İletişim Yayınlan 1679 • Murat Belge Toplu Eserleri 15 ISBN-13: 978-975-05-0973-5 © 2011 İletişim Yayıncılık A. Ş.

1. BASKI 2011, İstanbul

2. BASKI 2012, İstanbul

EDİTÖR Kerem Ünüvar

DİZİ KAPAK TASARIMI Suat Aysu

KAPAK Suat Aysu

KAPAK FOTOĞRAFI Bad Harzburg’ta NSDAP gençlik gruplarının Hitler’i selamlaması UYGULAMA Haşan Deniz DÜZELTİ Ayten Koçal DİZİN Cem Tüzûn

BASKI ve CİLT Sena Ofset ■ SERTİFtKA NO. 12064

Litros Yolu 2. Matbaacılar Sitesi B Blok 6. Kat No. 4NB 7-9-11

Topkapı 34010 İstanbul Tel: 212.613 03 21

İletişim Yayınlan ■ sertifika no. 10721

Binbirdirek Meydanı Sokak İletişim Han No. 7 Cağaloğlu 34122 İstanbul

Tel: 212.516 22 60-61-62 • Faks: 212.516 12 58

e-mail: iletisim@iletisim.com.tr • web: www.iletisim.com.tr

MURAT BELGE

Militarist Modernleşme

Almanya, Japonya ve Türkiye

iletişim

MURAT BELGE 1943’te doğdu. 1.0. Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. 12 Mart döneminde iki yıl cezaevinde kaldıktan sonra 1974’te üniversiteye döndü. 1981’de doçentken istifa etti. Halkın Dostlan, Birikim, Yeni Dergi, Yeni Gündem, Milliyet Sanat, Papirüs dergilerinde ve Cumhuriyet, Demokrat, Milliyet, Radikal gazetelerinde yazdı. 1983’te İletişim Yayınlan’nı kurdu. 1997’de profesör olan Murat Belge, Bilgi Üniversitesi’nde öğretim üyesi ve Taraf ta yazıyor. Kitapları: Tarihten Güncelliğe (Alan, 1983; iletişim, 1997), Sosyalizm, Türkiye ve Gelecek (Birikim, 1989), Marksist Estetik (BFS, 1989; Birikim, 1997), The Blue Cruise (Boyut, 1991), Türkiye Dünyanın Neresinde (Birikim, 1992), 12 Yıl Sonra 12 Eylül (Birikim, 1992), İstanbul Gezi Rehberi (Tarih Vakfı, 1993; iletişim, 2007), Boğaziçi’nde Yalılar ve insanlar (İletişim, 1997), Edebiyat Üstüne Yazılar (YKY, 1994; iletişim, 1998), Tarih Boyunca Yemek Kültürü (İletişim, 2001), Başka Kentler, Başka Denizler 1 (İletişim, 2002), Yaklaştıkça Uzaklaşıyor mu? (Birikim, 2003), Osmanlı: Kurumlar ve Kültür (Bilgi Üniversitesi, 2006), Başka Kentler, Başka Denizler 2 (İletişim, 2007), Genesis: “Büyük Ulusal Anlatı” ve Türklerin Kökeni (İletişim, 2008), Sanat ve Edebiyat Yazılan (iletişim, 2009), Başka Kentler, Başka Denizler 3 (İletişim, 2011). Yazar ayrıca VVilliam Faulkner, Charles Dickens, James Joyce ve John Berger’dan çeviriler yapmıştır.

İÇİNDEKİLER

TEŞEKKÜR

Bu kitabı yazmaya başlamamla bitirmem arasında epey süre geçti (“tasarlama” faslına hiç değinmiyorum). Biterken, başlıca sıkıntım, kitabın hacmiydi. Ama bir türlü de kısaltmayı beceremiyor-dum. Sekiz yüz sayfalık kitap yazmak, kitabı okunmamaya mahkûm etmek gibi bir şey. Gene de, ite kaka, belki bir yüz sayfa atmayı başarmışımdır. Bu, yani, “kısalmış” hali!

Kitabın yazımı bitti diye işi bitmez. Ama, herhalde uzun sürdüğü için bana bir rehavet çöktü. Başka işlere daldım. Derken, “haydi, baskıya giriyor” dediler, alelacele yapmam gereken bir şeyleri yaptım. Önsöze eklemem gereken teşekkürleri bile ekleyemedim. Onun için şimdi bu ikinci baskıda, teşekkürden önce “özür”le bunu yazıyorum.

Kitabı, bu konulan bilen ve kitap yazmayı bilenlere okutmak istedim. Ömer Laçiner, Ahmet Insel, Tanıl Bora, Selçuk Esenbel ve Jale Parla, eksik olmasınlar, okudular ve eleştirilerim, görüşlerini söylediler. Onlara çok teşekkür borçluyum.

Tayfun Mater militarizm üstüne yazdığımı öğrenince bu konuda çok zengin olan kitaplığından yararlanabileceğimi söyledi. Böy-lece, başka türlü elime geçmesi zor kitaplar okuyabildim. Ona da teşekkür borçluyum.

Iletişim’in dizgicileri, düzelticileri, editörleri zaten yıllardır el yazılarıma katlanır, kaprislerime katlanırlar. Emeği geçen herkese çok teşekkür!

Önsöz

Bu kitap, benim açımdan, yazılması gecikmiş bir kitap oldu. Epey eskilerden beri, oldukça kaba ve genel çizgilerle, buna benzer bir şey yazmayı düşünmüşümdür. Yetmişlerin başında, henüz oldukça genç bir “Edebiyat Fakültesi” asistanıyken, hattâ edebiyat konusunda yazmayı düşündüklerimden de önce, Türkiye tarihini anlamak ve değerlendirmek üzere bir, belki birkaç kitap yazmayı tasarlıyordum. Üniversitede alanım İngiliz edebiyatıydı ama o alanda bir şeyler yazmayı hiç düşünmedim. Edebiyat ve sanatı toplum ve tarihle tamamen iç içe geçen alanlar olarak gördüğüm için, tarih üstüne yazmak benim açımdan edebiyattan uzaklaşmak değil, tersine, edebiyata bakışı tamamlayan bir şeydi. Hele Türkiye gibi tarihin kendisiyle “tarihçilik” pratiğinin birbirine karşıt biçimde yürüdüğü bir toplumda bir edebiyat tarihçisi veya eleştirmeninin ulusal tarihe bakması bir zorunluluk oluyordu.

12 Mart döneminde iki yılımı hapishanede geçirdim. Hapishane pek çok insan için büyük okuma ve düşünme imkânları açan bir yerdir, “yer”den öte, bir hayat biçimidir. Bunları söylerken, kimseye salık vermiyorum, hapse girmeyi. Ama, eskaza başınıza gelirse, başa gelen tatsızlıktan bu şekilde yararlanabilirsiniz, demek istiyorum. Benim için böyle oldu.

Hapisteyken okuduğum kitaplardan biri, Barrington Moore’un Social Origins of Dictatorship and Democracy (Diktatörlüğün ve

Demokrasinin Toplumsal Kökenleri) adlı kitabıdır, ilkin Amerika’da, 1966’da yayımlanmış; ben ancak 1973’te haberdar olup okuyabildim; okuyunca da çok etkilendim. Barrington Moore bu kitabın birinci bölümünde burada benim de yaptığım gibi Batı dünyasının üç “demokrasi” örneğini, İngiltere’de 17. yüzyılın İç Savaşı sonrasında kapitalistleşmeyi, 1789 Büyük Fransız Devri-mi’ni ve Amerikan kapitalist devrimini anlatır. Bu üçüncü bölümde benden farklı olarak Bağımsızlık Savaşı’ndan çok Amerikan İç Savaşı üstünde durur.

İkinci kısımda Asya’daki örneklere geçer, üç büyük Asya toplu-munda, Çin’de, Japonya’da ve Hindistan’da modernleşme süreçlerini inceler. İlginç bir şekilde bu üç örnek aynı zamanda komünist, faşist ve liberal-demokratik “kalkmma/modemleşme” yöntemlerinin birer “Asyaî” örneğidir. Üçüncü kısımda bu üç rejim üstüne daha kısa bölümler yer alır.

Barrington Moore “diktatörlük” ya da “demokrasi”yi toprakta feodal mülkiyetin varlığına bağlar. Ele aldığı örneklerde, Amerika dışında, hep bir feodal başlangıç vardır (feodalizmin biçimleri belirli ölçülerde değişiklik gösterse de). Ama bunların bazılarında, örneğin Birinci Kitap’ta ele aldığı Batı toplumlannda, feodal sınıfla boy ölçüşebilecek bir güce erişen ve sonunda, daha yoksul sınıfların da desteğini arkasına alarak feodalizmi yıkan bir orta sınıf doğabilmiştir. Bu orta sınıfın bu mücadeleyi kazandığı toplumlar-da demokrasi yerleşir.

Gene Batı’da, Almanya gibi, böyle bir orta sınıfın oluşamadığı toplumlar da vardır. Onun yokluğunda, modernleşme atılımı feodal sınıftan (Prusya’nın Junker’leri) gelmiş, sonuç da demokrasi değil, yukarıdan aşağıya bir otoriter/otokratik kapitalistleşme olmuştur.

Orta sınıfın anlamlı ve etkili bir toplumsal güç olamadığı iki toplumda ise onun rolünü bir biçimde üstlenen inteîligentsia, geniş köylü kitlelerinin fiilî desteğini arkasına almayı başarmış, böy-lece 1917’de Rusya’da, 1949’da Çin’de, süregiden savaş koşullarının yarattığı yıkımın da yardımıyla komünizm iktidara gelmiştir (Barrington Moore bu iki devrim örneğinde proletaryanın oynadığı rolü önemsemez).

Dolayısıyla Barrington Moore’un odak noktasının kırsal ekonomi, köylü yığınları ve feodal mülk sahibi sınıflar olduğunu söyleyebiliriz. Militarizmden bir miktar dem vurmuştur, ama Junker’ler veya Samurai onun için toprak mülkiyetinde aldıkları yer nedeniyle önemli sosyopolitik aktörlerdir. Modernleşme sürecinde Ordu olarak oynadıkları rol ikinci planda kalır.

1973’te bunu okuduğumda kitabı genel olarak çok beğenmiş, kendi yapacağım Türkiye incelemesinde Barrington Moore yaklaşımından da yararlanmam gerektiğine karar vermiştim. Nitekim, şimdi ortaya çıkabilen bu kitapta oradan gelen temel yaklaşımlar kendilerini hissettiriyordur. Ama incelemeye o tarihlerde giremedim, çünkü Birikim dergisini çıkarma çabası ve başka birçok etken böyle kapsamlı bir kitabın talep ettiği zamanı bana bırakmıyordu.

Birikim 12 Eylül’de kapandı; bir süre sonra üniversiteden ayrıldım. Bir bakıma, gereken “boş zaman”a kavuşmuş gibi oldum. Ama bu da çok süremedi, çünkü ilk yıllarda geçim kaygısı, sonra da İletişim Yaymlan’nı kurma çabası söz konusuydu. Ancak gene de, bu sırada yazmak istediğim ve yazacak zamanı bulamadığım kitabı düşünürken, Braudel okumaktan edindiğim bir başka kavramsal çerçeveyi de gözetmeye başlamıştım: Türkiye’nin “modernleşme” sürecine belirli “zamansallıklar” içinde bakmak. Bu örnek, “devlet” ile “toplum”un bir türlü “diyalog” kuramadığı bir temele oturuyordu. Öyle bir “diyalog” olmamasının sonucu “emir”lerden örülü bir “monolog” yapan bir “devlet” ve bu “emir’Terden kendini sıyırmaya çalışan bir “toplum” manzarası yaratıyordu. Bu bir süreçti, ama aynı zamanda önemli dönemeçler dönmüş, değişimlerden geçmiş bir süreçti.

O tarihte bunlan düşünürken “uzun-vade”yi Tanzimat’tan başlatmaya karar vermiştim, çünkü bu, sürecin bütününü içinden biçimlendiren “Batılılaşma”nm, yani “medeniyet değiştirme” girişiminin “ilk” değilse de, en belirleyici başlangıç noktası gibi görünüyordu. Bu gene böyle kabul edilebilir. Ama o tarihle kitabı nihayet yazmaya başladığım zaman arasında benim bakışımda bazı değişiklikler olmuştu. Kitaba son şeklim bunlar verdi.

Bunların 12 Eylül döneminden önce ufkuma girmeye başladığını söylüyorum. 12 Eylül Türkiye’de militarizmin doruğuna çıktığı dönemdir. Gene de, Türkiye’de militarizmin ne kadar köklü bir biçimde yerleştirilmiş olduğunu o birkaç yılda değil, sözde “sivile” döndükten sonra geçen yıllarda, bu yıllar içinde o rejimin bir türlü aşılamaması olayında daha iyi anladım. Dolayısıyla bu “vade”leri de askere verdiğim bu yeni yere göre biraz değiştirdim. Başlangıcı Tanzimat değil, Vaka-i Hayriye olarak değiştirdim, çünkü, ilgili bölümde de açıklamaya çalıştığım gibi, öyle bir “hukuki” değişim, bu “askerî” değişim olmadan düşünülemezdi. Öte yandan, yeni Türk ideolojisinin başlangıcım bugüne biraz daha yaklaştırdım ve 93 Harbi’ni temel aldım. Çünkü bugün hâlâ yakamızı bırakmayan “yok olma korkusu”nun her şeyden çok bu olaya bağlı olduğunu görüyorum. Aynı zamanda, Vaka-i Hayriye “askerî” bir olay olduğu veya Sultan Aziz “askerî” bir hareketle hal edildiği halde, bu uzun dönemde Osmanlı toplumunda militarist bir ideoloji veya zihniyetten söz edilemez. Onun için benim “uzun-vade”m, 93 Harbi ile 1908 arasındaki yıllan içeriyor.

“Orta vade”yi de biraz değiştirdim: İttihat ve Terakki’nin iktidarda olduğu yıllarla sınırlı tutmaktan vazgeçtim; asker-sivil in-telligentsia'nın oldukça “rakipsiz” bir biçimde, resmen değilse de fiilen bir “tek parti” dönemi ve hegemonyası yaşattığı 1908-1950 arasını özünde aynı “vade” olarak aldım. Böylece Cumhuriyet’in ilk dönemini bu “diktatörlük” rejimine katmış oldum. Çok partili dönemin başlamasından bugüne kadar geçen zamanı ise bundan ayırdım ve “kısa-vade” ya da “yakm-vade” olarak ele aldım.

Doksanlı yıllarda, Abdülhamid dönemini bir “prelüd” olarak kabul ettiğim, asıl 1908’den başlayan bir “yakın tarih” yazımına başlamıştım. Bu kitabın adı da “Harbiye Marşı”ndan aldığım “Kanla İrfanla”dan gelecekti. Ama üzerinde yeterince fazla çalışamadan o kitabı erteledim ve şimdiki kitaba geçtim, ilk tasanmlar yerine, Barrington Moore’dan gelen karşılaştırmalı bakış daha çekici göründü. Karşılaştırmanın ekseniyse ondaki gibi feodalizm ve toprakta mülkiyet ilişkileri değil, ordunun rolü ve militarist yaklaşımın varlığı olacaktı. Türkiye’deki “modemleşme”de bir orta sınıf olmadığı gibi bir toprak sahibi sınıf, Prusya’nın Junker’lerine tekabül edecek bir güç de yoktu. Öyleyse bir feodal sınıfın varlığını varsaymamız gerekmiyordu. Örgütlü güç olarak, sadece kendine bir ideoloji geliştirebilmiş bir ordu böyle bir girişimi sulanabiliyordu. Ordu, Fransa’da Bonapartizm, Almanya’da Bismarkizm, İtalya’da Sezarizm adını verdiğimiz görece “sımflar-üstü” duruşu benimseyip toplumu güdebiliyordu. Böylece, yetmişlerin başından beri zihnimde evirip çevirdiğim proje nihayet somut bir biçim aldı ve ben de çalışmaya başladım. Bunun uzun bir çalışma olacağı belliydi. Çünkü şimdi Türkiye’ye Almanya ve Japonya da ekleniyordu.

Ama yalnız onlar eklenmiyordu. Bu konuda fark yaratan etkenin bir çeşit aristokrasinin varlığından çok, belirli geleneklere sahip bir ordu, bir subay kadrosu olduğunu görünce, bu durumu daha belirgin biçimde ortaya çıkarmak için, militarizm örneği olarak seçtiğim üç ülkenin yanma birer de “kontrast ülke” koymaya karar verdim. Aynı bölgeden (“kıtadan” da denebilir) bir ülke ya da aynı zamanda benzer bir geçiş yapmış bir ülke ve daha iyisi hem zaman, hem de mekânda yakın bir ülke. Bu ikinci tip karşılaştırmada en çok ilk örnekte rahattım, çünkü Almanya ile İtalya bu koşullan yerine tastamam getiriyordu, ama militarizm konusunda İtalya’nın Almanya ile bir benzerliği söz konusu değildi. Asya’da Japonya’yı Çin’le değil, Hindistan’la karşılaştırmak uygun göründü, çünkü bu bölgede militarizme en uzak görünen ülke oydu. Zaman içinde çok yan yana sayılmazlardı ama Almanya ile İtalya gibisini bulmak zaten kolay değildi. Üçüncü.örnek Türkiye’yi kiminle karşılaştırmalı? Doğusuyla mı, batısıyla mı? Gözü batıda olduğuna göre, Iran ya da bir Arap ülkesi, örneğin Mısır’a göre, bir Balkan ülkesi, örneğin Yunanistan bana daha uygun göründü. Burada da yaklaşık yüz yıllık bir ara var. “Ulus-devlet” kurmakta geciken biziz; buna karşılık öteden beri devlet sahibi olan da biziz. Demek ki ilişki biraz daha çetrefil.

Öte yandan, bu kitapta ben böyle bir uğraşa girmediysem de, Türkiye’yi Ortadoğu’nun Müslüman toplumlarmdan biriyle kıyaslamak da ilginç sonuçlar verecektir. “Benzerlik” ten çok “benzemez”liği ortaya çıkarsa dahi...

Bu plan tabii okuma yükünü artırdı. Bundan yana bir şikâyetim olamazdı zaten, çünkü bu sayede ben de daha çok şey öğrenecektim. Kitabın çatısını bu şekilde kuruncaya kadar, saydığım ülkelerin tarihleri konusunda herhangi bir uzmanlığım söz konusu olmamıştı.

Tabii böyle bir kitabın başında, “modernleşme”nin erken örneklerinden, kapitalizme ve demokrasiye geçişin burjuvazi öncülüğünde gerçekleştiği Britanya, Birleşik Devleüer ve Fransa’dan konuya girmek gerekiyordu. Bu da alanı iyice genişletecekti. Ama onlara daha çok bir “giriş” kapsamında değinmek yeterli olacaktı ve zaten bu ülkelerin tarihlerini ötekilerden daha iyi biliyordum.

Sonuçta, evet, konunun ele alındığı matris genişledi; ama bu, benim bu alanlara özgün “teorik” katkıda bulunduğum anlamına gelmiyor, tabii. Böyle bir amacım da olamazdı. Bütün bu örnekleri, Türkiye’nin özel durumunu, benzerliklerini ve farklılıklarım daha iyi nedeştirerek göstermek için ve o kapsamda inceledim, insanın başka ülkelerin tarihleri konusunda “özgün katkıda bulunan otorite” olması çok zor bir şey - “imkânsız” değilse. Galiba çok gerekli de değil. Ne Almanların ne Hintlilerin, ne de bu kitapta ele alınmış öteki ülke yurttaşlarının, kendi tarihlerini iyi öğrenmek için bana ihtiyaçları var. Hepsi yeterli sayıda ve yeterli nitelikte tarihçilere sahip. Dolayısıyla benim burada yaptığım bu tarihçilerin arasında erişebildiklerimden, okuyabildiklerimden çıkardığım mümkün olduğu kadaT uyarlı ve tutarlı özetleri bunların o kadar iyi bilinmediği Türkiye’de ilgili okurlara sunmak. Ama Türkiye üstüne bölümlere gelince, burada bazı yeni ve farklı görüşler geliştirebildiğimi ve en azından tartışılmaya değer bazı tezleri ortaya attığımı söyleyebilirim (yukarıda değindiğim dönemlendirme gibi).

Pek çok kitabın “önsöz”ü, adına rağmen, en son yazılan kısımdır. Ben de bu kısmı yazmaya en başta girişmiş değilim, ama şimdi şunları yazarken tünelin ucunun göründüğünü, işin yarısından fazlasının tamamlandığını söyleyebilirim (umarım yanılmıyorum-dur). Bu çalışma 2000 başlarında başladı ve şimdi 201 l’i bitirmeye yaklaştık. Bu arada Türkiye gene bazı ciddi dönemeçlerden geçti veya belki kısmen geçebildi. Zorlu yıllardı bunlar, çünkü bazı temel yapıların belirli bir değişim geçirdiği, sahiden değiştiği yıllardı. Değişim, toplumlan zorlar.

2011 yılında Türkiye’ye, gözlemlediğim, kimi zaman belki küçük bir parçası da olduğum olaylara bakarken ve bunlardan bir “değerlendirme” sayılacak sonuçlar çıkarmak isterken, bütün bu modernleşme sürecini son derece sancılı ve sorunlu bir süreç olarak görmeden edemiyorum. Dünyada hiçbir toplum kendi tarihini “idilik” koşullarda inşa etmiyor. Herkesin işi zor. Ama bu eşitlik, tam bir eşitlik değil. Onvell’in bazı hayvanlarının “daha eşit” olması gibi, bazı toplumlann modernleşmesi daha zor, daha ağır koşullar içinde gerçekleşiyor veya tam olarak da gerçekleşemiyor.

Tarihte falan toplumun izlediği yolun “normal”, ona benzemeyenlerin yolunun “anormal’’ olduğunu düşünenlerden değilim. Ama toplumlann başanlı görünen eylemleri, vardıklan sonuçlar başka toplumlar için de model olabiliyor, zaten sık sık oluyor. Bununla birlikte, o başka toplumlar, model aldıkları toplumun bulunduğu noktaya varmakta, onunla aynı avantajlara sahip olmayabiliyor. Bu çerçevede bazı girişimlerin ötekilerden zorlu geçtiğini söylüyor ve Türkiye’yi de zorlananlar arasına katıyorum. Bu “zorlanma”nm nihai açıklaması da girişimin hangi koşullarda başladığına, hangi özneler tarafından yürütüldüğüne, buna benzer etkenlere bakılarak yapılabilir.

Toplumlann üzerinden yürüdüğü “tarih! güzergâhlar” için “normal” gibi sıfatlar kullanmanın yanlış olduğunu düşünüyorum, çünkü bazı toplumları “normal” kabul edeceksek, otoma-tikman, bazılannı da “anormal” saymamız gerekecek. Bunun sadece bir “political correctness” sorunu olduğunu, öyle demekle “ayıp edeceğimizi” düşünmüyorum; teorik olarak yanlış olduğu için böyle sıfatlardan kaçınmak gerek. Bir şekilde “teleolojik” düşünceye kaymıyorsak, yani tarihi aşkın bir amaç çerçevesinde düşünmüyorsak, bir gelişme biçimine “normal”, ona uymayana da “anormal” demek, yanlış bir şeydir.

Öte yandan, dünya tarihinde, böyle sıfatlar kullanmamızı kolaylaştıran, hattâ kullanmaya zorlayan durumlar da yok değil. Bunu kitabın başında açıklamaya çalışayım.

“Normal/anormal” gibi açıkça bir değer yargısı içeren bir terminolojiyi bırakıp daha nötr görünen (ama her şey gibi o da kolayca bir değer yargısına dönüştürülebilir) “organik” gibi bir nitelemeden gidelim. Bundan kasıt şöyle bir şey: Az sonraki giriş bölümlerinde göreceğimiz gibi bazı toplumlar (yani, İngiltere, Amerika ve Fransa) gelişmelerinin bir aşamasında, bir “burjuva devrimi”nin doğal olarak ortaya çıktığı ve başanlı da olduğu bir noktaya gelmişler. O zamana kadarki gelişmelerine baktığımızda bunların kendi koşullarıyla uyumlu bir gidiş gösterdiğini görüyoruz. Doğal bir nedensellik var ve bu nedensellik zinciri bir buıjuva devri-mine yol açıyor; bu devrim olduktan sonra da toplum gene o olayla uyumlu olarak yoluna devam ediyor. “Organik” gelişme derken böyle bir şeyi anlatmak istiyorum.

Şu aşamada böyle bir olayın olduğu toplum “normal”, olmayanlar ise “anormal” diyecek bir durum yok. Herkes “normal” aslında. Belirli bir toplumsal matris içinde belirli nedenler mantıken uyumlu olduklan belirli sonuçlar üretiyorsa, her şey “normal”, olması gerektiği gibi. İngiltere’deki koşulların neredeyse hiçbirine sahip olmadığı halde, Portekiz’de bir “burjuva devrimi” olsa, bu açıklanamaz bir durum olurdu ve asıl o zaman Portekiz’e “anormal” demek gerekirdi.

Gelgelelim, “burjuva devrimi” dediğimiz olay son derece önemli bir olay ve kendisinden de önemli olduğunu söyleyebileceğimiz bir dizi yeni gelişmeyi (sonucu) tetikliyor. Sermaye birikimi oluyor ve üretkenleşiyor; sanayileşme yayılıyor; toplum güçleniyor vb.

Bunlar, aynı gelişmenin yaşanmadığı, aynı sonuçlann su yüzüne kendiliğinden çıkmadığı birçok toplumdan görülüyor, gözlemleniyor; onlar bu olguların olumlu, istenir şeyler olduğuna karar veriyorlar. İstenir şeyler, ama kendi kendilerine olmuyorlar. O zaman, bunları beğenen toplum kendisi de bunlara sahip olmak için bir şeyler yapmaya başlıyor. “Bir şeyler yapmak” ne demek? Gidişata “müdahale etmek” demek. X toplumundasınız, burada genel gidişe, statükoya müdahale etmezseniz, Y toplumunda gördüğünüz şeylere sahip olmayacağınızı anlıyorsunuz ve bu gidişe müdahale ediyorsunuz.

Birinci tipolojiye “organik” gelişme diyeceksek, buna ne diyeceğiz? Ne anlatmak istediğimizi bildikten sonra, ne desek olur. “Güdümlü” ya da “güdülenmiş” gelişme diye bir şey önereyim - biraz da kontrastın altını çizmek için.

Şimdi “güdülemek” için yapılanların, amaçlanan hedefe varmak için en isabetli şeyler olup olmadığı, tamamen ayrı konu. Bu benimsenen yöntemler yelpazesi dünya tarihinde büyük bir genişlik ve çeşiüilik gösteriyor. Ama bu, şimdi üstünde durmak istediğim konu değil. Yöntemlerin isabetini uzun uzun tartışırız - zaten çok tartıştık ve çok tartışacağız. Şu anda, “güdümlü” gelişme kavramı üstünde anlaşmaya varalım.

Bu çerçevede, “organik” dediğimiz kategoriye giren toplum sayısının çok az, “güdümlü” tarafında duranlarınsa neredeyse bütün dünya olduğunu görüyoruz. Bu sayısal denkleme baktığımızda, benim reddettiğim terminolojiyle bunu bağdaştırınca, “organik” olanların aslında “anormal” olduğunu söylemek de mümkün. Ama anlaşılır nedenlerle, o toplumlann ürettiği yeni biçimler geri kalan dünyaya model olmayı başarmış ve böylece dünyanın geri kalanı bunlara erişmek üzere seferber olmuş, yani “güdülenmiş”.

Burada bir küçük soruna daha bakalım: Bu “güdülenme”ye bildiğimiz bir “yanş” gibi bakmamahyız. Yani, dünya ülkeleri bu “organik” toplumlara bakıyor, “Biz de onlar gibi olalım,” diyor, yarışın “start tabancası” patlıyor ve herkes “finiş”e doğru koşuyor... Böyle değil elbette. Kimi o hedefi daha önce, kimi çok daha sonra görmüş (burada fiziksel yakınlığın etkisi var). Kimi “Onlar gibi olalım,” sonucuna vanncaya kadar uzun uzun düşünmüş, kimi hiç düşünmeden koşmaya başlamış, ayrica kimi hızlı koşuyor, yani bu türlü kıyamet kadar ikincil, üçüncül etken var.

Ama sorun “Koşmaya ne zaman başladık?” sorunu da değil. Hangi yapıyla başladık? Kaç kiloyduk? Daha önce hiç koşmuş muyduk? Akciğerimiz, pankreasımız uygun mu kalkıştığımız işe? “Uygun” değilse, niçin değil? Ne yapmalıyız ki uyum göstersin -bütün bünye?

“Onlar gibi olalım,” derken ne gördünüz, neye sahip olmak istiyorsunuz, bu da ayrı ve çok önemli bir konu. Tank, tüfek mi, fabrika mı sizi cezbeden, yoksa hukuk, devleti, parlamento işleyişi gibi şeyler mi? Bu kitabın baş aktörlerinden Almanya ve Japonya, belirli bir zaman farkıyla, birinci “set”teki hedeflere ulaştılar. İkinci “set”e ulaşmaları kolay olmadı, çünkü zaten başlangıçta istenmedi. Bunlar hâlâ dünyanın ortaklaşa bilincinde yeteri kadar net değil.

Yani, ben kendi perspektifimden bakarak “Almanya 1945’e kadar Avrupalı olmadı,” türünden bir cümle kurarken, Tunus’tan ya da Tayvan’dan bakan biri de Almanya’yı ezeli bir Avrupalı olarak görebilir.

Bu konulara girince, ister istemez, “değerler” alanına da adım atmış oluyoruz. Yukarıda, “doğru yöntem” seçme ya da seçeme-menin apayrı bir konu olduğunu söylemiştim. Neye göre doğru seçme? Bu da “değerler”den bağımsız konuşulacak bir şey değil.

“Militarizm” konusu işte bunun için önemli. Çünkü o da gelip bu “doğru yöntem” sorunsalına bağlanıyor. Modernleşme sürecini başlatan ve sırüanan gücün ordu olması, bunu sorunlu bir süreç haline getiriyor. Kullandığımız yöntem ya da araç kendi doğasına uygun sonuçlar verir, doğasında olmayan sonuç veremez. Ordular ya da militarist ideoloji “demokratik” değildir; olduğunun bir örneği dünya tarihinde görülmemiştir. Türkiye de bu kuralın bir istisnası olmamıştır. 21. yüzyılın ilk on bir yılını devirmek üzere olduğumuz şu günlerde de, Türkiye, yabana atılmayacak birçok başansına rağmen, demokrasi sorununu çözmekte, yani nüfusuna gerçek bir demokrasinin imkânlarım sunmakta başarılı olmamıştır.

Bu iki önermeyi yan yana getirdiğimizde bir “neden-sonuç” ilişkisi kurmuş oluyoruz: Türkiye bugün de demokrasi sorununu çözememiştir, çünkü modernleşmeyi ordu eliyle yürütmek zorunda kalmıştır ya da biraz değiştirerek söylersek, çünkü olgunlaşan başka güçler bugünlere kadar bu misyonu ordunun elinden almamış veya alamamıştır (tabii ordunun onu vermeye razı olup olmadığı da ayrı konu).

Ancak, yukarıda söylediğim gibi, benim bu kitabı tasarladığım yıllarla, okumalarıma ya da yazmasına başladığım yıllarla şimdi bulunduğumuz nokta arasmda birçok şey değişti. Başlıca değişim ordunun siyasette oynadığı rol üzerinde gerçekleşti. Bir mücadele oldu ve bu rol azaldı; ordu, 20. yüzyıl sonuna kadar bulunduğu yerden geriledi. Bugün de, bu sürecin belirli bir sonuca vardığını, “tamamlandığı”nı söyleyemeyiz, ama süreç başladı ve bazı değişimler şimdiden gerçekleşmiş gibi görünüyor.

Siyasî olayları açıklamaya çalışırken, “iç” ve “dış” diye ayırdığımız “dinamik”lere başvururuz. Bunlardan birinin ya da öbürünün rolünü abartma eğiliminde olanlarımız vardır. “Soğuk Savaş”ın bitmesi, dediğim bu sonucun “dış dinamik”le açıklanması olabilir. Sovyetler ve komünizm tehdidinin ciddiyetini kaybetmesi, Amerika ve Avrupa’nın, yani Batı dünyasının kendi cenahında gerçekleşen “askerî darbe” tipinde olaylara gereği gibi bakmasına, bunları hoş görme yükümlülüğünden vazgeçmesine yol açtı. Bu zamana kadar hiç esirgenmeyen bu dış desteğin kalkması Türkiye’de Silâhlı Kuvvetler’in 1960’tan bu yana bir çeşit gelenek haline getirdiği darbeciliği en azından yeniden gözden geçirmesine yol açtı. Böylece 28 Şubat “postmodemizm”e uymak durumunda kaldı. Ama 2000’lerde “git” deyince gitmeyen bir sivil hükümet çıkınca o kadarı da yapılamadı. Yapmak için çalışılmadı değil; tersine, hem de çok çalışıldı, ama olmadı. Demek ki bu evrede bu eylemin ciddi engelleri var.

Bunları söylediğimiz zaman söz konusu olayı öncelikle dünya konjonktürünün değişmesiyle açıklıyoruz. Bu yanlış değil, ama bence yeterli de değil. Ele aldığımız süre içinde Türkiye’de gerçek-

¹ leşen değişimler hiç olmamış gibi yalnız dış dinamiklere bakmak en azından Türkiye’ye ve yıllardır burada verilen demokrasi mücadelesine bir haksızlık olur.

Burada olan önemli gelişme sanırım buıjuvazi içinde görülege-len değişimdir. Bir süreden beri bir “Anadolu buıjuvazisi”nden söz ediyoruz. Denizli, Kayseri, Gaziantep, Malatya gibi bazı kenüerde oluşan ve dikkat çeken sermaye yoğunlaşmalarını konuşuyoruz. Konuşuyoruz ama bu gelişmeler hakkında bilgilerimiz hâlâ çok yetersiz ve puslu. Bilimsel araştırmalar daha yeni yeni başlıyor. Olayın niceliksel yanı da, niteliksel yanı da belirsizliklerle dolu.

Ama sosyolojik, ekonomik, ideolojik ve politik, bütün bu düzeylerde böyle yeni bir gelişmeyle karşı karşıya olduğumuzu seziyoruz. Demek ki, bir hayli gecikmiş olsa da, bu ülkede buıjuva sınıfında ciddi bir niceliksel yayılma ve varlığında niteliksel bir sıçrama oldu ve bu varlık siyaset düzeyine de etkilerini yansıttı. Türkiye askeri darbelerin olağan sayıldığı vey^ hattâ bir kesimin sevinciyle karşılandığı bir toplum olmaktan uzaklaşıyor. Ama sorunun yalnız bu sınıfsal olguyla sınırlı olduğunu da sanmıyorum. Gene, dünya dinamikleriyle iç içe geçmiş olarak, bilgisayar temelinde, geleneksel içedönüklüğünü, dünyadan kopukluğunu aşmaya başlayan bir Türkiye biçimleniyor. Anadolu’nun “yeniyetme” iş-adamları “Gümrük Birliği” işlemeye başlayalı beri Avrupa’yla verimli bir koordinasyon içinde çalışmaya girdiler ve bu yeni uluslararası ilişkiden memnunlar. “Bu sayede çok şey öğrendik,” diyorlar. Öte yandan, Avrupa dışında da, Türkiye’den işadamlarının gitmediği yer kalmadı dünyada. Bunlann yanı sıra, gençler, öğrenciler, daha birçoklan dünyayı izliyor, kendi sonuçlannı çıkanyor, geziyor, görüyorlar. Dünya üniversitelerinde akademik diaspora olarak çalışan Türklerin de sayısı çoğalıyor. Hâlâ aksayan çok şey var, hâlâ bu değişim çoğumuzun istediği hıza veya genişliğe erişemiyor, ama olanlan azımsamak veya küçümsemek doğru olmaz.

“Git” deyince gitmeyen bir sivil hükümetten söz ettim. Onun böyle yapabilmesinin de bu gelişmelerle sıkı bağlan var tabii. Dış dünyadan olduğu kadar iç dünyadan gelen mesajlar da, bu hükümete, muhtıra geldi diye iktidarı bırakıp gitmeme güvenini vermiş olmalıdır.

Türkiye’de demokrasinin yavaş yavaş yerleşmesinde “dış dinamikler”in oynadığı rolden söz edilince, pek çok kişinin aklına

ikinci Dünya Savaşı’nm ardından “çok partili rejim”e geçiş örneği gelir. Bu olayın uluslararası konjonktürün etkileriyle gerçekleştiği önermesini kolay kolay reddedemeyiz. Nazizm ve faşizm karşısında Demokratik (Liberal) Dünya büyük bir zafer kazanmıştı ve bu cephenin önderleri bu değerleri bütün yeryüzünde egemen kılacak herhangi bir varlık gösteremeden dağılan Cemiyet-i Akvam’ın yapamadıklarını yapacak uluslararası bir örgüt kurmaya karar vermişlerdi. Bu örgüte o dönemde katılmak için demokrasiler arasına girmek gerekiyordu. Böyle bir karan vermek, burada, “tek parti rejimi”nin başında oturan ismet İnönü için cesaret gerektiriyordu - sonraki seçim sonuçlannm gösterdiği gibi. İsmet İnönü bu cesareti gösterdi ve bu kararı verdi. Yapılan ilk serbest seçimde de iktidarı terk etmek zorunda kaldı.

“Birleşmiş Milletler”e girmek önemliydi ama Türkiye bundan çok onun kadar heyecan yaratmayan Cemiyet-i Akvam’a da girme karan vermişti. Bugünkü izolasyonist-milliyetçiler durmadan “Sevres” lafı eder; onunla bizzat mücadele etmiş olan Atatürk ve İnönü ise bu anlamda “izolasyonist” bir politika uygulayarak uluslararası kurumlann dışında kalma yolunda irade göstermemişlerdir. “Batı karşıtlığı” hiç yapmamışlardır.

Bu süreçte, içeriden gelen bir baskı, belirgin bir hareket yoktu. O günlerin koşullannda böyle bir şey zaten düşünülemezdi. Gelgeldim, bu olaylann “iç dinamik”le hiç ilgisi olmadığım düşünmemiz de gerekiyor mu? Türkiye toplumu bu yeni düzene, seçime vb. bu kadar kolay, arızasız geçebildiyse, bu, onun da içinde böyle bir sistemle bağdaşacak mekanizmalann varolduğu anlamına gelmez mi? “Yukarıdan” veya “dışandan” geldiği tespitinde bulunduğumuz birçok şeyin toplum tarafından alımlanmasında bir hazırlıksızlık ve sonra da bir hazımsızlık yaşandığını gözlemlemişiz-dir. Türkiye’nin gidişinde “hazırlıksızlık” ve hazımsızlık” toplumda değil, daha çok bu yeni sistemin kurulmasında önayak olmuş seçkinlerde patlak verdi. Seçimle iktidara gelen Demokrat Par-ti’nin de demokrasi kültürünü iyice sindirmiş olduğunu iddia etmek doğru olamaz, Ama iktidan seçimle kaybeden tarafın gösterdiği hırçınlık dozu bayağı yükseklerdeydi ve Silâhlı Kuvvetler’in gerçekleştirdiği 1960 darbesi bunun doruk noktası oldu - Türkiye tarihinde yeni bir dönemin, bir bakıma “darbeler döneminin” kapısını açtı.

Dolayısıyla, birtakım toplumsal olayların oluşum süreçlerini incelerken bazı kritik anlarda gördüğümüz etkenleri, sanki aralarında türsel bir fark varmış gibi, ayrı ayrı dinamiklerle açıklamak, bana teorik bakımdan çok geçerli ya da inandırıcı görünmüyor. Bunun bütün dünyayı birbirinden ayrı, su geçirmez birimler olan ulus-devletler (daha doğrusu, “öyle sayılan” toplumlar) bakış açısının bizlere empoze ettiği bir yanılsama olarak yorumluyorum. Ama tabii bu “iç ve “dış” mekanizmaların birbirine gittikçe daha fazla yaklaşması ve aralarındaki “aynm”ın gittikçe anlam kaybetmesi de sonuçta tarihî bir olay. İpek Yolu ve baharat ticareti zamanı, Vasco da Gama ve Colombo sonrası, 19. yüzyıl sonu ve Sanayi Devrimi ve nihayet şimdi içinde bulunduğumuz koşullar... Bunların hepsinin ayrı etkililik dereceleri var. Her birinden sonra da, “uluslararası” diye tanımlayacağımız etkenlerin biraz daha “ulus içi” bir özellik edindiğini görüyoruz. Soğuk Savaş’ın bitimine kadar “iki kutuplu” diye betimlediğimiz dünya, bu yeni dönemde bir yandan “küreselleşme” dediğimiz süreçle birlikte standardize oluyor, bir yandan da yeni yeni merkezler ortaya çıkabiliyor. Şu sıra Asya’da yıldızı parlayan Çin ve Hindistan önümüzdeki dönemde etkili merkezler olmaya aday.

Yen! Dünya konjonktürü

1989 yılında Türkiye, Sosyalizm ve Gelecek adlı bir kitap yazmış, yayımlamıştım. Bunun çıkışı 1989, ama Berlin Duvan’mn yıkılmasından birkaç ay öncedir. Çeşitli yazılarımda Sovyet-tipi bir sosyalizmin geleceği olmadığını söylemiştim, ama “geleceği olmama” olgusunun bu tarihte ve bu biçimde patlak vereceğini tahmin etmeme imkân yoktu tabii. Bu, bütün dünya için büyük bir sürpriz oldu.

“Üçüncü Dünya” teriminin sıkça kullanıldığı bir dönemdi. O kitapta, “Birinci” ve “İkinci” içinde bulunmadığına göre, otoma-tikman “Üçüncü” içinde sayılan bazı ülkelerin buradan demir almış olduğunu ve “Birinci”ye doğru aslında epey uzun yolıîn ilk adımlarım atmaya başlamış olduklarını yazmıştım. Çin Halk Cumhuriyeti o sıralar “İkinci” içinde yer alıyordu. Benim bu saydıklarım arasında, Asya’dan öncelikle Hindistan vardı; Köre, Tayvan vb. onu izliyordu. Afrika’dan yalnız Güney Afrika’yı bu matris içinde görebiliyordum. Güney Amerika’daysa aday daha çoktu: Meksika, Brezilya, Aıjantin, Şili, Uruguay. Türkiye’yi de burada görüyordum.

Böyle bir sınıflandırma yaparken elbette ekonomik gelişme düzeyini hesaba katıyordum ama yalnız ona göre hesap yapmıyordum. Bu ülkelerin bir demokratik temeli, demokrasiyi içerebilecek bir demokratik kültürü olup olmadığına da bakıyordum. Bazdan o yıllarda diktatörlük rejimlerinden yeni sıynlıyorlardı ama tereddütsüz “demokratik” denecek bir halleri yoktu; bazılannda diktatörlük değil ama kökleşmiş otoriter rejimler hüküm sürüyordu. Türkiye’yi de bunlar arasında sayıyordum.

Dediğim durumun gerçekleşmesini, yani “Üçüncü”den çok “Birinci”ye yakın bir yere gelinmesini (onun tam içine girilmese de) aslında öncelikle “ekonomik” değil, daha çok “siyasî” ölçüte bağlı olarak düşünüyordum.

Bugün bu dediğim şeyler sonuçlanmaya çok yaklaştı, sanırım. Henüz kimse “orada” değil, ama bu saydıklanm oraya bayağı bayağı yaklaşmış durumda. Örneğin Rusya’dan herhalde çok daha yakındalar.

Türkiye’nin bu yolda başlıca handikapı, yükü, hörgücü, her neyse, hele 12 Eylül’den sonra, militarist yapısıydı. Bu bürokra-tik-muhafazakâr yapı, toplumun sahip olduğu birçok potansiyelin gerçekleşmesine engel olduğu gibi, ülke içi huzurun da kurulmasını önlüyordu. Daha somut bir biçimde, örneğin Avrupa Birliği gibi bir hedefin Türkiye için geçerli olmasına meydan vermiyordu. Silâhlı Kuvvetler, Özal’m bu adaylık sürecini ciddileştirmesinden itibaren, Avrupa’ya yakınlaşma çabasını baltaladı, sabote etti. Bir generalin bunu reddediş biçimini hatırlıyorum. “Ordu AB’yi baltalamıyor,” yollu bir şey söylemiş ve eklemişti. “Öyle yapağını söyleyeni Allah çarpmazsa biz çarparız!” AB’ye girmeye de, herhangi bir medeniyete girmeye de bu “çarpma” üslûbunun engel olduğunu o generale anlatabilmek herhalde mümkün değildir.

Gene aynı bağlam içinde, Türkiye’nin AB üyeliğini tartışmak üzere Bonn’da gittiğimiz bir toplantıda, bir Alman gazetecinin, “Lafı uzatmayalım, dolandırmayalım. Bu ‘askerî demokrasinizle siz nasıl AB’ye gireceksiniz?” diye sormasını da unutmam mümkün değil.

Bu “vesayet” rejiminin değişmeye başladığı bir dönemde yaşıyoruz. 2011 sonuna gelirken Ordu’nun siyasî hayat içinde durduğu yerde önemli değişimler oldu. Bunlar, Türkiye’nin rejiminin normalleştiği yolunda güçlü umutlar veriyor. Hattâ ben de, bu kitabımla ilgili olarak, “Acaba bu kitap geç mi kaldı?” diye düşünmekten kendimi alamıyorum. Çünkü bunun bir gizlisi saklısı yok, ordunun bu yerine karşı demokratik mücadeleye omuz vermek için yazdım bu kitabı. Türkiye’de ve dünyada militarizme karşı “nesnel” olmaya çalıştım ama “tarafsız” olmak gibi bir kaygım hiç olmadı. Açık bir şekilde, tarafım.

Evet, bazı çok önemli değişiklikler oldu. Ama, sözgelişi, Silâhlı Kuvveder hâlâ Savunma Bakanlığı’na bağlı değil. Sözgelişi, “vicdani red” sorunu çözülmüş değil. Daha pek çok alanda askerin alışılagelmiş önceliğine meydan okuyan kimse çıkmıyor.

Bu rolün değişmesini istemeyen, bu “askerî demokrasi”yi her şeyin garantisi gibi gören siviller var, en önemlisi. Birey olarak varlar, kurum olarak da varlar - örneğin Yargı.

Demek ki kitap geç kalmamış.

Bununla, bu “önsöz”ü burada kapatayım. “Sonsöz”de de söyleyeceklerim olacağını tahmin ediyorum.

2011

İlk Ulus-Devletler

Britanya

Britanya, 19. yüzyılın başından başlayarak, 20. yüzyılın yarısına kadar, “dünyanın en güçlü ülkesi” diye bilindi; “Güneş batmayan imparatorluk” gibi sıfatlarla anıldı. Ama 17. yüzyılın ortalarında bir iç savaşa doğru yol alırken, Britanya’da veya Avrupa’da kimse, böyle bir geleceği hayal edemezdi.

O geleceği mümkün kılan potansiyeller, şüphesiz o zaman -ve çok daha önceden- Britanya'nın toplumsal yapısında vardı; ama o gelişme aşamasında, içeride veya dışarıda kimse bunların bir araya gelerek böyle bir sonuç vereceğini kestiremezdi. Ayrıca, vereceğinin bir garantisi de yoktu. Tarihçiler bugünü anlamak için geçmişe bakar, bu durumda doğal olarak geçmişten bugünkü duruma doğru evrilen öğeleri incelerler: Bugünün geçmiş yapılar içinde saklı olduğuna, her şeyin, bu amacı gerçekleştirmek üzere zorunlu olarak böyle ilerlediğine inanabiliriz. Oysa bu doğru değildir. Her şey çok başka da olabilirdi. “Amaç”, insana özgü bir şeydir; ama “tarih”in bir amacı olamaz.

17. yüzyıl ortalarında bir “iç savaş”tan söz ettim. Ne sebeplerle yapılmıştı bu savaş, dava neydi?

Dava, büyük ölçüde, din davasıydı, yani dönemin insanlarının bilincine böyle yansıyordu. Avrupa kıtasında Martin Luther’in başlattığı hareket olanca hızıyla devam ediyordu. Bu sırada İngiltere Kralı VIII. Henry’ninse kendine özgü sorunları vardı. Genç yaşta evlendirildiği İspanyol Prensesi Catherine of Aragon ona bir kız çocuk (Mary) vermiş, öbür beş çocukları ölmüştü. Tahtını bırakacak erkek çocuk isteyen Henry boşanıp başkasıyla evlenmekten başka çare göremiyordu. Her ne kadar Katolik inancında boşanma yasak olsa da, normal durumda papalar bir kulp bularak krallara yardımcı olurlar. Ama bu durumda Papa’nın elinden de bir şey gelmiyordu: Boşanacak kadın İspanyol’du; İspanya Papa-lık’m en sağlam yardımcısı, koruyucusu vb... Luther gibi bin türlü dert arasında...

Bu durumda Henry kendi başının çaresine bakmaya karar verdi: Papalık zaten saldın altında; o da, “Ben de sizden aynlıyorum,” dedi ve “Church of England” adını verdiği Anglikan Kilisesi’ni Papalık otoritesinden çıkardı, başına da kendi geçti. Henry pragma-tik bir kraldı, zihninde siyaset ve iktidar sorunlan dönüp duruyordu. Teoloji gibi soyut konulara ilgisi yoktu. “Protestan” terimi 1529’dan beri kullanılır olmuştu, ama Henry’yi ilgilendiren “sola fide/sola scriptura” gibi öğretisel konular değil, kendi kilisesinin Papa’dan bağımsız olmasıydı. Böylece, boşanıp yeniden evlenebilecekti.

Bunun sonucu, böylece ortaya çıkan Anglikanizmin, özünde, Katoliklikten pek farklı olmamasıdır. Ayinde İngilizce kullanırlar, günah çıkarma ve papazlann evlenmemesi gibi kurallan bırakmışlardır. Ama bunlann dışında anlayış fazla değişmemiştir. Oysa Luther’in çıkışından sonra Britanya’da Katolik Kilisesi’ne ve Papalık’a karşı hareket hızla gelişmişti. Iskoçya, John Knox’m önderliğinde, hemen hemen tamamen Protestan olmuştu (Presbyte-rian). Ingilizler arasında da özellikle Calvin’in formüllediği biçimiyle Protestanlık, yani Püritanizm revaçtaydı. Ama Anglikanizm, “resmî kilise”, bu radikal Protestanlann dinden beklentilerini karşılamıyordu.

Henry boşanma sonrası evliliğinde de aradığı erkek veliahtı bulamadı; onun yerine Elizabeth’i buldu. Nihayet, birkaç deneyden daha sonra (boşamayıp da kafasını kestiği kansı Anne Boleyn ertesi evlenmelerinden), Edward doğdu. Ama 1547’de ölen Henry’nin yerini alan Edward da çok genç yaşta ölünce, annesinden Katolik olmayı öğrenmiş Mary tahta çıktı. İngiltere’nin bu dönemi, cidden epey karışıktır; Mary bu sefer ülkeyi yeniden Katolik yapmak üzere baskılara girişti, ama çok başarılı olamadı. Çok uzun da yaşamadı, ama “Bloody” unvanım kazanacak kadar kan döktü. En az 300 kişiyi yanarak ölüme mahkûm etti. Kurbanları arasında en önemlisi Canterbury Başpiskoposu (bu, Anglikan Kilise-si’nde en üst rütbedir) Cranmer’dı. Beş yıl sonra (1558’de) öldüğünde yerine Elizabeth geçti ve İngiliz halkı derin bir soluk aldı. Elizabeth babasının kurduğu Anglikanizme geri döndü, ama bundan daha radikal bir Protestanlık biçimini benimsemedi. Püriten-lere o da prim vermedi.

Elizabeth’in saltanatı uzun sürdü ve uzun vadede İngiltere için yararlı oldu. En fazla sevilmiş, hâlâ da sevilen kral ve kraliçeler arasındadır. Katolik Kilisesi’nden müsadere edilen mallar, ona da bu uzun saltanatında malî destek sağladı (ölümü 1603). Evlenmediği ve çocuğu olmadığı için, İngiltere onun ölümünde bir sorunla yüz yüze kaldı: Kim kral olmalıydı?

Iskoçya Kralı James’i çağırdılar. Orada akıncıydı, ama İngiltere ve Iskoçya’nm Birleşik Krallığı’nda Birinci James olarak taç giydi. Elizabeth’le tükenen Tudor hanedanının yerini Stuart hanedanı almış oldu.

Stuart’lar (dört kişilik bir hanedan olabildi) Britanya’ya huzur getirmediler. Tam tersi oldu ve James’in oğlu I. Charles’ın saltanatında İç Savaş başladı.

Neden, öncelikli, görünür neden gene dindi. Iskoçya Knox’ı izleyip Protestan olmuştu ama kral aileleri bu konularda biraz yavaş davranırlar. Stuart hanedanının gönlü hâlâ Katolik Kilisesi’ndey-di. Bunu açıkça söylemeseler ve Anglikanizmi benimsemiş gibi görünseler de, İngiltere’de artık iyice güçlenmiş olan Calvinistleri, Püritenleri mutlu etmeleri mümkün değildi. Sevilen Elizabeth’den sonra kim gelse bazı güçlükler çekerdi ama İngiliz bünyesi (aslında Iskoçya da) Stuart’lan kaldıramıyordu.

Yalnız dinî ayrımlar bir toplumu iç savaşa götürebilir mi? Bu çok akla yakın bir ihtimal değil. Din veya başka kaygılar, ama ideolojik ayrılıklar, hemen hemen her zaman, başka etkenlerin ve bu arada maddi çıkarların da kılıfı olarak, daha doğrusu onlarla iç içe geçmiş olarak işlev görürler. Bu, bir “ikiyüzlülük” örneği falan değildir. Ama insan hayatını ideoloji içinde anlamlandırmaya alışık olduğu için, sözgelişi dinle doğrudan ilgisi olmayan sorunları da -içtenlikle- dinden kaynaklanan soranlar olarak algılayabilir, değerlendirebilir. İngiliz İç Savaşı zaten bu dediğim durumun klasik örneklerinden biridir.

Adım adım bakalım, nasıl bir olay olduğuna. “Church of England”a, bu dönemde “High Church” deniyordu, yani, “Yukarı Kilise”; peki, öteki? “Low Church”, yani, “Aşağı Kilise”. Neye göre “yukarı”, neye göre “aşağı”? Mensuplarının toplumsal statüsüne, sınıfına göre. Aristokrasi ve geleneksel olarak bu smıfın yakınları, yandaşlan, müttefikleri, Kral’m çevresinde, “Yukan Kilise”yi meydana getiriyorlardı. “Aşağı Kilise” orta sınıftı - orta sınıf ve onun da altındaki daha büyük kalabalık ya da onlann çoğunluğu, statükoya, müesses nizama karşı olduklan için, Protestanlığın daha radikal biçimlerine sempati duyuyorlardı.

Ama bunların yanı sıra ortada ciddi siyasî sorunlar da vardı. “Dissenter” (“Muhalif’) veya “Non-Conformist” (“Genel Gidişe Uymayan”) gibi adlarla da anılan Püritenler, parlamento yönetiminden yanaydı; Kral taraftarlan ve aristokrasi parlamentoya fazla sempati beslemiyordu. Buna göre de bu iki grup “Cavaliers/ Roundheads” adlanyla ikiye aynlmıştı (parlamento taraftarlan geniş, yuvarlak siperlikli şapkalar giydiği için ya da başka bir iddiaya göre ense tıraşı biçimlerinden ötürü). Yani, kısacası, dinen “Püriten” dediğimiz adam toplumsal düzende öncelikle bir burjuva olarak yer alıyordu ve siyasî görüş olarak da ülkenin en önemli ka-rarlannın seçilmiş meclis üyeleri tarafından verilmesinden yanaydı. Bu durumda İç Savaş’m yalnızca dinî nedenlere dayandığı herhalde söylenemez.

Şimdi, “Bu adamlar burjuvalardı,” demek de çok yeterli bir açıklama sayılmaz. 17. yüzyılda bir İç Savaş’m bir tarafı olacak kadar (üstelik kazanan taraf olduğunu da biliyoruz) “burjuva” başka hiçbir yerde yokken İngiltere’de nereden çıkmıştı? İngiltere’nin ne gibi özellikleri bu çeşit bir gelişmeye imkân vermişti?

Belki ilkin bir “ada” olmasına değinebiliriz. Bir “ada ülkesi” olması ona önemli bir koruma sağlıyordu. Kıtada bulunan krallıklar gibi, sürekli bir büyük ordu bulundurmak zorunda değildi. Bu da, kazancını, daha ekonomik kanallarda kullanmasına imkân tanımıştı.

Ama, örneğin Japonya da bir ada ülkesi; buna rağmen, ilgili bölümde göreceğimiz gibi, tarihinin her aşamasında asker sınıfının (samurai) egemenliğinde yaşamış. O niye öyle? Demek ki “ada” açıklaması, kendi başına yeterli değil.

Evet, İngiltere’de oldukça erken görülen bazı gelişmeler Japonya’da hiç olmamıştır (aslında neredeyse hiçbir yerde olmamıştır). Bunlara kısaca bakalım.

Norman Kralı Guillaume (I. William) Britanya topraklarına 1066’da ayak bastı, Hastings Savaşı’nda Sakson direnişini yenilgiye uğrattı ve Iskoçya sınırına kadar (Galler’i de dışarıda bırakarak) adaya egemen oldu. Bundan önceki Saksonlar da feodal bir düzen içinde yaşıyorlardı ama kıtadan gelen Normanlannki onlarınkine göre daha olgun ve güçlü bir feodalizmdi. Britanya feodalizmi aynı zamanda, daha “merkezî” bir feodalizm oldu. Çünkü başında kralın bulunduğu bir ordu adayı fethetmiş, kral, bu yeni ülkeyi aristokratları arasında paylaştırmıştı. Oysa Saksonlar döneminde hiçbir zaman tek bir krallık bütün adaya egemen olmamıştı. Germenlerin Roma’yı yıkışında olduğu gibi, çok geniş bir arazi üzerinde çok uzun süren bir süreç yok burada. Olay 1066’dan itibaren merkezî bir koordinasyon içinde yürüyor; zaman ve mekân, feodallerin yerleştikleri yerde merkezî otoriteye kafa tutacak şekilde uzun uzun kök salmalarına, “aşağıdan” gelen ve gelenekleşen bir özerklik kurmalarına imkân tanımıyor. Avrupa tarihinde modernleşmeye en büyük engel hep feodaliteden geldiği için, bu istisnaî “kuruluş” biçiminin İngiltere’ye önemli yararlar sağladığı, birçok tarihçi tarafından söylenmiştir. Aslında bu durum, ama farklı nedenlerle, (ya da “sonuç”larla) Japonya’dakine benzer.

Ama asıl önemli etken, tarım sektöründe feodal üretim ilişkilerinin Avrupa’da her yerden daha önce çözülmeye başlamasıdır. Bu gibi süreçlerin tarihte nasıl başladığım tespit etmek her zaman çok zordur; ama sonuçlan görmek daha kolaydır. İngiltere’de, kırsal kesimde, “yeomen” denilen bir sınıfın geliştiğini görüyoruz. Kelimenin kökeni de bilinmiyor, ama “young”, yani “genç” kökünden gelebileceği düşünülüyor, çünkü bir “yardımcı” yan anlamı da var. Temelde bu, kendi küçük toprağına sahip olan ve onu ekip biçen çiftçi-köylü anlamında, böyle bir kesimi anlatıyor. Eski ve yeni üretim ilişkilerinin uzun süreler içinde çeşitli eklemlenme biçimleri, feodalizmin en koyu olduğu yer ve zamanlarda dahi “serf’ statüsüne girmeyen bağımsız köylüler olmasına imkân tanımıştı. Ama İngiltere’deki bu “yeomen” kategorisi, “eskiyle yeninin eklemlenme” anzasmdan çok, yürürlükteki düzenin böyle bir gelişmeye açık kapı bıraktığını düşündürüyor, çünkü yaygın bir durum var. Üstelik burada da kalmıyor.

Avrupa’da feodal bağımlılık ilişkilerinin çözülmesinde 1347-51 veba salgını da rol oynamıştır. Bütün kıtada nüfus üçte bir oranında kırılınca, serflerin kendilerine başka bir yerde ücretli iş bulma imkânı doğdu. Bu olayın etkileri İngiltere’de de görülür, ama sonuçlan daha ileri gittiğine göre belli ki başka koşullar da feodalizmin çözülmesini hızlandırıyordu.

Çünkü küçük mülk sahibi haline gelmiş bağımsız üreticilerin, gelirlerini artırdıkça, feodallerin toprağını kiralayıp işletmeye baş-ladıklannı görüyoruz. Bu tabii çok daha ciddi bir gelişme. Ortaçağ koşullarından kapitalizme doğru bir hareketlenme yaratıyor, “girişimci” bir sınıf yaratıyor. Aristokratın toprağını kiralayan “yeomen” bunu “kâr” için yapıyor; tanmsal sürecin daha yoğun çalışma gerektiren aşamalannda “ücretli emek” kullanıyor. Bunlar kapitalizmin temel kurumlan. Öte yandan, toprağı onlara kullandı-np karşılığında “rant” alan senyör de üretim sürecinin içinden ve kırsal bölgelerden yavaş yavaş çekilmeye başlıyor.

Bu da herhalde tek başına, izole bir olgu değil. Toprak beyi bir nedenle toprağını kiralayıp kente taşındı, diyoruz. İyi, böyle bir olay oldu, sonra? O toprak beyi kentte asalak bir “rantiye” olarak varolabilir, yeni sorunlar da yaratabilirdi. Böyleleri tabii ki oldu, ama bütün Ingiliz aristokradarı “asalak rantiye” kesilmediler. Çünkü onlan kendine çeken yeni bir yapı baş göstermişti: ticaret.

Ingiliz Marksist-maddeci tarihçileri, Christopher Hill, Rodney Hilton, R.H. Tawney ve başkaları bu dönemde olanları dikkatli bir biçimde taramış ve belirleyici dinamikleri yakalamışlardır. Bu araştırmalann ışığında, burjuvalaşma ve kapitalistleşme eğiliminin yalnız alttan gelme “yeomen”le sınırlı kalmadığını, 16. yüzyılda, feodal sınıf içinde de paralı bir kapitalist ekonomiye erişmek üzere bir yanşm başladığını görüyoruz. Birçok aristokrat tarım topraklarını “çevirerek” (enclosure) koyun yetiştiriyordu, çünkü koyun postunun sağlam bir alıcısı vardı: Öncelikle Flandr ve Felemenk’teki, kısmen de Kuzey İtalya’daki yünlü kumaş üreticileri. Yani, aristokrasinin bir kısmı asıl kazancını bu ticaretten sağlarken, bir kısmı da toprağını “çiftçi” (farmer) denilen buıju-va işletmecilere kiralıyor ve aldığı parayı o da büyük ölçüde ticarete yatırıyor, kâr arıyordu. Yani aristokrasi de, klasik anlamda bir aristokrasi olmaktan çıkma yoluna girmişti. Aşağıdan gelen “yeomen” hareketiyle yukarıdan gelen bu “ticarileşme” toplumsal yapıda ciddi sonuçlan olan bir değişim başlatmıştı ve İngiltere o çağda böyle dönüşümler yaşayan tek toplumdu. Hollanda da kapita-listleşiyordu ama orada her şey daha kent temelli, kent odaklı yürüyordu.

Bu genel buıjuvalaşma çeşitli düzeylerde sonuçlannı verdi. Örneğin yukan ortaçağa geldiğimizde kalabalık bir sınıf haline geldiklerini, varlıklarını ve etkilerini ekonomi dışındaki alanlarda da göstermeye başladıklannı görüyoruz. Agincourt Savaşı’nda (1415) V. Henry’nin komutasında Fransızlan ağır bir yenilgiye uğratan İngiliz ordusu bu başanyı o sıralann yenice bir buluşu olan “uzun yay”la (longbow) sağlamıştı. Bu silâhı kullananlar da tamamen “yeomen”di. Bu savaş, başlı başına, tarihî bir “simge” gibidir, çünkü profesyonel (“ücretli”) asker olmayan bu “burjuva” ordu, Fransızlann tipik feodal (atlı, ağır zırhlı şövalyeler) ordusunu bozguna uğratmıştır ve böylece tarihin gidiş yönüne ilişkin anlamlı bir sinyal vermiştir.

İngiltere, gene bu özel koşullanndan ötürü olmalı, ortaçağdan başlayarak, “parlamenter” denmese de, “proto-parlamenter” bir yapıya doğru, erken adımlar atabilmiş bir toplumdur. Ortaçağı sarsan ama feodal düzene ciddi bir zarar veremeyen köylü isyan-lan burada da eksik olmadı. Ortaçağda bu terim (“parliament”), kralın topladığı, genel olarak özgül bir soruna (tabii çok zaman malî, “fiskal” bir sorun) çözüm bulmak üzere bir araya gelip iş bitince dağılan meclisler için kullanılmıştır. İngiltere’de krallar bunu kıtadaki benzerlerinden biraz daha sık yapıyorlardı.

1263-4 arasında Simon of Montfort (Fransa’dan gelmiş bir soylu aileden), Leicester Dükü (“Earl”) III. Henry’ye karşı bir başkaldırma hareketinde iktidan eline geçirince halkın seçtiği bir parlamentoyu göreve çağırdı. Bu, Avrupa tarihinde ilk kez oluyordu. Ingiltere’de, dediğim gibi, “parlamento” denilen bir kurum bilinirdi; ama halkın seçtiği meclis burada da ilkti. Montfort’un hayatı bundan sonra çok uzun sürmedi. Henry’nin oğlu Edvvard’m tuzağına düştü, öldürüldü. Öldürüldükten sonra cesedi doğrandı; her parçası sonunda onunla arası açılan öteki aristokratlara gönderilirken kafası da Londra’da sergilendi. Ama açtığı gelenek aynı şekilde paramparça edilemedi. Daha sonraki parlamentolar ilk onun başlattığı “borrough” sistemi üzerinden seçildi.

Simon’m kendisinin bir “demokrat” olduğunu söylemek güçtür; o tarihlerde kim demokrat olabilirdi? Krala karşı başarısı bir “halk hareketi” başlatmış olmasına da dayanmaz. Krala kızan baronlarla birlikte hareket etmiş, iyi asker olduğu için kazanmıştı. Zamanla, yandaşı olan baronların desteğini kaybettiği için de yenildi. Ama ölümünden sonra, “mezarı” olarak bilinen yer, halk için bir ziya-retgâh haline geldi. Demek ki onu asıl benimseyen, halktı.

Baronlarla hareket etmesini mutlak olarak “antidemokratik” saymak da mümkün değildir. Bu çağda, en azından İngiltere’de, tarihin “demokrasi” sayfalarına kaydedilen olayların birçoğunun arkasında aristokrasi vardır. Şanlı Magna Carta da, son kertede, baronların krala kabul ettirdiği bir “şartname”dir. Bu, Kral John’dı; yani, Simon of Monfort’m evlendiği Eleanor’un ve Simon’ı parçalatan III. Henry’nin babalan.

Magna Carta dünya demokrasi tarihinde önemli bir aşamadır, çünkü tanımı gereği “mutlakiyetçi” olan bir monarşide, krala, kendinden üstün, dolayısıyla uymakla yükümlü bulunduğu bir irade, bir hukuk, bir sözleşme olduğunu bildirmiştir. Onun için Britanya’nın yazısız anayasasında bugün de Magna Carta’nın yeri vardır.

Dünyada demokrasi tarihinin genel çizgisine bakıldığında, bunun dinamiklerini baronlann pek işletmediğini, tersine yavaşlattığını görürüz. Gene, örneğin İsveç gibi istisnalar vardır. Ama çok şematik özetiyle genel gidiş, merkezî krallıkla kentli orta sınıflar arasında kurulan parasal-siyasî ittifaka bağlı olmuştur. Feodal vassallarına karşı güçlenmek isteyen kral, başta ordusu, pek çok şey için ihtiyaç duyduğu parayı paralı burjuvazilerden almış, onlar da krala bu paraları vererek kendi özgürlüklerini satın almışlardı. Böylece, iki uçtan ite ite, aradaki feodaliteyi yok ettiler. Ama bu genel gidiş... Her yerde süreç böyle yürümedi. Örneğin Fransa bundan epey farklıdır. Stuart hanedanı da Ingiltere’de bu kalıbın işlemesini engellemiş, belki bu nedenle iç savaş zorunlu olmuştur.

Ingiltere’nin önemli bir köylü isyanını da Simon’dan yaklaşık yüz yirmi yıl sonra, 1381’de Wat Tyler başlattı. Daha doğrusu, Ty-ler’in öldürülmesiyle kısa zamanda bastırılan bu isyan bir entelektüel başkaldırma hareketiyle iç içe geçtiği için önem kazanır.

1350’lerde Oxford’da ders vermeye başlayan John Wycliffi (133084) bir çeşit erken Luther olarak düşünebiliriz. Kurum olarak Ki-lise’den önce Kutsal Kitap’a bakmamız gerektiğini söylemesi, Lut-her’in sola scriptura'sı ile aynı kapıya çıkar. Rahiplerin içtenlikle inanmaları gereği üzerinde ısrarı da, solafide’nin bir öncüsü gibi değerlendirilebilir. Wycliffe’in öğretisi de, İngiltere’de, entelektüel bir içeriği olan bir başkaldırma geleneği başlattı. Onu izleyenlere “Lollard” dendi. Tam nereden geldiğini hâlâ bilmediğimiz bir ad bu. Kilise’nin (yani Papalık) dünyevi işlere fazlasıyla dalarak manevi yol gösterici işlevini kaybettiğini söylüyorlar, sonraki Protestanları akla getiren bir çeşit ikonoklast tavır da gösteriyorlardı.

Wat Tyler ve aynı dönemin öbür devrimcisi John Ball, Lollard hareketiyle fikrî yakınlıkları olduğunu düşündüren şeyler söylemişlerdir. Oxford Üniversitesi Wycliffe’i koruyabildiği kadar korudu. Ama yüzyılın son çeyreğinde yönetim bütün bu hareketlerden huylanmaya başladı. Lollard’ların izlenmesi, idam edilmesi, 1530’lara kadar sürdü. Bunlar, tarihteki bütün benzer olaylar gibi, bir tarafında baskı, ama öbür tarafında da özgürlük özlemi ve mücadelesi olan madalyonlara benziyor.

Sonuç olarak, İskoç hanedanı Stuart’lar Ingiliz-lskoç Birleşik Kralhğı’nı (buna Gal bir süre önceden katılmıştı) yönetmek üzere Londra’ya yerleştiklerinde, İngiltere’de azımsanmayacak bir de-mokratik-parlamenter deneyim birikimi vardı, çünkü Avrupa’nın -belki Hollanda ve Flandr dışında- en gelişkin burjuva sınıfı burada oluşmuştu. Parlamento yoluyla yönetim bu sınıfın mantığına ve çıkarlarını koruma yöntemine uygun düşüyordu.

I. James’ten sonra (saltanatı 1603-25) tahta çıkan ve kendini bu çekişmeler içinde bulan I. Charles da adamakıllı inatçı bir kraldı. Onun bu inatçılığı, belki bazı uzlaşmalarla uzayabilecek bir durumu daha hızlı bir hesaplaşma ortamına doğru iteledi, işin tuhafı, inisiyatif Iskoçya’dan geldi. Kralın muhafazakâr dinine başkaldı-ran bir İskoç ordusunun İngiltere’ye girmesi, iç savaşı başlattı. Bu sırada çalışmakta olan bir parlamento vardı. Charles bunu dağıtmak istedi, ama emrini dinletemedi. Önceleri iki tarafın da kısmî başarıları varken zamanla parlamento ağır basmaya başladı. Oli-ver Cromwell gibi başarılı bir komutan da ortaya çıktıktan sonra denge tamamen bozuldu ve bir süre sonra kral, parlamento güçlerine tutsak düştü.

Avrupa’nın (aslında her yerin) monarşileri, bu zamana kadar, kralların meşruiyetini toplumlann ortaklaşa bilinçliliğinin derin tabakalanna kadar kazımışlardı. “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” kavramı, ciddiye alman bir kavramdı. Shakespeare’in oyunlann-da, örneğin Macbeth’de, bir kralın öldürülmesi sonucunda doğanın nasıl düzeninden çıktığını görürüz, çünkü kral ve saltanatı da o doğal düzenin önemli bir parçasıdır. Onun için Duncan öldürülünce baykuş şahini avlar, atlar birbirini yer vb.

Bu çerçevede, Charles’la, herhangi bir kralla silâhlı çatışmayı göze almak kolay değildi ve parlamentonun gözü pekliğini, kararlılığını gösteriyordu. Kralın eline geçtiklerinde bir sinek kadar önemleri olamazdı. Belki bu “bireysel çaresizlik” toplu dayanışmayı dolaylı biçimde desteklemiş oldu. Ama onlar, tutsak krala aynı şekilde davranamıyorlardı. Charles tutsak olarak, yenildiği Naseby Savaşı’ndan (1645) sonra hiç rahat durmadı. Nihayet 1649’da, “çaresizlik”ten ötürü idam edildi. Çünkü iktidan yeniden ele geçirirse herkesin başına ne getireceği anlaşılmıştı.

Bu çatışmalarda, Charles’m Britanya’da demokrasinin gelişmesine olumsuz yoldan katkıda bulunduğu söylenebilir. Demokratikleşme, ona karşı verilen mücadelenin sonucudur. Ama bazı önemli katkılan da (elinde olmadan) olmuştur. Yazısız Britanya Anayasa-sı’run dağınık parçalanndan önemli biri olan Habeas Corpus onun zamamnda kurumlaştı (parlamento güçlerinin bastırmasıyla). Bu, keyfi tutuklamalan önleyen temel bir “insan hakkı”dır. Charles, iktidan elinde tutabilmek için sırasında bu gibi tavizleri verebilen bir insandı. Ama Britanya, özellikle de İngiltere burjuvazisinin, yanm-ağız tedbirlerle mutlu olacak hali kalmamıştı. Yüzyıllar boyunca, gelişmiş ve olgunlaşmış, güçlenmişti. “Tabi olmak”, özellikle de “keyfî” bir iradeye tabi olmak istemiyordu.

Charles’m öldürülmesi, tek başına, varolan sorunların çözülmesine yol açacak bir olay değildi tabii. Sorunlar çoktu. Dünyada in-sanlann henüz pek alışık olmadığı, “kralsız” bir rejimde, İrlanda ve Iskoçya farklı gerekçelerle ayaklanma halindeydi. Bunlan bastırmakla da askeri başanlarmı sürdüren Oliver Cromwell, 1653’te, parlamento tarafmdan, “Lord Protector” ilan edildi ve yetkilerle donatıldı. “Kral öldü, yaşasm Lord Protector!” durumuydu bu; demokrasinin öyle kolay özümsenir bir şey olmadığım kanıtlıyordu. Nttekiro Cromwell (yönetimi Charles’mkinden çok daha fazla demokratik değildi, ama hoşgörüsü çok daha genişti) 1658’de ölünce parlamentocular yemden oluşan iktidar boşluğunu nasıl dolduracaklarını bilemediler. Hattâ bir süre onun “Lord Protector” unvanı pek parlak yetenekleri olmayan oğlu Richard’a verildi. Bu da epey absürd bir durumdur - aristokraside ve krallıkta “kan” a verilen anlam gereği “hanedan”ın bir açıklaması vardır. Cumhuriyette “hanedan” iyice tuhaf. Ama bu durum uzun sürmedi ve sahici hanedan yeniden ülkeyi yönetmek üzere davet edildi. CromweU’la çarpışan ve yenilerek bir kere daha rakip Fransa’ya kaçan Prens Charles, II. Charles olarak kral oldu ve Britanya’nın Restorasyon dönemi başladı (1660). Bu dönüşün de bir çeşit “askerî darbe” sonucu gerçekleştiği söylenebilir. Ama kralın tç Savaş’la elde edilen haklara ve öncelikle parlamentoya dokunması söz konusu olmayacaktı. O da zaten dokunmadı ve baskıcı yasalarım çıkartma görevini parlamentoya verdi.

Aslında modern anlamda ilk “siyasî partiler”in oluşumu da

II. Charles döneminin bir olgusudur ama Charles’m buna katkısı edilgin bir biçimde olmuştur, diyebiliriz. Çocuğu olmadığı için, ölümünde yerine Katolik olan ve hiç sevilmeyen kardeşi York Dükü James’in geçmesi ihtimali ağır basıyordu. Bunun üzerine parlamentoda James’in kral olabileceğini savunanlara Tory, bunun yasayla engellenmesi gerektiğini savunanlara da Whig dendi. Whig’ler sonraki Liberal Parti’nin, Tory’ler ise bugünkü Muhafazakâr Parti’nin temelini oluşturmuşlardır. “Tory” aslında İrlanda’dan Keltçe bir kelime olan “toriye”den türetilmiştir. 17. yüzyılda, Ingiltere’den gelip yerleşenleri soyarak yaşayan Mandalı haydutlar için kullanılmıştı. Zamanla anlamı genişlemiş ve Papa’yı savunan her Katolik Mandalı için söylenir olmuştu. Bu kavgada da bu yeni anlamını edindi. Belli ki o sırada düşmanlarının uygun gördüğü addı. Ama zamanla kendileri de benimsedi. “Whig” ise muhtemelen “Whiggamore”un kısaltılmış şeklidir: Bu da, gene

17. yüzyılda Iskoçya’da Presbyterian mezhebini savunanlara verilmiş addı. Daha sonra, Amerika’da, Amerikan Bağımsızlık Sava-şı’ndan yana olanlar için de kullanıldı. 1834’te Cumhuriyetçi Parti bu Whig mirası üstüne kuruldu.

Bu yıllarda Protestanlık “ileri” kabul edildiği için “Whig” adı da genellikle ilericiler için kullanıldı. Ama bugünkü anlayışımızda, dinî bir gerekçeyle birinin krallığım engellemek ne kadar “ilerici” sayılabilir? Buna karşılık, “olsun” diyen Tory’lere bunu dedirten de onların dinî bir hoşgörüye sahip olmaları değildi. “Demokrasinin beşiği” dediğimiz Britanya’da bile demokrasinin oluşması, biçimlenmesi ve özümlenmesi uzun zaman aldı ve zorlu mücadeleler pahasına gerçekleşti.

Charles 1685’te öldüğünde yaptığı çeşitli olumsuzluklara rağmen, arkasında, özellikle ekonomide epey sağlam bir ülke bıraktı. Yerine kardeşi James (II) geçti, yani korkulan oldu. Ve korkulduğu gibi de oldu.

İngiltere’de Monmouth, Iskoçya’da Argyll başkaldırmaları, tahta çıkışını selâmlamış, o da bunları sertçe bastırmıştı. Bu durumdan yararlanarak, yüksek komuta kademelerine Katolik subaylar getirdi. Buna tepki gösteren parlamentoyu da dağıttı. Bu tarihlerde İngiltere’de birtakım devlet görevlerine gelebilmek için, “Katolik değilim,” diye yemin etmek gerekiyordu. James bu uygulamayı da lağvederek bu gibi görevlere Katolikleri doldurmaya başladı. Krala karşı çıkan Londra piskoposu görevden alındı. Böylece, hoşnutsuzluk birikimini büyüttü. Ama İngiltere İç Savaş sırasındaki gibi bir yerli güç oluşturamıyordu. Çare dışarıdan geldi. Felemenk’ten Orange Prensi Willem’i yardıma çağırdılar. 1688’de Willem adaya çıktığında, o zamana kadar aldığı bütün tedbirlere rağmen James buna direnebilecek durumda değildi. Fransa’ya kaçmaya çalışırken yakalandı. Ama Ingilizler bir kral daha öldürmek niyetinde olmadıkları için; kaçmasına göz yumdular. James daha sonra İrlanda’ya geçerek kısa bir süre orada kral olmayı başardı (din orada ona yardımcıydı); ama Willem karşısında fazla dayanamayıp yeniden Fransa’ya kaçtı. Zaman içinde, Britanya’da bir kere daha tahta çıkma umutlarını yitirdi. Kendini sofuluğa verdi. Bundan sonra, Stuart hanedanından Bonnie Prince Charlie 18. yüzyıl ortasında Iskoçya’dan bir hareket başlatarak atalarının kaptırdığı tacı geri almaya çalıştıysa da başarılı olamadı ve Britanya’nın Stuart ailesi ve gailesi kesin olarak sona erdirildi.

III. William olarak kral olan Willem, karısı Mary ile birlikte (ki bu Mary kovulan Kral II. James’in kızıdır) Britanya’da demokrasinin kökleşmesine en fazla emeği geçen kişilerden biri oldu.

I688’de kral (ve kraliçe) olduktan bir yıl sonra, bu tarih içinde çok önemli yeri olan Haklar Yasası (Bili of Rights) parlamentodan geçirildi. Vergi koyma ve ordu kurma yetkileri bununla kesinlikle parlamentoya verildi. Gene aynı yıl Hoşgörü Yasası (Tolera-tion Act) çıkarıldı.

Kızlan Anne (1702-1714 arasında kraliçe) de çocuksuz ölünce Hannover’deki akrabalar kral olmak üzere Britanya’ya davet edildi. Hannover Elektörü, 1. George olarak Britanya Kralı olduğunda İngilizce bilmiyordu. Hanedan Victoria Çağı’nın sonuna kadar devam etti. Bu yıllarda Taht ile Parlamento arasında çeşitli sürtüşmeler, gerilimler yaşandı; ama bunlar uzun sürmedi ve egemenlik parlamentonun elinden çıkmadı. Kral, gitgide simgeleşti. Bir karar mercii olmaktan çıktı. Buna rağmen, hiç pürüz olmadı, hiç sorun çıkmadı demek de mümkün değildir. Bilinen son sürtüşmeler Kraliçe Victoria ile Liberal Parti’nin başkanı Gladstone arasında yaşanmıştır. Ama bunlar artık mizah alanına daha rahat girecek örneklerdir, siyasî bir ciddiyetleri kalmamıştır.

Bugün Britanya’nın siyasî yapılanmasına kâğıt üstünde bakınca, burasının epey anti-demokratik bir ülke olduğunu da düşünmek mümkündür. Monarşinin yanında “Lordlar Kamarası” gibi bir kurul böyle bir izlenimi güçlendirir. Ortada bir “yazılı anayasa” bulunmaması gibi, başka ülkelerde benzeri bulunmayan bir uygulama da, her şeyin keyfî olduğu şüphesini yaratabilir.

Oysa, bildiğimiz gibi, gerçek durum böyle değildir. Yazılı anayasa olmaması belirli somut konjonktürlerde Margaret Thatcher gibi, “demokrasi dostu” olmayan politikacılara anti-demokratik davranma imkânı tanımasına rağmen, demokratik siyaset kültürünün toplumca sindirilmiş ve özümlenmiş olmasından ötürü, bu kadar uzun bir süre ciddi bir krizle karşılaşmadan yaşayabilmiş-tir. Britanya’da güçlü bir sağ hep olagelmiştir, anti-demokratik düşünce ve davranışın geniş bir tabanı bulunur. Buna rağmen, pek çok bakımdan dünyanın en demokratik ülkesidir. Bunun bir açıklaması olmalı.

Şüphesiz, yalnız “bir” değil, birçok açıklaması olmalı; daha doğrusu, bu “açıklama”, birçok etkenin değerlendirmesini içermeli. Ben şimdi bir temel etkeni öne çıkararak tartışacağım.

Britanya’da 17. yüzyıl sonlan ve 18. yüzyıl başlarının genel koşullan, Iç Savaş gibi bir gerilim ortamından sonra, bir “uzlaşma” çabasının öne çıkmasını sağladı. Savaş, o zamanın pek çok savaşı gibi, oldukça az kişinin ölümüne yol açmıştı. îç Savaş’ı bir “Restorasyon” dönemi izlemiş, bu da bir uzlaşma atmosferinin oluşmasına katkıda bulunmuştu. Burada, tek bir örneğe bakalım. Bütün sofu dinî hareketler gibi İngiliz Kalvenizmi de sanata kötü gözle bakıyor ve bunu bir çeşit ahlâksızlık olarak değerlendiriyordu. Bunun sonucu, Cromvvell döneminde tiyatronun yasaklanmasına kadar gitti. Oysa tiyatro, Londra’da herkesin, yoksul halkın da, başlıca eğlencesiydi. Restorasyon’da tiyatroların yeniden açıldığını görüyoruz. Shakespeare ile çağdaşlarının omuzladığı o altın tiyatro yerini görenekleri göreneksel biçimde alaya alan hafif komedyalara bıraktı. Ama, sonuç olarak, tiyatro gene vardı. Bu gibi gidip gelmeler, sallantılar sonucunda, Britanya, özellikle de İngiltere toplumu, muhafazakârlıkla radikalizm arasında, makul, sürdürülebilir ölçüleri buldu. Bu aslında tam olarak “aşağıdan yukarıya” bir süreçti. Onun için vakit aldı, ama gene o nedenle sağlam yerleşti. Bu işlere kalkışan ilk toplum olarak, zaten “vakti vardı” İngiltere’nin.

Sürecin ilk büyük “yüz yüze gelme” ve “çatışma” aşaması olan İç Savaş’ı net bir biçimde kazanan burjuvazi, yukarıda kısaca değinildiği gibi, bundan sonra da bazı setler, engellerle karşılaştı, ama onun temsil ettiği veya izlemek istediği yönde kayda değer bir değişim, bir sapma olmadı. Parlamento gittikçe güçlendi, parlamento içinde Avam Kamarası gittikçe güçlendi ve Britanya burjuvazisi Avam Kamarası yoluyla siyasî yönetimini sürdürdü - ama parlamento çatısı altında aristokrasiye de yer vermeyi ihmal etmeden. Böylece, İç Savaş’m savaşan tarafları Parlamentoda birbirleriyle uzlaşmayı öğrendiler.

18. yüzyıla kadar parlamentonun bastığı yere yeteri kadar sağlam basan bir kurum olamamakla birlikte (II. Charles ve II. James kendilerine karşı gelen parlamentoları hâlâ lağvedebiliyordu), Iç Savaş’la kazanılan haklarını da geri vermediğini görmüştük. William’la varılan yeni uzlaşmalar sonucunda kurum ve ona bağlı olarak rejim yeterli istikran kazandı. Bütün bu dönemlerde parlamenter olanlann sınıfsal kökenini inceleyen Ingiliz tarihçileri, olan biten her şeyden sonra, bunlann büyük ölçüde “toprak sahibi” meclisleri olduğunu epey şaşarak tespit etmişlerdir Ama konuyu bundan öteye kurcaladığımızda, şaşılacak şeyler de azalıyor.

Bir kere, “sınıfsal köken” ile “sosyopolitik görüş” arasında dolaysız ve şaşmaz bir ilinti kurmak doğru değildir. Özellikle de daha yakın zamanlann sol siyasetlerinde gördüğümüz gibi, müreffeh sınıflardan gelen bireylerin müreffeh olmayan sınıfların siyasî temsilciliğini ve sözcülüğünü üstlenmeleri, istisna değil kuraldır. Britanya Parlamentosu’nda da durum böyleydi. Partileri görüşlerine göre net bir şekilde ayırabiliriz, örneğin. Ama sınıf kökenine göre ayıramayız. Mantıken Whig’ler buıjuva kökenli olmalı; ama gerçek durum öyle değil. Birçok aristokrat Whig vardı ve bazıları sıcak politikaya girip parlamenter de oluyordu. Tahıl Yasala-n’m çıkaran meclis ve Tahıl Yasalan’nı lağveden meclis, üyelerin sınıf kökeninden baktığınızda, birbirinden kayda değer bir farklılık göstermiyordu.

Dolayısıyla burada “şaşılacak şey”, İç Savaş’a rağmen meclisin toprak sahipleriyle dolu olması (yani, aristokrasinin hegemonyasının devam ettiğini ima eden bir durum) değildi; şaşılacak şey, bu kadar kısa zamanda, parlamentoda burjuva yönetiminin mekanizmalarının kurulabilmiş olmasıydı.

Bu olayla başlayarak dünyanın pek çok yerinde burjuva yönetimlerinin kurulduğunu biliyoruz. Yakın tarihin neredeyse tamamı bu dinamiğin tarihi. Ama “burjuva yönetimi” deyince başkanın adının Rockefeller olmasını, şansölyenin adının Krupp olmasını, fabrika sahiplerinin milletvekili olmasını anlamıyoruz. Bir yanda o sınıf var (tabii kendi bölümleriyle, fraksiyonlarıyla, bölümlerinin farklı işleri ve çıkarları ve aralarındaki görüş ayrılıklarıyla); bir yanda da o sınıfın çıkarlarını genel gidişat içinde olabilecek en iyi biçimde kollayan ve gözeten, profesyonel politikacılardan (bunların kökeni tamamen ikincil) oluşan politik kurum ve karar mercileri var.

Britanya’da şaşırtıcı olan, henüz böyle mekanizmaların “evril-mesi”ne yeterli bir zaman geçmeden ve iki sınıf arasında bir savaş geçmişken, yemlen tarafın yenen tarafla bu kadar hızlı bir şekilde uzlaşmış ve bir anlamda onun hizmetine girmiş olmasıdır. Bu iş bu kadar çabuk gerçekleştiyse, bunun daha önceden atılmış temelleri olmalı.

Evet, olmalı ve vardı. Burada işim bir Britanya tarihi yazmak değil ve niyet etsem de bu kolay altından kalkacağım bir şey olmazdı. Ama yukarıdaki özetlemelerle de göstermeye çalıştığım, güvenilir Britanya tarihçilerinin bu konudaki nihai yargısı bunun önceden başlamış bir süreç olduğu merkezinde. Burjuvalaşma, bu toplumda, hem aşağıdan yukarıya, hem de yukarıdan aşağıya işleyen bir süreç ya da aynı anda işleyen iki süreç bir noktada birleşiyor.

Bir yanda, ta eski zamanlardan, serflik-köylülük ilişkilerinden kendini kurtaran ve “küçük mülk sahibi” konumuna gelen bir kesim var. Bunlar oldukça istikrarlı denebilecek bir süreç içinde tırmanıyorlar: “Yeomen” diye tanıyoruz onları, bir aşamada; derken “tenant-farmer” (kiracı-çiftçi) oluyorlar; bir sonraki aşamada “gentlemen farmer” denen birileri peydah oluyor; sonra İngiltere’nin ünlü “gentry”sine geliyoruz ki bunların çoğu da o uzun süreli tırmanışın semeresi olarak bu noktaya varmış olanlar. “Gen-try”, tam olarak “gentlemen”, yani “nobility”, yani “soylular” demek değildir. Onun bir altındaki kategoridir.

“Nobility” denince, çeşitli kont ve vikontları, dük ve “earl”leriyle bu “lord”lar sonuçta toplamı 2000’i bulmayan ailelerdir: Essex’i de, Wessex’i de, Buckingham’ı da, Bedford’u da, Kent’i de, yani bütün bu büyük aileler, hanedanlar...

Kiracı-çiftçiler lordlarm toprağını her zaman tarım yapmak için kiralamadı; Felemenk’le yün ticareti başladığında, bunu yapmak üzere de kiraladılar. Zamanla evlilikler gibi kurumlar yoluyla efendi-kâhya ilişkisinden, kaynata-damat ilişkisine de geçildi. Yani burjuvalar tırmanırken, aristokratlar da birkaç basamak iniyordu. Orta yerde buluşuyorlardı. Bu “orta yer”, feodal mantığın artık işlemediği, yerini ticaret ve para ilişkisine, geleneksel değil bireysel girişime bıraktığı ve kapitalizmin kurallarının insan davranışlarına egemen olduğu yerdi.

Gene ortaçağ göbeğinde, kentte olduğu, ticaretle uğraştığı için feodal ilişkilerin dışında kalmış yığınla insan vardı. Düzeni onlar değiştirmedi, büyük itki onlardan gelmedi; ama yeni kurulan düzen onlara daha uygundu.

Sözünü ettiğimiz dönemde dünya büyümüş, okyanuslar daha kolay aşılır olmuştu. Britanya’da kapitalizmin kurulmasında ve burjuva düzeninin yerleşmesinde bu dinamik de çok etkili olmuştur.

Avrupa’nın modem tarihini keşiflerle başlatabiliriz. Bununla eşzamanlı, Rönesans gibi muazzam bir dönüşüm de var, ama bugünün “globalizasyon”unun öncüsü sayılacak büyük maddi atılım, keşifleri izleyerek gerçekleşti. Keşifleri başlatanlar ise Portekiz ve Ispanya’ydı. Her ikisinde de sürece devlet önayak olmuştu.

. .Gemileri yapan, gemicileri yetiştiren devletti (özellikle Portekiz’de Prens Henrique Navegador’un çabalan). Böyle olunca, keşfedilen

yere de devlet el koyuyor, vali ve asker gönderiyor, koloniden gelen nimetleri kendi kasasına aktarıyordu - daha sonra bir yığın verimsiz işte çarçur etmek üzere.

Ingiltere’de böyle güçlü bir devlet yoktu. Böyle bir devlet politikası oluşmadı. Britanya adalarında yaşayanlar Amerika adında yeni . bir kıtanın bulunması olayıyla -tuhaf ama- öncelikle “dinî” açıdan ilgilendiler. Protestanlık kavgalarına kısaca göz atmıştık, iyi bir Püriten, “anavatan”da, inancına göre yaşayamıyordu. Dolayısıyla birçoğu tası tarağı toplayıp bakir kıtaya taşındı. Iç Savaş başlamadan 20 yıl kadar önce Mayflower gemisi İngiltere’de Southampton’dan yola çıkmış, birkaç aylık bir yolculuktan sonra 102 adet Püriten’i Plymouth adını verdikleri yere indirmişti. Bu süreç devam etti. Bir zaman sonra, İrlanda’daki kıtlıklar, bu adanın Katolik sakinlerinin, bu sefer “dinî özgürlük” değil de “ekonomik iyileşme” bakımından bu yeni kıtayı ilginç bulmalarına yol açacaktır.

Yani Britanya’dan Amerika’ya gidenler, Ispanyol ve Portekizliler gibi, orayı devletleri adına yönetmek üzere değil, kendileri orada yerleşip yaşamak, burayı kendilerine yurt edinmek üzere gittiler. Bir sonraki ara bölümün alanına girmeye başladık ama bunun bir sakıncası yok - hattâ daha uygun.

Gidip yerleşenlerin sorunları ve amaçlan belliydi ama bu gidiş gelişlerin o amaçlan aşan sonuçlan oldu. Ingiltere gitgide denizci bir toplum olmaya başladı. Devletin bu işlere önayak olacak bir yapıda olmadığını söylemiştim. Yardımcı olmak için devlet elinden geleni yapıyordu ama işi yürütenler bireysel girişimcilerdi. Bunlar, düzenli ticaretten korsanlığa, önlerine çıkan her fırsatı değerlendirerek önemli bir sermaye birikimi süreci başlattılar - ya da yenik düşüp yok oldular. Bunun bir zaman sonraki sonucu 1600’de kurulan, ama asıl 18. yüzyılda etkili bir kuruluş haline gelen Doğu Hindistan Kumpanyası gibi şirketler oldu. Ingiliz (ve aynı zamanda Hollanda, kısmen de Fransa) kolonyalizmi böyle özel sermaye kanalından yürüdü. Bu da, kısa vadede burjuvaziyi, uzun vadede toplumu güçlendiren bir gelişme oldu. İngiliz donanması 1588’de Ispanya’nın Armada’sım dağıttığında, Ispanyol tipi kolonyalizmin anakronik ve arkaik bir hale geldiğini de ilan etmiş oldu. 17. yüzyılda asıl rakibi arak Hollanda’ydı. Stuart krallan da bu rekabetin ve ondan kaynaklanan savaşların içinde rol oynadılar. Sonunda Ingiltere, Hollanda’yı denizlerde askerî bir rakip olmaktan çıkardı.

Bütün bu geniş alan içinde yürüyen süreçleri de İngiltere’nin kapitalizmine ve buıjuvalaşmasma katkıları açısından ele alabiliriz. Buralarda da aristokrasi ile burjuvazi el ele, kol kola hareket etmiştir.

İki sınıfın “symbiotic” ilişkisini şöyle karikatürize edersek, belki genel durumu daha açık seçik görürüz. Yukarıda, sınıfları birbirlerine yaklaştıran genel koşullardan söz ettim. Bunlar, tarihte, çok zaman, süreçte yer alan bireyler durumun yeterince bilincinde olmasa da hükmünü uzun vadede icra eden yönelişlerdir. Ama bireylerin bilinçli, iradî davranışları da bunlardan büsbütün bağımsız değildir. Yukarıda, bir “siyasî temsil” konusuna değinmiştim. “Burjuva” dediğimiz adam, son analizde, işi gücü olan bir adamdır. Politika yapmaya kendini verdiğinde, işinin başında duramaz. Şu halde, bir karar vermek zorunda: İşini bir vekilharca, “manager”a bırakmak mı akıl kârı, politikayı güvenilir bir “temsilci”, “parlamenter” vb. kişiye bırakmak mı? Henüz kapitalizmin “managerial” aşamasında olmadığımız, güvenilir “CEO”lar bulamadığımız için, işin başında durmak daha hayati. îş batarsa her şey batar. O halde, parlamentodaki falan Whig ve (icabında) falan Tory’ye güveneceğiz.

Şimdi bir de o yandan bakaltm mekanizmaya. Toprak sahibi, düzenli geliri olan, geçinmek için kendisinin fiilen çalışması gerekmeyen bir adam. Genel gidişle uzun boylu bir derdi yok. Bunca “boş zaman” varken parlamentoya girse, orada “şerefli” ve aynı zamanda “yararlı” olarak kabul edilen bir iş yapsa? Hayatını kulüpte veya Ascot’ta at yarışında geçirmekten daha anlamlı bir durum.

Burjuva, böyle birine bakınca, “Tam aradığım adamsın,” diyordu. “Vakit bulmuş, okumuşsun, ağzın laf yapıyor. Hangi etle hangi şarabın içileceğini de benden iyi biliyorsun. Gir meclise ya da git diplomat ol, beni temsil et!” Aristokrat da dünden razıydı zaten böyle bir düzenlemeye, iş bölümüne.

Gene de, süreç böyle yürümek, böyle gelişmek zorunda değildi. Hem bu iki sınıfı, hem de Whig ve Tory partilerinde temsil edilen görüşleri birbirleriyle barışmaya değil, çatışmaya itecek koşullar oluşabilirdi. Daha radikal, hoşgörüsüz, baskıcı önerilerin topluma daha inandırıcı göründüğü “yüksek gerilim” ortamları oluşabilirdi. Nitekim, bunlar “oluşmadı” demek Britanya’nın 1688’den itibaren bir “dikensiz gül bahçesi” olduğu anlamına da gelmiyor.

Sorunlar her zaman çıktı, ama bunların yarattığı sonuçlar bu temel uzlaşmayı bozacak ve ittifakın taraflarını birbirine düşürecek bir mahiyete bürünmedi. Önemli olan bu - böyle olmasa, dünyada “demokratik” bir siyasî rejimin mümkün olduğu inancı ve düşüncesinin yeşermesi daha çok zaman alırdı.

“Demokratik bir siyasî rejim”... Şu anlattığım kadarının bu tamlamayı hak etmekten epey uzak olduğunun farkındayım. Bir rejim, yaşadığı toplumdaki herkese eşit davranmıyor, davranmadan varolabiliyorsa, ona “demokrasi” denmez. Buraya kadar aristokrasi ile burjuvazi arasındaki uzlaşmadan söz ettim. “Halk” demedik daha. Ama ortada bir “halk” vardı, bir kısmı hızla proleterleşiyor, bunu yapamayanlar aynı hızla “lumpen-proleter”leşiyor, kendilerini en talihli hissedenleri “köylü” olarak kalmayı biraz daha uzatabildiler oluyordu. Ama köylülük hızla eriyordu. Eriten de, aris-tokrat-burjuva ittifakıydı.

Ada, başından beri, ürettiğiyle dışarıya muhtaç olmadan yaşayacak kadar berekedi olmuştu ve en erken dönemlerinden beri bu durum İngiltere’nin bir avantajıydı. Şimdi nüfus hem artıyor, hem de geleneksel yerinden kopup sağa sola savruluyordu. Ama kapitalist tarım sayesinde kırsal kesimde kalmaya devam eden az sayıda insanm ürettiği besin, bu nüfusa hâlâ yetiyordu. Kitlelerin sıkıntısı kıtlık değil, yiyecek alacak kazanç olmamasıydı.

Feodal dönemlerden kalma ÜÇ şeridi tarla sistemlerinin, daha bir yığın arkaik yapının varlığını sürdürmesi, tarımın gelişmesini yavaşlatıyordu. İttifak, tarımda verimliliği artırmak üzere bunları silip süpürdü; tabii o topraklan o zamana kadar ekip biçenleri de silip süpürdü. Kiracı-çiftçiler kendi çiftliklerinde zaten “maliyet artıran” bir etken bırakmamışlardı. Bunun anlamı da “fuzulî emek”ti. Ancak, kırlan boşaltan asıl etken “çevirmeler” oldu: Yüz, iki yüz köylünün ekip biçtiği topraklarda odamaya bırakılan ko-yunlann başında üç çoban yetiyordu. 18. yüzyılın sonlannda Sanayi Devrimi böyle bir ortamda filizlerini vermeye başladr. Yani aristokrat-burjuva ittifakı halkı perişan etti; bu işi birlikte yaptık-lan için ittifakın bozulmasına gerek kalmadı. 19. yüzyılın bunu en fazla tehdit eden olaylanndan biri Tahıl Yasalan’ydı, ama yukanda değinildiği gibi o da aşılmaz bir sorun olmadı. (Feodaller tahıl fi-yatlanm yüksek tutuyor, ithalini istemiyorlardı. Burjuvazi ise ücreti kısmak için ekmeğin ucuz olmasından yanaydı. Parlamento önce toprak sahiplerine uyup tahıl ithalini yasakladı; sonra burjuvaziye uyup yasağı kaldırdı.) Bir başka “huzursuzluk kaynağı”, yoksullara ve işçilere oy hakkı talep eden Chartist hareket de, Britanya devletinin bir hayli “liberal” leşmiş tutum ve politikalarını değiştirmesini gerektirecek bir “tehlike” haline gelmedi.

Burjuvazi, İngiltere’de, kendi çıkarlarım savunmak için ayaklanmış ve istediklerini elde etmişti. Buraya kadar verdiği mücadele, hiç şüphe yok, demokratik’ti. Haklarını aldıktan sonra, gene konjonktür gereği, savaştığı aristokrasi ile uzlaşmış, kazandığı haklan bu yöntemle “konsolide” etmişti. “Demokrasi” konusu burada kapanıyordu. Arkadan gelenlere de hak vermek gerektiğini savunmak ancak bazı “hayır kurumlan”mn işiydi ki, onlar vardı zaten. “Burjuva”, ciddi bir adamdı, böyle şeylerle uğraşamazdı.

Bu anlamda, Britanya’da, tutarlı bir çizgi izleyerek gitgide genişleyen bir demokrasinin kurumlarını yerleştirmek gibi bir örüntü (pattem) olmadı. Ayrıca, önceden de değindiğim gibi, bütün bu süreç boyunca, demokrasinin her çeşidinden ve her “doz”undan nefret edenler de eksik olmadı. Ama temel uzlaşma, ülkede, sorunlara hoşgörülü, liberal yaklaşımlarla tavır almaya imkân veren bir ortam yarattı. Aristokrat-burjuva ittifakı işte bu, birincil amacı demokrasi olmayan ama önemli yan sonuçlara fırsat tanıyan atmosferden dolayı önemlidir. Daha sonra Fransız Devrimi’nin so-nuçlannı incelerken böyle bir ılımlı atmosferin ne kadar önemli bir etken olabildiğini daha iyi anlayacağız.

Ne İngiltere ne de öteki Avrupa ülkelerinin aşağıdan, öncelikle de işçi sınıfının sosyalist potansiyel içeren hareketinden gelen taleplerine bir sempatisi vardı. Tepkilerinde şüphesiz farklı üslûplar sergilediler. Britanya’daki yumuşaklık başka yerlerde görülmedi. Ama hepsi de, kendi sınırlan içinde, bu olgulan görüp tanıdılar, alıştılar. Birinci Dünya Savaşı, setlerin yıkıldığı an oldu. Bir kere, kazanan taraf liberalizmi, kaybeden taraf emperyal totalitarizmi temsil ediyordu. Böyleyse, savaşın bitiminde daha liberal, daha demokrat bir dünyaya adım atmak önemli olacaktı. Ama bundan önemlisi savaşın seyrinin kendisiydi. Eşi görülmemiş boyutlarda (zamanda ve mekânda) bir savaş yaşanmış, milyonlarca insan ölmüştü. Bu insanlann, “vatan için ölüm” hakkı vardı ve bunu kullanmışlardı. Ama “oy verme” haklan olmamıştı (bizde de bireyin 18 yaşında oy vermesini sağlamak ne kadar güç ve geç oldu! Ama 18 yaşında idam edilme hakkımız vardı, idam olduğu sürece). “Onlar oy veremeden gitti, bari sağ kalanlara bu hakkı verelim,” derken, bütün Avrupa ülkeleri (“neredeyse” diyelim, çünkü bazı istisnalar vardı) art arda bazı hakları tanıdılar. Bu andan sonra “demokrasi” bir ülkenin kendi içsel rejimiyle ilgili bir sorun olmaktan çıktı ve uluslararası tanımı, koşullan olan bir sistem haline geldi.

Şimdi, ara bölümün sonunda, iki şeyi vurgulayarak bitirmek istiyorum.

Kitabın bu “giriş” bölümüne “İlk Ulus-Devletler” diyerek girdik ama şimdiye kadarki sayfalarda bu kavram ancak bir iki kere anıldı.

Bu, olması gerekene uygun. Burada anlatılan süreçte ve bu tarihî oluşumlan biçimlendiren öznelerin bilincinde “ulus-devlet” diye bir kavram, bir amaç, özlem vb. yoktu. 17. yüzyılda İngiliz burjuvazisi, Püritenleri, Roundhead’leri, her neyse, “Kendimize bir ‘ulus-devlet’ kuralım, arkadaşlar!” diyerek yola çıkmadılar. “Bizi ezmeye çalışan, fikrimizi sormadan haksız vergiler kesen bir kral ve onun yanında bundan sebeplenen bir güruh var. Birleşe-lim, bunlara karşı mücadele edelim, haklanmızı kazanalım!” dediler. Başka bir söyleyişle, çok eski bir çağdan kaldığı için bu çağın aklına tamamen “akıldışı” görünen bir istibdat düzenine karşı baş-kaldırdılar. Bu özellikleri gösteren mücadelelere, “demokrasi mücadelesi” diyoruz. Burada söz konusu olan, özgünlükleri ve sınır-lılıklanyla (yani, “demokrasi”nin “orta sınıf’tan aşağıya genişletilmesi konusunda herhangi bir programı olmaksızın) böyle bir “demokrasi mücadelesi”ydi. Bu olay daha bir yığın olaya yol açtı, Britanya’nın yapısı ciddi bir biçimde değişti. Ortaya yepyeni bir “nesne” çıktı. Yıllar sonra birileri, ortaya çıkan bu “yepyeni nesne”ye “ulus-devlet” adını verdi.

Şimdi, bölümü bitirirken vurgulamak istediğim ikinci noktaya geleyim. Bu nokta, kitabın ana teması olan militarizmle ilgili.

İzlediğimiz gelişme, Britanya’yı, 19. yüzyılın başında, Avrupa’nın, dolayısıyla dünyanın en güçlü ülkesi haline getirdi. Avrupa’ya duman attıran Napoleon’un son kertede Britanya’ya yenilmiş olması, bu iddianın ispatı gibi bir şeydi ama her durumda olduğu gibi bunu da tam böyle görmeyen veya görse de niçin böyle olduğuna dair bizimle aynı nedensellik ilişkilerini kurmayan birçok kişi vardı - Britanya dışında olduğu gibi içinde de.

Çeşitli açıklamalar, bu dönemlerde, daha inandırıcı gelecektir: “Ordusu güçlü”; “Asıl donanması güçlü”; “Çünkü çok sömürge edindi”; “Çünkü sıkı sanayi kurdu” vb. O dönemlerde, bunlarla demokratikleşme arasında bağ kurmak gerektiğini söyleyecek kişi pek çıkmayacaktır. Ama bir şekilde sezen elbette çoktur. Zaten onun için bir “ideal” olabiliyordu.

Britanya da “güneş batmayan imparatorluğu”nu adım adım kurdu. Burada ilk adımlan sermaye atmıştır, yukarıda belirttim. Ama asken güç olmadan imparatorluk olmaz. İmparatorluk olunca, askere gerek kalmaması gibi bir şey düşünülemez. Ekonomi ne kadar güçlü olursa olsun, bunun “sahada” kanıtlanması er geç istenecektir. Dolayısıyla Britanya güçlü bir ordu ve çok güçlü bir deniz gücü kurdu. Bunlar hâlâ güçlü ve etkili.

“Dünyayı yöneten ülke” bilinci askerlikle ilgili bir dizi düşünceyi, zaman zaman aşın saldırganlaşan bir milliyetçiliği besler ve körükler. Bunlar da Britanya tarihinde eksik kalmamıştır. Şimdi uluslararasılaşan “Jingoism” kelimesi Kınm Savaşı’nda çıkmıştı. Ama şu kısa zaman önceki Malvinas/Falkland trajikomedyası da Britanya “cingo”sunun, “Rule Britannia” ruhunun hâlâ ayakta olduğunu gösterdi.

Böyle şeylere çok şaştığımı söyleyemem, doğrusu. Sürekli bu ruhla yaşayan küçük bir azınlığın varlığını da anlayabiliyorum, büyük çoğunluğun zaman zaman böyle gaza getirilmesini de. Üstelik, iki dehşetli Dünya Savaşı’nm ta merkezinde yer almış, çok kayıp vermiş, ama çok da iyi savaşmış bir toplum. Bunlann olmasına değil, olmamasına şaşmak gerekir. Gerçekten, böyle şeyler hiç olmasa, buna bir açıklama bulmak çok daha zor olurdu.

Önemli olan, bütün bu imparatorluklara, dünya hegemonyala-nna vb. rağmen, Britanya'nın hiçbir zaman “militarist” bir topluma dönüşmemesidir. Askerliği ciddiye almak zorundadır ve alır, çünkü askerî gücü mutlaka gerektiren bir konumda varolmuştur. Ama toplumda ordu dışında herhangi bir yerde bir askerî ideolojinin varolmasına, bunun kışla dışına taşmasına fırsat tanımamıştır.

Böyle talepler, doğal olarak, askerden gelebilir. Britanya’da böyle bir şey de olmamıştır. Avrupa ordulannın geleneksel aristokratik yapısının en uzun zaman korunduğu, azalsa da varolmaya devam ettiği bir ülkedir. Ama bu aristokratik sübay kadrolanndan da böyle bir talep gelmemiştir, çünkü Britanya’da anlattığım bu süreç askeri de sivilleştirmiştir. Bu bir “gaddarlık eksikliği” filan değildir. “Gentleman” etiğinin Britanya toplumuna ordu ve polis dahil egemen olduğu anlamına gelmez; zaten gaddarlığın hiç de eksik olmadığı birçok somut örnekle gösterilmiştir. “Sert olunacak,” denince sert olunmuştur - örneğin Hindistan’da.

Hindistan’da Britanya’nın belli başlı zulümlerinden biri, 1920’de, Amritsar’da, Jallianwala Bagh’da, herhangi bir şiddete başvurulmamış bir protesto gösterisine uyarısız ateş açılmasıdır. Vali Dwyer, General Dyer'ı çağırmış, o da kalabalığın toplandığı meydana gelir gelmez ateş açma emri vermiş, ateş, askerlerin cephanesi bitinceye kadar devam etmiştir. Sonuç, resmî rakamlara göre 379, resmî olmayanlara göre 530 ölü ve 1200 ya da 1600 kadar (ağır) yaralıdır.

Bu tarihte Winston Churchill “Harbiye Nâzırı”ydı. Churchill emperyalist Britanya’nın en sağlam emperyalist siyaset adamlarından biridir. 1896’da henüz askerken Hindistan’da da bulunmuş ve bir isyanın bastırılmasına katılmıştı.

Böyle bir adamın, generalin kepazeliğine bakan olarak bir kulp bulması beklenebilir. Olay üstüne tarihî bir konuşması oldu. “Bu, canavarca [monstrous] bir olaydır,” dedi. Yapılanı uzun uzun anlattı. Nasıl ateş edildiğim, insanlar kenarlara kaçınca kenarlara, insanlar yere yatınca yere doğru ateş edildiğini, mermiler bitene kadar ateş edildiğini anlattı. Bunun Britanya’nın asla yapmaması gereken bir şey olduğunu söyledi. Suçsuz insanlara onları korkutmak ve yıldırmak için böyle bir terör uygulanmasının sakatlığım belirtti ve Hindistan’da Britanya’nın böyle bir politikası olamayacağım vurguladı.

Çok sonra Kraliçe 11. Elizabeth Amritsar’a gitti ve ölenler anısına otuz saniyelik bir saygı duruşunda bulundu.

Churchill, ikinci Savaş’tan sonra da Hindistan’ın bağımsızlık hareketiyle mücadeleye devam etti. Gandhi’yi ortalarda don-paça dolaşan bir “fakir” olarak küçümsedi.

Bunlar, çelişen tavırlar değildir.

General Dyer, Churchill’in konuşmasından sonra emekliye sevk edildi. Derken Lordlar Kamarası onun yardımına yetişerek adına bir “fon” kurdu. Burada epey çelişki var, ama bu son aktörler “lordlar" olduğuna göre, hele o tarihlerde, böyle davranmaları çok şaşırtıcı sayılmaz.

Hindistan’daki Dyer olayından on beş yıl kadar önce Almanla-nn Afrika’daki sömürgelerinden Namibya’da iki başlıca yerli kabileden Hererolar isyan etmişti; bir süre sonra, ikinci kabile, Nana-lar da onları izledi. Almanya isyanı bastırmak için General Trot-ha’yı görevlendirdi. Trotha soruna “köklü” çözüm buldu: Bu zencileri amansız Namibya çölüne sürerek aşağı yukarı beşte dört oranında imha etti.

Bu davranışı kınayacak bir Alman Winston Churchill’i çıkmadığı için olayı kimse kınamadı. Trotha hiçbir şeyini kaybetmediği gibi Kayser’in verdiği madalyaları da taktı.

İki ülke de “emperyalist”, bu işte daha başarılı olan da hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde, Britanya. Ama militarist olmak ve olmamak öyle önemli bir fark yaratıyor.

Sorun, Britanya’da iç politikanın, Cromwell’dan beri bile diyebiliriz, kendini askerin dışında kurmuş olmasıdır. Genel bakışında, mantığında, felsefesinde militarizm yoktur. Bu da çok önemli bir noktadır.

Amerika Birleşik Devletleri’nin oluşumu Bağımsızlık Savaşı ve anayasa hareketi

Napoleon

Fransız Devrimi’nin milliyetçi mitolojiye katkıları

Sosyal Darvinizm

1848‘in sonuçları

Savaş ve suç

“Tek adam” kültürü

Devlet kurumlan arasında ordu

Birinci Dünya Savaşı

Meici restorasyonu

Yenilgi ve normalleşme

Buşido kültürü

Mugal İmparatorluğu: Babür vb.

Hindu milliyetçiliği

Orta vade: 1908-1950

İkinci Grup

Yetmişli yıllar

Otuzlar

Dostlar

Ekonomik ayrıcalıklar

SONSÖZ

Amerika Birleşik Devletleri’nin oluşumu Bağımsızlık Savaşı ve anayasa hareketi

Bu kitapta incelediğim bütün ülkelerle ABD arasında çok temel ve dolayısıyla önemli bir ayrım var: Amerika’nın geçmişinde bir “köylü tabakası” olmaması. Bu, tabii, Amerikan tarihinde hiçbir feodal kurum olmamasıyla el ele varolan bir olgu. “Bu kitapta incelediğim ülkeler” dedim, ama zaten dünyada böyle çok toplum yok. Ancak Avustralya gibi benzer göçmenler (“settler” tipi göçmenler) eliyle kurulmuş birkaç toplumla paralellik kurabiliriz. Bugünkü ABD sınırlan içinde yaşayan Kızılderili nüfusu da bir hayli azdı. Bunun çizgi romandan sinemaya bütün sanatsal ürünleri epeyce bir zenginlik ve çeşitlilik gösterir ama Kızılderili nüfusun varlığının ABD’nin gelişmesi üzerindeki tarihî-toplumsal belirlemeleri oldukça marjinal kalmıştır.

Göçenler için büyük ölçüde Amerika’nın anlamı buydu, bunun için okyanus aşıp buraya gelmişlerdi. Bu kıtaya, özellikle de kuzey kısmına her yerden ve her türlü gerekçe ya da beklentiyle insan geldi. Dinî özgürlük için gelen İngiliz Püritenlerle.daha çok ekonomik güdülerle gelen Katolik Mandalılara önceki bölümde değindim. Bunlar, ama öncelikle Püritenler bu yeni oluşmaya başlayan toplumun belkemiğini oluşturdular, o günkü ve gelecekteki kimliğine en belirleyici damgayı onlar vurdular. Ama onların yanı sıra, Avrupa’nın feodal tarihî yapısının taşlaştırdığı kastta hep en altta kalmaktan kurtulmak üzere şansını denemek niyetiyle gelenler de çoktu. Öncelikle bu bakımlardan burası bir özgürlük ülkesiydi veya olabilirdi. Onun için bir fırsatlar diyarıydı, onun için “Yeni” Dünya’ydı.

Bu insanlar, ayrıca, yerleşmeye, kelimenin her anlamında yerleşmeye gelmişlerdi. “Bir deneriz, olursa olur, olmazsa olmaz,” türünden, her an geri dönülebilir bir serüven değildi bu. Geri dönecek yer, genellikle, yoktu! Gelenler zaten, ya Afrika’ya yerleşen Bo-er’lar gibi, kendi ülkelerine sığamadıklan için yeni bir yurt bulmak zorunda kalmış bir topluluktu ya da bireysel düzeyde çevresiyle köprülerim atarak gelmişti. Pek çok bela ile cebelleşmeyi göze alarak gelmişlerdi ama bu belalar arasında bir “feodal lord” yoktu - o, geride kalmıştı.    ,

Gelenlerin çoğu, bu şekilde, gözünü kapatıp yola çıksa da, birçoğunun zihni geçmişin anılarıyla doluydu hâlâ. Amerika’da yerleşilen ilk bölgenin (bunlar daha sonra genişleyip 13 devlet olacak) adı New England’dı. New Hampshire, New Jersey, Rhode Island “memleket”ten getirilmiş adlardır. Aynı zamanlarda Felemenkliler de gelip “yeni” Amsterdam’ı kurmuştu; ama burayı İngiliz kökenliler ele geçirince, hem de kaçtıkları (önceki bölümde kısaca değindiğim, sonradan II. James olacak) “York Dükü” için “New York” dediler. Zaten Maryland Kraliçe Mary’den ötürü öyle olmuştu (yani, “Kanlı”sı değil de, I. Charles’m karısı, Mary Henrietta); Kuzey ve Güney Carolina, Kral Charles’m adını taşıyordu; Virginia, bakire Kraliçe Elizabeth’ten ötürü Virginia’ydı: Georgia 18. yüzyılda kurulmuştu, Kral George’un adım taşıyordu. Yalnızca iki devlet, Massachussetts ile Connecticut, Kızılderili kökenli adlardır. On ikinci ise Pennsylvania. Bunun hikâyesi biraz daha değişik: Quaker olduğu için buralara gelen Penn, bu bölgeyi “Sylvania” (“Ormanlık”, “Yeşillik” anlamında) adıyla yeni bir devlet olarak açmak için

II. Charles’tan izin istedi. İzin katmerli verildi. Penn’in babası Britanya donanması için zaferler kazanmıştı: Kral, “Adı, Pennsylvania olsun,” dedi - oldu. Delaware ise Virginia valisi De la Warr’un adını taşır. Hiç değilse Amerika’da yaşayan biri.

Anayurtla bu ilişki biçimi, “aşk ve nefret”; bu ikilemi anlamak Bağımsızlık Savaşı’nın öncesi ve biraz sonrasında Amerikan ruh halini anlamak için faydalıdır.

İnançları doğrultusunda yaşamak için buralara gelen Püritenler Calvin’in Cenevre’de kurduğuna benzer düzenler kurdular. Asıl toplumsal birim, köy veya kasaba, bir arada yaşayan temel topluluktu. Bundan büyüğüyle onlar fazla ilgilenmiyordu; zaten bu valilik vb. işleri Kraliyet’e bağlıydı. Ama Püriten topluluk kendini yönetiyor, kararlarını kendi veriyordu. Bugün de çok güçlü bir damar olan Amerikan yerelliğinin temelinde bu yatar. İnsanlar, inançlarının gereğini yerine getirerek yaşadıklarına inanıyorlarsa, bu zaten yeterince “demokratik” denebilecek bir durumdur. Püritenler böyle yaşamalarına imkân veren nesnel-yönetsel düzeni de yaratmışlardı. Dış müdahale kabul etmiyor, zaten kayda değer bir müdahaleye uğramıyorlardı. Eşit bireylerden oluşan, herkesin kendi hesabına üretici olduğu, yatay ilişkiler içinde yaşayan topluluklardı bunlar. Sömürü yoktu, ama asıl önemlisi, “soylu kan” temeline dayanan -kendini dayatan- bir hiyerarşi yoktu. Bu hayata bu başhklardan baktığımızda, maddi koşullarda birtakım zorluklar olsa da (bu da inançlarına göre zaten olması gereken bir şeydi), sonuç olarak “idilik” bir varoluştu. Elma öncesi Eden Bahçesini yeniden bulmuşlardı sanki - elmayı bir daha yemeye de hiç niyetleri yoktu.

Ama bu “elma” beter bir şey: Yesen bir türlü, yemesen bir türlü. Püritenler günaha, ahlâksızlığa karşı aldıkları tedbirlerle şimdiye kadar “demokratik” özelliklerini anlattığımız o düzeni cehenneme çevirme gücüne de sahiptiler ve bunu sık sık yapıyorlardı. Nathaniel Hawthome’un, çağdaşlarının roman ve hikâyelerinden Arthur Miller’in The Crucible'ma, bu cadı hikâyeleri, bu ahlâk bekçiliği, Amerikan hayatının önemli bir parçası olarak karşımıza çıkar. “İnançlarına göre yaşayabilmek” demokratik bir durum; ama inançlar demokratik değilse... İçsel baskı özelliği çok güçlü olan bu Protestanlık biçimi, bireyi ağır psikolojik bunalımlara sürüklü-yordu. Cemaaderin tespit ettiği cadıların ve başka türlü günahkârların (Hawthorne’un Scarlet Lettef da anlattığı “zina”yı işleyenler gibi) yanı sıra, “cadı” olduğunu itiraf edenlerin sayısı da az değildi. Veya Anne Hutchinson (1591-1643) gibi Tanrı’dan doğrudan emir aldığına inananlar da çıkabiliyordu. Kısacası, Püriten topluluğu, birçok meziyetine rağmen, “ruh sağhğı” yerinde bir topluluk sayılamazdı. Bu topluluk içinden yetişen Jonathan Edwards, Samuel Hopkins veya Joseph Bellamy gibi düşünür ve ilâhiyatçılar, Amerika’nın Kalvenist çevresi için önemli kişilerdir; ama dünya düşünce tarihinde önemli bir yer tuttukları söylenemez.

New England, yeni Amerikan toplumunun kurulduğu yer olarak, Amerikan tarihinde her zaman, fiziksel varlığının ötesinde etkili olmuştur. Burada anlatmaya çalıştığım, dışından bakınca demokratik, içinden bakınca baskıcı toplumsal örgütlenme biçimi de, sonraki yıllar ve yüzyıllarda, yalnız New England bölgesinin değil, bütün Amerikan toplumunun belirgin bir özelliği oldu. Art-hur Miller Crucible’ı McCarthy’yi eleştirmek için yazdı: İki dönem ve uygulama arasındaki ortaklıklar kimsenin gözünden kaçacak gibi değildi. Ayrıca, bu senatör ve etkinliği, Amerikan toplumun-da tekil bir örnek sayılmaz. Bugün, 11 Eylül sonrası ABD’de, benzer olaylar ve benzer bir ruh hali gözlemleyebiliyoruz.

Çoğunlukla Britanya Adalan’ndan gelen ve yeni kıtada koloni kuranlar, burada yerleştikleri yerin koşullarına göre de bazı değişimlere uğradılar. New England’m kuzey tarafları oldukça engebeli, ayrıca, buradan bir buzul geçmiş olduğu için bir hayli kayalıktır. Oralılar, “Tanrı dünyayı yarattıktan sonra kalan fazlalık taşlan buraya boşalttı,” diye durumu şakayla anlatırlar. Püriten topluluklar daha çok buralarda yerleştikleri gibi bu görece zor hayat koşullan da Püriten ahlâkını ve anlayışını besledi. İnsanlar, durmadan taşını, kayasım temizledikleri küçük tarlalarda ekip biçtiler. Bu genel durum, aralannda derin aynmlar oluşmasına da engeldi ve bu da kendine özgü Amerikan demokrasisini ve eşidikçi-liğini teşvik ediyordu.

Ama daha güneye inince, Virginia’dan itibaren, hem iklim yumuşar, hem de yer şekilleri; dağlann, tepelerin, kayalann yerini geniş düzlükler, ovalar alır. Buralar daha farklı bir tanm yapmaya yatkındı.

Eski Dünya’da şeker çok önemli bir tüketim metaı, dolayısıyla şekerkamışı da çok önemli bir hammaddeydi. Akdeniz’in Kıbns veya Sicilya gibi büyük adalannda önce Araplann kurduğu rafineriler, şeker sanayii, Haçlı Seferleri’nden sonra Hıristiyanlann eline geçmişti. Portekiz, Madeira’da, Asor Adalan’nda, her şeyden önce şekerkamışı plantasyonlan açmıştı. Amerika da Iberyalı koloniza-törler tarafından böyle görülüyordu (Küba hâlâ şekerkamrşr mo-nokültürüyle varoluyor).

Kuzey Amerika’nm güneyinde de bu tür plantasyon tarrmı yapmaya uygun bir toprak vardı. Ama başlangıçta, kuzeydeki gibi, eşitlikçi çiftçilerin paylaştığı arazide bildiğimiz türden klasik tarrm yapıldı. Henüz pamuk yoktu. Virginia tütün üretmeye başlamıştı. Carolina’da, Georgia’da, çivit, ipek, pirinç üretimi yapılıyordu.

Toprağı uygun olduğu halde iklimi şekerkamışma uymayan Güney’de pamuk ekimi normal olarak sanıldığından çok daha geç başladı. 18. yüzyılın sonlarını buldu. Yani, Amerikan Bağımsızlık Savaşı sırasında, Amerika’da henüz yaygın bir pamuk ekimi yoktu. Buna rağmen, Güney’in geniş topraklarında siyah köle emeği oldukça yaygın bir biçimde kullanılıyordu. Declaration oflndepen-dence’in başlıca yazarı ve ABD’nin üçüncü başkanı Thomas Jeffer-son’ın da zenci köleleri vardı. Zaferden sonra köleliğin kaldırılması için ilk yasa taslağını o vermiş, önergesi az farkla reddedilmişti.

19. yüzyılda pamuk ve kölecilik iç içe geçecek ve bu bileşim, sonunda, Amerikan İç Savaşı’na varacak çelişkileri başlatacaktı. Ama daha pamuk söz konusu değilken de, kurulan ilk 13 devletin coğrafi koşullan Kuzey ile Güney arasmda toplumsal-ekonomik-po-litik farklılaşmayı başlattı. Bağımsızlık Savaşı’ndan sonra daha çabuk sanayileşen Kuzey bu nedenle yüksek gümrük politikasından yana olacak, tanmsal Güney ise bundan hoşlanmayacak, böylece daha kölelik sorunu patlak vermeden önce Kuzey’le Güney’in yollan aynlmaya başlayacaktı. Kuzey, yukanda değinildiği gibi, daha eşitlikçi, Güney ise, feodalizmin temeli olmayan bu yeni ülkede, pamuk plantasyonları nedeniyle, “aristokratik” denebilecek bir yapıdaydı. Ama tabii Güney’de de, daha ilk göç döneminden beri, çok sayıda “yoksul beyaz” yaşıyordu.

Anayurtla çelişkiler ve savaş

Amerika’nın sorunlan, Anglosakson geleneğine uygun olarak, ekonomiyle iç içeydi. Daha önce İngiltere’de olduğu, daha sonra Fransa’da olacağı gibi, toprak sahibi bir aristokrasiyle değil, “anayurt” diyebileceğimiz Britanya ile mücadele etmek durumundaydı Amerikalılar. Mücâdelenin ana konusu da vergi sorunlanydı.

Anayurtla aralanndaki uzaklık, yerel özerkliği güçlendiren bir etkendi (zaten “anayurt” kavramı zamanla bir “ağız alışkanlığı” olarak kalacaktı). Çoğu bağımsız bir hayat yaşamak için buraya gelen bu insanlar, bu özerkliğin mutluluğuna önem veriyordu. Ama ne olursa olsun, tam bir bağımsızlık da söz konusu değildi. Amerika’nın koşullarının rahatlığı eski kıtada duyuldukça, buraya doğru akın da büyüdü ve nüfus hızla arttı. Bakir ve geniş toprak, buna imkân veriyordu. Öte yandan, bu şekilde gelişen koloniler, anayurt açısından da sömürülecek önemli ekonomik imkânlar anlamına geliyordu. Bugünden dönüp geçmişe baktığımızda, göçüp yerleşen Avrupalı (beyaz) kolonilerde, anayurt ile koloni arasında, ağır bir sömürü ilişkisinin uzun vadede mümkün olmadığını görüyoruz. Kuzey Amerika da bunun en erken örneğiydi.

18. yüzyıl ortalarında, Avrupa’nın birtakım kavgaları yeni kıtaya taşınmıştı; İngiltere ile Fransa’nın buradaki kavgası, nüfuz mücadelesi uzun zaman devam etti ve sonunda İngiltere’nin galibiyetiyle tamamlandı. Bu olaylar devam ederken anayurdun askerî birlikleri ile kolonilerin İngilizce konuşan halkı bir arada davranıyordu. Savaş kazanılınca “ortak dava”, yani Fransız tehdidi ortadan kalktı; böylece “anayurt/koloni” çelişkileri ve uyuşmazlıkları ön plana çıktı. Amerika güçlendikçe, Britanya’nın hegemonyasına tahammül göstermesi zorlaşıyordu.

Bu durum, tarihte benzeri olmayan, yeni bir durumdu. Bu da, Amerikalıların kendilerine bir eylem programı çizmesini güçleştiriyordu. Onların bu kafa karışıklığı, belki Tom Paine’in Common Sense’inin yayımlanmasına kadar (1776) sürdü, denilebilir. Ama olaylar birbirini izliyor ve olaylar, fikirler ne olursa olsun, ayrılıkla sonuçlanması mukadder bir çatışmayı adım adım hazırlıyordu. Damga Yasası’mn çıkmasından (tepki üzerine lağvedildi) Boston’daki olaya yol açan Çay Vergisi’ne uzanan bir dizi gerginlik, 1774’te Philadelphia’da Birinci Kıta Kongresi’nin toplanmasına yol açtı ve burada Britanya’ya karşı “sivil itaatsizlik” düşüncesi taraftar kazandı. Ama hâlâ, inandırıcı bir “ayrılma” önerisi yoktu. Ertesi yıl Patrick Henry “Ya özgürlük ya ölüm” sloganını kullanacak kadar radikalleşmişti. Concord ve Lexington olayları oldu, 300’e yakın insan öldü. Bunker Hill’de Ingilizler püskürtülürken Kıta Kongresi de George Washington’ı başkomutanlığa getirdi.

Bu kitabın çerçevesinde Bağımsızlık Savaşı’mn ayrıntılarını yalandan görmemiz gerekmiyor. İki tarafın da zaferleri oldu ama süreç ilerledikçe kendi yurdunda yaşayan Amerikalılar ağır bastılar. 1783’te Ingiltere askerini çekti; Washington da ordusunu “terhis” etti. Savaş bitti.

Savaş öncesinde Amerika’nın önemli bir sloganı, “Temsil olmadan vergi olmaz,” (“No taxation without representation,”) sözüydü. Madem Britanya bizden vergi alıyor, o halde biz de Londra’daki parlamentoya bizi temsil edecek kişileri göndeririz! Bu slogan da, son analizde, ayrılıkçı değil, uzlaşmaya hazır bir zihnî yapılanmanın ürünüydü. Britanya bu çok haklı talebi kabul etse, ayrılığı ebediyen önler miydi, bilinmez, ama en azından uzun bir süre geciktirebilirdi. Hanover hanedanının krallarının bunu önlediği düşünülebilir; ama Amerikalılar, bu sloganla, İngiliz demokratik geleneğinin asıl vârislerinin kendileri olduklarını kanıtladılar. Britanya ise, kolonisi karşısında, Stuart hanedanı sendromlarma bir dönüş yaptı - iktidarların bildik davranış kalıpları. Ne var ki Edmund Burke gibi bir düşünür de Amerikalıların ne kadar haklı olduğunu, Britanya’nın ne kadar yanlış davrandığını anlatıyordu (onu, Fransa Devrimi konusunda tekrar göreceğiz).

Burke gibi Tom Paine de, liberal Ingiliz siyasî kültürünün Amerikan direnişine olumlu katkısının örneği olarak ele alınabilir. Amerikalılar, onun Common Sense’ini okuyarak, Britanya’dan kesinlikle ayrılmaları gerektiğine ikna oldular. Hemen o günlerde ortaya çıkan, Jefferson’ın Bağımsızlık Bildirgesi de (“Declaration of Independence”) bunu perçinledi.

Anayasa

“Ayrılma” konusunda koloniler halkının büyük çoğunluğu ikna olmasına olmuştu, ama “ayrıldıktan sonra” ne yapmak gerektiği hâlâ bulanık bir konuydu. Amerikan tarihinin önemli kişiliklerinden biri olan, çok etkili The Federalist dergisinin editörü Alexan-der Hamilton bu aşamada dahi henüz “Kralci’ydı! Düşüncelerin değişmesinin ne kadar zor, ideolojik koşullanmaların ne kadar inatçı olabildiğinin “case-history”si (ömek-olay) gibi bir olaydır, Hamilton’ın bu tavrı.

Tarihte yol gösterici bir önceli olmayan, benzersiz bir durum olduğunu söylemiştim.(oysa sonraki tarihte birçok benzeri oluştu). Bu koşullarda Amerikalılar, ulus-devletlerinin simgelerini, ku-rumlanm, biraz da “el yordamıyla” diyebileceğimiz bir yöntemle biçimlendirdiler. Karşılaştıkları olaylara birtakım tepkiler verdiler (Toynbee’nin “challenge and response” teorisine uygun) ; belirli bir kanala girmişlerdi ve bu kanalın kendine özgü bir mantığı vardı.

Örneğin, Kıta Kongresi adıyla toplanan kurul, kıtanın başka yöreleriyle ilgisi olmaksızın, ABD olacak bölgede bu Bağımsızlık Sa-vaşinın kararlarının verildiği yer haline geldi. Çünkü ancak böyle bir kurul, bu sürecin karar mercii olabilirdi.

Örneğin, 1777’de bu kongre Amerikan bayrağını belirledi (13 devleti temsil eden 13 yıldızıyla); çünkü bir bayrağı olan Britanya ile savaş içindeydiler ve Amerikalı ordulara da bir bayrak gerekiyordu. Renklerin aynı kalması ilginçti.

Örneğin, 1781’de Bank of North America kuruldu. Çünkü savaş koşullan, ekonomi ve maliye alanında böyle bir kurum gerektiriyordu.

Böyle böyle, bilinçli bir plan olmaksızın, ulus-devletin kurumlan şekilleniyordu.    ’

Bağımsızlığın kazanılmasından sonra, “Şimdi ne yapacağız?” tartışmaları başladığında, Amerika’nın sürekli sorunu, “yerellik/ federalizm” konusu da bu tartışmaları belirleyen ve biçimlendiren “alt-akıntı” olarak devreye girdi: “Güçlü hükümet/zayıf hükümet”, “koyu milliyetçi/koşullu milliyetçi” gibi kavramlar kullanılıyordu ama temel sorun buydu.

Bir savaş sonucunda, bağlı olduğu krallıktan aynlmış yeni bir ülkenin yeniden o krallık uyruğuna girmesi olacak iş değil; kendine “kral seçme”si iyice absürd, çünkü krallık bir “soylu kan” anlayışına dayanır. Bu durumda bir cumhuriyet, girilen kanalın dikte ettiği, en mantıklı çözümdü. Bu, büsbütün örneği olmayan bir şey de değildi (İsviçre, bir anlamda Hollanda).

Monarşi kralın fermanlanyla yürür, onun mantığı bunu kabul eder. Ama bir cumhuriyette herkesi bağlayacak anonim ve nesnel kurallar bulunmalıdır. Bu da “anayasa” demektir. Girilen kanalın mantığı bunu da dikte ediyordu. Süreç, 1787’de, Philadelphia’da başladı. Ama bu noktaya gelinceye kadar, ne olacağına, ne yapılacağına dair tartışma zaten bütün ülkeyi kaplamıştı. Verili koşullarda, herhangi bir Amerikalının kendisini bu tartışmanın dışında tutması bir hayli zordu. Dolayısıyla, Philadelphia’daki anayasa ça-hşmalannm o koşullarda olabilecek en geniş bir tartışma tabanına oturduğunu söyleyebiliriz.

İngilizcede “anayasa” için “constitution” deriz; “constitute” fiili, bir şeyi kurmak, oluşturmak anlamına gelir. Bunun çağrışımı, bir topluluğun, kendine kurallar koyarak, kendini bir toplum olmak üzere biçimlendirmesi, oluşturmasıdır. Bizde bir zaman kullanılan “teşkilât-ı esasiye” kavramı bu çağrışımı kapsar. “Kanun-i Esasi” den gelen “anayasa”da bu çağrışım çok kuvvetli değildir. Amerika’daki süreç, “constitution” kavramına her bakımdan uygundu.

Philadelphia’da Washington’ın başkanlığında toplanan delegeler (65 kişi gönderilmişti ama yalnız 55’i geldi; bunların hepsi her oturumda yoktu) Mayıs-Eylül arasında Anayasa’yı yazdılar. Taslak Kıta Kongresi’ne gönderildi. Kongre, tartışılmak ve sonuca bağlanmak üzere, 13 devlete de birer kopya gönderdi. İlk onaylayan De-laware oldu (7 Aralık 1787); sonuncu ise Vermont’tu (10 Ocak 1791). Yani taslağın toplumda bir süre tartışıldığını da söyleyebiliriz. Vermont bu sırada 14. devlet olarak ABD’ye kabul edilmişti. Kongre, 1789’da Anayasa’yı onayladı ve yürürlüğe koydu. Dünyanın ilk yazılı anayasasıdır. (Korsika’da Pasquale Paoli’nin Anglo-Korsika Krallığı’ndaki anayasasını (1755) saymazsak. Ama o da, bağımsız Korsika da, çok kısa ömürlü oldular.)

Anayasa oldukça kısa bir metindir. Buna 1791’de “Haklar Bildirgesi” eklendi. Daha sonra, çeşitli tarihlerde eklenen Düzeltme-ler’in (Ammdments) sayısı 27’yi buldu. Bunların da ilki 1798, sonuncusu 1992’dir.    .

Britanya anayasasını yazma gereği duymamıştı. Ama yukanda “cumhuriyet” için belirttiğim nedenlerle, burada böyle “enformel” bir yapı mümkün değildi. Gene de, uzun bir anayasa olmadı. Tarih boyunca onu izleyen pek çok anayasa ile yan yana koyup baktığımızda bir hayli kendine özgü bir karakteri olduğu görülür.

Hazırlayanları en çok uğraştıran sorun meclisin yapısı olmuştu. Normal durumda, “nisbî temsil” olacak en demokratik biçimdir ve Amerikalıların ruh hali de “en demokratik” olana yönelikti. Ama bir yandan da, ayrı ayrı oluşmuş 13 (Vermont’la 14) “devlet”in şimdi bir araya gelmelerinin sonucunu yansıtacak bir formül gerekiyordu. Bu 14 devletten biri olarak, en küçükler, sözgelişi De-laware veya Rhode Island, Virginia veya Pennsylvania ile eşit temsil hakkına sahip olmalıydı. Bu böyle olunca da daha kalabalık devlet yeterince temsil edilmiyordu. Sonunda, bu iki yönteme göre oluşan iki ayrı meclis (“kamara” diyelim) formülünde uzlaştılar.

Bildiğim kaynaklar arasında Amerikan Anayasası’nm ruhunu, yapısını, Hannah Arendt kadar iyi yorumlayan ve değerlendiren yoktur. Öncelikle onun bu değerlendirmesini (On Revolution’da) kendi düşündüklerimle birleştirerek kısa bir analiz yapayım.

Amerikan Bağımsızlık Savaşı, Amerikalılar için, bir “başarı hikâyesi”. Kazanılması insana kıvanç verecek kadar zordu, ama toplumu ezecek kadar da zorlu olmamıştı. Büyük bir iş başarmanın kazandırdığı “kendine güven” duygusunu vermişti Amerikan halkına. Yani, kısacası, anayasasını yapan Amerikan toplumunda bu güven vardı ve insanlar geleceğe iyimser bir gözle bakıyordu. Bu iyimserlik, Anayasa’ya da yansır.

Örneğin başkanlık kurumu... Arendt’in de söylediği gibi, parlak bireylerden oluşan Amerikan toplumu, elbette ki, en parlak üyesini başkan yapabilirdi. O halde, bu parlak insana geniş yetki tanımalı, önünü kesmemeliydi. Bu, bizim gibi, birikmiş olumsuz deneyimlerinden ötürü, “iktidan suiistimal etmelerini nasıl önleyebilirim?” gözüyle bakan siyasî kültürlerden epey farklı bir kültürdür.

Başkana bir şey olursa? Yerini alacak bir yardımcısı olmalı (Vi-ce-president). Başlangıçta başkan mecliste seçiliyor, ondan sonra en fazla oyu alan da başkan yardımcısı oluyordu. Daha sonra seçim bugün bildiğimiz şeklini aldı (XII. Düzeltme-1802). Şimdi başkan ve yardımcısı birlikte seçiliyorlar.

Türkiye’de yakm zamana kadar hükümet meclisten seçilirdi. Şimdi bu bir zorunluluk olmaktan çıktı, ama genellikle gene öyle seçiliyor. Çünkü burada sistem (partilerin işleyişi vb.) bu temele göre yürüyor. Amerika’da herhangi bir zorunluluk yoktur. Gü-venildiği için seçilen başkan hükümete kimi istiyorsa alır. Onun “bakanlan”na da zaten “sekreter” denir.

Yürütme bunlardan oluşur (federal düzeyde). Şimdi Yasama’ya gelelim.

En uzun tartışmanın burada çıktığını söylemiştim. Sonunda hem eşit hem de oransal temsil ilkesi benimsendi. Senato’ya (Se-nate) her devlet ikişer temsilci gönderiyordu (bunlar Senato’da altı yıl çalışır, ama Senato seçimleri her iki yılda bir yenilenir). Temsilciler Meclisi’ne ise (House of Representatives) her devlet kendi nüfusuyla orantılı sayıda temsilci sokuyordu.

Böyle bir ayrım, zamanla, başlangıçta düşünülmemiş bir iş bölümüne yol açtı. Daha önde duran Senato başkanlık için bir atlama tahtası gibi düşünülebilir. Yakın dönemde W.G. Harding. C. Coo-lidge, F. D. Roosevelt, H. S. Truman,J. F. Kennedy, L. B. Johnson, R. M. Nixon Senato’dan geçerek başkan oldular (şimdi Obama). Gerald Ford ile baba Bush ise Temsilciler Meclisi’nde birer dönem bulundular. En son döneme girdiğimizde, Valilikten başkan olanlar Senato’dan gelenleri geride bıraktı: Carter, Reagan, Clinton ve G. W. Bush böyle.

Amerika güçlendikçe, dünya politikası Amerika’nın iç politikasının önüne geçti. Daha önde giden Senato da, dolayısıyla, dünya işleriyle daha fazla ilgilenmeye başladı. Nüfusa göre seçilen Tem-silciler’in bu durumda öncelikle yerel sorunlarla, geldikleri devletin sorunlarıyla ilgilenmeleri doğal hale geldi. Dediğim, baştan düşünülmemiş iş bölümü böyle biçimlendi. Ancak bu, Amerika’nın her zaman çok belirleyici olan “federalizm/yerellik” gerilimine uyan ve onu yansıtan bir ayrışma oldu.

Anayasa’mn iyimser bir ruhla yazıldığını söylemiştim, iyimserlik safdillik demek değildir; Anayasa hazırlayan bu topluluk da safdil değildi. Başkan normal olarak Amerika’nın en parlak adamı olacaktı ama ya fazlasıyla parlak bir “sahtekâr” çıkarsa? O zaman, nasıl denetlenecek? Tabii, bütçeyle. Yürütme’nin başındaki başkan Yasama’nm yapıldığı (iki meclisi birleştiren) Congress' ten epey bağımsız şekilde çalışabilir, ama ne yapacaksa, bütçesini Congress't onaylatmak zorundadır. Congress, onaylamayarak, başkanı durdurur, denetler. Durum daha da vahimse, “Impeachment” (“Yetkili kişiyi yargılama”) yolu açılır. Tarihte iki örneği var: Andrew Johnson durumunda uygulandı; Clinton’da az farkla reddedildi.

Böylece Congress’in başkan karşısında sahip olduğu özerkliği ve yetkileri görüyoruz. Bu, tabii, “kuvvetler ayrılığı” dediğimiz temel demokratik ilkenin Amerika’da aldığı biçimlerden biri. Ana-yasa’yı hazırlayanlar, bu konuların Eski Dünya’daki tartışmalarını izleyen, bilen kişilerdi. Montesqieu’yü de çok iyi tanıyorlardı. Amerikan sisteminin sacayağını tam oluşturmak üzere, Yargı kolunun tepesine de Supreme Court'u (Yüce Divan) getirdiler. Supre-me Court başkanın uygulamasını da, Congress'in yasamasını da denetleme hakkına sahiptir.

Görevi, Anayasa’nm çiğnenmesini değil, Amerikan Anayasası’nm içerdiği demokrasi ve özgürlük ruhunun çiğnenmesini önlemektir. Yani bir gün bir mucize olsa da, Pentagon generalleri başkam alaşağı edip yeni bir anayasa (muhtemelen devleti bireye karşı koruyan) ile ortaya çıksalar, Supreme Çourt’un görevi bu generallerin önünde el sıkma kuyruğuna girmek değil, o anayasayı buruşturup suratlarına atmaktır.

İç savaş

Amerika’yı bu kitapta ele alman ülkelerin hepsinden farklı kılan etmenin feodalizm yokluğu olduğunu söylemiştim. Avrupa’da olduğu gibi bir aristokrasi veya Uzakdoğu’da olduğu gibi (öncelikle Çin’de, bir ölçüde Japonya’da) aristokratik bir bürokrasi oluşmadığı gibi, Eski Dünya tarihinin erken ve yaygın ürünü bir “köylülük” de burada görülmedi. Tarım elbette ki hep vardı, ama çapı büyüdükçe, ticarileşiyordu. Virginia tütünü, Güney’in pamuğu, ta baştan, dünya pazarı için üretiliyordu. Geçimlik köylü ekonomisi hemen hemen hiç olmadı.

Ama burada bir tuhaflık, bir aykırılık vardı gene de. “Lord” (Avrupa anlamında) yoktu, “serf” de yoktu, ama köle vardı. Hani, tarihi bir “ilerleme” olarak görme eğiliminde olanlar için, feodalizmin de gerisinde bir kurum olan “kölelik”! Bu, açıkça kapitalist olan genel yapıya eklemlenebilmişti.

Farklı üretim tarzlarına özgü farklı üretim ilişkilerinin tarih içinde somut bir varlık olan bir “sosyoekonomik formasyon” (yani, “toplum”) içinde eklemlenebileceği, bildiğimiz bir olgudur. Güney’in yapısı ve dünya konjonktürü, bu toplumda köle emeğinin kullanılmasını verimli hale getirmişti; bu bölgede, böyle bir üretim biçimi üzerinde, Amerika’ya özgü “aristokrasi” benzeri bir sınıf da oluşmuştu. Güney’de bu dönemde kölelerin varlığı, genel sistemin öteki öğeleriyle bağdaşıktı (compatible). Ama uzun süre böyle kalabilir miydi? Kalamadığını gördük, ama gene de, tarihin yüzeyini meydana getiren diyakronik akışın gerisinde, yapıya ilişkin, neler olduğunu görmeye çalışalım. Ne oldu da, Amerikan toplumunda çoğunluk, bu kölelik kurumunun “normal” sayılan hayatla bağdaşmadığına karar verdi?

Bunun için tek bir kaynak, tek bir neden arayacaksak, bu, sınaî kapitalizmin gelişmesidir. Sanayileşme yolunda adım adım ilerleyen Kuzey’le tarımsal Güney’in farklılaşmasına, bunun da özellikle gümrük politikası gibi bir konuda yarattığı gerilime değinmiştim. Bu zaten bir “bağdaşmazlık” başlangıcıydı. Güney, hem mamul mal almak, hem de tarımsal ürününü satmak bakımından, Kuzey’den çok dünya piyasasına bağlıydı; onun için, Amerikan birliğinin gevşek, gümrüğün de düşük olmasından yanaydı. Sına! Kuzey ise federal birliğin daha da güçlü olmasını istiyordu. Böylece, ekonomik temelin biçimlenişi, iki bölgede, “federalist” ve “konfederalist” ideolojilere yer veriyordu.

Ayrıca, Amerika, büyüyen bir toplumdu ve kıta bitmedikçe bu büyüme de bitmeyecekti. Sınır, batıya doğru, sürekli hareket halindeydi. Batıya doğru gidenler, yola çıktıkları yerin düzenini gittikleri yere de taşıyorlardı. Bu gidişatı denetim altına almak için “Mason-Dixon Line” uzlaşmasına varıldı. Bir yüzyıl önce, Pennsylvania ile Maryland’i ayıran çizgi olarak bunda karar kılınmıştı; 1820’de sınaî Kuzey’le tarımsal ve köleci Güney’in bu çizgiyle ayrılması, bunun güneyinde kalan yeni devletlerde köleciliğin kurulabilmesi, kuzeyde bu düzene izin verilmemesine karar verildi. Ama aynı toplum içinde böyle bir ayrım gitgide dayanılmaz hale geliyordu.

Burada, İç Savaş’a yol açan maddi, ekonomik nedenleri açmaya çalışıyorum; ancak bunu yapmakla, asıl bu maddi koşulların belirleyici olduğunu, köleliğin kötülüğü, insanlık dışı olması üstüne süregiden tartışmanın daha kötümser teşhisle “ikiyüzlülük”, daha iyimser teşhisle “altyapının yansımasından ibaret bir epifenomen” olduğunu anlatmak istemiyorum. Bu da vardı, olabileceği kadar içtenlikliydi ve o da etkiliydi. Sonuçta, bütün toplumsal düzeylerde, kölecilik, genel yapıyla bağdaşmayan, anakronik ve insanlık dışı bir olgu olarak görülmeye başlamıştı.

Yani, önce Britanya, sonra da Fransa’daki “buıjuva” devrimleri-nin, burjuva için “normal”, sermayeden, ücretli emekten, serbest piyasadan vb. oluşan düzene uymayan feodal yapı kalıntılarım ve onlara göre toplumsal asalak olan aristokrasiyi (farklı üslûplarla olsa da) bertaraf etmesi gibi, ABD’nin Kuzey’de yoğunlaşan burjuvazisi de köleci plantasyon sahiplerini tasfiye etti. Denebilir ki, “Amerikan Devrimi” olarak anılabilecek olay, ancak bu iç savaş ve bu tasfiye ile tamamlanmıştır.

Amerika’nın devrimi, Britanya ve Fransa’dakilerden farklı ola-

rak, öncelikle bir dışsal güce karşı verilmiş bir mücadelenin sonucuydu. Toplumsal bünye, kendisine yabancı gelen “Britanya” varlığını söküp atınca, kendi iç çelişkileriyle yüz yüze kaldı. Av-rupa’dakiler gibi zorlu bir (içsel) sınıf kavgası olmadığı için, bu çelişkilerin yoğunlaşması zaman aldı ve mücadele fazla radikalleşmedi. İç Savaş’taki durum da Avrupa’daki toplumsal mücadelelerden farklıydı çünkü savaşa neden olan tabaka, zenci kölelerin kendileri, savaşın içinde, onun bir parçası değillerdi. Genel koşulları, buna da imkân bırakmayacak kadar kötüydü. Onların özgür kalması için savaşan Kuzeyli insanlarla da yoğun bir ilgileri henüz yoktu (savaştan sonra pek çoğu Kuzey’e göçüp sanayi işçisi olacaktı ama bu da o sırada planlanmış bir şey değildi). Öte yandan, yüzyılın geri kalan kısmında zencilerin Kuzey devletlerinde, büyük kentlerde varoluş koşulları, bütün o gettolaşma, beyaz Amerika’nın zenci özgürlüğünü ne gözle gördüğünü ve bu dünya görüşü içinde demokrasinin sınırlarının nerede çizildiğini çok iyi anlatır.    .

İç Savaş çok sayıda insanın ölümüne yol açtı. Dünyanın en kanlı savaşlarından biridir. Savaş sonrasında yenik düşmüş Güney’e gelip ortalığı talan eden halı-heybeliler (carpet-baggers) daha da kalıcı öfke ve intikam duygularına yol açtı. Ama bunlar zamanla aşıldı ve Amerikan toplumu epey muhafazakâr sayılacak “asgarî müşterek”lerde buluştu. Kuzeyli burjuvazi, Güney’in burju-va-aristokrasisini kölelerinden ayırıp onları da kapitalizmin kuralları içinde çalışır hale getirdikten sonra, bu iki kesimin birbir-leriyle uzlaşmaması için bir neden kalmamıştı. Dolayısıyla Amerika, aristokrasinin burjuvayı kendine benzettiği Almanya’dan çok, burjuvazinin aristokrasiyi burjuvalaştırdığı İngiltere’ye yaklaşan bir çizgi izledi. Bu, radikal sola da, radikal sağa da oldukça kapalı bir liberal-muhafazakâr ittifakıdır ve denge bu iki uç arasında bir yerlerde kurulur. “Muhafazakâr” kontenjan Güney’den, “liberal” kontenjan da “Kuzey”den epey öge barındırır ve Amerika çok farklı yapılanmaları da içeren koskocaman bir toplum olduğu, bü-rada anlatılan olayların üzerinden en az bir buçuk yüzyıl geçtiği halde, “Jackson’cılık”, “Evangelizm” gibi adlarla, bu eski yapıların canlandığını, daha doğrusu yaşamaya devam ettiğini görürüz.

Fransa

Barrington Moore, Amerikan Devrimi’nin İç Savaş’la sonuna eriştiğini düşündüğü için, kitabında bu olayı “Son Kapitalist Devrim” sözleriyle niteliyor. Fransız Devrimi ilk Amerikan Devrimi’nden sonra, ama 1864’ten çok daha önce gerçekleşmesine rağmen, bu tarihten sonra Fransa’nın bir türlü durulamamasına bakarak Fransız Devrimi’ni de (Troçki’den ödünç alarak) “Sürekli Devrim” diye adlandırabiliriz belki.

Avrupa kıtasında, Atlas Okyanusu’nda kıyısı olan ülkelerin “ulus-devlet” statüsüne ötekilerden daha önce girdiklerini görüyoruz. Bunda, bütün bir keşifler sürecinin dolaylı ve dolaysız etkisi olduğu herhalde söylenebilir. Ancak, güneyde, tberya Yanmada-sı’nda yer alan Ispanya ve Portekiz, merkezî monarşileriyle, “ulus-devlet” statüsü edinmelerine, ayrıca, keşif ve sömürgeleştirme sürecine herkesten önce girmelerine rağmen, 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa’da belirleyici bir rol oynayan ülkeler olmaktan çıkmışlardı. Buna karşılık Ingiltere ile Fransa ve aralarında kalan küçük Hollanda gitgide daha fazla belirleyici oldular. Ancak burada ilginç bir durum vardı: Pek çok bakımdan bu iki ülke, yani Britanya ile Fransa, birbirinin karşıtı denebilecek özelliklere sahipti. Denebilir ki öbür Avrupa ülkelerine iki karşıt model sunuyorlardı. Derken 18. yüzyılın sonuna doğru Fransız Devrimi paüak verdi ve bu dürüm baştan aşağıya değişti.

Ortaçağdaki gelişmelere baktığımızda henüz aralarında belirgin bir fark göze çarpmıyor. Bildiğimiz, feodal monarşiler. Krallarla feodaller arasında bir çekişme, zaman zaman büyüyor; zaman zaman köylü ayaklanmaları oluyor; kilise aynı kilise.

Britanya bölümünde anlattığım gelişme ve olaylar, “Yeomen”le başlayan sürecin daha sonraki evre ve aşamaları olarak geldiler. Bundan böyle, iki ülke karşıt yönlerde ilerlemeye başladılar. Ama hâlâ belli belirsiz.

Britanya'nın bu “erken demokratik” rejimi kurulduğunda, genel çizgileriyle onu andıran iki, belki üç ülke daha sayılabilirdi Avrupa kıtasında (ve dolayısıyla dünyada). İsviçre bugünkü demokrasisinin çok uzağında olsa da, desantralize bir “kantonlar ülkesi” olarak, “despotik” denebilecek bir ülke de değildi. Hollanda ise, beledî yönetimlerini seçen kentlerin özgür iradeleriyle kurduğu, merkezî bir krala bağlı olmayan bir federasyon olarak, ona yakın bir yapıdaydı ve o da dünyanın erken demokrasileri arasındaydı. Son olarak bir de İsveç’e değinebiliriz: Burada kayda değer bir burjuva sınıfı henüz yoktu (oysa ötekilerde bu hep vardır); ama verili koşullarda çalışan bir meclis (aristokratik bir meclis) olduğu için, burada da kralın iradesini sınırlayan bir başka irade bulunduğunu, bunun da demokrasi kavramına kapı araladığını söyleyebiliriz. Britanya bu grubun içindeydi, ayrıca, grupta en güçlü görüneni (en fazla “istikbal vaat eden”) de oydu.

Çizginin öbür yanında mutlak monarşiler ve imparatorluklar dizilmişti. Portekiz, Ispanya, Danimarka krallıkları; derken Avusturya, Rusya (henüz varlığı çok belli değil) ve Osmanlı imparatorlukları. Kuzey’den Güney’e orta dilim, yâni Danimarka ile Akdeniz arasında kalan, bugünün Almanya’sı ile İtalya’sı, daha küçük birimlere bölünmüştü. Aralarında, Bavyera gibi, krallık olanları (Prusya gibi az sonra buraya erişecekleri) vardı; ama zaten mutla-kiyet anlayışı ve rejimi bakımından bu prensliklerin de krallıktan farkı görülmezdi; krallıktan daha baskıcı da olabilirlerdi.

işte Fransa’yı bu kümede, mutlakiyetçi toplumlar arasında en güçlü görünen (ve gene en fazla “istikbal vaat eden”) olarak niteleyebiliriz. Ingiltere din kavgasıyla, iç savaşla uğraşırken, Fransa görünürde bu dertleri savuşturmuş, Louis’lerin birinden öbürüne devrolmuş, güçlenen bir toplumdu.

Fransa’da Protestanlık daha çok “aşağıdan yukarıya” denebilecek bir şekilde yayılmış, ama zaten fazla da yayılmamıştı. Daha doğrusu, Navarre Kraliçesi Jeanne d’Albret’nin Kalvenizmi benimsemesinden sonra Fransa’ya bu kanaldan girmişti. Ama Jeanne’m oğlu IV. Henri Katolik Fransa’da kral olabilmek için dinini değiştirip Katolik oldu. Zaten bundan önce, St. Barthelmy Kıyımı’nda çok sayıda Protestan Huguenot ölmüştü. XIV. Louis Henri’nin göreli özgürlük tanıyan Nantes Fermanı’m da geçersiz ilan ettikten sonra Fransa’da Protestan kalmadı; Almanya’ya veya Yeni Dünya’ya göçtüler. Böylece Fransa XIV. Louis’nin ünlü “tek kral, tek iman, tek yasa” ülkesine dönüştü. Huguenot’lann gitmesinin Fransa’yı zayıflatan bir beyin göçü olduğu ancak çok uzun zaman sonra anlaşılacaktı. O zamanlar bu “tek”ler bir güçlülük belirtisi sayılıyordu.

Fransa’da bu “monist” anlayışa temel oluşturan merkeziyetçi sistemi kuran, Kardinal Richelieu’dür. IV. Henri’nin oğlu XIII. Lou-is çocuk yaşta kral olunca, annesi ve naibe Marie de Medici, Fransa için isabetli bir karar vererek devlet gemisinin dümenini Riche-lieu’ye teslim etti. Bu aynı zamanda, Avrupa’da eminetıce grise veya camarilla gibi adlarla anılan, işleri perde arkasından çekip çeviren güçlü nazırlar (veya yönetici klikler) dönemini de açmış oldu.

Richelieu’nün kalıcı etkileri olan icraatı maliye alanındadır. Osmanlı’daki “iltizam” sistemini de hatırlatacak bir “vergi toplama” sistemi kurdu. Noblesse du Robe denilen (soyluluğu giydiği “urba”dan gelen) bir “mültezim sınıfı” yarattı; ama bunların başına da denetçiler getirdi. Böylece, devlet hâzinesine gelir girmesini oldukça etkili işleyen bir sisteme bağladı. Bu yolla, merkezî monarşiyi de güçlendirmiş oldu.

Richelieu 1642’de, Louis de bir yıl sonra öldüler. XIV. Louis tahta çıktığında henüz beş yaşındaydı. “Tarih tekerrür eder” gibi oldu ve ana Kraliçe Anne d’Autriche oğlu adına ülkeyi yönetecek güçlü bir devlet adamı olarak Italyan asıllı Kardinal Mazarin’i iş başına getirdi. Fransa’nın bu ikinci kardinali de 1661’de ölünceye kadar ülkeyi epey başarılı bir biçimde yönetti. Onun da başlıca kaygısı, merkezî monarşiyi güçlendirmekti.

Mazarin’in ölümünde otuzuna yaklaşmış olan Louis kendi des-potik yönetimini ilan etti. Colbert gibi bilgili bir maliyecinin yardımıyla Fransa’yı Avrupa’nın en güçlü tanınan ülkesi haline getirdi. Richelieu’den beri Fransa mâliyesi temelde “fiskalizm” yapıyor ve hâzineye girecek payı artırmaya çalışıyordu ama gene o zamandan beri bu payın gerçekten artması için toplumda kazancın artması gerektiğini görüyor, bunu sağlayacak tedbirleri ve yöntemleri bulmaya çalışıyordu. Ama Louis’nin harcaması, her zaman, gelirinin ilerisinde koşmuştur. Dışarıdan bakınca bir hayli şanlı şöhretli görünen Louis Fransa’sı, bir yandan, 18. yüzyıl sonundaki devrimi kaçınılmaz kılacak adımlan atıyordu.

XIV. Louis, Fransa tarihinde monarşiyi durmadan sıkıntıya sokan aristokrasiye karşı değişik bir taktik uyguladı. Paris’e topladı; Versailles çevresindeki belle epoque sefahatına sokarak onlan siyasetten kopardı; paralannı da bu eğlence âlemlerinde harcamalannı teşvik etti. Bunlar, gerçekten iyi işledi ve aristokrasi kral için siyasî bir tehlike olmaktan uzaklaştı. Böylece Louis’nin yaranna olan bu durum, söz konusu kesimin vergiden iyice bağışık olması nedeniyle, daha sonraki malî krizlerin tohumlannı ekmiş oldu.

1715’te öldüğünde yerine geçen, torununun oğlu XV. Louis, onun zaaflarına sahip olsa da, erdemlerine, öyle güçlü bir kişiliğe sahip değildi. Sevilen bir hükümdar olmadı. Yedi Yıl Savaşla-n’ndan en büyük zararla çıkan ülke de Fransa’ydı. Bunun faturası da ondan soruldu.

1774’te tahta oturan XVI. Louis, kendinden önceki iki adaşının ektiklerini biçmek zorunda kaldı. Çok “dirayetli” bir kral olduğunu söylemek mümkün değildir ama, başına gelenlerden yalnız kendisinin sorumlu olduğunu söylemek de haksızlık olur.

Önce Turgot, sonra da Necker’i seçip iş başına çağırması, olumlu bir davranıştır, çünkü bunlar işini iyi bilen kişilerdi. Ama Louis oraya getirdiği bu adamların dediğini yapmaktan korktu; o zaman da, onlan nazır yapmış olmanın bir anlamı kalmadı. Turgot, laissez-faire’ci bir ekonomiye geçilmesini ve aristokrasinin vergilendirilmesini tavsiye ediyordu. Buna, aristokrasinin yanı sıra, ayrıcalıklarını korumak isteyen loncalar da şiddetle muhalefet etti. Fransa’da, gelenekleşmiş ayrıcalıkları olan kesimler ne olursa olsun bunları “muhafaza” etmekte kararlıydı. Son olarak Charles-Alexandre de Calonne’u çağırdı. Aristokrasi, de Calonne’a karşı yekvücut muhalefete geçti, onun dediklerinin gerçekleşmesini de böylece durdurdu. Ama iki yıl sonra devrim olacak ve de Calon-ne’un söyledikleri tek tek yerine getirilecekti. XVI. Louis’nin çaresizliğinin simgesi gibi bir şeydir bu olay. Aynı zamanda, aristokrasinin de, kendi sınıfsal körlüğüyle kendini adım adım yok etmesinin hikâyesidir. En varlıklı kesim olarak, vergi vermeye kesinlikle yanaşmıyor, bu yolda bütün girişimleri de boşa çıkarıyorlardı.

Etats-Generaux’nun toplanmasının nedeni de onların bu ters davranışlarıdır. Louis, boşalan hâzineyi az çok dolduracak bir yol bulmak için dövünüp durmaktaydı. Britanya’daki gibi sık olmamakla birlikte, Fransa’da da vergi toplama iradesinin bir meclis yoluyla açıklandığı durumlar olmuştur. Louis için bunun normal mercii Paris Parlement’ıydı; ama bu kurulun muhafazakârlığı da herkesçe biliniyordu. Bu durumda Louis arkaik bir kurumu, 1614’ten beri toplanmamış olan Etats-Generaux’yu toplamaya karar verdi.

“Etat” veya İngilizce’de “estate", feodal düzenden kalma bir kavramdır ve yaklaşık “zümre” anlamına gelir. Burjuva düzeninin “sınıf’ olgusuna da benzemeyen, ona göre çok daha arkaik bir toplumsal oluşumun adıdır. Burada üç “etat” vardı: 1) noblesse (aristokrasi); 2) cUrgi (ruhban); 3) tiers etat (“üçüncü kesim”, yani, başta burjuvazi, geri kalan tabakalar).

Louis’nin gelir bulmak için dövündüğünü söyledim. Ama, tabii, geçim sıkıntısı çeken bir tek kralın kendisi değildi. Kriz bütün toplumu kapsıyordu. Fransa’da herkes sabrının sonuna gelmişti. Bunun nedeni mutlak yoksulluk değildi. Tersine, Fransa’nın aslında epey zengin bir ülke olmasından ileri gelen, beklenti fazlalığıydı. Ama, tabii, yoksulluk sorunları da hiç yok olamazdı. Üst üste kötü hasadar sinirleri törpülemiş, gerilimleri körüklemişti. Louis’nin “son çare” olarak 1788’de toplanüya çağırdığı Etats-Generaux 5 Mayıs 1789’da Paris’te bir araya geldi. Ama gelir gelmez de kilidendi.

Kilitlenme nedenlerinden biri oylama yöntemiyle ilgiliydi. Üç “kesim” ya da “zümre”nin ayrı ayrı toplanması öngörülmüştü. Bu ise “Üçüncü Kesim”i, yani burjuvaziyi kızdırmıştı. Onlar zaten öteki iki “zümre”nin varlığını fuzulî sayıyor, toplumu kendilerinin temsil ettiklerine inanıyorlardı. Bireylerin oyları mı, “ke-sim”lerin oylan mı sayılacaktı? İkincisi yapılırsa buıjuvazi hep iki-bir yenikti. Öteki kesimlerde de, az sayıda olsa dahi, onlar gibi düşünenler vardı: aristokrasiden Mirabeau ve ruhbandan Sieyes gibi.

Tartışma alevlenince Sieyes, Qu’est-ce que le tiers itat? (Üçüncü Kesim Nedir?) başlıklı bir broşür yazıp yayımladı. Bu, yeni bir ideoloji olarak doğmaya hazırlanan milliyetçiliğin bir biçimi çerçevesinde önemli bir ilk adım sayılabilir, çünkü Sieyes burada aristokrasinin gereksiz bir asalak zümre olduğunu, Üçüncü Kesim’in-se milletin gerçek temsilcisi sayılması gerektiğini savunuyordu. Bu bakımdan, buıjuvazi, kendini “millet”le özdeşleyerek varlığına ve istediği iktidara meşruiyet temeli sağlıyordu. Broşürün en vurucu, ünlü cümleleri şunlardır: “Tiers Etat nedir? Her şey - Şimdiye ka-darki yönetim biçimlerimizde ne olmuştur? Hiçbir şey. - Ne istiyor? Bir şey olmak.”

Ama bu, özellikle çok sonraki gelişmeler çerçevesinde önemli. Burjuvazinin hemen hemen tamamı, aristokrasiye Sieyes gibi bakıyordu. Onlar, yoksul halk gibi maddi sıkıntı içinde değillerdi; tersine, paraca rahattılar. Kızgınhklan, aristokratlara tanınan akıldışı ayncalıklara dayamyordu. Şımank ve küstah tavırlanndan bıkmışlardı. Kendileri ezik değildi. Sieyes’in dediği gibi, ülkenin gerçek sahibinin kendileri olduğuna inanıyorlardı. Ama hiçbir işe yaramayan bu “soylu” sınıfın ayrıcalıklarına da sahip değillerdi. Ne mantığa, ne de vicdana sığacak bir durumdu bu.

Dolayısıyla Fransa burjuvazisi, yükseldiği ve güçlendiği için bu devrim girişimine öncülük etti. Fiilî alanda aslında büyük ölçüde elde ettiği şeylerin resmen tescil edilmesini istedi. Ve soyluların fuzulî ağırlığından kurtulma tutkusuyla hareket etti.

Meclis kilitlenince Üçüncü Kesim ötekiler yokmuş gibi davranmaya başladı. 17 Haziran’da Assemblee National (Ulusal Meclis) olduğunu ilan etti. Bu, kral için ürkütücü, kabul edilemez bir davranış oldu.

XVI. Louis’nin belki en büyük yanlışı, bu değerlendirmesi olmuştur. Bu zamana kadar meclis bir meşrutî monarşinin sınırlarını aşma yolunda güçlü, hattâ tanımlı bir irade göstermemişti. Kralların rakip aristokrasilere karşı burjuvaziyle ittifak kurmaları ortaçağdan beri çok sık görülmüş bir olaydı. Louis de pekala aynı şekilde davranabilir, böylece baş ağrısı aristokrasiyi geriletebilir, biraz olsun terbiye edebilirdi. Kendi çıkarına uygun düşecek davranış buydu. Ama Louis aristokratik bir refleks göstererek felâketine doğru gözü kapalı koştu.

Assemblee National ilanı üzerine tiers etat’nın toplandığı odayı kapattırdı. Ertesi gün kapıyı kilitli bulan temsilciler, boş buldukları bir tenis kortunda görevlerini bir anayasa hazırlayıp bitirinceye kadar sürdürecekleri yolunda yemin ettiler. Buradan cumhuriyete geçmek kolaylaşmışa. Louis bu sefer kente asker getirmeye karar verdi. Paris halkının, meclisin dağıtılması endişesi Grand peur (büyük korku) deyimiyle anlatılmıştır. 14 Temmuz’da, bütün bu monarşik despotizmin simgesi gibi görülen Bastille zaptedildi, tutuldular serbest bırakıldı (yıkılması daha sonradır).

4 Ağustos’ta feodal ayrıcalıklara son verildi; 27 Ağustos’ta İnsan ve Yurttaş Haklan Bildirisi (yani anayasa) kabul edildi. Kasım’da Kilise mallannael kondu. Aristokrasinin boy hedefi de Calonne da aristokratlann vergi vermesi gereğini savunmuş ve Kilise mallan-na el konmasını tavsiye etmişti.

Böylece, 5 Mayıs’la 27 Ağustos arasında, Fransız Devrimi gerçekleşmiş oldu. Sürecin az sonraki dramatik olaylanndan biri de, sabn tükenen Paris halkının, özellikle de kadmlann, 6 Ekim’de Versailles’ı basmalan ve kral ailesini kent içindeki Tuileries Sara-yı’na getirmeleri oldu.

Britanya’da Charles gibi XVI. Louis de rahat durmadı. Öteki Avrupa monarşilerinden gelen güvenilmez mesajlara kapılarak kaçmaya karar verdi. 20 Haziran 1791’de girişilen bu eylem, ailenin aynı gece Varennes’de yakalanmasıyla son buldu. Ama kral öldürmek Avrupa’da hâlâ zor işti. Devrimciler, ona karşı hâlâ, yaptıkları anayasanın meşrut! kralı gibi davranmak istiyorlar, ama Louis’ye söz dinletmek mümkün olmuyordu.

Bu arada Fransa’da monarşiyi restore etmek isteyen Avrupa ülkelerinden Avusturya ile Prusya, Fransa’dan kaçanlarla birlikte bir askerî harekâta girişmiş, daha sonra daha ayrıntılı anlatacağım gibi bu olay Valmy’de bir Fransız zaferiyle noktalanmıştı. Bu başarı, Fransa’nın kendine daha fazla güvenmesine yol açtığı için, Louis’nin idam kararında da rol oynamış olabilir. Valmy 1792’de kazanıldı; Louis 1793 başında idam edildi. Bu aşamada bile, mecliste, kralın idam edilmesinden yana olmayan yarıya yakın temsilci vardı. idam oyu verenlerin bir kısmı da kararın ertelenmesini istiyor ve erteleneceğini bekliyordu, idam olmayabilirdi de.

Terör dönemi

Ama oldu. Olması, devrim sürecinde önemli değişimlerin ortaya çıkmasına da yol açtı. Şimdi bunlann arkaplanmı gözden geçirelim.

Fransız Devrimi’nin gerisinde, bütün bir Aydınlanma döneminin siyasî-entelektüel mirası vardır. Bu bakımdan, teorik donanımı, Britanya ile kıyaslanamayacak kadar zengindir. Ayrıca Fransa Avrupa’da Aydmlanma’mn en parlak biçimde kendini gösterdiği ülkedir. Voltaire, Rousseau, Condorcet ve Montesqieu’nün birikimi, Diderot ve öbür Ansiklopedistlerin katkılarıyla, büyük bir siyasî düşünce çizgisi yaratmıştı. Condillac “ideoloji” kavramını bu sıralarda üretmişti. Fransa’nın her yerinde, ama tabii hepsinden önce Paris’te, aydınlar belirli yerlerde toplamp siyaset konuşuyor, tartışıyordu.

Devrim tarihinde iz bırakmış, adını aynı zamanda uluslararası siyaset terminolojisine sokmuş, bu tip düşünce kulüpleri vardı. Cordeliers grubu bu adı taşıyan (hâlâ ayakta) bir manastırda toplanıyordu. “Jacobin”' dediğimiz grup da eski Jacobin manastırını tartışma yeri olarak seçtiği için bu adı almıştır.

Devrim süreci ilerledikçe, işlerin nasıl yapılması gerektiği konusunda görüş ayrılıkları uç veriyor, kısa zamanda bu ayrılıklar derinleşiyordu. Ancak, verili koşullarda, temel ayrım, bu sürecin devamını ılımlı bir tarzda mı, yoksa radikal yöntemlerle mi getirmek gerektiği konusunda beliriyordu. Burada, daha radikal yöntem ve çözümlerden yana olanlar Montagnard, yani “dağlı” adıyla tanınmıştı. Çünkü salonun üst sıralarında oturuyorlardı. Ilımlılara ise Girondin deniyordu. Ama bu iki topak grubun içinde çeşitli nüanslara göre daha küçük gruplar da bulunuyordu.

Girondin grubunun önderi olarak daha çok Brissot’nun adı geçer. Roland çifti de tanınmış üyeler arasındadır. Vergniaud, Gu-adet, Gensome, Ducos, Isnard, Grangeneuve, Lanjuinais, Louvet gibi, çoğu Terör döneminden sağ çıkamayan devrimciler bu ılımlı kanatta yer alıyordu. Condorcet de birçok olayda onların yanında bulunmuştu.

Montagnard grubu arasında, önderliğini Danton ile Marat’mn yaptığı Cordeliers ve yukarıda değindiğim gibi, Jacobenler vardı, 1789’da oluşan Jacoben grubu 1791’de görüş ayrılıkları yüzünden bölününce, radikal olanlar arasında Robespierre daha bir ön plana çıkmaya başladı. Saint-Just, Desmoulins gibi devrimciler bu hareketle özdeşleşmiştir.

Krala ne yapılması gerektiği sorusu sonunda idamla noktalanınca, bu durum radikal çözümlerden yana olanlara -doğal olarak-avantaj kazandırdı. Böylece, Louis’nin ve ailesinin giyotine gitmesi, meclisteki Girondin grubunun da giyotinde son bulmasıyla birlikte yürüdü. Paris Komünü ve Kamu Güvenliği Komitesi Robespierre öncülüğündeki Jacobin’lerin aracı haline geldi. Fransız Devrimi, çeşitli yol ayrımlarında daha radikal olan alternatifi seçe seçe, 1793’le birlikte dümeni tam bu radikalizm rotasına göre kırıyordu.

Bu gidişte Paris kentinin de rolü olmuştur. Başkentin sansculot-te sıfatıyla anılan alt orta sınıfları hınçlı ve hırslıydı. Devrim, bu insanlara, hiç alışık olmadıkları bir demokratik havayı (“liberte/ özgürlük, egalite/eşiûik, fraternite/kardeşlik” havası) soluma imkânı vermişti. Ama yığınla sorun da yaratmıştı. Yoksulluk sürüyor, sinirler geriliyordu. Paris Komünü, devrim önderlerinden, her alanda daha sıkı denetim ve müdahale talep ediyordu. Sokağın bu ruh hali de devrimi daha sert, daha aşırı tavırlara itiyordu. Giyotinin harıl harıl çalışması insanların kamını doyurmasa da, intikam duygularının tatmin olmasına yarıyordu. Böyle uygun toprakta, yeterince radikal olan Jacobenlerin de “soP’unda, başını He-bert’in çektiği “enrages” (öfkeliler) grubu oluşmuştu.

Vergniaud, “ihtilâl, Satum gibi, kendi çocuklarını yiyor,” veci-zesini söyleyen adamdır. Bu, doğru bir tespitti. Girondin grubun ılımlı olması, onların devrimin öz çocukları olmadıkları anlamına gelmiyordu. Onlar da 1789’un inançlı devrimcileriydi. Kralın idamı konusundaki kavgadan sonra idama mahkûm edilen 22 Gi-rondist giyotine “Marseilleise”i söyleyerek gitti ve teker teker öldürülürken sonuncuya (o da Vergniaud idi) kadar marşı söylemeye devam etti.

Mme. Roland ise, başını giyotine uzatmadan önce, “Ey Özgürlük, senin adına ne cinayetler işleniyor!” sözüyle tarihe geçmiştir. Bu şekilde öldüğünü haber alan kocası da saklandığı Rouen’da intihar etti.

Ama Terör ılımlı kanadın tasfiyesiyle yetinmedi. Radikaller de birbirlerini yemeye devam ettiler. Örneğin Danton, kendini giyotinden kurtaramadı. Fransız Devrimi, edebiyat içinde bir tür, “giyotin öncesi son sözler” türü yaratmıştır. Danton da celladına, “Kellemi halka göster. Görülmeye değer bir şeydir!” demişti. Bu “halk” orada oturuyor, giyotinde kafa kopması sahnesinin bilmem kaçıncı kere tekrarlanmasını bıkmadan, hattâ coşkuyla, seyrediyordu. Büyük “devrim şairi” Andre Chenier ise başını gösterip “İçinde hâlâ bir şeyler vardı,” demişti.

Gene de, eski teknolojide sayılar çok büyümüyor. Terör’de toplam 60.000 kişinin öldüğü tahmin ediliyor. Bunun 30.000’i de gene 1793’ün ürünü olan Vendee Ayaklanması’nda ölenler. Gene de az değil, tabii. Ama sonrakileri düşünürseniz...

Danton, idamından önce karaladığı notlarında Robespierre’in de onu izleyeceğini söylemişti. Yanılmadı. Giyotinin son müşterilerinden biri Robespierre oldu (28 Temmuz 1794). Böylece Di-rectoire kuruldu ve Terör sona erdi. Devrim, şimdilik, kana doymuştu.

Devrimden sonra Fransa

14 Temmuz 1789’d'a Bastille’in zaptedilmesini Fransız Devri-minin gerçekleştiği tarih olarak kabul ediyoruz. Devrim, 1793-94 arasında, Terör dönemini yaşadı. 1795’te Directoire rejimi kurulmuştu. Aralarında en tanınmışı Camot olan beş kişi Fransa’yı yönetiyordu. Sieyes de sonunda kendini burada bulmuştu. Devrimin bittiği söylenebilirdi.

Napoleon Bonaparte bu rejimin askerî danışmanı oldu. 1799’da Mısır’daki sonuçsuz serüvenlerinden yurda dönünce bir darbeyle Directoire’ı devirip üç kişilik bir “konsüllük” kurdu; sonra öbür ikisini uzaklaştırıp tek konsül olarak kendisi kaldı. Bundan da sıkılınca, 1804’te, imparator olduğunu ilan etti.

Bu, şüphesiz, tuhaf bir durumdu. Krala karşı bir devrim ve onca dramatik olaydan sonra Fransa şimdi bir imparatorluk konumuna gelmişti! Ama halk kitlelerinin bu durumu çok fazla yadırgadığına ilişkin pek bir kanıt yoktur. Tersine, çoğunluğun, bu sevilen askerin yeni rütbesinden hoşnut kaldığını gösteren pek çok şey var. Kısa zamanda, heyecanlı Fransa, gerçekten de bir “Avrupa İmparatorluğu” kurmaya çok yaklaştı.

Britanya monarşiyi parlamentoya bağlayınca Fransa ile karşıt değerleri ve sistemleri temsil etmeye başlamışlardı. XIV. ve XV. Louis’ler dönemlerinde iki ülkenin orduları birkaç kere yüz yüze geldi ve bunlardan Britanya kazançlı çıktı. Ama Napoleon dönemi, aradaki gerilimin en yüksek derecelere ulaştığı bir dönemdir. Burada, “Avrupa’nın geleceğinin modelini kim temsil ediyor?” sorusu da kendini belli etmeye başlamışa. Gerçi Napoleon’u bitiren Rusya oldu; ama son noktayı Waterloo’da Britanya koydu.

Napoleon imparatorluk iddiasını bırakıp Elbe’ye sürgüne gidince, Fransa da yeniden monarşi rejimine döndü. Bourbon hanedanından bir Louis daha bulundu ve (arada XVI. Louis’nin tahta çıkamayan oğlu da olduğu için) “on sekizinci” olarak taç giydi. El-be ile Waterloo arasında ülkeden kaçmak zorunda kalsa da 1824’te ölünceye kadar krallığını korudu. Yerine katı monarşist X. Charles geçti.

Bütün bir devrim yaşantısından sonra, Napoleon gibi sürükleyici yanı da olmayan bu sıkıcı krallar Fransa’da fazla kalıcı olamadılar. 1830 ayaklanmaları en çok Fransa’da etkili oldu ve Charles’ı kaçırmaya yetti. Louis-Philippe kral oldu. Louis-Philippe, aristokrasiden çok burjuvaziye yakın bir kral olduğu için, Fransa halkı da onu Le roi-bourgeois diye anıyordu.

Avrupa’nın toplumsal sarsıntılar ve devrimler çağının son büyük dalgası 1848’dir. 1848 Fransa’yı boş bırakmadı. Louis-Philippe de muhalefet karşısında direnemedi, Ingiltere’ye yollandı. Böylece Fransa “İkinci Cumhuriyet”e geçti. Cumhurbaşkanı seçilen adam, Napoleon Bonaparte’ın yeğeni, Louis-Napoleon Bonaparte’tı.

Bu ad, cumhuriyet kavramıyla bağdaşmıyor sanki, iki yıl geçti, geçmedi. Louis-Napoleon da kendi “Brumaire”ini gerçekleştirerek imparator oluverdi! Yeni imparatorluk, 1870’te, Fransa’nın Prusya karşısında çökmesine ve İmparator 111. Napoleon’un tutsak düşmesine kadar devam edecekti.

imparatorluk böylece “dışsal” denebilecek nedenlerle sona erince Fransa “Üçüncü Cumhuriyet” dönemine girdi, ikinci Dünya Savaşı ve Alman işgali bunu da gene “dıştan” gelen bir darbeyle yıktığı için 1945’ten sonra kurulana “Dördüncü Cumhuriyet” dendi; de Gaulle’ün darbesi ve yeni sistemi kurmasıyla “Beşinci Cumhuriyet” başladı.

Listenin tamamını verdim. Bu uzun liste ve görülen bazı şaşırtıcı dönüşler, 1789’dan bu yana Fransa’nın çok huzurlu ya da çok istikrarlı bir siyasî hayatı olmadığının işareti olarak kabul edilebilir. Bütün bu rejim değişiklikleri arasında, “kullanılmayan eski anayasalar” konusunda da Fransa zengin bir birikim edinmiştir.

Bu durum, niçin böyle?

Fransız Devrimi olurken, Britanya’nın önemli siyasî düşünürü Edmund Burke “hariçten gazel okumak” da diyebileceğiniz bir tarzda duruma müdahale edip birtakım uyanlarda bulunmuştu. Devrimi yapanlan fazla ileri gitmemeleri konusunda uyanyordu. Bu yazılan, bunlar dolayısıyla Tom Paine’le girdiği polemik ve benzer tartışmalar, Burke’un siyasî düşünce tarihinde muhafazakârlığın babası olarak tanınmasına yol açtı.

Oysa aynı Burke, bundan bir süre önce Amerika Britanya’ya karşı bağımsızlık mücadelesi verirken, Britanyalı bir yazar olarak Amerika’yı desteklemişti. Orada cumhuriyet kurulmasına da karşı çıkmamıştı. Niye böyle farklı tavırlar?

Burke, Amerika’nın Britanya’dan kesinlikle koptuğuna, tamamen başka bir toplum olduğuna inanıyordu. Britanya’nın kolonisi olması gereksizdi. Kopacaksa, kendine en iyi uyan rejimi seçe-bilmeliydi. Bunun da cumhuriyet rejimi olması anlaşılır bir şeydi. Yepyeni, hanedanı, aristokratı olmayan bir yerdi Amerika.

Ama Fransa? Amerika’da olmayan her şey Fransa’da vardı. Avrupa’mn bu eski krallığında güçlü bir monarşi ile güçlü bir aristokrasi bir arada varolmuş, insanların içine işleyen âdetler, kurallar, koskocaman bir gelenek yaratmışlardı. Şimdi, organik bünyede yer etmiş bütün bu şeylerin zorla yolunması, koparılıp aulması, orada tedavi edilemez yaralar açardı. Onun için, devrimciler, birtakım cumhuriyetçi aşırılıklara girmemeliydi. Yoksa, bunların bedelinin ödenmesi bütün toplum için fazlasıyla pahalıya mal olabilirdi.

Burke, doğrusu, büsbütün haksız değildi. Fransa’da siyasî tarafların ikisi de (bunlara ne diyeceksek: “sağ” ve “sol”; “ilericiler” ve “muhafazakârlar” vb.) güçlüydü. Devrim, o an için, bir tarafın yenilgisiyle sonuçlanmış, ama kavga bitmemişti. Yukarıdaki listede de görüldüğü gibi, saatin rakkası bir yandan öbürüne sallanmaya devam - etti hâlâ da ediyor. Devrimin bir uzlaşmaya değil, bir gerilime yönelmesi kavgayı bitirmedi; tersine, şiddetlendirdi. Mücadele yönetimin de şiddeti içermesine yol açtı.    ,

Richelieu’den gelen “güçlü merkezî devlet" anlayışı, Cumhuri- * yetçi cephede mahiyetini değiştirmedi. “İdarî merkeziyet”, Fransız ilericiliğinin de hedefi ve ideali oldu. Bunun çok önemli bir sonucu, formel kuralların öncelik kazandığı bir siyasî kültürdür. İngiliz sisteminde yazıya geçmemiş anlaşmalar ve uzlaşmalar belirleyicidir. Oyunun asıl kuralları, içselleştirilerek benimsenen, hiçbir zaman yönetmeliklere, yasalara yazılmayan ilkelerdir. Fransa her şeyin kâğıt üstünde net bir şekilde görünmesini ister. Bunun sonucunda Britanya üslûbunda insanlar ve ilişkiler önemlidir, Fransız sisteminde kurallar. Siyasete çok uzak bir alandan verilecek bir örnek, Fransa’da “dil”in doğruluğunu denetlemek üzere kurulan (gene, Richelieu zamanı) bir “Academie Française” olması; bunu isteyen ve savunan birçok aydına rağmen Britanya’da böyle bir kurumun bulunmamasıdır. Bu gibi temel özellikler günümüze kadar büyük ölçüde devam etmiş, bu iki ülkenin dünyada benzer mecralara dalan başka ülkeler üzerindeki etkilerine gelince, Fransa’dan yayılan etkiler çok daha yaygın olmuştur.

Tamamlanamamış devrim

Fransız Devrimi, dünyada, üzerinde en çok inceleme yapılmış ve en çok kitap yazılmış birkaç konudan biridir. Modem tarihya-zımmı başlatan tarihî olay olduğunu da söyleyebiliriz, çünkü insanın aklın imkânlarım kullanarak doğanın sırlarını çözmeye başladığı ve bunun verdiği kıvançla yaşadığı Aydınlanma Çağı’nm sonuna doğru, bu sefer de kendi tarihine müdahale ettiği ve o zamanın oldukça yaygın bir inancına göre, kendi kaderini kendi eliyle oluşturmaya önemli bir adım attığı olay olarak kabul edilmişti. Bundan kısa denebilecek bir süre sonra, Michelet, Devrim’in tarihini yazdı (1847-53 arasında, 7 cilt olarak). Michelet, dünyada o zamana kadar görülmemiş, yepyeni tarzda bir tarihçiydi, çünkü Fransız Devrimi’nin kendisinin de katkılarıyla, artık yepyeni bir “tarih anlayışı” biçimleniyordu.

Ne kadar çok incelenirse incelensin, Fransız Devrimi, gene de bütünüyle açıklanması zor, karmaşık bir olay, daha doğrusu çok karmaşık bir süreçtir. Bu süreci (özellikle de bu kitap için oluşturduğum çerçeve içinde) anlamlandırmak, bundan tutarlı bir “tarihî anlatı” çıkarmak üzere, en çok Barrington Moore’dan yararlandım. Şüphesiz Marksistlerin de bu konuda hem nicelik hem de nitelikçe zengin bir emeği var; bu da doğal, çünkü “devrim” kavramı Marksistler için çok önemli. Özellikle Troçki, sanki 1917 Devri-mi’ni daha iyi anlamak için, Fransız Devrimi’ne dönüp dönüp bakma ihtiyacım duyar. Ancak Marksistlerin, önlerine koydukları inceleme nesnesine bakarken, değerlendirmelerini “öğreti”nin belli başlı bazı noktalarına uydurmak için olayları biraz eğip bükmekten kendilerim alıkoyamadıkları da doğru. Barrington Moore’un, yaklaşımının bütününde, Marksist yönteme karşı çıkmadığı gibi, en çok ondan yararlandığı da söylenebilir. Ama onun “öğreti” adına bir şeyleri kanıtlamak durumunda olmaması, “anlati’mn da daha kavrayıcı olmasını kolaylaştırıyor.

Yukarıda daha çok belli başlı olguları, dönüm noktalarım, yani genel çizgilerini aktardığım sürecin arkasında, köylülüğün oynadığı belirleyici rolü görüyor Barrington Moore ve buna dikkat çekiyor. Ona göre “Fransız Devrimi” dediğimiz olay aslında iç içe geçmiş iki devrimsel sürecin bileşimidir ve karmaşıklığının nedenleri de burada yatar.

Bir yanda, burjuvazinin aristokrasiye karşı “devrimi” vardı. Bu, zaten bütün olayın en geniş anlamsal çerçevesini çiziyor: Fransız Devrimi bir buıjuva devrimiydi; sonucu da Fransa’da feodal ayrıcalık sistemini bitirmek oldu. Ama aynı zamanda orta ve yoksul köylülerin her türlü ayrıcalık sistemine karşı devrim girişimiydi.

Aslında bu ikisine, “buçukuncu” devrim olarak, Paris küçük burjuvazisinin devrimini de eklemek gerekebilir. Eğer bu “küçük burjuva” girişimlerini son analizde “buıjuva devrimi”nin cüzleri olarak kabul edeceksek, o zaman tek bir “Fransız Devrimi”nden söz edebiliriz - nitekim böyle yapıyoruz. Uzaktan, genelleyerek baktığımızda, görünen böyle bir şey; ama yaklaştıkça, manzara çeşitleniyor, karmaşıklaşıyor.

Örneğin, “feodaliteye karşı burjuva devrimi” derken tam olarak ne anlatıyoruz? Bir tarafta “saf’ bir “feodalite”, karşısında da “saf’ bir “burjuva sınıfı” olduğunu mu varsayıyoruz? Böyle bakıyorsak, Barrington Moore (ve tabii birçok başka araştırmacı) bunun böyle olmadığını söylüyor. Bu iki sınıfın karşılıklı ilişkilerinin, yukarıda anlatılan, 17. yüzyılda Britanya’daki durumdan -bir çerçevede bakınca- çok radikal bir biçimde farklı olmadığı görülüyor. Yani, burjuvaziden “soylu” sınıfına birçok geçiş var. Bizde-ki “iltizam” sisteminin “Fransızca”sı denebilecek “vergi toplama” örgüüenmesiyle, daha Richelieu döneminden başlayarak, tıoblesse du robe (alaycı) tamlamasıyla tanınan yeni bir kesimin oluştuğunu görmüştük. Ama burjuvalar için aristokrasiye katılmanın tek yolu bu değildi. 18. yüzyıl Fransa’sında para artık her kapıyı açmaya başladığı için, buıjuvalar kuralına uydurup aristokratik unvanları satın alabiliyordu. Tabii, unvanla birlikte, soylulara ait olması gereken bir arazi biçiminin de sahibi oluyorlardı. Dolayısıyla, “ikinci devrim” olarak söylediğim, orta ve yoksul köylülerin “feodalizme” karşı devriminin hedeflerinden biri de bu “sonradan olma” buıju-va-aristokratlardı.

Bu, söz konusu karmaşık sürecin bir cephesinde olagelen olay. Şimdi feodallerin ne yaptığına bakınca, orada da ciddi bir buıju-valaşma/kapitalistleşme sürecinin (Britanya’da olduğu gibi) yürürlükte olduğu görülüyor. Yani, bu iki farklı “egemen sınıf’, “ortalarda bir yerde”, birbirine yaklaşmaya, birbiriyle karışmaya başlamıştı. “Başlamışti’dan daha kesin, bağlayıcı bir fiil kullanmamak gerekir, çünkü henüz tamamlanmış bir şey de yoktu ve tamamlanması da pek kolay değildi.

Bu yalanlaşma ve “melezleşme” nasıl yürüyordu? İlkin, gene “saf’ haliyle “feodalizm” çoktan çözülmüştü, “serf’ dediğimiz insan tipi tarihe karışmıştı. Köylüler, koca Fransa’da, kendi aralarında ciddi bir şekilde farklılaşmışlardı: Yelpazenin bir ucunda, daha sonra “kulaklar” adındaki benzerlerini Rusya’da göreceğimiz hali vakti yerinde, zenginleşmiş köylüler varsa, öbür uçta da, hiç toprağı olmayan, dolayısıyla yancı olarak hayatını kazanan, “tanm proletaryası” olmaya merdiven dayamış kalabalık bir kesim yer alıyordu. Bu ikisinin arasında, derece derece boylarda toprağı olan köylüleri görüyoruz. Bunlann hepsinin çıkarlanmn birleşmesi, dolayısıyla devrim sürecinde hedeflerinin çakışması, hele bunun süreklilik kazanması mümkün olamazdı.

Köylülerin somut durumunun bu merkezde olması, şüphesiz, toprağının başında bir “feodal” kalmadığını da ilan eder. Feodaller, özellikle XIV. Louis’den bu yana, para, “nakit” peşindeydi. Bunu köylüden bu şekilde almalan zor olduğu için genellikle “aynî” olarak alıyor ve piyasada “para”ya çeviriyorlardı.

Britanya’daki ölçeğin yanma yaklaşamamakla birlikte, “çevirme” (etıclosure) uygulamasına giren aristokratlar da bulunuyordu. Bu yöntemin Britanya’da denendiği ve parlak sonuçlar verdiği bilindiği için, bir tür “ilericilik” olarak yapılıyor ve Paris’teki salonlarda üzerine konuşuluyordu (B. Moore, 1991: 64).

Şarapçılık, Fransa’daki gidişin tamamım belirleyemez. Sayılara, niceliklere geldiğimizde, tahıl tanmında olanlar çok daha belirleyicidir. Ancak piyasa ekonomisine en yatkın tanmsal üretim biçimlerinden biri olarak “bağcılık”, feodalin burjuvalaşmasma ya da burjuvanın feodalleşmesine, ama bu arada bazı orta köylülerin de zenginleşmesine kapı açan bir etkinlikti. “Çevirme”, Britanya’daki gibi bir etmen olmadı, ama bağcılık ve şarapçılık Fransa’da önemli rol oynadı.

Bütün bunlar, Fransa’da “smıflararası durum”un Britanya’da-kinden çok da farklı olmadığım işaret eden göstergeler. Ama yapı bu kadar benziyorsa, sonuçlar niçin bu kadar farklı?

Yukanda, buıjuvalarla feodallerin ortalarda bir yerde birbirlerine yaklaşüğım, karıştığını söylemiştim. Neresi orası? Nasıl bir yer?

Burada, olguların ayrıntılarına giremeyeceğim için, bir bakıma, “nitelik” gibi, elle tutulmaz bir kavrama sığınacağım. Britanya’da da bir kanşım oldu, ama bu kanşımm verdiği başat sonuç, “feodal”in “burjuvalaşma”sıydı; Fransa’nın tarihî yapısı ve geleneksel değerleri gereği, buradaki karışımın başat sonucu “buıjuva”nm “feodal”in kültürel egemenliğine girmesi ve onu taklit etmesiydi.

XIV. Louis’nin Versailles ve belle epoque şatafatıyla aristokrasiyi kendisi için bir tehlike olmaktan çıkardığını görmüştük; ama Fransa’nın sağlığı için bir tehlike olmalarım önleyemedi. Onu izleyen Louis’ler de bunu yapamadı; tersine, aristokrasinin tahta bağlılığım sağlamanın yolu, bu sınıfın iyice arkaikleşmiş ayrıcalıklarını diriltmek ve hattâ bazı yeni ayrıcalıklar tanımak oldu. Aristokrasi kendisi artık “feodal” olma özelliğini kaybetmişti, ama paradoksal bir biçimde, daha “kapitalist” olabilmek için daha “feodal” davranmak gibi bir yöntem benimsedi. Serilik fiilen sona ermiş olmasına rağmen, varolan hukukun köylüye karşı ayrıcalıkları “kâğıt üstünde” duruyordu. Aristokrasi, kimi zaman metazori müdahalelerle, kimi zaman işbilir avukatlar tutarak, durmadan bu tarihî ayrıcalıkları kazıp çıkartıyor ve köylünün ürününden kendi payım -“kendi payı” olduğunu iddia ettiği şeyi- istiyordu. Hiçbir zaman tutarlı ve uyarlı bir sistem geliştirmemiş olan feodalizmde bunlar hepsi “tekil” olaylardı ve karar verme durumunda olan mahkemeler kural olarak aristokratı kayıran kararlar veriyorlardı (Fransa monarşisinde normal sayılan tavır buydu).

Elbette ki istisnalarla dolu ve çok karmaşık olan bu süreci, “feodal sımf’ın yukarıdan aşağıya zorla “kapitalistleşmesi” gibi bir cümlecikle özetleyecek, hattâ şema tize edecek olursak (bu, uzun vadeli ve genelleyici bir soyutlama düzeyinde durumu doğru anlatan bir cümleciktir), aynı kelimeleri biraz sonra göreceğimiz Prusya modeli için de söyleyebilirdik. Ama Fransa ile Prusya’nın aynı tarihî çizgide ilerlemiş olduğunu iddia etmek pek de akıl kân bir şey değildir. İki örnek hiç benzemez.

Çünkü hem Fransa’daki burjuvazi Prusya ve Almanya’dakine kıyasla daha güçlü ve radikalleşmiş bir burjuvaziydi, hem de kır ve kent radikal küçük burjuvazisiyle birlikte hareket edebiliyordu - bunu kendisi her zaman istemese de. Genel çerçeve böyle belirlenince, aşağıdan yukarıya işleyen dinamikler, yukarıdan aşağıya işleyen dinamikleri durdurdu, dumura uğrattı; öyle ki, devrim coşkusu durulup “yukarıdan aşağıya” yöntem yeniden duruma egemen olduğunda, eski belirleyici gücünü büyük ölçüde kaybetmişti.

Dolayısıyla Fransa’nın Britanya ile Almanya arasında bir yerde durduğunu söylemek mümkündür. Bu belki devrimin “tamamlan-mamış’lık özelliğini de açıklayacak bir etkendir. Tarihte önceden hazırlanmış “güzergâhlar” olduğuna inanmam. Yani, nereye varacağı belli olan bir Britanya modeliyle gene aynı şekilde yolu çizilmiş bir Almanya süreci vardı, ama Fransa ikisinin arasında kaldığı için ortada kaldı, anlamında bir şey söylemek istemiyorum; toplumsal sınıfların ve izledikleri rotaların görece ağırlıkları oldukça denk olduğu için mücadelenin de çok daha uzun sürdüğünü kastediyorum.

Bu gene sonuca ilişkin bir yargı. Oraya varana kadar süreci bir kere daha (ama aynı şeyleri tekrarlamadan), “iç içe geçmiş programlar” bağlamında izlememiz gerekiyor.

Barrington Moore devrim sürecinde üç doruk tespit ediyor: Birincisi Bastille’in zapt edilmesiyle başlayan evre, yani “Devrini’in başlaması; bundan çok daha fazla zaman geçmeden Kral Tuileri-es’de basılıyor ve Moore bunu “Terör” olarak tanıdığımız sertleşme, radikalleşme evresinin başlangıcı olarak alıyor; üçüncüde ise devrimin sönmesine geliyor ve bunun başlangıcı olarak 1793’te-ki ayaklanmayı, sonu olarak da Roberspierre’in öldürülmesini alıyor. Böyle bir alt-dönemlendirmeyi ben de akla yakın buluyorum.

Bölümün başında XVI. Louis’nin, Paris Parlement’ı çok muhafazakâr olarak tanındığı için yüzyıllardır toplanmayan Etats-Gene-raıoc’ya sarıldığını söylemiştim. Ne var ki Etats-Generaux da Louis’nin beklediğinden daha radikal çıktı - daha doğrusu, Louis, ne istediğini veya neyi beklediğini pek iyi bilmiyordu.

Meclis beklenenden, Louis’nin beklediğinden daha radikal çıkmışa, çünkü sorunlar da Louis’nin bilmediği kadar keskinleşmişti. “Kurucu Meclis” olma kararı Paris’in iyice bilenmiş küçük burjuvazisine ve onun da altındaki yoksul kesime hemen hitap etti. Ama Paris’te olmayan ve olayı belirli bir mesafeden izleyen köylüler de bu durum karşısında heyecanlandılar.

Paris’in devrimcileri tarihe sansculotte olarak geçtiler. Burada “külot”, o çağda varlıklı kesimin giydiği, dizin biraz aşağısına kadar inen, altında yüksek konçlu çorap görünen dar pantolona verilen addır (İngilizcede breeches). Onun için OsmanlI’daki karşılığı “baldınçıplak” tam yerini bulmuştur. Sansculotte desteğiyle meclis belirli bir güven alanda çalışa ve insan Haklan Bildirisi’ni çıkardı. O güven atmosferinde buraya köylüleri yakından ilgilendiren birkaç madde de konmuştu. Bunlar aslında çok radikal içerikte bir şeyler değillerdi, çünkü maddeleri yazanlar da bu konuda fazla radikal değillerdi. Ama “feodal ayrıcalıklar” kesin bir dille lağvedildi. Lağvedilen feodal mülkiyetin sahibine bundan ötürü bir tazminat da ödenmeyecekti. Aynı şekilde, “aşar” da (tithe) kaldırıldı. Bunlar orta ve yoksul köylüler ve tabii topraksız köylüler için hayati önem taşıyan yeniliklerdi. Ama bunların yani sıra, yasa önünde eşidik, cezada eşitlik gibi düzenlemelerle, gene feodal ayrıcalıklarla ilintili gelenekler tarihe karışıyordu.

Feodal mülkiyet hakkının lağvedilmesiyle, Fransa’nın büyük kısmında, köylüler emigre denen, bu kargaşalıklarda yurtdışma kaçmış aristokrasiden kalan toprakları paylaşmaya girişti. Böylece, devrimin verdiği bir karar, aşağı yukarı bütün ülkede, toplumun en geniş kesiminin dolaysız kitle desteğini kazandı. Bu, tabii, müthiş bir “aşağıdan yukarıya” girişim ve hareket oldu. Devrimin “popüler” karakterini perçinledi.    .

Kuralı koyanların, kuraldan yararlanan köylüler kadar mutlu oldukları şüphelidir. Muhtemelen değillerdi, çünkü kent burjuvazisi olarak, olası birtakım köylü kargaşalıklarına iyi gözle bakmıyor, ayrıca, “mülkiyet” konusunda oluşacak bir başıboşluktan ciddi endişe duyuyorlardı. Ama elleri mahkûmdu, çünkü onlar da bir yanda kral ve aristokrasi ile (şüphesiz onların destekçisi hatırı sayılır bir ruhban) kır ve kent küçük burjuva radikalizmi arasında sıkışmışlardı. Aristokrasinin bir türlü gevşemeyen uzlaşmazlığı meclisi oluşturan burjuvazi temsilcilerini bu yöne itti (aslında, bu açıdan bakıldığında, Fransız Devrimi’nin radikal sonuna ulaşmasını garanti altına alan başlıca toplumsal gücün, bu uzlaşmazlığıyla, Fransız aristokrasisi olduğu da söylenebilir). Tabii bütün bu olaylarda kralın tutumu da belirleyici oldu. Durum alevlenir alevlenmez, muhtemelen bir sınıf refleksiyle aristokrasinin yanma koşan XVI. Louiş böyle yapacağına Tiers-Etat ile, örneğin şu sıralarda Girond’u oluşturmaya başlayan ılımlı kesimle bir uzlaşma arasa, pekala radikalleri izole edebilir (çoğu henüz tam radi-kalleşmemişti bile), sokağı yatıştırabilir ve bir meşrutî monarşinin kralı olabilirdi. Bu, daha uzun vadede, Britanya tarzı bir “sınıfsal uzlaşma”ya bile yol hazırlayabilirdi. Ama tabii, ne söylesek “spekülasyon”! Öyle değil, böyle oldu. Gene de, olandan başka bir şeyin de olabileceğini düşünmek, tarih tartışmalarında her zaman sağlıklı bir tavırdır.

Barrington Moore’un Fransa köylüsüne tanıdığı belirleyici rol burada böyle şekilleniyor: Paris’teki radikal devrimci adım, böylece, geniş kırsal kesimden olumlu bir cevap alıyor ve yaşamaktan öte, ilerleme imkânı da buluyor. Kırsal alandan gelen kitlesel destek, kral-aristokrasi-ruhban üçgeninin etkili bir direniş cephesi kurmasına imkân vermiyor. Onun için de, bunu sık sık hatırlatmakta yarar vardır.

Burada tıkanan kral 1791’de kaçmaya kalkışarak kendi idam hükmünü imzalamış oldu. Onun bu davranışı, rejimin bir “meşrutî monarşi” yönünde evrilmesinin imkânsız olduğunu göstermişti. Bu durumda, o yol kapanırken, devrimci radikalizm yolu açılıyordu. Bunu herkes kendine göre sezdi ve değerlendirdi.

Paris sanscuîotte’larımn davranışlarında her zaman Uzakdoğu’nun “amok” hastalığını hatırlatan cezbeli, akıldışı ve aşın bir üslûp vardır. İsviçreli muhafızların doğranması, daha sonra, Eylül ayında, çoğu yoksul insanlar olan tutuklulann kıyıma tabi tutulması, bunun somut örnekleridir. Kısa zamanda giyotin harıl hani işlemeye başlayacak ve Paris küçük buıjuva radikalizmine (Ro-ma’nın arenasını hatırlatan) bir eğlence çıkacaktır. Ama “devrimin sapıtması” izlenimi veren bu gibi davranışlann gerisinde, “akılcı” denmesi gereken süreçler de eksik değildi. Başkentte olanlar, bir biçimde, kırdaki radikalizmle birlikte gidiyordu. Emigre toprakla-nna el koyma eylemleri yaygınlaştı. Kelime anlamı “tanmsal yasa” demek olan loi agraire deyimi bizim “orman kanunu”na benzer bir anlam edindi: İsteyenin istediği tarlaya el koyması! Bir tür ilkel köylü komünizmi görünür biçimde yayılmaya başladı (Moore, bunu destekleyen rahip örnekleri de veriyor). “Buıjuva” devrimi, “antikapitalist” olduğu şüphe götürmeyecek sloganlarla da çınlamaya başladı. Kırda ve kentte, başta “ihtikâr” yapanlar olmak üzere, devrim ortamından kendi çıkan için yararlandığı tespit edilen birçok kişi de giyotini boyladı. Üç buçuk ihtikârcmın giyotine gönderilmesi şüphesiz düzenin genel gidişim değiştirecek bir şey değildi; ancak, yeni kapitalist ilişkilerin gitgide yerleşmesini durdurmamakla birlikte, bütün bu “Terör”, feodalizmin yok olmasını pekiştiriyordu. Böyle bir hengâme içinde Girond da yok oldu ve kıyma makinesine yem olma sırası Montagnard grubuna geldi.

Bu bağlamda Vendee’ye de kısaca değinelim. “Kralımızı ve ruhbanımızı geri istiyoruz,” gibi sloganlarla başlayan bu “karşı devrim” hareketi, Barrington Moore’a göre, aristokratlan geri istemiyordu. Kendi dışına çok kapalı olan bu bölgede ruhbanın hep oynamış olduğu düzenleyici rolü de inceleyen Moore, bunun gerçekten monarşinin restorasyonunu talep eden bir hareket olmaktan çok, devrimden sonra bölgeye gelip yerleşen kapkaççılara (Amerika’da İç Savaş sonrası Güney’e inen Halıheybeliler gibi), “vahşi kapitalistlere karşı bir tepki, ama soldan değil, çok sonra faşist hareketlerde görüleceği gibi, sağ-muhafazakâr bir ideoloji içinde eklemlenmiş bir tepki olduğunu söylüyor. Bu da akla yakın bir yorum ve değerlendirme. Amerika’da da böyle olmuştu zaten. Böy-leyse, Vendee “gerici” ayaklanmasının da, o sıralarda Fransa’yı kaplayan anti-kapitalist öfke ve tepkinin özgül-bölgesel bir varyantı olduğunu söylemek gerekir.

Sorunlar arasında, dışarıdan gelen ve gelecek olan askerî müdahale konusu da vardı. Bu zamana kadar devrimin faydasını gören, zararını görenden çok daha kalabalık olduğu için, böyle bir müdahaleden, müdahale sonucunda devrimin kazanımlannı kaybetmekten korkanlar da çoğunluktaydı. Şu tarihlerde Marsilya’dan Paris’e, devrime katılmaya gelen grup kente Rouget de Lisle’in marşını söyleyerek girmekle, dönemin ruhuna uyan bir şey söylemiş oluyordu. Ama o aşamada yalnız Marsilya değil, kırları ve taşra kentleriyle bütün Fransa Paris’ten, devrimden, meclisten bir şeyler bekliyordu. Bu seferki konjonktür, 14 Temmuz Bastille gününden bile daha radikal bir potansiyele sahipti ve olayları o yöne doğru çekiyordu. Bu bağlamda Valmy’de savaşın kazanılması devrimin dışa karşı korunabildiğinin işareti oldu. Herhalde bunun da verdiği ferahlama ile radikaller kral ailesini ortadan kaldırarak sola doğru gidişi hızlandırdılar.

Bu yeni koşullarda, Paris’in doyurulması ve kurumlaşmaya başlayan ordunun doyurulması gibi sorunlar başgösterdi. Bu “doyurma” işi, kırdan gayret ve fedakârlık gerektiriyordu. Bu talep, Barrington Moore’a göre, radikal gidişe “dur” diyecek mekanizmanın düğmesine basmış oldu. Bu noktada, “zengin” köylülerin varlığı kendini yavaş yavaş belli etmeye başlıyordu. “Mülkiyet” konusunda onların benimseyeceği tutum, mülksüz köylülerle aynı olamazdı.

Ama zengin köylülerle birlikte taşra kentlerinde de direniş başladı. Başta gene Marsilya, Lyon, Bordeaux, Toulouse “Artık yeter!” dediler. Kırdan, sansculotte’lan doyuracak buğdayın arkası kesildi. Bu da, Terör’ün başındaki, Robespierre ile sanscülotte'laı arasındaki ittifakı sona erdirdi. Böylece, artık durmaktan yana olan güçler yekinip davrandılar; Robespierre öldü; Directoire kuruldu ve devrim bitti.

Bu son aşamada kırsal kesim, köylülük, Paris’in radikalizmini desteklememişti. Kitle desteğinden yoksun kalan radikalizm, aslında bugüne kadar, yapabileceklerini yapmıştı. Yukarıda yer yer değinildiği gibi, kapıların daha çok radikalizme doğru açıldığı bir konjonktürde, burjuva devrimi de zaman zaman istemediği kadar sola savrulmuş, ilkel komünizmle kol kola gibi göründüğü anlar olmuştu. Ama pusulanın büsbütün şaştığı da söylenemezdi. Böylesine çalkantılı bir ortamda bazı yalpalamalar elbette olacak. Ama örneğin Babeuf 1790’da, sonra da Robespierre’in Terör döneminde, 1793’te, tutuklanıp hapse atılmışa. 1797’de idam edildi. Bunlar, sözünü ettiğim “sol”un nereye kadar sol olduğunu gösterir. “Kadın Yurttaşın Haklari’m yazıp yayımlayan Olympe de Gouges ise 1793’te giyotine gönderildi - Robespierre’in “hâkimi mutlak” olduğu günlerde. Robespierre bu sıralarda, Voltaire’in “deizm”inden esinlenerek geliştirdiği Etre supreme (Yüce varlık) kavramı ile “laiklik” konusunda kendine göre bir “ilericilik” yapmakla meşguldü; hukuki eşidiğin mülkiyette eşitsizlikten ileri gelecek olumsuzlukları aşmaya yetmeyeceği ya da kadınların bu li-berte, egalite,fratemîte dünyasında bir yerleri veya kazanımlan olmadığı yolundaki iddialarla uğraşacak hali yoktu.

Bunlar, 1789 Burjuva Devrimi’nin “doğal sınırlari’nı gösteren olaylardır. Dolayısıyla Robespierre’in ve yandaşlarının bu tarihte ortadan kaldırılmaları, devrimin yapacağı herhangi bir şeye engel olmamışür. Bu takım iktidarda kalmaya devam etse, bundan böyle ancak akıldışı bir hunharlıkla, zaten açılmış olan bir deliği derinleştirir, ama dünyayı daha ileriye götürecek aülımlar başlatamazdı.

Satrançta “pata” kalmak gibi, Fransa’nın sağı ve solu, bundan böyle kilitlendiler. Sarkaç gitti, geldi. Ama çok bir şey değişmedi. Sonunda şüphesiz Fransa bu dünyanın liberal-demokratik ülkeleri safında yerini aldı. Ama şu son yirmi yıllık tarih içinde Mit-terand’dan Sarkozy’ye gelmesi, bu süre sırasında Le Pen’in cumhurbaşkanlığı seçiminin ikinci turuna kalan aday olması, Sosyalist Partili Chevenement’ın CHP’li bir Kemalist gibi konuşmasından banliyölerde eski komünist seçmenlerin ırkçılara oy vermesine kadar bir yığın olay, Fransa’da hâlâ yerine oturmamış birçok şey olduğunu dünyaya ilan eder gibi. Devrim bütün dünyaya örnek oldu, dünyayı dönüştürdü. Ama Fransa’nın kendisinde hâlâ tamamlanmamış gibi görünüyor.

Napoleon

Directoire 1795-99 arasında Fransa’yı yönetti. Bu arada Napoleon Bonaparte da gelip burada kendine bir yer açtı ve yerine sağlam bastığını hissedince ötekileri itip tek başına yönetimi devraldı; imparatorluğuna kadar -sonra da St. Helena’ya kadar- giden yürüyüşünü başlattı.

Bir zamanlar bütün dünyanın aklını çelen, Dostoyevski ve Stendhal gibi romancıların hayal gücünü ciddi şekilde uğraştıran bu tartışmalı adam hakkında ayrıntılı bir araştırmaya girmeyeceğim, iddialı bir değerlendirme de yapmayacağım. Aslında burada ona bu kadar yer ayırmasak da olabilirdi (“Askerlik” bölümünde nasıl olsa sahneye çıkacak çünkü); ama kitabın bundan sonraki bölümlerinde değinmek gerekeceği için paradoksal bir özelliğini burada kısaca belirteyim.

Paradoks şu: Napoleon, Fransa’da devrim heyecanının devrim yorgunluğuna dönüştüğü bir anda iktidan kapmış ve sosyopsiko-lojik ortamdan akıllıca yararlanmış bir önderdi. Fransa’da devrimi bitirdi. Çıkardığı yasalarla, getirdiği uygulamalarla, devrim toplu-munu neredeyse muhafazakâr bir topluma çevirdi. Devrimden kalan enerjiyi de bir “dünya fütuhatı projesi”nin yakıtı haline getirdi. Bu projeyle birlikte, cumhuriyetten imparatorluğa “yumuşak” geçişi de sağladı ki, daha sonra yeğeni de yapmasa, “kimse bunu beceremezdi” derdim.

Paradoks, Fransa’da devrimi bitiren adamın, onu imparatorluk kurmaya çalıştığı Avrupa’da gittiği her yere birlikte götürmesidir. Meclis gibi, seçim gibi, anayasal (meşrutî) yönetim gibi, Fransız Devrimi’yle doğmamış olsa da, onunla gündeme daha sağlam basmış kurumlar, Napoleon “fetihleri” yoluyla, Avrupa’ya yayıldı. Bu yolla yayıldı çünkü Napoleon’un ordülanyla işgal ettiği bu ülkeler başından beri Fransız Devrimi’ne karşı dikenlerini kabartmışlar, savunmaya geçmişler ve orada olanlan sabote etmek için ellerinden geleni yapmışlar, sonunda yenik düştükleri savaşlar bile açmışlardı.

Dolayısıyla Fransa’dan bakınca muhafazakâr görünen (buna rağmen, bir “dünya fatihi” olarak hâlâ çok sevilen) Napoleon Bo-naparte, Avrupa’dan bakıldığında bir hayli “devrimci” bir kılığa bürünür.

Napoleon, Fransız Devrimi ile hayat bulmuş kurumlan Avrupa’nın başka bölgelerine taşımasına taşımıştır ama bunlann her yerde aynı şekilde karşılandığı da söylenemez. Fransa’dan gelenleri en fazla İtalya’nın çeşitli bölgelerinin, en az da Prusya ve Avusturya’nın benimsediğini görüyoruz. Bunlar, ilgili bölümlerde inceleniyor.

Demokratik devrimler ve ordular

Bu kitabın girişinde, ulus-devletler tarihine, dünyadaki ilk burjuva devrimleriyle başlayacağımı söylemiştim. Britanya, Amerika Birleşik Devletleri ve Fransa, burjuvazinin devrim yaparak (ikisinde krala, birinde bir kolonyalist krallıka) iktidar olduğu üç ülke ve burjuva devriminin birer örneğidir. Bunlann başlıca özelliği, buıjuva sınıfının, böyle bir zor işi başarabilecek kadar gelişmiş ve güçlenmiş olmasıdır. Bu güce kendileri ulaştıklan için, devrim sonrasında kurduklan rejimlerde de ipleri, dizginleri kendi ellerinde toplamış ve sözgelişi askerî yapının sivil siyasî iktidara alternatif olmasına imkân veya izin vermemişlerdir.

Ancak ulus-devlet kuruluşu kolaylıkla, kendiliğinden olan bir iş değildir. Çok zaman, böyle bir devrim olmasa da bir bağımsızlık savaşı, kimi zaman, bu örneklerin hepsinde olduğu gibi (çapı değişebilen) bir iç savaş sonucunda bu hedefe erişmek mümkün olmuştur. Başka bir söyleyişle, şiddet ve savaş, bu gidişe hemen hemen her zaman yol arkadaşlığı yapmıştır. Dolayısıyla olayın askerî bir yanı olmuştur. Bu bölümde, gene böyle dönemeçlerden geçmiş olan ilk üç öncünün kendi süreçleri içinde askerî güçlerle ilişkilerine kısaca bakmak istiyorum.

Asıl konumuz “militarizm” ve örneklerimizin birincisinin can alıcı olaylannın geçtiği dönem 17. yüzyıl olduğu için, bu, “çağdaş” militarizmin epey uzağında kalıyor. Henüz büyük ölçüde “ücretli ordular”m belirleyici olduğu bu çağda, “militarist” bir ideoloji, anlayış, pratik, oluşmuş'olamazdı.

Gelgelelim, “ücretli ordu,” şüphesiz, öncelikle kral ve taraftarla-n çerçevesinde daha geçerlidir. Parlamento, kendi silâhlı gücünü böyle bir temel üzerinden kuramazdı. Ülke ciddi bir bunalım dönemi yaşamakta ve çatışmanın karşılıklı gerekçeleri, hedefleri vb. toplum tarafından kavranmaktaydı. İngiltere’de halkın çoğunluğu, kral değil, parlamento cephesine kendini yakın buluyordu. Dilleri de, dinleri de birbirlerini tutuyordu. Stuart’lar, İngiliz halkı için (ama Protestanlık sonrası, Iskoç halkı için de) popüler bir hanedan değillerdi. Bu koşullar, “eli silâh tutan” birçok kişinin, aslında çoğunluğun, gelip buraya asker yazılmasını kolaylaştırıyordu.

Dolayısıyla, 17. yüzyılın bu olayı, birçok bakımdan, önceki yüzyılların (bütün ortaçağ da denebilir) köylü isyanlarını andınr. Kullanılan silâhların görece basit ve elde edilmelerinin de görece kolay olduğu bu çağlarda, yanm yamalak da olsa silahlanmayı başaran köylüler düzenli askerlere karşı uzun süre direnebilmişlerdir. Ingiltere’deki yeni durum ise, köylü isyanının bu tür özelliklerini barındırmakla birlikte, köylü isyanının çok ilerisinde bir şeydi. Başında parlamento gibi bir kurumun olduğu, çok daha yaygın, geniş çaplı, ülkenin birçok yerinde de egemen bir hareket vardı. Kırdan da, kentten de, bu harekete katılanlar oldu. Şüphesiz, 19. yüzyılda başlayacak, orduların güçîü bir ideolojiyle hareket ettiği savaşlarla aynı yere koyamayız bu durumu. Gene de, parlamento tarafında, çarpıştığı savaşla sahip olmak istediği değerler veya hayat tarzı arasında daha yakın ilişki kurabilen ve bundan güç alan askerler mutlaka vardı. Yani, en azından işin başında, “profesyonellik” kralın, “dava uğruna gönüllülük” parlamentonun yanındaydı.

Bu askerler başlangıçta dini ideallerle bir araya gelmiş gönüllüler de olsa, savaş uzadıkça askerliği profesyoneller kadar iyi öğrendiklerini tahmin edebiliriz. Başlarında Cromwell gibi başarılı generaller olduğuna göre, askerler de gerekli disiplini edinmiş olmalı. Zaten Iç Savaş’m bir aşamasından sonra ordunun gitgide daha fazla otorite sahibi olduğunu gözlemliyoruz. Bu, hem Cromwell’m uzun diktatörlüğüne yol açan, hem de onun pekiştirdiği gelişmedir. Çünkü onun ölümü ve bunu izleyen kararsızlık döneminin karışıklıklarından sonra, restorasyon kararını veren ve II. Charles’ı tahta çıkaran da ordudur.

Özellikle Cromvvell dönemi, Britanya’nın parlamento kurumu-na değerli bir deneyim sundu. Yani, başına buyruk davranmaya başlayan bir ordunun ne kadar büyük bir tehlike oluşturabileceği bu “Lord Protector” deneyimiyle anlaşıldı. Cromwell, Britanya tarihinin “büyük”leri arasındadır, kendisine gerekli saygı gösterilir; ama bir diktatör olduğu da belirtilir. Bundan sonra, herhangi bir kargaşalık durumunda ordunun buna benzer bir egemenlik elde etmemesi için gerekli tedbirleri almak, Britanya Parlamento-su’nun önem verdiği bir iş olmuştur ve bugüne kadar aksamamış-tır da (Vagts, 1959: 47).

Prestiji çok tepelerde olan Britanyalı General Marlborough Stu-art’lann son demlerinde onlarla bir kumpasa girmek istemiş olabilir - ama hiçbir şey başaramadı. Wellington askerliğinde kazandığı ünle siyasete geçmiş bir adamdır, ama siyasette siyasetin gereğini yapmıştır. Birinci Dünya Savaşı’nın otoriter başkomutanı Kitche-ner dahi, sivil otoriteye karşı herhangi bir bağımsız davranışa girmedi. İkinci Dünya Savaşı’nın en sevilen generali Montgomery siyasete hiç yeltenmedi, savaş bitince oturup anılarım yazdı.

Bu durum, Britanyalı generallerin sivil politikacıları beğendiği, onayladığı anlamına gelmiyor. İrlanda’da Curragh Ayaklanması sırasında hükümetten gelen talimattan hoşlanmayan General Paget, subaylarına, “Politikacı denen o pis domuzların verdiği emirlere” uymayacağım bildirmişti. Bu, Britanya’da, orduyla hükümet arasında son gerilim örneğiydi. Britanyalı generaller veya Fransa’dan Foch, Joffre, tam tersine, politikacıları hiç sevmezlerdi; sorun, genel kültürde askerin sivile kafa tutmasını haklı gösterecek hiçbir dayanak olmamasıydı.

Amerika’daki durum farklı nedenlerle ilginç olmuştur. Britanya İç Savaşı’m biraz andırır bir şekilde, bu sefer Ingilizlerin elinde profesyonel ordu vardı; başkaldıran Amerikalılar ise son analizde “milis” olarak tanımlanması gereken bir ordu kurdular.

Başkomutan George Washington anlaşılır nedenlerle profesyonel orduya geçmek istiyordu (daha etkili çalışmak, sürekli “eğitim’le vakit kaybetmemek vb.). Ama Congress “düzenli ordu” fikrinden korktu ve buna izin vermedi. Korkmasının nedeni, In-gilizlerin Cromwell’dan dolayı duydukları endişeyle aynı kaynağa bağlanıyordu: düzenli ordunun Meclis’ten bağımsızlaşma eğilimine girmesi. O aşamada, böyle bir şeye herkesten önce George Was-hington’ın izin vermeyeceğini bilmiyorlardı; Washington’ı henüz o kadar iyi tanımamışlardı.

Herkesin askerlik yapmakla yükümlü olduğu sistem o sırada dünyanın hiçbir yerinde uygulanmıyordu, ama sağda solda, bu fikri savunan birileri çıkmaya başlamıştı. Amerikan Bağımsızlık Savaşı, böyle düşünen insanları haklı çıkardı, onlar da fikirlerini daha yüksek sesle yaymaya giriştiler. Ama insanoğlu genellikle muhafazakârdır; askerlik de muhafazakârlığın birçok bakımdan ağır bastığı bir meslektir. Sonunda bazı başka zorunluklardan ötürü o sisteme geçildi, bu tür propagandaların elle tutulur bir etkisi olmadı.

Herkesin askerlikle yükümlü olduğu sistemler, “militaristleşmek” perspektifinde, profesyonel ordu uygulamasından daha tehlikeli de olabilir. Amerika’da böyle bir tehlike olmadı. Vagts savaşın başım şöyle anlatıyor: “Devrim, Lexington ve Concord’da-ki başlama biçimiyle tam anlamıyla milislerin Britanya düzenli ordusuna saldırmasıydı. Uğruna dövüştükleri evleri olan canı burnunda çiftçiler, evi olmayan ve korku baskısı altında ücret için dövüşen disiplinli profesyonellere karşı” (Vagts, 1959: 92). Tehlike olmadı, çünkü milisler savaşı kazanır kananmaz, uğruna dövüştükleri evlerine dönüp çiftçiliğe devam ettiler. Subayları arasında, Congress’in kuşkularını haklı çıkaracak şeyler düşünenleri vardı. Ama bunların sayısı az olduğu gibi, akıllarından geçirdiklerini gerçekleştirmek için muhtaç oldukları er kadrosundan da yoksundular.

Amerikan ordusunun bu amatörlüğü ve “eve dönme” acelesi savaşta Washington’m endişelerini daha yoğun bir biçimde doğrula-yabilirdi; ama bir “Amerikan avantajı” vardı. Amerika’nın sürekli göçe dayanan hayat koşullarında, yurttaşlar, hemen hemen hepsi (hele kırda yaşıyorlarsa) silâhlıydı ve Kızılderili olsun, haydut olsun, avcı olsun, bu silâhları kullanma fırsatı buluyorlardı. Avrupa’da ise silâh kullanmak yalnız aristokrasiye özgü bir ayrıcalık olarak kabul edilmişti; sıradan insanların avlanması bile büyük bir suç sayılıyordu- Amerika’daki gibi nişan almasını bilen siviller bir yana, profesyonel askerler bile komutu verilen yöne doğru rastge-le ateş açarak savaşmayı öğrenmişti.

Bu başlangıç da, bunun günümüzde aldığı biçimler de ilginç ve Amerikan toplumunun bazı farklılıklarına dikkat çekiyor. Britanya gibi Amerika da tarihinin hiçbir döneminde militarist olmadı; ama bu, bu toplumun, şiddete karşı mesafe almış bir toplum olduğu anlamına gelmiyor - aslında bunun tam tersinin geçerli olduğunu pek çok örneğiyle biliyoruz. Muhtemelen burada da Amerikan bireyciliği, merkezî disiplinlere karşı içgüdüsel refleksi bu sonucu yaratıyor. Bireyler “askerî” denebilecek becerilere son derece düşkün olabiliyor, ama bir toplumsal yapıya “militarist” yaftası vurmak için bulunması gerekli “kolektivite” ortada yok.

Ülkenin ilk başkanı bir general. Yedincisi, Andrew Jackson, gene sevilen bir general. On ikinci Zachary Taylor “ulusal kahraman” mertebesine yükselmiş bir asker (ama başkan olarak kayda değer bir başarısı olmadı), on sekizinci Ulysses Grant ise İç Savaş’m muzaffer generallerinden biri. Sonra ta Eisenhower’a kadar -ve ayrıca ondan sonra- askerlikten başkanlığa gelen görmüyoruz. 43 başkan içinde bu öyle kabarık bir liste değil ve zaten bu as-ker-başkanlann arasında da “militarizm” e prim vereni yok.

Amerika'nın yakın tarihinde bir “sivil-asker” çatışmasına en çok yaklaşan durum General MacArthur’un Kore Savaşı’nda davranışıyla patlak vermiştir. MacArthur savaşta Japonya’yı yenen adam olarak tanınmıştı. Prestiji son derece yüksekti. Savaştan soma Japonya'nın demokratikleştirilmesi işini yüklenmiş ve genel kamya göre başarıyla yürütmüştü. Derken Kore Savaşı patlak verdi ve MacArthur İkinci Dünya Savaşı’nda yeniden komutan oldu. Çin’in Kuzey Kore yanında savaşa katılması üzerine Çin’i bombalamaya karar verdi. Başkan Truman bunun yeni bir dünya savaşı başlatmasından çekiniyordu. Söz dinlememe belirtileri gösteren MacArthur’u görevden aldı.

Anlaşmazlığın başında MacArthur, “Şimdiye kadar işitilmemiş, yeni ve tehlikeli bir kavramla karşı karşıyayız,” demişti, “Silâhlı kuvvetlerimizin koruyacağına yemin etmiş olduğu ülkesine ve onun anayasasına değil de, geçici olarak yönetimin yürütme dalının otoritesini ellerinde tutanlara öncelikle uymakla yükümlü olduğu söyleniyor.”

Bu da, devlet ve milleüe hükümet arasına bir önemli ayrım koymak oluyordu. MacArthur “Bundan daha tehlikeli bir önerme olamaz,” diyordu. Onun bu tavrıyla bizim burada yaşadığımız tarih arasındaki paralellik epey belirgin. Ayrıca, “koruma” kelimesini kullanması, buranın malûm “darbe” gerekçesi “koruma ve kollama” ibaresini hemen hatırlatıyor. Ama söylediği tamamen yanlış, demokrasiye tamamen aykırı. “Ülkeyi korumak” için ne yapmak gerektiğine başına buyruk generaller değil, seçilmiş ve sorumluluk almış hükümetler karar verir. Böyle olmasa akima esen general anayasa koruma ve kollamanın kendine uygun yeni bir yolunu icat etmeye başlayabilir.

Hükümet “ülkeyi koruma” yöntemi konusunda yanlış karar vermiş olabilir. Eğer bu, hukuku, yöntemleri çiğneyen türden bir yanlışlıksa, onu Yüksek Mahkeme önlemekle yükümlüdür ve bunun da bir prosedürü vardır. Yok eğer hükümetin politikası yanlışsa (ki olabilir, çünkü zaten bu dünyada uygulanagelmiş politikalann pek çoğu için bu söylenebilir), bunun sorumluluğu da onu seçmiş olan toplumun üstündedir ve düzeltmesi generallere düşmez.

Bu ayrıntılar başlangıçta bilinmiyordu.

MacArthur ülkesine bir kahraman olarak döndü. Truman ise, onun hakkmdaki Senato soruşturmasının halka açık yapılması talimatını verdi. Burada gerilimin mahiyeti ortaya çıkınca MacArthur bir popüler kahraman ve haksızlığa uğramış komutan hâlelerini kaybetti. Durumu kendisi de anlayarak Cumhuriyetçilerden gelen adaylık önerilerine kulak asmadı. Böylece, Amerikan tarihinin en büyük “asker-sivil” gerilimi sona erdi.

Andrew Jackson zamanında Anayasa’ya konan iki “Düzeltme” ile 1) Sivil halka silâh taşıma özgürlüğü tanınmış (çünkü “milis” oluyorlardı); ve 2) Savaş zamanında askerlerin sivil birinin evine, arazisine, onun rızası olmadan girip yerleşmeleri yasaklanmıştır. Bunlar ikisi de, “askerlik kurumu”nu değil, “sivil yurttaş”ı kollayan maddelerdir. Bu bakımdan, amaçlarının “demokratik” olduğunu söylemek yanlış olmaz. Ne var ki, hayatta, her şeyin bir de “öbür yüzü” var: Bu silâh serbestliği ve bu maço kültür dünyanın en yüksek öldürme/yaralama oranlarına yol açıyor ve Charl-ton Heston gibi popüler kişilikler de “Amerikalı yurttaşın silâhlanma hakki’m militanca savunuyor. Dünyadaki pek çok gelenek gibi, kendisini ortaya çıkaran somut koşullar değişmiş ve ortadan kalkmış - bugün ABD’de bir “milis örgütlenmesi”nin kendisi de, anlamı da kalmadı.

Buna karşılık, o geleneği doğuran koşullarla ilgisi olmayan ve aslında bugünün ideolojik yapılanmaları içinde köklenen bazı yeni “ihtiyaçlar” (maçizm/maçoluk, Amerikan tipi faşizm vb.) meşruiyetini artık ortadan kalkmış o koşullara dayandıran bir savunmayla böyle bir geleneğin sonuçlarına sahip çıkabiliyor. Micha-el Moore’un belgeselinde gördüğümüz şekilde, Charlton Heston,

Columbine cinayetinden sonra bile, Amerikalı (erkek, öncelikle) yurttaşın silâhlı yaşama hakkım savunuyor. Bu, dediğim gibi, son analizde, bugünün bir tür değerlendirmesine bağlı. Bu durumda bunu savunuyorsanız, ABD’nin İrak müdahalesini de onaylıyorsunuz. Hepsi, “kendi adaletini sağlayan kahraman Amerikalı” mitinin oldukça tehlikeli varyantları.

Bu çağdaş biçimlenmeler ana konumuzun dışında kalıyor, onun çeşitli uzantıları olsa da. Ben şimdi üçüncü örneğimiz olan Fransa hakkında birkaç şey söyleyerek bölümü tamamlayayım. Burada söyleyeceklerim gerçekten “birkaç şey”i geçmeyecek ve oldukça dar, özgül bir alanda sınırlı kalacak. Çünkü Fransız Devrimi, yaşadığımız modern çağın askerlik tarihinin büyük kısmında etkili olan yeniliklerin hayat bulduğu ortam olmuştur. Bunları, uzun uzadıya, sonraki bir bölümde ele alacağım. Onun için burada sadece Fransız Devrimi içinde “askerî varlık”ın ne olduğuna bakmakla yetineceğim.

Devrimi oluşturan olaylar başladığında Fransa’nın herkes gibi bir ordusu vardı. XIV. Louis’nin bazı başarılarında, XV. Louis’nin çeşitli başarısızlıklarında, doğal olarak bu ordu da pay sahibiydi. Zamanın genel kurallarına uygun, yani subay kadrosu hemen hemen tamamen soylulardan oluşan, profesyonel orduydu bu. Subayların “soylu” olma zorunluluğu, egemen sınıflar içinde bir kavga konusuydu, çünkü “kandan soylu” olanlar, “parayla” soylu unvanı satın almış olanların orduda subay olmasına şiddetle karşı çıkıyor, bunun uygulanmasını da engelliyorlardı. Nitekim 1789’da Etats-Generaux toplandığında, bu konu, Birinci Kesim’in kendi içinde hemen bir itişmeye yol açtı ve aristokratların bundan böyle kendi aralarında bir uyum kuramamalan sonucunu doğurdu. Bu meclise katılan “aristokrasi” kısmında, unvanım parayla elde etmişlerin sayısı az değildi.

Yukarıda betimlenen biçimde kurulmuş bir ordunun herhangi bir devrim girişimine karşı, yalnız emir aldığı için değil, gönlünden de öyle geçtiği için, kıyasıya saldıracağını bekleriz. Oysa böyle bir şey hiç olmadı. Britanya’da İç Savaş bitip düzen yeniden kurulunca, ordu, orada burada başgösteren bazı halk ayaklanmalarım bastırmakta kullanılmıştı. Fransız ordusunun böyle bir deneyimi de yoktu. Devrimin fiilî-ortamı olan Paris’te Hassa birlikleri (kralın muhafızları) bulunuyordu; bunlar, işlevlerine rağmen, gidişata karışmadılar, daha doğrusu, karıştıkları ölçüde, devrimci harekete yardımcı olmak üzere karıştılar. Uzun süredir barış vardı ye uzun süredir Paris’te oturuyor, yaşıyorlardı. Paris halkıyla iç içe geçmişlerdi (tabii subaylardan değil, erlerden söz ediyorum). Nitekim kralın Paris’te Büyük Korku’yu başlatan adımı, kendi muhafızlarına güvenemeyip taşradan askerî birlik çağırmak olmuştu. Ama onlar da süreçte herhangi bir etki yaratmadılar.

Fransız Devrimi çapında bir olayın büsbütün silâhsız ve şiddetsiz yürüdüğünün fazla örneği yok dünya tarihinde. Düzenli ordu, yetmişlerde İran’da Şah’ın ordusu gibi, nötralize edilmişti. Dolayısıyla, devrimin hedefi olan taraftan, orduya dayalı bir direniş görünmedi. Buna rağmen, devrimin yürümesi için tahtıravallinin o ucunda olanların da silâhlı bir örgüt kurması gerekiyordu. Bu örgüt kuruldu: Garde nationale, yani “Ulusal Muhafızlar” (sonra nice olayda bu adı taşıyan birlik görürüz). Bunlann başında, General Lafayette bulunuyordu.

Lafayette daha yirmisinde, XVI. Louis’nin sarayında bir “nedim” olarak bulunan bir aristokratken kalkıp Philadelphia’ya gitmiş, Amerikan Bağımsızlık Savaşina gönüllü olarak katılmış (tabii bu arada Fransa’nın ezelî düşmanı Britanya’ya karşı Amerikalı asilere yakınlığını temsil ediyordu), Washington’la dost olmuştu. Ingiliz generali Comwallis’i yenilgiye uğrattı ve orduda generalliğe yükseldi. Bu başanlanyla Fransa’da da tanındı ve sevildi.

Lafayette 1789’da, Etats-Generawc’mın Birinci Kesim’indeki soylu temsilcilerden biriydi. Demokrasiye yakınlığı nedeniyle, oluşan Ulusal Muhafızlar’m komutanlığına getirildi; ama Lafayette, bu gergin ortamda, muhtemelen sınıfsal konumundan ötürü, iki ateş arasında kalmıştı. Paris halkı Versailles’ı bastığında, kral ailesinin fiziksel saldırıya uğramadan Paris’e getirilmesini Lafayette sağladı. Sonuç olarak meşrutî monarşiden yana bir adamdı. Sansculotte aşınlıkla bağdaşamadı. Bir süre sonra komutanlığını bıraktığı gibi 1792’de Fransa’daki cumhuriyetçilere karşı düşman (savaş halinde olunan) Avusturya ile bazı kumpas görüşmelerine bile girdi. Monarşi yıkılınca Avusturya’ya sığınarak giyotinden kurtuldu.

Napoleon iktidarında geri döndü; 1830 Devrimi’nde X. Charles’m tahttan indirilmesinde gene rol oynadı vb. ama bizi olaylar ilgilendirmiyor, ilginç olan, Ulusal Muhafız Komutanı Lafayette’in bu yapısı, karakteridir. Sonuçta bunun zamana ve zamanın gerçek yöntemlerine uygun bir karakter olduğu teslim edilmelidir. Geçiş dönemleri, çelişik kişilikler üretir.

Sonuç olarak Fransız Devrimi’nde “asker”in rolü, önceki iki örnekle karşılaştırıldığında, devrimci safta da, karşı devrimci safta da, çok daha hafif kalır. Fransız Devrimi, devrimler tarihi içinde belki en radikal (Ekim Devrimi’nden sonra “ikinci” diyelim) devrim olmakla birlikte, ötekiler gibi bir savaş ya da iç savaşa sahne olmadı. Bu nedenle askerler bu olayın önemli, belirleyici aktörleri arasında yer almadılar.

Ancak, devrim Fransa’da olgunlaşip Avrupa monarşileri açısından uluslararası bir sorun, müdahale edilmesi gereken bir “sapıklık” olarak görülmeye başlanınca, savaş ve askerlik konusu birdenbire olağanüstü önem kazandı ve koşullar Fransa’yı (Toyn-bee’nin terminolojisiyle) bu “meydan okuma”ya karşı önceden örneği olmayan bir “cevap” vermeye zorladı. İşte, “Herkese Askerlik” bölümünde ele alacağım gelişmeler bunlar, onun için de Fransız Devrimi’nin askerlerle ilişkisi konusunu burada kesiyorum.

“Kesiyorum” ama, Britanya ve ABD örneklerinde, bu ülkelerin ordularının yakın zamanlarında geçen bazı olaylara kısaca göz atmıştım. Şimdi, Fransız ordusuyla ilgili olarak da böyle bir gezinti yapalım. Fransa tarihinin her alanında olduğu gibi burada da complicationlar biraz daha fazla olduğu için bu gezinti daha uzun sürecektir.

Fransa’nın yakın tarihinde ordunun sivil otoriteye başkaldırdığını veya onun yerine geçtiğini görmedik. Ama bu yolda niyet ve niyetin ötesine geçen davranışlar gördük (1960’lann başında). 1880’lerin Boulanger olayına veya La Rocque hikâyesine hiç girmiyorum. Bunlar karikatür gibi adamlar; buna rağmen, iktidara çok yakın gibi göründükleri zamanlar oldu.

Daha “uzakça tarih”e baktığımızda, bu dediğimin daniskası, Napoleon Bonaparte’ı görüyoruz. Onun darbesi, fütuhatı, imparatorluğu, bütün bunlardan sonra gelen ağır yenilgiye rağmen, “Bona-parte” soyadı taşıyan birini daha “İmparator” tahtına çıkaracak kadar “prestij birikimi” yapmışa. Demek ki, daha önce de belirttiğim gibi, Fransız Devrimi, bütün radikalizmine rağmen (ya da bütün bu radikalizminden ötürü), bir “askeri darbe”nin de pekala mümkün olduğu bir ortam yaratabilmişti. Bu durum, böyle bir “askerî gelenek” te epey sorunsal bir potansiyel olabileceğini akla getirir.

1870-71’de Fransız ordusu, Prusya karşısında, kimsenin beklemediği kadar ağır bir yenilgiye uğradı. Yenilen orduların topluma babalanma şansları azalır. Ama 1890’larda Fransız ordusu Dreyfus olayım yaratabildi; Zola’mn 1898 “J’Accuse” müdahalesinden sonra da, kendi yarattığı bu olayın altında ezildi. Zola ve sivil aydın kamuoyu, orduyu ağır bir manevi yenilgiye uğrattı. Bu gibi olaylar, hükümet buhranı gibi, askerlerin ilgilerini politikaya çeken durumların hiç de eksik olmadığı Fransa’da, generallerin siyasî iştahlarını törpülemiş, kendilerini frenlemelerine yol açmış olabilir.

Birinci Dünya Harbi Foche ve Petain gibi “savaş kahramanı” generaller çıkardı. Bunlar, sonuç olarak “savaş kazanmış” generaller oldukları halde, Almanya’nın “savaş kaybetmiş”, Ludendorff veya Hindenburg’lan gibi, siyasî nüfuz sahibi generaller olmadılar. Nedeni, Fransa’da “sivil otorite”nin üstünlüğünün tartışılmazlığı il-kesiydi. Clemenceau (savaşın generallere bırakılamayacak kadar ciddi bir iş olduğunu düşünen adam), Poincare veya sol cephenin önderi Leon Blum, daha sonra Daladier, generaller onlar hakkında ne düşünürse düşünsün, toplumun saygı duyduğu siyaset adamlarıydı; önemli olan da buydu.

Ama İkinci Dünya Savaşı ve Nazi işgali bu gidişi keskin bir kopuşa uğrattı. Bu dönemde iki karşıt “asker davranışı” görüyoruz: Birinci Dünya Savaşı’nda daha küçük çapta bir “savaş kahramanı” olan Charles de Gaulle işgal altındaki ülkeyi terk ediyor ve yurt-dışmda bir Direniş Cephesi açıyor; daha büyük “savaş kahramanı” Mareşal Petain Almanlarla bir çeşit işbirliğine giriyor ve “Vichy hükümeti” diye tarihe geçen kukla hükümeti kuruyor (Fransa’yı daha ağır bir “teslimiyet”ten kurtarma “gerekçesi” ile!).

Savaş bitince, bu harekette yer alan siviller ve askerler (Başbakan Laval, Amiral Darlan, başka işbirlikçiler) idam edildi. Petain idama mahkûm edildi ama bir yandan hâlâ “Verdun kahramanı” olduğu için de Gaulle bunu “müebbet”e çevirdi. Petain, 1951’de hapiste öldü.

Bu iki askerin dramatik hayatları, Fransız Devrimi’nin, bütün Fransa toplumunun hayatına, egemen sınıflarının da tercihlerinin arasına soktuğu kamayı simgeler gibidir. Vichy’de doğrudan yer alanlar mahkûm edilmekle birlikte, Fransa, onlarla aynı görüşleri paylaşan kendi “sağ” cephesini hiçbir zaman ameliyat masasına yatırmadı. Almanlarla yattı diye bazı kadınların saçı kesildi filan ama o yukarı düzeyde “işbirliği” araştırılmadı; tersine, üstü örtüldü.

Savaş sonrası Fransa’da iç siyaset alışıldık krizler, kesintilerle devam ederken, dönemin genel ideolojik ortamı, Batinın sömürgeci güçlerine işlerin eskisi gibi devam etmeyeceği uyarısında bulunuyordu. Ama Fransız toplumunda olsun, ordusunda olsun, her zaman, her yerde de olduğu gibi, işlerin eskisi gibi devam edebileceğine, kendisinin de bunu sağlayabileceğine inanan birileri vardı. Vietnam’da Dien Bien Fu kazın ayağının böyle olmadığını gösterdi. Tam bu sıralarda Cezayir’de de direniş başladı. Vietnam’dan yeni görev alanı olarak Cezayir’e kayanlardan biri, pied-noif dan başkasının ayağını görmemeye kararlı olan General Salan’dı.

1961’de de Gaulle Cezayir’in bağımsızlığını tanımaya hazırlanıyordu. Bunun, Cezayir’in özgürlüğünden çok, Fransa’nın demokratik geleceğinin garanti altma alınması amacının sonucu olduğunu düşünebiliriz. Çünkü Salan OAS (Gizli Ordu Örgütü) adında bir örgüt kurmuştu; Vietnam ve arkasından Cezayir, Fransa’da şovenizmi azdıran etkiler yaratıyordu; Salan gibi adamların Cezayir’de oluşturduğu işkence örgütleri vb. Fransa’nın itibarım uluslararası düzeyde ayak altma düşürebilirdi. Fransa’nın hayatına bir “demokrasi” olarak devam etmesinin yolunu tıkayabilirdi. Protesto eyleminde bulunan Sartre için “O Fransa’dır,” deme yeteneğine sahip olan de Gaulle bu itibann değerini bilen bir “milliyetçi’ydi. Dahası, bu zor koşullarda, Cezayir’e bağımsızlık tanımak gibi, şovenizm çığırtkanlarına azamî demagoji imkânı sağlayacak bir şeyi yapmaktan korkmayacak kadar kendine ve toplumdaki prestijine güveniyordu.

Onun bu yönelişi karşısında Salan 1961’de üç general (Massu, Challe, Jouhaud) yandaşıyla bir ayaklanma girişiminde bulundu ama tutturamadı. Saklanıp Fransa’ya geçti, orada bazı sabotaj girişimlerine kalkıştı. 1962’de yakalandılar, “vatana ihanet” suçundan yargılandılar, müebbet hapis cezasına çarptırıldılar (sonra, Mit-terand affetti). Böylece, Fransa, tarihinin en tehlikeli askerî darbe girişimini (de Gaulle sayesinde) savuşturdu. O zamandan beri böyle bir durum bir daha tekrarlanmadı. Aslında de Gaulle’ün başkanlığa gelişi de (Dördüncü’den şimdiki Beşinci Cumhuriyet’e geçiş) bir yarım darbe sayılır. Ama de Gaulle’ün buraya gelmesini bütün Fransa halkı istiyordu. Salan’m başlatacağı “Altıncı” her neyse, onu isteyen yoktu. De Gaulle kendisi de yeni anayasanın ona verdiği yeni Bonapartizmi başlatma imkânını kullanmaya niyet etmedi.

Görüldüğü gibi, Batı dünyasının bu üç erken (ilk) devrim örneğinde, başını “sivil” bir orta sınıfın çektiği, “aşağıdan yukarıya” bir hareket söz konusu. Bu hareketin varolan orduyla, başkaldınlan devletin ordusuyla hiçbir organik bağı yok; tek ilişkisi, ona karşı olması. Bu “karşı olma” durumu, üç örneğin ikisinde, onunla fiilen savaşmaya kadar gidiyor. Böyle olunca, düzene başkaldıran güç, kendi askerini, kendi ideolojisinin yanında, yakınında duran kesimler arasından devşirmek durumunda. Hareketin “aşağıdan yukarıya” karakteriyle uyumlu olan yöntem de bu zaten. Bu koşullarda, başarıya ulaşma durumunda kurulacak yeni rejim veya hattâ yeni devletin temel direklerinden biri olan yeni ordu da, önceki düzenin baskıcı ahlâkından bağışık kalmış, ayrıca, kendine öncülük eden toplumsal güce, onun ideolojisi ve temel değerlerine bağlı bir ordu olarak toplumdaki yerini alıyor. Söz konusu üç örnekte de bunu görüyoruz. Bu üç örnekte, devrimle birlikte yeni ve demokratik bir başlangıç yapma imkânı bulan ordular, dünya tarihinin daha somaki aşamalarında geçirdikleri bütün değişimlere rağmen, bu “temiz” başlangıçlarının değerlerine sadık kaldılar.

ULUS-DEVLETLERDEN DOĞAN BAZI YENİLİKLER: İdeolojİk ve Kurumsal Mİllîyetçİlİk

“Milliyetçilik” (tıationalism) olarak adlandırdığımız ideolojinin Fransız Devrimi ile bağlantıları herkesin dikkatini çekmiş ve bu ideolojinin bu siyasî olaydan doğduğuna dair geniş bir görüş birliği oluşmuştur. Ben de bu değerlendirmeye genel olarak katılıyorum. Bu bölümde, Fransız Devrimi’nden dünyada oluşmaya başlayan çeşitli milliyetçiliklere sıçrayan ya da bulaşan bazı özgül öğelere de değineceğim zaten. Ama girişte sözünü ettiğim öteki iki örneğin de, Fransız Devrimi kadar olmasa dahi, milliyetçiliğin doğuşuna katkıları olduğunu, onların da bu arada unutulmaması gerektiğini vurgulayacağım. Aynı şekilde, daha üstünkörü geçildiğine inandığım, milliyetçiliğin Sanayi Devrimi’yle ilişkilerine de yer ayırmak istiyorum.

Bu kitap genel olarak ya da bütün olarak milliyetçilik üstüne bir kitap değil. Onun “militarist” kolu üstüne ve “militarist milliyetçilik” tamlamasında birinci adım, yani “militarizm” burada daha fazla yer tutuyor. Ama bu “genetik” ilişkide, üreten özne “milliyetçilik”, üretilen nesne ise “militarizm”; bir başka söyleyişle, milliyetçilik olmadan militarizm olmazdı - nitekim olmadı. Onun için, “militarizm” in gerektirdiği kapsamın çok fazla dışına taşmamaya çalışarak, “milliyetçilik” hakkında da hem bazı genel saptamalarda bulunmanın, hem de milliyetçilik ritüellerinin bazı olmazsa olmaz somut özellikleri, öğeleri üstünde durmanın yararlı olacağım düşündüm. Ancak dediğim gibi, milliyetçiliğin tamamım açıklamak veya bu ideolojinin uzandığı bütün alanları taramak türünden iddialarım yok. Bunlar başka bir kitabın konusu.

Milliyetçiliğin ne zaman, nereden, nasıl doğduğu çok tartışılmış bir konu olduğu için milliyetçiliğin birçok tanımı da yapılmıştır. Bu konulara yeniden girmeye, hele ayrıntısıyla girmeye hiç niyetim yok. Bu “arazi” üstünde duran çeşitli teorilerden kendi temellerimi seçmekle ve niçin onları seçtiğimi açıklayabildiğim kadar açıklamakla yetineceğim.

19. yüzyılda ve 20. yüzyılın başında milliyetçilik üstüne yazanlar, daha çok bunun “ideologu” gibi yazdılar. Başta bu kitapta sık sık adı geçen Herder ve Fichte’den Carlyle’a kadar evrensel etkileri olmuş yazarlar, ama aşağı yukarı her etnik topluluktan kendi milleti adına konuşan yazarlar (bunlann arasında edebiyatçıla-nn, şairlerin, sanatçılara da önemli yeri vardır) ideolojinin temel taşlarım yerine koydular. Ernst Renan (1823-92; ünlü Sorbon-ne konferansı, “Qu’est-ce qu’une nation”un tarihi 1882’dir) belki bu “ideolog”lukla araştırmacılık tutumlanmn aynşmaya başladığı noktada durur. Aslında Renan’m ikinci tutumun ilk örneği olduğunu söylemek daha doğru olabilir, ama okurlan, eski ideolojik ihtiyaçlanna uymaya devam ederek, onu da bu ideolojinin en yeni ideologu gibi bağırlanna basmışlardı.

20. yüzyılın sonunda, milliyetçilik, çoğumuz için epey de beklenmedik biçimde bir kere daha “patlak verdi” - bu Türkçe deyim, milliyetçiliğin “ikinci bahar”ınm tarzım iyi betimliyor. Dünyada bir bölük ülkenin yeterince milliyetçilik yapıp hevesini aldığını, sosyalizmle birlikte birçok insanın da bu ideolojiyi aştığını düşünürken, çoğu da “sosyalist” bilinen ülkelerden doğan, bir dizi “şiddet dolu” olay, Kafkasya ve Balkanlar, kazın ayağının hiç de öyle olmadığını gösterdi. Bu dönemde bir furya olarak birçok araştırmacı konuyu yeniden ele alma gereğini duydu. Ancak 20. yüzyılın son çeyreği içinde yazılan bu kitaplarda “araştırmacılık” ağır basıyordu, “ikinci geliş”in de kendine göre ideologlan olmuştur mutlaka. Türkiye’de bunun nasıl bir ortam yarattığını gördük ve görmeye devam ediyoruz. Ama şimdi milliyetçiliği kendisi de milliyetçi olarak ele alanlar arasından bir Renan çıkmadığı gibi, bir Fichte veya Herder de çıkamıyor. Yalnız Türkiye çerçevesinde bakarsak, Gökalp veya Tekinalp’in, Zeki Velidî veya Sadri Mak-sudî’nin, hattâ Nurettin Topçu veya Atsız’m “teorik” çapında hiç kimse görünmüyor.

Bu ikinci dönemin milliyetçilik araştırmalarında Benedict An-derson’un Imagined Communities (1983) (“Hayal Edilmiş [“Muhayyel” iyi olurdu ama bu kelimeleri hatırlayan yok] Cemaatler”) sanırım en etkili kitap oldu. Geniş ölçüde katıldığım ve benimsediğim bu kitabın başlıca argümanı, “millet”in, bize sürekli anlatıldığı gibi, “doğal” bir topluluk olmadığı, kendiliğinden öylece oluşmuş, ezelden ebede varolacak bir şey olmadığıdır. “Muhayyel” kelimesi de bunu anlatır. “Millet”, insan topluluklarının, belirli bir yer ve zamanda, belirli koşulların oluşması sonucunda aldığı biçimdir; yani “doğal” değil “tarihî”, “verili” değil “yapma”dır, bir somut evre’nin ürünüdür. Anderson’a göre yakın çağlara geldikçe artan iletişim imkânları, örneğin matbaanın gelişmesi, “matbuat”m çoğalması ve böylece bir “kamuoyu”nun oluşması, kendimizi bir “millet” olarak hayal etmemizi kolaylaştıran öğeler olmuştur.    ■

Anderson’un bu kitabı genel olarak milliyetçiliğin çıkışım açıklıyordu. Yaygın okundu ve etkili oldu. Birbiri ardından, bu kitabın adına gönderme yapan başka kitaplar yazıldı ve yayımlandı. Örneğin Maria Todorova İmagining The Balhans’da (1997) Balkan milliyetçiliklerinin nasıl ortak motiflerle farklı milletlerin sözcülüğünü yaptığını anlattı. Şimdi kendi kitaplığımın raflarına bakıyorum: Bir kısım bu kitabın bibliyografyasında yer alacak bazı kitap adlarında “imagined” veya ona yakın kavramlar görüyorum: Örneğin Gluck’un Japan’s Modem Myths’ı (1987) bundan çok uzak bir şey anlatmıyor. Ama lan Buruna’mn Inventing Japarı'ı (2004) da var. Bu “invention” (icat) kavramı da çok popüler: Arvond Das’tan India Invented (2005) gene bu espriyi sürdürüyor. Alain Dieck-hoffun The invention of a Nation’mdaki (2002) icat edilen millet ise İsrail. Ama V.Y. Mudimbe’de bir kıta, “keşif’ değil icat ediliyor: İnvention ofAfrica (1988) ile The Idea ofAfrica (1994).

Bu kalabalık gruba karşı oldukça yalnız bir biçimde -“kahramanca” demeli- direnen bir “milliyetçilik teorisyeni” Anthony Smith. Uzun süredir London School of Economics’te çalışan Smith milliyetçi ideolojiye bu kalabalık gruptan daha dostane bir gözle bakmıyor. Hattâ belki onun için mücadele ediyor çünkü Smith’e göre bu ideoloji öyle hayale falan dayanmayan, kökleri de matbaanın “icad”ından çok daha gerilere uzanan ciddi bir fenomendir. “Hayal” mayal diye hafife almaya gelmez.

Anthony Smith’in söyledikleri ciddi şeyler ve onun başlattığı bu tartışmanın ciddiye alınması gerekiyor. Smith daha çok bu topluluğun kendi iç dayanışma tarihine, ortak yaşantısına, yaşadığı mekânla ilişkisine bakarak “etnik zemin”den söz ediyor. Ama bence bunlann nihai kaynağı ortak dil. İnsanlar öncelikle bir dil çevresinde homojen (o dili konuşma anlamında) bir “topluluk” oluşturuyorlar. Anderson’un “matbaa”sı, “kitle iletişimi” vb. çok sonranın işi. Ama o zamana kadar da bir dil çevresinde örgütlenmiş öbekler var ve üstelik bu “örgütlenme” biçimleri de yabana atılır şeyler değil. Ortaçağda merkezî monarşiler biçimlenmeye başlamıştı Avrupa’da. Norman istilâsından sonra İngiltere üstelik istilâya gelen Normanlan Saksonlarla karıştıran ve onlan Fransa’ya yabancılaştıran bir halita yaratabilmişti. Agincourt’a giden İngiliz ordusunda (ya da onlan karşılayan Fransız ordusunda) bir “biz” ve “onlar” ideolojisinin, ayrımının olmamasını düşünebilir miyiz?

Smith böylece, aslında'yeniden “Milliyetçiliğin temelleri nelerdir?” sorusuna dönüyor. Ortak dilden ve ortak siyasî birimden söz ederken “millet” diyebilir miyiz? Büyük burjuva devrimlerinden önce bir “milliyet” bilinci olsaydı, Avrupa'nın bütün hanedanlan öbür hanedanlarla evlilik ilişkisine girer miydi? Ordular, “millet”i temsil edecek simgeler olabileceğini hiç akıllarına getirmeden krallannm arması altında düşmana karşı yürürler miydi? Ve buna benzer birçok soru.

Görebildiğim kadarıyla Smith “temelinde bir dil birliği yatan topluluk” gibi bir gerçeklikten yola çıkıyor. Böyle olunca zaten Fransız Devrimi de son derece yeni. Ama böyle bir konuya oradan bakmak ne kadar doğru? Bu aynca, Smith’in hiç de yanlannda bulunmak istemeyeceği “ezelden ebede millet” taraftarlannm ideolojik öncüllerine yeterince uzak olmayan bir pozisyon. Bir “kimlik” üzerinden tanımladığımız bir topluluktansa, belirli tanımlayıcı özellikler taşıyan bir “toplumsal örgütlenme biçimi”nden yola çıkmak bana daha doğru bir seçim gibi görünüyor. Diyelim ki İspanyolca konuşan ve belirli bir süreden beri de hep bir arada bir siyasî birim içinde yaşayan bir topluluk var. Belirli bir tarihte, iç ve dış dinamiklerle bu topluluk, bugün “millet” dediğimiz toplumsal örgütlenme biçimine özgü kurum ve yapılannı oluşturmaya başlıyor. Ancak bu süreçle birlikte o “dilsel topluluk”, büyük ihtimalle krallık, bir “millet” karakterim kazanıyor. O dili konuşuyor olmaları, bizim o toplulukta yaşayan insanların bir “millet” olduğunu söylememize yetmiyor. Kimi zaman, aynı dili konuşan insanlar da aynı “millet” ten olmayabiliyor. Kuzey Amerika’da ABD ve Güney Amerika’nın tamamı, kendi doğdukları “anayurt”la çıkarları çatışmaya başladığında, dil veya ortak tarih, ortak kültür dinlemeyip başkaldınyor, kopuyor, ayn bir “millet” haline geliyorlar.

Tarihte hemen hemen hiçbir şey, hiç olmamış gibi buharlaşıp, uçup gitmez. Buna rağmen, değişimin de ardı kesilmez. Örneğin bir toplumda kapitalist üretimin egemen ve belirleyici olması, feodalizm gibi pre-kapitalist üretim ilişkilerinin, hattâ göçebelik vb. çok daha ilkel üretim ilişkilerinin hemen yok olup gitmesini gerektirmez. Bir zaman sonra, bunlar somut ilişkiler olarak geçersiz-leşebilir, tarihe karışabilirler. Ama böyle de olsa, söz konusu toplumun kapitalizm öncesinde yaşadığı düzenin manevi tortulan varolmaya devam edecek ve yeni gerçeklik olan kapitalizmin niteliğini belirleyecektir.

Bitmeyen değişim sürecinde neyin kaldığı, neyin gittiği konusunda, olanı anlamakta bize yardımcı olacak bir kavram “bağdaşma”dır. Örneğin, dünyada kapitalizm hem yayılır hem de derinleşirken, Yeni Dünya çok eski bir üretim tarzının bazı özelliklerini bir kere daha kurabilmişti: köleci üretimi. Kuzey Amerika’da bu uzun süre varoldu. Ama ülkenin kuzeyinde kapitalizm ve sanayileşme geliştikçe, Güney’in köleci sistemi bu yeni yapılanmayla “bağdaşır” olmaktan çıktı, İç Savaş patlak verdi ve bunun sonucunda kölelik ortadan kaldınldı. Aradan geçen bir buçuk yüzyıldan sonra bile, bu ülkede ve ülkenin bu bölgesinde bir zaman köleci bir sistemin varolduğu hissediliyor. Çünkü o tortular bugünün gerçekliğini de etkileyebiliyor.

“Ekonomi”den daha genel toplumsal yapıya geçelim. O alanda örneğini vermeye çalıştığım tarihî-toplumsal etkenler bu geniş çerçevede de geçerlidir. Ekonomi gibi son derece dinamik bir alandan, üstelik de dönüştürme yeteneği olağanüstü gelişmiş kapitalist ekonomiden söz ederken, “bağdaşma/bağdaşmama” İkilisinden İkincisinin, yani “bağdaşmama”mn hükmünü daha sık icra etmesi mantığa uygundur. Ama ekonomisinde kapitalizmin çarkını işletmeyi başaran bir toplumda bile hayatın başka alan-lan çok daha muhafazakârdır; dolayısıyla burada farklı toplumsal örgütlenme biçimlerinin ürettiği çeşitli öğelerin ya da yapıların birbiriyle “bağdaşma”sına daha sık rastlanz. Bu çerçevede “millet” adını verdiğimiz toplumsal örgütlenme biçimi, örneğin “ulusal dil” dediğimiz şeyi kendisi üretmemiştir. Dil, insanın insan olmasını sağlayan, en eski İnsanî fenomenlerden biridir. Ama “millet”, kendi ürünü olmayan dil öğesini bağrına basmış, onunla “bağdaşmak”tan öte, onu kendi sistematiğinin en değerli öğesi haline getirmiştir. Yukanda değindiğim, bir “dil” çevresinde örgütlenmiş öbeğin, bir zamanlar bir arada yaşamaya katkısı olmuş pek çok öğesi yeni “millet” mantığıyla bağdaşabilir. Birçok tören, gelenek ve görenek, “millet” biriminin çerçevesi içinde de işlevsel, yararlı olabilir. Örneğin, “nevroz” gibi, ilkel topluluklardan kalmış bir bahar ayini, doğmak isteyen bir “millet”in simgesi haline gelebilir. Aslında bütün bu yapılann birlikte uyumu ya da uyumsuzluğunu incelerken, her birini kendi kurallan, kendi tarihi, kendi tarihî belirlenmeleri bağlamında ele alıp değerlendirmek gerekir.

Bismarck Alman Birliği’ni gerçekleştirdikten sonra Katolikliğe karşı ku.lturka.mpfi başlattı, çünkü bir Prusyalı Protestan olarak Katolik olmanın Almanlıkla çeliştiğine inanıyordu. Ama Almanya bu iki mezhep arasında aşağı yukan eşit bölünmüş bir toplum olarak böyle antagonist bir çelişki yaşamadan bugünlere geldi. Bismarck yanılmıştı.

Milliyetçi ideoloji ile din arasında böyle gerilimler yaşanması doğaldır, çünkü din temel mantığı gereği evrensele açıktır ve herkesi ikna ederek kucaklama iddiası vardır. Milliyetçilikse aynı etnik kökeni paylaşmadıklanna karşı dışlayıcı olmaktadır; belki bu bir zorunluluk değildir ama böyle yapmayan bir milliyetçilik de sık rastlanır bir olgu değildir.

Bugünün dünyasında, istisnai durumlar dışında, “milliyet” temelinde tanımlanan kimlik, dinî aidiyete göre daha etkili ve daha ön planda. Böyle olunca, varolan yapılan kendi egemenliğinde bir yeni biçimleniş içine sokan o. Dolayısıyla, dini de bu şekilde belirleyebiliyor, kendi hizmetine alabiliyor, kendi amaçlarının gerçekleşmesine yardımcı olacak işlevlerle donatabiliyor.

Bu nedenlerle hazır reçeteler çıkarmadan, her somut örneği hem tümel hem de özgül/tikel ölçüleri içinde ayn ayn inceleyerek, nerede neyin niçin ve nasıl öyle olduğunu anlayabiliriz. Bunlar farklı toplumlarda farklı olabileceği gibi aynı toplumun değişik dönemlerinde de farklılaşabilir. Her somut sosyoekonomik formasyonun kendi özgül tarihi içinde, yapılan ve yapılar arası uyumu (ya da uyumsuzluğu) oluşur, bu da kendi “üst-belirlenme”sini yaratır. Neyin neyle bağdaşacağı (veya bağdaşmayacağı) da bu üst-belirlenmeye göre biçimlenir.

Sanayileşme ve milliyetçilik

Yakın dönemde milliyetçilik olgusunu inceleyen önemli araştırmacılardan biri de Emst Gellner’dir (1925-95): Praglı bir Yahudi olan Gellner Alman işgali üstüne Britanya’ya göçmüş ve hayatının büyük kısmım orada geçirmiştir. Nations and Nationalism (1983) ile Encounters with Nationalism (1995) bu konuyu ele aldığı başlıca kitaplardır. Bu metinlerde analiz ettiği pek çok konu var doğal olarak. Bunların arasında özellikle vurguladığı bir temayı alarak bunu Sanayi Devrimi’nin yarattığı sonuçlara bağlamak istiyorum.

Gellner’a göre feodal-tanmsal üretimle kapitalist-smaî üretim arasındaki en önemli farklardan biri, İkincisinin, mümkün olabilmek için yoğun bir iletişime ihtiyacı olmasıdır. Kapitalizm ve sanayi öncesi tanmsal toplumun temel birimi köydür. Üreten kişinin nesnesi “dil”le ilgisi olmayan topraktır. Köylü, büyük ölçüde bireysel (tabii “aile”sini kapsayacak şekilde) bir emek harcayarak toprağını (klasik Batı feodalizminde öncelikle “lord”un toprağım) ekip biçer. Bu aslî işini yaparken başkalanyla iletişim ihtiyacının düzeyi adamakıllı düşüktür. Bu şekilde “tanm yapma” bilgi ve becerisinin daha genç kuşaklara aktanlması gibi son derece önemli bir işlevde dahi, dilsel iletişim fazla bir rol oynamaz; çünkü bireyler bu çalışmanın en temel öğelerini ancak bireysel deneyim yoluyla “bilir”ler. Yaşlı kuşak elbette konuşarak aktanr, kendi deneyimlerini; ama aktarılanı anlamak da bazı duyusal izlenimlerin bireyin içselleştirdiği birikimine bağlıdır. Örneğin, hasat döneminde ekini yağmura yakalanmadan kaldırmak önemlidir. Baba oğluna, falan yönde yoğunlaşan bulutların kötüye alâmet olduğunu anlatabilir; ama oğulun o bulut yığılmasını kendi gözüyle görmesi, birden çok kere bu yaşantıyı yaşaması ve yağmur getirecek yoğunlaşmayı kolayca ayırt edebilir birikimi edinmesi gerekir. Bu çeşit bilgi, “85° olunca düğmeye bas,” ya da “25 gr. tereya-ğım erit,” gibi formüllerle aktarılan bilgiden epey farklıdır (“lore” ile “knowledge” farkı gibi).

Sanayi öncesi toplumda temel birim köy(lü)dür ve köylü, bir istisna, olağandışı bir olay, durum olmadıkça doğduğu köyde ölen, bu iki eylemi arasında hemen hemen hiç “dünya dolaşmayan” bir insan tipidir. Böyle olunca hayatı boyunca yapacağı iletişim, aynı köyde yaşayan insanlarla sınırlı kalır. Köye yakın, bazen de görece uzak pazarlara, panayırlara gittiği olur. Orada karşılaştığı insanların çoğu kendi gibi, kendisiyle aynı dili konuşan (hem sözlük, hem de simgesel anlamıyla) insanlardır.

Bir Avrupa köylüsü ara sıra “lord”unu görüyordur (kendisinden farklı sınıftan, dolayısıyla “kültürden” biri olarak). Muhtemelen aralarında uzun boylu bir “sohbet” fırsatı olmuyordur. Bugünün “aydın” kategorisine en çok yaklaşan tanışı köyün papazı olacaktır ki, papaz da onun dilini konuşmayı öğrenmiş (çok zaman zaten üst sınıftan olmayan) biridir.

Gellner’in bir konuşmasında verdiği örnekle, köylü, normal olarak yılda bir kere “devlet”le yüz yüze gelir. Kendisi bir Hırvat olan bir köylü, yılın bir sabahında doğudan başı sanklı bir atlının kendisine doğru geldiğini görebilir. Bunun, Osmanlı padişahının vergi tahsildarı olduğunu hemen anlar. Birkaç ortak kelime söyleyerek ve gerisini parmaklarıyla yedi, sekiz, on gibi işaretlerle ya da göğü “Havalar kötü gitti,” anlamında göstermek gibi jestler yaparak bir “iletişim” kurar, anlaşırlar.

Ertesi yıl belki de karşıt yönden, siyahlar giymiş şapkalı bir atlı ufukta görünecektir. Bizim Hırvat köylüden habersiz bir antlaşma imzalanmış ve köy OsmanlIlardan Avusturya’ya geçmiştir. Hırvat köylü Almanca da bilmez, ama el kol işaretleri, parmakla yapılan hesap, evrensel bir dildir. İşin temel mantığında da değişen bir şey yoktur. Sonunda bir şekilde anlaşırlar.

Tarımın belirlediği toplum yapısı, köy hayatı ve bu yapıda ortaya çıkan iletişim ihtiyacı aşağı yukarı buralarda böyle oluşur. Onun için de köylü toplulukları beş altı yüz kelimeden oluşan bir dil bilgisiyle bütün bir ömrü geçirebilirler.

Adına sanayileşme veya modernleşme diyelim ya da hattâ kapi-talistleşme olduğunu söyleyelim, bu, daha karmaşık ilişkiler gerektirir. Hattâ “sanayileşme”ye daha gelmeyelim ya da en erken aşamasına, yani “eve işi verme” aşamasına varmakla yetinelim. Bunun İngilizcede bir adı “cottage industry”dir; yani köylüye, evinde (“cottage”) yapabileceği bir “endüstri”, bir “imalat” işi vermek.

Burada “sermayedar” kural olarak kumaş dokutan bir adamdır. Kendisi dokunacak ipliği satın alır ve bunu önceden anlaşmış olduğu köylülere dağıtır. Her köylünün evinde ilkel bir dokuma tezgâhı bulunur, çünkü neredeyse her şeyin “aynî” ölçülerde yürüdüğü feodal toplumda köylü giyeceğini de kendi üretmek ister. Ama şimdi dışarıdan biri gelip “Bana şu iplikleri dokuyup kumaş yap, sana para vereyim,” demektedir.

Bakın, şimdiden, tahsildarla anlaşmayı birkaç kat geride bırakan bir konuşma ihtiyacı doğdu: “Kaç günde dokursun?” “Beş gün.” “Yok, olmaz. Üç günde isterim.” “Öyleyse bu kadar paraya olmaz,” vb. Renk, desen konusunda talimat veya talepleri bir düşünün. Bu, feodal düzenin içinde resmen yeri olmayan değişik bir faaliyettir ve biraz da bu nedenle fazlaca iletişim gerektirir.

“Eve iş verme” ilişkisine giren köylü böylece iki dünyada birden yaşamaya başlar. Ekin eker, buğdayım “lord”un değirmeninde öğütürken vb. “feodal” düzenin içindedir. Ama iplikleri kumaşa dönüştürmesi karşılığı ücret alırken “kapitalist” bir ilişkiye girmiştir.

Köylü bu ek işi ailesi ile, karısı ve çocuklarıyla, onların boş zamanını da değerlendirerek yapar: Bu da, henüz kapitalist (serbest emek piyasası vb.) mantığın dışında kalan bir şeydir, ama kapitalizmin o aşamadaki işleyişiyle “bağdaşmakta”dır.

İşin içine “sanayileşme” girince, iletişim sorunu da büyür. Kendinize bir saç kurutma makinesi, bir mikser, bir ütü aldığınızı düşünün. Ambalaj vb. içinden mutlaka bir “kullanma kılavuzu” çıkacaktır. Aldığınız aleti kullanmak için gereken beceri, yüzde yüz moron olmayan herkesin kolaylıkla edineceği bir beceridir. Ama gene de, “kullanma kılavuzu”... “Sınaî ürün” her düzeyde iletişim gerektirir. Kullanması için böyle “kılavuz” gerektiğine göre, üretmesi daha da fazlasına ihtiyaç çıkaracaktır.

“Modernleşme” (yani ülkenin sanayileşmesi vb., ama aynı zamanda “bürokrasi”si, yani ekonomisi ve politikası ile, bütün toplumsallaşması ile) iletişim ihtiyacını olağanüstü derecelerde artıran bir fenomendir. Ben bu konuyu örneklendirmesi için, sık sık, “Babıâlî”ye başvururum. Bilindiği gibi bu şimdiki “Vilayet” (daha doğrusu ondan önce orada bulunan bina) hem sadrazamın konutu, hem de “hükümet merkezi”ydi. Ancak II. Mahmud’la birlikte Osmanlı modernleşmesi başladığı zaman yeni binalar inşa edilip nezaretler de bu ayn binalara taşındılar. Yani şimdiki Türkiye’nin birkaç katı araziye sahip son dönem Osmanh İmparatorlu-ğu’nun tamamı buradan yönetiliyordu. Burası şimdi sadece İstanbul valisi ile yardımcılarının ofisini ve bir resmî kabul odasını is-tiab edebiliyor. En kalabalık zamanında Osmanh Kalemiyesi’nin (Carter Findley’nin saptamalarına göre) toplam iki bini bulmayacak bir personelle çalıştığını söyleniyor. Başkenti ve taşrasıyla 2000 devlet memuru (yani “sivil” memur)! Bugün İstanbul Belediyesinin “çalışanlar” sayısını 2000’e indirmeye kalkışırsanız, belediye çöker.

Modernleşmenin getirdiği böyle müthiş bir yazışma, arşiv tutma, planlama vb. yükü var. “Sınaî toplum” bundan başka bir biçimde ayakta tutulamıyor. Şüphesiz aşın bürokratikleşen ve işlerini “kırtasiye”ye boğmaya daha yatkın toplumlarla bütün bu bürokrasiyi “rantabl” ölçekler içinde tutmayı başaran toplumlar arasında önemli bir fark var. Ama en “tutumlu”, en “rantabl” biçimde iş örgütlemeyi beceren toplumda bile yazılı iletişim ihtiyacı, sanayi öncesi toplumlann ihtiyaçlanyla kıyaslanabilir gibi bir şey değil. Arada dağlar kadar fark var.

İletişim: Ortak dil

Bütün bu iletişim, iletişecek insanlar için ortak bir dil gerektiriyor. Dolayısıyla, gene “modernleşme”nin bir dolaysız ürünü olan “milliyetçilik” ideolojisinin başta gelen öğelerinden birinin, belki birincisinin “dil” olmasında şaşılacak bir şey yok.

Belki şuna şaşılabilir: Burada önemim anlatmaya çalıştığım bu “dil ihtiyacı”, benim özetlediğim biçimiyle, tamamen maddi, işin, üretimin örgüdenmesiyle ilgili, pratik bir şey. Oysa başta Herder, kendi “ulusal dil”lerinden söz eden romantik milliyetçilerin kullandığı “dil”e baktığımızda, “madde” ile, “pratik”likle hiçbir ilgisi olmayan, ulvî mi ulvî, manevi mi manevi bir şeyle karşılaşıyoruz. Şiir çıkıyor karşımıza, bir ulusun içkin dehasının aranıp bulunacağı zemin olarak edebiyat çıkıyor. Bunun da, benim anlattığım saç kurutma makinesinin kullanma kılavuzunun anlattıklanyla herhangi bir ilgisi olamaz gibi görünüyor. Oysa ilgisi var.

Her şeyin birbirine bağlı, ama aynı zamanda her şeyin birbirinden görece özerk olduğu bir dünyadır, yaşadığımız dünya. Onun için “pratik”le “ideal”, insan zihninde, ne kadar karşıt ve birbirini dışlar gibi görünse de, son analizde birbiriyle ilintilidir. Ayrıca, “maddi” ve “pratik” olanı “işin gerçeği”, öbür uçta olanları da bu “maddiyatçılığı” gizlemek için icat edilmiş gerçekdışı süslemeler olarak görmek de yanlıştır. Dil, biz insanların, üretebildiğimiz bütün anlamlan birbirimize iletmemizin tek değilse de en elverişli, etkili, kapsamlı aracıdır. Dolayısıyla Herder’in ve benzerlerinin keşfettikleri anlamlar, zenginlikler de, evet, aslında orada vardır. Yaşanmış bütün tarih, son analizde, dilde saklanır. Onun için, ne şiir pratik ihtiyaçları kamufle eden süslü pelerindir, ne de dil pratik ihtiyaçlann üzerinde bir bulut gibi süzülen bir altın ışık hüz-mesi. Dil bu işlevlerin hepsini kendisiyle çelişkiye düşmeksizin karşılar, içine alır. Ve zaten, bir toplum, “getir, götür” işlerini ta-marnlayıp üretimini yaptıktan soma ya da hattâ o sırada birinin gelip ona bir şarkı söylemesini beklemeye başlar.

Dolayısıyla dil bütün milliyetçiliklerin erken aşamalannda aydın kesimin, intelligentsia’lann en çok ilgi duyduğu alan olmuş, millî özlemler siyasetten önce edebiyat (ve sanat) düzeyinde biçimlenmeye başlamıştır. Almanlar ve Macarlar da bizim gibi (bizden çok önce) bir “an dil” ihtiyacı duymuştur. Aynı şekilde bu erken aşamalarda şairler, edebiyatçılar, daha sonraki aşamalarda olduğundan çok daha etkili bir rol oynamıştır. Paiisi Bulgar dilinin, Şevçenko Ukrayna dilinin “bani”si olmuştur. Türk milliyetçiliğinin beşiği sayabileceğimiz Genç Kalemler adını, çoğunu Ûmer Seyfettin’in yazdığı dil üstüne tartışmalanyla duyurmuştur.

1917 Ekim Devrimi ile Sovyetler Birliği’nin kurulması, ardından bu toplumun komünizmi gerçekleştirmek üzere giriştiği seferberlik, yukanda değindiğim “milliyetçi” ortamdan hayli uzak olgulardır. Bununla birlikte, büyük dönüşümlerin söz konusu olduğu birçok ortam gibi Sovyetler Birliği’nde de dille ilgili bazı tartışmalar çıkmışn. Bunlar, bir yanlanyla, burada işlediğimiz konu bakımından da ilginçtir.

4 Nikolay Marr (1865-1934) çağdaşı birçok dilci gibi bir ur-dil bulmak için çokça uğraşmış ve dört temel öğeden oluşan (“sal”, “ber”, “roş” ve “yon”) böyle bir dil “bulmuş”tur. Ama devrime de uygun olarak, bu “ur” fenomenini, “etnik” kökene değil, “sınıf’a

bağlamıştır. Marr’a göre dil toplumsal yapının ürünüdür; 1917’de devrim olup bütün toplum değiştiğine göre, dil de değişmelidir.

Marr yaşadığı sürece özellikle akademik çevrelerde etkili olmuş biriydi ama 1950’lerde bizzat Stalin onun tezlerine karşı çıktı. Çürütmek için de dilin bir “üstyapı kurumu” olmadığını söyledi. Ne olduğunu çok ikna edici bir şekilde anlatamadı. Eğer “düşünce” üstyapıysa, düşüncenin pek çok bakımdan neredeyse özdeş olduğu “dil” nedir?

Ancak Stalin’in “üstyapı” dan anladığı oldukça mekanik, demin değindiğim “görece özerklik” ten yoksun bir şeydi. Bir “epifenomen”di. Onun için de “altyapı” değişince hemen deği-şiveriyordu. Şimdi, dilin bu anlamda, hemen ortadan kalkıve-recek bir şey olmadığını savunmakta Stalin haklıydı. Dilin kendi “momentum”u vardır, değişmesinin (ki bu fonoloji, morfoloji, sentaks gibi farklı düzeylerde gerçekleşen bir şeydir) dile özgü kuralları vardır. Devrim oldu diye dilin değişmesi gerektiği düşüncesi epey saçmadır. Ama bundan daha saçma olan da dili “iradî” bir müdahale ve zorlamayla değiştirmeye kalkışmaktır. Bu, yalnız saçma değil, zararlıdır da. Ne var ki, milliyetçi temellere dayanan birçok devrimsel olayda böyle müdahale girişimleri görülmüştür.

1917 Devrimi olsun, 1871’de Alman Birliği’nin kurulması ya da 1868’de Japonya’nın Meici rejimine geçmesi olsun, bu büyük çaplı tarihî olayların dilin üzerinde bir etki yaratması doğaldır. Sanayileşme gibi enine boyuna çok daha kapsayıcı bir sürecin etkileri daha da geniş olacaktır. Buna karşılık dilin kendi dirençleri de vardır. Ancak küçük bir kısmı tarihin etkileriyle değişime uğrarken, büyük kısmı yapısını korur.

Milliyetçi ideoloji takviyesiyle “modemleşme”nin dil üzerinde etkileri oldu. Bu etkiler, sonuç olarak, “modemleşme”nin amaçlarıyla uyarlı ve sınırlıydı. Modem üretimin çok yüksek hacimde bir iletişim gerektirdiğini gördük. Demek ki, bu iletişim için ortak bir dil de bulunmalıydı. Ama 19. yüzyıl öncesinde, dünyada veya Avrupa’da böyle bir dil yoktu. Bütün diller lehçelere, “diyalekt”lere bölünmüştü ve bunların sonuçta aynı dilin değişik söyleyiş biçimleri olması “anlaşılırlık” sorununu çözmeye yetmiyordu. Hele geniş coğrafyalara yayılarak yaşayan toplumlarda “mesafe” de, farklı bölgelerin diyalektlerini birbirleri için anlaşılmaz hale getiren etkenler arasında yer alıyordu. Sonuç olarak, bir “standardizasyon” gerekiyordu - bir Gaskon’la bir Normalim ortak konuşacağı standart bir Fransızca! Bu da ikili bir çaba gerektiriyordu: 1) bu dilin oluşturulması, 2) bu dilin herkese öğretilmesi.

Belirli koşullarda “ulusal dil” diyebileceğimiz bu dilin neredeyse yoktan var edilmesi gerekmiştir. Yukarıda sözünü ettiğim Ukrayna ve Şevçenko bu kategoriye giren örneklerdir. Ukrayna toplumu incelmiş -ve ortak- bir kültür dili üretmemişti ve Rusçanm ezici etkisi altındaydı. Şevçenko ortaçağ kilise ayin dili gibi “ulusal” kaynaklan tarayarak ve buradan çıkardıklannı yaşayan diya-lekderle birleştirerek adeta yeni bir dil yaram.

İtalya’da Dante, 14. yüzyılda tamamladığı eserini Toskana diyalektiğiyle yazmıştı. Ondan bir süre sonra Chaucer kendi eserlerini Kent İngilizcesiyle yazdı. Onlar Şevçenko gibi bir dil oluşturmak zorunda kalmadılar, olanı kullandılar. Çok iyi kullandıklan için, çağdaşlan veya onlan izleyenler en değerli edebiyat olarak onlann eserlerini benimsediler. Böylece, onlann yazdığı diyalektle de yakınlık kurdular. Böylece, çağdaş İtalyanca Toskana, çağdaş İngilizce Kent diyalektlerinden gelişti (İkincisinde daha sonra Shakespe-are’in de büyük katkılan olmuştu).

Paris, Fransa’nın her şeyiydi, öyle kabul ediliyordu; dil bakımından da aynı rolü oynadı. Bugünün standart Fransızcası, Paris Fransızcasıdır. Ispanya’da Kastilya (yani Madrid’in de bulunduğu bölge) standart Ispanyolcanm kaynağıdır. Amerika gibi koskocaman bir ülkede bir “standart”tan söz etmek de zorlaşır. İngiltere “standard”ını genel üslûbuna uygun biçimde belirlemiştir. Londra gibi bir kentin, Oxbridge gibi kültürel kurumlann değil, King’s English, Kralın İngilizcesidir bu standart.

Yani, her toplum kendi genel tarzı, tarihî koşullanmalan çerçevesinde, bazen yeni bir dil “imal” ederek, ama çoğu zaman varolan çeşitli seçeneklerden birini seçerek, “standart” olmasını istediği dili belirler. Bu, konunun bir aşaması ve görece kolay olan aşamasıdır. Zor olan, bu standardı herkese iletmektir. Bu, ciddi bir eğitim seferberliği gerektirir.

Şu noktada “bilgi” üstüne bir paragraf açarak biraz oyalanalım. Bilgi, her toplumun kendini yeniden üretebilmesinin olmazsa olmaz gereklerinden biridir. Gelgelelim, en erken başlangıçlan izleyen tarihî aşamalarda toplumlar hep hiyerarşik biçimde örgütlendiği için, bilginin topluma yayılımı da bu hiyeraşiyle uyumlu şekil almıştır. Üretimin ağırlığını omuzlayan alt sınıflar üretmelerini sağlayacak bilgiye pratikte ulaşmışlardır. Burada ancak anne-babalarından veya topluluğun yaşlılarından bazı bilgiler almışlardır. Bu şekilde üretken olmalarına yeten bilginin onlar için gerekli olduğu da herkesin -kendilerinin de- uygun gördüğü durumdur. Buna karşılık, daha ince bilgilerle donanması gerekli olanlar her zaman sayıca oldukça sınırlı bir seçkin tabaka oluşturmuştur. Bunlan bazen, Mısır’daki rahipler veya Çin’deki Mandarinler gibi, bir “egemen sınıf’ olarak tanımlamak da mümkündür. Bu da “bilgi”nin çok farklı toplumsal örgütlenmelerde oynadığı çok önemli rolün bir kanıtıdır.

19. yüzyılın modem sanayi toplumuna kadar hiçbir toplum bütün yurttaşlarım eğitme gereği duymamıştı. Sanayinin özellikleri bunu sadece “istenir” değil, mutlaka olması gereken bir yeterlilik haline getirdi. Binalarıyla, çeşitli malzemeleriyle ve en çok da geniş öğretmen kadrolarıyla bayağı pahalıya patlayan bir şey olmasına rağmen, “modernleşme” kararını veren bütün toplumlar kısa sürede “zorunlu eğitim” programlan da yaptılar. Başlangıçta “ilköğretim” bu iş için yeterli görünüyordu. Ama şimdi kimi ülkeler ilköğretimin süresini uzatıyor, kimileri ortaöğretimi de zorunlu hale getiren yasalar çıkanyor. Modem sınaî toplum da, belki şimdi “pos-tendüstriyel” diyeceğimiz toplum da, halkından, gitgide daha yüksek düzeyde okuryazarlık becerileri talep ediyor.

Dolayısıyla modern toplumlar bir yandan bütün halkın ortak iletişim aracı olan dilin standardını belirlerken, bir yandan da bu standardı bütün topluma yaymanın kurumlannı oluşturmaya başladılar.

Fransız Devrimi’ni izleyen “herkese askerlik” sistemini, uzun ara vermeden, “herkese eğitim” izlemiş oldu. Birinci “herkes” arasında kadınlar hâlâ pek fazla yoklar; ama ikinci “herkes”in içine çok daha kolay girdiler. Bugün “kadınlan okumayan” bir toplum, kimsenin okuyamadığı bir toplumdan bile daha beter bir gerilik örneği olarak kabul edilir.'

Böylece, “millet” biçimini alan toplumsal örgütlenme “dil”i de bu şekilde etkilemiş oldu. Daha önce pek görülmeyen “imlâ birliği” gibi dilin yazılı kullanımına ilişkin kurallar, ama daha önemlisi, “telaffuz”un kurallan, bir yandan da bu yeni iletişim ortamı için zorunlu olan dilbilgisi (gramer) kurallan onaya çıktı. Dr. John-son’m sözlüğü 1746-47’de yayımlanmıştır (daha eski örnekler yok değil, ama en ciddi girişim buydu). Amerika da Webster sözlüğünü (Johnson ın da yardımıyla) 19. yüzyıl başında hazırlayabildi. Almanya’da Grimin Kardeşler 1852’de sözlüklerini yayımlamaya başladılar, ama bitiremediler. M.P.E. Littre ise Fransızca sözlüğünü 1863-73 arasında yayımladı. Öteki Avrupa ülkelerinde bu işler daha sonraki yıllara sarktı. Şemseddin Sami’nin Kamus-ı Türkî’yi yayımlaması 1899’u bulmuştur.

Ezelden beri bu şekilde varolduğunu varsaydığımız ulusal dillerin tarihi, görüldüğü gibi, gerçekte çok yenidir ve temelinde modern sınaî toplumun iletişim ihtiyacı yatmaktadır. Bu yeni toplumsal örgütlenme biçiminin kendini doğal ve meşru kabul ettirmesi de kolay olmamış, yeni ideolojinin hazırlıksız yığınlara taşınabilmesi için edebiyatçılara ve “ulusal” edebiyata ihtiyaç duyulmuştur.

“Millet”in oluşumu

“Millet” dediğimiz, öncelikle aynı dili konuşmasına göre bu şekilde sınıflandırdığımız insan topluluğu, bu özelliğiyle, tarihin erken aşamalarından beri vardı. Birçok Batı dilinde kullanılan “nation” kelimesinin kökeni Latincedir. “Doğma” anlamına gelen “nasci” kökünden türemiştir. 17. yüzyıldan itibaren “nation” kelimesinin ve türevlerinin anlamı bugünkü kullanımına yaklaşmaya başlar, ama asıl Fransız Devrimi’nden sonra bu anlamı kazanır.

Devrim öncesi zamanlarda, “ulus/millet” gibi kelimelerle tanımlanan insan topluluklarında, çoğunluklar yoksuldu. Dolayısıyla da bunlar adam yerine konmayan, “sürü” olarak görülen, değer verilmeyen kalabalıklardı. Modem çağın eşiğinde yaşayan ve Na-poleon’u Waterloo’da yendikten sonra İngiltere’nin ulusal kahramanı ve başbakan da olan General Wellington, halk için (kendisini alkışladıkları zaman da, protesto ettikleri zaman da) “scum” kelimesini kullanmıştı: deniz üstünde toplanan çöp ve tortu! Bu, o dönem için, özellikle aşın bir aşağılama da sayılmazdı. Fransız Devri-mi’ni gerçekleştiren coşkulu kitlelere de sansculotte denmiştir.

Böyle “baldınçıplak”, ne idüğü belirsiz, soyu sopu “asil kan”dan yoksun kişilerden meydana gelen “millet”, ne oldu da şerefli bir topluluğu anlatır oldu? Burada tarihin gidişine paralel bir semantik kayma görüyoruz. Fransız Devrimi’nden önceki iki benzer olayda, yani İngiliz ve Amerikan devrimlerinde de “millet” kavramının böyle öne çıktığını, böyle olumlu anlamlar kazandığım pek görmüyoruz.

Roma’mn yıkılması ve yeni Avrupa’nın kurulmasından itibaren, feodal çağlar boyunca, aristokrasi, kanının “soylu” olması gibi bugün bize tamamen saçma görünen bir üstünlük iddiasıyla, har vurup harman savurmuş ve bu iktidarını kimseyle paylaşmak istememiştir. Bu iktidar kıskançlığı bakımından, Fransa’daki aristokrasi birçok benzerinden daha inatçı çıkmıştır. Onlann bu özelliğini Fransa bölümünde de görmüştük.

Gene orada gördüğümüz gibi, mutlak monarşinin mali sorunla-n doğuştan soylu olan aristokrasinin yanında, parayı bastmp mevki ve unvan satın alan bir yeni ve uydurma aristokrasinin de oluşmasına imkân tanımıştı. Ama, özellikle askerlik gibi bazı alanlarda, noblesse du robe diye adlandınlan bu tabakanın sahici aristok-ratlann yanında yer almasına direnç vardı. Fransız toplumu sınıfsal köken karşısında son derece duyarlıydı. Fransa’nın bir özelliği, belki de, “soylu kan”m, “mavi kan”ın bu ayncalığına, ona sahip olmayanlann da inanmasıydı.

işte, “millet” kavramının (kendisinin değilse de) değer kazanmasının başlıca nedenrbudur. Aristokrasiye karşı başkaldıran burjuvazi, yani “para” sahipleri, “Biz haklıyız, çünkü para bizde,” di-yemiyorlardı. Para, sahibine çok şey kazandırmakla birlikte, “şeref’ kazandırmıyordu. Tersine, parası bol olanın bu manevi alanlarda sicilinin pek temiz olmayacağına dair yerleşik bir önyargı vardı. “Param olduğu için ben konuşacağım, siz dinleyeceksiniz,” diyemeyen burjuva, “Ben millet adına konuşuyorum, onun için siz de beni dinleyeceksiniz,” demeyi akıl etti. Bu konunun düğümü buradadır.

Fransız Devrimi’nin başlangıç aşaması aslında bu sürecin şifresini verir. Kralın çaresizlik içinde toplamaya karar verdiği meclis, Etats Genereawc, bilindiği gibi, üç “etat”yı ya da “kesim”i bir araya getiriyordu: 1) Aristokrasi; 2) Ruhban; 3) Geri kalan. Ama bu “Geri kalan” sahiden de geri kalan herkesi içermiyordu. “Buıjuva-zi” ve kentli küçük burjuvazi vardı burada, işçiler, köylüler değil. Meclis toplanır toplanmaz kilitlendi. Bu kilit açılamayınca, Tiers Etat, yani Üçüncü Kesim ötekileri yok sayarak bütün inisiyatifi kendi eline almaya karar verdi ve böylece 14 Temmuz’da Bastil-le’in zaptına giden süreci başlattı. Ama burada önemli olan bu kesimin kendine seçtiği addır: Assemblee rıationale, yani “ulusal meclis” ! Birinci Kesim mavi kanı, doğuştan gelen soyluluğu, İkinci Kesim de dini, imanı, inancı temsil ediyorsa, böyle “yüce” değerlerle donatılmamış olan Üçüncü Kesim de ulusu temsil ediyor, Ulus adına konuşuyor ve gene ulus adına, ilk iki kesimin geçersizliğini ilan ediyordu. “Ulusal” kavramı şeref skalasmda yukarı doğru yolculuğuna böyle başladı. Fransız Devrimi öncesindeki iki devrim, bunun yolunu kısmen açmış olsa da, farklı koşullanndan ötürü, “ulus” kavramına böyle bir yükleme yapmamışlardı. Kapıyı asıl açan, Fransız Devrimi oldu.

David Thomson, (1990) 19. yüzyıl başında, Napoleon’un Avrupa’dan uzaklaştırılmasından sonra, Royer-Collard ve Guizot gibi ılımlı kralcıların “ulusu soylulaştırmak, kraliyeti de ulusallaştırmak” gibi bir politika izlediklerini söylüyor ki, benim anlatmak istediğim şeyi, dört beş kelimede özediyor.

Fransız Devrimi öncesinde toplum “soylu” bir nesne olarak görülmezdi. Ama, “uğruna devrim yapılır” bir nesne, bir “ulus” haline gelince doğal olarak soyluluğu da arttı. Buna karşılık, soyluluğun en üst mertebesi olan krallıkta da gene doğal olarak “ulusallık” değil, “soyluluk” aranırdı. Onun için bir ülkeyi yöneten hanedanın o ülkenin nüfusuyla etnik bağı bir hayli gevşekti. Öte yandan, Avrupa’nın neredeyse bütün hanedanları birbiriyle akrabaydı. Kraliçe Anne’in ölümünden sonra Birleşik Krallık tahtı boş kalınca Ingilizler Hanover Elektörü George’u kendilerine kral yapmaya karar verdiler. Kral olduğunda George İngilizce bilmiyordu. Fransız Devrimi’nde giyotinde can veren Kraliçe Marie Antoinet-te Avusturya İmparatoriçesi Maria Theresia’nm kızıydı. Rusya tarihine “Büyük” sıfatıyla geçen II. Yekaterina bir Alman prensesidir. Örnekler sayılmayacak kadar çok.

Böyle olunca, 19. yüzyılda bağımsızlık kazanan yeni Avrupa ülkelerine “Düvel-i Muazzama”, birtakım Alman prenslerini kral yapmaya başladılar, Başta Yunanistan, Belçika, Bulgaristan, Romanya birer Alman kral edindiler. Ama bu, Düvel-i Muazzama’nm böyle küçük, “ikinci sınıf’ saydıkları ülkelere reva gördüğü bir muameleydi. Fransız Devrimi’nden sonra, Thomson’m söylediği gibi, artık kraliyetlerin ulusallaşması gerekiyor, iddialı ülkeler bu kurala uyuyordu. Gene de, hanedanlar arası evlenmelerin sonu gelmedi. Almanya’nın II. Wilhelm’inin annesi, savaşa girdiği Britanya’nın sevgili (ve uzun ömürlü) kraliçesi Victoria'nın kızıydı.

Norbert Elias’m (1994) söylediği gibi, bu aristokrat sınıfının uyduğu ve uymaktan kıvanç duyduğu bir ahlâk kodu vardı. Bu bir “şeref kodu” olarak tanımlanırdı. Ancak bu ahlâkın çerçevesinin de soylu sınıfla sınırlı olduğunu, çok zaman “kişisel” bir karakter kazandığını söyleyebiliriz: Bir “soylu” başka bir “soyIu”ya nasıl davranır vb.

Bu tür sınırlılığının yanı sıra, kişisellik çerçevesini aşan durumlarda aristokratik ahlâk sonuna kadar Makyavelist, çıkarcı, fırsatçı da olabiliyordu. “Eski egemen sınıfın” bu ahlâkî formasyonuna karşılık, devrim sonrası yeni burjuva egemen sınıf ahlâkta da daha “ulusal” olma yolunu seçti. Toplumda yaygın olan, tabii kısmen de dinî ideolojiden beslenen ahlâk değerlerini benimsediler. Bu, şüphesiz, daha orta sınıf bir ahlâktı. Daha dar kapsamlı, daha gö-renekseldi. Ama dayanağı aristokratik kod gibi “soylu kan”a uzatı-lamayacagı için, daha nesnel birtakım değerlere dayanması gerekiyordu. Bu da “erdem” kavramını öne çıkarıyordu. “Erdem”, hem daha “evrensel”, hem de, dolayısıyla, daha “demokratik”ti. Erdem sahibi olmak için soylu doğmak gibi bir koşul yoktu. Belirli değerleri benimseyen ve onlara göre davranan herkes, zengin veya yoksul, “erdemli” olabilirdi.

Ancak “yeni egemen sınıf’, kendini “iktidar”da bulup biraz çevresine bakmaya ve bazı dersler çıkarmaya da fırsat bulunca, devletler arası ilişkilerde aristokatlardan daha “ahlâkçı” davranmanın pek de mümkün olmadığını kavramakta gecikmedi. Bu işler, Makyavelizme başvurmadan pek yürümüyordu, iktidara tırmanan burjuvaziler, daha doğrusu onlan temsil eden modern okumuş kentliler, doktorlar, eczacılar, hukukçular ve noterler, mimarlar ve olduğu kadar mühendisler, çağın baskın siyasî felsefesi sosyal Darvinizmi de öğreniyorlardı. Dolayısıyla “yeni ahlâk”m sınırlan da burada çizildi. Bir zaman sonra da, ulus, uğruna her türlü ahlâk dışı siyasetin uygulanmasını meşru gösteren “değer” haline geldi.

Tabii modem egemen sınıf ahlâkında üstünde durulması gereken ilk büyük ikiyüzlülük, “ulus”u temsil etme iddiasından başlar. Bu sınıf “ulus”u falan değil, ulusun mülk sahibi kısmını temsil ediyor, kendisini onunla özdeş sayıyordu. Başlıca işlerinden bi-

ri, ulusun mülk sahibi olmayan kesimini, toplumun yönetiminden uzaklaştırmaktı. Bunun için bütün Avrupa ülkeleri somut sınırlar konusunda bazı niceliksel farklar içerse de, sonuçta, mülk ve para sahibi olmayanların seçimlere katılıp oy vermesini kısıtlamakta birleşen yasalar çıkarttılar. Bunun mücadelesi de (İngiltere’de Chartism gibi) bu yasalar Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda iptal edilinceye kadar sürdü.    ■■

Orta sınıf, “ulusun temsilcisi” unvanını böyle eline geçirdi.

Evrensel’den Milli’ye

Romantizm de milliyetçilik ideolojisinin yayılmasına önemli katkılar sağlamıştır. David Thomson’ın şu sözlerine kulak verelim:

Bu romantik yazarlar çağlarının muhafazakâr ve dinci eğilimlerine ne kadar kaülırlarsa katılsınlar, bir bütün olarak Romantizm akımı mutlakiyetçiliğin üzerinde boy attığı, kozmopolit, milliyetçilikten uzak bakış açışım iyice aşındırdı. Romantik yazarlar pek öyle doğrudan liberal değer yaymadılar ama milliyetçi duygu yaydılar. Goethe’nin, Novalis’in, Schlegel’in Almanya’sı, kültürel ve entelektüel soruşturmalar odağı olarak Fransa'nın yerini almaya başlayınca, akılcılığa ve kozmopolitizme ilgi azaldı, buna karşılık milliyetçilik ve Volkgeist'm bir kıvanç kaynağı olarak görülmesi, bir halkın dehası gibi konular gündeme yerleşti. Romantik akım aldığı bütün kültürel biçimleriyle, aklı ve zekâyı değil, duygu ve coşkuyu ön plana çıkardı. Puslu bir geçmişe dönerek, halk masallarını, geçmiş kahramanlıkları sevimli kıldı; gelenekçiliğiyle, ayrılıkçılık duygularını besledi; özel, bireysel, kişisel ne varsa onlan vurguladı. Yaratıcı ve özgün dehayı öne çıkararak, insan kişiliğinin toplumdan daha önemli olduğu inancını yaydı ve anlatım özgürlüğüne sınır getirilmesini mahkûm etti; bir çağın ya da bir halkın yaratıcı dehasını ararken popüler geleneklerin ve millî gelişmenin yüce değerlerine inancı besledi. Milliyetçilik adına akılcılığın terk edilmesini kolaylaştırdı (Thomson, 1990: 142).

18. yüzyıl, Aydınlanma, insan aklını göklere çıkarmıştı. Bu aynı zamanda Avrupa’nın “aydın despot”lannm, Friedrich ve JosePin, Petro ve Maria Theresia ve II. Yekaterina’nın çağıdır.

18. yüzyılm “keşif’ ya da “icat” ettiği ve büyük harfle yazılmayı talep eden bu “Akü”m her derde deva olduğunu iddia edemeyiz. Ama o çağda yaşayan aydınlar tarafından öyle görülüyordu. Bilimsel gelişmenin belirli bir aşamasında bu şekilde tanımlanan Akıl, kendine uymayan şeyleri, yani insan hayatındaki “akıldışi’hğı dine (hurafeler, batıl itikatlar vb.) ve Kilise’ye yoruyordu. Bunlardan bağımsız olarak bir “bilinçdışı” olduğu, Freud bunu ortaya koyun-caya kadar, pek kimsenin aklına gelmedi. Ortaya konması da birçok şoka, travmaya yol açtı, sindirilmesi kolay olmadı. Hâlâ değil.

Akıl, tammı gereği, evrenseldi. Dolayısıyla Aydınlanma “evren-selci” bir düşünce tarzıdır. “Millî” olana özel bir değer veya önem vermez, bunu basit bir rastlantı olarak değerlendirir. Bu dönemin düşünürlerinin, aydınlarının hayat tarzları da buna uygundu. Ay-dmlanma’nm belki en tipik düşünürü olan Voltaire Alman kralının yanında yaşayıp Rus çariçesi ile mektuplaşabiliyor, bir zorun-luk olmadıkça Fransa’ya uğramayabiliyordu. Alman kralı ise Al-mancayı yalnız atlarıyla konuştuğunu söylüyordu.

Millî kökenleri önemsiz bir ayrıntı gibi görmek Aydınlanma’mn düşünürü ile feodal aristokratta ortak bir tavırdı, ama ortaklık burada bitiyordu, çünkü insan aklının evrenselliği ile soylu kanın evrenselliği kolay bağdaşır düşünce ya da inançlar değildi. Nitekim Aydınlanma düşüncesi,.öncelikle Fransa’da, mudakiyetçi monarşinin ve aristokratik hegemonyanın temellerini kazan ve aşındıran başlıca etken oldu. Aydınlanma’dan esinlenen devrimin dünyada milliyetçiliği yaygınlaştırması da tarihin cilvelerinden, paradokslarından biridir. Devrimden sonra her şey, hattâ Akıl bile, bir ölçüde millîleşti. Her millet, kendi kültürünü yaşamaya ve başta Fransız, yabancı kültürlere karşı kendini korumaya başladı. Brau-del’in dediği gibi, Alman tarihçi Wilhelm Mommsen’in sözü, “Bugün [1851’dir bu] insanlığın görevi, medeniyetin kültürü veya teknolojinin insanı yok etmesine izin vermemektir”, bir Fransız’a ya da Amerikalı’ya, İngiliz’e tuhaf gelecektir, çünkü bunları, birbirini “yok edecek” nesneler olarak görmez (Braudel, 1995: 5-6). Ama Almanya’da ve Alman etkisiyle Rusya’da, daha doğuda (tabii Türkiye’de) alışılmış kalıp budur. Her konuya besmeleyle girer gibi Durkheim’la başlayan Ziya Gökalp “Hars ve Medeniyet” derken, böyle bir sorunu olmayan Durkheim’ı değil, Mommsen’i izler.

Çünkü 19. yüzyılın başlarından itibaren dünyanın birçok yerinde “medeniyet” kelimesinden anlaşılan şey, sanayileşmiş Batı medeniyetidir. Yani, bütün bu milletlere yabancı olan, ama almak ve kullanmak zorunluğunu da duydukları bir şeydir. Çin’de veya Hindistan’da bunun tamamına “Batı medeniyeti” demeniz bir sorun çıkarmaz. Ama Batiya gelince, Batida da doğrudan kendisinin üretmediği bu “maddi” ve “maddiyatçı” medeniyete şüpheyle bakan (hiç değilse 1851’de) kimseler olduğu görülür. Dolayısıyla “kültür/medeniyet” İkilisini bir birlik değil de bir karşıtlık, hattâ zaman zaman bir antagonizma olarak kavramak, ilkin Alman düşünce geleneğinde ortaya çıkmıştır. Turgenyev’in Babalar ve Oğullarımda babanın Fransız kültürüyle, oğulun ise Baü medeniyetiyle toplumlanna yabancılaşmış kişiler olduğunu görürüz. Dostoyevs-ki’nin hayatı bu ikilemle kavga içinde geçmiştir. Rusya’daki Pan-Slavizm akımını da Batinın bir “tehdit” olarak algılanması olgusundan soyutlayarak anlayamaz, açıklayamazsmız.

“Milliyet” düşüncesi Fransız Devrimi’nden derinlemesine etkilendiği, bugün dünyada “milliyetçilik” dediğimiz ideolojinin öğelerinden birçoğu bu büyük olayın ürünü olduğu halde, onunla ilgili böyle kaygılar görmüyoruz. Kimse oradan bir “yabancılık” kokusu almıyor, çünkü belli ki herkes kendi milliyetçiliğini, hangi etkiler alünda olduğunu uzun boylu düşünmeden benimsemiş ve içselleştirmiş, kendi “millî kültürü” haline getirmiş. Hattâ, kendi milliyetçiliğinin, o devrimin öncesine gittiğine inanmak istiyor.

Britanya, Fransa, Birleşik Amerika’da böyle bir “kültür/medeniyet” ayrışması görmüyoruz, çünkü onlar bugünün ideolojilerini derinden etkileyen üç siyasî devrimin de, Sanayi Devrimi’nin de sahibi olarak görüyorlar kendilerini. Bu büyük olayların sonuçları, başka ülkelerde görüldüğü gibi, “yabancı”, “dışarıdan gelme” bir şeyler gibi algılanmıyor. Buralarda kopuş “yerli” ile “yabancı” arasında olmaktan çok “eski” ile “yeni” arasındadır. Veya, başka bir terminolojiyle, “doğa” ile “teknoloji” arasındadır - bu, Momm-sen’in cümlesinin son kısmında da vardı. Bu, “en Bati’h ülkelerin romantizminde, Wordsworth ile Coleridge’de, Amerika’nın Trans-cendental Akımı’nda, teknolojiye karşı doğanın yanında tavır almak şeklinde ön plana çıkar. Rousseau da “soylu vahşi” kavramıyla aynı şeyi yapar. Mary Shelley ise, Fmnkensteirida, akıl ve teknolojik bilginin doğaya müdahale etmesinin nasıl korkunç sonuçlar üretebileceğini anlatır. Ama bu ülkelerin doğusuna geçtiğimizde,

Aydınlanma’nm soyut ve sığ akima karşı doğan ve gelişen romantizmin “doğa” temalarından, hızla bir “millî mistisizm"e doğru kayış olduğunu görürüz.

Fransız Devrimi’nin ürünü olan ulus-devlet, birtakım özellikleriyle, bu süreci simgeler Milliyetçiliğe en fazla katkısı olan tarihî olaydır. Bununla, dünyanın yeni “ulusal” coşkularını da temsil eder. Ama akıl vurgusuyla Aydınlanma evrenselciliğine hâlâ bağlıdır. Aynı mantık çerçevesinde, ülke sınırları içinde yaşayan, ama etnik olarak Fransız olmayan herkese eşit mesafede durmayı taahhüt eder (Bask, Bröton, Korsikalı, Alsash vb.) ve sözünü tutar. Oysa sonraki birçok örnek Alman modelinden yola çıkmış ve (bizde de olduğu gibi) devleti egemen etnisitenin devleti yapmıştır. Bu aslında bu olgunun yazısız “devlet hukuku”nun çiğnenmesi anlamına gelir.

Fransız Devrimi’nin milliyetçi mitolojiye katkıları

Fransız Devrimi görece yakın zamanda geçmiş, dolayısıyla pek çok ayrıntısını bildiğimiz bir olay. Bildiğimiz bu ayrıntıların pek çoğu son derece dramatik. Nesnel önemine bu gibi daha öznel öğelerin de katılmasıyla, bütün dünya tarihinin en yaygın etkileri olmuş olaylarından biri haline geliyor.

Örneğin siyasette “sağ/sol” kavramları ne kadar temel kavramlardır. Bunlara başvurmadan siyaset hakkında konuşmak mümkün değildir. “Nereden çıkmış?” diye eşelediğimizde kendimizi Fransız Devrimi’nde buluyoruz. Devrimle kurulan mecliste radikaller meclis başkanmın solunda, ılımlılar ise sağında oturuyor ve böylece bu evrensel terimler doğmuş oluyor. “Radikal” dediklerimiz, Paris’te terk edilmiş bir Domeniken manastırında toplandıkları ve buraya da bu ad verildiği için, “Jakoben” diye anıldılar. Bu da, yakın çağda siyaset söyleminin olmazsa olmaz terimleri, kavramları arasına girmiştir.

Dünyaya Fransız Devrimi’nden miras kalan iki nesne vardır ki milletlerin kültürüne çok köklü biçimde yerleşmişlerdir. Bunlar, millî bayrak ve millî marştır. Yani her ikisi de “millet”i temsil eder - biri görsel, biri işitsel yöntemle.

Bayrak tabii Fransız Devrimi’nin icadı değildir. Tarihöncesi çağlarda Çin’de, Hindistan’da kullanıldığı biliniyor. Her zaman, şu ya da bu insan topluluğunu temsil eden bir simgeydi. Böyle bir simge olmakla birlikte, pratik işlevleri de vardı. Örneğin savaşan ordularda bayraklar herkese nerede bulunmaları gereğini söylüyordu. Bu bakımdan, işlev olarak, turist gruplan gezdiren rehberlerin kullandığı nesnelerden çok farklı bir şey değildi. Ama “millet” kutsallaşınca o da kutsallaştı.

Bir topluluğun önderi, yöneticisi olabilen herkes, beğendiği, seçtiği bir işareti veya belirli renkleri kendine bayrak yapabilirdi. Soylu ailelerin kendilerini tanıtan böyle simgeleri vardı ve bunları bayrağa dönüştürmek çok kolaydı. Zamanla, dinî simgeler de bay-raklaştı. Örneğin Haçlı Seferleri’ne gidenlerin haç simgesini bu şekilde kullanmalan çok akla yakındı. Daha sonra ne çok Avrupa ülkesinin bayrağına haç koyduğunu da biliriz.

Fransa’da devrim olduğunda, uzun süredir Fransa tahtında Bourbon hanedanından krallar oturuyordu. Onlann da doğal olarak bir amblemleri vardı: beyaz zemin üzerinde üç stilize sarı zambak. Hanedanın amblemi, o çağlann ruhuna uygun olarak, bütün Fransızlann simgesi oluyordu.

14 Temmuz’da devrimin büyük adımı atılıp Bastille’in işgal edilmesi sonucunda kral birdenbire ortadan kaybolmadı. XVI. Louis kentte dolaşıp duruyor, üstelik gittiği yerde alkışlanıyordu.

Paris kentinin de bir amblemi, flaması vardı. Renkleri de mavi ile kırmızıydı. Kral, şapkasına, Bourbon bayrağının beyaz zeminini, bunun üstüne de Paris’in mavi ve kırmızı amblemini takarak geziyor, bu herkesin hoşuna gidiyordu. Sonunda kralın kafasını kestiler, ama kafasına taktığı renklerden de millî bayrağı yaptılar. Buna “tricolore” (üç-renkli) veya “Bleu-blanc-rouge” (“Mavi-beyaz-kırmızı”) denir.

Bu renkleri daha önce Hollanda kullanmıştı. Uzun İspanyol işgaline karşı savaşta bu üç renk yatay olarak bir araya getirilmiş ve Felemenk’in özgürlüğünü simgelemişti. Yani bu üç rengin böyle bir anlamı oluşmuştu. Fransız Devrimi boyunca üç slogan hep aynı bütünlük içinde tekrarlanmıştı: Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik (“Liberte, Egalite, Frateraite”). Bu iki üçlü arasında bilinçaltı bir özdeşleştirme oluştu. Denizin ve gökyüzünün rengi olan mavi doğal olarak “özgürlük”le bağdaştınldı. Kırmızı, kan rengi “kardeşlik”e yakıştmldı. Beyaz da “eşitlik” rengi oldu.

Böylece Paris’in amblemiyle Bourbon ambleminin kanşımmdan Fransız milletinin simgesi olan bayrak doğmuş oldu. Bilinçli bir tercih değil, art arda birtakım rastlantılar süreci belirledi. Ama sonuçta bütün eski, yeni milleder bir bayrak edinme zorunluluğunu benimsediler ve bu anlamda Fransa’nın ardından gittiler. Avrupa’da birçok ülke, böyle üç şeritli bayrakları, Fransa’nın hatırına tercih etti: İtalya, Belçika, Romanya, İrlanda, Andorra dikine, Sırbistan, Hollanda, Almanya, Macaristan ve Bulgaristan, yenilerden Slovakya, Hırvatistan, Slovenya (bu üçünün amblemleri de var), Rusya, Litvanya, Estonya ise yatay olarak “tricolore”ler edindiler. Almanya, Avusturya, Rusya gibi ülkeler Birinci Dünya Savaşı’na kadar “kartallı” bayraklarla imparatorluklarını ilan ediyorlardı.

Birçok ülke daha önceki dönemlerde milleti dinî bir simgeyle temsil etme yöntemini benimsemişti. Örneğin Ingiltere’nin bayrağı beyaz zemin üstünde kırmızı haç olan St. George bayrağıydı. Ama Iskoçya, Gal ve İrlanda da buna katılınca, hepsini birden temsil eden bir “dizayn”da karar kıldılar. Bu üç toplumun koruyucu azizlerinin haçlan üst üste monte edildi: St. Andrew, St Patrick, St. David. Bugünkü Birleşik Krallık bayrağı olan “Union Jack” böyle biçimlendi. 1801’de resmileşti ama 1657’den beri -daha çok da gemilerde- kullanılıyordu. Amerikalılar kendi bayraklarında gene bu üç rengi -kırmızı, beyaz, mavi- kullanarak Britanya ile bağlarını belirtmiş oldular. Ama ilk on üç koloniyi temsil eden on üç kırmızı ve beyaz şeritle mavi üstünde devletleri temsil eden yıldızlan koydular. Amerika genişledikçe yıldız sayısı arttı, şimdi elliyi buldu, on üç şerit öyle duruyor.

Osmanh döneminde çeşitli renklerde ve motiflerde sancaklar, bayraklar kullanılmış, II. Mahmud döneminde kırmızı üstünde beyaz ay yıldızda karar kılınmıştır. O tarihte sekiz köşeli olan yıldız Abdülmecid zamanında beş köşeliye dönüşmüştür.

ikinci konumuz “millî marş”. Dünyanın en tanınmış millî marşlarından biridir, Fransa’nın marşı, “Marseillaise”; millî değil yerel bir ada sahiptir. 1792’de bestelendi. Besteleyen Claude-Joseph Rouget de Lisle bir istihkâm subayıydı. Marşına “Chant de Guerre de l’armee du Rhin” adını koymuştu, çünkü bu yılda Fransız ordusu Ren kıyılannda Avusturya’ya karşı çarpışıyordu.

Neden “Marsilyalı”? Bu tarihlerde askere yazılan gönüllü Mar-silyalı birlikleri bu marşı çok sevmiş, habire söylemektedirler. Hattâ bir birlik de bu marşı söyleyerek Paris’e girmiştir ki, muhtemelen marşın tanınmasını sağlayan bu olaydır. Yoksa marşın sözlerinde Marsilya’ya ilişkin herhangi bir şey yoktur. Sözler bir hayli kanlı, bir hayli kabadır. Ama ezgisiyle ve temposuyla dünyanın en güzel, coşturucu marşları arasında yer alır.

Sözleri nedeniyle önce Napoleon Bonaparte, sonra Kral XVIII. Louis, en son da III. Napoleon millî marşı yasak ettiler. Millî marşın yasaklanması ilginç bir olay olmakla birlikte dünyada bazı benzeri durumlara rastlanır.

Örneğin Almanya'nın millî marş olarak seçtiği ve halen bu amaçla kullanılan marşın ezgisi Haydn’m bir kuartetinden (“İmparator”) alınmış, ama marş kılığına sokulurken biraz sertleştirilmiştir. Sözlerini ise August Heinrich Hoffmann adında bir edebiyat profesörü yazmıştı. Yazdığı için de üniversitesinden kovulmuştu. Halen bir yığın bağımsız Alman prensliği olduğu için, henüz gerçekleşmemiş bir Deutschland’m lafı da hoşa gitmiyordu. Hoffmann’m über alles’i aslında herkesin “üstünde” değil de, “ilerisinde” anlamına gelir. Sonradan Hoffmann’m şiiri “Alman Ulusal Marşı” için en uygun metin olarak görüldü ve Haydn’m bestesine uyduruldu.

Britanya’nın “millî marş”ı “God save the King” (ya da “Queen”) adımn belli ettiği gibi milletten önce kralla ilgiliydi. Ama 19. yüzyılda herkes bir “millî marş” edinirken, Ingilizler de aslında bir ilahi (“anthem”) olan bu ezgiyi tercih ettiler. Yani Britanya bu konuda epey “millet öncesi” bir aşamada takılıp kalmıştır.

Amerikan millî marşının adı “Star Spangled Banner”dır. Bunun millî marş olması da bir rastlantıya bağlıdır. 1814’te Amerika yeniden Britanya ile savaşa tutuşmuştu. İngiliz donanması Baltimore’u bombalıyordu. Bu olayı seyreden Francis Scott Key, ulusal heyecanlarla bunu bir şiir olarak bir zarfın arkasına yazdı. Bu şiirin sözleri de epey beterdir. Ama bu şarkının “millî marş” olması için yüz yıldan fazla bir zaman geçmesi gerekti. 1916’da Woodrow Wilson duyup beğenmiş, kara ve deniz kuvvetlerinde çalınması için emir vermişti. Marş böylece tanındı. Ta 1931’de, Congress kararıyla millî marş haline getirildi. Demek o tarihe kadar ABD bir millî marşı olmaksızın yaşayabilmişti.

Osmanh döneminin marşları, dünya monarşilerindeki genel duruma uygundur. Marş “millî” değildir, varolan padişahın adını taşıyan bir marştır. Bunlann ilk örneği II. Mahmud için Donizetti Paşa’ya ısmarlanan “Mahmudiye Marşı”dır (1829). Bundan sonra padişahlar değiştikçe yeni marşlar bestelenmiştir. V. Murad kendisi için marş yazılmasını istememiş, Vahdeddin’e de fırsat bulunamamıştır. Ama bunlann dışında bütün padişahlar “millî marş” yerine geçecek marşlar yazdırdılar.

Kurtuluş Savaşı sırasında İstiklâl Marşinm sözleri için bir yarışma açıldı. 1921’de jürinin eline geçen yedi yüz küsur şiirden hiçbiri beğenilmeyince Hamdullah Suphi, Mehmed Âkif ten bunu onun yazmasını istedi, yazmaya ikna etti. Âkif iki gün içinde şiiri yazdı ve Meclis’te hemen (oy çokluğuyla) kabul edildi, ama hemen bestelenemedi. 1921’de beste için de yarışma açıldı ve 24 beste yanşa katıldı. Bunlar da beğenilmedi. Savaşın gidişatı nedeniyle epey zaman beste yapılamadı. Sonunda 1924’te Ali Rifat Çağatay’ın bir hayli alaturka olan bestesi kabul edildi. 1930’a kadar da bu çalındı. 1930’da, o zamanın Riyaseti Cumhur Musiki Heyeti’nin Şefi Osman Zeki Üngör’ün bildiğimiz bestesinde karar kılındı. Yani Türk-lerin bir millî marş edinmeleri süreci de epey kanşık olmuştur.

Edebiyatta ve musikide, geçmişten gelen bir “millî öz” bulma çabalanın, Ossian hikâyesinden başlayarak, Genesis adlı kitabımda anlattığım için burada tekrar etmeyeceğim. Bu da tabii ilginç bir konudur.

Musikide, o kitapta değinmediğim, ulusal musikinin kökenlerini arayan besteciler arasında Romanya’dan Enescu ile Macaristan’dan Bartok’u, Brezilya’dan Villa-Lobos’u, Finlandiya’dan Sibe-lius’u, Norveç’ten Grieg’i sayabiliriz.

“Vatan” kavramı da her yere Fransız kültürel etkilerini taşıyarak ulaştı. Fransızca La Patrie denir. Oysa Latince’de patria eril bir kelimedir. Delacroix’nm (1798-1863) ünlü tablosunda barikatla-n aşan kadın, Fransa’da Marianne adıyla “vatan”m simgesine dönüştü ve dünyaya yayılarak “vatan”m çağnşımlannı dişilleştirdi. Almancada Vaderlanddenir; İngilizcede motherland tercih edilir.

Osmanlıcada “vatan” Latince nasd'ye uygun biçimde, kişinin “doğduğu yer”ken, Namık Kemal bunu modem anlamıyla zihinlere yerleştirdi (Silistire’nin de “vatan” olması, örneğin). Delacro-ix’nm ardından giderek (ünlü “Kaside" de) “vatan”ı dişileştirdi. Ama bu “vatan”, doğal olarak, Delacroix’nm göğsü açık Marianne’ı değil, Kâbe’de siyaha (çarşafa) bürünen bir kadındı. Çarşaf, kadınlığın dinen zorunlu kılığının yanı sıra, “matem”i de simgeliyordu.

Bati Dünyasinda ASKERLİĞİN TARİHİNE KİSA BİR BAKIŞ

Askerlik hemen hemen bütün dünyada, tarih boyunca, toplumlann en fazla önem verdiği işlerden, etkinliklerden ve mesleklerden biri olmuştur. Böyle olması şüphesiz kaçınılmazdı: “Savaş” dediğimiz çatışma biçimi de tarih boyunca dünyanın büyük kısmından eksik olmamıştır. Okyanuslarda adalarda izole yaşayan bazı topluluklarda şiddetin hayata pek fazla kanşmadığım biliyoruz, ama özellikle paylaşılacak nimetlerin artması veya azalması durumla-n, dünyanın pek çok yerinde şiddete, çatışmaya, savaşa yol açmıştır. Saldın amacıyla da olsa, savunma amacıyla da olsa, silâhlanmak ve silâh kullanmayı öğrenmek, tarihte rol oynayan bütün topluluklar için onsuz edilmez bir etkinlik haline gelmiştir. Ama bu “silâhlar”m neler olacağı, onlan kimlerin kullanacağı, silâh kullananlara nasıl örgütleneceği, toplumlann yapılanmalarına, iç ilişkilerine, işbölümü kurallanna ve teknolojik düzeylerine göre önemli değişiklikler göstermiştir.

Belirli bir toplumda “askerî” olarak tanımladığımız işlevlerin çok önemli olması, o toplumun ideolojisinde “militarist” olduğu anlamına gelmez ve bunu gerektirmez. Bu kitabın odaklandığı “militarizm”, modem çağın bir ideolojisidir ve “askerî” gibi genel bir durumun veya niteliğin karşılığı değil, onun ancak özgül bir biçimlenişinin adıdır. Bu bölümde, Batı dünyasında, “askerî” tarihin gelişimini bazı temel başlıklar altında özetlemeye çalışırken bazı ülkelerde “militarist” ile “askerî”yi eşanlamlı olmaya iten koşullara ve süreçlere bakmaya, bunları açıklamaya çalışacağım. Batı medeniyet dairesi içinde düzenli bir askerlikten ve ordudan söz etmeye, Roma İmparatorluğu’ndan başlamamız uygun olur.

Roma’da askerlik

Roma İmparatorluğu temelde büyük ölçüde askerî bir imparatorluktu. Yunan medeniyetinde olduğu gibi Roma’nın başlangıcında da, eli silâh tutan erkeklerin hepsinin ya da tamamına yakın kısmının aynı zamanda asker olduğunu tahmin edebiliriz. Oldukça kısa sürede İtalya yarımadasını Roma kentinin egemenliği altında birleştiren ve daha sonra da bir “dünya imparatorluğu” olacak boyutlara varan fütuhat dizisi başlangıçta herhalde böyle bir askerî örgütlenmeye dayanıyordu. Roma’mn İtalya dışına taşmaya başlaması ile (örneğin 10 1. yüzyılda Mithridates ile savaşlar), Roma ordusunun profesyonelleşmesi birbirine denk düşer, birlikte gider. Çünkü “emperyal” denebilecek düzen yerine oturdukça, örneğin İtalya köylerinden devşirilen ordunun askerleri, savaşı bir an önce bitirip köylerine dönmeyi istemek gibi, kendi açılarından son derece akla yakın, ama genişleyen bir imparatorluğun mantığına uymayan davranışlar gösterebiliyordu. Bir yandan, yeni yeni toprakların fethedilmesi, orada yaşayan nüfustan orduya daha fazla asker devşirilmesine de imkân açıyordu. Roma’nın kuruluş başarısı askerîydi, ama daha etkili bir askerî örgütlenmeyi zorunlu kılıyordu.

Ordunun yurttaş-askerlerden oluştuğu erken dönemlerde askerden kaçmak önemli bir suçtu. Bunu yapan, köle statüsüne indirilip satılabilirdi. Bu askerler kendi silâhlarını kendileri edinmekle de yükümlüydü. Onun için, savaşçılar beşinci classi’ye kadarki tabakalardan seçiliyor, bunun altındaki proletarii, maddi imkânları şilâhlanmaya yetmeyeceği için hizmet dışı bırakılıyordu.

Roma’da pek çok iş kölelerin sırtında olduğu halde, Ortadoğu’da olduğu gibi, köle-asker kullanma yolunun kimsenin aklına gelmediği anlaşılıyor. Muhtemelen askerlik gibi şanlı şöhretli bir işi yapmaya lâyık görülmemişlerdi. Roma ordusunda subaylık yapmak ise doğal olarak patrisyenlerin, aristokratik sınıfın uhdesinde olan bir işti ama “alaydan gelme”ye de oldukça geniş imkân tanınıyordu.

Augustus zamanında res publica (Roma Cumhuriyeti) bir “imparatorluk” şeklini alırken, askerliğin profesyonelleşme süreci de sonuna erişti. Daha Julius Caesar zamanında askerlere ödenen ücretin (stipendium) artırılmasıyla bu yönde önemli bir adım atılmıştı. Kartaca savaşlarından beri genişleyen devlette askerlik süresinin uzun tutulması kaçınılmaz bir hale geliyor ve bunu garanti altına almak için de parasal tedbirlere gerek görülüyordu. Aynı zamanda, gitgide profesyonelleşen askerler de, Ro-ma’nın kendisinden çok ordusunda savaşlara girip çıktıkları komutana karşı bir sadakat duygusu geliştirmeye başlıyorlardı. Ma-rius ve Sulla ile başlayan kargaşalık ve iç savaşlar dönemi Augustus ve “imparatorluk”la sona erdiğinde, askerlik yapma süresi on altı yıl olmak üzere saptanmıştı. Bundan sonraki dört yılda gerek olursa yemden savaşa çağrılabilirlerdi. Sürenin sonunda “emeklilik ikramiyesi” diyebileceğimiz bir para alıyorlardı (bu, önceki dönemlerin yurttaş -askerlerinin fethedilen toprağa el koyması yönteminin yerine geçiyordu- Osmanh usulleriyle paralellikler kurulabilir). Devlet bunun için belirli bir fon yaratmışa.

Cumhuriyet yıllarında sayıları 10 ile 14 arasında değişen “lejyon”lann sayısı 28’e çıkarıldı. Bunların büyük çoğunluğu sınır bölgelerinde tutuluyordu. Böylece, ihtiraslı komutanlar sürekli sınır dışındaki yeni topraklara yöneliyor ve imparatorluk sınırlan habire genişliyordu. Roma’da ise ünlü “Praetorian” hassa mu-hafızlan vardı. Kafasına göre ayaklanan, iktidara el koyan, meşru yönetimden bağımsız davranan ordular için bu “Praetorian” sıfatının kullanılmasının nedeni ve kökeni budur. Zamanla, gerek merkezdeki, gerekse uçlardaki ordular gittikçe nüfuz ve etkilerini genişlettiler. Generaller sık sık imparatorluklannı ilan ettiler. General ordulan birbiriyle savaştı ve bu kargaşalıklann üst üste binmesiyle Roma’mn sonu geldi.

Roma ordusunun (parlak zamanlannda) dünya askerlik tarihinde özel bir yeri vardır. Üniforma giyiyor, talim görüyor, savaş sırasında kalabalık birlikler aldığı komutlara göre tek bir beden gibi hareket edebiliyordu. Çevrelerini saran, “barbar” dedikleri halklar arasında böyle bir merkezî disiplinle savaşmayı öğrenmiş kimse olmadığı için onların direnişini oldukça kolay kırabiliyorlardı.

Roma ordusunda temel birim “century”dir: yüz kişiden oluşan ve bugünkü “bölük”e tekabül eden birlik. Bunun komutanına “centuıion” (“yüzbaşı”) denir. “Bir avuç” anlamına gelen “maniple”de 120 asker bulunur. Üç “maniple” (veya “cen-tury”) bir “kohort” olur. “Legion”da birkaç “kohort” bulunur. “Legion”un sayısı 3.000’den 6.000’e kadar çıkabilir. Bunun çoğunluğu piyade olmakla birlikte Marius’un geliştirdiği taktiklerden sonra birlikte hareket eden süvari birliklerinin de eklenmesi kural haline gelmiştir. “Legion” bugünkü ordularda “alay” ya da “tugay”la benzer bir mantığa göre oluşur ve bu şekilde hareket eder.

Ortaçağ ve “şövalye"

Roma’nm yıkılmasından, hattâ daha da öncesinden başlayan ve Büyük Karl’m Karolinyen İmparatorluğu’nu kurmasına kadar (800) devam eden döneme Karanlık Çağ deniyor. Hem bu süre içinde geçen birtakım olayların karakteri böyle bir adı haklı kılıyor, hem de bizim bilgilerimizin kıtlığı. Ama 800’e geldiğimizde “ortaçağ” diye andığımız düzen yerleşmiş, iyi kötü oturmuş, kurumlar belirmişti. Ortaçağm “savaşçi’sı, toprak sahibi, yani “aristokrat”, bizim aynı zamanda “şövalye” diye bildiğimiz adamdır.

Germanik kökenli, büyük ölçüde göçebe bir düzenin, kendi aralarında oldukça eşit (ama hep bir “bey”leri olurdu) savaşçılarıdır bunlar. Ama herkes kendine etine buduna uygun gelen bir toprak parçası (fiej) edinip orada yaşayan köylülerin tepesine “lord” olarak yerleşirken, birbirleriyle de aralarında sıkı hiyerarşik ilişkiler kurdular. “Vassal/süzeren” ilişkisi terimiyle de anlattığımız bu hiyerarşide, “soylu”lar arasmda en alt basamakta “şövalye” (“atlı” anlamında), “Germanik” dillerde “knight” ya da Slav dillerinde “knez” yer alır; “baron”, “kont”, “vikont”, “marki”, “dük” diye çeşitli basamaklarla “kral”a kadar tırmanılır. Kimin ne olduğu, sahiplendiği toprağın boyuna bosuna, o da çok zaman yanında doyurabildiği silâhlı adam sayısına bağlıdır. Hiyerarşi bir yükümlülükler sistemi oluşturur. Ortaçağm ilkel koşullarında para ekonomisi de yaygın olmadığı için lord, genellikle, yanında belirli sayıda adamıyla vassalmm şatosuna gider ve orada, yükümlülük sisteminde belirlenmiş süre içinde ve belirlenmiş miktara göre yer, içer, bu tamamlandığı zaman da takımım toplayıp başka bir vassa-lın malikânesine doğru yola çıkar.

Bu “aynî” vergi sisteminin yanı sıra, vassal, savaş durumunda belirlenmiş sayıda silâhlı adamıyla lordunun yamnda yer almakla yükümlüdür.    '

Ortaçağm aristokratı öncelikle ve çok zaman sadece bir “savaşçı” dır. “Fief’inin ekonomisini, tanmım, normal ahvalde, “kâhya”sı çekip çevirir. Lord, savaşmadığı zamanlarım savaş talimi yaparak geçirir. Elinin altındaki silâhlarda bir çeşitlenme vardır. Savunma araçlarının başında zırhı gelir. Bu, bütün bedeni örten, kaim demirden, dolayısıyla hayli ağır ve hareket yeteneğini kısıtlayan bir şeydir. Şövalyeyi tepeden tırnağa kapladığı gibi, çok zaman, atını da koruyan bir at zırhı kullanılır. Şövalyenin ayrıca kalkanı da vardır.

Başlıca silâhı kılıçur ama çarpışmanın başlangıcında çok zaman kargı kullanması da gerekmektedir. Yakın savaşta balta, gürz, zincirli gürz gibi silâhlara da başvurabilir. Sözün kısası, bir savaş uzmanıdır ve bilinen bütün silâhlan belirli bir ustalık düzeyinde kullanmayı öğrenmesi, kendi hayatını uzatması için de zorunludur.

Boş zamanlannda eğlenmek için ava çıkar. Kuşlan ok atarak avlamayı, vahşi hayvanlar ardından at sürmeyi öğrenir. Bu dönemin başlıca sporu, “turnuva” denen, rakibi kargıyla atından aşağı yuvarlamaya dayalı çarpışmadır ki savaştan fazla farkı yoktur ve ölüme de yol açabilir. Bu fiziksel-askerî etkinlikler şövalyenin hayatını doldurur.

Şövalye, bu anlatılanlardan da görüldüğü gibi, “bireysel” bir savaşçıdır. Ama savaş gitgide “kolektifleşen bir şey olduğu için onlann da böyle ortak davranma stratejileri oluşmuştur.

Agincourt Savaşı’nda İngiliz ordusu tipik feodal Fransız ordusunu alabildiğine ağır bir yenilgiye uğrattı. Savaş tarihçisi John Keegan’ın anlattığına göre Fransız şövalyeleri ağır zırhlarını kuşanmışlar, karşılanna çıkacaklan silip süpürmek için atlanm zincirle birbirlerine bağlamışlardı. Böylece, art arda birkaç uzun hat kurmuş olarak Ingilizlerin üstüne geliyorlardı. Hava yağmurlu, yer çamurdu.

Ingilizler bu sıralarda uzun yayı icat etmişlerdi. Adam boyunu geçen yaylanyla uzun mesafelere yağmur gibi yağdırdıkları oklar şövalyelerin kalın zırhım delemese de, daha hafif zırhlı atlanm yaraladı ve atlan birbirine zincirleme taktiği korkunç bir kargaşalığa yol açtı. İsabet almayan atlar da yere yıkılırken, çamur, attan düşmüş ağır zırhlı şövalyelerin yerden kalkma imkânlarını ellerinden aldı. Korkunç bir kıyım oldu. Ölmeyen Fransız şövalyeleri tutsak düştü. Fransa’nın kaybı altı bin kişiyi bulurken Ingilizler üç haneli rakamlarda kalarak zafere ulaştılar.

Aleksandr Nevsky 13. yüzyılda Töton şövalyelerini yok ettiği savaş da belki “şövalye hezimetleri” arasında anılmaya değer. Ama 1415’in Agincourt’u, gerçekleştiği tarih bakımından da, burjuvazinin tarih sahnesine çıkmaya hazırlandığı, dolayısıyla ortaçağ feodalizminin gerilediği bir dönemin bir olayıydı. Henüz fazla belirleyici rol oynamasalar da, ateşli silâhlar savaş teknolojisine giriyordu (nitekim Yüz Yıl Savaşlan’mn son evresinde bu sefer Fransız-lar, ateşli silâh yardımıyla Ingilizleri yenecektir).

Bireysel savaş uzmanı şövalye böylece sahneyi başkalarına bırakma eşiğine geldi. Şövalye aslında yeni koşullara kendini uydurarak daha uzun zaman Avrupa’da savaş olgusunun içinde yer alacak, 20. yüzyıla kadar Avrupa ordularında subaylık yapacaktır. Ama ortaçağ boyunca birçok örneğim gördüğümüz (Haçlı Seferleri de bu örneklerle dolu) “şövalye tipi” savaş sona eriyordu.

Ücretli askerler dönemi

Avrupa’da 13. yüzyıl ve sonrası, merkezî mutlak monarşilerin güçlenmeye başladığı dönemdir. Bu monarşiler, kendileriyle aynı sistemin ürünü olduğu halde, feodalizmi rakip görüyorlar, aristokratların direncini kırmak için burjuvaziyle ittifaka girmekten korkmuyorlardı. Aristokrasi, son analizde, ancak kaba kuvvetle denetim altma alınabilirdi. Bunun için asker gerekiyordu - “paralı asker”. Böylelerini bulmak için gerekli para bir tek burjuvazide vardı. Burjuvalar, kendi kararlarını kendileri vermek, kendilerini yönetmek gibi özgürlük ve ayrıcalıkları için keseye davranmaya, özgürlüğü parayla satın almaya çok zaman hazırdılar. Yalnız krallıkların değil, İtalya gibi, düklerin, prenslerin hüküm sürdüğü yerlerde de bu sistem işledi. Oradaki “mersener”lere condot-tieri denirdi. Bu arada, İsviçre, Katalanya, Almanya ile İskandinavya’nın birçok bölgesi, asker olmak üzere güçlü kuvvetli genç ve işsiz köylü ihraç eden yerlerdi. Arz ve talep bu şekilde buluşuyordu.

Bu gelişmelerin sonunda da şövalye gibi bir savaş uzmanı bir fazlalık haline geldi.

Avrupa, 17. yüzyılın ilk yarısını (1618-48) Otuz Yıl Savaşla-n’nm gölgesinde geçirdi. Savaş kıtayı boydan boya yakıp yıktı, büyük sefalete yol açtı. Ama bu kadar sâvaş idmanı, sonuçta savaş teknolojisinin de dev adımlarla gelişmesine yol açtı.

Kıta, en azından doğusu, birkaç yüzyıldan beri Osmanlılarla karşı karşıya gelmiş ve direnmekte güçlük çekmişti. Avusturya gibi ülkelerin ücredi askerleri karşısında Osmanlı’nm özellikle kapıkulu askerinin profesyonelliği çok daha etkili ve disiplinli bir savaş gücü oluşturuyordu. Osmanlı’yı bu aşamada yavaşlatan, daha çok kendi “büyüklüğü” oldu. Birinci Viyana Kuşatmasinm sonuçsuz kalması batıya doğru ilerleyişin artık eskisi gibi kolay olmayacağını göstermişti.

Bu aşamada Avrupa, sanki “bireysel savaşçı şövalye”yi olduğu yerde bırakıp Roma ordusunun temel felsefesine, “kolektif savaş”a geri dönmüştür. Zaten savaş tarihinin seyrinde böyle “geri dönüş” izlenimi veren değişimler hep görünür. 17. yüzyıl savaş teknolojisinde ateşli silâhlar gitgide daha fazla yer tutmakla birlikte, piyade savaşında silâh olarak mızrak geliştirilmiş ama asıl önemlisi, genel savaş içinde ortak uygulanan taktikler öne çıkmıştı. Ispanya’da geliştirilen tercio, “İsviçre Kolu” diye tanınan diziliş biçimi, Hollanda’nın Orange’lı Maurice’inin savunma amaçlı kare dizilişi, isveçli Gustav Adolf un topçu kullanımı ve piyade taktikleri bunlann arasında sayılabilir.

Dolayısıyla, Otuz Yıl Savaşları bitip Avrupahlar yeniden OsmanlIlarla savaş meydanında karşılaştığında Osmanlılar durdukla-n yerde çok geride kaldıklanm gördüler, ikinci Viyana bozgunundan sonra, bu süreci durdurmak mümkün olmadı.

Aslında daha uzun vadede baktığımızda büyük süreç savaşta demirden ateşe geçilmesiydi. Bu, arkebüs, alaybozan gibi, büyük, taşıması, ateşlemesi zor fitilli tüfeklerle başlayan uzun bir süreçtir. Ama daha 17. yüzyılın başında, Marin le Bourgeoys gibi mucitlerin buluşlanyla çakmaklı tüfeğe de geçilmişti. Bu silâhlara süngü takıp eski mızrak gibi göğüs göğüse savaşta da kullanmak mümkündü ve örneğin Rus generali Suvorov bu yeni taktiklerin ustasıydı.

Tüfeğin gelişmesi de savaşçının “uzman” olmasına gerek bırakmayan bir durum yaratıyordu. Bununla doğru nişan almak bile çok zaman gereksizdi. Komutlarla doğru zamanlamayı tutturarak, gerekli anda ve gerekli yönde salvo ateş açmak yetiyordu. Eski “şövalye”nin yara sıra Osmanlimn Acemi Oğlan’dan yetişme kapıkulu askeri de böyle bir ortamda bir fazlalık, büyük maliyete patlayan bir lüks haline geldi. 17. yüzyıl Osmanlida Anadolu kökenli ve eli tüfekli Sarıca ve Sekbanların yeniçeri olmaya başladığı çağdır.

Fransız Devrimi ve 19. yüzyıl (Napoleon)

Fransız Devrimi’ni izleyen bazı olaylar savaş teknolojisinde beklenmedik önemli dönüşümler olmasına yol açtı.

Avrupa’da aristokrasinin yakın zamanlara kadar orduların subay kadrolarını oluşturduğuna değinmiştim. Fransa’da 1789 herkesten önce aristokrasiye vurduğu için, ordunun subay kadrolarını da altüst etmişti. Orta vadedeyse, aristokrat kökenli olmayanların daha ileri rütbelere yükselmelerine imkân vererek olumlu bir gelişme başlatmıştı.

Devrimin gitgide radikalleşmesi, zaten daha başından öfkeli ve tedirgin olan Avrupa monarşilerini bir an önce harekete geçme gereği fikrine ısındırıyordu. '1791’de Louis kaçmaya çalışırken Va-rennes’de yakalandı. 1792’de Prusya ve Avusturya birlikleri, devrimden kaçmış Fransızlarla birlikte, Fransa topraklarına girdi. Valmy’de yapılan savaşı Fransa kazandı. Bundan iki yıl sonra monarşiler yeniden saldırdı. Fleurus Savaşı’nda sonuç aynı oldu.

Fransa’nın sorunu yalnız subay kadrolarının dağılması değildi. Devrim sonrasında içeride kargaşalık, dışarıda ise tehdit bitmiyordu. Bu koşullarda devrim hükümeti eli silâh tutan bütün Fransız yurttaşlarım (Citoyens) savaşmaya çağırdı. Çağrıya cevap da aldı.

Halkın çoğunluğu, bu zamanda, devrimden ve sonuçlarından hoşnuttu. Gelen orduların amacının monarşinin restorasyonu olduğunu biliyor, ama bunu istemiyorlardı. Bu nedenle savaşa zoraki bir itaatle değil, kendi kazanılmış haklarını korumak için gittiler. Bu, tarihte benzeri pek görülmemiş bir insan topluluğu yarattı: ortak bir ideolojiyle, bazı ortak değerler için çarpışan, bunlann yaşaması için kendileri ölmeye hazır insanlardan oluşan bir ordu. O zamana kadar kimsenin tanımadığı bir manevi güçtü bu. Ücretli askerlerden oluşan ordulann böyle bir ordunun gücüyle başa çıkamayacağı kısa zamanda belli olacaktı.

Valmy ile Fleurus, ne de olsa küçük çapta savaşlardır. Devrimi izleyen Napoleon Savaşları olmasa, bu iki savaştan böyle büyük sonuçlar çıkarmak bir aşırılık gibi görülebilirdi. Ama bunun devamında, Fransız ordularının ta I815’e kadar büyük zaferler kazandığını görünce, bu başlangıçların rastlantı olamayacağını da anlıyoruz.

Bütün erkek yurttaşların asker olduğu, belirli bir süreyle askerlik yaptığı yeni bir aşamaya geliyoruz böylece (universal conscripti-on). Bu sürecin kavramsal birikimi daha önceden başlamışa. Devrim sırasında Paris’e giren Marsilyalılann söylediği marşa değinmiştik. Orada geçen “Aux armes, Citoyens!” (Yurttaşlar, silâh başına) böylece günün gerçekliği haline geliyordu.

Ama böyle bir sisteme geçmenin mümkün olmasını, yalnızca 1789’u izleyen ideolojik ortamla açıklayamayız. Herkes “vatan için” ölmeye hazır olabilir, ama askerî zafer bunun zorunlu-man-tıkî sonucu değildir. Bu tarihlerde belirli bir olgunluğa erişen bir maddi-teknolojik süreç olmasa universal conscription da geçerlilik kazanmazdı. Bu süreç, ateşli silâhların aksamadan devam eden teknik gelişmesidir. 19. yüzyıla geldiğimizde, her ateş edişten sonra tüfek doldurma zorunluluğu da sona ermişti, çünkü birden fazla mermi alan bir şarjör tüfeğe takılabiliyordu. Yukarıda da değindiğim gibi, bu yeni teknoloji keskin nişancı gerektirmiyor, toplam ateş gücünün yerinde kullanılması önem kazanıyordu. “Yüksek moral” gibi manevi bir etken de şüphesiz çok önemliydi, ama bu teknik temel üzerinde.

Yeni bileşim, Napoleon’un muzaffer ordularını yaratü. Aslında Napoleon kendisi de devrim sonrası koşullarının bir ürünüydü. Orduda yükselme imkânının yalnız aristokrat aile çocuklarına tanındığı atiden regitne’de bu Korsikalı zıpçıktının yüzbaşılıktan yukarı tırmanması imkânsız gibi bir şeydi.

Napoleon Savaşları sırasında orduların savaşçı sınıfları asıl üç gruba ayrılıyordu: piyade, süvari, topçu. Savaşların nihai sonucu, hâlâ, “meydan muharebesi”nde alınıyordu. Karşı karşıya gelen ordular, asıl çatışma başlamadan önce, kendileri için en avantajlı olacak biçimde araziye yayılmak üzere manevra yaparlardı. Savaş başlayınca, önemli sorun, eldeki üç “muharip” sınıfı en verimli sonucu alacak kombinezonlar içinde kullanmakü: piyade ile topçu, piyade ile süvari, süvari ile topçu.

Süvari hızlı hamleler için gerekliydi ama daha o zamandan başlayarak, anakronik bir hale geliyordu. Topçu ise, kolay manevra yapabilen yeni toplar sayesinde, gittikçe daha fazla önem kazanıyordu. Doğrudan “muharip” olmadığı için, öbür iki sınıf kadar saygınlığı yoktu. Soylu olmayan subay da orada daha çoktu. Piyade gene temel sınıftı, çeşitli diziliş biçimlerine hemen girebilmesi, hareket halinde ateş edebilmesi gerekiyordu. Savaşın kazanılması manevralara bağlıydı. Bunun için orduların komutanları her yeri görebilecekleri yüksek yerlerden savaş meydanını gözler ve gerekli anlarda gerekli manevraların yapılması için emir verirlerdi. Bu emirlerin atlı yaverler tarafından en kısa zaman içinde gerekli birime ulaştırılması ve o birimin derhal emri uygulayacak düzene girmesi en önemli sorundu. Böylece iletişim hızı savaş kazanmada büyük bir öncelik kazanıyordu.

Bütün bu olayı büyük bir makinenin veya organizmanın çalışmasına benzetebiliriz. Çalıştıran akıl, başkomutanın yanında generalleriyle birlikte olayı gözlediği yerdir, beyin orasıdır. Emirleri yerine götürenler kaslara mesaj gönderen sinirler gibi çalışıyor. Ordunun asıl büyük kısmı da gelen emirleri yerine getiren kaslar gibidir.

Askeri örgütlenme ve işleyiş, toplumun kendi içinden ürettiği en önemli örgütlenme biçimlerinden biridir. Hayati olduğu için, toplumun maddi yapısının sağladığı bütün imkânlardan yararlanır. Bu bakıma, başka alanlarda nasıl örgütlenmelerin mümkün olduğunun da işaretini verir. Bu anlatılan biçimler farklı toplumsal alanlara kaymakta gecikmemiştir.

Yüzyılın sonuna doğru bu genel model, “Fordizm” adıyla andığımız, sınaî fabrika üretimini düzenleyen sistemin de doğmasına katkıda bulunacaktır. Burada da üretimin aşamaları, üretim kayışının akışına göre, önceden planlanmıştır ve işçi bütün gün kendisine düşen tek mekanik işi yerine getirerek (belirli bir vidayı yerine takmak gibi) çalışır. Bu da, zihinle kası mutlak olarak birbirinden ayıran ve İkinciyi birincinin mutlak egemenliğine koşan bir sistemdir.

Fransa’mn 19. yüzyılın başındaki göz kamaştmcı askerî başarılan Avrupa’nın bütün ülkelerinin kendi askerlik sistemlerini yeniden gözden geçirmelerine yol açtı. Bunun sonucu da “herkese askerlik” (universal conscription) sisteminin her yerde kabul edilmesi oldu. Bu gelişme, tek başına, konumuz olan “militarizm”in başat ideoloji haline gelmesini zorunlu kılmaz. Ama böyle gelişmeleri teşvik eden başka koşullar da söz konusu ise, militarizmin görece daha kolay tutunabileceği bir zemin yaratmış olur. Çünkü her erkek yurttaşın askerlik kurumuyla bir biçimde temas etmesi kuralını getirmiştir.

Subay eğitimi

Bir önceki ara bölümde anlattığım değişime ek olarak, burada, “subay eğitimi”nin ve “cephe gerisi”nin önem kazanması sürecinin bazı özelliklerini vurgulamak istiyorum.

Devrim olmasa Napoleon gibi birinin yüzbaşı ilerisinde bir rütbeye erişmesinin mümkün olmayacağını söylemiştim. Avrupa’nın bütün ordularında “subaylık”, aristokrasinin tekelindeydi. “Subay” ve “aristokrat”... Bunlann hangisi aynı birey için önceliklidir? Şüphesiz İkincisi. Çünkü birinci rütbe veya statü, ancak İkincinin türevi olabilir. Bu durumda, “savaşçı” olmayı, “aristokrat” olmanın bir “uzanti’sı gibi görmemiz gerekiyor. Normal koşullarda, subay olmak, “geçim” için de gerekli değildi. Hattâ birçok yerde subay maaşlan çok düşüktü, bir emeklilik de düzenlenmemişti. Bu koşullarda ancak bir gelire ihtiyacı olmayanlar böyle bir işe, parası değil “şeref’i için istekli oluyorlardı. Sonuç olarak “savaşçılık”, bir aristokrat açısından, “hobi” ya da daha ciddi terimleri tercih edeceksek, bir varoluş biçimi gibi bir şeydi.

Bir de “ücretli asker”den söz ettik. Bu asker tipi, kural olarak, ordunun tabanını oluşturuyordu. Yukanda değindiğim gibi, geçim sıkıntısı çeken tanmsal bölgeler dünyanın (Avrupa’nın) başlıca “ücretli asker” kaynaklan, depolanydı. Bu insanlar, genel koşullarda onlar için dolgun sayılacak ücretlerle, genç ve güçlü ola-caklan 12-15 yıllık hayatlannı ordulara kiraya veriyorlardı. Bu işi yaparken kazanılan askerî başanlar sonucunda ücret dışında para edinme imkânlan, gaynresmî bir prim olarak, “kariyer”in bir parçası sayılıyordu. Bu gibi gönüllülerin yanında metazori askere alınanlar da vardı. Özellikle Ingiltere gibi kırsal hayatın dağıldığı, kimsesiz ve çulsuz insanlann kendere doğru göçtüğü yerlerde, press gang adı verilen müfrezeler yakaladıklan işsiz gençleri zorla asker yapabiliyordu. Bir kere “ocağa” girdikten sonra bunlar da “ücretli” statüsüne geçiyordu.

Askerliğe böyle bir biçimde başladıktan sonra, burada birtakım başarılar gösteren ve böylece daha üst rütbelere yükseltilen, biz-deki deyimle “alaydan gelme” subaylar her zaman, her yerde olur. Avrupa tarihinde bunlann çökün kazanmış olanlan da görülmüştür. Ama asıl “subay” kadrolan böylelerinden oluşmuyordu.

“Ücretli” asker “şeref’ için değil, “geçim” için asker olur. Dolayısıyla bunu da belirli bir askerlik kategorisi olarak ayırmamız gerekiyor: belirli bir ücret karşılığında hayatını riske koyarak asker olan adam.

Fransız Devrimi’nin kısa vadeli toplumsal sonuçlan bu iki askerlik tipini de delik deşik etti. Yukanda gördüğümüz gibi, subay kadrosundan aristokratlar tasfiye olunurken, tabanda da “ücret” düşünmeden, “vatan için” asker olan yurttaş Avrupa’ya geleceğin yolunu gösterdi. Bu ikinci kategoriyi şimdi fazla düşünmemiz gerekmiyor; gelişen teknolojiyle savaşmanın basitleşmesi ve sıradanlaşması, onlann “özel beceri” sahibi olmasını değil, “disiplinli” olmasını gerektiriyor, bu, aşağı yukan, kendi başma yeterli oluyordu (şüphesiz çok önemli ama sonuçlanna başka bölümde bakalım). “Subay” olmak daha karmaşık bir süreç gerektiriyor. Yeni koşullarda bu nasıl sağlanacak?

Kimsenin bir “aristokrat”ı alıp da “subay” olarak yetiştirmesi gerekmiyordu. Sınıf bunu kendi doğal, gündelik hayatı içinde zaten yapıyordu. Uygun yaşa gelen genç aristokrat, bu hiyerarşideki yerine, aile geleneğine, buna benzer birtakım ölçütlere göre, ordunun şu veya bu birliğine katılıyordu. O dönemde “süvari”, “piyade” gibi genel ve kapsayıcı sınıflar yoktu. “Dublin tüfekçileri” “In-nisfree birlikleri”, “falanca hussarlar” ve “filanca dragonlar” gibi birlikler vardı. Sözün gelişi, belirli bir ailenin bunlardan biriyle kurulmuş bir ilişkisi olur, o zaman o ailenin çocukları yaşlan gelince o birliğe katılırdı. Subay, kendisi için gerekli “kıta eğitimi”ni de katıldığı bu birlikte edinirdi.

Şimdi, değişen toplumsal durum aristokrasinin “doğal” subay statüsünü elinden alıyor; gelişen teknoloji, “subaylık” için özel eğitim gerektirmeye başlıyordu. Bunlar, Avrupa’da “modem” or-dulann kurulmasına yol açan iki önemli temel oldu: Subay artık okulda yetişecekti.

Bunu başka kelimelerle söyleyeceksek, “Subaylık ‘meslek’ oldu,” dememiz gerekiyor. Bu da, aristokratın olsun, “ücretli”nin olsun, askerlik kurumüyla kurduğu ilişkiden farklı bir ilişkiydi. Kaçınılmaz bir biçimde, “meritokratik” dediğimiz sisteme kapıyı açıyordu - yani, bulunduğun yere becerilerinle, orada bulunmayı hak ederek gelmek.

Huntington, 1806’da Prusya ordusundaki 7.100 subayın sadece 700 tanesinin aristokrat olmadığını, bunlann hemen hemen hepsinin de “teknik sınıflar”da olduğunu söylüyor (Huntington, 1981: 22). Yüzyıl sonuna gelindiğinde ise, bütün Avrupa’da bu oranlar şaşırtıcı ölçüde tersyüz olmuştu. Burada Prusya ilginç bir paradoks oluşturur, çünkü Junker sınıfı “aristokrat/subay” özdeşliğinin en belirgin örneğiydi. Yüzyıl sonunda Prusya ordusu bu Junker karakterini kaybetmemiş, ama “meritokratik subay sistemi”ne doğru herkesten hızlı yürümüştü (bkz. Ek II).

Subaylığın “meslek” haline gelmesi, yani bu “profesyonelleşme”, çağdaş ordu yapılanmalanna geçişte, en önemli dönüşümlerden birini oluşturur. Bir sonucu, dünyanın genel sorunlanna “bir sınıfın değil, “bir ordu”nun bakış açısından bakmayı ikame etmesidir. Ancak bu, kendi başına, verili bir toplumun genel koşul-lanndan bağımsız olarak, statik bir tavır anlamına gelmez. Ne anlama geleceği, son analizde, ordunun toplum içinde biçilmiş rolüne bağlıdır.

Kurmayın oluşumu

“Savaş” dediğimiz olayın genel bileşiminde “teknoloji”nin oynadığı rol veya kapladığı pay büyüdükçe, cephenin “gerisi”nde olanlar da bir o kadar önem kazandı.

Bir ordunun toplayabildiği asker sayısı, bunlann silâhlanmn niteliği, seferi durumda doyurulmalan, bir yerden bir yere gitme koşullan, bağlı olduğu toplumun bütün bu alanlardaki performansının genel niteliğiyle doğrudan doğruya ilgilidir. Savaşın sonucunun askerin doymasıyla orantılı olduğu sık sık telaffuz edilmiştir; uzun yol yürümenin getirdiği yorgunlukla savaş kazanmak için gerekli enerji arasındaki ilişki de şüphesiz uzun açıklamalar gerektirmeyecek kadar açıktır. Bunlar her zaman böyleydi. Gene de, gelişen teknoloji, aynı zamanda, bütün bunlann “planlanma"sim ve “koordinasyonu”nu son derece önemli bir hale getirdi. Ordularda “kurmay”lık denilen işlev bunun sonucunda ortaya çıktı.

Bütün bu “lojistik” işleri, 19. yüzyıla kadar, ordu komutanı kimse onun sorumluluğunda olan şeylerdi. Onun neyi nasıl yapacağına karar vermesinde, o zamana kadar orduda tekrarlanmış alışkanlıklar, teamüller belirleyici olurdu. Örneğin Osmanlı ordusunun Batida veya Doğu’da sefere çıkmasının adımları, aşamaları belliydi. Kimler nerede toplanıp orduya nerede katılacak, silâhlarını kimler, nereden getirecek, erzak nerelerden, nasıl toplanacak vb. Viyana kapılarına dayanınca, nicelikler (aşılacak mesafe, aşacak insan sayısı, ağır silâhların ulaşımı, erzak örgütlenmesi) iyice büyümüş, ama gelenek değişmemişti; “kurmay” kavramı da yoktu.

Genel maddi ve ideolojik koşullarda bu zihnî tembelliği zorlayan fazla bir şey olamadığı için, 18. yüzyıl boyunca bir “kurmay”ın biçimlenmesi doğrultusunda birkaç adım atan Avrupa ordularında bile fazla bir değişiklik görülmedi. Ama yüzyıl sonunda bu muhafazakâr tavırda bir gedik açılınca, arkası bayağı hızlı geldi.

19. yüzyılın başında, von Clausewitz gibi askerlerin öncü rolüyle, askerlik, başlı başına bir “bilim” gibi görünür oldu. Yalnız von Clausewitz gibi bireyler değil, Prusya’nın kendisi bu alanda öncü olmuştur. Almanya üzerine bölümlerde de değinildiği ve görüldüğü gibi, Gneisenau, Schamhorst, Grolmann gibi adamlar, askerlikle ilgili kavrayış ve düşünceyi tepeden tırnağa değiştirmişlerdir. Daha önce Friedrich, ondan önce de babası, Prusya’nın çok etkili bir orduya sahip olması için çalışmış, bunu yaparken Prusya militarizminin de tohumlarını atmışlardı. Ama onlar askerliğin bilinen kalıpları içinde hareket ederek bunları yapıyorlardı. Gneisenau kuşağı ise Prusya’nın Napoleon karşısında çaresiz kalması durumuna karşı tepki gösteren bir kuşaktı ve onlar bu kalıplan temelden değiştirmişlerdi. Yukanda subaylığın “meslek” haline getirilmesine değinmiştim. O alanda başı çeken Prusya, “kurmay” yaratmakta da birinci oldu (ikinci önemli değişim). Daha Schamhorst zamanında “sınav” vermek, Prusya ordusunda yükselmenin başlıca yöntemi haline gelmişti. Bu sınavlan geçenler kurmay subaylar arasına giriyordu. Bu yeni kurallar, orduya aristokrasiden gelenleri de, aynı “sınav geçme” çabasını benimsemeye götürdü. Prusya’nın askerî sistemi, herhangi bir “bireysel yetenek” düşünülmeden, hattâ böyle bir şey düşünmemek için oluşturulmuş bir sistemdir. Kriegsakademie (Harb Akademisi) daha 1810’da açılmıştı. Huntin-gton’a göre, 1859’da, Avrupa’da savaş üzerine yapılmış çalışmaların yansı Prusya’dan çıkıyordu (Huntington; 1981; 50).

Prusya’yla kıyaslandığında öteki Avrupa devletlerinin bu yeni tip örgütlenmeleri benimsemesi, belki kendilerini aynı derecede tehdit altında hissetmedikleri için, çok daha fazla zaman gerektirdi. Bunun başlıca nedeni, aristokrasinin toplumdaki geleneksel rolünü değiştirecek uygulamalann ağırdan alınmasıydı. Devrim heyecanım kaybeden Fransa bile böyle bir ağır aksak tempoya girmişti. Herkesin silkinmesine yol açan etken, Prusya’nın askerî alanda kendi başına yaptığı birikimin sonuçlannın herkesin gözüne batacak şekilde ayan beyan ortaya çıkması oldu. Bu olay, tabii, Danimarka, Avusturya ve nihayet Fransa’ya karşı kazanılan (beş yıl içinde) üç parlak zafer sonucunda Almanya’nın kurulmasıydı. Üçünün, ama özellikle üçüncüsünün gerisinde Prusya Genelkur-mayı’mn varlığı ve etkisi besbelliydi.

1857’de Helmuth von Moltke Prusya ordusunun genelkurmay başkanı oldu. Buraya ilk 1832’de, daha teğmenken girmişti. 183639 arasında Osmanlı ordusuna çekidüzen verme göreviyle buraya geldi, ama sözünü dinletemedi. Dinlemeyen Hüsrev Paşa (ve başka-lan) ile Osmanlı ordusu Mısır karşısında hezimete uğrayınca o da Berlin’e döndü. Söylediğimiz görevi üstlendiği sırada henüz albaydı. Başkan olarak, Bismarck ile iyi anlaşülar ve çok verimli bir ortaklık kurdular. Moltke’nin büyük dehası, hızla gelişmekte olan sanayinin hayatın her alanına yayılan sonuçlannı askeri açıdan kullanışlı hale getirmenin yollannı başanyla düşünmesinde yatıyordu. Bu yeniliklerin başında demiryollan geliyordu. Tren, askerin bir yerden başka yere görülmemiş bir hızla -ve bir o kadar önemli, yorulmadan- ak-tanlmasını sağlıyordu (tabii erzakının da, teçhizatının da).

Bütün bu karmaşanın savaş hedeflerine göre örgütlenmesiyle Moltke Avusturya (1866) ve Fransa (1870) karşısında üç yüz, dört yüz bin kişilik ordulan çok geniş alanlara çok büyük bir hızla yayarak savaşlan kazandı. Sedan böyle bir hızlı davranma hârikasıdır. Ama Moltke 1888’de istifa ettikten (Bismarck gibi o da yeni Kayser Wilhelm ile anlaşamamıştı) ve 1891’de öldükten sonra, onun kurduğu bu ikmal sistemleri Birinci Dünya Savaşı’mn uzun ve yaygın siper savaşını da hem mümkün hem de kaçınılmaz kıldı.

Fransa’da St. Cyr Askerî Okulu’nun başlangıcı 17. yüzyıla kadar uzanır, ama ancak 19. yüzyılın ilk yıllannda bugünkü karakterini almaya başlar. 20. yüzyılda Petain ve de Gaulle gibi önemli generallerin mezun olduğu bu okulun Prusya'nın Kriegsakademie’sine benzemenin gereğini anlaması gene de çok zaman almıştı. Ğcole Milita-ire Superieure ancak büyük yenilgiden sonra, 1874’te kurulabildi.

Britanya bir genelkurmay kurmakta, gerekli askerî okulları açmakta daha bile gecikti. Britanya için anlaşılır şekilde, Deniz Kuvvetleri bu gibi teknik aşamaları Kara Kuvvetlerinden önce tamamlamıştır. Bugün Britanya’nın başlıca askerî eğitim kurumu Sand-hurst’tür (ama üniversite statüsünde sayılmaz). Bunun kuruluşu ancak 1947’dir. Neredeyse her şey olup bittikten sonra! Kurum, bir önceki yüzyıldan Royal Military College, Royal Military Aca-demy ve hattâ Staff College’m torunu sayılır, ama bu sayılanların hiçbiri Prusya’nın Harb Akademisi ile karşılaştırılacak düzeyde değildi. (Bu da ilginç. Eğitim kurumundaki bu gerilik Britanya’nın iki savaştan da galip çıkmasını engellemedi.)

Amerika da 1802’de açılan West Point ile bu askerî okullar yarışına katılmıştı.

Kurmaylıktan söz ederken, kurmay bakışının, bir ülkenin toplam maddi imkân ve kaynaklarının askerî hedeflere göre nastl yöneltileceğini ve yeniden düzenleneceğini hesaplama temeline oturduğunu söylemiş oldum. Bu zamana kadar bir savaşın kazanılması, cephede ordulara komuta eden kişiye verilmiş bir görevken, 19. yüzyılın koşullan cephe gerisinin planlama etkinliğine belirleyici bir rol vermiş oldu. Bu aynı zamanda, “toplumsal”ın “askerî”ye dönüştürülmesini merkeze alan bir etkinlik olduğu için, “militarizm” ideolojisini de güçlendirdi.

Burada bir “diyalektik” gözden kaçınlmamalı. Bu, hâlâ devam ettiğini gözlemleyebildiğimiz bir şey: Profesyonel, deneyimli “ücretli” ordu ile askerliği “hobi” olarak yapan aristokrat subay bir araya gelip uyumlu ve işleyebilen bir işbölümü kurabiliyor, bir “symbio-sis” biçimi yaratabiliyordu. Gelişen sınaî teknoloji savaşta özel becerileri büyük ölçüde gereksiz hale getirirken, kalabalık “yurttaş or-dulan” kurmak mümkün ve ashnda zorunlu oldu. Aynı zamanda, “subay”hk özel donanım, özel bilgi gerektirmeye başladı. Ancak bu bilgi gereği arttıkça, her rütbeden subaylar sıcak çatışmadan uzaklaşmaya başladılar. Bu tahtırevallinin iki ucunda oturmanın, böyle bir bilgi ve beceri dengesi kurması gerektiği anlaşılıyor.

Ama daha 20. yüzyıl başında, “özel bilgi ve beceri donanımı” değilse de, yukarıda değindiğim gibi, öncelikle “disiplin” bu kalabalık yurttaş-ordulan için gerekli görülmeye başlanmıştı. Goltz’un Millet-i Müsellaha (“Silâhlanmış Millet’⁵) gibi bir adı olan bir kitap yazması, bu ihtiyaca karşılık vermek içindir. Bu tabii bizi militarizmin alanına iyice sokar. Ama bunun gerçekleşmesi, bazı başka şeyler gerektirir. Bunlardan biri de, başka bir başlık altında gözden geçirdiğimiz “milliyetçi ideoloji” konusudur. Biz şimdi, kendi içinde yüksek derecede profesyonelleşmiş ordularla Birinci Dünya Savaşı’na giriş sürecine bakalım.

Birinci Dünya Savaşı

Avrupa Waterloo sonrasında Napöleon’u kesin olarak uzaklaştırmayı başarınca, kıtada, önceki yüzyıllara göre çok daha uzun barış dönemleri yaşamak mümkün oldu. Avrupa, epey uzun bir süre, ülkeler arasmda çıkan savaşlardan çok sınıflar arasında çıkan çatışmalarla uğraştı. Uzun bir barış döneminden sonra Kırım Savaşı yaşandı, ama bunun oluyor olması Avrupa’nın genel hayatını çok fazla etkilemedi. Ulusal birlik kurma çabasında olan Alman (Prusya) ve İtalyan (Sardinya-Piemonte) krallıkları, prenslikleri vb. de yüzyıl sonuna doğru savaş çıkardılar. Gene de, 19. yüzyılın savaşa ödediği insan canı vergisi görece azalmıştı. Bunun bir nedeni de, yüzyılın sonuna yaklaşırken, Avrupa içinde kökü olan gerilim ve çatışma potansiyellerinin sömürge edinme yarışmasında Avrupa dışına kaydınlmasıydı. Bu kaydırma Avrupa’da savaşa meydan vermedi, ama aynı zamanda gerilimlerin varacağı çatışmayı yok etmiş değil, sadece ertelemiş oldu. Nitekim, çıkacak anı ve fırsatı bulur bulmaz, Birinci Dünya Savaşı çıktı.

Bir yandan, bu noktaya yönelik müthiş bir hazırlık vardı. Bütün Avrupa ülkeleri harıl hani savaşa hazırlanıyorlardı. Bazı belirtilerden, bunun 1870’e kadar görülmüşlerden çok farklı bir savaş olacağı da anlaşılıyordu. Değişimin nedeni, hayatın temposunu gün geçtikçe daha derinden belirleyen teknolojik gelişmeydi.

Birinci Dünya Savaşi’nda zehirli gaz kullanıldı. Ama bu kullanım sınırlı kaldı. Daha sonra da yasaklandı. Ancak bazı silâhlar (ya da geliştirilmiş halleri) hâlâ kullanılıyor: ağır makineli tüfek, tank, uçak gibi. Bunlann hepsi Dünya Savaşı’ndan önce bir yerlerde bir ölçüde kullanılmıştı; ama savaşa damgalannı vurdular. Sa-*a£talnşmda henüz bir hayli ilkel olan savaş uçağı da 1918’de büyük gelişme göstermişti.

Yeni silâhlarla eski zamanın “meydan muharebesi”ni tekrarlamanın pek bir imkânı kalmamıştı. Başlangıçtaki hızlı manevralardan (Almanya’nın Fransa atağı gibi) sonuç alınmaması üzerine Birinci Dünya Savaşı hemen hemen her yerde bir “siper savaşı” biçimini aldı. Ordular, birbirlerinin siperlerini ele geçirmeye kalkışıp saldırıya geçince en fazla kayıp verdiler. Sonunda bir iki yüz metrelik ilerlemeler için milyonlarca insan öldü. Bunun gereği ve anlamı yoktu ama kararlan veren generallerin kafalan hâlâ eski savaş tarzının bilgileriyle doluydu.

Birçok Fransız subayının yeni kamuflaj kurallanna uymaya alış-mayıp sırmalı kırmızı pantolon giymesi, hayatlanna mal oldu. Bu da zihniyet değişikliğinin ne kadar güç olduğunu gösteren trajikomik bir örnek.

Gelgelelim, Birinci Dünya Savaşı’mn en önemli özelliği, savaş denen olayı ordular arasında geçen, bununla sınırlı bir olay olmaktan çıkanp hayatın her alanını kaplayan bir olay haline getirmesi oldu. Bu yeni savaşı kazanmanın yolu kuvvetli ordudan geçmiyor, ordunun kendisi burada yeterli olmuyordu. Toplumun toplam üretim gücü, yeteneği önemliydi. Sorun, sivil hedeflerin de hedef olabilmesiyle, savaşın bu anlamda yayılmasıyla sınırlı değildi. Kimin daha çok hammadde kaynağı var ya da bunlara daha kolay erişebiliyor, kimin ulaşım sistemi daha etkili çalışıyor, kim nüfusunu en akılcı biçimde ve her alanda savaşın gerektirdiği işlere yöneltebiliyor vb.

Böylece, savaş “topyekûn” sıfatıyla anılan bir büyük olay haline geldi. Napoleon çağında bir toplumun bütün erkek nüfusunun askerlik yapmaya başlaması, askerliği topluma olumlu bir değer olaıak sunma ve tanıtma gereğini doğurmuş olabilirdi. Ama şimdi, asker olsun olmasın, bütün toplumun askerleşmesi gereği üstüne vaaz vermek mümkün hale gelmişti. “Topyekûn savaş”, militarist ideoloji için iyi bir kılıf hazırlıyordu. Bu sadece ülkenin bütün yurttaşlarını asker gibi düşünmeye, duygulanmaya, davranmaya çağırmakla sınırlı da değildi. Savaşın en iyi uzmanları subaylar olduğuna göre, bütün topluma subaylann önder olacağı bir düzeni de haklı kılıyordu. Böyle bir ideolojik havanın doğmasına engel olacak toplumsal güçlerden yoksun ülkelerde, militarizm ve generaller, yoksunluktan ileri gelen ideolojik boşluğu doldurmakta gecikmediler.

Türkiye tabii bu ülkelerden biri, önde gelen bir ömeğidİT. Ellili yıllarda, radyoda, “Ordu Saati” olarak bilinen programda konuşan bazı subayların sözlerinden bazı örnekler vereyim:

Millî Savunmanın kuvvetli oluşu, kuvvetli ordulara, kuvvedi ordular, kuvvetli milleüere, daha doğrusu ordulaşan milleüere ihtiyaç gösteriyor (Yazır, Ordu Saati Konuşmaları, 1 (1956): 16).

Bu “ordulaşmış millet” sözü 12 Eylül’den önce de kullanılmış.

Çocuklara; ana kucağında, baba ocağında ve şirin yurt bucağında daha ziyade manevi, kutsal ve değeri üstün hususlar tanıtılmalı, atalarımızdan bize intikal eden dünya ile yaşıt şanlı bir tarihe ve hürriyet içinde temiz havasını teneffüs ettiğimiz emsalsiz güzellik ve zenginlikteki aziz vatana sahip olmanın hak kazandırdığı büyük şeref anlatılmalı, bu itibarla ileride, TOPYEKÛN SAVUNMA KONUSUNDA terettüp edebilecek, kutsal vazife ve hizmet hakkında bilgi verilmelidir... Bu sistem; okula, okuldan ordu hizmetine katılmcaya kadar geçecek zaman içinde arasız olarak direkt veya endirekt takip edilmeli... (Ordu Saati Konuşmaları, 1 (1956): 28-9)

Bu konuyu topluma açıklayanlardan biri de Alparslan Türkeş’tir:

Bu da milletçe daha barış zamanından topyekûn harbe göre hazırlanmağı gerektirir. Yani askere gidenlerin yerlerini alacak olan erkek ve kadın, genç ve ihtiyar herkesin, barış zamanında teşkilâtlandınlarak yetiştirilmesi şarttır” (Ordu Saati Konuşmaları, 1 (1956): 51).

... bayrağını şerefle dalgalandırmak isteyen bir millet, yurdunu bir ordugâh, bir kışla haline getirmeğe, halkını da... bir ordu haline sokmak [sic] mecburiyetindedir (Ordu Saati Konuşmaları, 1 (1956): 53).

Bu radyo konuşmalarında Üçüncü Dünya Savaşı’nm yakınlığı ve kaçınılmazlığı da sürekli bir motiftir. Onun için toplumun derhal askerileşmesi gereği tekrarlanır. Bunun gibi, gene “Topyekûn” kavramına bağlanan “Beşinci Kol” teması da çok popülerdir.

Bugün

Sarkacın bir o yana, bir bu yana sallanması devam ediyor. Dünyada bilgisayara dayalı yeni düzene geçtiğimizden beri merkeziyetçilik, başta üretim, pek çok yerde köstekleyici bir öge olarak görülmeye başladı. Şüphesiz, birçok yerde direniş gösteriyor; ama geleceğin belirlendiği ülkelerde, bölgelerde, işlerde, merkeziyetçi yapılar hızla tasfiye ediliyor. Bu durum askerlik ve ordu örgütlenmesi için de geçerli.

19. yüzyılın başında en iyi çözüm olarak kabul edilen universal conscription, başta Amerika, ileri ülkelerin birçoğunda kaldırıldı. Bu sistemde sürenin kısa tutulması bir zorunlük. Ekonominin her şeyi belirlediği bir çağda çok sayıda insanı uzun sürelerle verimsiz ordularda tutmanın mantığı da, imkânı da yok. Böyle olunca da, yeni çatışmalarda önemi büyük olan beceriler o kısa zamanda kazamlamıyor. Profesyonel ordularda ise bu çok daha kolay sağlanabiliyor.

Amerika’nın Vietnam Savaşı’nda verdiği büyük kayıplar, universal conscription sistemini bırakıp yeniden “ücretli askerlik” sistemine dönülmesinde belirleyici rol oynadı. İşsizlik gibi yerleşik bir etken de, bu sistemi uygulayan ordulara kolay kolay tükenmeyen bir “insan kaynağı” sağlıyor.

Profesyonel askerlikte subaylara, etkin savaşçılara düşen işlerin çeşitlendiğini ve karmaşıklaştığını söylemek mümkün: Bilgisayar becerisi her yerde gerekli. Ama bugünün “savaşçı”sının paraşütle atlamaktan denizaltında etkili olmaya, her türlü araç kullanmaktan çıplak elle dövüşmeyi bilmeye bir dizi beceri ile donanabildiği zaman “ideal” bir savaşçı olduğunu söyleyebiliriz. Bu gelişme doğrultusu insana yemden ortaçağm “şövalye” tipini hatırlatıyor. Onun gibi, elinden çok iş gelen bir “uzman savaşçı”ya doğru evriliyoruz.

İnsanlığın, tarihin en büyük facialarından olan “savaş” konusunda bilincinin yükselmesiyle ve aynı zamanda Birleşmiş Milletler ve onun gibi ulus aşın örgütlerin güçlenmesiyle savaşlann geriletilebileceği bir dünyayı artık düşünebiliyoruz. Daha şimdiden, “Banş Gücü” dediğimiz işlevi yerine getiren askerler ve ordu-lann sayısı arttı, örnekler çoğaldı. Ordular, iki ülke arasında çıkmış bir savaşta yer almaktan çok, bir hayli daha fazla karmaşık bir yapılanma gösteren çatışma alanlarında önleyici güç olarak çalınıyor. Daha değişik kelimelerle söyleyecek olursak, asker, dünya yitimde, “asker”den çok “polis”le bağdaştırdığımız işleri üstlen-ıııryı- başladı.

I!u da, dünya barışının geleceği bakımından umut veren bir gelişme.

MİLİTARİZM

Bu kitapta birkaç yerde değindiğim gibi “militarizm”i modern dünyada belirli koşullar çerçevesinde üretilmiş bir ideoloji olarak anlıyorum. Bunun çok daha somut örneklerini bundan sonraki bölümlerde inceleyeceğiz, ama gene de, kısa olsa dahi, bunları sonradan tekrarlamam gerekse dahi, bu terimden ne anladığımı bir bölüm çerçevesinde derli toplu bir şekilde açıklamak ihtiyacını duydum.

Askerlik, bundan hoşnut kalsak da, kalmasak da, tarih boyunca önemli bir konu olmuştur, çünkü savaş insan hayatından eksik kalmamıştır ve savaşın sonuçları her zaman, herkes için çok önemlidir. Dolayısıyla, herhangi bir saldırgan niyet beslemeyen, ama doğal olarak kendini korumak isteyen toplumlar da askerî örgütlenmelerini sıkı tutma ihtiyacını duymuşlardır. Öte yandan, kendini güçlü hisseden toplumlar da buna güvenerek topraklarını, onunla birlikte servetlerini artırmak için savaşmayı çok doğal ve İnsanî bir hak olarak görmüşlerdir. Tarih, her biri kendi halkı veya hattâ başkaları tarafından “kahraman” olarak algılanan “cihangir”lerle doludur. Çeşitli toplumlann, örneğin göçebe olanların günlük hayatında savaş gündelik bir ihtimaldir; ama Roma ya da Osmanh imparatorluklan gibi sürekli bir askerî fütuhat faaliyeti içinde yaşayan yerleşik medeniyetler de vardır.

Bunların hiçbirini “militarist” olarak nitelemiyorum. Militarizmin bence şaşmaz özelliği, “askeri değerler” dediğimiz şeyleri, veya askeri norm ve kuralları, toplumun tamamına, yani asker olmayan kesime de kabul ettirmeyi amaç edinmiş bir zihniyettir. Bu da, hep aynı olmamakla birlikte, birtakım benzer koşullann bir araya gelmesini gerektirir. Örneğin, ancak gelişkin bir “işbölümü” olan bir yerde bu çaba böyle bir önem kazanır. Gelişkin işbölümüyse ancak modernleşen toplumda görülebilecek bir şeydir.

“Militarizm”! inceleyenlerin bu konuda yaygın bir görüş birliği vardır. Örneğin bu alanın klasik kitaplarından birini yazmış olan Alfred Vagts, A History of Militarisrriin (1959) “Giriş”ine şu sözlerle başlar

Her savaşta askerlerler dövüşür, her ordu askeri ya da asker-ci (yani militarist) bir biçimde örgütlenir. Bu temel ve ölümcül bir ayrımdır. Askerî yöntemde, en etkili biçimde, özgül güç hedeflerini kazanmak üzere, yani en az kan ve servet kaybıyla, insanlar ve malzeme, belirli yerlerde yoğunlaştırılır. Çerçevesi sınırlı, tek bir işleve indirgenmiş, bilimsel nitelikte bir etkinliktir. Oysa askercilik [bu bağlamda “mılitarizm”i böyle çevirdim] ordular ve savaşlarla bağdaştırılan muazzam bir âdet, yaklaşım, prestij, eylem ve düşünceyi harekete geçirir, ama bunlann toplam amacı salt askeri amaçlan aşar. O kadar ki, askercilik, asken yöntemin amaçlarını engelleyebilir ya da bozabilir de. Etkisi sınırsızdır. Bütün toplumu kaplayabilir, bütün sanayi ve sanatlara egemen olabilir. Askerî yöntemin bilimsel karakterini de yadsıyan askercilik “kast” ve “kült”, otorite ve iman niteliklerini sergiler (Vagst, 1959: 13).

Hemen sonra da Vagts bu “ideoloji”yi (ya da, başarılı olmuşsa, “siyasî- toplumsal” düzeni) şu temel ölçütü uygulayarak tanımlar:

... Militarizm asker kişinin sivile egemenliğini, devletlerin hayatında yer alacak ruh ve idealler, değer ölçekleri arasında askerî taleplerin aşırı önemi ve önceliğim vurgulayagelmiştir. Ayrıca, askeri amaçlar uğruna halkların sırtına ağır yükler yüklenmesini, refah ve kültürün ihmal edilmesini, ülkenin en nitelikli insan gücünün verimsiz askerî hizmette heba edilmesini anlatagelmiştir (Vagts, 1959: 14).

Şu önemli saptamalar da Vagts’m kitabından (ama bunlar hepsi artık genel kabul görüyor):

Savaşa değil de askerî erkâna hizmet etmek üzere oluşturulmuş bir ordu militaristtir...

Militarizm, genel olarak, savaş zamanından çok barış zamanında serpilir. Ama savaş zamanında, zaferi kazanmakla özdeş olmayan hedefler ardında koşulması militarist bir çabadır (Vagts, 1959: 15)...

Ordular, aklı başında bir biçimde, kendilerini savunmaya göre hazırlarlarsa, toplumu koruyabilirler; kendi çıkarlanyla geri kalan toplumun ihtiyaçları arasındaki oranlama yeteneğini kaybederlerse, toplum için bir tehdit haline gelirler (Vagts, 1959: 16).

Militarizm barışseverliğin karşıtı değildir; gerçek karşıtı, sivilliktir... Militarizm savaş sevgisinden bazan daha çok, bazan da daha az bir şeydir. Askerî kurumlan ve yöntemleri sivil hayatın yöntemlerinin üzerine yükselten her türlü duyguyu, askerî zihniyeti, muhakeme ve davranış biçimlerini sivil alana taşıyan her türlü düşünme ve değerlendirme sistemini kapsamına alır (Vagts, 1959: 17).

Yukarıda “göçebe toplum”a değindim. Bu, işbölümünün ve farklılaşmanın asgarî düzeyde seyrettiği bir toplum biçimidir. Dolayısıyla böyle bir toplumda herkesin, elbette erkeklerin, hattâ bazen kadınların da, savaşçı olmaları doğaldır. Burada da, belki bu “doğal” olduğu, bir “varoluş koşulu” olarak ortaya çıktığı için, böyle bir toplumun “militarist” olarak betimlenmesini doğru bulmam. Çünkü, “toplumda herkesi asker yapma” zihniyetinin aynı zamanda bir seçme konusu olduğunu düşünüyorum. Örneğin antik dünyadan bildiğimiz örnekler arasında Sparta’nın “militarist” olduğunu söyleyebilirim. Çünkü çevresinde onun gibi olmayan birçok kent-devleti var. Kent-devletinin alacağı, aldığı doğal biçim ille de Sparta’nınki değil. Daha doğrusu, Yunan medeniyet çevresi içinde bir tek Sparta’nın böyle olduğunu biliyoruz; demek ki bu bir seçme. Sparta’nın bunu seçmesinin sebepleri olabilir, mutlaka vardır - “sebepsiz” herhangi bir şey olmayacağına göre. Ama bu, göçebe bir topluluğun savaşçı olması gibi, başka türlü bir “seçme”ye imkân tanımayan bir durum değildir. Aynı şekilde, Mezopotamya medeniyeti çerçevesinde de Asur ötekilere kıyasla hep daha “militarist” görünmüştür.

Militarizmin, asker dışında kalanları da bir biçimde askerleştir-meyi amaçlamak demek olduğunu söyledim. Burada şöyle ilginç bir nokta var. Bu böyleyse, bu sadece “bir tehlikeye hazır olmak” gibi bir gerekçeyi aşıyor olmalıdır. Hazır olmak için asker olmak değil, asker olmak kendisi iyi olduğu için öyle olmak, bu seçmeyi yapmanın nedeni olabilir. O zaman bunun “ideal hayat tarzı” olarak seçilmesi söz konusu. Bu, bir dizi “değer”in bir kenara konması ve onların yerine “militarist” olarak bildiğimiz bir başka dizinin alınarak benimsenmesi demektir.

Antik dünyada olsun, sonraki çağlarda olsun, “militarist” kategorisine koyacağım örnek düşünmekte zorlanıyorum. Sparta ya da Asur gibi akla gelen örnekler de istisnaî ve çok az. Niçin öyle olduklarını açıklamak zor. Ama modern çağa geldiğimizde örnekler birdenbire çoğalıyor. Bu kitapta ele aldığım üç büyük örnek var tabii. Ama başka birçok yere baktığımızda benzer gelişmeler, benzer kalıplar görebiliriz. Bu gibi toplumlarda da ille öyle bastıran bir “savaş durumu” olması gerekmiyor. Asıl konumuz Türkiye’yi alalım. Kore ve Kıbns gibi iki “anzî” olayı saymazsak, Türkiye 1922’den beri bir savaş içinde bulunmadı (klasik anlamda savaşı kastediyorum); buna rağmen, militarizmden geçilmiyor, özellikle de savaşın olmadığı bu yıllar boyunca.

Militarizm topluma yönelik, yani topluma biçim vermeyi amaçlayan bir ideolojidir. Tabii ikna edici olmadığı için hep bu ideolojik düzeyde kalmış “militarizm”ler görebiliriz. Ama normal koşullarda militarizm bir “ideoloji” ve aynı zamanda bir “pratik”tir; bir toplumsal düzendir. Militarizm, sivilleri, kadınlarıyla toplumun tamamını, çocukluktan başlayarak, “askeri değerler ve normlar” çerçevesinde eğitmek, bu çerçevede davranmaya çağırmak, askerliği askerliğin dışına çıkarmak ve genel bir “yaşama üslûbu” haline getirmek demektir. Bunun da anlamı, bunu seçen toplumun, yapmaya kalkıştığı her işi askerî yöntemle yapmaya karar vermiş olmasıdır.

Bu, nasıl bir tarzdır, neleri içerir? Konuştuğumuz olguların matrisi, içinde biçimlendikleri ortam, modernleşmenin başladığı ortam, yani 19. yüzyıl, Fransız Devrimi’nin ve sonuçlarının yaşandığı, Sanayi Devrimi’ninse etkilerini yaygınlaştırarak devam ettiği dönem. Bu ortamda “askerî" terimi de içeriğini dönemin koşullarından alıyor. Daha önce anlattığım “herkese askerlik”, “ateşli silâh” gibi yeniliklerin yanı sıra Napoleon (ve yanındaki generaller), Wellington, Kutuzov, Blücher gibi hâlâ unutulmayan komutanların da yeri var.

Elbette, dışarıdan gelecek bir düşmanla savaş ihtimali, militarist ideolojinin en tepesinde yer almak durumundadır (ve “düşman” ihtimalinin fazla olduğu bir bölge bu ideolojinin gelişmesi ve güçlenmesine daha çok imkân tanır), ama böyle bir sorun çıkmadığı halde ideoloji aynı şiddetle devam edebilir. Böyle örneklerde, militarizme, dış düşmanla dövüşmekten çok içeride itaatkâr bir nüfusu disiplin altında yaşatmak için ihtiyaç duyulduğunu söyleyebiliriz.

Ama militarizm “barışsever” olamayacağına göre, her zaman, ortada somut bir düşman olmadığı zamanda bile, “savaş” kavramını, düşüncesini, tehdidini diri tutmak zorundadır. Olmayan tehditler yaratmak da militarist ideolojilerin çok sık başvurduğu yöntemler arasındadır.

Peki, bir toplumun militarist olması, o ülkede ordunun doğrudan doğruya (ve kayıtsız şartsız) iktidan anlamına gelir mi?

Bu, genellikle böyle olmamıştır. Bu kitapta ele alman üç örnekte ordunun “ulusal kuruluş” aşamasında öncü güç olarak ortaya atıldığım görüyoruz. Dikkat edilirse, bir toplumun militarist olmasında bu etken önemlidir. Ulusun doğumuna katkıda bulunmuş bir ordu, bundan böyle kazandığı prestijle, “şükran” duygusuyla, kurulmasına yardım ettiği topluma kendi değerlerini daha kolay empoze edebilir, daha kolay kabul ettirebilir. Sözgelişi, darbe gibi eylemlerle iktidan ele geçiren ordular (Üçüncü Dünya bunlarla dolup taşar) her zaman böyle bir prestije sahip değillerdir. Doğrudan doğruya iktidarda olmak, toplumu “militarist” yapmaya yetmez. Halkın “gönlünde” kurulmuş bir iktidar, militarizmin başarısının çok daha sağlam bir işaretidir.

Ama, tabii, bunu bütün topluma mal ederek söylemiyorum. Almanya ve Japonya gibi, orduya ciddi bir tapınmanın olağan sayıldığı iki toplumda aynı zamanda bunun karşıtı bir zihniyetle hareket eden güçlü sol örgütler ve çok geniş tabanları vardı. Türkiye’de bu hiç olmadı, ama yaygın bir anti-militarist tutum burada da hep görüldü.

Askerlerin iktidann tek ya da doğrudan sahibi olmadığı, sağ ya da ölü bir “önder”, kral veya imparator, böyle birinin “emrinde” olduğunu beyan ettiği durumlar, militarizmin yapısında daha sık görülür. “İktidarın tek sahibi” olarak algılanmak, çok geçmeden bir “zümre egemenliği” kuşkusuna (ya da “teşhisi"ne) yol açacaktır; onun için sakıncalıdır. Ordu, kendinden üstün saydığı bir ilkeye, kişiye, kavrama, “ulus” gibi bir varlığa bağlı olduğunu iddia ederek iktidarını onun adına kullanır.

Militarizmin kaçınılmaz bir özelliği, toplumun karşılaştığı iç veya dış sorunlarda, çözüm olarak, en fazla şiddet içeren yöntemi önermesi ya da tercih etmesi, savunmasıdır. Almanya, Japonya militarist çağlannda bunu hep yapmışlardır. Türkiye de böyle-dir. Örneğin bir Kürt kimliğinin tanınması yıllarca sürmüş bir savaşa (ve bunun ekonomik, toplumsal yıkımına) mal olmuş ve hâlâ çatışmasız bir formül ortaya çıkamamıştır. Çıkamamasınm -“tek” değilse de- baş sorumlusu ordudur.

Askerlik her zaman oldukça katı bir hiyerarşi gerektirmiştir. “Katı”lığınm ölçüsü de “disiplin” kavramında yatar. “Askeri değerler”in bir skalasını çıkaracak olsak, herhalde piramidin tepesine bunları koymamız gerekir. Çünkü bunlar anlattığımız kariyerin “olmazsa olmaz”larıdır. Eğer “savaş”, “dövüş”ten farklı bir şeyse, bu farklılık onun örgütlü bir dövüşme olmasında yatar. Bu bağlamda “örgütlü”den bir “merkez”i, “strateji”yi, “taktik”i ve buna benzer birçok şeyi mantıken çıkarsamamız mümkündür. Ölüm/ kalım sorunu olan bir eylem biçiminden söz ettiğimize göre burada “disiplin”in de hayatî bir yeri vardır, çünkü “merkez”in gördüğü duruma göre yapılmasını uygun bulduğu, yapılma “emri”ni verdiği şeylerin en çabuk şekilde yapılması gerekir. “Savaş” ortamında en önemli şey bu “aciliyet”tir. “Emir demiri keser,” gibi askeri vecizelerin sebeb-i hikmeti de budur. “Birinci süvari alayı X tepesini dolaşarak sağ cenaha yüklensin,” diye bir komut verildiğinde söz konusu alayın komutanının “Soldan yüklensek daha iyi olmaz mı? Şunu oturup bir tartışsak,” demesinin absürditesi ortada. Hiyerarşide o komutu verenin orada, o konumda olması, topluluğun genelgeçer yargıları çerçevesinde kabul edilmiş olmalı (istisnalardan değil, kurallardan söz ediyorum). Şimdiki dünyada insanlar çeşitli sınavlardan geçip bilgilerini kanıtlayarak o yetkiyi elde ediyorlar. Eskilerde, “soylu kan” sahibi olmak da buna yetebiliyordu. Önemli olan, genel olarak toplumun, bu ayrıcalığın kaynağını geçerli sayması. Böyle olduktan sonra, oradan gelecek emirlerin itirazsız ve zaman kaybetmeksizin yerine getirilmesi zorunlu.

Savaş ortamından, onun doğurduğu zorunluklardan söz ediyorum. Her asker, dediğim bu kurallara genel olarak uyar. Zaten as-|kcr olmak, bir bakıma, bunlara uymayı taahhüt etmek demektir. Militarizm, bu saydığım davranışın savaş olmayan zamana ve asker olmayan insanların karşılıklı ilişkilerine de yayılması anlamına gelir. Burada böyle davranışlar fiilî savaş durumundan bağımsızlaşır ve her zaman, her durumda olması istenen ya da gereken davranışlar haline gelirler. “Hiyerarşi” olmalıdır, çünkü “hiyerarşi hadd-i zatında iyidir”. Hiyerarşi hayatın bir sırrıdır, özüdür.

Öyleyse “disiplin” de olmalıdır - savaştığımız için veya “savaşırken” değil, her zaman, çünkü disiplin de “hadd-i zatında” iyidir. İnsan karakterinin olması gereken bir parçasıdır. İnsanları çeşitli nedenlerle, “dürüst” oldukları için, “cömert” oldukları veya “sevecen” oldukları için överiz. Ama bir militariste göre bunların arasında “disiplinli” olmak, asker ya da sivil, herkes için özenilmesi gerekli bir “erdem”, bir meziyettir. Hattâ, “hiyerarşik” dünya görüşü çerçevesinde, belki, “meziyetler skalası”mn en tepesinde yer almaşı gereken değer olduğunu da söyleyebilir.

(Jande Oztlamar. “Kültürel incelemeler” dalında yazdığı yüksek lisans tezi, “1930-1945 Arası Dönemde Türkiye’de Militer Anlayış ve Yansıması”nda (2007) çeşitli ders kitaplarından “disiplin övgüsü”ne örnek alıntılar verir:

Müşterek bir iman ve duyguya maddi bir varlık verebilmek için hislerden, fikirlerden ve itiyatlardan seçilmiş ve toplanmış bir takım kaidelerdir ki, aynı iman ve duygu etrafında birleşmiş insanlar bunları sayar ve bunların önünde baş eğerler. Orduda ise bu duyguyu ve imam maddileştiren disiplin, ancak amirlere ve emirlerine, kanunlara, nizamnamelere ve talimatlara içten gelen bir istekle boyun eğmek demektir. Disiplin askerliğin temelidir. Yurdun ve milletin saadetini, selâmetini, istiklâlini sağlamak ve Cumhuriyeti korumak ancak disiplini mükemmel olan bir ordu ile mümkündür (Ferit Birtek, Askerliğe Hazırlık II (Lise Kitapları): Erkekler için, Maarif Matbaası, Ankara, 1943, s. 20’den akt. Özdamar, 2007).

Dünyada Türk ordusu kadar disiplinli bir ordu yoktur. Çünkü Türkler, aile ocaklarında büyüklerine karşı her milletten fazla itaatkâr olarak yaşarlar ve bunu dünya milletlerinin tarihi

de tasdik eder. CEZA UFAK DA OLSA BİR YÜZ KARASIDIR:    •

Türke yakışmaz (Hakkı Ezgeç [soyadına dikkat. M.B.], Askerliğe Hazırlık 1 (Ortaokul Kitapları): Erkekler İçin, Maarif Matbaası, Ankara, 1942, s. 10’den aktaran Özdamar, 2007).

Çeşitli ideolojiler arasında militarizm

“Liberalizm” veya “muhafazakârlık” gibi, ta 17. yüzyılda biçimlenmiş siyasî ideolojilere, Amerikan ve Fransız devrimleri sırasında “milliyetçilik”, “cumhuriyetçilik” ve “sosyalizm” de eklenmişti. “Radikalizm” adı da bu sıralarda telaffuz edilmeye başlamıştı; aslında birçok şeyin “radikali” olunabilir. “Radikal”, “ılımlı” gibi deyimler bugünkü terminolojide önce saydıklarım gibi ana siyasî akımlar değil, bir ideolojinin gereğini yerine getirme yöntemini ve üslûbunu anlatan nitelemelerdir. Örneğin birisi “Batıcı” olur. Bu, tanımlanabilir bir ideolojik konumdur. Ama bunun radikali veya ılımlısı olunabilir. 19. yüzyıl iklimindeyse “radikalizm” bir “sıfat” tan çok, sola ve “Jakoben sol” tutuma yakın bir siyasî çizginin adı olabiliyordu.

“Militarizm ’e baktığımızda, onun böyle “radikal” veya “ılımlı” gibi, sanki bir sıfat, bir niteleme içermediğini görüyoruz: “askerî model üzerinden örgütlenelim.” İyi, peki de, niçin öyle yapacağız? Bir iş yapmak, bir amaca ulaşmak üzere örgütleniriz; o amacın özelliklerine ya da kendi sahip olduğumuz verilere göre şöyle ya da böyle örgütleniriz. Sözü geçen bütün bu “izm”ler modernleşme bağlamında ortaya çıkıyor; amaçları da zaten o, modernleşmek. Peki, kim bu “modernleşecek” olan? Bir insan topluluğu. Adma da “millet” diyoruz - bir süreden beri. Yani, sonuç olarak, “militarizm”, “millet”in “modernleşmek” için seçtiği -ya da seçmek zorunda kaldığı- “örgütlenme tarzı”dır. Ama biz “modernleşme” denen hamleyi yapmak üzere “militarist” yöntemi seçmişsek, bunun “radikal”! veya “ılımlı”sı yoktur. Militarizm, “militarizm”dir.

Askerlik, “savaş” demektir. “Savaş” dediğimiz şey de birine karşı yapılır ve ona “düşman” denir. “Düşman” diyecek birinin bulunmadığı bir dünyada “askerlik” de anlamsızlaşır. Peki, bu ortamda “düşman” kim? Bunun pratik çeşitli cevapları olabilir ama, teoride, bizim “millet”imizden olmayan herkes, bütün “öteki milletler” diyebiliriz.

Yani, bir yandan “milletler” var; bir yandan “sanayileşme/kentleşme” gibi “modernleşme”yle ilgili maddi hedefler var; bir yanda rejim anlatan “cumhuriyet/monarşi” vb. yönetim biçimleri var. Bir yandansa daha da geniş “milliyetçilik”, “liberalizm”, “sosyalizm” gibi “nasıl yaşamalı?, nelere inanmalı?” sorusuna cevap olabilecek ideolojiler türemiş.

Bütün bu çizgiler “modern” dünyanın ürünleridir. Belirli (siyasî) amaçlar üzerine kurulmuş ve buna göre tanımlanmışlardır. Mantıken bu ana çizgilerden birini tercih etmek, ötekileri reddetmek, dışarıda bırakmak olmalıdır (insanın “cumhuriyetçi-kralcı” olamaması gibi). Ama bazıları da, “radikal” ve “sosyalist” gibi, yan yana gelebiliyor. Birçok “olabilir” kombinezon, birçok da “olmayacak” kombinezon var. Şimdi bu çerçevede, militarizmin normal olarak nelerle bağdaşıp nelerle bağdaşmayacağına göz atabiliriz.

“İdeoloji” çerçevesinde bakıldığında, birbirine en “uzak” kalanlar “liberalizm” ile “sosyalizm” gibi duruyor. Tabii, “demokrasi”yi de unutmamalı. Militarizm açısından en önemli kavram olan “hiyerarşi” özellikle sosyalizmin “eşitlik” önceliği ile, onun tamamlayıcısı olan “disiplin” değeri ise liberalizmin “özgürlük” önceliği ile hiçbir şekilde bağdaşmıyor. Ve tabii demokratik de değil.

Tabii bu, liberal bir ülkede ya da sosyalist bir ülkede bir “ordu” olmayacağı anlamına gelmiyor. O elbette olur - ama “militarizm” olmaz. Liberal bir toplum militarizmi barındırmaz (ve bu, birileri-nin sandığı gibi, “antidemokratik” bir şey değildir): 1) militarizm izin vermeyeceği için; 2) liberalizm gerçekten olsa militarizm öyle bir toplumsal ortamda tutunamayacağı için. Aynı şeyleri “sosyalizm/militarizm” ilişkisi için de söyleyebiliriz.

19. yüzyılın öteki, rejime ilişkin ideolojilerine gelince, militarizmin onlarla ilişkisinin bu derece uzak ya da düşmanca olması gerekmiyor. Cumhuriyetçilikle bağdaşmaması için bir neden yok -cumhuriyetin “liberal” olmak veya “sosyalist” olmak gibi tamamlayıcı nitelikleri arasında “militarist” olması da mümkündür. Aynı şekilde, rejimin bir “monarşi” veya “meşrutî monarşi” olması da kendi başına militarizm için uzlaşmayı kolaylaştıracak ya da zorlaştıracak bir şey değildir.

Bu çerçevede, “muhafazakâr” ideoloji de, kendi başına, militarizmi itecek veya çekecek bir şey değildir. Böyle olan toplumlarda veya olmayan toplumlarda militarizm görülebiliyor. Bu iş son analizde, söz konusu toplumun neyi muhafaza etmek istediğine bağ* lıdır. Gene de, militarizmin muhafazakârlığa daha yakın durduğunu söyleyebiliriz. En azından, “devrimci”liğe yakın duran bir rejimle bağdaşmasının çok daha zor olduğunu söyleyebiliriz. Örneğin, Meksika’nın Kurumsal Devrim Partisi, aynı zamanda militarist bir yapılanmayla da bağdaşabilir; paradoks şurada ki, Kurumsal Devrim Partisi, adının da anlattığı gibi, kendisi muhafazakâr bir yapı olmak durumundadır. Örneğin, Türkiye’deki duruma baktığımızda, ordunun Müslüman muhafazakârlıkla başının hiç hoş olmadığını görüyoruz. Ama buranın Kurumsal Devrim Partisi olan CHP’ye, onun temsil ettiklerine, bugünkü politikalarına gelince, bu muhafazakârlıktan hiçbir şikâyeti olmadığı, tersine zaten onun merkezinde durduğu görülüyor. O zaman, militarizmin genel olarak geleneksel muhafazakârlık biçimleriyle fazla yakınlığı olmayabileceğini (dindarlık, genel statükoculuk vb.) ama kendi muhafazakârlığını ya da çeşitli nedenlerle benimsediği bir ideolojinin muhafazakârlığını yapmaya derhal hazır olduğunu söyleyebiliriz sanıyorum. Gorbaçov’a darbe girişimine geçen Sovyet ordusu, “komünist muhafazakârlık” adına harekete geçmişti! Genel muhafazakârlık biçimleriyle niçin çok kolay bağdaşmadığı sorusuyla biraz ileride daha kapsamlı bir biçimde ilgileneceğiz; ama burada, geçerken, bunların normal koşullarda militarizm öncesi bir dönemin, bir varoluş tarzı ve değerlerinin üstüne kurulu muhafazakârlık biçimleri olduğunu, dolayısıyla da militarizmle aralarında iyi bir frekans kurulamadığını söylemek mümkündür sanıyorum.

Militarizmin muhafazakârlıkla ilginç ve karmaşık bir ilişkisi vardır. Askerlik, bir meslek olarak, bir şeylerin korunmasını içerir. Korunan bu şeylerin bozulmadan ve değişmeden “muhafaza” edilmesi de, normal olarak, böyle bir çabanın önemli bir parçasını oluşturacaktır. Şimdiye kadar birkaç kere değindiğim “hiyerarşi” kavramının kendisi “muhafazakârlık” gibi bir kavramla doğal olarak iç içe geçer - “disiplin” de öyle. Askeri açıdan kavranışıy-la pek çok insan-insan veya insan-nesne ya da insan-kavram ilişkisinde “değişmezlik” bir “değer” olarak vurgulanır. Pratik hayatta elbette “değişim” olacaktır: Sözgelişi, şu kadar yıllık sürelerde binbaşılar albay, albaylar general olacaktır vb. Ama hiyerarşinin kendisi “binbaşılık”, “albaylık” basamaklarıyla hep orada duracak ve bu basamaklarda duranların birbirleriyle ilişkileri de hiçbir zaman değişmeyecektir. Yani, ideal budur.

Militarizmin “modernleşme” ile ortaya çıkan bir ideoloji olduğunu ve aynı şekilde doğan orduya dayandığını gördük. Şu halde, ordunun bu çıkışının öncesindeki tarihî oluşumlardan kalma bir “muhafazakârlık”, ordu için pek makbul olmayabilir.

Saydığım çeşitli siyasî ideoloji çizgileri arasında askere ve aynı zamanda militarist ideolojiye en yakın, en uygun geleni, hiç şüphe yok ki, milliyetçiliktir. Askerlik mesleği, “millet” diye tanımladığımız toplumdan çok daha eski. Ama modem çağda bir kere daha doğdu sanki ve “millet”in kardeşi olarak doğdu.

Militarist ideolojiyi benimsemiş ya da benimsememiş, askerlik kurumu, bu çağda, “devlet-millet-vatan” üçlemesi ile yakın ilişki içinde bulunmak durumundadır. Kendisi “devlet”i oluşturan kollardan birisidir. Ona bağlıdır, ama aynı zamanda onun belki de en önemli sayılan parçasıdır. Yıllarca savaşı tatmamış toplumlarda bile, ordusuz kalmayı göze almak kolay bir şey değildir ve Kostari-ka’da olduğu gibi çok zaman dış dengelere bağlıdır. Bu ilişkinin dereceleri, farklı toplumlarm farklı tarihî yörüngelerine göre deftir Bazı toplumlarda askerin devlet yapısı içinde ağırlığı daha fazla (Türkiye’de olduğu gibi), bazılarında daha az (İsviçre’de veya İskandinavya’da olduğu gibi) hissedilebilir. Kolonizasyonun ve bundan önceki kabile dönemlerinin etkilerini silememiş toplumlarda (Afrika’da bu tanıma uygun ülke daha çok bulunuyor) içinden “asker” çıkarıldığında “devlet” diye bir şey kalmayacağını da düşünebiliriz. Aynca, hem “devlet” yapısı içinde hem de toplumda Mdaha fazla ağırlığı” olmanın temelinde yalın “silâhlı güç” etkeni rol oynayabileceği gibi, bunun manevi etkenlere bağlı olduğu (örneğin, gene Türkiye gibi) toplumlara da rastlarız.

Ama sonuç olarak modem dünyada askerler, ordu, devletin ku-rumlarmdan biridir ve onların gözünde ordunun var kalması ile devletin var kalması aşağı yukan eşanlamlıdır. Böyle olduğu için ordular “devlet’ e kavramsal düzeyde de, pratikte de bağlıdır; devletin topluma (ve geri kalan dünyaya) bakışını benimser, bu bakışı kısmen de (gene kendi özgül konjonktürleri içinde) kendileri belirlerler.

Almanya tarihinin önemli bir kısmı “militarizm” dersinin “el-kitabı” olarak okunabilir. İki savaş arasında genelkurmay başkanı olan von Seeckt’in şu sözü, örneğin: “Ordu devlete ve yalnız devlete hizmet verir, çünkü kendisi devlettir.”

Saydığım soyut kavramlar arasında en soyutu belki “vatan”, çünkü onun ötekiler gibi bir “ağzı dili yok”. Ama bu, aslında onunla ilişki kurmayı kolaylaştırır. Onunla kurulan ilişki de herkes için oldukça yalın ve tek yanlıdır. Üzerinde yaşamak durumunda olduğumuz coğrafya parçasıdır, son analizde. Ama insanoğlu hayatını meydana getiren bütün öğelerle karmaşık duygusal ilişkiler geliştirerek yaşadığı için “vatan” hakkında da, bütün toplumlarda, zengin bir edebiyat vardır. “Cennet vatan”dır, “uğrunda ölünecek toprak”tır vb. Asker açısından da burası korunması gereken yerdir; bu anlamda, askerlik mesleğinin varoluş nedeninin de “vatan” olduğunu söylemek yanlış olmaz. Günümüzün ideolojileri, toplumsal normları, bütün “vatandaş”ların “vatan”ı sevmesini yüceltiyor ve talep ediyor. Ama mesleği askerlik olanların, “vatan”la ilişkisinin bir başka türlü olması da bekleniyor. Bir askerin “vatan”ına karşı duyguları, bağlılık biçimi vb., bir avukatın, bir doktorunki gibi olmamalı; onlannki de çok güçlü olmalı, ama as-kerinki onları aşmalı. Bu, bütün dünyada çok yaygın bir anlayış ve bir beklenti. Çünkü söz konusu mesleğin tanımı bu toprağın korunmasına dayanıyor. Biz askere (subaya) bir ayrıcalık tanıyorsak, bu, ondan beklenen “ekstra” fedakârlığın bedeli olmalı.

Ama tabii “vatan” kavramı, üzerinde yaşayanlarla birlikte bir bütün oluşturuyor. Bu da bizi “millet” kavramına getiriyor. “Vatan” için “ağzı dili yok” demiştim. Konu “kavranTla sınırlı olunca, tabii “millet” de bundan çok farklı değil. “Millet” kavramı, yemez, içmez, yatmaz, kalkmaz, konuşmaz. Bu dediğim işleri “millet” kavramı değil, milletin kendisini meydana getiren bireyler yapar. Her bakımdan, ama özellikle askerî ideoloji bakımından bu ayrım, akılda tutulması gereken, önemli bir ayrımdır. Göz çıkartacak kadar ayan beyan görünmesine rağmen, sık sık akıldan kaçabilir.

Bir noktayı açıklamak için her zaman “literatür” içinden örnek vermek zorunda değiliz. Bazen bir anı, bir anekdot, böyle bir konuyu bir anda aydınlatabilir. “Millet”in kendisiyle kavramı arasındaki farkı ortaya koymak için 1975’te, Polatlı Yedek Subay Okulunda gördüğüm bir sahne benim için bildiğim başka her şeyden aydınlatıcı. Ders veren bir binbaşı “Türk milleti”nin ne kadar büyük bir millet olduğunu anlatıyordu. Bunu soyuttan somuta in-dlrmek için bir adım attı ve “Hani şu erleri düşünün,” dedi. “Cahildirler, pasaklıdırlar,” ve böyle bir miktar sıfat saydıktan sonra, “Gene de onlar öyle iyi askerdir ki,” diye bağlarken, zemin kattaki ıınıfımızın penceresinin dışında bir sesler işitip bahçeye baktı. İki er duvara sırtlarını dayayıp oturmuş, konuşuyorlar. “Defolun! Hayvan herifler!” diye parladı. Daha epey bir küfür ettikten sonra bıraktığı yerden, böyle bir şey hiç olmamış gibi, Türk milletinin büyüklüğü konusuna devam etti.

Bu durumda bir tuhaflık olduğunu, olacağım akıl etse biraz daha denetimli davranırdı, diye düşünüyorum. Davranmadıysa, söylediğiyle yaptığı arasında bir çelişki görmediği için öyle yapıyordur. Soyut olarak millet büyük, yani kavramı büyük; bunun böyle olmadığını söylemek de muhtemelen “hiyanet-i vataniye” kategorisine giriyordur. Öyle dediniz diye sizi kurşuna dizdirebilir. Ama bu büyük milletin somut ve sahici temsilcileri, somut bireyler söz konusu olduğunda her şey bambaşka bir kılığa girebiliyor.

“Vatan”ın üstündeki nüfusla birlikte olunca anlamlı bir bütün haline gelmesi normal. Bu “nüfus”, “ben”in bir parçası olduğu “ biz”i oluşturuyor ayrıca. Bütün “öteki”lere karşı bu “biz”iz. "Biz” olduğumuza göre “büyük”, “yüce” vb. olması zaten gerekiyor - “vatan”m da “cennet” olması gerektiği gibi. Bu ikisi bu şekilde bir araya gelince “ben”, bir “asker” olarak, yeterince “motivasyon”, aynı zamanda, yeterince “haklılık” kazanmış oluyorum. Çünkü sonuç olarak, bir avukat veya mühendisten beklenmeyip de benden, doğrudan doğruya mesleğim dolayısıyla beklenen şey, benim bu “vatan” ve bu “millet” için canımı vermem, bunu baştan kabul etmem, işte o sıfatlar bu riski büyük taahhüde girmemin gerekçelerini teşkil ediyor.

Bu dediklerim, tekrar edeyim, herhangi bir “militarizm” dozuna gerek kalmadan, normal askerlik kariyerinin normal inanç ve değerleri çerçevesinde geçerlidir.

Yıllar önce Tarık Günkut adında bir subay Yüzbaşı Selim Seli-miyeli adında bir roman yazmış (1970 olmalı). Bunun başında, bir arkadaşından duyduğu sözü yazıyor: “Sanatımız, adam öldürmek sanatıdır.” Öyle. Bu sanatı yerine getirenlere, başka bir bağlamda, “katil” denir. Öyle adlandırılanlar genellikle aşağılanır, asker ise yüceltilir. İkincinin yüceltilmesi için “millet” kavramının yüceltilmesi, hattâ yerine göre kutsallaştırılması gerekmiştir.

Dolayısıyla, subayların, askerî aygıtı meydana getirenlerin, bugün dünyada varolan çeşitli ideolojiler arasında en kolay buluşabilecekleri ideoloji milliyetçiliktir. Birileri için canını vermenin, başka binlerinin de canını almanın açıklamasını, niçin gerekli olabileceğini, böyle yapmanın niçin iyi ve övgüye değer olduğunu milliyetçilik bize anlatır. “Ben”, “biz” ve “ötekiler” ilişkisinin, genel koşullarla uyumlu ve bağdaşabilir bir açıklamasını yapar.

Erken “modernleşme” örneklerine bakarken, aristokrasinin o zamana kadar kabul ettirmeyi başardığı “asil kan”m meşruiyetiyle mücadele etmek zorunda kalan burjuvazinin, kendine meşruiyet kazanmak için “millet” nosyonunu yücelttiğini görmüştük. Burjuvazi, teoride, “halk”ı ya da “millet”i zorba hanedanlardan kurtarmak, onu özgürleştirmek için bayrak açıyor ve “halk” la birlikte başkaldırıyordu. Tiers Etat olarak toplanan insanlar, iş sıkıya binince, “Assemblee nationaI”e dönüşüveriyorlardı. Modernleşmenin ilk üç başarılı örneğinden sonra “millet” retorik düzeyinde tırmandığı bu şaşaalı yerden inmedi - gerçeklik düzeyinde oraya hiç çıkmadığı gibi. Dolayısıyla modernleşme hareketini sırtlanan orduların da bunu “millet” için yaptıklarını söylediklerini görürüz. Ancak, öncü ordu olunca, “halk”ın kurtulduğu zorbanın tanımında küçük bir revizyon gerekebilir. Bir ordunun öncelikli işi ülkeyi -vatanı- dışarıdan gelecek tehlikelerden korumaktır. Ama

20. yüzyılda, “halk”ını dışa karşı olduğu gibi “iç”erideki zorbalardan, ahlâksız yönetimlerden vb. “kurtaran” ordular da görülür olmuştur. Öyle veya böyle, sonuç olarak bir ordu için de nihaî değer, akla yakın nedenlerle, “millet”tir; onun için de militarist olsun ya da olmasın, milliyetçilik askerlerin en kolay benimseyebildiği genel ideolojidir.

Millet gerçekten her şeyi “çoklu” (çok-dilli, çok-etnili, çok-din-li, çok-görüşlü vb.) olan ya da öyle olma potansiyeli taşıyan büyük bir topluluktur. Bu topluluktan “militarist” çıktığı gibi “vicdani redci” de çıkabilir. Siyasî kurumlan normal bir demokratik düzen içinde işleyen toplumlarda “millet”in bu heterojen karakteri askerleri doğrudan doğruya ilgilendiren bir konu değildir. Ama militarist ideolojinin egemen olduğu yerlerde ordu bütün bu siyasî ideolojileri kendi muhatabı ya da kendini onlann muhatabı olarak görür. Bu gerilimi hafifletmenin en aklı başında yolu milletin “kavramı’nı gene değerler hiyerarşisinin en üstüne yerleştirmek, ama somut, Ahmet, Mehmet’ten oluşan “millet” üzerinde kendi otoritesini kurmak, yetkilerinin alanını net bir biçimde belirlemek ve bunu topluma da kabul ettirmektir. •

17. yüzyılda İsviçre köyünde doğmuş bir Alman ücret karşılığı Floransa askeri olarak çalışır, canını da verebilirdi (ücretliler her ne kadar birbirlerini kollasalar da). Ama bunu Floransa ya da İsviçre ya da Almanlık adına yaptığım söylemez, zaten böyle bir şey kimsenin akimdan geçmezdi. Ama “borçlu”, “yükümlü” olmanın birçok çeşidi var; aldığı ücret için canını verdiyse verirdi. 19. yüzyıldan sonra “millet” için ölmek kutsallaştı; “din kurbam-şehidi” olmaktan da ileri bir değer kazandı.

Dünya sahnesinin yeni aktörleri olarak ortaya çıkan “ulus-dev-letler” yurttaşlarına bu inancı aşılamak için ellerinden geleni yaptılar ve uzun süre başarılı da oldular. Erken ulus-devletler bir süreden beri bu milliyetçi propaganda türlerinden pek fazla etkilenmiyorlar. Kanıksadılar. Ama Britanya gibi, etkilenmeme bakımından daha çok öne çıkan toplumlar da, İkinci Dünya Savaşı’nda görüldüğü gibi, ulusal varoluşun tehdit altında kaldığı bir konjonktürde canlarını dişlerine takarak savaşmayı biliyorlar.

Gene de, yalnız yurtseverlik, milliyetçilik ideolojisinden kaynaklanan bu cesarete güvenmek, ordular için yeterü görünmemiş-tir. Bunun için, genel biçim “militarist” olsun ya da olmasın, “disiplin” her zaman ve her yerde askerliğin onsuz edilmez yardımcısı, tamamlayıcısıdır. Bu konuda belki en sert, ama sonuçta en açık yürekli, dürüst saptamayı Büyük Friedrich yapmıştır. Friedrich, bir askerin, karşısındaki düşmandan çok, kendi subayından korkması gerektiğini söylemiştir. Bir askerin yapmak zorunda kalacağı çeşitli işler arasında bazıları ya da birçoğu normal koşullarda yaşayan bir insanın yapmayacağı, yapmayı kesinlikle kabul etmeyeceği türden işlerdir. Onun için, yapmayı istenir hale getirecek bir ideoloji kadar, yapmamayı korkulur hale getirecek bir dehşet eğitimi de gereklidir.

Onun için subay-er ilişkisi de her zaman sorunludur. Birçok orduda, savaş ilanında subaylar tanınmadıkları birliklere verilir (yeni ortamdan yararlanarak intikam almak isteyeceklerden korumak için). Ama subay yeni birliğinde de aynı disiplini sağlamak üzere aynı korku mekanizmalarını harekete geçirmek zorundadır. Çünkü korku bu işin aslî bir parçasıdır.

Tabii dünyanın bir bölümünde... Toplumlar aynı hızla koşmuyor, aynı “start” çizgisinden yola çıkmıyor... Örneğin Osmanlı’nm sonuna kadar bir “millî marş”ı olamadı. Avrupa’da “millet” adına hanedanlar devrilirken Osmanlı’da hâlâ “Mahmudiye” marşı, “Hamidiye” marşı yazılıyordu, çünkü burada hâlâ halk padişahın “bende”siydi; padişah halkın hizmetkârı olmamıştı. Bu uyumsuzluklar aynı zaman dilimi içinde olur üstelik. Diyelim Çanakkale’de Fransız “Marseillaise”le Fransız “milleti”ne karşı duygularını dile getirirken İngiliz hâlâ “God save the King” diye Allah’tan kralına yardım diliyor, bizim taraftaysa bando “Reşadiye” çalıyordu.

Tabii bu süreçler içinde, en fazla vakit alan iş, yani milletin “millet” olması, kendi temposu içinde yürüyor. Namık Kemal’in İslâm Bey’i sürecin başladığını gördüğüne inanıyor:

Hele vatanın mukaddes topraklarını bir ecnebinin murdar ayağile çiğneyeceğini anlasınlar, işte o vakit halka başka bir hal geliyor, işte o vakit insan en miskin köylü ile benim aramda hiç fark bulamıyor, işte o vakit o abalı kebeli Türkler, o tatlı sözlü, yumuşak yüzlü köylüler, o çifte koşulur öküzden fark etmek istemediğimiz biçareler aradan bütün bütün kayboluyor da yerlerine Osmanlılığın, kahramanlığın ruhu meydana çıkıyor (Namık Kemal, 1995: 51).

“Türkler... Osmanlılar”, hâlâ karışık. “Bizi” birleştiren, “ecnebi”! Ama bir süreç başlamış... “Başlamış” da, Yabaria geldiğimizde ne olmuş? Oradaki köylüler “tadı sözlü, yumuşak yüzlü” de değil. Ya bugün? Dağdaki çobanla benim oyum bir mi olacak? Köylüyle Islâm Bey’in fark edilmemesi gibi?

Süreç, bazı toplumlarda, daha uzun zaman alabiliyor. Bunlar, bir “lala”ya ihtiyacı olan toplumlar, diyebilirsiniz. Ama “lala”sı olan toplumlarda bu iş büsbütün uzuyor da diyebilirsiniz.

Sosyal Darvinizm

Charles Darwin (1809-82) bir bilim adamı olarak evrensel insan düşüncesinde en köklü birkaç değişimden birini gerçekleştirmiş kişilerden biridir. Canlıların evrimi hakkında söyledikleri yerleşik monoteistik dinlerin “Yaradılış” üstüne söylediklerini açıkça çürüttüğü için dindar kesimde büyük bir şok yarattı. Şoku, en genel şekliyle de, “evrim” kavramı yaratabilirdi, çünkü evrim olduğunu söylemek bildiğimiz canlıların zaman içinde değişerek bugün gördüğümüz biçimlerini aldıklarını söylemek demekti. Ama daha “avam” denebilecek bir düzeyde, “İnsan maymundan gelir,” iddiası (aslında böyle söylenmemiştir) çok daha büyük şoka yol açmıştır. Bu da, bildiğimiz sıradan insanoğlunun, Tann’dan çok kendi onurunu korumaya düşkün olduğunun bir başka kanıtı sayılabilir.

Darwin bu iddialarıyla din çevrelerini birbirine kattı, ama 19. yüzyılın materyalist, pragmatist vb. düşünce adamları arasında onun iddialarını sorgusuz kabullenenler de oldu. Danvin zaten canlılar arasındaki “var kalma kavgası”m düşünürken Malthus’tan etkilenmişti. Malthus da, dünyada besinlerin aritmetik, insanlarınsa geometrik oranlarla arttığına kanaat getirmiş, dolayısıyla bazı insanların açlıktan öleceği sonucuna varmıştı. Bu bir “doğa yasası”ydı. Belli ki gücüyle, zekâsıyla, her neyse, daha üstün niteliklere sahip olanlar var kalacaktı. Darvvin’in “fittest” dediği de buydu.

Bilimin “teknoloji” olarak tarıma uygulanması, çoktan beri, Malthus’un teorisini çürüttü. Danvin’in teorisiyse, her ne kadar Malthus’tan etkilenmiş olsa da, insan değil doğa dünyasının süreçlerini açıklıyor. Onun ele aldığı alanda bu dediği durum gerçekten var, ama orada olması bunun insanlar için de bir “yasa” olduğu anlamına gelmiyor. İnsan, aklı sayesinde bu gibi sorunlara çözüm bulma yeteneğine sahip bir varlık, tanımı gereği.

Ama bizim burada işimiz Danvin ve özellikle Malthus’un teorilerini tartışmak değil, “sosyal Darvinizm” dediğimiz yaklaşımın ne olduğunu anlamak. İngiltere’de Herbert Spencer ile Bagehot, Danvin’in doğadaki bu mücadele üstüne vardığı sonuçlan insan âlemine de uygulamışlardır. Hayat mücadeledir ve bundan kazançlı çıkanlar, birtakım üstün özelliklere sahip olmalıdır; o halde, gelecek kuşaklann bu üstün kişilerden devam etmesi de iyi bir şeydir.

19. yüzyıl, bu çeşit ideolojileri benimsemeye hazır bir düşünsel ortam yaratmıştı. Bir yanda kapitalizmin yarattığı sömürü vardı ki, üstün olanın olmayana karşı onu yok etme hakkını kabul eden bir teori buradaki durumu da açıklamaya yarardı. Bu, epeydir revaçta olan Kalvenist “kaderin önceden belirlenmesi” anlayışından daha da “bilimsel” bir açıklamaydı üstelik. Her türlü toplumsal dayanışma, yoksulların yararına reform gibi anlayışlarla mücadele eden muhafazakârlar da aynı argümanı kullanabilirdi - nitekim, bugünün Amerikalı Cumhuriyetçileri de kullanmaya devam ediyor. Öbür yanda Gobineau gibi ırkçılar da insanın üstününü aşağısından ayıklama derdindeydiler. Bunlann arasında, milliyetçilerin de teoriyi bireylerden milletlere aktararak, milletler arasında var kalma savaşından, kazanmayı hak edenin var kalmasından derinlemesine etkilenmemeleri düşünülemezdi. Nitekim hemen etkilendiler. Bugüne adı pek kalmayan ama o tarihlerde çok okunan yığınla uydurma “bilim adamı” bu konularla yazdı, çizdi. Cham-berlain-Wagner-Hitler damarı çok belirgindir. Tabii Nietszche’nin “üstün insan” teorilerinde de bunlann bir “altyapı etkisi” vardır.

Böylece sosyal Darvinizm militarizmin onsuz edilmez tamam-layıcılanndan biri oldu. En kullanışlı yanı, Danvin’in doğada tespit ettiği “var kalma kavgası”na dayanarak, savaşı, insanlığın ebedi varoluş durumu olarak tanımlamasıydı. Almanya’da Ludendorff da Clausewitz’i bu ideolojiye dayanarak “düzeltmiş”, savaşın onun dediği gibi siyasetin başka araçlarla devamı olmayıp siyasetin savaşın bir uzantısı olduğunu söyleyebilmişti; aslolan savaştı.

Varoluşun en genel tarzı savaş ise, bir toplum, bir millet, savaşa her an hazır bulunmalıdır. Hazırlanmak için somut bir savaş tehdidinin oluşmasını beklemek gaflettir. Yumuşama, felâket getirir. Çok kuvvetli olmak, her an bunun üzerine yoğunlaşmak gerekir.

20. yüzyılda savaşın edindiği “topyekûn” mahiyet, toplumun da bütünüyle askerî disiplin içinde yaşamasını zorunlu kılmaktadır.

Dolayısıyla, militarist ideolojinin dayanaklan arasında belki en önemlisi, adı bu şekilde telaffuz edilsin ya da edilmesin, sosyal Darvinizm’dir.

Ulus kurma ve militarizm

Ordulann modem çağda ulus-devlet kuruluşu süreçlerinde öncü roller üstlenmeleri yalnız bu kitapta yer alan üç örnekle sınırlı bir şey değildir. Bir zamanlar “Üçüncü Dünya” adını verdiğimiz ülkeler topluluğu içinde birçok yerde bu modeli (belki daha az gelişmiş biçimlerini) gözlemleriz. Bu da, şüphesiz, anlaşılır bir durumdur. Söz konusu üç örnekte denklemin bir yanında, güçlü bir orta sınıfın yokluğu yer alıyor. Ordu, o yokluğu gidermek üzere harekete geçiyor. “Üçüncü Dünya” dediğimizde bu yokluk bir istisna değil, kuralın kendisi haline geliyor. Bilinen olgulann pek çoğunda iyi kötü örgütlü bir ordu olduğu için, “kuruculuk” işlevi de çok zaman ordunun üstünde kalıyor. Bunun böyle olmadığı durumlarda, başta yoksulluk, birçok olumsuz koşul, bu ülkelerde sömürge sonrası kurulan yapıların bir hayli derme çatma olmasına yol açıyor. Toplumun gidişattan hoşnut olmaması için çok neden var. Dolayısıyla, ülkenin, ulus-devletin kuruluşunda rol almamış ordular da sürecin daha ilerideki bir aşamasında bu genel hoşnutsuzluk atmosferinden yararlanarak yönetime el koyuyorlar. Yani silâhlı kuvvetler, “Üçüncü Dünya” dediğimiz bu kalabalık blok içinde her zaman çok etkin bir rol oynuyor.

Şüphesiz bu durum “olgun bir militarizm” örneği olarak göste-rilmemeli. Sözgelişi Birmanya’da yıllardan beri askeri diktatörlük rejimi var. Ama bu Birmanya toplumunun “militarist” olduğu anlamına gelmez. Bu terimi kullanmamız için yalnızca ordunun kendi yönetimini empoze etmesi değil, toplumun da onun varlığına olumlu cevap vermesi gerekiyor. Askerî darbelerin iyice olağanlaştığı Latin Amerika ülkelerinde orduların bu anlamda bir prestiji, saygıdeğerliği yoktu, onun için de Latin Amerika’nın “militarist” olduğunu söylemek doğru değildi.

Ancak yukarıda kısaca değindiğim gibi, bu “yer edinme” çerçevesinde “kuruculuk” olmazsa olmaz bir koşul değildir. Sonradan da böyle kazanımlar elde edilebilir. Militarist ideolojinin devam edebilir olması zaten zaman içinde bu türden avantajlar yaratır.

Orduların subay kadroları, dünyayı militarist bir gözlükten görmelerine yol açan bir eğitim almışlarsa, doğal olarak, kendi meslekî becerilerini dünyada olabilecek en önemli kazanım gibi değerlendirirler. Savaş dünyanın temel yasasıdır; onlar da savaşmayı bilen kişilerdir. Bu anlayış yerleşince, bu subayın başka uğraşları ve onlan yerine getiren insanları, yani genel olarak sivilleri kendinden aşağı görmeye başlamaması çok zordur. Onlann “vatanperverlik” derecelerini yeterli bulmaz; namuslanna güvenmez; akıllanın beğenmemeye başlar vb. Yoksul ve eğitimsiz halkı hor görür, ama komut verip savaşa süreceği askerler onlardır. Toplumun “seçkinleri” olarak kabul gören kesimleri belki daha da fazla küçümser, ahlâksız bulur. Bütün övünmelerine rağmen bir yandan kıskanır da. Maddi ve manevi konumlarını hak etmeyen bir güruhtur sivil seçkinler. Subay, yurtseverliğiyle ve öğrendiği bilgilerle, memleketi her zaman daha iyi yönetebilir. Söz konusu toplumda militarist ideoloji başarılı bir biçimde topluma yayılmışsa, bu görüşlerini pekiştirecek çok sayıda sivil de çıkar.

Sivillerin böyle düşünüyor olması ya da karşı koyacak gücü bulamaması, ordunun genel yapı içinde kendisine kurumsal yararlar sağlamasını kolaylaştım. Toplumun belirli katlan, etkinlik alan-lan askerler açısından özellikle önemlidir. Yargı ve eğitim bunlann başında gelir. Yargıçlann, kendi uygun gördükleri gibi kararlar vermesi ordular için önemlidir çünkü böylece hukuki yapı militarizmin taleplerine uygun şekilde düzenlenir. Eğitim yeni kuşakla-nn, dolayısıyla bütün toplumun militarist bir ideolojiyle donatılmasını sağladığı için en hayati alandır.

Militarizm parlamenter rejimi olmayan ülkelerde de, olan ülkelerde de yaşayabilir, serpilebilir. Parlamentosu olmayan bir toplumda ordunun mantıken daha etkin bir yeri olur. Ordu, böyle bir toplumu, polisin yardımıyla yönetir. Parlamento varsa, yönetimin bir biçimde paylaşılması gerekir. Bu durumda önemli olan, parlamentonun ordunun özellikle parasal tasarruflanna engel olmamasıdır. Bunu bir banal “para yeme” çerçevesi içinde söylemiyorum Ordular doğal olarak en yeni ve en ileri araçlan, silâhlan, teknolojik araç-lan kullanmak isterler ve bunlar da doğal olarak varolanlann “en pahalı”sıdır. Sivil siyasetçilerin böyle işlere burunlannı sokması askerleri her zaman çok sinirlendirmiştir. Dolayısıyla genel kuramsal yapılanmada silâhlı kuvveder parlamento karşısında bu tür özerklikleri elinde bulundurmak ister, bunun için gerekeni yapar.

İstihbarat, silâhlı kuvvetlerin önem verdiği, önem vermesini de haklı gördüğü bir alandır. Nihai tehlike “savaş”, savaş çıkacak olursa savaşacak olan da ordu. Tabii her ordu, “dış” düşmanlan-nı olanca dikkatiyle kollarken, “iç” düşmanlannı da hiç unutmaz. Sıkı bir militariste göre “demokrasi” yeterince kötü bir “iç düş-man”dır, çünkü hiyerarşiyi bozar, merkezî disiplini bozar, “sapık” fikirlerin yayılmasına imkân verir. Dolayısıyla bütün istihbaratın orduya akması gerekir.

Aslında militarizm açısından ideal durum, askerin elinin toplumdaki her kurum içinde bulunması ve gereğinde kendini hissettirmesidir. Ama tabii bunun gerçekleşmesi söz konusu toplumun böyle şeyleri kabul edip sindirebilme derecesine de bağlıdır.

“Toplumun koruyucusu” rolünü inançla benimsedikleri için, her durumda, ama özellikle önemli kararlarda, “nihai hakem” rolünü de üstlenmek isterler. Ülke onlann rızası olmayan hiçbir karar vermemelidir. Etkili bir militarist sistem kurulmuş ve işliyorsa, zaten böyle olur.

Gene Vagts’a gelelim: “Demokratik şekilde örgütlenmiş bir toplum askerî biçimde örgüdenmiş bir toplum değildir,” diyor (Vagts, 1959: 208). Bu doğruysa tersi de doğru. Sonra şunu diyor: “Avrupa parlamentolannda yer alan hemen hemen bütün subaylar sağcı ve gerici gruplara bağlı olmuştur” (Vagts, 1959: 312). Ve şöyle tamamlıyor: “Genel olarak ordular düşmanlanm solda görmüş, sol da onlan düşman gibi görmeye alışmıştır” (Vagts, 1959: 315). Ama tabii “biz bize benzeriz” ülkesi Türkiye’de bu da böyle değildir. Çünkü Türkiye’de ordu (İlhan Selçuk ideolojisi) “halk çocuklan”ndan meydana gelme, dolayısıyla halkçı (“ala ok”un biri) ve “solcu”dur.

Yöneten ordular

Toplum-ordu ilişkisi ilginç bir ilişkidir. Militarist ideolojinin en güçlü şekilde yerleşmiş olduğu toplumlarda bile sürekli bir askerî yönetime pek fazla rastlamayız. Bu gibi ortamlarda ordu genellikle kendisi geri planda durarak yönetimi etkiler. Niçin böyledir bu? Ordunun yönetme yeteneği mi gelişmemiştir? Buna olumlu cevap vermek mümkün değil. Dünyadaki bütün ordular yönetmenin uzmanı ve ustası olmak zorundadır. Ama ordu, orduyu yönetmekte uzmandır; toplumu yönetmek ise bambaşka bir şeydir.

Bu temayı biraz genişletelim. Weber’in devlet tanımını hatırlayalım bir kere daha. Weber, devlet, toplumun silâh kullanma tekelini verdiği, bu hakkı tanıdığı kısmıdır, diyordu. Böyle tanımlayınca, devlet, aynı zamanda, toplumun içinden çıkmış bir şey, toplumun bir uzantısı gibi. Ama çok da “uzantı”ya benzemiyor, çünkü uzantı toplumu yönetiyor. Bu “uzantı”mn ordu dediğimiz “uzantı”sı da zorunlu olarak var edilmiştir, çünkü toplumu “dış düşman”dan koruyacak böyle bir yapıya her zaman ihtiyaç vardır. Weber’in “silâh tekeli”nin büyük kısmı -etkili kısmı- bu örgütün elindedir, çünkü bunlar “dış düşman”a karşı kullanılacaktır. Bir de “hafif silâhlı” kol, yani “polis” vardır ki, o, içeride düzeni bozanlara ve bozacaklara karşı bu şekilde silâhlandınlmıştır.

Yani oldukça kesin bir farklılık yaratan bir “iç” ve “dış” ayıncı çizgisini görüyoruz bu düzenlemede. Ordu, “dış”la uğraşacak. Her bakımdan, ona göre, bu işe göre donanmış, mânen de, maddeten de. Ama işler her zaman düzenlendiği gibi yürümüyor.

Ordular “dış”ı bırakıp “iç”e müdahale edebiliyorlar. S.E. Fi-ner’m (1965) yıllar önce yazdığı gibi, müdahale etmelerine imkân sağlayan o kadar çok araca sahipler ki, niçin bu işi daha sık yapmadıklarına şaşmamız gerekir.

Nedir bu araçlar? En başta, ordunun silâhlı olması. “Tekel” demişti ya Weber. Polisin elindeki silâh bununla başa çıkmaya yetmez.

Ayrıca, sıkı bir hiyerarşi içinde, merkezî komuta mekanizması içinde geçiriyorlar günlerini. Komut gelince, disiplin de hazır. Komut yürürlüğe konuyor ve durum çok olağandışı değilse müdahale gerçekleşiyor.

“Olağandışı” olabilecek durumlardan biri, ordunun kendi içinde ciddi görüş ayrılıkları olmasıdır. Şüphesiz, iyi bir planlamayla bu sorun aşılabilir. 1960’ta üst komuta kadrolarını dolduranların çoğu darbeye olumlu gözle bakmıyordu, ama 27 Mayıs oldu. Buna karşılık, Aydemir girişimleri başarıya ulaşmadı. Çünkü planlaması ve örgütlenmesi iyi değildi. Bunun baş nedeni de, ordunun Başbakan İnönü’nün karşısına darbeyle gelme konusundaki isteksizliğidir.

Bir darbenin başarısızlığının kaynağı toplumda da olabilir. Rusya’da toplum da değil, tek başına Yeltsin’in tankın üstüne yürüyebilmesi, darbeyi durdurmaya yetti, çünkü girişimi yapanlar da, bütün toplumun şiddetle nefret ettiği bir rejimi restore etme göreviyle yola çıktıklarının bilincindeydiler. Yakınlarda Mübarek’in -yetmişlerde İran Şahı’nın- çekip gitmek zorunda kalması da bunu biraz andırıyordu.

Yukarıda değindiğim gibi, kendi içinden veya toplumdan etkili bir karşı çıkışa uğramadan başarıya ulaşan darbeler de yaptıkları ilk açıklamalarda uzun uzun oturmaya niyetleri olmadığını söylemeye dikkat ederler. Çok zaman, onlara bunu yapüran, toplumun da şikâyetçi olduğu somut bir sorun vardır; bu çözülür çözülmez ortamı seçime ve sivil siyasete bırakacaklarını ilan ederler. Bu genellikle tepkiyi yumuşatmak için yapılır. Türkiye’nin üç darbesinde de bu sözler söylenmiştir. Tutulmuştur da. Ama her darbede her söylenen söz tutulmaz tabii. Mısır’da da 1952’de bir iki sorun çözülüp seçime gidilecekti. O seçim hâlâ yapılamadı.

Darbe olduktan sonra bütün yönetim kadrolarını askerlerin doldurduğu da pek sık görülen bir şey değildir. Sözgelişi böyle bir hükümette genellikle asker bakanlar azınlıkta olur. Çünkü birçok konuda yeterli bilgi sahibi de değildirler.

Türkiye’de en çok asker kökenli bürokrat heveslisi 12 Eylül’de, çeşitli bakanlık kadrolarında görüldü. Bu aynı zamanda en çok çöpe atılan yasa taslağının yazıldığı dönem olarak da anılabilir. Çünkü bütün bu emekli subaylar kafalarına taktıkları bir sorunu çözmek üzere uygulama imkânı olmayan (neyse ki olmayan) taslaklar hazırlıyordu.

Bu sorun, “bilgi”den de çok, bir üslûp sorunudur. Bir ordu, “düşman” ı imha etmek üzere biçimlendirilmiş özgün yapısından ve amacından kolay kolay kopamaz. Dolayısıyla, “züccaciye dükkânındaki fil” benzetmesinden kendini kurtaramaz. 12 Eylül’de Kürt sorununu çözmek için yapılanlar olan sorunu kat kat büyütmek ve içinden çıkılmaz hale getirmekten başka sonuç vermemiştir. Sonuçlarını yaşamaktayız.

Soğuk Savaş koşullarının gevşemesinden bu yana, uluslararası ortamda darbe yapmanın zorlaştığı, risklerinin adamakıllı arttığı görülüyor. Henüz hiçbir şeyin kesin bir garantisi yok; ama bu yeni ortamda kimse bir darbe hükümetine destek verme rolüne girmek istemiyor. Önümüzdeki yıllarda dünyanın bu yönde daha çok mesafe alması umulur.

Öte yandan “zaman” etkeniyle “darbeler çağı” arasında bir tür ters orantı kurmak da mümkündür. Zamanla her toplum, kendine göre, daha karmaşık bir yapı ediniyor. Bir yapı ne kadar karmaşıklaşırsa, askerî bir merkezî beyin ya da gözün bütüne egemen olması da o kadar güçleşiyor. Çünkü bu karmaşıklık, o merkezî bilinci üretmiş olan toplumsal ilişkilerin yıkıntıları üstünde yükseliyor. Levent Kırca’nm bir “darbe parodisi” vardı: Generaller darbe yaptıklarını bildirmek üzere televizyona gidiyorlar ama bir türlü duyuramıyorlar, çünkü ekrana habire reklamlar çıkıyor. Bu parodi, karmaşıklıktan kastettiğimi iyi özetliyor.

Tabii darbe karşısında en etkili direnç uluslararası konjonktür değil, ülkenin kendi içinde oluşan bilinç ve direnç olmalıdır. Bir orduyu son analizde hizaya sokacak olan da budur.

Militarizmin “ilmini yapmış” olan Türkiye gibi bir ülkede, 12 Eylül deneyimi, askerî vesayeti yasalar ve Anayasa yoluyla kalıcı-laştırmayı hedeflemişti. Böylece darbe olmadan darbenin sonuçları yaşanacak, askerler perde arkasından yönetecekti.

Ama gelişmeler bunun da mümkün olmaktan nihayet çıktığını gösteriyor.

Türkiye’nin 1982 Anayasası’nda yetkilendirilen Milli Güvenlik Kurulu, nezaketen değil de gerçekten “istişarî”, “danışma” işlevi gözetilerek kurulmuş olsa, Türkiye’nin temel bir aynşma noktasında bir “denge” ve bir “uzlaşma” sağlayarak, yararlı bile olabilirdi. Ama kurulun gerçek amacı TSK’mn “yöneten ordu” olarak ağırlığını devam ettirmesini sağlama almaktı. Soğuk Savaş’m bitiminden beri ordulara böyle bir işlev verilmez olduğu için 2000’le-rin başından bu yana Türkiye’de bildiğimiz ve izlediğimiz krizi yaşıyoruz.

Apolitik ordu?

Türkiye’nin modernleşme sürecinde askerî kesim toplumdaki her kesimden daha etkili olduğu için, sürecin başından beri askerin “politika dışı” kalması gerektiğini savunan bir çizgi olmuştur. Bunu erken bir tarihte savunanlardan biri de Mustafa Kemal’dir.

Askerî ağırlık özellikle 1908’de İkinci Meşrutiyet’le birlikte kurumlaşır. Bu kurumlaşmayı orduda İttihat ve Terakki sultası ile özdeş saymak da mümkündür. Ancak, buna rağmen, orduda ittihatçılara muhalif gruplar da vardır: Halaskâran Zabitan vb. Onların iktidar kavgalarının kısa zaman sonraki Balkan felâketine yol açtığı sık sık söylenmiş ve bu da askerin “siyaset dışı” kalmasının en inandırıcı gerekçelerinden biri olarak öne sürülmüştür. Şimdi kısaca (önce Türkiye’de) bu sözün ne anlama geldiğine göz atalım.

“Asker siyaset dışı kalmalıdır,” diyenlerin en azından bir kısmı, askerin 1908’de oynadığı role karşı değildir. Mustafa Kemal de bunun olumluluğunu tartışmaz. Sivil bir “24 Temmuz” olmamasından duyduğu üzüntüyü de dile getirmez. Ardından, 24 Temmuz’u tarihten silmek üzere 31 Mart diye andığımız ayaklama başlayınca, bunu bastırmak da ordunun Meşrutiyet’ten yana kanadına düşer ve Mustafa Kemal Hareket Ordusu’nda kurmaylık yaparak Selanik’ten İstanbul’a gelir.

Şimdi, “siyaset dışı kalmak” kavramını olması gerektiği gibi ele alacaksak, bunlar siyaset dışı kalmayan bir ordunun davra-nışlandır ve belli ki bu davranışlara Mustafa Kemal’in de bir itirazı yoktur.

Öyleyse neye itirazı vardır? Görüldüğü kadarıyla, itirazı, ordunun, İttihat ve Terakki’nin tepesini oluşturan (üç kişilik) kadroya, özellikle de Enver Paşa’ya destek olmasına karşıdır. Ama buna başka bir toplum tasarımıyla karşı çıkan Halaskâran ya da Hürriyet ve itilaf gibi oluşumlara da sempatisi yoktur. Yani silâhlı kuv-vederi, ikisini de onaylamadığı iki siyasî kutup arasında bölünmüş bulur ve bu durumda “siyaset dışı” kalma önerisi yapar.

“İkisini de onaylamamak” konusunda, şüphesiz, haklıdır. Bu yıllarda özellikle Enver’in Mustafa Kemal’i ciddi bir rakip olarak gördüğünü ve İttihat ve Terakki’nin karar verme kademelerine yaklaşmasına kesinlikle izin vermediğini biliyoruz. Bunun sonucunda, örgütü içinde herkesten çok onun, hem askerî, hem de siyasî kararlan, ülkenin kaderim belirlemiştir. Ne yönde, nasıl belirlediğini de biliyoruz. Büyük bir istikrarla, aşağı yukan her durumda, en verilmemesi gereken karan vermiştir. Dolayısıyla Mustafa Kemal’in ona ve onu sözünden çıkılmaz komutan belleyen askerin bu tutumuna muhalefet etmesi, çok doğru bir davranıştır. Ama bu, tutarlı ve sistemli bir “siyaset dışı ordu” önerisi değildir.

Kurtuluş Savaşı’nda ordunun oynadığı rolün yalnızca aşkeıi olduğu ve hiç siyasileşmediği de herhalde söylenemez. Yani bu “siyasileşme” sorunu büyük ölçüde ordunun kimi kılavuz kabul ettiğine bağlıdır. Savaşın sonuna doğru ve Cumhuriyet kurulurken, bir yasayla, hem asker hem “politikacı” olmaya imkân tanıyan uygulamaya son verilmiştir. Bunun da amacı besbelli, Mustafa Kemal’e muhalefet etmeye başlayan öteki yüksek rütbeli komutanla-nn askerlikle ilişiğim kesmektir. Bu arada kendisi de sivil siyaset alanında durmayı seçmiş, ama bir yandan Fevzi Çakmak gibi güvenilir birinin genelkurmay başkanı olmasıyla, bir yandan da kendi yüksek prestijiyle, ordu üzerinde mutlak denebilecek bir egemenlik kurmuştur. Bu egemenliğini, gerçekten, askerlerin siyasete etkin müdahalesini önleyecek biçimde kullanmıştır.

“Asker siyasetten uzak durmalıdır,” ilkesi Cumhuriyet tarihi boyunca “karşı çıkılmaz” bir ilke, bir maksim olarak dolaşımda yerini korudu, durmadan tekrarlandı, ama pratikte özel ve epeyce de paradoksal bir anlam kazandı. Bu süreç, tarihimizin “devlet/hükümet” aynmına da paralel gider.

“Siyasetten uzak durma”yı, “siyaset adamlan”ndan, onlann düşünce ve programlarından uzak durmak olarak anlamalıyız. Özellikle çok partili rejime geçince toplumda “politikacı” denilen birinin zuhur etmesi kaçınılmaz oluyor. Bu tipler toplumda “siyaset” yapıyor, partiler kurup birbirleriyle rekabet ediyor, ağız dalaşma giriyor, belirli sürelerle yapılan seçimlere katılıyor, oy sayısına göre “iktidar” veya “muhalefet” oluyor. İşte bütün bunlar, bir subayın kendini uzak tutması gereken şeyler. Ama subay, onlara uzak dururken, “devlet”e de yakın duruyor. “Devlet”in siyasî olmadığını herhalde iddia edemeyiz. Ama bu, farklı bir siyaset. Bunun asıl anlamı, bir subayın, herhangi bir sivilin kendisine entelektüel hegemonya kurmasına izin vermemesi demektir. Bir subay (Türk subayı) ülkedeki herhangi bir siyaset adamının sözüne kulak asmayacağı, onun dediğine göre davranmayacağı gibi, uluslararası bir entelektüel otoriteyi (örneğin bir Kari Marx) de asla tanımayacaktır. Bir subayın itaat edeceği şeyi ancak daha üst rütbeden başka bir subay söyleyebilir.

Bu kitapta ele alman öteki iki ülkede de gelişme bundan çok farklı olmamıştır. Gerek Almanya’da, gerekse Japonya’da ordular kendi entelektüel dünyalanm toplumlanndan tamamen koparmış ve yalnız kendine özgü, onun için belki “zümresel” diyebileceğimiz bir ideoloji geliştirmiş, ona uyarak varolmuşlardır. Bu, “devlet” olarak tanıdıklan, aynı zamanda bir imparatorda da cisimle-şen yüceliğe karşı, bir ideolojik sadakat durumudur. Türkiye’de imparatorun yerini Atatürk (“ilkeleri” ve “inkılaplar” vb.) almıştır.

Huntington konuyu incelediği kitabında (1981) “profesyonelleşme” kavramına büyük önem verir; silâhlı kuvvetlerin darbe yapıp yapmamasını, demokrasinin kurallanna uyup uymamasını su-baylann profesyonellik derecelerine, düzeylerine bağlar. Tahmin edileceği gibi, profesyonelleşmiş ordulann siyasî ihtiraslannm da azaldığı kanısındadır.

Bu, çok doğru bir teşhis değil, çünkü tersine birçok örnek gösterilebilir. Arjantin veya Şili ordulannm Peru, Ekvador, Bolivya or-dulanndan daha profesyonel olması, en beter darbeleri yapmalan-na engel olmadı. Alman ve Japon ordulanndan daha profesyonelini bulmak da herhalde zordur. Ama ülkelerinin başına neler getirdiklerini biliyoruz,

Gerçi Almanya’da Hitler iktidarı sağlam bir şekilde ele geçirdikten sonra ordunun “siyaset dışı” ve “partiler üstü” diye bilinen, bizdekine de çok benzeyen “ideolojik özerkliği”ni delik deşik etti ve büyük ölçüde “Nazi’leşmiş” bir ordu yaratmayı başardı. Ama o zamana kadarki, örneğin Birinci Dünya Savaşı’ndaki profesyonel Alman ordusu da daha hayırlı bir rol oynamamıştı ve otuzlarda Hiüer gibi birinin iktidan ele geçirmesinde, Frei Korps’tan Hin-derburg’a, her kademeden Alman ordusunun katkılan herkesin-kinden büyük olmuştu.

“Profesyonellik”, aynca, belirsiz bir kavram. Bu, yalnız askerlik mesleğini iyi öğrenmekse, niçin demokrasiyi özümlemiş bir orduyu anlatsın? Tam tersine, gerçekten ya da “hayalî” biçimde “sıkı profesyonel eğitim” almış bir ordu, yakından tanıdığımız “pre-toryen ordu” modeline çok daha sağlam bir temel hazırlayabilir. Çünkü bu alanda önemli bir ihtiyacı, “Biz her şeyi daha iyi biliriz,” özgüvenini yaratmaya daha fazla katkıda bulunur. “Askeri” anlamda profesyonel eğitim değil, askerlik dışı alanlarda, tarih-yazımı, sosyoloji, siyaset bilimi gibi alanlarda verilecek, “askerî ideoloji”den, “jeo-strateji” gibi, Nazi icadı kavramlann veya “sosyal Darvinizm” uzantılannın yarattığı “entelektüel kirlenme”den anndmlmış bir eğitim, sağlam bir yurttaşlık eğitimi, istenen demokratik kültürü çok daha iyi verebilir.

Yani nihai belirleyici, ordunun değil, toplumun eriştiği demokratik kültür düzeyidir. Burada yüksek bir düzeye erişen toplum silâhlı kuvvetlerinin eğitimini de demokratikleştirmenin, “ehlileştirme”nin yollannı bulur.

Ordu ve teknoloji

Savaşın tarih boyunca ne kadar önemli olduğunu habire tekrarlıyorum. Modem çağda inanılmaz bir hızla gelişen, çoğalan teknolojik buluşlar askeri silâhlanma süreçlerinde de baş döndürücü bir hız kazandı. Aynı zamanda, askerlik, bu teknolojinin lokomotifi oldu ve başı çekti. Bugün sıradan, günlük ihtiyaçlar veya hizmetler haline gelmiş (hattâ artık çağı geçmiş) pek çok teknolojik imkân, belki bunlann hepsi, bir zaman önce askeri gerekçelerle icat edilmiş veya geliştirilmişti. Telgrafın icadı askerî bir gerekçeye dayanmaz; tren de öncelikle askeri bir araç olarak düşünülmemiştir. Ama Almanya Birliği’ne giden yolda Moltke’nin bu iki icadı savaş için devreye sokuş biçiminin sonuçlan, “topyekûn savaş” kavramının biçimlenmesine paralel olarak, teknoloji ile askerlik arasında ne kadar hayati bir bağ olduğunu gözler önüne serdi. Birinci Dünya Savaşı’na yaklaşırken icat edilen makineli tüfek sivil hayatta hâlâ olağan bir araç değil (bazı mafya etkinlikleri dışında), ama aşağı yukarı aynı zamanların icadı olan uçak askerlikle kucak kucağa büyüdükten sonra bugünkü vazgeçilmez rolünü oynamaya başladı. Televizyondan radara akla gelecek her şey ilkin askerliğe yapabileceği katkı açısından ele alınır, ölçülüp biçilir, ancak bir zaman sonra sivillerin kullanımına sunulur.

Bu icatları yapanlar, kural olarak, askerlerin kendileri değil, sivil bilim adamları, mühendislerdir vb. Ama onlann başanlannın sonuçlan hemen orduya devredilir. Dünyada iddialı ülkeler, silahlanmada da bu şekilde başı çekenleridir tabii.

20. yüzyılda, bu “Teknoloji Çağı”mn ortasında, insanlar kendi elleriyle yarattıklan bu “yok etme kapasitesinin alabildiğine ve hızla genişlemesinden korkmak gerektiğinin farkına vardılar, korkmaya başladılar. Yetmişlerde ve seksenlerde nükleer silahlanmaya karşı milyonların katıldığı sivil gösteriler, protestolar mümkün olabildi. Bunlann yanı sıra hükümeder ve devleder de silâhlahmanm karşılıklı olarak yavaşlaması, bunun denetlenebilir olması, mümkünse durdurulması için görüşmeye, anlaşmaya başladılar.

Böyle rekabetleri, hırslan tamamen geride bırakmış bir dünya düşünmenin zorluklan hâlâ var. Zorluklardan biri de, belki “insan dediğin böyledir. Sizin o idealleriniz hiçbir zaman gerçekleşmez,” diye vaaz vermekten zevk duyan “gerçekçiler” olabilir. Gene de, bugün, öyle bir dünya ihtimaline her zamankinden daha yakınız. Federal bir dünya devleti yolunda atılacak her adım, ulus-devlet birimlerinin birbirlerine karşı silâhlanmalarını biraz daha anlamsızlaştıracak, askerlik devletlerin birbirleriyle savaşmalann-dan uzaklaşarak yavaş yavaş dünyada asayişi koruyacak bir “polislik işlevine” doğru evrilecek, bu da gittikçe daha etkili “kitle imha silâhı” üretmeyi işlevsizleştirecektir.

Askerî-sivil örgütlenme

Modem çağda orada burada filizlenmeye başlayan militarist ideoloji ve pratik, askerî modelleri toplumsal ideal olarak yaymaya başlayınca, “paramiliter” dediğimiz türden örgütlenmeler için de nesnel bir zemin doğdu. Bunun erken ve en yaygın örneklerinden biri izciliktir. Tabii ilk uygulamalardan bugüne izcilik askerî veya askerci özelliklerinden birçoğunu üzerinden atmayı başararak, dünyada barış düşüncesinin evrimine paralel bir seyir izlemiştir. Ama her zaman, böyle bir pratiğin, belirli ideolojik konjonktürlerde militarize edilmesi görece kolaydır.

Toplumun asker olmayan kesimlerinde askerleri model alan bazı örgütlenmelerin oluşması, çoğalması, normal koşullarda askerleri tedirgin etmeyen, hattâ sevindiren gelişmelerdir. Böylece daha asker olmadan asker olmayı öğrenmeye başlamanın pratik ya -ranna inanacaklardır. Böyle örgütlenmelerde kendiliğinden yeşeren ideolojik biçimler de onlara tanıdık gelecektir.

Ama bunlann konjonktüre bağlı sınırlan da vardır. Örneğin İspanya îç Savaşı’nda birçok faşizan-milliyetçi yan sivil, yan askerî örgüt Franco’nun ordusunun yanında dövüştü ve sağın zaferinden sonra da varlığını sürdürdü: ünlü Falanj’dan başka Espanoles Pat-riotas, Requetes, Kara Müfrezeler ve daha birçoklan. Almanya’da başta Frei Korps, Japonya’da Zaigo faşizme giden yolda önemli katkılarda bulunan örgütler oldu. SA Hitleri iktidara taşıyan ciddi bir paramiliter örgüttü.

Ama bazen de bu örgüder (SA’da da sonradan olduğu gibi) kendileri iktidar hedefine kilidenir ve o zaman iktidan elinde tutan, bundan hoşnut olan silâhlı kuvvetlerin gözünde potansiyel ya da gerçek bir rakip haline gelirler. Bunun bir örneği, Cevdet Sunay’m “Onlar iyi, vatansever çocuklar” dediği Ülkü Ocakları ve MHP’nin 12 Eylül’de hapse ve mahkemeye düşmesidir. Romanya’da Mavi Gömlekliler’in tasfiyesi gibi olayları da sayabiliriz. Bu da, tarihte birden fazla örneği olan bir durumdur.

Yani, militarizm topluma askerî değerleri kucaklamasını öğreten ve öğütleyen bir rejimdir. Ama toplum bu öğretiyi fazlasıyla ciddiye alıp ordudan yardım almaksızın örgütlenmeye başladığında, bu da militarizm için potansiyel bir tehlikenin çanını çalar. Bu gibi örgütlenmeler, askerin normal hegemonyasına hiçbir zaman meydan okumamalıdır.

Almanya

Tarihçe

Almanya üstüne yazan pek çok kişi gibi ben de söze Goethe ile başlayayım: “Almanya! İyi de, nerede? Böyle bir ülkeyi nerede, nasıl bulacağımı bilmiyorum.”

Goethe öldüğünde Alman devleti, Alman siyasî birliği henüz kurulmamıştı. Dolayısıyla Goethe Almanya’yı bulamadan hayata veda etti (1832). Bu tarihten epey önce, ta 1807-8 kışında, yurtsever yazar Emst Amdt (1769-1860) monarşik bir Alman devleti kurulmasının, bu devletin kendi bağımsız ordusu ve parlamentosu bulunmasının ve Alman milletinin tamamını çatısı altında toplamasının gereği üzerine konuşuyor ve yazıyordu. O bakımdan, “Alman Birliği” fikrinin babası sayılabilir; ama fikrin değil, birlik gerçeğinin babası olan Prusya devleti, 1819’da onu tutuklamıştı. Tıpkı, sonradan Alman ulusal marşının sözleri olacak şiiri yazan August Heinrich Hoffmann’m bu şiir yüzünden ertesi yıl profesörlükten kovulması gibi! Şu bir buçuk paragrafta geçen sözler de Almanya devleti öncesindeki Alman tarihi hakkında bir şey yazmanın güçlüğünü biraz olsun ortaya koyar sanıyorum. Bir yanda, Büyük Karl’dan miras bir Roma-Germen İmparatorluğu var (kuruluşu İS 800) ki bu “imparatorluk” büyük ölçüde, “tarih”ten çok “kurmaca” (fiction) kategorisine girer. Varolan, somut Almanya’ların ise hangisi Almanya: Prusya mı, Bavyera mı? Saksonya mı,

Hamburg mu? Ya Avusturya nerede duruyor? Üç yüz küsur Alman bağımsız siyasî biriminin her birinin tarihini yazmaya kalksak kim bilir kaç bin sayfa yazmak gerekecektir.

Uzak tarih

Germanik tarih, en başından itibaren, epey dağınık bir manzara arz eder. Germen halkları üstüne ilk ciddi çalışmayı Romalı tarihçi Tacitus yaptı, ama kaybolan bu elyazması ancak 1455’te bulunup basıldı ve basılması Alman dünyasında büyük ilgi ve heyecan yarattı. Germenlerin Roma’yla çatışmaya başlamaları da yaklaşık bu sıralardaydı (İS 2. yüzyıl). O sırada çok geri, çok düzensizdiler, ama birkaç yüzyıllık sürekli akınlarla sonunda Batı Roma İmparatorluğu’nu ortadan kaldırdılar. Son analizde, bugünkü Avrupa’nın ortaya çıkışı, herkesten çok bu Germen kabilelerin işlerinin sonucu olmuştur. Gene bugünün “Avrupalı” halklarının çoğunda Germen karışımı vardır. Fransa, daha önce burada yerleşen (Keltik) Gollerle Germenlerin karışımıyla ortaya çıkmıştır. İtalya’da Lombardlar ve başka Gotlar, Ispanya’da Vandallar, Vizigot-lar vb. Almanya’da ve daha kuzeyde kalan İskandinavya gibi bölgelerdeyse, daha safkan Germanik halklar oluştu; zamanla bunlar da birbirlerinden ayrıştı. Denebilir ki asıl yurtlan sayılan “Rhe-in’in doğusu”nu terk edip de batısına geçen Germenler oraların yerli halklanyla kanşıp Germen olmaktan çıktılar. Doğuda kalanlar Germenliğini korudu.

Ama “bugünkü Avrupa”nın oluşumu epey uzun zaman aldı. Epey bir “Aydınlanma Çağı” önyargısı taşımasına rağmen, Ro-ma’nm yıkıldığı beşinci yüzyılla (bundan çok öncesinden Ro-ma’nın tükendiğini söyleyebiliriz) Büyük Karl’ın imparatorluğunu kurduğu 800 arasında geçen süreye “Karanlık Çağ” adının takılmış olması büsbütün de yanlış değildir. Bir bakıma, kalıcı bir yapının bir tür biçimlenemediği, “karmaşa”dan çok “kargaşa” içeren, akışkan, değişken yıllardır bunlar; ama bütün bu akışkanlığın içinde, yavaş yavaş, feodalizm kuruluyor, yerleşiyordu. Aynı şeyi bir de, Roma’dan yönlendirilen Hıristiyan Kilisesi kurumu için söyleyebiliriz.

Karl’m (Carlus Magnus, nam-ı diğer Charlemaigne) Kutsal Roma İmparatorluğu’nu kurması Almanlann tarihinde önemli bir aşamadır. Ama aslında Avrupa’nın tarihinde oynadığı rolün bundan daha önemli ve belirleyici olduğunu söyleyebiliriz.

Yüzyıllar süren kargaşa, “Roma imparatorluğu” özlemini alabildiğine büyütmüştü. Başkenti Aachen olan bir devlete “Roma” adı verilmesinde bunun payı vardı ve bundan çok daha sonraki yıllarda da Roma böyle büyülü bir ideal olmaya devam edecekti.

Büyük bir devletin kurulması, kıtanın büyük bir kısmında bir düzen ve istikrarın kurulması demektir ve böyle bir atmosfer kültürel gelişmeye imkân verir. Büyük Karl’m imparatorluğu bunları sağladı; onun için bir “Karolinyen Rönesans”tan söz ediyoruz. Asıl Rönesans ile kıyaslanabilir bir şey olmasa da, ilk açılan kapı denebilir. Düzenini kurduktan sonra, Avrupa’nın tanınmış yazarlarını, bilginlerini çevresinde topladı. İngiltere’den Alcuin’i, sonradan biyografisini yazan Einhard’ı, İtalya’dan Pietro di Pisa, Ispanya’dan ise Teodulfa’yı davet etti. Bunlarla, Avrupa’da epeydir görülmeyen bir kültürel hava estirdi. Ama çeşitli düzeylerde eğitimi standardize etmek için yapakları daha önemli, bunun etkileri de daha kalıcıdır. Yazıyı standartlaştırırken ders kitapları da çıkardı. Sarayda kitaplık kurdu. Okulları çoğalttı. Adalet mekanizmasının daha iyi çalışmasını da sağladı. Bunlar, bütün Avrupa’yı etkileyen gelişmelerdi.

Ama Kutsal-Roma-lmparatorluğu (Voltaire bu üçlü adın üç bacağının da yanlış olduğunu söylemiştir) uzun ömürlü bir siyasî yapı olamadı. Daha çok, adı var kendi yok, hayalet gibi bir şey olarak, soyut bir biçimde yaşadı: Roma’dan sonra, bir “hayal” daha. Almanları herhangi bir gerçek anlamda bir araya getirmediği gibi, içi boş bir kalıp olarak yaşamaya devam ettikçe öyle bir birli- ^ ğin gerçekleşmesine engel olduğu dahi söylenebilir ki böyle oldu-^ ğunu savunan tarihçiler çıkmıştır. Bu simgesel varlık ta 19. yüzyılın başına kadar sürdü.

15. yüzyıldan sonra, işin içinde bir Alman parmağı olduğuna göre, “Roma-Germen İmparatorluğu” denir olmuştu. Yaklaşık aynı zamanlarda, Alman dünyası içinde en güçlü hanedan olan Habsburg’larm bu “imparator” sıfatını taşımasına karar verilmiş, 1356’da IV. Karl’m başlattığı “seçim” kurumu kaldırılmıştı. 1804’te, II. Franz bu unvanı bırakıp “Avusturya imparatoru” olmaya karar verince, Kutsal Roma-Germen imparatorluğu resmen sona ermiş oldu. Varlığı gibi yokluğu da dünyada bir değişiklik yaratmadı.

Bu dünyada bütün halklar, çeşitli nedenlerle, talihin, feleğin, her neyse, kendilerine iyi davranmadığını düşünebilir. Bazı halklar bunu ötekilerden daha fazla yapar. Türkiye’de de böyle güçlü bir eğilim vardır. Ama bunun Almanya’da ulusal karakter haline geldiği ve dolayısıyla Almanya’nın içinde rol aldığı çeşidi gelişmelerde -örneğin, dünya savaşlarında- bunun da önemli bir payı olduğu söylenebilir. Alman siyasî birliğinin geç kurulması, en önemli şikâyet konusudür.

Bununla kısmen ilgili bir başka huzursuzluk, coğrafi konumdan kaynaklanır. Bilindiği gibi Almanya büyük ölçüde bir Orta Avrupa ülkesidir: Kara sınırı çok, denize açılımıysa oldukça kısadır. Doğuda bir Slav bloku tarafından kuşatılmıştır. Batısında ise Fransa, İtalya, yani Latin dünyası vardı. Bu durum, birçok Alman’a, bir “kuşatılmışlık” duygusu vermiştir. Bunun abartılmış bir duygu olduğu söylenebilir; muhtemelen öyledir de. Ama önemli olan, insanların inanıyor olmasıdır. İnandıkları şey nesnel bakımdan yanlış olabilir; ama bu, öznel inancın gücünü veya etkisini ortadan kaldırmaz. 20. yüzyıl boyunca, Alman Genelkurmayının en büyük sorunu, bu “iki cephede savaş” derdine karşı nasıl tedbir alınacağı sorusu olmuştur: Fransa cephesi, Rusya cephesi. Birinci Sa-vaş’ta bu nedenle Belçika’ya karşı savaş suçu işlediler. Ikinci’de Hitler’in kendine, hırsına hâkim olamaması yüzünden SSCB’yle savaşa erken girdiler ve gene “iki cephe” nedeniyle yenildiler. Demek ki o kadar boş bir evham değildi.

Ortaçağ boyunca zaman zaman güçlü krallar çıktı: Conrad veya Friedrich Barbarossa gibi. Ama “imparatorluk” sözünün içi genellikle boş kaldı. Çok sayıda prens veya başka unvanlara sahip aristokrat, bu soyut şemsiyenin altında, bağımsız bir biçimde hükmünü sürdü. Bu bağımsız birimlerin sayısı yüzlerle ifade ediliyordu. Ortaçağdan çıkarken, bir zamanların güçlü krallığı (bu arada, çeşitli Avrupa dillerinde “kral” kelimesinin de Büyük Karl’m admın bozulmuş şekli olarak kullanıldığım söyleyeyim) Macaristan’ın çöküntüye girmesinden de yararlanarak, Habsburg soyu ve Avusturya güçlenmeye başladı. 15. yüzyılın sonunda I. Maximili-an imparator unvanım taşıyordu ama unvandan önemlisi Avusturya, Felemenk ve Ispanya’ya egemen olmasıydı (son ikisini başarılı bir “evlilik politikası” ile ele geçirmişti. O tarihlerde bir nüktedan, toprak edinmek için, “Başkaları savaşa gider; sen, ey Avusturya, zifaf yatağına,” demişti). Macaristan’ın OsmanlIlardan arta kalan kısmını Habsburg’lar yutacaktı.

Ünlü KarPlardan biri olan V. Kari (bizde, Fransızcadaki' adı ile “Şarlken” olarak da bilinir) ve Avusturya’da Kanum’nin rakibi olan Ferdinand, Maximilian’m torunlarıdır. 16. yüzyıl başı, böylece, Habsburg’lar yoluyla Alman Birligi’nin güçlü göründüğü bir zamandı. Ama bu, sahiden de, sadece görünüşte böyleydi. Çünkü Katolik Kilisesi içinde sorunlar, çelişkiler birikmiş, Papalık, varlığıyla, seküler yöneticilerin, prenslerin de canını sıkmaya başlamıştı. Tarih boyunca hep olan bir şey, “endüljans” satışı, bu sefer dolan bardağı taşırdı. Ispanya’da I. Carlos adıyla kral olan Kari, Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu’na “terfi” ettiğinde, Martin Lut-her adında bir papazın da kilise kapılarına birtakım “Tezler” çakarak kilise içinde büyük bir hengâme yaratacağı tutmuştu.

Alman imparatorları sık sık papalarla ters düşmüş, sürtüşmüş-lerdi. Karl’m da Papalık’la sorunları vardı. Ama Luther fazla ileri gitmişti ve koca bir imparatorun onun tarafını tutmasına imkân bırakmamıştı. Kari hayatı boyunca Luther’le ve etkileriyle savaştı. Ama Almanya’nın kuzeyine doğru gittikçe, Luther’i çeşitli nedenlerle seven ve tutan Alman prenslerin sayısı artıyordu. Onu barındırıyor ve imparatorun hışmından koruyorlardı. Başlattığı hareket durdurulmadı. Arkasından Zwingli, Calvin, Knox derken Avrupa kıtasında, bunun o güne kadar Katolik olmuş bölümünde, bir de Protestan Kilisesi kurulmuş oldu. Kari, hayatının son yılında imparatorluğu bıraktı, kalbi kırık bir adam olarak bir manastıra çekildi.

Protestan mezhebinin yayılmasıyla Avrupa’nın sarsılması daha durmayacaktı. 17. yüzyılın ilk yarısının bir kısmı, 1618-48 arasındaki Otuz Yıl Savaşlan’mn gölgesinde yaşandı. Bu, “Biz şanssız bir halkız,” demekten sanki özel bir zevk alan bir toplum için iyi bir yakınma sermayesiydi çünkü söz konusu savaşların hemen hemen hepsi Alman topraklarında çarpışıldı. Savaş kendisi yeterince korkunçtur ama, hele böyle bir çağdaki savaş, yalnızca ordular arasında geçer. Ne var ki askerî hareketler, orduların gelişi, gidişi, özellikle kırsal nüfuslar için tam bir felâkettir. Ekinler çiğnenir, soygun, talan, ırza geçme, öldürme, hiçbiri eksik kalmaz. Aslında bunlar da bir şey sayılmaz. Yok olan ekini kıtlık, onu da salgın izler. Binlerce insan ölür. Dolayısıyla Almanya bu savaştan gerçekten çok çekti. Tarihçiler nüfusun on yedi milyondan on milyona indiğini hesaplıyor.

Savaşta çekmenin yanı sıra, bu din kavgası Almanya’yı çevresindeki herkesten fazla böldü. Avusturya ve Bavyera, Baden gibi güney bölgeleri Katolik kaldı. Kuzey hemen hemen tamamen Protestan oldu. Fransa, kendi Protestanlannı, Huguenot’lan yolunu bulup uzaklaştırmış, ülke, Louis’nin “une foi” idealine uygun kalmıştı. Britanya’da da din aynmı İç Savaş’tan sonra (Avrupa Otuz Yıl Savaşları felâketini sona erdirirken Britanya tam yol İç Savaş’a dalmıştı) can aha bir sorun olmaktan çıkmıştı. Güney (İtalya, Avusturya) tamamen Katolik, kuzey (İskandinavya) tamamen Protestan’dı. Demek ki, Almanya gibi, din tarafından bölünmüş bir toplum yoktu. Burada da talih ya da tarih asıl büyük kötülüğü Alınanlara yapmıştı!

Oysa gerçekte bazı “iyilikler” de olmuyor değildi. Louis’nin Huguenot’lan Fransa’dan sürmesi gibi. Çoğu bilgili ve yetenekli olan bu adamlann 20.000’i Prusya’ya göçtü (Protestan ülke) ve en çok da askerlik alanında katkıda bulundu. Kale yapımından subay okulu açmaya, birçok yeniliği onlar Prusya’ya öğretti.

Orta yakın tarih

18. yüzyılda Alman dünyası içinde yeni bir gelişme ortaya çıktı: Prusya!

Otuz Yıl Savaşlan 1648’de Westphalia Banşı’yla noktalandığında, özellikle küçük Alman prenslikleri arasında bağımsız kalma ideali bir tutku haline gelmişti. Savaşı, Avusturya, bir din savaşı olarak başlatmıştı ve bu otuz yıllık bilançoda dinin elbette çok önemli bir yeri vardı. Ama bu gibi olaylar sonuçta tek tek etkenlere indirgenemez. Avusturya’nın yalnızca insanlann kalbindeki imanda değil, ayaklanmn altındaki toprakta da gözü vardı ve zaten o nedenle İsveç ve Danimarka, ama aynı zamanda Katolik Fransa, Avusturya’nın başta durdurulamaz gibi görünen ilerleyişini durdurmak üzere harekete geçmişlerdi. 1648’den sonra, bütün Alman prenslikleri, Avusturya’ya karşı teyakkuz halinde duruyorlardı.

Bu gibi kitaplarda “Prusya” konusuna gelince, Brandenburg’un 1648-1786 arasında nasıl genişlediğini gösteren haritalar bulunması âdettendir. Değişik renklerle, şu yıldan şu yıla kazanılan topraklar gösterilir. Doğrusu, faydalıdır bu haritalar, çünkü bu genişlemeyi zihnimizde daha iyi somutlaştırmamıza yardımcı olurlar.

Tarihte ilk Prusya’nın Almanlarla ilişkisi yoktur. Zaten kelime olarak da “Rusya’ya yakın” (Po-Russia) anlamına gelir. Bu bölgede Balt halklarından biri yaşıyor ve yaşadıkları yerden ötürü onlara “Prussen” deniyordu. Bunun Latincede söylenişiyse “Borussia”dır.

12. yüzyıldan itibaren, bunun az çok batısında kalan bölgelerde yerleşik Tötonlar (Almanlar) gözlerini bu yöreye diktiler. Ardından askerî seferler başladı. Her zamanki gibi, dürtüler karmakarışıktı: Dinî amaçlan vardı; Kuzey’in Haçlı Seferleri gibi ele alabilirsiniz. Ama toprak kazanma hırsı da vardı; nitekim, birçok Alman burada yerleşti. Bu aşamada bir tuhaflık oldu ve bu Almanlar yok ettikleri adamlann adını benimseyerek “Prusyah” oldular. Bu Töton akmlan, İkinci Dünya Savaşı yaklaşırken Eisenstein’in çektiği Alexandre Nevsky filmine konu olmuştur. Militaristik özellikler taşıyan (savaşı her şeyin üstüne çıkarma anlamında) bir “askerî karakter”in ta o zamanlardan başladığı iddia edilebilir.

Daha batıda kalan Brandenburg bölgesi, Roma-Germen Impa-ratoru’nu seçen yedi birimden biri, resmî adıyla bir “elektörlük” ve bir markilikti (margraj). Hohenzollem hanedanının dükalığma dönüştü. 1618’de, yani 30 Yıl Savaşlan başlarken Brandenburg ile Doğu Prusya -aralannda başka egemen topraklar olmakla birlikte- birleşmişlerdi. Bu savaşlar sürerken Prusya da Protestan cephede bazı roller oynadı ve otuz yılın sonunda, başında olduğundan daha güçlü bir konuma gelmeyi başardı.

Otuz Yıl Savaşları’nın bitiminde, Prusya’nın başında, “Büyük Elektör” namıyla tanınan Friedrich Wilhelm vardı. Bunu izleyen yıllarda, İsveç ile Polonya arasında çeşidi siyasî ve askerî cambazlıklar yaptı. Batı’da ise XIV. Louis’nin Fransa’sının fazla güçlenmesini önlemeye çalıştı. Umduğu kadar olmasa da, yeterince kazançlı çıktığı söylenebilir. Otuz Yıl Savaşlan’ndan yorgun argın çıkan Prusya’nın ordusu da öyle parlak bir durumda değildi. Bu yıllarda Büyük Elektör Friedrich Wilhelm, çoğu savaşta yoksul düşmüş toprak sahibi Junker’leri, biraz maddi teşvik, biraz da zorlamayla orduya çekmeye ve onlan “Saray’a bağlı” bir subay-aristok-rat zümresine dönüştürmeye çalıştı. Başarılı da oldu (Willems, 1986: 21 v.d.). Yani, yakın zamanlara kadar devam eden Junker-asker özdeşliğinin kurucusu odur. Junker’ler böylece ayrıcalık-h bir sınıfa dönüşürken köylüler ve kentli buıjuvalann hem fiilî maddi durumları, hem de hukuki statüleri bozuldu. Vergi yükümlülükleri gün geçtikçe ağırlaşa. Bu nedenle, Elektör, daha sonraki yıllarında merkantilist politikalar uygulayarak ekonomiyi güçlendirmeye çalışmıştır. 1688’de, yeğeni HollandalI Willem’in Britanya Kralı III. William olarak başardığı işleri göremeden öldü. Yerine oğlu, III. Friedrich çıktı. O da babasının yolundan ilerledi. Askerî bakımdan epey başarılı da oldu. Ama siyasî düzeyde bu başarılarının karşılığım görmedi. Bunda, bu güçlü ordu kurma çabasının zorunlu kıldığı borçlanma yüzünden çeşitli ülkelere karşı boynu bükük kalmanın yanı sıra, biraz da, bir markilik olarak Prusya’nın diplomaside yeterli ağırlık oluşturamamasınm payı vardır. Nitekim Friedrich de Avusturya ile gizlice anlaşarak, 1701’de, kral olduğunu ilan etti. Elektör olarak III. Friedrich’ti ama Prusya Kralı olarak birinci oluyordu. Avusturya onun bu hevesine ses çıkarmamıştı, çünkü kral olmasının ciddi sonuç yaratacağına kimse ihtimal vermemiş, alay etmişti. 1713’te ölünce yerine oğlu I. Friedrich Wilhelm geçti. Askerlikten başka bir şey anlamayan, zaten ilgi de duymayan biradamdı. Onun için, 1740’a kadar süren hayatı boyunca heıiıen hemen yalnız Prusya ordusuyla ilgilendi. Emeklerinin semeresini de aldı, çünkü oldukça küçük Prusya (nüfusu daha üç milyonu bulmuyordu) Avrupa’nın üçüncü en büyük ordusuna sahip oldu. Friedrich Wilhelm’in 18. yüzyılın ilk yansındaki saltanaünı, bu gibi etkenlerden ötürü, militarizme giden gelişmeler içinde erken bir örnek olarak değerlendirmek mümkündür.

Gelgelelim, güçlenen bu Prusya ordusu, bu kral zamanında, yeni eriştiği düzeyi kanıtlama fırsaa bulamadı, çünkü kayda değer bir savaşa girmedi (Batı Pomeranya alındı). Friedrich Wilhelm bütün Avrupa’yı tarayıp bulduğu en uzun boylu adamlan bayağı yüksek paralar ödeyerek muhafız birliğine yazdırmıştı, ama bunu da ciddiye alan yoktu! Sahiden etkili bir ordu haline geldiğini, tahtın bir sonraki sahibi, Büyük Friedrich’m saltanatında gösterecekti. Ama oraya gelmeden önce “’küçük” Friedrich’le ilgili bir olayı gözden geçirelim.

Friedrich, gençliğinde, asker ruhlu babasını mutlu edecek bir yapıda değildi - “Veliaht Prens” olarak. Sanata, felsefeye düşkündü; küçük bir oda orkestrası oluşturmuştu, beste yapıyor, flüt çalıyordu.

Friedrich’in annesi, o sıralarda Britanya’ya kral olan Hanover hanedanından bir prensesti; kocasının militarizminden hoşlanmıyor, çocuklarının Britanya hanedanından birileriyle evlenmesini istiyordu. Friedrich Wilhelm ise tam bir yabancı düşmanıydı ve oğlunun Braunschweig-Bevem prensesi ile evlenmesi konusunda kesin kararını vermişti.

Bu patırtı içinde bir “eşcinsellik” tartışması da yürür. Kral, oğlunu “efemine” bulduğunu söylüyor, bunun için annesinin verdiği eğitimi suçluyordu. Friedrich’in özel hocaları arasında eşcinsel olduğu bilinen biri vardı. Sürekli birlikte oldukları, kendisinden sekiz yaş büyük Hans Hermann von Katte’yle “sevgililer gibi” dolaştıkları söylentisi yaygındı vb.

Gerisinde ne var, bilemeyiz; ama görülen durum kralı çileden çıkarmaya yetti. Babasının uygun gördüğü kadınla evlenmek istemeyen Friedrich, von Katte ile birlikte, İngiltere’ye kaçma planı yaptı. Son anda biri ihbar etmese kaçıyordu da. Kral yakalanan oğluna herkesin önünde bastonla vurdu. Yardımcı olduğu için kızı Wilhelmina’yı da dövdü (ince davranışlarıyla ünlü bir kraldı).

Orduda yarbaylığa yükselen Friedrich bu olaydan sonra oda hapsine kondu. Askerî mahkeme, von Katte’yi idama mahkûm etti; Prens’i kayırdı. Baba, von Katte’yi Prens’in penceresinin önünde, baltayla idam ettirdi. Oğlunun da aynı maddeden yargılanmasını istediğini belirtti. Sonunda Friedrich af diledi ve affedildi. Babasının istediği kadınla evlendi (aralarında ilişki ve doğal olarak çocuk olmadı). Böyle bir sekiz yıl daha geçtikten sonra büyük pedagog Friedrich Wilhelm öldü ve II. Friedrich (Büyük) tahta çıktı.

Bunları biraz ayrıntılı anlatma gereği duydum, çünkü bir yandan Büyük Friedrich gibi önemli işler yapmış bir kralın hayatında bu gibi ayrıntılar olduğunu bilmek ilginç, bir yandan da, Prusya’nın başındaki Hohenzollem ailesinin entelektüel-ahlâkî yapısını görmek anlamlı. Büyük Friedrich, Türkiye’de çokça sözü edilen biridir. Ama hayatının bu olgularından hiç söz edilmez.

Friedrich’in kral olduğu 1740 yılında, Avusturya Kralı VI. Kari da ölmüştü. Erkek vârisi olmadığı için yerine 23 yaşındaki kızı Maria Theresia geçti. Friedrich herhalde bunu elverişli bir durum olarak değerlendirdi ki paldır küldür Silezya’ya girdi. Avusturya direnince savaş komşu bölgelere de yayıldı. Dört beş yıl sonra Prusya bu savaşı kazanmış ve Silezya’yı ele geçirmiş oldu. Bu olayla birlikte, Prusya ile Avusturya’nın zaman zaman savaş noktasına da varan rekabeti ve çekişmesi başlamış oluyordu. I. Friedrich Wilhelm’in onca emekle yetiştirdiği Prusya ordusu da (kralm bazı büyük askerî yanlışlarına rağmen) rüştünü ispat etmişti.

Friedrich’in Silezya saldırısının herhangi bir ilkesel açıklaması yoktu. Nitekim kendisi de daha önce yazdığı L’Arıtimachiavel adlı epey yavan kitabı yeniden yayımlarken bir de yeni önsöz yazmış ve önce eleştirdiği Machiavelli’nin yanma gelerek başarılı bir kralm ilk görevinin kazanmak olduğunu savunmuştu. Avusturya yediği bu darbeyi unutamadı ve izleyen yıllan Friedrich ve Prusya’ya karşı müttefik toplamakla geçirdi. 1756’da (banştan 11 yıl sonra) işe başlanabilir bir noktaya gelmişti. Küçük çapta bir “dünya savaşı” olan (başka kıtalar da işe kısmen kanştı) Yedi Yıl Savaşlan’nm yolu böyle açıldı. Sonunda, 1763’te, Friedrich ve Prusya, bundan da kazançlı çıktı. Ama birkaç kere, ağır bir hezimetin eşiğine kadar da gelindi ve Friedrich’i kurtaran, son kertede, Prusya hayranı Çar III. Petro’nun sersemliği oldu. Olay kendisi açısından böyle bir “mutlu son”la bitince, Prusya da “düvel-i muazzama” arasına kesinlikle girmiş oldu. Tabii bu da II. Friedrich’in başansı olarak tarihe geçecekti. Avusturya istediğini alamamış, belki en zararlı çıkan da Fransa olmuştu.

“Büyük” sıfatını öncelikle bu askerî başanlanndan ötürü -Yedi Yıl Savaşı’nda- almıştır. Ama kültürel veya hukuki alanda yaptık-lan da önemlidir. Hazırlattığı yasalar, Fransız Devrimi de olunca, biraz kırpıldı, ama sonuçta zamanı için ilerici yasalardı - özellikle idam cezalannı azaltmasıyla ve toplumsal sorunlara dar ahlâkçılığı aşan çözümler aramasıyla.

Başta Voltaire, çeşitli aydınlarla ilişkileri, her zaman çok iyi yürümese de, son derece ilginçtir. Bütün dünyayı izliyordu. Örneğin yeni kurulan Amerikan Cumhuriyeti’ne şaşırtıcı bir sevgisi ve yakınlığı vardı (Hohenzollem soyundan, ondan başka kimsede görülmeyen bir sevgi). Bu çağda çeşitli kral ve kraliçeler için “Aydın Despot” denilmiştir, denilmesi de yerindedir, ama herhalde bunu (özellikle de “aydın” kısmını) kendine en iyi yakıştıranı Friedrich olmuştur.

Friedrich 1712’de doğmuş, 1740’ta da kral olmuştu. Buna yakın tarihlerde, 1744’te Herder, 1749’da da Goethe doğdular. Her ikisinden de, sonraki bölümlerde söz edeceğim. Herder pek çok bakımdan Alman milliyetçiliğinin babasıdır. Başka ülkelerin milliyetçileri de ondan epeyce esinlenmiştir. Goethe ise “milliyetçi” olarak tanımlanabilecek bir edebiyatçı değildi. Ama tam bu dönüm noktasında, bütün Almanlar için, herhangi bir ulusa kıvanç verecek, yüksek nitelikli bir edebî dilin oluşmasına herkesten çok onun emeği geçmiştir. Şüphesiz, bu alanda, Goethe’den önce Lut-her’i anmak gerekiyor, çünkü Luther’in Kutsal Kitap çevirisi çok daha önceden Almancanın standartlaşmasına katkıda bulunmuş, Prusya’dan Saar’a ortak bir dil temeli yaratmıştı.

Herder Prusya doğumluydu ama Weimar’da öldü - Goethe gibi. Bu iki yazar Prusya’ya özellikle bağlı değillerdi. Ama onlann çocukluğunda ve gençliğinde (hattâ sonraki dönemlerinde) II. Friedrich’in adım adım kurduğu Prusya, genel Alman haritası içinde, gitgide artan bir önem kazandı. Almanya’yla ilgili herhangi bir şeyi Prusya’yı dışanda bırakarak düşünmek güçleşti.

Devrim ve Napoleon: Yakın tarih

Fransız Devrimi bütün Avrupa monarşilerini teyakkuza geçiren bir olaydı, ama Prusya ve Avusturya bundan özellikle tedirgin oldular ve eyleme geçtiler (Rusya belki fazla uzak kahyordu, Britanya kendi izole adasmdâydı, Iberya’mn gücü yoktu). Ama yeni toparlanan Fransız ordusu karşısında boylannın ölçüsünü aldılar ki, bunu bir önceki bölümde uzun uzadıya incelemiştik.

Napoleon Bonaparte Avrupa tarihinde kendi “aura”sı çerçevesinde genişleyen epey zengin bir mitoloji yaratmıştır. O mitolojiyi bir yana bırakıp gerçek adamın kendisine ve tarihe bıraktığı izlere baktığımızda, şöyle paradoksal bir durumla karşılaşıyoruz. Bonaparte 1799’da (ilk) “Brumaire darbesi”ni gerçekleştirip Directoire’ı yıktı ve “konsül”lüğünü ilan etti (Roma’dan kalma bir unvan). Bunu izleyen yıllardaki askerî başanlanyla kendini yeterince kuvvetlenmiş hissedince, 1804’te, bilindiği gibi, tacı kendi eliyle giymek tarzında numaralar çekerek, “imparator” oldu.

Napoleon kurduğu yeni düzenle ve özellikle de çıkardığı yasalarla (“Code Napoleon”) yönetimi merkezileştirdi ve gerçek kararlan vereceklerin sayısını kendi bir avuç yakınıyla sınırladı. Bugünün perspektifinden baktığımızda, yaptığı düzenlemelerin birçoğunun olumlu ve yararlı olduğunu bile söyleyebiliriz. Ama “devrim ruhu”nu bitirdi (bunun olumluluğu ve olumsuzluğu da ayrıca tartışılabilir ama “Terör” döneminde olanlarla devrim zaten kendini bitirmek üzere önemli adımlar atmıştı).

Paradoks burada ortaya çıkıyor: Fransa’da devrimi bitiren Napoleon bundan sonra kurmaya çalıştığı Avrupa İmparatorluğu’nda gittiği her yere Fransız Devrimi’nin birtakım öğelerini götürdü. Bu öyle çok zengin veya çok karmaşık bir liste sayılmaz - içerdiği maddeler bakımından: Feodalizmden ve serflik ilişkilerinden o güne ne kalmışsa bunları bir daha geri dönülmeyecek şekilde tasfiye etti. Soyluların geleneksel ayrıcalıkları ellerinden alındı. Uygun yaşa gelmiş bütün erkeklerin seçme hakkına sahip olduğu seçimlerle, yönetimler, “seçilmiş yapılar”a verildi. Meclisler kuruldu.

Ama bunların yanı sıra, özellikle konumuz olan Almanya’nın tarihini belirleyen önemli değişiklikler gerçekleşti: Kendi başlarına bir türlü birleşemeyen Alman prenslikleri Napoleon tarafından tasfiye edilerek birleştirildi. Küçükler büyüklere yedirilerek ortadan kaldırıldı. Böylece, üç yüz altmış civarında prenslik otuz altıya indi. Yüzün üstünde serbest şehir daha büyük birimlere katıldı (Hamburg, Bremen, Frankfurt ve Lübeck kaldı). Bavyera, Baden, Württemberg, Hesse-Darmstadt gibi orta boy krallıklar bu yeni düzenlemelerden en çok yararlananlar oldu. Rhein boyundaki bağımsız birimler de birleştirilip ortaya daha anlamlı bir bütünlük çıkarıldı. Bunun adı da “Rhein Konfederasyonu” kondu. Frankfurt (şimdi grandüklük başkenti) Federal Meclis’in (o zaman da adı Bundestag’dı) toplandığı merkez oldu.

Önemli Alman tarihçilerden Nipperdey “Başlangıçta Napoleon vardı,” der, “Alman halkının, tarihleri, hayatları ve yaşantılarının üzerindeki etkisi muazzam olmuştur” (Nipperdey, 1996: 1). İtalya üstüne yazan Alexander Grab da onu yankılar: “Napoleon’un 1796’da Kuzey İtalya istilâsı, modem Italyan devletinin ve toplumunun temellerini attı ve yarımadanın birleşmesine doğru uzun yolculuğu başlattı” (Davis v.d., 2001: 25).

iki yazarın bu sözleri, kitapta Almanya ile İtalya’yı bir arada ele alma kararımın isabetini pekiştiriyor. Ama bu isabet, olması gerektiği gibi en az ortaklık kadar, farklılıkla da ilgili. Burada, Napoleon istilâlarının her iki toplum için nasıl bir milât işlevi gördüğünü anlıyoruz. Ama bu iki toplumun bu “milât” olgusunu alım-lama biçimleri çok farklıydı: hepsini dört kelimede özetleyecek olursak, “İtalya benimsedi, Almanya benimsemedi”. Peki, bu diyalektik nasıl çalıştı?

İtalya, Almanya kadar olmasa da, çok parçalıydı. Orada da, bunları bir araya getirerek yönetimi daha akılcı olabilecek birimler yarattı. Ancak gene asıl önemli işler, bir hukuk düzeni ve etkili bir bürokrasinin kurulması, sekülarizasyon, seçim ilkesi gibi şeylerdi. Murat’iım Napoli’deki krallığı, benzer uygulamaları reformun çok daha zor olduğu güney bölgelerine de kısmen götürdü.

Napoleon’un davasını kesin bir biçimde kaybetmesinden sonra, onun el attığı bölgelerin eski sahipleri (Avusturya, güneyin Bourbon kralları) geri geldiler ve “hayat normale döndü”. Bu arada Pie-monte de yeniden Savoyard egemenliğine geçti (bunlar İtalya’yla ilgili bölümde daha ayrıntılı anlatılıyor). Ama burası, öteki bölgelerden farklıydı, çünkü burada “liberal” Cavour, Fransız döneminden kalanları da özümseyen, parlamentoya, serbest ticarete yer veren bir rejim kuruyordu.

Almanya ise Napoleon’un getirdiklerini reddetti. Bu iki toplumun aşağı yukarı aynı yolçatı karşısında farklı davranışları, milliyetçilik çağında çok yerde ve çok kere karşılaşacağımız bir ikilemi gözümüzün önüne seriyor, iki ayn soru var burada: Birincisi, İtalya’da sorulduğu şekliyle, “Gelen ne?” İkincisi, Almanya’daki şekliyle ise, “Getiren kim?” ya da “Nereden geliyor?” diye for-müllenebilir. Birinci sorunun cevabı, olabileceği kadar, “demokrasi”. O halde, bunun hazırlayacağı ikinci soru “İyi midir, kötü müdür?” biçimini alacaktır. İyiyse, alalım, kabul edelim. Almanya’daki soru bizi “demokrasi” gibi bir kavrama yönlendirmiyor, “Fran-sızlar!” ya da “Fransa’dan geliyor!” diye cevap veriyoruz. Bu cevap da bizi aynca başka sorular sormaya teşvik etmiyor, çünkü henüz o aşamaya hiç varmadan, dışarıdan gelecek herhangi bir şeyin “kötü” olacağı, “bize uymayacağı” ya da buna benzer bir değerlendirme üzerinde anlaşmış durumdayız.

Bu iki durum, “ulus-devlet” kuruluşunun birinci ve ikinci dalgalan arasındaki temel farklılığı da ortaya çıkanyor. İtalya ve Almanya’nın her ikisi de bu işi yaklaşık aynı zamanlarda, aynı evrelerde yapıyorlar. Ama İtalya’daki “motivasyon” daha çok birinci dalgaya uygun düşüyor. Yani, “ulus-devleti demokrasi için istemek” diyebileceğimiz bir motivasyon biçimi geçerli (aslında, birinci dalganın kendisinde “ulus-devlet” bilinmiyordu bile). Almanya’da ise, “Demokrasi olsa da olmasa da ‘ulus-devlet,’” deniyor ve sonra, “Hattâ olmasa daha iyi,” diye ekleniyor.

Böyle bir ayrışmayı bir “rastlantı” olarak değerlendirenleyiz; ama basit bir iradî farklılık olarak da göremeyiz. İtalya’da, örneğin, bir adam ve bir davranış biçimi görüyoruz: Kont Cavour, liberal Avrupa’yı, Napoleon’un kısa süreli “ziyareti” sırasında attığı temel taşları üzerinden, izliyor. Gene bir kont (sonradan da dük) olan Bismarck ise kurduğu düzende liberalizme yer vermiyor. Bu durum, ikisi de benzer şekilde aristokrat doğan bu adamların inançlarına, keyiflerine göre mi belirleniyor? Klişeyi bir kere daha tekrarlayalım: Elbette kişiliklerin de payı vardır, ama böyle bir durum son analizde daha genel koşullar içinde bir karara bağlanır.

Bu “genel koşullar” noktasına gelince, iki tarafta bu konuyla son derece yakından ilgili burjuva sınıfları görüyoruz. Gene aynı şekilde, “toprak sahibi” sınıflar da görüyoruz. Buıjuvalarla toprak sahipleri arasında, iki ülkede farklı biçimler alsa da, birtakım çıkar çatışmaları olduğunu da gene görüyoruz. Bütün bu benzerliklere, ortaklıklara rağmen, sonuç çok farklı. Niye?

En önemli farklılık, askerî alanda görülüyor. Az sonra daha ayrıntılı bir biçimde göreceğimiz gibi, Alman Birliği’ni kuran Prusya’da “hegemonik” diyebileceğimiz sınıf “Junker” adıyla bilinen büyük toprak-sahipleri sınıfıydı (“genç savaşçı” anlamında “Jungherr”dtn geldiği söylenir). “Hegemonik”tiler, çünkü başından beri ileri derecede askeri olan Prusya’da ordunun komuta kademesini oluşturanlar da onlardı. Ve bu asker -toprak beylerinin ideolojisinde-hele o tarihlerde- “liberal” ütopyaların yer bulması tasavvur edilebilir bir şey değildi.

Dolayısıyla, birliğin kuruluşundan çok önce, daha Napoleon zamanında, Prusya, demokrasiyi, Fransa’dan geldiği için reddetti. Ama başka yerden gelse de reddedecekti, çünkü zaten demokrasiyi sevmiyordu.

İtalya’da bununla kıyaslanabilir bir ordu ve askerî gelenek yoktu. Olan ordunun her zaman, her yerde daha muhafazakâr olan toprak sahipleriyle böyle bir organik ilişkisi de yoktu. Olduğu kadar, ordu, çağının en ileri fikirli adamlarından biri olan Garibal-di’nin etkisini çok daha fazla hissediyordu. Onun için, burjuvazinin genel olarak hoşnut kaldığı bir düzen karşısında, “Hayır, bu olmasın!” diyecek ve dediğini de kabul ettirecek bir güç yoktu. İmkân bulsalar, Prusya’nın burjuvaları (ya da çoğunluğu) Ca-vour’un kurduğu düzeni tercih edebilirlerdi; ama iradelerini kabul ettirecek kadar güçlü değillerdi. Nitekim feodalizmin çok daha güçlü olduğu güneyde demokrasi sorunu bugün bile çözülmüş değil. Bu bakımdan, Prusya’nın Napoleon reformlarına tepkisi, yüzyılın ilk çeyreğinde, son çeyrekte kurulacak “ulusal birlik”in nasıl bir rejimle yürüyeceğinin ilk işarederini de vermiş öldü-

Buna karşılık, Napoleon zamanında çizilen siyasî sınırlar ondan sonra değişmedi. Bunun da mantığı basit: Özellikle küçük prenslikler, Roma-Germen İmparatorluğu gibi bir hayalet-varlık sayesinde oldukları gibi olma meşruiyeti bulan, yaşadıkları çağda iyice yapaylaşmış birimlerdi. Dolayısıyla o hukuk göçüp gittikten sonra bu prenslerin eski siyasî coğrafyaya bir kere daha hayat vermeleri mümkün değildi. Ama, tabii, bundan daha somut bir açıklama da var: Küçükler büyüklere katılmıştı ve o büyüklerin bu kazançları ellerinden çıkarmaya hiç niyetleri yoktu. Onun için, Napoleon’un bu katkısı Almanya’da kalıcı oldu. Demokrasi ve liberalizm ise uçup gitti. Aslında Rhein Bölgesi’nin buna istisna oluşturduğu söylenebilir. O bölge Fransızlardan kalanlara sahip çıktı. Ama tabii Alman Birliği kurulduğunda, orası da Fransız değil, Prusyalı kurallara uymak durumunda kalacaktı.

A.J.P. Taylor Almanya üstüne kitabında bu konuda bir hayli öfkeli -ama bence özünde haklı- bir yargı veriyor: “Eğitim görmüş Almanların çoğu (onlar da küçük bir sınıf sayılırdı) Fransa’dan empoze edilen olumlu kuramlardan hoşnut kaldılar; ama bazıları da bir Alman milliyetçiliği havasına girdi ki bunun biricik özelliği Fransız yönetimine düşman olmaktı. Ama Fransız yönetimi liberal reformla eşanlamlıydı. Böylece Alman milliyetçiliği, daha baştan, anti-liberal bir karakter edindi” (Taylor, 1978: 26).

Bu arada Almanya’yı işgal eden Fransız ordusuna hiç değinmedik. Söz konusu süre içinde onlann, Almanya’ya kendilerini sevdirecek bir şekilde davranmadıktan biliniyor. Yerli halkı kendilerine düşman etmek için ellerinden geleni yapmışlar. Bu da, “Niye Fransa’dan ‘liberalizm’ almadılar?” diye Almanlan suçlamayı güçleştiren bir etken.

Napoleon’un Leipzig’deki yenilgisinden sonra Metternich ve Avusturya, yenilen “imparator”la askerî düzeyde uğraşmaktan çok, onun uzaklaştınldığı bir Avrupa’ya nasıl yeniden biçim verilmesi gerektiği sorusunu gündemin birinci maddesi haline getirmişlerdi. Napoleon arada (Walterloo’da) direndi, ama başaramadı. Böylece, Mettemich, Viyana Konferansı’nda orkestra şefi bato-nunu eline geçirmek ve “European Concert”i başlatmak imkânını buldu.

Metternich Avrupa muhafazakârlığının en sağlam kalesiydi. Dolayısıyla Avrupa’ya onun vereceği biçim, ancak en gerici biçim olabilirdi. Öyle de oldu (kralı olmayan Hollanda’da monarşi kurmak gibi uygulamalar).

Fransa’yı parçalamak değil, eski sınırları içine tıkmak ve oradan çıkmasını önlemekti Mettemich’in başlıca amaçlarından biri. Bunu da bir ölçüde başardı.

Ancak Mettemich gibi bir “gerici” bile, Avrupa’yı Fransız Devrimi ve Napoleon’dan önceki statükoya geri götürmeyi başaramı-yordu. Örneğin, Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu’nu diriltmek artık mümkün değildi. Bunun yerine, üyelerine müdahale hakları ve araçları çok daha kısıtlı olan Alman Konfederasyonu (Deutscher Bund) kuruldu. Bunun, Frankfurt’ta toplanan bir meclisi (Bundesrat) olacaktı. Meclisin başkanlığını yapmak da Avusturya’nın üzerine düşecekti.

Mettemich, “orta boy” sıfatıyla anılan Alman birliklerini biraz daha güçlendirmek için.de çaba harcadı. Bunları güçlendirmekten beklediği Prusya’ya karşı dirençlerini artırmaktı. Bir miktar başarılı da oldu: Bavyera, Baden, VVürttemberg, Saksonya, kendilerini Avusturya’dan çok Prusya'nın aç bir gözle izleyip yalandığının farkındaydılar. Ama uzun vadede Metternich’in umduğu olmadı, çünkü en başta kendisi, Napoleon’dan kaptığı İtalya parçasıyla sermest olmuş, hemen hemen bütün dikkatini burada toplamıştı. Arada bir vakit buldukça da Balkanlar’a bakıyordu. Alman dünyasıyla Avusturya’nın organik bağının gevşemesi, otomatikman Prusya’yı Konfederasyon’un belirleyici öğesi haline getiriyordu.

Gelelim Prusya’ya... Prusya Napoleon’dan esaslı bir şamar yemişti. Onu St. Helen’deki son ikametgâhına gönderen Waterloo’da savaşın kaderini çeviren Blücher iyi bir intikam alsa dahi, şamarın yeri acıyordu. Başka bir söyleyişle, yenilgi ancak bir “zaaf’la açıklanabileceğine göre, demek Prusya’nın reform yaparak düzeltmesi gereken zaafları vardı.

Bu çağda “zaaf’, “reform” gibi kelimeler telaffuz edildiğinde, herkesin aklına “bir tek” değil ama “öncelikle” askerî reformun gelmesi yadırganacak bir durum değildi. Sanayi Devrimi etkilerini yeni yeni göstermeye başlıyordu; henüz insanların sorunları algılama ve düşünme tarzlarını değiştirmemişti.

Söz konusu yıllarda “Prusya’da reform” denince akla Stein ile Hardenberg, bir de Gneisenau gelir. Oysa Stein ve Hardenberg, birbirlerine fena halde düşmandı.

Stein, Prusya’da kralın otokrasisini yumuşatarak daha etkili çalışacak bir bürokrasi kurmaya, merkezle bölgeler arasında akılcı ve dengeli bir işbölümü oluşturmaya çalışmıştı. Onun bu reformları yaptığı yıllar, Napoleon’un da Almanya’da egemen olduğu yıllardır. Prusya’da serfliği kaldıran yasayı o çıkardı (ama bu, sertlerin gerçekten bağımlılıktan kurtulduğu anlamına gelmiyordu ve daha uzun zaman gelmeyecekti). Başbakanlığa getirilmesini Napoleon istemişti, sürgüne gönderen de o oldu. Dönüşünde Stein iç reformlarla uğraşamadı.

Hardenberg’i de kovdurdu Napoleon. Ama bir süre sonra Hardenberg yeniden başbakan oldu ve Stein’in başlattığı reformlara devam etti. Vergilendirmeye daha kolay anlaşılır ve uygulanır standartlar getirdi. Ticareti rahatlattı. Feodallere karşı düşündüğü reform ise onlann muhalefetinden dolayı gerçekleşmedi. Yahudi-lerin bazı kısıtlamalanna da son veren Hardenberg’in görece liberal eğilimleri olduğunu söyleyebiliriz.

“Askerî reform” Gneisenau’ya (1760-1830) kaldı. Gneisenau kendisi askerdi; Jena’da çarpışmış, sonra Kolberg Kalesi’ni başa-nyla korumuştu. Napoleon haklı olarak ondan da huylandı ve azlini istedi. Bu koşullarda gizli gizli çalışmaya devam ettikten sonra Napoleon badiresi atlatılınca önce Schamhorst’la birlikte kurmaya girdi, onun ölümünden sonra da kurmay başkanı oldu. “Var kalmak için Prusya’nın kendini silâh, bilim ve anayasa üçlüsüne dayandırması gerekir,” diyordu. Bu dönemde “anayasa” ancak liberallerin ağzından işitilen bir kelimeydi ve Gneisenau’nun ülkesinde insanlann, hele kralın, işitmekten hoşlandığı bir kelime değildi. Onun için Gneisenau’nun çalışmaları da zaman zaman kesintiye uğradı (Polonya’da görev başında çarpışırken öldü). Ama Taylor’un onun hakkındaki değerlendirmesi, pek öyle “liberal” bir kişilik olduğu izlenimini vermiyor:

Schamhorst ile Gneisenau’nun askerî sistemi Prusya devletinin liberalleşmesine değil, Prusya halkının askerleştirilmesi-ne dayanır. Buradan, modem Almanya’nın kaderini biçimlendiren belki de en önemli etken ortaya çıkmıştır. Prusya halkının militarizme ısmdınlması şansa bırakılamazdı; bir cephanelikte cephane biriktirilmesi gibi bilinçle kotanlmalıydı. Onun için Prusya devletinin tebaasının eğitimi işini bizzat üstlenmesi gerekiyordu: Kışla meydanında kaybedilen zamanı okulda öğretmen telafi edecekti. Prusya’nın önce seçkinlere, sonra da kitlelere verdiği eğitim 19. yüzyıl Avrupa'sında bir destan olmuştur; ama Almanya dışında çok kişi amacını anlamamıştı. İlkokul öğretmeni de, ortaöğrenim öğretmeni de, üniversite profesörü de, Alman devletinin hizmetkârlarıydı ve önem bakımından yalnız ordu komutanlarının arkasında yer alıyorlardı. Görevlerini yaparken özgür çalışmaları sağlanmıştı, tıpkı Prusya generallerine de arazide geniş özgürlük tanındığı gibi. Ama bu bir amacı gerçekleştirmek için verilmiş bir ‘akademik özgürlük’tü: medeniyetin silâhlarını tam Alman bir üslûpla gaynmedenî bir hedefe uyarlamanın en çarpıcı örneği. Prusya ve daha sonra Alman eğitimi, devasa bir fütuhat makinesidir, gönüllüler çalıştırdığı için daha da etkili olmuştur (Taylor, 1978: 36-7).

Taylor’un öfkesi burada çok açık belli oluyor. Öfkenin epey bir abartmaya da yol açtığı söylenebilir. Sonuçta, Fransa Devrimi ertesinde nasıl başladığını önceki bölümde gördüğümüz “herkes için askerlik” sistemim ve onun sonuçlarım anlatıyor Taylor. Almanya’nın bunu bir hayli aşırı yerlere götürdüğünü biliyoraz; ama sistemin kendisi, gidebileceği yerlerin tohumlarını kendi içinde taşıyor zaten.

Herkesi asker yapınca, herkesi bu ideolojiyle donatmak da bir ideal olmuştu. Her yerde aynı sonuç alınmadı, çünkü herkes o kadar başarılı olamadı. Yoksa, herkes bunu istedi.

Peki, daha önce, yani Schamhorst ile Gneisenau el atmadan önce Prusya’da askerlik sistemi neydi, nasıl işliyordu?

Bu dönemde varolan sistemi betimlemek için Hanna Schissler, günümüzün “askerî-smaî kompleks”ine nazire, “askerî-tarımsal kompleks” deyimini kullanmıştı (Sperber, 2004: 33). Yani, Prusya’da devletin asker ve sivil kadrolarında soylular oturup ülkeyi yönetiyor ve bunun karşılığında köylülüğü toplumsal-hukuki bir hegemonya altında tutuyorlardı. Prusya’da burjuvazi, Almanya’nın başka bölgelerinde olduğundan bile daha güçsüzdü. Berlin dışında, kır kente egemendi. Subay kadrosu tamamen Junker olan orduda neferler de ücretli asker konumuna getirilen köylülerdi.

Ancak bu adamlar yalnız “köylü” değil, Prusya’nın erken genişleme yönü dolayısıyla, aynı zamanda “Polonyalı”ydı. Dolayısıyla ortada ikili (etnik ve toplumsal) bir hegemonya ve baskı sorunu vardı. Junker’ler bu topraklan ve bu halklan (Polonyalı’dan başka çeşitli Balt’lar) kolonize etmişlerdi.

1807’de sertlik resmen kaldmlınca, Gneisenau “herkese askerlik” sistemine geçti ama asıl kentlilerin askere alınması (farklı bir bilinçlilik düzeyine tekabül ettiği için) dönüştürücü bir etken oldu. Bundan da önemlisi, subaylar düzeyinde, “meritokratik” bir “terfi” sistemine geçmeleriydi. Bu, uzun vadede, ordudaki Junker tekelini kıracaktı - ama, gerçekten uzun vadede. Reformlann esin kaynağı, Fransa’da devrim sırasında yapılanlardı. Ama Gneisenau, Taylor’un vurguladığı gibi, bu yenilikleri eğitim kurumlannda tamamlayacak tedbirleri de aldı. Bu tedbirler Fransız, şu bu, değil, tamamen Alman’dı.

7 848'e doğru

Metternich’in saatin kollarını geri götürme çabalarına rağmen, Viyana Kongresi’yle biçimlenen yeni Almanya içinde birçok “ülke”de anayasalar vardı. Bunun olmadığı ülkelerde ise, sayısı azalmayıp artacak “anayasal monarşi”, yani “meşrutiyet” taraftarlan bulunuyordu. “Cumhuriyet” henüz -hele Almanya’da-çok radikal bir kavramdı. Aynca, Fransa’nın deneyimi, korkmakta haklı olunduğunu göstermişti. Ama “meşrutiyet” gittikçe daha çok kişinin ideali olmaya başlamıştı ve Güney Almanya bu bakımlardan daha liberal bir düşünce ortamında yaşıyordu.

Aslında Mettemich bile bunun farkındaydı, çünkü günlüğüne, “En gizli düşüncem, eski Avrupa için sonun başlamış olduğudur,” diye yazmıştı.

Bunun yanı sıra, aslında bunun çok ilerisine geçecek biçimde, Alman milliyetçiliği yükselmekteydi. Söz konusu yıllarda, bu konuyla ilgili, günümüzde bize iyice aykırı gelen bir tuhaflık var tabii. Tarihin şu aşamasında yaşayan bizler, içimizde böyle şeylerle en az ilgilenenler dahi, “Alman milliyetçiliği” ve bunun aşırılığı hakkında bir şeyler işitmiştir. Oysa bu yıllarda “Alman milliyetçiliği”, yasa konusu olabilecek, suç kategorisine girebilecek bir şeydi. Çünkü, Napoleon’dan sonra adamakıllı azalmış olsalar da, hâlâ 40 kadar (Alman) bağımsız siyasî birim vardı. Bunlann başında oturanlar bunun bu şekilde devamını istiyordu. “Alman Birliği” olacak olursa, böyle şeylerin sonu gelecekti.

“Almanlık” dediğimizde, kayda değer iki varlık görünüyordu: Prusya ile Avusturya. Avusturya, son analizde, “Doğu lmparatorluğu”nu kurmuş (Ûsterreich) Almanlann devletiydi ama bu ülkenin sınırlan içinde Almanlar azınlıktaydı. Koca imparatorluğu, onun çeşitli Slav, Macar, Romen, İtalyan uyruklanm bir tarafa bırakıp “Alman Alman’a” birtakım serüvenlere atılmak olacak şey değildi. Nitekim Mettemich “Alman Birliği” lakırdısı işitmekten zerre kadar hoşlanmazdı. Bu, onun için, “görüldüğü yerde ezilmesi gereken” muzır bir düşünceydi.

Bu koşullarda, resmî düzeyde yalnız Prusya “Alman Birliği” kavramından kendisi için olumlu sonuçlar çıkarsayabilecek durumdaydı. Çünkü bunu ya kendisi kuracak, öyle olmasa da içinde en önemli yeri alacaktı. Ama Prusya'nın bile, az sonra göreceğimiz gibi, bu konuda koşullan vardı.

Devletler, devlet başkanları vb. düzeyinde böyle. Ama halk, özellikle de irıtelligentsia düzeyinde durum bambaşkaydı. Yavaş yavaş güçlenmekte olan buıjuvaziler de “Alman Birliği” fikrini olumlu bulmaya başlıyorlardı. Britanya ile Fransa, daha uzakta Amerika, bunu yapmışlardı ve işte, şimdi de dünyada en güçlü olanlar onlardı. Bu kadar Alman, niye şu işi yapamıyordu?

Britanya, Amerika filan iyi de, 1830’a gelindiğinde, benzer bir işi yapanlann arasına minik Yunanistan da katılmıştı. Başında bir Alman kral oturuyordu ama koca Alman dünyası Yunanistan’ın yaptığını henüz yapabilmiş değildi. Gene uzaklarda, Güney Amerika’da, çoğu Alman’m ancak adını işitmiş olacağı, Arjantin, Şili, Brezilya vb. bazı “ulus-devletler” çıkmıştı.

Bu tarihlerde, Almanya’da anayasal düzen (monarşik veya değil) isteyenlerle Alman Birliği isteyenler birbirlerinden farklı insanlar değildi. Normal olarak birinden yana olan öbürünü de istiyordu. Dolayısıyla, bu aşamada, Alman intelligentsia’sı açısından, “ulus-devlet” ile “demokratikleşme” ya da “meşrutiyet”, aşağı yukarı eşanlamlı kavramlardı. “Biri olsun, öbürü olmayıversin,” demelerini gerektirecek bir durumla henüz karşılaşmamışlardı. Ama bu da olacaktı.

Şimdi, bu milliyetçi fikirlerin hem yayılmasında, hem de derinleşmesinde en belirleyici rolü oynayan “sanat-edebiyat-kültür” alanına gelelim.

Bu alanda, tam bu yıllara rastlayan (ama buna “rastlantı” diyemeyiz - bütün koşullar bu yönde etki yapıyordu) önemli bir kültür olayı vardır: Achim von Amim ile Clemens Brentano’nun Alman halk şiirlerini derleyerek Des Knaben Wunderhom (Çocuğun Büyülü Borusu) adıyla yayımlamaları (1805). Böyle bir derleme, bir sûreden beri Herder’in anlatmakta olduğu bazı şeylere tam bir cevap oluşturuyordu (Amim: 1781-1831; Brentano: 1778-1842). Herder’e göre “ulus”, insanlığın temel birimlerinden biridir. Ulus tarihini çok eskiye uzatır, çünkü ulusu dille tanımlar. Ulus, tarihinin çeşitli aşamalarında, insanlığın gelişmesini, ruhunu, serüvenini gerçekleştirir, temsil eder, dile getirir. Doğal olarak, bütün bunları yapabilmesinin birincil, asal aracı dildir. Dil, kendi anonim yapısında, ait olduğu ulusun anonim dehasını, erdemlerini, ruhunu sergiler. Böyle olduğuna göre, halk şiiri, halkın bütün şiirsel potansiyellerinin de bulunduğu uçsuz bucaksız haznedir. Antoloji yayımlandığında Herder öleli iki yıl olmuştu. Oysa bunun yayımlandığım görmüş olsa, “ölse de gam yemezdi”.

Brentano, kendisinden birkaç yaş genç olan Grimin kardeşlerle Marburg’da tanışmış, folklorik alana yönelme konusunda onları etkilemişti. Aslında Grimm kardeşler o zamana kadar Herder’i okuyup ondan da etkilenmekten geri kalmamışlardı. Onlar şiire değil, masallara daldılar ve bildiğimiz olağanüstü derlemeyi ortaya çıkardılar: Kinder und Hausmârchen. Daha sonra da çeşitli benzer eserler yayımladılar.

İki kardeşin büyüğü Jacob aynı zamanda dilciydi. “Grimm Yasası” olarak bilinen, Hint-Avrupa dilleri arasında ses değişimlerini açıklayan ve bugüne kadar çürütülmemiş bir tezi vardır.

18. yüzyıl sonlarında, Avrupalılarm Asya’ya, özellikle Hindistan’a gitmesi ile oraların dilleri ile Avrupa dilleri arasında bazı dikkat çekici benzerlikler olduğu görülmüş ve bu gözlemler dilbilim alanında yeni bir çığır açmıştı. Bu zamana kadar, Paris’in Port-Ro-yal dilcileri gibi, daha çok “doğru gramer, doğru dil kurallan” üstünde durulmuştu. Sanskrit veya Farsça gibi dillerle Batı dilleri arasında bulunan benzerlikler, şimdi, hem karşılaştırmalı hem de tarihî dilbilim çalışmalannın önünü açıyordu.

Bu alanda öncülerden biri Rask’tır. Grimm hemen onun arkasından gelir. Böylece “Hint-Avrupa” dilleri karşılaştınlır, öbeklere aynştınlır, birbirlerinden hangi tarihlerde, hangi ses değişmeleriyle aynldıklan araştınlır. Dilin bir sistem olduğu, tek tek kelimelerin değil, bütün sistemin değiştiği anlaşılır. Bütün bunlar dil olgusuna bilimsel bir gözle bakmanın yolunu açan ve yeni bilgiler üreten olumlu çalışmalardır. Ancak her bilimsel çalışma, genel toplumsal ideolojinin içinde yapılır. Çalışmanın kendisi o ideoloji tarafından belirlenebileceği gibi, sonuçlan ideolojinin beklentilerine uyarlanabilir. “Hint-Avrupa” dilleri üstüne bu incelemeler, o çağın yaygın ırkçılık teorilerine, beyaz ırkın üstünlüğü anlayışına kolaylıkla uydurulabildi (ne olsa, Gobineau gibileri de bu yıllarda yetişmiş insanlardır).

Herder’in doğrudan doğruya etkiledikleri arasında Goethe de vardır. Onunla 1770’te, Strasbourg’da tanışmıştı. Goethe’nin Ossi-an gibi uydurma destan şairlerinin yam sıra gerçek Alman halk şiirine merak sarması bu etkinin sonucudur. Bir yandan, büyük bir hayranlıkla Shakespeare’i okuyordu. Böylece, kendini Fırtına ve Şiddet (Sturm und Drang) akımı içinde buldu. Schiller de onunla birlikteydi. Goethe, Genç Werther’ini bu yıllarda, bu etkiler altında yazdı.

18. yüzyılın Aydınlanma anlayışı, yüzyıl sonunda, romantizmin saldırısına uğradı. Goethe’de ilginç olan, edebiyata bir “erken romantizm” denebilecek olan Fırtına ve Şiddet duyarlığı içinde adım attıktan sonra, bir çeşit “sükûnet bulup”, yeniden “klasik” denebilir bir tavra yönelmesidir. Ancak, ayn ayn dönemlerinde yazdıkla-n da, Alman ruhunda görece kolay alıcı bulmuştur. Bütün büyük sanatçılar gibi Goethe de tek bir “ulusal duyarlılığa” sığdmlama-yacak, evrensel bir yazardır. Gene de, Werther’ın olsun, Fausf’un olsun, Alman ruhunun özgül noktalanna hitap eden yanlan vardı.

Alman romantizminden söz ederken de, Alman milliyetçiliğinden söz ederken de, Schlegel kardeşlerin katkılan göz ardı edilemez. Bu iki akımı bir arada anıyoruz, çünkü başka her yerden çok

Almanya’da romantizm ulusal bir renge boyandı. Daha ileri yaşlarında milliyetçiliğe saran Coleridge gibi birinci kuşak İngiliz romantikleri de bu çabalarında Schlegel’lerden etkilenmişlerdir. İki kardeş, yukarıda değindiğim “Hint-Avrupa dilleri” araştırmaları alanında da rol oynadılar. Bu dönemin önde gelen felsefecileri, Schelling ve Fichte de, romantizmden ve milliyetçilikten aynı zamanda etkilenmişlerdir.

Yani, Fransız Devrimi ile 1830 arasında, Almanya’da milliyetçilik kısa zamanda yayılmış ve kök salmıştı. Bu erken dönemde, liberalizm ve meşrutiyetçilikle genel olarak yan yana ilerliyordu.

Bu arada, Alman milliyetçiliğinin, Jahn’ın “Jimnastikhaneleri” gibi, öyle pek de liberalizm’le yan yana yürümeyen biçimleri, kurumlaşmaları görülüyordu, ama bunları bir sonraki bölümde ele alacağım.

Bütün Almanların bir çatı altında birleşmesi fikri, böylece, kırk kadar ayrı Alman siyasî biriminin varlığıyla eşanlı yayılıp etkili olabildi. Böyle bir hedefe varmak için atılan önemli adımlardan biri Zolhcrein (Gümrük Birliği) oldu.

Zollverein öncelikle gelecek gözetilerek kurulmuş bir birliktir ama yalnız “bugün” söz konusu olsa da böyle bir girişimi haklı çıkaracak bir yığın nesnel neden vardı. Farklı siyasî birimler, yani birçok siyasî sınır ve bu sınırlarda alınan gümrük vergileri vb. Sonuçta bir Alman bölgesinde üretilmiş bir mal son vardığı Alman ülkesinde birkaç kat pahalanarak piyasaya çıkıyordu. Böyle bir süreç, o vergileri toplayan prensleri mutlu etse de, Almanya’nın toplam imalatını da, ticaretini de olumsuz etkiliyor ve sonunda herkesin gelirinin düşük kalmasına yol açıyordu. Bu devletler içinde en büyüğü olan Prusya aynı zamanda sorunu da en “akut” biçimde hissedendi. 1818’de iç gümrüklerini kaldırmış ve sonuçlarından hoşnut kalmıştı. 1828’de Prusya Hessen-Darmstadt ile bir gümrük anlaşması imzaladı. Bunun üstüne bazı başka Alman devletleri kendi aralarında dar kapsamlı gümrük anlaşmaları kurmaya çalıştılar, ama bunlar pek etkili veya uzun ömürlü olamadı. Zaman içinde, Prusya’nın bulunmadığı bir gümrük birliğinde bulunmanın fazla anlamlı olmadığı görüldü ve bunun görülmesi Prusya’nın da birkaç kere (Avusturya’ya karşı) “rest çekmesi”ne imkân sağladı.

Zollvereiria katılmak her Alman prensliğinin kendi özgür kararına kalmış bir şeydi ve zamanla hemen hemen bütün prenslikler katıldı, çünkü ekonomik getirileri açıkça görülüyordu. Yalnız, başından beri, bir de katılmaması gereken vardı: Avusturya. Bunu vurgulayan Prusya’ydı, ama ötekiler de bazı geçici istisnalar dışında böyle olmasını onayladılar. Prusya açısından asıl itiraz nedeni reel-politik olsa da, ilkesel düzeyde mantıkî görünen bir açıklamaya sahipti: Konfederasyon gibi Zollverein da Almanlar içindi. Almanların azınlıkta kaldığı Avusturya nasıl böyle bir gümrük birliği içine girebilirdi?

Zollverein 1834’te, on sekiz devlet arasında kuruldu. Hannover ile Oldenburg 1854’te katıldı (Hannover Prusya’dan ayrı durmaya çalışırdı hep); 1867’de Schleswig-Holstein ile Lauenburg ve Lü-beck de katılma karan aldı (Mann’ın Buddenbrooks’u (1901), Lü-beck’te, bu kararla başlar). En son, iki bağımsız kent, Hamburg ile Bremen, II. Reich da kurulduktan sonra, 1888’de üye olmayı kabul edebildiler.

Avusturya, zaman zaman niyetlenmekle birlikte, sonuna kadar girmedi bu birliğe. Prusya’nın bahanesi “etnik”ti, ama aslında sağlam bir ekonomik gerekçe olduğu söylenebilir. Avusturya’nın az sınaileşmiş olması böyle bir anlaşma içinde bulunmaktan korkmasına yol açıyordu.

Almanya’nın birleşmesinde Zollverein’m nasıl bir rol oynadığı sorusu, koiıu ekonomik olduğu ve dolayısıyla istatistiğe, hesaba yatkın olduğu halde, hâlâ tartışılan ve sonuca vanlamamış bir sorudur. Friedrich List gibi “gümrük duvan” yanlısı iktisatçılar okulu bu rolü çok yüceltirler; daha yakın dönemin araştırmacıları ise pek aynı fikirde değil. Yüzeye çıkmamış derin etkileri olabilir, başarıyla yürüyor olması birlik umutlarını bir ölçüde diri tutmuş olabilir. Ama Bismarck belirleyici adımlannı attığında, Almanla-nn ortak bilincinde, Zollvereiridan da beklenen sonucun alınamadığı izlenimi vardı.

Gümrük birliği üstüne böyle konuşmuşken, birkaç yıl ileri gidip, belki ondan daha etkili çalışmış başka bir “birliğe” göz atalım: 1851’de, devrim deneyimlerinden sonra, Avusturya ile Prusya’nın kurduğu, ama çok geçmeden ötekilerin çoğunun da katıldığı, Po-lizeiverein'dan, yani “Polis Birliği”nden söz ediyorum. Bu, resmen kabul edilmiş bir örgüt veya kurum olmamıştır ve varlığı Alman halkına açıklanmamıştır. Bugünkü Alman gizli polis örgütünün öncüsü olduğunu da söyleyebiliriz. Bağımsız Alman devletleri ara-smda “devletler aşırı” işbirliğinin böyle bir “siyasî polis” dayanışmasıyla başlaması (ama, tabii, Zollverein’dan sonra) ilginç ve anlamlı. Gene de, 1848devrim denemesini izleyen “gerici 1850’ler”e özgü, sınırlı bir uygulama olduğunu savunabilirsiniz - örgüt devamlı olsa da.

Mettemich’in muhafazakâr politikaları ve baskıcı müdahaleleri bütün Alman dünyasını etkisi altma almıştı. Viyana Kongre-si’ni tamamladıktan sonra Avusturya, Prusya ve Rusya arasındaki son derece gerici üçlü “Kutsal lttifak”ın kurulmasını sağladı. Buna hiçbir zaman katılmayan Britanya’da Dışişleri Bakanı Castlere-agh “önemsiz ve geçici” olduğunu söylemiş ve haklı çıkmıştı; ama Metternich’in zihnî yapısını, liberalizme, meşrutiyete, hele demokrasiye nasıl düşman olduğunu gösteren bir ittifaktı bu.

1819’da milliyetçi bir ilahiyat öğrencisi, Kari Sand, muhafazakâr (yani “milliyetçi olmayan”!) bir oyun yazarı ve sağcı bir siyasî kişi olan (Rusya’nın ajanı olduğu da söylenir) August von Kotze-bue’yu vurarak öldürmüştü. Mettemich bunun üzerine harekete geçip “Karlsbad Hükümleri” olarak bilinen ve bütün Alman Kon-federasyonu’nu bağlayan birtakım baskıcı tedbirler getirdi. Bunları Prusya da destekledi. Hükümlerin öncelikli hedefi üniversite özerkliğiydi.

Yani Mettemich Almanya’yı Napoleon’un, ama ondan da önemlisi, Fransız Devrimi’nin sanki hiç olmadığı, bilinmediği bir dünyada yaşatmak üzere kollan sıvamıştı. Görünüşte başanlıydı. Buna hemen döneceğim.

Ama önce Kari Sand’m eylemiyle ilgili iki satır yazayım. Birinci dalgadan sonraki “uluslaşma” hareketlerinde, bunlann başlangıçta oldukça dar kapsamlı aydın girişimleri olarak meydana çıkması, “siyasî suikast” dediğimiz eylem biçimini bu dar çevrelerin başvuracağı bir siyasî yöntem haline getirir. Bu kitapta ele alacağımız üç örnekte de siyasî cinayet sık sık uygulanmış bir eylemdir. Kendi başına bakıldığında biraz eksantrik, “gençlik heyecanı” gibi geçiştirici açıklamalara bağlanabilir gibi gözüken Kotzebue cinayeti, bu çerçevede, uğursuz gelişmelerin kapısını aralayan bir olay olmuştur.

Eric Hobsbawm, Avrupa tarihinin 1789-1848 arası dönemini anlattığı kitabına Devrim Çağı adını takmıştı. (Hobsbawm, 1996) Avrupa’nın çeşitli ülkelerinin çeşitli sorunları vardı; ama bu çeşitliliğe rağmen, bazı “ortak” denebilecek eylem tarzları da vardı. Örneğin Fransa’da aşağıdan yukarı doğru bir hareket başlıyorsa, bunun içeriği toplumsal sorunlar, sınıf mücadelesi vb. olur, ama doğuya gittikçe, sözgelişi Polonya veya Macaristan’a gelince, ulusal sorunlar öne çıkardı. Ama orada veya burada, “devrim girişimi” kalıbı ortaktı ve hiç şüphe yok ki 1789 Avrupa ve dünya için bu yolu açmıştı. Eklenecek ikinci bir özellik, kıtanın bir yerinde bir olayın paüak vermesiyle, oldukça kısa bir süre içinde, bunun yankılarının da çeşitli yerlerde duyulması durumuydu.

Mettemich Alman Konfederasyonu üstüne muhafazakârlığın koruyucu kozasını örmeye çalışırken, 1830 yılı gelip çattı. İlk sarsıntı Temmuz’da, Paris’te hissedildi.

Fransa, daha önce de gördüğümüz gibi, durulamıyordu. Napoleon’dan sonra monarşinin restorasyonu gelmiş, XVI. Louis’nin kardeşi, XVIII. Louis olarak tahta çıkmıştı. Bu dönemde başarısız meşrutî deneyimler yaşandı; Louis, “Ultra” denilen aşın kralcılara karşı parlamentoyu kapattı vb.; 1824’te ölünce yerine kardeşi X. Charles geçti. Onun saltanatı daha hayırlı bir şey getirmedi. Devrim öncesi çağların değerlerine ve kurallarına dönme çabasının devrim sonrası Fransa’da geniş, kapsayıcı bir kabul görmesi mümkün değildi. Sonunda yeni bir devrim patlayınca kral bununla da başa çıkamadı- ve tahtını Louis-Philippe’e bırakarak ülkeyi terk etti.

“Barikat” kelimesini “devrim”le aşağı yukarı eşanlamlı hale getiren olay 1830 Temmuz Devrimi’dir.

Charles’ın gericiliği o dönemde Fransa’yı Avrupa zincirinin “en zayıf halka”sı olarak belirlemişti. Ama 1830 başka yerlerde de bir dizi aşağıdan yukarıya hareketi tetikledi (Yunanistan bağımsızlığının perçinlenmesi de hesaba katılmalı). Örneğin Belçika ve Lük-semburg, Hollanda egemenliğine karşı ayaklandılar. Belçika bunun üstüne bağımsız devlet oldu (1831’de, Londra Konferan-sı’yla); Lüksemburg’un bağımsızlığı 1867’yi bekleyecekti.

Polonya, İtalya, İrlanda, İsviçre, Ispanya ve Portekiz, Fransa’daki sarsıntıdan kendi devam edegelen sorunları çerçevesinde etkilendiler. Alman prenslikleri bu badireyi görece olaysız atlattı. Sadece Saksonya ve Braunschweig’da, yerel hoşnutsuzluklara dayanan bazı ayaklanmalar görüldü. Buna karşılık, Prusya telâşa kapıldı, sağa sola külliyetli miktarda asker gönderdi, Lüksemburg’un savunmasını üstlendi. Bunlar belki de Prusya’nın bu dünyada, yani Alman dünyasında, belirli bir sınır aşın rol oynamaya hazırlanmasının işarederi olarak yorumlanabilir.

1830’un verdiği en net mesaj, Viyana Kongresi’yle Mettemich’in Avrupa’ya empoze ettiği düzenin işlemiyor olduğuydu. En çarpıcı değişimin Fransa’da gerçekleşmiş olması bu mesajın altını çiziyordu. Bu arada Mettemich’in kendisi Avusturya’nın İtalya’da ele geçirdiği yerleri korumaktan başka bir işe pek bakamadığı için, 1830’un muhatabının kendisi olduğunu belki de fark edememişti. Ama 1830’un Alman dünyasında ateşlediği bir tepki de, özellikle küçük boy, ama kısmen de orta boy devletlerde yeni meşrutî düzenlemelere gidilmesiydi. Bunlann bazılan son derece arkaik-feo-dal düzenlemelerdi ama sonuçta genel akıntının yönünü gösteriyorlardı. Böylece, bu Konfederasyon’da sadece dört tane “anayasa-sız” devlet kaldı. Bunlann da ikisi, Avusturya ile Prusya’ydı.

1848‘in sonuçları

1848’in beklenmedik devrimci dalgası ilkin Avrupa kıtasının beklenmedik bir noktasında, Sicilya’da meydana geldi. Talep, cumhuriyetti! Buradan, Roma ve Toskana’ya da sıçradı. İtalya 1848’de sarsıldı, ama kayda değer bir değişim olmadı. İlk ağızda kaybeder gibi görünenler oldukça kısa zamanda kaybettiklerini geri aldılar. Britanya Adalan da sarsıntıyı kolay tarafından geçiştirdi. Ama Fransa’da, Avusturya’da ve Prusya’da (öteki Alman devletlerinden de fazla) patırtı epey sürdü, epey değişime de yol açtı.

Paris’te, 1830’da bir devrim başkaldırısıyla iktidara gelen Louis-Philippe (“buıjuva-kral”) yeni başkaldında çekip giden bir başka “monark” oldu. Fransa’da İkinci Cumhuriyet kuruldu. Ama Fransa’da rejim ipe sapa gelmez savrulmalannı henüz tamamlayamamıştı. Birkaç yıl içinde Bonaparte’ın yeğeni Louis-Napoleon, büyüğü gibi, imparatorluğunu ilan edecek ve 1870’e kadar bu sıfatla dolaşacaktı. Ancak 1830 gibi 1848’de de, devrim dalgası, en çarpıcı başarısını Fransa’da kazanmış oldu.

Avusturya’da aklı pek yerinde olmayan imparator tahtını terk etti ama bundan önemlisi Mettemich’in kılık değiştirerek, bir daha geri dönmemek üzere çekip Ingiltere’ye gitmesiydi. Bu, Avusturya için bayağı önemli bir değişimdi.

Budapeşte’de Macarlar, Kossuth’un önderliğinde ayaklanmış ve imparatorluk ordusunu çaresiz bırakmıştı. Giden Ferdinand’m yerini alan (ve sittinsene oradan kıpırdamayacak olan) Franz Jo-sef, Schwarzenberg Prensi Felix’e yetki verdi; bir yandan da, Avrupa’nın bu badiresinden hiç etkilenmeyen Rus Çan’nı yardıma çağırdı. Çar, Ukrayna’da olduğu kadar Antarktika’da da, görülen her devrimci hareketi zevkle ezmeye hazırdı. Geldi ve 1956’dan yüz yıl kadar önce Macarlara bir davranış dersi verdi. Ama bu sarsıntılar sırasında Franz Josef bir anayasa taahhüdünde bulunmuştu. Schwarzenberg’in yardımıyla bunu epey bir zaman savsakladıy-sa da, sonunda büsbütün kaçamadı. Avusturya ile Macaristan arasında ikili krallık kuruldu - Slavların değil ama Macarların hakları büyük ölçüde garantiye alındı.

Berlin de kötü sarsılan başkentlerdendi. Friedrich-Wilhelm ile kraliçe ayaklanan halkı yatıştırmak üzere saraylarının balkonuna çıktığında kraliçe gördüğü manzara karşısında “Bir giyotin eksik” demişti; tabii Berlin’de halk ayaklanmasının oralara varacağı beklentisi, bakış açısına göre “iyimser” veya “karamsar”, ama her halükârda olmayacak bir şeydi.

Burada da, telâşa kapılan kral anayasa vaat etti. Bu arada bir yanlışlık oldu ve Prusya askerleri, herhalde gördükleri her kalabalığa ateş etmek gibi bir içgüdüleri olduğu için, böyle yaptılar ve adam öldürdüler. Hareket asıl bunun üstüne büyüdü. Kral askerin başkenti terk etmesi için emir vermek zorunda kaldı. Siyah-kırmı-zı-san renkleri dalgalandırarak cenaze törenleri düzenledi. Sonunda ortaya bir anayasa çıktı. Bu da ayaklanmayı durdurmaya yetti. Daha sonra da değineceğim üç kademeli seçmen yasası da halkına bu kraldan yadigâr kaldı. Bundan böyle Prusya da “anayasalı” bir siyasî hayat düzenine girmiş oldu.

Gelelim, 1848 Devrimi dediğimiz olaya. Daha eski ve “göre-nekselleşmiş” diyebileceğimiz analiz ve değerlendirmelere göre, en fazla Alman dünyasını sarsan bu olaylar, geleceğin habercisiydi. Kendilerinin başarılı olmadığı konusunda epey geniş bir görüş birliği var. Ancak, o dönemde 1848’in akımlarının 1870’te yeniden yüzeye çıktığı, bu anlamda, 1848’in, 1870’in “giriş”i olduğu değerlendirmesi de epey yaygındır. Bu bana çok inandırıcı gelmiyor. 1848’de payı olan birçok etken 1870’te pek kalmamıştı. Ama daha teorik bir düzeyde, tarihî olayların, sonraki tarihî olayların “yumurta”sı gibi görülmesi alışkanlığına da karşıyım. Tarih, önceden belirlenmiş, kaçınılmaz yollar örmez; tarihte teleoloji yoktur.

Peki, 1848 neydi? En azından, Almanya’da neydi?

Bu olay, belki de, Engels’in bazı mektuplarında, siyasî olayların nasıl biçimlendiğini anlatmak için başvurduğu “parallelogram of forces” (güçlerin paralelkenarı) benzetmesiyle açıklanabilecek bir şeydi. Çeşidi toplumsal özneler, her biri kendi belirli iradesiyle bir yöne doğru gitmek üzere bir “basınç” yaratıyor, ama bunu birçok özne aynı anda yaptığı için her birinin zorladığı yön, kendi gücüne göre, başkalarım saptırıyor. Sonunda ortaya bir şekil (“configu-ration”) çıkıyor ve bu o toplumsal öznelerin eylemlerinin sonucu, ama hiçbirinin istediği, beklediği sonuç da değil. Bu oluşum biçimi bence tarihin her saniyesinde işlemektedir, ama tabii “devrim” dediğimiz anda bütün boyutlar büyür (“üst-belirleme”, üç aşağı beş yukarı, budur.)

Bir yanda, başta Prusya, genel olarak statükoyu sürdürmekten yana monarşiler, irili ufaklı prenslikler vardı. Bunlann hepsinin içinde, varolan düzeni meşrutiyet yönünde değiştirmek isteyen, çoğu “burjuva”, daha çoğu “serbest meslekler” alamndan gelen, gene irili ufaklı, intelligentsia'lav vardı. Bütün bu “mutlak” ya da “anayasal monarşi” kavgalannın gerisinde “Almanya'nın siyasî birliği” ideali yer alıyordu, ama bu, herkesin zihninde farklı biçimlerde tecelli ediyordu.

Böyle “ulusal” hedefleri değil de, kendi özel durumunu düşünen ve bunu düzeltme umuduyla sokağa fırlayan kesimler vardı: başta proletarya. Hele bu aşamada, proletaryanın bir programı, sistema-tize edilmiş hedefleri veya bunlan kucaklayacak bir örgütü ya da siyaset yapma tarzı olduğunu söylemek mümkün değildir. Sadece yoksunluklan ve şikâyetleri vardı bu aşamada; ama bunlar, işçileri sokağa dökmeye yetiyordu. Tam da bu noktada, Marx ile Engels Manifesto (1848) ile ortaya çıkmışlardı. Bu kitap, o günkü durumun bir betimlemesi olmaktan çok, onu izleyecek dönemlerin bir öngörüsü olarak önemlidir. Bundan böyle, proletarya, bir “siyasî aktör” olma yolunda sürekli bir gelişme gösterecekti.

Proletarya, yeni dünyamn, yeni ilişkilerin bir ürünü olarak bu tarihe katılan, katılmanın yollarını arayan ve açan bir özneydi ama bu dünyanın “emek” dediğimiz kısmında daha eski birçok özne de hâlâ bulunuyordu: yığınla esnaf, sanatkâr, parça işçisi, bağımsız üretici vb. Onlar da 1848 olaylarının etkili oyuncuları arasındaydı ama onlann talepleri kurulmakta olan dünyayı değil, dağılmakta olan dünyayı işaret ediyordu. Bazı nirengilere göre proletaryanın yanında görünseler de, tarihî gidişin dinamikleri çerçevesinde baktığımızda, nehrin öbür kıyısmdaydılar. Çeşitli dertleriyle, hâlâ büyük bir toplumsal ağırlık olan köylüleri de buna benzer bir çerçeveye yerleştirebiliriz. Onlar da, eskiye dönük bir özlemi dile getiren bir kesimdi, ama yaşadıklan ortam gereği, çok etkin bir katı-lımlan olmamıştı. Gene de, Marx’m Brumaire’de (1852) gösterdiği gibi, dolaylı etkileri vardı - özellikle Fransa’da.

Saydığım bu “özne” veya “öge”lerden hiçbiri, durumun tamamına egemen olacak kadar güçlü değildi. Aralanndan birinin, hepsinin üzerinde anlaşacağı bir program oluşturması da imkânsızdı. Zaten bu nedenle Almanya’da 1848 “bir sonuç ürettiği” izlenimini vermeden söndü. Bir “saman ateşi” gibi göründü. Sönünce de, herkes, statükonun kazandığını düşündü. Aslında olan tam böyle bir şey de değildi - Avusturya ve Prusya bile anayasa vaadinde bulunduğuna göre; ama sonraki olaylar ve genel gidiş de insanlann durumu böyle görmelerini kolaylaştırdı.

1848’le birlikte bir yeni kurumlaşma çabası görüyoruz: Frankfurt Dieti.

Ayaklanma Sicilya’da Ocak ayında başlamıştı. 3 Mart’ta Heidel-berg’de 51 tanınmış demokrat ve liberal bir toplantı yaparak yeni bir meclis kurmaya karar verdiler. Böylece, ay sonunda, Frankfurt’un Paulskirche’sinde, kendini “Almanya’nın Meclisi” olarak gören bir parlamento toplandı. Eni konu, “hikmeti kendinden menkul” bir parlamentoydu bu. Ayrı ayn devletler olsun, Konfederasyon olsun, kimse ona “ol” dememişti. Öte yandan, bir kere olduktan sonra, kimse “olma” da diyemiyordu. Hattâ Konfederasyon (o da, hâlâ, bir biçimde, vardı) Frankfurt’un kararlanın kabul etmiş ve bu arada Mettemich’in Karlsbad “fermanı”nı da iptal etmişti.

Şimdi, meclisin ilginç bir eyleminin hikâyesini anlatayım. En radikal kümenin başında Struve’nin bulunduğu bu ilk meclis ilk kararlan verdikten sonra seçim yapılmış ve ortaya 812 kişilik asıl meclis çıkmıştı. Delegelerin ezici çoğunluğu kentli intelligent-sia’dan geliyordu; bu nedenle, çok “temsilî” bir meclis değildi. Gerçek Almanya’nın ilerisindeydi. Başta “siyasî görüş” veya “parti” gibi bir ölçüte göre değil de, toplandıkları kahvelere göre adlandırılıyorlardı (Fransız Devrimi’nde bir benzerini görmüştük): Cafe Milani, Westendhall, Deutscher Hof gibi. Ama kısa zamanda bunlar görüşlere göre toplanan gruplar haline geldiler.

“Almanya’nın Birliği” herkesin önemli konusuydu ve Avusturya’nın bunun içinde olup olmadığı gene birinci tartışma maddesiydi. Ama bu zamana kadar Schvvarzenberg Avusturya’nın “kuvvetli adam”ı haline gelmişti ve onun bu tarakta bezi yoktu. Bu da, Frankfurt’un kleindeutsch ekibini güçlendirdi. 1849’da meclis (hepsi değil ama çoğunluk) birleşik Almanya’nın imparatorluk tacını Prusya Kralı IV. Friedrich Wilhelm’e sundu. Friedrich Wil-helm de bunu reddetti! Başta Avusturya, olaya karşı çıkanlar vardı ama kral kabul edecek olsa, belirli bir vade içinde -ve Konfederasyon çerçevesinde- bunun gerçekleşmesi mümkündü. Kral, reddederek, sonraki yolun geçer yol olmasına kendi çapında katkıda bulundu.

Bunun sonuçlarına sonra geleyim. Önce, kralın niçin reddettiğine bakalım, çünkü bu Alman modernizasyonunun ya da uluslaşmasının manevi topografyası hakkında iyi bir fikir veriyor. Frankfurt’tan böyle bir öneri geleceği biliniyordu; Friedrich Wilhelm’in nâzırlanyla konuyu uzun uzun görüşecek vakti olmuştu.

Gerekçe, tacı Medis’in vermesiydi. Soylu olmayan adamların ihsan ettiği bir tacı almak, Friedrich Wilhelm için, lağımdan taç çıkarıp başına geçirmek gibi bir şeydi. Öneriyle gelen kurula neyse ki hakaret etmedi, sadece öneriyi geri çevirdiğini söyledi; ama konuyla ilgili yazdığı bir mektupta bu tacı bir “köpek tasması” gibi gördüğünü belirtti, “Bununla beni 1848 ayaklanmasına bağlamak istiyorlar,” dedi. Ancak prenslerin verdiği bir tacı kabul edebilirdi; ama prenslerin de ona veya başkasına taç verip kendi bağımsızlıklarından vazgeçmeye -hiç değilse o tarihte- niyetleri yoktu.

A.J.P. Taylor (1978), Almanya’nın, tarihinde bir dönemece geldiğini ama dönemediğini söyler. Şu anlattığım olayla ilgili bir değerlendirmedir bu ve bence doğrudur. Kitabın başından beri vurguladığım “teleolojik olmayan tarihî süreç” anlayışıyla da uyumludur. Yukarıda tacı kabul etmeme gerekçesini anlattığım adamın kral ya da imparator olmasının pek öyle “demokratik” sonuçlan olması herhalde beklenemezdi. Ama sorun monarkm kişiliği değil, tarihî olayın oluş biçiminde düğümleniyor. Friedrich Wilhelm ve gerici nazırlan aslında haklıydı: Meclisin verdiği tacı almak kralın o meclise ve onun ortaya çıkmasına yol açan devrim hareketine bağlı kalmasını bir zorunluk haline getirebilirdi. Bu durum kendisi, kralın istemediği kadar demokrasi içeriyordu. O reddedince, 1848’de olabilecek şey 1871’de Bismarck’ın yöntemiyle gerçekleşti. Ama tabii, aynı şey gerçekleşmedi.

Peki, farklı olan neydi?

Kitabın ilk bölümünde, genel olarak “aşağıdan yukanya” nitelemesiyle anılan ilk üç tarihî olaya bakmıştık. 1848 Başkaldırması, Almanya’nın tarihinde, o üç toplumun serüvenine en fazla benzeyen olaydır. Burada liberal-demokrat güçlerin gidişata daha fazla ağırlık koyması ve örneğin Friedrich Wilhelm’i de alıp sürüklemeyi başarması, bunu izleyecek Almanya tarihinin de o üç toplumun tarihine daha fazla yaklaşmasını sağlayacaktı, sağlayabilirdi. Şüphesiz ki bu benzerlik, İngiltere (Britanya) ile Amerika’dan çok Fransa’ya benzerlik olurdu, çünkü yalnız bu ikisinde monarşi, feodalizm ve muhafazakârlık birbirine bu kadar yakındı. Bu da, büyük bir ihtimalle, yaşanması topluma çok fazla keyif veren bir tarih olmazdı. Ama, başlıca duraklan 1871, sonra 1914-18, sonra Weimar, sonra 1933-45 olan bir tarihe de benzemezdi - ben-zemeyebilirdi.

Bu kadar spekülasyon yeter. “1848’de olabilirdi,” demiş olduk ki bu dahi yeterince spekülasyon sayılır. Bu, “Nazizm Almanya’nın zorunlu kaderi değildi,” anlamına geliyor; öte yandan, bu önemli birleşme 1848’de olmadı. Bu da, Almanya’da liberal ve demokratik bir iradenin zayıflığının göstergesi. Terazinin bu kefesi böyle cılız kalınca, öbür kefeye konan şeylerin kader haline gelmesi kolaylaşıyor.

Sonuç olarak, 1848’i, “kaçan bir fırsat” olarak değerlendirebiliriz. Ama, Freud’un “dil sürçmeleri” (lapsus) için söylediği gibi, “fırsat kaçırma”mn da derinde, bilincin hemen erişemediği birtakım yerlerde yatan tarihî nedenleri vardır.

Kral tacı almadı ama meclis yerinde kaldı. Ne yaptı bu meclis? Doğrusu, Frankurt Dieti’nin tarihi, bir şey yapmaktan çok “bir şey yapamamak” tarihidir. Şüphesiz, yapamamak da, zaman zaman “yapmak” kadar, tarihin akışını belirler. Bu anlamda bu meclisin de Almanya tarihinde bir yeri vardır.

Bence bu meclisin en önemli eksiği, Almanya’nın birleşmesi-

ni, yani bir “Alman ulus-devleti”nin kurulmasını istemesi, ama bu devletin “demokratik”liği hakkında söyleyecek hiçbir sözünün olmamasıydı.    :

D.G. Wilhamson (2005: 205) Frankfurt Dieti’nin başarısızlığını aşağıdaki -daha pratik- nedenlere bağlıyor (kendi önem dereceme göre sıralarını değiştirdim):

1- Frankfurt Dieti’nin parası, yönetsel bir desteği veya emri altında bir ordusu yoktu.

2- Almanya birleşik bir ulus-devlet değildi. Birbiriyle iktidar rekabeti yapan birçok devlete bölünmüştü (başta Avusturya ile Prusya).

3- Yeni Almanya’nın sınırlarının nereden geçmesi gerektiği belli değildi.

4- Frankfurt’ta kritik sorunlarda fikir birliği sağlayacak tutarlı bir çoğunluk yoktu.

5- Almanya’nın birleşmesi mutlaka uluslararası bir uzlaşmayla da onaylanmalıydı.

Meclisin hem gerçek bir seçimle gelmemesi, yani bir “temsil” özelliği olmaması, hem de bütün Almanya’da etkili olacak bir “seçkinlerin sesi” saygıdeğerliği kazanamaması, daha en baştan, meclisi trajikomik bir role doğru itti. Bunlar, daha çok, meclisin kendi dışındaki etkenler yüzünden katlanmak zorunda olduğu kısıtlılıklar. Ama bunlara meclisin kendi üyelerinin yetersizliklerini de eklersek, durumun her bakımdan acıklı olduğu daha iyi görülür. Almancada “hariçten gazel okumak” diye bir deyim yok; olsaydı, Frankfurt Dieti’nin tarihi herhalde bu deyimle anlatılırdı.

Bu ilk yılların olayları, Alman Dieti’ni bir tür yoklayan bir sınav gibidir. 1848, yukarıda belirtildiği gibi, özellikle Avusturya’da, ulusal bağımsızlık özlemlerini kınından çıkarmıştı. Habsburg’lar Macarlardan başlayarak, bu ulusal talepleri ezmeye, en azından dizginlemeye çalışıyorlardı; başarılı da oluyorlardı. Bunlar olurken, Frankfurt’taki Diet, soluğunu tutmuş, elini kalbine koymuş, Avusturya-Alman zaferlerinin haberlerini bekliyordu. Çeklerin, Slovaklann, Polonyalılarm vb. başkaldırmaya hakkı olabileceği, bu zevatın aklına gelmiyordu. Liberaller arasında yer alan Wil-helmjordan (1819 doğumlu bir Prusyalı, yeteneksiz bir şairdi. Ni-belmgenliedi canlandırma milliyetçi projesinin öncülerindendir), Prusya ile Polonyalılar arasındaki çekişmede, “kuvvetlinin hakkı” (sosyal Darvinist) kavramına sarılmış ve “sağlıklı ulusal bencillik” (kendi bulduğu deyim) çerçevesinde Poznan bölgesinin Prusya’da kalması gerektiğini savunmuştu, ilkeler bunlar olacak, bir parlamento bunları savunacaksa, Bismarck veya Hitler’in kurallara çok aykırı olduğu da söylenemez, ilkeler ve değerlerle değil, “bizim ordu” ile kendini özdeşleyen kişi, ordusu gelip kendini tepelediği zaman, söyleyeceği bir şey kalmamış bir adamdır. Yalnız yukarıdaki retoriğin sahibi Wilhelm Jordan değil, Frankfurt Dieti’nin bütün üyeleri bu durumdaydılar. Milliyetçi olduğu için başkasına yapılan haksızlığı onaylayan kişinin kendine haksızlık yapıldığından yakınma hakkı kalmaz.

Bu sıralarda Almanya ile Danimarka arasındaki Schleswig-Hols-tein derdi yeniden patlak vermişti. Bu, tuhaf, girift bir sorundur. İki dükalık birbirine bağlıdır. Danimarka topraklarındadır. Ama Holstein tamamen Alman’dır, Schleswig’de ise Danca konuşan büyük bir azınlık bulunur. Şurası çok daha kanşık: Danimarka hanedanında soy kadın tarafından da devam edebiliyordu; Holstein’da yalnız erkek tarafından olursa kabul ediliyordu; Schleswig’de ise belirli bir kural yoktu. Ayrıca, Holstein Konfederasyon üyesiydi; Schleswig değildi.

Bu kanşık durumda, Danimarka milliyetçileri Schleswig’in Danimarka’ya entegre edilmesini istiyorlardı. Dan Kralı VIII. Chris-tian bunu yapacağını söyledi ama yapamadan öldü. Yerine geçen VII. Frederick tasanyı gerçekleştirmeye kalkınca Almanya ile kıyamet koptu. Birleşik olmayan Almanya konu bu olunca epey birleşik bir havaya girmişti; bu da, milliyetçiliğin, bu halk üzerindeki birleştirici gücünü gösteren bir durumdu.

Batı Avrupa bu durumu ayıplayarak seyretti. Danimarka’nın eti budu belliydi. Bu küçük ülke karşısında bu patırtı, bu şiddet, biraz oransız bir manzara yaratıyordu. Taylor bunun Almanlan Avrupa liberal kamuoyundan koparan ilk olay olduğunu yazar (Taylor, 1978; 85).

Danimarka bu aşamada ileri gitmekten çekindi ve Schleswig-Holstein konusu bir süre kendi kendine demlendi. Ama bir zaman sonra Bismarck “Birlik” projesini gerçekleştirmeye girişince, ilk adımını burada atacaktı.

Ancak, konunun bu ilk perdesinin kapanır gibi olmasının biçimi de epeyce tuhaftır ve Frankfurt Dieti’ni can sıkıcı bir konumda bırakır. Bir tek etkisiz milliyetçilik yapmak konusunda tutarlı davranan Diet, Schleswig-Holstein dolayısıyla Danimarka’ya savaş ilan etti! Ama, yukarıda değinildiği gibi,'bu Diet’in bir ordusu yoktu. Demek ki savaş ilanının arkasını ordusu olan Alman devletleri getirecekti. Bunlann içinde en güçlüsünün Prusya olduğu ise herkesçe kabul edilmişti.

Gelgelelim, dünyanın bu bölgesiyle ilgili birtakım çıkarlan olan Rusya ile Britanya, bu gidişten hoşnut değillerdi. Baltık Denizi’nin ağzını küçük ve zararsız Danimarka’nın tutması onlara göre en iyi durumdu. Onun için, Prusya’nın buralarda saldmlarda bulunmasından hoşlanmayacaklarım belirten gürültüler çıkardılar. Prusya bu aşamada bu riske girmek istemedi ve Danimarka ile başlattığı çarpışmalan bir ateşkes anlaşmasıyla sona erdirdi.

Bu, Frankfurt’taki Diet’in rezil olması demekti. Diet savaş ilan ediyor, Prusya ateşkes imzalıyor! Diet’in hiçbir ağırlığı olmadığını sergileyen bir durum! Mecliste bunu protesto eden birileri oldu. Ama bir sonuç çıkmadı ve Diet tükürdüğünü yalamak, Prusya’nın anlaşmasını onaylamak durumunda kaldı.

Başka komiklikler de oldu. Prusya’nın bu davranışı her yerde değil, çok şiddetli de değil, ama birtakım yerel protesto hareketlerine yol açtı. Bu arada, Frankfurt’ta da hem Prusya’yı hem de çaresiz meclisi kınayan hareketler başladı. O zaman meclis, iki hafta önce kınadığı Prusya’dan gelip bunlan bastırmasını rica etti. Prusya bunu hemen yaptı.

Derken bunun biraz da tersinden giden bir süreç başladı. Berlin’de meclisle Kral Friedrich Wilhelm arasında bir anayasa çekişmesi sürüyordu. Kasım’da kral parlamentoyla köprüleri attı, önce şehir dışına kovaladı, sonra da lağvetti. Bazı üyeler direnmeye çalıştıysa da önemli bir sonuç alamadılar. Bu sırada Frankfurt bu parlamentoya yardımcı olmak üzere parmağını oynatmadığı gibi, önde gelen liberallerden biri de şunu söylüyordu: “Prusya’da kralın parlamentoya karşı zafer kazanması Alman Ulusal Meclisi’nin çıkanna uygundur, ama bu zaferi Ulusal Meclis’in yardımıyla kazanmalıydı” (Taylor, 1978: 89).

Bu müthiş bir söz: Danimarka kepazeliğinden sonra dinlenmiş bir sözü olması telâşına kapılan Frankfurt’un sözcüsü, kralı, kardeş parlamentoyu kapattığı için kınamıyor; kendisine sormadan kapattığı için kınıyor (kapatmayı hemen onaylayacağını da açık açık söyleyerek). Peki, niye sorsun kral? Frankfurt’un elinde bir güç mü var? Hayır, hiçbir şey yok. Ama meclis kapatılmasını onaylayarak belki elinde bir güç varmış gibi görünür...

Dolayısıyla Almanya’da aşağıdan yukarıya bir hareket olamamasının açıklaması yalnız krallarda, aristokrasilerde bulunmaz. Onlar, feodal güçler için normal olan tarzda davranmışlardı. Normal davranmayanlar, ilericiler, liberaller, demokratlardı - onlann bulunduğu Frankfurt Dieti’ydi. Bu Diet’te bulunan insanlann bu davranışlara». gördükten sonra, Bismarck’m “kan ve demir” formülüne itiraz edecek bir zemin bulunamaz. Sözcüleri ve temsilcileri bunlar olan bir toplumda işleyecek yöntem de, sahiden, olsa olsa o olabilir.

Ellili yıllarda Almanya’nın üstüne gericilik çöreklenip oturdu. Bütün krallık ve prenslikler 1848 felâketinin bir daha tekrarlanmamasını garantiye almak üzere her türlü polis-yasa yöntemini benimsediler. Gelgelelim, bu yıllar aynı zamanda sonradan Almanya olacak topraklann büyük bir kısmında Sanayi Devrimi’nin sonuçlannı vermeye başladığı, ekonomik bakımdan parlak geçmiş yıllardır. Bunun semeresi alınacaktır.

Öte yandan, Friedrich Wilhelm, her şeye rağmen, sonunda bir “anayasa” çıkardı. Bununla aslında kralm yetkilerini takviye etmiş oldu. Veto hakkı vardı, olağanüstü hal yasalan çıkarabiliyor, sıkıyönetim ilan edebiliyordu. Ordu tamamen ve yalnızca ona bağlıydı. Meclisin üst Kamara’sı da yalnız soylulann üye olabildiği bir yerdi. Böyle anayasalarla kıyaslandığında, Abdülhamid’inki de özellikle gerici-baskıcı görünmeyebilir. Ama o ancak bir yıl uygulanabildi; Prusya’nmki ise 1918’e kadar yürürlükte kaldı. Bizdekinin benzeri bir sansür de bu yıllarda hiç eksik kalmadı. Her şey, yayımlanmadan önce sansürleniyordu. Örgütlenmek, adamakıllı güçleştirildi.

Kralm bu anayasası, sonuçta, kimseyi sevindirmedi. Prusya’nın gerici aristokratlan “anayasa”, “meclis”, “seçim” gibi kavramlara karşı derin ve onulmaz bir nefret duyduklan için hiç memnun kalmamışlardı. Liberallerle demokratlar ise ordunun krala değil anayasaya bağlılık yemini etmesini istiyorlardı (haklı olarak), oysa anayasa bu kuralı getirmemişti. Bu, Türkiye’de Genelkurmay’ın Savunma Bakanlığı’na bağlı olmamasına paralel mantığı olan bir durumdu.

Onyıhn sonuna gelirken, Avusturya ciddi bir darbe yedi. Ca-vour ile III. Napoleon’un entrikaları sonucunda, Fransa’nın ciddi yardımıyla, Lombardiya bölgesi (Milano) Avusturya’nın elinden çıktı ve Sardinya Krallığı’na geçti. Avusturya'nın Kuzey İtalya’ya bu şekilde yerleşmesi, Mettemich’in üzerine göz nuru döktüğü bir politikaydı ama uzun ömürlü olmasına imkân yoktu. Nitekim olmadı. Zaten Mettemich kendi siyasî ömrünü de doğru hesaplayamamıştı.

Ve Bismarck sahneye çıkar

Epeydir saltanatını izlediğimiz Friedrich Wilhelm önyargıları yerinde bir kral olmakla birlikte, aklı çok yerinde değildi. Hayatının sonuna doğru, bunu başkaları da anlamaya başladı - davranışlarının “kralm kişiliği” değil de bir “akıl hastalığı” sonucu olabileceğini. Böylece kral tahtından feragat etti ve 1858’de kardeşi Wil-helm naip oldu. 1861’de Friedrich Wilhelm ölünce o da naiplikten krallığa geçti (I. Wilhelm olarak).

Başlangıçta yeni kralm liberal olduğuna dair bir inanç oluştu, çünkü “Anayasa’dan yana” bir tavır alıyordu. Bazı konularda yenilik taraftarıydı. Bir Hohenzollem üyesinin böyle düşüncelere sahip olmasının mümkün olduğuna kendilerini inandıran safdiller kısa süre sonra yanılsamalarım anladılar.

Büyük konu, orduydu. Kral, Gneisenau reformlarından sonra kimse orduyla uğraşmadığı için bu kurumun çağın gerisinde kaldığına inanıyor (parlamentodaki liberaller arasında da bunu paylaşanlar vardı), bir reform yapmak ve “mevcudu” yükseltmek istiyordu. Ama onun istediği, kendisine bağlı bir orduydu. Liberaller ise parlamentoya ve rejime bağlı bir ordu istiyorlardı. Yollar bu noktada ayrışıyordu. Kavganın odaklandığı yer, parlamentonun ordu bütçesini onaylama hakkım elde etmek üzere direnmesiydi.

1861 seçiminden sonra “İlerici Parti”nin de kuruluşu ve seçim başarısıyla, mecliste demokratik muhalefet çok güçlendi. Wil-helm’in böyle bir durama tahammülü yoktu; bunlarla yürümek-tense tahttan feragat etmeyi düşünüyordu (gerici nâzırlan ise fırsattan yararlanıp parlamentoyu toptan kapatma planı yapıyordu). Wilhelm, son bir çare olarak, von Roon’un tavsiyesine uyma ve onun Berlin’e çağırdığı Bismarck’ı deneme yolunu seçti. Böyle-ce, Almanya tarihinin Bismarck Çağı, biraz rastlantıya bağh bir biçimde başladı.

Bismarck’ın babası bir Junker’di. Ama annesi Berlinli, gün görmüş bir aileden geldiği için o da çocukluğundan beri saraya yakın bir hayat yaşamıştı. 1815’te doğmuş, üniversiteyi Göttingen’de okumuş, devlet memuru olmuş, ama burada fazla durmayıp ailenin çiftliklerini çekip çevirmeye gitmişti. Bu sırada evlendi; karısının etkisiyle Lutherci bir Protestan oldu (hafif bir inanç bunalımı geçirdiği anlaşılıyor). 1847’de politikaya doğru adım atarken Junker muhafazakârlığını da iyice benimsemiş, bünyesine sindirmişti. Ancak, kısa süre sonra Hariciye’ye geçti. Frankfurt’ta bulunup Di-et’i gözlemledi. Daha sonra Rusya’ya ve Paris’e gitti. Kralın çağırdığı noktada, çok kimsenin tanıdığı bir kişi değildi ama tanıyanlar ona güveniyordu.

Bismarck, üzerine çok yazılmış, çok tartışılmış bir kişidir. Kabaca söylersek, İkinci Dünya Savaşı’mn bitimine kadar, özellikle Alman tarihyazımında göklere çıkarılmıştır. Savaştan sonra birçok Alman tarihçi, Alman olmayan tarihyazımında daha erken başlayan “eleştirel Bismarck değerlendirmeleri”nin yabana atılamayacağını gördüler. Bu sefer rakkas ters yöne gitti ve Bismarck Hit-ler’in öz babası kılığına girdi. Aslında böyle bir çizginin hiç olmadığını kanıtlamak güç, ama bu dönemleri veya kişilikleri özdeşlemek de yanlış.

Bismarck’m, çok sadık olduğu Kayser’i (1870’ten sonra “kayser” olacak; şimdilik kral) Wilhelm’le ilişkisi, öncelikle başlarda, rahat bir ilişki değildi. Bismarck, Kayser’in kendine güvenmesini, güvenmekten öte, cankurtaran simidi gibi yalnız ona sarılmasını sağlamak için, ortalıkta, Kayser’in tehdit olarak göreceği bir muhalefetin varlığım da el altından desteklemekten geri durmamıştır. Bu taktiğini hayatı boyunca sürdürdüğü için, onun çok usta bir gerilim politikacısı olduğunu söyleyebiliriz. Çok zaman kendi yarattığı bir gerilim üzerinden politika yapmıştır.

Parlamentodaki “ordu bütçesi” kavgasında, liberallerin başından beri (haklı bir) şüpheyle baktığı Bismarck tasarıyı meclisten çekti; Lordlar Kamarası’na gönderip burjuva ve liberallerin tasanda yaptığı ilerici müdahaleleri onlara ayıklattı, iki kamara böylece kesinlikle anlaşamaz, uzlaşamaz hale gelince, Bismarck kendi yukandan müdahalesinin meşruiyet zeminini kurmuş oldu. Böyle bir kilitlenme olabileceği öngörülmediği için Anayasa’da bu durumda ne yapılacağına dair hiçbir şey yoktu. Bu boşlukta Bismarck kendi yorumunu geçerli kıldı: Devlet işleri duramayacağına göre, hükümet yapılan işleri devam ettirme sorumluluğunu kendi üstüne alacaktı (Prusya Anayasası’nda hükümet parlamentoya karşı sorumlu değildi). Böylece Bismarck, parlamentonun onaylamadığı askerî bütçeyi uyguladı. 1861-63 arasındaki kısa sürede çıkardığı bir yığın baskıcı yönetmelikle ülkede demokratik tartışma imkânlarını da tıkadı. Böylece, kralm ve Junker’lerin pek hoşnut olduğu bu keyfî yönetimi alabildiğine sürdürdü (Prusya Parlamentosu, daha önce bazı eylemlerini gördüğümüz Frankfurt Dieti ile karşılaştırılamayacak kadar bağımsız ve demokratikti; ama Alman tarihi üstüne konuşuyoruz ve bu dönemlerde Alman liberalizminin ciddi sınırları var).

Ünlü konuşmasını bu bütçe krizinin erken aşamalarında yapmıştı. Tam cümlesi şudur: “Almanya Prusya’nın liberalizmine değil, gücüne bakıyor; Bavyera, Baden, Württemberg liberalizmle oynayabilir; kimse onlardan Prusya’nın rolünü beklemiyor... Bugünün büyük sorunları nutuklarla, çoğunluk kararlarıyla değil -bu 1848 ile 1849 arasının büyük yanlışıydı- kan ve demirle çözülecektir.”

“Büyük sorun” belliydi: Almanya’nın, Prusya önderliğinde birleştirilmesi. Bunun yöntemini de Bismarck belirtmiş oluyordu ve Bismarck sözünün eriydi.

Bu yılların iç politika sorunlarına çok girmeyelim (dış politika sorunlarıyla aralarında sıkı bağlar olsa da). Bismarck daha şansölye (Kanzler) olmadan önce, Frankfurt’taki çalışmaları sırasında, Avusturya’ya karşı bir tavır geliştirmişti. Bunun, Bismarck’m tamamen özgün tavrı olduğunu söyleyemeyiz. Onun iş başında olmadığı zamanlarda Prusya’nın Zollverein içinde Avusturya’ya dışlayıcı bakışı, nesnel koşulların böyle bir tavn gerektirdiğini gösteriyor. Ama ortada, Alman milliyetçiliğinin romantik Pan-Germe-nizmi de vardı ve bu nedenle kimse Avusturya’ya nihai bir şekilde kapıyı göstermekten yana değildi. Bismarck, tabii, romantik de değildi.

Bismarck’m değerlendirmesi, Avusturya’nın “dışarıda bırakıl-ması”yla kalmıyordu. Bir süredir herkesin ağzında olan iki yeni tamlama: Grossdeutschland ve Kleindeutschland (birincisi Almanya’nın Avusturya’yı içine alarak, İkincisi onu dışarıda bırakarak birleşmesi) kavramlarının ilki Bismarck için bir tabuydu. Aslında Mettemich’ten beri önemli AvusturyalI devlet adamları da böyle bir şeye karşı olmuşlardı, çünkü bu imparatorluğun Alman olmayan bölgelerinin ne olacağı konusunda büyük bir belirsizlik yaratıyordu. Ama AvusturyalI devlet adamları Alman milliyetçiliğinin duygusallığını ve aynı zamanda Alman dünyası içinde kendilerinin “en büyük” olması durumunu sömürerek, öteki ihtimalin önünü kesmek istiyorlardı. Çünkü Kleindeutschland programı yürürlüğe konduğunda bunun hemen Prusya hegemonyasına yol açacağı, Avusturya dışında ikinci bir “güçlü Alman devleti” çıkacağı belliydi. Bismarck da zaten tam bu nedenlerden ötürü temelde Avusturya’yı dışlayan bir politikaya inanıyor ve bunu adım adım yerleştiriyordu.

Dediğim gibi, bunun ötesine de geçiyordu: Bütün bu tarihî ideolojik koşullanmalar sonucunda, istediği Alman Birliği’nin ancak Prusya’nın Avusturya’ya karşı bir askerî zaferi üstüne kurulacağına inanmıştı. Alman dünyasına gitmek için, Prusya’nın yolundan çıkmamak gereğini kanıtlamak üzere, bu askerî üstünlüğü önemli buluyordu. Bunun biçimini ve zamanını kolluyordu.

Fırsat, karşısına, gene Schleswig-Holstein kılığında çıktı, tik krizden beri artan Alman milliyetçiliği yüzünden Danimarka ile ilişkiler çok kötüydü. 1863’te Danimarka Kralı Frederick varolan konjonktürde bir atak yapabileceği (yanlış) kanısına kapıldı ve tam bu girişimi başlatmışken de öldü.    '

Karman çorman olgulara girmeyelim. Birbiriyle çekişen Avusturya ile Prusya bu yeni durumda çekişmeyi kesip birlikte hareket ettiler ve kavgalı bölgeye askerlerini soktular. Danimarka fazla direnemedi. Böylece, iki Alman ülkesinin askerleri bu iki bölgeye yerleşti.

Ama, buralara uzak olan Avusturya’nın burada toprak sahibi olması çok gerçekçi görünmüyordu.

Gene de durum, iki yıl kadar böylece devam etti. Sonunda, 1866’da, dananın kuyruğu koptu. Ayrıntıları gene atlıyorum. Konfederasyon’dakilerin çoğu, bu aşamada, Avusturya’ya daha yakın duruyorlardı. Savaş Haziran’da başladı ve 3 Temmuz’da, Prusya’nın Königgratz zaferiyle sona erdi. Sonucun ille de böyle olmak zorunda olmadığını savunanlar var. Orasını bilemeyeceğim. Böyle bitmese, sonraki olayların akışı da bir ölçüde değişirdi. Onun da ne olacağmı söylemek zor. Eylül çıkmadan, Prusya birlikleri Nas-sau ve Hanover’e, Hesse Kassel’e, Frankfurt’a girdiler. Main’ın kuzeyindeki Alman prenslikleri sırayla Prusya'nın eline geçiyordu.

Avusturya bu savaşta kendi toprağından kaybetmedi. Ama Bismarck, durumu her taraftan sağlama almak için İtalya’yla da bir anlaşma yapmıştı. Avusturya yenilgisinden yararlanan İtalya, Ve-neto bölgesini de ele geçirdi. Alman ve Italyan ulusal birlikleri böylece paralel biçimde kurulacaktı.

Zaferinden sonra Bismarck’m kendinden çok beklenmeyecek bir şey yaptığını görüyoruz: Beş yıldır parlamento denetiminden kaçırdığı asken bütçeyi şimdi orada onaylatıyor ve bunu yapmakla, birçok bakımdan, parlamentoyla banşıyor.

Prusya’nın muhafazakâr Junker’leri bunu liberalizme, demokrasiye verilmiş, bağışlanamaz bir taviz olarak görmüş ve zaten Bis-marck’ı bir daha bağışlamamışlardır.

Niye yaptı bunu? Bir kere, belirli bir etkisi olan bir siyasî güçle ebedi bir kan davası içinde yaşamanın zararlı olduğunu düşünüyordu (yani bir “değer” açısından değil, “fayda” açısından). Ama başka beklentileri de vardı. Şu aşamada olan, Almanya’nın birleşmesi değil (belki o yolda, ama henüz o değil), Prusya’nın ge-nişlemesiydi. Yeni katılan topraklarda Bismarck’m ve Prusya’nın “demir”inden hoşlanmayanlar çıkabilirdi. Bunların şimdiki çerçevede yaratacağı sorun bir yana, böyle sürtüşmeler bir sonraki adım olan güney devletlerinin katılmaya ikna edilmesini güçleş-tirebilirdi. Liberallerle böyle barışmak, hem kendi başına önemli bir mesaj veriyordu (Bismarck’m parlamentoya saygısı!), hem de, “tavlanacak” liberal Prusya milletvekilleri, yeni bölgelerin potansiyel muhalefet kaynaklan olacak liberal çevrelerdeki arkadaş-lan yanında Prusya’nın “nimetler”ini anlatan propagandistlere dönüştürülebilirdi.

Bu noktada, Bismarck’m “politik deha”sı ve “yöntem”i üstüne bir kısa parantez açabilirim: Eylemleri arka arkaya dizilip bakıldığında, bunları önceden yapılmış dâhiyane bir planın ustaca uygulanmasının menzilleri gibi görmek mümkündür ve zaten uzun zaman böyle görülmüştür. Daha yakın dönem tarihçileri buna karşı çıkıyor ve Bismarck’m çok karmaşık durumlarda sık sık içgüdüsel refleks denebilecek kararlarla kendine bir yol çizdiğini birçok inandırıcı örnekle anlatıyorlar. Bu İkincisi, “tarih” dediğimiz şeyin oluşma biçimine daha uygun. Temel hedeflerinde son derece inatçı olduğunu iddia edebiliriz, sanıyorum. Ama buraya nasıl ulaşılacağı söz konusu olduğunda, tamamen pragmatik davranabiliyordu. Ayrıca, genel olarak ihtiyatlı olmaya çok önem verdiği için, birçok etkeni sağlama alıncaya kadar vakit kaybeder gibi veya bir önceki eylemiyle çelişir gibi görünebiliyordu. Ama, sonunda, gitmek istediği yere varıyordu.

Bismarck, bütçe konusunda liberallere zeytin dalı uzatırken kendisine direnemeyeceklerinin bilincindeydi. Danimarka, üstüne bir de Avusturya zaferi, yıllar önceki düşüncesi doğru çıkmış, bu zafer Almanya’nın gönlünü fethetmişti ve parlamentodaki liberal-milliyetçi Prusya delegelerinin bundan sonra Bismarck’ı reddetmesine imkân kalmamıştı. Sol, dört yıllık kanunsuzluğun onaylanamayacağım söylese de, bütçe 75’e karşı 230 oyla kabul edildi (solcular, tabii haklıydı, ama...). Çıkan kavga üstüne Liberal Parti ve İlerleme Partisi bölündüler (bakın, bir taşla kaç kuş!). Artık arkasına aldığı liberallerle Bismarck, bir beş yıllık askerî bütçeyi daha tartışmasız geçirdi meclisten.

Uluslararası duruma dönecek olursak, burada ilk söylenecek şeylerden biri, 1848 ile 1866 arasındaki değişimin her şeyden çok Kırım Savaşı’na bağlı olduğudur. Bu savaşta en çok savaşmayan Avusturya, savaşmadığı için zararlı çıktı, diyebiliriz. Britanya ile Fransa’yı darıltmak istemediği için onlara karşı dostane bir tarafsızlık tavrı almaya karar vermişti. Aynı çöplükte debelendiği Rusya’nın zayıf düşmesi de işine geliyordu. Ama Rusya’yla da anlaşması vardı ve böyle davranmakla buna ihanet etmiş oluyordu.

Kimseye de yaranamadı. Britanya ile Fransa bu kadarcık destekten hiç hoşnut kalmadılar. Rusya ise çok kızdı. Dünya Savaşı’nm sonuna kadar Rusya bunu unutmadı. Avusturya bu nedenlerle gözden çıkarılmıştı (III. Napoleon ayrıca İtalya’nın birleşmesini istediği için Avusturya’nın elinde Italyan toprağı kalmasını istemiyordu). Avusturya’nın gözden düşmesi öbür Alman Krallığı Prusya’nın daha şirin görünmesine yol açmıştı. Bu “şirinlik”, Almanya’yı Britanya’nın Rusya’ya karşı, Rusya’nın da Britanya’ya karşı muhtemel müttefik olarak görmesi anlamına geliyordu. Danimarka işi kısmen bunun için, kısmen de Danimarka kralı çok acemice davrandığı için tepki yaratmamıştı.

1866’da yeni çizilen sınırlar ve yeni durum, kendiliğinden, Fransa’yı öne çıkardı, çünkü Danimarka ve Avusturya zaferlerinin coşkusuyla gönüllü olarak Prusya’ya katılma karan veren Rhein Konfederasyonu ile Main’ın kuzeyinde genişleyen Prusya’nın karşısında artık yalnız Fransa vardı. Fransa da, Rhein’ın batısındaki topraklan istemekten bir türlü vazgeçemiyordu. Bu dönemde Bismarck gündeminin başına Fransa’yı koydu. İlkin Lüksemburg çerçevesinde elenseleştiler. Bismarck’m bu olaydan başlayarak, ustası olduğu gerilim oyununu sahneye koyduğunu ve III.'Napoleon’u savaşa doğru çektiğini düşündürecek nedenler var. Danimarka olayında olduğu gibi burada da, Lüksemburg’un Hollanda tarafından Fransa’ya satılmasını protesto eden bir Alman milliyetçi dalgası yarattı. Bu dalga Hollanda’yı vazgeçirdi. Napoleon ise bundan sevinemezdi elbette - ilişkiler bozulmaya başladı.

Bu işler olurken Bismarck güneydeki Alman devletlerini de yokluyordu ama aldığı cevaplar iç açıcı nitelikle değildi. Güneyliler Prusya’dan çekiniyordu. Sadece daha yakındaki Fransa tehlikesi yüzünden Prusya ile askerî işbirliği anlaşmalanna girmeyi, isteksizce de olsa, kabul ettiler. Ama bu, Alman Birliği’nin yaklaşmakta olduğunu haber verecek türden bir yakınlaşma değildi. Oysa Prusya’da herkes ayakta, heyecan içinde, o mutlu günü beklemekteydi.

Bismarck’ın da beklediği fırsatlar vardı. Bunlardan biri, Ispanya’da veraset konusuyla gündeme geldi. Adaylardan biri Hohenzol-lem Prensi Leopold’du ve bu durum Fransa’nın hiç hoşuna gitmiyordu. Bismarck ise adayı el altından yüreklendiriyordu. Sonunda Leopold adaylıktan çekildi ama Fransa bu konuda garanti almak için birtakım diplomatik sakarlıklar yapınca Wilhelm sinirlendi ve o zaman Bismarck’m onu savaşa ikna etmesi kolaylaştı. Savaşı ilan eden taraf -hakarete uğranıldığı iddiası ile- Fransa oldu.

Savaş uzun sürmedi. Teknolojisi geri kalan Fransa Moltke’nin hızlı atakları karşısında tutunamadı. Sedan’da imparator tutsak edildi. Bugün, pek çok kaynak taramış olarak, bu hızlı başannın çok şaşırtıcı olmadığını söyleyebiliriz ama olay o anda yaşayanlar için mucize gibi bir şeydi. Birkaç geçici an dışında epey ikinci derece görünen Prusya, Avrupa’nın en güçlüsü diye bilmen Fransa’yı çarçabuk dize getirmişti. Bunun en büyük heyecanı Alman dünyasında yaratması da doğaldı. Böylece, güneydeki Alman devletleri, Bavyera, Baden, Württemberg ve Hesse birbiri ardından yeni

Almanya’ya katıldılar (en çok direnen Bavyera oldu ama o da çok sürmedi). 1871’de I. Wilhelm, Almanya’nın kayseri (imparatoru) olarak, Paris’te, Versailles’da taç giydi. Dünya savaşının sonunda Almanya’ya teslim belgesinin Versailles’da imzalatılması bunun intikamıdır. Büyüyen Almanya’ya Fransa’dan alman Alsace ve Lor-raine bölgeleri de eklendi ve bu ilhak iki toplumun arasına en az yarım yüzyıl etkisini gösterecek bir diken daha yerleştirmiş oldu.

Bundan böyle, Bismarck’m başarısına söyleyecek söz kalmıyordu. “Demir Şansölye” sorunları, dediği gibi, “kan ve demir”le, çözmüştü.

Wilhelm ise “kayser” olmuştu ama bunu pek umursamazmış gibi bir tavır almıştı. “Benim için yalnız Prusya önemli,” diyordu. Tabii meclisin verdiği tacı reddeden Friedrich Wilhelm’in kardeşi Wilhelm’in ordusunun (pratikte öyle oldu) verdiği tacı giymesi anlamlıdır.

Alman Birliği’nin gerçekleşmesinde Bismarck’m oynadığı büyük rol görmezden gelinemez. Yöntemin olabilecek en iyi yöntem olup olmadığı elbette tartışılır - nitekim tartışılıyor. Ama bireylerin tarihî olayları ne kadar etkileyebildikleri ezelî sorunsalı içinde, Bismarck’m bir benzerini bulmak zordur.

Bunu söyledikten sonra, gene de, onun işini kolaylaştıran birtakım koşullar olup olmadığına, varsa bunların nasıl bir etki yarattığına bakmak gerekir, ilkin siyasî konjonktür üstüne kısaca bir şey söyleyebiliriz. Yukarıda da değindiğim gibi, Avrupa, Kırım’ı izleyen dönemde, Viyana Kongresi’nin “konser”inden uzaklaşmış, ama onun yerine bir yenisini de koyamamıştı. Bir dönemin en statükocu güçlerinden biri olan Prusya bu dönemde statükoyu yerle bir eden ülke oldu ama karşısında bunu engellemek üzere davranan (alışılmış) ittifaklardan birini bulmadı; böylece, bir dış engelle karşılaşmadan (ya da, “engel” olarak karşısına çıkanlar çok hafif kaldı ve onu durduramadı) anlatılan biçimde birliğine ulaştı. Bir kere oraya ulaştıktan sonra, birçok yeni ittifakların önde gelen nedenlerinden biri olacaktı ama bir anlamda artık olan olmuştu. Ayrıca, bütün (ya da bütüne yakın) Almanların bir devlet çatısı altında bir araya gelme haklan elbette vardı. Bu konuda akılda kalan doğru sözlerden birini Ingiltere’de Disraeli söylemişti: “Alman Devrimi, Fransız Devrimi’nden de büyük bir siyasî olaydır.” Ama bu söz de Almanya Birliği kurulduktan sonra söylendi.

Bismarck’m çok kısa bir süreye sığdırdığı baş döndürücü başarılarının gerisinde, bir hayli önemli olduğu halde görece az sözü edilen bir etken vardır: ekonomik gelişme'. Almanya Britanya’nın başını çektiği Sanayi Devrimi’ne gecikerek girmişti; ama şimdi, aradaki açığı kapamak üzere hızlanmaya başlıyordu. Bu gelişme birlik sonrası yıllarda daha bile dramatik bir parlaklığa ulaşacaktır.

Britanya’da sanayi, pek çok yerde olduğu gibi, dokuma sektöründe başlamıştı. Sanayi Devrimi’nin tarihine geçmiş öncüler, örneğin binin üstünde işçi çalışan fabrikalar açan Arkwright ya da onun bunları açmasını sağlayan jenny'yi bulan Hargreaves, hep dokuma alanından çıkmışlardır. Ama sanayi geliştikçe, demiryolu, tren, demirden gemi vb. ile ağır sanayie geçildi. Britanya şanslıydı, çünkü adasında hem demir, hem de kömür bulunuyordu.

Avrupa’nın kuzeybatısı demir-kömür İkilisi bakımından zengindir. Bunlar Fransa’mn bu bölgelerinde ve ayrıca Belçika’da çok bol bulunur. Almanlar Ruhr bölgesinin bu madenlerle dolu olduğunu ciddi bir şekilde ancak 19. yüzyıl başlarında fark ettiler ve ondan sonra burası bugün bildiğimiz yoğun sanayi bölgesi haline geldi. İlk giden ve bu canlanmayı başlatanlar arasmda özellikle Krupp (Essen’de) ve Thyssen (Kettvvig, Mulheim) önemlidir.

Böylece Alman Sanayi Devrimi’nde öncülük daha baştan de-mir-çeliğe, ağır sanayie düştü. Demek ki Bismarck, “demir” derken, gene haklı çıkmıştı! Bir sürece (çoğu zaman “teknolojik” ama başka bir alanda da olabilir) sonradan katılanlar bazı bakımlardan şanslıdır, çünkü öncülerin çok fazla zamanını almış buluşlar onların önüne genellikle olmuş bitmiş, hazır halde gelir. Öncüler için tamamen kaçınılmaz olan yanhşlan yapmama imkânı da vardır.

Bu bağlamda, Britanya’nın kendi sanayileşme süreci içinde yaşadığı sefaleti de yaşamadı Almanya. Çevirmelerden ötürü kırda evinden barkından olup aç susuz kentlere göçen perişan sürüler olmadı. Manchester gibi sanayi kenti felâketleri de görülmedi. Şüphesiz, proletaryanın durumu parlak değildi, kazancı yüksek değildi, ama bu korkunç yoksulluk, bu insanlık dışı hayat da yaşanmadı.

Almanya’da ilk tren hattı Nümberg’le Fürth arasmda (yani Bav-yera’da) 1833’te yapılmıştı ve sadece 3,7 mildi. O tarihte Belçika’nın (az) 12,5, Britanya’nın (çok) 340 mil döşenmiş rayı vardı. Kısa zaman sonra Almanya gerçekten “demir ağlarla örülmüştü”. Avrupa’nın genellikle dağlık olmayan topraklarında nehirler ve kanallar da ulaşım şebekesinde önemli yer tutar. Almanya’da 1816 ile 1870 arasmda, eski şebekeye, 1.400 kilometre yeni kanal eklendi. 1860’ta demiryolları 11.500 kilometreye çıkmıştı. Bir yandan bankacılık sektörü ilerledi ve akılcı kredi sistemleriyle sanayi destekledi.

Bütün bu yıllarda, Almanya’da eğitime daha fazla önem verildiğini, nicelik ve nitelik bakımından önemli ilerlemeler olduğunu, bu alanda da gerilerden işe başlayan Almanya’nın yüzyıl sonuna doğru öteki Avrupa ülkelerinin hepsini geride bıraktığını eklemek gerekir. Daha önce Taylor’un söylediği gibi, bu eğitimin ne kadarının “beyin yıkama” olduğu sorusu çok önemli. Gene de, eğitimi ciddi tutan bir toplum bununla önemli avantajlar elde eder. Birinci Dünya Savaşı’na “Bilgi güçtür,” sloganıyla girecekti.

Almanya’nın “başarı hikâyesi”ni anlatmaya başladığımıza göre, buraya daha kişisel denebilecek bir etken daha ekleyelim: Von Moltke.

Prusya, “kurmay” ve “Genelkurmay” kavram ve pratiğinin doğduğu ülkedir (1803’ten beri). Ama Prusya’nın ve tabii Bismarck’m bir şansı da, 1857’de Helmuth von Moltke’nin, Prusya Genelkurmay Başkanı olmasıydı. Danimarka ve Avusturya ile savaşta bir ölçüde, ama Fransa savaşında çok büyük ölçüde, Genelkurmay Prusya zaferinin asıl mimarı ve sahibiydi. Moltke, askerlik sanatı ile yaşanan çağın teknolojik imkânlarını bir araya getirmeyi çok iyi bilen bir subaydı. Orduya kazandırdığı hızlı hareket yeteneği Fransa’yı çaresiz bırakmıştı (ama Alman piyade silâhlan da daha üstündü).

Huntington bu konuda ilginç bir söz söyler. Ona göre Napoleon askerlik sanatıyla siyaseti büyük bir başanyla bir arada düşünen ve yürüten biriydi. Ama modem dünyaya girdikçe karmaşıklaşan bilgiler ve uzmanlık gereği, bunlann aynı bireyde birleşmesini güçleştirdi. Huntington, Bismarck-Moltke işbirliğine bu gözle bakar.

Moltke’nin siyasetten hiç anlamadığı kanıtlanmış bir olgudur. Fransa ile savaşta Prusya’nın kesin kazandığına inanınca karşı tarafı teslim olmaya çağıran bir muhtıra yazmış, bunu Bismarck son anda görmüş ve gönderilmesini önlemişti, çünkü böyle bir çağ-n alan bir ordu ne yapar ne eder, en az altı ay daha savaşa devam ederdi.

Ama ikisinin iyi bir takım oluşturduktan inkâr edilmeyecek bir olgudur.

Bu “iyi takım”, nesnel olarak böyledır. Öznel olarak, birbirlerinden hoşlanmıyorlardı ve süreç boyunca da sürtüşmeleri eksik kalmadı. Tipik bir “asker-sivil” çekişmesi yaşandı. Bismarck gibi bir adam karşısında bile Prusyalı ordunun inadı, nihai zaferin unutturduğu çok ciddi birçok soruna yol açtı.

Bismarck, böylece, 1871’de Almanya’yı kurdu. Devam etmeden biraz durup, bunun Almanya için ne gibi anlamlar taşıdığına, özellikle de Alman militarizmi gibi alanlarda nasıl etkileri olduğuna bakalım.

Zollverein’dan söz etmiştik. Yakın zaman tarihçiliğinde bu birliğin büyük Alman Birliği’ne katkısını abartarak sunma eğilimi doğmuştur. Bu, olayın tamamını Bismarck’m kişiliği ve dehasıyla açıklama eğilimine karşı oluşmuş bir tepkidir, büyük ölçüde. Ama o da, kendi başına, Alman Birliği’ne nasıl vanldığım açıklamakta yeterli değildir.

Zollverein, Alman Birliği’ni kurmaktan çok, Alman Birliği fikrini Avusturya’dan anndırmakta işe yaradı. Avusturya’sız Almanya’nın daha doğru veya daha gerçekçi bir fikir olduğunu, bu bakımdan gene aynı amaca hizmet ettiğini söyleyebilirsiniz. Ama bu gene de dolaylı, kenardan bir katkıdır. Alman Birliği denen yapının temel taşlannın Zollverein olduğunu söylemek, bunun yerini ve rolünü abartmak olacaktır. Bremen ve Hamburg gibi, önemli liman olduğu için, ekonomide ağırlığı bir hayli fazla olan kentler bile ta 1880’lerin sonunda, yani Birlik kurulduktan sonra Zollverein’a katıldılar. Bismarck, sonuçta, haklıydı: gümrük filan değil, “kan ve demir” sağlamıştı birleşmeyi.

Ama bu ünlü sözünün bağlamında, Zollverein’dan önce parlamentonun hedef olduğunu görüyoruz: “Nutuklar” ve “çoğunluk kararlan”ndan söz ediyor. Herhalde yalnız Berlin’deki veya yalnız Frankfurt’taki meclisler üstüne bir şey söylemiyor. Bildiğimiz Bismarck’m bütün meclisler hakkındaki yargısı buydu; aynı zamanda, tarihin nasıl “yapılacağı”na dair fikrini de “kan ve demir” mecazıyla anlatıyordu. Bunun demokratik bir yaklaşımla hiçbir ilgisi olmadığı, ama militarist bir yaklaşımla her türlü ilgisi olduğu yeterince açık, kanıtlamak için, veciz sözün kendisinden başka bir şeye ihtiyacımız yok.

Önemli olan, bu noktada, tarihin Bismarck’ı haklı çıkarmasıdır. Olayların akışı bu biçimi aldıktan sonra, zaten dönüp dönüp cılızlığını anlattığımız Alman liberalizminin demokratik ilkelerin “anlam ve önemini belirten” bir şeyler söylemesinin etkili olması çok zordu. Ama zaten, Alman liberalizmi, Alman milliyetçiliği karşısında herhangi bir şeye itiraz etmek niyetinde değildi. Frankfurt Dieti üstüne konuşurken, buradaki “liberal” sözcülerin nasıl sözler söylediğini gördük. Böyle bir liberalizmin militarist milliyetçilik karşısında yapabileceği hiçbir şey yoktu.

Böylece Bismarck Alman tarihinin en büyük iki kahramanından biri olurken (öbürü Büyük Friedrich), Bismarck’m siyaset yapma yöntemi de Almanya’nın ikinci savaşı da kaybedinceye kadar kullanmaktan kendini alıkoyamadığı yöntem oldu. Tarihte Zorun Rolü adlı teorik kitabın yazarı olmaya, Bismarck Engels’ten çok daha uygundur. Hattâ “rol” gibi bir kavramdan da öte, ona göre, tarih zordur.

Alman Birliği'nden sonra Bismarck

1871’de “tarihî görevi”ni başarıyla tamamlayan Bismarck’ın bundan sonra gene Almanya’nın en güçlü adamı olarak geçirdiği yıllar, bana ilginç gelmiyor. Bu tabii çok kişisel bir tepki de olabilir, ama 1890’da azledilinceye kadar yaptığı işler arasmda başarılı olmuş ve iz bırakmış bir tanesini göremiyorum. Bunlara kısaca göz atarak ilerleyelim. “Başarılı olma”lan önemli değil, ama “olma”lan ilginç ve genel olay hakkında fikir veriyor.

Kulturkampf, yani “kültür mücadelesi”, Bismarck’m icraat listesinde özel yer tutan bir maddedir. Burada mücadele edilen kültür, “Katolik kültür”dü. Bismarck’m Katolik güneye bakışı başından beri rahatsız bir bakıştı, çünkü bu dine ve bu kültüre hiç hoşgörüsü yoktu.

Bu “mücadele”, Bismarck bağlamının dışında ilginç bir olaydır, çünkü özellikle genç “ulus-devletler”de din ilkesiyle ulusallık ilkesi arasmda nasıl bir gerilim olabileceğini gösterir. “Ulusallık” kendisiyle sımrh, doğuştan gelen bir kimliktir. Din de doğuştan bellidir ama bir insanın belirli nedenlerle başka bir dini tercih edip oraya yönelmesi mümkündür. Zaten bu nedenle bütün büyük dinler, kendilerinden olmayanları da çağırır ve kapılarını onlara açık tutarlar. Bir dinin “cemaat”i içinde, birçok farklı ulusal kökenden gelen kimse bulunabilir. Ama bu da, “ulusal homojenlik” gözeten ve arayan milliyetçi ideolojiye sevimli gelmez. İsviçre kural değil, bir “anomali” dir.

Batı dünyasında Katolisizm, adının da anlattığı gibi, evrensellik iddiasındadır. Kilise’ye göre herkes Katolik olabilir ve bir kere Katolik olduktan sonra hangi ulusal kökenden geldiğinin önemi kalmaz. Vatikan’ın bu tutumu, uluslaşan bütün Batı toplumla-nnda sorun çıkardı. Katolik kalanlarının bile çoğunda ulusal devlet (Fransa’da, Portekiz’de) Katolik Kilisesi’nin mallarına el koydu.

Bir Katolik için dünyadaki en büyük otorite, Vatikan’daki Pa-pa’dır. Bu inanç, doğal olarak, bir milliyetçi için son derece aykırıdır. Avrupa’da buna “ultramontane”, yani “dağ ötesi” denmiştir. Kuzeyle güneyi birbirinden ayıran Alp Dağlan’nı ve o dağların ötesindeki Papa’dan aldığı talimata göre yaşayan Katolikleri anlatır.

Ulusal otoritenin her şeyin üstünde olması gerektiğim savunan milliyetçi anlayışa göre “vatana ihanet” kategorisine yakın bir durumdur bu. Türkiye’de de devlet kadroları arasmda İslâmiyet’e benzer bir bakış geçerlidir.

Güneyde Katolikler birlikten soma Merkez Parti’yi kurmuşlardı (Zentrıım). Bismarck’m birlik oluşur oluşmaz yaptığı ilk iş Kultur-kampfı başlatmak olunca, buna karşı savunmanın bir aracı olarak Katolikler de bu partiyi kurdu. Bismarck sonuna kadar bu partiyle, özellikle de nefret ettiği başkanı Windthorst ile mücadele etti. Ama karışık parlamento manevralarında onlara yaklaştığı veya onlan kendine yaklaşmaya zorladığı birçok durumlar da oldu. Kampanyanın kendisi, solarak ve sönerek, 1887’de sona erdi. Bunun için Bismarck Meclis’e bir “Banşma Yasası” sundu.

Bu parti, ötekilerle birlikte, Hitler iktidannda ortadan kalktı. Savaştan sonra kurulan ve bugüne kadar bildiğimiz, tanıdığımız CDU’nun (Christliche-Democraticsche Union) kökü odur. Bu yıllarda Adenauer’in partisi olarak hayatının ikinci evresine başlamıştı. Kohl’ün ve Merkel’in (ve Erhard’ın vb.) partisi de odur. İnsan, kişisel olarak, bu partiden hoşlanmamasını gerektiren pek çok neden bulabilir. Ama onun Almanya’ya yabancı olduğunu iddia etmek inandıncı olamaz. CDU da, Bavyeralı kardeşi CSU da, Almanya’nın “öz evlâdı” partilerdir. Belki çabalanmn sonunda Bismarck da bunu anladı.

Kaldı ki, genel olarak Kulturfeamp/kampanyası da kalıcı bir etki bırakmamış, herhangi bir olumlu değişikliğe yol açmamıştır; ancak, muhtemel amacının tersine, Katoliklerin Almanya’ya entegre olmasım geciktiren kırgınlıklara, küskünlüklere, hattâ düşmanlıklara sebep olduğu söylenebilir.

O halde niye? Neydi mesele? Bunu düşünmüş ve uygulamış bir politikacının, böylece çok parlak bir iş yapmış olduğunu düşünmemiz için, hattâ kendisinin parlak olduğunu düşünmemiz için nasıl bir neden gösterilebilir?

Zentrum'la ittifak arayışlarına değinmiştim. Prusya değil ama Almanya’nın başbakanı olarak Bismarck, son derece zikzaklı bir çizgi tutturdu. Herkesle herkese karşı komplo kurdu. Azledildikten sonra (Nasyonal Liberal Parti’den) meclise bile seçildi. Ama hiçbir zaman gidip oradaki sandalyesine oturmadı.

Çünkü Prusya aristokratik geleneğinde yetişmişti. Friedrich Wilhelm, “avam”m verdiği Almanya tacını geri çeviriyorsa, Şansölye Bismarck da hayatı boyunca ezmeye çalıştığı meclise gidip orada herhangi bir milletvekili olarak oturamazdı. Ama partiler-üstü şansölyeliğinde, yukarıda söylediğim gibi, herkesle her türlü katakulliye girmekte sakınca görmemişti.

Sanının şöyle bakılabilir: Bismarck demokrasi öncesi, tam bir mutlakiyet çağının başnâzın olacak (Richelieu veya Olivares tipinde) bir adamdı. Zeki olduğu için, kendi formasyonunda başka birinin toptan reddedebileceği parlamenter sistemle “Prusyalı” ölçüler içinde uzlaştı. Aklı “zor”daydı (“Alman Birliği’nin zora dayalı eylemlerle sağlanabileceği bence yeterince açıktır”, “kan ve demir” vb.); ama aynı zamanda “aklı”, tek kanallı çalışmayı reddedecek kadar cevvaldi. Onun için zaman ve zemine göre, tehdit ederek, şantaj yaparak, yalan söyleyerek, kumpas kurarak politika yaptı. Bir tek, “açık” ve “demokratik” olmaktan tutarjı bir biçimde uzak durduğunu görüyoruz. Müttefik (tabii “düşman” da) ve kullanacağı yöntem koşullara göre değişti. Ancak Alman Birliği’nin kurulması (şansölye olduğunda belki de bir numaralı sorunu olmayan) davası sanki onun bu kişiliğine daha uygundu. Bunu sağladıktan sonra yaptığı işlerde aynı başan çizgisini göremiyoruz. Kulturkampftan söz ettim. Örneğin, bir de “kolonyalizm” politikasına bakalım.

Hobsbawm’m dönemlendirmesine göre, 1848’e kadar devrim-lerle çalkalanan Avrupa bundan sonra, temelinde Sanayi Devrimi’nin çok hızlandırdığı bir sermaye birikimi ve kapitalist gelişme sürecine girmişti. Yüzyıl sonuna doğru ^denizaşırı imparatorluk” tutkusu baş gösterdi. Başta Britanya, ardından Fransa ve ötekiler, büyük bir paylaşım mücadelesine girildi.

O zamana kadar denizcilikle çok haşır neşir olmamış Almanya’da Bismarck bu paylaşım yarışma katılmaya isteksiz görünüyordu. Niçin böyle olduğunu çok akılcı bir biçimde açıklamıştı: “1) Böyle bir girişimin finansmanı nereden bulunur? 2) Kamuoyu bu girişime hazır mı? 3) Alman donanması edineceğimiz kolonileri koruyacak güçte mi? 4) Koloni edinme, öteki büyük güçlerle sorunlara yol açmaz mı?”

Gelgeldim, 1880’lerde Almanya’yı Afrika’da ve güney denizlerinde koloni avına çıkmış bir durumda yakalıyoruz. Bu zamana kadar iyi yerler kapıldığı için, astan yüzünden pahalı işlere giriyor ve batıyor. Namibya’da ve Uganda’da çıkan isyanlan bastınrken, insan haklan mücadeleleri tarihinde Almanya adını baştan ayağa lekeliyor. Birinci Dünya Savaşı sonunda bu “sömürgeler” elden gittiğinde, her şey hiç olmamış gibi oluyor.

Peki, bu niye? Niye o sözler, sonra da o uygulama? Gene bir tutarsızlık ve gene bir başansızlık.

Bismarck’m yaptıklarında meleksi değilse de şeytanî bir dehanın, ama mutlaka bir “deha”nm etkili olduğuna inananlar, kendi başına gerçekten anlamlı görünmeyen bu davranışlara “konspira-tif” bir anlam yamamaya çalışıyorlar.

1871’den sonra Bismarck’m mümkün olan her durumda Fransa’yı kayıran bir tavır aldığı, bunu da, Fransa’nın gözünü Alsace-Lorraine’den başka bir yere çevirmesi için yaptığı bilinir (çünkü kendisi de bunu söylemiştir). Buradan yola çıkarak, Bismarck’m gerçekten de sömürge edinmekle ilgilenmediğim, ama koloni kuran Britanya ile rekabet eder gibi görünerek Fransa’ya dayanışma garantisi verdiğim ileri sürenler olmuştur. Bu, gerçekten, Şansölye’nin her yaptığında derin bir plan aramak oluyor. Üstelik de çılgın bir plan! Böyle plancı olmaktansa, düpedüz tutarsız olmak daha iyi.

Bismarck, Fransa’yı izole edip Avusturya ve Rusya’yı hoş tutmaya çalışü. 1866’da savaşı kazandıktan soma Wilhelm’i Avusturya’ya yüklenmekten vazgeçirmeye çalışırken, haklıydı: “Avusturya’yı çok derin yaralamaktan kaçınmamız gerekiyordu; geride gereksiz acı duygular veya intikam tutkulan bırakmaktan kaçınmamız gerekiyordu... Avusturya’yı fazla incitirsek, Fransa’nın ve ayrıca bizim her türlü düşmanımızın müttefiki olurdu...” (Williamson, 1988: 95-6). Her zamanki gibi: ahlâkî değil, reel-politik, ama haklı. Aslında Rusya’yı da aynı nedenle, Fransa’dan uzak tutmak için çalışıyordu.

Öyleyse Berlin Kongresi’ne niçin razı oldu? Bizim Ayastefanos felâketinden sonra Rusya, Avrupa dengelerim iyice bozacak kadar avantaj kazanmış, bu da sırasıyla Britanya’yı, Avusturya’yı, Almanya’yı ve Fransa’yı huylandırmıştı. Berlin bunun için, Rus kazançlarını dengelemek üzere geldi. Düğmeye basan Britanya’ydı ama Bismarck da ev sahipliğim üstlendi. Herhalde, epey bir “kan ve demir” gösterisinden sonra, “icabında” bir “barış adamı” da olabileceğini, Avrupa bütünlüğü için bu özelliğiyle faydalı olacağını kanıtlamak istiyordu. Burada, hep birlikte, Rusya’nın kolunu büküp bir şeyleri geri almayı başardılar. Bismarck’m amacı da bu idiyse, o da başarılı oldu, diyebiliriz. Ama, böyle miydi?

Rusya’nın “Doksan Üç Harbi” kazançlarının Almanya’yı Avusturya ya da Britanya gibi tedirgin etmesi gerekmiyordu. Oralarda henüz pek bir işi yoktu (ama bir süre sonra işi olacaktı: Bağdat demiryolu vb.). O aşamada Rusya’nın iyi duygularını kazanmak stratejik bakımdan çok daha önemliydi. Oysa Bismarck bunu sonuna kadar kaybetti. Ruslar onu kendilerini ikiyüzlü biçimde kandıran nefretlik bir düşman olarak gördüler. Kısmen bunun sonucu olarak Britanya ve Fransa’ya yanaştılar.

Yani bu da çok başarılı bir çizgi göstermiyor.

Son bir icraata değinmem gerekiyor: “Sosyal devlet” girişimleri. Bismarck’m en büyük düşmanı her zaman sol olmuştur. Sosyal Demokrat Parti’nin ve başka sol oluşumların işçi sınıfının sevgisini, güvenini ve oylarım kazanmasını önlemek için türlü sigortalar getiren, çalışma koşullarım düzelten, emekliliği düzenleyen yasalar çıkardı. Bu tabii işçileri sosyalizmden koparmayı amaçlayan, korporatist bir girişimdi. Ama sonuçları bakımından, Bismarck’m burada gözden geçirdiğimiz işleri arasında herhalde en insancıl olanıydı.

İmparator 1888’de öldü. Tahta 64 yaşındayken çıkmıştı. Bismarck’tan neredeyse 20 yaş büyüktü. Başlangıçta ona güvenip gü-venemeyeceğine karar veremiyordu, ama gün geçtikçe, güvenebileceğini gördü. O zaman da her şeyi onun eline teslim etti. Bismarck, anlaşamadığı zamanlarda, onu da istifayla tehdit ederek istediğini yaptırmıştır. O an söylenene aklı yatmasa da, Bismarck’m istifası Wilhelm için dünyanın sonu gibi bir şeydi. “Böyle bir şansölye varken imparator olmak kolay değil” diye yalanmıştı, ama daha gerçekçi bir ruh halinde, Şansölye’nin hayatını ne kadar kolaylaştırdığını da itiraf edebilirdi.

Oğlu III. Friedrich (Kraliçe Victoria’nın torunu) toplumda bir liberal olarak tanınıyordu. Babası doksam geçmiş olarak öldüğünde o da yaşını başını almış, üstelik kanser olmuştu. Tahtta ancak üç ay oturabildi ve öldü. Yerine, hiç de liberal olmayan oğlu II. Wilhelm geçti.

Wilhelm, Bismarck gibi bir kayayı yerinden oynatma cesaretini gösterdi (bunu ayrıca konuşacağız) ve 1890’da Şansölye’yi istifaya zorladı. Bismarck, makamını güler yüzle terk etmedi ve kalan ömründe yeni yönetimle mücadelesini bir an ihmal etmedi. Ama, etkili de olamadı.

ipleri böylesine elinde tutmuş bir adamın yerini terk etmesi, kalanlar için ürkütücü olabilir ve aslında bu olayı izleyen “Wilhelm dönemi” Almanya tarihinde, o yeri dolduran Bismarck ayarında bir adam görmüyoruz. Ama genel duygunun bir rahatlama, ferahlama olduğunu okuduklarımızdan çıkarabiliyoruz.

Bismarck, kendisinin gerekli, kaçınılmaz, onsuz edilmez olduğunu kanıtlayarak iktidar kullandı ve bunu kanıtlamak için kendisi sürekli gerilim çıkarmaktan geri durmadı. II. Wilhelm’i de kendine zorunlu bırakmak için aynı taktiği uygulamış ama tutturamamıştı. Belli ki yarattığı bu sonu gelmez gerilimler siyasî arenadaki herkesi bezdirmiş, usandırmıştı.

Gerilimleri onun yarattığını söylerken ne kadar haklı olduğumuz da tartışılabilir. Nitekim, onun işbaşından uzaklaştırılmasından sonra da Almanya’nın gerilimleri bitmedi. Bu bakımdan, işi Bismarck’a getirmeden önce, Almanya’nın gergin bir toplum olduğunu söylemek daha doğru olacaktır. Geç kalma, hak ettiğine sahip olamama gibi duygular ve daha birçoklan (içsel gerilimler, örneğin) bu toplumu uzun zaman tedirgin etmiştir.

Ama Bismarck’ta da banlan alıp ustaca manipüle etmek ve onlan kendi varlığının -ve tarzının- gerekçesi olarak göstermek hassası olağanüstü gelişmişti. Herhalde bundan ötürü, gidişi, siyaset seçkinlerine rahat bir soluk aldırdı. O anda, soluklanmakta acele ettiklerinin farkında değillerdi.

Almanya’nın sürekli gerilimlerine bakınca, Bismarck’ın olağanüstü yetilere sahip bir devlet adamı olduğu önermesi insana daha inandırıcı görünüyor. Bunlara şöyle bir göz atalım.

Bismarck’m düşmanlarından başlayalım: Sosyal Demokrat-lar’dan. Almanya'nın militarizmim anlatırken, bu fazla ön planda bir konu değil; ama Almanya’nın militarizminin güçlü hasımlan olduğunu göstermesi bakımından anlamlı. Bismarck ve genel olarak Alman “müesses nizam”ı seçimlerde mülkiyet sahiplerine çok daha fazla belirleyicilik kazandırarak solun mecliste etkili olmasının yollarım mümkün mertebe tıkamıştı (meclisin kendisinin etkili olmasını engellediği gibi). Ne var ki bütün bu engellere rağmen SPD oylarını oldukça istikrarlı bir şekilde artırıyordu. Bu da, Alman toplumunda, rejime ve iktidara karşı güçlü ve güçlenen bir muhalefet olduğunu gösteriyordu.

Liberalleri öyle ya da böyle yönlendirmekte Bismarck zahmet çekmesine çekti ama onlarla sorunları solla olduğu gibi değildi. Katolik Zerıtrum’la sorun çıkaransa zaten kendisiydi.

Paradoks, en çetin sorunların Bismarck’m kendini özdeşlediği ve temsilcisi saydığı kesimlerden gelmesiydi. Meclisin haddim bildirmişti (ünlü “bütçe” konusuyla) ama meclisle ilelebet düşmanlık ilişkisi sürdürmek istemiyordu. Sola düşmandı ama “sosyal güvenlik” sistemleri kurmayı -vakit ve fırsat bulunca- ihmal etmiyordu. Onun bu davranışları, özellikle Prusyah aristokrasiyi ve muhafazakârları fena halde sinirlendiriyordu, çünkü onlann böyle şeylere karşı en ufak bir tahammülleri yoktu.

En çetin hasmın cihet-i askeriye olması da şüphesiz çok anlamlıdır. Moltke ile sürtüşmelerine değinmiştim; ama bu yalnız Moltke ile sınırlı olmayan ve zaten arkası pek kesilmeyen bir durumdu.

Almanya gibi askerlerini düzenin en tepesine taşıyan ülkelerde, askerlerin kendilerini dev aynasında görmeleri kaçınılmazlaşır. Bir subayın siyaset dahil her konuda fikir sahibi olması normal, hattâ istenecek bir şeydir. Ama militarist bir düzen subayın “fikrine” peşin peşin bir öncelik ve ayrıcalık tanıyorsa, burada sorunlu bir zemin oluşur. Subaylar, devletin doğal işbölümü sisteminin dışına çıkmaya başlarlar. Çünkü kimsenin dünyayı, sorunları, yapılması gerekenleri onlardan iyi bilemeyeceğine dair katı bir inanç pey-dahlamışlardır.

Alfred von Waldersee (1832-1904) Alman ordusunun PrusyalI mareşallerinden biridir. Avusturya ve Fransa savaşlarında yararlıklarıyla Moltke’nin gözüne girmiş, onun “veliahtı” gibi görünmüştü. Ama Waldersee askerliğinin yanı sıra siyasî tutkuları da olan bir kişiydi. 11. Wilhelm’le prensken tanışmış ve bir tür “hoca” rolüne girmişti, çünkü I. Wilhelm’in yerine geçecek Kayser’le iyi geçinmek istiyordu. Ama asıl veliaht, liberalliğiyle tanınan 111. Friedrich, onun dar kafalı bir Yahudi düşmanı ve gerici olduğunu yazmıştı.

Moltke 1888’de emekli olunca Waldersee yerine geçti. Bis-marck’a üstü kapalı bir savaş açtı. Daha önce Manteuffel’ın da yaptığı gibi hükümet icraatını sabote edecek çeşitli müdahalelerde bulundu; ama daha “kurumsal” denecek davranışı, Alman “ataşe militerleri”ni kendine bağlı alternatif bir “hariciye” olarak kullanmaya başlamasıydı. Bismarck bunun farkına varır varmaz karşı saldırıya geçti; böyle bir şeye izin veremezdi.

Ama son sözü söyleyecek olan II. Wilhelm’di. Genç Kayser’inse Bismarck’tan hoşlanmadığı sır değil. Bu itişmede ayağı kayan Wal-dersee oldu. Ancak ayağı yanlış nedenle kaydı. Waldersee, bir askerî manevrada, Kayser’in sorumlu olduğu birliğe üstünlük sağlamıştı. Kayser bunu affedememişti. Yoksa, her durumda askerlerinden yana tavır alan Wilhelm, Bismarck’ı burada harcayabilirdi.

Waldersee’yi izleyen genelkurmay başkanları böyle alternatif hariciye kurmak gibi iddialı işlere kalkışmadılar; hattâ askerliğin sınırlarından çıkıp siyasete karışmakta da istekli olmadılar.

Gelgelelim, iki etken, bu dönemde silâhlı kuvvetleri Almanya’nın fiilî yöneticisi haline getirmiştir. II. Wilhelm’in kayser olmasından itibaren askerlerin örtük yönetiminin başladığını söyleyebiliriz. Birinci etken, bu yıllarda Almanya’nın savaşa gitgide yaklaşmasıydı. Bismarck’ı uzaklaştıran kayser hiçbir önemli konuda inisiyatif alamadığı gibi, alabilecek kişileri de şansölyeliğe getiremiyordu.

Ayrıca, kendisinin de askerlerden gelen bir “tavsiye”, “öneri” ya da “talimat”a karşı çıkacak bir formasyonu yoktu. Dolayısıyla, ortada Waldersee gibi yönetmeye istekli komutanların olmadığı durumlarda bile, bu iktidarsızlık, askerleri yönetici konumuna getiriyordu.

Bismarck’m konumu ilginçtir. Bir yandan Almanya’da militarizmin ve ordunun her durumda kurumsal önceliğinin biçimlenmesine herkesten çok katkısı olmuştur; bir yandan da ordunun kendisini çiğneyerek iradesini dayatmasına izin vermemiştir.

Ama bu “güçlü” otorite göçünce, varolan yapı boşluğu doldurur. Bu, Türkiye’nin gelişmesini de bir miktar andıran bir durumdur.

II. Wîlhelm’in Almanya'sı

Bismarck gibi bir adamı azletmenin bir cesaret gerektirdiğini söylemiştim, ama cesaret “bilinç” gerektiren bir şeydir. II. Wil-helm çok “bilinçli” davranan bir kişi olmadığı için, onun yapaklarını ya da bünyesini daha başka sıfatlarla nitelemek daha doğru olabilir - “cesur”dan çok “cüretkâr” gibi. Sol kolunda doğuştan bir anzası vardı. Ama manevi arızalan çok daha fazla yekûn tutuyordu. Annesinden gelen Ingilizlik ve başka her yerden gelen Alman-lık, aldığı Kalvenist eğitimden gelen görev duygusu ve kendi hedonist mizacı, kendine güven ve güvensizlik... inatçılık ve kararsızlık... Kişiliği bu gibi çelişki ve gerilimlerle doluydu ve davranıştan bunlan yansıtıyordu. Aynca, ortada olmaktan, görünmekten, beğenilmekten çok hoşlanıyordu.

Bu yapıda bir kayserin tutunabileceği en güvenilir dal, askerî bir kimlikti. Kayser olarak zaten ondan böyle davranması bekleniyordu. Sonuçta, üniforması, kıhcı ve ünlü bıyıklanyla bir “operet generali”ydi ama doğuştan “teatral” mizacında kendine yakıştırdığı en “saygıdeğer” rol de buydu. Marx’m “önce tragedya, sonra komedya” saptamasını haklı çıkaracak şekilde, Alman İmparatorluğu Bismarck’la başladı, Wilhelm’le bitti.

Bismarck, kurduğu militarist-mutlakiyetçi modelde, belki istediği kadar “mutlak” olamamış, ama başkasının güçlenmesine de imkân vermemişti - özellikle parlamentonun. İmparatorluk döneminde Alman Parlamentosu’nun (Reichstag) genel durumunu A.J.P. Taylor çok iyi anlatır:

Devleti yöneten Parlamento değildi; onun için birey açısından iktidar yolu parlamentodan başlamıyordu. Dolayısıyla orta sınıflardan ancak ikinci sınıf adamlar politikaya giriyordu. Siyaset adamlannm entelektüel yeterliliği, sürekli ve aralıksız, geriledi; geriye kalan tek şey, kısır olumsuz eleştiri yeteneği oldu. Siyasî partiler kaçınılmaz biçimde çıkar gruplarına dönüştüler; sadece devletten birtakım ayrıcalıklar koparmaya çalışıyor, ama hiçbir zaman kendilerinin sorumluluk kabul etmelerinin gerekeceğini düşünmüyorlardı. Orta sınıfın gerçekten yetenekli ve iddialı üyeleri kendilerini tamamen sanayi ve fi-nansa verdiler... Bunun sonucunda Alman ekonomik gelişmesi başka ülkelerde olduğundan çok daha ustalıklı ve çok daha sistematik bir biçimde yürüdü... Alman sanayii savaşa ve fethetmeye yönelik bir sanayi idi, bir halkı zengin kılan türden inallara değil, bir devleti güçlü kılan türden mallara yönelmiş, orada yoğunlaşmıştı. Almanya ağır sanayide ve kimyada, savaş silâhlarında ve başkalarından almak zorunda olduğu hammaddelerin yerine konabilecek bilimsel ürünlerde başat gidiyordu - yani genel bir savaş hazırlığı içindeydi (Taylor, 1978:120).

Özellikle parlamentonun geçirdiği dönüşüm ve nedenleri üstüne söyledikleri, bir Türkiye yurttaşının çok kolay kavrayıp yerli yerine oturtabileceği şeyler, insan, normal olarak, fikirleriyle toplumu, gereğinde dünyayı değiştirme isteğiyle, tutkusuyla siyasete atılır. Bunları yapmanın yolu kapanırsa, kapatılırsa, o çeşit insanın siyaset arenasında bir işi kalmaz. O zaman, ancak ekonomik çıkar elde etmek isteyenlere çekici gelecek bir kariyere dönüşür siyaset.

Almanya’da doğrudan doğruya anayasal sistemin kendisi böyle bir ayrım yaratıyordu. Devlet, imparatora ve onun tayin edeceği (parlamentoya karşı sorumlu olmayan) şansölyeye bırakılmıştı. Silâhlı kuvvetler, bürokrasi ve diplomasi parlamento denetiminin dışında, imparatorun yetki alanı içinde kuramlardı.

Bürokrasiden çok ordu ve diplomasi, toplumdan kopuk, kapalı, iş ve görev dağılımını kendi içsel kurallarına göre yürüten kuramlardı. Her ikisi de, aristokrat toprak sahibi sınıfın hegemonyası ve belirleyiciliği altında çalışıyordu. Ta 19. yüzyılın başında Gneise-nau’nun “meritokratik bir subay kadrosu” oluşturma çabası başlamış, ama ordu içinde Prusya Junker sınıfının hegemonyasını kırmak hâlâ mümkün olmamıştı.

Wehler, 1914’te, Hariciye Nezareti’nde 8 prens, 29 kont, 54 unvansız soylu olduğunu, buna karşılık orta sınıftan gelme sadece 11 yüksek rütbeli diplomat bulunduğunu yazıyor, içişleri Bakanlığı personelinin de üçte biri soyluydu (Wehler, 1997).

Toplumla daha içli dışlı olmak zorunda olan sivil bürokrasiyi ise Bismarck kendi istediği tornadan geçirerek üretmişti. Liberal veya sol eğilimleri olan bürokratlar cezalandırılarak kovulmuştu. Geri kalanlar fikirlerinin yanı sıra mizaç bakımından da muhafazakâr, otorite karşısında “boynu kıldan ince” adamlardı. Bu uyum sağlandıktan sonra, bürokratın kendini işadamının üstünde görmesine, politikacıları küçümsemesine imkân verilmişti. Zaten herkesin belirli ölçülerde devlet fetişizmi yapağı Almanya’da özel teşebbüs de kendi örgütlenmesinde hem devlet dairesi sistemini taklit ediyor, hem de yüksek devlet memurlarından fiilen yararlanıyordu. Dolayısıyla bütün bu yapılar kendi kendilerini içeriden denetliyor, olduğu gibi yeniden-üretiyor, isprit de corps’a aykırı herhangi bir öğenin aradan sızmasına imkân bırakmıyordu. Bismarck azledildikten (resmen “istifa”) sonra da, onun sorumlu olduğu bütün bu yapılar devam etti.

Ama, böyle bir sistem, başında Bismarck gibi güçlü bir adam olduğu sürece daha akılcı ve verimli bir biçimde çalışabilir. Nitekim, ondan sonra, ne yaptığını bilmeyen Wilhelm ve birtakım sıradan, kişiliksiz ve “fikirsiz” şansölyelerle, Alman siyaset gemisinde kimin hangi yönde dümen tuttuğu pek anlaşılamadı.

Parlamentoya gelince, parlamentonun yapısına ülkeye IV. Friedrich Wilhelm’in armağanı olan “üç-sımf-sistemi” biçim veriyordu. Buna göre seçmenler gelirlerine göre üç sımfa ayrılmışa ve ne kadar çok gelirleri varsa o kadar çok milletvekili seçebiliyorlardı. Bu “plutokratik” yöntemle tepedeki % 15, sandalyelerin üçte ikisini seçiyordu. Yoksul çoğunluğun seçebildikleriyse çok sınırlıydı. Bu tabii her zaman en çok sosyalistlerin aleyhine çalışan bir sistemdi. Örneğin SPD oyların % 35’ini kazandığı bir seçimde (1912), milletvekillerinin ancak % 28’ini belirleyebiliyordu. Muhafazakâr partilerden milletvekili olanların birçoğu gene soylu toprak sahibi sınıftan geliyordu. Bu sınıfın, politik yapıda temsil ve yapünm gücü, toplumdaki sayısal varlıklarının da, topluma tarihî katkı imkânlarının da, fersah fersah ilerisindeydi.

İngiliz Devrimi’nden sonra buıjuvazi ile aristokrasi arasmda, birincinin egemenliğinde oluşan bir uzlaşmadan söz etmiştik. 1871’i de Almanya’nın “devrim”i olarak göreceksek, bundan imparatorluk sonuna kadar olan, burjuvazinin aristokrasiye kendini beğendirme çabasıydı.

Bismarck gibi dediği dedik bir yöneticiden sonra onun kadar des-potik birinin çıkmasının güç olduğunu söylemiştim. Zaten öyle biri olsa Bismarck yaşatmazdı. Onu yerinden etmeye bir tek Kayser’in gücü yetmişti. îlkin Caprivi’yi şansölye yaptı. O da Prusyalı bir aristokrat ve askerdi. Belki kötü bir adam değildi ama kendim kimseye beğendiremedi; 4 yıl sonra işi bitti. Wilhelm, Kari Victor Hohen-lohe’yi şansölyeliğe getirdi. Ancak Kari Victor bir yandan Schillirıg-fûrst [Schilling kontu] idi, Bavyeralı ve Katolik’ti. Şansölye olarak kendim gösterecek bir şey yapamadı. O da ancak 4 yıl dayanabildi.

Von Bülow diplomasiden geliyordu; daha iddialıydı ve şansölye koltuğuna daha uzun süre tutundu (1897-1909 arasmda). Ama önemli denebilecek herhangi bir şey yapmadı. Az ileride anlatacağım komik bir hikâye nedeniyle istifa etti.

Yerini banker-burjuva bir aileden gelen Bethmann Hollweg aldı. Onun için de aynı değerlendirmeyi yapmak gerekiyor. Kendi yaptıklarının çoğuna kendisinin de inanmadığı anlaşılıyor. Almanya onun şansölyeliğinde savaşa girdi. Ama onunla çıkamadı çünkü Bethmann Holhveg 1917’de istifa etmek zorunda kaldı.

Onu izleyen Michaelis’i filan hiç anlatmayayım, çünkü onlar büsbütün silik ve kukla insanlardır. Savaşın son yıllarında Almanya'nın tek hâkimi, Hindenburg’un kurmayı Ludendorff tu. Başbakanın kim olduğu hiç önemli değildi.

Ama, savaşın sonuna varmadan önce de, yöneten kimdi? Saydığım kişilerin hiçbiri gerçekten yönetmedi; onlan göreve getiren kayser de yönetmedi. Her zaman, her durumda, önemli kararlan generaller verdi. Örneğin von Bülow şansölye iken Amiral Tirpitz ondan çok daha etkili bir kişiydi, her dediği yapılan kişi oydu. Örneğin Bethmann Hollvveg ABD’nin savaşa girmesinin Almanya’yı bitireceğini anlamış ve bu nedenle denizaltı savaşlannm bitirilmesini istemişti. Şansölye olarak bunu istedi. Ne oldu? Denizaltı savaşı bitirilmediği için Amerika savaşa girdi ve bunun sonucunda Almanya bitti.

Anayasa bütün önemli devlet işlerini parlamentonun alanından çekip kayserin önüne yığıyordu. Ama, hukuken bunlan yönlendirmesi gereken kayser bu işi beceremeyecek biri çıkarsa ne olacak? Bu durumda memleket aslî “sahip”lerinin eline kalırdı. Bunlar da, generallerdi. Nitekim böyle oldu. II. Wilhelm’in dönemi, teatral jestler yapıp kılıcını şakırdatan komik bir kayserin yanında neonların ışığında giden gelen şansölyelerle doludur ama sessiz ve derinden giden mudak bir ordu egemenliği çoktan kurulmuştur, işlemektedir.

Bismarck, “iktidar” denen şeyin kaynaklarını, işleyişini, her şeyini çok iyi bildiği ve askerin potansiyel gücünü iyi tarttığı için, anayasada, askere doğrudan siyasî ayrıcalıklar tanıyan maddelere yer vermemişti. Aynca, büyük siyasî deneyimiyle, askerî olan ve olmayan (yani “siyasî” olan) bütün etkenleri çevresindeki askerlerden daha iyi hesaplayabiliyordu. Dolayısıyla asker de ona meydan okumadı (Moltke ve Waldersee ile birkaç sürtüşme dışında). Ama Bismarck’tan sonra ordu nüfuzunu daha da fazla artırdı.

Bu zaten benzer toplumsal yapılarda görülen bir durumdur: Ordu, militarizmi kendi kadar iyi yapan “sivil” yönetici gördüğü zaman geri plana çekilir; bu da onun disiplin anlayışının bir parçasıdır. Ama bu güvence ortadan kalkarsa kurum olarak işlere el koyar. Almanya’da da süreç böyle işledi.

Savaş arifesinde

19. yüzyıl boyunca, Almanya, büyük bir toplumsal dönüşümden geçiyor, ama bu dönüşümü özel koşullar altında, özel bir biçimde gerçekleştiriyordu. Daha sonraki tarihlerde bu modelin tekrarları çoğalacaktı, ama Almanya kendi tipi içinde bir “ilk” örnekti. Söz konusu olan şey, feodal bir estate’ler toplumunun, modem bir sınıflı topluma dönüşmesi süreciydi. Modernleşmenin gördüğümüz erken örneklerinde, örneğin Amerika’da zaten öyle bir toplum biçimi hiç oluşmamıştı. O mücadele, bir buıjuvazinin (büyük ölçüde tarımsal olsa da bir burjuvazi) denizaşırı bir hegemonyayla savaşması ve ondan kurtulmasıydı. İngiltere ve Fransa, iki “Avrupalı” ülke olarak o feodal geçmişi (değişen derecelerde de olsa) paylaşmışlardı ve kurtulmaya çalıştıkları şey de oydu. Fransa’da olayın Etats-Generaux’dan başlamış olması bu bakımdan bir hayli simgeseldir, çünkü sürecin sonunda “estate’ler toplumu” tarihe karışır.

Üç örnekte de buıjuva sınıfı tarihin önünü açan güç olmuştur (bütün entelektüel ve maddi-fiziksel smırlanna rağmen). O günün dünyasında, “modernleşmenin ebesi” buıjuva sınıfıydı.

Bu sınıftan Almanya’da da vardı; ama burjuvazi Almanya’da böyle bir buzkıran rolü oynayamadı, oynayabilecek kadar güçlü değildi. “Estate’ler toplumu”nu ortadan kaldırma işini, “esta-te'ler toplumu”nun aslî ve en güçlü öğesi, aristokrasi (kendi uzantısı olan “ordu” yoluyla) üstlendi. Burjuvazi onun ancak yedek lastiği olabiliyordu. Yani, gene Fransa'nın Etats-generaux modeline dönecek olursak, tiers-etaf nm aristokrasiyi devrimle yok ederek başardığı işi, Almanya’da, devrimi ve her türlü liberalleşmeyi yasak eden “premier-etat” gerçekleştirmişti. Bu, dediğim gibi, o evrede bir anomaliydi; ama bir süre sonra pek çok benzeri ortaya çıkacaktı.

Sonuç olarak Almanya’da siyasî iktidar, toplumun erişmek üzere yol aldığı hedefin yapısal olarak gerisinde kalan (ve yerini değiştirmeye niyeti olmayan) bir kesimin elinde, gözetimi ve dene-timindeydi. Bu “aykırı” durumun, elbette, kendine özgü sonuçları olacaktı. En geniş genellemeyle, Fransa gibi Almanya da, ama oldukça farklı nedenlerle, biriken gerilimlerini boşaltamayan bir toplum oldu.

Birkaç anlamlı olaya değineyim. Yukarıda Almanya’nın “koloni politikası” üstüne konuşmuş, bunun kısa ömürlü olduğunu, ama o kısa süre içinde de fazla önem taşımadığını görmüştük. Buralarda olanlar doğrudan Avrupa tarihinin içinde olmadığı için daha kolay gözden kaçabiliyor. Koloniler Almanya için “hayati” değil idiyse, kolonide çıkan olaylara egemen olmak üzere Almanya’nın yaptıkları, bağışlanması bir yana, açıklanması da bayağı zor bir görünümde.

Bugün Namibya dediğimiz Güneybatı Afrika, Namib Çölü’nün de, Kalahari Çölü’nün de uzandığı verimsiz bir bölgedir. Daha önce buralarda cirit atan Portekizliler, Felemenkliler ve Britanyalı-lar, buraya ilgi duymamış, geçip gitmişlerdi. Bismarck, alıcısı olmayan bu bölgeye sahip çıktı. Almanlar buraya gelir gelmez yerlilerle aralarında sorunlar çıktı (1892’de yerleşmeye başlamışlardı). Elmas bulunması biraz daha Alman göçmen çekti. 20. yüzyılın başında, yerlilerle çatışmalar büyürken, yerleşen Almanların sayısı da 10.000’in biraz üstüne çıktı.

Lothar von Trotha 1848’de Magdeburg’da doğmuş bir Prusya-lı’ydı. 1865’te orduya katıldı. Bu sıralarda Almanya’nın kendine avantaj aradığı Uzak Asya bölgelerinde bulundu ve 1904’te general olarak Güneydoğu Afrika birliklerinin başına geçti. Sertliğiyle, gelir gelmez, yerlilerle çatışmaları tırmandırdı. Sonra, başkaldırıyı bastırmak üzere olağanüstü bir şiddet ve gaddarlık uyguladı. Iş, isyanı silâhla bastırmaktan ibaret değildi. General yerlileri amansız çöle sürerek açlık ve susuzluktan öldürdü. “Genosid” deyince, bütün “soy”un kırıldığını hayal etsek de, insan denen yaratık dayanıklı, var kalanlar oluyor. Bu durumda 80.000 Herero’dan 15.000, 20.000 Nana’dan da 9.000 kişi sağ kaldı. Bu hizmetlerine karşılık Kayser Wilhelm onu madalyayla ödüllendirdi.

Bu sırada Uganda’da başka bir işler oldu. Almanya’nın buraya girmesine Cari Peters adında tuhaf bir genç önayak olmuştu. “Tuhaf’, çünkü bütün akademik görünüşüne rağmen, Afrikalı öldürmenin insanı “sarhoş eden” özelliklerinden konuşan, kıyıcı bir adamdı. Konuşmakla kalmıyor, bol bol öldürüyordu. Onun bu yöntemlerle ele geçirdiği Buganda’da (sonra “Uganda”) daha sonra bir isyan çıktı. Afrika’da eksik olmayan mistik-isyancı bir adam Alman kurşunlarının kendi çömezlerine işlemeyeceğine dair propagandasıyla böyle bir hareket başlattı. Kısa zamanda Alman kurşunlarının herkese fena halde işlediği kanıtlandı ve isyan epey kanlı bir biçimde bastırıldı.

Bu olaylar, özellikle de Namibya, Almanya’nın yalnız Birinci değil, İkinci Dünya Savaşı’na da nasıl gireceğini “müjdeleyen” leit-moti/lerle doludur. Siyahlan insandan aşağı bir yerde görmüşler, ona göre “cezalandırmışlardı. Bundan, başkalannı da “insandan aşağı” görebilecekleri çıkar (nitekim gördüler) ve böyle gördüklerine neler yapabilecekleri de tahmin edilirdi (nitekim yaptılar). Kayserin von Trotha’ya madalya vermesi, bunlann ulusal politika anlayışıyla nasıl uyum içinde olduğu gösterir.

Böyle uzaklarda değil de, Almanya’nın içinde işlerin nasıl yürüdüğünü görmek için Zabeme Olayı’na bakabiliriz. Zabeme (Saver-ne) Alsace’ta bir garnizon şehridir. Burada görevli Alman teğmenin birliğine yerlilerden (bunlar için aşağılayıcı bir ad olarak Wac-ke deniyordu; bunun kullanılması yasaklanmıştı ama teğmen onu kullanıyordu) birinin dikbaşlılık etmesine karşı silâh kullanabileceklerini, indirdikleri adam için on mark ödül vereceğini açıkladığı, onbaşısının da kendisinin buna üç mark daha katacağını söylediği yerel bir gazetede haber olarak çıktı. Alsace’taki askerî yönetim olayı hasıraltı etmeye çalıştı; teğmene bir şey sorulmadı. Bunun üstüne çıkan protesto olaylanysa aşın şiddet kullanılarak bastırıldı. İşler böyle büyüyünce Almanya’da da Alman tavrını eleştirenler öne çıktı. Başbakan Bethmann Hollweg’i sıkıştırdılar (olay tarihi 1913’tür). O, kurala aykırı işler yapıldığını kabullenir gibi oldu, ama Harbiye Nâzın von Falkenhayn suçu basına atıp askerlerini savundu. Başbakan söylediğini yutmak durumunda kaldı. Kayser derhal askerlerle saf tuttu.

Yani parlamentonun veya başka herhangi bir kurumun (örneğin, yargı) asker karşısında herhangi bir yaptınm gücü olmadığı bir kere daha anlaşıldı.'

Yukanda, Wehler’in sömürgecilik için yorumuna değinmiştim. O konuda yorumun geçerliliği konusunda şüphelerim olmakla birlikte, Dünya Savaşı’na giden yolda, iç gerilim ve çatışmalann çok belirleyici bir rol oynadığı görüşüne katılıyorum. Zaten Weh-ler’in bu konuda verdiği çok net alıntılar var: 1914’te Ratibar dükü bir Fransız diplomatla konuşurken, “buıjuva ve ticari sınıflar”ın “askerî ve toprak sahibi sınıflan gerileterek her alanda işleri kendi ellerine aldıklan”m ve bu durumda “her şeyi eskisi gibi olması gereken yere geri getirmek için bir savaş olması” gerektiğini söylemişti (Wehler, 1997: 199). Bavyeralı diplomat von Lerchenfeld ise Şansölye Bethmann Hollweg’le sohbet ederken imparatorluk içinde bazı çevrelerin gözlerini “kızıl tehlike”ye dikmiş olduklan-nı ve iç koşullann muhafazakâr bir çizgide eskisi gibi restore edilmesi için bir savaşı gerekli gördüklerini aktarmıştı. Belli ki “askerî ve toprak sahibi sınıflar” daha sonra Alman ordusunun da yapacağı gibi “iki cephede” birden savaş veriyorlardı. Ordu, batıda ve doğuda, Fransa ve Rusya’ya karşı; Junker iktidan, buıjuvaziye ve proletaryaya, dolayısıyla liberalizme ve sosyalizme karşı. Prusyalı muhafazakârlardan von Heydebrand da, “ataerkil düzen ve zihniyetin güçlendirilmesi” için savaşın yararlı bir araç olacağına inanıyordu (Wehler, 1997).

Friedrich Holstein, Bismarck’la birlikte çalışan, onun sepetlenmesinden sonra da yıllarca (ölümü 1909) Alman dış politikasını belirleyen bir diplomat ve “devlet adamı”dır. Wilhelm’in rejimi üstüne şu değerlendirmeyi yapıyordu: “Kayser II. Wilhelm’in hükümeti, dışanda, içeride de etkisi olacak elle tutulur bir başanya ihtiyaç duyuyor. Bu başan ancak bir Avrupa savaşının, dünya tarihini (Weltgeschichtlich) değiştiren bir kumann ya da Avrupa dışında elde edilecek topraklann sonucu olabilir” (Wehler, 1997:176).

Yani bütün Almanların zihni savaş kavramına, perspektifine takılmışa. Tarihçi Fritz Fischer’le birlikte Dünya Savaşı’nda Almanya’nın mecbur kalarak mı yer aldığı yoksa bunu kendisinin mi zorladığı tarüşması alevlenmişti. Almanya belki de uzun vadeli bir plan yaparak savaşı bilinçle davet etmemişti (Fischer ettiğini söylüyor), ama öyle tavırlar almıştı ki, onlarla kendine çizdiği rotada savaştan başka bir çıkış yolu görünmüyordu (kısa ve orta vadede çizdiği rotalar). Örneğin, 1871 kırk yıl geride kalmışa. Ama o zaferin mutlaka gerektirmediği Alsace-Lorraine sorunu, kaç yıl geçerse geçsin, Fransa ile Almanya arasına bir “kan davası” sokmuştu. Bunu da savaştan başka bir şey çözemezdi.

Bu “orta vadeli” rotalar, yalnız savaşı kaçınılmaz kılmıyor, kimin müttefik, kimin düşman olacağını da belirliyordu. Fransa’yla durum belliydi ve Alsace’ın kaderi değişmeden değişmezdi. Bu yıllarda, Britanya ile Fransa’nın Süveyş Kanalı ve onu izleyen olaylardan ötürü araları bozukken, Sudan kilizinden sonra beklenmedik bir yakınlaşma başlamış ve Erıtente cordiale’e kadar varmışa. Oysa o sıralarda Bismarck ülkesini Britanya’ya yaklaşürmamak için tedbirler almaktaydı, çünkü Britanya ile yakınlaşma tehlikeli liberal virüslerin Almanya’ya sirayet etmesine yol açabilirdi.

Almanya, doğu politikasında da, bu sefer bir “soydaşlık” çizgisinden giderek Avusturya’ya (iyice köhnemiş) yaklaştı ve Rusya’ya (çok daha güçlü) sırt çevirdi.

Kayserin “gaf’ına da kısaca değinelim: Wilhelm Britanya’ya bir ziyarette bulunmuş, sonra da bir mülâkat vermiş, mülâkat İngiltere’de Daily Telegraph gazetesinde yayımlanmışa. Kayserin söylediklerinden biri, Güney Afrika’da Boer’lan yenen yöntemi kendisinin düşünüp Ingilizlere söylemiş olduğuydu (bunun tarihi 1908 olduğuna göre belki generali von Trotha’nm insancıl yöntemlerini salık vermişti gerçekten). Bu dönemde Almanya, Amiral Tirpitz’in çabalarıyla, muazzam bir donanma kurma işine girişmiş, doğal olarak Britanya bunu üstüne alınmışa. Durumu yumuşatmak üzere kayser kendisinin Almanya’da Britanya ile iyi geçinmekten yana olan bir avuç insan arasında yer aldığını söyledi!

Bu saçma sapan beyanaün iki ülke arasındaki “dostluğa” katkısı olmayacağı açık. Nitekim, iki tarafta da öfkeli ve alaycı gürültülere yol açu. Ama bununla da kalmayıp Bülow’un başını yedi. Wil-helm mülâkaün bir kopyasını okuyup fikir beyan etmesi için şansölyesine göndermiş, şansölye de belli ki üşenip dalga geçmişti. Skandal padak verince Wilhelm bunu Bülow’un kasten, onu rezil etmek için yaptığına inandı ve Bülow istifa etti.

Böyle olaylar, Wilhelm’in “ehliyet”ini gösteriyor. Alman hayatında bütün okların ucu savaş ve militarizme yönelirken Wilhelm de bıyığı ve üniformasıyla bu kervana katıldı. Kısacası, Almanya’da ötekilere “dur” diyecek kimse yoktu. Herkesin bastığı yer, havaalanlarının yürüyen yollan gibi, üstündekileri savaşa doğru taşıyordu. Böylece gidenler de hayadanndan oldukça mutlu görünüyordu. Kokteyl havasında güle oynaya hep birlikte o yöne doğru gittiler.

Savaş ve suç

Savaş öncesi dünyanın son günlerinde Almanya savaş çığlıkla-n atmakta herkesin önünde gittiği gibi, veliaht suikastından sonra Avusturya’yı kızışürmak üzere de elinden geleni yaptı. Çünkü bunca zamandır başka hiçbir şeye hazırlanmamıştı.

Savaşın sorumluluğu, her zaman, her yerde olduğu gibi, öncelikle askerî kastın üzerindedir. Ama, doğrusu, siviller arasında da fazla aykın ses çıkaran olmadı. Burada, öncelikle iki suç üstüne bir şeyler söylemek istiyorum.

Almanya, ta bölüm başında söylediğim gibi, bir Orta Avrupa ülkesi olarak, kendini bir sıkıştmlma konumunda hissetmiştir. 19. yüzyıl sonunda bunu en somut biçimde temsil edenler Rusya ile Fransa’ydı ve sürekli savaş düşünen Almanya bu sıkışmaya karşı bir “askerî çözüm” bulmak istiyordu. Prusyalı General von Schli-effen’in ünlü planı da “çözüm” olarak kabul edildi.

Kısaca özetleyelim: İki yandan sarılı olduğuna göre, Almanya’nın yapması gereken, iki düşmanından daha kolay olanını önce ve tek başına vurmak, onu etkisizleştirip devre dışı bıraktıktan sonra yüzünü öbür yöne dönmek olmalıydı. Daha zayıf düşman, toprağı da daha az olan Fransa’ydı. Onu hızla çökertmek için arkadan vurmak gerekiyordu. Arkası okyanus olduğuna göre, yapılacak iş, kuzeyinden, Belçika üzerinden hızla batıya doğru yürümek, oradan dönüp Fransız ordusunu çembere almaktı. Fransa'nın işini böylece bitirdikten sonra, Rusya’yı haklamak üzere bol bol zaman kalırdı.

Alman Genelkurmay’ı bu planı bağnna bastı. Oysa bunun aksamadan yürümesini garantiye alan bir şey yoktu. Bu yürekten kabullenme, en hafifinden, bir askerî yanlışlıktır ve “istek-doyumu” (wish-fulfillment) söz konusu olduğunda namlı Alman Genelkur-mayı’nm da bazı büyük yanlışlıklardan bağışık kalamadığını göstermektedir.

Ancak, bu “askerî” yanılgının yanında, “teknik” türden bir sakınca daha vardı. Schlieffen planının mantığı, atağın Belçika (veya Hollanda) üzerinden olmasını gerekli kılıyordu. Oysa bu iki ülke savaşın başladığı sırada çoktan tarafsızlığını ilan etmişti. Tarafsız bir ülkeye askerî müdahale savaş hukukunda suç’tur.

Buna rağmen Alman kuvvetleri Belçika topraklarına girdi, çiğnedi ve geçti. Bu tarihte von Schlieffen’in ölümünün üstünden bir yıl geçmişti ve Genelkurmay’m başında büyük Moltke’nin yeğeni J.L. Helmuth von Moltke vardı. Schlieffen planının kuşatma hareketi için gerekli gördüğü sayıda tümeni oraya gönderemedi (Avusturya daha çok Alman varlığı talep ettiği ve Fransız sınırı da bu durumda yeterince Alman kuvveti tarafından korunamadığı için); böylece, istenen hız sağlanamadı. Alman akını hedeflerine ulaşamadan durduruldu. Zaten yeterince parlak olmayan, ama Alman Genelkurmayı’mn zihnine bir dogma olarak yerleşen plan, bazı ikincil etkenlerin de yardımıyla, fos çıktı.

Tabii, öyle veya böyle, “savaş suçu” işlenmiş, Belçika çiğnenmişti. Bu, ordu planıydı, ama başta kayser, bütün yetkililer tarafından da onaylanmıştı. Britanya, Belçika'nın tarafsızlığının çiğnen-mesini kendi savaş ilanının gerekçeleri arasına almıştı ki bu “basit” olayın böylesine büyütülmesi Alman siyasî otoritesini çok şaşır tü!

İrili ufaklı daha birçok şey bulunabilir, ama ikinci ciddi savaş suçu Almanya’nın denizaltı savaşıydı. Tirpitz’in başlattığı donanma kurma girişimi umulan sonuçlara vanlamadan bitmiş, Britanya’nın deniz gücünü gölgede bırakmak mümkün olmamıştı. Böyle olacağı anlaşılınca Almanya hızlı bir denizaltı üretimine yönelmişti. Savaş başlayınca U-Boat denen bu denizaltılar özellikle İngiltere’nin deniz ticaretini baltalamak üzere, ticari gemileri batırmak için kullanıldı.

Sivil, ticari gemiyi bile bile batırmak, suç’tur. Almanlar, Genelkurmay’m emriyle bu suçu 430 kere işlediler. Bunu da, başta kayser, ordu dışındaki bütün yetkililer onaylamış oldu. Savaş hukukunu çiğneyerek (bilerek ve kasten) savaşma âdetini Almanya yaratmış oldu.

Bu, yeterince kötü, onur kinci bir durum. Neyse ki, iki Dünya Savaşı’nda Almanya ve yandaşlannın bu marifetleri “yapanın yanında kâr kalmadı”. Ancak, şimdi bu daha “reel-politik” bir kategoriye girse de, bir başka konu üstüne de birkaç söz söylemem gerekiyor.

Ticari gemileri vurarak Almanlar savaş suçu işlediler. Ama aynı zamanda, Schlieffen Planı için de söylediğim gibi, askeıî yanlışlık da yaptılar. Çünkü bu eylemlerinden biri Britanya'nın Lusitania gemisinin batınlması (ve 1.198 kişinin boğulması) olmuştu. Çok sayıda Amerikalı da vardı. 1915’teki bu olay Amerika’yı hemen savaşa sokmadıysa da, 1917’de Almanya’ya savaş ilan ederken Lusi-tania'yı ve Alman denizaltılanmn batırdığı başka sivil gemileri gerekçe olarak gösterdi.

Amerika’nın savaşa girmesi ve batı cephesinde yerini alması Almanya’yı bitiren darbe oldu. Hindenburg, olsa bile, bunu ciddiye almadığını söylemişti.

Sivil Başbakan Bethmann Hollweg bu tehlikeyi görmüş ve söylemişti. Onu dinlemediler, o da zaten sözünü dinletmek için özel çaba gösteren bir adam değildi. Onun sivil olarak gördüğü şeyi yalnız cepheyi değil, bütün Almanya’yı yöneten generaller (Hindenburg ve Ludendorff) görmediler, görmeyi reddettiler. Öte yandan, parlamentoda Merkez Parti de, bu politikayı Genelkurmay gerekli görüyorsa kendilerinin de destekleyeceğini söyleyerek şansölyeyi yalnız bırakmıştı. Bu çerçevede çok anlamlı bir davranışla-n daha var: Brest-Litovsk. Rusya’da 1917 Devrimi’ni gerçekleştiren Bolşevikler Almanya ile bir an önce ateşkes imzalamak için kıvranıyorlardı. Ellerine müthiş bir fırsat geçmişti: Dünyanın koskocaman bir yerinde “komünizm”i kuracaklardı. Ama Almanya oralı değildi. Aslında bu hikâye 1917 Devrimi’nden önce başlar; Rusya daha önce banş istemiş, Bethmann Hollweg bütün kâğıt-lan Falkenhayn’ın yerini alan Hindenburg’un önüne yığmış, ama Hindenburg kılını oynatmamış, bu cepheyi kapatma fırsatını kaçırmaya o zamandan başlamıştı. Daha çok toprak için! Almanya, daha sonra, Versailles hükümlerinden durmamasıya yakındı, uğradığı haksızlıktan dem vurdu. Brest-Litovsk, “yenilen” karşısm-da Almanya’nın nasıl davrandığının, neler talep ettiğinin çok somut örneği ve kanıtıdır. Bunu birine empoze eden bir ülke, kendine yapılan şeyden ne hakla şikâyetçi olur? Zaten bu nedenle, Wil-son, “Hiçbir yerde adalete uymadılar, her yerde iktidarlarım empoze ettiler ve her şeyi kemdi yararlan ve büyümeleri adına istismar ettiler,” demişti.

1916’da durumun kötülüğünü gören Bethmann Hollweg, Amerika Başkam Wilson yoluyla bir kapalı banş çağnsı yapmayı düşündü. İsabetli bir kararla, Belçika’yı özgürleştirmeyi, bunun “rüşveti” olarak önerisine ekledi. Ama işin içine Hindenburg kanşıp Belçika hakkında İtilaf m kabul etmesine imkân olmayan talepler ekleyince, çağnnın hiçbir etkisi kalmadı.

Almanya'nın başlıca derdi, coğrafi konumundan ötürü “iki düşman arasmda sıkışmak” idiyse, 1917 Devrimi’nin olması, onlar için tanrısal bir armağandı. Ama Almanya, daha fazla toprak elde etme tutkusu yüzünden, gökten inen bu avantajı kullanamadı. Finlandiya, bütün Baltık kıyısı, Ukrayna, Kafkasya, Almanya’nın olmalıydı! Hedefler bunlar olunca, doğuda savaş bitemedi. 1917’den sonra doğuda yığılan Alman askeri sayısı, 1917 ön-cesindekinden daha fazlaydı! Batı cephesinde Alman yenilgisinin mutlak olmasını önleyebilecek bir milyon Alman askeri doğuda tutuldu.    ,

Bu, büyük bir askerî yanlıştı. Sonucu da Almanya için acı oldu. Yüksek Komuta Kurulu 1918’in ilkbahannda, çocuk yaşta insanla-nn da üniforma giydiği batı cephesinde Büyük Taarruz başlattı. Bir iki zafer kazanıldı; soma, Temmuz ve Ağustos’ta gidiş tersine döndü. 29 Eylül’de Ludendorff teslim olmaktan başka çare kalmadığım -nihayet- anlayarak Wilson’un On Dört Maddesi çerçevesinde ateşkesi kabul etti. Bundan önemlisi, bu diktatör generalin, Almanya’da “meşrutî monarşi”yi kabul etmesiydi. Bu gibi davranış-lan, Ludendorffun, bir işin doğrusunu bile bile yanlışını yaptığım kanıtlar. Kendisi meşrutiyetten nefret ediyordu ama yenilgi durumunda bu rejimin, yenenler arasmda, Almanya’ya sempatiyi artıracağını biliyordu. Aynı şekilde, “Artık siz Almanya’yı yöneteceksiniz,” dediği meclise (Reichstag) Müttefiklerle banş görüşmelerine temsilci olarak liberal ve sosyalistleri göndermelerim de tavsiye etti. Savaş günahına en az kanşanlar onlardı; belki Almanya’ya uygulanacak muameleyi onlar yumuşatabilirdi.

“Meşrutiyet”, o liberallerin de, sosyalisderin de, elde etmek için yıllardır mücadele ettikleri (ve hiçbir şey kazanamadıkları) bir hedefti. Bir gecede, Ludendorffun iki cümlesiyle, Alman halkının çoğunluğunun haberi bile olmadan gerçekleşmişti. Taylor’un dediği gibi bu ulusal tarih içinde bir olay değil, savaş meydanının bir manevrasıydı. Böyle bir sinizm tarih boyunca az görülmüştür. O yakınlarda Dışişleri Bakanhğı’na getirilen Amiral von Hintze, bunun son “yukarıdan aşağıya devrim” olduğu ve “aşağıdan yukarıya devrim”i önlemek için yapıldığını anlanyordu. Ludendorff ise, 7 Ekim?de, “Yeniden eyere tırmanıp oturur ve eski tarzda yönetmeye devam ederiz,” diyebiliyordu.

Ama tarih onun dediği gibi yürümeyecekti. Onun “meşrutî monarşi”sinin “monarşi” kısmı, yani II. Wilhelm ile veliaht oğlu palas pandıras kaçıp Hollanda’ya sığındılar. Böylece Almanya’da cumhuriyet ilan edildi. Bundan sonra gene fazlasıyla inişli çıkışlı, her bakımdan daha beter bir tarih yaşanacak, ama bir “Hohenzol-lem Almanyası”na dönülmeyecekti. Oysa bu Alman ordusu, yaptıklarının önemli bir kısmını cumhuriyeti önlemek ve monarşiyi mutlaklaştırmak için yapmıştı.

Ludendorffun siyaset ve tarih yorumları, bu konularda kafasında hiçbir sağlam bilgi olmadığı için, fos çıkmaya mahkûmdu. Ama elindeki iktidar yeterince somuttu ve onu uygulamasının sonuçlan da somut oluyordu. Weimar zamanında onu Hitler’in yanında Münih birahanesinde görürüz. Ancak en büyük kötülüğü bundan önce, gene ateşkes sıralanndadır ve Almanya’ya birahane girişiminden çok daha fazla zarar vermiştir.

Ludendorff, yenilginin sorumluluğunu sivillere, sivil yönetime, aynea da, savaşa yeteri kadar heyecanla sanlmayanlara attı. Oysa Alman ordusunun yenilmiş olduğundan sivillerin haberi yoktu, çünkü henüz Ludendorff onlara haber vermeyi gerekli görmemişti.

Gerçek durumdan sivil otoriteyi haberdar etmeye karar verdiği zaman kendi kullandığı cümle “Almanya’nın iki gün daha savaşacak takati kalmamıştır,” mealinde bir sözdü. Ne var ki Ludendorff, Alman halkının, Alman ordusunun yenildiğini öğrenmesinin, Almanya’nın geleceği bakımından çok kötü olacağı kanısındaydı. Toplum, ordunun yenildiğini bilmemeliydi ki ordunun prestiji sarsılmasın - ve böylece yeni yeni savaşlar çıkarabilsin. Öyle de oldu zaten.

Ama birkaç gün sonra paniğe kapılıyor, tebdil kılığa girip, tuhaf bir gözlük takıp, İsveç’e kaçıyordu. Hindenburg da depresyona girmişti.

Gelgelelim, Almanya ateşkes istiyordu. Kim istiyordu bunu, Ludendorff ve ordu istemiyorsa? Tabii, sivil otorite istiyordu! Sanki “sivil otorite” diye bir şey vardı ve sanki “istemek” haddine düşmüştü! Üstelik onun yanında bir de “Almanya’yı sırandan bıçaklayanlar” vardı - solcular, demokratlar, bazı liberaller vb. Bütün faşistlerin kullanmayı çok sevdiği bu “sırtından bıçaklama” terminolojisi böylece dolaşıma girdi ve Naziler iktidara gelinceye kadar devam etti. Sivillerin, askerlerin bilgisi ve onayı olmaksızın banş istedikleri ve teslim oldukları yalanı topluma yutturulabildi.

Ludendorff, daha 1 Ekim’de iki gün daha savaşacak takat kalmadığını bildirdikten iki gün sonra (demek kendisinde hâlâ vardı savaşacak takat), “Şimdi politikacılar pişirdikleri çorbayı içsin,” diyordu. “Onlann yüzünden buraya geldik.”

Bilinçli bir şekilde yalan söylüyordu ve yalanın tutacağım da biliyordu. Bütün bir toplum, yıllardan beri, militarist bir ahlâk, ideoloji ve değerlerle beslendiğine göre, orduyu her türlü kusurdan bağışık, yanılmaz ve yenilmez, yan kutsal bir varlık gibi görme ihtiyacı her Alman’ın ta içinde bir yerlere sinmişti. Olaylann bu şekilde sunulmasına, olaylar hakkında hiçbir şey bilmeyen “sokaktaki adam”m bir itirazı olamazdı (iş buraya gelince Almanya’nın zaten yüzde doksan dokuzu sokaktaydı). Gidişatı daha yakından izlemiş siyaset adamlan vardı, işin doğrusunu söyleyebilme konumunda. Ama onlar da, dediğim gibi, ordunun kutsallığını bir yerlerinde sindirmiş Alınanlardı. Çıt çıkarmadılar. Weimar Cumhuriyeti boyunca Sosyal Demokratlar bile gerçekte ne olduğunu açıklamadılar. Yani, bile bile, kendi idam fermanlannı kendi elleriyle imzaladılar. Çünkü Weimar boyunca teslim olmanın ve Versail-les’ı imzalamanın ceremesi onlann üzerinde kaldı ve bunlar bu yıllar boyunca Weimar’ın zaafını oluşturdu. Ludendorffun bu “faydalı yalan”ı, onun talimatı üstüne ateşkesi imzalamaya giden Katolik Erzberger’in birkaç yıl sonra fanatik bir asker tarafından öldürülmesini de getirdi. Bu cinayetin sorumlusu da odur.

ilkin Bulgaristan, 29 Eylül’de ateşkesi kabul etmişti. Bizim Mondros, 30 Ekim’dir. Avusturya birkaç gün sonra, 3 Kasım’da “pes” dedi. En son Almanya, 11 Kasım’da beyaz bayrak çekti. Tarihler ortada. Ama hâlâ Türkiye’de “Müttefiklerimiz teslim olduğu için teslim olmak zorunda kaldık,” diye yazanlar vardır. Benzer yapılar, benzer davranışlar üretiyor. "

Ludendorff meşrutî monarşiyi ilan ettiğinde, kimsenin yakından tanımadığı Prens Max von Baden kendini şansölye koltuğunda bulmuştu. Generallere göre daha liberal sayılırdı (kim olsa öyle sayılırdı) ama aslında pek fazla parlamenter kafalı bir adam değildi ve zaten Hindenburg ile Ludendorffun kendisine razı olduklarını öğreninceye kadar şansölye olmayı kabul etmemişti. 3 Ekim’de Şansölye oldu ve aynı akşam, Ordu Yüksek Komutası’nm hazırlamış olduğu mektubu (“Bu, tam bir teslimiyet ilanıdır,” diyerek) Müttefikler’e gönderdi. Ama o da, hiçbir zaman mektubu kimin yazdığını açıklamadı, çünkü Almanya’nın “saf ve lekesiz” bir orduya ihtiyacı olduğuna o da inanıyordu.

Batıda Belçika’dan, doğuda daha bir yığın topraktan vazgeçmemek, bu yüzden olası bir barışı engelleyip sonunda yenilmek, bu tip generallerin “toprak obsesyonu” ile açıklanır. Ama ortada bir de politik kaygı vardı. Savaşın toprak kazancıyla bitmesinin kayser rejiminin ömrünü uzatacağına, toprak kazanılamazsa bunun cumhuriyete ve sosyalistlere yarayacağına inanıyordu generaller.

Wehler, Mürwik Deniz Akademisi’nin adını vermediği komutanından bir alıntı yapıyor: “Biri bir işi berbat etmiş (‘bizim’ berbat ettiğimiz gibi) ve sahneyi terk etmek zorunda kalmışsa, böyle tehlikeli bir anda kalanı kurtarmak üzere ortaya atılanların tekerine çomak sokmaya çalışması mert bir davranış, her şeyden önce, ahlâklı bir davranış değildir. Bizim her şeyi mahvettiğimiz açıkça ortada” (Wehler, 1997: 221).

Ama Ludendorff, komutanın mertliğe veya ahlâka sığdırama-dığı bu işi büyük bir zevkle yaptı. Bu iftirayı, savaş yıllarının ertesinde daha da zorlu bir dönem geçirmek zorunda kalan Almanya’ya, bir ideolojik miras olarak armağan etti ve bu yalan çevresinde, ilkesiz ve beyinsiz bir milliyetçi cephenin oluşmasına, böylece, Almanya’nın kaz adımlarıyla Nazizme yürümesine ortam yarattı.

Weimar dönemi

Alman tarihinin kendisi dikenli olgularla dolu olduğu ölçüde, Alman tarihyazımının alacağı biçim de epey tartışmalı bir süreçle ilerlemek zorunda kalıyor. Genel olarak Almanya’nın anti-demok-ratik yönde gelişme göstermesinin karşı çıkılamaz bir tarihî determinizmin sonucu olmadığı noktasından yola çıkan yeni tarihçilere değinmiştim. Bu tartışmanın bir kısmı ve önemli bir kısmı Weimar üstünde yürüyor çünkü Weimar’m sonu Hitler ve Nazizm. Soru: Böyle olmak zorunlu muydu? Weimar’ın yıkılması zorunlu muydu? Hitler’in iktidara gelmesi zorunlu muydu?

Bu tartışmalara değindiğim gibi, kendi tarih anlayışımın da muüak bir determinizm inancı içermediğini belirtmiştim. “Zorunlu”, oldukça kuvvetli bir kelime. “Zorunlu muydu?” diye sorulunca, cevap, “Hayır, hiçbir şey zorunlu değildir; her şey, başka türlü de olabilirdi”. Ama tarihte hiçbir determinizm bulunmadığını da iddia edemeyiz. “Zorunlu” yoktur belki, ama, “kuvvetle muhtemel” vardır. Epey bir sayfadır anlattığım Alman tarihi bazı şeyleri “kuvvetle muhtemel”, bazı başka şeyleri de “kuvvede gayri muhtemel” kılıyordu. Anlattığım bu ideolojik koşullanmalar çerçevesinde, “sağlam bir Alman demokrasisi”nin kurulması, ikinci kategoriye girecek bir gelişme veya durumdur. Weimar’da bu, demokrasiye ölümüne saldıran gericiler, milliyetçiler, Naziler kadar, demokrasiyi korumakla yükümlü olanların çaresizliği, beceriksizliği ve kararsızlığı tarafından da kanıtlanmışür.

Bir sosyoekonomik formasyon hiçbir zaman içinde bütünüyle homojen ve uyumlu politik, ideolojik, ekonomik öğeler barındırmaz. Her zaman, geçmişin kalıntıları ve geleceğin habercileri bulunur ve birbiriyle mücadele eder. “Bağdaşır/bağdaşmaz” (compa-tible/incompatible) ilkesi belirleyicidir. İdeal homojenleşme hiçbir zaman sağlanamadığı halde, hep oraya doğru bir eğilim vardır ve bütün çelişkilerin, yönsemlerin üstbelirlenmesi, bazı öğeleri rahatça barındırır, ama bazılarını “bağdaşmaz” bularak dışlar veya bastırır. Almanya’nın Weimar üstbelirlenmelerinde, “sağlam demokrasi” öğeleri zayıftı ve bütünü oluşturan öğelerin çoğunluğuyla bağdaşmıyordu. Weimar Anayasası, gerçekten demokratiktir. Dayanıklı olamamasının birinci nedeni de budur. Çünkü Almanya, kendi “anayasa”sı kadar demokratik olmayı ne biliyor ne de istiyordu. Daha “ikiyüzlü” bir anayasa daha başarılı olabilirdi.

Weimar dönemine önce Almanya dışındaki güçlerin tavırlarından bakmaya başlayalım. Genel durum, çeşitli bakımlardan, yüz yıl öncesini, Napoleon’un gelip geçtiği Alman dünyasını andırıyordu, çünkü Alman halkı, demokratik Weimar Anayasası’m yabancıların (ve düşmanların) Almanya’ya müdahalesinin sonucu gibi görmeye hemen başlamıştı. “Yabancı olan kötüdür.” Biri bunu sömürmeye başladı mı, kiüeleri arkasına takabilirdi ve böyle yapmaya hazırlanan “bir” den çok fazla birey ve grup vardı.

Gelgelelim, Weimar Anayasası pek öyle “Müttefik armağanı” değil, liberal Hugo Preuss’un eseriydi (onun için aşın sağın burada daha çok “Yahudi parmağı”ndan söz etmesi uygun düşerdi); ve zaten Müttefikler’in Almanya’ya öyle ya da böyle, herhangi bir armağan vermeye niyeti yoktu. Sonunda kazanmışlardı, ama kaza-nmcaya kadar burunlanndan gelmişti. Şimdi bu kepazeliğin karşılıksız kalmasına, Almanya’nın yapıp ettiklerini hafif atlatmasına razı değillerdi. Bu “şahin”likte başı çeken, doğal olarak Fransa’ydı.

Asıl armağan Versailles’da ortaya çıktı. Bu anlaşmanın sert hükümlerinin Almanya’da nasyonal sosyalist tepkinin doğmasına önemli katkılarda bulunduğu sık sık söylenmiştir ve bu genel olarak doğrudur. Nitekim bu deneyimin de etkisiyle, İkinci Dünya Savaşı sonrasında, gene aynı “galipler”, bir kere daha yenilen, ama bu sefer adamakıllı “iki eli kanda” yakalanan Almanya’ya çekidüzen verirken, bütün yaptıklarına rağmen çok daha yumuşak hareket ettiler (Fransa gene büyük ölçüde eski kafada devam ettiyse de). Bu iki savaş sonrası yapılanlar göz önüne alındığında, Birinci Savaş sonrası ve Versailles çok daha ağır çeker.

Ama olay bundan ibaret değil. Yukanda değinilen bir konuya, Brest-Litovsk’a dönelim. Burada Almanya’nın Rusya’ya empoze ettikleri, Versailles’la kıyaslanamayacak derecelerde daha ağırdı. Ay-nca, savaştan galip çıkacak taraf Almanya olsa, onun yendiklerinden neler talep edeceği hakkında da yeterli fikir verecek kadar belge var. Dolayısıyla, Versailles’m ne kadar ağır veya ne kadar hafif olduğunu bu gerçek bilgiler çerçevesinde ve kuru mantık temelinde tartışacak olsak, örneğin Trianon’da Macaristan, Neuil-ly’de Bulgaristan, Saint-Germain’de Avusturya ve Sevres’de Türkiye’ye empoze edilenlerle karşılaşırsak, kimsenin özel bir muameleye tabi tutulmadığını ve kimseye özel olarak kötülük edilmediğini, herkese epey bir kötülük edildiğini görürüz. Ama gerçek bilgi veya “kuru mantık” değil, milliyetçi çığırtkanlığın egemen olduğu bir ortamda tepkiler alabildiğine büyüdü, durumun haksızlığı sonuna kadar abartıldı, sonunda Naziler iktidara geldi (aynı şekilde, sadece “bize” haksızlık edildiği yanlış inancı Türkiye’de de faşizmin propaganda araçları arasında).

Versailles metninde Almanya’nın “savaş suçu” işlediğine dair bir ibare geçmiyordu; ama Müttefikler’in işlediğini varsaydığı, anlaşmanın genel “cezalandırıcı” mantığından belliydi. Aynca, Almanya savaş suçu işlemişti (Belçika, denizaltı). Ama “Bize ‘savaş suçu’ işlediniz diyorlar, bu iftiradır,” propagandası gene dönem boyunca devam etti. Halk önünde, “Evet, böyle bir yanlış yapıldı.” demekten kaçınma politikası, böylece, toplumun Nazizme sürüklenmesine yardımcı oldu (Türkiye’de Ermeni konusu gibi).

Savaş tazminatı ödemekte, Almanya gerçekten zorlanıyordu. Ama tabii aynı zamanda da ayak sürüyor, geciktirmeye, daha doğrusu Müttefikler’in bundan toptan vazgeçmesine yönelik politikalar uyguluyordu. Pek benzeri görülmemiş enflasyon da bunlardan biriydi. Ama bu enflasyon, borcu olanları ödüllendirip tasarrufu olanları cezalandırdığı için, çok sayıda insanın rejime yabancılaşmasına da yol açtı.

Tazminattan (Almanya’yı zayıf düşürecek hiçbir şeyden) vazgeçmemek, Fransa’nın politikasıydı. Nitekim, ödemelerin zamanında yapılmaması gerekçesiyle Fransa 1923’te askerini Ruhr bölgesine soktu. Bir yıl kadar devam eden bu işgal Almanya’nın işlerini iyice zora koştu ve enflasyonu da inanılmaz bir noktaya getirdi. Dolayısıyla, bu işgalin yarattığı ruh hali de Almanya’mn çareyi Nazizm gibi akıldışı hareketlerde görmesini kolaylaştırdı. Bu, ilginç bir durumdur. “Düşman” Almanya’ya böyle yüklenmeyi doğru bulan Fransa bir süre sonra Nazi işgali alana girdi ve böyle dört yıl yaşadı.

Başından sonuna, bir “kriz” olan Weimar döneminin iç siyasî gelişmelerine önce “sol”dan bakalım. “Cumhuriyet”i ilan eden Ludendorff topu büyük ölçüde SPD’nin kucağına atmış, SPD de bu oldubittiyi almış, kabul etmişti.

Bismarck’lı yıllardan beri SPD’nin bazı sorunları, çelişik özellikleri vardır. Lasalle gibi, daha sonra Kautsky gibi, partinin ileri gelenlerinin Marx ve Engels’le kişisel dostlukları, alışverişleri vardı. Onlann entelektüel radikalizminden etkileniyorlardı. Ama gerçeklik dünyasında SPD düzeni yıkmak için uğraşmak üzere değil, düzen içinde mücadele etmek üzere kurulmuş bir parti yapı-smdaydı. Bu da, gerçek varlığı ile söylemi arasmda bir uyuşmazlık yaratıyordu. İş, mecliste imparator karşısında ayağa kalkmak gibi simgesel jestlere gelince parti radikaldi. Pratikte ise, devrimci değil, evrimciydi. Aslında bu uyuşmazlık yüzünden, partinin gerçekçi bir değerlendirmesini yapan Bemstein, aldatıcı söyleme uymadığı için partiden atılmıştı. Ama partide böyle bir çelişki, bir uyuşmazlık olduğunu fark eden çok kişi yoktu. Alman sağının da dur-mamasıya “düzen yıkıcı” suçlamalarıyla saldırması, uyuşmazlığın bilinç düzeyine çıkmadan sürüp gitmesini kolaylaştırıyordu.

Gene de, parti içinde kanadar oluştu; bir süre sonra, “parti içi-kanat” olarak varolmak da mümkün olmaktan çıktı ve aynlanlar Bağımsız Sosyal Demokrat Parti’yi kurdu (UŞPD).

Weimar kurulurken 1917’nin etkisi hâlâ büyüktü tabii. Lenin ve Troçki Avrupa Devrimi’ni bekliyor, ilk olarak da Almanya’ya bakıyorlardı. Kıtadaki en büyük sosyalist parti buradaydı, savaş yenilgiyle bitmişti, sorunlar büyüktü, yönetici seçkinler havlu atmıştı vb.: Tam bir “devrim öncesi” durum.

Rosa Luxemburg ve Kari Liebknecht devrim için kolları sıvadılar. Berlin’de Ebert, kayserin ülkeyi terk ettiğini ve demokratik cumhuriyetin kurulduğunu ilan ettikten az sonra Liebknecht de Sosyalist Cumhuriyeti ilan etti. Bu olaylar hem çok ilginç, hem de çok acı; ama bizim konumuz başka olduğu için ben bunlara yalnız Weimar’ın kaderini uzun vadede biçimlendirmeleri çerçevesinde değineceğim.

Ebert ve partisi, bu devrimi zorlamaktansa, orduyla dahi uzlaşarak düzen güçleriyle birlikte devrimi ezmeyi tercih ettiler. Bu sırada ordu komutasını eline alan General Groener, Ebert’le görüşmüş ve teminat vermişti ve Groener kendinden önceki ya da sonraki birçok Alman generali kadar sağcı bir adam değildi. Bundan sonra hem Kapp darbe girişiminin, hem de Hitler’in Münich harekâtının boşa çıkarılması onun sayesinde mümkün olmuştur. Ama Groener’in de komünist devrim girişimini bastırmakta başlıca dayanağı, daha sonra daha ayrıntılı ele alacağımız Freikorps olmuştur. Bunlar, savaşın bitmesiyle bir anlamda boşta kalan, evine de dönmeyen, belki dönecek evi de olmayan, ileri derecede milliyetçi bir ideolojiyle bir “paramiliter” grup olarak davranan eski askerler, çoğu küçük rütbeli subaylardı. Bu durumda, Ludendorffun ve herkesin her türlü “kabahat” ten bağışık tuttuğu Alman ordusu, savaş yenilgisinden sonra da hafif bir kılık değişikliğiyle gene meydana çıkıyor, solu ve demokrasiyi bastırma (asal) görevini yerine getiriyordu.

Bu dönemde, Kiel’deki deniz askerlerinin, Münih’te Eisner’in “sol” mahiyette devrim girişimleri oldu ve hepsi trajik biçimde sona erdi. Birbirlerinden kopuk ve zayıf hareketlerdi. Gerçek anlamda bir programlan yoktu. Düzen güçlerini korkutuyor ve onlann “demokrasi düşmanı” tutumunu güçlendiriyorlardı; ama kendilerinin de başanya ulaşacak güçleri yoktu.

Sonuç olarak SPD ile daha soldaki sol arasmda bir uçurum açıldı. USPD bir süre sonra KDP’ye (Alman Komünist Partisi) katıldı. Bunlar, bu kısa tarihin herhangi bir evresinde birlikte hareket etmeyi başaramadılar. Sağda Nazizm istikrarlı bir biçimde güçlenirken, sol hep bölünük kaldı. Bu duruma tek bir sorumlu aramak çok akıl kân değildir.

Alman komünistlerinin SPD’ye kinlenmesinin anlaşılır nedenleri vardı. Ama Komintern politıkalan da akılcı bir alternatif göstermiyordu. Gerçi bunun tarihi artık hiçbir şeyi kurtaramayacak kadar geçtir, ama örneğin Komintem’in burjuva demokrasisini lâ-netleme ve sosyal demokrasiye “sosyal faşizm” diyerek yüklenme politikası (Stalin’in Hitler’le “nüfuz alanları” üleşimi anlaşmasına varmasından sonra) oradaki durum hakkında fikir verir. Ko-münisder hep olmayacak hedefler üzerine (çok zaman, “devrim”) odaklandılar. SPD ile demokratik kısa vadeli projelerde işbirliği yapmayı reddettiler.

SPD, daha savaş başlamadan, savaşı destekleyebileceğini söyleyerek, yerini belirlemişti. Bundan II. Wilhelm de mutlu olmuş ve artık “bütün Almanlar” diyerek konuşabileceğini belirtmişti. Bu bakımdan, ateşkes sırasında Ludendorffun başlattığı “sırtından vurma” teranesi tamamen yalana dolana dayanıyordu. Ama işin tuhafı, SPD de Ludendorffun durduğu yere gelmek için çabalar gibiydi.

Bir “sosyal demokrat” partinin kendine “devrimci olmayan” bir strateji çizmesinde yadırganacak bir şey yoktur. Ancak, Almanya’nın Weimar döneminde, Alman sağı, SPD'nin benimsediği ve başanyla içselleştirdiği “legalist” çizgide yürümüyordu. Sağ, söyleminde de, eyleminde de, tamamen yasadışıydı. Böyle bir sağı zapturapta almaksızın “legalist” çizgide gitmek, SPD’yi battal, işe yaramaz bir varlık haline getirdi. Aslında, Freikorps’un veya Nazile-rin sürekli sokak saldırılarında, komünisderin de etkili bir direnişi yoktu. “Fiziksel alan” tamamen sağa terk edilmiş gibiydi. 1918 ile 1922 arasında, sağ örgüüer 354 siyasî cinayetten sorumluydu. Katillerden yâlnız biri cezalandırıldı, ama bu da idam değildi. Aynı süre içinde, solun yirmi iki suikast girişimi oldu. Bunlann on yedisi, onu idam olmak üzere, şiddede cezalandmldı. Bir inceleme, cinayet girişiminden suçlu bulunmuş solculara ortalama on beş yıl verildiğim, aynı durumdaki sağcımn dört yıl aldığım ortaya koyuyor. Sağcılar mahkemede yurtsever güdülerle hareket etmiş sayılıyor, bu da cezanın iyice hafifletilmesini sağlıyordu. Aynı hikâyeyi anlatan bir mahkûmiyet daha var: Bir komünist Weimar cumhuriyetine “soyguncular cumhuriyeti” dediği için dört hafta hapis cezasına çarptınldı. Ama sağcı-milliyetçi biri “Yahudi’nin cumhuriyeti” deyince, 70 mark para cezası kesildi (Henig, 1998: 25).

Son analizde devletin organı olan yargı da böyle davranmaya, üstelik bunu “ülkeyi korumak üzere” yapmaya başlayınca, yolun sonuna gelindiğini söyleyebiliriz. Yargının canla başla “legalizm”in temellerim dinamiüediği bir ortamda, SPD veya herhangi bir parti, nasıl bir “yasa”ya tutunabilirdi?    .

SPD iktidarda oturmaya da fazla istekli değildi ve zaten bütün bu dönem boyunca iktidar herkes için yıpratıcı oluyordu. SPD çeşitli koalisyonlarda bulundu, çünkü rejimin devamını istiyordu. Fırsat buldukça da iktidardan uzak durup rahat soluk aldı. Destek verip ayakta tuttuğu rejimin somut bir yaranm görmedi. H.V. Wehler’in işaret etüği gibi, SPD, orduda reform, ekonomik reform, tanm sektöründe reform ve yargıda reform gibi yakıcı konulann hiçbirine el atmadı (Wehler, 1997: 226); oysa bunlann hepsi gerekliydi ve başladığı zaman yardıma koşacaklar da vardı. Ama en büyük yanılgısı orduyla ilgiliydi. Ordunun zayıf zamanında, bir demokratikleşme sağlamak için üstüne gitmedi; tersine, kendini Freikorps’h güçlendirmesini seyretti. “Sırtından bıçaklama” edebiyatı yapmakta olan, asıl savaş suçlulan, Ludendorff ve şürekâsından da hiçbir hesap sorulmadı.

Gelelim sağa. Sağda görece liberal Katolik Partisi, Zentrum, duruyordu. O da birçok koalisyonda yer alıyor ve genel olarak ılımlı, sakinleştirici bir rol oynuyordu, ama etkisi çok fazla değildi. Bismarck zamanının, Katoliklerin “nefsi müdafaa” silâhı değildi, ama henüz savaş sonrasının CDU’su da olmamıştı.

“Liberal sağ” denebilecek alan ise tamamen dağılmıştı. Eski Muhafazakârlar DNVP olmuş (Deutsch-Nationale Volkspartei), hızla sağa kaymıştı, daha da kayacak, Hitler’in payandalarından biri olacaktı. Demokrasiye veya cumhuriyete inanmayan bir partiydi. Eski Ulusal Liberaller de Deutsche-Volkspartei adını almış, zaten pek üstlerine oturmayan liberalizmi de bırakmışlardı.

Bir de “Vatan Partisi” (Deutsche Vaterlandspartei) hikâyesi vardır: bunu sonra başarısız darbe girişiminde bulunacak Prusyalı devlet memuru Wolfgang Kapp ile savaşta Almanya’ya donanma düzen Amiral Tirpitz 1917 sonlarında kurmuşlardı. Almanya için çöküntünün başladığı bu tarihte, Hollanda ve Belçika kıyılarının denetimini, Orta Afrika sömürge imparatorluğunu, Rusya ile Türkiye’yi içererek Hindistan’a, Pasifik kıyılarına ulaşan bir yayılmayı (Wehler, 1997: 217) içeren bir programlan vardı. Bunlar gülünç veya zırva bulunabilir, ama dönemin Alman milliyetçiliğinin özellikleri ve üslûbu hakkında fikir veriyor.

Bu partide etkin olan Anton Drexler adında bir milliyetçi, daha sonra (1919) Münih’te Alman İşçi Partisi’ni kurmuştu. Hit-ler bu partiye girdi, bir yıl sonra adı değişen parti NSDAP oldu. Wehler’in dediği gibi, Drexler’in varlığı, ateşkes öncesi ve sonrası Alman milliyetçiliğinin bağlantısının simgesi gibidir. Sağın daha ılımlı renklerinin solması Nazileri sürekli güçlendirdi. Ama bu süreçte çeşitli askerler önemli roller oynamaya devam ettiler.

Ünlü birahane girişiminde Hitler’in yanında Ludendorff vardı. Hitler hapiste topu topu dokuz ay kaldı; Ludendorffa bir şey olmadı. Ama bundan sonra da Hitler’le ilişkisini sürdürdü (ondan pek hoşlanmadığı halde); örneğin 1925’te Hindenburg’a karşı NS-DAP’nin cumhurbaşkanı adayıydı. O seçimi kazanamadı ama milletvekili olarak Reichstag’a girdi.

Hitler’i hiç sevmeyen ve ilk görüşmesinden sonra onu hep “Bo-hemyalı onbaşı” diye anan Hindenburg (tipik bir Prusyalı general tavn) buna rağmen ona Ludendorff tan çok daha değerli bir hizmette bulundu. Baştan alalım.

Ebert 1925’te ölünce cumhurbaşkanı seçimine gidildi. KPD Thâlmann’ı aday gösterince sol oylar bölündü ve Hindenburg az farkla seçildi (1932’de de Thâlmann aynı rolü oynamıştır ki bu solun anlaşamazlığımn en kötü sonuç vermiş örneğidir).

Hinderburg bir oy patlaması yaratmasa da, dönemi inceleyenler, seçmenin bu sonuçtan genellikle memnun olduğunu, Hinden-burg’un cumhurbaşkanı olmasının Almanya’nın kayserine kavuşması gibi bir duygu verdiğini yazıyorlar.

Bu sıralarda siyasette önem kazanan daha küçük rütbeli iki subay, von Papen ile Schleicher (ayrıca Hindenburg’un oğlu, Os-kar) Hitler’in hükümete şansölye olarak girmesini sağlamak üzere epey çaba harcadılar, inatçı Hindenburg’a baskı yapmaya başladılar ve nihayet, yedi sekiz yıl sonra, kabul ettirdiler. Bundan sonra Hitler’in her şeye el koyarak diktatörlüğünü ilan etmesi fazla zaman almadı.

Burada ilginç olan, Hindenburg’a, kararından ötürü gelen en sert ve kahredici eleştirinin sahibinin Ludendorff olmasıdır. Bir mektup yazarak kınadı Hindenburg’u. Alman tarihinin en büyük demagogunu şansölye yaptığını, böylece milleti en ağır felâkete mahkûm ettiğini, gelecek kuşakların onu bu nedenle mezarında lânetleyeceğini söyledi. Ludendorffun bundan başka söylediği doğru sözünü bilmiyorum, ama bunlar da epey geç kalmıştı.

Bunlar sivrilmiş subaylar, bireyler. Yukarıda, Freikorps’a değinmiştim. Onlar bir hayli “anonim” sayılırdı - Rohm gibi tanınmış bazı Nazilerin üç aşağı beş yukarı aynı kaynaktan geldiğini söyleyebilirsek de. Bunlann çoğu, Alman ordusunun yenildiğini kabul etmemiş, birçoğu Baltık ülkelerinde veya Polonya’da çarpışmaya devam etmişti. Döndüklerinde, düşüncelerine ve ruh hallerine en uygun örgütlü güç olarak NSDAP’ı buldular. Askerî bilgi ve deneyimleriyle böyle bir parti için çok değerli bir insan kaynağı oluşturuyorlardı. Partinin SA ve SS örgütleri bu adamlardan çok yararlandı. Yeni koşullarda, Alman milliyetçisi olduklannı, Alman işçilerini tepeleyerek kanıtladılar.

Bu kitapta ele aldığım üç toplumda da, militarist güçlerin iktidan elde etme stratejileri içinde “siyasî suikast” önemli bir yer tutuyor ve üçünde de bolca işlenen cinayetlerin birçoğunda (genç) subaylar başrolde görünüyor. Kotzebue’ya değinmiştim; biraz yu-kanda ise Weimar döneminden bazı sayılar verdim. 1921’de Katolik Merkez Partisi’nden Erzberger, 1922’de Yahudi asıllı ekonomist ve siyaset adamı Rathenau cinayetleri, bunlann en önemlilerinden sayılır.

“Savaş suçu”na değinmiştim. Weimar döneminde Almanya “banş suçu” da işledi. Versailles, Almanya’nın silâhlanmasını katı bir sınırlamaya tabi tutmuştu. Prusyalı Genelkurmay’m bu durumdan mutlu olması düşünülemezdi. Asker sayısını düşük gösterdiler, gayrinizamî Freikorps gibi çözümlerle işi idare ettiler. Silâh sınırlaması daha ciddiydi. Bunlann, savaş gemilerinin belirli bir tonajı aşmaması gibi bazı kurallan Almanlann işine bile yaradı çünkü böylece daha küçük ama daha etkili silâhlar vb. yapmaya yöneldiler. Bir de Sovyetler Birliği yardıma yetişti. Alınanlardan aldık-lan para ve teknik donanım karşılığında, Alman askerlerinin yeni silâhlanyla kendi topraklannda talim ve tatbikat yapmasına izin verdiler. Bu da Stalin’in akıl almaz ilkesiz davranışlanndan biridir.

Bu işlerin başında Genelkurmay Başkanı Prusyalı Hans von Seeckt vardı. Bütün partiler, yaptıklanndan haberdardı ve kimse ses çıkarmadı. Bu davranış muhtemelen bizde bugün bile bir övgü konusu, olur. “Dörtlü Konsey”, fazla bir karşılık beklemeden, Almanya’da yargılanması talebiyle Hindenburg ve Ludendorff dahil on, on beş kişilik bir liste vermişti. Bunlardan yalnız iki denizaltı subayı ceza almıştı: Yüklenen suç, yaralı taşıyan gemileri mayınla batırmaktı. Dörder yıl aldılar, birkaç hafta sonra hapisten kaçtılar. Bir daha haberleri alınmadı. Bu anlattıklanm, şöyle ya da böyle, Türkiye’de olmuş birçok şeyi de akla getiriyor olmalıdır. Bütün bu olaylar, uluslararası bir anlaşmanın birtakım sahtekârlıklarla çiğ-nenmesinden başka bir şey değildi. Gene, Almanya’nın militarist kültürünün ürettiği bir şeydi. Uygulandığı anda, bunlann sonucunun Hitler ve Nazizm olacağını da kimse tahmin edemezdi. Buna rağmen, militarizmin uygulamalanndan Nazizme kolayca geçilen yollar olduğunu göstermesi bakımından anlamlı bir olay. Buna bakarak, Almanya’da Nazizmin iktidara gelmeyi başardığını ve sonra da savaş çıkardığım söylemenin pek yeterli olmadığını ileri sürebiliriz. Bismarck modeli birlik ve modernleşme “zor” kavramını Alman toplumuna “tek geçerli gerçek” olarak tanıttığı ve benimsettiği içindir ki Almanya anlatılan zor koşullarda Nazizmi seçti ya da Nazizm Almanya’ya kendini “en inandıncı” yöntemin sahibi olarak gösterebildi. Bu anlamda “militarizm” (öyle olması zorunlu olmasa da çok zaman fiilen böyle olmuştur) faşizmin, Nazizmin “bekleme odası” ya da içinde olgunlaştığı “koza” işlevini görebilir.

Weimar’m son günlerinin ve Almanya’nın Nazizme geçişinin olgusal aynntılan üstünde durmayalım. Bunlar zaten sıkı sıkı incelenmiş, smıflandınlmış olaylar.

Nazizm, savaş ve sonrası

Nazizm, başlı başına, son derece önemli bir konudur. Dediğim gibi, çok fazla incelendiği halde (belki dünyada üzerine en fazla inceleme, roman, oyun yazılmış, film yapılmış konu), hâlâ söylenecek çok şey olduğunu sanıyorum. Özellikle, nerede sınırlayacağımız sorusu hâlâ çok kiritik. Bir yandan, belirli bir mekânda ve belirli bir zamanda olmuş ve bitmiş bir olgudan söz ediyoruz. Bu çerçevede bakıldığında, günümüzde Almanya’da (başka yerlerde de var ama özellikle Almanya’yı vurguluyorum) ortaya çıkan “neo-Nazi” hareketlerin bile asıl Nazizmden çok farklı olduğunu düşünüyorum. Çünkü bir şeyin “taklidi” hiçbir zaman kendisi olmaz.

Öte yandan, “Ne oldu da Almanya Nazi oldu?” gibi sorular sormaya başladığımızda, olayın bu gibi özgül zaman ve mekânla sınırlı özgül bir olay olmadığını sezmeye başlıyoruz ve insanların neden böyle saldırganlaştığını, bu nefret ve düşmanlık potansiyellerini nereden bulduklarını, şiddetin kaynaklarının neler olduğunu soruşturuyoruz. Ama, tabii, bu sadece “psikolojik” bir soruşturma da değil. Tarihte ve kültürde bize cevap verecek neler var? Romantizmin faşizme uzanan uçlan var mı? Wagner’in musikisine “faşist” diyebilir miyiz? Spengler, Heidegger gibi adamlann rejime hizmet sunmalarını nasıl açıklayacağız? Alman felsefesinin payı ne?

Yani kısacası, sonsuz bir arayış. Bu, bence, umutsuz veya sonuçsuz bir arayış demek değil. Tersine “arayış”m kendisi sağlıklı -“aşı” gibi bir şey.

Ve aradıkça, bin dokuz yüz otuz bilmem kaç tarihinden, “Hans” veya “Wilhelm” veya “Rudolf’ adında bir adamdan başlasak da, konu ister istemez kendimize (birey olarak veya üyesi olduğumuz gruba bağlı olarak) gelmeye başlıyor.

Ne var ki, bu kitapta benim amacım bu çok önemli, ilginç ve büyüleyici fenomeni araştırmak değil. Onun için, 1933’te Hitler’in şansölye koltuğuna oturmasından sonra olanlar beni ilgilendirmiyor (bu kitabın çerçevesi içinde). Bunlar hakkında, çıkış noktam, yani “militarizm” açısından söyleyeceğim, söylemek istediğim birkaç şey var. Bunlan söyleyip bir hayli uzayan bu bölümü bitireceğim.

Hitler ve ayaktaşları, Alman militarizminin onlara bazen bilerek, ama daha çok bilmeden (sonuçlarını tasavvur edemeden) açtığı yollardan geçerek, iktidara geldiler. Gelinceye kadar, o militarizmin bazı somut temsilcilerini, örneğin Freikorps üyelerim, kendi mantıklarına çekebilmişlerdi. İktidara geldikten sonra daha da fazlasını çektiler (“militarist” olanların askerleri kadar sivillerini de çektiler; ayrıca, her ideolojiden Alman yurttaşlarını Nazi yapmayı başardılar). İkinci Reich zamanında imparatora bağlılık yemini eden subayların yeni koşullarda doğrudan Führer’e bağlılık yemini etmesi, Alman militarist değerlerinin Nazi rejimiyle iç içe geçişini de simgeler. Ancak sonuna kadar Nazi olmayıp militarist kalanların da varolduğunu, başka hiçbir şey olmazsa, bazı yüksek rütbeli subayların öncülük ettiği suikast girişiminden biliyoruz.

Alman militarizminin köklendiği yer, doğal olarak, orduydu (önce Reichswehr denirken 1935’te Nazilerin Wehrmacht diye adlandırdığı, son şekliyle Hava ve Deniz Kuvvetleri’ni de kapsayan Alman ordusu). Militarizm, tanımı gereği, askerî değerlerin sivil topluma yayılması ve benimsetilmesi demek olduğuna göre, sadece ordunun militarist olduğunu düşünmüyoruz; ama üretim merkezi orasıydı.

Orada da asıl kök, Prusyalılık, Junker’likti. Meritokratik anlayışa en erken geçmeye çalışan bir ordu olmasına rağmen, Junker geleneği önce Prusya, sonra da Alman ordusunda uzun zaman devam etti (zaten Alman toplumunda da devam etti - ta İkinci Dünya Savaşı’mn sonuna kadar).

Bu Wehrmacht içinden, Hitler’i ve Nazizmi değişen derecelerde benimseyen birçok subay, general çıktı. Örneğin Keitel “Hitler’in uşağı” diye tanınmış bir generaldi. Ancak Keitel Wehrmacht’m tipik değil, atipik bir subayıydı. Bu rütbelere ulaşmış olanların çoğu Hitler’e uzak durmuş, Hitler de bunlann birçoğundan hoşlanmamış tır.

Hindenburg’a değindik; koca Feldmareşal’ın, bütün PrusyalI aristokratik değerleriyle, “Bohemyalı Onbaşı”dan hoşlanmasına imkân yoktu. Ancak bunu, yalnız Hindenburg’a özgü, kişisel bir durum gibi görmek pek inandmcı olmaz. Onun formasyonuna benzer bir formasyon ve kişilik edinmiş Alman (özellikle de Prusyalı) subaylar ve generaller için Nazizmin ritüelleri kolay sindirilir şeyler değildi.

Suikast girişimine değindim. Bunun içinde ordunun en nitelikli mareşallerinden biri olan (Stuttgart’lı) Rommel yer alıyordu. Rom-mel, Hindenburg gibi aristokrat da değildi ama “asker”di. İyi bir asker olarak (1943’te) artık bu savaşın çıkarı kalmadığını görmüştü. Bir Alman milliyetçisi olarak da zarardan hangi noktada dönülebilirse dönülmesini istiyordu (öteki suikastçılar gibi). Bunu Hit-ler’e de anlatmaya çalıştı ama anlatamadı. O zaman da karşı harekete karıştı, ama işin ucunda “suikast” olduğunu bilmiyordu. Bu eylem de onun “asker” değerlerine aykırıydı.

Militarist ordu Nazizme karşı böyle mesafeli olsa da, Nazizm militarizme karşı mesafeli değildi. Başta Hitler (İtalya’da Mussolini ve Sovyetler Birliği’nde Stalin gibi) üniformasını giyip ortaya çıkıyordu ama giydiği, daha önce olan bir şeyin üniforması da değildi.

Bu anlattığım durum, aykırı değil, mantığa uygun bir durumdur. Bir militaristin ayrıca bir de faşist veya Nazi olması gerekmez; ama bir faşistin militarist olmaması pek olabilir bir şey değildir. Öte yandan, bunlar arasında tam bir köprü, tam bir geçiş kurulamadığı için, faşizm veya Nazizm bir tür “paralel askerlik” örgütü kurmuştur. İtalya’da “kara gömlekliler”le başlayan üniforma tutkusu Almanya’ya “kahverengi”yle sıçradıktan sonra çeşitli ülkelerin faşist hareketleri kendi renklerini seçtiler (örneğin Romanya’da maviyi beğendiler). Bu paramiliter kuruluşlar bu hareketlerin iktidar stratejisinde önemli bir rol oynadı.

Ama “rol”, iktidarın ele geçirilmesiyle bitmedi. Özellikle Hitler’in iktidan eline almış olarak yapmayı tasarladığı birtakım özel işler vardı ve bunlan düzenli orduya yaptıramayacağını biliyordu. Bu nedenle, Uzun Bıçaklar Gecesi’nden sonra dahi, böyle yan askerî bir güce ihtiyacı olacaktı. SA, “Sturmabteilung”un (“Fırtına Kıtalan”) kısaltmasıdır. Çoğu üyesini Freikorps'tan alan bu örgüt NSDAP’m ve Hitler’in özel ordusu gibiydi, iktidar olduktan sonra, Hitler, büyük burjuvaziyi, bürokrasiyi, özellikle de bürokrasinin “askerî” kanadını bu adamlann zıpır davranışlarıyla ürkütmemek gerektiğini anladığı için, 1934’te, başta Rohm, çok sayıda SA’yı öldürttü. Böylece, SA eski önemini kaybetti. Ama zaten alternatifi hazırlanmıştı; SS. Bu da “Schutzstaffel”ın (“Koruyucu Kademe”) kısaltmasıdır. 1925’te doğrudan doğruya Hitler’i korumak üzere kurulmuşken 1929’da Himmler bunların başına geçti ve her şey değişti. SA’ya göre çok daha “seçkin” bir kesim oldular. Ordu dahil her şeyi Nazizmin “ilke”leri adına denetlemekle yükümlüydüler. Böyle korkunç bir ideolojiyle donanmamış kişilere yaptın-lamayacak bütün pis işler (Yahudilerin kamplarda imha edilmesi gibi) onların görevleri arasındaydı. Sayılan da alabildiğine arttı.

Burada bir noktayı vurgulamak gerekiyor. SS örgütü, normal olarak Wehrmacht'a yaptmlamayacak pis işleri yaptı: ama “Bundan böyle Wehrmacht suç işlemedi,” diyemeyiz. Nazilerin “pis iş”i zaten tek bir örgütün altından kalkacağı gibi değildi. Onun için düzenli orduya da epey pay düştü ve çok zaman onlar da derin bir “vazife aşkı” ile bu payı yerine getirdiler. Buna rağmen, SS gibi serapa suça boğulmadılar.

Üçüncü Reich üstüne önemli bir kitap yazan William Shirer, Ukrayna’nın Kara Topraklar’mda yetişen tahıl ürününün Almanya’nın tüketimine sunulması için Alman Tanm Bakanlığı’nda yapılmış bir çalışmayı anlatır. Böyle bir aktanmın anlamı ve sonucu . açıktır: Yiyecekleri tahıl ellerinden alman bu insanlann açlıktan ölmesi! Bu bilindiği halde, bakanlıkta yüzlerce kişinin sessiz sedasız bu plan üstünde çalıştıklannı anlatır. İlle toplama kampında nöbet tutarak ya da fınn temizleyerek ortak olunmuyor suça. Büronuzda oturup toplama, çıkarma yaparak da milyonlarca insanın ölümünde pay sahibi olabiliyorsunuz. Ama bu, ille de yalnız Nazizmde olabilir bir şey değil; militarist terbiye almış bütün bürokrasiler aynı şeyi yapabilir, yapanlan olmuştur.

1945’te Almanya İkinci Dünya Savaşı’nda da yenildi. Bu sefer, savaşın büyük kısmında devam eden ağır bombardıman sonucu, Birinci Savaş’la kıyaslanamayacak kadar fazla yıkım vardı. Rus ordusu Berlin’e, Amerikan ve Britanya ordulan Batı Almanya içlerine girmişti. “Alman ordusu ayaktayken siviller arkadan bıçakladı,” diye tevil edecek bir durum yoktu. Almanya teslim oldu. Belli başlı Naziler intihar etti veya Martin Bormann gibi sırra kadem bastı. Almanya işgal edildi.

Bu seferki “ateşkes” koşullan Birinci Savaş sonundakilerle aynı değildi. Ama bu savaş bir zaman sonra ortaya iki Almanya çıkmasına ve bu durumun 45 yıl kadar sürmesine yol açtı. Bunun sonuçlan bugün de tamamen ortadan kalkmış değil.

Soğuk Savaş, iki sistemin rekabet ettiği ortam, Batı Bloku’nun savaş anılannı unutup Almanya’yı bir an önce kalkındırma çabasına girmesine sebep oldu. Böylece Batı Almanya, Birinci Dünya Savaşı sonrasında yaşadığı sıkıntıların yanma uğramadan, kısa zamanda, dünyanın ileri gelen toplumlan arasına girdi.

Henüz bu “mutlu” günlere gelmeden, savaştan devralman bir yığın yoksunluğun yaşandığı günlerde Nümberg Mahkemesi kuruldu, çalıştı ve sonuçlandı. Yukanda, Weimar döneminde Ver-sailles’a gösterilen tepkilere kısaca bakmıştık. O zaman böyle bir yargılama olsa, Alman toplumunun buna nasıl tepkiler vereceğini tahmin etmek zor değil, muhtemelen çok aşırı olurdu. Oysa Nümberg sırasında böyle bir şey görülmedi. 1933’ten beri devam edege-len rejimden Alman toplumundaki çoğunluğun da mahcup olduğunu tahmin edebiliriz.

Kısacası, bütün bir modernleşme süreci boyunca Alman toplumu kendi ordusunu denetleyememişti. Mirabeau’nun koyduğu teşhis geçerliliğini bir buçuk yüzyıldan uzun bir zaman korudu. Sonunda, iki Dünya Savaşı kaybedildikten sonra, Alman toplumu, sorun çözmek için “zor”dan, “kaba kuwet”ten başka şeyler de olduğunu öğrendi. Ancak bu aşamada dünya ile barıştı. “Napoleon getirdi,” diye, “Müttefik işgali empoze etti,” diye iki önemli dönüm noktasında reddettiği (ama kendi imkânlarıyla bir türlü kuramadığı) demokrasiyi, bu üçüncü seferde, uluslararası destekle kurmayı ve yaşatmayı başardı. Bugün militarizmle ve onun çağrıştırdığı her şeyle, kendi suçlu geçmişiyle de yüzleşerek hesabını kesmiş bir toplum; demokrasi içinde yaşamaya kendini bağıtlamış, geleceğini de Avrupa Birliği’ne bağlamış.

Mutlu ve başarılı bir toplum.

Almanya'da ideolojinin militarizasyonu

Almanya, daha doğrusu Alman Nazizmi hakkında sık sık söylediğimiz ve dinlediğimiz klişeler vardır. Goethe hatırlanır, Bach veya Beethoven hatırlanır ve böyle insanlar yetiştirmiş, böyle ince ve üstün bir kültüre sahip insanların bütün bu Nazi rezaletini nasıl olup da yapabildiğine hayret edilir. Üstelik, kampta Yahudile-re gaz verme düğmesine bastıktan sonra “Appassionata”yı piyanoda çalan SS subaylarından dem vurulur. Faşizmle, Nazizmle ilgili bu iki uçtan sakınmak kolay değil. Kimi zaman kendimizden çok uzaklaştırıyoruz; türsel olarak insandan farklı bililerinin benimseyebileceği bir dünya görüşü gibi tanımlıyoruz. Kimi zaman da tersi geçerli oluyor ve herkesin içinde gizli veya açık bir miktar faşizm barındırdığına inanıyoruz.

Öyle ya da böyle, önceki bölümde bazı kıvrıntılarım özellikle öne çıkardığım bir tarihî süreç yaşandı bu ülkede ve bu süreç bu ideolojiyi egemen kıldı. Oysa Nazizm kadar garipsemediğimiz, hattâ bazen biraz normal, bazen biraz da sevimli gördüğümüz bir Alman militarizmi vardı. Sürecin Nazizmi “egemen kılma”smm yolunu, aslında bu Alman militarizmi hazırladı.

Yüzbaşı Selâhattin’de bir Alman savaş pilotunun hikâyesi anlatılır (Selçuk, ..., 1975). Avcı uçağıyla İngiliz avcı uçağının ardına düşer ve ikisi birden ufukta kaybolurlar. Aradan birkaç gün geçtikten sonra Alman pilot yırtık pırtık peyda olur. Meğer cephanesi tükenip ateş edemeyince İngiliz uçağına bindirmiş, birlikte düşmüşler, ama Schulz nasılsa kurtulmuş.

Pilot bu tuhaf davranışını şöyle açıklar:

Nişanlım evlenmek için Purlemerit nişanını almamı şart koştu.

Almanlar bu nişanı vermek için bir pilotun on iki uçak düşürmesini isterler. Benim düşürdüğüm uçak on İkincidir. Artık nişanı alacağım ve evleneceğim (Selçuk, 1975: 291).

Militarizm yalnız askerî bazı değerlerin övülmesi veya askerlerin kendilerine özgü bir “ethos’a uyarak yaşaması demek değildir. Bir toplumun militaristleşmesi, askerlikle ilgili bazı tartışılır “değer”lerin bütün “insanlığı” kapsayan tartışılmaz değerler olarak sunulmasıyla ve dolayısıyla askerlikle bir alışverişi olmayan insanların da bunlara uygun davranmalarının talep edilmesiyle başlar. Alman ordusu bir nişanı vermeye yüksek bir bedel koymuş olabilir. On iki uçak az değil. Bu madalyayı almak için askerlerinin çok fazla tehlikeyi göze almasını ve herhalde birçok durumda ölmesini uygun, faydalı vb. bulmuş da olabilir. Ama bir nişanlı, “O nişanı alamazsan seninle evlenmem,” diyorsa, bu normal bir şey değildir. Komutan size “Ölmelisin,” diyebilir. Ama sevgiliniz bunu diyorsa ya da anneniz “Sütüm sana helâl olmaz saldırmaz-san düşmana,” diyorsa, militarizm hedefine ulaşmış, toplum mili-tarize edilmiştir.

Bu noktaya varılmışsa, bizim ülkemizde de hep medyadan izlediğimiz gibi, oğullarım kaybeden anneler, “Ah, bir oğlum daha ol. saydı da onu da şehit verseydim,” diye konuşuyorlarsa -bunu sahiden, inanarak söylüyorlarsa- buradan faşizme geçmek için de çok uzun bir mesafe kalmıyor.

Dolayısıyla Yüzbaşı Selâhattin’in bize anlattığı Schulz sahiden öyle bir Schulz, nişanlısı da sahiden öyle bir nişanlı ise, savaş sonunda bu adamın ülkesine dönüp evlenirken bir yandan da Freikorps’a yazılması şaşırtıcı olmaz. İngiliz avcı uçağı pilodanndan sonra bir manga kadar da Alman solcusunu temizleyerek örgütte yükselmesi, ikinci Dünya Savaşı’na ise artık kendini kamdamış bir SS albayı olarak katılması da şaşırtıcı olmaz.

“Rejimler” üstüne konuşurken, doğal olarak, soyut birtakım nesneleri tartışıyoruzdur. Burada faşizmin, askerî diktatörlüğün veya Bonapartizm gibi bir rejimin aralarında ayırıcı özellikler, hepsini buıjuva demokrasisinden ayıran net özellikler bulabiliriz. Ama bunlarla yaşayan bireylere geldiğimizde, ayrım çizgileri aynı netlikte görünmez. “Güçlü devlet/toplumsal hiyerarşi/bireye karşı topluluk değerleri” vb. şeklinde ilerleyen bir dizide, bu sayılan şeylerin, bir muhafazakâr, bir militarist, bir Bonapartist veya bir faşistin zihninde hangi derecelerde önemli olduğunu ve neleri içerdiğini ayırt etmek kolay değildir ama belli ki hepsi de genel sağ düşüncenin belli başlı uğrakları olarak etkilidir. Pek çok bakımdan örtüşecekleri de bellidir. O zaman, birinden öbürüne geçmek de kolaylıkla gerçekleşir.

Organik gelişme /Müdahale edilmiş gelişme

“Demokrasi”ye geçme çabasının sonunda, dünyanın ilk “ulus-devlet” örneklerini de biçimlendiren üç toplum, Britanya, ABD ve Fransa, burjuvazinin ve dolayısıyla kapitalizmin en hızlı geliştiği toplumlardı ve bu yapılarıyla yaşadıklan süreç arasında sımsıkı kurulmuş nedensel bağlantılar vardı. Buralarda kapitalizmin (görece) serbest gelişmesinden ve bu gelişme içinde kendine uygun kurumlar oluşturmasından söz edebiliriz. Bir örnek olmak üzere, “sendika” dediğimiz kurumun oluşum biçimine bir göz atalım.

Sanayileşme başlayınca, “sanayi işçisi” dediğimiz yeni insan tipi ortaya çıkınca, öncelikle aynı işyerinde, sonraki aşamalarda aynı işkolunda çalışacak insanların çıkarlarını bir arada savunabilmek için dayanışmacı örgütlenmelere girmeleri kadar doğal bir tepki ve davranış olamaz. İlk sendikalar, daha 18. yüzyılda, İngiltere’de, bu şekilde biçimlenmeye başlamıştı. Bunlar, tabii, ne işverenlerin ne de genel düzeni sağlayanların sevgi ve muhabbetle baktıkları yapılar değildi. Ama varolan durumda bunları büsbütün yok edemiyorlardı. Dolayısıyla, zaman içinde, bir çeşit modus vivmdi sağlayacak yasalar çıkarıldı. Bunlarla sendikaların etkinlik alanları çeşitli kısıtlamalara tabi tutulsa da, bunlann kapitalist düzenin doğal bir öğesi olduğu tartışılmadı. (Her zaman daha “az liberal” olan Fransa’da ise devrimden sonra sendikalar yasaklandı, ama bir süre sonra orada da yasak kalktı.)

Herhangi bir tarihî oluşumda, süreci başlatan öncülerle sürece sonradan, bir biçimde katılanlar arasındaki önemli bir farklılığı vurgulamaya çalışıyorum. Aynca, burada ele alman üç örnekte, ordu-lann lokomotif işlevi gördüğü bir katılma biçiminden söz ediyoruz.

Bu “sonradan görmeler”, birtakım hedeflere, kendi yapılanmn doğal akışı ya da gelişmesiyle yönelmiyorlar. O hedefleri, kurumlan vb. belirli bir “toplum mühendisliği” sonucunda, planlı ve bilinçli olarak “ihdas” ediyorlar. “Kapitalizm” diye bir süreç başlayacaksa bunun bir aşamasında “sendika” diye bir örgütlenme biçimi oluşma sürecine girecektir; bunu, gözlerinin önündeki örneklerden biliyorlar. Peki, bunu istiyorlar mı? “Sendika” demlen örgüte ne gözle bakıyorlar? “Sendikanın varlığının sakmcalan” olarak gördükleri bir şeyler varsa, buna karşı ne gibi çareler düşünüyorlar?

Örneğin Türkiye’de otuzlarda “Sınıfsız, imtiyazsız kaynaşmış bir kitleyiz,” sözü, sanayileşmenin getirdiği düşünülen tehlikelere karşı söylenmiş bir sözdü. Bu “tehlike”lere karşı daha radikal tavırlar alanlar, sanayileşmeye toptan karşıydılar. Ama tabii bu da ütopik bir tutum olduğu için, zamanla bir tür sanayi kuruldu, “sanayi işçisi”nin bir çeşidi Türkiye’de de ortaya çıktı.

İşte Türk-lş, kurulu düzenin bu gelişmeye cevabıydı. Sanayileşmede devlet sektörünün orantısız bir ağırlığı vardı. Bu da zaten aynı “toplum mühendisliği” zorunluğunun bir başka tezahürüydü. Dolayısıyla 1952’de kurulan Türk-lş öncelikle ve ağırlıkla bu sektörde çalışanlann konfederasyonu karakterini kazandı ve bunu bugüne kadar korudu. Türk-lş bu kuruluş biçiminin korpora-tist, yukandan aşağıya, devletçi vb. özellikleriyle, başka kapitalist ülkelerde kurulmuş benzerlerinden epey keskin bir biçimde ayn-lır. İçinde yalnız devlete değil, “derin” dediğimiz devlete de özgü birçok öge banndmr. Dünyaya benzemediği gibi, özel sermayenin egemen olduğu alanda yıllar sonra kurulan DİSK’e de hiç benzemez. DİSK ise uluslararası sendikal birliklerle daha kolay uyuşa-bilen bir konfederasyon olmuştu çünkü uluslararası kapitalizmin alanında kurulmuştu.

Daha fazla ayrıntıya girmeden, derdimi anlatabildim sanıyorum. Özellikle modernleşmenin ordu öncülüğünde ve gözetiminde yapıldığı toplumlarda her zaman daha önce başkaları yaptığı için erişilmesi gereken hedefler vardır ve toplumsal dönüşümün önemli araçlarından biri yasal-bürokratik süreçtir. “Yukarıdan aşağıya dönüşüm” mantığı toplumun bütün kuramlarında yer etmiştir. “Planlı ilerlemek”, “düzenleyici devlet”, “merkezî koordinasyon” ve benzeri yapılanmalar, genel bir üslûp oluşturur ki, bunu militarist mantıkla bağdaştırmak hem kolaydır, hem de o mantık bu koşullarda yetişmiş kadrolara zaten ideal olarak görünür.

Yöntem olarak, böyle bir düzen, katı ve ayrıntılı bir hiyerarşi gerektirir ki, zaten söylemiştik, her askerî düzenin temeli budur. Bu kitapta inceleme nesnesi olarak ele aldığımız üç toplum örneğinde de, kuram olarak ordu, toplumsal hiyerarşinin tepesinde yer alır ve toplumun kendisini de mümkün olan ölçüler çerçevesinde askerî hiyerarşinin yapılarını başka alanlarda da yeniden-üret-meye teşvik eder.

Hiyerarşinin etkili çalışabilmesi “disiplin”e bağlıdır. Gene askerî yapı içinde normal karşılanacak bu “ast-üst” temelli ilişki, bir “değer” olarak, benimsemesi ve taklit etmesi için, sivil topluma sunulur.

Böyle bir düzenin ataerkil olmasının yapısal bir zorunluluk olduğunu tahmin etmek çok zor olmasa gerek. Askeri düzen, bütün hayatı bir “hiyerarşiler bütünü” olarak görmek zorundadır, çünkü bu dünya görüşünün bütün sistematiği, kimin söyleyeceği ve kimin dinleyeceğinin düzenlenmesi üstüne kuruludur. Dünyada “erkek” dediğimiz biri ve “kadın” dediğimiz biri varsa, aralarında çeşitli ilişkiler olabilir, ama her şeyden önce bir “hiyerarşik” ilişki olması ve geri kalanın buna göre biçimlenmesi gerekir.

Bütün bu yapılar, ortaya bir “kumanda toplumu” çıkarıyor. Ama bunun niçin böyle olduğunun da bir açıklamasına ihtiyaç var. Hiyerarşi kuruyoruz, oradaki yerimizi öğreniyoruz, üstlerimize gerekli disiplin içinde itaat ediyoruz... Peki, niçin? Neden yapıyoruz bütün bunları?

Buna cevap olarak, ilkin, “kolektif’, bir özne çıkarmak iyi olur. Dünyada militarizmin etkilerini gösterdiği çağın en “şerefli”, en “prestijli” kolektif öznesi “millet”ti. Şu halde bu yapılanlar millet için, “bizim” milletimizin insanlık dünyası içinde hak ettiği şerefli yerde bulunmasını sağlamak içindir. Militarizm kendi varlığını milliyetçilik üzerinden meşrulaştırdığı için, milliyetçilikten bağışık olmasına imkân yoktur. Bu milliyetçiliğinin özellikleri, örneğin aynı zamanda ırkçı olması ya da olmaması ülkesindeki ve dünyadaki genel koşullara göre değişir, biçimlenir. Örneğin Prusya militarizmi belirgin biçimde ırkçı değildi, olması da gerekmiyordu. Ama Hitler’in iktidarında ordunun ırkçılıkla bağdaşması hiç zor olmadı.

Bu alanların hiçbirinde militarizm ile faşizm (ya da Nazizm) arasmda aşılmayacak duvarlar olmadığı görülüyor sanınm. Aynı durum bundan sonra sayacaklarım için de geçerli.

Değerler skalamızm tepesine milleti koyduk. Bunun iki sonucu var. Birincisi, kendi milletimizi de milletler skalasmm tepesine koymak. Ait olduğumuz “biz”, bir “millet” mantığıyla, insanlığın öteki birimlerinden aynlıyorsa, bu ikinci skalanm neresinde durduğumuz sorusunu sormamak imkânsızdır; soru sorulduğu anda da, bulunulan yerin ilerisine geçmek, bir numaralı hedef haline gelir. Bunu görece ılımlı terimler çerçevesinde düşünebiliriz; veya bir var kalma mücadelesi çerçevesinde düşünebiliriz. Ama çerçeve ne olursa olsun, rekabet, “sosyal Darvinci” bir yaklaşımı eninde sonunda kaçınılmaz kılar.

Bu, dediğim iki “konu”nun bizi “öteki milletler” bağlamında ilgilendiren kısmı. Doğada cereyan ettiğini varsaydığımız mücadelenin hayatın değişmez temeli olduğunu kabul ediyoruz ve kendimizi buna göre düzene sokuyoruz. Şu halde kendi iç işleyişimizi bağladığımız “hiyerarşi” de bununla uyumlu olmalı. Nitekim öyle! “Hiyerarşi” gereği, bunun tartışılmaz bir “kumanda” merkezi olmalı. O merkezin oluşumu, gene koşullara göre değişebilir. Bir kişi midir, bir anonim kurul mudur, hepsi olabilir.

Ama “organik model” pek değişmez. İnsan organizmasındaki beyin gibi, merkez “kumanda” vermeli, bütün organlar da bunu harfiyen yerine getirmelidir. Yani, “hiyerarşi”, aslında doğada vardır.

Militarizm olsun, faşizm olsun, topluma empoze ettikleri örgütlenme biçiminin haklı gösterilmesini “doğa”dan çıkarmaya önem veren ideolojilerdir. Tam ya da yarım askerî, başmda genelkurmay ya da bireysel bir führerin bulunduğu hiyerarşik toplumsal örgütlenme ideali, geçerliliğini, toplumun bir organizma olarak tasarlanmasından alır. Milletler arasındaki rekabet ve mücadele de gene biyolojiye, Danvin’in canlı türleri için çizdiği şemaya dayandırılır. Bütün bu konularda, ideolojilerin birinden ötekine geçiş kolaydır, hiç entelektüel zahmet gerektirmez.

İlginç olan, kendi “organik” gelişmesiyle modernleşme yolunu açanlann böyle modeller kurmamalan, topluma müdahale edenlerinse “Organik olan budur,” diye biyoloji alanından ödünç alınmış bir modeli empoze etmeleridir.

Norbert Elias 'a göre Alman militarizmi

Norbert Elias (1897-1990), Almanya’da, hem de Prusya’da doğmuş, Yahudi kökenli, önemli bir sosyologdur. 1933’te Hitler iktidar olduktan sonra Almanya’yı terk etti. En önemli eseri Über den Prozess der Zivilisation (Uygarlık Süreci) adını taşır (Elias, 1994 [1939]). Bu ve çeşidi kitaplan, 20. yüzyılın önde gelen düşünürleri arasına koyar onu.

Önceki bölümde sık sık tarihçi Taylor’dan alıntılar verdim. Verirken söylediğim gibi, savaşın bitiminden iki yıl sonra yayımlanan bu kitabın büyük bir öfkeyle yazıldığı anlaşılıyordu. Nazi iktidan sırasında birçok akrabası kamplarda hayatını kaybeden Nor-bart Elias ise ölümünden bir yıl önce Almanlar üstüne bir kitap yayımladı (Elias, 1998 [1989]). Onun da Taylor gibi bir öfkesi var idiyse bile, bu tarihe kadar öfke yerini bir “anlama” çabasına bırakmış olmalı; Elias, büyük bir kültür yaratmış, tartışılmaz erdemleri olan Alman toplumunun, bildiğimiz bu kepazelikleri nasıl olup da yapabildiğini, soğukkanlılıkla, anlamaya çalışır. Ne suçlar, ne savunur. Şimdi, Almanya’yı önce militarizm, sonra da Nazizmle buluşturan ideolojik yapılanmalan Elias’la birlikte izleyelim.

Birçok şeyi açıklayan bir alıntı-paragraf var Elias’ın kitabının başlarında. Erich Schmidt adında bir edebiyat profesörü ölmüş; büyük Alman gazetelerinden birinde hakkında bir “obitu-ary”, yani gazetenin yazdığı bir anma yazısı yayımlanmış. Şöyle anlatılıyor:

Görünüşü muhteşemdi, onun için kadınlar ona tapmıyordu. Olağanüstü bir gücü vardı, onun için erkekler onu çok seviyordu. Halinde tavrında o eski profesör tipini hatırlatacak hiçbir şey yoktu; gerçekten yepyeni bir üp yaratmıştı. Onu ilk kez gören herhangi biri, sivil giyinmiş bir subay sanabilirdi. Şimşek gibi bir Ari ruhu onu sarıp sarmalamıştı; her zaman güneşli bir hali ve bakışının coşturucu bir sıcaklığı vardı (Elias, 1998).

Bu satırlarda askerlik mesleğinin dünyanın her yerinde saygıdeğer olarak kabul edilen “profesörlük” ten de daha yüce bir konuma yerleştirildiği açık biçimde görülüyor. Yalnız mesleğin kendisi değil, mesleğin insanlara kazandırdığı düşünülen özellikler de göklere çıkarılıyor. Bu paragrafta “Ari ruhu” gibi ırkçı motifler de eksik olmamakla birlikte, büyük övgü askerliğe. Bunun “militarist ideoloji” olduğunu ve o ideolojinin nasıl bir şey olduğunu çok net bir biçimde açıkladığını rahatça söyleyebiliriz.

19. yüzyılın ikinci yarısında Alman toplumunda eğitim ve diploma çok önemli görülürdü. Kapitalist bir sistem yaratmayan toplumlarda böyle olması normaldir. Bu gibi toplumlarda toprak sahibi bir aristokrasi egemen smıf haline gelmiş olabilir ya da Çin’in Mandarinleri gibi bir sınıf, “bilgi” sahibi olarak, devlet sınıfını meydana getirebilir. Böyle yapılanmalarda, soydan gelen soyluluğu bir yana bırakacak olursak, bilgi sahibi olmak para sahibi olmaktan daha şerefli kabul edilen bir statüdür. Sonraki bölümlerde, klasik Japonya’da tüccar sınıfının toplumsal hiyerarşinin en alt basamağında yer aldığını göreceğiz. Almanya’da da durum bundan çok farklı değildi. En tepede subaylar yer alıyordu (Prusya’nın Junker’leri zaten hem subay hem de toprak sahibi soylu olarak rakipsiz bir statüye sahiptiler). Onlara en fazla yaklaşabilenler, yüksek memurlardı. Buıjuvazi, değer skalasında, hemen onlann arkasına takılamazdı. Okumuş modem kentli tabakaların, örneğin mimar ve mühendislerin, doktorların, avukatların prestiji daha yüksekti. Hele diplomasız bir burjuva, ne kadar zengin olursa olsun, toplumsal hiyerarşinin epey aşağısında görülürdü. Almanya’da bugün de “Herr Doktor” teşrifatına ne kadar önem verildiğini gözlemlemeye çoğumuz fırsat bulmuştur. “Para kazanmak” dünyanın en şerefli etkinliği sayılmaz ve pek çok toplumda para kazananlar hor görülür. Ama paramn tartışılmaz gücü düşünüldüğünde, bu horlamanın büyük ölçüde haset ürünü olduğu ve kâğıt üzerindeki resmî “statü”lere rağmen fiilî düzeyde paranın sahibine çok ayrıcalık sağladığı anlaşılır. Gene de, o “kâğıt üstü” sınıflandırmasının bir önemi vardır. Bu gibi toplumlarda kâğıt üzerindeki bu ikincillik, üçüncüllük konumunu düzeltecek kolektif gücü bulamayan burjuvaziler, parasal varlıklarının itibardan yoksunlukla dengelenmesine alışmayı öğrenerek yaşamak zorunda kalırlar.

Prusya militarizmini hep eleştirdiği için Almanya’yı terk etmek zorunda kalan Zuckmayer’in (1896-1977) ünlü oyunu DerHaupt-man von Köpenick’te terzisi, yeni teğmen olmuş müşterisine, “Bugünlerde olmak gereken bu,” der; “toplumsal bakımdan, meslek olarak, her bakımdan. Doktora ‘kartvizit’ yerine geçer, ama subaylık kapıyı da açar sana” (Craig, 1955: 237).

Maçizm ve militarizm

Elias’m önemle üstünde durduğu bir konu üniversitelerdeki “düello kulüpleri”dir. Bunu da askerliğin ve militarist ideolojinin toplum üzerindeki doğrudan hegemonyasının en belirgin kurumu olarak değerlendirir. Üniversite mezunu olacak kişinin düelloda usta olması, bu kurumda öğrendiği bilgilerden daha değerli sayılıyordu.

Düello, Avrupa’nın feodal-aristokratik geçmişinden miras kalmış bir kurumdur, ama başka hiçbir toplumda, Almanya’da olduğu gibi revaçta olmamıştır. Mensur denilen öğrenci düellosu Ver-bindungen adı verilen “kulüp”lerde yapılırdı. Bu kulüplere herkes kabul edilmez, ama bunlardan birine üye olmamış bir üniversite mezunu da pek makbul bir adamdan sayılmazdı. Kulüplerin, gizli örgüt gibi, kendilerine özgü kurallan, ayin benzeri toplantılan, gizli toplantı ve kararlan, hattâ kendine özgü üniformalan olurdu. Düello sırasında bedeni koruyan bir çeşit zırh giyer, yüzleri-neyse bir tür maske takarlardı. Ama kılıç bu maskeden içeri girip yüzü yaralayabiliyordu. Yüzde kılıç yarası olması, başlı başına bir şerefti, asalet unvanı ve cesaret, erkeklik nişanıydı. Max Weber’in bile yüzü böyle yaralıydı. Bu âdetler Almanya’da Birinci Dünya Savaşı’nın başlangıcında yasaklandı. Ama Naziler iktidara gelince öğrenci düellosunu yeniden yasallaştırdılar (1936’da). Bu sırada Mussolini de İtalya’da bu âdeti yerleştirmeye çalışıyordu. Böyle örnekler de, militarizmin kurduğu gelenekten bir iki adım atmakla faşizme kolayca geçilebildiğini gösteriyor.

Almanya’da düello üniversite öğrencileri için böylesine önemli bir uğraş sayılırken, toplumda da düello alışkanlığı yaygındı. 19. yüzyıla gelindiğinde, başka Avrupa ülkelerinde iyice simgeselleşmişti düello. Ölümcül olmayan silâhlar kullanılıyor, bu da zaten simgesel bir çatışmanın ötesine geçmiyordu. Mark Twain’in “Büyük Fransız Düellosu” adlı hikâyesi bu durumun komedyasını anlatır. Elias Almanya’da durumun böyle olmadığını söyler ve Hinckeldey adında birini örnek gösterir. Bu adam bir aristokrattır ve Berlin polis müdürünü düelloya çağırır. Müdür iyi silâh kullanmayı bilmiyordur. Ama sağ çıkmayacağnı bilerek düelloya gider ve gerçekten de orada ölür. Oysa düello resmen yasaktır ve polis müdürü olarak bu meydan okumaya kulak asmaması, hattâ Hinckeldey’i tutuklaması pekala mümkündür. Ama düello alışkanlığı Almanya’da hâlâ o kadar saygıdeğerdir ki, “Düellodan kaçtı,” dedirtmektense ölmeyi tercih eder.

Öldüren adamsa fiilen cinayet işlemiş olduğu için Almanya’yı terk eder, bir süre sağda solda dolaşır ve çok geçmeden ülkesine döner. Başına hiçbir şey gelmeden normal hayatını yaşamaya devam eder. Toplum düelloyu onaylamaktadır. Bu da bir silâh fetişizminin başlangıcıdır tabii.

Bundan sonraki yıllarda, I. Wilhelm ve Bismarck zamanında, Prusya ordusunun önemli generallerinden Manteuffel (soyundan adamlar Nazi döneminde de general olacak), askerlik süresinin kısaltılmasını savunan Twesten adında birini (sivil) düelloya davet edecek ve yaralayacaktır. Prusya’nın en sağcı generallerinden olan bu Manteuffel bir subayı sivil arkadaştan olduğu için ordudan atıyor, her şeyi, devrim girişimi başlayınca sivillere ateş açacağına güvendiği subaylar ölçütüne uydurmaya çalışıyordu (Cra-ig, 1955: 233).

Max Weber’in “devlet” tanımlaması, devleti “silâh tekeli”ne sahip olmakla toplumdan ayınr. Silâh, elbette, askerlikle özdeştir. Dolayısıyla toplumda düellonun varlığını hoş görmek, hattâ teşvik etmek, militarizmi yaymak anlamına gelir.

Norbert Elias üniversitelerdeki Bierkomment geleneğine de dikkat çeker (Elias, 1998). Alman olmanın özünün arandığı bu dönemlerde biranın “millî içki” haline getirilmesi, Alman “erkekliği”nin önemli bir öğesi olarak kabul edilmesi kaçınılmaz bir şeydi.

Pek çok yerde olduğu gibi Almanya’da da “çok içmek” ve içtiğini kaldırmak, çabuk sarhoş olmamak, bu “erkekliğin” olmazsa olmaz koşullanndandı. Üniversitede, daha yukarı sınıflardan öğrenciler, daha küçüklere içki içmeyi ve içkiye dayanıklı olmayı öğretiyorlardı. Okullarda bu şekilde büyüklerin küçüklere adam olmayı öğretmesi, başta sado-mazohizm, bir yığın sapkınlığın şekillenmesi ve yerleşmesi için birebirdir. Britanya’nın yatılı erkek okulları sisteminde de benzer şeyler vardı. “Fag” denilen küçük yaşta öğrenciler büyüklere resmen hizmet etmekle yükümlüydüler. Böylece, küçükken itaat, büyüyünce kumanda etmeyi öğrenecekleri ve dolayısıyla iyi yönetici olacakları düşünülüyordu.

Ama Almanya’daki sistem daha fazla şiddet içermekteydi. Bira içmek söz konusu olduğunda büyükler küçükleri daha fazla içmeye zorluyordu. Bunun için gereğinde zor kullanmaları dahi oyunun kuralları içinde sayılıyordu. Gençler sarhoş oldukça da hakaret ve alay edilir, adam olmadıkları ve olamayacakları yüzlerine vurulurdu. İyice utandınlmaları, rezil edilmeleri gerekiyordu ki çabalasın ve sarhoş olmadan büyük miktarlarda bira içmeye alışsınlar.

Böylece genel bir “maçizm” kültürü içinde, hiyerarşi ve hiyerarşik disiplin de pekişmiş oluyor. Elias 1871’den sonra bütün bu kuramların bir yandan Almanya’nın her yanma yayılırken bir yandan da kurallarını, davranışlarım sertleştirdiklerini anlatır. Aynı zamanda, İttihat-Terakki zamanındaki Türk Ocaklan’m andıran ve muhtemelen de onlann modeli olan “Milliyetçi Kardeşlik Kulüpleri” kurulmaya başlamıştı. Bunlar da gene ağırlıkla gençlik içindi ama üniversite temelinde kurulmuyorlardı. Kısa bir süre sonra bu kulüpler de üyelerine düello zorunluluğu getirmeye başladı.

Bunlardan anlaşıldığı gibi, üniversite eğitimi kendi başına yeterli bir şey gibi görünmüyordu. Asıl eğitim bu insanlann cesur ve kuvvetli Alman erkekleri olarak olgunlaşmalanydı. Üniversite eğitimi bunun bir garnitürü gibi bir şeydi. Bir toplumun yükseköğrenim görmüş kesiminin bu gibi değerlerle yetişiyor olması şüphesiz o toplumun geleceğini derinden etkileyecek bir şeydir. Eğitilmiş kesimin -ki başkalarını eğitecek olanlar da doğal olarak buradalar- böyle bir dünya görüşüyle donanması, zamanla, toplumun tamamının militarist değerleri, militarist bir dünya görüşünü benimsemesini ve içselleştirmesini garantiye alacak en sağlam yöntemdir. Nitekim böyle de olmuştur. Intelligentsia’nm bu disiplini içine sindirdikten sonra, bunu her vesileyle topluma da yayacağı bellidir.

Disiplinli toplum

Elias, Rudolf Herzeg adında edebî bakımdan önemsiz bir yazarın Hanseaten adında bir romanından söz eder (Elias, 1998). Üzerinde durma nedeni romanda fabrika patronunun işçilerine asker muamelesi yapmasıdır. İşlerini kaytaran bu adamları küçük çapta bir “vatana ihanet” suçu işlemişler gibi azarlar, Almanya’ya karşı ödevlerini hatırlatır vb. Ama işçiler de bu muameleyi yadırgamazlar, çünkü sonuçta bunlar bütün toplumda kabul gören ortak değerlerdir.

Iş hayatının militarizasyonu Almanya’da yaygındır. Krupp öyle örgütlenmiştir. Saar’m demir-çelikçisi Stumm şunu der: “Fabrikayla ordu arasmda benzerlik olmadığı söylenmiştir. Ben olduğunu iddia ediyorum... Her ikisinde de, başan için birinci koşul disiplindir... İmalat başarılı olacaksa, parlamenter değil, askerî yönde örgüdenmelidir.” J. Burckhardt bile böyle bir benzerlik bulunduğunu söylemiş ve bu çağda yalnız fabrikaların değil, okulun ve yönetimin de asker gibi örgütlenmeleri gerektiğini eklemiş, bu model için “Bütün varoluşun taklit etmesi gereken model,” demiştir (Vagts, 1959: 428-29).

Elias’ın çeşitli örneklerle üstünde durduğu bu “disiplinli toplum” fenomeni bugün dahi Almanya hakkında birtakım izlenimler edinen herkesin dikkatini çeken bir şeydir. Gecenin üçünde boş sokakta karşıya geçmek için yeşil ışık bekleyen, pansiyonerine “Boşuna ışık yakma, Almanya’nın enerjisi israf oluyor,” diye ders veren veya yolda yürürken adımlarım arkadaşının adımlarına uydurmaya çalışan Almanların hikâyelerini kendimiz görmedikse birçok tanıdığımızdan dinlemişizdir.

Hiyerarşi ve disiplin, kurallara uymayı Kant’ın “emperatif kategori”si gibi benimseyen bir toplum yaratır. Elias, 19. yüzyılda sokakta yürüyen bir adamın şapkasını elinde veya yağmurluğunu, paltosunu kolunda tutarak yürümesinin bugün aklımız almayacak kadar büyük bir ayıp sayıldığını anlatıyor. Bunlar giymek için yapılmış, demek ki giyilecek.

Militarist kültür, doğal olarak, bireyi, bireyselliği bastırır. Belirleyici eğilimi, toplumu da, talim yapan bir askerî birlik gibi, bir makine misali, aynı zamanda aynı hareketleri yapacak şekilde hizaya sokmaktır. Böyle bir düzende bireyselliğin yeri yoktur. Birey, bütünün bir öğesi, çarkın küçük bir dişlisi, her an kendini bütün için feda etmeye hazır biri olmalıdır. Ancak hiyerarşinin tepelerine çıkıldığında bireyselliğe izin verilebilir - tabii orada da sınırsız bireysellik ortaya çıkar. Hitler’i kim zapturapta sokabilirdi?

“Üniforma” dediğimiz giyim biçimi bu anlatılanın simgesi gibidir. Üniformalı insanları “birey” olarak ayırt etmek zorlaşır. Ama üniforma ne de olsa bir elbise, dışsal bir şeydir. İdeal, insanların zihinlerini de üniformalı hale getirmektir.

Savaş sırasında cephedeki askerlerin ailelerine, ailelerin de savaşan çocuklarına ya da kocalarına yazdığı mektuplardan çokça bir miktar Elias’m eline geçmiş ve o da bunları okumuştur. Yaşanan şeyler son derece ağır ve ezici olmakla birlikte, bunlara “isyan” eden bir tavra bu mektuplarda rastlamamıştır. Zaten iki taraf da, moral bozmamak için, kötü olayları birbirinden saklamaktadır. Bu sükûnette, bir “kadercilik” ten çok, otoriteyi tartışmama tavrı sezilir.

Alman toplumu, düşüncesini sınırlı tutmayı kabul etmiş gibi bir görünüm sunmaktadır. Örneğin bir önceki bölümde Birinci Dünya Savaşı’nda generallerin ateşkes isteme “suç”unu sivillerin üstüne attığını anlatmıştım. Böyle bir iddianın bir inandırıcılığı yok. İnsan biraz düşününce, sivil politikacıların, savaş gücü ve yeteneği yerinde askerlere rağmen teslim bayrağı çekmesinin akla yakm ve hattâ mümkün olmadığım görebilir. Ama kimse bunları düşünmeye yanaşmamış, “Arkamızdan vurulduk,” yalanı öylece benimsenmiştir. Her iki savaşta da, “Teslim olduk,” haberi resmen duyuluncaya kadar işlerin kötü gittiğini ve bu durumda bir şeyler yapmak gerektiğini gören, söyleyen olmamıştır. Ya da Hit-ler’e suikast girişiminde olduğu gibi ufalanıp gitmişlerdir. Propagandanın mikrofonları “Pek yakında kazanacağız,” demişse, herkes buna inanmıştır.

İkinci Dünya Savaşı öncesinde ve sırasında Yahudilere yapılanlar sorgulanmamıştır. İtiraz bir yana, merak konusu bile olmamıştır. Bu kampların bilgisi topluma sunulmamış ve cinayetler elden geldiğince gizli tutulmuştu. Ama ne olursa olsun, bir şeyler döndüğünün farkına varmamak imkânsızdı. Bir gün insanın komşuları ansızın ortadan kayboluyorsa, demek ki bir şey oluyor. Ne oluyor? Nereye gidiyor bu insanlar? Bu da sorulmamıştır.

Ve teslim olunduğu resmen haber alınıncaya kadar yukarıdan gelen bütün emir ve talimatlara tartışmasız, mınltısız uyulmuştur.

Önceki bölümde de belirttiğim gibi, Alman ideolojisinde “korku” önemli bir yer tutar. Korkunun gerek yaratılmasında, gerekse sürekli beslenmesinde Alman yöneticilerinin de belirgin bir payı olmuştur çünkü bu korkular onlann Alman toplumunu kendi istedikleri şekilde yoğurup biçimlendirmelerini kolaylaştırmıştır.

Milliyetçiliğin tarihle ilişkisi her zaman ve her yerde sorunludur ama tabii bu sorunluluğun derecesi değişebilir. Çünkü milliyetçilik, dünyada görece geç biçimlenmiş bir örgütlenme ve düşünme tarzı olduğunu, hattâ “tarihî bir biçim” olduğunu kabul etmeye yanaşmaz; “millet” kavramının belirleyici olmadığı çağların olay-lannı da “ezelî” bir “millî tarih” çerçevesi içinde değerlendirmek ister. Böyle olunca, olgulan o çerçeveye sığdırmak üzere eğip bükmesi de gerekir. Böylece oluşan millî mitolojide millî ruhun coştuğu altın çağlar olduğu gibi, “millî tragedyalar”a da ihtiyaç vardır.

Tarihin gösterdiği...

Elias’m bu bağlamda da ilginç bir saptaması var. Sık sık söylenmiş bir yargıyı hatırlatarak Alman Nazizmi ile İtalyan faşizmi arasındaki farklılığa dikkat çekiyor. İtalya ve Mussolini birçok bakımdan öncü bir rol oynasalar da, bu iki ülkenin deneyimlerinde, İtalya’nın çok daha “başarısız” olduğu görülür ki, hümanizm ve demokrasi gibi kavramlar ışığında bakıldığında, bu “başansız-lık” şüphesiz İtalya’nın lehine bir şeydir. Bunun birçok nedeni olabilir, vardır da. Ama Elias’m üstünde durduğu bu nokta her şeyi açıklamasa da, ilginç bir nokta. “Geçmişle kurulan ilişki” konusunu gündeme getiriyor; bu özelliğiyle İtalya ve Almanya dışındaki çeşitli örnekler için de bu aynmın kullanılabileceğini düşünüyorum. Milliyetçilik, millet için düşünülen parlak geleceğin bir eşini geçmişte bulur ve bunu o parlak geleceğin gerekçesi, açıklaması vb. olarak sunar. Bu bağlamda Mussolini bir İtalyan milliyetçiliğinin çerçevesi içinde geçmişe baktığında doğal olarak orada Roma imparatorluğu’nu görüyordu. Yaptığı fütuhatla son derece geniş bir araziye yayılan bu imparatorluk, Mussolini’nin militarist tutkularına da cevap verebilecek askerî başarılara sahipti. Ama Roma aynı zamanda dünya tarihinin en önemli medeniyetlerinden birini kurmuş ve yüzyıllarca yaşatmıştı. Yani bu geçmişte askerî başarının yanı sıra ileri bir medeniyet de vardı. Hâlâ “Roma hukuku” okunuyor.

Alman milliyetçisi ise geçmişe baktığında böyle bir medeniyet görmüyordu orada. Almanların atalarının tarihinde yer alan önemli medeniyet gene sözünü ettiğimiz Roma’ydı. Aradaki ilişki de Germenlerin bu medeniyeti yıkmış olmasıydı.

Şimdi, tarih bugünü ne kadar etkileyebilir? Italyan faşizminin Alman Nazizmi kadar vahşi olmamasını bu tarihle açıklayabilir miyiz? Aradan bunca zaman geçtikten soma bu gibi köklerin uzun boylu belirleyici olacağına akıl erdiremiyorum. Öte yandan, bunun büsbütün geçersiz olduğunu da düşünmüyorum. Şöyle söyleyeyim: Geçmişle burada anlatıldığı şekilde özdeşlik kurma çabası, iddia edildiği gibi yüzyıllara dayanan bir “ulusal öz”ün dayanıklılığını, değişmezliğini kanıtlamaz. Ama burada ister istemez bir “model alma” işlemi vardır ve A’yı değil de B’yi model almak, öyle değil de böyle davranmak konusunda bir etki yaratabilir, yaratır da. “Medeniyet kurma” eylemine özgü değerleri seçiyor ve kendinize bunu örnek aldığınıza inanıyorsanız, bu iddialarla yaşıyor olmak sizi her türlü medeniyet dışı davranıştan azade kılmaz, insanlar, tutarsız davranma “özgürlük”lerini her zaman kullanmışlardır. Ama ne olursa olsun, “Ben medeniyetleri yıkarım icabında,” diyebilen ve ulusal gururunu bunun üstüne kuran bir kültür ya da ideolojiye oranla, en azından “daha az militarist” bir noktada duruyorsunuzdur.

“Tek adam” kültürü

Elias’m Alman kültürü üstüne analizlerinden değineceğim son nokta, bu kültürün “monistik” yanıyla ilgili. Elias Avrupa’nın belli başlı toplumlannm geçmişine, daha doğrusu o geçmişin modem ideolojideki değerlendirmelerine baktığında, aynı zamanda ya da yakın zamanda yaşayan, çok zaman birbirine karşıt ilkeler veya değerler temsil eden, ama hepsi de “tarihimizin büyükleri” olarak kabul edilen çok sayıda tarihî “kahraman” gördüğünü söylüyor. Ama Almanya’da durumun böyle olmadığını ekliyor.

Sözgelişi Fransız’sınız ve Fransız Devrimi’nin dünyanın en şanlı, en önemli olayı olduğuna inanıyorsunuz. Başta Robespierre, Danton, Marat, bu büyük olayın büyük kişilikleri de ortada... İçlerinden en beğendiğinizi seçin ya da hepsini birden kucaklayın... Ama sizin bu devrim düşkünlüğünüz, normal olarak, XIV. Lou-is’yi de beğenmenize engel olmayacaktır. Ondan sonraki Louis’le-ri beğenmeyebilirsiniz, muhtemelen zaten beğenmiyorsunuzdur. Ama bu, onlann temsil ettikleri şeylerle ilgili olmaktan çok, bir şey temsil edemeyecek kadar zayıf kişilikli olmalarının sonucudur. Ya da gene devrimin kahramanlarını seviyorsunuz, demokrasiye inançlanndan ötürü, radikalizmlerinden ötürü vb. Napoleon Bo-naparte ise Fransa’da bu devrimin noktasını koyan ve kendini imparator ilan eden adam. Böyle yapmış olması, siz bir Fransız milliyetçisi ya da daha hafif deyimiyle “yurtsever”i iseniz, Napoleon’u aşağı görmenize yol açıyor mu?

Yakın tarihte daha bile çetrefil bir durum var. Vichy kurulmuş, başında Mareşal Petain. Charles de Gaulle ise Britanya’da, özgür Fransa adına konuşuyor. Bu ikisinden hangisini seçeceğim diye uzun uzun düşünmenize gerek yok, tabii de Gaulle’ü seçeceksiniz. Ama Verdun kahramanı Petain’i çöpe atıvermek kolay mı? Nitekim Fransa atamadı, bağışlayamadı da, sürgün cezası verdi.

Mitterand’ın cumhurbaşkanı olduğu yıllarda, Devrimin iki yüzüncü yıldönümü kutlandı. Bunu, Fransız halkının bu kadar zaman sonra banşmasının bir vesilesi haline getirmek isteyenler kısa bir belgesel yapmışlardı. “Belgesel” demek de fazla. Hızlı bir akışla Fransız tarihi gözünüzün önünden geçiyor; amaç, size, “Hepsi Fransa! Bunun hepsi benim!” dedirtmek. Bu dönemde hattâ XVI. Louis’nin bile hep anlatıldığı kadar kötü bir adam olmadığı söylendi, idamının haksızlığı vurgulandı, etkili de oldu.

Britanya’ya bakalım, burada da böyledir. VIII. Henry hâlâ sevilen bir kraldır. Ama idam ettirdiği Thomas More daha çok saygı görür. Cromwell’i kahraman sayanlar vardır - kahraman sayarken zulmünü eleştirenler de. Ama Cromwell’e tarihte olumlu bir yer verenler Charles’ı yerin dibine batırmazlar. I. Elizabeth sevilir hâlâ, öldürdüğü Mary Stuart da sevilir.

Britanya’da bu anlatmaya çalıştığım psikolojinin en çarpıcı örneği Disraeli ile Gladstone’dur. Biri muhafazakâr, biri liberal bu iki adam tamamen karşıt değerleri temsil ederler. Kendileri de kendilerini böyle görmüşler ve aralarındaki gerginliği azaltmak üzere hiçbir şey yapmamışlardır. Ama bugün Birleşik Krallık’m sıradan bir yurttaşının gözünde ikisi de eşittir, ikisi de Britanya’nın gözbebeğidir. İkisi de Britanya için canla başla çalışmış ve kazandırmıştır. Ha, siz liberalizme ya da muhafazakârlığa daha yakın duru-yorsunuzdur, onun için de Disraeli veya Gladstone size daha doğru geliyordur. Olabilir. Ama bu nesnel değerlendirmenizde birini reddetmenize yol açmaz.

Amerika iyiden iyiye böyledir. Washington’la Jefferson, Adams’la Hamilton, Clay ile Webster, hiç fark etmez. Hepsi, “Amerikan büyûkleri”dir. Hattâ, İç Savaş bile bir ayraç olamaz. Chicago’da General Sheridan’m heykeli varsa, güney devletlerinde de General Lee heykelim görebilirsiniz.

Almanya böyle değildir. Almanya, uzun zaman, zihninde bir taneden fazla kahramana yer bulmakta zorluk çeken bir toplumdu. Bir “kahramanlar listesi” yapılacak olsa, bunun da bir hayli kısa tutulması gerekiyordu. Barbarossa, Büyük Kari ve Beşinci Kari gibi bayağı eskide kalanları geçecek olursak, geriye Büyük Friedrich ile Bismarck’tan başka kimse kalmıyor.

Tabii bugünün Almanya’sı artık dünyanın en demokratik ülkelerinden biri ve aynı zamanda iki üç kişiyi kahraman olarak tanımak eskisi gibi bunalıma, beyin hummasına falan yol açmıyor. Willy Brandt’ı kahraman belleyebilirsiniz ama bu sizin Adenau-er’in hizmetlerini yok saymanıza yol açmaz. Tabii bunun tersi de geçerli. Ama bundan otuz yıl önce Yahudi anıtının önünde diz çöküp özür dileyen Brandt’ı “vatan haini” olarak damgalayabilirdiniz ve dönüp çevrenize baktığınızda sizin gibi düşünen çok kişi olduğunu görürdünüz. Bunlar artık çok değişti.

Elias’ın dikkat çektiği bu rtokta, bütün ötekileri gibi, önemli. Militarist (veya faşist) ideoloji bu anlamda da monisttir, çünkü askerî disiplini, komut veren tek merkez yapılanmasını en ideal yönetim biçimi olarak görür. Böyle düşünen toplumlara bir “başkomutan” ideolojisi gerekir. Almanya’da militarizm toplumun böyle bir “komuta merkezi”nin otoritesini kabul etmesinin temellerini atmrştı. Bunun bir alışkanlık haline gelmesi sağlandıktan sonra, komutların mahiyeti, içeriği değil, hangi yönden geldiği önemlidir. Yukarıdan aşağıya indirilmiş bir komuta uymak gerekir. Onun için Almanya’yı Birinci Dünya Savaşı’nda yöneten Hindenburg-Ludendorff yüksek komuta kademesi yenilip çekildikten sonra boş kalan yere Hiüer’in geçmesi ve kurulmuş mekanizmaları kendi komutlarıyla çalıştırması çok güç olmamıştı.

Prusya, militarizmin onsuz edilmez koşulu olan, “sivilleri as-kerleştirme” politikasına oldukça erken başlamıştı. Kapitalist gelişmeyi ve “ulus-devlet” olma sürecini, göz önündeki bir modele bakarak, belirli bir müdahaleyle gerçekleştirmek durumunda bir toplum için bu amaca en uygun araç, kaçınılmaz biçimde, devlettir. Kitapta ele alman üç örnekte de, ayrıntılar değişse dahi, devletçilik uygulaması ve kültürü aynıdır.

Prusya’da bunu bilinçli bir şekilde yapan kral, Büyük Friedrich’tir. Devleti, kendi “aklı”, “mantığı” olan bir kurum olarak tanımlamış, kendisini de “devletin birinci hizmetkârı” olarak tanıtmış, kısacası devleti alabildiğine yüceltmiştir.

Ordu, bu yüce “devlet”in başlıca dayanağıydı elbette. Ama bir devleti çekip çevirmek, ordudan başka ve ordudan önce, bir “sivil bürokrasi” gerektirir. Prusya gibi, toplumun bütün gözeneklerine militarizm üflemek iradesine sahip bir toplumda bürokrasinin de askerileştirilmesi gerekiyordu ve bu görece kolay gerçekleştirilebilecek bir hedefti.

Bütün toplum gibi bürokrasi de “en yüce değer”in askerlik olduğu propagandasıyla yaşamaya alışmıştı ama bunu güçlendirecek bazı kurumsal tedbirlerin de faydalı olacağı açıktı. Rejim, bu amaçla, sivil bürokratik görevlere (her kademede) fazladan bir asker takviyesi yaparak sorunu kısmen çözdü (12 Eylül’deki gibi).

Başvurulan yöntem, özellikle askerleri, subayları, sivil bürokratların çalıştığı dairelere yönetici olarak tayin etmekti. Böylece, bu yöneticiler yoluyla o dairelere “askerî disiplin” girmiş oluyordu. Tabii yalnız askerler değil, bürokrasiye girmiş yoksul soylular da özellikle terfi ettirilerek yönetici konumuna getiriliyordu. Onlann dünya görüşleri de askerlerinkinden çok farklı değildi.

Militarizme en fazla direnç gösterenler kentler, kent meclisleri, belediyeler olduğu için buralara bir biçimine getirip subay tayin etmek krallığın başlıca ilkelerinden biri haline gelmişti. Birçok kente yerleştirilen kışlalar, garnizonlarla belediye arasında “uyumlu ilişkiler” kurulması için de bu tayinlere önem veriliyordu. Bu süreç sonunda kent yönetimleri de bütün bütün askeri denetime tabi kılındı.

Emekli olan veya herhangi bir sağlık' nedeniyle askerlik yapamayacak hale gelen bütün subay ve astsubaylar da sivil bürokratik görevlere tayin ediliyordu. Emekli subaylara öğretmenlik yaptırmak da fayda umulan ve alman bir tayin biçimiydi. Bürokrasi bu gibi uygulamalara bir tepki göstermedi.

Devletin “sivil” bilinen kanadı da böyle yöntemlerle askerleşti-rilirken, köylülerin hem köylü hem de nefer olarak benzer (ama toplumdaki aşağı konumlarına uygun) bir eğitimden geçtiğine değinmiştik. Askerlik yapmış olmak onlar için de bir şerefti ve böylece o aşağı konumdan biraz yukarı çıkmış olurlardı. Ama ikili baskı altında, her şeyden önce, itaat etmeyi öğrenmeleri gerekiyordu.

Friedrich zamanında kışlaların çoğu kentlere taşınmış, böylece, bu köylü gençler için “askerlik yapmak”, aynı zamanda, başka türlü görmek fırsatını bulamayacakları bu alanı tanımanın bir fırsatı doğmuştu. Napoleon yenilgilerinden sonra başlatılan reform programında “herkese askerlik” çerçevesinde kentlilerin de askere alınması önemli bir değişiklik oldu. Aynı zamanda, orduyu, Alman olmanın asıl dersinin alındığı ocak haline getirdi.

Üniversitelerin militarizasyonuna az önce bakmıştık. Gymna-sium denilen ortaöğretimde bütün Alman milletinin değer verdiği edebiyat ve felsefe dersleri veriliyordu ve bunlardan vazgeçmeyi veya yerlerini azaltmayı kimse kabul etmezdi. Latince ile Yunan-canm öğretilmesine de önem veriliyordu. Ama özellikle klasik dil ve edebiyat öğretirken savaş ve kahramanlık üstüne metinleri seçmekle, militarizmi ortaöğrenime taşımanın da yolunu buluyorlardı (Willems, 1986: 78-80).

19. yüzyıl başında Prusya ve Alman militarizmi

Prusya için “Ordusu olan bir ülke değil, ülkesi olan bir ordudur,” diyen kişinin Mirabeau olması şaşırtıcıdır. Bütün bu akılda kalan, zekice nüktelerde olduğu gibi, bu sözü kimin söylediği hakkında da çeşidi söylentiler vardır - örneğin, 19. yüzyıl başında bir Alman bakan gibi. Mirabeau’nun söylemiş olması da bu alternatifler arasmda hiç fena değil! Çünkü Mirabeau’nun hayatta olduğu tarihlerde “herkese askerlik” gibi sistemler veya “genelkurmay” gibi kuramlar henüz yoktu. Yani militarizme zemin hazırlayan gelişmeler henüz başlamamıştı. Gneisenau veya Schamhorst askerî reformlarına girişmemişti. Ama Mirabeau bir kâhin olmadığına göre, demek o tarihte bile akıllı bir adam Prusya’ya bakınca burada askerliğin başka yerlerde olduğundan daha güçlü, daha belirleyici bir yer tuttuğunu görebiliyordu. Bunda herhalde I. Friedrich Wil-helm’in saltanatı boyunca askerlik ve ordudan başka hiçbir şeyle il-gilenmemesinin, oğlu Büyük Friedrich’in de birçok farklı ilgi alanı olmasına rağmen babasının orduya ilgisini gevşetmemesinin payı vardı. O zaman da Prusya ordusunda bulunan asker sayısı toplam nüfus içinde olağanın ötesinde bir orana ulaşıyordu.

Hagen Schulze’a göre 1740’ta Avrupa’da Prusya ülkenin yüzöl-çümünde onuncu, nüfusta on üçüncü sıradaydı, ama askerî güç sıralamasında üçüncü geliyordu. Yani askerî gücüyle ilerlemeyi seçmişti. Ülke kaynaklarını son kırıntısına kadar bu yolda harcamaya kararlıydı. Avrupa’da sevilmemesinin nedeni de buydu - bu ve yaşama sevincinden yoksun oluşu, kaskatılığı, şehir kültürüne uzaklığı, dediği dedikliği (Schulze, 1998: 79).

Ludwig John

Napoleon Savaşlan’nın Avrupa’yı kasıp kavurduğu yıllarda, milliyetçilik de yeni yeni biçimleniyordu. Napoleon Almanya’daki bağımsız siyasî birimleri zorla onda birine indirdiğine göre, en azından prensler için, kendi hüküm sürdükleri alan “Büyük Alman Birliği”nden daha önemliydi. Ama bu tarihlerde dahi Friedrich Ludwig Jahn’ın (1778-1852) başlattığı Tumvereirı (jimnastik Kulübü) hareketi yeterince milliyetçi ve yeterince militaristti.

Fizikselliğe büyük bir merakı vardı Jahn’m, ama “beden sağlığı”m bazı daha büyük amaçların bir aracı olarak görüyordu. Almanlar spor yapmalı ve bedenlerini güçlendirmeliydiler, çünkü bu güce vatan için ihtiyaçları olabilirdi. Onun bu kulüpleri açtığı tarihler Napoleon’un da Alman topraklarını işgal altında tuttuğu zamanlara yakın düştüğü için, “Vatanı birleştirme çabasında yumuşak etli kalmamak” türünden sloganlarla insanları spora davet etmesi hemen yankısını buluyordu. Bedenini sağlıklı tutmak da, bu anlayışa göre, “vatan” için yerine getirilecek bir ödev oluyor. Kendi bedenimle benim aramda, “vatan”!

Belki, dünyada milliyetçilik çok yeni olduğu ve insanlığa ettiği büyük kötülükler henüz görülmediği için, bu erken milliyetçilere de daha hoşgörülü bir gözle bakabiliriz. Ayrıca, Jahn’m içtenliğinden de şüphe yoktu. 1813’te gönüllü olarak askere de yazılmıştı. Bir yandan, spor ve milliyetçilik üstüne düşüncelerini yayımlıyordu. 1819’da, acil Napoleon tehlikesi de savuşturulduktan sonra, bu yazılan o zamanın Prusya yöneticilerine bile aşın ve tehlikeli göründü. Jahn tutuklandı ve hapishaneye kondu, kulüpleri de kapatıldı. Bu hapisliği bir yıla yakın sürdü. Ama hapisten çıktıktan soma da ta 1825’e kadar gözetim altında tutuldu!

. Doğrusu, böyle bir baskıyı gerektirecek bir şey de yapmamıştı. Nitekim Almanlar da sonunda tavır değiştirip 1840’ta askerliği sırasında gösterdiği cesaretten ötürü demir haç nişanı verdiler. 1842’de jimnastikhaneleri yeniden açıldı. 1848-49’da ise Frankfurt’taki Diet’te görev yaptı.

Sporu da milletin ve dolayısıyla askerliğin hizmetine koymak üzere yücelttiğini göz önüne aldığımızda, Jahn’m yalnız beden eğitimine değil, asıl askerliğe önem verdiğini, sporu bir araç gibi gördüğünü rahatça söyleyebiliriz. Bizde de spora önem verilmesi böyle başlamıştır.

Jahn askerliğin aşkta yaranna da inanmıştı: “Kim üniforma içinde, silâh taşıyarak geziyorsa, çok geçmeden sevildiğini görecektir,” diyordu; “asker, kadının kalbini çok daha kolay fethediyor” (Frevert, 1998, 31). Ona göre erkek kadınsı kadını, kadm da erkeksi, cinsel gücü olan erkeği beğenirdi! Elias’m “obituary” örneğini verdiği edebiyat profesörü yazısında olduğu gibi kadmla-nn asker aşkı, militarizmin bir tür “bonus”u olarak hep gündemde. Nietszche’nin “üstün insan” kavramına en fazla yaklaşan kişinin bir “Subay” olduğunu görüyoruz. Militarist ideolojinin güçlü olduğu toplumlarda bu kural pek şaşmaz: subay ve “üniforma” çok makbuldür.

1848’de Stuttgart’ta yazılmış bir şiir kadın/erkek işbölümünü anlatır: “Alman ırkı [kavmi] bayılır/ Kadmlann savaş çağnsma koşmaya/ Çağırma şerefi kadınındır/ Özgür erkeğe ait olma onuru da.”

Jahn savaşın kendisini de yüceltir. İnsan kendi güçlerini, soyluluğunu, bütün erdemlerini savaş içinde keşfedecektir. Bireyler gibi milletler de savaşarak güçlenir ve yükselir.

Ernst Arndt

Jahn, Alman milliyetçiliğinin ilk büyük dalgası içinde öne çıkmış, tanınmış, spora özel ilgisi nedeniyle kendine bu alanda ayn bir yer yapmış, bayağı ilginç bir kişilikti. Ama genel Alman milliyetçiliği çerçevesi içinde bakarsak yalnız değildi. Herder öleli çok olmamıştı (1803). Fichte ve Arndt bu dönemin, sonraki Alman milliyetçiliğine (ve militarizmine) önemli katkı sağlayan iki yazandır.

Ernst Moritz Arndt (1769-1860) Jahn gibi bir Protestan ve bir din adamıydı. Üniversitede tarih dersi de verdi. Napoleon seferleri sırasında 1809’a kadar İsveç’te kaldı, 1812’de Rusya’ya çağnldı. Bonaparte belâsının ortadan kalkmasından sonra yazılanyla Prusya’yı kızdırarak 1819’da tutuklandı (Jahn’la aynı yıl). Bu çok sürmedi ama yazması yasaklandı. Bu tarihlerde Prusya da milliyetçiliğin “aşın”smdan huylanıyordu. Gene Jahn gibi Arndt da 1840’ta “affa uğradı”, üniversiteye geri döndü, bir yıl sonra rektör bile oldu. Diet’e girdi. Düzyazı ve koşuk, pek çok kitap yayımladı. Yani hayat çizgisi, miliyetçi ideoloji ve varolan Alman siyasî statükosuyla ilişkileri Jahn’ınkilere paralel gider. Ama o, öncelikle “fikir” adamıydı.

Kitaplanndan birinde Stein’la geçirdiği yıllan anlatmıştı. Baron Heinrich Friedrich Kari Stein (1757-1831) Prusya’nın önemli bir devlet adamıdır. Napoleon’un Prusya’ya egemen olduğu yıllarda onun isteğiyle başbakanlığa getirildiğine ve bazı önemli reformlar yaptığına, ama sonra gene Napoleon’un baskısıyla aynlmak zorunda kaldığına önceki bölümde değinmiştim. Böylece uzaklaştınlan Stein 1812’de Rusya’ya gidip bütün gücüyle Napoleon’la mücadele etti. Arndt da bu sırada onun sekreteri oldu ve birlikte çalışma imkânı buldu. Ondan somut politika hakkında çok şey öğrendi.

Bu kuşağın milliyetçi aydınlan, öncelikle Arndt, Fichte ve Jahn, Alman Birliği idealine sanlmakla birlikte, bu ideali o anda yaşıyor olan ve ideali gerçekleştirmeye en yakın gördükleri Alman devletine aktanyor ve ona bağlanıyorlardı. Doğal olarak bu devlet Prusya’ydı ve onunla başlan derde girdiği zaman dahi bu bağlılıktan vazgeçmiyorlardı.

“Pietism” adıyla bilinen, Alman kökenli (17. yüzyıldan kalma) Protestan gelenek içinde yetişmişlerdi. Bu anlayışın anti-entelek-tüel, mistisizme, duygusal bağlanmaya, imana öncelik veren özellikleri onların milliyetçiliğiyle iyi uyuşuyordu. Zaten Alman milliyetçiliği bu yıllarda Katolik kesimde değil, Protestanlar arasında biçimleniyordu. Karşı Reform hareketinden etkilenen Katolik güney öncelikle sanata, edebiyata, genel olarak siyaset dışı kültüre yönelmişti (Schulze, 1998: 58). Arndt da, “Alman olan” her şeyi Protestanlıkta bulduğunu söylüyordu. Doğuştan Prusyalı olmasalar da (Arndt değildi) bu yapılarıyla tipik Prusyalı oluyorlardı. Prusyalı veya Alman olmayan her şeye düşman olmayı bir ayıp gibi görmüyorlardı. Zenofobyalan genel olmakla birlikte, Napoleon’un gelip gitmesinden sonra, Fransa’ya özel bir önem veriyorlardı. Yıllarca sürecek Alman-Fransız düşmanlığının tohumları atılmıştı.

“Yabancıdan nefret et, Fransız’dan nefret et,” diyordu, bu dönem ideologları arasında muhtemelen en çığırtkan olan Arndt, “incik boncuklarından nefret et, kendini beğenmişliklerinden, ahlâksızlıklarından, dillerinden, âdetlerinden nefret et. Evet, onlardan gelen her şeyden ölesiye nefret et. Bu nefret bütün Almanları sağlam, kardeşçe bir bağla birbirine bağlayacaktır” (Sperber, 2004: 238). Yani “Alman Birliği”nin temeli bir nefret olacaktı.

Şiirleri de kan revan içindedir. “Almanlar” a adını verdiği şiirinde kılıçlarını Fransız kanında ala boyamalarını söyler, bütün çayların, derelerin, en küçük pınarların bile kızıl akacağı günü bekler.

Bir başka Alman milliyetçisi, Saul Ascher, “Yabancılardan nefret etmek,” diyordu, “bir Alman’m birinci erdemidir.” Buna rağmen Ascher, örneğin Yahudileri dışlamayan, “medeni” bir milliyetçiydi ve bu tespiti üzülerek yapıyordu. Karşılığı, kitaplarının “Alman gençliği” tarafından yakılması oldu.

Yabancı nefreti, Fransız nefreti derken, beğenmedikleri Almanların da bu kötü alışkanlıklarını yabancılardan aldıklarını iddia ederler. Yalnız burada bir öge daha işin içine karışır. Kötü Almanlar, bütün yabancılar gibi, çocukça ve kadınca zevklere dalmış kişilerdir. Böylece ortaya bir de “efemine züppe” tipolojisi çıkar. Bu felâketten kurtulmanın yolu “yurttaşları askere dönüştüren” bir eğitim sistemini kurmaktır. “Beğenilmeyen Alman”m ille de “efemine” olması gerekmiyordu. Durumdan hoşnut olmayan her eleştirmenin eğilimine göre, “kötülüklerin anası” değişebiliyordu. Örneğin bir yazar kimilerinin “ticari eğilim”lerinin ağır bastığından yakmıyordu. Ama “iyiliklerin babası” her durumda belliydi: “askerî eğitim, askerî değerler”.

Şu sıralar Amerikan toplumunda tartışması süren silâhlanma “hakkı” bu erken milliyetçilerin de sorunuydu. Bir Alman erkeğinin silâhından ayrı yaşamaması gerektiğini düşünüyorlardı. Arndt zaten uzun veya kısa, süreli bir askerlik süresine karşıydı. Hayat boyu devam edecek fiziksel idman ve yılda iki üç haftalık bir askerlikle, bütün Almanya’nın bir ordu olarak yetişeceğine inanıyordu.

“Her Alman asker doğduğu” için, böyle düşünüyor olmalarında bir terslik yoktu. Ama Alman devletleri her şeye rağmen bir halk başkaldırmasından korkuyor ve silâhlanmayı serbest bırakmaya hiç yanaşmıyorlardı.

Savunulan bu değerlerin, baştan sona, “erkeklik” üzerinden gittiği bellidir. Bu nedenle, dünyanın her yerinde, militarizmin geçerlilik kazanması durumunda, “kadın” kelimesi bir aşağılama kelimesi olarak kullanılır.

Gottlieb Fichte

Arndt ile Jahn’ın adlan Alman milliyetçiliğinin tarihinde ya da genel milliyetçilik tarihinde geçer ama dünya felsefe tarihinde onlara pek rastlanmaz. Oysa bu kümenin üçüncü adamı olan Jo-hann Gottlieb Fichte (1762-1814) orada da yeri olan bir düşünürdür. Fichte felsefeye bir Kantçı olarak başlamıştı. Dolayısıyla Aydınlanma düşüncesinden etkileniyordu. Ama mizacı Aydınlanma akılcılığına çok yatkın olmadığı için, bu etki de uzun zaman sürmedi. Bazı yanlış anlaşmalar sonucu üniversitede ders verdiği Je-na’dan aynlıp Berlin’e yerleşirken, Alman romantikleri ve dolayısıyla romantizmi ile de tanıştı (Schlegel kardeşler ve Schleiermac-her). Bu yeni etki onu kafa yorduğu genel felsefî sorunlardan, milliyetçiliğin daha dar ve pratik sorunlanna yöneltti; bir yandan hâlâ “din”, “akıl”, “ahlâk”, “aydınlanma” gibi sorunlarla uğraşıyordu. Zaten bu nedenle, yukanda belirttiğim gibi, Fichte dünya düşünce tarihinin de bir parçasıdır. Gene bu özelliklerinden ötürü, kısa değil ama uzun vadede, Alman milliyetçiliğinin biçimlenmesine katkılan da Jahn ve Arndt’m büyük ölçüde demagojik retoriklerinden daha derin olmuştur. Ancak bu “daha derin” değerlendirmesi, “daha sağlıklı” anlamına gelmiyor.

Aydınlanma akılcılığının nesnelliği Fichte’ye gitgide itici gelmeye başlamıştı; zaten tanıştıklan zaman Kant da onda bir hayal kı-nklığı yaratmıştı. Romantizmin de yardımıyla, büyük bir değişimden geçerek, nesnelci bir felsefe anlayışından öznelci bir anlayışa geçti. “Kendinden şey”in nüfuz edilmezliğiyle uğraşmaktan kurtulup “ego”nun bütünüyle nüfuz edilir (olduğu sanılan) dünyasına adım attı. Aslında böyle bir yönelişin temellerini de Aydmlan-ma’da bulmak mümkündür: Rousseau! Sonra da bu eğilimi By-ron’da, Carlyle’da, Nietzsche’de yeniden göreceğiz - Hitler’e kadar yolu var (B. Russell, 1961, 618). Ama Rousseau ile sonrakiler arasındaki “mola taşı” herkesten çok Fichte idi.

Fichte ile Hegel, iki Prusyalı felsefe profesörüydü (Hegel doğuştan, Fichte sonradan olma “Prusyalı”). İkisi de öncelikle ve sonuna kadar Prusya devletinin yüceliğini anlattılar (Fichte’nin Jahn ve Arndt gibi başı derde girmeye zamanı olmadı). Ama Hegel bunu tamamen nesnelci bir felsefî metodolojiye oturtmaya çalışıyordu; Fichte ise tamamen öznelciydi. O bakımdan, Fichte’nin devletçiliği ve milliyetçiliği Hegel’inkinden dahi daha etkili olmuştur, çünkü Fichte Alman yüreğinin titreşimlerine daha yakından hitap edebilmiştir.

Fichte’de “ego” belirleyicidir. Ama bu öznelciliğine sapmadan önceki felsefî formasyonu ona “ego” gibi bir kavramın da “ego”yu aşan bir kutsallıkla donanmış olması gerektiğim söylüyordu. Üstelik bu “kutsallık” “dinî” bir kutsalhk da olamazdı. Ne olabilirdi bu?

Fichte bir Alman olduğuna göre, Fichte’nin “ego”su da ancak “Almanlık” olabilirdi. Böylece, Alman milliyetçiliğinin temel öncülüne ulaşmrş oldu. Bu şüphesiz bir “tikelcilik”ti; ama milliyetçilik evrenselleştikçe, bu tikelcilik de, hem her millete özgü tikelliğini koruyacak, hem de hepsinde olmak nedeniyle bir tür “tümellik” kazanacaktr.

Hegel’in “mutlak ldea”sı değildi bu. Onun ve Tann’mn yerini almak üzere hamle eden “Almanlık” tı. “Fenomenler dünyası”nm nihai dayanağı zaten insan bilinçliliğiydi (Berkeley’yi de çarpıttığı belki söylenebilir); ama Hegel’inki gibi genel ve nesnel değil, “millî bir bilinçlilik”. Böylece, dünyayı yaratan insan (ya da “Alman”) kendi ürünü olan dünyayı bilebiliyordu da.

Böylece bir birey olarak Johann Gottlieb Fichte’ye “ego”su ne yapması gerektiğini söylüyordu ve bu “ego” aslında “Alman-lık” olduğu için “birey-aşırı” bir karakteri vardı. Bütün bu sorunsalda, “öz”ümüz mü bize “ne yapacağımızı” söyler, yoksa biz mi “öz”ümüze “ne olduğunu” söyleriz, işin burası pek belli değildir. Daha doğrusu, mantık düzeyinde bellidir de, o mantığın geçerliliği kabul etmek istemeyenler oldukça sorun da devam edecektir.

Bu yollarda “Almanlık” dediğimiz bu “ego” (Freud’un “süper -ego”su ise hiç böyle “millî” değildir) insanlara katıksız bir militarist milliyetçilik salık veriyordu. Bu ideolojinin erkekler tarafından, erkekler için üretilmiş bir ideoloji olması da doğaldı. Fichte işin bu yanlarını da üstlendi. Ona göre erkek “etkin”, kadın “edilgen” di (bunun neye göre bu terimlerle dile geldiğini hiç sormayalım) ve bu da iki cins arasında bir gerilim yaratıyordu. Çünkü “akıl” ikisinde de vardı ve insanlık buna dayanıyordu. Gerilimin çözülmesi için kadında kişisel cinsel istek yerini bir erkeğe doyum vermek isteğine bırakmalıydı. Böylece kendi kişiliğim reddettiğine göre, mülkünü ve haklarını da ona devretmeliydi. Koca “aile reisi” olarak yurttaş oluyordu; o halde devlet özel hayat alanında ona müdahale etmemeliydi.

Bu koşullarda, kadının bir özgürlüğü var mı, varsa nerede ya da olmasına gerek var mı?

Anlaşılıyor ki evlendikten sonra yok, çünkü mülkünü ve haklarını kocasına teslim etmesi gerekiyor. Ama evlenene kadar “özgür” olabilir, olmalı, çünkü haklarını kime teslim edeceğine özgür olarak karar vermeli. Bu durumda, bölümün başında değindiğim, “Purlemerit” nişanı olmadan evlenmeyeceğini söyleyen nişanlı özgür Alman kadınının en parlak örneği olarak ortaya çıkıyor.

Bu felsefeyi Fichte’ye hangi “ego”nun tavsiye ettiği sorusu hâlen açık bir soru.

Çağdaşlan gibi Fichte de herkesten çok Fransa’ya düşmandı. “Ülke işgal altında olduğu için” bir süre susmuş ve ders vermemiş, sonra, 1813 savaşı arifesinde sessizliğini bozmuştu. Taylor, bu kitabına özgü kara mizahı ve ironisiyle, "... Fransızlann Leip-zig savaşında yenilmesi Almanlann Bastille’i yıkmalan anlamına geliyordu,” der (Taylor, 1978, 39). Çünkü Fransızlar yapınca kötü olan bir şey, bu mantığa göre, Almanlar yapınca iyi oluyordu. Ya da sonuçlannm Almanya için hayırlı olması bütün dünyanın da onu kutlamasını gerektirirdi.

Fichte Herder’den etkilenmiş, ama etkinin ötesine geçmişti. Örneğin Herder’in de Alman ırkını, ruhunu, kültürünü göklere çıkarması çok zaman tahammülün sınırlarını zorlar. Ama Herder dünya milletlerine baktığı zaman onlan bir sıra içinde görmüş, herhangi birinin veya Almanlann ötekilere üstünlüğü konusunda bir iddiada bulunmamıştır. Ne var ki Fichte’de durum böyle değildir. Bir kere, ur düşüncesini başlatanlardan biridir. “En eski”, “ilk” anlamına gelen bu örnek Almancada vardır: “İnsan ilişkilerinde mücadelenin değerinin altını çizer ve Almanlan ‘ilk halklar’ arasmda, milletler panteonunda ayncalıklı bir konumu olan bir Ur-volk olarak betimler” (Sperber, 2004, 240).

Fichte’ye göre Almanlar bütün dünyaya değilse de, büyük kısmına, en azından egemen olmaya değecek kısmına egemen olmalıydı. Bunun Almanlar için bir haksızlık olduğunu söyleyen pek çıkmasa da, egemenlik altında kalacaklar arasından itiraz eden çıkabilir.

Fichte gelecekte “daha insancıl” bir dünya kurulması gereğini, bu kelimelerle savunuyordu. Ama bunun gerçekleşeceği düzeni Almanlann kurması gerekiyordu ve zaten ancak onlar böyle bir şeyi başarabilirdi. Bu, Almanların Avrupa’ya sunacağı “hizmet”ti (Taylor, 1978, 38).

İmdi, “Almanlar” derken aslında öncelikle “Prusya” demek istiyoruz, tabii: “Ama Prusya aynı zamanda askerî bir geleneği temsil ediyordu ve dolayısıyla Alman milliyetçiliği Prusya’nın askerî değerleri ile iç içe geçmiş durumdaydı” (Sperber, 2004, 242).

Fichte’nin kendi kuşağının aydınlan arasmda uzun vadede daha derin izler bıraktığını söylemiştim. Bu izlerin çoğu onun düşüncelerinin, yazdığı kitapların sonucudur. Örneğin 1807-8 arasmda Berlin Üniversitesi’nde verdiği konuşmalar dizisi, Reden an die deutsche Nation (Alman Milletine Hitaplar) Alman milliyetçiliğinin klasik metinleri arasmda yer alır. Ama Fichte’nin düşünceleri doğrudan doğruya Alman eğitim sistemini de etkilemiştir. Fichte ve bazı çağdaşlan, örneğin bir teolog olan Friedrich Schleier-macher (1768-1834), “iyi Alman” yetiştirmek için varolan sistemin tepeden aşağıya değişmesi gerektiğim söylüyorlardı. O da, Fichte de, Wissenschaft kavramına önem veriyorlardı. Bunun “bilim” den çok “bilgelik”e, “ilim”den çok “irfan”a yakın olduğu söylenebilir. Fichte’nin “analitik” ve “nesnel” düşünce yöntemine uygun biçimde, bilimi de “ego”nun buyruklanna tabi kılmaya yönelik bir sistemdi. Zamanın, August Wolf ya da Alexander’in kardeşi Wilhelm von Humbolt gibi eğitim sisteminde payı olan kişileri bu düşüncelerden etkilendiler ve imkânlar oramnda bu ilkeleri Alman eğitim sistemine yerleştirmeye çalıştılar - başarılı da oldular.

* *

Böylece, Alman milliyetçiliğinin bu ilk aşamasında, Herder’den Fichte veya Amdt’a gelinceye kadar, militarist bir milliyetçi ideolojide karşımıza çıkmasını beklediğimiz hemen hemen her şeyin yerini aldığını görüyoruz. Herder’le başlayan bir “ulusal öz”e tapınma eğilimi henüz başkalarına karşı bir saldırganlık içermezken bu öge kısa sürede işleniyor, Ascher’in dediği gibi erdemler skala-smda birinci yere “yabancı düşmanlığı” gelip oturuyor. Bunu köklü bir hegemonya özleminden bağımsız düşünmeye imkân yok. O hegemonyanın kurulmasının biçimiyse, o günlerden belli olmuş. Bismarck “kan ve demir” derken bunu sadece birkaç yıl sonra yankılamış oluyor.

Böyle bir askerî güç gösterme sürecinin başlaması için gerekli toplumsal dönüşümü bu erken dönem milliyetçileri oldukça net bir biçimde görüyorlar. Yan-kutsal (“seküler” temellerle “kutsanmış” olma paradoksu) devletinin emrinde disiplinli bir toplum. Bedeni Jahn’mki gibi jimnastikhanelerde, ruhu ailesinde veya okulunda ve hayatının her alanında, genel misyonun gerçekleşmesine yararlı katkıda bulunacak bir “cüz” olmak üzere eğitiliyor, hazırlanıyor.    .

Alman modem militarizminin, bu özellikleriyle, dünyada birinci olduğunu ve tarih sahnesine attığı ilk adımlarından başlayarak, benzerleri arasmda daha baştan olgun bir giriş yaptığını herhalde söyleyebiliriz. Ama bu, henüz bu aşamada, genellikle aydınlar ve intelligerıtsia düzeyinde baktığımızda bu olgunluğu gösteriyor. Eğitilmişliğin daha alt basamaklarına indikçe, militarizmin dışında kalan veya ona direnenlerin sayısı da çoğalacaktır. Buradan konumuzla ilgili şöyle bir sonuç çıkarılabilir: Militarizm, bir toplumda yaygın bir propaganda ile egemenlik kurabilir. Bu nedenle, eğitim düzeyi daha yüksek kesimlerde kabul edilme oranı da yükselir. Öte yandan, 1848 sonrasında ve 1871 sonrasında Alman Sosyal Demokrat Partisi’nin ülke çapında aldığı oylara bakınca, bu milita-rist-milliyetçi ideoloji ve yapılanma ile mücadelenin bir hayli yaygın olduğunu da görüyoruz. Gerçi bu direniş belirleyici, hattâ etkili olamadı. Birçok kritik dönemeçte aşağıdan yukarıya bir başkaldırma yaşanmadı. Ama bu “uysallığı” herkesin olup bitenleri onayladığı şeklinde yorumlarsak yanılmış ve aynca Alman toplumunun bu gidişe katılmayan epey kalabalık kısmına haksızlık etmiş oluruz.

Almanya’nın kuruluşuna kadar milliyetçilik ve militarizm

Napoleon’un ortadan kaldırılmasından Prusya’da Bismarck’m iktidara gelmesine kadar geçen sürede çeşidi Alman siyasî birimleri, genel yapısal çelişkilerin etkileri altında epeyce yalpalamak yıllar geçirdiler. Bu yılları, bir bakıma, önceki bölümlerde anlattığım “ilerici-demokratik” özlemleri ve iddiaları olan bir milliyetçiliğin yerini, böyle iddialardan vazgeçmiş bir milliyetçiliğe bıraktığı dönem olarak tanımlamak da mümkündür.

Yukarıda, 1819’da Jahn’m, Amdt’m ve başkalarının geçici olarak susturulmasına değindim. Bunu o yıl Kotzebue’nun öldürülmesine bağlayabiliriz. Gerçi öldüren akıl hastası bir öğrenciydi ama Mettemich bunu pekala planlı olabilecek bir tehdidin ilk adımı olarak sunup prensleri korkutmayı başarmıştı. Bunlann arasmda Prusya bile vardı. Yasaklar ve baskı uzun sürdü; sonra, 1830’da-ki ayaklanmalarda Fransa’da Bourbon hanedanının tahtını yeniden kaybetmesi, Alman hanedanlannı büsbütün korkuttu; “milliyetçilik” hâlâ monarşiye, aristokrasiye düşman, radikal, eşitlikçi bir hareket gibi görülebiliyordu. Almanya’da bu biçimleri almadığının ve almayacağının anlaşılması çok çabuk olmadı. Çünkü bu radikal düşünce biçimlerini benimseyenler çeşitli irili ufaklı Alman devletlerinde de vardı. Ama azınlıkta ve güçsüzdüler. Güçsüz olduklan 1848 başkaldırmalannda bir kere daha kanıtlandı. Gene en güçlü siyasî muhalefet Prusya'daydı.

Prusya'nın askerî sistemini III. Friedrich Wilhelm, Harbiye Nâzın Boyen ile biçimlendirmişti. Prusya ordusunun iki kısmı olacaktı: 1) Düzenli ordu, 2) Landwehr yani milis. Buna göre 20 yaşma gelen her erkek orduda üç yıl askerlik yaptıktan sonra milise geçecekti. Milis de 2 yıl askerlik gerektiriyordu. Bundan sonra “birinci yedek” olarak altı yılı vardı. Altı yıl da “ikinci yedek” olarak geçecekti. Tabii bunlar hep savaş çıkmışsa söz konusu olacaktı.

Hükümet topluma askerliği bir yük değil, bir şeref olarak sunduğu halde, toplumu buna ikna etmek kolay olmadı. Şaşılacak kadar çok çeşitli itirazlar yükseldi ama bunların çoğunun gene de bir ortak noktası var sayılırdı: aristokratik ayrıcalıklar toplumunun mantığına uygun, “Oğlumu alamazsınız”dan “Uşağımı alamazsınız” ya da “Bekçimi alamazsmız”a varan protestolar. Yoksul sınıflar tabii böyle zırva itirazlarda bulunmadan ortadan yok olma yolunu seçiyorlardı. Kaçamayanlar arasmda sınıf sorunları da patlak vermekte gecikmedi. Kısacası, her şeye rağmen, istenen Prusya ordusunu kurmak kolay olmadı. Hattâ bu da, daha abartılı militarist biçimlerin benimsenmesini teşvik etmiş olabilir. '

Bu koşullarda, ordudan sorumlu olanlar, askerliği çekici kılacak çeşitli çareler düşünmeye başladılar. Süre kısaltıldı, yirmi yaşma girmeden asker olmak ve birliğini kendi seçmek gibi imkânlar tanındı (kendi çevresinde kalabilmesi için); yeniden bazı profesyonelleştirme tedbirleri de düşünüldü. Kilisenin birlikleri ve silâhlarını kutsamaları da ihmal edilmedi ama bunlann hiçbiri çok etkili olmadı.

Şaşılacak bir şey, ama, toplumun çeşitli kesimlerini, festivaller, içki geceleri vb. ile asker olanlann askerliğini kutlamaya ikna etmek, daha da önemlisi, üniformalan şıklaştırmak, çok daha etkili oldu. Landwehr de benzer tedbirlerle popülerleştirildi. Çeşidi biçimlerde, toplumda “üniforma”nm onurunu, statüsünü .vb. koruma tedbirleri bunlara eşlik etti. “Ayrıcalıklar toplumu” alışkanlık-lannın hâlâ yaşadığı ülkede, üniforma, alttan gelen insanlara bir çeşit ayncalık ve dokunulmazlık kazandırdı. Bu da, tabii, toplumda askerlikle ilgili her şeyin adamakıllı yüceltilmesiyle atbaşı giden bir süreçti.

Bu gibi, aslında oldukça basit tedbirlerle, “askerlik yapıyor olma” durumunun itibannı yükseltmeyi bir ölçüde başarmış olmalılar ki, Yahudiler arasında askerlik yapma talebi yaygınlaşmaya başladı. Almanya’da da “korkak Yahudi” ideolojisi çok yaygındı ve köklüydü. 1848’den sonra Yahudiler askere alınmaya başladı ama bu durum genelleşmediği gibi ideoloji de fazla değişmedi.

Zamanla askerliğin (hangi rütbe veya biçimde yapılırsa yapılsın) özel bir statüsü olduğu, devlet ve kayser için çalışma şerefinin her biri kendi kişisel çıkan için koşuşan sivillerin şerefiyle kıyaslanamayacağı düşüncesi topluma benimsetildi. Örneğin 1849’un bir olayı bu dönüşümün de bir kanıtı gibidir. Yirmi dört Vestfalya-lı genç Landwehr’e katılmak üzere bir çiftçiyle yüklerini taşıtmak konusunda anlaşıyorlar. Sonra, yolda, kendileri de arabaya binmek isteyince çiftçi buna engel oluyor. Bunun üstüne adamı iyice dövüyorlar. Normal koşullarda çiftçi toplumsal hiyerarşide onların üstünde kabul edilen biri, ama asker olarak bunu yapabiliyor ve bir kovuşturmaya da uğramıyorlar (her ne kadar yerel basında protesto edilse de).

Bu gibi eleştirilerin de etkisi olmuyor. Frevert’in şu betimlemesi Prusya ordusundan başkalarını da betimler:

Ama kurumun eleştiriye aleıjisi vardı. Söz konusu olan sorun ister askere ayrılan kaynak olsun, ister sivillerin askerî yasadan kuşkulan, Prusya ordusu böyle şeylerden etkilenmezdi. Ordu açısından bakıldığında davranışı tamamen meşruydu, esprit de corps fikrini uygulamaya koymaktan başka bir şey yapılmıyordu: içeride dayanışma ve koşulsuz sadakat, toplumdan radikal biçimde kopmuş ayn bir dünya içinde yaşamak (Frevert, 1998: 83).

Frevert’in bu tespitinde, her yerde ordularda (yani subay kadro-lan), dolayısıyla militarizmde karşılaştığımız fenomene geliyoruz: Sivillerden kopma, onlardan, biraz da (veya çok) küçümseyerek, hayatlannı ayırma, izole bir biçimde, “hemcins”leriyle bir arada yaşama eğilimi. Bir çeşit “lojmanizm”, “mahfelizm”.

Ancak genel olarak “asker olmak” tan mutlu olanlar erlerden çok önce, bu son alıntı paragrafta değinilen Prusyalı subaylardı. Erlere askerliği sevdirmek de, öncelikle bu Prusyalı subaylar nedeniyle güç oluyordu; çünkü tepeden bakışlan, insanlık dışı disiplin anlayışlan, sertlikleri, eksiksiz cezalarıyla, askerlik yapmayı katlanılır bir iş olmaktan çıkanyorlardı. “Eline silâh verilmiş halk” kavramı zaten bütün Alman devletlerinde aristokrasinin (hattâ bir kesim burjuvazinin de) korkulu rüyasıydı. Asker olduklan süre içinde “sivil toplum”a karşı bazı ayncalıklarla donatılmış olduklannı görmek bir mutluluk sağlasa da, subaylar karşısındaki mutlak çaresizlikleri bu mutluluğun önemli bir kısmını silip atıyordu. Subaylar ise, profesyonel olmayan bir orduda silâhlandırılmış insan-lann yarattığı tehlike karşısında bu disiplinin kaçınılmaz olduğunu durmadan tekrar ediyorlardı.

Tabii bunun karşıtı görüş de vardı (hep oldu). Liberaller, bu şekilde devşirilmiş ordunun Prusya mutlakiyetçi sisteminin hizmetinde olduğunu -haklı olarak- söylüyorlardı. Diet’in Köln temsilcilerinden Leue ordunun halkı dış düşmanlardan koruyacak yerde, daha çok yurttaş özgürlüğünü bastırmada görevlendirildiğini ve yurttaşlara karşı kullanıldığını söylemişti (Frevert, 1998, 84). Yetkililerin her durumda orduyu yardıma çağırması, militarizmi güçlü Almanya’da, özellikle sol içinde, güçlü bir anti-militarizmin de şekillenmesine yol açtı.

Leue’nin kampında olup da “Jandarma biz... Biziz yalnız dost sana... Elini uzatsana,” romantizmiyle sonuç alınabileceğine inanan az sayıda aydın vardı ama tarihî olaylar her seferinde Leue’yi doğruladı. Bu, Prusya ordusunun, subay kadrosunun, toplumdan devşirilen askerler üzerinde kurduğu disiplinin başarısını gösteren bir olgudur.

Bu teşhisin doğru olmadığını iddia eden kimse zaten yoktur. Prusya askerî geleneğinde subaylar sadakat yemini etmek zorundaydı; bunsuz subay olamazlardı. Ama, kime sadakat? Tabii krala. Korumakla, uğruna ölmekle yükümlü oldukları kişi ya da kurum kraldı. Liberaller bu durumdan hoşnut değillerdi. Hele ülkede bütün boşluklarına rağmen adına “anayasa” denen bir şey çıkabilmişse, sadakat yemininin hedefi de bu olmalıydı. Ama hayır, Prusya ordusu krala bağlıydı ve kralm da anayasaya ne kadar bağlı ya da ne kadar “muhabbetli” olduğu belliydi.

Ordunun, kendisini monarşist modelin savunucusu rolünde gördüğüne, anayasal, liberal ve daha da kötüsü demokratik ilkelere yönelik her türlü hareketi reddettiğine dair bir şüphesi yoktu. Ordu açısından ödevin yerine getirilmesi sözünün anlamı, muhafazakâr ve kraliyetçi inançlarla özdeşleşmek demekti (Frevert, 1998, 71).

“Anayasaya bağlılık”, bu subay kadrosuna, “bir kâğıt parçasına bağlılık” gibi görünüyordu. Gayriciddi bir şeydi. Kimse orduya, kime sadık olacağını söyleyemezdi. Subaylar “emir-komuta zinciri”nde bir “kişi”den emir almaya alışıktır. Sadakatlerinin de, bir anayasa gibi, soyut ilkeler içeren bir kâğıt parçasına değil, bir kişiye olmasını tercih ederler. O kişinin hayatta olmaması da o kadar önemli değildir.

Eritme potası olarak ordu

19. yüzyılın toplumsal ve teknolojik koşullarının dinamizmi bütün Avrupa ülkelerinde askerlik sisteminin nasıl olması gerektiği sorununu sıcak bir tartışma konusu haline getiriyordu. Bir uçta muhafazakâr Birleşik Krallık, hâlâ gönüllü temeline oturan bir orduyla gidiyordu ve daha epey süre gidecekti. Bütün bu toplumlann başlıca derdi, yukan sınıflan bu işten bağışık tutacak bir yöntem bulmaktı, diyebiliriz. Bu sadece hali vakti yerinde olanların bir “kaytarma” isteği veya “ayncalıklı olma” alışkanlığıyla açıklanabilir bir şey değildir. Onlann normal işlerini yürütmeleri çok zaman toplumun genel çıkanna da daha uygundu, çünkü bu insan-lann toplumda gördüğü işi görecek insan azdı; oysa sıradan bir askerin yerine bir başkasını koymanın fazla bir sıkıntısı çekilmezdi. Bu koşullarda “herkese askerlik” sistemini icat eden Fransa dahi askere çağnlan bu tipte birinin, yerini almaya gönüllü birini bulup (bu tabii kural olarak parayla satın alman bir hizmetti) getirmesini onaylıyordu. Çeşitli Alman devletleri de Fransa’mn bu esnekliğini taklit ediyorlardı. Ama Prusya bunlann dışındaydı. Prusya “herkese askerlik” yöntemini en katı biçimde uygulayan ülke oldu. Burada sorun, genel ideolojide, “Bu da askerlik kadar önemli,” sözünün bir meşruiyeti olup olmamasıyla ilgili.

Böyle katı olabilmesinin başlıca nedeni, askerliğin değerini, fiilen askerlik yapanlara değilse de (çünkü burada hâlâ çok başanlı değildi), genel olarak topluma gittikçe daha yaygın biçimde kabul ettire-bilmesiydi. Askerlik ve askerler toplumda, yani bütün Almanya’da bir “yükselen değer” haline getirilmişti. Bütün bunlara rağmen, hali vakti yerinde olanlar, Prusya dışındaki Alman devlederinde belirli bir nakit ödeyerek oğullannı askerlikten bağışık tutma imkânını kullanmaya başladılar. Örneğin Frevert’in alıntı yaptığı bir Hei-delberg profesörünün Baden yerel meclisine söylediği sözler bu dönemde hüküm süren değer kargaşasını yansıtır: “Oğlum kendisi subay sınıfı saflannda bir kariyer yapmak istemeseydi, ben de oradan buradan biriktirdiğim paralann son kuruşuyla, benim durumumdaki bütün babalar gibi, oğlumu kutsal yurt savunması görevinden bağışık tutmak isterdim, açıkça itiraf edeyim” (Frevert, 1998,108).

Yani “kutsal yurt savunması”nm kutsallığı tartışılmıyor; buna karşılık hiç de kutsal olmayan bir parasal ödemeyle bu kutsallıktan “kurtulmak” sözleri de telaffuz edilebiliyor - ama delikanlı kendisi subay kariyeri yapmak istiyor... Oysa bütün babalar... vb.

Sonuç olarak, bu yöntem yaygındı ve “bağışıklık” getirilmemiş ama bu parasal kurtuluş yolu açık tutulmuştu. Böylece biriken bu paralar, ödeyenin yerine gelip askerlik yapan kişiye, terhis olma durumunda ödeniyor ve bu bir çeşit “hayata başlama” ikramiyesi oluyordu. .

Bu durum, genel olarak, subay kadrosunun da hoşuna gidiyordu. Çünkü böylece yoksul sınıflardan gençler askere geliyor, subayların da onlara saygı göstermesi gerekmiyordu. Hiç “Sie” demeden “du” diye hitap edebiliyorlar, hakaret edebiliyorlar, çok yaygın bir yöntem olan dayağı da rahatça uygulayabiliyorlardı. Okullarda yasaklanan dayak orduda serbestti ve çok zaman seyirci önünde eda ediliyordu. Haksızlığa itiraz etmek, haksızlık yapan üstü şikâyet etmek hiç yaygın değildi, çünkü bunun arkası çok kötü gelebiliyordu - reddedilme ya da “intikam”! Veya ikisi de! Zaten üstlere ceza verilecek olsa da, bunlar gülünç derecede hafif şeylerdi. Fiziksel şiddete karşı tepeden gelen tedbirler hiç yok değildi, ama böyle bir şey olunca subaylar hemen direnişe geçiyor ve bildikleri düzeni devam ettiriyorlardı.

Bunlar üst üste geldiğinde, asıl militarizmin babası Prusya olsa da, öteki Alman devletlerinin bunun pratiğinde Prusya’nın gerisinde kalmadığını, pek çok konuda onun yaklaşımlarını paylaştığını, kimi zaman da onu sollayıp geçtiğini görürüz. Örneğin son olarak dayak gibi bir konuya değindik. Somut gerçeklik düzeyinde ve günübirlik askerî hayatta neler olduğunun güvenilir bir envanterini tutmak mümkün değil, ama Prusya dayak uygulamasını ötekilerden kırk yıl önce yasaklamıştı - hiç değilse kâğıt üstünde.

Özellikle bu zayıf krallıkların ve prensliklerin “silâhlı köylüler” korkusu, zaman içinde, varlıklı sınıfları kendi oğullarını askere göndermeye ikna edecekti. Çünkü böylece, silâhlı olma ayrıcalığım bu potansiyel başıbozukların tekelinde bırakmamış oluyorlardı. Başıbozuğun tepesinden disiplin sopasını eksik etmemek hususunda hiçbir yerde bir görüş ayrılığı yoktu. Ama sivil mi askerî üzerinde, askerî mi sivil üzerinde egemen olmalı, tartışması daha epey sürdü. Örneğin bir Württemberg sözcüsü Prusya ile İsviçre sistemlerini karşılaştırıyordu: Prusyalı bir genç orduda çok uzun zaman geçirdiği için bu ona “askerî bir karakter” veriyor; ama sivil hayata döndüğünde bu ast-üst ilişkisine koşullanmış oluyor. O zaman sivil alanı askerileştirmiş oluyoruz. Oysa İsviçreli orduda fazla vakit geçirmiyor, ayrıca da sivil hayatta alışık olduğu eşitlik ve serbesdiği askere taşıyor. Hangisi daha iyi?

Württembergli sözcünün kendi yargısı soruyu sorma biçiminden anlaşılıyor. Ama işler onun istediği gibi gitmedi. Almanya büyüktü ve büyüyecekti. Bu tür iddialarla İsviçre tipi bir savunma mantığı bir arada yürümezdi. Prusya bir yana, öteki küçük Alman devlederi bile o modelle bağdaşamazdı. Dolayısıyla, kısmen Amerika’nın da mantığına uyan bir “silâhlı halk” modeli Almanya’da kabul görmedi. Amerika’nın bugünkü NRA’sma [Ulusal Tüfek Birliği] benzetilebilecek Frankfurt Tüfek Kulübü var, örneğin. Benzer başka kulüpler var. Bunlar hep bir “halk ordusu” modeline yakın düşünen insanların girişimiydi.

Amerika’nm Anayasa’sma eklenen ikinci Amendment’ta [Düzeltme] , çok belirgin olmamakla birlikte, silâhlı bir milisin varlığı yalnız dışarıdan bir saldın için değil, içeride yetkisini kötüye kullanacak bir hükümet için de düşünülmüştür. Almanya’da bu ruh halinin bir karşılığı yoktur. Tabii feodal ve monarşist Avrupa’da karşılığı bulunacak başka bir ülke de yoktur.

Anlaşılır şekilde, Liebknecht (Wilhelm) de 1868’de İsviçre sistemini tercih ettiğini söylemiş, toplumu, “Prusya’nın boynumuza geçirdiği askerî antlaşmalar ilmiği”nden kurtulmaya çağırmrştı. Daha önce de söylediğim gibi, Almanya’da her zaman güçlü muhalefet olmuştur. Gene vardı. Ama bütüne, bu bütünün genel bi-linçlilik düzeyine, benimsediği değerlere baktığımızda, tartışmanın gerçek içeriğinin kavrandığını söylemek mümkün mü? Sanki pek değil. Tartışılan, Almanya’nın askeri gücünün yükseltilmesi; daha doğrusu, bu hedefe hangi yöntemle daha kolay vanlacağı. Böyle bir “yükselme”nin sonucu ne olacak? Bu, bir yerlere saldınp ele geçirmek için mi iyi? Yoksa “yurdu savunmak” için mi? Kime karşı? Birtakım kurumlan Alman halkına karşı savunmak da olabilir mi, işin ucunda? Kitleler bu sorulara pek dikkat etmediler ya da ilgi duymadılar, ama “İsviçre tipi” diyen de, “Prusya tipi” diyen de, ortadaki, her duyduğunu “Askerî gücümüzü büyütmeliyiz,” diye anlayan kişinin bu duyarlılığına katkıda bulundu.

Güney Almanya devletlerinin askerî örgütlenmelerinin biçimi ve amacıyla ilgili iç politikaları hakkında bitmez tükenmez tartışmalar 1870-71’deki Fransa-Prusya Savaşı ile nihai olarak kesildi. 1870’te Prusya’nın askerî yöntemlerini kabul ettiler ve Prusya’nın askerî yapılarını uyarladılar, “yurttaş-asker” hayalinin kapağını da bir daha açmamak üzere kapattılar. Bu rüya 19. yüzyılın ilk yıllarında doğmuş, Vormârz’in silâhlı yurttaşlar olmanın bir hak olduğu talebinden beslenmiş, 1848 Devrimi’nin milis deneyimlerinde devam etmiş, 1860’ların özel savunma demeklerinde de varlığım sürdürmüştü. Öte yandan, sadece alt sınıflardan adamlartn katılıp orta sınıfların titizlikle kaçındığı bir askerî kurum da zeit-geist’ı (dönemin ruhunu) yansıtmıyordu... Prusyalı akranlarının 1814’ten beri yaşattığı “bütün milletin eğitildiği okul”dan onlar da geçecekti bundan böyle (Frevert, 1998:140-41).

1871 -1918 arasında Alman milliyetçiliği ve militarizm

İyi bir falcı, baktığı kahve telvesinde ya da avuç çizgilerinde geçmişle ya da gelecekle ilgili “vision”lar gören birinden çok, falına baktığı insanın kendine nasıl bir gelecek istediğini iyi kavrayan biridir. Bu bakımdan Bismarck’m iyi bir falcı olduğunu söyleyebiliriz. “Kan ve demir” derken, kendi varmak istediği yeri de, “millet”inin varmak istediği yeri de çok iyi kavramıştı. Dolayısıyla Alman Birliği’nin gerçekleştirilmesinden sonra Prusya’nın veya bu yeni Almanya devletinin, Reich’m, Alman toplumuna özel bir militarizm propagandası yapmasma fazla gerek kalmıyordu. Varolan durum başlı başına bir propagandaydı. Bu kısacık sürede (yani 1866-71) vanlan yer belliydi, ama asıl oraya hangi araçla gelindiği, besbelliydi.

Sanayi Devrimi sonrasında, hiçbir toplum, önemli teknolojik atılımlar yapmaksızın dünya önderliğine adaylığını koyamaz. Prusya veya Almanya, ordusunu, genelkurmayını ne kadar iyi örgütlerse örgütlesin, donatırsa donatsın, ayağını sağlam basacağı bir maddi temel olmadıkça dünya önderliği yarışına giremez ya da bir gaflet anından yararlanarak elde ettiği 1866-1871 kazanımlan-nı uzun vadede elinde tutamazdı. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kumlan “iki kutuplu dünya”da bu kutuplardan birinin lokomotifi Sovyetler Birliği olabildiyse, bunun altında da, en az sosyalist ideolojinin çekimi kadar, bu kocaman toplumun gücü ve takatinin büyük bir kısmını teknolojik gelişmeye yönlendirmesi yatıyordu.

Danimarka zaferi, ama asıl Avusturya’ya karşı Yedi Hafta Savaşı zaferinden sonra Prusya ile Avusturya aynı yılın yazında, 23 Ağustos 1866’da, Prag’da imzalanan antlaşmayla Alman dünyasının vardığı son dengeyi resmileştirdiler. Avrupa'nın geri kalan kısmının bu gelişmeler üzerinde hemen hemen hiçbir etkisi olmadı. Sürecin kendinde yer almadıkları gibi, sürecin sonuçlarını da seyirci konumunda izlediler.

Bismarck, kazandığı askerî zaferle dünyaya gösteri yapmak, böylece Avusturya’nın duyduğu utancı büyütmek, bunu bir “ulusal gurur” konusuna dönüştürmek istemiyordu. Hem de hiç istemiyordu. Gene de, kazanan kazandığını, kaybeden kaybettiğini bilmeliydi. Grossdeutschland projesi kapanmıştı; kleindeutschland büyüyerek devam ediyordu. Avusturya İtalya yarımadasında elde ettiği topraklan -şimdilik- koruyadursun, Main Nehri’nin kuzeyinde kalan Alman prenslikleri Prusya ile birleşiyordu: Schleswig-Holstein, Frankfurt, Hannover-Nassau, Hessen-Kassel. Böylece, Ruhr bölgesi büyüyen Prusya’ya katıldı; Prusya Almanya olunca, bu bölge de bu yeni ülkede sanayileşmenin merkezi oldu.

Almanya’nın ekonomik-teknolojik şahlanması, 1871’de vardığı askerî-siyasî tırmanışın arkasından geldi - ama çok da “arkasından” değil. Krupp’un Essen’de açtığı fabrikada 1848’de 72 işçi çalışıyordu; 1873’te 12.000 kişi olmuştu. Siemens&Halske de 1847’de kurulmuş bir firmadır. İlk sermayeyi ortaklardan birinin kuzeni ödünç vermişti (Wemer’in kuzeni Georg) ve firmanın maaş ödemeye başladığı ilk “çalışan”, gene ortaklardan birinin bir kardeşidir. Yüzyılın bu son çeyreğinde Sanayi Devrimi bütün Batı Avrupa’da dev adımlarla ilerliyordu. Ama bu ilerleme içinde ötekilerin önüne geçmeyi başaran ülke (en başta Almanya ile Belçika’yı saymak gerekiyor) “Çizmeli Kedi” masalında anlatılan türde adım atmayı da başanyordu.

Bu maddi ilerlemenin maddi kısmını sözle değil de, sayılar ve istatistiklerle vereyim. David Thomson’ın Europe Since Napoleon adlı kitabında Avrupa ülkelerinin ekonomik büyümelerini gösteren karşılaştırmalı tablolar, bunun nasıl dramatik bir süreç olduğunu söze ihtiyaç bırakmadan, yeterince net bir şekilde gösteriyor (Thomson, 1990: 378-81).

GRAFİK 1 İnşa Edilen Demiryolları (1000 km)

1 Grafikteki üç kolon, yirmi yıllık aralarla 1870-1910 arasında kullanımda olan demiryollarının uzunluğunu göstermektedir, Aradaki uzunluk farklarına o sırada yapım aşamasındaki demiryolları dahildir Demiryolu inşasının "altın yıllan", Ingiltere'de 1870'ten önce başlamışken Rusya'da 1890’dan sonradır; ve Fransa, Almanya, İtalya ve İsviçre 1870-1890 arasında demiryolu uzunluklarını bir önceki dönemin iki katından fazlasına ulaştırmışlardır.

Fransa

Almanya

Birleşik Krallık

İsviçre ■ 3

2 Grafik her ülkedeki demiryolu yoğunluğunu göstermemektedir. Belçika gibi küçük bir ülkede ve daha kısa mesafede sunulan demiryolu hizmetleri Ispanya'dan her zaman daha iyiydi.

4 5

Birleşik Krallık Almanya Fransa

Birleşik Krallık Almanya Fransa

Birleşik Krallık Almanya Fransa

1871 1890 1910

M

lO

(O

Birleşik Krallık Almanya Fransa

Birleşik Krallık Almanya Fransa

Birleşik Krallık Almanya Fransa

1871 1900 1913

GRAFİK 4

Toplam İthalat ve İhracat 1875-1913 (milyon pound)

Sayılar ve istatistiklerin anlattığı hikâye böyle olmakla birlikte, niceliksel gidiş hakkında bir fikir edindikten sonra, bunun nasıl bir sistem içinde başarıldığına da göz atmamız gerekiyor. Çünkü bütünsel olayın bu yanı da ele aldığımız konuyu aydınlığa çıkarmak bakımından en az doğrudan doğruya “askerî” gelişmeler kadar açıklayıcıdır.

Dediğim gibi, “bütünsel olay” içinde askeri ve ekonomik başarı, bazen biri öbürünün bir miktar önünde, ama genellikle yan yana, devam etti. Gelgelelim, ekonomik başarının temelinde de askeri yöntem bir biçimde yer alıyordu. Çünkü bu kitapta ele alman ülkeler, kapitalizmin yolunu açan öncü ülkeler gibi, bir laissez-fa-ire ideolojisine doğal bir zemin hazırlayacak “kendiliğinden” bir

ekonomik süreç tanımadılar. “Arkadan geliyor” olmanın kaçınılmaz determinizmine uyarak öncülerin vardığı yere onlardan daha kısa sürede varmak ve sonra da mümkünse onlan geçmek üzere, onların “kendiliğinden” gidişinden farklı bir yöntem geliştirmek gereğini duydular. Bu onlan 1917’yi izleyen süreçte Sovyetler Birliği’nin uyguladığı “komuta ekonomisi” gibi radikal biçimde farklı bir yönteme götürmedi, çünkü hiçbir zaman kapitalizme ve sınıflı topluma karşı bir düşmanlıklan yoktu. Ama her şeyi birtakım “burjuva”ların kişisel çıkara hapsolmuş inisiyatiflerine bırakmak da istemiyorlardı. Böyle bir “yolçatı”nda, çözüm, devletin her işte olduğu gibi ekonomik kararlarda da nihai karar mercii ve nihai koordinatör olması ilkesini kabul etmeyi gerektiriyordu. Dolayısıyla siyasî rejimleri gibi, ekonomik rejimleri de hiçbir zaman tam “liberal” olmadı. Ama, tabii, “sosyalist” veya “komünist” de olmadı. Şimdiye kadar, Almanya üstüne bu iki bölümde, burjuvazinin toplumun en prestijli sınıfı olmadığını gösteren yeterince örnekle karşılaştık.

Şu halde, ekonomide de temel yöntem buydu: Ekonomi, genel, ulusal hedefe varmak üzere, devletin yönlendirmesiyle kurulup işleyecekti. İşleyen ekonominin tek tek birimleri de toplumun merkezinde yer alan ordunun genel örgütlenme mantığını kendi alanlarında yeniden üretir biçimde çalışacaktı. İşverenler gibi işçiler ve onların örgütleri de öncelikle sınıf çıkanm (sınıf bencilliğini, diyebiliriz) değil, yüce ulusal çıkan gözeteceklerdi (ya da, yasalar, devletin onlara bunu gözeterek davranmayı göstereceği şekilde hazırlanacaktı).

Bunlar yapıldı ve bunların yapılmasından -yaptıranlara göre-olumlu sonuç alındı. Demek ki askeri sivilleştirmek değil, ama sivil toplumu askerîleştirmek daha iyi bir model oluyordu (1870 öncesi, ordunun nasıl kurulması -İsviçre mi, Prusya mı?- gerektiği ve 1870’in cevabı). Böylece, Alman militarizmi, askerî alanla birlikte, ama belki daha da köklü ve inandırıcı bir biçimde, ekonomik başarı sayesinde toplumun tartışılmaz ideolojisi haline geldi.

Bu noktada konudan biraz uzaklaşarak, bunun hâlâ, bugün de, bazı kesimler için geçerliliğini koruyan bir tez olduğunu söyleyeyim. Şöyle bir argümanla her zaman karşılaşabilirsiniz: Almanya siyasî tutkuları ve onlara bağlı siyasî kararlan nedeniyle savaşlara yol açtı ve yenildi. Ama bu toplumsal-ekonomik örgütlenme tarzı ile yürütülecek bir kalkınma çabasının ille bir savaşla sonuçlanması gibi bir zorunluluk yok. Savaşmayan bir Almanya, gene, ekonomik bakımdan son derece güçlü bir Almanya olacaktı. Şu halde Almanya’nın kalkınma modeli niye taklit edilmesin?

Bu soruyu enine boyuna tartışmanın yeri değil bu kitap, çünkü bu sorular bizi kısa zamanda kendi sorunsalımızın dışına taşır, daha çağdaş birtakım örnekleri tartışmaya başlar ve dağılırız. Ama bir tezi kanıdamak değil de bir tavır belirlemek çerçevesinde birkaç şey söyleyebilirim.    ,

Genişleme ve hegemonya kurma gibi hedefler gözetmeden

1870-1914 arasmda Almanya’nın gerçekleştirdiği hamleyi açıklamak çok zor. Böyle bir milliyetçiliğin ve ona eşlik eden militarist bir örgütlenme ve eylem biçiminin, başlangıçta yayılmacı amacı olmadığı varsayımını bütün güçlüğüne rağmen kabul etsek bile, ekonomik amaçlarını gerçekleştirdikçe yayılmacı bir bakış açısı üretmeyeceğini de pek düşünemeyiz sanıyorum. Tabii bu arada böyle militarist olmayan sistemlere de bakalım. Liberal Britanya’nın veya liberal Amerika’nın hegemonya hedefi olmadığını söylemek mümkün mü ya da dünyanın bilinen tarihinin verilerine uyuyor mu? Hayır. Ama araya bir de militarist-milliyetçilik girince, bu özlemin payı ve dozu gittikçe artıyor ve saldırganlık önlenemiyor.

Saldırganlıktan bağımsız olarak, bir işi “güdümlü” diye nitelenecek bir yöntemle yapmanın “başarı”sı konusuna gelelim.

Bir genelleme yapayım önce: Doğal, organik bir gelişmenin kendi sonucu olmayan, belirli bir amaca ulaşmak için o alana bilinçli -ve zorlama- bir müdahaleyle elde edilen bir başarının uzun ömürlü olacağına ya da yaygınlaşacağına inanmıyorum. Başka bir terminoloji kullanarak bu iki prosedürü “aşağıdan yukarıya/yukarıdan aşağıya” çerçevesi içinde de ele alabilirdik. Belki çok monoton ama, bu ikilem karşısında benim kesin, değişmez tercihim hep birinciden yanadır.

Örnek olarak spor alanından bir iki olay hatırlatayım. Bilindiği gibi genel olarak spor ve onun içinde futbol dünyada çok popüler. Dolayısıyla kendini bir nedenle -hemen şaşmaz bir biçimde “siyasî” bir nedenle- dünyaya göstermek, kendini kanıtlamak isteyen ülkeler burada başarılı olmaya büyük özen gösteriyor, büyük kaynak ayırıyorlar. “İki-kutuplu dünya” düzeni devam ederken, öncelikle Olimpiyat Oyunları tam da bunun için kullanılırdı.

Hatırlıyorum, bir Dünya Futbol Şampiyonası’na Kuzey Kore çok çalışıp gelmişti. Kendi komünist ya, “kolektif futbol” oynayacak, falan. Gerçekten de fırtına gibi başladı, yendi, kimsenin beklemediği bir yerlere tırmandı - ve dolayısıyla amaçlandığı gibi bir sansasyon yaram. Ama o tırmandığı yerde Portekiz’in, büyük oyuncusu Eusebio’nun (Mozambik asıllıydı) parladığı maçta Kuzey Kore’yi çok kötü dağıttığını hatırlıyorum.

Kuzey Kore takımı böylece elendi ve bir daha futbolda “Kuzey Kore” mucizelerinden söz edildiğini işitmedik. Belli ki sınırlı sayıda genç insanı -kim bilir kaç yıl öncesinden alıp- özel bir şekilde çalıştırarak birtakım becerileri öğretmişlerdi. İnsandan çok robot yapmaya benzer bir durum. Kuzey Kore’de insanlar futbolu geleneksel olarak oynamış, bunu kendilerine içselleştirmiş olsalar, bu özel girişim daha iyi sonuç verebilir veya özel girişime gerek olmadan başarı kazanılabilirdi. Ama durum böyle bir durum değildi. Sonunda insanlar robotları yendi.

Bütün bu “güdümlü” girişimlerde kaçınılmaz bir “robot” havası vardır.

Doğu Almanya’nın, özellikle kadınlarının, “sportif’ başarılarını düşünün. Rejim yıkılınca bunlann ne biçim hormonlarla, doğa dışı yöntemlerle, yanş kazanacak robot olarak yetiştirildiğini gördük. Böyle “devlet politikası” olmaksızın da kim bilir nerede neler yapılıyordur! Modem dünyanın bu “başan” tutkusunun sonu yok, yapmayacağı şey de yok.

Ama rejim yıkılmasa ne olacaktı? Pis kokular ortadaydı ve durum herkese antipatik görünüyordu. Kuvvetli bir ihtimal, dünyanın oturup tartışıp Doğu Almanya’yı bu gibi spor yanşmalannın dışında bırakmaya karar vermesiydi - Güney Afrika’ya uygulanan boykot gibi.

Toparlayacak olursak, yaşadığımız dünyada “eşitsiz gelişme” diye bir kural varsa, elbette bu akıntıya karşı kürek çekmeye kararlı olanlar da çıkacak. Birileri, başka yöntemler kullanarak yarışta öne geçmeye çalışacak. Bu kitapta kapitalizm içinde kalan yöntemler arasmda bir kıyaslama yapıyorum (kapitalizmin dışına çıkan bir durum görmediğimizi varsayıyorum) ve dolayısıyla kapitalizmin doğal türevleri olan “yanşma”, “öne geçme” gibi eğilimlerin kendilerini tartışmaya açmıyorum. Burada, “liberal” kapitalizmin kendisi de ne kadar “doğal” ki, ona benzemediği için “güdümlü” ya da “yukarıdan aşağıya” kapitalizmi yerelim? Ama, son analizde, bütün bu örneklerde karşımıza “uluslararası hegemonya özlemi”, “kitleleri ezerek, ezme pahasına kalkınma”, “otoriter/totaliter” siyasî rejim gibi birçok tanıdık çıkacaktır. Bu tanıdıkların çoğunluğu da modellerin “yukarıdan aşağıya” olanından gelecektir. “Güdümlü” her zaman bir “zor” dozu içerir; “zor”, her zaman “hiyerarşi”yi “disiplin”i gerekli kılar vb. Bu dediklerimin elenmesiyle elbette sorun bitmiyor, ama nasıl olsa hepimiz ölümlüyüz deyip de bir tarafından çıkan ura baktırmama karan, çok da akılcı bir karar olamaz.

Konudan uzaklaşmayı biraz daha uzatma pahasına (aslında çok fazla uzaklaştığımız söylenemez) Sovyetler Birliği örneğine değinebiliriz. Sovyetler Birliği’nin “sosyalizm” kurmak için izlediği tarz, Ingilizlerin kapitalizmi kurmasından çok Almanlann kapitalizmi kurmasına yakındı. Tabii bu arada, Ingilizlerin kapitalizmi kurmasının sosyalizm içinde henüz bir örneği olmadığını eklemek gerekiyor. “Örneği” olmadıkça, “Zaten öyle bir şey olamaz,” pozisyonu da güç kazanacaktır. Her neyse, zorlama model sosyalizm bankasındaki prestij hesabından son kredilerini de tükettikten sonra çöktü; yani onun da işlemediği görüldü. Bugün ise, tuhaflıklarla dolu insanlık tarihinin en tuhaf örneklerinden biri, Çin’de kapitalizmin komünist parti tarafından yukandan aşağıya kurulması keyfiyeti, gözümüzün önünde cereyan ediyor. “Yukandan aşağıya” yönteminin bu örneğinden de dünya için hayırlı bir sonuç çıkmayacağından hiçbir şüphem yok.

Askerî ayrıcalıklar

Artık Almanya’ya dönelim. Şu son ara bölümde 1871-1918 arası militarizme bakarken, askerî ve ekonomik başanlann zaten bu ideolojinin propagandasını -Almanya içinde- yaptığını söylemiştim.

Toplumun, hayatının bütün alanlannda bu yaklaşım ya da tarz ya da üslûbu benimsemiş olması, militarizmin topluma karşı kazanmayı umabileceği en büyük başandır. Bu büyük ölçüde “ideolojik” zafer 1) doğrudan doğruya ordunun, somut bir kurum olarak, toplum hayatının merkezine geçip oturmasını ve 2) toplumsal gidişin yönünü belirleyecek şekilde dümeni kendi eline almasını ve bunu yaparken 3) toplumda herhangi bir güç ya da varlığın onun böyle yapmasının meşruiyetini tartışmamasını sağlar. Ordu, ocağına gelenlere ocağı sevdirmek için yapma gereğini duyduğu şeyleri yapmayabilir artık, çünkü gelfenler zaten ocağı sevmeyi ya da sevmek gereğini öğrenerek geliyorlardır. Toplumun toplum olmayı öğrendiği bu büyük ulusal okula gelenler, orada gördükleri muameleden çok mutlu olmayabilirler. Ama her öğrenme sürecinin kendine özgü sıkıntıları vardır. Zaten bütün toplum onlara, o zamana kadar, bunun “yüce”, o nedenle de zahmetleri olan bir “ocak” olduğunu anlatmıştır. Askerlik, askerlik olduğu için kutsaldır ve kutsallığa her zaman biraz oruç, perhiz, biraz çileyle ulaşılır. Bunlar Heinrich ya da Wolfgang adındaki bireyi büyük Al-manlık potasında özdeş ve tözdeş yapmak için gerekli zahmetlerdir. Yaparken verdiği eziyet, bittiği anda büyük bir ruh ferahlığına dönüşecektir.

Askerlik, gerçek inisiyasyondur. Son büyük geçiş ritidir.

1871 sonrası Almanya bu ideolojik atmosferi büyük ölçüde kurmuştu, ama bu, bir soba ateşi gibi, her zaman yeni yakıtla beslenmesi gereken bir atmosferdir. “Oldu bitti” deyip rahatınıza baka-mazsmız. Dolayısıyla söz konusu yıllar boyunca militarizmin hep sözü edildi, pratiği de bütün toplumsal hayat alanlarına yayıldı, yaygınlaşması için her şey yapıldı. “Milliyetçilik”, “militarizm”: Bu iki kutsallıktan biri, öbürü olmadan, olamıyordu.

“Sivil toplum” ordusunu bu şekilde şişirince, yüz yüze geldikleri ender durumlarda askerlerin bazı kaba davranışlarıyla karşılaşması normal bir durumdu. Örneğin Minden’de üç asker sokakta yürüyen dört kentliyi kaldırımdan aşağıya itince çıkan itişme ve kavgada askerlerden biri kılıcını çekip kentlilerden birini yüzünden yaraladı. Bu gibi olayları yaratan askerlerin başına bir şey gelmiyordu. “Askerî otoriteler bu gibi durumlarda kayıtsız davranıyor ve böylece askerlerin sivillere küstahça davranmasını teşvik etmiş oluyorlardı. Askerler, kendi bağlı oldukları ‘kesim’ ve orada egemen olan ‘ruh’ sayesinde, sivillere kötü davrandıklarında en fazla bir uyandan başka bir şey gelmeyeceğini biliyorlardı” (Frevert, 1998, 155). Askerler bu gibi durumlarda askerî yasaya göre ve askerî mahkemede yargılanırlardı. Demokrat siviller bu uygulamaya sürekli karşı çıkıyor, bunun en temel “yasa karşısında eşitlik” ilkesine aykın olduğunu söylüyorlardı ama bunlardan bir sonuç alınmıyordu. Zaten böyle düşünenler çok küçük bir azınlıktı.

Gitgide de azalıyorlardı, çünkü toplumsal yokuş onlann aleyhine bir açı oluşturuyordu. Örneğin Cari Twesten liberal bir milletvekiliydi ve orduyu eleştirdiği için 1861’de Prusya askerî hükümetinin başı onu düelloya davet etmiş ve yaralamıştı (Manteuffel olayına değinmiştim). 1867’de Twesten özeleştiri yaptı: “Biz yasadışı biçimde kurulduğu ve yaşatıldığı gerekçesiyle bu askerî örgütle çarpıştık. Ama 1866’dan bu yana, nasıl kurulmuş olursa olsun, bu örgütün sağlam bir yere bastığına ve bundan böyle yapısının değiştirilemeyeceğine inanıyoruz ve bence yalnız biz değil, halkın muazzam çoğunluğu da böyle düşünüyor.”

1866’dan sonra liberallerin ordu karşısında tavn bu şekilde değişti. Bir tek Sosyal Demokrat Parti tavnm değiştirmedi ve seçimden seçime, gitgide yükselen oranlarda oy aldı.

Bismarck’m Harbiye Nâzın Albrecht von Roon’du. Daha doğrusu çok daha önce 1848 Devrimi’nde Baden’deki ayaklanmayı bastı-nrken I. Wilhelm onu görüp beğenmiş ve yükselmesini sağlamıştı. Daha sonra Edwin Manteuffel ve Moltke’nin de desteğiyle ordu sistemini değiştirdi; Larıdwehr ortadan kaldınldı. Askerlik süresi gene üç yıldı. Bir de yedekler olacaktı. Her yıl askere almanlann sayısını da 40.000’den 63.000’e çıkardı. Meritokratik sisteme geçmek konusunda fazla enerjik değildi. Her ikisinin de Junker modelinden vazgeçmeye hiç niyetli olmadığım ve subay kademesinde meritokratik düzenlemeyi sonuna kadar sabote ettiğini söyleyebiliriz (Cra-ig, 1955: 232-38). 1865’te Prusya’da Birinci Kesim’den, yani aristokrat olanlann toplumda oram % l’in altındaydı. Ama Prusya ordusunda aristokrat subay sayısı 4.712, orta sınıftan gelen subay sayısı 3.457’ydi. İkincilerin çoğu da teknik sınıflardaydı. Muharip yetiştiren askerî okullarda aristokrat oranı % 70’i bulabiliyordu. Bunlar o sıralarda eleştiri konusu olabiliyorken zafer hepsinin üstüne sünger çekti. Von Roon’un kurduğu sistem savaşa kadar devam etti. Subaylann kökenlerine rağmen eşit sayılması ancak II. Willhelm zamanında yasallaşabildi (1890’da). Bundan sonra oran hızla değişmeye başladı. Bu değişimin başlıca nedeni de, Alman ordusunun artan subay ihtiyacına, Junker nüfusunun yeterince cevap veremez hale gelmesidir. Buna rağmen, süvari gibi prestijli birliklerde, özel kabul edilen garnizonlarda, aristokratlar gene öndeydi.

Bu tarihlerin daha günübirlik düzeyde biçimlenen bir özelliğini Friedrich Meinecke, Die dmtsche Katastrophe (1946) adlı kita-bmda anlatmıştır ki, bu bölümde daha önce gördüğümüz, Elias’m “obituary”sinin yankısı gibidir: O günlerde genç bir Alman teğmeni dünyadan “genç bir tanrı” gibi geçmektedir. Orta sınıf gençleri de bir subaya benzemeye özenirler. Yedek subay olmayı başarsalar, onlar da mitolojinin “yan-tannlan” olabilirler. Bunları yazan Meinecke (1862-1954) bir Prusyalı’ydı. Historische Zeitschrift’m yayın yönetmenliğine getirilmiş bir tarihçiydi. Ama 1935’te ülkeden kovuldu. Oysa o yıllarda oldukça katı bir Alman milliyetçisiydi. Savaştan soma ülkesine dönebilen Meinecke bu sıralarda kurulan Berlin Hür Üniversitesi’nin de ilk başkanı oldu.

Erkekler için, bir mesleğin kendilerini kadınların gözünde yükselttiğini bilmek -en azından bazı erkekler açısından- önemli bir şey olmalı. Kadınlara yönelik bu vurgu -erkeklere, beğenilmenin en iyi teminatının askerleşmek olduğunun tekrar tekrar söylenmesi- toplumun militarist bombardımanının önemli ve etkili parçalarından biri olmalıdır.

Ama “önemli ve etkili” olmak için ille “genç bir tanrı” ya da “arslan yeleli” gibi sıfatlar da gerekmiyor. Askerlik yapmış olmak -askerliğini belirli bir başarıyla yapmış olmak- “onsuz edilmez” bir gereklilik haline geliyordu, yani “olağan” bir hayat için de zorunluydu. Hakkında “askerlik yapamaz” karan çıkmış birinin bu durumunu dünyaya anlatması güçtü - iş bulması güçleşirdi, evlenmesi güçleşirdi.

Yahudilere askerlik yaptırılmaması, daha doğrusu subaylıkta yükselme imkânı tanınmaması gibi uygulamalar da, bu mesleğin ancak bazı doğuştan ayncalıklı kişilere özgü olduğunu dolaylı bir biçimde anlatıyordu.

Kendi askerlik muamelemi yaptığım sırada gözlemlediğim bir olay aklıma geliyor. “Heyet raporu” aşamasında, bekleyenler arasmda doğuştan özürlü olduğu besbelli bir genç (köylü) vardı. Heyet odasından sevinçle çıkıp kasketini havaya attı, tuttu. Bunun “çürüğe çıkma” kutlaması olduğu düşüncesiyle bakarken, tersine, askerlik yapabileceğine sevindiğini anlamıştık. Bu da normal bir durumdu, çünkü oraya kabul edilmiş olmak hayatta statüsünü yükseltiyordu. Örneğin, evlenmesi kolaylaşmıştı.

Bir de “yedek subay okulu” anısı aktarayım: 1975’te, ilk olarak “dört aylık yedek subaylık”la sınırlı “kısa dönem” uygulaması yapıldığında, ben de bu kalabalık içinde kalmış ve Polatlı’ya gitmiştim. Dört ayın sonunda, olağandışı bir şey olmazsa “asteğmen” oluyor ama devam etmiyorduk. Bu durumda dört aylıklara dışarıda giyecekleri üniforma da verilmemişti. Bu nedenle, diyelim, “dış” elbiseyi giyip Kızılay’da bir aşağı bir yukarı yürüme imkâm (bu neyin imkânıysa) ortadan kalkıyordu. Bu durumun, çoğu orta Anadolulu ve çoğu öğretmen yedek subay adaylarını derinden üzdüğünü hatırlıyorum. Sürekli bu konu açılıyor ve yukarıda değinilen, “askerî üniformanın genç kız kalbi üstündeki etkileri”ni yaşamaktan yoksun kalmaktan ötürü hayıflanılıyordu.

Sınıflar ve askerlik

Modem ordular, toplumun değişik yörelerinden olduğu gibi, aynı zamanda değişik sınıf ve tabakalarından gelen insanların bir-birleriyle tanıştıkları, birlikte iş yaptıkları yerdir. Aslında bunun her yer ve her zamanda böyle işlediğini söylemek pek de mümkün olmayabilir, ama en azından “mantıken” ve “kâğıt üzerinde” böyle olduğu düşünülebilir.

Ele aldığımız yıllar içinde -ve daha sonrasında- Almanya için böyleydi. Sınıf bilincinin ve özellikle smıf snopluğunun bir hayli ileri derecelere varmış olduğu Batı Avrupa toplumlanndan biri, özellikle aristokratik geleneğin çok kuvvetle hissedildiği bir ülke olarak bu, Almanya açısından önemli sonuçlan olan bir durumdu.

Almanya’da askerlikle ilgili ne konu açılsa, orada Prusya’nın ağırlığı bilinir. Ama Alman ordusunun subay kadrosu içinde PrusyalIlar uzun zaman özel bir yer tuttu. Şimdi ele aldığımız yıllarda bu durum büyük ölçüde böyle devam ediyor, subay kademesinde Prusya, genel nüfus içinde tuttuğundan fazla yer tutuyordu.

Ama aristokratik üstünlük inana yalnız Prusyalı Junker’lere özgü bir şey değildi. İngiltere, Amerika ve kısmen Fransa’da buıjuva sınıfının eriştiği saygıdeğerlik Almanya’da henüz bu kıvama gelmemişti. Aristokrasi her yerde “egemen”di. Öte yandan, Almanya’da eğitim de çok önemli bir kurumdu ve diplomaya saygı büyüktü. “Serbest meslek sahibi” olacak eğitimi almış kentli küçük buıjuvazinin çocuklan, toplumda hâlâ büyük bir nüfus oluşturan ve benzer bir eğitim sürecinden geçmemiş olan köylü gençlerle kaynaşmayı silâh altında öğreneceklerdi.

“Sınıf snopluğu” bayağı ileri derecelere varmakla birlikte, “ordu”, “askerlik” denince, bu, Almanya’nın sivil ve asker yöneticilerinin çok önem verdiği bir süreçti. Bu noktada, askerliğin gereği olarak gördükleri şey, yani bir ortak amaç çevresinde kenetlenmiş ulus, her şeyden önemliydi. Sınıfsal ayrıcalıkları yoksayacak kimse yoktu ama sınıfsal ayrıcalık bu “kenetlenmiş ulus”un önüne geçmemeli, savaşan insanlar için en büyük üstünlük olan “uyum”a engel olmamalıydı.

Yeni birlik kurmuş, dolayısıyla yöreleri arasında önemli farklar bulunan bir toplumdan söz ediyoruz. Bu aynı toplumda sınıf farkları var ve herkes bunları ciddiye alıyor. Buna karşılık, istenen “uyum”u, “ulusallık bilinci”ni kolaylaştıracak bir görece fiziksel ortak özellik, “gençlik” var elde. Asker ocağında buluşan bu insanlar hepsi aynı yaşlarda ve bu şüphesiz bir iletişim kolaylığı sağlıyor. Geri kalanını da “ulusallık” ideolojisinin, değerlerinin tamamlaması bekleniyor.

Politik birliğin gecikmiş olmasının yanı sıra, bu gibi etkenlerin de, Almanya’da bu tarihlerden itibaren “Almanlık” ideolojik vurgusunun alabildiğine güçlenmesine katkısı olmuştur. Bu idealin gerçekleştirildiği yer ise orduydu. Böylece ordu, Almanya’nın genel hayatında tuttuğu belirleyici yeri korumuş, Alman Birliği’nin içinde oluştuğu kurum olmuştur.

Kimi toplumlar, örneğin Türkiye “ulusal birlik” konusunda benzer bir retoriğe başvursa da, aynı uygulamayı yapmaz. Örneğin Türkiye’de “yedek subay” kurumu, “okumuşları” okumamışlara değil, “subay”lara yaklaştırır. “Okumuş” biri olarak, “er” diye bildiğimiz o yığından ayrışmaktadır. Bu da son derece önemli bir amaç olarak algılanmaktadır. Ayrıca, işin pratiğinde de, yedek subay adaylarıyla erlerin yan yana gelmemesine, tanışmamasına özen gösterilir (zaten böyle bir talep olduğu da pek söylenemez). Ancak “adaylık” konumu bittikten sonra, bazı yedek subayların erlerle (tabii katı bir ast-üst çerçevesinde) bir ilişkisi olur.

Yani sonuç olarak, Almanya’da ve Türkiye’de, subay kadrosu, ordunun ana kalabalığından görece ayn durarak, toplumun okumuş ve okumamış kesimlerinin arasındaki ilişkinin nasıl olacağını bu mesafeden belirlemişlerdir. Ama Almanya’da çoğu PrusyalI olan subaylar kendi altlarında bir de diplomaya (dolayısıyla “sınıf’a) dayalı bir aynmın kemikleşmesine engel olmaya çalışırken, Türkiye’de “Prusyahlık” gibi bir farklılık taşımayan subay (muvazzaf) kadrosu, okumuşları kendi durduğu yerin yakınına çekmiştir. Bu çetrefil ilişkilerde yedek subay ile astsubay ilişkisi de ilginçtir. Bunun da soğuk ve mesafeli bir ilişki olmasına dikkat edilir. Böylece, subay kadrosu kendi dışındaki üç kesimi birbirinden soyutlayabildiği kadar soyutlar, üçüyle de kendi eşitsiz ilişkisini kurar.

Böyle bir düzenlemenin subay kadrosuna birtakım avantajlar, yönetim kolaylıkları hazırlayacağı doğaldır. Ama Alman düzenlemesi her şeyden önce savaşta iyi sonuç almak için düşünülmüş, tasarlanmış bir sistemdir ve bizimkinin bu bakımdan onun kadar iyi olup olmadığı çok belli değildir.

Bütün ordular, kendilerine gelip askerlik yapan genç insanların hayatlarında, bir “geçiş ayini” rolünü oynar, yani bireyin olgunlaşmasında bir “inisiyasyon ayini” işlevi görür. Alman ve bir ölçüde Japon ordularında bu bireysel planda gerçekleşiyor, yani birey kendi olgunlaşmasını ilerletiyor ve artık hayata adımını atacak aşamaya gelmiş oluyordu; ama bununla aynı zamanda (ve bunun önemli bir parçası olarak) toplumunu da ilk kez bu kadar ciddi bir şekilde tanıyordu. Bunun için epey vakitleri vardı, çünkü Alman ordusuna katılan Alman gençlerinin % 96’sı üç yıl süreyle askerlik yapıyordu (ama yukarıda anlattıklarım yalnız bir yıllığına gelenleri, özellikle onları kapsıyor). Bu süre, 1893’te iki yıla indirildi. Bundan sonra, beşer yıllık “yedeklik” dönemleriyle 45 yaşma kadar, yeniden silâh altma çağrılmak yasal olarak mümkündü - ama Birinci Dünya Savaşı’na kadar bu gerekmedi. Bu “yedeklik” süresi içinde yılda iki haftalık bir kurs yenileme süresi oluyordu. Yani bireyle askerlik arasmda sürekli bir ilişki korunuyordu.

Bunun, “son teknolojiden haberli kalmak” gibi, askerliğin kendi kurallan içinde açıklanabilecek ve haklı gösterilecek bir gerekçesi vardı. 19. yüzyıl ve Sanayi Devrimi’nden sonra her türlü teknoloji, ama hepsinden önce de silâh, dolayısıyla askerlikle ilgili teknoloji hızla değişmiştir. Onun için silâhla ve askerî stratejiyle ilgili bilgilerin tazelenmesi pratik bir zorunluluk olarak görülmüştür.

Ama böyle bir pratik başlatılınca, bundan, toplumun zihnindeki militarist alışkanlıklann tazelenmesi, askerlik değerlerinin perçinlenmesi gibi hususlarda yararlanmak da doğal olarak kolaylaşmıştır. Komuta kademelerinin bu imkândan sonuna kadar yararlanmadığını düşünmemiz için hiçbir neden yok.

Asker olmanın sevinci

Toplumlann, toplumsal kurumlann her 'birinin farklı farklı tarihleri olmakla birlikte, modem dünyada belli başlı pratiklerin her yerde birbirine benzer biçimde yerine gelmesi bir standardizasyon getiriyor; farklılıklann yanı sıra benzerlikler de oluşuyor. Askerlik kurumuna özellikle önem veren bir ulusal kültürde, bunu bir değer olarak öne çıkaracak gelenekler kurulması, sonra da böyle geleneklerin birbirine benzemesi, anlaşılır bir durum.

Ute Frevert, daha 1890’larda, askere gitme mevsimlerinde, birliklerine katılmaya hazırlanan gençlerin son “sivil” günlerini nasıl geçirdiklerini şöyle anlatıyor: “Württemberg’de Rottenburg’da, örneğin, askere gidecekler arkadaşlanyla birlikte, kışlaya gitmelerine birkaç gün kala evleri gezmeye ve ailelerinden, tanıdıklanndan bir bağış toplamaya başlarlardı. Bunu yaparlarken boralar ve davullar çalınırdı. 1890’dan sonra bile, sık sık, havaya silâh da sıkılırdı. Ama 1899’dan sonra bu yasaklanmıştı” (Frevert, 1998,171).

Bu paralarla içki içiliyor, coşuluyor. Bu gibi “ritüel”lerle genç askerler cesaret topluyor. “Askerde birlik” ruhu doğuyor, tabii sivillere, askere gitmeyenlere karşı bir küçümseme duygusu da kendini belli edebiliyor; koşullara göre, bu duygu saldırganlaşabiliyor - örneğin istenen bağışı vermekte istendiği gibi davranmayanlara karşı. Zaten bu aşamada böyle bir şey olmasa da, içki âleminin sonuna doğru ne gibi sorunlar çıkacağı belli değil. Dolayısıyla bu mevsimde çok sayıda tatsız olayın patlak vermesi herkesin bilip alıştığı, birçoklannm da yaka silktiği bir keyfiyetti. Gene de, kimse buna engel olmayı düşünmüyordu. İçip grup halinde sivillere saldıran (bunlar, askere gidenlerin kendi köy ve kasabalanndan çok, toplandıklan veya yol üstünde uğradıklan, yani “kendi yerleri” saymadıklan yerlerde daha çok oluyordu) bu gruplar hiçbir zaman ciddi bir kovuşturmaya da uğramıyordu, çünkü bizzat “devlet düzeni” böyle şeylere göz yummayı tercih ediyordu.

Bu tarihlerde Alman ordusunda kılıç da üniformanın bir parçası gibi görülüyor, kışlada, görevde olduğundan çok, dışanda iken kılıçlı gezilmesi isteniyordu. Normal olarak, bu bir simgeydi (neleri simgelediği besbelli), ama belirli durumlarda “simge”den öte bir “fayda” sağlayabildiğine de dikkat çekmiştim. Böyle durumlarda genel kural sivile karşı kılıcı ve sahibini kayırmaktı.

Örneğin 1844’te Königsberg’de bir teğmen kızdığı bir avukatı düelloya çağırıp öldürmüştü. Kent halkı ayaklanınca Harbiye Nâzın Boyen subayı cezalandırmak istedi. Bu sefer kral teğmeni korumak üzere araya girdi. Halk garnizon davranışlannı eleştirince kral da onlan sadakatsizlikle suçladı ve azarladı.

Askerlerin bir bütün olarak siviller karşısında üstünlüğü birçok sivil tarafından da kabul ediliyordu. Kılıç zaten öncelikle bunun simgesiydi. Ama siviller arasında, “siviller arasmda” olduğu için önlenemeyen bazı “hastalıklar” vardı ki, bunlann orduda boy vermesine hiçbir şekilde göz yumulamazdı. İdeolojiden, zararlı siyasî ideolojilerden söz ediyorum: sosyalizm, liberalizm, demokrasi gibi sapık ideolojiler... Ordunun bunlar karşısında tavn alabildiğine netti. Askerlik sırası gelmiş siviller sivil elbiseleriyle birlikte bu gibi sapık düşüncelerini de kışla kapısında çıkanp bırakarak içeri girebilirlerdi. Aslında bu konuda alınmış “kurumsal” denebilecek tedbirler vardı. Savunma Bakanlığı 1896’da çıkardığı bir genelgede şunu söylüyordu: “... askere gelmeden önce sosyal demokrat olanlar ilkesel olarak askerlik süreleri içinde terfi ettirilmeyecektir...” Bu arada İçişleri Bakanlığı da sosyal demokradann askerlik yaparken terfi etmeye çalışıp ederlerse (onbaşı, çavuş olmak gibi basit şeyler aslında) bununla etkili olmaya hazırlandıklarını haber almış ve bunu gerekli mercilere duyurmuştu. Subaylara gelince, onlar zaten bu hastalıklara karşı bağışık olmalıydı. Nitekim buna aykın pek fazla örnek görülmemiştir.

Toplüm kabaca “asker” ve “sivil” olarak ikiye aynlıyor ve bunlardan birincisinin İkincisine üstünlüğü kabul ediliyordu, ama siviller aradan çekilip “asker askere” kalınca, bireyler arasmda eşitlik değil katı bir hiyerarşi olduğu görülüyordu. Bunun bir kısmı açik ve resmîydi. Rütbe, kıdem vb. böyleydi elbette. Ama açık ve resmî olmayan hiyerarşiler de eksik değildi.

Örneğin, erler... Bunlar arasmda rütbe, sınıf farkı yoktu, ama daha önce gelmiş, yeni gelmiş olmak, önemliydi. Örneğin, kışlaya yeni gelmiş, koğuşta yerine yeni yerleşmiş erler, işin başında, gecenin birinde, kıdemli koğuş arkadaşlan tarafından bir temiz dövülürdü. Dövülen adamın yüzü gözü çarşaf vb. ile kapanır, kendisine kimlerin bu “hoşgeldin” törenini uyguladığını görmesine fırsat bırakılmazdı. “Yatakhane hortlağı” olduğu, onun böyle yaptığı söylenirdi. Bu “inisiyasyon”dan geçen erin sırası gelir, bir dahaki törende o da dövenler arasında yerini alırdı.

Bunları şüphesiz subaylar da bilir, ama engel olmak üzere hiçbir şey yapmazlardı. Çünkü bü fiziksel ezaların “erkeklik eğitimi” açısından faydalı olduğuna inanılırdı. Kendisi dayak yiyen, sonra daha iyi dayak atıyordu, “tecrübeyle sabit”ti.

Erler ve subaylar arasmda her orduda olan kesin sınıf ayrımı vardı elbette, ama subaylar arasmda da taşıdıkları soyluluk unvanına ya da hattâ geldikleri yerlere göre de (Prusya hâlâ ayrıcalıklıydı) resmî olmayan “üstünlük” iddialan olabiliyordu. Subaylar kendi sınıflarına göre de birbirlerini küçümseyebilirdi (topçular, piyadeler, süvariler vb.). Bunlann arasmda gerçek bir hiyerarşi yoktu aslında, ama herkesin kendi sınıfım üstün görmesi, yüceltmesi de yararlı görülüyor ve teşvik ediliyordu.

Erlerin birbirlerine gösterdiği “sadistik” davranışlar, üst-ast ilişkilerinin sürekli özellikleri arasındaydı. Bundan üst komuta kademeleri de zaman zaman rahatsız oluyordu. Gene de, üstü asta karşı kayırma tavn çok daha yaygındı ve herhalde bu nedenle astın üstten şikâyetçi olması ve konunun hukuki dava düzeyine taşınması çok seyrek görülen bir durumdu. Üstün kayınlacağı ve sonra intikam almak üzere çok daha kötü şeyler yapacağı korkusu ağır basıyor olmalıydı. Resmî şikâyet çok az olmakla birlikte kaçan veya intihar eden askerler o kadar az değildi ve kurum içinde çok kötü şeylerin yaşandığı daha çok kaçanlann ifadelerinden ya da intihar edenlerin bıraktığı mektuplardan anlaşılıyordu.

İçişleri Bakanlığı’nm Sosyal Demokratlar hakkında topladığı istihbaratın içyüzü de aslında buydu. Onbaşı, çavuş olmakla askerleri partiye yazmak gibi bir politikalan yoktu. Ama militarizmin toplum üstündeki ağır ideolojik egemenliğini kırmak üzere Reichs-tag'da ideolojik propaganda yapıyor, ordudaki demokrasi ve hattâ insanlık dışı davranışlan anlatıyorlardı. Rütbe almayı da bu gibi gerçek hikâyelere daha kolay erişmek için istiyorlardı.

Almanya’nın bu yıllardaki (yakın zamana kadarki) tarihine baktığımızda bu gibi çabalann son derece cılız, etkisiz kaldığını görüyoruz. Bu kadar bir muhalefet olabilmesi, bir eleştirinin yapılabilmesi şüphesiz önemli ve bu kadannm da, demokrasiye daha uzak yaşamış toplumlar için önemli bir söz özgürlüğü örneği oluşturduğu söylenebilir elbette. Ama Batı Avrupa’da böyle bir düzen yoktu: Söz özgürlüğünün önü de çok daha fazla açıktı.

Daha önce de değindiğim gibi, Almanya’nın bu kamplaşması ilginçtir. Ordunun sosyalizme tiksintiyle baktığı, bir “sır” değildi. Ama ordu, toplum içindeki muazzam etkisine, yaptırım gücüne rağmen, düşman olduğu partiyi kapatmak gibi bir işe kalkışamı-yordu. Parti de ordudan hoşlanmadığım gizlemeye çalışmıyor ve eleştirisini kesmiyor, ama o da çok etkili olamıyordu.

Bismarck’m geri adım atmasından ve parlamentoyla barışmasından sonra ordunun bütçesini parlamento gerçekten denetlemeye başlayınca, sivil denetimin payı büyüdü, ordu da kendine çekidüzen vermek gereğini duydu. Bu dönemde, orduya muhalefet etmek, gene Sosyal Demokrat Parti’ye kalmış bir işti. Ama Liberal ve hattâ Katolik milletvekillerinden bazılarım da etkileyebiliyorlardı. Gene de, bütün bu çabalar, Almanya’nın alabildiğine “militarist” bir toplum yapısı kurmasını, militarist “politikalar” uygulamasını ve açtığı savaşta ağır bir yenilgiye uğramasını önlemeye yetmedi.

Devlet kurumlan arasında ordu

Federer, savaş öncesi asker-sivil ilişkilerini şöyle değerlendiriyor:

Askerler, orduyu Kral’a bağlayan iktidar odağının sağlamlığına ve silâhlı kuvvetlerin anayasa-dışı statüsünün garanti altında olmasına güvenebilirlerdi. Ama parlamentodan, basından, demekler ve örgütlerden gelen gitgide sesi yükselen eleştiriye kulaklarını tıkayamazlardı. Ordu da karşı-atağa geçti... Askerin disiplin ve şeref kavramlarını, işlevlerim de gözönünde tutarak, kendilerine göre tanımlama ve uygulama hakkım savundu... Ama ordunun karşı-atağmda çok önemli bir öge vardı. Kendi içinde bir bütünlüğü olan başka kurumlar, manastırlar, hastaneler ya da yetimhaneler gibi içsel yapılarım takviye edip kendini dış etkilere kapamakla yetinmedi. Dramatik bir biçimde açıklamak gerekirse, topluma kendi uygun gördüğü biçimi verme yetkisine sahip olduğunu iddia etti. Ordu çeşitli kurumlar arasmda bir kurum değildi. Başka her kurumun kendine örnek alması gereken modeldi...

Alman İmparatorluğu’nda subaylar sivil toplumu hastalıklı ve zayıf buluyorlardı. Kendi görevlerini de askerlere askerlik öğretmek olarak değil, “bencillik, hedonizm, kronik tembellik” ve ayrıca sosyalizmin “bulaşıcı bakterileri” gibi illetlere yakalanmış “ulusun tamamı”m kurtarmak ve tedavi etmek olarak görüyorlardı (Federer: 201).

Alman ordusunu bu görüş, inanç ve ideolojiden kurtarmak iki dünya savaşma patladı.

Bismarck kendi şansölyeliğinin ileri bir aşamasında parlamento ile barışma ihtiyacını duydu. Her türlü inisiyatif onun elinde olduğuna göre, o “barışalım” diyorsa barışılacaktı. Nitekim Sosyal De-mokratlar’ın “Ya şimdiye kadar olanlar ne olacak?” itirazlarına kulak asan olmadı.

Gelgelelim, bu barışma, parlamento kurumunun Alman siyasî sistemi içindeki yerini ve ağırlığını köklü bir biçimde değiştirmedi. Parlamento gene bir “süs” olarak bir kenarda durmaya devam etti; Bismarck’la barışma belki bu süsün tozunun alınması gibi bir sonuç vermiştir, bundan fazlasını değil. Bismarck zaten bir parlamentoya bundan fazla imkân vermenin doğru bir şey olduğuna inanmıyordu.

Parlamento ya da başka bir şey... Belki de kayser! Bu ara bölümde, 1860’lardan Hitler’in iktidara gelişine kadar ordunun Almanya’daki sınırsız (çünkü sınırlanmayan) iktidarını vurgulamak istiyorum. Bunu, ünlü “kuvvetler ayrılığı” ilkesinin farklı bir bağlamda değerlendirmesi olarak da alabilirsiniz. Parlamentonun zayıf tutulması, güçlü yürütme karşısında zayıf yasama demektir. Bu, otomatikman böyledir. O zaman, kuvvetler ayrımı ilkesinin klasik üçüncü ayağı, yargı ne durumda olabilir? Yargı zaten yasamayı şekillendiren halkoyu gibi kuramlardan tamamen bağımsız bir devlet kuramudur. Kadrolarının seçimi de, uygulamalarının denetimi de -Almanya’da ve ona benzer örneklerde- halk denetiminin dışındadır. Dolayısıyla onun da asıl iktidan elinde tutan merciinin, yani Kayser’in yanında olacağı bellidir. Ben şimdi mantık düzeyinde, “A, B ise, B de C olmalı” diyerek bu noktaya geldim. Ama somut, ampirik Alman tarihi de bu mantıkî çıkarsamaları yalanlamadı. Alman yargısı başından sonuna ordunun yanında ve hizmetinde çalıştı. Taraflı duruşunun şahikası olacak kararlanm da, imparatorluk yıkılıp ordu geri plana çekilmek zorunda kalınca, Wei-mar Cumhuriyeti’ne karşı verdi.

Şimdi bunlar, klasik kuvvetler aynlığının bir ayağının zayıflatılması ve yan yana ilerleyen öbür iki ayağın otomatikman güçlen-meşini anlatıyor ve açıklıyor. Ama konumuz “Almanya’da militarizm” olunca, bu kadarı bütün durumun açıklanmasına yetmiyor, çünkü yürütme içinde de ordunun denetim dışı bir üstünlüğü var. “Yargı yürütmenin yanındaydı” derken aslında “Yargı ordunun yanındaydı” demiş oluyoruz.

Almanya Devleti’nin, Reich’m başı, kayserdi. Kayser beğendiği adamı şansölye yapıyor, Şansölye de hükümetini kuruyordu. Bütün bu işlerde parlamentonun bir payı yoktu. Seçilenlerin parlamento üyesi olması da söz konusu değildi. Parlamentonun bu mekanizmayı denetlemek üzere giriştiği en ciddi çaba, askerî harcama konusunda görülmüş, Bismarck bir manevrayla böyle bir denetim imkânı olmadığını parlamentonun bizzat kendisine göstermiş ve kanıtlamıştı.

Yürütme ile yasama arasındaki bu dengesizlik, tahtırevallide yasamanın oturduğu yerin hep havada durması, Almanya sosyo-po-litik yapısının bir yansıması gibiydi. Tahtırevallinin hep yerde duran ucunda, Kayser’le ve onun hükümetiyle birlikte, Prusya aristokrasisi oturuyordu. Üniforma giyince ordu, üniformayı çıkarınca Junker olan bu toprak beyleri. Ağırlığı oluşturanlar onlardı ve yürütme kendi içinde bir iktidar bölüşümü düzenlemesi yapma gereğini duymamıştı.

Orduların hiyerarşi ve disiplin konusundaki eğitimleri, güvendiklerine tam olarak güvenmelerini getirir. 1865-1890 arasmda Prusyalı ordu Bismarck’a güvenmişti. Nitekim hiçbir zaman onunla ciddi bir çekişmeye girmedi. Bu “huzurlu” görünüm, böyle bir ülkede militarist bir yönetim bulunmadığı anlamında da yorumlanabilir. “Ordu herhangi bir konuda sesini çıkarmadığına göre, demek ki ordunun olağandışı bir yetkisi, ayrıcalığı yok.” Oysa bu aldatıcı bir görünümdür, ordu, kendini tam olarak iktidarda gördüğü, hissettiği için sessizdir. Türkiye’de Atatürk’ün ve İnönü’nün cumhurbaşkanı olduğu dönem (1923-50) Türkiye’nin de en az militarist müdahaleyle karşılaştığı dönem olmuştur. Ayrıca Silâhlı Kuvvetlerin Cumhurbaşkanlığı makamına karşı çok duyarlı olması, her fırsatta oraya bir generalin çıkarılması, bu 1923-50 alışkanlığının bir sonucudur.

1871-1918 arasını çok iyi incelemiş yazarlardan Arthur Rosen-berg şunları söylüyor:

Prusyalı ordu devlet içinde bir devletti, emirlerini askerî kabine ve genelkurmay başkam yoluyla, hükümetin hiçbir payı olmaksızın [bu da Türkiyeli okurda bazı kaçınılmaz çağrışımlar yapacaktır] doğrudan imparatordan alıyordu. Generaller bu konularda öylesine titizdiler ki hiçbir sivilin, Bismarck’m bile, ordu üzerinde herhangi bir denetim yetkisi elde etmesine izin vermemişlerdi (Rosenberg, 1964: 34).    '

Bismarck’a bile yetki tanımamışlar, ama birkaç generalin bireysel kavgası dışında onunla kavgaya da girmemişlerdi. Girseler, onu şansölye yapan kayserle kavgaya girmeleri de mümkün olabilirdi. 1. Wilhelm şansölyesine çok güveniyor (onsuz ne yapacağını bilmiyor), Bismarck da ona nasıl şantaj yapılacağım çok iyi biliyordu. Böyle bir durum hiç ortaya çıkmadı, ama şu anlattıklarım, belirli durumlarda kişiliklerin ne kadar etkili olabildiğini gösteriyor. I. Wilhelm öldü, yerine torunu II. Wilhelm geçti ve bir şeyler değişti. Örneğin Bismarck gidiverdi!

Bismarck’m yokluğu ve kayserin kayserden çok bir vodvilde kayser taklidi yapan birine benzemesi parlamentonun daha etkin bir rol almasına yol açmadı (Wilhelm askerlikten başka değer bilmiyor, her türlü üniformayı giymeye bayılıyor, ama askerlikten anlaması gerekeni de anlamıyordu); Almanya savaşa girerken kimse parlamentoya danışmadı. Üyelerden Bell, Sarajevo’daki suikasttan sonra olup bitenlerin bilgisinin parlamentoya ulaşmadığını anlatır. Parlamentoda oturum olmamış, parti başkanlanna da bilgi verilmemiş, görüşülmemişti. Böylece, 1914 Ağustos’un-da hükümetin savaş kararını parlamento ve Alman halkı aynı zamanda öğrendi. Bu durum savaş boyunca da değişmedi. 4 Ağustos 1918’de parlamento toplanmış ve savaş için yapılacak harcamaları oybirliğiyle onaylamıştı. Böylece her şeyi II. Wilhelm ile o zamanki şansölyesi Bethmann-Holweg’e bırakmışlardı. Böylece de devam etti.    ,

Ama ordu, işleri o ikisine bırakamazdı. Bir süre sonra her şey ordunun eline geçti. Alman halkı en büyük asker olarak Hinden-burg’u biliyor, ona neredeyse tapınıyordu. Oysa Hindenburg da her şeyi kendi kurmay başkam Ludendorffa bırakmıştı. Yani Almanya’yı Ludendorff yönetiyordu. Öne çıkmasının stratejik bakımdan yararlı olacağını düşündüğü durumlarda Hindenburg’u öne itiyordu. Örneğin Polonya ile sınırın nerede çizileceği konusunda kayser generallerden Hoffmann’m sözüne kulak verince Hindenburg’un Wilhelm’e mektup yazıp protesto etmesi uygun görülmüştü. Mektuptan bir bölüm şöyle:

Polonya konusunda Majesteleri General Ludendorff ve benim görüşlerimden çok General Hoffmann’m yargısına güvenmeyi tercih eylemişlerdir. General Hoffmann benim astımdır ve Polonya sorunu konusunda hiçbir sorumluluk taşımaz. 2 Ocak olayları General Ludendorffu ve beni üzdü ve Alman Vatanının varoluşu açısından hayati önemi olan bu sorunda bizim görüşümüzün Majesteleri’nin nezdinde önemi olmadığım gösterdi... (Rosenberg, 1964: 125)

Oysa imparatora kimin başbakan olacağım da Ludendorff ve ordu tebliğ ediyor, kayser de tanımadığı bir adamı (Michaelis’i, örneğin) şansölye tayin ediyordu. Dışişleri Bakam Ludendorffu kızdırırsa istifa etmek zorunda kalıyordu. Bütün ipler onun elindeydi.

Yüksek Komuta iç politikada da her konuda müdahale edebiliyordu. Bu dönemde şu ya da bu şekilde Yüksek Komuta’ya ulaşmayan hemen hemen hiçbir şey olmadı. Sendikalara, çalışma koşullarına, yiyecek stoklarına, hammeddelere vb. müdahale etmesinin bahanesi, bunlann hepsinin savaş sanayiiyle ilgili olmasıydı... Ludendorff aynca “ordunun morali üzerinde olumsuz bir etki olmaması için” iç politika sorunlanna müdahale ettiğini söylüyordu (Rosenberg, 1964: 128).

Ludendorffun kaysere şantaj tekniği oldukça basitti. “Böyle bir karann sorumluluğunu kabul edemem,” dediği anda kayser önerisi neyse geri alıyordu. Çünkü her şeyi bu iki general biliyordu.

Almanya savaşını baştan sona bir sır perdesi içinde devam ettirdi. Daha düz bir genel tarih özeti verirken Rusya’da devrimden sonra Almanya’nın yeni toprak kazanma umuduyla banşa yanaşmamasını, orada milyonlarca asker tutmanın batı cephesinde yarattığı sonuçlan anlattım. Ayrıca, denizaltı savaşının Amerika’yı savaşa sokarak batı cephesinin dengelerini değiştirdiğini de söyledim. Bunlar, hepsi, son olarak Ludendorffun kararlanydı ve bunları “tartışmak” ne kelime, Alman halkının bunlardan haberdar olması, “vatana ihanet” suçuydu. Aynı şekilde, batıda da Almanya

Belçika’dan toprak (Liege ve çevresi) talep ediyor, bunsuz masaya oturmayacağını ilan ediyordu. Bu talepten halk bir yana, parlamentonun haberi yoktu.

Ama sonuçta savaşı kazanan tarafta, özellikle de Birleşik Kral-lık’ta, savaşın gidişatı üstüne tartışma da, eleştiri de serbestti ve yapılıyordu. Taraflar konulan bilerek tartışıyor, bu tartışmalar son karan verecek olanlan da etkiliyordu.

Ludendorffun yalan makinesi, “arkadan hançerlenme” gibi safsatalarla, savaş bittikten sonra da Alman halkının düşüncesini zehirlemeye devam etti. Ama sorun yalnız Ludendorff değil tabii. Onun da oluşmasına katkıda bulunduğu genel ideoloji. Bir savaş gemisinin komutanı savaşın sonuna doğru şunlan söyleyebiliyordu: “Hohenzollem hanedanı buradan sürülünce Ingiltere ve Fransa’daki gibi bir parlamenter rejimi bize de zorla kabul ettirirler. O zaman tezgâhtarlar, avukatlar, gazeteciler, oralarda olduğu gibi burada da iktidar olurlar.” Korkunç bir halk aşağılaması! Ama böyle düşünen hâlâ çoktu. Olmasa, Nazizm olmazdı.

Ve nihai karar da Ludendorff dan geldi. Bu kaptan gibi düşünen Ludendorff, yenilen Almanya cumhuriyet ilan eder, parlamenter demokrasi sözü verirse, zafer kazananlann daha yumuşak davranacağını düşünerek, “Cumhuriyet ilan edin,” emrini de verdi ve bir türlü cumhuriyet kurulamayan (herhalde “teklif edilmesi” de yasak olan) Almanya’da paldır küldür cumhuriyet kuruldu.

Sonuç olarak, 1871’de kurulan Almanya’nın parlamentosu, 1848’de kurulan Frankfurt Diet’inden hissedilir şekilde daha etkili olamadı. Parlamento, Prusya aristokrasisinin gözünde “buıju-va yönetimi” demekti. Böyle bir şeye boyun eğmeyi bir “şerefsizlik” sayıyorlardı, iktidan veremeyen aristokrasi ve alamayan burjuvazi, sonunda aynı gemide olduklan için, isabetsiz kararlar veren ama kararlanmn isabetsiz olduğuna dair hiçbir “feed-back” almayan ordusunun önderliğinde Birinci Dünya Savaşı’nm yenilgisine doğru emin adımlarla ilerledi. Bundan sonra, geriye kalmış bütün gücüyle, bilerek ya da bilmeyerek, doğrudan ya da dolaylı, Nazizmin Almanya’da iktidar olmasına katkıda bulundu; Nazizmle de oldukça kolay uzlaştı. Böylece bir Dünya Savaşı daha tarihte gelip geçti.

Tabii daha başka irili ufaklı birçok etken var Alman militarizmini besleyen. Ama ordunun bu sınırsız engelsiz egemenliği militarizmin ve dolayısıyla yol açtığı felâketlerin en önemli nedenlerinden biridir.

Ordu, toplumun “kendine örnek alması gereken model” ise, toplumun bu “örnek alma” işini en kolay gerçekleştireceği örgütlenme “izcilik”tir.

Robert Stephenson Baden-Powell, 1857’de Londra’da doğmuştu. Asker oldu, askerliğinin önemli bir kısmım Afrika’da yaptı. En çok Boer Savaşı’nda adım duyurdu. Dünyada izci hareketini başlatan odur. Bunun teorisini de, pratiğini de yaptı; erkekler (scout) ve kızlardan (guide) başka, 11 yaşın altındakiler için (yavrukurt: wol-fcubs) örgütlenme ilkelerini çıkardı. Yaşlılığında gene Afrika’ya gidip 1941’de Kenya’da öldü.

Böylece izcilik ilkin Britanya’da başlamış oldu ama aslında bu yıllarda bütün dünya böyle bir şeye hazırdı. Baden-Powell 1908’de erkekler, 1910’da kızlar için izci örgütü kurmuştu. Amerika’da da aynı yıllarda izcilik örgütlenmesi başladı.

Dünya böyle bir şeye hazırsa, Almanya herkesten önce hazırdı. Jahn’m jimnastik kulüplerini bu yolda çok erken bir adım olarak değerlendirmek mümkündür. 1913’te, onun bir çeşit devamı sayılacak Deutsche Tumerschaft'm .(Alman Jimnastikçiler Demeği) 1913’te 14 ile 17 yaş arasında 200.000 üyesi vardı. Baden-Powell 1908’de ilk örgütünü kurunca Münih’teki bazı subaylar da bir yıl soma Wehrk-raft’ı kurarak buna cevap verdiler. Üç yıl içinde bu şekilde 62 grup çıktı. Güneydeki bu örgüdenmelerde Britanya tipi izcilik havası daha belirgindi. Önceden kurulmuş birçok Alman gençlik örgütündeyse daha Alman-işi bir askerî disiplin egemendi. Katolik Gençlik Örgüderi’nin 1914’te 300.000, aynı yılda benzer Protestan örgütlerin 150.000 üyesi bulunuyordu. Bunlar ve başkaları 1911’de Alman Gençlik Ligası’na (Jungdeutschland Bund) katılmışlardı. Hemen hemen hepsinde silâh (tüfek), üniforma, askerî talim geçerliydi.

Ama yalnız Almanlar değil... Yüzyılın ilk onyılı içinde Fransız-lar da bataillons scolaires adıyla benzer örgütler kurmuşlar, askeri talime başlamışlardı.

Türkiye de kervana katılmakta çok gecikmedi. İttihat ve Terakki desteğiyle Robenson Kardeşler 1914’te ilk resmî diplomaları verdiler.

Gençliği militarize etmek bakımından bu gibi yan askerî örgütlenmelerin çok önemli bir işlev göreceği, uzun boylu “ikna” çabasına ihtiyaç göstermeyen bir önerme. Ama bir toplumda bu hava egemen kılınınca, toplumun bütün alanlan ve örgütleri de bu modele uygun bir biçimde işlemeye başlayacaktır. Kadm örgütlerinin, demeklerinin büyük bir kısmı da havaya uymuştur.

Almanya Birinci Dünya Savaşı’nı başlattıktan sonra, uğradığı ağır yenilgiye rağmen, üç aşağı beş yukan aynı hedefler için yeni bir savaş başlatmaktan geri durmadı. Bunun ne kadanmn, önceki amaçlan bu sefer gerçekleştirmek için, ne kadanmn kaybedilen savaşın empoze ettiği koşullara duyulan tepkiden ötürü olduğunu ölçmek zor. Herhalde iki psikolojik kaynak da, çok zaman birbirine karışarak, bu yeni enerjinin üretilmesine katkıda bulundu. Gene de, bir dünya savaşından İkinciye doğru yol alırken Almanya’da önemini gözden kaçıramayacağımız, ihmal edemeyeceğimiz bir ideolojik değişim de yaşandı. Otuzlann sonuna gelirken, Almanya’nın, Üçüncü Reich’mm halkının zihin yapısı, Wilhelm çağında olduğundan çok farklı bir nöktadaydı. Ama tabii, bunu söyler söylemez, önceki ideolojinin, üzerine yenisinin “monte” edilmesine ne kadar uygun ve yatkın olduğunu da eklemek gerekiyor.

Dünya savaşından Almanya’mn çıktığı gibi çıktıktan sonra, yenisine girmek için herhalde bir ekstra enerji, kalori, böyle bir şey gerekiyordu. Nazizm bunu sağladı. Militarizm her ne kadar Nazizme temel sağladıysa da, onun içerdiği neredeyse her şeyin to-humlannı taşıdıysa da, iki ideolojik formasyon arasında niteliksel bir kopuş olduğu da yadsınamaz. Onun için, Almanya’da ideolojinin iki savaş arasmda geçirdiği dönüşümlere burada girmiyorum.

İTALYA

İtalya’nın şimdiye kadar gözden geçirdiğimiz Almanya’nın tarihiyle ortak yanlan vardır. Bunlann daha genel nitelikte olduğunu da söyleyebiliriz. Ama bu genelliklerden daha tikel veya daha özgül alanlara girmeye başlayınca, farklılıklann daha ağır bastığı görülür. >

En genel noktadan başlayayım. İtalya yanmadası üzerinde, Alman halkının yaşadığı geniş alanda olduğu gibi, “etnik homojenlik” denebilecek bir durum vardı. Adı genellikle Italyan olan bu halkın bir dili ve bir kültürü olduğu da, o günlerin koşullan çerçevesinde ve Avrupa’daki başka ülkelerde olanlarla kıyaslanarak, söylenebilirdi. İtalya’da bugün bile, standart Italyancaya pek benzemeyen diyalektler konuşuluyor. Sardinya’da yaşayan halk, resmî dil İtalyanca olsa da, Sardo adıyla bilinen, Latinceden gelme oldukça farklı bir dil konuşur. Ama Arapça konuşan da bulunur. Zaten Akdeniz’in bu adalannda, Sardinya, Sicilya, Malta’da dil, nüfus, her şey karmakanşıktır. Bu gibi, 19. yüzyıl ve genel standart eğitim öncesi durumlarla karşılaştmnca, İtalya’da dilsel ve kültürel birlik, Fransa veya Ispanya’dan az değil, hattâ daha fazlaydı (tamamen farklı kökenden gelen azınlıklar da yok denecek kadar azdı). Buna karşılık, siyasî birlik yoktu.

Bunu söyleyince, “işte, tıpkı Almanya!” demek kolay. Ama dediğim gibi, bunun niçin, hangi olaylar sonucunda böyle olduğunu araştırmaya, kültürel yapılanmaları karşılaştırmaya başladığımızda, farklılıklar ortaklıkları bastırmaya başlayacaktır.

En eski tarihe bakıldığında, îtalyanlar ya da Romalı atalan, Alınanlara kıyasla çok daha parlak bir geçmişe, koskoca Roma medeniyetine, cumhuriyet ve imparatorluğuna sahiptiler - yani, Almanlann Büyük Kari ile taklit etmeye çalıştığı şeyin sahicisi. Bu imparatorluk İtalya’nın on katından fazla bir alanda yüzlerce yıl hüküm sürmüştü. Bu tarihin nostaljisi çerçevesinde bakınca, Ital-yanlann hayıflanmak için daha fazla ya da daha haklı gerekçeleri olduğu da söylenebilir belki. Tabii, sonuçta, hayıflanmanın haklı olup olmadığı çok önemli değil. Ama tarih vesilesiyle hayıflanmak da, bu iki halk arasındaki ortak noktalardan biriydi.

Alman kabilelerin Roma İmparatorluğu’nun son direnen ku-rumlannı da ortadan kaldırmalan 5. yüzyılın sonlannı buldu. Ancak bu zamana kadar, İtalya yanmadasında başka türden bir otorite kurulmuştu: Papa’nmki. Ortada siyasî-idarî herhangi bir birlik kalmamasına rağmen, bu manevi otorite zihinde bir çeşit bütünlük yaratıyor, insanlara birbirleriyle belirli bağlar içinde yaşadıkla-n duygusunu veriyordu. Şüphesiz bu “cemaat” ruhu İtalya’nın dışına da yayılmış, Hıristiyan dünyanın en azından batı bölgelerim kaplamıştı, ama en güçlü hissedildiği yer İtalya’ydı. Askeri bakımdan daha güçlü olmayı sürdüren kuzey de, Alman Kralı IV. Hein-rich’in karda yalın ayak özür dilemeye gelme hikâyesinde olduğu gibi, belirli konjonktürlerde bu otoritenin suyuna gitme gereğini duyabiliyordu.

Tabii konuya tersinden bakabilir ve böyle bir manevi birlik ve otoriteyle yaşama duygusunun, İtalya’da siyasî birlik arayışını geciktiren bir etken olup olmadığı sorusunu da sorabiliriz. Ama imparatorluğun yıkılışından en azından Rönesans’a kadar, bunun ciddi bir ihtiyaç olduğunu düşündürecek fazla bir sebep yok. “Rönesans” deyince de, bunun, yani böyle bir siyasî birliğin olması için ısrar eden Machiavelli’den başka birini görmüyoruz. Machia-velli zaten her bakımdan bir istisna.

Böyle bir ihtiyaç duyulmamasını, bu sefer de “işlerin yolunda olması”na bağlayabiliriz. İtalya irili ufaklı birçok birime aynlmıştı; ama bu birimler, bir hayli değişebilen nedenlerle, “ayn birimler” olmaktan hoşnuttular. Onun için de, hiç eksik olmayan “fethetme” dürtüleri dışında, “birleşme” gibi bir ihtiyaç duymuyorlardı.

Genel olarak İtalya’nın işleri ne zaman, hangi nedenlerle “yoluna girdi”? Bunda Haçlı Seferleri’nin dolaylı ve zaman zaman dolaysız payı olmuştur. 9. ve 10. yüzyıllarda İtalyan denizciliği gelişiyordu. Ama Akdeniz’de egemen olanlar hâlâ Araplardı. Haçlı Seferleri bu egemenliği kırdı. Araplardan kalan boşluğu da, başta Venedik, İtalyan liman kentleri doldurdu. Zaten seferler boyunca -ve tabii seferler arasında- her türlü ulaştırma işini onlar yapmıştı. Bu seferler başlamadan çok önceleri Venedik hem Bizans’la, hem de Arapların elindeki ticaret uğrakları olarak önemli liman kentleriyle ilişkilerini kurmuştu. Pisa yoluyla Floransa ve Cenova da Ve-nedik’in geçtiği yollardan geçiyordu. Haçlı Seferleri olurken, bunların dördüncüsünde (1204), Venedik, eski süzereni Konstantino-polis’i de fethediverdi.

Bugün Venedik’te müzelere veya San Marco gibi önemli yapılara bakınca, bu eski Venedik’in dünyada nasıl bir rol oynadığı hakkında bir fikir edinmek mümkün. Kent dünyamn dört bir bucağından buraya taşınmış değerli tarihî nesnelerle tıka basa dolu. Yunan eseri de, Asur veya Mısır eseri de, Hipodrom’un atlan da burada.

Akdeniz gerçekten “medi-terranea” iken oradaki ticaretin aşağı yukan tekelini ele geçiren Italyanlar, böylece, hatın sayılır bir maddi birikim yaptılar. Ama pek çok “maddi” birikim gibi bu da, bir süre soma, medeniyetin daha elle tutulmaz alanlannda dolaylı sonuçlannı vermeye başladı: Rönesans.

Rönesans

Dante önemli bir habercidir (1265-1321). Düzyazılannm çoğunu Latince yazarken (Vita Nuova dışında) şiirinde bugünün Italyan-casını kurmuş oldu. Bu, ortaçağdan çıkışta önemli bir adımdır. La divina commedia, konusu tam da bu alana uyduğu ve kendisi de böyle başladığı halde, bir “alegori” olmaz ve bu anlamda da modem dünyamn yolunu gösterir. Edebiyat tarihindeki birçok büyük eser gibi, Roma mitolojisinin “Kapılar Tannsı” Janus’a benzer; yani bir yüzü geçmişe, bir yüzü geleceğe bakar. Eski epiklerin (başlıca anlatı) türü savaşçı kahramanlan ve dışadönük eylemleri yerine de manevi değerleri ve içsel hayatı temel alan yepyeni bir epik yazmış oldu Dante.

Giotto, Dante’nin çağdaşıdır (1266-1337). O da Dante kadar beklenmedik, şaşırtıcı bir fenomendir. Kendi alanında o da en az Dante kadar etkili olmuş ve yepyeni, bilinmedik, ama keşfedilmesi için belirli ipuçlarını verdiği bir dünyanın kapısını aralamıştır.

Giotto’nun ölümünden on yıl kadar sonra kara ölüm Avrupa’yı, öncelikle de İtalya’yı duman etti. Nüfusu neredeyse yan ya-nya azalttı. O olmasa, Rönesans belki daha erken başlayabilirdi. Ama geciktirmiş olsa da, büsbütün önleyemedi ve 1400’lerle birlikte olağanüstü bir canlanma başladı. Masaccio (1401-28) kısacık hayatında bütün dünya sanatına yön vermiş bir kişidir; Donatello (1386-1466) heykelde, Brunelleschi (1377-1446) mimarîde varolan arazinin altını üstüne getirdiler. “Rönesans” deyince haklı olarak aklımız plastik sanatlara gider. Ama aynı yıllarda musikide ve gene öncelikle İtalya’da olanlan unutmamalıyız. Musiki biraz daha fazla zaman isteyen bir sanat olabilir, ama Vivaldi’nin olsun, Bach’m olsun, o büyük dönemin tohumlan da İtalya’da, 1400’ler, 1500’lerde atıldı.

Hayatın her alanında dünyayı etkiliyor, biçimlendiriyordu İtalya. Ortaçağm kaba saba yemek ve patlaymcaya kadar ziyafet anlayışı ilkin İtalya’da inceltildi, cilâlandı; ama aynı zamanda çatal bıçak kullanımı dahi ilkin buradan yayıldı.

Ta yüksek Rönesans yıllannda bile Papalık bu anlatılanlara pek de uymayan roller oynamaya devam etmiştir. Giordano Bruno’nun yakılması 1600’dür; Galileo’nun yargılanması ise 1616. Demek ki iş, “manevi otorite” diye anlattığım bu kuruma kalmış olsa, Rönesans’ta olmuş bir çok şey olmayabilir ya da öyle olmayabilirdi.

Gaius Maecenas Romalı bir diplomattı. Augustus zamanında yaşamış ve ona danışmanlık da yapmıştı. Çağdaşı şairlerden Vergi-lius ve Horatius’a yardımcı olduğu, koruyuculuk ettiği bilinir. “Sanatçı koruyan” anlamında “meşen” kelimesi onun adından türetilmiştir.

İşte Rönesans’ın parladığı yıllara kadarki Akdeniz ve dünya ticaretinde İtalya’nın kazandıklan, ülkenin birçok yerinde böyle davranmaya para kadar entelektüel eğilim bakımından da hazır bir “mesenler” ordusu yaratmıştı. Rönesans’ı mümkün kılan, aynca da bu kadar yaygınlaşmasını sağlayan, bunlardı. Tek başına Papalık veya olacak olsa tek bir krallık, tek bir başkent bu zenginliği yaratamazdı. Ama İtalya her bakımdan birbiriyle yanşan kentler, prensler ve mesenlerle doluydu. Belki birçok papaya olumlu örnek olanlar da bunlardı. Aralarından bazıları “aristokrat” tanımının özelliklerini taşıyordu, baştan beri soylu olarak bulundukları yere gelmişlerdi. Ama bazılarının böyle bir özelliği yoktu. Örneğin Flo-ransa’mn namlı Medici’leri tüccar kökenliydi. D’Este ailesi Lom-bard ve aristokrattır. Özellikle Ferrara’da yerleşmişlerdi ama Milano gibi başka Kuzey İtalya kentlerinin tarihinde de rol oynadılar. Ünlü bir Milano hanedanı Visconti’dir. 13. ve 14. yüzyıllarda çok etkiliydiler. Daha soma Sforza ailesi buralara egemen oldu. Bunlann soyluluğu epey tartışmalıdır. Borghese’ler Sienalı soylulardır. Borgia’lar ise İspanyol asilzadesidir ama daha çok İtalya’da rol oynamışlardır. Famese’ler aslen Romalıdır (Lazio’dan) ama Par-ma’da hüküm sürmüşlerdir. Gonzaga’lar da Mantua’nm başında oturmuş, ressamlardan çok musiki adamlarını desteklemişlerdir.

Bu listeyi daha çok uzatabiliriz. Ama sanırım bu kadarı da yeterli bir fikir veriyor. Bütün bu doğuştan ya da sonradan soylu aileler sanatçılara iş ve para yağdırdılar, böylece de yaşadıkları kenti veya kendi saraylarını, şatolarını süslediler, şatafata boğdular. Onlar bunu yaparken papalar ve kardinaller de boş durmadı. Onlar da daha çok (ama tamamen değil) dinî alanda sanatsal işveren ve meşen rolü oynadılar. Sonuçta İtalya gerçekten görülmemiş güzellikte bir sanat ülkesi haline geldi. Dünyada başka hiçbir yerde ve hiçbir zamanda sanatın böylesine belirleyici bir rol oynadığı görülmemiştir.

Demek ki, tarihin bu evrelerinde ve bu tür bir gelişme ortamında, İtalya’nın monolitik bir ülke olmaması, siyasî, ekonomik ve kültürel çok-merkezliliği, bir handikap değil, tersine, olumlu sonuçlar üreten bir genel koşul oldu. Bu, ne zaman dönüp bakılsa, “ulusal kıvanç” verecek bir tarih, bir geçmişti. Ama tamamen entelektüel, kültürel, sanatsal bir geçmiş. Siyasî açıdan bakınca, Ma-chiavelli kadar erken tarihte yazan biri o sırada siyasî birliğin kurulmamış olmasından tedirginlik duyabiliyordu. Ne var ki, anılan koşullarda bu durum kültürel bir olumsuzluğa yol açmamıştı. Bir “engel” oluşturmamıştı.

Rönesans'tan Risorgimento’ya

17. yüzyıla girildiğinde, dünya eni konu değişmişti. Her türlü ekonomik etkinlik çok büyük ölçüde okyanuslara kaymış, Akdeniz marjinal bir iç denize dönüşmüş, kıyıları Akdeniz’le sınırlı bütün ülkeler de bu kendileri için olumsuz değişimin sonuçlarını her gün daha keskinleşerek hissetmeye başlamışlardı. Bu yeni koşullarda siyasî birlik yokluğu, çok daha kolay bir şekilde bir kötülük olarak yorumlanabilirdi. Ama tabiî bu parçalı yapıda, parçaların başında oturanların, durumu değiştirmek yönünde bir irade geliştirmeleri beklenemezdi. Öte yandan, İtalya’nın birçok yerinin kaderini kalyan olmayanların belirlemesi geleneği, eskisine oranla daha fazla tepkiye yol açsa dahi, hâlâ devam ediyordu. Normanlar, Franklar, Godar, derken Avusturyahlar, bir dönemden beri Fran-sızlar ve Ispanyollar, İtalya’da toprak kavgası yapıyordu. Ingiliz-ler için de “hiç yoklar” denemezdi. Napoli kralının Angevin mi, (Fransız), Aragonlu mu (İspanyol ya da Katalan) olacağı sorusu savaşla sonuçlandırılıyor ama Napolili olabileceği kimsenin aklına gelmiyordu.

İtalya tarihinin bu erken aşamasında gerçekleşen bir olay, bu tarihi çok ilginç bir biçimde belirledi. Etkileri bugün dahi devam ediyor. Bu nedenle bu bölümün sonuna kadar da zaman zaman bu etkilere değineceğim.

İtalya’nın “sınaî” kuzeyi ve “tarımsal” güneyi, devam eden bir konu. Böyle bir ayrımdan söz edebilmek için, sanayinin ortaya çıkmış olması, yani 19. yüzyıl içinden mesafe alınması gerekiyor. Peki, endüstri İtalya’nın tamamına dışarıdan geldiğine göre, niçin kuzeyine geldi de, güneyine gelmedi? Gelen bu endüstrinin kuzeyde daha rahat yerleşmesinin, güneydeyse bunun tersinin olmasının, daha önceki çağlara giden nedenleri var mıydı?

Ülke tarihim incelemiş pek çok kimse olduğunu söylüyor ; ne olduğu konusunda da bir fikir birliğine vanyor.

Norman Krallığı

Ortaçağda, 9. yüzyılda, Normanlar, İskandinavya’dan güneye inip Fransa’nın kuzeyine yerleşmeye başlamışlardı. Ama buradan da sağa sola yayılmaya devam ettiler. Aşağı yukarı aynı zamanlarda, bir kol İngiltere’yi fethederken bir kol da Güney İtalya ve Sicilya’ya indi, buraları ele geçirdi ve buraya yerleşti. Çok geçmeden Napoli’den çizmenin ucuna inen ve ayrıca Sicilya’yı da kapsayan bir krallık kurmuşlardı. Normanlar burada ilanihaye saltanat süremediler, ama krallık bir biçimde kaldı, devam etti. Yüzyıllar boyunca İtalya yarımadası üstünde yalnız Napoli’de sürekli bir krallık oldu. Normanlardan sonra Fransa’dan Angevin hanedam gelip yerleşti. Fransızlardan sonra Ispanyollar bu ülkeyi ele geçirdi. Fransa ve İspanya bu topraklar için birbirine girdi.

Bu yabancı hanedanlara rağmen, söz konusu toprakların İtalya’nın başka yerlerinden “daha az İtalyan” olduğunu düşünmemiz gerekmez. Yabancı hanedanlar da İtalyan halkını, İtalyan aristokrasinin yardımıyla yönetti. Farklılık, hanedanın etnik kökeninden çok buranm bir krallık olmasından kaynaklanır. Her hükümdarlık gibi bu da merkeziydi, yönetim yukarıdan aşağıya işliyordu, mut-lakiyet uygulaması ve zihniyeti daha köklü yerleşmişti.

Çünkü merkezdeki Papalık kuzeyinde kalan İtalya’da krallık kurulamadı. Zengin burjuvazilerin büyük ölçüde özerk ve egemen olduğu küçük kent devletleri, İtalya’ya özgü gelişmenin temelini oluşturdu. İtalyan birliğini nihayet kuran krallık bile bugünkü İtalya’nın dışında kalan bir yerden gelmiştir

Sivil örgütlenme ve katılımın belli başlı sosyologu Putnam, İtalya’da bir ekip kurarak süresi yirmi yılı bulan bir araştırma yapü. Orada, “sivil” kavramının bütün çağdaş tezahürleri çerçevesinde, Güney İtalya’nın bu krallık altında nasıl köreldiğini pek çok somut olgu ve istatistiksel bulgu ışığında anlatır. Bu konu benim bu kitapta araştırdığım alana bir kısmıyla giriyor, ama bütün ayrıntılarıyla değil. Ben gene de Putnam’m bu kitabının bu konuda yazılmış en dolgun çalışmalardan biri olduğunu vurgulayarak kendi konuma devam edeyim.

Fransız Devrimi’nin etkileri

İtalya üstüne bir “ elkitabı” mahiyetinde bir eseri olan (Cambridge’in “A Short History” dizisinden) Harry Hearder, “19. yüzyılda İtalya’nın kaynağı olduğu birçok aydınlık siyasî fikir göründü, ama ulusal egemenlik kavramı bunların arasında yoktu,” der (Hearder, 2001: 153). Az sonra da şunu ekler: “İtalya’da ‘1789’un fikirleri’ yerli bir ürün değildi. Ama ‘Jacobenler’ olarak tanınan bilileri bunları hemen benimsedi. ‘Jacoben’, övgü veya yergi için kullanılsın, hemen tutkulu fırtınalar koparan bir terimdi” (Hearder, 2001:153).

Oxford’un “Short History” dizisindeki İtalya kitabının editörü olan John A. Davis de aynı doğrultuda düşünüyor: “Fransız Devrimi ve onu izleyen olaylar İtalya’da modernizasyonun siyasî ve kültürel bağlamlarını derinden ve geri dönüşü olmayacak biçimde etkiledi. 1789 yılı İtalyan devletleri için daha önce eşi görülmemiş bir banş ve görece siyasî bağımsızlık dönemi başlattı. Napoleon İmparatorluğu’nun 1814’te çökmesine kadar sürecek yeni bir siyasî altüst oluş, yabancı İstilâsı ve işgali evresinin kapısını açtı” (Davis, v.d., 2001: 7).

Sözü edilen “etki”, uzaklarda bir yerde olmuş önemli bir top-lumsal-siyasî-tarihî olayın bir başka ülkeyi etkilemesinden ibaret değildir. Fransız Devrimi her ülkede, bütün dünyada bu çeşitten bir etki yarattı. Ama İtalya’da, Napoleon’un gelişi dolayısıyla, etki fiilen ve doğrudan doğruya ülke içine taşındı, hattâ bir ölçüye kadar kurumlaştı da.

Almanya tarihine bakarken, sayıları yüzlere tırmanan Alman prensliklerinin toplam 36’ya indirilmesinin Napoleon’un kalıcı bir uygulaması olduğunu, ama kurmaya çalıştığı kurumlann da, onlara ruh veren demokrasi fikrinin de Alman siyasî kültüründe yer bulamadığını, geri çevrildiğini görmüştük.

İtalya’nın bütününde bunlann benimsendiğini de söyleyemeyiz. Birçok bölgede tepki .Almanya’dakinden farklı olmadı - olmaması da doğaldı. Önemli olan, “kurucu” rolünü üstlenen gücün bu değerlere karşı takınacağı tavırdı. Bu yeni anlayış Kuzey İtalya’da genel olarak benimsendi.

Oxford’un “Short History”sinde bu dönemi inceleyen Alexan-der Grab şöyle diyor: “Napoleon’un zaferleri İtalya’da Devrimci Üçyıl’ı (1796-99) başlattı. Bu, Fransız egemenliğinin yanı sıra önemli bir değişim ve canlı bir tartışma döneminin ilk aşamasıdır. Eski rejimlerin yerine cumhuriyetçi hükümetler geçti ve demokratik sistemlerle bazı deneyimler yapmaya başladı. Bu arada, kendilerini ‘yurtsever’ olarak niteleyen İtalyan ‘Jacobenleri de ulusal bağımsızlık ve toplumsal reform gereğini savunuyordu” (Davis v.d., 2001: 27).

Şu değerlendirme de Davis’ten: “1796-99’un kısa ömürlü İtalyan cumhuriyetleri İtalya’da ancien regime’in mezarını kazdılar. Bunu izleyen dolaylı ve dolaysız Fransız yönetimi boyunca da 18. yüzyıl yöneticilerinin yanm bıraktığı reformlar tamamlandı. Anci-en regime prenslikleri merkezileşmiş, bürokratik otokrasilere dönüştü. Feodalizm ve her türlü bağımsız yargısal alan lağvedildi, devletin mutlak egemenliği vurgulandı, parasal ve malî yönetim merkezileştirildi ve rasyonalize edildi” (Davis v.d., 2001: 7).

İtalya’da “demokratik reform” Almanya’ya oranla “daha kolay” kabul edildi. Ama çok da kolay değil elbette! İtalya’da da demokrasinin hiçbir şeklini sindirmeye yatkın olmayan bir yığm yapı vardı. Bunlar yalnız geri kalmış güneyde değil, değişimin lokomotifi olmayı başaran toplumsal güçler arasmda da görülebiliyordu. Nitekim, ulusal birlikle bile işler olaysız bir demokratik raya oturtulmadı. Oturtulsa, Mussolini istasyonuna da belki uğranmazdı. Ama demokratik kültürün İtalya’nın belirli çevrelerinde kabul edilmesi Almanya’ya kıyasla daha kolay ve daha başarılı yürüdü. Bunda, öznel iradeler kadar, ya da onlardan daha da fazla, nesnel koşulların bir araya gelme biçimlerinin payı vardı.

Demokrasiden yana olanlarla demokrasiye karşı olanların nasıl ayrıştığını ve bir çeşit cepheleşme içine girdiğini gene Davis’ten izleyelim:

1820-21,1831 ve 1848-49’un devrimsel altüst oluşlarında, çeşitli bölgeleri, örneğin Cenova’yı Torino’yla, Venedik’in Ter-raferma'sı (ana kara) üzerindeki kentlerini Venedik’le, Papalık Ligası’ndaki kentler arasından özelikle Bologna ve An-cona’yı Roma’yla, Livorno’yu Floransa’yla, güney bölgesinin (Mezzogiomo) taşra merkezlerim ve özellikle Sicilya’yı Napoli’yle karşı karşıya getiren rekabetlerin belirleyici etkileri vardı. Bu görünüşte yerel çatışmaların ardında, taşra ve belediye seçkinlerinin sesleri işitiliyordu ki bunlann özlemi yerel yönetim ve gidiş üzerinde denetim kurarak siyasî temsil ve anayasaya dayalı hükümet doğrultusunda baskı yapmaktı (Davis v.d., 2001: 10).

Dolayısıyla burada, ilk bölümde anlatılan üç örnekte olduğu gibi, altta kalmış, ama altta kalmayı artık kabullenemeyen ve üste çıkacak olgunluğa kavuştuğuna inanan bir orta sınıfın (Davis’in “taşra ve belediye seçkinleri”) ister istemez demokratik içerikli mücadelesini görüyoruz. Dinî veya dünyevî iktidar sahipleri buna karşı, bunu durdurmaya çalışıyor - geçici olarak durdurmayı ba-şanyorlar da hâlâ, ama ilelebet değil.

Bu mücadelede, hâlâ bir “dış güç” söz konusu: Avusturya. Ama yukarıda amlan geleneksel iktidar (ancien regime) odaklan da en az onun kadar, demokratik başkaldırmanın hedefi. İtalya’nın çeşitli bölgelerinde yaşayan ve Papalık’m rolünü Habsburg’dan daha da olumsuz gören aydmlann sayısı hiç öyle az değildi.

Şimdi, Fransız Devrimi’ni izleyen dönemden ulusal birliğe ka-darki sosyopolitik mücadelenin genel karakterinin analizinden, daha somut tarihî sürecin kendisine gelelim ve bakalım. Ama bunu yapmak için hem zamanda biraz geriye, hem de mekânda İtalya'nın biraz dışına gitmemiz gerekiyor.

Savoie’nın rolü

Gideceğimiz yer Savoie (telâffuzu “Savua”), gideceğimiz zaman ise ta 13. yüzyıla kadar uzanabilir, çünkü dükalık başlangıcı (henüz konduk olarak) o tarihlerde ortaya çıkıyor: Yedi oğlu olan Thomas Savoy, VIII. Amedeo 15. yüzyılda Piemonte’yi topraklanna katınca unvanlan da düke tırmanıyor. Bu adam papa bile seçiliyor, ama seçilmesi o tahta oturmasına yetmiyor. Dükalık İsviçre ve Fransa ile. İtalya arasında, Alplerdeki üç geçidi denetliyor. Ama bu stratejik imkân onu Fransa’nın hedefi haline getiriyor ve yirmi yıl kadar Fransa egemenliği altına giriyor. 1559’da İspanya ile Fransa Chate-au-Cambresis Barışı ile yıllar süren kavgalarım bitirince (ne kadar “bitirdiler”se!), Savoie, Emanuele Filiberto yönetiminde, yemden bağımsız kaldı. Ama bu da çok uzun sürmedi. 1. Carlo Emanuele Fransa’nın elindeki Saluzzo’yu almaya kalkınca IV. Henri’nin gazabını kendi üstüne çekti ve bu iniş-çıkış süreci devam etti. 18. yüzyıl başında dük ve çevresi hâlâ Fransızca konuşuyordu ama dükalık daha çok İtalya'nın bir parçası haline gelmişti. Ispanyol Veraset Sa-vaşı’m sona erdiren 1713 Utrecht Antlaşması Savoie Dükü II. Vitto-rio Amedeo’yu Sicilya kralı yapıverdi. Bu, dükalığm kaderini değiştiren en önemli olay oldu. Gene bu tuhaf “veraset” sorunlan gereği, Sicilya ile Sardinya değiştokuş edildi ve 1720’de Vittorio Emanuele “Sardinya kralı” oldu! Bütün bu işlerde, Güney Avrupa’da ve Akdeniz’de kendisiyle ortak hareket edecek bir müttefik (veya “asistan”) arayan Büyük Britanya’nın çeşidi parmaklan vardı.

Bu kitapta İtalya “militarist -olmayan- modernizasyon” örneği olarak ele almıyor ve sunuluyor ama “kurucu güç” olduğunu yavaş yavaş gördüğümüz Savoie Dükalığı öncelikle askerî bir devletti. Stratejik konumu, onu bütün tarihi boyunca ya savaşmak ya da kısa süreli barış dönemlerinde “diplomasi” mücadelesi vermek zorunda bırakmış, dolayısıyla gelişme gösteren “ulusal yetenekler” yalnız bunlar olmuştu.

Yani bu “ulus-devlet kurma” eylemi büsbütün askerlikten bağışık bir iş olamıyor. İlk üç örnek de zaten savaşlar ve şiddette savaşı aratmayan devrimler sonucunda gerçekleşmişti.

Yeni kral da güçlü bir orduya sahip olmak istiyordu. Bu her zaman çok para gerektiren bir şey olduğuna göre, iyi bir vergi sistemi kurmalıydı. Burada önemli konu, ancien regime geleneklerinin ayrıcalıklı kıldığı feodal aristokrasi ve ruhban sınıfından da vergi almanın yolunu bulmaktı. Para onlarda olduğuna göre, bu imkân bulununca, gelen vergi de önemli ölçüde artacaktı. Burada Sardin-ya-Piemonte kralı, Prusya kralından da, Fransa’nın Louis’lerinden de daha başarılı oldu. Sertlik de gösterdi, elli kadar adamı idam ettirdi, kimilerini sürdü. Barışçıl bir süreç değildi bu. Belki kendi de bıktığı için 1731’de tahtından feragat etti. Ama oğlu III. Carlo Emanuele de aynı politikada ısrar etti ve sonunda istediğini yaptı.

Avusturya Veraset Savaşı’nda Nice ve çevresini kazandı Savoie. Yedi Yıl Savaşı’mn dışında kalmayı başarınca yıpranmaktan da kurtuldu. 19. yüzyıla genişlemiş olarak girdi.

Bu hanedanın Fransız Devrimi’nden hoşnut kalmasına pek imkân yoktu, çünkü giyotinde son bulan hanedanla akrabaydılar. Kral Vittorio Amedeo’nun kızları, XVI. Louis’nin kardeşleriyle evliydi. 1789’da Paris’ten kaçıp Torino’ya sığman Comte d’Artois sonradan Restorasyon’un X. Charles’ı olacaktır.

1796’da Napoleon Bonaparte komutasındaki Fransız ordusu İtalya’yı ele geçirdi. Cispadane Cumhuriyeti, Transpadane Cumhuriyeti derken, bir de Cisalpine Cumhuriyeti yarattı. Önce fethettiği Venedik’i sonra Avusturya’ya armağan edip bu benzersiz şehir devletinin yüzlerce yıllık bağımsızlığına son vermiş oldu. Na-poleon’la birlikte İtalya’da “birlik” kurulana kadar dinmeyecek bir çalkalanma dönemi başladı. Onun verdiği somut politik biçimler pek kalıcı olmasa da, ekilen entelektüel tohumların etkileri bütün İtalya’ya yayıldı. Örneğin Napoleon mareşallerinden Murat’yı Napoli Krallığı’na uygun görmüştü. Baş döndürücü entrika ve cephe değiştirmelerinden sonra Murat, Avusturyalılar tarafından idam edildi. Ama “birleşik bir ltalya”mn kralı olduğunu ilan etmişti. Murat unutulup gitti ama bu laf herkesin belleğinde kaldı.

Kuzeyde, Cisalpine Cumhuriyeti de İtalya Krallığı’na dönüşmüştü. Napoleon burayı Eugene Beauhamais adında aydınlık kafalı genç bir yönetici eliyle yönetiyordu. Bu adam, ünlü Josephi-ne’in ilk kocasından oğluydu. Burada kaldığı sürece işlettiği kurumlan Italyanlar ondan sonra da devam ettirdiler. Code Na-poleon’la (Napoleon Yasaları) yönetim çok daha aklî bir biçime sokulabiliyordu. Beauhamais’nin kendi gitse de, yaptırdığı yollar ve okullar İtalya’ya kaldı.

Waterloo’dan sonra Viyana Kongresi İtalya’nın haritasını da belirledi. Venedik Avusturya’ya düşmüştü. Kongre’nin miman Mettemich, Kuzey İtalya’nın kendi ellerinde olmasına çok önem veriyordu. Ancak yeni dummda Cenova da Piemonte’ye kalarak krallığı güçlendirmiş oldu. Napoli Kralı Ferdinand geri döndü. Toskana vb. eski otokratik rejimlerine “kavuştular”. Avusturya nüfuzu iyice arttı.

Otokratik yönetimlerin böylece restorasyonuna rağmen, artık bunun karşıtı da vardı ve güçlenmesi zorunlu olan da buydu. Orta sınıflar ve inteîîigentsia, yani “taşra ve belediye seçkinleri”, ama aynı zamanda yoksul alt sınıflar, kapanmış gibi görünen ara dönemde tanıdıklan, kısmen yaşadıklan şeylerin devamım istiyorlardı. Bunun da, bu eski yöneticiler ve yönetim anlayışıyla gerçekleşmesine imkân yoktu.

Milliyetçi önderler

Geç gelen İtalyan milliyetçiliğinin en etkili, dolayısıyla en önemli önderi ve fikir babasının Giuseppe Mazzini (1805-72) olduğunu söyleyebiliriz. Cenovalı’ydı. Okumuş bir ailenin oğlu olarak çok erken yaşta üstün entelektüel yetenekleri olduğunu kanıtlamış ve 14 yaşında üniversiteye başlamıştı. Hukuk okudu, avukat olarak yoksullann haklannı korumaya çalıştı. Buna rağmen Mazzini hiçbir zaman sosyalist bir görüş benimsemedi. Yirmi yaşlannda Car-bonari örgütüne üye oldu. 1830’da tutuklandı. Bir yıl kadar sonra hapisten çıktığında Carbonari’nin gücünü kaybettiğine inanmıştı. Vakit kaybetmeden Giovine Italia (Genç İtalya) adında yeni bir örgüt kurmaya girişti.

Biz şimdi kısaca Carbonari örgütüne bakalım. Zorunlu olarak “kısaca” çünkü zaten hakkında çok az şey biliniyor. Örneğin, nerede kuruldu? Bir ihtimal İtalya’da yan masonik ya da kilise karşıtı bir örgüt olarak kuruldu, bir ihtimal de Fransa’da kurulan bir örgütken Napoleon ordularıyla İtalya’ya geldi. İlk locaların güneyde kurulduğu biliniyor. Bunlar, Murat’mn rejimiyle de geçineme-mişlerdi. Ama bu politik mücadele içinde demokratik ve cumhuriyetçi görüşleri netleşti. Belki bu nedenle, o yıllarda kuzeyde de örgütlenmeye başladı.

Yakın ilişkileri olan, örgüte üye olma “ayin”lerini de kısmen taklit ettikleri masonların taş ustalarından esinlenmesi gibi bunlar da kömürcüleri taklit ettiler. Adlarının nedeni bu. Örgüte “çırak” olarak giriliyor, altı ay sonra “usta” statüsüne geçiliyordu. Ama önceden mason olanlar doğrudan usta oluyordu.

1820’de güçlü oldukları güneyde ayaklanarak Napoli kralını anayasa sözü vermeye zorladılar, ama Avrupa kıtasında demokratik bir kıpırtı görmeye tahammülü olmayan Mettemich Avusturya ordularıyla müdahale ederek başarıya en fazla yaklaşan bu Carbonari eylemini de boşa çıkardı. 1830’da Fransa’daki bir girişimden sonra örgüt tarihten silindi.

Carbonari ilkesel olarak şiddete karşı çıkan bir örgüt değildi. Tersine, o çağların genel anlayışına uyarak şiddeti onaylıyordu. Ama onlan kendine ömek alan İttihat ve Terakki’nin uyguladığı şiddet, suikast vb. oranlanna hiçbir zaman ulaşmadılar.

Dönelim Mazzini’ye. 1830’larda Marsilya’ya gittiğinde krala bir açık mektup yazıp yayımlayarak ulusal hareketin başına geçti ve Avusturya’ya karşı savaş bayrağım yükseltmesini talep etti. Bunlann Carlo Alberto’nun hoşuna gitmemesi için sebep yoktu. Ama bunlara bir de anayasa talebini ekliyordu. Aslında Mazzini’nin istediği meşrutî monarşi değil, cumhuriyetti. İtalya’nın başka türlü kurtulabileceğine inanmıyordu. Ama İtalyan birliğini isteyenlerin hepsi, ya da çoğu, onun gibi cumhuriyetçi değildi. “Cumhuriyet” fikri, o günün İtalyan toplumunda fazla “radikal” kaçıyordu. Oysa “monarşi” fikrini bir alışkanlık haline getirecek bir ortak tarih de yaşanmamıştı.

Mazzini’nin darbe ve ayaklanma girişimleri hep bastınldı. Birçok insanın ölümüne mal oldu. İtalya’da başarısızlığa uğradıkça Mazzini daha geniş çapta, Avrupa çapında örgütlenmeye uzandı. Genç Almanya, Genç Polonya gibi, o sıralarda revaçta örgütlenmelerle ilişkiye geçti. 1837’de - Carr’m (1968) “Romantik Sürgünlerinden biri olarak - Londra’ya yerleşti. 1848’de İtalya da sarsılınca döndü ama sonuç gene hüsran oldu. Kısa süreli bir başarı görünümünden sonra Piemonte Milano’dan çekildi. Mazzini de Londra’ya döndü.

1849’da Roma ayaklanmasıyla Papa kentten kaçınca Mazzini bu sefer Roma’ya yollandı. Bu aşamada Mazzini kurulan yeni hükümette görev bile aldı ama İtalya’nın çilesi henüz bitmemişti. İtalya’da demokratikleşmeyi önleme nöbetinde sıra Fransa’ya gelmişti. Bir Fransız ordusu Roma’ya girince Mazzini’ye de yeniden yola koyulmak düştü.

Herhalde dünyanın en fazla başarısızlığa uğramış büyük önderlerinden biridir. Milano direnişi, Calabria çıkarması, hepsi felâketle sonuçlanıyordu. Sonuna kadar, Mazzini’nin başında olduğu herhangi bir hareket başarıya ulaşmadı. Bu aslında normaldir, dünya da başarısız devrimciyle doludur. Şaşırtıcı olan, bu duruma rağmen Mazzini’nin bir başka düzeydeki başarısıdır. İnsanların ona saygısı hiç azalmadı. Her zaman, İtalya devriminin yolunu gösteren meşale gibi durduğu yerde durdu. Ama o kadar sevdiği o devrim için İtalya’nın koşullan henüz çok hamdı. Cumhuriyetse... Italya’nm cumhuriyeti bulması 1940’lann ikinci yansını buldu - nice badireden sonra.

Dindardı, ama laikti. Sosyalist veya anarşist hiç olmadı. Ama hep işçilerin ve yoksullann yanında olmaya çalıştı. Radikaldi. Milliyetçiydi ama bu henüz Fransız Devrimi’nin demokratik ve ilerici milliyetçiliğiydi. Aynca, uluslararası olaylarla ilgilenmekten, uluslararası bağıtlanmalara girmekten hiç kaçınmazdı. 19. yüzyılın “dünyalı” devrimcilerindendi. İtalyan birliğinin kurulduğunu görmeye ömrü yetti ama bu onun hayattan mutlu aynlması-nı sağlamadı. Çünkü birlik onun istediği gibi kurulamamıştı. Hayal kınklığma uğramış -gene de mücadeleyi bırakmayan- bir insan olarak öldü.

Mazzini’den öbür büyük devrimciye, Garibaldi’ye gelelim (1807-82). O bir balıkçının oğluydu ve o sıra Savoy’un elinde olan Nice’te doğmuştu. Yirmilerindeyken, Mazzini’den ve Saint-Si-mon’dan etkilendi. Bir devrimci olarak bu genç yaşında bile yolunu bulup gıyabında idama mahkûm edildi.

Bu onun önünde ilginç bir hayat diliminin kapısını araladı. 1836’da Güney Amerika’ya gitti. Önce Brezilya “imparâtorluğu”na karşı Rio Grande için çarpıştıktan sonra 1842’de Uruguay bağımsızlık hareketine katıldı ve İtalyan “Kırmızı Gömlekliler” birliğini ilkin burada kurdu. Buradaki eylemleri bir hayli başarılı oldu.

1848’in sarsıntıları duyulunca 60 kişilik “Lejyon”uyla İtalya’ya döndü. Milano’da Mazzini’den uzun kalıp savaşmaya devam etti. Bazı çarpışmaları da kazandı ama olayı tersine çevirmenin imkânı yoktu. Gene Nice’e yerleşti.

Roma olayında da vardı tabii ve Fransız müdahalesine karşı gene kahramanca dövüştü. Ama burada da güç dengesini değiştirmek mümkün değildi. Garibaldi dövüşerek San Marino’ya çekildi; oradan da Piemonte’ye döndü ama kralm politikası onun gibi birinin orada bulunmasını onaylayamıyordu. Tanca’da, New York’ta, Peru’da dolandı. Bu amaçsızlık çok sürmedi. 1854’te İtalya’ya döndü (Cavour’un çağrısıyla). Hemen yeni bir başarısız Napoli girişiminde bulundu.

Buraya kadar Mazzini’ye paralel bir gidiş. Ama bundan sonra Garibaldi’nin kariyerinde bir değişim başlar. Artık İtalya’nın talihi açılmaktadır ve Garibaldi buna “müdahil” olacak, bundan da öte, başarıyı garantileyecek konumdadır. 1859’da Avusturya ile savaş başlar ve Garibaldi Lombardiya’nm Sardinya-Piemonte Krallı-ğı’mn eline geçmesini sağlayan başarılar kazanır.

1860’ta ünlü “Binler Seferi”ni başlattı. Sahiden de o kadar adamla Cenova’dan gemiyle Sicilya’ya çıktı ama burada kralın komutam durumun ciddiyetini kavrayamayınca psikolojik etkisi büyük olan bir zafer kazanıp Palermo’yu ele geçirdi ve zaten ayaklanmış durumdaki köylüleri arkasına aldı. “Kumar” başarı yoluna girince o zamana kadar ellerini cebine sokup havalara bakarak ıslık çalmayı tercih eden Cavour da canlandı.

Garibaldi Sicilya’ya Mayıs’ta çıkmıştı. Temmuz’da Calabria’ya ayak bastı. Eylül’de Napoli’deydi. Önce kendini “İki Sicilya Diktatörü” ilan etti; sonra referandumla bu ülkeyi de Sardinya-Piemonte Krallığı’na kattı. Kral onu yanından ve Napoli’den kovalayarak kendi çapım bir kere daha göstermiş oldu.

1862-63’te yolu İstanbul’a da düştü. Linardi (Eski Çiçekçi) sokağında kalırken Societa Operaia Italiana’yı (İtalya İşçiler Demeği) kurdu. 1866’da İtalya gibi ulusal birlik yolunda olan Prusya,

Avusturya ile kapışmıştı. Yemlen Avusturya, İtalya karşısında da Venedik’ten vazgeçmek zorunda kaldı. İtalyan birliğine giden yol adım adım açılıyordu.

1870’te ise Prusya Fransa ile savaşa girmişti. Roma’da oynadığı roller dışında III. Napoleon İtalya birleşmesine birçok katkıda bulunduğu için olsa gerek, Garibaldi bu savaşta da Fransa yanında bir gönüllü olarak çarpışü. Ama Prusya Fransa’yı hezimete uğrattı ve bu da sonunda İtalya’nın işine yaradı. Roma’da Papa’yı savunacak bir Fransız varlığı kalmayınca, Italyanlar kente yürüdüler. Kuzeydeki Porta Pia’dan Roma’ya girdiler ve İtalya’nın birliği tamamlandı. Pius bu sefer kaçmadı ama Vatikan’a kapandı ve kurulan yeni İtalya devletini tanımayı reddetti.

Garibaldi Mazzini’nin solunda bir adamdı. Hayatının sonlarında sosyalist olduğunu söylüyordu. Bir entelektüel değildi, ama duygularıyla sosyalist olduğu herhalde kabul edilir bir şeydir. Hayatı savaşlarla geçti, ama Garibaldi’nin bir “asker” olduğu pek düşünülemez. Bir “muvazzaf’ komutan değil, bir “gerilla savaşçısı”ydı. Birlikte savaştığı arkadaşları da normal anlamda “asker” değil, “gönüllü”lerdi. Mazzini gibi o da monarşiden hoşlanmıyordu. Öte yandan, Mazzini ile de araları çok iyi değildi; birbirlerine ısma-mamışlardı. Bunu sezen Cavour da ikisini birbirinden uzak tutacak politikalar uygulamaya özellikle dikkat etmiş, herhalde başarılı da olmuştu. '

Garibaldi Mazzini’ye göre “muazzam” denecek başarılar kazandı ve onun gibi “acı” bir adam olmadı. Ama onun için de çok mutlu bir insan demek doğru olmaz. Birlik haline gelmiş bu yeni ülkenin birçok özelliğinden o da hoşnut değildi - krallık olmasının yanı sıra kralın kendisinden, başbakanından, daha pek çok şeyden, bu arada Nice’in Fransa’ya verilmiş olmasından şikâyetçiydi. Ortaya çıkan İtalya’da Mazzini’den çok daha fazla somut payı vardı ama birçok eksiği de görüyordu. Tarihte büyük roller oynamış birçok insan gibi o da “tragedya” duygusundan çok uzak değildi.

Şimdi İtalyan “devrimi”nin üçüncü kişisine geliyorum: Kont Camillo Benso Cavour (1810-61).

Mazzini orta sınıf, Garibaldi alt sınıftı; Cavour ise bir kont, yani bir soylu. Ama bu “soylu” sözünü aileden ve unvandan değil de, insanın içinden gelen bir şey olarak tanımlarsak, samnm bu sırayı tersine çevirmemiz gerekir. Cavour hep ihtiyatlı, hep orta yolcu, ama hep de entrikacıydı. Aynca, ailenin soyluluk iddiasını da ciddiye almazdı. Alsa, “Benso” adını kullanması gerekirdi.

Öte yandan, 1870’in gerçek mimarı'da bu pratik ve pragmatist adamdır, nihai başarıyı getiren onun gösterişsiz ama sebatlı ve sürekli çabasıdır. Üçü arasmda hangisi olmasa 1870’in gerçekleşme şansının azalacağı sorulursa, verilecek cevap bence “Cavour”dur. Tabii öbür ikisinin ve onlarla birlikte hareket edenlerin yarattığı birikim olmasa, Cavour’un da “başarıya” dönüştüreceği bir “vesile” bulması mümkün olmazdı. Burada şunu gözden kaçırmamak önemli: Ilımlı ve “gerçekçi” Cavour, bu tavrından ötürü inandığı şeylerden hiç vazgeçmedi. Taviz vermeyeceği şeyler vardı ve buralarda taviz vermedi.

Hayata askerî okuldan başladı. Askerî okulda olması muhafazakâr çevrelerde kabul görmeyen liberal düşüncelere yakınlık duymasını engellemedi. Tersine, çok genç yaştan bunlara bağlandı, bağlandığını saklamadı da. Koruyucusu, “velinimet”i olması gereken Prens Carlo Alberto’ya karşı (yaveriydi) dik davranmasını da engellemedi. Sonuçta, sürgüne gönderildi ve ordudan istifa etti (1831). Küçük bir beldede belediye başkanı olup ailenin topraklarını işletmeye başladı. Bunun epey yararını gördüğü anlaşılıyor. 1835’te Paris’e ve Londra’ya gidip ekonomide olduğu kadar siyasette de önde giden ülkeleri kendi gözüyle gözlemlemiş oldu. Bundan da çok yararlandı. Öğrendiklerini önce kişisel hayatında uygulamaya koyarak zengin oldu, başarılı ve akıllı bir kişi olarak tanındı. Bu özellikleri, Macaristan’ın “büyük adam”ı Szechenyi’yi hemen akla getirir. O da, Ingiltere ve Fransa’dan öğrendiği kültü-rel-teknolojik temelin üstünde oturan bir Macar ulus-devleti tasarlamışa (Cavour’unkine yakın tarihlerde).

1848’e doğru, Carlo Alberto kral olmuşken, Cavour gitgide ısınan Avrupa politikasından etkilenerek II Risorgimento adında bir gazete kurdu ve yeniden, ama çok daha ciddi bir biçimde, siyasî etkinliğe katıldı. “Risorgimento” (“diriliş” anlamına gelir), oyun yazan Vittorio Alfieri’nin (1749-1803) kullandığı ve herkesin ondan alarak benimsediği bir kavramdır. Uzun zamandır yabancı egemenliği altında yaşayan İtalya’nın artık kendi ulusal ruhunu bulup kaderini kendi eline alacağını söylüyordu. O da askerî tıp okulunu bitirmiş, ama askerlikten nefret ettiği için 1772’de istifa etmiş, yazarlığa böyle başlamıştı. Bunlar ilginç örüntüler ve İtalya’nın tarihinde rol almış çeşidi kariyerlerdeki bireylerde karşımıza çıkıyor. Alfieri de Ingiltere ile Fransa’yı örnek almaktan yanaydı.

1848 kargaşası içinde Cavour’un Cesare Balbo ile yayımladıkları bu gazete her şeyden önce anayasa konusunu, gereğini işliyordu. Bir süre sonra kral buna razı oldu. İki kamaralı bir meclise imkân veren bir anayasa (Statuto) hazırlattı. İlk seçimde Cavour da meclise girdi. 1850’de önce tarım, sonra maliye bakanlığına geldi. 1852’de ise yeni kral Vittorio Emanuele’nin takdiriyle başbakanlığa tırmandı.

Önüne çıkan ilk işlerden biri aslında onu hiç de ilgilendirmeyen Kırım konusuydu. Cavour, o sıra Avrupa’daki liberal-muhafazakâr cepheleşmesini ve olabilecek sonuçlarını düşünerek Rusya’ya karşı Britanya ile Fransa’nın yanında, İtalya'nın çok uzağındaki bu savaşa katılmaya karar verdi. Bu, önemli bir karardı. Böylece, Paris Kongresi’nde (1856) Sardinya da yer aldı.

Buradan başlayarak, gençliğinde bir aTa Carbonari üyesi de olmuş III. Napoleon’la dostluğu ilerletti, “imparator” için, İtalya dostluğundan önemli olan Avusturya düşmanlığıydı. Ama bu düşmanlık olunca o dostluk da anlam kazanıyordu, ittifak, İtalya’ya ciddi yarar sağladı, ama son anda Napoleon kazığını yemekten de kurtarmadı. Kral bunu yalayıp yuttu ama Cavour yutamadı ve yukarıda değindiğim özelliğini gösterip krala esaslı bir zılgıt çekerek başbakanlıktan ayrıldı.

Gelgelelim, durum kendi kendine İtalya lehine düzelme yoluna girdi. Lombardiya zaten Sardinya’ya katılmıştı. Korkulan öteki şeyler de olmadı. Çünkü İtalya’da artık kolay kolay bastınlama-yacak bir heyecan uyanmıştı. Cavour da çok geçmeden eski yerine dönecekti.

Mazzini ve Garibaldi’den söz ederken, bu noktadan 1871’e kadar olanları özetlemiştim. Yeniden bu ayrıntılara girmemiz gerekmiyor. Ama Cavour’un icraatında ve genel olarak Italyan hareketinde, Almanya’da olmayan öğeler üzerinde biraz daha ayrıntılı durmak istiyorum.

Cavour'un politikaları

“Demokrasi”den başlayalım. Prusya’nın bu alanda kayda değer başarılan olmadığını görmüştük. Tersine, kendinden bağımsız filiz verebilecek demokrasiyi ezmeyi de görev bilmişti. İtalya birliğinin kurucu gücü konumundaki Sardinya-Piemonte ise, bütün eksikliklerine rağmen, söz konusu dönemde yarımadada “demokratik” sıfatıyla birlikte anılabilecek başlıca varlıktı.

Bütün prensler, krallar, dükler vb. 1848 ayaklanmalarında korkup tanıdıkları anayasayalan bir süre sonra lağvetmiş, verdikleri haklan geri almışlardı - Sardinya’dan başka! O niye böyle bir istisna oluyordu?

İtalya’da öncelikle Avusturya’nın, kısmen de Papalık’m varlık biçimi, ulusal özlemle demokratik ideal arasmda sıkı bir bağ kurmuştu. Bu koşullarda, “bütün Italyanlann kralı” olma özlemini duyan ve bunun mümkün olacağına inanmaya başlayan Vittorio Emanuele, Avusturya karşısında “ulusalcı” duruşunu “İtalya için demokrasi” tutumuyla bir arada götürmeyi de gerekli görüyordu. Çünkü “bütün İtalya” kavramının en büyük destekçileri demokrat îtalyanlardı. Kendi ülkesinde göreli (aslında çok “göreli” olduğunu da unutmamamız gerekiyor) bir “demokrasi”nin varlığı krala ciddi bir sorun çıkarmamış, tersine rejimin daha çok benimsenmesini sağlamıştı. Devletin yapısı ve bürokrasi de, keyfi monarşi yerine nesnel ölçütler getiren bir meşrutî monarşinin olumlu etkilerini hissetmişti. Savoyard monarşinin Avusturya’dan tamamen bağımsız tek iktidar olması da, demokrasi konusunda rahat davranabilme imkânı tanıyordu; İtalya’nın öbür bölgelerinde bunu yöneticiler istese Avusturya bırakmazdı. 1848’de İtalya’nın baş düşmanı Mettemich silinip gitmişti ama Avusturya’nın varlık biçiminde değişen bir şey yoktu.

Son olarak, Britanya ile Fransa da İtalya yarımadasında böyle demokratik bir ülkenin varolmasını destekliyordu. Demokratik olmasa da, Avusturya’yı dengeleyecek böyle bir güç arayacak ve destekleyeceklerdi muhtemelen. Ama bu devletin meşrutî monarşi olması onlar için olumsuz değil, olumlu bir etkendi.

Bunlar hepsi önemli, çünkü oldukça hassas bir dengede ibreyi demokrasiden yana tutan ve ancak bir arada bulunduğu zaman bir anlam taşıyan küçük ağırlıklar. Ama hepsini saydıktan sonra, Cavour’un varlığına gelmemiz gerekiyor. “Analiz” sonucu mu, “sezgi” mi, bilemeyeceğim, ama en çok Cavour ile İtalya’nın koşulları arasında bir “rezonans” kuruluyordu. Örneğin Garibaldi “İtalya’nın birliği” diyor, bu krallıkla olacaksa, itiraz etmiyordu.

Mazzini ile en anlaşamadıkları nokta buydu çünkü Mazzini çok kararlı bir cumhuriyetçiydi. Cavour, bütün yarımadayı birleştirmenin ancak kralla mümkün olduğunu görüyor, ama bunun için bir yandan krala demokratik eğitim vermekten geri durmuyordu.

İtalya’nın hiçbir yerinde, Sardinya’da da, güçlü denecek bir askerî yapı yoktu. Bu ülkede ulusal birlik kurulacaksa politikayla kurulacaktı - Prusya’daki gibi yumruk gücüyle (“demir ve kanla”) değil. İşin içine “demir ve kan”m karışmayacağının bir garantisi yoktu, olmadı da. Ama baş aktörler onlar değildi. İtalya'nın savaşında da, Moltke gibi kurmaylar değil, Garibaldi gibi gerillalar iş yaptı. Yukarıda, Savoie geleneğinin bir hayli militarist olduğunu söylemiştim. Öyleydi. Ama 19. yüzyıl yansında duruma baktığımızda, Cavour gibi işin başında veya Mazzini gibi uzağında olan siviî figürler bütün askerlerden daha fazla ağır basıyordu. Mazzini önemli bir entelektüel etkiydi; ama taleplerini gerçekleştirecek fiziksel gücü bir türlü bir araya getirememişti - çünkü İtalya için fazla radikaldi. Cavour’un Sardinya’sı ise İtalya’da olabilecek kadar liberal demokrasi dozuna sahipti. İlkesel düzeyde çok parlak değil, ama “gerçekçi”ydi. Öteki bölgelerde ise tamamen dizginsiz muhafazakâr güçler iktidardaydı. Kısacası, Sardinya-Piemonte “her şeyin karannda” olduğu tek yerdi.

Bakanlığı sırasında Cavour Anthony Cardoza’ya göre “birbiriy-le bağlantılı üç hedefe ulaşmak üzere yola çıktı: Devlet mâliyesini düzeltmek, halkın hayat standardını yükseltmek ve bireysel kâr-lan artırmak” (Davis, 2001: 116). Bu amaçla birçok Avrupa ülkesiyle ticaret anlaşması imzaladı ve gümrükleri indirerek ülkeyi bir serbest ticaret bölgesi haline getirdi. Bundan on yıl kadar önce Almanya’da List serbest ticareti önlemek ve yüksek gümrük duvan ardında izolasyonist ulusal ekonomi kurmak gereği üstüne kıyameti kopanyordu.

Cavour uygulamasının faydalannı kısa zamanda gördü. Ticaret hacmi artarken bazı konjonktürel durumlar İtalya’ya tanm ürünü ihraç etme imkânı da verdi. Buralarda elde ettiği gelirlerle bütçe sorunlanna çare bulmaya çalıştı. Feodal vergi ayrıcalıklanm kaldırdı; dolaysız vergileri artırdı. Banca Nazionale’nin sermayesini iki katma çıkardı ve merkez bankasına dönüştürdü. Pek çok ekonomik yatırımla ekonomonin altyapısını güçlendirdi. Gene Car-doza anlatıyor:

Savoyard Krallığı’nm 1851’den önce neredeyse hiç olmayan demiryolu sistemi 1861’de 850 kilometreye yükseldi ve yarımadadaki toplam demiryolunun % 40’mı oluşturarak bütün İtalyan devletlerini geride bıraktı. Aynı yıllarda Piemonte’nin ticareti üç katma çıktı ve dokuma, zeytinyağı, şarap, pirinç ihracatı arttı, yerel sanayilerde de büyük canlanma görüldü. On-yılm sonunda yarımadanın ekonomik bakımdan en modem devleti Piemonte oldu ve öteki İtalyan devletleri de onu ömek alarak gümrük vergilerini indirmeye, yabancı yatırımları teşvik etmeye başladılar (Davis v.d., 2001:117-18).

1860’ta, daha önce gördüğümüz gibi, Avrupa politikasının yeni gelişmeleri İtalya’yı özlemlerine biraz daha yaklaştırdı. Burada, Garibaldi’nin şanlı Sicilya ve Napoli seferlerinin çok önemli bir yeri var. Ama Cavour’un 1850-60 arasındaki uygulamaları, bu çekirdeğe katılacak yeni birimlerle oluşacak yeni ülkenin nasıl yaşayacağının gerçekçi temellerini atmıştı. Ekonomik tedbirleri, bu İtalyan birliğini yalnız tarihî-ulusal özlemlerden ötürü değil, somut, günübirlik hayata getirdiği kolaylık ve avantajlardan ötürü de istenilir bir şey haline getirmişti. Sözün kısası, Cavour’un Piemonte’si, İtalya yarımadasındaki irili ufaklı devletlere, sahip olduklanndan daha iyi, daha zengin bir hayat tarzı sunuyordu; bunun temelinde de “askerî güç” değil, “ekonomik gelişme” yatıyordu.

İtalya ve papalık

Değinmemiz gereken bir nokta daha var: din ve kilise. İtalya’daki Avusturya nüfuzu (ve kısmen fiilî işgal), bir bakıma, “arızî” ve “geçici” bir olumsuzluk olarak görülebilirdi. Ama Katolik kuram böyle dışsal bir şey değildi. Katolik Kilise dünyada herkesten önce Italyanlara özgü bir kurumdu. Aynı zamanda, en az Avusturya kadar, kendini İtalya’dan bağımsız sayarak hareket edebiliyordu.

Ele aldığımız dönemde Papalık kurumunda olanlar, sonuçta gene bir dizi rastlantı sonucu, siyasî birliğin kurulmasına destekten çok köstek olmuştur.

1846’da XVI. Gregorius ölmüş, Avusturya her nasılsa yerine gelecek adamı seçmeyi başaramamış ve IX. Pius adını alan Mastai-Ferretti papa olmuştu. Günün politik olaylarını, fikirlerini izleyen ve kendini bir Italyan gören bir papaydı IX. Pius. Bu bakımdan, alışılmadık bazı özelliklere sahipti. Aynı zamanda dünyevi iktidara sahip biri olarak, ilk işlerinden biri siyasî af çıkarmak oldu. Bu, iki bin kadar devrimcinin serbest kalması anlamına geliyordu. Sonraki davranışlarının bir kısmı da gene bu doğrultuda oldu. Roma basınına serbesdik tanıdı, demeklere, gösterilere izin verdi vb. Bu davranışlarıyla devrimci ve milliyetçilerin sevgisini kazandı. “Viva Pio Nono” diye bir slogan oluştu.

Oysa bunlar rastlantısal sayılır davranışlardı ve papanın devrimle, devrimcilikle gerçek bir ilgisi yoktu. 1848’de Sardinya ile Avusturya’nın savaşında “tarafsız” kalmak için elinden geleni yaptı. Ama komutan seçtiği Giacomo Durando onu dinlemeyip Italyan saflarına katıldı; papa da onu reddetmek zorunda kaldı.

Cavour, papanın ve doldurduğu makamın bu konjonktürde oynamak durumunda olduğu rolü doğru değerlendiriyordu. Ne yapılacaksa, papanın muhalefetine karşı yapılacaktı. Pragmatist Cavour, aslında din konusunda, Garibaldi değilse de, radikal Mazzini’den çok daha fazla “serbest” düşünceliydi. Sardinya-Piemon-te’de din kurumunu (biraz Fransız Devrimi modeli üstünden, denilebilir) önemli ölçüde “milli”leştirdi. Buranın “lügat”inde, liberal olmak kiliseye karşı olmak anlamına geliyordu.

İtalya’da, din adamlan. için, bizde subaylar için olduğu gibi, ayn hukuk, ayn mahkemeler vardı. Sonuçlannı tahmin edebilirsiniz. Ama Torino’da, 1850’de, Siccardi Yasalan çıkanlmış ve iki yargı birleştirilmişti. Cavour henüz başbakan değildi ama mecliste bunu desteklemişti.

Hemen hemen bütün ulus-devletlerde gördüğümüz, “ulus” ve “devleti” ile “evrensellik” iddiasında olduğu için “ulus” çerçevesini “dar” bulan “din” arasındaki gerilim, İtalya’da da yaşandı. Nasıl yaşanmasın ki; İtalya bütün Katolik dünyanın da merkeziydi.

Bütün bu “zorunda”lar, “zorunluk”lar sonucunda, milliyetçi-devrimcilerin başlangıçta “gözbebeği” olan papa giderek zebani-leşti.

1848 devrimci dalgalar dizisi arasında Roma halkı da ayaklandı. Gidişe egemen olamayan Pius Napoli’ye kaçtı; Fransa ve Ispanya’dan askerî yardım istedi. Her türlü demokratikleşme talebini reddederek geri dönmeyi başardı.

En uzun süre papa kalmayı da (1846’dan 1878’e) başardı. Ama bu ikinci başarısından ötürü, Papalık tarihinin en acı olaylarına da onun tanık olması gerekti. Papalık, devleti topraklan ve 1870’te Roma’mn kendisi de “elden gitti”. IX. Pius da, süreç boyunca, “kanının son damlasına kadar” mücadele etti. 1861’de başlıca 80 günahı sayan Syllabus’u yayımladı ve hem Katolik hem de “liberal” olmayı imkânsız hale getirdi. Ama başlamış ve geri döndürüleme-yecek bir entelektüel süreç olduğu için bunun sonucu liberallerin daha az Katolik olması şeklinde tecelli etti. Öte yandan, bazı Katolikler de hâlâ liberal kalmakta ısrarlıydı. 1869’da I. Vatikan Konsi-li toplandığında papa ciddi bir muhalefetle karşı karşıya olduğunu gördü. Muhalefeti susturmak üzere tartışılacak konulan yasakladı ve bundan “papanın yanılmaz olduğu” sonucu çıktı. Papanın yanılmazlığı bu konsil tarafından 1870’in Nisan’mda kabul edildikten sonra, aynı yılın Eylül ayında Risorgimento Roma’yı da ele geçirerek papanın hem de fena halde yanıldığını kanıtladı.

Bütün bu gerici davranışlarla, papanın keiıdi akıbetini hazırladığı değilse de (çünkü onu “hazırlayan” pek çok dinamik vardı), perçinlediği söylenebilir.

“Ulus” ve “din” çatışmasının başka her yerden çok İtalya’da zorlu geçmesi normaldir. Vatikan’ın özel geçmişi, sonunda statüsünün özerk bir devlet olarak tanımlanması gibi, çok normal sayılmayacak bir çözüme yol açtı. Bu statünün nihai olarak onaylanması anlattığım tarihten de çok sonra, 1929’da, Mussolini ile Vatikan’ın anlaşmaya vardığı Laterano Paktı’nda gerçekleşmiştir. Bu pakt, o zamanki papanın (o da XI. Pius) Mussolini’nin faşist rejimine destek olmasım kolaylaştırmıştır.

Ancak, bütün zorluklara rağmen, şu ya da bu türden bir uzlaşmaya vanlmış olabilmesi, özellikle İtalya devleti açısmdan, bir siyasî olgunluk ve hoşgörü işareti sayılabilir. Papalık, ayn ve bağımsız bir devlet olsa da, bu resmî kimliğine rağmen sonuçta İtalya hayatının, İtalyan, siyasî hayatının bir parçasıdır. Özellikle Hıristiyan demokrat kitle üzerindeki etkisi yadsmamaz.

Risorgimento, Mezzogiorno, Transformismo

Böylece, 1870’te, “Risorgimento” mutlu sona ulaştı, İtalya birliği kuruldu. Çeşitli politik birimler bir araya gelip tek ülke plun-ca, bu toplumun içindeki toplumsal-ekonomik farklılık belirgin bir biçimde ortaya çıktı: sınaileşmiş, daha zengin ve daha ileri.kuzey ile kırsal ve tarımsal, yoksul ve feodal güney. “Mezzogiomo”, “gün ortası” demek ve bu aynmı anlatmak üzere türetilmiş bir deyim. Aslında, bu sıcak güneyin kavurucu öğle güneşini anlatıyor ama yalnız fiziksel sıcaklıkla sınırlı değil. Mezzogiomo alanı Ab-ruzzi, Campania, Calabria gibi bölgeleri, Sicilya’yı ve tarihte oynadığı farklı role rağmen toplumsal yapı bakımından bu kategoriye uyan Sardinya’yı kapsar. İtalya’nın modem tarihi boyunca bu toplumsal yapı farkı kendini hissettirdi ve bir sorun oldu. Bugün de sorun olmaya devam ediyor, ilginç olan, zengin kuzeyin bu yükten kurtulmak istemesi ve bu nedenle “ayrılıkçı” akımların bile burada yeşermesidir.

Cavour 1861’de papayı laikliği kabul etmeye -başarısız bir biçimde- zorlarken ölmüş ve 1870’i, Romanın birliğe katılışını görememişti. Ama onun son nefesini verdiği günlerde, Mezzogior-no’da köylü ayaklanmaları ortalığı sarmıştı. “Organ reddi” gibi bir şey oluyor, ülkenin bir ucu için yararlı olan (örneğin serbest ticaret), öteki ucunda sorun çıkarıyordu. Ratazzi’nin kısa süreli başbakanlığından sonra hükümetin başına Luigi Carlo Farini geçti. Ama bu da uzun ömürlü olamadı, 1878’de Vittorio Emanuele öldü ve I. Umberto tahta çıktı. 1865 ile 1871 arasmda Floransa başkent olmuştu, ama Roma birliğe katıldıktan sonra başka bir başkent düşünmek zorlaşıyordu. Böylece payitaht Roma’ya, İtalya’nın ortasına taşındı.

Bu seçmelere biraz “spekülatif’ bir gözle bakabilir miyiz? Sar-dinya-Piemonte’nin başkentinin Torino olması çok normaldir, çünkü bütün o bölgedeki en gelişkin kent Torino’ydu. Ancak, daha önce değindiğim gibi, Torino, öncelikle askerî-diplomatik Sa-voyard hanedanının başkentiydi ve “İtalyan kültür mirası”nın önde gelen bir temsilcisi değildi. Rönesans’ı temsil eden tek binası San Giovanni Kilisesi’dir. Müzeleri sanattan çok siyasî tarih açısından ilginçtir. Daha çok İtalyan sanayiinin doğum yeri olarak bilinir.

Bu bakımdan 1865-71 arasmda kral ailesinin Floransa’yı seçmiş olması ilginçtir. Toskana ile birlikte Lombardiya da birlik içinde yer almıştı. Milano da başkent olarak düşünülebilirdi. Ne var ki, Torino için dile gelecek itirazlar Milano için de geçerliydi. O da bir sanayi, aynı zamanda finans ve ticaret merkeziydi. Avrupa'nın en etkileyici katedrallerinden birine ve Leonardo’nun Son Ahşam Yemeği’ne sahipti ama bunun ötesinde sanat tarihi zengin değildi. Aynca, Milano da hâlâ genel İtalyan havasının dışında bir yer, “Kuzey Avrupa tipi” bir kent olarak görülür. Bir İtalyan’ın “kendini temsil etmesini en çok isteyeceği yer” değildi.

Aslında son derece kendine özgü tarihi ve coğrafyasıyla Venedik de bu işe yatkın olamazdı, çünkü İtalya’dan çok kendini temsil ediyordu. Güneyin büyük kenti Napoli bütün o yıldırıcı Mezzogiomo felâketinin merkeziydi.

Böylece Floransa seçildi. Bu kitabın odak noktası olan “militarizm” konusu çerçevesinde böyle bir seçime yol açan psikolojinin ilginç ve anlamlı olduğunu düşünüyorum. Bağımsız Yunanistan’ın başkent olarak Sparta’yı değil de Atina’yı seçmesine benzer bir mekanizma çalışıyor olmalı.

Floransa’da, Uffizi Müzesi’nin taşlığındaki heykelleri şöyle bir hatırlıyorum. Bunlar, “büyük Floransalılar”m heykelleriydi. Yazarlardan Dante oradaydı da, Floransah Boccaccio, doğduğu kent Paris olsa da oradaydı.

Sanatçılardan Leonardo ile Michelangelo, Giotto ve Donatello ile Botticelli oradaydı. Galilei ve Amerigo Vespücci, Machiavelli, Savonarola, hep oradaydılar. Bunlar o tarihte yalnız İtalya’yı değil, bütün Batı medeniyetini ve onun üzerinden dünya kültürünü biçimlendiren insanlar. Floransa’yı başkent seçmekle İtalya, bu geçmiş ve bu gelenekle kendini ilişkilendirmiş oluyordu.

Ardından da Roma... Dediğim gibi, bir ülkede Roma varsa, orada ondan başka bir başkent düşünmek zor. Fiziksel yapısıyla da Roma bu role en iyi uyacak kentti. İtalyan tarihinin en önemli sanatsal hâzinelerinin çok büyük bir kısmı oradaydı. Din tarihi açısından Avrupa’da bir taneydi. Ve tabii Roma İmparatorluğu’nu temsil ediyordu. Hemen hemen yalnız İtalyan olan Floransa’ya göre, daha eski ve daha büyük bir tarihî miras.

Bunun içinde askerî başarı sicili de bulunuyordu. Dolayısıyla yeni başkentin, yeni İtalya’nın gidişatında askerlik bölümünün yeterince ağır basmamasından şikâyetçi olanları da sevindireceğini tahmin ediyorum. Dünyayı fethetmiş bir imparatorluğun mirasçısı olmak, rahatlatıcı bir duygu. Aynca, Roma, Yunanistan’daki Sparta gibi değil; askerliğin medeniyeti reddetmediği bir sentezi temsil ediyor.

Askerlik konusuna dönmek üzere, şimdi bu yeni İtalya’nın siyasî hayatına ve siyasî kuramlarına bir göz atalım.

İtalya meşrutî monarşi rejimini benimsemiş, işe, mülkiyet ölçüsüne göre belirlenen az sayıda seçmenle başlamıştı. Piemonte’de yapılan ilk seçimlerde bu oran bir dehşetti. Nüfusun % 98’ine oy hakkı verilmemişti. Zamanla bu oran azaltıldı, ama seçkinlerin seçmen halka, hele güneydeki halka güveni yoktu. Olağana uygun olarak, sağ, seçmenin malı, sol ise okuması yazması olmasına önem veriyordu. Kadınlar tabii ki söz konusu değildi.

1876’da ilköğretim parasız ve zorunlu hale getirildi. 1881’de solun dediği oldu ve 22 milyonluk ülkede oy verme hakkına sahip insan sayısı 620.000’den 2 milyona çıkarıldı. Hak kazanmak için okur-yazarlık koşulu getirildi ama asgari bir vergi eşiği de korundu.

1882’de bu yeni koşullarda yapılan seçim sağm korktuğu kuyruklu ve boynuzlu radikalleri iktidara getirmedi. Solun oyunun iki kat arttığı doğru ama bu toplam sandalye sayısının sadece kırka çıkması anlamına geliyordu. 1881-87 arasında başbakanlığı sürdüren Depretis bu yeni koşullarda soldan sağa doğru açılıp ortada bir koalisyon hükümeti kurmaya karar verdi. Bu, “transformismo”nun ilk örneği oldu. Yani sağ da, sol da, ortada tek bir bloka dönüşüyor (“transform”) ve siyaset öyle fazla sağa sola yalpalamayan bir yol izliyordu. Bu tek partili bir rejimin biraz değişik bir versiyonu gibi (1980’den sonra Türkiye’de koalisyonlar, hattâ tek parti yönetimleri, bu modele uymuştur) bir şeydi. Benzerini Cavour da denemiş, ama Duggan’m dediği gibi, böyle bir merkezi, radikal denebilecek bir program uygulamakta kullanmıştı (Davis v.d., 2001, 163-64). Şimdi istenense radikalizmden kaçınmaktı.

İtalya’nın şöyle bir özelliği olagelmiştir: Merkez, belki çeşitli kaynaklardan türeyen ve genel olarak muhafazakâr denecek bir çizgi -ve kadrolar- toparlayabilir ve bu da topluma genel olarak denk düşer; böyle olduğu için de, kendini yeniden-üretme imkânlarına sahiptir. Sonuç olarak iktidar böyle şekillenir. Öte yandan, görece demokratik ortamda bu merkez-muhafazakâr çizginin sağında da, solunda da partiler ve bireyler vardır ve bunlar merkezi bir eleştiri bombardımanı altında tutar. Bu eleştiri salvosu normal olarak rejimin kendine çekidüzen vermesine yol açmaz, bunu zorlayacak kadar güçlü değildir. Ama büyük çoğunluğun zihninde siyasetin kirli bir iş, siyasetçinin de bu kirle yaşayan kişi olduğuna dair, oldukça köklü bir fikir yerleştirebilecek kadar etkili olmuştur. İtalya bu bakımdan Türkiye’ye benzer; ama müdahalede bulunan bir İtalyan silâhh kuvvetler geleneği olmadığı için, toplumun bu güvensizliği (Mussolini gibi çok önemli bir istisna dışında), gidişatta ciddi bir kesinti olmasına,yol açmaz. Bu genel durum bugün bile fazla değişmemiştir.

İtalyan parlamentarizminin somut hayatta aldığı işleyiş biçimleri de pek çok kişinin siyaseti kirli görmesine yol açmıştır. Burada, “transformismo”nun yanma “klientalizm” dediğimiz uygulamayı koymamız gerekiyor.

Bu da Türkiye’de tanıdığımız parlamenter işleyişe yakın bir şeydir, çünkü sosyo-politik yapılarda önemli benzerlikler vardır.

Toplumun genel olarak geri kalmış yapısı, ekonomi ile politika arasındaki, olması gereken mesafeyi azaltır, neredeyse yok eder. Bu şekilde yapılanmış toplumlarda siyaset, ekonomik nimetlerin kimler tarafından ve nasıl paylaşılacağını belirleyen kerte haline gelir. Partili vaatte bulunur; yeterli oy alır ve kazanırsa, vaatlerinin en az bir kısmım yerine getirerek borcunu öder. Hem hiyerarşik yapılanmayı, hem de ataerkil ideoloji ve değerleri olduğu gibi koruyan, çıkarı fikrin, her şeyin önüne alan, sonuna kadar muhafazakâr bir sistemdir bu. Ama başarısı “parsa dağıtma”ya bağlı olduğu için, böyle bir parlamentarizmin de bulunmadığı yerlere kıyasla, daha fazla imkân getirir, oligarşik yönetimlere kıyasla, nimetleri tabana daha çok yaymaya çalışır. Türkiye’de çok partili sisteme geçiş de hemen bu biçimi almış ve onun için çok da popüler olmuştur. Böyle yapıya böyle demokrasi...

Bütün bunlar, İtalyan entelektüel ortamında parlamenter sisteme (en azından İtalya’da) karşı derin bir şüphe duyulmasına yol açtı. Seçkinlerin bu tutumu sistemin kendini bir reforma tabi tutmasına değil, Mussolini’nin gelip her şeyi yıkmasına çanak tutacak ve hazırlık yapacaktı. Ama henüz oraya epey zaman var. Eksiklerine rağmen düzenin uzun sürmesi, savaştan önce Mussolini’le-rin, Hitler’lerin düşünce tarzının toplumlarda kabul edilemez olmasının sonucuydu herhalde. O koşullardan bakınca, egemen ittifak iktidardaydı; işler bu kadar yürüyebiliyordu; demek yapacak bir şey yoktu. .

İtalya ve askerî imparatorluk

İtalya’nın siyasî bütünlüğe kavuştuğu bu süreç içinde çatışma ve savaşın yeri vardı. Zaten ulus-devlet kuruluşları yelpazesine baktığımızda bunun istisna değil aşağı yukan işin kuralı olduğunu görürüz. Ya bunun olmasını engelleyen taraf güç kullanıyor ve şiddete başvuruyordur ya da oraya varmaya çalışan taraf. En sık görülen durum, iki tarafın da bunları yapıyor olmasıdır.

“Ulus-devletin kuruluşu” dediğimiz bu özel süreci doğal olarak “ulusal güçler” başlatmakta ve çok zaman sonuca götürmektedir. Buna engel olmak isteyenler toplumun dışından birileri, genellikle “işgalci” bir konumda olanlar olabileceği gibi, aynı toplumun içinden, ama böyle bir düzeni istemeyenler de olabilir. Aynca bunun da bir bileşimiyle karşılaşabiliriz. Nitekim İtalya’da iki tipin de çeşitleri vardır.

İtalya’da “ulusal güçler”in “ulusal birlik” için şiddeti ve çatışmayı -gereğinde- içeren girişimlerini, girişimin öznelerine göre üçe ayırabiliriz: Örneğin, belirli bir önderlikle sıkı bir örgütsel ilişki içinde oluşmayan, daha çok kendiliğinden kitlesel ayaklanmalar şeklinde patlak veren eylemler olmuştur. Bunlann içinde, umulan türden sonuç vereni yoktur.

Zayıf Napoli Krallığı biraz bocalamış, anayasa vereceğini temin etmiş, Sicilya’nın aynlma girişimini durdurmuş, 1868’de ise anayasayı rafa kaldırmıştır (28 yıl soma... Abdülhamid’e göre gene çok iyi). 1831’de Avusturya Modena’daki ayaklanmayı bastırmıştır. 1834’te Mazzini’nin Sardinya kralına karşı isyanı da bastırılmıştır. 1-845 Rimini girişimi de sonuç vermez. 1848’de birçok yer kanşır, sonra durulur. Manin Venedik’te ayaklanır, ama ezilir. Avusturya verdiklerini geri alır. 1849’da Sardinya ordusunu da ye-ner. 1853’te Mazzini’nin Milano ayaklanması sonuçsuz kalır.

Ama birbirini izleyen bu ayaklanmalar, başanlı olamasalar da, hem halkm ne istediğini, hem de onu istemeye devam ettiğini gösteriyorlardı. O zamanlar “kamuoyu anketi” bu yöntemle yapılıyordu, diyebiliriz. Bu anlamda elbette bir etkileri vardı - özellikle milliyetçi seçkinler üstünde.

İkinci kaynak olarak Garibaldi’nin girişimlerini ele alabiliriz. Burada, Venedik ayaklanması gibi, kendiliğinden bir hareketlenme değil, bilinçli ve örgütlü bir girişim söz konusu. “İtalya adına” yapılmış, askerî öge içeren, bütün girişimler içinde Garibaldi’nin-kilerin en başarılı olanları olduğunu söyleyebiliriz. Ama bu başarıların da sınırlan vardı. Ciddi bir düzenli ordunun yapabileceklerini Garibaldi de yapamazdı. En büyük başansı iki Sicilya krallığı karşısında kazanılmıştı. Ama ne Avusturya, ne de Fransız ordu-lanyla başa çıkabilmişti. Halk ayaklanmalan gibi Garibaldi’nin bu sonuçla kapanan mücadeleleri için de “kahramanca yenilgi” gibi sıfatlar kullanabiliriz. Ama yenilgi...

Üçüncü ve sonuncu, Sardinya-Piemonte’nin düzenli ordusuna gelelim. Bazı durumlarda krallık “danışıklı dövüş” taktiğiyle işi Garibaldi’nin gerilla taktiklerine bırakmış, kendisi dolaylı askerî ve dolaysız diplomatik destekle yardımcı olmuştu. Ama belirli durumlarda kendisinin savaşa girme karannı vermesi gerekiyordu. İlk ciddi karşılaşma anında bunu veremediğini görmüştük. Avusturya karşısında yenilgi, yengiden fazladır. Ama belirleyici zaferi de Magenta’da İtalyan ordusu kazanmıştı. “İtalyan ordusu” diyoruz ya, aslında III. Napoleon’un Fransız ordusuydu kazanan. Onlar olmadan İtalya’nın buradan başanlı çıkması mümkün değildi.

Birlik nihayet Roma’mn ele geçirilmesiyle kuruldu. Bu olurken de Fransa’nın ve III. Napoleon’un başlannı kaldmp bir şey görecek hali yoktu.

Olguları art arda dizdiğimizde İtalyan birliğine varan süreçte kan ve barut oranının yüksek olduğunu, can vergisinin ağır olduğunu görüyoruz. Buna karşılık, büyük güçlere karşı büyük ba-şanlar da yok. Örneğin 30 Ağustos gibi bir olay yok; Prusya’nın 1860’lan gibi bir zaferden zafere koşma hiç yok. Böyle olunca, 1870 ertesinde, “Bunu sizin için ben kazandım,” diyen bir birey veya bir kurum da görmüyoruz. Bunlann temelini savaş meydanında değil, ekonominin alanlannda hazırlamış olan asıl mimar, Cavour, zaten hayattan aynlmış.

1870’lerde, 1880’lerde, Avrupa’nın çeşitli devletleri denizaşırı koloni imparatorlukları kurmuştu. Bu işe ilk başlayan Portekiz ve Ispanya’dan Ispanya, Amerika kıtasında egemen olduğu uçsuz bucaksız arazilerin hemen hemen tamamından atılmıştı. Küba gibi kalan son birkaç yerden atılmalanna da az kalmıştı. Portekiz henüz dayanıyordu ama o da dünyaya yön veren ülkeler arasmda değildi artık. Büyük Britanya ve Fransa kimseyle kıyaslanmayacak çapta sömürgelerini kurmuşlardı. Hollanda onları izliyordu. Belçika Kralı Leopold bile ülkesine mi, kendine mi ait olduğu pek belli olmayan bir lokma koparmıştı Afrika’dan. Yeni kurulan Almanya ve İtalya bu yarışta gecikmişler, onlara neredeyse hiç yer kalmamışa.

Roma İmparatorluğu’nun devamı olarak kurulan İtalya Krallı-ğı’nın denizaşırı bir imparatorluğu yoktu. Asya, Güney Amerika kapılmıştı. Okyanusta ada bile yoktu. Herhalde bu kesatlık nedeniyle Italyanlar gözlerini, geri, yoksul, ama 2000 yıldır bağımsız yaşayan Etiyopya’ya diktiler. II. Menelik’le bir anlaşma imzalandı: Ucciali. Bu anlaşma tam bir rezaletti. İtalya biraz top tüfek veriyor, karşılığında Asmara gibi bazı yerleri (şimdiki Eritre) alıyordu. 1882’de buralara sızmaya başlamışlardı. Anlaşma 1889’da imzalandı çünkü 1887’de Dogali adlı bir yerde EtiyopyalIlar 500 kişilik bir İtalyan birliğini basarak hepsini öldürmüşlerdi. Bununla barış gelecekti. Anlaşmanın Etiyopya dilindeki metninde Etiyopya’nın başka ülkelerle ilişkilerinde İtalya’ya “başvurabilir”liği belirtilmiş, ama Italyancada “başvurmak zorundadır” denmişti. Niyet zaten bu olduğu için bir süre sonra anlaşmadaki sahtekârlığa dayanarak Etiyopya’nın protektoralan olduğunu ilan ettiler. Bunun üstüne savaş çıktı. 1896 Adowa Savaşı’nda İtalya bozguna uğradı. Dört binden fazla asker ölmüş, iki bin kadarı tutsak düşmüştü. Yenilgiden gerçekten de sorumlu sayılabilecek General Baratieri Asmara’da yargılandı. Beraat etti ama beraat ettiren yargıcın bile gözü tutmamıştı. Italyanlar Eritre’yi ve 1830’la-rm sonunda kanca attığı Somali’deki topraklarını elde tutmaya devam etti.

1905’teki Rus-Japon Savaşı’ndan ileride söz edeceğiz. Bu olay, koca Avrupalı Rusya’yı yenen Asyalı olarak bütün dünyanın dikkatini Japonya’ya çekmişti. Ama Avrupalı yenen Afrikalı olarak Etiyopya’nın şanı büyüyemedi.

Afrika’daki bu olayların, İtalya’nın Etiyopya’ya karşı duyduğu iştahı gerçek anlamda kesmediği anlaşılıyor. Çünkü 1936’da Mussolini bütün gücüyle yeniden çullanacakür.

“Avrupa’nın gecikmişleri” olarak Almanya ile İtalya arasmda yakın ilişkiler 1860’larda başlamış, 1866’da gizlice ittifak kurmuşlardı. Bu sırada Bismarck, Avusturya’ya, kendi planının gerektirdiği dersi vermeye hazırlanıyordu ve bu yakınlaşma da bunun içindi. İtalya’nın Prusya’ya ne kadar yardımı dokunduğu tartışılır da,

İtalya’nın Venedik’i bu savaş sayesinde almış olduğunun tartışılır bir yanı yoktur.

Ama Almanya ile kurulan ilişki Avrupa içi ittifaklarda İtalya’nın yönünü daha bir süre belirledi. Bismarck, Prusya'nın gücünü Alman dünyasına kanıtlamak ve Büyük-Almanya rüyası üstüne soğuk su içip Küçük-Almanya projesini gerçekleştirmek için Avusturya'nın haddini bildirmişti. Ama artık Almanya kurulduktan sonra aynı dili konuşan bu iki ülkenin düşman ilişkisi sürdürmesinin anlamı kalmıyordu. 1882’de Üçlü İttifak kuruldu. Üçüncü de İtalya’ydı. İtalya'nın, bu iki üçlü anlaşmaya da (Entente Cordiale 1904, Britanya-Fransa-Rusya Üçlü İtilafı da 1907) hem girmek, hem girmemek ve karşı olmak için gerekçeleri vardı. “Gecikmiş”Ierden biri olarak Britanya ile Fransa’nın haksızlığına uğradığına inanıyordu. Bunda, Fransa'nın 1881’de Tunus’u metazori işgalinin payı olmuştu. Bu dönem boyunca (savaş sonuna kadar) İtalyanların bütün davranışlarında, bu arada Eritre’ye gidişlerinde ve tabii ki Trablus girişimlerinde, bu Tunus olayına duydukları tepki hissedilir.

Ama Üçlü Ittifak’a girdikleri tarihlerde İtalyanların hâlâ Avusturya’dan talep ettikleri ve ancak savaşın sonunda alacakları topraklan vardı. Yani Avusturya ile aynı pakt içinde olmalan da akıl kân değildi. Nitekim, işi orada bitiremediler.

İtalyan solu (gene Türkiye ile bir benzerlik) milliyetçilikle iç içe geliştiği ve sağa karşı savunduğu her şeyi de daha radikal bir biçimde savunma gereği duyduğu için, çok zaman solun milliyetçi kesimden daha milliyetçi davrandığını, gene çok zaman emperyalist serüvenlere heyecanla atıldığını görürüz. Agostino Depretis bu betimlemelere iyi uyan bir adamdı ve Cavour’un demir atmayı uygun gördüğü liberal limanlan bırakıp Orta Avrupa’nın despo-tik imparatorluk heveslilerine yaklaşmayı tercih etmişti. İtalya ya da en azından bazı Italyanlar bu imparatorluk oyununda şanslan-m denemek istiyorlardı.

İtalya’nın siyasî kargaşası Depretis’i iktidardan götürdü. Ama yerine gelen kişi Francesco Crispi’ydi. Sicilyalı’dır. Depretis gibi, hattâ ondan da öte, Garibaldi’nin yanında yetişmiş bir radikaldi. Garibaldi’yi Sicilya seferine ikna eden oydu. Garibaldi gibi o da, birliğin rejimden önemli olduğuna inanmış, onun için Mazzini’yle de arası açılmıştı. Ama Crispi Garibaldi kadar iyi bilmiyordu nerede duracağını. Garibaldi İtalya’nın herhangi bir sömürgecilik girişimini desteklemeyeceğini, bunun tam karşısında yer alacağını ilan etmişti. Ama ne Depretis ne de Crispi, onun gibi ilkelere bağlı kalabildiler. Crispi yukarıda anlatılan Adowa hezimetini başbakan olarak yaşayacaktı.

Ama tabii sonrasına başbakan olarak kalamayacaktı. Daha önce pek çok kavgaları olan Giovanni Giolitti (1842-1928), bu felâket üstüne iktidan Crispi’den devraldı. Siyaset kuşağı artık değişiyordu. Giolitti’nin Depretis ve Crispi gibi “ideallerini kaybettiği” değil, ideali olmadan yetiştiği söylenebilir. Garibaldi değil, Cavour modeline uyuyordu. İtalyan siyaset etme üslûbuna yatkın, ılımlı ve pragmatist bir politikacıydı. Bu özellikleriyle, ülkeyi Mussoli-ni’ye teslim etmek ona nasip oldu.

Depretis ile Crispi geldikleri yer bakımından da, gittikleri yer bakımından da, epey benzeşirler. Sola karşı, cumhuriyete karşı tavır alışlarına hiç girmiyorum, çünkü onlann bizim şimdiki konumuzla ilgisi dolaylı. Ama gene Crispi’nin “Krallık bizi birleştirdi. Cumhuriyet bizi böler,” sözüne dikkat çekeyim. Bu, Türkiye’de birinin “Otokrasi bizi birleştirdi. Demokrasi bizi böler,” demesinden çok farklı değildir.

Tunus’a değinmiştim. Fransa Tunus’u ilhak edince Crispi de Britanya’ya sürekli asılıp Trablus’u istemişti (Davis v.d., 2001, 177). Ama Lord Salisbury ona hiç güvenmediği için yüz vermemişti. Tabii bu gibi adamların kendi emperyalist projelerine gerekçe bulmalan da bir hoştur. Trablus’un Italyanlarca alınması bir özgürleştirme programı olacaktı. Osmanlı İmparatorluğu gibi gerici yapılar parçalanmak, Trablus gibi, Balkan ülkelerindekiler gibi tutsak halklar özgürleştirilmeli, kurtanlmalıydı. Bu demektir ki İtalyan egemenliğine girmeliydi.

İkinci Dünya Savaşı’nda da aynı yerlere göz dikmiş olmalan bir hayal gücü eksikliği olabilir mi? Mussolini de bir yandan Arnavutluk ve Yunanistan, bir yandan da Etiyopya üstüne yürüdü.

Ama Libya projesinin gerçekleştirilmesi Giolitti’ye kaldı. 1911’de dördüncü kere başbakan olduğunda, önüne gelen milliyetçi baskıdan korktuğu için geri çeviremediği, aslında kendisinin böyle bir niyeti olmadığı söylenmiştir. Olabilir. İtalyan liberalleri bu gibi milliyetçi-emperyalist tasarılara daha uzaktılar. Gene de, bir oldubittiyle karşılaşmış olmasından çok, bunu bazı başka amaçlanna basamak yapmak istemesi daha akla yakındır.

Aynı yıl, 21 yaşına girmiş ve okuması yazması olan her erkeğe oy hakkı veren bir yasa çıkardı. Aynca, askerlik yapmış ya da otuzuna gelmiş, okuması olmayanlar da oy'kullanabilecekti. Böylece oy veren insan sayısı üç milyondan sekiz buçuk milyona çıktı. Bunlarla, Orta Avrupalı müttefiklerim demokratikleşmekte sollamış oldu. Onun kurduğu sistemde hükümet meclis karşısında sorumluydu. Bunun dışında çalışma koşullanm medenileştiren yasalar da getirdi.

Bunlan yapabilmek için kendi liberal çevresini aşan bir desteğe ihtiyacı vardı. Bunu da milliyetçilerden sağlamayı uygun bulmuştu. İtalyan fütürizmi bu yıllarda başlıyordu. Marinetti Manifesto'yu 1909’da Le Figaro’da yayımlamıştı. Corradini, Carlo Cana, D’An-nunzio ortalardaydı. “Conadini (1865-1931) insancıllığı, banşçı-lığı, bireyciliği, Hıristiyan köleliği olarak gördüğü zihniyeti lanetliyordu. İtalya’yı ‘proleter bir millet’ olarak tanımlıyordu, zengin milletlerin yararlandığı nimetlerden yoksun kalmış, çok çalışmayla, mücadele ve savaşla kendine bir yer yapması gereken bir millet. Bu düşünceleriyle yalnız faşizmi değil, Nazizmi de haber veriyordu” (Hearder, 2001, 210-11).

Evet, Trablus için Osmanlılara açılan savaş bu adamlann gönlünü kazanacaktı. Nitekim kazandı.

Ve Osmanlı’da kendilerine çok yakın bir zihniyet sahibi insan-lan tepkiye kışkırtarak saldırgan bir Türk milliyetçiliğinin doğumuna ebelik ettiler.

Giolitti iyi mi etti? Kısa vadede başanlı oldu, evet, ama uzun vadede kaybetti. Kazanmaya çalışüğı adamlar aslında en büyük düşman-lanydı. Onlann desteğini kazanmak aynı zamanda onlan güçlendir-mekti. Daha Mussolini’nin aklında faşizm fikri yokken bu adamlar oraya gidecek yolun taşlannı döşemeye başlamışlardı - ama yukan-da “solu” da gördük, Trablus zaten onlann programıydı.

Tabii Giolitti beklediği kısa vadeli başarıyı kazanmakta da zor-lanabilirdi. Balkan Savaşı patlak vermese Trablus çok uzayabilirdi çünkü Libyalı Araplar bunun kendileri için bir “özgürleşme” olduğunu anlamamış, direniyorlardı. Bu direniş 1931’e kadar da sürdü.

Ne var ki, Balkan Savaşı üstüne Osmanlılann burada geçirecek vakti kalmamıştı. Dolayısıyla çarpışma kısa kesildi ve İtalya Afrika kıtası üstünde imparatorluk benzeri bir şey kurmaya birkaç adım daha yaklaşmış oldu. Ne var ki, yaklaştığı yerde kaldı.

Birinci Dünya Savaşı

Beklenen Dünya Savaşı beklenmedik biçimde Veliaht Franz Fer-dinand’ın vurulmasıyla başlayınca, İtalya ilkin ne yapacağım bilemedi. Ağustos’ta tarafsızlık ilanında bulundu. Giolitti tam bu sırada istifa etmişti ve savaşa herhangi bir safta girilmesine muhalifti, Muhtemelen haklıydı da. Britanya’nın yamnda savaşmayı zorunlu kılan bir şey yoktu belki, ama öbür cepheye katılmayı çekici kılan bir şey büsbütün yoktu. İtalya ile Avusturya arasmda Tyrol bölgesinin kime ait olduğu ve olacağı tartışmasında herhangi bir anlaşma umudu görünmüyordu. Bu, İtalyan milliyetçilerini Avusturya’ya düşman eden bir durumdu.

Ama daha “ince” düşünmeye başlayınca, bazı muhtemel sakıncalar (epey “oportünist” mahiyette) akla geliyordu. Örneğin, ya Almanlar hızlı bir zafer kazanır da İtalya açıkta kalırsa (Hearder, 2001, 214)?

Bu sırada başbakan olan Salandra ise savaş olacaksa bile bunun Avusturya ile aynı safta olmasına karşıydı. Ölen eski bakanın yerine Dışişleri Bakanlığı’na getirdiği Sonnino ile birlikte bir komplo hazırladılar. Üçlü İtilaf ile de kumpaslarını tamamladılar. Kazanma durumunda Tyrol ve Alto Adige, Dalmaçya’dan bazı yerler ve Trieste İtalya’nın olacaktı.

Liberal Giolitti ve bazı sosyalistler dışında “Savaş! Savaş!” diye tempo tutan fütüristler ve milliyetçiler yeri göğü inletiyordu. Bunlara taze kuvvet olarak Mussolini katılmıştı. Bu da o zaman için biraz şaşırtıcı bir durumdu, çünkü Sosyalist Parti’den Mussolini Trablus olayı sırasında İtalya’nın davranışına karşı çıkmış, Dünya Savaşı’nda rol almaya da başlangıçta sert bir şekilde muhalefet etmişti. Ama ne olmuşsa, ne koku almışsa, 1914’ün sonunda savaş çığırtkanlığına başlamış, bu tür yazılarını sosyalist Avanti’de ya-yımlayamaymca Popolo d’ltalia adını verdiği kendi dergisini yayına sokmuş, tabii partiden de atılmıştı. Mussolini Üçlü İtilafın yanında savaşa girmekten yanaydı. Bir yandan, kendine yakın düşünen ekipleri çevresine topluyor, kendi de çok farkında olmadan, geleceğe hazırlanıyordu.

Bu şekilde İtalya savaşa girdi. Savaşın başında bunu yapması özellikle Fransa için daha yararlı olabilirdi. Bu durumda, Avusturya ile kaçınılmaz cephe açılmış oldu, en çok Hemingvvay’in ro-matımdan bildiğimiz çarpışmalar başladı. 1917’de Rusya saf dışı olunca Almanya serbest kalan birliklerinden bazılarıyla müttefikini takviye etti. Caporetto’da İtalyan saflan yanldı, ama bozgun yayılmadı. General Cadoma’nm yerine General Diaz İtalyan ordusunun komutasını üstlendi (daha sonra faşist hükümetlerde de kendisini görürüz). Dünya Savaşı sona ermeden az önce, İtalya da Avusturya’ya karşı Vittorio Veneto Savaşı’nı kazandı. Böylece bu iki millet gene “berabere” kalmış oldular!

İtalya’nın Dünya Savaşı öncesindeki genişlemesi gene Osmanlı aleyhine yürümüş ve 1912’de On iki Ada’nm (Dodekanisi) büyük kısmı onlann eline geçmişti. İkinci Dünya Savaşı sonrasına kadar da böyle kalacaktı (1947’de Yunanistan’a geçtiler).

Ama 1919’da, Versailles’da, İtalya biraz daha genişledi. Bu sırada başbakan Vittorio Orlando’ydu; Sonnino ise savaş boyunca dışişleri bakanı kalmıştı. Trento, Adige bölgesi falan tamam, ama savaşa girmeden önce sözünü aldıklan her yeri ele geçiremediler.

Örneğin İtalyanların Fiume, Slavların Riyeka dedikleri Istria kenti... Dalmaçya kıyısında, bunun gerek Slovenya, gerek Hırvatistan’da kalan bölümlerinde, yani Trieste’den Dubrovnik’e kadar, Italyan etkisi çok yoğundur, Italyanlann gözü bütün bu kıyıya dikilmişti.

Ancak Londra’da Britanya ve Fransa ile bu pazarlıklar yapıldığında, Amerika Birleşik Devletleri işiri içinde yoktu. Oysa şimdi Versailles’da onlar da vardı ve Londra mondra dinlemiyorlardı. “Self-determination” diyen Wilson’a Slavlann yoğun bir şekilde yaşadığı Dalmaçya kıyılannın İtalya’ya niçin bırakılması gerektiğinin mantığını anlatmak zor olacaktı. Nitekim anlatılamadı. “Tries-te’yi verdik ya...” diyordu.

Italyanlann Osmanh topraklanyla da ilgili bulanık talepleri vardı. Oniki Ada ile bir kollannı ya da bacaklannı bu tarafa uzatmışlardı. Öte yandan, Entente Cordiale’in ortaklan Yunanistan’a savaşa girmesi karşılığında İzmir çevresini vaat etmişlerdi. Bu, daha somut bir sözdü. İtalya bu durumda Antalya ve çevresiyle, içerilerde Konya’ya kadar uzanacak bir nüfuz bölgesiyle yetinmek durumunda kaldı.

Ancak bunlar olduğu sırada asıl milliyetçiler veya faşistler iktidarda değildi, iktidarda olanlar da yeni yerler edinme hırsıyla o kadar dolup taşmıyorlardı. Örneğin Türkiye’den ne istiyorlardı, ne yapacaklardı? Mussolini’nin buna verecek cevabı bulunurdu. Fiume üzerine haksız ve anlamsız diretmeleriyle müttefiklerini de adamakıllı bezdiren ve “illallah” dedirtmeyi başaran Orlan-do’nun, Sonnino’nun böyle ciddi projeleri yoktu. Türkiye’de varoluş biçimleri, orada Yunanistan’ın bulunmasına karşı çıkmak kalıbını aldı. Bir süre sonra da çekip gittiler. Yerlerini alan Nitti de, popüler ideolojinin taşkınlığından korktuğu için, “İtalya’nın Fiu-me’de işi yoktur,” diyemedi. Sonuçta, herkes, ne yaptığını pek iyi bilmediği için, faşizmin iktidara adım adım yaklaşmasına katkıda bulunmuş oldu.

Fiume’nin alınmamasını nasıl protesto edeceğim bilen kişi ise D’Annunzio gibi faşiste beş kala bir milliyetçiydi (bu tarihi kastediyorum, bir süre sonra faşizmi yirmi beş geçti de). D’Annunzio bir İtalyan savaş tutsaklan birliğiyle Fiume’yi ele geçirdi; İtalya’yı davet etti. Ama İtalya ordusu sadece bu uluslararası skandala son vermek üzere Fiume’ye geldi. Bütün bunlar, yani yeterince milliyetçi olmayan hükümetin, sırf bu nedenle eline sunulmuş kenti almaktan kaçınması, faşizmin ekmeğine yağ sürdü.

Sonuç olarak, İtalya’nın savaştan hoşnut bir havayla çıkmadığını söylemek gerekiyor. Bu belki her şeyden çok Italyanlann kafa kanşıklığmm sonucuydu: Ne beklemişlerdi, hangi bekledikleri olmamışa, beklemelerinin haklı bir temeli var mıydı, beklediklerini hak etmek üzere ne yapmışlardı? Başından beri, militarist ve milliyetçiler, proto-faşistler bu kafa kanşıklığmm yaratılmasında etkili olmuşlardı; şimdi de bu durumdan onlar doğrudan doğruya yararlanacaktı. Savaşı izleyen birkaç yıl içinde faşist hareketin hızlı bir tırmanışa geçip iktidan ele geçirmesinde, bu savaş sonuçlan hoşnutsuzluğu, en önemli etkenlerden biridir.

İki savaş arası ve faşizm

Bu bir bakıma yazması zor bir “ara bölüm” çünkü faşizm başlı başına önemli ve ilginç bir konu. Ama aslında bizim konumuz değil. Öte yandan, bizim konumuz militarizm ve militarizm ile faşizmin birbirinden uzak şeyler olduğunu iddia etmek de zor.

“Aşırı akımlar” diye bir deyimi sık sık kullanınz. Çok zaman bunun ne anlama geldiğini, bir düşüncenin niçin “aşırı” sayılacağını anlamak zordur. Ama faşizmde her zaman “aşırı” bir hava bulmak mümkündür. Sükûnetle, serinkanlılıkla ilgisi yoktur ve olamaz, insanlara sıradan bir hayat, alçakgönüllü ödüller vaat etmez. Hayır, büyük idealler ve onlann uğruna kazanılması gereken büyük zaferlerden söz eder. Ama, o sıralar fütürist sanatçı-lann peygamberliğini yaptığı “aydınlık gelecek”ten ibaret değildir repertuvan. Onlardan önemlisi, etkilisi, hemen faşist olmadığımız takdirde bizi bekleyen tehlikelerdir. Bunlar daha da “büyük”tür. Ve tabii çok daha yakında, burnumuzun dibindedirler (Cato’nun Kartaca’dan getirilmiş taze inciri göstermesi gibi). Bu “büyük” tehlikelerden kurtulmak için yapmamız gerekenler de “büyük” işlerdir. Bunlar, çok zaman üç beş zararsız insanın sürüler tarafından linç edilmesi gibi, gerçek bir “büyüklük”le hiçbir ilgisi olmayan davranışlar olabilir, ama bu sorun değil, çünkü öbür türlü sunulur ve öyle kabul ettirilirler.

Kısacası, “erişilecek büyüklük” de faşizm için önemli olmakla birlikte, tehlikenin büyüklüğü ve hoşnutsuzluğun derinliği pratikte çok daha fazla önem taşır.

Hoşnutsuzluk, İtalya’da bol bol vardı. Bunun bir kısmına, savaş sonrasının hayal kınklığma değindik. Ama hayal kırıklığını çok daha geriye, Risorgimento’nun gerçekleşme tarihine de götürebiliriz. Büyütülen ideallerin gerçekleşmesinin hayal kmklığı yaratma ihtimali her zaman vardır. Mezzogiomo’nun varlığı, Risorgimento’nun getirdiği iyimserliği kısa sürede köreltmişti. Yakın zamanlara kadar, hattâ bugün bile, Mussolini’den önce trenlerin vaktinde kalkmadığı, çöplerin toplanmadığı gibi konulardan başlayarak tahmin edilemeyecek doğrultulara doğru savrulan yakınmalarla, faşizmin İtalya’ya olumlu bir disiplin sağladığı savunulmuştur. Bunlar, o genel hoşnutsuzlukla yakından ilgilidir. Savaşın kazandırdıktan da, bunlan gidermeye yetmedi.

Ama toplumda korku da kol geziyordu. Bu, öncelikle komünizm korkusu biçimini almıştı veya kolayca alabiliyordu. Böyle olmasının anlaşılır nedenleri vardı.

İtalya’nın genel sosyoekonomik dengesizliği içinde, sanayileşme kuzeyde başlamış, bu aşamada büyük ölçüde başladığı yerde kalmış, bu bölgede yoğunlaşmıştı. İtalyan sanayiinin merkezi bugün bile Torino’dur. Şimdi aklımıza hemen Fiat geliyor - aslında toplam Italyan otomotivinin beşte dördü orada. Ama Tori-no’da her türlü sanayi var ve hep vardı. Özellikle İtalya birliğine katıldıktan sonra Lombardiya’nm merkezi Milano da bu gelişmeye ayak uydurmuş, aynca Lombard’lann geleneksel marifetini de sürdürerek bir finans merkezi haline gelmişti. Veneto’nun bazı bölgelerinde benzer gelişmeler olmuştu. Bütün bunlar, Kuzey İtalya’da vasıflı sanayi işçisi sayısının artması anlamına geliyordu. Bunun siyasete yansıyan sonuçlan elbette olacaktı. Daha 1892’de Ceno-va’da Italyan İşçi Partisi kurulmuş, bir yıl sonra da Italyan Sosyalist Partisi adını benimsemişti. Bu parti 1914’te bir milyon insandan oy alabiliyordu. Partinin önderi Turati ılımlı çizgide bir sosyalistti. O tarihlerde Mussolini de partinin “Maksimalist” adıyla anılan radikal kanadının içindeydi. Dünya Savaşı paüak verdiğinde, İSP, örneğin Alman Sosyal Demokrat Partisi gibi, “ulusal savaş” karşısında “yurtsever” tavır almak gibi bir politika kurmadı (hattâ Mussolini böyle yaptığı için ihraç edildi) ve savaşa iyi gözle bakmayan, tarafsız bir çizgi izledi.

Ama savaş bitince parti içinde kanşıklıklar da başladı. 1919’da Bologna’da yapılan kongrede yönetim sol kanadın eline geçti. Bu ekip hemen Komintem’e katıldığı gibi, ciddi ciddi bir devrim girişimi de başlattı (1917 Ekim Devrimi henüz çok canlı bir modeldi). Bu durumda sol kanatla ılımlı sosyalistler arasındaki gerginlik de iyice şiddetlendi. Öyle ki, 1921’de sol kanat partiden aynla-rak İtalyan Komünist Partisi’ni kurdu. Antonio Gramsci de bütün bu olaylann içindeydi.

Bu noktada, “sınaî kuzey/tanmsal güney” yapılanmasına bir kere daha göz atalım. İtalya’da sınaî proletarya nüfusunda ve bunlann devrimci eyleme girmeyi göze alanlarının sayısında ciddi bir artış olmakla birlikte, sonuçta, kuzeyde bile tam bir çoğunluk oluşturamıyorlardı. Ama güneye indikçe, sanayi ve proletarya kalmıyor, ortaya bu gibi sorunlara son derece yabancı bir nüfus çıkıyordu. Böyle bir toplumsal yapı içinde yükselen “işçi sınıfı radikalizmi” bir hayli izole kalmaya mahkûmdu. Neredeyse Paris Komünü gibi, bir adada izole olup kalmışlardı. Paradoksal bir durumdu bu: Torino’da fabrika işgalleri gibi “yasallık” dışına çıkan, fiilî durum yaratan işçiler, buna rağmen, ülkede iktidan ele geçirecek ve sonra da bunu devam ettirebilecek bir güce sahip değillerdi. Buna karşılık, varlıklan, bütün bunlann olabileceği korkusunu yaratmaya yetiyordu. Bu da bir sosyalist hareket için olabilecek en kötü durumdu.

Çünkü toplumda başka güçler de vardı! İtalyan halk çoğunluğunun, özellikle güneyin muhafazakâr nüfusunun, komünizme sempatisi yoktu. Başarılı olmuş faşist harekederde hep karşılaştığımız bir şey, orta ve aşağı orta tabakaların, “küçük buıjuvazi”nin, sosyalist hareketin tırmanıp iktidar olması durumunda sahip olduğu mülkiyeti kaybetme korkusudur. Bu korkuyla davranan tabakalar faşist cephenin militan tabanım da sağlarlar.

İtalya’nın her zaman bir anarşist hareketi de olmuştu. Bir İtalyan anarşisti 1898’de Avusturya-Macaristan İmparatoru Franz-Jo-sefin karısı Elisabeth’i İsviçre’de öldürmüştü. Bir başka anarşist (Bresci) 1900’de Kral 1. Umberto’yu öldürmüştü. Önceki yıllarda birçok ihtilâl girişimi olan Enrico Malatesta 1919’da Londra’dan dönmüş, reformizmi lânetlemekteydi. Komünist olduğunu ilan eden Amedeo Bordiga ise sosyalistleri parlamentoyu reddetmeye ve zor kullanarak iktidan ele geçirmeye davet ediyordu. Bunlar da yeterince ürkütücü şeylerdi.

Aslında huzursuzluk ve hoşnutsuzluk sadece işçiler arasmda ve dolayısıyla sadece güneyde değildi. Bu tarihlerde nüfus içinde ta-nmda çalışanlann oranı % 55’e düşmüştü, ama bunlann çoğu güneyin yoksul köylüleriydi. Savaşta çok çekmiş,’ama savaş bitince toprak sahibi olacaklan vaat edilmişti. Tabii böyle bir şey olmadı, olmayınca yerel köylü ayaklanmalan ve toprak işgalleri de başgös-terdi. Bunlar Komünist Partisi’nin denedeyebildiği olaylar değildi; ama onun eylemleriyle aynı zamana denk düşüyorlardı.

Fabrika işgali, toprak işgali, dinmeyen çatışma, huzursuzluk ve gerilim, sıradan insana korku salmaya yetiyordu. O insan, kendi durup baktığı yerden, kuzeydeki ve güneydeki bu hareketler arasmda bir örgütsel-ideolojik birlik olmadığım, dolayısıyla bir koordinasyon kurulamayacağını göremiyor, dolayısıyla yalnızca korkuyordu.

“Yalnızca korktuğunu” söylemek yanlış olabilir. Birçoklan korkmakla yetinmeyip büyümekte olan faşist harekete katıldı.

Hükümet eden liberaller, bu gelişmelerin hiçbirine engel olamadılar. Nitti daha fazla serdik yanlısıydı, ama sol eylemleri polisiye tedbirle bastıramadı. 78 yaşında Giolitti yeniden başbakanlığa geldi. Giolitti şiddet kullanmaya özellikle karşıydı.

1920’de fabrika işgalleri iyice radikalleşti. İşçiler fabrikalan kendileri çalıştmyor; hattâ öncekinden fazla otomobil ürettiklerini iddia ediyorlardı, iddia muhtemelen doğruydu, ama tabii patronlar da eylem halinde olduğu için otomobiller duruyor, satılmıyordu. Tabii ücret, para da yoktu. Ama burada gene kuzeydeki işçi hareketinin ve partinin bir başarısına değinmek gerek, proleter olmayan nüfus da proletarya ile birlikte davranabiliyor, destek veriyordu. Dükkâncılar ya kâr etmeden ya da hiç para almadan mal veriyorlardı.

Giolitti’nin teşhisi aslında doğruydu. Bu hareketin bir iktidar değişimine gitmeyeceğini görmüş, emek-sermaye kavgasında hükümeti tarafsız tutmayı seçmişti. Nitekim bir süre sonra ortalık duruldu. Giolitti, süreç içinde kurulan işçi konseylerinin (“sovyet” in öbür adı) sendikal çekirdekler olarak kalmasına izin verileceğini de duyurmuştu.

Ne var ki, genel ortam, Giolitti’nin sağduyu temeline dayalı temkin politikasına uygun değildi. Italyan “temperamento”su da bu süreçte ne rol oynuyor idiyse, çoğunluğun daha belirgin, daha gösterişli, daha teatral çözümlere ihtiyacı vardı. Bu sıfatların hepsine en uygun davranan bir adam da zaten bir süreden beri ortalıktaydı: Benito Mussolini.

Mussolini ile faşistlerinin solun tehdidinin yarattığı korkuya karşı önerdiği çözüm netti: Hükümetti, hukuktu, yasaydı diye bu anlamsız şeylerle uğraşmadan işi kendi eline almak ve gerekeni yapmak. Onun için faşistler her yerde fiilen dövüşüyordu. Herhangi bir “İnsanî mülahaza” kısıtlamasına tabi olmadıkları için en iyi dövüşenler de onlardı. Yaptıkları işin felsefesini o zamana kadar fütüristler ve genel olarak Italyan milliyetçileri yapmış, hareketin düşünsel zeminini hazırlamışlardı.

Varlık nedenini ve enerjisini tepkisellik (sola, entelektüellere, liberalizme, liberal ve hümanist değerlere tepki) kaynaklarından aldığı için, neden yana olduğundan çok neye karşı olduğuyla ve Mussolini’nin jestleriyle kimlik edinen faşizm 1919’da partisini kurdu. Hızla büyüdü. 1922’de Roma’ya yürüyüş başlayınca Giolitti hükümeti bıraktı. Bırakırken, bunun da bir balon olduğunu, çok geçmeden sönüp geçeceğini tahmin etmişti. Bu tahmini tutmadı. Ama tabii, yalnız Giolitti değil, pek çok liberal, ılımlı milliyetçi vb. faşizm karşısında böyle tavır almış ve yanılmıştır ve bu olay hâlâ zaman zaman tekrarlanır. Giolitti dönemedi, başkası da bir şey yapamadı.

Kral Mussolini’ye başbakanlık verdi ve bundan sonra geri planda bir yerde durup olayları seyretti. Giolitti önce kararsız jestler yaparken 1924’te faşizmle köprülerini attı. 1928’de ölümünden az önce bir karşı çıkış hareketinde de bulundu.

Bölümü bitirmeden önce Antonio Gramsci hakkında birkaç cümle bir şey söyleyeyim. ’20’Ierde, faşistler iktidara gelince kendini hapiste bulan Gramsci yaşadığı olaylardan dersler çıkarmaya çalıştı, çıkardı da. Demokratik geleneklerin daha eski ve yaygın olduğu ülkelerde, otokratik çarlık rejimindeki gibi devrimler olamayacağını, toplumun ideolojisinde uzun süreli bir hegemonya mücadelesiyle sonuç alınabileceğini anlattı (otokrasi için eski çağın “meydan savaşı”, demokratik ülkeler için Dünya Savaşı’mn “siper savaşı” metaforlarını kullanarak). “Hegemonya” önemliydi. Örneğin Torinolu işçiler kendi kentlerinde bunu kurabilmişlerdi ki, bakkaldan bedava ekmek alabiliyorlardı, grev yaparken. Ama güneyde, bırakın orta tabakaları, eylem halindeki köylülere bile bir ortak eylem programı sunamamışlardı. Bu izolasyon durumundan ötürü, güçlü bir hareket, potansiyelini boşa harcayarak yenilip gitmişti. İşçi sınıfının partisi, bütün topluma (ama tabii karşıdaki gerici cepheye değil), herkesin çıkarlarının uzlaştmldığı bir program önerebilmeliydi. Gramsci’nin hapishanede doldurduğu defterler ancak altmışlarda gün yüzüne çıktı ve Marksizm içinde yeni tartışmalar başlattı. Ama bundan sonra Marksizmin kendi ömrü fazla uzun sürmediği için, bu tartışmalar da kesildi. Oysa, Sovyet rejiminden değil ama Marksizmden ve bu arada Gramsci’nin düşüncesinden dünyanın alıp yararlanabileceği çok şey var. Hâlâ!

İtalyan faşizmi ve Alman nazizmi

Bu kitabı yazmakta düşüncelerinden çokça esinlendiğim Norbert Elias’ın yukarıda andığım kitabındaki (Almanlar) değerlendirmesi bana bu özgül konuyu da aşan çeşitli ufuklar açmıştı (Elias, 1998).

Elias’m değerlendirmesine katılıyorum. Yani, iki ülkede bu olayların yaşanmasının somut sonuçları çerçevesinden bakarak bir genelleme yaptığımızda, İtalya’daki sürecin korkunçlukta Almanya’nın yanma bile yaklaşamadığını görüyoruz. Bu doğru ve Grand’in de söylediği gibi (de Grand, 2004) hem İtalyan, hem başka ülkeden birçok incelemeci bu ayrımı yapıyor. Ancak, Grand’in uyardığı gibi bu ayrımın vurgulanması sonunda Italyan faşizminin neredeyse sevimlileştirilmesi sonucunu bile getirebilir. Italyan sinemasının faşist dönemi ele alışının bazı örneklerinde de bunu görebiliyorsunuz. Lina Wertmüller’in Sophia Loren’li Kan Davası böyleydi, ama böyle olan bir tek o değil. O zaman de Grand’in uyarısına iyice kulak -ve hak- vermek gerekiyor: Hani neredeyse, İtalya’nın kültür mirasının bir parçası olarak faşizmini de kucaklamak gerektiğini anlatmaya başlayacağız. Oysa bu iki ideoloji arasındaki farklar sandığımız kadar fazla değil; ortak noktalar ise çok daha fazla.

Şimdi, iki karşıt önermede bulunur gibi bir duruma düştüm: 1) Italyan faşizmi daha yumuşaktı. 2) Arada fark yoktur. Ama hayır, çelişki yok, de Grand gibi ben de şunu söylüyorum: Farklılığı iki ideoloji arasında değil, İtalya ve Almanya’daki genel toplumsal kültürler arasında arayalım. Italyan “faşizmi” daha iyi olduğu için değil, genel Italyan kültürü bu ideolojinin Almanya’da Nazizm gibi dizginsiz ve frensiz gitmesine izin vermediği için, İtalya’nın suç yükü Almanya’nmki kadar ağır olmadı.

iki ideoloji birbirine çok yakındır, ikisi de, kendi uluslarının üstünlüğünü (bazı farklarla birlikte) ana tez olarak ortaya koyarlar, ama dünya hakkında söyledikleri “pozitif’ önermeden çok, tepkilerini dile getiren “negatif’ önermeleriyle karakterize olmuşlardır, ikisi de her türlü sosyalizm anlayışına, ama aynı zamanda liberalizm anlayışına şiddetle düşmandır. Liberal demokrasiyi, insanlığın başına gelmiş bir malaise gibi görürler. Ulusal olmayan kötüdür, tabii “kötü” olduğu için de “kozmopolit” vb. kötüleyici sayılan sıfatlarla anılması gerekir, ikisinde de ortak olan güçlü bir tanımlayıcı özellik, “anti entelektüel” tutumlarıdır. “Entelektüel” olmak, bir yanıyla kaçınılmaz olarak düzgün, mantıklı, disiplinli, tutarlı düşünceyi öne çıkarmak demek olduğu için, faşizmin veya Nazizmin, ulusal bencilliği temel alan, düşünce değil ilkel duygu ve tutkulardan, tanımlanamaz olduğunu ileri sürdüğü “folk” değerlerinden kaynaklanan düşünce keşmekeşiyle çatışması kaçınılmaz bir durumdur. Ama bunun yanı sıra, entelektüel, hümanizm gibi değerlere, barışa, eşitliğe saygı duyan bir kişidir. Oysa bunlann hepsi faşizmin ve Nazizmin “düşmanlar” listesinde ön sıralarda kayıtlı kavramlardır. Anti-entelektüalizm, entelektüellerin işten atılması, susturulması, öldürülmesi gibi bildik yöntemlerin ya-m sıra Goebbels’in “Yoz Sanat” sergisi gibi eylemleriyle de, kitap yakma eylemleriyle de, bu akımın can damarlarından biri olduğunu ortaya koymuştur. “Solcu-kozmopolit-Yahudi-liberal-entelek-tüel”, faşizmin de, Nazizmin de, “düşman” prototipini en iyi gösteren tipolojidir.

Faşizm de, Nazizm de, soyut ve evrensel hak yerine “kuvvetlinin hakkı”, barış yerine “ebedi çatışma ve var kalma mücadelesi içinde yok olmamak üzere yok etme” kavramlarını temel alır. “Hümanizm” gözü yaşlı liberalizm marazının uydurması ve bir yeni hastalıktır. Üstün insanın (veya ırkın) gerçekleşimine engel teşkil edecek her türlü sakat insanlık (gerçek sakatlıktan Yahudilik gibi başka tür mikroplar) yok edilmelidir. Bize “hümanizm” değil, eugenics gerekir.

“İnsan ruhunun derinlikleri”ni, en ilkel, en kaba, en hoyrat “İnsanî” öğeleri bulmak üzere araştıran faşizm de, Nazizm de, oralardan hemen maçizmin çeşidi biçimlerim bulmuş ve çıkarmışlardır, ikisi de aşın derecede maçodur. Her türlü eşitsizliği onaylarken, kadının eşitsizliğini de gönülden onaylamalannda şaşılacak bir şey yoktur: “Annelik”, “doğurganlık”, “iffet ve sadakat” gibi klişeleri şişirmekten (özellikle Mussolini) geri durmamışlardır. Bu bakış açısında, “özgür kadın”, bir yozluk ve felâket işaretiydi.

Ekonomi konularında benzer biçimde bulanık, sonuçta gene benzer biçimde pragmatik olmuşlardır. Mussolini belki sosyalist geçmişinden ötürü bu konuda daha çok şey söyledi ve formülledi. Sosyalizmden korporatizme kolayca geçti. Hitler de benzer korpo-ratist eğilimler taşımakla birlikte büyük buıjuvazi ve tekelci kapitalizmle de daha kolay uyuşabiliyordu. Ama bu da iki toplumun sermaye yapılarında içkin bir farklılıktı.

Faşizm ile Nazizmin farklı sistemler olduğunu ileri sürmek için hep başvurulan kanıt, “antisemitizm” olmuştur: Italyan faşizmi özellikle ırkçı değildi, “antisemitist” de değildi.

Evet, genel olarak doğru. Ama yüzde yüz doğru da değil. Az önce söylediğim sözü doğrulayan bir durum olduğu kanısındayım: Genel İtalyan ideolojisinin ırkçı ve bu çerçevede anti-semit olması güçtü çünkü bu ideoloji ister istemez zengin hümanist kültür çerçevesinde oluşan bir ideolojiydi. Nazizmle birlikte, smıf ay-rımlanndan çok cinsel aynmı öne çıkarmakta ortak davranıyordu. Ama ırk aynmı Nazizm için daha ilk adımda olağanüstü büyük önem taşırken, İtalyan faşizminde böyle bir şey yoktu. Ne var ki, zaman içinde Almanya İtalya’dan değil, İtalya Almanya’dan öğrendi. Otuzlarda bu, belirgin bir eğilim haline geldi. 1933’te Mus-solini’nin çıkardığı yeni “biyolojik” yasalara kadar, Eritre veya Somali’de doğmuş zenci-beyaz melez çocuklar İtalyan yurttaşı olabiliyordu. Bu durduruldu. 1938 nüfus sayımında ülkede yaşayan Yahudi sayısı saptandı: 58.000 kadar Yahudi vardı. Sonuna doğru burada da faşizm Nazizme taviz verdi. Örneğin, Roma’da Yahudi mahallesi daha Hıristiyanlık ortaya çıkmazdan önce kurulmuştu. Faşizm uygulamasında uzun süre bu insanlar ciddi sıkmalarla karşılaşmadılar. Ama savaş sırasında evleri basıldı, ele geçirilenler Nazilere teslim edildi, imha olunmak üzere kuzeydeki kamplara gönderildi. Çoğunluk, hayatını kaybetti.

Yani İtalyan faşizmi sonunda bu konuda da (en belirgin fark diye tanınan alanda) Alman Nazizmine teslim oldu. Teslim olmayan, sıradan İtalyan halkıdır. Bu uygulamalar başlayınca Yahudi kurtarmak anti-faşist İtalyan yurttaşlarının görev listelerine girdi.

“Faşizm” gibi bir ideolojide herhangi bir “teorik tutarlılık” bulunması beklenemez ki, Yahudi düşmanı veya dostu olsun. Kaba kuvvete tapman bir ideolojide, bililerine düşman olmanın gerekçesini bulmak her zaman çok daha kolaydır. Böylece, Mussolini de, Hitler’e bakarak, ideolojisinde eksik bıraktığı öğeleri tamamlamıştır.

Irkçılık ve anti-semitizm dışında, Italyan faşizminin daha gevşek, daha az ölümcül olduğu, eyleminin genel olarak daha ılımlı ve yumuşak olduğu, muhalif düşünceye karşı daha hoşgörülü davrandığı söylenmiştir. Bunlar, evet, doğrudur, ama bence nedenler aynı nedenlerdir. Italyan faşizmi, kendisi öyle istediği için değil, ülkede genel ideoloji ve kültür bu kadarına imkân verdiği için daha yumuşak olmuştur. Matteotti’yi kaçırırken ve öldürürken Mussolini de, adamları da, İnsanî ilkeler karşısında hiç duyarlı değillerdi. Damadı Ciano’yu öldürtürken de İnsanî kaygılan yoktu. Etiyopya’da yapılan anonim zulüm bu alanlarda at oynatmış hiçbir beyaz gücün gerisinde kalmaz.

Sonuç olarak, faşizmin “iyisi” ya da “daha iyi”si yoktur. Ama bir toplumun genel kültürünün militarizme ya da faşizme daha açık, daha hazır, daha yatkın olması (ve bunun karşıtlan) gibi durumlar vardır. Böyle “durum”lar da şüphesiz gökten yere inmemiş, karmaşık nedensellik zincirlemelerine bağlı olarak şekillenmişlerdir. Zaten bu kitabın yazılma nedeni de bu konular hakkında daha geniş ve sistematik bir bakış kazanma ihtiyacı.

Bir başka örnek vereyim. Mussolini, kaba kuvvete, kaba kuvvetin sonucu olan “hak” kavramına vb. inanıyordu. Bunlara inanınca, askerî aygıt, güçlü ordu, fütuhat, daha bir yığın somut özlem ortaya çıkar. Mussolini bütün bunlann gerçekleşmesi için elinden geleni yaptı. İtalya’yı bir talim ve resmi geçit alanına çevirdi.

Ama, somut olarak, ne yapmış oldu?

İtalya Birinci Dünya Savaşı’ndan mı, İkinci Dünya Savaşı’ndan mı daha çok şan ve şerefle çıktı?

Herhalde İkincisinden değil. Bu, tam bir yıkımdı. Onarımı, Marshal Planı vb. yıllar ve yıllar aldı.

Birinci Savaş sonuçlanndan hoşnutsuzluk, bunlan yetersiz bulma, İtalya’nın yirmilerde faşist serüvene sürüklenmesinin belli başlı birkaç nedeni arasındadır. Ama beğenilmeyen bu sonuçlar, onca patırtı ile girilen İkinci Savaş’la karşılaştınlamayacak kadar başanlıdır.

İtalya, Etiyopya’da ancak üstün teknoloji ve aşın zulümle tutundu. Yunanistan’da hezimete uğradı. Afrika Savaşı’nda rezil oldu. Bütün faşist “bravado”ya rağmen, bunca “utanç!”

Bu, Mussolini aslında güçlü bir ordu istemediği için mi böyle oldu, yoksa böyle bir ordu kurmayı beceremediği için mi? Elbette İkincisi.

Böyle bir çerçeve içinde, öteki söylenen özelliklerin de, bu en övgüye değer beceriksizlikten, yani “faşist olmayı becerememe” durumundan doğduğunu düşünüyorum. Bu da, aynca, Mussoli-ni’ye değil, İtalya halkına özgü bir beceriksizlik - ya da, bakış açısına göre, beceri. Ben, İkincisinden yanayım.

“Gösteri”, Italyan kültürünün oldukça köklü bir öğesidir. Görsellik bu kültürde her şeyin başıdır. Mussolini bu bünyeden çıkma bir “ur”dur belki, ama sonunda bu bünyeden çıktığı için, ona özgü birçok özelliği de taşıyordu.

Bir “show”du Mussolini. Sinemanın icadı sayesinde, ne menem bir şey olduğunu gözümüzle görebiliyoruz, iki elini beline koyup çizmeli bacaklannı iki yana açıp çenesini uzatması veya iki kolunu göğsünde kavuşturup başını o sert hareketlerle iki yana çevirmesi, bugün bize öylesine gülünç görünen, ama bunlann yaşandığı günlerde kitleleri hipnotize edip sürüklemiş jestleriyle, bugün herhangi bir “operet faşisti”ni canlandıracak bir aktörün bulabileceğinden daha başarılı jest ve mimikleri sıralayıveren, yan kuk-lamsı, tuhaf bir adam.

Ama bütün bu “gösteri”, sanki olduğu değil olmak istediği -ve bir türlü tam olamadığı- şeyin bir “temsil”i, bir taklididir. Onun kadar olmasa da Hitler’in de “bravado”su yerindedir, ama ona baktığımızda içimizden gülmek gelmez pek. Bu anlamda “lafının eridir” ve güldürmekten çok korkutur. Tabii sadece iki adamın aktörlüğünü karşılaştırmakla varmıyoruzdur bu sonuçlara; gösterinin yanında gerçeklik düzeyinde ne olup bittiğini bilmemizin de payı olmalıdır bu değerlendirmede.

İtalya’nın Afrika sahralannda kepaze olan tank birlikleri de biraz fazlaca benziyordu Duçe’lerine. Onlar da, “operet” değilse de, “resmi geçit tankı”ydı. Caddelerde, alkışlayan kalabalıklar arasında iyi seğirtiyorlardı ama çölde pek işe yaramadılar. Çünkü yalnız “faşizm”de değil, sıradan “militarizm”de de, Italyan toplumunun yeteneği ileri gidememişti.

Faşizmden bu yana

Duçe’nin son günleri aslında iç dünyasına çok uygun düşen bir kargaşalık içinde geçti. İstifaya zorlanması, tutuklanması, Alman dostlan tarafından kaçmlıp yeniden “iktidar sahibi” kılınması, durdurulamayan yenilgi, kaçış, yakalanma ve öldürülme. Italyan toplumunda çoğunluk faşizm denen bu şeye ancak 1943’e kadar dayanabildi. Sicilya’da Müttefik çıkarması başlar başlamaz, İtalya’da faşizme direnişin de çapı arttı ve dozu yükseldi. Almanya’da son dakikaya kadar böyle bir şey görünmez. Bu da gene genel kültüre ilişkin bir durumdur. Alman genel kültürü otoriteye karşı gelme gibi bir davranışı teşvik eden değil, bastıran bir kültürdür. Aynı zamanda -bizdeki gibi- “biz” ve “onlar” aynmını abanarak vurgulamayı başından beri bir gelenek haline getirdiği için “biz”im her türlü faşizmimizi “onlar”ın her türlü demokrasisinden üstün tutmakla yükümlüdür. Oysa Italyanlar fırsatı görünce ayaklandılar ve bu direniş içinde Komünisder’in yanında Hıristiyan Demok-radar da yerlerini aldılar. Bu sonuncu durum (Don Camillo'da ko-medileştirilen) özellikle önemlidir.

İtalya bu savaştan ciddi şekilde yara bere içinde çıktı. Bombalama yüzünden fiziksel olarak da ağır hasara uğramıştı. “Sömürge”leri uçtu ama zaten çok geçmeden başkalarının da birçok sömürgesi uçacaktı. Kendi “yurt”lan olarak bildikleri alanda bir kayıpları olmadı ve 50’ler boyunca Yugoslavya ile süren sürtüşmeye rağmen Trieste’yi tuttular. Bunlann nedeni, yukanda değindiğim direnişti. Direnen bir toplumu “cezalandırmanın” vicdanen kabulü mümkün değildi.

Ama insan kaybı, bomba hasarı gibi olumsuzlukların yanı sıra İtalya’nın daha baştan, somut kazançlan da oldu. Başından beri tam bir işbirlikçi olarak davranan, Mussolini’nin deflenmesinden sonra bile yerine getirmek üzere faşist general Badoglio’dan daha iyisini bulamayan Kral III. Vittorio Emanuele’nin sepetlenmesi ve ardından da cumhuriyete geçiş, İtalya için iyi oldu. Mazzini’nin hayali de ancak 1946’da gerçekleşebildi. I947’de yazılan ve faşizmi ve monarşizmi yasaklayan Anayasa I Ocak 1948’de yürürlüğe girdi. Faşizmin muhalif düşünceye göreli hoşgörüsüne örnek olarak anılan liberal iktisatçı Luigi Einaudi ilk cumhurbaşkanı seçildi. De Gasperi’nin kurduğu (Hıristiyan Demokraüann önderiydi) ilk demokratik kabinede Sosyalist Nenni ile Komünist Togliatti de bakandı. Komünistleri hükümetten uzak tutmak, daha sonra, NATO (yani ABD) etkisiyle, bir genel politika haline geldi.

İtalya 1949’da NATO’ya katıldı. Marshall Planı da bu sıralarda devreye girdi ve İtalya’nın “ekonomik mucize”sinde rol oynadı. O günden bugüne, İtalya, Mezzogiomo sorununun çözümü yolunda çok mesafe aldı.

Dönem dönem, İtalya’nın “kabine buhranları”, dünya siyaset mizahına bile malzeme kazandırmıştır (tabii, Fransız “kabine buhranlan”nm izinden giderek). Skandal ve yolsuzluk da İtalya’nın siyaset sahnesinden pek fazla uzak kalmamıştır. Mafya zaten toplumsal yapının bir parçası olarak, sulak bir yerde sivrisineklerin varlığı misali, istenmese de önlenmesi imkânsız bir fenomen gibi görülür. Öte yandan, birtakım yürekli savcılann ipleri ellerine alıp “temiz eller” gibi kampanyalar açmaları -ve sonuç al-malan- ya da “Gladio”nun keşfi üstüne ciddi tedbir alınması gibi olaylar da görülür. Ama sonuç olarak, “sokaktaki Italyan”a Italyan siyasetiyle ilgili sorular sorulduğunda, normal tepki, düpedüz sinik, politikacıya güvenmeyen, değer tanımayan cevaplar olacaktır. Pek çok Akdeniz ülkesi gibi İtalya’da da siyasî nihilizmin dozu yüksektir. Toplum hayatında, bu ruh halini sürekli besleyecek olaylar da eksik değildir.

Bütün bunlara rağmen, İtalya toplumunda silâhlı kuvvetlerin “bu kötü gidişe ‘dur’ diyerek” yönetimi ele almasını bekleyen kimse yoktur. Politikacıları yoz ve güvenilmez bulmaları toplumun başka kuramlarında hem deha sahibi, hem de ahlâken pirüpak başka birilerinin bulunduğuna inanmaları sonucunu getirmez. Bu gibi soranlar karşısında silâhlı kuvvetlerin durama bir çözüm bulması beklentisi gibi bir şey akıllarından geçmemekle birlikte, hele Mussolini gibi birinin gelip de “İtalyan milleti”ni kurtarması beklentisi, yüksek sesle söylenecek olsa, öyle kolayca gülüp geçilecek bir şey olarak da kalmaz, epey şiddedi tepkiye yol açar. “Bize kuvvetli bir adam lâzım,” kelimeleriyle ifade edilen evrensel faşizm özlemi, İtalya’da da aynı kelimelerle dile geldi ama sonra arkası da geldi ve bugün böyle düşünen birileri olsa da, düşüncelerini genellikle kendilerine saklıyorlar. Dünyanın her yerinde ufak tefek faşist hareketler, partiler olabiliyor. İtalya’da da var. Ama bunlar, Mussolini’nin sexy torunu gibi, daha çok mizah ve “magazin” malzemesi olarak geçiyor. Bugünün İtalya’sında ciddiye alınması gereken sağcı eğilimler yok değil, ama militarist ya da faşist bir kökenden türeyen eğilimler değil bunlar. “Yoksul güneye daha ne kadar bakacağız?” gibi gerekçelerle patlak veren bu sağcılık biçimlerinde bildiğimiz, kendi ortamımızda çok yakından tanıdığımız faşizmin mantığını bulmak zor.

Bunların İtalya’nın bugünkü demokratik rejimini veya yarınki demokratik geleceğini tehdit ettiğini söylemek de bence abartılı olacaktır. İtalya, Avrupa Birliği’nin de merkez dayanaklarından biri, burada bulunmaktan azamî faydayı çıkarmayı bilmiş bir ülke olarak, kader birliği ettiği ülkelerle sorunlarını ve çözümlerini ortaklaştırarak yoluna devam edecek gibi görünüyor. İtalya, insanın, hem kusurlu bir varlık olduğunu, hem de bunun çok büyük bir felâket olmadığını, başka birçok ülkede olacağından daha iyi hissettiği bir toplum ve bu da bence gerçekten çok güzel bir şey.

JAPONYA

Tarihçe

Japonya tarihinin bizi ilgilendiren bölümü, doğal olarak, ulus-devlet kuruluşunun hemen öncesinden başlıyor. Ama bu tarihten önceki uzun bölümün kısa bir özetini yapmadan bu son döneme girmek de doğru olmaz. Şüphesiz, Japon tarihini meydana getiren binlerce etken arasından, militarist bir ulus-devletin kuruluş biçimini etkileyen veya belirleyen olguları ve özellikleri bu özette ön plana çıkarılacaktır.

Coğrafya

Ülke esas olarak dört büyük adadan oluşur. Küçük adaların sayısı bir hayli fazladır. Daha küçük olanların bazıları zaten görece yakın zamanlarda ülkeye katılmıştır. Bu dört ada, kuzeydoğudan güneybatıya sırayla sayarsak, Hokkaido, Honşu, Şikoku ve Kü-şü’dür (Japon adlarının imlâsında Ana-Britannica’nm kurallarına uyuyorum). Tokyo, aynca Yokohama, Osaka, Hiroşima, Kyoto gibi önemli kentler Honşu üstündedir. Nagasaki, Kumamoto ve Ka-goşima, Küşü adasındadır. Hokkaido’nun önemli kenti Sapporo, Şikoku’nunki Takamatsu’dur. Şikoku bu dördün arasında en küçüğü, Honşu en büyüğüdür. Okinava’nm aralannda olduğu Ryuk-yu adalan 19. yüzyılın ortalannda Japonya’ya katıldı.

“Adalı” olmak, her yerde ve her zaman, farklı özelliklerin toplumsallaşmasına yol açan bir etken olmuştur. Batı dünyasının önemli “ada ülkesi” olan Britanya ile Japonya arasındaki benzerliklere, kendilerini “kıtalı”lardan ayırma eğilimlerine sık sık değinilmiştir. Gerçekten de, adasal kültürlerde bir “kendine özgülük” (doğal veya kasten takınılmış) göze çarpar. “İzolasyon” gibi bir durumun çok uzun zaman geçerli olabilmesi, bu özelliğin kendini Japon tarihinde ortaya koyma biçimlerinden biridir. Metin içinde yer yer bu özelliğe değineceğim. Ancak adalilik, sağladığı görece güvenle, Britanya’da askerliği hep “düşük yoğunluk”ta tutmuştu. Japonya’da ise hiç böyle olmadı. Ciddi bir askerî tehdit altında yaşamadığı halde, baştan sona bir askerî-merkezî feodalizm hüküm sürdü.

Japonya özellikle dağlık bir ülke olduğu halde sıradağları pek yoktur. Bunun nedeni bu adaların volkanik alanda oluşması, volkanların çoğunun hâlâ çalışır durumda bulunmasıdır. Büyük, geniş ovalar yoktur. Yılda sayısı irili ufaklı bini bulan depremlerin de nedeni çoğunlukla bu volkanik yapıdır. Hâlen altmışın üstünde etkin yanardağı var. Dolayısıyla Japonya’mn insana çok dostane davranmayan, zor bir doğa parçası üstünde kurulu bir ülke olduğu söylenebilir. Böyle bir topografya da, üzerinde yaşayan insanların psikolojisini ister istemez etkileyecektir.

Bu dağlık yapının önemli bir sonucu su kıtlığına yol açmasıdır. Akarsular çok hızlı akar; modem teknoloji imkânlarında bile baraj yapacak yer bulunmaz. O zaman, Uzak Asya’nın temel besini pirinç gibi çok fazla su gerektiren bir tahılı yetiştirmek de güçleşir. Kimi volkanik alanlardan doğan akarsular da asidi oldukları için işe yaramazlar. Su sıkıntısı ve onun yol açtığı besin sıkıntısı, tarihinin erken dönemlerinden başlayarak, Japonya’nın yapısal ve kronik sorunları listesinin başlarında yer almıştır.

Ülkenin kuzey kesimleri oldukça soğuktur ama güneye doğra iklim ılımanlaşır. Yağış yüksektir. Güneyde yağmur ormanları bile görünür. Japonya, öteden beri, karada çektiği besin sıkmüsmı denizden elde ettikleriyle karşılamaya çalışmış bir ülkedir. Bugün de dünyanın balıkçılıkta en ileri gitmiş ülkelerinden .biridir.

Doğal kaynaklar bakımından da, bu volkanik adaların çok zengin olduğu söylenemez. Sanayi öncesi toplumun önemli madenleri, örneğin stratejik değeri büyük olan demir, burada pek yoktu. Sanayi sonrası zenginlikler, örneğin petrol, gene öyle. Yani Japonya, besinde olduğu gibi hammaddede de, sık sık dışarıya bağımlı kalmıştır ve gene öyledir. Doğanın nekesliği öteden beri Japonya'nın bir numaralı sorunu olmuştur.

"Karanlık" çağlar

Japonların tarihinin ne kadar geriye gittiğini çok iyi bilmiyoruz. Türklerle yakın bir soylan olduğunu da zaman zaman işitiriz, ama yakın zamanlarda yapılan araştırmalar bu tezleri epeyce zayıflattı. Soy olarak nereden gelirlerse gelsinler, Uzak Asya’daki herkes gibi Çin medeniyetinin etkilerini almışlardır. Bu en eski çağlara ilişkin bilgiler zaten daha çök Çin kaynaklarında bulunur. Japonya ancak IS 5. yüzyılda Çin’den yazıyı aldı ve bilgi birikimi bundan sonra başlayabildi. Bu çağların yan mitolojik bilgilerine göre, Güneş Tannçası Amaterasu’nun torunu Jimmu Tenno, ilk Japon İmparatorluğu’nu kuran kişidir. Onun bu tannsal ilişkisinden ötürü, Japon imparatorlan 10 7. yüzyıldan bu yana tann sayılır, tann soyundan geldiğine inanılır.

Bu inanç, tabii, devletin başındaki kişiye, dolayısıyla da devlete, büyük bir saygı duyulmasını garanti altına alıyor. İkinci Dünya Savaşı sonundaki yenilgi ve geçici Amerikan yönetimine kadar bunlar Japon tarihinin tartışılamaz olgulan olarak okullarda öğretilmiş, Japon eğitim sisteminin temel doğrulan olmuştu. Olması da, asıl 19. yüzyılın sonlannda gerçekleşmişti. Eski mitlerden tarih yapma yöntemi zaten bu sıralarda bir kural haline geliyordu ve Avrupa’nın çok uzağındaki Japonya, dünya ile ilişkilerini kurmadığı bu tarihlerde, dünyanın başka yerlerinde olagelen birtakım işleri yapmaktan geri kalmamış oluyordu. Yani, Japon ulus-devle-tinin kuruluşunda da, ulusallaştırılmış bir mitolojinin oynadığı önemli bir rol olduğunu söyleyebiliriz.

Dünyanın Japon tarihine ilişkin en erken bilgi kaynaklan ise, İS 8. yüzyılda yazılan Kociki ve Nihotı Şoki adlı mitoloji ile tarih kan-şık kitaplardır. Bu erken dönemlerde Japonya’nın Çin kültüründen derinlemesine etkilendiğini söylemek mümkündür. 405’te Çin alfabesi resmen kabul edildi. Toplumda yazının yerleşmesiyle olgular da kaydedilir oldu ve böylece Japon tarihini incelemek kolaylaştı.

Çin alfabesi “ideogramatik”tir; yani “resim” yazıdan “fonogra-matik” yazıya geçmemiştir. Onun için de çok fazla sayıda karakterle işlemek durumundadır. Bunun neye benzediğine bir örnek olmak üzere garlarda, havaalanlarında vb. tuvalederin ya da taksilerin nerede olduğunu göstermek üzere kullanılan resimleri düşünebiliriz. Oralardan geçen çeşidi milletlerden insanların dillerinde bu nesneler için çeşidi kelimeler kullanılır. Ama resmi gören herkes bununla ne anlatıldığını anlar. Aynı şekilde, kaynağı Çin’de olan bu alfabeyle yazılan şeyleri, Çince bilmeseler de, Japonlar ve Koreliler anlayabilirler. Başka birçok alanda olduğu gibi bu alfabenin yayılmasında da, Kore, Çin ile Japonya arasında köprü rolünü oynamıştır.

Yazıdan başka, din de büyük ölçüde Çin’den geldi. Japonya’nın yerli dini Şinto’dur. Bundan, ileride, daha ayrıntılı olarak söz edeceğim. Ama uzun sürelerle, Çin’den gelen önce Budizm, sonra da Konfüçyüs düşüncesi, Şinto’dan daha etkili olmuştur.

Japon tarihinde birden fazla kere rastladığımız ve bu tarih için belirleyici olan bir “açılma/kapanma” sorunsalı vardır. Bir “ada ülkesi” olmanın da önemli payı olan bir sorundur bu. “Dışarıdan bir şey alalım mı?” Tarih boyunca aynı sorunun tekrarlandığı bütün bu seferlerde, ilerici/reformist kanat, “almak”tan yanaydı. Yönetimi fiilen ellerinde bulunduran Soga ailesinin çabalarıyla, 6. yüzyılın sonlarında imparator kendisi de Budist olduğunu ilan etti ve Japonya’nın önünde yeni bir yol açıldı. Bu sıralarda tahta geçen Şo-toku Taişi dinî ideolojinin perçinlenmesini sağladığı için Japon tarihinin Büyük Constantinus’u sayılır. Ama bunun yanı sıra ciddi bir hukuk sistemi getirmiş, devletin işleyişini belirli kurallara bağlamış, merkezî bir Japon devletinin temellerini atmıştır. Bu dönemde birçok genç Çin’e, öğrenim görmeye gönderildi. Genel bir kültürel canlanma yaşandı.

7. ve 8. yüzyıllarda Japonya siyasî sistemini de Çin’den alınan kurumlara dayandırmaya çalışmıştır. Merkezileşen yönetim bir bürokrasi yaratmayı başardı. Ama çok eski tarihlerden beri bunu uygulayan Çin’deki gibi istikrarlı bir bürokrasi (Mandarinler) olamadı bu. Çin’de tarımsal sistem (pirinç tarımı) ve sulama zorun-luğu öncelikle üretimde etkili bir bürokratik planlama ve düzenlemenin yolunu açmıştı. Dağlık ve merkezden kopuk Japonya’da yerellik ve feodalizm her zaman daha dayanıklı oldu. Belki şöyle söylenebilir: Doğal yapı, farklı adalar, dağlar, desantralizasyonu, ama toplam ülkenin bir takımada üstünde kurulmuş olması da santra-lizasyonu teşvik ediyordu. Bunun yanı sıra, Çin’de yönetimin se-külarizmi de Japon koşullarına uymuyordu. Taika’dan beri bir yönetimle ilgili Dacokan meclisi ile bir de dinî konulan karara bağlayan Cingikan vardı ve imparator her ikisinin de başıydı. Bizans ve Osmanlı sistemlerini andıran bir teokrasi modeliydi bu ve Japonya’da çok yakın zamanlara kadar geçirdiği içsel değişimlere rağmen özünü konıyarak devam etti.

Japonya’da kendeşme de ancak 8. yüzyılda başlar. O zamana kadar imparatorlar da kırlık bölgelerde herhangi bir yerde otururken bu yüzyılda gene Çin etkisiyle kalıcı bir merkez seçmeye karar verildi. İlk başkent, Honşu’nun güneyindeki Nara oldu. Seksen yıl kadar sonra Kyoto seçildi.

“Şogun " kurumu

Buradan 13. yüzyıl başlanna atlayacağım, çünkü bu uzun dönemin kargaşalıklan arasmda, 19. yüzyılın ulus-devlet kuruluşuna doğrudan katkıda bulunan önemli bir politik olay görmüyorum. Buna karşılık, toplumsal düzenin biçimlenmesinde, ilerisi için de önemli bazı gelişmeler seçiliyor. Yukanda değindiğim feodalleşme sürecinden söz ediyorum. Örneğin 7. yüzyılda hükümdar Şo-toku merkezî bir imparatorluk kurma çabasına girmişti. Onu izleyen Taika reformlanmn arasında toprakta özel mülkiyeti kaldırma ve devlet topraklanmn kullanımını yoksul köylülere devretme gibi uygulamalar vardı; ama bunu izleyen yıllar ve yüzyıllarda güçlenen, feodalizm oldu. Pek çok tarımsal devlette olduğu gibi, bu süreçte başı çekenler, devletin kendi memurlanydı. Onun için de durumu denetlemek imkânsızlık derecesinde güçleşiyordu. Samu-rai dediğimiz savaşçı kastı, bu sürecin ürünü olarak 12. yüzyılda ortaya çıktı ve kısa bir süre sonra da ülkenin en belirleyici toplumsal tabakalanndan biri haline geldi.

Japonya’da askerlik ta 8. yüzyılın sonundan itibaren profesyonelleşmişti. Gene de, bu askerlerin böyle bir nüfuz kazanması uzun sürdü ve bunda 11. ve 12. yüzyıllar boyunca devam eden iç savaşın da rolü oldu. Sonunda Minamoto klanından Yoritomo, Kamakura’da “şogun” sistemini kurarak Japonya’ya gene yüzyıllarca egemen olacak bir düzeni biçimlendirdi.

İmparatoru simgeselleştiren, ilginç bir sistemdir bu. Dünya tarihinde tekil olarak benzeri sık sık görülür: Güçlü bir nâzır bir kralı kuklalaştırabilir. Ama bunun bir sistem haline gelerek yüzyıllarca devam etmesi başka yerlerde pek rastlanan bir durum değildir.

Sei-i tai şogun, “barbarlan ezen başkomutan” anlamına gelir. Gene 8. yüzyıldan beri Japonya’da böyle bir unvan vardı. Ama işlevi, anlamıyla sınırlıydı. Bir samurai olan Yoritomo’nun yüklendiği “şogun” adı ise artık bütün Japonya’yı yöneten kişi anlamına geliyordu. İmparator Kyoto’da oturuyor ve eüiye südüye karışmıyor, her şeyi şogun çekip çeviriyordu. Üstelik şogunluk da babadan oğula geçmeye başlamıştı, yani o da hanedana dayamyordu. Daha sonra Ka-makura şogunluğu yıkıldı ama şogunluk kendisi 1867’ye kadar devam etti. Simgesel imparator ve gerçek iktidar arasmda böyle bir ay-nm herhalde Japon siyasî gerçekliğinde ve siyasî ideolojide sağlam bir yere oturuyor; çünkü şogunluk kurulmadan önce bir “naiplik” sistemi gelenekleşmişti. Buna göre imparator tahtım bırakıp bir manastırda inzivaya çekiliyor, taht çocuk yaştaki oğluna kalıyor, ama çekilen imparator kararlan vermeye devam ediyordu. 1867’de şogunluk kalktıktan bir süre sonra da kolektif bir güç olarak ordu fiilen iktidan ele aldı ve imparatorun rolü gene simgeselleşti.

Kamakura şogunluğu döneminin (1192-1333) bir önemli olayı da Çin’de imparator olan Cengiz torunu Kubilay’m adayı istilâ girişimidir. Japonlar onun iki girişimini fırtına yardımıyla savuşturduktan sonra, uzun zaman, yabancı istilâ tehdidiyle karşılaşmadılar (daha sonra dünya terminolojisine yerleşen “kamikaze” kelimesi bu fırtınayı anlatır ve “tannsal rüzgâr” anlamına gelir). Buna rağmen Japon bilinçaltında böyle bir ihtimalin korkusunun hep varolduğu görülüyor.

Kamakura rejimi 14. yüzyılda, biraz da dışandan gelen bu sal-dmya karşı koyarken zayıf düştüğü için, içerideki sorunlarla başa çıkmakta güçlük çekmeye başladı. Bu sıralarda gene Çin kökenli Zen Budizm toplumda hızla yayılıyordu. Daha önce şugo (askerî vali) olarak taşraya gönderilenler feodalleşme sürecini ileri aşamalara vardırmışlar, daimyo adını alarak topraklan bölüşmüşlerdi. Bu sırada Kyoto’daki imparator Go-Daigo sahiden imparator olmaya niyetlendi. Bazı güçlü feodal ailelerle güçbirliği yaparak Kamakura şogunluğunu yıktı. Ama bundan sonra müttefikleriyle ilişkilerini iyi yürütemediği için o da devrildi ve kendini şogun ilan eden Ta-kauci’nin Aşikaga şogunluğu dönemi başladı. Bu da iki yüzyıldan fazla sürecek bir dönem oldu. Ne var ki bu dönemde belirli, tanımlı bir düzenden çok, düzensizlik egemendi. Feodalleşme güçlenirken zaman zaman köylü isyanları da patlak verdi, ama kalıcı bir düzen değişikliği olmadı. Şogunluk çeşitli güçlü aileler arasında el değiştirirken kırlarda merkezin etkisi adamakıllı azaldı.

16. yüzyıl Japon tarihine iki önemli yenilik getirdi. Bunlann birincisi, bütün bu kargaşalığa rağmen -ya da belki ondan ötürü-kentlerin gelişmesidir. Kırsal bölgeler rakip daimyo’larm sürekli çatışmalanyla sarsılırken, kentlerde canlı bir ticaret yürüyor, para ekonomisi yayılıyor, kender büyüyordu.

Söz konusu yüzyıllarda Japon toplumu resmen dön sınıftan oluşuyordu. Verilen değere göre bunlan sıraladığımızda şu görünümle karşılaşırız: 1) Savaşçı, 2) Köylü, 3) Zanaatkâr, 4) Tüccar. Bu biraz kuraldır: Değer skalasmda birinci sırada savaşçılar varsa, tüccarlar en arkada kalır. Askerî toplumun mantığı açısından, tüccar, en kolay vazgeçilebilir adamdır. Aynca, yaptığı iş en az soylu sayılabilecek sınıf da odur. İdeolojik düzeyde bu değer skalası daha yüzyıllarca değişmeyecektir Japonya’da. Ne var ki, daha o zamandan gelişen bir tüccar sınıfı da vardı; bu da eşdeğer bir olguydu.

Aslında bu dörtlüden başka, “Burakumin” adıyla anılan ve Hindistan’daki Dokunulmazlar’la kıyaslayabileceğimiz bir grup vardı. Farklı etnik kökenden mi geldikleri, yoksa çeşitli nedenlerle mutlak yoksulluğa düşmüş insanlardan mı oluştuklan bilinmez. Ama farklı giyinir ve herkes tarafından aşağılanırlardı. Üst sınıftan biri karşısında yere kapanmalan gerekirdi. Hâlen sayılan üç milyon kadardır. Yeni Japonya’da onlar için eşidik ve insanca muamele talep eden siyasî akımlar çıkmıştır.

Sınıf ayrımı Japon toplumunun önemli bir dayanağıdır. Çinli Mandarinler gibi bir tür “ulema” ortaya çıkmamış, ama okuma toplumda nüfuz sağlamanın bir yolu olmuştur (alfabenin zorlukları!). Gene de, ancak yüksek görevlilerin oğulları “yükseköğrenim” denecek bir dereceye ulaşabilirdi. Varolan sınıflann “kast”a yaklaştığı söylenmelidir.

Japon egemen sınıfı, Osmanlı’da “seyfiye” denilen türden, öncelikle “askerî” bir feodal sınıftı. Ama okumak, yani “ilmiye” özellikleri ya da Çin’deki Mandarinlerin özelliklerini kazanma imkânı da daha çok onlar için erişilebilir bir imkândı. “Okumak”, iyi, adil yönetici olmak için faydalı bir uğraş olarak görülüyordu. Kendi başına bir değer değil, savaşçı-yöneticinin değerini yükselten ek bir erdem sayılıyordu.

19. yüzyıla gelirken, büyük çoğunluğu bugünün çerçevesinde “özel” diyeceğimiz iki tür okul vardı. Birincisi daha küçük yaştakilere temel okuma, yazma ve hesap becerileri vermek içindi. İkincisi daha çok samurailere hitap ediyordu. Bu temel becerilerin ötesinde, “yönetici” olmak için gerekli görülen Japon, ama muhtemelen daha çok da Konfüçyüsçü Çin metinleri, ahlâk, felsefe konularında “nasihatname” denebilecek kitaplar okutuluyordu. Eğitim, ayrıca, alt sınıflara itaati öğrettiği için iyiydi. Bu nedenle, onlann da okuma öğrenmesi teşvik ediliyordu. Meici Restorasyonu ile birlikte her şey tepeden tırnağa değişti. Bu kadar radikal bir “sıfırdan başlama” durumuna rağmen, amaçlarına ulaştığı için “başarılı” demek gereken bir sisteme geçilebildi.

Yüzyılın ikinci yeniliği, Avrupalılardı. 15. yüzyılın sonunda Portekiz gemicileri buralara gelmiş, Çin’de, Makau’da kolonilerini kurmuşlardı. Öteki Avrupa ülkelerinin gemicilerinin gelmesi de çok uzun sürmedi. Bunlann hepsi Japon topraklannda da yer edindiler. Getirdikleri mallar ve başlattıkları ticaret daimyo'lann da işine geldiği için çok yerde bu tüccarlara kolaylık gösteriliyordu. Tüccarlann ardı sıra Cizvit misyonerler de gelmeye başlamıştı. Birçok Japon Hıristiyan oldu.

Bu konuya yeniden geleceğiz, ama şurada bir düşüncemi söyleyeyim: Japonya’da güçlü bir din! ideoloji olmamıştır. Şinto’nun mitolojisi zayıftı; insan hayatının kıvnntılanna çok fazla nüfuz ettiği de söylenemezdi. Dışandan gelen şeyler karşısında genellikle tutuk davranan ve uzak duran Japonlar Cizvit misyonerlerin vaaz-lanna öyle güçlü bir direnç gösteremediler.

Kültürel olgunlaşma ve siyasî istikrarsızlık... Tarihte bu ikisinin bir araya geldiği dönemler olur. Japonya’da bu bileşimin sonucu, kalıcı bir düzen sağlanması yönünde gitgide güçlenen bir özlem olmuştu herhalde. 17. yüzyılın başında bu hedefe nihayet vanldı.

Tokugava’ya doğru

16. yüzyılın ortasında, Japonya’da merkezî otorite ve denetim sıfın tüketmiş ve feodallerin birbiriyle savaşması kesintisiz bir nitelik kazanmışken, Honşu’nun ortalannda, Nobunaga adında genç bir adama küçük bir toprak miras kaldı. Ortalık böyle toprakları yutmak üzere kol gezen atmacalarla doluydu ve çevresi, Nobu-naga’ya böyleleriyle başa çıkmasına imkân olmayan yarım akıllı ve havai bir delikanlı gözüyle bakıyordu. Ama ne olduysa oldu ve Nobunaga düşmanlarım tepeleyip Ovari denilen bu bölgenin tamamına egemen oldu.

Onun başarısı, bir oduncunun ufak tefek ve hayli biçimsiz oğlu olan Hideyoşi adında birinin dikkatini çekti. Bu gencin kendine göre özlem ve tutkuları vardı, ama onları gerçekleştirmek için en akılcı yolun başarılı bir komutanın yanında kapılanmak olduğunu görüyordu. Böylece, “Japonya’nın Napoleon’u” sıfatıyla tanınacak olan Hideyoşi, Nobunaga’nm yanma katıldı ve serinkanlı zekâsıyla onun davranışlarına da çekidüzen verdi. İki yıl içinde en güçlü komşuları îmagova’yı da yendiler. Onun yanında çalışan, ama yerine geçen kişiden nefret eden üçüncü bir genç, Tokugava 1ye-yasu safını değiştirip Nobunaga’mn hizmetine girdi. Böylece “üçlü” tamamlandı.

Bu üç adam şaşılacak bir uyum içinde çalıştılar ve çalışmalarının sonunda Japonya’da 250 yıllık bir uyumlu dönemi başlatacak bir düzene erişildi. “Şaşılacak” diyorum, çünkü kişiliklerinin, mizaçlarının hiç de uyuşmadığı anlaşılıyor. Bir çağdaşlan bu farklılıkları şöyle fıkralaştırmış. Üçü de, bir kuşun ötmesini sağlamaya çalışıyor: Nobunaga, “Ötmezsen, boynunu kopannm,” diyor; “Ötmezsen, öttürürüm,” diyor Hideyoşi; lyeyasu ise, “Ötmezsen, ötünceye kadar beklerim,” diyor. Bunun daha yumuşak üslûpla anlatılan şekilleri de biliniyor: Nobunaga taşlan ocaktan söküp getirmiş, Hideyoşi yontup biçime sokmuş, lyeyasu da üst üste dizmiş. Anlatılan, sonuçta, aynı şey.

Nobunaga birçok savaş kazandı. Kyoto’yu ele geçirdi. Samurai sınıfı ile köylüler arasındaki bağı kopararak samurai takımını izole etmeye çalıştı. 1582’de ölünce Hideyoşi onun politikalannı devam ettirdi. 1590’da Japonya’da yeniden siyasî birlik kurulmuştu. Hideyoşi feodalizmi yeniden yapılandırdı. Samurai sınıfını kırla ve köylülerle bağlantısını koparmaya zorlayıp onların kentlere yerleşmesini sağladıktan sonra, köylüleri de toprağa bağlı serf konumuna getirdi. Hani “devlet kapitalizmi” diye bir terim vardır. Hi-deyoşi’nin yaptığı da “devlet feodalizmi” gibi bir şeydi. Bu arada, sonradan adı Tokyo olacak Edo da yeni başkent haline gelmişti.

Hideyoşi son yıllarında Kore’de anlamsız ve başarısız bir işgal harekâtı başlattı. 1598’de öldü.

Ölümü Japonya’yı yeniden kaosa itebilirdi. Zaten bu yeni evrenin başlangıcında kendi içinde anlaşamayan, koalisyon tipi bir kurul yönetimi devralmıştı. Ama hikâyenin başındaki üç güçlü adamın üçüncüsü hâlâ hayattaydı. Bir süre sonra kurulu dağıtıp şogun oldu ve ünlü Tokugava şogunluğunu (Tokugavva Shoguna-te) başlattı. Hideyoşi’nin oğluyla ters düşüp onu da imha etti. Ama Japonya’nın siyasî birliğini sağlam temellere, kurallara bağlamaktan geri durmadı. 1616’da öldüğünde, ta 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar büyük bir kriz geçirmeden yaşayacak bir rejimi miras bırakmış oluyordu.

Tokugava şogunluğu ve Hıristiyanlık tehdidi

İnsanlık 20. yüzyıla gelinceye kadar “siyasî istikrar” denen şey her zaman demir yumrukla sağlanmıştır. Tokugava dönemi için de aynı kural geçerliydi. lyeyasu, Japonya’da merkezî devleti o zamana kadar hiç görülmedik ölçüde güçlendirmiş ve hayatın tamamı üstünde sıkı bir devlet denetimi kurmuştu. Bu denetim en alt toplumsal birimlere kadar uzanabiliyordu. Tüccarlar, zanaatkârlar köylere gitmeyecek, falanca oraya, filanca buraya girmeyecek, madenler, dış ticaret, akla gelen her şey devlet tekeli altma alınacak... Modem zamanların otoriter Japonya’sı bazı özellikleriyle sanki bu zamanlardan başlamış gibidir.

Bir yandan, bunlardan da önemli sonuçlan olacak bir başka olay hazırlanıyordu: dışa kapanma. Aşağı yukan seksen yıldır, İspanyol ve Portekizli, Ingiliz ve Felemenkli, bir miktar da Fransız tüccar Japonya’da ticarethanelerini kurmuşlardı. Misyonerler de aynca faaliyet halindeydi. Bu durum, siyasî önderlerin de dikkatini çekmişti ve dış ticaret tekeli bu nedenle konmuştu. Hideyoşi Hı-ristiyanlara karşı serüeşmişti. lyeyasu da buna benzer davranışlarda bulundu. Ama asıl olay, onun ölümünden sonra geldi. Baskılar artarken Japon halkına yabancı ülkelere gitme yasağı kondu ve bu tabiî en çok tüccarlara vurdu. Derken Hıristiyan olmuş Japon köylülerin Şimabara Ayaklanması çıktı (1637). Bunun üzerine rejim iyice sertleşti. Ayaklanma çok kan dökülerek bastmldıktan sonra Japonya kendini tamamen izole etti.

Japonya’ya gelen ilk misyonerlerden biri Aziz Francisco Xavi-er’dir. Xavier birkaç yıl önce Ignatz Loyola ile birlikte Cizvit tarikatını kurmuştu. 27 ay Japonya’da kalıp döndü ama başka misyonerler çalışmaya devam etti. Bir süre sonra Dominiken ve Fransis-ken keşişler de geldiler.

Batılı tüccarlardan silâh ve barut dahil birçok mal alan Japon da-imyo’lar, misyonerlere gösterilen saygıyı görünce, tüccarları çekmek için onlan da hoş tutmaya başladılar. Japon dininin öğretisel olarak zayıf kaldığına değinmiştim. Zaten yüzyıllardan beri tek, kapsayıcı, sistematik bir din olmamıştı. Isa’da cisimleşen insanlık kavramı, bu zamana kadar Hıristiyan teologlar tarafından iyice sistematize edilmişti; dolayısıyla hayatın her türlü köşe bucağı için bir açıklaması bulunan Hıristiyan öğretisi, kapsamlı, bütünsel, tutarlı hale getirilmiş bir öğretiydi. Roma’da köleler arasmda yayıldığı gibi bu ülkede de yoksul köylüler arasında yayılma potansiyeli taşıyordu. Şimabara isyanına değindim. Bunu izleyen baskı döneminde öldürülenler dahil, Hıristiyan olduğu için kovuşturmaya uğrayan Japon sayısı 250.000’i buldu. Bu öyle hafife alınacak bir sayı değil. Misyonerlerin çok başanlı olduğu anlaşılıyor.

Ama 1638’den sonra Japonlann Hıristiyan olması yasaklandı. Evde gizli ibadet bile yasaklandı. Japonya’da yaşayan Batılı tüccar kolonileri ile birlikte misyonerler de kovuldu. Bu sıralarda Avrupa da Otuz Yıl Savaşlan’nm hayhuyu içindeydi.

Tokugava ve izolasyon

Yukanda eylemlerini gördüğümüz güçlü üçlü, dindar adamlar değillerdi. Batılılara zaman zaman cephe almalannın nedeni din değildi. Hattâ, Budizmin artan gücüne karşılık Hıristiyanlığın da yayılması bazen işlerine bile geliyordu. Ticaretin olduğu kadar, Batıhlardan edinilen bilgilerin de yaranna inanıyorlardı. Serdeş-melerinin nedenleri öncelikle politikti. Bir boşboğaz Ispanyol, yeni keşfettikleri memleketlere önce misyonerlerini gönderip halkı Hıristiyanlaştırdıklannı, sonra da savaşa fazla gerek kalmadan gelip ülkeyi fethettiklerini anlatmış, bu da zaten böyle şeylerden şüphelenmeye başlamış olan Hideyoşi’yi fena halde huylandırmış-tı. Bunun üstüne birkaç misyonerle Hıristiyan olmuş otuz kadar Japon’u çarmıhta idam etti. Ama bir yıl sonra Hideyoşi ölünce 1ye-yasu ilişkileri yeniden yumuşattı. Bu arada, gemisi karaya oturan Will Adams adında bir İngiliz kaptanı da yanma alarak ona gemi yaptırmaya çalıştı. Nedense tngilizlerin genel olarak fazla ilgisi olmadı bu uzak adalarla; Adams’m ilgisi de kalıcı olmadı.

Japonlar, özellikle Katolik misyonerlerden tedirgin oluyor, onlann yaptığı işi gelecekteki bir askeri saldınnm beşinci kol çalışması gibi görüyorlardı. Bu arada, Makau’da Japonlann öldürülmesi gibi olaylar da ilişkileri olumsuz etkiliyordu.

Oysa Avrupalılann gelişi orada da bilmedikleri bu dünyaya karşı bir merak uyandırmış, 16. yüzyılda “Tenşo” seferiyle bazı Avrupa ülkeleri (denizden) ziyaret edilmişti. 1613-20 arasmda (Hideyoşi çağı) bir samurai olan Hasakura, Vatikan’ı ve başka Avrupa ülkelerini elçi olarak ziyaret edip geri dönmüştü. Ama bunlardan önemli bir sonuç çıkmadı ve az sonra Japon izolasyonizmi başladı.

lyeyasu’nun ölümünden sonra olumsuzluklar katlanarak büyüdü ve yukanda gördüğümüz kanlı olaylarla katı bir izolasyon politikasına geçildi. Buna tek istisna, az sayıda Hollandalı tüccardı.

Japonya’da Hıristiyanlann başlıca tutamağı Nagasaki’ydi. Şima-bara isyanından sonra 30.000 kişi öldüğü halde bu kalede direniş devam ediyordu. Japonlar, Hollandalılan tehdit ederek, kaleyi topa tutmalanm talep ettiler. HollandalIlar da isteği yerine getirdi. Sonraki yüzyıllarda ağır koşullar altında da olsa Felemenk tüccar-lannın ülkede kalmalanna izin verilmesi, bu güzel hizmederinden ötürüdür. Böyle bir “symbiosis” oluştu. Bu yıllarda Avrupa 30 Yıl Savaşlan içinde olduğu için Protestan Hollanda Katoliklere karşı Japonlara yardımcı olmakta sakınca görmemişti.

Ünlü Japon izolasyonu böyle başladı ve iki yüzyıldan fazla süreyle devam etti. Dünya tarihinde pek benzeri olan bir olay değil. Tabii daha çok “coğrafi” nedenlerle izole kalmış, örneğin Bomeo veya Yeni Gine gibi bölgeler vardır; ama Japonya düzeyinde bir medeniyet kurmuş ve kendi iradesiyle dünyaya kapısını penceresini kapatmış başka bir ülke bilmiyorum. Uygulama bayağı başa-nlıydı. Küçük Hollanda kolonisi dışında Japonya’ya gelip de sağ dönen olmadı (örneğin 1700’lerin başında Sidotti adında bir İtalyan din adamının Edo’ya vardığı biliniyor, ama gerisi bilinmiyor). 1720’den sonra dışandan kitap getirme yasağının gevşediği söyleniyor, ama kimsenin yabancı dil bilmediği bir toplumda bu kaç kişiyi etkileyebilir? Janet Hunter’a göre “Çin ve Hollanda ile düzenli olmayan temaslara rağmen, Japonya, uluslararası ortamla başa çıkmak zorunda kaldığında, onun dünyaya kapandığı süre içinde Batı’nm entelektüel, bilimsel, ekonomik, teknolojik ve kültürel ilerlemelerinden hemen hemen tamamen habersizdi” (Hun-ter, 1984: 16).

Bundan ötürü, 1850’lere gelindiğinde, dışa kapanmanın devam etmesi mi, yoksa sona ermesi mi gerektiği konusunda bir tartışmanın başlaması, bana şaşırtıcı geliyor. Böyle bir konuda iki fikir olmasının herhangi bir hazırlığı yoktu Hunter’a göre. Öyleyse bu durumu nasıl açıklayacağız? Gerçi “açılalım” diyenler de, bunu, dış dünyaya besledikleri muhabbetten dolayı söylemiyorlardı. Yabancıdan duyulan korku, ortak paydaydı. Tartışılan, taktik düzeyde hangisinin Japonya’nın çıkarına olduğu konusuydu. İzolasyonu kaldırmaktan yana olanlar, Batinın teknolojisine dayanamayacaklarını sezenlerdi ve bu teknolojiyi öğrenmek için Batiyla ilişki kurulmasının daha yararlı olacağını savunuyorlardı. Belli ki toplumda böyle düşünmenin bir temeli oluşmuştu. Batiyı izleyenler vardı.

lan Buruma, Japonya’yı iyi bilen, bu konuda birçok kitap da yazmış bir yazardır. Kitaplarından biri artık iyice klişeleşmiş bir kavram içeriyor: Inventing Japan, yani “Japonya’yı İcat Etmek” (Buruma, 2003). Ama kitap birçok aydınlatıcı gözlem ve açıklamayla dolu. Buruma’ya göre “Japon seçkinleri Amerika hakkında, Amerikalıların Japonya hakkında bildiğinden daha fazla şey biliyordu” (Buruma, 2003: 14). Söz konusu olan izolasyon Japonya’sı bile olsa, denklemin öbür ucuna “Amerikalılar” konduğunda, çok şaşırtıcı değil bence. Şöyle devam ediyor: “Japonlar Batı hakkında, öteki Asyalılardan, Çinlilerden de daha fazla şey biliyorlardı. Amerika’nın ve Britanya’nın politikaları, Batı tıbbı, tarihi ve coğrafyası hakkında bilgilerinin çapı olağanüstüydü. ABD’nin ayrıntılı haritalarına sahiptiler. ABD siyasî kuramlarını tanıyorlardı. 17. yüzyıldan beri Batı bilimini izliyorlardı. Rus ordusunu, Britanya ekonomisini incelemişlerdi. Ancak, gelecekte olacakların ışığında, Japonların bu incelemelerden çıkardıkları sonuçlar daha da önemliydi” (Burama, 2003: 14-5). Buruma, Hunter’ın tespitinin yüz seksen derece tersini anlatıyor bize.

Bunlar, izolasyonun açılması döneminde o tür ideolojik kavga ve tavır almaların nasıl mümkün olduğunu bir ölçüde açıklıyor ve bunun şaşkınlığını gideriyor. Ama bunlann nasıl mümkün olduğunu anlamak hâlâ kolay değil ve Buruma da işin o yanını açıklamıyor. Japonya’dakiyle kıyaslanabilir bir izolasyonu hiçbir zaman yaşamayan Osmanlı toplumunun -tabii, gene seçkinleri kastediyorum- bilgi azlığı düşünüldüğünde, şaşırmamak elde değil.

Anlaşılıyor ki 1638 ile 1720 arasında Japonlar Nagasaki’deki HollandalI tüccar kolonisi kanalıyla Batı’yı incelemiş ve öğrenmiş, bu işi yapanlara da Rangakuşa denilmiş. 1720’de Bati’dan gelen kitaplara uygulanan yasak zaten hafifletilmiş.

Gene de, ilişki tehlikeli olmaya devam ediyor: 19. yüzyılın başında Nagasaki’nin Hollandah tüccarları arasından van Siebold adında biri (Alman kökenli bir doktor) Edo’ya (Tokyo) gidip AvrupalIların “Globius” adını taktığı Takahaşi Kageyasu ile tanışıyor. Globius bir Japonya haritası, von Siebold da bir dünya haritası armağan ediyor birbirine. Haber sızınca van Siebold “casus” olarak tutuklanıyor, sonra sınırdışı ediliyor; Globius hapse atılıyor ve üç yıl sonra muhtemelen intihar ederek ölüyor.

Bu aynı adamın bundan bir iki yıl önce hükümete izolasyonu katı bir şekilde sürdürme yolunda tavsiyede bulunduğunu öğrendiğimizde, olayın bütünü daha da şaşırtıcı hak geliyor.

Ama tabii sonraki tarihlerde birçok benzer olayla karşılaşınca şaşkınlık yerini alışkanlığa bırakıyor. Anlıyorsunuz ki, “dışa açılalım” diyen Japon, bu cümlesini “ki dışarıya egemen olalım” diye bitirecektir.

Bu, bir Türk için de, çok daha kolay anlaşılacak bir duygu oluyor. İzolasyondan çıkmak ne demek?

Ben bir Japonya uzmanı veya tarihçisi değilim. Bu tarihi incelemiş olanların yazdıklarını okuyor ve bunu kendi çıkış noktam olan “militarizm” konusuna bağlıyorum. Bu çalışmada bana en çetrefil görünen alan bu “izolasyondan çıkış” momenti olarak belirdi, çünkü okuduğum kitapların bazılarında izolasyonun çok güçlü olduğu, bazılarında ise bunun tersi yazılı. Az önce verdiğim Hunter/Buruma alıntı örnekleri de bunu gösteriyor. Ama konuya ampirik olgu düzeyinde değil de, “mantık” açısından baktığınızda, Japonya’nın bir ön hazırlığı ve bir entelektüel birikimi olmadan bu atılımı yapabileceğini düşünmek pek akıl kân değil.

Komodor Perry 1853’te savaş gemileriyle gelip tehdider savurduğuna göre izolasyon hâlâ ciddi bir olguydu. Ama anlaşılan Japon toplumunda bu uygulama içten içe bir erozyona uğramaya başlamıştı. Yasağın resmen devam ediyor olması bu konuda yeterince somut veri bulunmamasının nedeni olabilir; herhalde zaman geçtikçe yasağın delinmesi daha çok görmezlikten gelinmiştir. Bir kere, “ateşli silâh”, Japonya’da bilinmeyen, kullanılmayan bir şey değildi. 17. yüzyıl boyunca Osmanlı toplumu nasıl yasadışı yoldan, ağırlıkla Dubrovnik’ten gelen tüfeklerle silâhlandı, Celâli ve Sekban olduysa, Japon daimyo’nun da adamlarını Hollanda kolonisinden satın alman tüfeklerle silâhlandırdığı biliniyor.

Masamichi Inoki (Kyoto Üniversitesi’nden) Ward ile Rustow’un hazırladığı Political Modemization in Jctpan and Turkey adlı kitaba verdiği “The Civil Bureaucracy” makalesinde şöyle diyor: “Bu ‘entelektüel aristokrasi’nin oluşumunu mümkün kılan şey Tokugava döneminin sonundaki çok gelişmiş toplumsal iletişim sistemleridir. Bunlar çeşitli ‘fieflerdeki seçkinlerin birbirlerini ve birbirlerinden öğrenmelerine imkân sağlıyordu” (Ward-Rustow v.d., 1969: 287).

“izolasyon”dan “Restorasyon”a geçişte etkili olan bu “entelektüel aristokrasi”nin ağırlıkla alt tabaka samurailerden olduğunu da iddia ediyor Masamichi ve işin çekirdeği olarak özellikle sekiz kişi sayıyor. Bunlann biri köylü, biri de zengin çiftçi, kalanlan hep samurai. “Bu erken bürokradar, çoğunun incelemiş de olduğu Batı öğrenimine saygı duymakta ortaklaşıyorlardı” (Ward-Rustow v.d., 1969: 289)... Nerede, nasıl incelediklerini anlatmıyor, ama incelememiş olsalar, bunlar mümkün olmazdı. Hollanda kolonisinden gelen tüfek değil, bilgi ve düşünce önemliydi.

Aynı kitaba askerler üstüne makale veren Roger F. Hackett (Mi-chigan Üniversitesi’nden) Tokugava hükümetlerinin 17. yüzyıldan beri Hollandah tüccarlardan silâh, tüfek, barut vb. aldığını belirttikten sonra “... birkaç subay askerlik bilimi üstüne Batılı ki-taplan incelemişti. Daha 1840’ta Nagasaki’de bir subay iki piyade bölüğü ve bir topçu bataryasını Batı tarzında eğitmeyi başarmıştı” diye devam ediyor (Ward-Rustow v.d., 1969: 331). Bu böyley-se herhalde izolasyonun epey delik deşik hale geldiğini kabul etmemiz gerekiyor.

19. yüzyılda Japonya’yı kuşatan dünyaya açılmanın bir zorun-luk (“Yoksa bizi yok ederler,”) olduğunu söyleyenlerle “Açılırsak bizi yok ederler,” diyenler arasındaki mücadelenin belirli bakımlardan muhtemelen üstü kapalı, ama her halükârda en can alıcı tartışma olduğunu düşünüyorum. Ama belli ki bu o dönemin Japonya’sında, yaklaşık aynı yılların Osmanlı toplumunda olabildiği kadar rahat bir şekilde tartışılamadı. Selçuk Esenbel, bunda, Çin’in Afyon Savaşı’nda uğradığı yenilginin yarattığı korkunun da payı olduğunu söylüyor. Öte yandan, belki aynı nedenle, daha tutkulu ve ısrarlı bir öğrenme çabası gösterilmiş gibi bir durum var.

Perry’rıin gelişi

Japonya’nın entelektüel iklimi bu tartışmalarla böylece biçimlenirken, 1853’te Amerikalı Komodor Perry dört gemiyle Tokyo önünde belirdi. ABD bu sıralarda Pasifik’te oldukça etkindi; ama Japonya’nın izolasyon politikası okyanusta Amerikan gemiciliğini de olumsuz etkiliyordu. Herhangi bir ihtiyaçlarını karşılamak üzere Japon kıyılarına sokulmaları yasak olduğu gibi, batma durumunda bir gemi bile Japonya’dan yardım alamazdı. Bunlar Japon politikasının aşın yanlarıydı; ama Perry ve arkasında ABD, bu aşın uygulamalann ardından, ticaret yasaklannın da kalkmasını umuyor olmalıydı. 1846’da James Biddle önderliğinde bir başka Amerikan misyonunun Japon limanlannı ABD gemilerine açma girişimi püskürtülmüştü. Perry’nin gelişi biraz da bunun intikamı gibi bir şeydi. 1853’te Perry ültimatomunu verdi ve gitti. Yeniden geleceğini, geldiğinde bu yasaklann devam ettiğini görürse ona göre davranacağını bildirdi.

Japonya’da izolasyonun başından beri egemenliğin merkezi olan Edo Bakufu’su ne yapacağını bilemedi ve kendi başına karar verme sorumluluğunu üstlenmekten kaçınarak herkesi durumu tartışmaya çağırdı. Ancak, ertesi yıl Perry bu sefer dokuz gemiyle geldiğinde, Japonlar ilk tavizlerini vermeye hazırlanmışlardı. Bazı limanlar açıldı. Konsolosluk açılması ve ticaretin başlaması sonraya ertelendi, ama duvarda delik bir kere açılmıştı. Britanya ile Rusya da çok geçmeden benzer sözleşmeler dayattılar. Hollanda ve Fransa da fazla geri kalmadılar. 1858’de bütün antlaşmalar imzalandı.

Yukarıda değindiğim şaşırtıcı “açılmacılar” bu tarihte bile vardı. En önemli temsilcilerinden biri, Yoşida Şoin, Perry’nin gemisine gizlice binip Amerika’ya gitmeye bile kalkıştı! Amerika’ya sevgisinden değil, düşmanı içinden görüp tanımak için! Perry’nin iki ziyareti arasında bu radikal kararı verecek duruma gelmişti. Ne var ki Amerikalılar onu gemide bulup Japonlara teslim ettiler. Yoşi-da’nm bu durumda hemen idam edilmesi gerekirdi, ama her nasılsa yalnız sürgünle kurtuldu. Gelgelelim, uslu durmadığı için, beş yıl sonra, 1859’da idam edildi; Şoin fikirlerini Sakuma Şozan’dan almıştı. O da yabancıları, onlara karşı kazanmak için öğrenmek gerektiğini savunuyordu. Yoşida’ya kötü, zararlı fikirler aşıladığı için hapse atıldı. Çıktıktan sonra, atma Avrupalı gibi bindiği için, milliyetçi bir fanatik tarafından öldürüldü.

Bu dönemin milliyetçilik örneklerinde, her yerde, millî coşku ile ölüm arasındaki mesafe oldukça kısa. Ölüm, idam veya intihar biçimini de alıyor, ama çoğunlukla suikast, siyasî cinayet.

Yoşida Şoin bu ara dönemin etkili -kısacık ömrüne rağmen-bir öncü kişiliği olmuştu. Doğal olarak, çevresinde toplanan ve ona hayranlık duyan gençler çevresinin sayısı çok kabarık değildi. Uzun izolasyon döneminden sonra toplumun işitmeye alışık olmadığı bir fikri söylüyordu Yoşida. Ama bu küçük çevrede yetişenlerden bazılan ilerideki yıllarda önemli roller üstlendiler. Bunda, onlann savunduğu anlayışın, varolan koşullar içinde daha uygun yöntem olmasının payı vardı elbette. Aralannda en önde gelenleri, sonranın devlet adamı olacak Prens Ito ile Prens Yamagata’ydı.

Yoşida ve onun gibi düşünen Haşimoto idam edildiler. Ama onlann karşı olduğu Bakufu rejimi de (yani şogunluk) dokuz yıl sonra devrildi ve idam edilenlerin önerdiği imparatorluk, Meici Restorasyonu ile mümkün oldu.

Kırk yedi Ronin

Yukanda, Japon politikasında ölümün hep yakınlarda bir yerde bulunduğunu söylemiştim. Söz konusu küçük grup için de bu kural geçerliydi.

Japon “millî mitolojisinde” bir ünlü hikâye vardır: “Kırk yedi Ronin”... Belki bir sonraki “Militarizasyon” bölümünde anlatılması daha uygun olacaktı. Ama bu “tarih” kısmında anlatmam gerekenler bu olmadan çok eksik kalırdı: Asano adında bir daimyo, şogu-nun Edo’daki sarayına gitmiştir. Burada Kira admda, ondan yüksek rütbeli biri ona hakaret eder. Asano da kılıcım çekip Kira’nın suratına vurur. Sarayda kılıç çekmenin cezası harakiri’dır. Asano da sonra bunu yapar. Ama ona bağlı, yanında savaşçılık yapan 50 kadar samurai vardır. Başkanlar! öldüğü ve başsız kaldıkları için onlara ronin (“dalga adamlar” anlamına geliyor) denmiştir. Yıllarca uygun bir fırsat bekledikten sonra bir kar fırtınasında Kira’yı evinde savunmasız basar ve öldürürler; kellesini kesip başkanlan-mn mezarına götürürler. Sonra da teslim olurlar.

Yargılamada, başkanlanna bağlılıkları saygıya değer bulunur. Ama bir üsderine karşı adaleti sağlama yetkisini kendilerinde bulmuş olmaları, ölümü gerektiren bir suçtur. Samurai oldukları için, kılıçlarının üstüne atlayıp barsaklannı deşme şerefi onlara tanınmıştır. Kırk yedisi de bunu yerine getirirler.

Hikâyenin ana çizgileriyle özeti böyle ama birçok zengin ayrıntısı daha var. Bunları da ihmal etmemek gerek, çünkü bunlar oldukça anlamlı.

“Ronin” denilen bu adamların aslında işin başında, efendileri Asano’yu izleyerek seppuku (ya da harakiri) uygulamaları gerekirdi. Ama hepsinin başındaki Oişi bunu yeterli bulmamış, fiilî intikamdan vazgeçmek istememişti. İşin püf noktası burada. Şerefli bir samurai bu durumda intihar edeceğine göre, bu adamlar böyle yapmıyorsa, niyederî ne olabilirdi? Bir ihtimal, “şerefli” olmaktan vazgeçmeleriydi. Ama durum bu değilse, intikam almaya hazırlandıklarını anlamak gerekirdi.

Kira’nm bunu anlamasını önlemek için silâhşörler Oişi’nin önderliğinde danıştılar ve “şerefsizlik” rolü oynamaya karar verdiler. Asano’nun, Oişi’nin de üstünde, bir “başyardımcısı vardı. O, efendiden kalan mirasın (seppuku yapılmadığına göre) önceki rütbe sırasına göre paylaşılmasını istiyordu. Aslında eşit paylaşımdan yana olan Oişi bunu onaylamış gibi göründü, çünkü böylece en büyük payı alan “başyardımcı” çekip gitti ve tarihe “köpek samurai” olarak geçti. Onun gibi davayı bırakıp başka yerde başının çaresini aramaya gidenler de oldu.

Geri kalan 47, “şerefsiz” rolünü çeşitli biçimlerde oynamaya başladı. Oişi batakhanelere düştü, kansını boşadı. Kılıcı pas tuttuğu için eski bir arkadaşı yüzüne tükürdü. Adamlardan biri karısını sattı. Bir başkası kaynatasını öldürdü. Biri iyice ileri gidip kendi kız kardeşini Kira’ya cariye olarak verdi ve onu casus olarak da kullandı. Bu durum, kendi başına, intikam alındıktan sonra bu kadının da kendini öldürmesini gerektiriyordu.

Böyle olaylar , belirli bir hedefe kilidenmiş olmamn her türlü İnsanî ahlâkî duygu ve davranışı defterden anmda sildiğini de kanıtlıyor. Kadının intihara hazır olması bir şey; kardeşinin bunu bilerek onu buraya itmesi başka bir şey. Ama sonuçta herkes bu “namus intihan” na hazır.

Bu hikâyenin tarihi 1703’tür. Ama Japon ruhunun her zaman çekici bulduğu bu hikâye 1920 ve 1930’larda diriltildi, özellikle de genç subaylar arasında, müthiş popüler oldu. Her yıldönümü törenlerle anıldı. Tiyatro ve sinemanın da sık sık tekrarladığı hikâyelerin arasına girdi. Bu tekrarlar sırasında yeni öğeler de eklenmiş olabilir.

Emiko Ohnuki-Tiemey, hikâyenin 18. yüzyıldaki ilk amacının hükümeti eleştirmek olduğunu söyler (Ohnuki-Tiemey, 2002). Adamlar efendilerinin öcünü almakla iyi bir iş yapmışlardır; dolayısıyla verilen ceza ağırdır. Ama modem çağda yeniden ele alındığında, bu otorite eleştirisi tıraşlanmışör (Ohnuki-Tiemey, 2002).

Söz konusu dönem Japonya’da milliyetçi sağın her biçiminin ayakta olduğu bir dönemdi ve Ronin hikâyesinden etkilenen pek çok siyasî cinayet işlendi. Ama Yoşida’nın taraftarlan hikâyenin modem çağda yeniden ünlenmesinde öncü rolü oynadılar. Şiddet, onlann da öncelikli yöntemi ve aracı oldu. İzolasyonun kalkmasını izleyen yıllarda, yeni yeni yerleşmeye başlayan bütün diplomatik kuram ve kişilerin bir kısmı ölümle sonuçlanan saldmlara uğraması çok şaşırtıcı değildir. Ama Yoşida’nm yanında izolasyonun kalkmasını savunan Ito’nun da 1863’te Amerikan elçiliğini ateşe verenler arasında bulunması şaşırtıcıdır.

1863 ile ’68 arası şiddet olaylanyla dolu bir dönüm noktasıdır, çünkü yaşlanan şogunluk kurumu bu yıllarda her yandan saldm-ya uğrar ve nihayet yıkılır. Yıkılmasının somut sürecinde, Satsuma ve Küşü bölgeleri arasmda kumlan ittifakın önemli bir rolü oldu. Buna Şikoku’dan Tosa ve Hizen klanlan da katıldı. Son şogun, ileride Keiki adıyla anılacak olan Hitotsubaşi, kısa bir süre içinde, 15 yaşındaki yeni imparator Mutsuhito’ya istifasını ve bütün yetkilerini sundu. Böylece, 250 yıllık Tokugava şogunluğu sona erdi. Me-ici Restorasyonu başladı.

Meici restorasyonu

Japon tarihinin bazı olaylarını anlamak, Japon olmayanların bazıları (ben kesinlikle onlann arasmdayım) için pek kolay değildir. Bu tarihe kadar imparatorluktan yana olanlar, düşman belledikleri şogun rejimini kötülemek için en elverişli araç olarak, yabancılara Japonya’ya girme hakkının verilmesini kullanmışlardı. Etkili slogan, “imparatoru sayalım, barbarlan [yani “yabancılar”] kovalım”dı. Keiki’nin istifa ettiği günlerde de gene bu tip bir gerginlik yaşanıyordu. Japonlar gene yabancı öldürmüş, Batılı güçler karaya asker çıkarmış, suçlular cezalandınlmazsa işlerin kötüye varacağını bildiriyordu. Onlara, bir “müjde” olarak, şogunlu-ğun lağvedildiği bildirildi ve “imparatorcular” anında “Batı’ya açılma” politikasının şampiyonu kesildiler. Belki şu denebilir: İktidarda olan açısından bu politikanın uygulanması bir zorunluktu; ama politika popüler, halk arasmda onay görmüş bir politika olmadığı için, muhalefette olan da bunun tersini kullanabiliyordu. Bugün Türkiye’de Avrupa Birliği sorununun milliyetçi partiler tarafından kullanılma biçimlerinin çok da uzağında bir durum sayılmaz.

Kendi hesabıma anlamakta çok değilse de biraz güçlük çektiğim ikinci bir konu, Japonya gibi, hiyerarşinin her yerde ve her zaman çok güçlü olduğu, hemen hemen itirazsız kabul edildiği bir toplumda, siyasî iktidan ikiye ayırma ihtiyacıdır. Şogunluk böyle bir şeydi: Bir yanda imparator vardı. Ama simgesel bir varlıktı. Fiilî iktidar şogunun elindeydi. Meici dönemi imparatorun manevi yüceliğini daha da artırdı. Ama şogunun yerini ordu aldı. Ülkeyi fiilen yöneten, önce genro [akîller meclisi], sonra da ordu oldu.

Bu konuda yorumum, Japon mantığının, iktidann saygıdeğer-liği ile Mî uygulamasını birbirinden ayırma ihtiyacı duyduğu yolunda. Fiilî uygulama her zaman (somut ve maddi olduğu için) kusurlar içerebilir. İktidarın simgesini (yani imparator) bu somut alandan ayırınca, lekesiz kalma imkânını kazandırmış oluyorsunuz.

Zaten yaygın kabul gören yorum da bu. Richard Storry’ye göre, “Güneş Tannçası’nm soyunu vurgulayan mitoloji imparatoru kutsallaştırmıştı. Kutsal olunca, el değdirilemez oluyordu. Ama gerçekten el değdirilemez olabilmesi için de, siyasî anlamda, somut işlere kanşmaması gerekiyordu” (Storry, 1991, 35). iktidann kav-

ramının bu şekilde yüceltilmesi gerekiyor, sistemde; bu, onun adına somut iktidarı kullananın da işini kolaylaştırıyor. Biraz Atatürk’le TSK ilişkisi gibi.    •

Meici döneminin kurumlaşması şüphesiz pek çok şeyi değiştirdi, ama Japon dünya görüşünün ve değerler sisteminin “derin” özünü değiştirmedi. Hattâ, yapılan değişikliklerin başlıca amacının bu görüş ve sistemi gerçek dünya ile bağdaşır ve gerçekleşir kılma olduğunu söyleyebiliriz. Birinci amaç Japonya’nın dünyanın efendisi olmasını sağlamaktır. Japonya, kendi temel değerlerini koruyarak dünyanın efendisi olacaktır. Bunlann arasmda toplumsal skalanın en üst basamağında askerin bulunması da vardır. Meici dönemi geçmiş dönemin askeri olan samurafyi yok etti; ama modem ordu gene en üst basamakta duruyordu.

Meici rejiminin kurulmasını modem Japon ulus-devletinin kuruluşu olarak kabul edebiliriz. Bu durumda, Japonya, bu büyük ideale ulaşmayı, Almanya’dan üç yıl önce başarmış oluyor. Siyasî çabukluğa karşılık, ekonomide, Japon sanayileşme hamlesi Al-manya’dakinden birkaç yıl sonra başlar.

İlkin, bu kuruluşun kolay olmadığını, toplumu hemen mutlu etmediğini söylemek gerekir. Yirmi yıl kadar bir süre, kırsal alanlarda birbirini izleyen -ve kanlı biçimde bastırılan- birçok isyan çıktı. Belki bunları ikiye ayırabiliriz: Bazı isyanlarda eski aynca-lıklanm tamamen kaybeden samurailerin varlığını görüyoruz. Bu yıllarda bazı samurailer birey olarak yeni egemenler arasına ka-nşırken, bir zümre olarak hızlı bir yok oluş sürecine girmişlerdi. 1872’de eski zümre veya sınıf adlan kaldınldı; Samurai sınıfına şi-zoku, geri kalan herkese de heimin denildi. Ama böyle bir “ikili ay-nm” bile eski dönemin temel mantığına dayanıyordu. 1876’da samurai gelirleri toptan kesildi. Önemli bir “şeref’ göstergesi olan kılıç taşıma hakkı da kaldınldı. Bu uygulamalar üstüne Hagi ve Satsuma isyanlan patlak verdi ama durumu değiştirmedi.

Görünen bu kargaşalığın ardında şöyle bir örüntünün ortaya çıktığını söyleyebiliriz: Eski Japonya’da her türlü ayncalık savaşçı sınıfın elinde olduğu için, “modernizasyon” hareketini de o sınıfın veya o sınıftan gelenlerin başlatması kaçınılmazdı. Ama “modernizasyon”, mantıken, o sınıfın yok olmasını veya tanınmayacak hale gelmesini gerektiriyordu. Dolayısıyla bireysel samurailer yeni rejimin belirleyicileri, yöneticileri olurken, bir sınıf olarak samurailik ortadan kalktı. Bunu Men gerçekleştiren araç da, birinci kategoriye giren samurailerin kendi elleriyle biçimlendirdikleri modem, büyük ölçüde köylü sınıfından devşirilen ordu oldu.

Meici Restorasyonu’nun gerçekleşmesinde öncü rolü olan Satsuma bölgesinin bir süre sonra da böyle isyanlarla sarsılması, Japon modernizasyonunun simgesel bir anlatımı gibidir. Burada, Sa-igo Takamori adında bir asker ön plana çıkmıştır. Saigo başlangıçta Restorasyon’un gerçekleşmesini sağlayan kişilerden biridir ve neredeyse eliyle genç imparatoru tahtma oturtmuştur. 1871’de Muhafız Alayı komutanı oldu; 1873’te Dacokan'a girdi (“devlet konseyi” denebilecek bir organ); ama bundan sonra işler değişmeye başladı.

İlk ve somut anlaşmazlık nedeni, Kore’nin Japonya’ya meydan okuması karşısında izlenecek politika konusunda ortaya çıktı. Saigo savaş ilanından yanaydı ama o aşamada Tokyo’daki yetkililer bunu benimsemedi. Bir süre sonra, asıl kavga, samurai sınıfının yok edilmesi yönünde alman tedbirler nedeniyle patlak verdi. Bu sefer Saigo eski rejim değerleri için başkaldıran adam rolüne geçti. Onu (hükümet adına) yenilgiye uğratan da, eski arkadaşı ve Japonya’nın bundan sonraki tarihinde önemli roller üstlenecek olan Yamagata’ydı.

Yenilen Saigo kendisinden beklenen Japon üslûbuyla bu dünyadan aynldı: Böyle bir ihtimal üzerinde anlaştığı genç subay, yaralandığı anda Saigo’nun başmı kılıcıyla kesti. Temsil ettiği değerler ve sürecin tamamında üstlendiği roller dolayısıyla Saigo bu “isyancı” konumuna rağmen bir “Japon ulusal kahramanı” kimliğini de kazanmış ve bu modem “hamasî” folklorun figürleri arasına girmiştir. Olağanüstü büyük “hayaları” olmasının böyle bir şan edinmesinde payı olup olmadığı sorulabilir. Namının parçası olarak “literatür”e geçtiğine göre, evet, bu maço kültürde bunun da bir yeri olması mantığa uygun.

Kırsal isyanların bir kısmı da ortaçağda, Avrupa’da gördüğümüz çeşitten köylü isyanlarıydı. Ulus-devlet kuruluşu ile sanayileşmenin her yerde iç içe geçtiğini görmüştük. Sanayileşmenin büyük yükünü kırsal kesimlerin yüklenmesi gereğine de değinmiştik. Japonya da bu konularda bir istisna değildi. Onun için isyanın bu çeşidi de yaşandı. Ancak, 1890’lara gelindiğinde, toplumsal muhalefet bu gibi arkaik biçimleri arkasında bırakacak, modern dünyaya özgü toplumsal-politik mücadele biçimleri ortaya çıkacaktır.

Siyasî istikrar sağlayacak siyasî yapılanmanın kurulması da kolay olmadı: Gerçek durum oldukça yalındı: Tann’mn oğlu imparatorun gölgesinde Genro ve sonradan ordu her şeye egemendi. Ama bu çağda bütün iddialı ülkelerin kafasını kurcalayan “meclis”, “demokrasi”, “meşrutiyet” gibi sorunlara da cevap verebilecek biçimlerin oluşturulması gerekiyordu. Rejime verilen ad, “Meici”, “aydınlanma” anlamına geliyordu. Bu durumda rejimin de birtakım “aydınlanma” sinyalleri vermesi gerekiyordu. Öte yandan bu yemlikler, aynı nedenle, yürürlüğe koyanlar açısından da ürkütücü olabiliyordu. 1869’da bir çeşit meclis kuruldu, ama 1873’te lağvedildi. Buna paralel bir gelişme de basmm ortaya çıkışıdır. 1868’de ilk Japonca gazete yayımlandı; ama 1875’te sansür yasaları çıkarıldı. Bunlar, Osmanh değişim çizgisine yabancı sayılacak durumlar değil.

Eski daimyo’mın feodal karakterinden arındırılması gerekiyordu. “İPe benzetebileceğimiz yönetsel birimler (hayhan çiken) kuruldu; eski “derebeyi” olan daimyo, merkezî hükümetin “vali”si oldu.

Batılılaşma

Peny’nin gelişinden sonra şogunla bir miktar çarpışıldı, daha sonra da çeşitli isyanlar görüldü; ama 1870’ten sonra bunların arkası kesildi. Japon siyaset tarihinde şiddet olmayan bir evre bulmak zordur, ama oldukça uzun bir süre şiddet genellikle bireysel cinayederle sınırlı kaldı. Şüphesiz bunun “hoş” bir şey olduğunu söylemek mümkün değil, ama böyle bir süreçte çok daha kötüsü de beklenebilirdi. Olmaması, dönüşümü gerçekleştirmeyi üstlenen kadronun başarısı olarak görülebilir, sanırım. Bu kadronun “dönüşüm” yapıyor olması, ama aynı zamanda son derece muhafazakâr olması, Japon tarihinin kendine özgü paradoksal gerçeklikleri arasındadır.

“İzolasyonu bitiriyoruz ve dünyanın gidişine uymak için gerekli değişimi başlatıyoruz,” denildiği anda (bunun denebilmesi mucizesine sonra gelelim) ne “yapacağız” denilmiş oluyor?

Belki en üygun “merkezî feodalizm” deyimiyle tanımlanabilecek Japonya’yı sınaî bir ulus-devlet yapmak söz konusuydu. “Sanayileşme”...

“İmparator” yücelerek yerinde kalıyordu, ama geri kalan iktidar aygıtında çok radikal değişimlerin olması çok muhtemeldi. Yeni bir (asker ve sivil) bürokrasi kaçınılmazdı, mutlaka kurulmalıydı. O zamana kadar en dipte görülen tüccar (“işadamı”) sınıfının da şimdi yukarılara tırmanacağı tahmin edilebilirdi. Ama zaten eski, “kast”a yaklaşan sınıf ayrımlarının sürdürülemeyeceği belliydi.

Bütün bunlar yeni bir “hukuk” demekti: Anonim, herkese eşit uygulanan, bütünsel bir hukuk, bunun için nihai olarak herhalde bir “anayasa”. “Karar verme” ve “hüküm verme" ayrıcalığına sahip bir “beyler” iktidarının yerine bunlar geçecekti.

Bunları ve yeni hayatın başka gereklerini herkese öğretecek (hukuku da, mühendisliği de, ticareti de vb.) bir eğitim sistemi olmazsa olmaz bir nitelik kazanıyordu.

Bütün bunlann arkasından “parlamentarizm”, “demokrasi” vb. Japon siyasî kültürüne uymayan şeyler gelebilirdi. Onun için ağır ve emin adımlarla yürümek gerekiyordu.

İşi üstlenenler, herkesin ittifak ettiği gibi, Satsuma ve Küşü’nün ileri gelenleri, genç ve aydın samuraileri, oldukça orta halli ailelerin çocuklanydı. Bu iki yöre başı çekmekle birlikte daha birkaç bölge sayabiliriz. İş başında olduklan sürece iktidann bu çerçeve içinde kalmasını sağlamak üzere epey kıskanç davrandıklannı da söyleyebiliriz. Ama zaman geçip meydan yeni kuşaklara açıldıkça, başlattıklan işin malıiyeti gereği, böyle yöresel denebilecek iktidar odaklanm sürekli kılmak mümkün olmaktan çıktı.

Osmanlı İmparatorluğu’nun Batılılaşma çabalannm genel karakterine bakıp bunu Japonya’yla karşılaştırdığımızda, ortaya, bana çok çarpıcı görünen bir farklılık çıkıyor. Osmanh imparatorluğu zaten Avrupa’nın, Batı’mn içinde. Güçlü olduğu sürece onun gibi olmak istememiş, belki çok merak bile etmemiş, ama sonuç olarak onunla iç içe yaşamış ve orada ne olduğunu istemese bile zorunlu olarak izlemiş. Ne var ki, 18. yüzyıldan itibaren benzeme, benzemek için öğrenme çabası da başlamış. 19. yüzyılda bu artarak devam etmiş ve devlet politikası olmuş. Bütün bunlara rağmen Osmanlı Batılılaşması hiçbir dönemde Japonya’nın hızına, genişliğine, derinliğine ve azmine ulaşmamıştır.

Öte yandan, dünyadaki genel kanı ve özellikle buradaki genel kanı, Japonya’nın öncelikli sorununun geleneksel yapısını koruyarak Batılılaşmak olduğu, gerekli teknolojiyi almakla yetinip Japon-luğunu koruduğu yolundadır. Özellikle Türkiye’de bu “koruma” işinde Japonlar kadar başarılı olamadığımızı düşünenler çoğunluğu meydana getirir. Bu, doğru mu? "

Belki de Osmanlı’mn yakınlığım Osmanlı’nm handikapı, Japonya’nın uzaklığını da Japonya’nın avantajı olarak düşünmemiz gerekiyor. Japonya için Batılılaşma sanki soyut, ama kuvveden fiile çıkarılması mutlaka gereken bir projeydi ve bunun gerçekleştirilmesinin gerekli olduğu üzerinde, en azından projeyi fiilen sırtla-nanlar arasında oldukça sağlam bir fikir birliği vardı.

Bunun temelinde Japonya’nın merkezî disipline alışmış, bunu başlıca gelenek haline getirmiş bir toplum olması yatıyor olmalı dersek, herhalde çok akla aykırı bir şey söylemiş olmayız. Adalı olmanın da katkısıyla, Japonya birkaç istisnaî dönem dışında “merkezî feodalizm” gibi, kulağa çalındığında paradoks gibi gelecek bir geçmişten geliyordu.

Batılılaşma projesini omuzlayan kadrodan başka, Japon toplumunun Osmanlı’ya göre daha homojen olduğunun da vurgulanması gerektiğini düşünüyorum. Bu en başta etnik ve sonra belki dinî alanda önemli bir özellikti. Osmanlı toplumunun yapısı, “eklemli” bir yapıydı ve bütünü oluşturan eklemler birbirleriyle çok yoğun bir alışveriş içinde değillerdi. Oysa Japon toplumunda bu tip etkenler yoku; ancak geleneksel ideolojinin yavaşlatıcı etkilerinden söz edilebilirdi ki zaten Osmanlı toplumunda bu da fazlasıyla vardı.

Son olarak, coğrafi uzaklığa da bir avantaj olarak bakılabileceği-ni düşünüyorum. Japonya’nın, dünyada işgal ettiği yerde ne yaptığı, bu yıllarda Batı’yı çok yakından ilgilendirmiyordu. Japonya Okinava’yı ya da Formoza’yı işgal etmiş, eh, olabilir. Ama OsmanlI Batı’mn yüksek ilgi alanı, sürekli gözlemi ve sürekli tacizi altındaydı. Elini kolunu Japonya kadar serbestçe kıpırdatamıyordu.

Japon yenileşmecilerinin arasında görülen konsensüsün oldukça sağlam olduğu anlaşılıyor. Ayrıca, büyük ölçüde Yoşida Şoin’in çizgisini izlediği de anlaşılıyor - belki sağlamlığının nedeni de bu. Güçlü olmak ve gereğinde Batı’yı dize getirmek için Batı’yı öğreneceğiz, bunu yapmak zorundayız. Bu kadronun bu mesajı iletmekte başarılı olduğu sonucunu çıkarıyoruz. İletmiş ve ikna etmişler. Sonuçta önemli bir başan. Asıl “Heraklesvari” bu ilk atılımı yapan kuşaktan kimse, kurala göre, Batılı bir eğitim almış olamazdı. Oysa, aralarında, yabancı dil bilenler de vardı. Ito denizcilik okumaya İngiltere’ye gitti; Kido da Avrupa’da bulundu. Aslında onlann başlattığı eğitim kurumlannda “Batılı” eğitim gören kuşaklann onlardan “daha Batılı” olduğunu iddia etmek de güçtür.

Neyse, bu kritik geçiş anını düşünmeye çalışmanın zorunlu kü-dığı bu genelleme ve karşılaştırmalara ara verip somut tarihin ba-samaklannı izlemeye çalışalım.

Anayasal düzen

Meclisin 1873’te lağvedilmesi, yani parlamento için henüz “çok erken” olduğu, toplumun henüz “olgunlaşmadığı” inancı toplumda yeni siyasî arayışlara hız verdi. Bazı “embriyonik” siyasî parti kurma deneyimleri oldu. Ama bu çabalardan anlamlı ve kalıcı bir sonuç çıkmadı. Nihayet, 1889’da, çözüm gene tepeden geldi: Yeni “emperyal” anayasa, imparatorun halkına lütfü olarak, sunuldu. Böyle bir armağanı kabul etmemek, Japon halkı için, düşünülemezdi. Anayasa’nm yürürlüğe girmesinden bir yıl sonra ilk genel seçim de yapıldı. Ama iki yıl sonra, 1892’de, ikinci genel seçim yapılırken kan gövdeyi götürdü. Bu da, toplumun böyle demokratik kurumlan sindirmekten henüz uzak olduğunun bir kanıtı olarak yorumlanabilirdi. Ve nitekim yorumlandı, ama siyasette her şey ancak yaşanarak öğrenilir. Ertelemek bir çare değildir. Aynca, çeşitli “kutsallıklar” dışına çıkıldığında, belirli konularda birden fazla görüş olduğu görülüyordu.

Japon yakm tarihinde önemli misyonlar yüklenmiş kişilerin bireysel hayat hikâyeleri çok zaman bu ülkenin genel karakterine bir tür simgesel ışık tutan olaylarla doludur. Söz konusu anayasa fikrinin benimsenmesine en fazla emeği geçenlerden biri olan Saka-moto Ryoma da böyle bir insandı. Tosa’dandı. .Okulunu, ailesini bırakıp bir “kılıç kulübü”ne yazılmıştı. Bunlar, Almanya’nın “düello kulüplerTni andıran, ama onlardan daha resmî kuramlardı. Böyle bir kurumun doğal olarak ürettiği milliyetçi ve “maço” ideolojiyle donanan Sakamoto, Batı kültürünü almaktan yana olan aydınlardan Katsu Rintaro’yu öldürmeye karar verdi. Ama Kat-su onu görünce niyetim anlamış ve “Beni öldürmeye geldinse önce oturup konuşmalıyız,” demiş. Bu konuşmanın sonunda Sakamoto saf değiştirmiş.

Bundan sonra onu, Restorasyon öncesi kargaşalıklarda, Satsuma ile Küşü önderlerini başarıyla barıştırırken görüyoruz. Kendisi yeni düzende bir tür şogunun da kalmasına razıydı, ama kurduğu koalisyon şogunluğu tamamen ilga etti. Nagasaki’de Batı ülkelerini inceleyen Sakamoto iki kamaralı bir meclis tasarısını ve buna ilişkin çeşitli demokratik kurum taşanlarını ortaya attı. Japonya'nın Meici Restorasyonu’na geçmesinden hemen önce, Sakamoto, kendi gençlik ideolojisiyle davranan bir samurai tarafından öldürüldü. Gelenlere, “Oturun da konuşalım,” deme fırsatım bulamadığı anlaşılıyor. Ama Bakufu’nun yıkılmasını izleyen yıllarda imparatorun halkına armağanı, daha doğrusu “lütfü” olarak ilan edilen anayasanm birinci taslağını yazan adam oydu.

Sakamoto’nun ölümüyle taslağının resmen kabulü arasında, böylece, yirmi yılı aşan bir zaman geçti. Bu zamanı dolduran siyasî olaylann pek çoğu Sakamoto’nun yapmaktan vazgeçtiği, ama kendisine karşı yapılan eylemin benzerleriyle doluydu. Ne aşağıdan, ne yukandan, “liberal demokratik” denecek bir hareketin belirtisine rasdamyordu.

Yüzyıl sonuna doğru ilk sosyalist kıpırtılar da başgösterir. 20. yüzyılın başında bu bir hareket haline gelmeye başlayacak ama son derece sert bir devlet tepkisiyle karşılaşacaktır (1907’de Parti’nin kapatılması gibi).

Gene bu tarihlerden başlayarak, dış politikaya ilişkin konular ve sorunlann Japonya’nın gündeminde ön plana çıktığını, bunun da rejime ve kurumlanna ilişkin sorunlan ve ilgiyi (ya da olabilecek tepkileri) gerilere ittiğini düşünüyorum.

Bu konuya girmeden önce özel bir olaya değinmek iyi olacak. 1871’de bir Japon heyeti, izolasyonun kaldmlması sırasında imzalanmış ilk sözleşmelerin kendi ülkeleri için fazlasıyla aleyhte hükümler taşıdığını anlatmak üzere ABD’ye ve çeşidi Avrupa ülkelerine gitmek üzere yola çıkmıştı. Ama heyet herhalde aynı zamanda ziyaret edilen ülkelerin yapısını inceleme talimatı da almıştı, çünkü bu ziyaretler iki yıla yakın sürdü. Misyon başkanı Prens İvaku-ra Tomomi’ydi; Okubo Toşumiçi, Kido Koin ve Ito Hirobomi gibi önemli kişiler de yolculuğa katılmıştı. Sözleşmelerle ilgili isteklerine hiçbir olumlu karşılık alamadılar - ama bol bol gözlem yaptılar. Vardıklan sonuç, Batı’nın pek çok bakımdan Japonya’mn fersah fersah ilerisinde olduğuydu. Şu halde, sınırlan genişletmeden önce, sınırlar içinde güçlenmek gerekiyordu. Batı’ya, ancak Ba-tı’nın silâhlarıyla karşı konulabilirdi.

Misyonun böyle bir “rapor”la dönmesi, zaten giderken de niyetinin pek safiyane olmadığını gösteriyor. Japonya büyümeye kararlıydı. Ama nasıl ve ne zaman?

Misyonun sunduğu rapor bunun hemen olamayacağını, Batı dünyası çok güçlü olduğu için, daha epey bir süre hazırlık yapılması gerektiğini gösteriyordu.

“Meici”nin, kelime olarak, “Aydınlanma” anlamına geldiğini söylemiştim. Yeni rejime böyle bir ad verilmesinde herhangi bir ikiyüzlülüğün rol oynamış olacağını sanmıyorum. Tıpkı bizdeki “münevver/tenvirat” terminolojisi gibi, Batı’yı ve bilimini belirli bir mesafeden izleyen ve onunla aynı kulvarda ilerlemek üzere bir programı yürürlüğe koyan herhangi bir “Batılı olmayan” toplumdaki gibi, bu “aydınlık” metaforu somut ve nesnel konumun doğal bir uzantısı olarak ortaya çıkıyordu. Ama bu ad altında yapılanların “aydınlanma” (18. yüzyıldaki özgül veya sonrasını kapsayacak genel anlamlarıyla) ile bir ilgisi olduğunu söylemek zordur. Bu konuda, öncelikle Herder’iyle başı çeken Almanya gibi Japonya ve daha sonra da Türkiye “aydınlanma” ve rasyonalizme değil, romantizme ve millî mistisizme yöneldiler.

Japonya anayasal düzene geçmesini “Medeniyet ve Aydınlanma” (Bunmei Kaika) sloganıyla kutladı; İmparator, anayasanın ilanı töreninde önce sarayındaki Şinto tapınağına çekilip yapmaya hazırlandığı iş konusunda ölmüş atalarına bilgi verdi. Bunun “medeniyete doğru” bir adım olduğunu onlara da anlattı. “Sükût ikrardan gelir,” ilkesine göre, olanları ataların da onayladığı anlaşılıyordu. Ertesi gün, Alman danışmanın planlarına göre düzenlenen törenle, sarayın tören ve taht odasında yeni durum dirilere de açıklandı. “Medeniyet ve aydınlanma” gereği, böyle bir olayda impara-toriçe de kamu önüne çıkıp kendini göstermiş, pembe bir elbiseyle impatorun ayağının dibine oturmuştu!

Bu önemli gün de Japonya’nın yeni geleneklerinden biri kutlanmadan gerçekleşmedi: siyasî suikast! Batı hayranlığını Batı’dan insanlarla evlenip çocuk yapmayı önerecek dereceye getiren (bizde Abdullah Cevdet’e atfedilen “suç”!) Eğitim Bakanı Mori Arinori, İse Tapmağı’na (Şinto) saygısız davrandığı için bir samurai tarafından o tarihî günde öldürüldü. Latin alfabesinin kabulünü de sa-

vunmuştu. Japon tarihi bugün Mori’yi oldukça “iyi” bir kişi olarak yad ediyor; katili ise, uzun zaman “ulusal halk kahramanlan” arasmda anıldı (Buruma, 2003, 36-7).    '

Aşağıda başka örneklerini de göreceğimiz bu gelişmeye Vagts şöyle değiniyor:

... Bu terör ve suikast sistemim, 1918 sonrası Almanya’da devlet adamlannın askerler ve militaristleşmiş gençler tarafından öldürülmesini hatırlayan bir Alman generali takdirle karşılamıştı ve şunlan söylemişti: “Japon tarihinde çok zaman uzun kılıçla kısa kılıç siyasetin regülatörü olmuş, siyasî cinayet de bakanlann hırslannı denetlemiş ya da orduyu yönlendirmede uğranan beceriksizlikleri cezalandırmıştır... Askerî sorunlar arasmda imparatorluk hayatı tehlikeye girdi mi, Samurai, kimsenin onlan hafife almasına izin vermemiştir” (Vagts, 1959: 418).

“Medeniyet ve Aydınlanma” sloganından kısa bir süre sonra, bir slogan daha Japon toplumunun ağzına ve zihnine yerleşti: “Zengin Ülke, Güçlü Ordu” anlamına gelen “Fukoku Kyobei" idi bu. İlkinin bir ikiyüzlülük ürünü olduğuna inanmadığımı söylemiştim. Genel olarak içtenlikle benimsenmişti, ama onu hayatının en değerli ilkesi haline getirmeye kararlı bir azınlık vardı (bunları da daha sonra göreceğiz). Her şeye rağmen, Japon toplumsal gerçekliği içinde bu kavramlann “gereğini yerine getirmek” büyük zorlukla-n olan bir işti. İkinci slogan ise Japonya için çok daha kolay gerçekleştirilebilir bir şeydi. Doğal olarak, somut gelişme de o yönde oldu. Ancak bu sloganlan benimseyenlerin çoğu, birinciyle ikinci arasmda derin bir aynm olduğunu düşünmüyor, muhtemelen, İkinciyi yerine getirmekle birincinin gerçekleşeceğine inanıyordu.

Dış politikanın öncelik kazanması

1871’de, Satsuma bölgesinin himayesi altında olan Ryukuku Adalan’ndan (kimi transkripsiyon sistemlerinde “Luchus” olarak geçer. Sonradan “Ryukuku” olarak bellediğimiz adalann en büyüğü de ünlü Okinava’dır) bir grup balıkçı Tayvan Adası’na düşmüş ve Çin’e bağlı bulunan bu adanın yerlileri tarafından öldürülmüşlerdi. Japonya bununla ilgili diplomatik bir girişim başlattı. Tayvan’ı (“Formoza” da denir) elinde tutan Çin’den resmî bir özür ve açıklama talep etti. Bunlar yapılmayınca başlangıçta önemli saydır bir eyleme girişmedi. Ama 1874’te, biraz da işsiz kaldığı için hu-zursuzlanan samuraileri oyalamak üzere, Tayvan’a bir sefer başlattı. Bu adanın ele geçirilmesi, Yoşida’nm vaktiyle Japonya’ya biçtiği kader çizgisi üzerindeki aşamalardan biriydi. Okinava 1879’da Japonya tarafından ilhak edilirken Tayvan cezalandırılmış oldu. 1895’te o da Japon toprağı haline getirilecekti. Bu erken aşamada, Rusya ile de bir andaşma yapılmış, Sakhalin Rusya’ya bırakılırken bunun karşılığında Kuril Adalan da Japonya’nın eline geçmişti. 1880 öncesinde bunlar öyle çok önemli görünen olaylar değildi ama Meici rejiminin kurulmasından 10 yıl sonra Japonya’nın kabına sığmakta zorlanmaya başladığının ilk sinyalleri olarak yorumlanabilirdi.

Zaten bu sinyallerle daha büyük çatışmalar çıkması arasmda fazla zaman geçmedi. 1899’da Japonya Britanya ile bir ticaret anlaşması imzaladıktan az sonra Çin’le arasmda savaş patlak verdi. Japonya bunu bir yıl sonra zaferle bitirip Çin’den toprak almayı da başardı. Böylece, “Asya’nın devi” ve ezelî rakibi karşısında önemli bir zafer kazanmış oluyordu. Ama Rusya, Almanya ve Fransa bir araya gelip bu toprakların bir kısmım (Liaodong) geri vermeye zorladılar. Bundan bir süre sonra Rusya’nın bu yarımadaya el koyması Japonya’nın tepesini attırdı. Doğrusu, haksız da sayılmazdı.

Çin’le bu savaş bir yıl içinde bitti ama Japonya için Çin’le savaş aşağı yukarı devamlı bir mahiyet aldı. İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar bu durum iki ülke için gündelik gerçeklik oldu. Tabii Japonya, bunun yanı sıra başka savaşlara da girip çıkmaktan geri durmadı.

Çin ile Japonya arasında Kore Yarımadası yer alır. Bu yarımadada yaşayan halk Çinli de, Japon da değildir. Etkileşim olduğu ölçüde, bu etkileşim Kore üzerinden geçmiştir. Yönü de genellikle Çin’den Japonya’ya doğru olmuştur. Bütün adalı izolasyona rağmen Japonya Çin’den çok şey almıştır.

19. yüzyıl sonunda Japonya kabuğundan çıkma kararını verince, gözüne ilkin Kore’nin ilişmesi kaçınılmazdı. Kore zaten o göze doğru uzanmış bir kol gibi duruyordu.

1870’lerde Kore’de Kraliçe Min, Naip Tai Won Kun ve Kim Ok Kiun adında bir soylu arasında şiddetli bir düşmanlık ve rekabet hüküm sürüyordu. 1882’de gerginlik iyice tırmandı. Koreliler aralarında dövüşürken Japon temsilciliği de saldırıya uğradı. Ölenler oldu. Sağ kalanlar güçlükle kaçabildi. Bu sırada Kraliçe de Çin’i yardıma çağırmıştı. Japonya’nın Kore’yi cezalandırmak üzere gönderdiği askerî kuvvet, karşısında Çinlileri buldu.

Naibi sepedeyen kraliçe Çin dostuydu. Japonya’dansa hoşlanmıyordu. 1895’te kraliçe öldürüldü. Bu cinayette Japon elçi Miu-ra’nın parmağı olduğu da kamdandı. Böylece gene gerilen ortamda yeni Kore kralı Rusya’nın diplomatik ofisine sığındı ve böylece Kore’de Japonların daha da fazla çekindiği bir Rus nüfuzu dönemi başlamış oldu.

Rusya’nın Kore’de ve çevrede etkisini artırma yollan aramaya başlaması, Japonya’nm huylanmasına yol açacak bir durumdu. Nitekim, Liaodong ve kraliçenin öldürülmesi gibi olaylarla başlayan süreç 1904’te Rus-Japon savaşında son buldu. Bir yıl kadar sonra, 1905’te, Portsmouth Andaşması ile savaş bitti. Japonya savaşı kazanmıştı. Böyle bir sonuç beklenmiyordu; onun için her yerde şaşkınlık yarattı. Önemli olay, bir Asya ülkesinin bir Avrupa ülkesini yenebilmiş olmasıydı. Özellikle Japonya’nm kendine güveni arttı. Önce Çin’i, sonra Rusya’yı yenmiş, artık hiç tartışılmaz biçimde “Büyük Devleder” arasına girmişti.

1905 aynı zamanda Kore’nin Japonya himayesini kabul etmek zorunda kaldığı yıldır. Yaşlanan Ito Hirobumi Kore’de ilk vali olarak yerleşti. Ito aslında Kore’nin ilhak edilmesine karşıydı. Ama 1909’da Koreli bir aşın milliyetçinin suikastında öldü. Böyle bir olay karşısında Japonya’da Kore’nin ilhakından yana olanlar avantaj kazanmış oldu ve ilhak gerçekleşti. Şiddet, çok zaman, amaçladığının karşıtının gerçekleşmesine yarar.

Birinci Dünya Savaşı arifesinde Japonya

İzolasyonun kaldmlmasmı ve Meici hanedanının imparatorluğunda birleşilmesini izleyen yıllarda Japonya’da toplumun bütününü kapsayan ideolojik bir “birlik ve beraberlik” yoktu - kurulması da epey uzun sürdü. Ama süreç boyunca, sistem içinde askerlerin ağırlığının arttığım görürüz. Bununla el ele ilerleyen ikinci yönsem (“tendency”) de Alman modelinin gittikçe daha çok alanda benimsenmesidir. Janet Hunter “medenî kanun” konusunda şöyle diyor: “Fransız hukuk danışmanı Gustave Boissonade’ın yardımlarıyla hazırlanan önceki medenî kanun Fransa’nın doğal haklar teorilerine fazla yakın bulunduğu için reddedildi. 1898’de yasalaşan taslak daha çok Alman hukuk düşüncesinin etkilerini taşıyordu. Japon toplumunun bazı eski alışkanlıklarını tasfiye değil, muhafaza etmek üzere hazırlanmıştı” (Hunter, 1984: 72). Hunter, anayasa konusunda da benzer bir cümle kurar: “[Anayasa] şüphesiz açıkça Japon karakterinde olmakla birlikte, bilinen modeller arasmda en çok Alman monarşik modeline benziyordu” (Hunter, 1984:168).

Böyle bir yargı Hunter’a özgü kişisel bir görüş değildir. Japonya’yı inceleyen herkesin aynı doğrultuda gözlemleri vardır. lan Buruma şunlan söylüyor: “...Tokyo’nun ortasında dikilen çeşitli tuğla binalar gibi bu anayasanın da saygıdeğer bir Batılı cilâsı vardı. Prusya Anayasası modeli üzerine kurulmuştu ve Batı dünyasına Japonya’nm modem bir ulus-devlet olduğunu göstermeyi amaçlıyordu...” (Burama, 2003: 37) “Anayasanın ruhu, Alman ve geleneksel Japon otoriteryanizmlerinin bir karışımından meydana geliyordu” (Buruma, 2003: 38). Ama anayasa metinlerinin benzerlikleri ardında daha yapısal benzerlikler de bulunması gerekir ve tabii bulunuyor: “Meici Japonya’sı gibi Wilhelm Almanya’sı da, eski feodal birimlerden, merkezî bir devlet oluşturmak durumundaydı. Bir Alman’m kendini ‘Alman’ hissetmesine yol açan şey siyasiden çok kültürel ve etnikti, yurttaşlıktan çok kültür, musiki, şiir ve ırk...” (Buruma, 2003: 52). Buruma Almanya’ya özgü bu listeyi uzatır, siyasete güvensizliği, liberalizm düşmanlığını, “kan ve demir” tapınmasını sıralar ve bunlann hepsinin Japon toplumsal formasyonunda da yeri olduğunu ekler. Japon mitlerine Alman dog-malan aşılamaktan söz eder, iki toplumda da ideolojinin güçlü bir ırkçı alt-tabakası vardır. Sırf yeni devletin kurulduğu yıl açısından baktığımızda Japonya’nm üç yıllık bir önceliği olsa da, bu kültürel “alışveriş” içinde alan Japonya, veren Almanya’ydı.

Bütün bu benzerlikler arasında Ito’nun da purosunu içerken Bismarck’ı taklit etmesi gibi yüzeysel bir aynntımn yadırganılır bir yanı yoktu. Japonya’da Batı düşmanlığının ne kadar güçlü olduğuna dair çeşitli örnekler gördük, daha fazlasını da göreceğiz. Ama öncelikle bazı yapısal-tarihî nedenler, bu düşmanlık içinde Japonya’nm kendini Almanya’ya daha yakın hissetmesine yol açıyordu.

Gelgeldim, her şeyin bir “haddi” var. Japonlara anayasa hazırlayan Almanlar bunu onları beğendikleri için yapıyor, yaptıkça yaklaşıyor, yakından tanıyorlardı. Ama onlar açısından bile, Anaya-sa’ya imparatorun tanrıça “Amaterasu’nun torunu” olduğuna dair madde eklenmesi gereksiz ve aşırıydı. Ancak, Japonları bu konuda ikna edemediler.

Bu yıllarda Japonya Batılı güçlerle karşılaşıp tanışmasından, pek olumlu izlenimler çıkaramıyordu. Çin’den kazandıkları toprakların epey hileli bir biçimde ellerinden alındığına ve bunun bir öfke yarattığına değinmiştim. 1900’de Çin’de Boxer isyanı çıkınca, Japonya da asker göndermekten geri kalmadı. Bu konuda da Malcolm Kennedy şöyle diyor: “Toplam asker sayısının yarısından fazla olan 12.000 kişiyi Çin’e gönderdiler; bunlar çok iyi davrandı ve bütün dünyanın hayranlığını kazandı” (Kennedy, 1973: 191). Ama Avrupa’nın orduları kimsenin hayranlığını kazanacak şekilde davranmıyorlar, Japonlar da bunları görüyor ve not ediyordu. Sinik bir “reel-politika”cılık dersini Batı’dan almış oldular. “Beyaz adam kendi vaazını verdiği şeyi kendisi yapmıyordu. Onun için bir zaman önce ona duyulan saygı ortadan kalktı ve zihinde yeni bir soru şekillenmeye başladı: ‘Biz Japonlar savaşta niçin bu yabancı askerlerden daha yüksek bir davranış standardına sahip olmakla yükümlü olalım?’” (Kennedy, 1973: 181)

Rusya’ya karşı 1905’te kazanılan zafer de şaşırtıcı bir şekilde kargaşalığa yol açtı. Çünkü antlaşmanın Rusya lehine olduğuna inananlar vardı. “Hibiya Parkı” olayı olarak bilinen yasadışı gösteri yapıldı. Halk polisle çatıştı. Antlaşma onaylandığı halde başbakan istifa etmek zorunda kaldı.

Bu olay, Japonya’nm bir eğilimini yansıttığı için önemlidir. Birkaç kez, otoriter bir toplum, daha doğrusu, halkın kesin bir otorite altında yaşamaya alışık olduğu bir toplumdan söz ettiğimizi söylemiştim. Japonya’da bunun gibi, insanların otoriteyle çatışmaya bile girmeyi göze alması, ancak olandan da daha şoven milliyetçi bir çizgiyi, hedefi, tutumu vb. desteklemek söz konusu olduğunda gerçekleşmiştir.

lan Buruma’nm bu konuda da önemli bir genellemesi olduğunu bu satırları yazdıktan bir süre sonra gördüm. Şöyle diyor:

Yönetim, halkm temsilî, hattâ rızası bile olmadan yönetiyorsa, bir çeşit başkaldırmanın, yöneticilerden de daha milliyetçi bir tavır benimsemesi gerekir: Yöneticiler millete karşı ihanet içindeyse, devrilmeleri gerekir. Doğu Asya’da tekrar tekrar görülmüş bir kalıptır bu ve liberal demokrasiye yardımcı olduğu söylenemez. Ayrıca, içeride siyasî haklar talebinin dışarıda emperyalist taleplerle birlikte varolabileceğim de kanıtlar. Ama bu iki tarafın da oynayabileceği bir oyundur; yöneticiler de milliyetçi duygulan liberallere karşı kullanabilirler, sık sık kullanmışlardır da (Buruma, 2003: 70).

Bunlar Türkiye tarihinde olagelmiş çeşidi şeyler için olduğu gibi bugün olanlar bakımından da bir hayli açıklayıcı sözler. Yığınlar, “devlet”in de düşman gördüğünü bildikleri birilerine karşı tamamen zıvanadan çıkmış saldırganlığa geçmekten korkmazlar.

Yukanda değinilen “Hibiya Parkı” olaylan da, bu tipten bir “sivil” ve “aşağıdan yukanya” hareketti. Başka bağlamlarda da değineceğim, yalnız Japonya’ya özgü olmayan “patrisyen faşizm (ya da otoriteryanizm)/pleb faşizm” yüzleşmesinin örneklerinden biriydi.

O yıllarda toplumda böyle olaylar yükselmeye başlamıştı. 1945’e kadar da böyle devam edecekti. Yeni yeni filizlenen sosyalist hareket ise ağır baskı altındaydı. Sosyalist önderler, I911’de, imparatora suikast hazırlığında bulunduktan gerekçesiyle idam edildiler.

Dünya Savaşı

Rusya’yı yenmek Japon ruhuna iyi gelmişti, ama bazı seyircileri de ürkütmüştü. Örneğin Amerika’yı. 1902’de Japonya ile ittifak yapan Birleşik Krallık, dünya savaşa doğru ilerlerken, bir süredir Entente cordiale içinde bulunduğu Fransa’dan başka Rusya ile de üçlü bir antlaşmaya girdi. Ama bu Japonya ile ilişkisini bozmadı. Onun için büyük savaş başlayınca Japonya da “İtilaf’ safında kavgaya katıldı. Bu savaş da Japonya’ya iyi geldi. Almanya’nın bu uzak denizlerde edindiği topraklan, Marshal, Mariana Adala-n’m falan koruyabilecek hali yoktu. Avrupalılar büyük ölçüde Avrupa’da dövüşürken Japonya kısa zamanda Alman sömürgelerinin üstüne oturdu. Kolay tarafından, topraklanın genişletmiş oldu.

Bir yandan, Çin’in Şantung Yanmadası’ndaki Çingtao’yu (Tsing-tao) almakla, Almanya’nın Liaodong olayında attığı kazığın intikamım da almış oldu. Bu sonuncu kazanım birtakım yeni olaylara yol açacaktı.

Japonya, müttefiki Britanya'nın yanında Almanya’ya savaş ilan etmenin bahanesi olsun diye, Çingtao’nun boşaltılıp Çin’e geri verilmesini talep etmişti. Almanlar bunu reddetmiş, ama izleyen savaşta, Britanya’nın da simgesel bir güçle komutası altında olduğu General Kamio’ya teslim olmuşlardı. Bu noktaya varınca, Japonya kendi eliyle fethettiği yeri Çin’e bırakmak istemedi; ama Çin de işin peşini bırakmadı. Çin’in manevraları Japonya'nın bu ülkeye ünlü “21 Madde”li ültimatomu vermesine yol açtı. Japonya’nın talimatına aykırı olarak Çin bu talepleri dış dünyaya sızdırdı. Sonuncu talepler grubu, Japonya’nm, Çin’in tamamım bir “protek-tora” haline getirmeyi amaçladığını gösteriyordu (Kennedy, 1973, 218). Bunun bilinmesi de, daha o aşamada, başta Birleşik Devletler, çeşitli ülkelerin Japonya’nın yayılmacı niyetlerine karşı teyakkuza geçmesinde rol oynadı.

Daha 1914’te, yetmiş küsur yaşında yeniden başbakan olan ve Japonya’nm “liberal” görüşlü politikacılarından sayılan Okuma Şige-nobu, gelecekte bütün dünyamn iki üç güçlü devlet arasmda paylaşılacağım savunmuştu (1984!). Japonya da bunlardan biri olmalıydı. Bu anlayış, “liberal”den de gelse, iki savaş arasmda Japonya’nm izleyeceği militarist politikayı haber verdiği gibi, bir süre sonra Hitler’in dile getireceği insanlık anlayışına da hiç uzak değildi.

Ültimatom, daha savaş sürerken, Japonya ile müttefiki olan Britanya ve olacak olan Birleşik Devletler arasına bir kama sokmuş oldu. O dönemde de, Japonya’da, Almanya ile ittifakın daha gerçekçi olduğuna inananlar vardı. Ama hükümet, onlann taraf değiştirme önerilerine kulak asmadı. Öte yandan, ültimatomda dile getirilen taleplerde gerçek bir değişim olmadı (diplomatik “yumuşatma” olsa da) ve bunlar iki savaş arasının Uzakdoğu politikasım şekillendirdi.

Gene savaş yıllannda Japonya’nm ünlü milliyetçi tarihçi ve yazan Soho Tokutomi yayımladığı bir yazıda Japonya’nm da Uzakdoğu için bir Monroe Doktrini olması gerektiği görüşünü ortaya atü. Nasıl ABD Başkan Monroe’nun 1823’te dile'getirdiği tez çerçevesinde kendini bütün kıtanın “koruyucusu” ilan etmiş ve “sömürgeci” Avrupa’nın buraya ekonomik, askerî vb. müdahalesini yasaklamışsa, Japonya da Uzakdoğu ve Çin için aynı şeyi yapmalıydı. Bu görüş o tarihlerde fazla taraftar toplamadı, ama Japonya’nm güçlenmeye devam ettiği iki savaş arası dönemde, Tokuto-mi de bu dönemin başlıca ideologlarından biri olacak mertebeye yükseldiği için, en belirleyici görüş haline gelebildi.

Geçerken, 1917 Devrimi’ni izleyen iç savaş ve dış müdahaleler sırasında Japonya’nm “anti-Bolşevik” amaçlarla Rusya’ya en kalabalık askerî birlik gönderen ülke olduğuna da değineyim. Japonya’nın veya öteki kapitalist ülkelerin Sovyet devrimini tersine çevirmek için o dönemde giriştiği bu tür çabalar bir sonuç vermedi; Japonya da Sibirya’da ve Sakhalin’de işgal ettiği bölgelerden çekilmek zorunda kaldı. Ama savaşı “muzaffer” kapamış devletler safında bu eylemleri yapmış bir Asya ülkesi olarak Japonya dünyanın “Beş Büyükler”i arasına girmiş oldu (ABD, Britanya, Fransa ve İtalya ile birlikte). Örneğin, Osmanh ile Japonya arasmda herhangi bir dolaysız temas olmamakla birlikte, Lozan görüşmelerinde Japonya’dan gelen murahhaslar da görürüz. Bu tür bütün uluslararası görüşmelerde bulunduğu gibi Cemiyet-i Akvam’ın kurucuları arasmda da yerini almıştı.

. Burada, dünya tarihinin cilvelerinden birine kısaca değineyim. Cemiyet-i Akvam’m kuruluşunda Japonya bu yeni uluslararası örgütün, dünyayı temsil edebilmek için, “ırk eşitliği” ilkesini benimsemesini talep etti ve bu talep “liberal” Batılı devletler tarafından reddedildi!

Günümüzün ideolojik ortamına, burada kullanılan kavramlara, dile getirilen ilkelere, değerlere bir alışkanlık kesbetmiş olarak, aslında bu kadar kısa bir zaman öncesinde, böylesine insanlık dışı bir karar verilmiş (verildiği örgütün tanımı ve olması gereken amaçlan çerçevesinde büsbütün ironik) olması insanda şaşkınlık uyandınyor. Belki de, konuya öbür tarafından bakmalı ve bu aynı kısa süre içinde o karanlık önyargılar dünyasından bugünlere gelebildiğimize sevinmeliyiz.

Bu kitabı ulus-devlet biçimlenmelerinin olumsuz bulduğum üç örneği üzerine yazdığım besbelli ve bu çerçevede Japonya’nın bu işi gerçekleştirme üslûbuna da herhangi bir sempati duyduğumu söyleyemeyeceğim. Gelgelelim, yukarıda bir ara gene kısaca değindiğim gibi, Japonya’nm tarihinde yapmış olduğu “kötü” eylemler arasında, örneğini Batı’dan ve “liberal” Batı’dan almadığı ya da Batı’nm bir davranışını gerekçe göstererek “haklı” çıkaramayacağı bir tanesini bulmak da zordur. Teknoloji alanında Japonya’nın “taklitçi” olduğu sık sık söylenmiştir. Bu herhalde doğru, ama faşizan politikalar konusunda da Japonya’nm özgün değil taklitçi olduğu iddia edilebilir. Aslında Japonya’nm bu tutumunun benzerinin Batı’da bulunduğunu, 1926’da bu konulara yakınlığını pek düşünmediğimiz Ahmet Haşim çok güzel açıklamıştır: “Japonya sulhperver sanayi ile iştigal ettiği müddetçe garp nazarında ‘barbar’ bir memlekettir. Mançuri ovalarında kan selleri akıttığı tarihten beridir ki, temeddün etmiş bir memleket sayılıyor.”

Japonya doğal olarak bu önerisinin reddine kızdı. Savaş sonrası konumun siyasî-askerî gerçekliğinin reddedilemeyecek bir sonucu olarak “Beş Büyükler” arasmda kendini bulmuştu. Ama belli ki öteki “Büyükler”, nereye ulaşmış olursa olsun, onu adamdan saymıyordu. Böyle bir tutuma kızmayıp da ne yapılacağının pek inandırıcı bir cevabı yok herhalde. Kızmanın gerisi de, “Benim açımdan bakınca ‘aşağı’ olan sensin,” konumunu benimsemektir.

Ama tabiî o günlerin Japonya’sının bu konumu benimsemeye tamamen teşne olduğunu da eklemeden geçmemeliyiz. Bunun en net ve açık kanıtı Japonya’nm PearI Harbor’da ve sonrasında yaptıkları değil, öncesinde, Amerika ve Britanya’ya karşı değil, Asyalılara karşı davranış biçiminde yatar. Kore’de, Vietnam’da vb. beyaz ırktan gelme bir ırkçının yerlilere yapacağı her şeyi Japonlar da yaptılar. Bunun daha ayrıntılı tartışmasına ileride geleceğiz.

Yukarıda değindiğim, “Uzakdoğu’ya özgü Monroe Doktrini” politika önerisi de aralarında (ve önemli bir tanesi) olmak üzere, iki savaş arasmda Japonya’nm resmî veya gayriresmî düzeylerde öne sürdüğü görüşler, Asya halklarının (özellikle “sarı renkli” bilinenlerinin) Batı emperyalizminden kurtarılması hedefini temel alıyordu. Bunun içtenlikli insancıl bir temele oturmadığını, Japonya’nm kendi emperyalizmini örtmek için kullandığı bir propaganda malzemesi olduğunu biliyoruz. Ama ideolojik mekanizmalar böyle işler. Bu gibi davalarda, yığınların desteğini sağlamak için böyle görünüşte “özgecil” söylemleri devreye sokmak gerekir. Son analizde o yığınlar bu söylemlere gerçekten inanmasalar da, “inanmış gibi yapmak” bakımından böyle şeylere ihtiyaçları vardır. Dolayısıyla Batı’nm “ırk eşitliği” gibi bir konuda böyle açıkça gerici bir tavır alması, Japonya’nın da “ideolojik haklı göstermeler” ka-demelenmesinde gerekli bahaneler bulmasını kolaylaştırmıştır.

Savaş sonrası dönemin savaştan devralarak devam ettirdiği çeşitli eğilim ve süreçleri aşağıdaki ara bölümde işleyeceğim. Ama oraya geçerken, siyasî değil, ekonomik tarihle ilgili bir ekleme yapayım.

Meici çağının başından itibaren Japonya bir sanayileşme sürecine girmişti. Batı tipi bir sanayileşme aşamasına erişmek, zaten, önceki izolasyon rejimini terk etmenin bir numaralı gerekçesiydi. Zaibatsu'lar bu dönemde kuruldu. Ama bu dünyada bütün ülkelerin öğrenmek zorunda kaldığı gibi, sanayileşme kolay bir iş değildir. Janet Hunter, 1914’e kadar Japonya’da en önde gelen iki sınaî daim ipekli ve pamuklu dokumacılık olduğunu söylüyor (Hunter, 1984, 118). Zaten kural, sanayileşmede lokomotifin dokuma olmasıdır. Yani, durum normal, ama bu normal durum Japonya’nm ekonomik temelinde de ayağını sağlam yere basan bir dünya devleti olmasına yetmiyordu. O zamanın kilit sektörü olan demir-çe-lik üretiminde “esamisi okunacak” bir düzeye gelmemişti. Üstelik, bu alanda hammaddesi de yetersizdi.

Savaş bu durumu değiştirdi. İkinci’ye kıyasla Birinci Savaş Japonya’nın maddi kaynaklarını zorlayıp tüketecek bir etki yaratmadı, çünkü zaten zorlanacak bir durum yoktu. Tersine, kamçılayıcı bir etki yarattı.

Bu etkiye iki alanda bakabiliriz. Demir-çelik üretimi artmış, ama savaş sonunda hâlâ gerekli düzeye gelmemişti. Gemi üretimi hâlâ düşüktü ama satın alman gemilerle ticari filo savaş başlangıcında olduğundan dokuz kat artmıştı. 1910’dan itibaren 1930’a kadar 24.000 kilometre demiryolu döşendi. Savaş ertesi dönemde bunlann hepsi eskisiyle kıyaslanamayacak bir gelişme gösterdi.

İkinci alan belki daha ilginçtir: Savaş ve getirdiği ağır ihtiyaçlar Batı’nm geleneksel ihracatçı güçlerini kendi dertleriyle uğraşır, kendi eksiklerini kapatmaya çalışır hale getirince, onlann boş bıraktığı pazarlan, özellikle de Asya pazarlannı, Japon sanayi ürünleri doldurmaya başladı (yani hafif tüketim mallan). Bu durum Japonya’ya büyük kâr getirdi, varolan firmalan ve genel üretim kapasitesini müthiş büyüttü ve savaş sonrası gelişmenin temellerini atmış oldu.

Burada belki Türkiye’nin savaş yıllan deneyimiyle bir farklılığa işaret edebiliriz. Türkiye’de savaşın getirdiği savaşlara özgü felaketlerin, ölümlerin vb. yanı sıra, ekonomi de çıkmazlar içindeydi ve klasik “buıjuvalaşma” yollanndan biri, yokluktan yolsuzlukla yararlanma yöntemi, ihtikâr ve karaborsa, “vagon ticareti”, her şeye egemen olmuştu. Ekonomide yeri olan kentler ve merkezlerde böyle bir “harp zengini” yerli burjuvazi, geleceğin ekonomik egemen sınıfı olmak üzere ortaya çıktı. Japonya’da da savaş koşulla-nnın yarattığı bazı olumsuz etkiler toplumun bazı kesimlerini kötü etkiledi: Örneğin, artan enflasyon tanmla geçinen köylüleri iyice yoksullaştırdı. Ancak Japonya’da bu koşullan fırsat bilerek bununla cebini dolduran bir kesim -benim bilgim çerçevesinde- görülmedi. Kazananlar, normal, legal çerçeveler içinde, üreterek, satarak, ihraç ederek vb. kazandılar. Türkiye’deki gibi, yerinden edilenlerin mülkü üstüne oturarak zengin olan bir kesim de olamazdı Japonya koşullannda. Sonuçta, çok daha disiplinli ve kapitalizmin kurallanna uygun (bu kurallann Japonya’daki biçimlenişine göre) davranan bir burjuvaziden söz edilebilir.

İki savaş arası

Bu kitapta kurmaya çalıştığım genel çerçeve açısından, bu bölümün en önemli ara bölümüne geldik. Çünkü militarizm Japon tarihinin bu bölümünde olgunlaşmasının en ileri aşamasına gelmiştir. Bunda, Meici rejiminin kurucu kuşağını meydana getiren bireylerin çeşitli nedenlerle, hattâ bir kısmının yaşı geldiği için ölüp gitmeleri gibi normal nedenlerle yok olmasının payı olduğunu söyleyebiliriz. “Genro” adıyla kurduklan ve benzeri herhalde pek az başka ülkede bulunacak kurum (bir tür “âkil adamlar meclisi”) yoluyla Japonya’nm siyasî hayatında kendilerine sürekli bir yer bulan bu adamlardan Ito Hirobumi 1909’da Kore’de suikasta uğrayarak öldürülmüştü. Saigo Takamori, Meici rejiminin kuruluş yıllannda yönetici olarak önemli işler yapmış, ama sonra samurai başkaldırmasına katılarak yenilmiş, 1877’de intihar etmişti. Oku-bo Toşimiçi ise ondan bir yıl sonra, Saigo ile anlaşmazlığa da düşmüş biri olarak, bir samurai tarafından öldürüldü. Okuma 1916’da kendini siyasetten emekli etti, 1922’de (eceliyle) öldü. Kido Taka-yoşi de Saigo ile aynı yılda, ama onunla ilgisi olmadan ölmüştü. Bu kuşaktan en dayanıklısı Yamagata Aritomo çıktı ve o da Okuma ile aynı yılda, 1922’de, üstelik eceliyle öldü. Ama bundan bir yıl önce o da bir felâkete uğramış, veliaht prensin evlenmesine karıştığı için başta prens, herkes tarafından aforoz edilmişti.

Bu saydıklarımla birlikte daha birçok kişi Meici döneminin erken evresinde Japon toplumunun yeniden biçimlenmesine katkıda bulundular. Ama Birinci Dünya Savaşı’na geldiğimizde -ve geçtiğimizde- bu kuşak normal ömrünü doldurmuş oldu. Japon siyasî sisteminde önemli bir yeri olan yan resmî “Âkil Adamlar” kurulu veya “İhtiyar Heyeti” (yani “Genro”) böylece doğal sonuna geldi. Geldi, çünkü bu Satsuma-Küşü aristokrasisi yetkilerini onlardan devralacak bir genç kuşak yetiştirmemişti, yetiştirmeye çalışmamıştı, yetiştirmesi de herhalde mümkün değildi.

Onlann yok olmasıyla ortaya çıkan iktidar boşluğunu doldurabilecek tek bir kurum vardı: ordu. Japon siyaset hayatının bu aşamasında sivil siyaset adamlannın kendi başlanna iktidar olmalarına yetecek bir güçleri yoktu. Toplumda böyle bir prestijleri de yoktu. Türkiye’deki gibi, en fazla, “hükümet” olabilirlerdi.

İmparatorun büyük ölçüde simgesel ve manevi yüceliğinin yanma somut bir iktidar kurumu koyarak yaşamaya alışık olan Japonya’da bu yeni koşullarda ordu şogunun yerini tuttu. Onun için savaş arasının bu yem yapılanması bir yandan gerçekten “yeni”, ama bir yandan da Japonya için çok eskidir.

Öteden beri “savaşçı” tabakası en saygıdeğer toplumsal tabaka olduğu için, şimdi de ordunun nihai karar mercii olmasında yeni, dolayısıyla yadırganacak bir şey yoktu. Öte yandan, bu ordu geleneksel samurai sınıfından çok farklı bir şey, modern dünyanın modern bir ordusuydu. Doğal olarak, samurailer gibi içedönük veya geçmişe dönük bir bakışları da yoktu. Samurai ethos’unun önemli bir kısmını Japon askerî değer ve gelenekleri olarak tevarüs etmişlerdi. Ama bunu modem dünyaya, modem uluslararası ilişkilere vb. uyarlamışlardı.

Askerî değerler bütün Japon toplumunda özel ağırlık taşıdığı için, Meici’nin erken evresinde yöneticilik yapan “âkil adamlar” da dünyaya ve ülkelerine öncelikle askerî bir bakışla bakmışlardı. Bunlara, önceki sayfalarda da değinildi. Ama artık iktidann kendisi askerî kurumun bizzat kendisine kalıyordu. Dolayısıyla, daha önceleri çeşitli durumlarda ve biçimlerde dile getirilmiş perspek-liflerde kayda değer bir gelişme olmadı, perspektiflerin programa dönüştürülmesinde ise önemli adımlar atıldı: Japonya’nm doğal kaynaklan kıttır; o halde, gerekli kaynaklann bulunduğu yerler Japonya’nın denetiminde, elinde bulunmalıdır. Uzak Asya Japonya’nm hegemonyası altında bulunmah, Batılı emperyalisder buraya adım atmamalıdır. Bunlan gerçekleştirmek üzere Japonya “Asya’nın koruyucusu” olarak ortaya çıkmalıdır.

“Monist” ideolojilere düşkün olan toplumlar, bütün bu özlemlerine rağmen, bir türlü tek bir düşüncede, çözüm yönteminde, politikada buluşamazlar. Aslında, insan düşüncesinin yapısı gereği, böyle bir şey, mümkün veya istenir bir şey değildir. Ama “monist” zihniyet bunu kabul edemez ve düşünceyi homojenleştirmek için her çareye başvurur. Böylece şiddeti olağanlaştım. Askeri yönetimler bu “birlik ve beraberlik” havasım topluma empoze etmeyi genellikle başanrlar. Ama kendi aralannda farklılığın önüne geçemezler. Sadece, egemen klik kendi anlayışını topluma ve öteki kliklere -gereğinde zorla- kabul ettirir. “İkna” etmek söz konusu değildir. Japon silâhlı kuvvederinde iki farklılık kaynağı vardı: a) ordu ile donanma arasmda; b) yaşlı ve genç subay kuşaklan arasmda.

Kara ve deniz kuvvetlerinin anlaşmazlığı temelde bir yakıt sorunundan kaynaklanıyordu. Deniz kuvvederinin yakıt ihtiyacı doğal olarak çok daha fazlaydı. Yakıtın yetmemesi durumunda her türlü hareket imkânından yoksun kalacağını çok iyi bildiği için, donanma, Britanya ve ABD gibi deniz gücü yüksek ve dayanıklı iki ülkeyle düşmanca politika içine girmenin sakıncalarını görebiliyordu. Bunun daha gerçekçi bir değerlendirme olduğu da söylenebilir. Ama Japonya’nm özlemlerini gerçekleştirmek üzere harekete geçmesi de öncelikle bu iki gücün huzurunu kaçıracak ve sonuçta muhtemelen tepkisini çekecekti. Kara kuvvederi ise açıkça -ve doğal olarak- Mihver’den yanaydı. Sonunda, ancak bu güçlü ittifak içinde bulunmakla ABD ve Britanya’yı ürkütme şansı doğacağını savunarak geri kalanlan susturdular. Petrol stoklarıyla ilgili zaman kazanma taktikleri tartışmasında da kara kuvvetleri deniz kuvvetlerine baskın çıktı (Japon ordusunun modernleşmesinde, tıpkı geç Osmanh uygulaması gibi, karada Alman, denizde Britanya modelleri -ve uzmanlan- benimsenmişti).

Ordu içindeki kuşak farklılaşması başka türlü sorunlar (ideolojik) içeren, daha karmaşık bir durumdur. Burada tartışılan, genç kuşağın daha atdgan ve daha saldırgan politika talebiydi, ilginç olan da, bütün yetkiler doğal olarak üst rütbedekilerin elinde olduğu halde, gençlerin başvurdukları provokasyonlarla aşağı yukarı istediklerinin hepsini gerçekleştirmeleriydi.

Yaşlı kuşağın “miadını doldurması”, savaş sırasındaki ve hemen sonraki yıllarda yaşanan ekonomik patlama, Japonya’nm daha li-beral-demokratik bir yönde gelişmesine imkân tanır mıydı? Ikei Masaru (Esenbel-Inaba, 2003) 1926 ticaret görüşmeleri üstüne yazısında böyle bir imkân olduğunu belirtir gibi. Dışişleri Bakam Si-dehara “ekonomi-merkezli diplomasi” diyor; bütün dünyayla ticari ilişki kanalları aranıyor vb. Gerçi burada da, bu yıllarda Japon zihninden silinmesi herhalde pek mümkün olmayan bir yayılma isteği var: “Çin’deki ekonomik çıkarlarımızı korumaya çalışıyorsak, ileri savunma hattını Hint Okyunusu’ndan çekmeliyiz...” Metafor askerî olsa da, mantığın özü ekonomik.

Savaş sonrasında bütün dünyada yükseliş gösteren sol siyaset Japonya’da da etkiliydi ve bütün “müesses nizam”m kısa zamanda sağa çark etmesinde bunun payı olduğu düşünülebilir. Siyasî partiler iş dünyasına yaklaşır gibi oluyorlardı; ama yukarıda değindiğim gibi, iş dünyasının kendisi henüz yeterince saygıdeğer değildi. Janet Hunter’a göre: “Kendilerini aşağılanan geleneksel tüccardan ayırmak ve Meici toplumunda hatırı sayılır bir statü kazanmak isteyen girişimciler, olur olmaz yerde yurtsever duygularını dile getirir, kendi ceplerine girecek olandan çok ulus için iyi olanı yapmak istediklerini ilan eder oldular” (Hunter, 1984,115).

1929 Buhranı da bunlara eklendi. Her ülkeyi kendi sorunları çerçevesinde sarsan bu olayın Japonya’daki etkisi gene bilinen, geleneksel “kompleks”leri dürtüklemesi oldu: Hammaddemiz yok, doğal kaynağımız kıt, bu ada bize yetmiyor, varolmamız için yayılmamız gerekiyor vb.

Ekonominin çözmesi gereken sorunların çözüm yolu “silâhlı kuvvetler” olarak görülmeye başlamışsa, bu bir ülkenin başına gelebilecek en felâket durumdur. 1930’lara girilirken Japonya’da bu artık gerçekleşmişti. Savaş sonrası atmosferinin ve Washington Konferansı’nda alman kararların etkisinde kara ve deniz kuvvetlerinde indirim yapılmaya başlamışken, yüzyılın üçüncü onyılma bambaşka bir havada girildi.

1931 dönüm yılıdır. Japonya savaş öncesinde Mançurya’nm bir kısmına yerleşmişti. Büyük kısmı ise Zhang Zuolin adındaki savaş ağasmın denetimindeydi (1911’deki Çin başkaldırmasından beri). 1929’da Japonya’da komünist tutuklamaları başlarken, Man-çurya’da da “Guandong Ordusu” adıyla tanınan Japon birliklerinden birileri Zhang’ı öldürmüştü. Suikastı planlayan Japon subayları bunun Mançurya’da yeni yerleri ele geçirme vesilesi olacağını ummuşlardı. Ama olmadı. Çin durumu denedemeyi başardı ve Zhang’m oğlu babasının yerini aldı. Japon varlığına karşı gözü iyice açılmıştı. 18 Eylül 1931’de Güney Mançurya’da Mukden’de, demiryolu üzerinde bir padama oldu. Bunun sorumlusu da Japon ordusunun genç subaylarıydı. İki yıl önce yapamadıklarım bu olayla yaptdar: Bombayı Çin ordusunun sivil giyimli üyelerinin koyduğunu iddia ederek Mukden’i işgal ettiler. Savaş yıllarından beri Kore’de bulunan Japon ordusundan birlikler Japon hükümetine danışmaya -hele de “izin almaya”- hiç gerek görmeden Mançur-ya’ya girdi. 1932’de Mançurya Japonların eline geçmişti. Japon hükümeti, kendi haberi olmaksızın gerçekleşen bu olaylar dizisine sahip çıkmak ve olanı savunmak zorunda kaldı.

Peki, kim yapıyordu bu işleri?

Tek bir ad, hattâ bir “komite” oluşturacak kadar ad saymak pek mümkün görünmüyor. Bir “önder”i, hattâ bir “önderliği” olan bir şey değil, ortak bir hareketti. Kökleri, biraz paradoksal bir şekilde Zaigo Gmdnkai demlen örgüte uzanıyordu. “Paradoksal” dememin nedeni bunun tam askeri bir örgüt olmaması. Savaş sonrasında, yedek askerlerin (“muvazzaf olmayan” subay ve erler) savaş için, savaş tavında kalması, savaş ruhunun diri tutulması için kurulmuş, şöyle böyle üç milyon kişiyi kapsayan bir örgüdenmeydi bu. Tabanı dediğim gibi sivillerden (yedekler) oluşmakla birlikte o ruhu ayakta tutmak için muvazzaf subaylar ve özellikle küçük rütbelileri de burada bulunuyordu. Bir tür faşist kide partisine dönüştü Zaigo. “1920’lerde, ordu ve köylülük kademelerinde, yavaş yavaş, aşın milliyetçi, anti-kapitalist, anti-demokratik bir hareket doğdu ve büyüdü. Başka olaylann da teşvikiyle, 1930’Iarda alev alan ve 1941’de savaşı başlatan hareket oldu” (Kennedy, 1973, 237).

1929’da Zhang’ı öldürmeyi planlayanlar da buralardan yetişme görece genç subaylardı. Bunun açıklaması ancak 1945’te ortaya çıktı: Başlannda İşivara Kanci adında bir yarbay vardı; Almanya’da eğitim görmüş, beyaz ve san ırklann ölümüne savaşacağına inanmıştı (Buruma, 2003: 89). Hükümet yargılanmalarına karar vermiş, Başbakan Tanaka tutuklanmalarını söylemişti. Ama “ordunun prestiji zedelenir” gerekçesiyle, bunlann hiçbiri yapılmadı. Dolayısıyla hükümet istifa etti.

Sonra aynı adamlar demiryolunu uçurarak Mançurya’yı da ele geçirdiler. Çin’den kovulan “son imparator” Pu-yi bir “kukla” olarak burada imparator ilan edildi. Bunlar zamanında bütün Japon-lara pek güzel görünmüş olmalı. Çünkü bu yolun sonunda Hiroşima ve Nagasaki’nin olduğu o tarihte bilinmiyordu.

Tanaka hükümetinin istifa ettiğini söyledim. Tanaka hükümeti, 1930’da, Başbakan Hamaguçi’nin öldürülmesi üstüne kurulmuştu. Bunu yapan bir sivil sağcıydı. Ertesi yıl “Mart Olayı” diye bilinen darbe girişimi bastmldı. 1932’de eski maliye bakanı İnoue Cunno-suke ile Mitsui’nin yöneticilerinden Dan Takuma öldürüldü. Gene aynı yıl bir grup radikal deniz subayı yeni başbakan Inukai’yi öldürdü. 1935’te ordu içi çekişmeler sonucunda General Nagata öldürüldü. 1936’da yeniden bir genç subaylar darbe girişimi oldu ve subaylar iki tanınmış politikacıyı (biri gene maliye bakam) öldürdüler. Örgütün adı, Kan Kardeşliği! O kadar tanınmamış birçok politikacı da bu birkaç gün içinde hayatım kaybetti. Sonunda imparator hareketi yasadışı ilan edince ordu harekete geçebildi. “Elebaşılar” kapalı oturumlarda mahkûm oldu ve idam edildi.

Daha önce de söylediğim gibi, bu siyasî cinayet furyası otuzlarda başlamış bir şey değildir. Özellikle komünist öldürmek aşağı yukan bir “sportif etkinlik” haline gelmişd. Bugün bile bunun bittiğini söylemek mümkün değildir. Gerçi bu, toplumda “solcu” olmayan herkesin katılabildiği bir spordu, onun için fazla dikkat de çekmiyordu. Ama milliyetçi kampta da cinayet ve suikastın sonu gelmiyordu.

Meici’nin ilk kuşağında da eceliyle ölenlere seyrek rastlandığım söylemiştim. Bir de, “arada kalanlara” bakalım: Örneğin, 1921’de, Yasuda Zenciro, bir finansçı; iki ay sonra demokrat başbakan, Hara Takaşi; aynı günlerde bir sosyalist, Takao Heibei.

Daha 1858’de, henüz Bakufu rejiminin son günlerindeyken, yüksek rütbeli bir görevli ABD ile imzalanan -ve imzalanması zorunlu olan- bir anlaşmada, Amerikalılara ticaret ve oturma hakkı tanıyan metni böylece onaylamıştı. İki yıl sonra bir grup samurai tarafından öldürüldü, kafası kılıçla kesildi. Suikastçısı da bir “üst”

öldürdüğü için daha sonra intihar etti. Bu olay, “47 Ronin” hikâyesinin modem Japonya’nm günübirlik gerçeği haline gelmesinin ilk adımlarından biridir.    '

Okuma’nm eceliyle öldüğünü söylemiştim - bunu başardı ama ancak ciddi bir suikast girişimini atlatabildiği için başardı. Onun gibi, bir aydın ve bir iktisatçı olan Hagaki Daisuke de böyle bir ölüm tehlikesi atlattı. O anda “Itagaki ölse de özgürlük hiç ölmeyecektir,” diye haykırdığını anlatan Burama, Itagaki’nin yaşadığını ve durumunun özgürlüğün durumundan çok daha iyi olduğunu da ekler (Burama, 2003: 42). Kurtulanlardan biri de bir başka önemli aydın olan Fukuzava Yukiçi’dir. Liberal görüş savunan aydınların hiç değilse suikast girişimine uğramaması “vaki” değildir.

Görece (belki “Japon ölçütlerine göre” demeli) liberal politikacı Hara Kei öldürüldü. İlerici Parti’den Hamaguçi Osaçi öldürüldü. Bundan bir yıl sonra (1931) Başbakan Inukai Tsuyoşi öldürüldü. Bunlann çoğu da gene Kan Kardeşliği örgütünün işleridir.

1935 darbe girişiminden önce küçük rütbeli bir subay büyük rütbeli bir subayı öldürerek “ulusal kahramanlar” listesine girdi. Darbe girişimi sırasında maliye bakanı, askeri eğitim genel denetmeni ve bir bakan daha öldürüldü. Yanlışlıkla kayınbiraderi öldürüldüğü için Başbakan Okada bu vartadan sağ çıkabildi.

Ama bu arada Japon faşizminin babalanndan Ki ta Ikki de bu ba-şansız hükümet darbesinin ardından 16 arkadaşıyla birlikte idam edildi (1936). Öyle veya böyle, şiddet ve öldürme, Japon siyasî hayatından eksik olmuyordu.

Bu cinayetlerin hemen hemen hepsinin ardında “47 Ronin” hikâyesinin bulunmasına şaşmamalı. Cinayet işleyenlerin, özellikle sivil olanlannın arasmda oldukça dengesiz denecek kişiler bulmak da mümkündür. Ama dengesizlerin -ya da dengelilerin- arkasında örgüt olarak neyin bulunduğunu kestirmek her zaman kolaydır. Kendi kültürümüzde, Susurluk olayı gibi perdenin aralandığı bir anda gözümüze çarpan şeylerden, olmadık bağlantıların aslında çok olağan sayılması gerektiğini biliyoruz. Gene Teş-kilât-ı Mahsusa örneğini, onun en ünlü silâhşörlerinden Yakup Cemil’i düşündüğümüzde, bu gibi örgütlenmelere giren kişilerin zaman zaman tek başına ve tamamen bağımsız da hareket edebildiğini (Yakup Cemil’in “ayn banş” yapma gereğine ikna olması gibi) anlıyoruz; ama fikirleri değişse de, eylem biçimlerinin pek fazla değişmediğini, “kötü” olduğu tespit edilmiş kişiye yapdacak en iyi şeyin onu öldürmek olduğunu görüyoruz. Bunları “görmek” değil, zor olan; üzerlerindeki koruma zırhmı aralayıp onlara ulaşmak, yakalarına yapışmak.

Japonya’da yaygın milliyetçi ideoloji, ordu içinde ve dışında iri-. li ufaklı çeşidi yasadışı örgütler yarattı; bunlann bazılan yan yasal da görünebildi. Örneğin 1901’de Pan-Asyacı Toyama Mitsuru’nun kurduğu Kara Ejder Demeği! Bunun türediği Genyoşa örgütü istihbarat ile askerî polisin melezi, yasal saydan bir örgüttü. Seisanto gibi işe sosyalizmden başlayıp sonra genel havaya uyarak nasyonal sosyalizmde karar kılmış olanlan da vardı. Sağın çeşidi renklerini sergilemek için bayağı zengin bir ortam oluşmuştu.

Başka her yerde görmediğimiz özellik, Japonya’nın bu yıllann-da, küçük rütbenin büyük rütbeyi, fanatizmin rasyonalizmi güder duruma gelmesidir. Yaratılan genel ideolojinin içerdiği fanatizm, “millî hedef’ olarak seçilen amaçların içerdiği fanatizm, bunun böyle olmasında rol oynamış olmalı. Nasd bir ortam olduğunu anlamak için, belki, Türkiye’de Talât Aydemir’in darbe girişimi yıllan ile yetmişlerin siyasî cinayeder ortamım bugünlerde olanlarla bir arada düşünmeye çalışmak gerek.

1891’de Rus Çan Nikola Japonya’yı ziyarete gelmişti. Kendisine ülke gezdirilirken bir milliyetçi fanadğin çan öldürmeye kalkışması fanatizmin bu toplumda nerelere varabileceğini gösterir. Ziyarete gelmiş adamı bu koşullarda öldürme fikri, çara derin bir muhabbetle bakmayan Japon toplumunu dahi sersem etmişti.

Savaş

Savaş, Japonya’ya, dünyanın geri kalan birçok bölgesinden daha erken geldi. Dolayısıyla herkesin İkinci Dünya Savaş’ı beşer altışar yd sürerken, Japonya 1931-45 arasım savaşarak geçirdi. Tabiî, kendinden başka, bundan sorumlu biri yoktu.

Mançurya, Japonya ile Çin’in arasmda zaten dönem dönem parlayan savaşı körükledi. Çok daha düzenli hareket edebilen Japon birlikleri dağınık Çin karşısında hep avantajlıydı. Ama Çin de her bakımdan uçsuz bucaksızdı. Japonlar Mançurya’da istedikleri sonuçlan elde ettiler. Başka yerlerde ilkin eşit derecede başanlı olamadılar. Çin’e karşı pek inandmcı bir açıklaması olmayan bu sal-chrgan savaş Cemiyet-i Akvam’m sürekli bir eleştiri konusu haline gelince Japonya örgütten ayrıldı (1933). Bu olay, içerideki faşisder açısından, herkesin Japonya’ya düşman olduğunu ya da, tabir caizse, Japon’un Japon’dan başka dostu olmadığını kanıdadı.

Çin’le sıcak savaş aralıklarla alevlenerek devam ederken, Japonya, Almanya ve İtalya dışında kalan bütün devlederle ilişkilerinde olumsuzluklar yaşıyordu. Bunlann hepsinin sonuçlan asıl savaş başladığında daha iyi görülecektir; ama Birinci’yi andınr bir büyük savaş daha padak verirse Japonya’nm nerede olacağı otuzlann başında da yeterince belliydi.

ABD ile Japonya’nm ilişkileri 1914 öncesinde soğumuştu. Şimdi de, Japonya’nm belirgin büyüme tutkusu, büyümeyi en çok kendine yakıştıran ABD’nin huzurunu kaçınyordu. Amerika ile Britanya’nın Japon donanmasının büyümesini önleme çabalan da Japon-lann sinirini bozuyordu. Pasifik Okyanusu, iki büyüme isteğinin toslaştığı ortak alandı. Yirmilerde, “ırk eşitliği” olayım andıran bir olay daha olmuştu; Amerika, ülkesine Japonya’dan alman göçmen kotasını kapatmış, ortadan kaldırmıştı. “San Tehlike” gibi lakırdılar etmekten de geri durmuyordu. Japonya bu yıllarda da artan nüfusunu beslemekte güçlük çektiği için kotanın ortadan kaldmlma-sı ciddi bir maddi sorun yaratıyordu; ama ırkçı aşağılama muhtemelen daha fazla can acıtmıştı.

SSCB ile Japonya’nm ilişkileri bundan iyi yürümüyordu, iki ülke de etkinlik halindeydi ve birbirlerinin yaptığı şeyleri -muhtemelen ikisi de haklı olarak- üstlerine alınıyor ve tedirgin oluyorlardı. Japonya’nm Mançurya’yı, ardından da Moğolistan’ın bir kısmını ele geçirmesi Sovyeder’i, Sovyetler’in Sincan’a ve Dış Moğolistan’a sarkması Japonya’yı kızdırmıştı. Bunun sonu da Almanya ile Japonya’nm imzaladığı Anti-Komintem Pakt (1936) oldu.

Bu itişmelerle Japonya bir “doktrin” geliştirdi. Buna “ABCD hattı” diyebiliriz. Ülkelerin adlarını İngilizce imlâsıyla alacağız: “American-British-Chinese-Dutch”. Japonlara göre bu dörtlü, Amerika, Britanya, Çin ve Hollanda, Japonya’nın çevresini çembere almıştı ve böylece onu tehdit ediyordu.

Burada bazı tuhaflıklar var - birkaç düzeyde. Japonlann herhangi bir yabancı dilde bir “espri” yapmak istemesi zaten tuhaf; ama burada, Avrupa alfabelerinin sırasına uyma çabası çok belirgin: Çünkü bir kuşatma, bir “düşman çemberi” varsa, asıl Sovyet-ler Birliği orada bulunmalı. Bulunmamasının nedeni de herhalde harflerinin bu sıraya uymaması. O yok, ama “Dutch” diye sıfat hali söylenerek Hollanda dahil edilmiş. Bunu, Japonya’nm Endonezya’da gözü olmasıyla açıklayabilir miyiz?

Ama birçok bakımdan daha da sorunsal olanı listede Çin’in bulunması. Bu “çember” teorisi ortaya atıldığında, Japonya, başta Mançurya, ama ayrıca Nanking, Şantung vb., Çin’in birçok bölgesini işgal etmiş durumda. Öyleyse neyin çemberi? Hani Kanunî Budin’i fethettikten sonra “Macarlar beni çembere aldılar,” demiş gibi bir durum.

Gelgelelim, Christopher Bamard kitabında bu “ABCD” teorisinin nasıl Japonya’nm savaşı başlatmasının -haklı- gerekçesi olarak lise tarih kitaplarında hâlâ yazıldığını uzun uzun aktarıyor, birçok kitaptan örnek veriyor (Bemard, 2003).

Belki şöyle açıklayabiliriz: İdeolojik haklı çıkma mekanizmalarının çalışma biçimi gereği Japonya, asıl ele geçirmek istediklerini anlatmak üzere, kendini tehdit eden bir “çember”den söz ediyordu. Sonra yaptıkları, bu yorumu pekiştirecek karakterdedir. Çin’in tamamında değilse de, epey bir kısmında gözü vardı. Hollanda’nın elinden Endonezya’yı almak istiyordu. Britanya’nın kolonileri olan Birmanya ve Hindistan, Malaka’yı ele geçirmekten de bir zarar gelmezdi. Bu arada, Fransa’nın elinde bulunan, ama herhalde “harf uyumsuzluğu” nedeniyle “ABCD” formülüne girmeyen Hindiçini de zaten fiilen saldırdığı yerlerden biriydi.

Ama bilinçli düzeyde konuşurken, “Ben buraları almak istiyorum,” demek kulağa doğru çalınmıyordu. “Buraları beyaz/Batılı emperyalizmden kurtarmak istiyorum,” demek daha hoş bir tmı bırakıyordu. Çin’in ve daha önce işgal edilen Kore’nin bu anlamda kurtarıldığı bir kolonizatör yoktu, ama “İstisnalar kaideyi bozmaz,” diyerek bu konuyu da geçebiliriz. Bu soylu anti-emperyalist duygularıyla Japonya bir Pan-Asyacılık ideolojisi yaratmış, bunun için mücadele verecek Kara Ejder Demeği (Korkuryukai) gibi örgütlere de kolaylık tanımıştı.

Japonya 1939’un 1 Eylül’ünde savaşın başlamasını, sonra hızla yayılmasını seyretti. 1940’ta, Hollanda, Fransa, yani bu yakınlarda sömürgeleri olan Avrupa ülkeleri Almanya tarafından işgal edilmişti. İngiltere de zor durumda gibi görünüyordu. Bu manzara karşısında Japonya’nm avuçları kaşınmaya başlamıştı.

1941’de Almanya, 1939’da saldırmazlık paktı imzaladığı Sovyetler Birliği’ne saldırdı. Bu harekât 22 Haziran’da her zamanki hızlı Alman ilerlemeleriyle başladı ve baskın yapmış olmanın bazı avantajları görüldü; ama bir süre sonra, Alman Wehrmacht’mm, şimdiye kadar benzerini görmediği bir direnişle karşı karşıya olduğu anlaşıldı.

Almanya’nın bu davranışı Japonya’nm istediği şey değildi. Sovyet topraklarında, en azından şimdilik, kendi gözü yoktu. Almanya’nın Britanya’yı daha fazla yormasını ve Amerika’yla da savaşmasını tercih ederdi. Fransa’da Vichy hükümetinin kurulması üstüne Annam’a (Hindiçini) yanaşmış, askerî harekâta girişmişti. Nitekim bu girişimi hemen ABD’nin sert protestolarını üzerine çekmişti. Böyle olunca Japonya 1941 sonunda, 7 Aralık’ta Pearl Har-bor baskınını gerçekleştirdi. Hemen sonra Filipinler çıkarmasını başlattı. Zayıf Amerikan direnişi ancak Mayıs’a kadar sürdü ve Japonya bu ülkeyi de işgal etmiş oldu. İngiliz birlikleri de Japonya karşısında etkili bir direniş gösteremedi. Malezya (Singapur dışında; orayı daha sonra alacaklardı) ve Tayland’ı ele geçirdiler; Birmanya’da Rangun’a dayandılar. Bunun ardından Endonezya da Japonya’nm eline geçti. Bazı stratejik okyanus adaları alındı. Böylece, ordunun epey bir süreden beri üzerinde çalıştığı plan, buraya kadar, aksamadan gerçekleşmiş oldu.

Bu girişiminde Japonya’nm Almanya’ya bir faydası oldu mu, pek bilemeyeceğim; ama zaten bundan önce, böyle bir amacı olup olmadığını sormak herhalde daha doğru olacaktır. Bütün bu dönem ve koşullan düşünüldüğünde, Almanya ile Japonya’yı (ve tabii Mussolini’nin İtalya’sını) birbirine yaklaştıran birçok neden ve etken vardı. Bunlann başında düşünsel ideolojik ortaklıkları geliyordu. Ama ideolojilerinden ötürü birbirlerine “yakışma”lan başka, kendi çıkarlarını aşan bir “ortak çıkar” kaygısıyla hareket etmeleri başka. Militarist-faşist devletlerin böyle bir yetenekleri olduğuna inanmak güç, çünkü eldeki veriler böyle bir şeyin ipucunu sağlamıyor. Yalnızca Japonya’nm kendini düşündüğünü söylemek de pek doğru olmaz. Hitler’in de, Mussolini’nin de, davramş-lan böyleydi. Onun için zaten sık sık çelişebiliyor ve birbirlerine pusu kurmuş gibi dahi oluyorlardı.

Savaşta ibrenin öbür yana yattığının ilk sinyali Afrika’dan geldi. El Alemeyn’de Montgomerry’nin Rommel’i yenilgiye uğratmasından sonra, 1942 yılı boyunca, Mihver her yerde durdu ve durduğu yerde durmakta da iyice zorlandı. Pasifik’teki savaş ile Avrupa’daki savaşm yollan pek kesişmiyordu. Ama paralel çizgiler olarak, aynı yönde ilerliyordu. Almanya daha önce başlamıştı, daha önce pes etmek zorunda kaldı. Ne kadar gerekli olduklan hâlâ tartışılan iki atom bombasından sonra Japonya da teslim oldu. Yalnız, bu teslimin hemen öncesinde, buna kesin muhalefet eden mevziî odaklar olduğunu da hatırlamalıyız. 30’lardan itibaren gün geçtikçe yükselen Japon fanatizmi o tarihte bile büsbütün durulmamıştı ve “teslim olmaktansa ölelim” retoriğini ciddiye alanlar hâlâ vardı.

Japonya’nm savaş sonrası serüveni bizi çok fazla ilgilendirmiyor, çünkü bu dönemde Japon militarizminin birtakım kalıntılarım görmeye devam etsek dahi, bunlar bugüne kadar “kalmtı”nm çok ötesine geçen şeyler değil. Gene de, bu tarih bölümünü toparlayıp bugüne kadarki kısmın da bir özetini vermek için, bu dönemle ilgili bir dökümle bitireceğim. Yalnız, bundan önce, Japonya’nm “savaş suçlan” denebilecek bir kategori içinde neler yaptığına ve bu konulann bugün nasıl tartışıldığına bir bakalım.

1931-1945 arasında Japonya saldırganlığı

Pearl Harbor baskmı o güne kadar geçerli uluslararası hukuk ilkelerini çiğnemiş olan bir eylemdir. Bu özelliğiyle de, bir savaş suçu sayılması gerekir. Tabiî Hitler’in Rusya’ya saldırması da bundan çok farklı bir davranış değildi. Mussolini’nin Yunanistan girişimi böyleydi. Savaş boyunca Mihver’i oluşturan üçlü bu tür birçok eylemde bulundu.

Savaştan sonraki tartışmalarda Japonya’nm bazı (Japon) savun-macılan çıktı ve aslında haber verilmeye çalışıldığı, ama Japonlar arasmda bazı anlaşamazlıklardan dolayı geç kalındığı yönünde bazı açıklamalar yapıldı. Bunlan çok iyi izlemiş değilim, ama dünya kamuoyunda inandmcı bulunmadıklanm biliyorum.

Böyle bir konunun bazı “biçimsel” yanlan da olabilir, tabii. Japonya yanm saat önce savaş ilanında bulunsa ve öyle yapsa baskını, ne olabilir? Pearl Harbor’dakilerin alarma geçmesine fırsat doğar mı? Ya da “Haber vermiştim,” iddiası ciddiye alınabilir mi?

Ama Pearl Harbor’dan sonra insanlık Pearl Harbor’u tek başına hatırlanacak bir insanlık suçu olmaktan çıkanp normalleştirmek için epey çaba harcadı. Japonlar Pan-Asyalılık gibi kamuflajlara girmişlerdi; böyle türlü türlü kamuflaj bulunabiliyor. Elimizde gittikçe daha hızlı araçlar oldukça, “baskın” dediğimiz taktiği ortadan kaldırmak, kullanılmaz hale getirmek, çok zor. Herhalde “Baskın basanındır,” deyip bu avantajı kullanacak, sonra da buna niçin başvurduğunu açıklamak üzere birtakım ulvi amaçlardan söz edecek çok ülke veya örgüt çıkacaktır. Ülkelerden başka, günümüzün genellikle “terörist” diye anılan örgüderi bunu temel yöntem olarak benimsemiş dürümdalar.

Japonya’nm Pearl Harbor gibi bir olayın ayıbından arınmak için bulduğu “ABCD çemberi” kendine ilişkin, kendisine yönelik bir tehdit ve tehlike olduğunu iddia eden bir teoriydi. Bu kendine yönelik, “kendini savunma” mantığına dayanan açıklamayı yukarıda gözden geçirdik ve gerçekliği pek iyi yansıtmadığını gördük. Bunun yanında bir de “daha özgecil” olduğunu söyleyebileceğimiz “Pan-Asya” açıklaması var ki, Asya’mn “mazlum” halklarını Avrupa emperyalizminden kurtarma amacını içeriyordu. Şimdi bir de bunun ne kadar su götürür bir açıklama olduğuna bakalım.

Japonların Avrupa emperyalizminden kurtardıkları ya da öbür kavramla dile getireceksek “işgal ettikleri” bütün ülkeler bugüne kadar bu işgalden -ya da bu “kurtarılma biçimi”nden- şikâyetçi oldular. Bu, o ülkelerle Japonya arasmda hâlâ çözülmemiş bir sorun. Böyle olması, durumun bir “kurtarma” durumu olmadığını ortaya koyuyor.

Bir zaman Gandhi gibi bir önderin bile Japonya’nın bu “beyaz adam düşmanı” retoriğinden etkilendiğini biliyoruz. Ama bunu, gerçekten onlara güvenmekten çok, Britanya’dan kurtulma uğraşında bir araç gibi kullanmak istediği de söylenebilir. Benzer şekilde, Aung San Suu Kyi’nin babası, anti-emperyalist Aung San da bir süre Japonya ile bir çeşit işbirliği denemiş, ama kısa sürede bundan vazgeçerek Japonlara karşı dönmüştü. Sonuçta, Bengalli haydut Bihari Bose gibi yarım akıllı ve eli kanlı fanatikler dışında Japonya’nın bu özgürlük meleği rolüne inanan pek olmamıştı.

Başta Kore, bazı ayaklanma girişimleri oldu (1919) ve kanlı biçimde bastırıldı. Çok yerde, böyle bir girişimin de uç veremeyeceği kadar sert baskı rejimleri kuruldu (örneğin Endonezya’da). Bazı yerlerde yerli kukla rejimlerle işbirliği yapıldı. Janet Hun-ter’a göre, “Her yerde Japon politikasına yön veren tek bir belirleyici düşünce vardı: Japonya’nın savaş çabasına bir ülkenin ne kadar siyasî ve ekonomik destek verebileceği kaygısı” (Hunter, 1984 59).

Ama yalnız siyasî şiddet ve dizginsiz ekonomik sömürü değildi Japon “kurtarma”sım bu ülke halkları gözünde dayanılmaz kılan; Japon ordusunun, Japon askerlerinin bulundukları yerde, cinsel ihtiyaçlarını yerli kadınlarla gidermesi yönünde verdiği karar ve bunun sonuçlan hâlâ tartışılır. “Seks kölesi” denilen ve bu şekilde ırzına geçilen kadmlann sayısı milyonları buluyor. Bu, tabiî, kurban açısından, unutması ya da sindirmesi çok daha zor olan bir aşağılama ve zulüm. Çok düzeysiz, iğrenç bir suç olduğu için, Japonya’nm da bu uygulamayı üstlenip özür dilemesi kolay olmuyor.

1931-1945 arasmda Japonya’nm sürekli dövüşmek durumunda kaldığı Asya ülkesi Çin’di. Çin ötekiler gibi teslim olmadığı için, bazı bölgeleri, kentleri Japon işgaline girse de ülkenin gerisi direnmeye devam etti. Dolayısıyla en çok tahribata uğrayan da Çin oldu. Ama çeşitli tahribat örnekleri arasmda en dehşetlisi Nan-jing’dir (bazı sistemlerde “Nanking” diye okunur).

Japonya Nanjing’i 1937’de ele geçirmişti. Burası şöyle on yıllık bir süredir milliyetçi Çin’in başkenti olduğu için, ele geçirilmesi de önemli bir olaydı. General Matsui insanlann da, binalann da, yok edilmesi emrini verdi (ama olay sonuçlanna vannca istifa etti, saçlanm kazıtıp keşiş oldu. Mahkemesinde olayı “ulusal utanç” olarak mahkûm etti ve buna rağmen idam edildi!): Bunun üzerine korkunç bir kıyım gerçekleştirildi. Çinliler, çoğu sivil ve her yaştan, her cinsten insan olmak üzere, 300.000 kişinin yok edildiğini söylüyorlar. Japonlar da, bunun 100.000’den az olduğunu iddia edemiyorlar. Kentin binalannın da üçte bir kadan yerle bir edildi. Irza geçme olaylannın haddi hesabı yok. Kıyım ve yıkım çevredeki köy ve kasabalara da yayıldı. Bütün bu vahşetin uygulanmasını gerektiren elle tutulur bir neden de yoktu.

Bütün bu savaş yıllannda Japonya’nm işlediği en belirgin ve en ağır savaş suçu buydu. Çünkü mekânda ve zamanda, sının, ucu bucağı bilinen, görünen, topak bir olaydı. Japonya’nm teslim olmasından sonra General Matsui ve Tani birinci dereceden suçlu bulundu ve idam edildiler. Japon milliyetçiliği hâlâ çok güçlü olduğu için, belki bugün de bu generalleri işgalci yabancılara kurban. gitmiş Japon yurtseverleri olarak gören bireyler vardır. Ama bu anlayış resmî düzeye pek çıkmıyor. Nanjing kıyımı için “olmadı” diyen de yok. Şüphesiz bu biçimsiz, utanç verici olayın üstünü olabildiği kadar örtmeye çalışıyorlar. Gene C. Bamard’m verdiği bir okul kitabı anlatımını aktarayım: “Nanjing işgalinin birkaç haftası içinde Japon ordusu yalnız asker değil, asker olmayan kişileri de.öldürdü. Bunların arasında kadınlar ve çocuklar ile silâhını bırakmış askerler de vardı. Öldürülenlerin sayısının 200.000’in üstünde olduğu söyleniyor, ama Çin’de 300.000’in de üstünde olduğu hesaplanıyor. Ayrıca, bu gibi kıyım, tahribat ve yağma eylemleri o günlerde ağır uluslararası eleştiriye de uğramıştı. Ama sıradan Japonlar bu olayı ancak savaştan sonra, Uzakdoğu Uluslararası Savaş Divanı duruşmalarında öğrendiler” (Bar-nard, 2003: 64-65). Bu, Barnard’m bulduğu, bu konuda en açık konuşan metin. Ötekiler ifadeyi eğip bükerek olayın korkunçluğunu saklamakta daha fazla çaba harcıyorlar. Bamard yukarıdaki parçayı da eleştirmekten geri kalmıyor. Ama ben kendi alışık olduğum kültür içinde, gerçeğe saygının bu kadarı karşısında şapkamı çıkarmaya hazırım.

Bu bağlamda bir “haksızlık” örneği, savaş yıllarında birkaç kere başbakan olan, ama her seferinde barış için çalışan Konoe Fu-mimaro olabilir. Zaten Pearl Harbor’dan sonrasını ev hapsinde geçirmişti. Buna rağmen tutuklanınca 1945’te zehir içerek intihar etti.

Evet, en ağın Nanjing olan şu örnekler, Naziler kadar değilse de, Japonlann da kendi imkânlan içinde suç işlemekten hiç kaçm-madıklannı gösteriyor. “Pan-Asyalılık” falan tamam da, bu suçla-nn asıl ağır olanlan da Japonlann Asyalı kardeşlerine karşı işlenmiş. Dolayısıyla, o suçlann kurbanı olmuş bu insanlar gibi, bizim de, Japonya’nm herhangi birini emperyalizmden kurtarma güdüsüyle hareket ettiğine inanmamız için bir neden yok ortada.

Yenilgi ve normalleşme

Japonya gibi ölümüne savaşan bir toplumun teslimiyet ve işgalden sonra da işgalciye hayatını dar etmesi beklenirdi (bugünkü Irak gibi, örneğin). Ama böyle bir şey olmadı. Şaşırtıcı bir durum... Neden acaba?

İki atom bombasının yıldırıcı gücü çok mu fazlaydı (aslında, onlardan da fazla insan canını “normal” bombardımanlar da götürmüşlerdi)? Olabilir, ama herhalde yalnız bu değüdi.

Kendi hesabıma daha çokjapon toplumunun yukarıdan aşağıya yönlendirilmeye yatkın ve hattâ idmanlı, itaatkâr bir toplum oluşuna bağlıyorum bu tavırlarını. İmparator ferman yayımlamış, bir talimat vermişti. Onlar da onun ağzından çıkan emirlere uymaya kendilerini alıştırmışlardı. Gene aynı mantığın devamı olarak, yeni düzen kurulunca, bunun efendisi olarak gelen Amerikalılara itaat etmeye de alıştılar. Bu önemli konuya ileride daha genişlemesine döneceğiz.

15. yüzyılda Machiavelli’nin Batı (İtalya) ve Doğu (Osmanh) toplundan üzerine yaptığı bir genellemenin 1945’teki bir doğrulaması gibi...

Müttefikler ve ABD savaşın sonuna doğru Hirohito’yu da savaş suçluları arasmda yargılamayı düşünmeye başlamışlardı. Aslında böyle olması da gerekirdi. Japonlar resmi olmayan bazı ateşkes temaslannda bulunmuş, ama imparatora dokunulmamasını şart koşmuşlardı. Bu talepleri reddedilmişti. Ama herhalde işgal başlayınca, Amerika imparatorun devam eden etkisinin farkına vardı; kendisiyle birlikte çalışmaya rıza gösteren imparatorun yerinde kalmasının işleri kolaylaştıracağını gördü (ki pratik düzeyde doğru bir değerlendirmeydi bu) ve onu yerinde bırakmaya karar verdi. Ama bunun reddi üzerine iki atom bombasının devreye girdiğini düşününce, olayın bütünü gene absürdleşiyor. Bu ayüı istek o zaman kabul edilse iki bombaya gerek kalmayacaktı. Kaç insan hayatı ediyor?

Her neyse, Amerikalılar, başta MacArthur, Japonya’ya yerleştiler ve hızlı bir etkinliğe giriştiler. İmparatorun bizzat ortaya çıkmasına rağmen, teslim olmaya karşı gelen, bu nedenle de darbe yapmaya kalkışan fanatik “genç” subaylar vardı. Bunlann girişimi bastı-nldı ve bazı yüksek rütbeli subaylar da yenilgi karşısında harakiri yaptılar. Ama ılımlı olduklan için savaş boyunca sürgünde veya geri planda tutulmuş, hattâ kilit altında tutulmuş insanlar da vardı. Amerikalılar böylelerinin yeniden ortaya çıkmasını ve sorumluluk almasını sağladılar. Bunlardan biri 1945’te teslim olmayı önerdiği için tutuklanan, ama sonra, 1946’dan 1954’e kadar kısa aralıklar dışında sürekli başbakan olan Yoşida Şigeru’dur. Japonya’nm önce toparlanması, sonra da “Japon Mucizesi”ni başlatmasında herkesten çok emeği geçmiştir.

Japan’s Decisive Cerıtury: 1867-1967 adlı kısmen otobiyografik kitabında belki elli kere “milletim” veya “ülkem” diyen Yoşida savaş sonrası Japon yurtseverinin prototipi olarak alınabilir. Aynı zamanda, militarizm öncesi Taişo-tipi muhafazakâr-liberal entelektüel ortamda yetişmiş biriydi. Gerçeklik düzeyinde savaş döneminin “askerî klik” dediği yöneticileriyle aralarındaki mücadele zaman zaman sertleşmiş olsa da, bu kavga bittikten sonra kitabım yazarken “kol kırılır yen içinde” eğilimi ağır basar. MacArt-hur’a da saygılıdır, Hirohito’ya da. Ilımlı, sağduyulu, olgun bir politika adamı, devlet adamı olmaya çalışır. Militarizme, silâhlı hegemonya fikrine kesinlikle karşı. Ama hegemonyanın silâhsız, ekonomik olan çeşidine karşı herhalde hiç kayıtsız değil. Iş o noktaya gelince, “Formoza’ya iki tümen yollayalım,” diye plan yapan kurmay subayı (Japon’la) “Fransa’ya şu kadar adet Sony, bu kadar adet Mitsubişi ihraç edelim,” diye plan yapan iş adamlan/bürok-radar arasmda fazla bir fark kalmamış gibi olabiliyor.

1950’ye kadar Amerikan işgali epey bir iş başardı. Yeni, bu sefer demokratik bir anayasa yazıldı. Amerikalılar Japonya’nın bir daha ordu kurmasını istemiyorlardı. Bunu da anayasaya koydular. Yoşida, silâhlanmanın komşuları yeniden ürkütmesi gibi etkenleri de düşünerek, o zaman için bunlara itiraz etmediğini yazıyor. Yeni anayasa kadınlara da oy hakkı veriyor, Komünist Parti’nin yasallaşmasına imkân tanıyordu. Dinî özgürlük de sağlandı.

Bunlann yanı sıra savaş suçlulan yargılandı, bazılan idama varan cezalara çarptmldı. iki savaş arasının bütün aşın milliyetçi örgütleri kapatılırken, bürokrasi ve hattâ medyada da böyle kişilere karşı bir temizlik uygulandı.

Bir yandan, iş hayatının askerî model üstüne kurulu zaibatsu’la-n (bunlann adlan, “Honda”, “Mitsubişi” vb. Meici öncesi dönemden kalma asker-feodal klanlann adlandır) da dağıtıldı.

1946’da Hirohito Tanrı ile bir akrabalığı olmadığını halkına açıkladı.

Bundan önce, iki eli pantolonunun arka ceplerinde duran iriyan MacArthur’un karşısında, mini mini, hazırol konumundaki Hirohito fotoğrafı yayımlanmıştı. Burada Hirohito Tann olacaksa, MacArthur ne olmalıydı?

Ama Soğuk Savaş’m çıkması Amerika’nın Japonya’yı demokratikleştirme programında bazı geri adımlar atmasına da yol açtı.

1949’da Çin de komünist olunca, Japonya’nm ilanihaye silâhsız ve ordusuz tutulmasının belki de çok iyi bir fikir olmadığı kanısına varıldı. Neyse ki, Yoşida’nm da söylediği gibi, aslında Japon toplumunun savaşın acılarını görmüş büyük kısmı hâlâ yaşamakla birlikte, bir an önce silâhlanıp intikam almak gibi bir niyederi hiç yoktu. Onun için bugün bile Japonya ordusunu güçlendirmekte oldukça ılımlı ve ağır tempolu bir gidişi benimsemiş durumda. Solda olduğu gibi sağda da, Japonya’nm yeniden “büyük askerî güç” haline gelmesine şiddetle muhalefet eden kesimler var.

MacArthur kendisi bir genel grevi yasaklayarak, komünist muhalefeti de kapsayan bir demokrasi yolunu daralttı. Gerçi parti kapatılmadı, hâlâ var. Ama Liberal Demokratik Parti’nin ne liberal, ne de demokratik olan o muhafazakâr ağırlığını yerinden kıpırdatacak fazla bir hareketlilik oluşamadı.

Japon politikacıları içeride daha anti-komünist görünseler de, dış politikada ellilerden soma Amerika’yla da aralarına mesafe koyarak Sovyeder Birliği ve Çin Halk Cumhuriyeti ile kendi kafalarına uygun ilişkiler kurdular. Önceleri işgal ettikleri ülkelerle savaş tazminatı sorunlarım çözüme bağlayarak “Pan-Asya” dedikleri günlerde olduğundan daha sevimli ve daha inandırıcı bir imge edindiler. Bütün bunlann üstüne, Kore Savaşı’ndan başlayarak, büyük bir ekonomik gelişme göstermeyi başardılar. Bu arada, en fazla zulme uğrayan Çin, Asyalı Japonya’ya kendini ABD’den daha sevimli gösterebilmek için, eski defterleri (yakın zamana kadar) kanştırmamayı seçmişti.

Tarihte paradoks hiç eksik olmaz: Diyebiliriz ki, Japonya’nm yenilmesi kendi lehine bir olay oldu. Bugün bakıldığında, verili koşullarda yenilmemesi, herhalde imkânsızdı. Dünyada gene de bir şeylerden ders alınıyor olmalı: Birinci Dünya Savaşı sonundaki ce-zalandmcı antlaşmalann yeni sorunlar, eskisinden daha büyük ve beter sorunlar çıkarabildiği anlaşılınca, bu savaşın sonu benzer şekilde getirilmedi. Almanya ve Japonya’nm askerî alanda yeniden yanşa girmeleri engellendi ve savaş suçlannm üstü örtülmedi; ama ekonomik canlanmalan da engellenmedi, tersine, teşvik edildi. Toplumun tamamı üstünde onur kmcı baskılar kurulmadı. Demokratikleşmenin olumlu sonuçlannın toplumda mümkün oluğu kadar çabuk yaşanması mümkün kılındı. Savaş kazanan demokratik işgal gücünün Japonya’ya katkısı, kendi ordusunun katkısından çok daha olumlu sonuçlar verdi.

Japon ideolojisi ve militarizasyonu

Önceki bölümde, Japonya’nm tarihine, 20. yüzyılın birinci yansına hemen hemen tamamen egemen olan militarist yapılanmasını öne çıkaran bir hızlı özet halinde bakmış olduk. Orada, ister istemez olgulan sıralamaya çalıştım ama olgular üstüne uzun yorumlara girmekten kaçındım. Bu bölümde, fiziksel olgulann gördüğümüz biçimleri almasına yol açan ideolojiyi, toplumsal psikolojiyi incelemeye çalışacağım.

Uzakdoğu’nun sosyo-psikolojik kalıplarını anlamak, Uzakdoğulu olmayanlar için ciddi güçlükleri olan bir konu olmalı. Top-lumlarm, kültürlerin birbirleri için “kapalı kutu” olduğuna pek inanmadım. Ama belirli bir kültür içinde her şey, ona dışarıdan bakanlar için dolaysız ve saydam da olmuyor. Bir “aşinalık” kurulmadan, kültürel tabakalann içine, özüne nüfuz etmek bir hayli güç bir iş. Hele insanlann kendi zihinlerinde varolan kalıplan, kendilerinde olduğu için “doğal” ve “evrensel” saymalan, böylece “öteki”ni de bunlan ona mekanik bir şekilde uygulayarak anlamaya çalışmalan, her zaman çok kötü sonuç vermiş, gerçek anlamda bir anlamayı imkânsız hale getirmiştir.

Uzakdoğu, Uzakdoğu’da Japonya, bu gibi uyanlann yapılmasını gerektiren yerler, çünkü yüzyıllar boyunca izole kalmışlar. Bu bakımdan özellikle Japonya’nm benzersiz bir geçmişi olduğunu gördük. Birbirine çok daha yakın olduğunu söyleyebileceğimiz toplumlar arasmda bile anlayışın oldukça kıt, yanlış anlamanın ise neredeyse kural olduğunu gözlemleyebildiğimize göre, bu uzak kültürlerin anlam dünyalannı bize açacak anahtarlan edinmenin de adamakıllı güç olduğunu teslim etmemiz gerekiyor. Aynı şekilde onlann da bize daha kolay açıklanır, kendiliğinden anlaşılır görünen kültürel fenomenleri kavramakta zorlandığını biliyoruz. Gene Japonya, izolasyonu ortadan kaldırma noktasına vardıktan sonra, bu kültür engellerini aşmak ve Batı’yı tanımaya başlamak için, uzun süreli ciddi çalışmalar yapılmasını teşvik etmişti.

Bu bölümde söyleyeceklerimi toparlamakta çok yararını gördüğüm, Ruth Benedict’in Japonya üstüne kitabı, anlatmaya çalıştığım bu güçlüğü aşma çabasımn bir ürünü olarak ortaya çıkmıştı (Benedict, 1989). Kitabın nasıl yazıldığının hikâyesini Benedict ilk bölümde anlatır. Japonya’nm ABD’nin tarihi boyunca karşılaştığı “en yabancı” düşman olduğunu söyleyerek kitabına başlar. Bu “yabancılık”, onlarla savaşmayı güçleştiriyordu; ama barışmayı daha da güçleştiriyordu. Kitabın “ısmarlanma” aşamasında, bu İkincisinin daha ağır basmaya başladığı anlaşdıyor. Yani, Amerika, artık savaşı büyük bir ihtimalle kazanacağına inanmaktadır, ama kazandıktan sonra ne yapacağı konusunda net bir fikri yoktur, çünkü Japon toplumunun yenilgi koşullarına nasıl tepki göstereceğini tahmin etmekte ne gibi ölçülerle düşünmesi gerektiğini bilmemektedir. Bu nedenle, devlet, Benedict gibi antropologların, toplumbilimcilerinin yardımına başvurur.

Bir parantez açarak, Amerika’nın o tarihte çok daha ileri fikirli davrandığını söylemekte yarar var. Evet, ama bu Roosevelt’in başkanlığı sırasında oluyor, George Bush zamanında değil. Yukarıda, dünya hakkında kendi bildiğini (kendine bakarak çıkarsadığı-nı) “öteki”ne mekanik bir şekilde uygulamaktan dem vurmuştum. Bush anlayışı, bunun en banal örnekleriyle doludur ve tabii o dönemle hiç ilgisi yoktur.

Benedict, Japonya’yı anlatmak için durmadan “ve aynı zamanda” demek gerektiğini söylüyor. Örneğin Japonların çok nazik, terbiye kurallarına düşkün insanlar olduğunu mu söylediniz? Buna hemen, “ve aynı zamanda küstah ve kibirlidirler”i ekleyeceksiniz. “İtaatkâr” olduklarını söylerken “ve aynı zamanda isyankâr olabilirler” demeniz gerekecek. Benedict’m kitabının adı da zaten “Krizantem ve Kılıç”: Japon ruhunda varolan belki temel çelişkiyi somutlaştırmak için seçilmiş bir ad.

Bu bölümü okurken, bu çelişik davranışların yalnız Japonya için mi geçerli olduğunu düşündüm doğrusu. Benedict’in saydığı örnekler bazı tanıdık ülkeleri akla getirmiyor mu? “Bu millet adam olmaz,” dedikten on dakika sonra “Bizim gibi (harika) millet dünyada var mı?” diye soran kişileri yakından tanırız. Sorun, genel kültürün içinde yatan kalıplarda. Bir kültürün bir şeyleri yan yana getirme ya da karşıtlama yöntemleri, tarzları birbirini tutmuyor. Ya da şöyle söyleyelim: Tek tek kalıplara her yerde rasdamak mümkün; “ulusal” ya da “bölgesel”, bunları bir araya getirme biçiminde ortaya çıkıyor.

Hindistan hakkındaki bölüme, Herald Tribüne gazetesinde Be-nares üstüne okuduğum bir haberle başlıyorum. Japonya üstüne konuşurken de, gene aynı gazetenin bu sefer Japon hayatına ilişkin bir haberini yazayım. Amerika’da sexual harassment (cinsel taciz) teorisi ve pratiğinin hızla yayıldığı dönemdi. Bir kadın, Yüce Mahkeme’nin bir üyesini dava etmişti. Bu günlerde Japonya’da da çalışan bir kadın, firmada kendinden epey yukarılarda bir yetküi-yi aynı suçlamayla mahkemeye verdi.

Herald Tribüne olayı izlemeye başladı, çünkü Japonya’da ciddi bir “sansasyon” yaratmıştı. Özellikle “ast” konumda bir kadının bir erkeği, hem de içinde “cinsellik” kavramı olan bir gerekçeyle dava etmesi alışıldık bir durum değüdi. Onun için, duruşma oldukça, Tribüne’da haberim okuyorduk.

Ama altı ay kadar bir süre sonra haber çok başka bir biçim aldı. Bu kadar yaygın duyulup bu kadar “sansasyon” yaratınca, bazı gece kulüplerinde yeni bir strip-tease tarzının başlamasına yol açmış. Sexual harassment sözü Japonca’da seki-hara’ya dönüşmüş. Bunun, Ieyasu’nun 1600’de kazandığı Sekigahara Savaşı ile bir ilgisinin kurulup kurulmadığım bilmiyorum. Sahneye sekreter kılığında bir kadınla patron kılıklı bir adam çıkıyor, kamçılı sopalı, sado-mazohist motifler kullanan bir gösteri sahneleniyormuş!

Benares hikâyesi, Hindistan için bir metafor sağlıyorsa, bu da Japonya’nın bazı kilitlerini (ve belki Benedict’in “ve aynı zamanda”lanndan bazılarını) açan bir anahtar olabiliyor. Hem hiyerarşinin önemini, hem de erkek-kadın arasındaki egemenlik ilişkisini görüyoruz. “Şiddet” öğesi hemen merkezî bir yere gelip oturuyor. “Gece kulübü”, “strip-tease”, “sado-mazohizm” ve tabiî bu harassment kavramının kendisi büyük ölçüde Batı’dan ithal edilmiş şeyler ve Japonya’nm Batı’dan gelenleri kucaklamaya ne kadar hazır olduğunu gösteriyor. Ama aynı zamanda... evet, ben de kullandım bu ibareyi... Batı’dan geleni nasıl kendi ideolojisine uydurduğunu gösteriyor.

Dinî ideoloji

Japonya’daki çeşitli dinlerden bir önceki bölümde kısaca söz edilmişti. Japonlann “yerli” diyebileceğimiz dini Şinto’dur. Ancak Şinto’ya bizim anlayışımıza göre ne kadar “din” deneceği tartışılır.

Öyle kitabı, kuralı, öğretisi olan bir şey değildir. “Kami” denilen çok sayıda ruhlara veya tanrılara inanılır. İmparatorun büyük annesi Amaterasu da bunlann belki en büyüğüdür.

Japonya’da ölenler de bu ruhlar âlemine kanşırlar. Çin’deki bazı inançlarda olduğu gibi Japonya’da da akşamlan bu ruhlar veya tannlar için yiyecek, çeşitli meyveler vb. bırakılır. Ancak Japon-larda -belirli durumlarda, diyelim- bellek çok eskilere uzanmaz. Onun için tapınılan atalar da en fazla bir iki kuşak öncekilerdir. Anılar küllenince onlar da silikleşir, daha “anonim”, adsız sansız ruhlar arasına girerler.

İmparatorun “güneşin oğlu”, daha doğrusu Güneş Tanrıçası Amaterasu’nun torunu olması inancını da böyle anlamamız gerekiyor. Bizim bildiğimiz, tanıdığımız dinlerin belirli bir tannsal-hk anlayışı var. Bunlann arasmda, Hıristiyanlık, baba-oğul ilişkisini tannsallık düzeyinde de oluşturmasıyla, bu kavramı insanlıkla bir arada düşünmeyi kolaylaştınyor; ama bırakın Hıristiyanlık gibi zengin öğretisi olan bir dini, pagan Yunan politeizminin, anası veya babası tann olan yan-tann kahramanlan, Herakles, Akhil-leus, Ainias vb., Japon inancına kıyasla, çok daha somut bir biçimde tannsallık taşıyan kişilerdir. İmparatorun Amaterasu’yla ilişkisi ise çok daha simgesel bir şeydir. Japon inancına göre tannsallık her yerde, her kişide olabilecek bir şeydir. Dolayısıyla, “tannnm oğlu” dendi diye ne imparatorun kendini Isa gibi görmesi söz konusudur, ne de Japon halkının onu böyle görmesi. İmparator başka nedenlerle, başka gerekçelere dayanarak yüceltilmiştir. Tann-sallığı bunun nedeninden çok sonucudur.

Nitekim işgalden sonra Amerikalılar Hirohito’nun halka hitap ederek tann olmadığını açıklamasını isteyince, Hirohito, buna karşı çıkmış, zaten olmadığı bir şeyi reddetmesine gerek olmadığını söylemişti. Japon halkının onu bir tann gibi görmediğini de buna eklemişd. Ama Amerika ve MacArthur ısrar edince bir Yeni Yıl Günü bunu ilan etti. Hirohito’nun tann olmadığım açıklaması Japonya’da ciddi bir tepki yaratmadı. Adamın biri, bilmeden, doğan çocuğuna Hirohito adını takmış. Bunun imparatorun adı olduğunu öğrenince (imparatorun adı hiç telaffuz edilmezmiş) ona saygısızlık yaptığı inancıyla oğlunu ve kendini öldürmüş. Ama Hirohito’nun “Ben tann ile akraba değilim,” demesi üstüne intihar eden falan yok. Demek ki fazla bir şok yaratmamış. Değindiğim kültürel görecelikler böyle şeyler. Yakından tanımayınca, tepkderi vb. de anlayamıyor, bir yere oturtamıyorsunuz. Şinto’nun geleneksel Japon dini olduğunu bilmekle birlikte, en eski kayıtlarda bunun adını sanını görmüyoruz. Ancak Çin’den (ve Kore yoluyla) Budizmin geldiği 6. yüzyılda ve o bağlamda Şinto lafı da ortaya çıkıyor. Bu-dizmle belirli ölçüde eklemlendiği de anlaşılıyor. Ama bu, birinden birinin ortadan kalkması ve öbürünün içinde erimesi derecesine gelmiyor. Hattâ 1600’lerde izolasyonun başlamasından sonra, Şinto’ya tepkisel bir dönüş başlıyor. Hıristiyanlık’tan sonra Buda ve Konfüçyüs anlayışları da “yabancı” oldukları için kötüleniyor.

Budizm

Dünyada Budizmin “doğum yeri” tabii Hindistan’dır. Ama oradan doğuya doğru yol alıp Çin’de de bir ölçüde yayılmış, oradan Japonya’ya da geçmişti, ilk rahibin ya 538 ya da 552’de geldiğine inanılır. 645-54 arasmda, Kotoku zamanında sarayda Budist ayin yapıldığı kayıtlara geçmiş. Japonya’nm “dinlerin barış içinde bir arada yaşaması” geleneği böylece başlıyor. Budizm Şinto’yu yok etmiyor ama onun önüne geçmeyi başarıyor.

Bir zaman sonra Japon Budizminin içinde bazı yorum ve anlayış farkları çıktı. Heian döneminde (yani 9. ve 12. yüzyıllar arasmda) Budizmin Tendai ve Şingon kollan oluştu. Tendai’nin kurucusu Saiço (767-822), Şingon’unki ise Kukai (774-835) idi. İkisi de Çin’e gidip orada düşüncelerini geliştirmişlerdi. Özetle söylersek (ve özede söylemek gerekiyor), Tendai’ye göre varoluşun tek bir birliği vardı, ama “tek doğru din” diye bir şeyden söz edilemezdi. Bodhisattva’nm öğretisine göre başkalannı severek yaşayabilen kişi ruhunu kurtarabilir, aynca bütün varlıklar da böyle bir selâmete ulaşabilirdi (ve Craig, vd. 2008 102). Bu da epey iyimser ve “işi oluruna bırakan” bir yorumdu. Buna karşılık Kukai “kurtuluş”un bu dünyada mümkün ve bireyin çabasına (bir ölçüde) bağlı olduğunu savunarak biraz daha “talepkâr” davranıyordu.

Budizmde ve Hinduizmde tanrısallığın şurada burada ortaya çıkışı, bir canlı veya nesnede cisimleşmesi vardır. Bu aslında daha eski dinlerin “mana” inancını andıran bir şeydir. “Mana” belirli bir nesnenin sürekli olarak sahip olduğu bir özellik değildir. Örneğin bir sopa, normal, olağan bir sopadır. Ama birdenbire ortaya bir yılan çıkarsa, yılanı öldürmeme imkân verecek sdâh olarak sopa o anda “mana” gücüyle donanabilir.

Cassirer’in “mana”yı tanımlamasına yakın bir “gezinen tanrısallık” kavramı olduğu içindir ki, Hindistan’da otuz, kırk milyon civarında tanrıdan söz edilir. Bu durum da, Japonya’nın “kami”lerine bayağı kolay uyarlanabilir bir durumdur. Japonlann çeşitli “kami”leri de böylece Buda’nm bir cisme bürünmesi olarak kabul edildi. O zaman Budizmle Şinto’nun, birbirleriyle çatışmadan, yan yana varolmalan da mümkün oldu. Bu ilişkide, dışandan gelen ve daha derin bir felsefe geliştirmiş olan Budizmin Şinto’nun bir adım önüne durduğunu da söyleyebiliriz. Zaman içinde bir çeşit “işbölümü” olarak adlandırabileceğimiz bir ilişki de gelişti. Budizm, evreni anlamlandırmak, evren içinde insanın varoluşunu açıklamak gibi, teolojik-felsefî sorunlan düşünmek için daha iyi imkânlar veriyordu. Şinto ise sıradan insanın “ayin” ihtiyacına cevap verecek çeşitli biçimsellikler içeriyordu. Budizm etik boyutunu açıyor, Şinto hayatın estetiğini düzenliyordu.

Japon adaları her zaman belirli bir izolasyon ortamı yarattığı için, Japon Budizmi de, kıtadan gelmiş olmakla birlikte, zamanla daha az kıtali ve daha çok Japonyalı bir karakter edindi. Örneğin Japon feodalizminin, soya, rütbeye önem verme gibi temel eğilimleri, Japon Budizmini de bu yönde etkdedi.

Konfüçyüs

Çin’den Japonya’ya yalnız Budizmin değil, Konfüçyüs dininin (“felsefesi” demek daha doğru olabilir) de geldiğini görmüştük. Bunlara Taoizmi de ekleyebiliriz aslında. Bütün bu akımlar bizim tanışık olduğumuz yapılanyla “din”den çok bazı felsefe akımlanna yakındır. Ortadoğu dinleriyle kıyaslayınca, çok daha “dünyevi”dirler. Konfüçyüs, toplumsallığa ağırlık veren bir düşünce sistemi kurmuş, bunu kurarken Çin tarihinin daha eski dönemlerine, ÎÖ 11. yüzyılın Zhou hanedanına, Zhou Gong örneğine dönmüştü. Genel olarak muhafazakâr bir devlet sistemine uygun bir düşünce tarzı olduğunu söyleyebiliriz. Oluşturulduğu zaman ve ortamda şüphesiz böyle değildi; ama geçmişe, bilgeliğin geçmiş örneklerine belirleyici yer verdiği için statükonun korunması amacına uydurulması görece kolaydı. Önerdiği bağlılık “biçimleri” (veya “düzeyleri”) genel Asya düşüncesi ya da toplumsal düzeninin belirli yapılannı öne çıkarır: Kişi kendini geliştirebilir ve zaten soyluluk, kişinin kendini zenginleştirmesi sonucunda erişilecek bir “mertebe”dir. Bunu yaparken, bireyler, başka bireylerden oluşan bir toplumsal çevre içinde yaşadıklarım akıllarında tutmalı ve onlara karşı yükümlülüklerini titizlikle yerine getirmelidirler. Bu yükümlülüklerin ayn “düzey”leri, “çevre”leri olduğunu söyleyebiliriz. Örneğin “hükümdar” karşısında uyulması gereken kurallar olduğu gibi bireyin “aile” içinde uyacağı değerler vb. vardır. Bu düşünceler Japon ahlâkının biçimlenmesinde de (ileride göreceğimiz gibi) önemli rol oynamıştır. Ancak, Konfüçyüs’te bütün bu “uyulacak kurallar” felsefesinin temelinde “sevgi” kavramı yatar. İnsan bütün bu iyi davramşlan, iyiliği ve çevresindeki insanlan (yönetici de olur, kendi çocuğu da) sevdiği için yapmalıdır ve yapar. Düşüncelerin Japonya’ya ithal sürecinde, “yükümlülük” kavramının “sevgi” kavramının önüne geçtiğini söyleyebiliriz. Böyle olduğu içindir ki, Konfüçyüs düşüncesinin Japonya’da en belirleyici olmuş “kompartman”ı, Meici Restorasyonu’yla büyük önem kazanan hiyerarşi anlayışı ve üste karşı sorumluluk olmuştur.

Taoizm

Gene aynı tarihlerde Çin ve Kore üzerinden gelen Taoculuk birçok yorumcu tarafından Konfüçyüsçü düşüncenin karşıtı gibi görülmüştür. Toplumsal ahlâkı vurgulayan, öne çıkaran Konfüçyüs öğretisine kıyasla Taocu düşüncenin daha “birey-merkezli” olduğunu ileri sürmek mümkündür. Taoculuğun başlangıçta daha katışıksız bir felsefî sistemken zamanla birtakım hurafelere dayanan bir Taocu din oluşturulduğunu iddia edenler de olmuştur; ama bu ikinci iddianın tarihî bakımdan pek doğru olmadığı anlaşılıyor. Laozi adında, ÎÖ 6. yüzyılda yaşamış bir bilgenin kurduğu düşünülen bu sistem de, Konfüçyüsçülük gibi, çok daha eskiden beri Çin ortak zihninde bulunan düşünsel öğeleri yeniden bir araya getirir ve anlamlandınr. Örneğin, yitı ve yang gibi, “Uzakdoğu diyalektiği” diyebileceğimiz karşıtlıklar, “dişi-eril”, “iyi-kötü”, “aydın-lık-karanlık” kutupsallıklan, bu düşünce tarzında önemli yer tutar. Ama bu kısa anlatımın da ima ettiği gibi, Laozi’nin kaynaklan daha mistik karakterde, Konfüçyüs düşüncesi ise bir “toplumsal ahlâk” öğretisi mahiyetindedir. Buna bakarak, iki okulun birbirini dışlama veya çürütmeden çok, birbirini tamamlama gibi bir ilişki içinde bulunduğunu söylemek herhalde en akla yakın yol olacaktır. Konuyu Japonya bağlamına taşıdığımızda, Konfüçyüs’ün Lao-zi’den daha fazla iz bıraktığı görülüyor.

Zen-Budizm

Ülkelerine gelen bütün bu yarı dinî, yan felsefî düşünce sistemlerinden yararlanarak Japonlann da kendine özgü bir sistem oluştuğunu ve bunun “Zen” olarak adlandırıldığını söyleyebiliriz. Kelimenin kökeni Sanskrit dilinde “tefekkür” (meditasyon) anlamına gelen “dhyana”. Bu ad Çin’de “Çan" biçimini almış ve “Zen”e dönüşerek Japonya’ya girmiş. Bu zincirleme, yalnız bu düşüncenin değil, Japonya’daki birçok düşünsel-kültürel formasyonun ge-lişme-oluşma kalıbını simgeler gibi.

Paralel “zincir”de aynı kelime dönüşümden geçmiyor. Tefekkürün Hindistan’da hedefi nirvana’ya varmaktır; bu büyük aydınlanma ve kozmik uyum ve mutluluk evresine Çince’de wu denir; Japonlann kullandığı kelime ise satori. Satori'ye erişmek için göre-neksel mantık kalıplannm dışına çıkmak gerekir.

Ancak, benzerlik veya paralellik burada bitiyor. Japon sato-ri’si Hint nirvana’smdan epey farklı. Hint mistisizminde hep “bu dünya”yı aşma, başka bir âleme kavuşma, bunu bir “trans” (kendinden geçme, vecd v.b) ile gerçekleştirme ideali söz konusu. Hint mistisizminde ebediyet, ölümden sonra hayat, ruhun başka bedenlerde hayatım sürdürmesi gibi inanışlar çok önemli bir yer tutuyor. Örneğin yoga, tefekkürün sağladığı disiplinle, insana doğaüstü güçler kazandınyor. Ama Japonya’nm son derece dünyevî felsefesinde bunlar birtakım “saçma” inançlar olarak görülür.

12. yüzyılda Japonya’ya giren Zen’in orada bir yüzyıl sonraki büyük üstadı Dog, Zen’in Sato kolunu (en yaygın olanı) kurdu. Dogen kendi satori’sini şöyle anlatıyor: “Sadece, dikey burnumun üzerinde gözlerimin yatay olduğunun bilincine vardım... Zen’de esrarengiz hiçbir şey yoktur. Zaman doğal şekilde akar gider, güneş doğudan doğar ve ay batıda batar.”

Evet, Japon edebiyatında bu sağduyu bazen sinir bozucu derecelere gelebilir. Güneşin doğudan doğduğunun bilincine vararak “aydınlanmak” Çsatori) da biraz böyle. Ama Japonların bu aydınlanması, iç gözleriyle gördükleri görum’den (“vision”) çok, görüşlerindeki keskinliğe bağlı bir şey: Aynı “dünyevilik” çerçevesinde, beş duyuyu reddetmiyor, aşmaya da pek çalışmıyorlar. Altıncı duyuyu harekete geçirmeye çalışıyorlar. Tefekkürün amacı bu, zihinde bulunduğuna ve ancak özel bir çabayla harekete geçtiğine inanılan bu altıncı duyuyu etkinleştirecek ileri derecede konsantrasyonu sağlamak.

Bu dünyeviliğin Zen Budizmi Doğu’nun (veya Batı’mn) tanıdık dini yapılarından epey farklı bir yere çektiği anlaşılıyor. Ruth Be-nedict’in teşhisi şöyle:

Böyle bir eğitim şüphesiz bir rahip için olabileceği kadar bir savaşçı için de değerli bir eğitimdi. Bu nedenle Japon savaşçıları Zen’i kendi kültleri haline getirdiler. İnsanın, dünyanın Japonya’dan başka herhangi bir yerinde, mistisizmin o nihai yaşantısının ödülünü tatmadan mistisizmin tekniklerini kullandığım ve bunlann tek tek çarpışmaya hazırlanan savaşçılar tarafından öğrenildiğini görmesi herhalde mümkün değildir (Benedict, 1989: 241).

Evet, gerçekten şaşırtıcı. Ama bu yalnız Benedict’m yorumu değil. 12. yüzyılda, daha işin başında, Zen düşüncesini Çin’den Japonya’ya getiren rahip Ensai’nin kitabının adı Zen’in Yayılmasıyla Devletin Korunması adını taşır ve bu kitap savaşçılann, kılıç kullanmasını öğrenenlerin, aynca da devlet adamı olarak yetişmek isteyen öğrencilerin başvurduğu bir ders kitabı olmuştu.

Şu da Sir Charles Eliot’m değerlendirmesi:

Zen de çay törenleri veya No oyunlan gibi Japonya’nm öz malı haline getirilmiştir. 12. ve 13. yüzyıllar gibi sıkıntılı zamanlarda, doğruyu kutsal metinlerde değil de insan zihninin dolaysız yaşantısında arayıp bulan bu tefekküre ve mistisizme yönelik öğretinin çeşitli ücra manastırlarda, bu dünyanın fırtmalann-dan el etek çekmiş keşişler arasmda gelişeceğini tahmin edebilirdiniz. Ama hayır, öyle olmadı, askerî sınıfın en uygun hayat tarzı olarak kabul edildi (Eliot, 2002: 186).

Askeri sınıf toplumun van, yoğu, her şeyi olunca, bu gibi felsefeler, etik kodlan vb. de öncelikle onlar tarafından temellük ediliyor. Muhtemelen topluma, ancak onlann vurduğu damgayı taşıyarak ulaşıyor.

Önceki bölümde Hıristiyan öğretinin Japonya’daki kısa serüvenine de değinmiştim. Bu da, yukanda gördüklerimiz gibi, adalara dışandan gelen, ama ötekiler gibi bu adalarda kök salamayan bir inanç. Ancak onun kök salamamasmda Japon siyasî sınıfının iradî müdahalesi söz konusu. Bu olmasa, o kısa süre içinde bu dinin yayılması da şaşırtıcı derecede hızlı olmuş. Orada da söylediğim gibi, geliş koşullan bu dini, ötekiler gibi kurulu düzene eklemlenmediği için, yoksul köylülerin bir başkaldın kültü olarak biçimlendirmiş olabilir ve bu nedenle de yönetici sınıf tarafından bastınlması, Japon topraklanndan kazınıp atılması kaçınılmaz olmuştur.

İzolasyonla birlikte “Japonya’ya özgü/yerli” ile “dışandan gelen/yabancı” kategorileri özellikle önem kazanınca, bu ölçülerin dinî alana da uzanması çok doğaldı. Dolayısıyla yerli “Şinto” daha bir değer kazandı; Budizm, Konfüçyüs ve Tao anlayışlan biraz değer kaybetti (ama büsbütün yok olmadılar ve yerel yapdar-la bağdaşabilen öğeleri Japon ulusal kültürünün içine de alındı). Zen Budizm de yukanda değinilen özellikleri nedeniyle bu sıraya girmişti.

Meici Restorasyonu’nun genel mantığı, “restorasyon” teriminin de işaret ettiği gibi, imparatorun çevresinde biçimleniyordu. Yeni rejimin ideolojik temeli olması gereken İmparator alabildiğine yüceltildi. Bu dönemin ve bu yeni toplumsal gereklerin bir sonucu da Devlet Şintosu’dur (Kokka Şinto). Amaterasu inancı çağa uygun bir biçimde canlandınhrken ülkenin her köşesinde tapmaklar açıldı. Bunlann sayısı 80.000’i buldu. Bu tapmaklarda yapılan törenler de halkın devlet ve imparatora bağlılığım perçinlemek üzere tasarlanmış ve düzenlenmişti. Bunlann hepsinin İkinci Dünya Savaşı’nm bitimine kadar, kendilerinden bekleneni verdiğini, istenen özelliklerde bir toplum yaratılmasına katkıda bulunduklarını söyleyebiliriz. Savaşın bitiminde Kokka Şinto geriledi ama Cin-ca Şinto (yani Tapmak Şintosu) adı altında yeniden düzenlendi; demilitarize edilmiş bir din olarak devam ediyor. Savaş sonunda, okumuş kentli kesimler arasmda Hıristiyanlık yeniden bir dinî alternatif oldu. Şimdi nüfusun %1.4’ü Hıristiyan, bunlann çoğu da Protestan olmuştur.

Askerî sınıf ve değerleri

Yıllar önce Londra’da bir Japon filmi seyretmiştim: Itami adında bir yönetmenin çektiği Tampopo adında bir film. İlginç bir filmdi. Yapım yılı 1986’ymış.

Filmle ilgili bir şey kafamı kurcalıyordu, ama ne olduğunu anlamıyordum. Bir iki gün sonra anladım. Filmi seyrederken pek çok yerinde gülmüştüm! Japon sineması seyrederken ya da Japon edebiyatı okurken daha önce hiç gülmemiştim. Buydu kafamı kurcalayan. Daha sonra da bu konuyu zaman zaman düşündüm. Mizah öğesi hafif kalan kültürler vardır. Japon kültürü de bunlardan biri. Ûte yandan, “dünyanın en ince kitapları” üzerine klasik espri insanın akima geliyor. Bu ince kitaplardan birinin adı da Alman Mi-zahı’dır. Militarist ideolojinin ağır bastığı kültürlerde mizah pek gelişmiyor belki.

Ama bu “hipotez” üstüne düşünmeye ve çalışmaya başlamadan önce, Itami konusunu bitirip oradan da Japon kültürü konusuna geçeyim.

Itami Honşu’da, Osaka yakınlarında eski bir kale kentidir; 19. yüzyılda bir saki üretim merkezi haline gelmiştir. Bizim yönetmen herhalde buralı olmalı diye düşünüyorum. Hakkında bildiğim epey az. Harakiri yaptığını işitmiş ve sarsılmıştım: Tanıdığım en mizahî Japon da mı harakiri yapıyor? Ama, hayır, hikâye böyle değilmiş. Juzo Itami’nin son (ve üçüncü) filminin adı Minbo Kadın; yakuza, yani Japon gangsterlerinin gene komik biçimde anlatıldığı, hicvedildiği bir film. Bunun tarihi 1992. Gösterime girmesinden kısa bir süre sonra Itami bir yakuza tarafından bıçaklanarak öldürülmüş.

Harakiri ya da cinayet. İnsan Japon hayat tarzı içinde “eceliyle ölüm”ün oldukça seyrek rasdamr bir olgu olduğuna ve şiddetin de hâlâ çok yaygın olduğuna inanıyor. Bunun istatistiksel olarak çok doğru olmadığı söyleniyor. Olmayabilir. Her iki ölüm biçiminin de alt sınıflarda yaygm olmadığını tahmin ediyorum. Japonya’da ölüme, öldürmeye yol açan şiddet daha çok seçkinlerin kültüründe yer alan bir şey ve yanılmıyorsam seçkinleri seçkin yapan da bu. Bu kitapta bizi ilgilendiren dönemler boyunca Japonya’nm seçkinleri şu ya da bu biçimde yapılaşmış bir askerî sınıftan çıktığına göre, biz de şimdi bu toplumsal sınıfı yakından görmeye çalışalım.

Samurai kastının şekilenmesinin 12. yüzyılda gerçekleştiğini söylemiştim. Askerî sınıf dünyanın her yerinde olduğu gibi hep vardı ve hep önemli olmuştu, ama samurai kastının merkezinde oturduğu sistemin oluşması bu tarihi buldu. Bununla birlikte, Japonya’nm; daha uzun süre devam edecek dört-tabakalı-toplumsal-düzeni de kurulmuş oldu. Samurai, birinci tabakayı oluşturuyor, yukarıda belirttiğim gibi, öbür üç tabaka, toplumda kendilerine verilen değer sıralamasına göre, köylüler, zanaatkârlar ve tüccarlar olarak yerlerini alıyorlardı. Geleneksel tanm toplumunda böyle bir manzara şaşırtıcı değildir. Bir tarihçi Avrupa feodalizminin sınıfsal yapısını “a) savaşanlar, b) dua edenler, c) çalışanlar” diye üçe ayırmıştı. Japon şemasında “dua edenler”i görmüyoruz, çünkü ortaçağ Avrupası’nın örgütlü dini burada yoktu. Ama olmaması, sömürü düzeninin sürmesinde (bunun olmadığı bir feodalizm düşünülemez) ideolojinin hafifletici etkilerine pek güvenilemeyeceğini de gösterir. Marx da, feodal düzenin kendini yeniden üretebilmesinde Kilise’ye düşen önemli role değinmişti. Bunun olmaması, “savaşan” sınıfın özellikle güçlü olmasını gerektirir. Az sonra göreceğimiz gibi, gerçekten böyleydi zaten.

Öte yandan, Japonya’daki tabakalar arasmda, Avrupalı tarihçinin ortaçağ toplumuna içkin görmediği bir kategori var: “tüccarlar.” Tüccar dediğimiz adam da, tarihin çok eski dönemlerinden beri her zaman, her yerde varolmuştur. Dünyada hiçbir zaman her bakımdan “kendine yeterli” bir insan topluluğu olamayacağı için, tüccar, varlığı zorunlu bir kişidir - her fırsatta ve alabildiğine aşağılanır, ama gerekliliği inkâr edilemez. Avrupalı tarihçi kendi üçlü sıralamasına onu katmasa da, tüccarın gelip bütün bu düzeni değiştirerek öcünü aldığını söyleyebiliriz. Japonya’nm seyri tam da böyle olmadı ama tüccar gene önemli bir rol oynamaktan geri kalmadı.

Feodal toplumda “asker” sınıfıyla “köylü” sınıfı arasmda “birbiri için yaratılmış” dedirtecek türden bir ilişki vardır. Bunun karınca cinsinde bile görüldüğünü söylüyor böcek bilginleri. Savaşmaktan başka hiçbir şey bilmeyen ve beceremeyen asker karıncayı, “barış” zamanında, işçi karınca ağzına yiyecek koyarak beslermiş. Toplumsal ilişki de bunun çok uzağında değildir. Tüccarın her ikisiyle de bağ kurması bundan farklı, daha karmaşık bir şeydir. Ama uzun vadede belirleyici olan ilişki, genellikle budur.

Daha önceki feodal yapdanmasıyla oldukça “desantralize” bir durumda olan Japonya, 12. yüzyılda, Yoritomo’nun çabalarıyla, şogunluk sistemine geçince, feodalizmle birlikte samurai kastının varoluş biçimini de daha istikrarlı bir düzene bağlamış oldu. Şogun, doğal olarak, Samurai sınıfından oluşan bir ordunun komutanıydı. Ama bütün daimyo’lann, yani yerel feodal bey ya da valilerin de kendi samurai orduları, birlikleri vardı.

12. yüzyılda Avrupa’da feodalizm sarsıntılar geçirmeye başlıyordu ama Japonya’da bunun tersine bir gelişme oldu ve daha sağlam temellere oturan bir yapılanmaya girildi. Burada bu yeni yapılanma merkezî bir otoritenin güdümünde gerçekleşti; onun için, Avrupa’daki erken feodalizmin bir hayli kaotik yapısından farklı, “sistematik” nitelemesine daha uygun bir yapı edindiği söylenebilir.

Bu “sistem”in mantığı, yaptıkları işlere göre ayrışmış dört toplumsal tabakayı, birbirine karışmaktan alıkoymak, kasttan kasta geçişlere engel olmak düşüncesine dayanıyordu. Avrupa’da her şövalye, her baron, kendi toprağına ve sertlerine sahipti. Bu varlıklarıyla daha yüksek bir “lord”un “vassal”ı oluyordu. Japon sistemi ise savaşçının köylüye dönüşmesine engel olmak için onu topraktan kesinlikle ayırdı. Samurai, toprağın “tasarruf’ (possession) hakkına da sahip değildi. Bu durum, Avrupa feodalizmi kadar Osmanlı dirlik düzenine de benzemeyen bir yapı çıkarır. Asker, mutlak anlamda, daimyo'ya bağlanır.

Daimyo köylülerden vergi topluyor, bunun bir kısmını (epey önemli bir kısım) samurai kitlesine dağıtıyordu. Samurai kastını doyurma zorunluluğu, köylü üzerindeki vergi yükünü de iyice artırmıştı.

Tokugava Şogunluğu bu düzeni pek fazla değiştirmedi, daha çok pekiştirdiği söylenebilir. 12. yüzyıldan beri samurai topraktan koparılmıştı; köylü de kılıçtan koparıldı. Daha Hideyoşi zamanında köylülerin başta kılıç, herhangi türde silâha sahip olmaları yasaklanmıştı. Samurai ise “çifte kılıç” taşıyordu. Savaşçılara karşı saygısızlık eden köylü veya öteki aşağı sınıfların üyelerinin olay yerinde öldürülmesi (samurai tarafından) yasallaştırıldı.

Bunlar, belirli bir kastın ötekiler üzerinde mutlak bir hegemonya kurmasını sağlayan son derece somut, maddi mekanizmalar. “Bana terbiyesizlik etti,” diye uzun boylu soruşturmaya gerek kalmadan kafanızı kesecek biri karşısında, bizim kültürümüzde de eksik olmayan deyimle, “boynunuz kıldan ince” olacaktır elbette. Ama bu gibi maddi mekanizmaların varolduğu bir toplumda, bu gibi hegemonyaların manevi açıklamaları veya onun meşruluğunu pekiştirecek her türden simgeler de eksik değildir. Japon toplumu gibi, dine, metafizik derinliklere fazla yüz vermeyen, dünyevi ve pragmatik bir toplumda, “savaşçılık”, bütün olumlu değerlerin toplamı oluyordu zaten. Değindiğim simgelerden birini biraz açayım: Yalnız soyluların ve savaşçı kastın “soyadı” olabdiyor-du; başka bir söyleyişle, yalnız onlann bir “soy”unun olmasının anlamı vardı. Bu uygulama, sözgelişi Çin geleneklerine hiç benzemez. Çin’in nüfusu şimdilerde bir milyara dayandı, ama bildiğim kadanyla, toplam soyadı sayısı beş yüzü aşmaz! Bunun nedeni, koca Çin toplumunun temelde klanlara dayanan örgütlenmesidir. Söz konusu soyadlan klanlardan gelir ve aynı soyadını taşıyan yüz binlerce kişi en azından simgesel olarak kendüerini ötekilerle hısım sayar. Aynı yörede aynı soyadının yoğunlaşması normaldir, ama bazı klan üyeleri uzaklara da taşmmış olabilir. Soyadı, kimin kiminle “soydaş” olduğunun işaretidir. Bunun Japonya’dan farkı yeterince belirgin.

Japon savaşçı, gene bütün feodal (“kapitalizm öncesi tanmsal toplumlar” diye genelleştirebiliriz belki) toplumlarda olduğu gibi, son derece sıkı manevi bağlarla, “lord”una bağhdır. “Lord”, burada, daimyo denilen, “toprak sahibi” ile “vali” kanşımı bir adam anlamına gelir. Japonya’nm daha erken dönemlerinde OsmanlI’nın “mirî” toprak düzenini andıran “kamusal mülkiyet” geçer-liydi. Ama merkezî yönetim bu düzeni sürdürmekte başansız kalınca, yerel yöneticiler “özel mülkiyet”e doğru önemli adımlar attılar. Ancak, ademi merkeziyetin en fazla egemen olduğu dönemlerde bile daünyo’nun hiç değilse kâğıt üzerinde merkezî otoriteye (şoguna) bağlılığı devam etti.

Japon tarihinin rakkası, yüzyıllarca, daha fazla merkeziyet ve daha fazla feodalizm arasında gidip gelmiştir. Tokugava Şogunlu-ğu’nun kuruluşu da, 12. yüzyıldan sonra yemden gevşeyen düzeni merkezî otorite altında birleştirmesine bağlı olmuştur. Bir zaman sonra yeniden bir gevşeme olacak, ama 19. yüzyıl sonunda yeni teknolojik imkânlarla merkezî yönetim kesinleşecektir.

Şimdi, bütün bu gelgitler olurken, özünde fazla değişim göstermeyen bir ilişki vardır: daimyo-samurai ilişkisi. Japonya’nm “bağımlılıklar/yükümlülükler” sistemini deride çok daha ayrıntılı bir şekilde gözden geçireceğiz. Ama değindiğim bu ilişki, o sistemler içinde en hayati yere sahip olmuş, dolayısıyla o kökenden türeyen etkiler bütün topluma da bir biçimde yaydmıştır.

Kabaca ikili bir ayrım yapalım: Kargaşalığın arttığı, merkezî otoritenin zayıfladığı dönemler ve bunun tersinin yürürlüğe girdiği, merkezin güçlenerek çevreyi denetim altma aldığı dönemler. Bunların birincisinin egemen olduğu zamanlarda sürekli savaş ve çatışma, yerel beyler arasmda süregiden ve insanın akima Danvin’in “var kalma mücadelesi”ni getiren ortam, daimyo ile samurai arasmda yalnız emir-komuta dişkisini güçlendirmekle kalmıyor, böy-lesine hiyerarşik bir ilişkide olabdeceği kadar, karşılıklı bağlanma, güven, sevgi gibi daha soyut İnsanî duygulan da alabildiğine geliştiriyordu. Birinci bölümde değindiğim ve değinmeye devam edeceğim “47 Ronin” hikâyesi (miti) öncelikle bu manevi bağlann gücünü anlatır.

Şimdi de merkezin güçlendiği dönemleri düşünelim: Japon yönetim mantığının sımflann kanşmasmı hiç istemediğini (çünkü bu “düzen” kavramını altüst eden, tehdit edici bir durumdur) ve buna göre tedbir aldığını söylemiştim. Askeri köylüden koparmanın başhca yolu da, daimyo’yu bu alanda “aracı” konumuna getirmek, yani köylünün sabanından askerin çanağına giden yolda da-imyo’yu “toplayan” ve “dağıtan” konumuna yerleştirmekti.

iki güç arasmda çatışma ortamlannda hayat bulan bağlılık ilişkisinin “askerî/politik” olduğunu söyleyebiliriz. Banş ortamında ise (yani ağırlıkla Tokugava sonrasında) “ekonomik” bağ ve bağımlılık ilişkisi öne çıkıyordu. Böylece, samurai ile daimyo ve tabii aynı zamanda şogunluk arasındaki bağımlılık ilişkisi mutlaklaşıyordu.

Buraya kadar gördüğümüz manzaraya “mükemmel” diyebiliriz. Ortada bir amaç var ve alman tedbirler amacı gerçekleştirmeyi ba-şanyor. Evet, başanyor, ama hangi zamana kadar? Tarihte hiçbir şey “mükemmel”, “tam simetrik” vb. olmaz, çünkü değişim kesintisizdir ve değişim aynı zamanda “sistem düşmanı” dır. Bu mükemmel sistem de zamanın ve değişimin “sinsi saldm”lanna, bunlann yarattığı erozyona dayanamadı.

“Sinsi” dememin nedeni, sistemin bir çatışmayla, çarpışmayla değil, uzayıp giden evrimsel bir süreçle göçmüş olması keyfiyetidir. Öncelikle bir ciddi çelişkiye bakmamız gerekiyor. Buraya kadar gördüğümüz özelliklerle, Japon toplumu, maddi olandan da çok manevi yapısıyla, en fazla askerileşmiş, neredeyse moder-nizmden önce militarist bir yapıya adım atmış bir toplumdu. Aynı zamanda, adalar üzerinde kurulu bir ülke olarak, ancak çok seyrek bir biçimde dışarıdan gelen bir askeri tehditle karşılaşıyordu.

Yabancılarla savaş asgaride olunca askeri uğraş da içeri yönelmişti. Ama önce Yoritomo’nun kurduğu şogunluk, soma Tokugava’mn mümkün kddığı uzun merkezî düzen ve barış dönemlerinde, samu-rai’nin çifte kılıçlarını üşüreceği fazla somut hedef kalmıyordu. Feodal sınıf her zaman savaş idmanı yapar, avlanması bile militarist bir spor kılığına girer. Ama sürekli idmanın da bir haddi olmalı.

Asıl “sinsi” darbe, düzenin en fazla horladığı tüccar sınıfından geldi. Japon ekonomisi bir para ekonomisine doğru evrilirken (bu da, feodalizm ne kadar sıkı olursa olsun, önlenemeyen bir yön-semdir) tüccarlar, tefecilik işlerine de el atarak zenginleşmişlerdi. Ancak ne kadar zengin olurlarsa olsunlar, tüccar sınıfından oldukları sürece toplumda saygı görmüyor, statü kazanamıyorlardı. Bu aşamalarda samurai kastından bililerinin tefecilik gibi işlere girip girmediği çok kesin olmamakla birlikte muhtemel de değil. Ama silâhlı ve itibarlı sınıfla paralı ve itibarsız sınıf arasında daha çok evlilik kurumunu araç olarak kullanan yakınlaşmalar başgöster-di ve hızla yayıldı. Tüccarlar tefecilik yoluyla toprağa sahip olmaya, bu topraklan köylülere kiralayıp bundan da aynca kazanmaya başlamışlardı. Şimdi bu kazançlarla yapılacak iş samurai aileleriyle evlilik ilişkisine girmekti.

Bizdeki “iç güveyi” kurumunun Japonya’da bir karşılığı vardır. Bir aile normal olarak bir erkek çocuğu evlât edinmez; kız çocuğuyla evlenecek bir damat edinir. Bu durumda, evlenen adam kendi ailesiyle ilişkisini keser (hiç değilse görünüşte) ve kaynatasının soyuna yazılır. Böylece tüccann statüye, samurai’nin de paraya kavuştuğu bir symbiosis gerçekleşir. Böylece, 19. yüzyıl ortala-nna yaklaştığımızda, samurai kastının eskisinden adamakıllı farklı özellikler edinmeye başladığını görüyoruz.

Bu symbiosis biçiminde “zayıf’ olan taraf, bütün para gücüne rağmen, gene de tüccar kastıydı. Çünkü olanca toplumsal prestij, samurai’nin arkasındaydı. Böyle ilişkilere girmekle o para için bir iki basamak inmiş sayılabilirdi. Kızını veya oğlunu samurai ailesine sokmayı başaran tüccar ise kesinlikle tırmanmıştı.

Tüccar sınıfının daha zengin olması, para ile prestij arasmda daha dengeli bir ilişki kurabilirdi. Ama ticari sermaye birikimi belirli, sınırlı büyüklüklerin, sınırlı niceliklerin ötesine geçemedi. Bunun çok açık bir nedeni vardır: Japonya’nm izolasyon politikası. Toplumun kapılarının dünyaya kapanmasından zarar göreceği kesin olan sınıf tüccarlardı. Böyle bir politikanın uzun vadede toplumun tamamı için zararlı olması gerektiğini savunabiliriz; bu doğrudur. Ama savaşçıların, zanaatkarların ve köylülerin zararı dolaylıydı - kısa vadede bazı avantajlar dahi kazanmış olabilirler. Tüccarlar ise her vadede ve doğrudan doğruya zararlı çıkıyordu. Etkinlikleri kesinlikle iç pazarla sınırlı kalınca birikimlerinin hem süresi uzadı, hem de niceliği sınırlandı.

Dolayısıyla, görece “en paralı” sınıf haline gelseler de, bağımsız sınıfsal bir konum kazanamadılar. Bu da onları samurai ile symbiosis ilişkisine itti. Böylece, Japonya’nm gelişme dinamiği, Avrupa’dakin-den hayli farklı bir biçim aldı. Avrupa’da (Batı’da) her yerde, güçlenen bir orta sınıfın toprak sahibi-asker sınıfla, aristokrasiyle, rekabete, çıkar çelişkisine, bazı durumlarda silâhlı devrim harekederine yol açan bir mücadeleye girdiğini görüyoruz. Mücadele edecek kadar güçlü olmayan burjuvaziler, Almanya’da olduğu gibi, asker sınıfın modernizasyonda öncülüğünü kabul edebiliyordu, İngiltere, Amerika ve Fransa’da ise kendi yolunu kendi açıyordu. Ama Almanya’da da, güçsüz olsun, ayn bir burjuva sınıfı ve onun kendine özgü düşünceleri ve talepleri vardı. Bu sınıf aristokrasiye ve onun mudakiyetçi kültürüne, ne kadar cılız olursa olsun, bir direniş gösterebiliyordu. Japonya’da böyle bir şey için “vardı” demek zordur. Tüccar sınıfının kayda değer kesimi asker sınıf içinde özümlenmişti; çok cılız da olsa, asker sınıfın dışında herhangi bir talep dile getirecek herhangi bir kimse yoktu. Onun için Japon modernizasyonunun, “orta sınıf’ diyebileceğimiz bir toplumsal kesimin katkısından tamamen bağımsız bir şekilde gerçekleştiğini söyleyebiliriz.

Modernizasyon - modem ordu

Batı Avrupa’nın üç dört ülkesiyle Amerika Birleşik Devletleri dışında herkes, bugün “modernizasyon” kavramıyla tanıdığımız “dürtü”, “çağrı”, “meydan okuma”, ne diyeceksek, onunla dışarıdan gelen bir olgu olarak tanıştı. Ama bunu belki en belirgin haliyle Japonya’da görüyoruz: Perry’nin gelişi hem “dışandan”, hem “meydan okuma”nm dik âlâsı; Japoiı modernizasyonu, zaten, Ar-nold Toynbee’nin terminolojisiyle, bu meydan okumaya verilmiş cevaptır, diyebiliriz. Birinci bölümde ana çizgileriyle değindiğim bu olayda ve bu başlangıç aşamasında iki “paradoks” üstünde durayım.

Birincisi şu: Amiral Perry gelip tehditlerini savurduğunda, Japonya’da “Bakufu” adıyla da tanıdığımız Tokugava Şogunluğu yaşlanmış rejimlerin normal yorgunluk, takatsizlik emarelerini gösteriyordu. Başlangıçta rejime yakın olduğu için ayncalıklı kılınan judai değil de, bunun tersi durumundaki tozama arasmda bulunan Satsuma ve Küşü’deki güçlü samurai birlikleri harekete geçti. Bunlar, fiilen iktidarda bulunan şoguna karşı başkaldırmak durumundaydı - bu normal. Böyle olunca, geri planda duran imparatorun haklarını savunacaklardı -bunda da anlaşılmayacak bir şey yok. Kuvayi Milliye’nin işgal altında iradesini ortaya koyamayan Halife-Sultan’ı “kurtarma” sloganıyla işe girişmesi gibi bir şey. Hareketin sloganı “İmparatoru sayalım, barbarlan kovalım!” diye çevrilebilir bir içeriğe sahipti. Yüzlerce yıldır izole yaşamış ve şimdi bunu değiştirmesi için tehdide uğramış bir toplumda böyle bir slogana şaşmak için de herhangi bir neden yok.

Ama böyle yola çıkan bu birliklerin, şogunun kuvvetlerini yenip onu çekilmeye zorladıktan, imparatoru “restorasyon” adı verilen bir işlemle ön plana çıkardıktan (yani yeterince “saydıktan”) sonra, “barbarlar”la ilgili söylediklerinin tam tersini yapmalan, Perry’nin ikinci gelişine açılmış kapılann içine bir de kırmızı halı sermeleri doğrusu şaşılacak bir şeydir.

Bu bir “Makyavelizm” örneği midir? Akıllarında başka bir program olduğu halde o sırada kitlelerin hoşuna gidecek sözü mü slo-ganlaştırdılar ve amaca ulaşınca süreci tersine mi çevirdiler? Bizim burada pek sevilir hale gelen terimle “takiye” mi yaptılar? Pek sanmıyorum. Bu konuda ortada bir kanıt yok, onun için tahminden daha kesin bir şey de söylenemiyor. Bana öyle geliyor ki “barbarlan” kovalım derken hile filan yapmıyor, böyle olması gerektiğini düşünüyorlardı. Ama iktidarı adım adım ele geçirirken izolasyon gibi bir politikayı sürdürmenin mümkün olmadığını da gördüler.

Bu esran daha fazla kurcalamadan ikinci “paradoks”uma geçeyim. “Öyle mi yaptılar, böyle mi düşündüler?” diye soruşturduğumuz bu adamlar, savaşçı sınıfın adamları. Zaten bu değişimleri yapabilecek onlardan başka kim var toplumda? Bu zamana kadar, yukanda değindiğim gibi, aralanna tüccarlar karışmış, kendileri belirli ölçülerde tüccarlaşmış, para işlerine girmişler. Ama bunlar son kertede samurai kastı, Japonya’nm savaşçılan.

Geleneksel Japon toplumunun dört sınıfından söz etmiştik. 1868 Meici Restorasyonu’ndan ileri yürüyelim; 20. yüzyıla gelirken, o dört sınıftan kim var, kim yok? Samurai'dtn başka herkes var. Bu “herkes”, 1868’den önceki durumuna kıyasla bir miktar değişmiş olabilir, değişmiştir. Ama henüz “bir miktar”, fazla değil. Oysa samurai diye kimse kalmamış ortada. Biyolojik anlamda hayatım devam ettirenlerin de adlan değişmiş.

Yani samurai sınıfı toplu bir harekete geçmiş, toplumda bir dönüşüm başlatmış. Bunun sonucunda —ve çok uzun bir süre geçmeden- samurai sınıfı ortadan kalkmış.

Bu ikinci paradoks da tuhaf bir şey değil mi? Tarihte çok benzeri var mı böyle bir olayın?

Belki bu iki paradoksu üst üste koyarak bakarsak, olayın bütünü bir “paradoks” olmaktan çıkıyor. Aslında, 1868’i izleyen, çoğu bir hayli dramatik, olaylan ve girişimleri bir arada ele aldığımız zaman, bu akış bize işin başından beri müthiş bir plan olduğu ve bunun çok disiplinli bir gidiş içinde yürürlüğe konduğu görünümünü de verebdir. Bunun böyle olduğu kanısında değilim. Janet Hunter de aynı şeyi söylüyor:

Bu dönemde Japonya’da değişimlerin hızı o kadar yüksekti ki baştan oluşturulmuş bir planın adım adım uygulandığı tek-çizgili bir ilerleme olduğu gibi yandtıcı bir izlenim de edinilebilir. Amaçlar çok genel anlamda tutarlı olabilir ve bir-çoklannca paylaşılabilirdi, ama ilerleme kesintili ve düzensizdi, birçok anlaşmazlık patlak veriyordu ve Meici döneminin başında yer alan önderlerin, kendi politikalarının uzun vadeli sonuçlannı o zamandan görmeleri imkânsızdı (Hunter, 1990: 8).

Bence de, süreç bir kere başlamış, başladıktan sonra da kendi gereklerini dayatmaya koyulmuştu. Gidiş, bana, arabacının adara hâkim olduğu değd, adarın arabayı ve arabacıyı çekip götürdüğü bir gidişi düşündürüyor. Ama bunun büsbütün “başıboş” bir gidiş olduğunu da söylemek istemiyorum. Arabacı gerekli -ve kritik-anlarda dizgini tam da gerektiği gibi kasma veya gevşetme becerisini gösteriyordu. Japon modernizasyonunun biraz değişik anlamda şaşırtıcı yanı da budur: Bu ustalığı nereden, nasıl öğrenmişlerdi? Buna da Ruth Benedict’in varolanlar arasmda daha inandırıcı bir cevap verdiği, daha doğrusu, cevabın bulunabileceği yönü daha iyi gösterdiği kanısındayım: “[Meici döneminin devlet adamları] görevlerini ideolojik bir devrim gibi hiç görmediler. Bir iş olarak ele aldılar. Tanımladıkları hedef, Japonya’yı ciddiye alınması gereken bir ülke haline getirmekti. İkonoklast filan değillerdi. Feodal sınıfı alçaltmak, yoksullaştırmak gibi bir işe girişmediler. Büyük nimetler sunarak rejimin hizmetine çekmeyi tercih ettiler” (Benedict, 1989: 79).

Ben de bu adamları ciddi “toplum mühendisleri” olarak görüyorum. “Toplum mühendisi” olmaya özenen birey ve zümreleri sık sık görmeye alışığız da, “başarılı” olanını pek fazla göremeyiz. Japon mühendisler bayağı başarılıydı. Amaçlan belli - Benedict’in (1989) söylediği gibi bir şey. Araçlar ve yöntem henüz bir hayli belirsiz, ama el altında geleneksel bir Japon üslûbu, “pragmatizm” var. Öyle ki, samurai ile çıktığınız yolun ilerisinde gördüğünüz yeni olgular bu işin samurai ile götürülemeyeceğini gösteriyorsa, hemen onlardan vazgeçiyor, uygun olan araçla devam ediyorsunuz.

“İdeoloji” aslında var, ama geri planda, örtük. Batı düşmanı Yo-şida’nm Batı’yı yenmek için Batı’yı çözme tutkusu gibi, derinde bir yerde duruyor. Japon disiplini, amaca ulaşana kadar onu böyle gizli tutmaya yatkın.

Girişimin başansının sim, çok dar bir kadronun elinde yürütülmesi de olabilir. Gene Hunter’a kulak verelim:

Belli ki, amaç, kitlelerin ayaklanması anlamında popüler bir devrim değildi, ama popüler hoşnutsuzluk da yaygın, meşru ve çok zaman açıkça ortadaydı: İktidann el değiştirmesinde rol alanlar 1868’den önce de, yıllar sonra da, bu hoşnutsuzluktan kendi adlanna yararlanmaya kalkışmadılar. Devrim olsun, onu izleyen dönüşümler olsun, küçük bir seçkinler grubu tarafından gerçekleştirildi (Hunter, 1990: 10).

Dar kadro, yaptığı şey neyse, onu daha uyumlu bir biçimde yapabilir, bu nedenle de “başarılı” olur. Söz konusu “dar kadro” militarist bir Japonya yaratma işini büyük bir başarıyla gerçekleştirdi.

Şimdi, yukarıdaki “paradoks”a yeniden dönebiliriz: Bu dar kadro içinde feodal soylular var, genişleyen kadrolara geldiğimizde gene birçok samurai görüyoruz. Ama, önceki bölümde anlattığım yöntemlerle (sımfı devletten maaşa bağlayıp sonra maaşı kesmek, kılıç taşımayı yasaklamak vb.) samurai sınıfını tasfiye ediyorlar. Sınıf olarak tasfiyeye uğrayan onca samurai’den bazdan da modem ordunun saflannda yerlerini alıyor.

Özellikle bu bakımdan Japon modernizasyonu benzersiz görünüyor. Genellikle bunun gibi uzun süre varolmuş askerî sınıflar ilerici değil muhafazakâr bir rol oynar. Osmanh düzeninin yeniçeri sorununu 1826’ya kadar çözememesi onun modernizasyonunun yavaşlığına, Rusya’da Petro’nun Streltsi’yi tasfiye etmesiyse orada Batılılaşma’nm çok daha hızlı yürümesine katkıda bulunmuş olmalıdır. Ama sonuç olarak, her iki ülke de, modemizasyon-lanm, muhafazakâr askerî sınıfı tasfiye ettikleri zaman başlatabildiler. Vaka-i Hayriye’den sonra etkili bir yeni askerî sınıfın oluşması, hele Japonya’ya göre, çok daha uzun zaman aldı. Ama Osmanh modernleşmesi ancak bundan sonra hızlanabildi. Bu “zaman alma” durumu, Osmanh ve Prusya örneklerinde birbirine daha yakındır. Japonya’da her şey bir anda ve hep birlikte yürüyüp gitti. “Vaka-i Hayriye”yi yeniçerilerin yaptığını düşünün, diyeceğim, “Japon mucizesi”nin özgünlüğünü anlamak için.

Yeni ordu içinde eski samurai kastından kaç kişinin bulunduğu konusunda istatisdk veriler varsa, bunlan bilmiyorum, okuduğum birçok kitapta böyle sayısal verilere rastlamadım. Bu oranın bir hayli yüksek çıkması benim için şaşırtıcı olmayacaktır. Ama asıl önemli olan, bu yere gelmek için geleneksel samurai özelliklerini terk etmiş olmalandır. Bu işlemin başanyla tamamlandığı, yüzyıl sonlann-da çıkan samurai ayaklanmalannın modern ordu tarafından etkili bir biçimde bastınlmasından anlaşılır. Bu, modem ordu safına geçen samurai’nin, geçmeyenleri imha etmesi olarak yorumlanabilir.

Öte yandan, bu yeni ordunun tabanını zaten Japon köylüleri oluşturuyordu. Avrupa’da 19. yüzyıl başında gerçekleşen durum, yani geliştirilmiş tüfeklerle donatılmış kalabalık halk ordula-n, yüzyıl sonunda Japonya’ya da geldi ve Batı’da geliştirilen askerlik yöntemleri orada da başarıyla uygulandı. Hayatlarını daha çok ateşli-silâh-öncesi sdâhlan kullanmayı öğrenmekle geçiren samu-rai’nin silâhlan da, becerileri de silinip gitti.

Ordunun iktidarı ele geçirmesi

Otuzlann bu belirleyici olayını kavramak için, Japonya’da iktidarın geleneksel yapılanmasına, söylenmiş bazı sözleri tekrarlamak pahasına, bir kere daha göz atalım.

Japonya’da bilinebilen en eski zamanlardan beri imparator vardı ve imparatora bir çeşit kutsallık atfediliyordu. Gelgelelim, bu “kutsal” imparator, belli ki bu özelliğinin de bir sonucu olarak, gerçek iktidann, somut güç mekanizmalannın uzağında duruyordu. Go-Daigo gibi bu görünmez bağlan parçalayarak yetki kullanmak isteyen imparatorlar, Japon tarihinin sık görülür bir fenomeni olmamıştır. “Tannsallık” niteliğini korumak için, bu şifada anılan kimsenin insanlarla sık sık yüz yüze gelmesini önlemek gerektiğine, “yanlış yapma” ihtimalini azaltmak için de gene aynı şekilde bir uzaklığın korunması zorunluğuna daha önce değinmiştim. Osmanh tarihinde de, Kanunî Süleyman zamanında sarayda bir çeşit işaret dili geliştiği, padişahın çok özel durumlar dışında ağzını açıp konuşmadığı, özellikle elçi kabullerinde ses çıkarmadığı gibi hareket de etmediği bilinir. Bunların hepsi, yüce hü-kümdan sıradan insanlardan ayıracak, çok yüksek bir yere oturtacak teknolojilerdir.

İmparatorun bu yüceliğini korumak üzere şogun kurumu yaratılmıştı. Bu süreci yeterince izledik: bir yanda kutsal ve tannsal ve eylemden uzak imparator, öbür yanda her türlü yetkiye İmparator adına kullanmak üzere sahip olan şogun.

Bu kurumun nasıl lağvedildiğini de gördük. Şogun kurumu ortadan kalktı, ama temel mantık da, onu yansıtan temel yapı da değişmedi. Satsuma ve Küşü’den gelen, gene samurai kökenli bir aristokrasi, Genro adındaki kurul yoluyla, şogunun tek başına kullandığı yetkileri üsdendi. Bu dönüşümle birlikte İmparator aşın ve abartılı bir biçimde göklere çıkanldı; ama eline verilen iktidarda çok önemli bir artış olmadı. Böylece, Japon “modernizasyonu”, Japonya’nm yüzlerce yıllık geleneğe dayanan siyaset ve iktidar felsefesini çok fazla değiştirmedi.

Japonya’nm “modernleşme” tarihim bir “demokrasi tarihi” gibi görmenin imkânı yoktur. Demokrasi zaten bu süreç içinde istenir bir şey, ulaşdacak bir hedef vb. değddi. Bir yerlerden işin içine demokrasi sızmaması için tedbirler alınmıştı. Bu durumda, modernleştirici kadroyu böyle bir eksiklikten ötürü eleştirmek pek anlandı olmayacaktır. Demokrasiyle ilgilenmemeleri, uzun boylu bir düşünceye, düşünsel bir seçime de dayanmıyordu. Dünyalarında böyle bir şeyin yeri yoktu; olması çok şaşırtıcı olurdu. Yapmak istedikleri şeyi ne derecede gerçekleştirdiklerim, “başarılarının ölçütü” olarak ele almak, daha sağduyulu bir değerlendirme yöntemi olacaktır ve bu çerçevede başarı dozunun bayağı yüksek olduğunu kabul etmek gerekecektir. Japonya bugün de bu dünyanın önde giden ülkelerinden biri. Bu haran karılmasında, o kurucu kuşağın payı büyüktü.

Ama yaşlan geldi, öldüler. Dediğim gibi, bir “vârisleri” yoktu. Kim olabilirdi bu vâris? Arızasız işleyen bir parlamenter rejim kursalar, rejimin yerine oturmuş mekanizmalan onlann ölümünden sonra da düzeni devam ettirirdi. Ama böyle bir şey istememiş, kurmamışlardı. Bir orta sınıf oluşmaya başlamıştı, ama bunun üyeleri, Japonya’yı başanya taşıyacak büyük ordunun, “işadamı” sınıfının erleriydi. Başka bir şey görecek, yapacak durumda değdlerdi. Yönetim deneyimi edinmiş bir siyasî sınıf da yoktu.

Kim vardı? Tabii ordu vardı. Ordunun da Genro’nün gerçek vârisi olup olmadığı tartışılır. Bu sıfatı hak ettiğini gösteren birçok özellik gösterilebilir. Ama oralara hiç gelmeden, gerçekten örgütlü tek güç olduğunu söyleyince, tartışma zaten sonuçlanır. Yüz-yıllann geleneği ve yapısı ortada: kutsal imparator ve onun adına yetki kullanan şogun, sonra da Genro. Bunlar ikisi de şimdi ortadan kalkmışsa, birinin gelip bu boşluğu doldurması gerekiyor. O “biri”nin kim olacağı dâ belli.

Böylece, “kumanda”, gerçek anlamda ordunun eline geçti. Bu zaten ülkenin genel gidişine (yayılma özlemi vb.) uygun düşüyordu; öte yandan, genel gidişin bu damgayla damgalanmasmda, kumandayı ordunun ele geçirmiş olmasının da payı vardır.

Omura Masaciro (1824-69) daha Perry gelmeden tıp öğrenmiş ve Batı tarzı eğitim almış Küşü’lü bir aydındır. Restorasyonla birlikte Askeri İşler Bakanlığı’na getirildi. Herkese askerlik sistemini kurup sınıf olarak samuraiyi ortadan kaldırmaya girişti; bunun karşılığı bir samurai tarafından öldürüldü. Bitmez tükenmez suikastlar listesinde bir ad daha. Modem Japon ordusunun kumcusu sayılır.

Hükümetleri gene siviller kuruyordu. Ama varolan hukukta kara ve deniz ordularına (kara ordusunu genellikle Küşü, Deniz’i ise Satsuma kurmuştur) çok önemli belirleme imkânı tanıyan maddeler vardı. Kabinede ikisinin de birer bakanlıkla temsil edilmesi zo-runluğu bulunuyordu. Ama başbakan istediği kişiyi bu mevkilere getiremiyordu. Çünkü kara ve deniz komutanlarının izni gerekiyordu. Komutanın izin verdiğinden başkası atanamadığı, bakanlık boş kalınca hükümet kumlamadığı için, başbakanın komutanlarla anlaşmak dışında bir çaresi yoktu. Bu yalnız kimin bakan olacağı konusunda anlaşmak da değildi. Komutan, hükümet ugula-malannda herhangi bir şeyden hoşnut kalmamışsa, bakanı çekebiliyordu.

Bu, dediğim gibi, somut yasayla askerlere tanınan çok önemli bir ayrıcalık. Ama böyle yasada, falan maddede yazılı olmaksızın, ordu zaten toplumda en prestijli kurumdu ve böyle olmasının gereği hakkında son derece geniş bir toplumsal konsensüs hüküm sürüyordu. Bunlara rağmen, komutanlar zaman zaman yasa maddelerini anlattığım biçimde kullanmaktan da geri durmadılar.

Genel dumma böylece egemen olan ordu, Genro’dan devraldığı iktidan Genro kadar başanlıbir biçimde kullanabildi mi? 1945, bu sorunun cevabım veriyor. Bu iktidann ürettiği sonuç 1945 olduysa, bir “başarı”dan söz etmek saçmalaşır. Ayrıca, yenilgiyi atom bombası gibi biraz “anzî” görünen bir etkene bağlamak da doğru bir açıklama değildir. Japonya, bu bombalardan önce yenilmişti. Kör bir inatla direnişini sürdürebilirdi. Ama sonunda gene yenilirdi, zaten olan olmuştu.

“Kurucu kuşak”larda buna benzer durumlara rastlanz. Çeşitli yazılanmda, Türkiye’nin modernleşmesini izlerken 1890-1910 arası kuşağın entelektüel başansına değinirim. Japonya’nın bu ilk kuruculan, yani Genro, hayatın her alanında modernleşmeyi başlatmak ve aynı zamanda sağlam bir zemine oturtmak gibi bir yükümlülükle karşı karşıya kalmışlardı. Ordu yeniden kurulurken sanayi başlatılacak ve bunun örgütlenmesi yapılacak, toprak ve tanm somnlanna yeni düzenleme getirilecek, yepyeni bir hukuk oluşturulup buna uygun siyasî kurumlaşmanın gerekleri yerine getirilecek -ve bunun gibi daha bir yığın iş. Batı’yı anlamak için çalışma da cabası. Onlan izleyen askerler tek-yanlı bir kariyer içinde yetişmiş ve bu tek-yanlılığı bir meziyet sanan sıradan adamlardı. Dünyada her şeyin cevabımn kendi meslekleri olan askerlik içinde bulunacağına inanmışlardı. Böyle olunca, yaptıklan her şey, toplumun militarizasyonuna ekleniyordu. Bunun getireceği kaçınılmaz daralmanın (zihnin daralması) bir zaman sonra o toplumun felâketi olacağını göremiyor, düşünemiyorlardı.

Üstelik, kendi mesleklerinin alanı içinde önemli başansızlıkla-n vardı. Bir kere, doğru strateji kuramadıklannı, askerî güç, dayanıklılık vb. hesaplannı iyi yapamadıklannı söylemek gerekiyor. Ola ki 1905’te Rusya’yı yenmenin sarhoşluğundan bir türlü kurtulamamış ve kendi güçlerini abartmişlardı. Pearl Harbor’dan sonra Amerika’nın belinin kmlacağına inandıklan izlenimini veriyor davranışlan. Önemli hammaddelerde Japonya’nm dışa bağımlı bir ülke olduğu bir sır değildi; ama bu da onlan durdurmadı. Belli ki, kısa süre içinde sonuç almayı umuyorlardı.

Ama bundan çok daha önemli kusurlan ya da beceriksizlikleri kendilerinin de en fazla önem verdiği alanda, ordunun disiplini alanında ortaya çıkmıştır. Bu bir oyun, bir “bahane” miydi? Yani yukandakiler aşağıdakileri provoke edip sonra da “Genç subaylar rahatsız,” mı diyorlardı, hâlâ cevabını bilmiyoruz. Öyle değilse, birtakım deli bozuk adamlann şovenist aşırılıklannm ardından sürüklenip gittilerse, bütün afra tafralanna rağmen inanılmaz derecede kof adamlar olduklanm söylemek gerekecektir. Klasik Frankenstein örüntüsü burada da tekrarlanmış olabilir: Çağımızda, yaratıcısının denetiminden çıkan canavar masalına en iyi uyan olgu, milliyetçilik olmuştur. Japon general ve amiralleri de kendi yetiştirdiklerine kurban gitmiş olabilirler. Ama öyle veya böyle, bunun da bir “askerlik başarısı” olmadığı belli.

Bunlann yanı sıra, “kriminal” denecek davranışlara karşı aldı-nşsızlıklarım, vurdumduymazlıklannı vurgulayayım. Pearl Har-bor’un habersiz, savaş ilanı olmaksızın basılması ciddi bir savaş suçuydu. Ama bunun dışında, işgal altında bulundurdukları bölgelerde yaptıklan, siyasî gaddarlıklannm yanı sıra yerli kadmlann ırzına geçmek gibi utanç verici eylemleri, savaş tutsaklanna karşı davranışlan ve bu arada Nanjing Kıyımı gibi akılcı bir gerekçesi olmayan hunharlıklan askerlik ahlâkına sürülmüş büyük lekelerdi. Düşmanlarına bunları yaparken kendi yurttaşlarına, çocuklarına sürekli kendim öldürmeyi salık vermeleri, biraz sonra, üzerinde daha çok ayrıntıyla duracağım ayn bir habaset örneğidir ve ötekilerle uyumsuz olduğu da iddia edilemez.

Son olarak, ordu içinde yaşattıktan hayat tarzı üstüne de birkaç cümle ekleyeyim. Bu, dolaylı olarak “genç subaylar” konusuyla da ilgili sayılabilir. Ama tepedeki generallerin de elbette bddiği ve teşvik ettiği bir şeydi.

Dövüşkenlik değerleri üstüne kurulmuş ve yalnız erkeklerden meydana gelen örgüdenmelerde, oranm ölçülerine göre “üst” konumunda olanlann “ast” konumundakilere eziyet etmesi sık sık görülen bir durumdur. Japon ordusunda bunun bayağı ileri aşamalara vardınldığı anlaşılıyor. Özellikle meslekten subayların (daha çok da bunlann gençleri) “yedek subay” konumundakdere sürekli ve sistemli işkence uyguladığı görülüyor. Şiddetli dayak çok sık rastlanan bir durum. Anlamsız, gereksiz yere sert disiplin cezalan, kolektif cezalandırmalar gırla gidiyor. Tabii bunlann yanında sözle hakaret, sövgü eziyetten bile sayılmıyor. Savaşın bitiminde bu subaylardan bazdan asdan tarafından vurulup öldürüldü.

Bu davranışlara göz yumuluyordu, çünkü bunlar inşam “erkekleştirecek”, dolayısıyla daha iyi “savaşçı” olmasını sağlayacak bir eğitimin öğeleri olarak görülüyordu. Elias’m Almanya’daki düello kulüpleri için anlattığı kepazeliklerin benzerlerini burada da görüyoruz (tabii onlann Almanya’da üstelik üniversitede yapılıyor olması daha da tuhaf). Benzer yapılar, benzer sonuçlar üretiyor.

Japon militarizminin ana çizgileri

Japon-modernleşmesi Meici (Aydınlanma) Restorasyonu ile başladı.

Yukandan aşağıya, bir askerî seçkinler grubu eliyle yürütülen bu hareket, benzer harekeder gibi, birtakım ideallere, bazı soyut değerlere dayandmlmalıydı. “Millet” gibi kavramlar, Batı dünyası dışında kalan toplumlarda henüz “sürükleyici” olma özelliği kazanmamıştı, çünkü geleneksel kültür böyle kavramlar üzerinden kurulmamıştı. Okuryazarlığın, matbaanın etkili olmadığı toplumlarda kısa süre içinde bu gibi soyut kavramlann içine değer boca etmek de kolay bir iş değildi. “Millet” kavramının Türkiye’de belki bugün bile milliyetçilerin istediği heyecanlan yaratmaması gibi konulara değineceğiz. Ama bunlar zaten çok iyi bilinen, çok konuşulmuş konular.

Bu gibi sorunların Japonya’da büsbütün farklı bir şekilde yaşanmasına imkân yoktu. Bu koşullarda, kurucu seçkinler, bu manevi yükü imparatora yüklemeye karar verdiler. Japon tarihinin imparatoru, öyle kanlı canlı çağnşımlan olmasa, biraz gölgede kalan bir karakter olsa da, gelenekte yeri ve saygınlığı olan biriydi (örneğin Komodor Perry, ikinci gelişinde de, ültimatomlar verdiği bu ülkenin bir “imparator”u olduğundan habersizdi). “Millet” gibi, henüz oldukça içi boş bir kavram yerine “imparator” üzerine yapılacak bir yatırım daha gerçekçi olabilirdi. Böyle yaptılar. Res-torasyon’dan sonra bütün eğitim sistemi bu yeni “imparator” kültünü geliştirdi. Bütün Japonlan toparlayan, onlan bir “millet” yapan, onlara her şeyin doğrusunu gösteren, imparatordu. O milletin ataşıydı. Ona mudak bir itaat bağıyla bağlanmak gerekiyordu. İmparator, bu “tapınma” atmosferinde, Almanya’daki I. ve II. Wil-helm’den de fazla bir mudak otorite haline getirildi.

Milliyetçilik, evet, normal olarak “millet” kavramına dayanır. Ama buna çok daha alışık toplumlarda bile (Almanya, İtalya vb.) belirli konjonktürlerde o “millet” kavramına biçilen bütün değerler aym zamanda bir insanla da özdeşlenmiştir (Hider, Mussolini vb.). Bu durumlarda, çok etkin, gördüğümüz, dinlediğimiz bir önder, yığınlân arkasına takar. Japon imparatoru, “kutsallık” iddiasından ötürü, onlar gibi fazla ortalıkta dolaşmamak, görünmeme-liydi. Japon toplumu ve önder seçkinler, kide psikolojisi açısından en uygun dozlan, biçimleri buldular.

Bu noktada, bölümün başında sözünü ettiğim Ruth Benedict’e dönüp bir daha bakalım.

Amerikalılar (ve bütün dünya) Japonlann savaşma inadına, ölüme metelik vermeyen tavnna, ancak yanm giztenebilen bir hayranlıkla bakıyordu. Tamam, yenileceklerdi; ama yenildikten sonra nasıl davranacaklardı?

Benedict doğru cevap verdi. “Korkmayın, teslim olacaklar, olduktan sonra da sorun çıkarmayacaklar,” dedi. Japon ulusal karakterini hem “kitabî” yöntemlerle çalışmış, hem de savaş tutsak-lannı fiilen gözlemleyerek bazı sonuçlara varmışa. Somut tarih de Ruth Benedict’i haklı çıkardı.

Onun için biz de Benedict’i bu yargıya yönelten etkenleri onunla birlikte izleyelim. Çok kısaca özedersek şöyle bir şey: Japonlar “total” bir sistem yaratmışlardı ve her Japon’un zihnindeki “totali-te” son kertede imparatora dayanıyordu. İnsan “total” itaade bağlandığı insana, nesneye, kavrama vb. aynı zamanda “şüpheci” bir gözle bakamaz. İtaat ilişkisinde, emrin içeriğinden çok itaat kısmı önemlidir. İmparator “teslim olun” derse, Japonlar teslim olur, niçin teslim olduklarını, imparatorlarının onlara niçin böyle bir emir verdiğini uzun boylu kurcalamazlar.

Ama tabii her şey bu kadar basit değil. Japon ordusu pek tutsak almıyor, tutsak olacakları öldürmeyi tercih ediyordu (bir başka kabarık savaş suçu). Kendi askerlerine de tutsak olmaktansa ölmelerini söylüyordu. Yaralılara bakmak âdeti de gelişmemişti. Geri çekilirken kendi yaralılarım vurup gidiyorlardı. Aşırı milliyetçi Kodoha’nın önderi General Araki “Bizim ordumuzda ricat ve teslim olma yoktur,” diyordu: “Yabancı askerler için ellerinden geleni yaptıktan sonra teslim olmak kabul edilir bir davranıştır. Ama bizim geleneksel Buşido’muza göre kaçmak ve teslim olmak en büyük utanç demektir ve bir Japon askerine yakışmaz” (Huntington, 1981: 129).

Bunun için, tutsak düşen Japonlar da kendilerini pek adamdan saymıyor, direnmiyor, başkaldırmıyor, tersine, uzlaşıyor ve yardımcı oluyorlardı. Aralarında Amerikalı pilotlara hedef gösteren bile vardı. Ama bu tip davranışlan, bilinçli bir “ihanet etme” havasına girerek de yapmıyorlardı. Buna belki “yenilgiyi centilmence kabul etmek” bile denebilir. Ama bu da epey “Batılı” bir kavram olur. Nitekim, Japonya teslim olduktan sonra toplumun genel davranışı bu anlatılan doğrultuda oldu. Ruth Benedict tutsak-lann varoluş biçimlerini gözlemleyerek belirtilen sonuca varmıştı.

Ancak bütün bu durumun çok daha derinlere inen karmaşık bir yapılanması vardı. Burada, gene Restorasyon öncesi çağlara, feodal ideoloji içinde biçimlenmiş değerlere gitmemiz gerekiyor. Feodalizm, dünyanın her yerinde, hiyerarşi demektir. Japonlann da oldukça karmaşık bir hiyerarşileri vardı. Herkes, bu hiyerarşiler içinde kendisine uygun bir yerde durmalı ve durduğu yerin gereklerini yapmalıydı.

Temel ilişki, aile içinde olandı. Bu, toplumda çeşitli “yerler” dolduran insanlann birbirleriyle kuracaklan ilişkilere de ışık tutuyor, yol gösteriyordu. Ataerkil Japon toplumunda aile tabii babanın çevresinde örgüdenir. Ama bundan öte, erkek cinsinin mudak bir önceliği vardır. Birçok bakımdan simgesel olan banyo ritüelin-de ilkin baba yıkanır - ama onun terk ettiği tekneye, havuza, neyse ona (çünkü herkes aynı suda yıkanıyor), babadan soma da anne girmez. Hayır, erkek çocuk(lar)dan sonradır sırası. En son da, kız çocuklar.

Aile üyeleri arasmda on denilen bağ vardır. Tam karşılayacak kelime bulmak zor, ama şimdilik bunu az çok karşılayacak bir kavram olarak “borçluluk” diyelim. Her mümin Hıristiyan’ın bu dünyaya “ilk günah”ı taşıyarak gelmesi gibi, Japonlar da on’la, borçlu olarak doğarlar. En baştan, doğmalarını anne ile babaya borçludurlar. Yaşadıkça, büyüyünce olan, yapılan her şey de bu deftere yazılır. “Erdemli hayat”, bunları ödemek demektir. Ama bu da, “ödeme” kelimesinin içerdiği maddiyatçı çağrışımlardan tamamen uzak, manevi bir ödeme biçimi, bir bağlanma biçimi olmalıdır. Borç para aldık, ödedik, bitti. Ama bu ilişkide bu borç ödemekle bitmez, çünkü zaten nicelik halinde ölçülemez. “Arigato”, “sumimasen" gibi teşekkür kelimeleri aslında hep bu borçlanmayı anlatır: biri, “ah bu güç şey”, öbürü, “ah bunun sonu yok” anlamına gelir; yani biri birine on vermiştir ve öteki bunun altında ezilmektedir. On alıcısı “edilgen alıcı”dır -doğan çocuk gibi, onun yapacağı bir şey yoktur. Ama on’un ödenmesine gelince etkin olmalı, kendisine verilenleri ödemelidir. Bu ödemenin adı da gimu’dur. Bunlara bağlı olarak bir de giri vardır. Bu bir “borç” tan çok bir yükümlülüktür ve neredeyse varoluşsal bir durumdur, çünkü yaşamak bu yükümlülüklerle donanmak demektir. İnsanın dünyaya karşı giri’leri olduğu gibi, kendine karşı giri’leri de vardır. Böylece gerçekten karmaşık bir ilişkiler ağı çıkıyor ortaya. Bunun ayrıntı-lanna girmeden önce önemli bir tarihî sıralamaya dikkat çekeyim.

Temel ilişki biçiminin ailede başladığını söylemiştim. Feodal Japonya’da bu temel biçim, bir de, efendi-köylü, soylu-sıra-dan adam, komutan-asker gibi hiyerarşik ilişkilerde yeniden-üre-tiliyor, böylece, ailenin dışında, toplumun yaşama biçimim belirliyordu. Ama Restorasyon sırasında ve tabii sonrasında bütün bu sistem imparatora göre yeniden düzenlendi. Bu, yoktan var edilen bir şey değildi. İmparator hep vardı ve saygı hep gerekliydi; ama imparatorun varlığı somut hayatta çok gerçek bir şey değildi. Kimsenin görmediği, uzaklarda bir kişiydi imparator. Şimdi, fiilen daha görünür hale gelmemesine rağmen, her yerde onun adı geçiyordu ve bütün bu borçlar, yükümlülükler silsilelerinin başında imparator bulunuyordu. Yani, Japon zihniyet dünyasında önemli bir değişim gerçekleştirilmiş, dünyayı algılamanın olsun, ahlâkî vecibeleri algılamanın olsun, kalıplan, imparator-merkezli yeni bir kalıba dökülmüştü. Japon kurucu seçkinleri, muhtemelen pragma-tik nedenlerle, geleneksel ideolojiyi fazla hırpalamamak, insanlara ideolojik travma yaşatmamak için ellerinden geleni yapmış, geleneksel kalıplardan mümkün olduğu kadar yararlanmaya çalışmışlardı. Bu bakımdan, örneğin Türkiye’deki gibi derin bir ideolojik buhran yaratmadılar ve bu da başanlı olmalanna katkıda bulundu. Ama bu çapta bir dönüşümün hiçbir sarsıcı etkisi olmaması da düşünülemezdi. Japonya’da bu da yeterince görüldü. Yükümlülüğün yöneldiği merci büyüdükçe, yükümlülük de büyür. Emi-ko Ohnuki-Tiemey (2002) ileride daha geniş tartışacağım kitabında bunun “İmparator için ölme” noktasına nasıl getirildiğini çok iyi anlatıyor.

Ruth Benedict’in bu on, gimu, giri ilişkileri hakkında çıkardığı şema 457. sayfadadır (Benedict, 1989).

Böylece, bazılarını zihnimizde canlandırmakta güçlük çekeceğimiz bir dizi görev, ödev, yükümlülük ortaya çıkıyor. Şimdi Japon kültüründe hiç eksik olmayan o ağır trajik atmosferin nedeni de bu ödevler ve görevlerdir veya bunlardan ileri gelen olaylardır. Bu, şüphesiz, yalnız Japon kültürüne özgü bir durum değildir. Her zaman tragedya, değerlerin çatışmasından doğar. Kreon dövüşmeyi yasaklamış, bunu dinlemeyip dövüştükleri için Antigone’nin iki kardeşini idam ettirmiştir. Yasalar, idamla cezalandmlmış suçluların normal cenazeyle gömülmesini yasaklar. Antigone, kralın yasasına uymakla yükümlüdür. Ama kardeşlerine de saygıdeğer bir cenaze töreni sağlamakla yükümlüdür. Böylece, bu özel durumda, yurttaş ve kardeş yükümlükleri (Japonca söylersek giri’ler) çatışıyor ve buradan tragedya doğuyor.

Bütün Japon toplumu için değil, ama Japon soylu sınıfı için bu bir intihar durumudur. Vicdanının dediğini yapar ve intihar eder Japon soylusu. Soylu olmayanlann, soyadı kullanma hakkı olmadığı gibi, seppuku yapma hakkı da yoktur. Belki sefalet bazen bir işe yanyor.

Japon yükümlülükleri ve karşıtlıklarının şemaik tablosu

I. On: edilgin biçimde edinilmiş borçluluk ya da yükümlülükler: insan bir on alır; insan bir on kuşanır: yani, on, edilgin alıcı açısından bir yükümlülüktür.

Ko on. İmparatordan alınan on.

oya on. Ana babadan alınan on.

nuşi no on. Beyden alınan on.

şi no on. Öğretmenden alınan on.

insan hayatı boyunca temas edilen herkesten alınan on.

Not: On alınan bütün bu kimseler alan insanın on cin'i, yani “on-kişi"si olur.

II. On’un karşılıkları, insan bu borçları "öder", bu yükümlülükleri on-kişisine geri verir. Yani bu yükümlülüklere etkin bir ödeme açısından bakmalıdır.

A. Gimu. Bu yükümlülüklerin en dolgun biçimde ödenmesi bile ancak kısmî bir ödeme olabilir ve bir zaman sının da yoktur.

çu. imparatora karşı ödev, yasa, Japonya.

ko. Ana babaya ve atalara (ve dolayısıyla, soya) karşı ödev.

nimmu. İnsanın işine karşı ödevi.

B. Giri. Bu borçlar alınmış iyiliğe göre matematiksel bir eşdeğerlik içinde geri ödenmelidir ve zaman sınırı vardır.

1. Dünyaya karşı giri.

Beye karşı ödevler.

Aileye karşı ödevler

Alınan on’dan ötürü akraba olmayanlara karşı ödevler; örneğin alınmış para, bir iyilik, bir iş katkısı gibi şeyler.

Çok yakın olmayan, amca, hala, yeğen, kuzen gibilerine karşı ödevler. Bunlar, onlardan alınmış bir on için değil, ortak atalardan ileri gelen borçlardır.

2. insanın kendi adına karşı giri. Bu, d/e Chre’nin Japon biçimidir. [“Onur" veya “izzet-i nefis" diyebiliriz]

Kişinin hakarete ya da başarısızlıkla suçlanmasına karşı namını “temizleme” görevi. Yani karşılık verme ya da vendetta görevi (M.B. Bu hesaplaşma bir saldırganlık olarak görülmez).

Kişinin hiçbir (profesyonel) başarısızlık veya bilgisizlik iddiasına izin vermeme görevi.

Japon yükümlülüklerini, yani saygılı davranış, hayattaki konumunun ilerisinde yaşamaktan kaçınma, uygunsuz durumlarda herhangi bir duygusal gösteriden kaçınma gibi özellikleri yerine getirme görevi.

Şimdi, bu çatışan yükümlülükler, Antigone örneğinde olduğu gibi, bey ve aile değerlerinin çatışmasından doğabilir. Ama insanın kendi onuruna karşı yükümlülüğü de hiyerarşik konum arasındaki çatışmalara daha sık rasdanır. Önceki bölümde “47 Ronin” hikâyesini anlatmıştım. Bunun başında Asano gülünç düşürülmesine kızıyor ve üstünün suratına kılıcım çalıyor. Bu, tamamen o kategorideki bir giri sorunu. Sonra da, şerefini temizlemiş olarak, kendini öldürüyor. Bundan sonraki kısımda, Ronin’in, kendi beylerinin intikamını almak için yüksek rütbeli adamı öldürmelerini ve toplu intiharlarım görüyoruz.

On’un, giri’nin bu derece önemsenmesi, bu tragedya havasını yaratıyor. İnsanlar normal olarak zihinlerinde bu gibi yükümlülüklerin bir hiyerarşisini kurarlar. Epey farklı bir alandan bir örnek vereyim: Kanser olmuş hastalardan hastalıklarını saklama âdeti çok yaygındı, hâlâ da uygulanıyor. Şimdi bu “yalan söyleme” kategorisine giriyor ve hepimiz yalan söylemenin kötü bir şey olduğunda hemfikiriz. Ama dediğim durumda, “hastanın iyiliği için” türünden değerlendirmeler işin içine giriyor ve “bu durumda buna yalan söylemek denmez” diyoruz; kimse nevroz geçirmeden, vicdan azabı duymadan bu iş böylece kabul ediliyor.

Japonlar ise on konusunda daha tavizsiz davranmak üzere kurulmuşlar. Dolayısıyla genel olarak şiddet, ama bunun içinde kişinin kendine şiddet uygulaması, yani intihar, bir çevrede çok sık görülen bir olay.

Benedict anlatıyor:

Ödünç para alan bir kişi, bundan bir kuşaklık zaman öncesinde, ‘Zamanında geri ödeyemezsem herkesin alay konusu olmaya razıyım,’ derdi, alışılmış bir şeydi bu. Ödeyemezse, gerçekten de alay konusu olmazdı; Japonya’da böyle suçluların halka sergilendiği boyunduruklar hiç olmadı. Ama borçlar yeni yıl öncesinde temizlenmelidir; yeni yıl gelmiş ve para ödenememişse, borçlu ‘adını almak’ için intihar edebilirdi. Her yılbaşı gecesi hâlâ böyle bir dizi intihar olur (Benedict, 1989: 151).

Görüldüğü gibi, adamlar bazı şeyleri gerçekten ciddiye alıyor. Demek ki bizim “çek-senet mafyaları” Japonya’da işsiz kalırdı.

Benedict devam ediyor:

Her türlü profesyonel bağıtlanma insanın adına karşı giri’si-ni devreye sokar... Örneğin, okullarında çıkan (ve onların sorumlusu olmadığı) yangın, her okulda asılı olan imparatorun resmine zarar verdiği için intihar eden başöğretmenlerin uzun bir listesi vardır... Törende imparator fermanlarından birini, örneğin eğitim üstüne ya da askerler ve denizcilere hitap edeni okurken dili dolaşıp kelimeyi yanlış telaffuz ettiği için intihar ederek adını temizleyen kişilerin hikâyeleri de ünlüdür... (Benedict, 1989,151)

Oğluna bilmeden imparatorun adını taktığı için (bu ad yüksek sesle telaffuz edilmezmiş hiç) oğlunu ve kendini öldüren adamı, imparatorun cenaze töreninde karısıyla birlikte seppuku yapan devlet adamını görmüştük.

Okul hayatı Japonya’da zordur. “Başarı” hem erişilmez, hem mudaka erişilmesi gereken bir şeydir. Başarısızlık, büyük bir kişilik sorunudur. Onun için dünyanın en yüksek “öğrenci intiharı” oranlarını Japonya’da görürsünüz. Bu hâlâ devam eden bir sorundur.

Bizim zihniyetimizin temelindeki Ortadoğu kökenli dinlerin hepsinde, güçlü birer “öte dünya”, “ölümden sonraki hayat” visi-on’ı vardır ki Çin ve Japon teolojisinde bunun benzeri hiç oluşmamıştır. Bunun intihan kolaylaştıran bir durum olması mantıken anlaşılır bir şey mi? Çok da değil, çünkü “bu dünya” bayağı önemli. Onu böyle tereddütsüz bırakıp gitmek, çok güçlü bir “kişisel onur” anlayışının varlığını gösteriyor.

Gene bizim bölgenin dinlerinde “intihar” bir günahtır ve dolayısıyla yasaktır; intihar eden cennete gidemez, cenazesini dinî törenle kaldırmak bile caiz değildir. Japon dinî-ahlâkî anlayışında bunun hiç böyle olmadığını görüyoruz. Burada intihar şerefli bir insana özgü bir eylem (ve yalnız soylulara tanınmış bir hak). Bütün edebiyatta (ve şimdi tabii sinemada) intihar bu şekilde ele alınıyor. Derken, Mişima gibi bir yazar, kendisi kamu önünde seppuku yapabiliyor. Bunlar bizim kültürel kalıplanmıza son derece uzak olduğu için ne olduğunu, niçin olduğunu anlamamız da kolay olmuyor. Batılı insanlann da intihar olayını takıntılı bir biçimde ele almalannm örnekleri olduğunu biliyoruz. Dostoyevski’den Camus’ye birçok yazar ve düşünür bununla uğraşmış; ama onla-nn intihara bakışı ile Japonlannki arasında bir ortaklık göremiyorum. Kirilov’un “Çarın cümlesini yanlış okursam ne yaparım?” diye bir sorunu yoktu.

On ve giri, feodal Japon ideolojisinin ve ona dayalı değerler sisteminin ürettiği kavramlardır. Belirli bir soyutlama düzeyinde baktığımızda, dünyadaki bütün “etik sistem”lerde gördüğümüz bağımlılık, yükümlülük kurumlan ve varsayım olarak bun-lann arasında çıkabdecek gerilimler, ikilemler, çatışmalar burada da bulunur. “Yer”ler değişiyor olabilir, ama benzer sorunlan başka sistemlerde de görürüz.

Buşido kültürü

Japonya’nın 20. yüzyılında içine girdiği çok yoğun militarizm, doğrudan doğruya bu çağın ve çağın koşullannm ürünü değildi. Tarihte her zaman, “yeni”nin ne kadar yeni olduğunu tartışmak gerekir. Yeni yenidir de, eskiden beri olan bir şeylerle bağ kuramaz, eklemlenemezse, toplumda tutunma şansı da azalır. Onun için bu “yeni” militarizmin, “eskiden kalma” nelerle kaynaştığına, sonunda ortaya çıkan birleşimde neyin geleneksel, neyin tam anlamıyla yeni olduğuna bakalım, “Savaşçı kast”tan uzun uzun söz ettik. Şimdi bu kastın ideolojik yapılanmasına daha yakından, mümkünse bir pertavsızla bakmaya çalışalım. Gerçi bazı metinlerden vereceğim alıntılar, belki pertavsız gibi “büyütecek” değil de, “küçültecek” bir aletle okunsa sindirimi daha kolay olabilir...

“Buşido”, Japonca, “Savaşçının yolu” anlamına gelen bir kavram. “Savaşçının yolu”nun ne olması gerektiğini belirleyen kurallar Japon tarihinde daha çok “sözlü” bir gelenek içinde kuşaktan kuşağa aktanlmıştır. Ama, tarihin çeşitli evrelerinde, bunlann önem verdiği örneklerini bir sıraya sokan, sınıflandırmaya ya da sistemleştirmeye çalışan, çoğu kendisi de samurai, kişiler olmuştur. Dolayısıyla elimizde bazı yazılı metinler de bulunuyor. Bunlardan birinin adı Hagakure; 18. yüzyılın ilk yarısında, 1700’de ölen daimyo Nabeşima Mitsuşige’nin hizmetinde bulunan samu-rai’lerden Yamamoto Tsunetomo bir Budist rahip olmaya karar vererek inzivaya çekilir. Burada Taşiro Tsuramoto adında, kendinden genç bir samurai onu ziyaret etmeye başlar. Taşiro, yaşlı ustanın konuştuklannı yazar, kaydeder. 1716’da bunlan bir kitap haline getirir. Birkaç yıl sonra da Yamamoto ölür. Hagakure, “gizli yapraklar” anlamında bir sözdür - ya da, “gizleyen yapraklar”.

Burada, kendim pek fazla müdahale etmeden, bu kitaptan alıntılar sıralamak istiyorum (Yamamoto, 1992). Bir benzeri Avrupa’da da olan (ortaçağın “şövalye” ahlâkı) savaşçı kodu, Japonya’da Konfüçyüs ve Şinto ilkeleriyle de birleşerek, böyle bir “et-hos” meydana getiriyor. Bunun ne kadar kanlı bir kurallar bütünü olduğunu hemen göreceksiniz. Burada yer darlığı, ancak sınırlı sayıda örnek sunmama imkân sağlıyor. Kitabın bütünü, müthiş bir “kan revan” birikimi ile inşam boğabiliyor.

Ölüm, bu ideolojinin ya da değer sisteminin özü, her şeyidir:

Samurai’nin Yolu, ölümde bulunur. “Ya/ya da” anına gelindiğinde, hemen ölümü seçmek gerekir. Özellikle zor bir şey değildir...

Hepimiz yaşamak isteriz... Ama, hedefimize erişmeden yaşamak bir zillettir.

...beyimiz için hayatımızı fırlatıp atmak...

İtaat! Erkek için, kadın için:

Bir savaşçı efendisinden başka bir şey düşünmez... O nasıl önce efendisini düşünüyorsa, bir kadın da kocasını düşünmelidir.

Utançtan kurtulmak ancak ölümle mümkündür.

Kaybedeceğin kesin olsa dahi, karşılık ver. Burada ne bilgeliğe, ne de tekniğe yer var. Gerçek erkek zafer veya yenilgi düşünmez. Akıldışı bir ölüme kaygısızca atılır.

Lord Naoşige şöyle dedi: Samurai Yolu, gözü dünyayı görmemekten geçer. Böyle bir adamı on kişi öldüremez. Sağduyuyla büyük işler başarılmaz. Çılgın ve umutsuz olmaya bakın.

Bu son ikisi, Kamikaze ideolojisinin rahatça bağdaşabileceği bir temel hazırlıyor. “Ölmek veya ölmemek arasında bir seçme yapılacaksa, ölmek daha iyidir,” diyor Kiçinosuke. Ömer Seyfettin’in “Başım Vermeyen Şehit” efsanesini de görüyoruz bu samurai mitolojisinde. Kafan kesildikten sonra da bazı şeyler yapabilirmişsin. Tarihte görülmüş!

lesada arkasından koşarak geldi ve boynunu vurdu. Başı düşmeden önce Akifusa kısa kılıcını çekip vurmak üzere döndü, ama ancak kendi adamının başım uçurabildi. İki kafa birlikte leğene düştü...

Birini öldürmeye karar veren kişi için, bunu hemen gidip yapmak çok zor olsa da, bu işi dolambaçlı bir şekilde yapmak üzere kafa yormak yanlış tutumdur. İnsanın yüreği yumuşayabilir, fırsatı kaçırabilir, sonunda başarısız olunur. Samurai Yolu, hemen davranmayı gerektirir, hiç oyalanmadan dalmalıdır.

Ölüm (ama “ecel” değil, “ölme” ve “öldürme” biçiminde) bir saplantı:

Böylece, Samurai Yolu, her sabah, ölümün talimini yapmaktır, orada mı gelecek, burada mı, en şık ölme biçimini düşünmek, aklını tamamen ölüme adamak.

Başarısız kalmanın bir utanç olduğunu düşünen kişinin yapacağı en basit iş, kendi kamını deşmektir.

Lord Katsuşige’nin gençliğinde, babası Lord Naoşige ona nasihat etti. “Kafa kesmeyi talim etmek için, ölüme mahkûm birilerini şen idam et.” Şimdi batı kapısının olduğu yerde on adamı sıraya dizdiler; Katsuşige teker teker hepsinin kafasını uçurarak dokuzuncuya kadar geldi. Onuncunun genç ve sağlıklı biri olduğunu görünce “Artık kesmekten yoruldum. Bu adamın hayatını bağışlıyorum,” dedi. Adamın hayatı kurtuldu.

Böyle “merhamet” örnekleri de görmüyor değiliz. Yamamoto kendi Budist olmuş ama bunun genç samurai için iyi bir yol olduğunu düşünmüyor. Böyle bir yolu seçmek için yaşlanıp bilgeleş-meyi beklemeli. O zaman, samurai olarak öğrendikleri Budizm yolunda da ona yardımcı olur! Bu, tabii, epey farklı bir Budizm olmalı. Nitekim, işte şöyle bir sentez de öneriyor:

Sabah ve akşam ibadetinde ve gün içinde, hep efendisinin adını zikretmeli. Buda’nın adını ve kutsal kelimeleri söylemekten en ufak farkı yoktur.

Yamamoto Kiçizaimon’a beş yaşındayken babası bir köpeği kesmesini emretmişti. On beş yaşma gelince de bir mahkûmu idam etti. On dört, on beş yaşma gelen herkes mutlaka kafa uçurmayı öğrenirdi...

Geçen yıl kafa uçurmakta kendimi denemek için Kase idam yerine gittim. Çok güzel bir duygu olduğunu gördüm. Bunun insana kötü geleceğini düşünmek korkaklıktır. '

Bir hırsız yakalanıyor ve suçu ciddi görüldüğü için işkenceyle öldürülmesine karar veriliyor:

İlkin bedenindeki bütün kıllar yakıldı ve tırnaklan söküldü. Tendonlan kesildi, bedenini vidalarla deldiler, çeşitli işkenceler yaptılar. Bunlar olurken hiç kılını oynatmadı, yüzünün rengi dahi değişmedi. Sonunda, sırtını yardılar, soya sosunda haşladılar, belini kırarak ikiye katladılar.

Elli kafa uçurmuş bir adam bir gün dedi ki, “Kellesine göre, bazen bir gövde bile sana direnebilir. Sadece üç kelle kesiyorsan, başlangıçta hiç direniş olmaz, rahat rahat kesersin. Ama dörde, beşe gelince bir direnç hissetmeye başlarsın...”

Jinbei ile Yohei dövüşüyorlar. İkisi de ağır yaralı ve akan kandan Jinbei’nin gözleri görmüyor. O zaman Yohei onu yere serip öldürüyor, ama kolunda derman kalmadığı için kellesini kesemiyor. Kılıcını onun boynuna koyup ayağıyla bastırmaya başlıyor. Bu aşamada başka savaşçılar gelip durduruyor. Bu, anlaşılan, şerefsiz bir iş, çünkü Yohei’nin yaralan iyileşince, “Haydi, seppuku yap,” diyorlar. O da bir arkadaşını, Jinku’yu çağınyor, birlikte çay içiyorlar. Sonra intihar ediyor.

Mori Monbei diye birinin oğlu eve yaralı geliyor. “Düşmanını ne yaptın?” “Kestim.” Sonra anlayamadığım bir nedenle baba oğluna seppuku yapması gerektiğini söylüyor. “Başkasının eliyle öleceğine, babanın eliyle öl” diyor ve oğluna kaişaku yapıyor (yani kafasını kesiyor! Baba şefkati!).

Bir nasihat; sizin de aklınızda olsun:

Bir suratı uzunlamasına keserseniz, üstüne işeyin, üzerinde hasır sandaletlerle tepinin, o zaman derisi yüzülür... Hazine değerinde bir bilgi.

Lord Soma’nın evinde yangın çıkmış, cayır cayır yanıyor. Dışan-da Lord adamlanna anlatıyor: “Eşya falan önemli değil, yenisi alınır,” diyor, “ama evde aile şeceresi vardı, çok değerliydi. Ona üzüldüm.” Samurai’lerinden biri, “Ben alınm,” diyor. “Bu yangında çı-karamazsm,” diyorlar. “Hiç efendinin işine yaramamıştım, belki şimdi yararım,” deyip kendini alevlerin içine atıyor - ama geri gelmiyor. Yangın sönünce yanık cesedini yüzüstü yatmış buluyorlar. Cesedi çevirince bakıyorlar ki kendi kamını yarmış ve şecereyi oraya koymuş. Şecere sapasağlam çıkıyor.

Her gün, zihnen ve bedenen huzur içindeyken, insan oturup tefekküre dalmalı, oklarla delinmenin, tüfek, mızrak ve kılıçla yaralanmanın, dalgalar tarafından sürüklenmenin, büyük bir ateşin içine atdmamn, yıldırım çarpmasının, depremde ölmenin, yüzlerce metrelik bir uçurumdan düşmenin, hastalıktan veya efendisinin ölümüne karşılık seppuku yaparak ölmenin nasıl şeyler olduğunu düşünmelidir. Ve eksiksiz her gün insan öldüğünü düşünmelidir.

Eski zaman savaşçıları bıyık bırakırdı, savaşta öldürülen birinin... kadın olmadığı belli olsun diye... burnuyla birlikte bıyığı da kesilirdi. O zamanlar bıyık olmayan kelle atılır giderdi...

Bu müthiş “tefekkür” ve “ahlâk” kitabının sonunda Yamamoto dört temel ilkeyi sayıyor: “Samurai Yolu’nda kimse tarafından geçilmemek/ Efendime yararlı ohnak/Ana babama evlâtlık görevimde kusur etmemek/ Büyük duygudaşlık göstermek ve insan için davranmak.” Bu sonuncusu, önerilen öteki eylemler çerçevesinde, nasıl mümkündür, anlaması güç. 20. yüzyıl, efendiye ve ebeveyne duyulması gereken yükümlülüğü imparatora çevirerek o dönemin akıl almaz militarist ruhunu yarattı.

Müteveffa Jin’emon, kız çocukları büyütmemenin daha iyi olacağım söylemişti. Aile adını lekelerler, ana babalarının utanç kaynağı olurlar. En büyüğü özeldir, ama ötekileri yok saymak daha doğrudur.

Adamın biri, “Aklın ve Kadının biçimlerini biliyorum” dedi. Nedir diye sorulunca anlattı: “Akıl dört köşelidir ve en zor durumda bile yerinden oynamaz. Kadm yuvarlaktır. Ne iyiyle kötüyü, ne doğruyla yanlışı ayırdedebilir, onun için de neresi olsa oraya yuvarlanır.”

Dediğim gibi, yer sınırlılığından, birbirinin büyük ölçüde tekrarı olacak bir yığm kelle kesme veya karnı deşmeyi buraya almadım. Ama bu kısa kitapta bunca kanlı olayın yarattığı yoğunluk da başlı başına bir etken (Yamamoto, 1992).

İnazo Nitobe, 19. yüzyıl sonlarında Japonya’da doğdu. Babası bir samurai soyundan geliyordu. Üniversitede tanm okudu ve bu sırada Hıristiyan inançlarım da benimsedi. Amerika’da uzun zaman yaşadı, bir Amerikalı kadınla evlendi. İktisat da okudu. Çok kitap yazdı. Bir ara, Cemiyet-i Akvam’da çalıştı. 1933’te Japonya’da öldü.

Batı dünyasında, samurai felsefesini anlattığı, Amerika’da 1905’te basılan Bushido kitabıyla tanınır. Bu ara bölümü Nito-be’den bazı alıntılarla kapatayım (Nitobe, 2009).

Nitobe, Hıristiyanlık içinde, “Quaker” olmayı seçmişti. Bu ise elbette en barışsever anlayışlardan biridir. Buşido ile barışseverliği bir araya getirme çabası, daha baştan, yürümesinin zor olacağını belli eden bir şey. Nitekim, Nitobe’nin kurmaya çalıştığı denge bir türlü kurulamıyor. Ama biz bu kitaba, Birinci, özellikle de İkinci Dünya Savaşı deneyimlerini bilerek bakıyoruz. Yüzyıl başında bu Japon savaşçı “ethos”u belki Nitobe’nin ağzında birçoklarına bir hayli romantik, özellikle de çağını doldurmuş bir şövalye ahlâkı (Uzakdoğulu olarak, azıcık da “egzotik”) gibi görünüyordu. Nitekim, 1905’te kitaba bir önsöz yazan William Elliot Griffis de Bu-şido’nun letafederini saymakla bitiremiyor. Bu sıralar Japonya’nın Rusya’yı yenmesinin getirdiği prestij de etkili olmalı.

Nitobe’nin bakışı, farklı kültürlerin cilâsını da almış bir insanın “kendi öz malı, benliği, kimliği” saydığı ulusal kültüre sevgiyle dolu. Onu, aşın ve sivri yanlanndan kurtarmaya çalışıyor. Aynı zamanda, içinde “yan gizli” duran bilgelik ve inceliği gün yüzüne çıkarmak gibi bir çabası var.

Kitaba o da, Samurai ile kiraz çiçeği arasmda bağ kurarak başlamış. Yüzlerce yıllık bir askerî gelenekten süzülmüş bir kültür olduğunu, Budizmden ve Şinto’dan yararlandığını söylüyor. Bunun, bireyin ahlâkî (moral) bilincinden çok, “ulusal” bilincini öne çıkardığını söylemesi ilginç. Bu arada sık sık “ırk” kelimesi de geçiyor, ama zamanın ırkçı teorilerine özgü değil, gevşek bir kullanımla (Nitobe, 2009:8,9). Japon, Konfüçyüs’ün kendisine verdiği dersi, daha önceden, kendi “ırk içgüdüsüyle” biliyormuş.

Askerî ideolojiler bilgi ve düşünce kavramından hoşlanmazlar. Nitobe Buşido’da bunu görüyor, ama mazur göstermeye çalışıyor:

“Tipik bir samurai bir bilgini kitap kokan bir çamura benzetir. Bir başkası yenmeden önce tekrar tekrar haşlanması gereken kötü kokulu bir sebzeyle karşılaştırır öğrenimi. Az okumuş bir adam bilgiç bir koku verir, çok okuyansa çok fazla koku çıkarır; ikisi de çok sevimsizdir... ”

Buşido bilgi olarak bilgiyi küçümser. Bilgi bir amaç olmamalı, “bilgelik edinmenin aracı olmalıdır” (Nitobe, 2009: 11). Bunlar, faşist ve faşizan ideolojilerin ağızlarından düşürmediği argümanlardır. Ama Nitobe bunları erdeme çevirmeye çalışır:

Hindistan’da ve hattâ Çin’de insanlar eneıji veya zekâlarının derecesine göre ayrılırlar. Oysa Japonya’da karakterlerinin özgünlüğüne göre de ayrılırlar [Başka yerlerde böyle olmadığını neye göre biliyoruz? ]. Bireysellik, aslında üstün Irkların ve olgunluğa ermiş medeniyetlerin işaretidir. Nietszche’nin çok sevdiği bir deyimle söyleyecek olursak, diyebiliriz ki Asya’da insanlık hakkında konuşmak ovalar hakkında konuşmaktır; Avrupa’da olduğu gibi Japonya’da ise, insan insanlığı her şeyden önce dağlarla temsil eder (Nitobe, 2009: 13).

Bu farklılığın ve ayrıcalığın niçin Japonlann tekelinde olduğunu anlamak mümkün değil ve bunlar çok tehlikeli düşünceler.

Cesaretten söz ettiği¹ bölümde Japon temel eğitimini onaylar:

Bu çocuklar daha sütten kesilmeden askerî başanlann hikâyelerini de dinlemeye başlarlar. Bebek canı yandı diye ağlıyor mu? Annesi hemen şöyle azarlar: “biraz acıdı diye öyle ağlamak olur mu? Korkak mısın sen? Savaşta kolun kesilirse ne yapacaksın? Hara-kiri yapman gerekirse ne yapacaksın (Nitobe, 2009: 20)?

Çocuklar olmadık, ürkütücü yerlere götürülürmüş; bu da eğitimlerine iyi gelirmiş. Götürüldükleri bu yerler arasında idam mahalli, mezarlık veya “perili ev” diye bilinen mekânlar da varmış; hem de gece götürülür ya da yalnız gitmeye zorlanırlarmış. Bu arada bir de “gövdesiz kafanın üstüne geldiklerim anlatacak bir işaret koymak” tan söz ediliyor. Yukanda, Japon kültüründe mizahın fazla yeri olmadığına değinmiştim. Böyle bir eğitimden sonra nasıl mizah olsun?

“Sadakat” bölümünde daha önce gördüğümüz her türlü “efendi için kendim feda” biçimi onaylanıyor ve yüceltiliyor. Samurai kadınının da aynı şekilde çocuklarını feda etmesi gerektiği söyleniyor. Gerekli durumda samurai kendi kanını dökerek (ölerek, yani) içinin dürüstlüğünü efendisine anlatırmış. Samurai’nin yetişmesi faslında gene bilgiye geliyoruz:

Entelektüel yetişmesinde en büyük yeri felsefe ile edebiyat kaplar, ama bunları incelerken bile, nesnel doğruyu aramaz - edebiyatı vakit geçirmek için, felsefeyi de, askerî veya siyasî bir sorunu açıklamak değilse, karakter oluşumuna pratik fayda sağlayan bir araç olarak okur (Nitobe, 2009: 65).

Biz de bundan fazlasını beklemiyorduk. Seppuku’ya, Japon kültürünün bu en önemli eylemine geliyoruz şimdi:

Şimdi okurlarımın seppuku’nun sadece bir intihar süreci olmadığını anlamalarını bekliyorum. Hukuki ve törensel bir kurumdu. Ortaçağ’ın bir icadı olarak, savaşçıların suçlarının kefaretini ödediği, yanlışlarından özür dilediği, rezil olmaktan kaçtığı, dostlarını kazandığı, içtenliğini kanıtladığı bir süreçti (Nitobe, 2009: 80).

Sonra Nitobe birkaç seppuku hikâyesi anlatıyor. Birinde, leya-su’ya suikast düzenleyen iki kardeşle sekiz yaşındaki küçük kardeşleri var. Yakalanınca, cesaretlerinden ötürü, leyasu böyle intihar ederek ölmelerine izin veriyor. Sekiz yaşındaki “Ben bunu yapmayı bilmiyorum. Size bakayım da öğreneyim,” diyor. Öyle yapıyorlar. İki ağabey, sırayla, “Bak, böyle yapacaksın,” diye küçüğe de öğreterek karınlarım deşiyorlar. Sonra o da aynı şeyi yapıyor.

Amerika’da yıllar geçiren ve Amerikalı kadınla evlenmiş Nitobe, Bıtşido’nun kadınlara tanıdığı haklan haklı göstermekte de zorluk çekiyor. Bunun için “beyaz adam medeniyetleri” arasında kaysere de başvurup “Küche, Kirche, Kinder” demekten geri durmuyor. O tarihte henüz bu sloganın da rezili çıkmamış. Onaylayacak çok. Her yerde. Sorunu, Japon kadınının tamamen ikinci sınıf olmadığı gibi, aynca da bir “Amazon” olduğunu kanıtlamak. Anlattığı şeylerin bazıları o tarihlerde bizim milliyetçi aydınlarımızın (örneğin, Mehmed Ali Tevfik) ballandıra ballandıra anlattıklan “Japon hikâyeleri”ni andmyor:

Bir gencin bir kıza vurulduğu ve onun da buna aynı coşkuyla karşılık verdiği sık sık görülmüştür. Ama kız, onun bu tutkusunun ona görevlerini unutturduğunu görünce, bedenine zarar verip çirkinleştirerek çekiciliğine son vermek ister.

Yamamoto gibi Nitobe de erkeğin kendini efendisine, kadının da kocasına feda etmesinin önemini ve gereğini vurgular. Bu arada, yalnız Japonya için değil, pek çok toplum için geçerli bir şey söyler: alt sınıflarda cinsler arasındaki ilişkilerin daha eşit olduğunu, kadınların daha özgür olduğunu. Bu, egemen sınıfların her şeyi mülkiyet ve egemenlik sinyali gibi görme eğilimlerinden ötürü böyledir. Alt sınıflarda bu ilişkiler çok daha kaba (dayak vb.) biçimler alabilir, ama eşitsizlik duygusu öylesine içselleşmemiş, kurumsallaşmamış tır.

Nitobe, Avrupa’nın gözde çiçeğinin gül, Japonya’nmkinin kiraz çiçeği olduğunu söyler. Gülün dikeni de vardır ve gül bir türlü ölmek istemez, yaprak dökmeden çürür ve pis kokar vb. Oysa kiraz böyle inat etmez, hemen yapraklarım döker ve yapraklar sonuna kadar güzel kokar. Buradan ölümün estetikleştirilmesine fazla mesafe kalmıyor.

Japonya’nm izolasyon duvarını kaldırmış olması, yani dış etkilere açılması, Nitobe’yi, Buşido’nun geleceği çerçevesinde ilgilendirmektedir. “Dışa açılmak” bir yana, bu teknoloji çağında dışarıdan gelen etkiler de çok güçlüdür ve yerel kültürlerin bunlara karşı direnmesinin büyük zorlukları vardır. Ama, Nitobe, Japon ruhunun her şeye rağmen direneceğinden umutludur: “Formüllen-memiş olan Buşido,” der, “ülkemizin motoru ve canlandırıcı ruhuydu, gene öyledir” (Nitobe, 2009: 117). Sonra, tuhaf bir öngörüyle, Japonya’nın üniversite çağındaki gençliğine döner ve Buşido’nun son temsilcisinin onlar olduğunu söyler. İkinci Dünya Sa-vaşı’nda kamikaze olarak hayatlarını feda etmeye çalışan insanlar, gerçekten de, üniversite çağındaki bu gençlerdi.

Kitabının son sayfalarında heyecanlanır:

Hayır! Yalu’da, Kore ve Mançurya’da savaşları kazanan, babalarımızın hortlakları, savaşçı atalarımızın ruhlarıydı. Görecek gözü olan bunu açıkça görebilir. En ileri fikirlere sahip Japon’u kazı, altından samurai çıkacaktır (Nitobe, 2009:129).

Doğrusu, Nitobe haklı çıktı. Tabii İkinci Dünya Savaşı’nda Japonya’nın performansını bütünüyle Buşido ahlâkının gereği gibi yorumlamak, çok da doğru bir şey olmaz. Bu olayların içinde “modem” diyebileceğimiz etkenler ve Japonlann “dünyadan öğrendikleri” de vardı. Ama Samurai Yolu’nun bütün bu ölüm kültü olmadan, aynı zamanda on’lar, giri’ler, bütün bu körü körüne itaat kültü olmadan, o performansın o şekilde ortaya çıkması da kolay olmazdı.

İmparatorun rolü

Burada önemli bir olay, Meici Restorasyonu’ndan beri bu sistemin içinde imparatorun oynamaya başladığı yeni rol ve bu rolün “ölüm”le ilişkisidir. Restorasyon’dan sonra, Japon halkının imparatora karşı ödemekle yükümlü olduğu borç olsun, “ödeme biçimi” olsun, önemli değişimlere uğramıştır.

Yukanda kısaca değindiğim Emiko Ohnuki-Tiemey, bu konuda yazdığı Kamikaze, Cherry Blossoms and Nationalism (2002) adlı kitabıyla, Japon milhyetçiliğinin bu noktada başlayan koridorla-nnda yol gösterecek. Kitabın adının da gösterdiği gibi, odak noktası, kamikaze’ler. Kısaca hatırlayalım konuyu: İkinci Dünya Sava-şı’nda, uçağı onulmaz yara almış bazı Japon pilotlanmn “nasıl olsa ölüyorum” mantığıyla sözgelişi “düşman gemisi”ne çakılması, kendi ölürken onu da batırması veya en azından ciddi hasar vermesi, Japon ordusunun bazı komutanlannm akima “parlak” fikirler getirdi: Bu şekilde davranmak kural haline getirilemez mi? Hattâ, yeterli teşvikler yapılırsa, bundan yeni bir savaş yöntemi çıka-nlamaz mı? İnsanları bunu yapmaya ikna edersek, düşman gemilerini, uçaklannı yok etmekte çok daha garantili bir yol açmış olmaz mıyız?

Ve bunun üzerinde çalışmaya hemen başladılar, bir zaman sonra da programı yürürlüğe koydular. Kamikaze adının “Tann’mn rüzgân” anlamına geldiğini ve Kubilay Han'ın istilâ girişimi sırasında Japon adalarını kurtaran rüzgâr için kullanıldığım söylemiştim. Bu intihar pilotlan dünyada bu adla tanındığına göre herhalde Japon kaynaklarda da geçiyor, ama Japonya’daki resmî adlan tokkotaive bu “Özel Saldın Gücü” (Special Attack Force) anlamına geliyor. Tokkotai hem uçakla, hem de özel yapılmış tek kişilik

denizaltı torpidolarla (yani “pilotlu mayın” demek oluyor) intihar saldırılan gerçekleştirecekti.

Böyle torpidolann üretilmesi Ordu Üst Komuta Kurulu’nun böyle bir savaş biçimini ne kadar ciddiye aldığının ve ne kadar benimsediğinin bir kanıtı. Çünkü muazzam savaş malzemesi üretimi içine bu ince ayarlı torpidolar da giriyor vb. Bunlann üretimi, kendini feda edecekler için gerekli ideoloji üretimi, bayağı iş, bayağı örgütlenme gerektiriyor.

Bu konunun nasıl geliştiği üstüne daha ileriye geçmeden, bir iki noktayı vurgulamak istiyorum. Savaş dediğimiz şeyin “ölmek” ve “öldürmek” üstüne bir iş olduğunu biliyoruz. Bir silâhın nasıl kullanılacağı, belirli koşullarda nasıl yol alınacağı gibi konulann askerliği öğrenenlere aktanlması güçlük çıkarabilir, ama “Ölmemek istiyorsan, öldüreceksin!” dersini ortanın altında zekâsı olanlara anlatmanın dahi bir güçlüğü yoktur, çünkü bu zaten insan biyolojisinde yazılı bir bilgidir.

Japon geleneksel kültüründe ölmenin de, öldürmenin de, günlük hayada biraz fazla içli dışlı olduğunu buraya kadarki sayfalarda yeterince gördük. Modernizasyonla birlikte ortaya çıkan “siyasî cinayet” patlaması üstünde durduk; intihann ne kadar olağanlaş-tınldığını da gözden geçirdik. Tokkotai görevini üstlenen insanlardan, şimdi, bunlann ikisini aynı anda yapmalan isteniyor. Eğer askerliğin temel -ve basit- dersi, “Ölmemek istiyorsan, öldüreceksin,” idiyse, belki ilk bakışta anlaşılmıyor ama, oradan buraya kocaman bir adım atıldı. Şimdi “Ölmeyi iste,” deniyor. “Onlardan daha çok öldürmek için ölmek iste!” Birincide, belirleyici nokta, “ölmek istememek”ti. Canımı kurtarmak için -zorunluluk sonucu- öldürüyordum. Burada denge öbür tarafa kayıyor, birincil olan öldürmek; o kadar ki, bunu yapabilmek için kendimi öldürmeyi de göze alıyorum.

Bu keyfiyet, klasik askerliğin temel mantığına ters düştüğü için midir ki, “muvazzaf’ subaylar arasından Tokkotai olmaya hemen hemen hiç gönüllü çıkmamıştı? Herhalde tam bundan ötürü değil. Ama sonuç olarak, çıkmadı. Buna geri geleceğiz.

“Modem” Japonya, modernleşmesini ordu öncülüğünde, bu askerî ideolojiyle götüren Japonya bir yandan geleneklerden güç alıyordu; ama bir yandan da geleneği dönüştürüyordu. Bu toplumda _ intihann sık sık başvurulan, neredeyse bir “çare” olduğunu gördük. Ama intihara yol açan şey, çatışan giri’lerdi. Burada giri ne?” “Nevicat” bir intihar-pilotluğu kurumu çıkarılıyor, insanlar buraya doğru kışkışlanıyor.

İkincisi, bütün bu giri’ler, şerefini temizlemek, adının lekesini silmek için intihar etmeler, soylu sınıfın göstermesi beklenen davranışlardı. Oysa şimdi İkinci Dünya Savaşı’ndan, burada savaşan köylü ordusundan, burada yer alan çiçeği burnunda üniversite mezunu yedek subaylardan söz ediyoruz. Bu yeni intihar biçimi, herkesten önce onlardan bekleniyor. Böylece, o geleneksel et-hos çerçevesinde davranması talep edilen insanların sayısı, birdenbire, şöyle on, on beş kat artmış oluyor.

Üçüncüsü, şimdi bütün “onur”, “şeref’ skalalanmn başında, tepesinde, imparator oturuyor. Restorasyon öncesi de insanların imparatorla on ilişkisi vardı; bu, kâğıt üstünde, borcunu canıyla ödeme biçimim de alabilirdi. Ama, kâğıt üstünde. Hele soylu kasttan olmayan sıradan halk için bu on’un böyle bir biçim alması görülmemiş bir şeydi. Oysa şimdi bu bir “insanlık hali” (“condition hu-main”) olmuştu. Birinci Dünya Savaşı’nda Kitçhener halka parmağını uzatmış ve “Britanya’nın sana ihtiyacı var!” demişti. Şimdi, sanki Hirohito bastonunu uzatıyor ve “Benim için öl!” diyor. Hepsi savaş propagandası, hepsi Jingoism, ama, gene de arada çok önemli farklar var.

Aslında Hirohito’nun böyle bir şey dediği yoktu. Ne var ki Restorasyon dönemi açıldığından beri, açan seçkinler, Japonya için halktan isteyeceklerini Hirohito’nun ağzından istemeye karar vermişlerdi. Gene bunu yapıyorlardı. Ama bütün bir toplum, ailevi on’dan, feodal bey-serf on’undan, her şeyi kapsayan, total bir on’a geçiyordu. Üstelik, bir savaş zamanında, bu on’un nasıl ödeneceğinin, üzerinde tartışılacak çok fazla sayıda yolu yoktu.

Dediğim gibi “muvazzaflar” bu yeni savaş yöntemine yüz vermedi. Bir kişiyi anlatıyor Ohnuki-Tierney: Bir deniz subayı, “Japonya benim gibi bir subaydan bunu yapmasını istiyorsa, o halde Japonya’nın işi bitmiş,” diyor ve dedikten sonra da intihar eylemini yerine getiriyor. Ama başkaları aynı yolu izlemiyor. Bu iş sivillere kalıyor. Ohnuki-Tiemey şöyle istatistikler veriyor:

Ölen toplam pilot sayısı: 3.843 Deniz pilotları, toplam ölüm: 2.514

1. Askere alınan (yani sivil kökenliler): 1.732 (% 68.9)

2. Deniz Akademisi mezunlan (yani muvazzaf): 119 (% 15) Ordu pilotlan, toplam ölüm: 1.329 (Bunlar Hava Kuvvetleri olmalı)

askere alman: 708 (% 53.3) subaylar: 621 (%46,7)

öğrenei pilotlar: 308 (% 49.6), (Ohnuki-Tiemey, 2002: 167.)

Ama bunlar toplam ölenlerin sayılan olduğu için intihar edenlerin tam sayısını bilmiyoruz. Gene de, ölme giri’sinin daha çok sivil kökenliler üzerinde olduğu anlaşılıyor.

Emiko Ohnuki-Tiemey, bunun Japonya içinde de, dışında da, iyi incelenmemiş bir konu olduğunu anlatıyor. Birkaç vesileyle, savaşta askere giden, bir zaman sonra Tokkotai olmaya razı gelen ve bir daha geri gelmeyen birçok genç insanın ailelerine ve arka-daşlanna yazdıklan mektuplan ele geçirmiş, bunlan okumuş ve çok etkilenmiş olduğu anlaşılıyor. Gidip ölenler, yirmi yaşlann-da, keskin entelektüel meraklan ve saygıdeğer entelektüel birikimi olan insanlar. Bazılan Marksist. Okuduklan kitaplann listelerini çıkarmış. Bunlar da çok etkileyici. Yani, böyle bir durumda akla gelebilecek, “gençlik heyecanı”, “abur cubur milliyetçi duygularla verilmiş düşüncesiz karar” filan diyecek durumda değiliz. Daha doğrusu, tabii ki, “Enine boyuna düşünüp en doğru karan vermiş,” diyecek halimiz yok; elbette ki “gençlik”, elbette ki o yılla-nn Japon yurtseverliğinin etkisinde acele verilmiş karar; ama bunlar öyle boşkafa çoluk çocuk değil. Örneğin “muvazzaf’ subaylardan nefret ediyorlar; seçtikleri eylemi de hiç yüceltmiyorlar. Tersine, gereksiz bir işe itildiklerinin, onlan buraya itenlerinse aynı yoldan geçrtıeye hiç niyetli olmadıklannm çok farkındalar. Hiç hamasî edebiyat yapmıyorlar.

“Peki, neden öyleyse?” demek geliyor, insanın içinden. Akıl erdirmek zor. O yıllann yurtseverlik atmosferini deşifre etmek de zor. Ciddi bir biçimde itildikleri belli. Bu işin tekme-tokat yapıldığı durumlar da olmuş. Yazarın öncelikle verdiği örneklerde böyle yalın bir kaba kuvvet zorlaması yok, ama bütün bu on, gimu, giri sistemleriyle güçlü bir manipülasyon yapıldığı, bir manevi baskı uygulandığı seziliyor. Hattâ bu sivil gençlerin, nefret ettikleri “muvazzaflara, “îşte, biziz Japon yurtseverleri! Siz değilsiniz!” deme üslûpları olabilir. Öte yandan, bu intihar işi, savaşın Japonya aleyhine döndüğü ve sonun yaklaştığı zamanlarda başlamış. Onun verdiği umutsuz ruh halinin de muhtemelen payı vardır.

Yalnız burada, Ohnuki-Tiemey’in kitabının adında gördüğümüz “kiraz çiçeği” konusuna da bir göz atmakta yarar var. Ruth Benedict kitabının adında “krizantem”e yer vermişti; (Benedict, 1989) ama Japon estetiğinde çiçeğin çok önemli yeri var ve “çiçek” denince bunlann her türlüsü Japon hayatı içine bir şeyleri temsil ediyor. Kiraz çiçeği öteden beri çok sevilen bir çiçek. Geç ortaçağda, Genci’nin romanında da sık sık geçer. Çeşitli nedenlerle bu modernleşmenin araçlan arasına sokuluyor.

Japon zihninde kiraz çiçeği öteden beri hayatın geçiciliğini ve aynı zamanda güzelliğin geçiciliğini simgeler. Çünkü çok dayanıklı ve uzun ömürlü bir çiçek değildir. Simge olma potansiyelim taşıyan bütün nesneler insana birden fazla şey çağnştınr. Örneğin, aynı kiraz çiçeğinin kadın güzelliğini simgelemesi de pekala mümkündür ve mutlaka böyle bağlamlarda kullanılmıştır. Ama çok güzel, parlak renkleriyle açan bu çiçekler kısa zamanda yaprak yaprak dökülür, bu dökülen yapraklar da geçiciÜği ve ölümü anlatmak için elverişli bir simge olur. Pek çok şiirde, kiraz çiçeği, savaşta ölen askerleri temsil etmiştir, çünkü konumu, kalabalık bir yok olmayı anlatmaya da uygundur.

Japon modernleşmesinin mimarlan da ondan bunu aldılar, yalnız bunu öne çıkararak, öteki çağnşımlannı ve edebiyatta başka türlü kullanımlarını unutturdular. İşlevselleştirilen her şey gibi, kiraz çiçeği de böylece klişeleşti; ama ne olsa, genel kültürün çok köklü bir parçasıydı; edebiyatın ve resim sanatının her köşe bucağında karşınıza çıkıyor, sizi düygulandınyordu, Böylece, kiraz çiçeği üzerinden bir “ölüm estetizasyonu” aldı yürüdü. Yukarıda anlatmaya çalıştığım genç aydınlar her şeyin yanı sıra bu estetiğe de kapılabilirdi. Nitekim birçok mektuplarında kederli bir şekilde bu klişeye değiniyor, kiraz çiçeği yaprağı olmaktan söz ediyorlar.

Burada bir parantez açarak, militarizmin kiraz çiçeği gibi estetik öğelerden toptan kaçman versiyonlanna alışık olduğum için, Japonlann klişe de olsa bu tür bir imgeden yararlanmayı akıl etmelerini beğendiğimi söyleyeyim.

Ohnuki-Tiemey imparatorun yeni anayasa ile tannlaştınlması-na, konuya değmen öteki yazarlardan daha fazla bir önem yüklüyor. Şöyle diyor:

Başlangıçta daha güçlü tanrı ve tanrıçalardan bazılarıyla iletişim kurabildiği için iyi bir pirinç hasadını garantileyen bir şaman olan Japon İmparatoru, milyonlarca tanrı arasmda bir tanesiydi. Meici anayasası onu her-şeye- kadir Tanrı statüsüne yükseltti; bu ise, tanrılardan dünyevî iyilikler bekleyen birçok Japon’un tamamen “seküler” dindarlığına yabancı bir kavramdı (Ohnuki-Tiemey, 2002: 12).

Yukanda sözünü ettiğimiz genç aydınların imparatorun tann olduğuna inanabileceğim pek aklım almıyor. Ama gene de, bu dönemde ve bu anayasayla imparatorun çok büyüdüğü kesin. Aydınlar için, belki, “vatan-millet” tarzındaki “seküler kutsallıkların temsilcisi, simgesi olduğu için önemliydi. Kültürde olan bütün “saygı gösterme mercileri”, şimdi, imparatomn altında sıralanıyordu. Bir kere, “ulusun babası”ydı; bu, retoriğe giren bir söz gibi değil, gerçekten bu adam bilmem kaç milyon Japon’un anlaşılmaz, mucizevi bir biçimde babası olmuş gibi söyleniyordu. Eski düzenin daha somut ve dolayısıyla daha sıcak yükümlülük kaynaklan olan “baba”ya ve “bey”e gösterilmesi gereken bütün saygı da, bu girift metaforlar yoluyla, imparatora doğru yönlendirilmişti. Ama bunları düzenleyen seçkinler, bunları aslında Japonya kavramını yüceltmek için yapıyorlardı. Yaparken de, bütün bunlar Japonya’nın ezel-ebet ideolojisinin öğeleriymiş gibi davranıyor, tamamen yeni bir tarih yazdıklannı başanyla gizliyorlardı. Japon halkının, bu toplumun böyle özel ve “yüce” olmasının nedeni de zaten buydu. Japonlar ailelerine, yurtlanna ve imparatorlanna taparcasına bağlı olduklan için ülke dünyaya egemen olmanın eşiğine gelmişti. Az daha çabayla o eşiğin geçilmesine de bir şey kalmamıştı.

Tokkotai konusuna gelmeden önce, Restorasyon’un Satsu-ma-Küşü aristokratlarından, Genro’yu meydana getiren “âkil adamlar”dan yönetimi devralan askerî oligarşinin aynı başanyı devam ettirip ettirmediği sorusunu sormuş ve cevabın bir hayli olumsuz olduğunu göstermiştim. Bölümün sonunda, Tokkotai deneyimini de gözden geçirmiş olarak, yeniden bu temaya döneceğim.

Bu genç insanlan böyle ölüme yollamanın askerî bir anlamı var mıydı? İlk soru bu. Sözünü ettiğim karar sahiplerinin ilke, kural, insanlık değeri gibi kavramlarla bir yakınlık kurmaktan bilinçli bir şekilde kaçındıklarını gördük. Onun için ilkin bu işin “askeri” anlamı olup olmadığını soruyorum, ama öteki konulara da geleceğim.

Japon komutanlarının “askeri başanlan”nı soruşturmanın vakti aslında epeydir geçmiş gibi görünüyor, çünkü herkes elinden geleni yaptı, ortaya koydu, oyun oynandı, sonuç ortada. Burada Japon üst komuta kademesinin başarı hanesine yazacak fazla bir şey yok.

Ancak bu Tokkotai uygulamasının bir psikolojik etki yarattığı da inkâr edilemez ve savaşta psikoloji şüphesiz önemli bir etkendir. Kamikaze dünyada herkesin diline, belleğine yerleşmiş bir kavram; demek etkili olmuş. Ama bu “etki” gerçekten de daha çok “psikolojik”ti. Batılılar, ölümle çok iç içe bir kültürde yaşamazlar. Örneğin, savaşta tutsak olmak gibi bir durum: Batı’da, savaşta dört kişi ölmüşse biri de tutsak olmuş. Japonlarda ise, bazı savaşlarda, bu oran 170’e 1 dahi olmuştur. Elinde bir kaması bile kalmamışken bir makineli tüfeğe doğru deli gibi koşan bir Japon askeri, Batılı için anlaşılması zor bir fenomen ve aynı zamanda ürkütücü bir fenomendir, insana, “Böyle adamlarla savaşılmaz, başa çıkılmaz,” dedirten kim bilir ne olaylar yaşanmıştır.

Ama her kamikaze’nin öyle pek fazla tehlikeli olduğunu da düşünmeyin. Bu teknoloji dünyasında her yeni silâh, kısa zamanda, “panzehir”ini üretiyor. “Pilotlu torpido” dediğim denizaltılarm pek azı hedefini buldu; bulanlar da ille koca koca gemileri batıramadı. Uçaklar için de aynı şey. Pek çoğu hedefe ulaşamadan düşürüldü, pilotu vuruldu ve uçak denetimden çıktı vb. Yani bu yöntemle Japonlar Amerikalılara “Bunlar ne biçim adam!” dedirttiler ama gerçekten büyük bir hasar veremediler. Yöntemin korkunçluğu da hesaba katıldığında, bu hiç de “feasible” bir yöntem değildi. O mektupları yazacak bilinç düzeyine gelmiş pırıl pırıl insanları, boyunlarına kiraz çiçeği bağlayıp ölüme göndermeye değmezdi, alman sonuçlar, askeri açıdan bile.

Ne var ki, emirleri verenler, dünyaya, hayata, insana böyle bir açıdan bakma alışkanlığını elde etmiş kişiler değildi. İyi yetişmiş insan beyninin bu dünyada en paha biçilmez değer olduğunu anlamalarına imkân yoktu.

Gelelim konunun öteki boyutlarına. Şimdi bu generaller dillenip konuşsa, hepsi ne yaman bir milliyetçi olduğunu, Japonya için neler hissettiğini, vatanını nasıl sevdiğini anlatır. Bunlar yalan da değildir. En azından o böyle inamyordur.

Millet son analizde somut bir topluluk. Hepsini bir arada görmek, tanımak mümkün olmadığı için bir soyutlama gibi görünebilir, ama değil: şu kadar insan, onun adı şu, bununki bu, işi de bu... “Milliyetçilik” ise her anlamda soyut bir şey. Çok zaman, “millet”in somut üyesi, milliyetçinin kafasındaki soyut “milliyetçi” düşünceye pek yakışmaz, onun gerisindedir, dışındadır, bir şeyleri bozuktur. Sonuç olarak, o soyut “millet” fikri için, böyle birtakım somut adamların feda edilmesinden bir şey çıkmaz. Aslında yalnız milliyetçilik değil, bütün büyük davalar böyle başlar ve böyle başlayan bir şeyin bitebileceği yerde biter. Yani soyut ideal, somut insanlığın vicdan sınırlarım zorlayan “büyük” eylemlere, kahramanlıklara, fedakârlıklara kalkıştıkça, yücelttiği o topluluğa olabilecek en büyük zararı verir. Japon üst komuta kademesinin Japonya’ya yaptığı da bu oldu.

Bu “intihar komandosu” kariyerini benimseyenler bugün de var, dinî ya da ulusal tutkularla ölüyor ve öldürüyorlar. Daha çok zaman insanların böyle davranışlarda bulunmasına yol açan koşullar varolacaktır. Ama kendi militanlarını ölmeye yollayan siyasî hareketlerden herhangi birinin uzun vadede başarıya ulaşacağını sanmıyorum. ■

Kazuo İşiguro

Bu bölümü bitirirken iki Japon edebiyatçısı, romancısı üstüne birkaç şey söylemek istiyorum. Bunlann birincisi Mişima. Mişima dünyaca tanınmış bir romancıydı; 1970’te seppuku yöntemiyle kendini öldürdü. 1970 artık bu işin öyle pek sık yapılmadığı bir zaman. Öyleyse niçin? Bu nedenle! Japon milletine bunun hâlâ mümkün ve istenilir olduğunu anlatmak için.

Mişima Yukio geç kalmış bir Japon milliyetçisi sayılabilir. Savaş sonrasında Japonya’ya' yüklenen koşullann (silahlanmasının engellenmesi gibi) ve bundan öte, toplumun Batılılaşarak kendi benliğini kaybetmesinin sıkıntısını yaşıyordu. Yeni bir Japon silkinmesi, canlanması için, bir ömek olmak üzere, kendini bu şekilde feda etmeye karar verdiği anlaşılıyor. Geçen zaman bir şeyleri değiştirmiş olmalı, çünkü bu seppuku, Yurtseverlik (Patriotism) adım verdiği kısa kitabında anlattığı, intihar eden genç subay ve karısının ölümü gibi arızasız olamadı. Gene de, yeterince kanlı ve dehşet verici bir olaydı. Japonya’nm geçmişinin bu geleneğinin büsbütün tarihe karışmadığını gösteriyordu. Ama Japonya'nın hegemonya tutkusu da bu gelenekle birlikte tarihe karışmış mıydı?

Kazuo İşiguro, çok genç yaşta ailesiyle Britanya’ya göçmüş olmakla birlikte, Japonya’yı da çok iyi tanıyan bir romancıdır. İlk iki romanında (A Pale View of tive Hills (1990) ve The Artist ofthe Flo-ating World (1989)) Japonya’ya ilişkin konulan ele alır. Bunlann İkincisi otuzlarda ünlenmiş, Masuji Ono adında bir ressamın hayatını, Işiguro’nun bütün romanlannda olduğu gibi, onun kendi ağzından anlatır. Ressam, bir usta yanında geleneksel Japon resmi çerçevesinde çalışırken, o yıllann siyasî atmosferinin etkisiyle (bir de onu teşvik eden tanıdığı var) “toplumsal içerikli” bir tarza yönelir. Dönemin “toplumsal içerik”i tabii Japonya’nın militarist milliyetçiliğidir. Bu tarz içinde ün kazanmak onun rejimle ilişkisinde de bir şeylerin değişmesine, yani “rejimin adamı” haline gelmesine yol açar. O kadar ki, kendi “çırak”lanndan birini “yeterince yurtsever olmadığı” gerekçesiyle ihbar eder, adamın ve annesinin başına birçok çorap örmüş olur.

Ancak Ono’nun “anlatıcı” olarak “flash-back”lerle (“geri dönüş”) bize bunlan anlattığı zaman, savaşın bitmesinden birkaç yıl sonradır. Bu süre içinde ressamın kansı ölmüş (onun zaten hiç lafı edilmiyor), bir kızı evlenmiş ve bir oğlan torunu da olmuş. İkinci kızı ise muhtemel bir evlilik arifesinde. Evli kızı, babasını, Japon aile terbiyesinin sınırlan içinde hoş tutuyor, saygıda kusur etmiyor. İkinci kızın tavn pek böyle değil; babasına sinirlendiği belli, zaman zaman da patlıyor. Damadı ise, geçmişteki siyasî tavırlann-dan ötürü onu eleştiriyor, suçlu bulduğunu pek saklamıyor. Ressam, bir tür savunmada. Bütün İşiguro anlatıcı-kahramanlan gibi Ono da gerçekte nasıl bir insan olduğunu bize hissettirebildiği halde kendisi kendini bir türlü anlayamaz. Ama içgüdülerine uyarak doğru bir iş yapmayı başanr: Kızının nişanı konusunda erkek tarafının ailesiyle yenen yemekte geçmişteki siyasî rolünün özeleştirisini yapar, böylece kendisi de, herkes de, rahatlar.

Kaynatasını eleştiren genç damat yeni, savaş sonrası Japon kapitalizminin firmalanndan birinde -“istikbal vaat ederek”- çalışan biridir. Savaşı çıkaran, Pearl Harbor gibi kabul edilemez bir eylemle Japonya’nın başını belâya sokan, bunca Japon’un hayaünı kaybetmesine sebep olan eski kuşağa öfkelidir. Şirketine yürekten bağlıdır. İşiguro, gene anlatının gidişine hiç müdahale etmeden, üstelik anlatan Ono’nun dş hiç farkına varmaksızın bize aktarmasıyla, bu konudaki eleştirisini ortaya koyar: Japon emperyalizminin, yayılmacılığının, dünyaya egemen olma özleminin nabzı şimdi bu iş dünyasında, bu kapitalist ilişkiler yumağı içinde atmaktadır. Damat da şirketiyle kıvanç duyarken, aslında bu “de-militari-ze” fütuhatçılık ruhunun içindedir. Onun için, bir açıdan baktığınızda, eleştirdiği kaynatasının kuşağının vaktiyle durduğu yerin o kadar da uzağında değildir. Ama İşiguro bu sonucu çıkarmayı tamamen bize bırakmıştır.

Evet, bir zamanlar büyük bir savaş makinesinin bir vidası, bir somunu olma idealiyle yetiştirilen bir toplum, şimdi ekonomi “çarkları” içinde kendine bir yer aramakla meşgul. O askerî mega-lomanyanın gerektirdiği “disiplin”i şimdi firması içinde yerine getirecek; bunun için “firma marşı” söyleyecek, iş arkadaşlarıyla birlikte vakit geçirecek, spor yapacak, akşam birlikte içki içip “samimiyet” kuracaklar vb. Bunlann yapıldığı bütün bu firmalann hedeflerini, davranışlarını bilen, seçen, gösteren devlet kurumlan olacak; gümrüksüzlüğe doğru giden modem kapitalizm içinde Japon mallan bütün pazarlara doğra akacak; ama Japonya’dakinden düşük fiyatlı bir “yabancı malı” ufukta göründüğü zaman Japonya anında gümrük koyacak - yani gene oyunun kurallannı bozacak!

Japonya’nm geçirdiği değişimin büyük olduğunu ve aynı zamanda değişim yönünün çok olumlu olduğunu yoksamak değil niyetim. Bunlar hepsi çok önemli şeyler. Ama ben de, İşiguro gibi, bir uyanda bulunmanın yaranna inanıyorum.

HİNDİSTAN

Japonya’nın “ideoloji” bölümüne “Sekihara” hakkında gazete haberlerinden başlamıştım. Hindistan bölümünde de aynı yöntemi uygulayayım. Tarihini hatırlamıyorum, ama gene International Herald Tribüne’da bir haber dikkatimi çekti: Hintliler, malûm, “Ganga” dedikleri Ganj Nehri’ni kutsal sayar, onun suyunda yıkanmanın ruhlarını da arındıracağına inanırlar. Bu koca nehir üstünde özellikle bizim Benareş, onlannsa Varanasi adıyla andığı kent çok kutsal sayılır. Bu nedenle, nehir boyunca ölülerin yakıldığı birçok tapmak vardır ki bunlar da Varanasi’de yoğunlaşmıştır.

Dediğim haber de bununla ilgiliydi. Bizim burada nasıl cenaze töreninin “birinci sınıf’ı, “ikinci smıf’ı vb. oluyorsa, herhalde bu ölü yakmanın da herkesin kesesine göre değişen tarifeleri var. Odun az gelince ceset de tam yanmıyormuş. O zaman ne oluyor? Ateş söndüğünde geriye ne kalmışsa, nehre atıyorlar, inanca göre, doğru cennete gideceğini hesaplayarak. Dolayısıyla, Ganga suyunda yıkanan, arada bir cûşa gelip bu sudan içen bir müminin yanından yanmamış bir kol ya da bacak geçip gidebiliyormuş.

İşte Hindistan’ın kendine özgü tarzı burada karşımıza çıkıyor. Ülkeyi uzun zaman yöneten Kongre Partisi Hint felsefesi içinde laik bir parti - ama dine, daha doğrusu halkın inançlarına saygılı. Bu koşullarda mikrop kapılır deyip ya ceset yakmayı ya da nehirde yıkanmayı yasaklayabilirdi. Ama ikisini de yapmıyor.

Ya ne yapıyor? Araştırıp taraştırıp bir su kaplumbağası cinsi bulmuşlar. Böyle et parçası falan, ne buluyorsa, kısa sürede yiyerek yok ediyormuş. Onu bir çeşit temizlik işçisi olarak kullanmaya karar vermişler. “İşte, Hindistan bu!” demiştim, kendi kendime bunu okuyunca. “Bunun için seviyorum bu ülkeyi!”

Birkaç zaman sonra aynı gazetede işin arkasını okudum. Açlık ve yoksulluk kol gezdiği için Hintliler kaplumbağaları yiyip bitirmiş... Bence trajik bir son! Ama girişimin soyluluğuna leke sürmüyor.

Asya’nın üç devi Çin, Hindistan ve Japonya, aynı zamanda, Ba-tı’dan doğan üç sîyasî çizginin de kıtalarındaki temsilcisi oldular. Japonya, İkinci Dünya Savaşı’nda pes edene kadar faşizmin Asya kolunu temsil etti. Çin ise 1949’da komünist rejimini kurduktan ve uzun süre yaşattıktan sonra, dümenini yeniden kapitalizme doğru kırdı. Bakalım, sonuç ne olacak.

Hindistan ise parlamenter demokrasiyi seçmişti ve toplumun geçirdiği bütün büyük sarsıntılara rağmen, rejimde radikal bir değişim gözlemlenmedi. Buna rağmen, Hindistan’ın, olgunlaşmış bir liberal demokratik rejime hangi tarihte daha yakın olduğu tartışılabilir: Bugün mü, yoksa 1947’de mi? Korkarım İkincisi. Bu doğruysa, böyle olması, demokrasinin Hindistan için çok başarılı olmadığım gösteriyor olabilir. Öyleyse, niçin? Bu bölümde iyi kötü cevap bulmaya çalışacağım sorulardan birisi de bu olacak.

Hindistan’ı, daha doğrusu Hindu dinini barışçıl bir din olarak değerlendirme eğilimi oldukça yaygındır. Hindistan’ı incelemeye başlamadan önce ben de böyle düşünürdüm; Gandhi’den çok Hinduizmin başarısına inanırdım. Şimdi bunun tam karşıtını düşünüyorum. Gandhi’ninki, Hinduizmin mümkün olan yorumlarından sadece bir tanesi. Başkalarının nasıl şeyler olacağını anlamak için, bugünkü faşizan Hindu milliyetçiliğine göz atmak yeterli. Bunu tesbit edince de, Gandhi’nin barışçıl mücadelesi insanın gözünde devasa boyudar kazanıyor.

Uzun tarih

Bu kitapta ele alman çeşitli örnekler arasmda tarihi en eskiye uzananı Hindistan. Hindistan tarihinin başlangıçlarına gitmeye kalkmak, bize militarizmin varlığı ya da yokluğu üstüne önemli bir ipucu vermeyecektir. Ama çağdaş Hint düşüncesinde bu eski olaylara nasıl bakıldığını görmek farklı bir konudur. Tarihin kendisi değil de modem çağda ele almış biçimi, Hint milliyetçiliğinin özelliklerine de ışık tutar.

Bu noktada, böyle bir “tarihi kazma” işleminin yalnızca Hint tarihçileri, daha doğrusu Hint ideologlarıyla sınırlı kalmadığını görüyoruz. Kalmamasının nedeni, 19. yüzyıldan beri, Batı’da bir “Hint-Avrupa” sorunsalının bulunması. Britanya’nın Hindistan’ı sömürgeleştirme sürecinde, ilkin 18. yüzyılın sonlarında William Jones (herhalde ilk oryantalistlerden biriydi; 1746-94) Avrupa dilleriyle Sanskritçe ve aynca Farsça arasmda akrabalık olması gerektiğine işaret etmişti. Dilsel ortaklıklar gerçekten ve fazlasıyla varolduğu için onun bu tezi hemen dikkat çekti ve birçok kişi söz konusu dillere bu gözle bakmaya başladı. 19. yüzyılın başlan Avrupa’da milliyetçiliğin biçimlenmeye başladığı, birçok aydının kendi ulusunun uzak kökenlerini aradığı bir dönem olduğu ve böyle bir arayışta “dil” başlıca ekseni oluşturduğu için, çabalar kısa zamanda yoğunlaştı. Danimarka’da Rasmus Rask (1787-1832) ve Almanya’da Grimm kardeşlerden Jacob (1785-1863) bunlar arasmda en önemli eserleri verenler oldu.

Bu dilcilerin aynı zamanda milliyetçi olduğunu söyleyebiliriz (Grimm’e “Almanya” kısmında değinmiştik); onlann çalışma-lannın sonuçları Avrupa'nın ırkçılık ideolojisinin erken atalan-mn eline geçince, buradan “Ari” ırkı teorilerinin türemesi de öyle çok fazla zaman almadı. Fransa’dan Gobineau (1816-82) ve Britanya’dan H.S. Chamberlain (1855-1927) bu yaklaşımın iki önemli temsilcisidir. Bu “düşünürler” Sanskrit dilinde “soylu” anlamına gelen “Arya” kelimesini beğenerek bunu “ırkın adı” haline getirdiler.

Hindistan, “kolonizatorü” Britanya kanalıyla, Avrupa'nın entelektüel ikliminde olup bitenleri oldukça yakından izleyebiliyordu. Dile ya da ırka ilişkin bu teorileri üretenler Hindistan’dan çıkmamıştı, ama teorilerin sonuçları Hindistan’ı yakından ilgilendiriyordu. Hindistan için pek kötü de sayılmazdı söylenenler: insanlık tarihinin en eski medeniyeti burada kurulmuştu; medeniyet, bütün dünyaya buradan yayılmıştı (bizim Güneş-Dil Teori-si’nin amacıyla aynı); Ariler, dünyadaki “üstün ırk”ı oluşturuyordu. Hintliler, hele 1850’lerden sonra, Batı’nm kolonyalizminden son derece şikâyetçi olacaklardı; ama oryantalizminden yararlanıp yararlanmamakta fazla titiz davranmadılar -hiç değilse bu önermelerinden.

Şüphesiz, sorun çıkaran bazı ayrıntılar vardı. Bunlann başında renk geliyordu. Evet, Hintlilerin o tarihlerde hemen hemen herkesin aşağılamakta birleştiği “negroid” ırktan gelmedikleri belliydi; ama Gobineau gibi Avrupalılann kıvanç duyduğu renkten olmadıkları daha da belliydi. Başka yerlerde de görüldüğü gibi Hindistan’da Aryanist ideologlar bunu iklimle veya kısmen de yerli ırklarla kanşma durumuyla açıkladılar. “İlk” Hintliler bembeyazdı, çünkü öyle olmalıydı.

“Yerliler” denince, yaşadığı yerde “otokton” olmak ya da olmamak sorunu devreye giriyor. Bu sıralarda Avrupalı teorisyenler bir “Proto-Hint-Avrupalı” nosyonu üzerinde iyi kötü anlaşmışlardı. Bu “Proto-Hint-Avrupalı”nm anayurdu çok kesin belli olmamakla birlikte, bir zaman Horasan dolaylannda yaşadıklan ve buradan Hindistan’a geçtikleri genel kabul gören bir varsayımdı.

İşin bu yanı Avrupalılar için teknik bir konu olarak görülebilir. Ne de olsa, henüz Asya’dayız, daha Avrupa’ya gelmedik. Ama Hintliler için konu önemliydi. “Biz buraya sonradan mı geldik, yoksa hep buralı mıydık?”

Genellikle “yerlisi” olmak tercih edilir. Biz ki, fütuhata çok me-raklıyızdır, binlerinin “Sizden önce biz buradaydık,” demesinden fazlasıyla rahatsız oluruz. Onun için, örneğin, “Türklük Saati”ni Sümerlere kadar geri alıp Yunanlardan önce gelmiş olmaya çalışırız. Bu kadar eski zamanlardan (1Û yedi bininciden on bininciye uzanabilen bir çağdan söz ediyoruz!) bugüne kayda değer bir kanıt kalmış olmayacağı için, bunun saptanması, nesnel verilerden çok ideologlann öznel tercihlerine tabi olur, olabilir. Dolayısıyla “Biz ezelden beri buradaydık,” tezini savunan Hint (Hindu) milliyetçileri de çıkmıştır. Örneğin Golwalkar bunu savunmuştur.

Bu geniş alanda, yontma ve cilâlı taş (“paleolitik” ve “neolitik”) çağlardan birçok buluntu var. tik medeniyet izleri ise o kadar eskilere uzanmıyor. Indus Nehri’nin oluşturduğu, bugünkü Hindistan’ın kuzeybatı ucuyla Pakistan’ın buna komşu bir kısmını içeren havzada, ‘Harappa” adı verilen bir medeniyet, IÖ 2500 gibi bir tarihten itibaren başlamış gibi görünüyor. Her medeniyet gibi bunun da bir yazısı var, ama hâlen tam çözülmüş değil. Bu da bilgimizin sınırlı kalmasına yol açıyor. Bu adamların, geniş alanlara yayılan büyük kentleri var; temelde tarımla geçiniyorlar (buğday ve arpayı, bazı baklagilleri biliyorlar; pamuktan da haberleri var); ama bunun yanında hayvancılık da yaptıkları, hattâ fillerin evcilleşmesinin o zamandan başladığı anlaşılıyor. Su yollan yapmışlar; mimarlıkta, çeşitli el sanatlannda bayağı ilerlemişler. Madencilik de başlamış.

Ama bu adamlar Ari değiller. Ariler, muhtemelen onlann kurduğu bu medeniyeti yıkmak üzere buraya gelmişler. Sanskrit dilinde “saban”, “tarla”, “ark” gibi kelimeler yerli kökenden gelmiyor, ödünç alınmış. Bu da, tarihçilerin, tanma ilişkin kavramlann Harappa dilinden alındığım, ilk Arilerin “çoban topluluklar” olduğunu düşünmelerine yol açıyor.

Harappa medeniyetini yaratanlann bugünkü Dravid’lerin atalan olduğu iddia ediliyor. Akla yakın. Medeniyetin yıkılışı 1Û 1500’le-ri bulmuş olabilir. Bundan sonra alt-kıtanın öbür ucunda, doğuda, Ganga havzasında kurulan bir ya da iki medeniyetin izleriyle karşılaşıyoruz. Bu tarihlerde Ariler de Hindistan tarihinin parçası haline geliyorlar. Sanskrit dilinde yazılmış en eski metinler olan Ve-da’lar da (Rigveda vb.) bu tarihlerde ortaya çıkıyor. Aynı şekilde, Arilere özgü bir toplumsal örgütlenme biçimi olan kast sisteminin de şekillenmeye başladığı görülüyor.

IÛ 4. yüzyılda İskender gelip geçiyor. Hindistan’a bütün istilâ dalgalannm batıdan, daha doğrusu kuzeybatıdan geldiğini görüyoruz. Burada görünür bir iz bırakmayan İskender İmparatorlu-ğu’nun sonunu getiren, 1Û 321-297 arasmda hüküm süren Çand-ra Gupta oldu. Bu, Maurya hanedanının kuruluşu demektir. Egemen olduklan imparatorluk Orta ve Kuzey Hindistan’da yayılmıştı. Çandra Gupta’nm torunu olduğunu tahmin ettiğimiz Aşoka ise Hindistan’ın erken “büyük hükümdar”larından biridir (1Û 265-38 ya da 273-32 tarihleri ileri sürülüyor). Bir fatihti; Maurya’mn egemenlik alanını genişletti. Ama daha çok adaletiyle, din! ve kültürel alana katkılanyla efsaneleşmiştir. Budizmi benimsedi ve yayılmasına hizmet etti. “Ahlâkî yükümlülükler” gibi bir sözle çevirebileceğimiz, Hindistan’ın önemli kavramı dharma’yı uygulayan bir hükümdar oldu. Bu özellikleriyle, bugünlere kadar gelen Hint mitolojisinin prototiplerinden biri olduğunu söyleyebiliriz. Ama onun bu erdemlerine rağmen, ölümünden sonra Maurya İmparatorluğu pek fazla dayanamadı. Ufaldı, sonunda çöktü. Bunun nedeni, etkili işlemesi için kurulmuş kalabalık yönetsel kadronun fazla pahalıya mal olması olabilir. Ama Maurya ile bir siyasî birliğe epey yaklaşan Hindistan buradan gene uzaklaştı, birçok küçük bağımsız birime bölündü. Güneye doğru indikçe, durum zaten hep böyle olmuştu. Bu kargaşalık beş yüz yıl kadar sürdü.

Kültürel nirengi noktaları

Hindistan gibi uzun, köklü bir kültür geleneğine sahip bir toplumun tarihine bakarken, belirli dönemlerde kaydedilen fikrî, kültürel gelişmeleri de bugünü özetleyeceğim kısımlara kadar beklemeden özetlemenin daha uygun olacağını düşündüm. Aşoka’nın ölümü ve Maurya’nın dağılması, bu tarihte çok belirgin bir dönemeci işaret eder. Peki, bu zamana kadar kültürel alanda neler olmuştu?

Veda’lardan söz ettim. Bunlar, bugünkü “Hint milliyetçiliği”nin temelini oluşturan Hinduizmin ya da daha özgül adıyla Hindut-va’nın “ulusun özü” olarak gördüğü Sanskritçe metinlerdir ve Hint mitolojisinin, Hint akropolisinin tanrılarım ilkin buradan tanırız: Varana, Indra, Mitra, Vişnu, Agni burada geçer. “Veda”lann açıklamaları olmak üzere yazılan eski metinlere de “Upanişad” denir. Başlangıçta kulaktan kulağa geçen bir bilgiyken sonra yazıya çekilmişti (ÎÖ 1000’den itibaren). Bunlar, “Veda”larla bir arada, “Veda’lann Sonucu” anlamına gelen Vedanta’yı, yani Hindu dininin ana çizgilerini oluşturur.

Zaman içinde Vedanta’nm çeşitli okulları şekillenmiştir, ama hepsinin üzerinde anlaştığı konular da vardır: Örneğin ruhların bedenden bedene göçtüğüne inanırlar. Sansara denilen bu döngüden kurtulmak önemlidir, ibadet ve tefekkürle, maddi dünyadan ve nefsten (yani “karma"dan) kurtulmak ve âlemin sırrına ererek “nirvana” da huzura kavuşmak gerekir.

Siddharta Gautama ya da Buda’nın IÖ 563-483 arasında yaşadığına inanılır. “Buda”nm anlamı “Uyanan” ya da “Aydınlanan”dır. Bir prens olduğu, dolayısıyla “Savaşçı” kastından geldiği düşünülüyor. Evlenmişken, daha otuzuna gelmeden, “doğruyu aramak” üzere ülkesini terk etti. Beş yıl perhiz yapmak da onu aradığı şeye yaklaştırmadı. Sonunda bir incir ağacı (bodhi) altına oturduğu ve düşünceye daldığı, düşündükçe, evrenin sırlarının tabaka tabaka önünde açıldığı anlatılır. Bundan sonra artık bulduklarını herkese anlatmasının zamanı gelmiş oluyordu.

Buda’mn öğretisi birçok özelliğiyle Hinduizmden çıkmış olsa da, aslında ona karşı bir tepkidir. Böyle olmasının öncelikli nedeni Hindu dininin kutsadığı kast sisteminin Gautama’ya insanlık dışı görünmesiydi. Mistik derinlikleri olan bir dini anlatıyordu ama bu dünyanın işlerini, acılarım, bu dünyada hakkı, adaleti hafife almıyordu. Hinduizmin soğuk, kozmik kayıtsızlığına ve soyutluğuna karşı insan sevgisini her şeyin merkezine koyuyordu.

Budizm Hindistan’da tuttu (Aşoka’nm da Budist olması gibi), ama hiçbir zaman çok yaygın bir inanç olmadı. Kideler için muhtemelen fazlasıyla soyuttu. İman edecek, her şeyi yaratmış bir Tan-n’dan söz etmediği gibi, inandırıcı bir cennet vaadinde de bulunmuyordu. Milyonlarca tanrının varlığına inanılan Hindistan’da Buda’yı benimseyenler de öncelikle onu tanrılaştırdılar, ona tapmaya başladılar. Zamanla Mahayana Budizm ve Hinayana Budizm okulları biçimlendi. Bunlar, bir süre sonra, Hindistan coğrafyasından dışarı taşıp Asya’nın çeşitli bölgelerine yayıldılar. Dinlerin dinden çok felsefeyi andırdığı Asya’da Budizm kendine taraftar buldu, ama taraftarlarının yaptığı değişikliklere de uğradı. Bu işlerin Japonya’da nasıl yürüdüğünü kısaca görmüştük. Çin’de ve Asya’nın başka ülkelerinde de Budizm çeşitleri öteden beri yaşıyor.

Gautama ile aşağı yukarı aynı zamanlarda Hindistan’da doğmuş bir başka din anlayışı da Mahavira Natapulta’nm kurduğuna inanılan Caynacılık’tır (Jainism). Budizm gibi bu da son analizde Hindu dininden doğar, ama ona karşı bir tepkiyi dile getirir. Budizm gibi o da “antropomorf” (yani “insan-biçimli”) denebilecek bir “tann” kavramından uzaktır; ama Budizme göre çileciliği çok ağır basar. Ruhun nihai kurtuluşunun yolu, gene karma'yı reddetmek ve çile çekmekle mümkündür. Ama bireyin aynı zamanda kendini evrenle bir hissetmesi, evrende her şeyle sevgi yoluyla özdeşleşmesi gerekir. Bunun için, “hiçbir canlıya zarar vermeme” anlamına gelen ahimsa ilkesi benimsenmiştir. Caynacı, kazara bir böcek yutmamak için ağzına bir file geçirebilir; katlan arasına böcek girip ezilmesin diye elbise giymeyebilir. Bir yere oturmadan önce, yanında taşıdığı süpürge ile orayı süpürür. Caynacılar, doğal olarak, vejetaryendir; hiçbir hayvanın kesilmesini ve yenmesini onaylamazlar.

Propagandist, misyoner bir özellikleri olmamıştır; dinî anlayış-lanm yaymak için uğraşmamışlardır. Zaten Cayna, Hindistan dışında herhangi bir yerde benimsenmemiştir. Hindistan içinde de varlıkları öyle büyük oranlara uzanmaz. BritanniccCnın (eski) 1987 Yıllık’ı % 0.5 olarak veriyor. Bu, binde yedi olarak gösterilen Budist sayısının dahi gerisinde. Hindistan tabii bu gibi sayılar bakımından, neredeyse her kategoride yukarılara vuran ve “aşağıda kalan” sayılarda bile aslında “yukanda” durabilen bir toplum. Örneğin Müslümanlar bu ülkede % 11.5’te kalıyor. Bu, Türkiye’deki Kürt nüfus oranına gerçekçi bir biçimde denk düşen bir oran. Ama orana mutlak sayılarla baktığınızda yetmiş milyon gibi bir sayı veriyor ki, Endonezya dışında neredeyse hiçbir “Müslüman” ülkede bu kadar Müslüman yaşamıyor. Daha da ilginci, bu din! ayrımla Hindistan’dan ayrılmış olan Pakistan’da da Müslüman sayısı bunun ilerisinde değil.

Neyse, nüfus konulanm burada kesip asıl konumuza, 10 500 ile İS 200 arasmda görülen kültürel olaylara geri dönelim. Müslümanlık ve Hıristiyanlık daha oluşmamıştı; ama Hindistan’ın kendi yerli dinleri bu süre içinde biçimlenmiş ve olgunlaşmıştı (tabiî Sih dini de henüz yok).

Bu dönemde yazılmış önemli kitaplardan biri Arthasastra’dır. Doğu ülkelerinde çokça rastlanan, “siyasetname” tarzında bir kitaptır bu ve muhtemelen türünün ilk örneğidir. Yukanda sözü geçen, Maurya rejiminin ve hanedanının kurucusu Çandra Gup-ta zamanında ortaya çıkmıştır. Yazannın ise onun başnâzın rolünü oynayan Brahman Kautilya olduğuna inanılır. Tarihçiler, son Selevkoslu temsilciyi (İskender’den geri kalan Helenler) kovarak ve daha önceki Nanda hanedanını yıkarak Maurya devletini kuran asıl gücün ya da beynin Kautilya olduğunu, Kral Çandra Gup-ta’nın ise onun bu işleri yapmak için seçtiği bir araçtan öte biri olmadığını söylerler (Keay, 2000: 80). Ama, kim yazmış olursa olsun, kitap önemlidir. “Siyaset bilimi” dediğimiz disiplinin erken klasiklerindendir ve çoğu Doğulu, Ortadoğulu “siyasetname”lerde olduğu gibi ahlâkî öğütler vermekten çok, gerçek politik ilişkilerin incelemesini içerir. Sonunda Budist rahip olarak tahtı tacı terk eden Aşoka’nın bile başlangıçta Kautilya ilkelerinin sıkı bir izleyicisi olduğu anlaşılıyor.

Yaşadığı yıllar tam olarak bilinmemekle birlikte, I.Ö. 6. veya 5. (ya da ikisinde) yüzyılda yaşadığı sanılan Panini’yi de unutmayalım. Panini dünyamn bilinen ilk “bilimsel” diyebileceğimiz “dilci”sidir. Zamanında konuşulan Sanskrit dilinin morfolojisini, sözdizimini, kurallarını çağdaş dilbilime uygun biçimde analiz etmiştir. Kendisinden çok sonra gelecek Batılı gramerciler gibi “normatif’ olmaması, “doğru kural” yerine “kullanımda olanı” araması onu çağdaş dilbilime yaklaştırır. Yukanda Arthasas-tra hakkında da buna çok yakın bir yargı telaffuz ettim. Bu çağda Hindistan’da böyle bir dünya görüşü olması doğrusu bayağı ilginç. “Dünyayı olduğu gibi kabul etmek”, zaman içinde de, mekân içinde de, çok sık karşılaştığımız bir tutum değil. Ama belli ki Hinduizmin bir düzeyde çok soğuk da görülebilen o bağıtsız kozmolojisinde bilimsel disiplinlere uygun düşen bir nesnellik ve bir tarafsızlık potansiyeli var.

Bunu belki şu bölümde ele aldığım dönemin son yıllannda ortaya çıkan son Hint klasiği için de söylemek mümkün: Sözünü ettiğim klasik, Kamasutra. Bu ad, “Hazzm Kitabı” olarak da çevrilebilir. Büyük bir ihtimalle, o zamana kadar bu konuda yazılmış bütün metinlerin derlenmesiyle oluşmuştur. Burada da insan hayatında son derece büyük bir yeri olan cinsellik benzer bir soğukkanlı analizin nesnesi haline getirilmiştir. Gene “ahlâkçı bir normatif’ tavır yerine, Hint heykelinde ve görsel sanatlannda da gördüğümüz, neyin ne olduğunu incelemek ve anlatmak ön plana çıkanlmıştır.

Siyasî çalkantılar

Çandra-Gupta adı (bu sefer tireyle yazılmış olarak) Hindistan’ın siyasî tarihinin demirbaşlarından biridir. Pek çok ayrı krallığın bir arada (ama pek banşsever biçimde değil) varolduğu yüzyıllardan sonra, Hindistan’ı yeniden bir imparatorluk çatısı altında toplamak üzere harekete geçen bir hanedanın ilk iki temsilcisi de bu adı taşımıştır. I. Çandra-Gupta’nın kurduğu Gupta İmparatorluğu IS 300’den 750’ye kadar Kuzey Hindistan’da hüküm sürdü ama güneydeki krallıklan egemenliği altma alamadı.

Fernand Braudel “medeniyetler” üzerine kitabında Hindistan sanatı tarihi uzmanı Alman bilim adamı Hermann Goetz’in sözlerini şöyle özetlemiştir: “... iki temel Hindistan vardır. Biri nemlidir, yoğun yağmur alır, ormanlar, cengellerle, göller ve bataklıklarla doludur, suda yetişen bitkileri, çiçekleri vardır, insanların tenleri koyudur. Bunun karşısında Indus-Ganj ovasının ve Dek-kan yaylasının daha kuru Hindistan’ı yer alır. Çoğu savaşçı ruha sahip, daha açık renkli insanlar yaşar burada. Goetz’in değerlendirmesine göre bir bütün olarak Hindistan bu iki karşıt bölge ve insanlar arasında sürekli bir münazara ve bir halat çekme müsabakasıdır” (Braudel, 1995: 10).

Muhtemelen bu çok doğru gözleme uygun olarak, Hindistan’ın kuzeyi ve güneyi ülkenin uzun târihi boyunca birleşmedi. Bunu ilkin Britanya sömürgeciliğinin başardığını sanınm söyleyebiliriz. O olmasa, belki bugün dahi tek bir Hindistan olmayacaktı.

Gupta imparatorluğu sırasında Hindistan’ın ne durumda olduğunu anlatan en önemli kaynak, 400 yılı dolaylarında Çin’den buraya gelen Fa Hian (veya Fa-hsien veya Faxian) adında bir Budist hacıdır. Onun gezi anılarında, huzurlu ve müreffeh bir Hindistan canlanır, insanlar işinde gücündedir, düzen aksamadan işler. Çinli gezginin dikkatini çekecek bir “kast” eşitsizliğinin de olmadığını anlarız, çünkü birçok konuda önemli gözlemleri olan bu gezgin böyle bir olgudan söz etmez (cenaze işlerine bakan küçük bir sınıf dışında).

İS 500’den itibaren

Hindistan’ın 6. yüzyıl tarihini yazanlar, Keşmir ve Pencap gibi görece dış bölgeleri ele almaksızın, on yedi hanedandan söz ediyorlardı. Demek ki Gupta Imparatorluğu’nun yıkılması Hindistan’a yeniden bir kargaşa ortam getirmişti. Böyle dönemlerde silâhlı çatışmanın sonu gelmez, düzen altüst olur, huzurunsa sonu gelir. Fa Hian’dan iki yüzyıl sonra Hindistan’a gelen ikinci bir Çinli olan Hsuan Tsang, kargaşadan başka anlatacak şey bulamamıştır. Bu yüzyıllar içinde zaman zaman ve yer yer, geçici istikrar kurulabilmiş, ama uzun süren bir huzur dönemi pek görülmemiştir. Kral Harşa’mn kurduğu devlet bunlardan bir tanesidir (gene kuzeyde; güney, genellikle, bu çalkantılarda yer almıyor, kendi çalkantılarını yaşıyor). Harşa’nm egemenliği 7. yüzyıl ortasmdadır. Ondan sonra Çalukya’lar ve Palava’ları görürüz. Orta Hindistan’daki Ça-lukya’lar bizi 8. yüzyılın başına kadar getirir.

Hindistan bu kargaşalığı yaşarken, epey uzak olmasına rağmen her zaman bir çeşit ilişkide olduğu, batı yönündeki bir diyarda,

Arap Yanmadası’nda, Muhammed adında biri Allah’ın gönderdiği son peygamber olduğunu ilan etmiş, çevresine önemli sayıda taraftar toplamış ve dünya tarihinin gidişini etkilemeye başlamıştı. Onun başlattığı bu hareket onun 632’deki ölümüyle bitmedi. Hattâ yavaşlamadı da. 8. yüzyılın eşiğine gelindiğinde, Müslüman Araplar Sasani hanedanını yıkarak İran’ı ve Irak’ı fethetmiş, Hindistan’ın eşiğine dayanmışlardı.

Ortadoğu’nun monoteist dinlerinden Musevîlik Hindistan tarihinde büyük bir etki yaratmadı. Pek fazla bilinmedi de. Hıristiyanlık etkisi onunla kıyaslanamayacak kadar büyüktür. İstanbul Patriği Nestorios, başka birçok Hıristiyan ilahiyatçı gibi Isa’nın insan ve Tann yaradılışları üzerine tartışma açmış, 5. yüzyılın ortasında toplanan Kadıköy (Kalkedon) Konsili tarafından mahkûm edilmişti. Onun öğretisini izleyen Nasturîler bundan sonra Bizans topraklarını terk etmiş ve çoğu doğuya göçmüştü. Çin’de ve Tatarlar arasmda Hıristiyanlığı yaydılar. Hindistan’a gelenleri de oldu. Hindistan’da günümüzde Hıristiyan nüfusun oranı % 2’yi buluyor. Bunun büyük kısmı da güneybatıda, Kerala bölgesinde. “Süryani” olarak da biliniyorlar.

Dolayısıyla Hindistan 5. yüzyılın sonlarında Ortadoğu’nun tek-tanncı dinlerinden biriyle tanışmış oldu. Ama 8. yüzyıldan itibaren bölgede kendini belli etmeye başlayan İslâmiyet’in yanında bu oldukça sınırlı bir tanışmaydı. İslâmiyet öncesinde de buralara gelen Arap tüccarlar vardı, ama İslâm’la bu ticaret de güçlendi ve zenginleşti. Bu artan alışverişin özü, Hindistan’a Arap atı satıp Hindistan’dan baharat almak üstüne kuruluydu.

8. yüzyılın başlannda cihat ruhuyla dolup taşan Araplar bugün Pakistan’ın bir parçası olan Sind’i fethettiler (Muhammed ibn Kasım eliyle). Islâm, bundan böyle, Hindistan’ın (pek sevilmeyen) komşusu olacaktı - zaman zaman komşuluğun ötesine de geçecekti. Hint kaynaklarında bu Müslümanlara verilen adlar, Hintlilerin onlann tam kimliği hakkında düşüncelerinin kanşık olduğunu gösterir, çünkü hem “yavana” (yani Yunan), hem “turuska” (yani Türk), hem de “tajika” (yani Tacik) terimlerini kullanmaktadırlar. Ama en yaygın ad “mlekka” idi. Bunun anlamı “barbar”da olduğu gibidir: Dili dönmeyen yabancı. Bu aşamada onlan fazla ciddiye aldıklan, şimdiye kadar görüp tanıdıklan başka yabancılardan ayırdıkları yoktu.

Bu sırada Hindistan yeniden bir toparlanma dönemine girer gibiydi. Çalukya’lann son demlerine tanıklık eden Dantidurga adlı bir siyaset adamı Gûcerat ve Kuzey Maharaştra bölgelerini ele geçirmişti. Onu amcası 1. Krişna izledi. Krişna’nın ölümünde Raştra-kuta Krallığı Dekkan yaylasına kadar yayılmıştı. Bu genişleme devam etti. Ama onu durduracak başka “blok”lar da vardı: örneğin, doğuda, Bengal bölgesinde, Pala bölgesi. Batıda ise Gurcara-Prati-hara’lar. Bu üçlü mücadele 10. yüzyılın başına kadar devam etti.

10. yüzyılın sonlarına doğru, şimdiye kadar saydıklarım arasmda “en güneyli”si olan Raştrakuta “imparatorluğu”da dağıldı ve sona erdi. Onlann yok olmasında güneyde güçlenen Çola’lann payı büyüktü; kuzeydeyse Gurcara-Pratihara’lann yerine, onlann vas-sallan olan Paramara’lar geçmişti. Hindistan’ın siyasî istikrarsızlığı durmak bilmiyordu.

Ancak, bu yıllara gelindiğinde, Hindistan kendi içinden çıkmamış yeni bir gücün, İslâm’ın etkisini gitgide daha sık ve daha şiddetli bir biçimde hissetmeye başlıyordu. Artık İslâm da “Arap” demek değildi, çünkü bütün bölge halkı bu “son” dini benimsemiş, Müslüman olmuştu. Bu yerli halklar arasmda Türkler de bayağı yekûn tutuyordu. İlk akınlardan sonra, Araplann burada askerî bir varlığı kalmamıştı. Hindistan’la batısı, artık, belirgin bir biçimde, din ayrımıyla ■ayrılıyordu. Henüz bu iki bölge arasmda bir gidiş-geliş, bir trafik görülmüyordu. Ama görülmesine az kalmıştı.

9. yüzyıl ortalannda Kuzey Hindistan’da egemenlik kuran Hint hanedanlarından biri kendine Şahî adını beğenmişti. Böyle bir adm İran’la ilişkisi çok açık. Belli ki batıdan gelen etkiler vardı. Bu krallık, bugün Afganistan adıyla tanıdığımız topraklarda kurulu bir Türk devletiyle savaşa tutuşmak durumunda kaldı. Alptekin’in oğlu ve Gazneli Mahmud olarak tanıdığımız Türk cihangirin babası olan Sebüktekin’le (ya da, “tigin”). Bir dizi vahşi savaştan sonra zafer Sebüktekin’in elinde kaldı. Sebüktekin bölgedeki egemenliğini Bağdat’taki Halife’ye de onaylattırdı. 997’de ölünce yerine oğlu Mahmud geçti. Bu, Hindistan için parlak şeyler vaat etmiyordu. Nitekim, ülkesinin batı sınırını Hazar’a dayandıran Mahmud 1000 yılından itibaren İndus’u da zorlamaya başladı. Şahi’lerin buna direnecek gücü yoktu, ama öteki Hint krallıklan da onlardan daha güçlü çıkamadı. Mahmud doğuda, Ganga’da da boy gösterdi; Gü-cerat’ı çiğneyip alt-kıtamn batı kıyısına da ulaştı. Ancak onun kendine seçtiği merkez daha batıdaydı. Bu gibi seferleri daha çok yağma amacıyla yapıyor, yağma gerçekleşince ülkesine dönüyordu. Bugün Pakistan olan bölgede ise etkileri daha kalıcı oldu.

Hindistan’ın kuzeyi ile güneyinde kurulan devletlerin yollarının fazla kesişmediğini söylemiştim. Şimdiye kadar adı geçenler arasmda en güneyli olanı Raştrakuta idi. Ama o bile, Madras’m bulunduğu Tamil Nadu veya en güney uçtaki Çola topraklarını içine almamıştı. Kuzey, Gazneli Mahmud’un sürekli akmlanyla sarsılırken, Hindistan tarihinde ilk kez güneyli bir krallık kuzeyin hayatını etkilemeye başladı: Çola Krallığı. Kıyıcılık ve yağmacılık bakımından onlann da Mahmud’dan geri kalır bir yanlan yoktu. Gene Mahmud gibi, akmlarmın çoğu, yağmanın tamamlanmasıyla tamamlanıyor, sonra ülkelerine dönüyorlardı. Gene de, Dekkan’m yanına, Kistna Nehri’nin yakınma kadar yayıldılar. Sri Lanka’yı ve Maldiv Adalan’nı da ele geçirdiler. Başta Tanjore olmak üzere, kendi ülkelerinde ileri bir medeniyete yakışacak mimarî eserler, başka türden sanat eserleri yaratmayı da başardılar. Güneydeki bu Çola egemenliği 13. yüzyıla kadar devam edebildi. Çola’lar, Dra-vid ırkından gelen bir halktı.

Kuzeyde ise Mahmud’un ölümü, birçok Türk devletinde olduğu gibi, Gazneli saltanatının hızlı çöküntüsünü getirmişti. Hindistan bir hedef olmaktan çıkmış, Lahor merkez olmuştu. Gazneliler şimdi öncelikle Selçuk’la uğraşıyorlardı. Oradaki bu mücadelelerin sonunda, Gur kentini merkez alan, muhtemelen İran kökenli Muizzüddin Muhammed bin Sam’m kurduğu devlet çıktı. Hindistan’ın kuzeybatısında ise Avanti-Malva devleti şekillenmekteydi. Ama Gur ordulan karşısında çaresiz kaldılar ve bugünkü Delhi’nin olduğu bölge de Müslümanlann eline geçti. Delhi’nin egemeni Govinda-raca ve Ecmir Kralı Prithvirac öldüler.

Gelgeldim Gur, çeşitli Türk boylamım tehdidini yakından hissediyordu. Nitekim bir zaman sonra Muizzüddin hançerlenerek öldürüldü. Delhi’yi onun adına fetheden Kutbüddin Aybeg (köle hükümdarlardan) harekete geçip Lahor’a yeniden el koydu. Kutbüddin, Delhi’nin bugün de birinci sırada tarihî ve turistik ziyaret yeri olan “Kutb Minar”ı, Cuma Mescidi’ni yaptıran adamdır. Bunlardan birincisi yanılmıyorsam dünyanın en yüksek minaresi. Ay-beg’le başlayan Delhi Sultanlığı da 14. yüzyılın başına kadar ayakta kaldı. Bu sıralarda Kuzey Hindistan’ın başka bölgelerinde de fazla uzun ömürlü olmayacak Müslüman beylikleri kuruluyordu. 1220’den itibaren başlayan Cengiz Han akını Türkistan ve Horasan’ı da birbirine katmış, buraların özellikle de okuryazar Müslümanları selâmeti Hindistan içlerine savuşmakta bulmuştu.

Kutbüddin’le birlikte Hindistan’daki Türk/Müslüman devletlerinin tutumunda bir değişim görünür. Daha önce merkezlerini Horasan/Afganistan dolaylarında tutup oradan Hindistan’a akın düzenlerken, muhtemelen o bölgelerin pek tartışılmaz biçimde Cengiz’in Moğol İmparatorluğu’nun alanı içinde kalmasıyla, Kut-büddin Hindistan içine çekildi ve Delhi’yi merkez yaptı. Onu izleyen lltutmuş da buna benzer bir politika uyguladı. Türkler Hindistan’ı yurt edinmeye karar vermiş gibi görünüyorlardı. Gurîler, Ha-lacîler (Raziye adında bir kadın bile hükümdarlık yaptı) epey uğraşmalarına rağmen kalıcı bir siyasî birlik kuramadılar. Ama kurulacak Babür İmparatorluğu’nun temellerini atmış oldular. Biz de, Hindistan tarihinin bu yeni çağında olanlara bakmaya başlamadan önce burada biraz duralım ve Hint kültürel birikiminin bu evresini de gözden geçirelim.

Epikler ve mitler _

Purana Sanskrit dilinde “eski bilgi” anlamına geliyor. Bu metinlerden bazıları, yukarıdaki, kültüre ilişkin ara bölümde ele aldığım zamanlarda yazılmış, en azından, yazımına o eski tarihlerde başlanmış olmalıdır. Bunlann her biri, genellikle, bir tannyı ele alır ve onunla ilgili mitleri anlatır. Onun için, on sekiz büyük “Purana”da Vişnu, Agni, Şiva gibi tannlan anlatanlar vardır. Bu on sekizin dışında daha “küçük” sayılanlan, ikincil Upapurana’lar, ayinler için hazırlanmış sthala-Purana gibi metinler de vardır. Bunların ağırlıkla İS 400 ile 1000 yıllan arasmda bugünkü biçimlerini aldığı kabul edilir. Tannlar öncelikli olmakla birlikte, kahramanlar ve ermişlerin, krallann ve hanedanlann hikâyelerini de bu metinlerde buluruz. Aynca, hikâye edilmemiş her türlü dinî bilgi, töreler ve ayin kurallan, kastlann görevleri gibi konulara da yer verilmiştir. Hindu medeniyetinin tarih boyunca evrilen zihninin kayıtlan olarak görebiliriz bu metinleri.

Ancak Hint mitlerini ve inançlannı bulabileceğimiz, “Purana”lar dışında başka kaynaklar da var. Öncelikle iki epik üstünde durmak gerekiyor: Mahabharata ve Ramayana.

Bunlar ikisi de “sözlü epik” tarzının örneğidir, ama bir tarihte yazıya geçirilmişlerdir. Her ikisinin de ÎÖ 400 ile ÎS 200 yıllan arasmda oluşup bu biçime geldikleri tahmin ediliyor. Yazıya geçme tarihi bir, iki yüzyıl daha sonrası olabilir.

Önce Mahabharata’dan başlayalım. Bu epik dünyanın en hacimli edebî eseri (şiiri) olarak tanınıyor, çünkü şöyle böyle 100.000 beyitten meydana geliyor. Britarınica’mn dediğine göre bu llyada ile Odysseia'nm toplamından yedi kat daha uzun.

Mahabharata adı, “Maha” ve “Bharata”dan oluşan bir bileşik kelime: “Büyük + Bharata” gibi bir anlamı var, ama asıl kastedilen “Bharata’nm Büyük Destanı”. “Bharata”, Hindistan’ın eski adıdır ve tahmin edeceğimiz gibi “baharat” kelimesinin kökenidir.

Destan birbiriyle yakın akraba olan hanedanlar arasındaki çekişme ve savaşı anlatır: Dhrita-raştra ve Pandu iki kardeş prenstir. Babalan ölünce kral olma sırası ağabey olan Dhrita-raştra’da olmalıdır, ama o kör olduğu için krallık Pandu’ya devredilir. Pandu keşiş olup çile çekmeye karar verince krallık yeniden Dhrita-raştra’ya geçer.

Pandu’nun oğulları “Pandava’lar” olarak bilinir: Yudhişthira, Bhima, Arcuna, Nakula ve Sahadeva adında beş kardeş. Bunlann arasmda Arcuna destanın baş kahramanıdır.

Destanın epey bir kısmı bu beş kardeşin kuzenleriyle savaşını anlatır (Kaurava’lar). Sonunda kazanırlar, ama onlardan başka kimse hayatta kalmaz. İndra’nın cennetine gitmeye çalışırken de teker teker ölürler ve yalnız Yudhishthira cennetin kapısına erişebilir. Bundan sonra ebedi mutluluk içinde kardeşlerine kavuşur.

Üçüncü bir epik olarak da anabileceğimiz Harivamşa (Tann Ha-ri’nin Soyağacı) Mahabharata'mn sonuna eklenmiştir. Destanın altıncı bölümü ise Bhagavad Gita olarak aynca da bilinen ve okunan bölümdür. Buna biraz aşağıda döneceğim.

Mahabharata’yı Vysa, Ramayana’yı ise Valmiki adında kişilerin yazdığına dair bir inanç olmakla birlikte, bunlann ikisinin de mitolojik karakterler olması daha akla yakın. Ramayana, Valmiki’nin tann Narada’ya her türlü erdeme sahip biri olup olmadığını sormasıyla başlar. Narada olduğunu, bu kişinin Rama olduğunu söyleyerek cevap verir. Valmiki’ye ondan söz eder. Kendisi de bir ermiş olarak tanıtılan Valmiki Rama hakkında derin bir meraka düşer, “yoga gücüyle” bütün hikâyeyi görür ve yazar. Her iki destan da Vişnucu bir dünya görüşüyle yazılmıştır ve Rama’mn da aslında Vişnu’nun bir avatan, bir bedende cisimleşme biçimlerinden biri olduğu destanda belirtilmiştir.

Bhagavad Gita bölümünün bir noktasında, kahraman Arcuna düşman ordusunda tanıdığı ve sevdiği insanları görür, bundan duygulanır ve savaşı, öldürmeyi içeren şiddeti lânetler. Ûldürmek-tense ölmenin daha erdemli bir davranış olup olmayacağını düşünür. Savaş arabasını süren Krişna ile konuyu tartışmaya başlarlar. Buradaki Krişna da aslında Vişnu’nun avatarlanndan biridir ve onun ağzından Hindu bilgeliğini dinleriz. Bu, aynı zamanda, “kast sistemi”nin bilgeliğidir.

Buna göre savaşmak, kahramanlık göstermek kişisel bir şey değil, bir görevdir. Herkes bir kast içinde doğar ve o kasta özgü görevleri yerine getirmekle yükümlüdür: Brahman Brahmanlığını, kşatriya kşatriyalığım (savaşçılık) yapmalıdır. Bunu yapmak, kozmik bir ahlâkın gereklerine uymak demektir. Onu dinleyen ve anlayan Arcuna duygularını bir kenara bırakarak savaşa girer.

Bu ahlâk dersi, Hindu dininin barışçıl ya da şiddetten arınmış bir anlayış içermediğini gösteriyor. Hindu felsefesinin o soğukkanlı kayıtsızlığı burada da karşımıza çıkıyor: Evrensel düzenin zorunlu bir parçası olduğunu kabul ettiğimiz bir şeyi benimsemek, onun “yap” dediğini yapmak zorundayız. Bu ahlâk! buyrukların ne oldukları da, kastımız içinde belirtilmiştir.

Hint anlayışındaki “dharma”dır bu. Toplumsal yükümlülüklerimizi gösterir ama bu “dünyevi”, “toplumsal” yükümlülükler aynı zamanda kozmik ilkelerdir. Taş, taş ise, sert olmak durumundadır; ateş sıcaktır ve yakar. Ateş için birini yakıp bir başkasını yakmamak söz konusu olamaz. Onun için Brahman çalışacak ve düşünecek, kşatriya da savaşacaktır. Bütün kastların ortaklaşa taşıdığı yükümlülük ise, Brahmanlan saymak ve sığır eti yememektir.

Bu epiklerden sonra bir de Manusimriti'ye kısaca değineyim. Bu da bir derleme, bir “yasalar derlemesi”. Hint mitolojisinde ilk insan olan Manu’nun bu metni yazdığına inanılır, ama yasalar ve derleme işi 10 1. yüzyıla kadar sürmüştür. Metin 12 bölümden oluşur. 2.700 kadar kıtası ya da fıkrası vardır. Yalnız hukuki anlamda “yasa”lan sıralamakla kalmaz, dinî kuralları anlatır, gündelik hayata, evlilik hayatına ilişkin kurallar koyar, hükümdarın uyması gereken kurallan da sayar. Yani, hayatta olabilecek her davranış için getirdiği ölçüler vardır. Kast sisteminin devamlılığında bu metin önemli bir rol oynamıştır.

Mugal İmparatorluğu: Babür vb.

Kuzey Hindistan’da Gurî istilalanyla başlayan Müslüman hegemonya kesintilerle, ama habire devam etti. 12. yüzyıldan itibaren İslâm Hint altkıtasmm hiç değilse bir kısmının “yerli”si olmaya başladı. 14. yüzyılın başında, gezisinin Anadolu kısmını tamamlayıp Hindistan’a ulaşan Faslı İbn Batuta burada Gıyaseddin Tuğluk “rejim”iyle karşılaşmış, bundan pek de hoşlanmamıştı. Gıyased-din’in oğlu Muhammed ise “Hunî”, yani “kanlı” lakabına lâyık görülen hunharlıklanyla, ama bunun yanı sıra da incelikleri, sanat-severliğiyle tanınan bir sultandı. Şair ve hattattı, âlimdi vb. Çin’de o sıralarda geçerli olan “kâğıt para”dan muhtemelen haberi vardı, çünkü o da değerli ve değersiz madenlerle tuhaf deneyler yapmaya başlamış, ama tutturamamıştı. Ölümünden sonra, onu izleyen sultanlar da (Firuz, Nasreddin vb.) çok parlak işler yapamadılar. Bu arada, Cengiz’i aratmayacak biçimde, Timur da buralardan geldi geçti. Seyyidî’ler, Lodi’ler derken. 16. yüzyılın başlarında, sıra Babür’e (nam-ı diğer, Zahirüddin Muhammed) geldi.

Afganistan’ı yöneten Babür, komşu toprak Pencap’ta olanları da ilgiyle izlemekteydi. Kâğıt üstünde burası Delhi’deki Lodi egemenliği altındaydı ama Lodi’lerin buraya erişecek takati kalmamıştı. Cengiz’in ve Timur’un soylanyla akrabalığı olan Babür Moğol sayılsa da kendini Türklere daha yakın görüyor, onlann dilini konuşuyordu. Daha batıdaki Türklerden (Osmanlılar) top ve tüfek de edinmişti. O tarihte Asya kıtasında bu silâhları tanıyan yoktu. Babür bu işi kıvıracağına inanınca harekete geçti; Lodi sultanı İbrahim’in ordusu kalabalıktı ama kendisi savaştan anlamıyordu. Sonuç bir kıyım oldu. İbrahim de ölenler arasındaydı. Babür Delhi’yi ele geçirirken oğlu Hümayun az daha güneye inip Ag-ra’yı aldı. Gvalior’un racası Vikramaditya da buradaydı.

Böylece bir taşla birkaç kuş vurulmuştu ama bu çevreyi egemenlik altma almak da kolay bir iş değildi. Bizim kendi tarihimizde “fetret” diye andığımız “çok-başlı ara düzen”i normal hayat tarzı haline getiren Hindistan’da, başkaları üstünde egemenlik kurmaya gücü yetmeyen, ama herhangi birinin egemenlik kurmasını engellemeye gücü yeten bir yığın küçük hükümdarlık vardı. Bunların zapturapt altma alınması zordu. Ama zaman içinde bu büyük ölçüde gerçekleştirildi. Kimini ikna ederek, kimini kılıç zoruyla, kendi egemenliğini kabul etmek durumunda bıraktı.

1530’da Babür öldüğünde üç kardeşin en büyüğü Hümayun onun yerine geçti. Babasının sağlığında onun adına zaferler kazanmış iyi bir askerdi Hümayun, ama anlaşılan o kadar iyi bir hükümdar değildi. Biraz mirasyedi-mizaç olduğu söylenebilir. Her şeyi kendisinden çok daha fazla ciddiye alan Afgan kökenli Şîr Han’a yenildi. Hayatının bir kısmım İran’da sürgün olarak geçirdi. Ancak Şîr Han’ın ölümünden sonra Delhi’ye dönebildi.

Hümayun’un en önemli siyasî yatırımı oğlu Ekber’di (“Akbar” diye de bilinir). Babası sarayının tepesine yaptırdığı rasathanenin merdiveninden düşüp öldüğünde Ekber 13 yaşındaydı. Talihin de yardımıyla, yaşının küçüklüğünden yararlanmak isteyen (Hindu) rakiplerini temizleyerek yerini sağlamlaştırdı. Bundan böyle yarım yüzyıl hüküm sürecekti.

Bu saltanat öncelikle iki bakımdan ilginç ve önemlidir. Önce, klasik, fütuhat ve genişleme açısından. Ekber zamanında (1556-1605) Hindistan’ın neredeyse tamamı Babür İmparatorluğu egemenliğinde birleştirildi. Ama onu izleyen hükümdarlara da, fethedecek bir miktar daha toprak bırakmıştı. Kuzeyde Afganistan’ı, Kabil ve Kandehar’ı, Keşmir’i içeren, güneyde ise batıda Ahmadnaggar, doğuda da Orissa’yı kapsayan bir imparatorluk kurdu.

İkinci ilginç konu Ekber’in dinle ilişkisidir. 17. yüzyıla yaklaşıyoruz. Bu zamana kadar Hıristiyanlık ardından Ortadoğu’nun üçüncü tektanncı dini İslâmiyet de Hint alt-kıtasına girmiş, hem de Hıristiyanlık’tan çok daha güçlü ve yaygın bir biçimde kendine bir yer edinmişti (doğal olarak, kuzeyde çok daha etkiliydi). Bundan yüz yıl kadar önce, Nanak adında bir Guru, Sih dinini kurmuştu. Bu da, karma bir dindir: Temel olarak Hinduizmle İslâmiyet’ten etkilenmiştir. Pencap’ta doğmuş bir dindir.

Sih inancına Hindu ve Müslüman öğelerin girmesi rastlantı olmasa gerektir. Hinduizm Hindistan’ın yaygın dinidir, ama hiçbir zaman başı sonu belli, kurallan kodifiye edilmiş bir din değildir.

Büyük ölçüde bireylerin, ailelerin yorumlarına açıktır. Bunun yanı sıra, Hindistan bir “dinler kazanı”dır. İşte Ekber de, Babürlü hükümdarlar hanedanının Hindistan’da doğmuş, babası ve dedesine oranla Hindular ve inançlarıyla çok daha içli dışlı olmuş bir üyesiydi. Hayâtı boyunca okuma yazma öğrenmediği için, ancak sözlü iletişime açıktı. Belki bu nedenle, tebdil kılığa girerek çarşı pazar dolaşır, son derece heterojen tebaasının konuşmalarım dinlerdi.

Ekber yeni bir din kurmaya karar verdi. Onun dininin başlıca bileşenleri İslâmiyet, Hinduizm ve Hıristiyanlık’tı, ama o sırada Hindistan’da varolan bütün dinleri göz önüne almış, hepsinin temsilcilerini sık sık bir araya toplayıp tartıştırıyor, dinliyor, kendi sonuçlarını çıkarıyordu. Bu çalışmaların sonunda adını “Din-i İlâhi” koyduğu yeni (karma) bir din oluşturdu. Bu dinin ne olduğu çok anlaşılmaz. En başta, Ekber’in rolü nedir? Bu dinin peygamberi midir, yoksa Allah’ın kendisi mi? “Allahü ekber”i kendi adına göre yorumladığına bakılırsa, Allah olma fikriyle -Roma imparatorları gibi- en azından oynamış olduğunu düşünebiliriz. Ama ortaya çıkan şey mistik imandan çok bir “ahlâk sistemi” karakte-rindeydi ve zaten fazla taraftan olması istenmemişti. Ekber’in yakın çevresindeki yirmi otuz kişiden oluşan bir “cemaat” vardı ve bunlann en ateşlisi de “Ekbername” adıyla padişahın biyografisini yazan Ebül-Fazl’dı.

Bu dinî arayışın kökünde katıksız teolojik bir meraktan çok bazı pragmatik gerekçelerin olması ihtimali yüksektir; Ekber, başında bulunduğu imparatorluğu yalnız Müslümanlann mevki ve iktidar sahibi olduğu değil, başta Hindu, bütün nüfus öğelerinin yönetimde yer aldığı bir yapıya dönüştürmek için önemli adımlar atmıştır. Karma dini de benzer kaygılardan kaynaklanmış olabilirdi. Ama din tutmadı. Müslüman kesimi öfkelendirmek dışında bir rol oynamadı. Aslında bu da fazla sonuç vermedi, çünkü Müslüman ulemanın ihtilâle yeşil ışık yakan fetvalan etkili olamadı. Kimsenin Ekber’i yerinden oynatacak gücü yoktu. Eceliyle öldü.

Yerine oğlu Cihangir geçti (doğduğunda, doğacağını söyleyen şeyhin adı verilmiş, “Selim” denmişti, ama zamanla selâmetten cihangirliğe döndü). Osmanh tarihinden çok iyi bildiğimiz, kardeşlerin birbirlerini, babaların oğullarını öldürmesi gibi durumlar burada da eksik değildi. “Şah Cihan” adını verdiği oğlu Hür-rem de (Kör Hüsrev’i öldürdükten sonra) ayaklandı. Yıllar sonra baba oğul banştı, ama bir buçuk yıl sonra Cihangir öldü. Padişah olan Şah Cihan ilk iş yaşayan son kardeşini öldürdü. Onun için “Selim”den “Cihangir”e ve “Şah Cihan”a geçiş genel duruma uygun. İlahi adalete de uygun biçimde, Şah Cihan’m dört oğlu da babalarına karşı sırayla bayrak açtılar. İçlerinden Evrengzîb başarılı oldu ve tahtından indirdiği babasını ölünceye kadar hapiste tuttu. Oğluyla savaşır duruma düşmek kendi başına da gelecekti.

Böyle taht kavgaları genellikle devletin yorgun düştüğünün, “misyonunu yitirdiği”nin, buna benzer şeylerin işaretidir. Bu kavgalar olurken Babür İmparatorluğu yeni yerler fethetmiyor değildi. Şah Cihan zamanında da, Evrengzîb zamanında da, sınırlar genişledi. Devletin yüzü genel olarak güneye dönmüş ve alt-kıtada Babür egemenliğini tanımayan pek az yer kalmıştı. Sri Lanka’nm büyük kısmı da buna dahildi ve yalnız güneybatı ucunda Malabar imparatorluğun dışında duruyordu. Öte yandan da devlet gerçekten yaşlanmıştı. Bir çağ dönümüne yakalanmış bütün tarımsal imparatorlukların toplumsal-yapısal sorunları burada da vardı. Bunları çözecek bilinç burada da yoktu. Ekber Müslüman olmayanları sisteme katarak bazı sorunları hafifletmeye çalışmış, ama onları hafifletmekten çok Müslümanları küstürmüştü (bizdeki Tanzimat’ın bir ön provası gibi). Evrengzîb ise katı bir Müslüman’dı Dolayısıyla o da Müslüman olmayan herkesi kızdırıyordu. Herkesin öfkelenmesi için ne’den vardı. Özellikle güneydeki Maratha’la-n zapt etmek çok güçtü.

Evrengzîb oğlu Ekber’in başkaldırmasını bastırdı ve ciddi bir yenilgiye uğramadan eceliyle öldü. Sevabı ve günahıyla, hanedanın son kişilikli sultanı olduğunu söylebiliriz. Ondan sonra çöküntü yerleşti.

Hindistan'da AvrupalIlar

15. yüzyılın sonuna gelirken, batıya giderek doğuya erişileceği düşüncesi güç kazanmış, Colomb da bunu kanıtlamak üzere yollara düşmüştü. Ama bütün bu keşif çabalarında öncü rol oynayan Portekiz “Doğuya gitmek için doğuya gitmeli,” ilkesiyle yola çıkmış, Afrika’yı dolanarak sonunda 1498’de Vasco da Gama Hindistan’a ulaşmıştı. Bundan sonra Portekiz bu uzun yolu kullanılır hale getirmek için Afrika boyunca kolonilerini sağlamlaştırdı.

Hint yarımadasında da böyle yerler kurdu. Gücerat’ta Diu bunlardan biridir. Birkaç köyden başka bir şey bulunmayan bir kıyıyı demirlemek için elverişli bulup Boao Bahia (Bombay) adını verdiler. Onun için, bugünkü “Mumbai” adı Hindu milliyetçiliği dışında bir şeyi temsil etmez. Daha güneyde Goa yakın zamanlara kadar bir Portekiz “üssü”ydü. Daha da güneyde Koşin’i de onlar kurmuş, ama sonra Hollanda’ya kaptırmışlardı. Böyle böyle, Çin’de Ma-kau’ya, Japonya’da Nagazaki yakınlarına yerleşmiş Portekiz tüccar kolonileri vardı ve başka Avrupalılar da onları izliyordu: Ispanyol-lar, ama daha çok Fransızlar, HollandalIlar, Ingilizler. Bugün İngilizcede bir çeşit pamuklu kumaşa “calico” denir, çünkü bunlar başlangıçta Kalikut limanından batıya ihraç edilirdi.

Sri Lanka’da şimdiki Colombo, Hindistan’ın doğu kıyısında Madras da böyleydi. Birinciyi Portekiz, İkinciyi İngiltere, ticari üs olarak kurmuştu. Ingilizler kuzeye, Kalkata’ya da ulaştılar. AvrupalIların varlığı da, böylece, Hindistan’da normal hayatın normal bir parçası haline gelmeye başlamıştı. Doğu kıyısında aynca bir Ermeni cemaat bile yaşıyordu.

Bu noktada, Avrupalı kolonyalizmiyle ilgili bir parantez açayım: Dünyanın keşfi başlayahdan beri, işin öncüsü olan İspanya ile Portekiz, kendi iç yapılannm gereği olarak, bunu bir “devlet politikası” mantığı içinde gerçekleştirdiler. Bu öncülere “kâşif’ demek mi, yoksa “fatih” (conquistadore) demek mi daha uygun düşer, çok belli değildir. Bu mantıkta önemli olan anayurt'tur. Kolonide bulunan zenginliğe el konur ve bu (“fatih”in kendi kasasına sığdı-ramadığı “fazla” da diyebiliriz) anayurda gönderilir. Kâşif, fatihe, sonra valiye dönüşür. Kuzey Atlas’a kıyısı olanlar ise başka türlü davrandılar. Ya bazı “bakir” saydıklan topraklara yerleşmeye gittiler, böylece anayurtla ilişkilerini kestiler (bu daha çok Amerika kıtası çerçevesinde, daha sonra Avustralya’da, bir de kısmen Güney Afrika’da oldu) ya da Hindistan, Çin gibi uzak diyarlara ticari şirketlerle ulaştılar. Hindistan’da İngiliz varlığı bu ikinci biçimde başladı: East India Company yoluyla. Bir zaman sonra İngiltere Hindistan’a elçi de yolladı, ilk elçi Sir Thomas Roe’dur. O da, buralara yerleşmek gibi serüvenlerden kesinlikle kaçınmak gerektiği kanısındaydı. Ama öyle ya da böyle, zaman içinde Hindistan’ın tamamıyla en fazla içli dışlı olan Avrupa ülkesi İngiltere oldu. Bu ilişki baştan sona yumuşak bir çizgide yürümedi, iniş ve çıkışlar, küçük çapta savaşlar oldu. Ingilizler baştaki küstahlıklarım bir ker nara bırakmaları gerektiğini anladılar. Ayrıca, Avrupalılann kendi aralarında da çeşitli kavgalar, çatışmalar çıktı. Rekabet de iyice kızışmışa. Bengal’de, ilkin tngilizlerin kurduğu Kalkata’da şimdi Ostende, İsveç, Prusya, Danimarka, Polonya şirketleri de vardı.

1707’de ölmeden önce, Evrengzîb de AvrupalIlardan haberdar olmuş, onlarla ilişkiye geçmiş, ama tngilizlerin istediği fermanı sonuna kadar vermemişti. Avrupalılann özellikle de Osmanh devletiyle bu alanda uzun bir deneyimleri olmuştu. Ticaretlerini belirli ayncalıklann sağladığı güven ve rahatlığın içinde yapacakla-n “kapitülasyon”lan istiyorlardı. Evrengzîb’i izleyenlerden Faruk-siyer, ilk başvurudan yüz yıl sonra bunu verdi. “Emperyalizm”, Hindistan’a yerleşiyordu. Ferman, tngilizlere, umduklanndan fazlasını vermişti. İngiltere, iyiden iyiye, Hindistan ekonomisinin bir parçası olma yolundaydı - tabiî, sırayı tersine çevirmek de mümkün. Fermanın açtığı deliklerden içeri sızan tngilizler Babürlü İmparatorluğu’nun yozlaşan iç ilişkileriyle ve bunlann arasmda yerel iktidar kavgası veren yerel seçkinlerle karşılaşıp tanıştılar. Bu seçkinlerden bazılan, sahneye yeni çıkan bu AvrupalIlarla bazı çıkar ilişkilerine girmekte bir sakınca görmüyordu. Onlann silâhlı adam ihtiyacını karşılamak üzere finansman sağlamak, buna karşılık ticari ayncalıklar edinmek, tngilizlerin önünde kendiliğinden açılan yol oldu. Orada ilerledikçe, kendi silâhlı birliklerini de kurdular. Keay’e göre, Madras’taki 350 kişilik garnizon 1742’de 1.200 kişiye çıkmıştı (Keay, 2000: 376). Kısaca söyleyecek olursak, Britanya’nın Hindistan’ı sömürgeleştirme sürecinde, ekonomi, ticari ilişkiler, silâhın, askerî işgalin önünde yürüdü ve ona yol gösterdi.

17. yüzyılda ve 18. yüzyılın birinci yansında Hindistan’da veya onun belirli bölgelerinde gözü olan başka Avrupalılar da vardı. Hollandahlar İngilizlerle aşağı yukan aynı zamanda (yani, doğal olarak, Portekiz’den sonra) gelmişlerdi. Fransa ise, ünlü maliyeci Colbert zamanında Cotnpagnie de s inde s’i kurarak (1660) buralara ulaştı. Britanya ile Fransa’nın Avrupa kıtasında birbiriyle savaşıyor olması, buradaki şirketlerinin birbiriyle ilişkisini etkilemedi. Ama 18. yüzyıl ortalarına gelince Hindistan’ı böyle “kardeş payı” yapamayacaklarını anladılar ve silâhlar çekildi. Bu çatışmalara Hintli hanedanlar da katıldı ve zaten sonucu büyük ölçüde onlar belirledi. Ünlü Robert Clive adı da bu çatışmalar sırasında —gittikçe daha çok- duyulur oldu. Fransızların elinden kuzeydeki Çan-demagar ve güneydeki Pondişeri ahndı. Britanya, Bengal’den başlayarak, alt-kıtanın tamamına egemen oldu. İnsanı şaşırtacak kadar kolay, arızasız bir süreç oldu bu. Muhtemel neden, Babürlü devletinin ortadan kalkmasının yarattığı boşluğu doldurmaya en yatkın fiziksel varlığın, Britanya’nınki olmasıdır. Hindistan’ın tamamını otoritesi altında birleştirecek güç, Hindistan’ın kendi içinde kalmamıştı. Onun yokluğunda yönetimi ele geçiren Britanya da, kendisini oraya getiren koşulların orada kalıcı olmasına katkıda bulunacağım da gördüğü için, Hindistan’ın varolan yapısına ilişmedi. Bu zaten imparatorlukların bilinen genel stratejisidir: İlhak edilen ülkenin içişlerine karışılmaz. Karışmak, akıl kârı değildir. Toplumun seçkinleri, ileri gelenleri ile ittifak kurulur. Onların kendi aklarında yer alan sınıf ve tabakalarla ilişkilerinin değişmemesine özen gösterilir. Kolonizator güç, imparatorluğuna kattığı ülkeden/bölgeden alacağı vergiyi, geliri vb. bu yerli ve yerel seçkinler kanalıyla toplar. Kendi siyasî egemenliğini sistemleştirmesi için gerekli alanın dışında, bu ülkenin/bölgenin yerel hukukuna da uzun boylu karışmaz. Böyle işleri de yerel seçkinlerin kararlarına bırakır. Britanya buralarda görünmeden çok önce Babür-lüler de Hindulann düzenlerine burnunu sokmamaya aynı şekilde karar vermişlerdi.

Britanya’nın Hindistan’daki bu varlık biçimi 19. yüzyıl ortalarına kadar, pek fazla dramatik olay yaşanmadan, böylece sürüp gitti. Ancak 1857’de patlayan başkaldırma, kendisi başarılı olmamakla birlikte, ülkedeki birçok yapının ve ilişkinin yeniden kurulmasına yol açtı. 1857’deki ayaklanma bu süre içinde görülen en büyük, en önemli hareketti, ama tek değildi. Britanya yönetimi ile yerel egemen sınıfların kurduğu ittifaka çeşitli gruplar sık sık baş kaldırmıştı. Bir yanda kabileler vardı. Kabileler, bir bakıma bizdeki yörükler gibi, yarı göçebe ve dolayısıyla sistemin tam da içinde olmayan insanlardı. Yeni yönetimin uyguladığı merkezîleşme onlann alıştıkları hayat tarzına uymuyor, yıkıcı bir rol oynuyordu. Başkaldırmaları sık ve etkisizdi. Onlann yanında, yerleşik köylüler de insafsız vergiler ve yırtıcı tefeciler yüzünden daralıyor ve ellerindeki ilkel silâhlara sanlmaktan başka çare göremez hale geliyorlardı. Bü hareketler de tepkiseldi; geleceğe yönelik bir düşünceye dayanmıyor , düzeni değiştirecek bir potansiyel içermiyorlardı.

Bu ayaklanma hareketlerinin dolaysız hedefi de çok zaman Britanya yönetimi değil, yerine göre “tahsildar”, “talukdar” veya “ze-mindar” gibi Türk yönetiminden kalmış (ve Farsça adlar almış) egemen sınıflar, tefeciler, bazen de tüccarlar oluyordu. İsyanları bastıran silâhlı güçler de Hintlilerin çoğunlukta olduğu askerî birliklerdi.

18. yüzyılın ikinci yarısı, Avrupalılann kendi aralanndaki egemenlik kavgası bir sonuca bağlandıktan sonra, Britanya ordulany-la yerel Hint hükümdarlan arasındaki savaşlarla geçmişti. Britanya’nın ateşli silâh üstünlüğüne rağmen, Hintlilerin kazandığı savaşlar da görülmüştü. Özellikle Maratha’lar, Britanya’nın işini bayağı zorlaştırmıştı. Ama 19. yüzyıla girilirken bu yerel direnişlerin hemen hemen hepsinin beli kınldı ve “Pax Britannica” başladı (Keay, 2000, 413). Böylece Hindistan sömürgeleşirken Britanya da bir imparatorluk kurma yolunda önemli bir adım attı. Aynca Hint alt-kıtasında da çeşitli adımlar atmaya devam etti. Bugün genellikle Pakistan adı altında tanıdığımız topraklann çoğu 19. yüzyılın ortalannda Güneş Batmayan İmparatorluk’a katıldı. Bu işgaller Müslüman nüfusun genel nüfus içindeki oranını artınyordu. Pencap ve Keşmir de bu sıralarda ilhak edildi.

1857 öncesinde toplumsal yapı

Hindistan’ın kuzeyiyle güneyinin nasıl farklı olduğuna değinmiştim. Coğrafi farklılıklar toplumsal homojenleşmeyi de önlüyordu. Savaşlar, mücadeleler daha çok kuzeyde geçmiş, büyük hanedanlar kuzeyde kurulmuş, kuzey güneye doğru yayılmaya çalışsa da bunda ancak kısa sürelerle başarılı olmuştu. Hindistan’da birliği kurmaya en fazla yaklaşan, Babür İmparatorluğu’ydu. 19. yüzyıla kadar bu imparatorluk için için çürümüş ve çökmüştü. Ama kurduğu ve bu zamana kadar hayli bozulmuş olan düzen, buna rağmen, kurulmakta olan yeni düzene temel teşkil ediyordu.

Babürlülerin kurduğu toprak düzeni bizim Osmanlı’da bildiğimiz tımar sisteminden çok da farklı değildi. Toprak üzerinde tasarruf hakkı tanınan zemindar bunun karşılığında asker bulundurmakla yükümlüyken, gene Osmanlılar gibi, onlarla yakın zamanlarda, para ekonomisinin bastırmasıyla, “iltizam” benzeri bir düzene dönmüşlerdi. Merkezî otoritenin zayıflaması, herkesten önce “zemindar” kategorisinde insanların ekilebilir toprakları kendi özel mülkiyederine geçirmelerine yol açmıştı.

Hindulann toplumsal örgütlenme biçimi, yani kast sistemi de, bu mülkiyet ilişkilerini etkiliyordu. Müslüman ve Hindulann ka-nşık yaşadığı ama Hindulann çoğunluk olduğu bölgelerde, örneğin Bengal’de, genellikle Hindular toprak sahibi, Müslümanlar da Ryot (çiftçi) oldular.

Yukanda değindiğim gibi, Britanya varolan, geleneksel üretim ilişkilerine, daha doğrusu alt ve üst smıflann (ya da “kast”larm) karşılıklı ilişkilerine fazla müdahale etmedi, çünkü egemen kesimlerle ittifak politikası izledi. Ama Britanya’nın kendi kasasına girecek geliri ne yapıp yapıp artırması gerekiyordu. Onun için, Fransa’da Richelieu’nün yaptığı gibi, etkili bir vergi toplama sistemi kurmaya girişti. Bu amaçla, “tahsildar”lara yetki tanındı. O zamana kadar çeşitli nedenlerle vergilendirilmemiş alanlara el atılır, bunlar vergiye bağlanırken, vergi vermekte olanların da yükleri ağırlaştmldı. Bu girişim ve uygulamalann uzun vadeli sonucu toprakta özel mülkiyetin hızla yayılması ve tabii onunla eşanlı olarak topraksız köylü nüfusunun katlanarak çoğalması oldu.

Hindistan çok eski zamanlardan beri dünya ticaretinin kutupla-nndan biri olma rolünü oynuyordu. “Baharat” ticareti denince akla ilkin Hindistan gelir. O zamanlar çivit de (indigo) yalnız Hindistan’dan alınırdı. Öte yandan, asıl ipekli merkezi Çin olmakla birlikte, Hindistan da ipekli ve ayni zamanda bol miktarda pamuklu kumaş üretiyor, ihraç ediyordu. Hindistan’da yetişen afyonu Çin’e satarak karşılığında ipekli almak da epey kârlı bir Britanya düzeni oldu. Fildişinin kaynaklarından biri Hindistan’dı. Britanya’nın varlığı, Hindistan’da başta dokuma, her türlü imalat işini olumsuz etkiledi, baltaladı, yokluğa mahkûm etti. Zamanla, kolonyalizmin her yerdeki işlevine uygun biçimde, hammadde satıp mâmul madde alan bir ülke oldu Hindistan.

Hindistan’da doğal olarak Britanya’ya karşı hâlâ tam dinmemiş bir öfke vardır. Bu, anlaşılır ve haklı görülesi -yani hak edilmiş-bir şeydir. Ama zaman zaman, Hintlilerin ölçüyü kaçırdığı ve bugün hoşnut kalmadıklan her şeyden Britanya’nın varlığını sorumlu tutma eğilimine girdikleri söylenebilir. Aslında, Hindu milliyetçiliğinin İslâm’la (yani öncelikle Pakistan’la) itişerek yükseldiği son dönemde Britanya’nın bazen arka planda kaldığı ve asıl “kabahatli” olarak Müslüman Babürlülerin öne çıktığı görülüyor. Ama Hindistan toplumunun derin yapısına bakıldığında, bugün bile modernleşmeye engel çıkaran temel yapılanmanın bu “dışarhklı”lann gelişinden çok daha eskiden beri burada biçimlendiği, dolayısıyla sorunun kaynağının bu anlamda “yerli” olduğu görülüyor.

Hindistan’da toplumsal dokunun temelinde “köy komünleri” bulunur. “Kast” sisteminin topluma verdiği biçim asıl bu düzeyde görülür. “Kast”, kimin hangi işi yapacağım belirler ve bir kasttan ötekine geçişi kesin olarak yasaklar. Varsayımsar olarak, diyelim ki belirli bir tarihe kadar pancar ekimi bilinmezken bir nedenle bilindi. Sistem, bu durumda, bir “pancar üreticileri” kastının oluşmasına imkân tanır - bu ölçüde esnekliği var. Ama bundan sonra bir “pancar üreticisi”nin farklı bir kasta geçmesine izin vermez. Esneklik burada biter.

İşte, toplumun tabanında, bu şekilde örgütlenmiş, aralarında sağlam bir dayanışma bulunan köy komünleri yer alıyordu. Bunlar, Marx’m “Asya üretim tarzı” olarak adlandırdığı, genellikle Doğulu toplumlann bünyelerinden niçin dinamik üretim ilişkileri çıkaramadığını anlamak için bir süre evirip çevirdikten sonra vazgeçtiği kavramla uğraşırken dikkat ettiği ve dikkat çektiği olgular arasındadır.

Hint-Avrupa kökenli halklann alt-kıtadaki en eski serüvenleri' hakkında fazla bilgimiz olmadığını bölümün başında söylemiş ve bu konudaki, birçoğu ırkçı görüşlerle de yolları kesişen varsayımlara değinmiştim. Bunlara göre Ariler gelip bu kocaman ülkeyi fet-hetmişlerdi. Bu doğrudur muhtemelen ve o zaman şimdi “aşağı” kabul edilen kastların, güneydeki Dravidler’in ve kast dışmda kalan “kabile”lerin fethedilen ve o zaman bu şekillerde smıflandın-lan “yerliler” olduğunu da kabul edebiliriz.

Öyle ya da böyle, karşımızda, binlerce yıllık bir tarih akışı içinde pek az değişmiş bir toplumsal örgütlenme biçimi var. Köy komünleri bunun yaygın temelini oluşturuyor. Bu birimlerde pek az “artık” üretiliyor ve komün içinden kimse zengin olarak sivrilmiyor. “Kast” sisteminin işleyişi de böyle bir şey istemeyi gerçekçi kılmıyor. Yani bu yapılar birbirlerini karşılıklı besliyor ve destekliyor.

Hindu medeniyetinin kurduğu bu temel düzen çok daha sonra Türk-Moğol egemenliğine girdiğinde, yukanda değindiğim ne-derilerle, yeni yönetim de temel düzeni değiştirme ihtiyacını duymuyor. Ekber’in hayatım yazan Ebu’l-Fazl’a değinmiştim. Bu uzun biyografide kast sistemi hakkında söylenmiş dişe dokunur bir söz olmaması da ilginç. Muhtemelen bunu iyi bilmiyorlardı, çünkü onlann toplumda ilgilendiği alanlann içinde olan bir konu değildi. Aracılardan, “zemindar”, “tahsildar” vb., alacaklannı alıyorlardı. Tahsildann vergiyi topladığı adamlann ne yiyip ne içtiği, nasıl yaşadığı, onlan pek fazla ilgilendirmiyordu.

Britanya’nın gelişi de bu düzeni temelden değiştirmedi, çünkü aynı “imparatorluk” mantığı içinde onlar da bu temelin kendisine ilişmek istemediler. Ama Britanya’nın gelişi 18. yüzyıldır; Avrupa’da sanayileşme ve merkantilist kapitalizm başlamıştır, Britanya da bu alanlarda en ileri gitmiş toplumdur. Temele ilişmek istemese de, genel gidişi akılcılaştırmak için başvurduğu yeni tedbirler, yöntemler, Hindistan’ın yapısını değiştirmeye başladı. “Kalkmmacılar”m isteyeceği hızda değil, her toplumsal değişimin yaratacağı çeşitli sıkıntılan hafifletmeyi de hiç düşünmeden, yapı yerinden oynatılmış oldu.

Anlattığım bu yapı içinden ciddi bir aristokrasi çıkmamıştı. Bu bakımdan, yukanda gördüğümüz Japonya gibi bir güçlü (ve askerî) sınıf yoktu. Dolayısıyla modernleşme sürecinin militaristleşmesini kolaylaştıracak veya öylesini kaçınılmaz kılacak bir toplumsal temel yoktu. Antik ve statik toplumsal yapı Hindistan’ın yoksulluğunun, modernleşme sürecinin ağır aksaklığının başlıca nedenidir; ama bu aynı yapı, militarizme ve faşizme de (Japon tipi) geçit vermedi.

Öte yandan, Hindistan’da, Çin’deki gibi ileri derecede bir bürokratik egemenlik, güdüm, hegemonya da yoktu. Çin’in pirinç ekimi, “pirinç/su” ilişkisinin gerekleri, orada ileri bir sofistikas-yon düzeyinde bir “planlama” gerektiriyordu. Su nereden getirilecek, hayvan gücünden yararlanmanın asgari düzeyde kaldığı bu toplumda yamaçlardan tepelere nasıl ulaştırılacak, bu su hareketinin sürekliliği nasıl sağlanacak? Çin’in “Mandarin” adıyla bildiğimiz bürokratlan, merkezî bir imparatorluğun bilim adamı/bürok-ratlan olarak, bütün bu sorunlan düzene sokarlardı. Bütün bunların da, Hindistan’daki ilkel köy komünleri ile herhangi bir benzerliği yoktur.

Bu verili yapıda Britanya’nın yaptığı herhangi bir değişimi Hindistan’ın “iyiliği” için tasarlayacağını düşünemeyiz. Bu ülkeye ilk gidenler muhtemelen talan için gitmişlerdi. Ama oranın koşullarını gözlemledikçe, bir üs bulup yerleşerek uzun vadeli bir sömürü mekanizması kurmanın daha kârlı olacağım görmüş olsalar gerektir. Bu yeni durum birinci hedefi yok etmiyor, sadece yontuyor ve düzeltiyor. Ama sonuç olarak varlıkları değişim yarattı. Bunun kendim gösterdiği ilk düzey merkezîleşmedir. Britanya egemenliği sırasında da Hindistan’da, başta Haydarabad, özerk bölgeler vardı. Ama Moğolların sağlayamadığı kadar bir birlik ve homojenlik kurulmuştu. Demiryolunu düşünebiliriz. Bunun da, Hindistan’ın değil Britanya’nın ekonomik çıkarları gözetilerek yapıldığını Hintliler hep söyler ve haklıdırlar. Ama bugün kullanımda olan demiryolları da o temel üstünde duruyor.

“Ekonomik çıkar” denince, Britanya’nın Hindistan’ı sanayileştirip üretken bir toplum yapması mantıkdışı olduğuna göre, o anda düşünülecek gerçekçi “çıkar”, toplumu vergiye bağlamak ve bu vergiyi rantabl bir sistem içinde toplamaktı. Bu da akılcı bir örgütlenme demekti - işin her kademesinde. Bunun, Osmanh topraklarında kurulan Düyun-u Umumiye’den daha soylu bir amaca hizmet ettiğini düşünemeyiz - ama Düyun-u Umumiye hiç olmasa Türkiye Cumhuriyeti’nin bir maliye örgütü kurması daha zor olurdu. Hindistan’daki bu vergi toplama işi de, zamanla (epey uzun zamanda), tarımın genel işleyişini daha akılcı bir noktaya getirdi. En başta, sürecin bir yerlerinden sülük gibi nemalanan asalak öğeleri tasfiye etti. Barrington Moore’a göre, aynı zamanda, modernleşmeye Japon tarzında girme alternatifine de meydan bırakmadı (bu tabii Japonya’ya karşı bilinçli bir karar değildi).

Babürlü çağında bir çeşit aracı işlevi gören, ama mülk sahibi olmadığı için servetini hiçbir zaman güvenli bulmayan “zemindar”lar Britanya yönetiminde toprak sahibi oldular. Umulan, bunların da Batı’daki gibi kapitalist-çiftçi olmasının yolunu açmaktı, ama bu melez sistemde bürokratik vergi toplama görevlerini de sürdüreceklerdi (1793, Permanent Settlement). Beklenen pek olmadı, ama beklenmedik bazı değişimler için tetik çekilmiş oldu. Karışık işler sonucunda başlangıçtaki “zemindar”lann % 40’ı 19. yüzyıl ortasına gelindiğinde yetki alanını kaybetmiş, yerlerine yeni adamlar gelmişti. 1857’deki büyük ayaklanmada bu kaybeden “zemindar”lann önemli payı vardı.

Tarımsal alanlarda bütün bu kaotik çalkantılar sürerken, topluma bir yandan da “piyasa ekonomisi.” gelmişti. Bütün bu değişimlerin geleneksel toplum üzerindeki dolaysız etkisi son derece olumsuzdu. Herkesin şikâyet etmesini haklı kılan gerekçeleri vardı. Böyle durumlarda sık sık olduğu gibi ayaklanma saçma görünen bir nedenle patlak verdi, ama uzun vadeli ve derine giden nedenleri olduğu için kısa zamanda yayıldı.

1857 ayaklanması

Britanya’nın kurduğu Hindistan ordusundaki askerlere verilen adlardan biri “sepoy”dur ve bu aslında bizim bildiğimiz “sipahi”dir. “1857 Ayaklanması” diye bildiğimiz olay bir Sepoy isyanı idi. Nedeni de, orduya dağıtılan yeni tüfeklerdi. Bunlara konan mermi kartuşunun bir yerini ısırarak koparmak gerekiyordu ve bunu yaparken ağza gelecek yağın, Müslümanlara “domuz”, Hindulara da “inek yağı” olduğu söylenmişti. Ûyle değildi ama kime dinletmek mümkün? Böyle başlayan isyan, sonuçta kuzeyde, Müslüman bölgede kaldı ve güneye sıçramadı. Ama kuzeyde Hindulardan da katılan oldu. Demek ki yalnız Müslümanlara özgü bir tepki değildi. Bazı yerlerde, toprak sahiplerinin yanı sıra topraksız köylüler de isyan etti, ama bu yaygın değildi. Britanya varlığını kendi çıkarlarına uygun gören bazı eski ve köklü egemenlerle bu dönemde palazlanmış yeni zenginler de hareketin uzağında durdu. Ûte yandan bu, o zamana kadar görülmüş en kitlesel direniş olduğu için, Hindistan tarihinde bir dönemeç olarak kabul edildi.

Hiçbir konuda uyarlı bir birlik kurulamayan Hindistan’da bu isyanın da genelin amaçlarım kapsayacak bir tanımını yapmak pek mümkün değildir, en azından şimdiye kadar bu yapılamamıştır. Sınıflar vardı ve yoktu, dinî-etnik gruplar vardı ve yoktu, ilerici ve gerici ideolojiler vardı ve yoktu. Onun için, ortak amaçlar, bir “program” a girecek hedefler aramak boşuna bir çaba olur. Ama bir sarsıntı olmuş ve bu heterojen toplumda sorunu olanlar sokağa dökülmüştü. Işınlan yağdan başka “gerici motifler”in ağır bastığı söylenebilir, ama 1857 ilerici bir Hint bağımsızlık hareketinin doğumuna da ebelik etmiştir.

Bir önceki bölümde, uzun uzun, ekonomik dönüşümler ve bunların getirdiği rahatsızlıklardan söz ettim. Bunlar genellikle büyük toplumsal olayların uzun vadeli nedenleri olurlar. Kısa vadeli, ortalığı tutuşturan nedenler ise domuz yağı gibi şeylerdir. Ama onun olmuş olmasından da yararlanarak, bu gelenek-görenek konularına da göz atalım, çünkü bunlann 1857’de payı olduğu gibi sonrasında da Hindistan’da huzursuzluk yaratmaya devam ettiğini biliyoruz.

Ülke dışından insanların saygı duymakta güçlük çektiği bir Hint (Hindu) geleneği, dul kalan kadının kocasının cesediyle birlikte yakılmasıydı. Evlilik âdetlerinden ötürü, çocuk yaşındayken yaşlı adamlarla evlendirilen kadınlar oldukça genç yaşta dul kalıyorlar, bu da geleneği dayanılmaz derecede çirkinleştiriyordu. Ama meraklısı vardı - hattâ, seyrek olsa da, kadınlar arasından bile çıkıyordu. Ingilizler bunu 1827’de yasakladılar. Yasağın tepki yaratacağını bildikleri için o kadar beklemiş ama daha fazla dayanamamışlardı. Ingiliz kolonyalizminin, “Yapıyorlarsa yapsınlar, bize ne,” ilkesini dahi çiğnemişlerdi. Vali ya da, bunu durduranlardan birinin çevresini sarmış Brahmanlar, bunun saygıdeğer bir gelenek olduğunu anlatarak itiraz ediyorlarmış. “Sizde bu gelenek var. Bizde de ölenle birlikte kadını yakanları asma geleneği var. isterseniz hepimiz geleneklerimizi yerine getirelim,” diyen bir Ingilizin hikâyesi ünlüdür. Sati denilen bu korkunç uygulamanın çok seyrek olsa'da (ve artık yasak olmasına rağmen) yapıldığı duyuluyor.

Buna benzer hunhar ya da sadece zaman içinde anlamını kaybederek anakronikleşmiş gelenekler dünyanın her yerinde bulunabilir; Afrika’da “kadın sünneti”ni düşünün! Hindistan’da da var. İlle sati gibi çarpıcı olması gerekmez ama, erkeklere ve yer yer yaşlı kadınlara gelenek ve göreneğin tanıdığı birçok yetki, Britanya yönetiminin önünü açtığı “modernleşme”nin değerleriyle çelişiyor, bu da, özellikle ayncalık kaybetme durumunda olanlarda tepki, hoşnutsuzluk yaratıyordu. Bu bağlamda, tıbbın geleneksel ve modem biçimlerini dahi düşünebilirsiniz (örneğin, en başta anlattığım, Ganga’da yüzen ceset parçalan da sayılabilir). Kızlara eğitimin genişlemesinin ne gibi tepkiler yaratabileceğini Türkiye?de hayal etmek o kadar zor değil. Bunlara bir de “müstevli” AvrupalIların farkına vararak ya da varmadan yaptığı küstahlıkları ekleyin. Bütün iniş çıkışlarına rağmen binlerce yıldır birtakım değerlerle yaşamış, Hindistan gibi bir ülkede, bunlann toplamının, içinde her türlü “araz” bulunduran, ama şiddedi ve yaygm bir tepkisel birikim yaratması kaçımlmazdı ve zaten böyle oldu.

1857’den sonra, yukarıda kısaca değinip geçtiğim gibi, “modem” denmesi gereken bir “Hint muhalefeti” örgütlenmeye başladı. O bakımdan, 1857 ile birlikte “modem Hindistan” tarihine girdiğimizi söylemek mümkün. Burada, Hindistan hesabına “talihli” bulunacak bir genel özellik var: Oluşan ve güçlenen muhalefetin derdi “sati” gibi geleneklere izin verilmemesi vb. değildi. Bu insanlar, Hindistan’da varolan (ve çok sayıda varolan) bütün toplumsal gruplardan (dinî, etnik vb.) süzülüp gelen insanlardı ama geçmişin, bu tip eski “aidiyetler”in değil, modem dünyanın dilini konuşuyor, Britanya egemenliğine bu dille karşı çıkıyorlardı. Tabii onlann böyle bir entelektüel formasyon edinmiş olmalannda dahi, karşı çıktıklan Britanya’nın dolaylı ama önemli bir payı vardı.

1857’den sonra güçlenen Hint muhalefeti içinde (ya da gerisinde, “taban”ında vb.) yer alan güçlerin hepsi bu “modemist-evren-selci” dilde konuşuyor muydu? Şüphesiz hayır. Ama bağımsızlığın kazanılmasından sonra da bayağı uzun bir süre, bu tip bir milliyetçiliğin su yüzüne vuran etkileri son derece cılız kaldı. Ancak Neh-m’lann, Krişna Menon’lann kuşağı hayattan aynldıktan sonra bu akımlar canlanmaya ve genişlemeye başladı.

“Political correctness”, kimi dummlarda “kol kmlır yen içinde” anlayışını da kapsayacak biçimde, dünyanın her yerinde karşımıza çıkıyor. Hindistan’da Hint tarihini yeniden deşen, değerlendiren, “resmî” ideolojinin izlerinden anndırmaya çalışan birçok tarihçi var; ama konu Britanya’nın Hindistan’daki varlığı olunca, bunun “olumlu” olabilecek sonuçlanna değinmekte zorluk çektikleri görülüyor.

Oysa bütün bu sürece kuşbakışı bir bakışla göz gezdirdiğimizde, Britanya’nın oradaki varlığının, 1919’da Gandhi’nin mücadele yöntemiyle de birleşerek, Hindistan politikasına önemli bir “olgunlaşma” imkânı açtığını bile söyleyebiliriz. Asya’nın -en azından büyük Asya toplumlannın- “modernleşme” girişimlerinde en fazla “dışa kapalı”, en fazla “Asyalı” model Japonya’ydı. Sonuçlar ortada! Hindistan da benzer bir yol tutturamaz mıydı? Tutturabi-lirdi. Hattâ bunu 2010 yılında, 1940’ta söyleyebileceğimizden daha fazla güvenle söyleyebiliriz.

1857-1947: 90 Yoğun yıl

Britanya’nın isyanı bastırmasından sonraki yıllarda isyanla aynı çapa ulaşan bir huzursuzluk yaşanmadı. Bu doksan yılın, “silâhlı” mücadele açısından sakin geçtiğini görüyoruz. Ama o yılların içini dolduran son derece önemli gelişmeler oldu.

Britanya, atlattığı badireden sonra, bu ülkedeki temel stratejisini değiştirmedi. Gene, varolan egemen sınıflarla ittifak ilişkilerini devam ettirdi. Bu da, toplumun genel muhafazakâr yapısına süreklilik kazandırdı. Barrington Moore, asıl belirleyici sorunun, kırdan ve tarımdan elde edilen (ve zaten büyük tutarlara erişmeyen) “ekonomik fazla”nm kırsal egemenlerin elinde kalması ve böylece (Japonya’da veya Rusya ve Çin’de olduğu gibi) sınaî sektöre aktarılmaması olduğunu söyler (Moore, 1991 [1966]). Kendi okumalarımdan, ben de aynı sonuca varıyorum. Bu yapılanma, doğal olarak, kalkınmayı geciktiren, yavaşlatan bir etken oluyordu.

Buna karşılık, üzerinde bir Junker ya da Samurai tipi yukarıdan aşağıya (ve totaliter) bir sınaileşmenin kurulacağı temele de imkân bırakmıyordu - kökü feodalizmde olan bir smaileşme (ve kapita-listleşme) oluşamadı. Britanya’nın bürokratik yapısı, kırsal egemen sınıfların yanında yer alarak, bu kesimin cılız burjuvaziyle birleşmesi araşma bir. kama gibi girdi ve böylece Hindistan’da sınıf ittifaklarının farklı biçimlerde kurulmasına -böyle yaptığını bilmeden ve böyle olmasını amaçlamadan- katkıda bulunmuş oldu.

Britanya’nın varlığının amacı “Hindistan’ın smaileşmesi” gibi “devrimci” bir amaç değildi ama zamanı ve biçimi her şeye rağmen bu muhafazakâr toplumun saatinin daha hızlı işlemesine yol açıyordu. Yapıyı konsolide ederken bir şeylerin önünde yeni gelişme yollan belirebiliyordu. Örneğin tefeci bir “İngiliz icadı” değil, en azından beş yüz yıldır aşina bir simaydı - köyün bakkalı, yörenin çerçisi vb. İşlerin hemen hemen tamamen aynî ödemelerle yürüdüğü kırsal bölgelerde Babür devleti vergisini nakdî istediği için, tefeci de bu işlemi yapıp bundan kazanan adam olarak ortaya çıkmıştı ve bu işine devam ediyordu. Ama 19. yüzyılın ikinci yarısında nüfusun da artmasıyla toprak para etmeye başlayınca, tefeci de borçlandırdığı köylüleri marabalaştınp topraklanna el koymaya başladı ve böylece “toprak sahibi” statüsüne yükseldi. Bu da aslında oldukça yeni bir sınıf demekti. Ama hâlâ büyük ölçüde asalak bir sınıf. Üretim içinde bizzat yer almayan, teknoloji ya da daha akılcı iş örgütlenmesiyle üretim hacmini artırma yolunda hiçbir katkıda bulunmayan bir sınıf. Onun için Hindistan kırlarında hâlâ “geçimlik ekonomi” yaygın.

Bunlara değinen Barrington Moore, (1991) Britanya’nın “yaptıklarından başka, önemli sonucu olabilecek “yapmadıkla-n”na da değiniyor. Örneğin, buranın iklimi ve toprak yapısı, birçok tropikal bölgede olduğu gibi, “tek-ürünlü kolonyal ekonomi”yi gündeme getirebilirdi. Pamuk, bütün bu alt-kıtanm çok eski bir ürünüydü. Assam’daki çay, böyle bir yere tırmanabilirdi. Britanya’nın bu ekonominin uzun vadeli kötü sonuçlarını görüp teşhis etmesinden çok, konjonktürel koşullar, bu yolun seçilmesine engel çıkarmış olabilir: çayda, özellikle Çin ve Sri Lanka’nm rekabeti, pamuktaysa Amerika’nın -belki Mısır’ın da- rekabeti, çivit konusunda ise kimyasal kumaş boyalarının icadı gibi koşullar.

Böylece, emperyalizm çağında Hindistan’ın sınıf yapısını radikal biçimde değiştirebilecek (Güney Amerika ve Karayip’te değiştirdi) bu tip bir ekonomik gelişme de hiç olmadı.

Eski zamanın “egemen sınıf’ kavramına en fazla yaklaşan kesimi olan “zemindar”lara (tahsildar, talukdar vb.), topladıkları vergileri kendilerine sakladıkları şüphesiyle yönetim (Britanya) tarafından işten el çektirildiğini görmüştük. Ama çoğunun hâlâ bir işler çevirecek gücü vardı. Ayrıca, daha çok orman köylüsü konumunda yaşamış “kabileler”in de yeni yasalar, yasaklarla geleneksel hayatlarını sürdüremez olduğuna değinmiştim. Geçiş süreçlerinin ilginç eklemlenmeleri... Toprağın kıymete bindiği dönemde zemindarlar yerinden sürülmüş kabileleri yeni tarım alanları açmakta işe koştular (ve fırsat buldukça açılan tarlalara kendileri el koydular). Böylece, onlar da “toprak sahibi” olmanın yolunu buldular. Ama 1857’den sonra artık çok etkin değillerdi. Gene de, sonuç olarak, bir hayli geniş yeni tarım alanı açılabildi.

Güneye doğru indikçe, bu vergi toplama işinde veya sürecinde yer alan aracı ve genellikle asalak öğelerin azaldığını ve Britanya bürokrasisinin vergisini doğrudan doğruya topladığını görüyoruz. Ama bu, bölgede dengeli ya da adaletli bir bölüşüm olduğu anlamına gelmiyor. Dengesizlik, bütün Hindistan’da olduğu gibi, güneyde de fazlasıyla vardı. Elde fazla istatistik bilgi yok ama, Bağımsızlıktan sonra, 1953-4’te yapılan bir araştırmaya göre toplam nü-füsun beşte birinin hiç toprağı olmadığı, yarısının da bir dönüm' den az toprağı olduğu anlaşılıyor. Tepede ise % 10’luk bir azınlık, toplam ekilebilir toprağın % 48’ine sahip. Bu oranlar bölgeler arasında öyle göze çarpacak farklılıklar da göstermiyor.

Ekonomideki ve toplumsal tabandaki bütün bu uzun vadeli dönüşümler ara bölüm başlığındaki “90 Yoğun Yıl” vaadini karşılamadığı için, biz şimdi bu yıllarin siyasî gelişmelerine gözümüzü dönelim.

Ayaklanmayı bastıran Britanya 1858’de Hindistan Yönetimi Ya-sası’nı ilan ederek Doğu Hindistan Kumpanyası’mn son izlerini de yok edip ülkeyi yalnızca Britanya tahtına bağladı ve bir devlet bakanlığı yarattı; 15 kişilik bir Hindistan Konseyi oluşturuldu. Bu konseye tayin edilen Hintli üyelerle ilgili komik hikâyeler vardır. Bu yeni dönemde Britanya’yı temsil eden memurların tavrında belirgin bir değişim olduğu, düşmanca ve yukarıdan davranmanın kural haline geldiği genel kabul gören bir saptamadır.

Ünlü Congress Partisi 1885’te Bombay’da toplandı. Bundan az önce de Banercea Bengal’de Hindistan Ulusal Konferansı’m toplamıştı. Örgütlü bir ulusalcı muhalefet başlıyordu. Naoroci (18251917), Banercea (1848-1925), Ranade (1842-1901), Mehta (18451915), Mazumdar (1850-1922), onlan izleyen Tilak (1856-1920), Vivekananda (1863-1902), Mukerjee (1864-1924), Rai (18651928), Gokhale (1866-1915) bu erken dönemin başlıca önderleridir. Aralannda, yükseköğrenimini Britanya’da görmeyen yok gibidir; onlar da, Hindistan’da (Bombay, Madras vb.) Ingilizlerin kurduğu üniversitelerden mezun olmuştur. Bu özellik daha sonraki kuşaklarda da böyle devam edecektir.

Saydıklanmm çoğu bu mücadele sürecinde “Ilımlılar” (Modera-tes) adıyla tanındı. “Ilımlı” olmalan belki onlann mizacı veya fikirlerinden çok mücadelenin belirli aşamalannm genel havası ve karakterinin sonucuydu. Bu erken kuşaklann tam bir bağımsızlığı savunmaları -dile getirmeleri- hukuken mümkün değildi. Bu arada, onlara çeşitli durumlarda yardımcı olan A.O. Hume (18291912: Congress’in kuruluşu) ve Annie Besant (1847-1933: Özyönetim Ligi) gibi Ingilizleri de unutmayalım.

Congress hareketi Hindu, Müslüman, Parsi, Sih vb. aynmı yapmıyordu. Akıldan yanaydı. Gelenekçilikten değil, modernleşmeden yanaydılar (dine saygılı bir laisizm ve modernizmin mümkün olduğunu kanıtlayacak biçimde) ve bu nedenle kast sistemine, çeşitli anakronik âdetlere karşıydılar. Hint milliyetçiliğinin ve modernleşmeciliğinin ilk harcında bunlann bulunması şüphesiz önemli ve olumluydu.

Bu tür “Batılı” değerleri benimsemiş insanlar olarak, özellikle işin başlangıcında, Birleşik Krallık’a bakışlan oldukça olumluydu, çünkü 1857 sonrasında girilen yeni yolda Britanya’nın Hindistan’ı modernleştireceğini düşünüyorlardı. Ciddi bir smaileşme bekliyorlardı. Ama yaşlandıkça, umduklan gibi olmadığını gördüler. O zaman Britanya’ya karşı tavırlan da değişti. Neyse ki bu zamana kadar kendilerinden genç bir kuşak yetişmiş, birçok konuya el atmıştı. Yukanda saydıklarımdan, özellikle Tilak, “ılımlı” grup içinde olmayacak biriydi. Ayrılığını her fırsatta ortaya koymuştu. Gokhale de Ilımlılar arasında bulunsa da aslında onun çizgisine yakındı. Yüzyıl başlannda aynşan gruplann İkincisine, muhtemelen Ingiliz ağzıyla, “Aşınlar” dendi. Ne var ki bu iki grup hiçbir zaman Fransız Devrimi’nin “Dağlı” ve “Ovalı”lan gibi kapışmadılar, ortak düşman karşısında parti yalnızca bir kere (1907) bölündü, ama kısa bir süre sonra yeniden toparlandı.

Bu ilk kuşakların mücadelesi, onlann kurduğu basın, Hindistan’da gitgide genişleyen yankı buluyordu. 1903’te “Svadeşi” hareketi biçimlendi. “Sva-” (ya da “swa”) “öz” ya da “kendi” demektir (Fransızca “soi” gibi). Bu da “kendine güvenme”, daha doğrusu, “kendinden başkasına muhtaç olmama” diye çevrilebilir. Bu yıllarda, bizim daha sonra Lozan’da tanışacağımız Lord Curzon Hindistan’ı yönetmekteydi. Tahmin edileceği gibi geniş kitlelerde muhabbet duygulan uyandıran bir yönetici değildi Curzon. Hindistan’da ne zaman bir sorun çıksa “çıban başı” olarak gördüğü, ülkenin en kalabalık bölgesi Bengal’i ikiye ayırmak ve böylece daha rahat yönetmek istiyordu. Svadeşi’de son bulan karşı çıkış bununla ilgiliydi. Ama beş yıl kadar devam ettiği için nihai kapsamı bunu aştı: Sonraki “Svarac” (Özyönetim) aşamasına bir hazırlık gibi oldu. Aynca, Ilımlılar’m sahneden çekilip yerlerini Aşınlar’a bırakmasında da bu hareketin yarattığı atmosferin payı oldu. Kendisi kayda değer bir “zafer” kazanmamakla birlikte, sonraki mücadelenin alacağı biçimler ve uygulayacağı yöntemlerin tohumunu attı.

Congress’in 1907’de bölünmesi Ingiliz politikasının başarısı olarak yorumlanabilir. Çünkü Ingilizler orada böyle bir yaklaşım farkı olmasını, üzerinde işleyip karşı tarafı zayıflatacak bir fırsat gibi değerlendiriyorlardı. “Ilımlı” denilenler ötekilerin sahiden de fazlasıyla “aşın” olduğuna, dolayısıyla desteklenmemeleri gerektiğine ikna edilirse, ikinci grup böylece izole edilir ve etkisizleştirilir; onlar siyaset sahnesinden -biraz zorla- silinince de yalnız kalan birinci grubun hakkından gelinirdi.

Tam da böyle oldu. Son anda Tilak ve Gokhale faka bastınldık-lannı anlayıp durumu düzeltmeye çalıştılar ama durumun düzeltilmesi birkaç yıl aldı. Uyumlu bir muhalefeti götüren Congress’in böylece bölünmesi özellikle Bengal’de silâhlı yöntemin öne geçmesini teşvik etti. Bir yargıcı öldürmeye çalışan fedailer attıklan bombayla iki Ingiliz kadınını öldürdüler. Bunun üstüne biri intihar etti. Bundan sonra, denetimi hiçbir zaman ele geçiremese de, Hint kurtuluş mücadelesi içinde bir silâhlı damar yerini aldı.

Dünya Savaşı yaklaşırken, Hindistan’da “Ghadar” (Başkal-dır) hareketi biçimlenmişti. Bunun köklerinde, başka ülkelerdeki Hintli azmlıklann uğradığı ayrımcılığa karşı protesto hareketleri yatar. Önderlerinden biri aşın milliyetçilerden Lala Har Dayal’dı. Savaş patlayınca, bu gruplar Hindistan’ı Birleşik Krallık karşısında seferber edebilecekleri inancıyla eyleme geçtiler ama sonuç hüsran oldu. Hint halkının Britanya’ya karşı Alman tarafına geçmek gibi bir tercihi yoktu.,

Gene bu dönemde daha ciddi bir hareket, “Özyönetim” (Home Rule) hareketi başlamıştı. Bunun esin kaynağı İrlanda’daki direnişti. Tilak altı yıl hapiste kaldıktan sonra 1914’te serbest bırakılır bırakılmaz bu slogan çevresinde bir örgütlenme başlattı. 1915’te Annie Besant da yayımladığı iki gazetede aynı hedefe yönelik bir kampanyaya girdi, iki hareket ancak 1917’de birleşebildi. Ama savaşın bitmesiyle “Özyönetim” hareketi de duraladı. Bunda, önderliği üstlenenlerin yeni koşullarda ne yapacaklarına karar verememesinin de payı vardı.

Ancak, tarihin bu noktasında, Hindistan kurtuluş mücadelesini sonuna kadar sırtlanacak ve sürükleyecek önder, Mohandas Karamçand Gandhi (1869-1948) Güney Afrika’daki mücadelesini sona erdirerek Hindistan’a gelmişti. O, savaş sırasında Birleşik Krallık’la sorun çıkarma stratejisinden hoşlanmamıştı; ama şimdi mücadeleye girmeye hazırdı.

Bir devlet memurunun oğlu olan Gandhi sofu (Hindu ve Viş-nucu) bir ailede büyümüş, daha on üç yaşında evlendirilmişti. Ergenlik sorunlarının fazla olduğu bilinir. 1887’de Bombay Üniversitesine girdi ve tıp okumak istedi ama bu işe pek yatkın olmadığını anladı. O zaman başka birçok Hintli aydın gibi İngiltere yolunu tutup Londra’da hukuk öğrendi, avukat oldu. Londra’nın entelektüel çevreleriyle de ilişkisi oldu. Örneğin Annie Besant ile orada tanıştı. Bir ara Hindistan’a döndüyse de istediği gibi bir iş bulamayınca gerisin geri İngiltere’ye gitti. Burada da iş bulmak kolay değildi. 1893’te Güney Afrika Cumhuriyetinde (GAC) Natal’e yollandı. Buraya gelir gelmez ırkçı davranışlarla karşılaştı, dayak bile yedi. Pek yetenekli görünmeyen, içine kapanık, utangaç avukat bu muameleler karşısında birdenbire açıldı ve ortaya kararlı bir eylem, mücadele adamı çıktı.

Konumuz dışında kalan, kısmen başarılı (GAC gibi bir ülkede “tam” başarılı nasıl olsun?) birçok mücadeleden sonra Dünya Savaşı’yla birlikte, 1914’te, “önderlik stajı”nı tamamlamış olarak Hindistan’a döndü.

Özellikle Afrika yıllarında dünya dinlerini incelemiş, farklı dinlerden insanlarla tanışmış, örneğin Tolstoy’la mektuplaşmış, Ku-ran’ı okumuştu. Bu şekilde kendi dinî inancını terk etmemiş ama meşrebini, hoşgörüsünü alabildiğine genişletmişti. Yani “staj” yalnız pratikte değildi. Çocukluğundan beri benimsediği Hinduizm kolu Caynacılık’tan da etkilenmiş olduğu için Gandhi siyasette şiddete karşıydı ve Afrika’daki pratiğinde hep pasifist olmuştu. O yıllarda Hindistan’da başlayan ve adım adım ilerleyen mücadele de ağırlıkla “pasif direniş” yöntemini uyguluyordu (istisnaları olmakla birlikte); onun için, Gandhi’nin anlayışının temelleri orada zaten bir ölçüde hazırdı.

Görece genç yaşlarında Britanya’ya daha olumlu gözle baktığı, ama mücadele içinde saygısını büyük ölçüde kaybettiği bilinir. Ünlü anekdotlarından biri, “Batı medeniyeti hakkında ne düşünüyorsunuz?” sorusuna, “Batı medeniyeti mi? Çok iyi bir fikir!” diye cevap vermesidir. Savaş sırasında Britanya’yı destekledi, ama 1919’da Hindistan yönetiminin baskıcı tutumu karşısında isyan bayrağını açtı ve bu şekilde, kısa bir zaman içinde, bağımsızlık mücadelesinin önderi konumuna da geldi.

Bu bölümde modern Hindistan tarihinin olaylarından çok genel yapılanmasını anlatmak istiyorum, ama Gandhi’nin bu süreçteki rolünü ne kadar özetlemeye çalışsak, bazı somut biyografik olguları sessiz geçmek mümkün olmayacak - özellikle, siyasî “üslûbu”nun özelliklerini ve bunun önderi olduğu siyasî harekete kazandırdıklarım daha iyi anlamak açısından.

Önce ahimsa ve satyagraha kavramları üstünde kısaca duralım. “Ahimsa” Sanskritçede “zarar vermemek” anlamına gelir. Bu, Cay-nacılık’ta hiçbir hayvana zarar vermeme ilkesinden çıkarsanmıştır. Yoga gibi disiplinlerde de, bu mistik yola çıkacak kişi, “ahimsa”yı iyice öğrenmiş ve içine sindirmiş olmalıdır. Gandhi bunu siyasete ilk uygulayan oldu. “Satyagraha” ise “gerçekliğin gücü” gibi bir anlam taşır. Gene bir “pasif direniş”i anlatır, ama kesin bir “kararlılık” anlamı da içerir. Yanlışla uzlaşmamak, kararlı şekilde uzlaşmamak, insanı doğruya taşıyacaktır. Gandhi bunu “ahimsa” ilkesinden yola çıkarak biçimlendirmiştir. Sonra da Hindistan bağımsızlık mücadelesinin başlıca yöntemi haline getirmiştir.

Hindistan’da giriştiği ilk eylemde bu yöntemin örneğini de vermiş oldu. Bihar’daki Çamparan bölgesinde çivit üreticilerinin bir sorununda onlara yardımcı olmaya gelince, Britanya yetkilisi ona derhal bölgeden çıkmasını söyledi, daha doğrusu emretti. Gandhi ise çıkmayı reddetti. Bundan önce başka Hint direnişçileri böyle bir emre uyar, ama sonra emri eleştirir, protesto ederlerdi. Gandhi ise bunun yanlış ve haksız olduğunu söyleyerek emre uymayacağını bildirdi. İş büyüme eğilimi gösterince, merkezî yönetim yerel yetkiliye karışmamasını söyledi. Böylece Gandhi daha ilk adımda işine küçük bir zaferle başlamış oldu. “Satyagraha” böyle bir mücadele yöntemidir: silâhsız ama etkin.¹

Birleşik Krallık temsilcisi güçlerse “silâhlı olarak etkin” olmayı tercih edebiliyorlardı. Gandhi gene 1919’da Amritsar’da eyleme hazırlanırken General Dyer silâhsız Hintlilere ateş açtırdı. İngiliz hesaplarına göre 379 sivil öldürüldü. Şiddetin devam etmemesi için Gandhi eylemini durdurdu.

1920 “Non-Cooperation” (Britanya ile işbirliği yapmama kampanyası) yılı olarak başladı. Tam bu sırada Tilak öldü. Meclis de, seçimler de boykot edilecekti. Ama başka hedefler de vardı. Öğrenciler resmî okullan terk edecek, yabancı kumaş kullanılmayacaktı (Gandhi’nin önemli konularından biri). Hindu-Mûslûman birliği korunacak ama paryaların statüsü değişecek, bütün bu işler şiddete başvurmadan yerine getirilecekti.

Ertesi yıl Madurai’de öğrencilerle konuşurken ulusalcılığın simgesi haline gelen khadi kılığının pahalılığından dem vurdular. Gandhi bunun üstüne “fakir” kılığına girmeye karar verdi ve ölünceye kadar böyle yaptı.

Bu sırada Birleşik Krallık veliahtmm gelmesi kargaşalıklara ve şiddet olaylarına yol açtı. Çavri Çavra denen yerde halk polisleri (22 kişi) linç etti. Bunun üstüne Gandhi eylemi durdurmaya karar verdi. Baba-oğul Nehru’lar, Subhas Bose ve öteki önderler neye uğradıklarını şaşırdılar ama Gandhi’yi vazgeçme kararından vaz-geçiremediler.

Burada azıcık duralım. Gandhi “şiddet-dışı” yöntemini Congress hareketine kabul ettirmeyi başardı ama Congress dışında şiddetten vazgeçmeyenler, bu nedenle Gandhi’yi “işbirlikçilik”le dahi suçlayanlar hep oldu. Aynca, Congress içinde de bu yönteme bir türlü ısınamayan ama Gandhi’ye başanlı biçimde karşı çıkamayanlar gene hep oldu.

Gandhi için moral (ahlâkî) üstünlük her şeyden önemliydi. Bu da, en başta, kesin bir tutarlılık gerektiriyordu. “Vicdan”a hitap eden bir politika “çifte-standartlı” davranmayı göze alamazdı.

Böyle bir olaydan sonra, “Birkaç kendini bilmezin provokasyonu. Önemsiz bir olay. Başlamış koca bir eylemi bunun için mi durduracağız?” derseniz, gidilecek yolun her aşamasında aynı türden bir başka “önemsiz olay”ın patlak vermesini önleyemezsiniz. Birlikte yola çıkarken, yol arkadaşlannızla bir anlaşmaya varmışsınız; ama şimdi yol arkadaşlannız belirli bir olgunluk gerektiren o anlaşmayı bozuyorlar - demek ki o olgunluk düzeyinde değiller. Bu olgunluk ve bu sorumluluk düzeyine geldiklerini kamtlaymcaya kadar yolculuğu erteliyorsunuz.

Siyaset dediğimiz olay hemen hemen her zaman ideolojik mücadele ile el ele ilerlediği için, sık sık poz vermek, jest yapmak gerekir. Bu da, bazen, “rol yapma”ya dönüşebilir. Zaten bir strateji seçmek, bir rol seçmek gibi bir şeydir. Gandhi bütün bu zorunluk-lan aslında çok iyi dengelemesini bilen bir önderdi.

Gandhi 1922’de tutuklandı ve hapse kondu. Altı yıllık hüküm yemişti. Bu sırada Congress içinde gene bir bölünme başgöster-di. Sorun, kısaca, yaklaşan seçime katılmak ve dolayısıyla meclise girmek ya da bunun tersini yapmaktı. “Girelim” diyenler (Moti-lal Nehru ile C. R. Das) bunu meclisi içinden kilitlemek için yapmak gerektiğini söylüyorlardı. Sorun parti içinde çözülemeyince ayn parti kuruldu. Bu sıralarda Gandhi sağlık nedenleriyle serbest bırakıldı (1924).

O, bu konuda tam boykottan yana olan çoğunluk gibi düşünüyordu. Buna rağmen, hapisten çıkınca önce Das ve Nehru ile görüşmeye gitti ve öyle ya da böyle dışlayıcı bir tavır almayacağını açıkladı. Düşüncelerine karşı olsa bile, Svarac Partisi önderlerine yüzde yüz güveni olduğunu belirtti.

Partinin meclisteki bu dönemi oldukça da başanlı geçti. Ama bundan önemlisi, Gandhi’nin dava arkadaşlan arasında çıkan görüş aynlığı durumunda nasıl davranılacağını gösteren örnek tutumudur.

Gandhi zamanından önce serbest bırakılmasına karşılık olarak bir jest daha yaptı: Hapiste kalması gereken süre boyunca etkin siyasete girmeyeceğini bildirdi. Bu, Britanya’ya bir teşekkür, ama aynı zamanda da, ona müteşekkir kalmama jestiydi. 1929’da altmış yaşma girdi. Hindistan’ı boydan boya dolaştı, kitlelerle tanıştı ve konuştu.

Bu dönemde, özellikle Congress çevrelerinde, “sivil itaatsizlik” en çok konuşulan konuydu. Birleşik Krallıkta ise 1929’da İşçi Partisi seçim kazanmış, hükümet kurmuştu. Seçimi kaybedeceğini sezen Tory hükümeti daha 1927’de Hindistan’ın Londra’yla ilişkilerini yeniden düzenlemek üzere Simon Komisyonu’nu kurmuştu. Komisyona tek bir Hintli’nin çağnlmamış olması ancak Muhafazakârların yapabileceği bir küstahlıktı ve Hindistan’da büyük tepki toplamıştı. Ama yeni seçilen İşçi hükümeti de bu rezaleti dengeleyecek bir şey yapmaktan kaçındı. Dolayısıyla 1930’da Gandhi ^ “sivil itaatsizlik” kampanyasını nereden başlatacağını düşünüyordu. Congress, başlatma yetkisini ona vermişti.

Tuz vergisinde karar kıldı. Britanya, bu oldukça ağır -vasıtalı-■ vergiyi etkili kılmak için Hintlilerin tuz üretmesini de yasaklamıştı. Gandhi önce valiye kabul edemeyeceği bir ültimatom verdi. Kabul edilmezse ne yapacağını bildirdi ve yaptı.

1930 Mart’mın başında yanında seksen kişilik bir grupla Ahma-dabad’dan Gûcerat kıyısındaki Dandi’ye doğru yola çıktı. Elinde asa, “fakir” kılığında 240 millik yürüyüşe çıkan bu altmışlık adam muazzam bir “sansasyon” yarattı. Yüz binlerce insan onu karşılamak, onunla yürümek üzere yollara düştü. Bir ay sonra Dandi’ye vardı ve deniz kenarında su ısıtarak bir avuç tuz üretti. Bununla sivil itaatsizlik hareketini başlattı. Hareket hızla yayılmaya başlayınca, Nisan sonuna kadar, Gandhi ile Nehru ve Congress’in daha birçok ileri geleni tutuklandı.

Hükümetin ne yapacağını bilemez bir durumda kalacağını doğru tahmin etmişti Gandhi. Tutuklandığında kıyamet koptu, muazzam protesto gösterileri yapıldı. Yer yer şiddet görüldü, yer yer sıkıyönetim ilan edildi. 21 Mayıs’ta ünlü Dharasana eylemi yapıldı, iki bin kişi buradaki tuzlaya yürüdü. Polisin sopalan üstüne yürüdüler ve dayak yediler (lathi denilen uzun sopalarla). İki kişi öldü. Çok kişi yaralandı. Sopaya maruz kalıyor, düşüyor, kalkıyor, yürüyorlardı. Ama bütün dünya bunun haberini aldı, belgeselini de seyretti. Bu eylemin de benzerleri yapıldı.

Bunlan, tutuklanmadan önce Gandhi’nin kadınlara ısmarladığı yabancı kumaş ve içki boykotlan izledi. Yüz binlerce kadın bu eyleme katıldı. Bunu, “çovkidar” denen ve bir tür jandarmalık yapan birlikler için toplanan verginin boykot edilmesi izledi. Bütün bu eylemlerde polis sık sık şiddete başvuruyordu. Onun için, “pa-sifist direniş”in öyle nazlı bir iş olmadığı anlaşılıyordu.

Simon Komisyonu’nun yol açtığı zincirleme tepkinin bir halkası da üç renkli bir Hint bayrağının yapılması ve direğe çekilmesiydi. Bu eylem zinciri de muhtemelen bu olayı izlemekteydi.

Sivil itaatsizlik yoğun başladı, ama çok uzun sürmedi. 1931’de bitmişti. Çünkü iki tarafın da bitmesini istemelerini gerektiren nedenler vardı. Britanya dünyanın gözünde canavar gibi görünmek istemiyor, sayısı yüz bine yaklaşan tutukluyu ne yapacağını bilemiyordu. Öbür tarafta, Müslümanlann bu eylemlere katılım oranı bayağı düşmüştü. Ümmetçilerin (Hindu, Sih, Müslüman, bütün ümmetçiler) propagandası etkili olmaya başlıyordu. Kitleler de baskı koşullannda yorgun düşmeye başlamıştı.

Britanya Congress ile görüşmeyi kabul etti. Masaya iki eşit taraf olarak oturmak ilk kez gerçekleşiyordu. Congress gene Gandhi’yi görevlendirdi ve 1931 Gandhi-Irwin anlaşması böylece imzalandı. O sırada Singh ve daha birkaç komünist önder idam edilmiş, Gandhi bunu önleyememişti. Yeterince direnmediği için eleştirilmiştir. Bu doğru da olabilir. Ancak anlaşma ya da sözleşmenin Congress yararına olduğu da açıktır.

Ağustos’ta Gandhi İkinci Yuvarlak Masa Konferansı’na katılmak üzere Londra’ya gitti (fakir kılığı, sandaletleri ve sütleriyle yaşadığı keçileriyle). İngiliz tarafında sağ eğilimler egemendi, Hindistan’a sempati duyacak kimse yoktu. Geri planda ise Churchill nefretle kükremekteydi. Churchill, o kılıkta dolaştığı için Gandhi’yi küçümseyecek kadar akıldan uzak bir tutum benimsemişti. Hintliler tarafında da Britanya’nın seçerek çağırdığı adamlardan parlak bir şey çıkması beklenemezdi. Onlar daha çok Gandhi’nin yolunu kesmek için oradaydılar. Doğal olarak, Gandhi eli boş döndü. Konferans bir fiyasko olmuştu.

Buna rağmen, Gandhi’nin Invin’le sözleşme imzalaması, sonra da Londra’ya gitmesi, Hindistan’da Congress için bir zafer olarak değerlendirilmişti ve Britanya yönetimi Hintlilerin haddini bildirmeye kararlıydı. 1932 başında sertlik politikası yeniden başladı. 1934’te Britanya davayı kazanmış, kaba kuvvetle Hint direnişinin kaynaklarını kurutmuş gibi görünüyordu. Congress içinde de Gandhi’nin önderliğinin başarısızlığı tartışma konusu haline geliyordu.

Hindistan’ı yönettikleri sürece Britanya klasik “böl ve yönet” politikasını uygulamıştı. Ama Hindistan zaten dünyanın en “bö-lünük” toplumlanndan biriydi. En büyük “bölücü çizgi” din alanındaydı ve Hindularla Müslümanları ayırıyordu. Müslümanlar hemen hemen bütün kritik evrelerde Britanya yönetimine yakın durdular. Ama aynca bir de “özerk bölgeler” sorunu vardı. Hay-darabad, Gücerat, Assam gibi birçok bağımsız ya da yarı bağımsız bölge, Britanya tarafından kabul edilegelmişti. Ama şimdi, bütün Hindistan’ın Britanya’dan bağımsız kalması söz konusu olduğunda, böyle bir Hindistan’da hükümdar olunamayacağı belliydi; dolayısıyla “nizam”lar, “prensler” vb. de Britanya tarafında duruyorlardı. Gandhi’nin, Nehru’nun, Congress’in mücadelesi bu koşullar altında verilen bir mücadeleydi.

1937’de seçim yapıldı ve Congress zafer kazandı (oyların % 70’ini alarak). Nehru seçimin kazanılmasını, sonra da meclislerin terk edilmesini istiyordu. Bu olamadı, çünkü seçilenler yerlerinde kalmayı tercih ettiler. On birin içinde yedi bölgede Congress bölge hükümeti kurdu. Bu, kısa ve uzun vadede önemli bir olaydır: Kısa vadede Britanya karşısında Congress’iri gücünü gösteren bir kaza-mmdı ama Britanya sonrasmda Hindistan’ın demokrasisinin iç işleyişinde merkeze karşı yerelliği güçlendiren bir etken olacaktı. Bu dönemde, farklı nedenler ve farklı biçimlerle, Uttar Pradeş, Bombay ve Madras meclisleri öne çıktı.

1939’da İkinci Dünya Savaşı’nın başlaması Hindistan’daki mücadeleyi bazı bakımlardan yavaşlatırken, bazı çatlaklan da büyüttü. Uluslararası durum, Hint mücadele cephesinde şaşırtıcı yer değiştirmeler de yarattı. Bengal’de Subhas Bose bunlann başında gelir. Başlangıçta en çok Gandhi’ye yakındı. Sık sık kendini hapiste bulan eneıjik bir eylemciydi. Savaşa girildiği sıralarda Gandhi’ye karşı “komünist” denebilecek bir sanayileşme programı hazırlayınca aralan açıldı. “İleri Blok” adında radikal bir parti kurmuşken yeniden hapse girdi. Açlık grevi yaparak çıktıktan sonra kaçtı, dolambaçlı bir yoldan Berlin’e geldi ve oradaki rejimle anlaştı. Bu anlaşmayla Japonya’ya geçti ve onlann kanadı altında Azad Hind (Hint Kurtuluşu) hareketinin önderi oldu. Japonya’nm yenilgisinden sonra kaçmaya çalışırken öldü. Üçüncü Dünya’da, “emperyalizmle mücadele” adı altında, rüzgâra göre bir tür komünist de, faşist de olabilen önderlerin epey tipik bir örneğidir.

Aslında Gandhi’nin de, savaşın başında, Japonya’nın “emperyalizme karşı Asya’nın özgürlüğü” propagandasına kapılır gibi olduğu bir kısa dönem olmuştur.

Çünkü Hintliler ülkelerinde Britanya varlığını büsbütün çekemez hale gelmişler, ama özerk hükümdarlar ve Müslümanlar da Congress’le iplerini koparacak noktaya varmışlardı. Muhammed Ali Cinnah “Pakistan” sözünü savaş sırasında, 1940’ta, Lahor’da buldu. P(encab), A(buradaki “kuzeybatı sınırı” olarak, “Afgan-ya” demek), K(eşmir), t(ran), S(ind), T(urkistan), A(fganistan) ve Belucista(N). Tabii bu şekilde ortaya çıkan PAK da “saf’ ve “temiz” anlamlannı taşıyordu.

Hindistan’ın bu yeni savaşta etkin bir rol üstlenmek üzere yerinde duramadığı filan yoktu, ama Britanya’nın Asya’daki askerî birliklerinde Hintli asker çoktu. Öte yandan, Britanya Japon saldmsı karşısında hiç başanlı değildi. Dolayısıyla yüz bini geçen savaş tutsaklan arasmda bayağı çok sayıda Hintli vardı.

Savaş yeni ve paradoksal örüntüler üretti. Britanya sıkışmıştı, ama “koloni”lerinde Churchill gibi önderlerin elinde, yumuşamayı bilemiyordu. Congress’in başlattığı “Hindistan’ı terk edin!” kampanyasını kaba kuvvet kullanarak bastırmaya karar verdi. 1934’te Congress’ten çekilir gibi olan Gandhi çoktandır işlerin içine dönmüştü. Bu ortamda da net taleplerle ortaya çıktı: Savaştan sonra Hindistan Britanya yönetimini çekemez; şimdi savaşta sizi desteklememiz için, bağımsızlık sözü vermelisiniz.

Britanya’nın cevabı onu ve Congress’in öteki önderlerini tutuklamak oldu. Bu da tabii Hint direnişinin dozunu yükseltti ve sabotaj eylemleri birbirini izledi. Karşılıklı sertleşme gene bin kadar insanın ölümüne yol açtı. Resmî düzeyde değişen bir şey olmadı ama Britanyalı siyaset adamlarının çoğu Britanya’ya bağlı bir Hindistan’ın savaşın bitiminden sonra mümkün olmayacağım anlamışlardı. Yani nesnel gidiş, Hindistan’ın kurtuluşunu destekliyor gibiydi.

Ama hangi Hindistan, nasıl bir Hindistan? Yukanda, Pakistan adının ortaya atıldığı Lahor Karan’na değindim. Britanya buna o zaman karşı çıkabilirdi. “Hindistan’ın bağımsızlığını, bunun tarihini vb. tartışmaya başlamadan bir ilkesel karar üstünde anlaşmaya varmalıyız: Tek bir Hindistan’dan söz ediyoruz,” diyebilirdi ve bunu demesi Hindulan yumuşatmaya yetebilirdi. Öte yandan, Cinnah da, Britanya’dan yardım görmeyeceğini aklı keserse, Congress’le birlikte yaşamanın pazarlığını yapmaya ikna edilebilirdi. Ama her önemli dönemeçte Müslümanlardan yararlanmaya alışık olan Britanya bu noktada onlara açık kapı bırakmayı tercih etti (bu da, kendi mantığı içinde, “anlaşılır” bir tutum) ve böylece bağımsız olacak ülkenin bir tane olmamasının temelini attı.

Amerika’nın savaşa katılması her yerde olduğu gibi Asya’da da Britanya’nın yükünü hafifletti ve birkaç yıl sonra savaş kazanıldı (oysa Pearl Harbor sıralannda Japon birlikleri Birmanya’ya dayanmıştı). Savaş, Hindistan’daki işleri de hızlandırdı. Zafer, Britanya’da zaferi kazanan Churchill’in seçimi kaybetmesine yol açtı (1946). İşçi Partisi’nin başında Attlee iktidara geldi. İşçi Parti-si’nin Hindistan’ın bağımsızlığına bakışı çok daha ılımlıydı. Savaş ertesinde Hindistan genel valiliğine getirilen Wavell’in yerine Mountbatten’ı tayin etmesi de Hindistan’ı sevindirecek bir seçmeydi. Mountbatten olayı beklenenden çok daha çabuk bir biçimde sonuca vardırdı; bu arada, Pakistan’ın ayn varlığını da onayladı. Böylece 1947’de, Mountbatten Karaçi’den Delhi’ye uçakla döndü ve o gece on ikide Nehru radyoda tarih! konuşmasını yaptı. Hindistan bağımsız devleti kuruldu.

Bağımsız Hindistan

Böylece, adını sanını bildiğimiz, hayat hikâyelerini okuduğumuz kişilerin işi bitti ve adsız sansız kitleler işi devraldı. Bu dünya tarihinin bilinen en büyük kıyımlanndan birini getirdi. Kimsenin hazırlık yapmadığı, ama bir anda kendini içinde bulduğu “Exo-dus” başladı. 14 Ağustos’u 15’e bağlayan gece düğün-bayram eğlenen Hintliler bir iki gün sonra komşulannı boğazlamaya başladılar. Milyonlar, kendi dindaşlarına kavuşmak üzere yollara düştü, iki taraftan da. İki tarafta da, onlan hedeflerine varamadan kesip biçmek üzere mevzilenmiş “firavun ordulan” vardı - Kızılde-niz de açılamıyordu. Yalnız Pencap’ta bir milyon insan öldü. Toplamı bilen yok. Nasıl olsa ölenler de, öldürenler de, “anonim”di. Bu, “kitle”lerin “tarih yapma” yöntemiydi.

Ama bu işler olurken, adı bilinen “tarih yapıcıları”nm kenarda uzun süre beklemesi mümkün olamazdı. Nitekim bekleyeme-diler. Bu kıyımı durdurmak üzere sağa sola koşuşmaya başladılar. Gandhi, yıllardır Britanya’ya karşı verdiği mücadelede başvurduğu, ama sık sık da kendi tarafının yaptığı onaylanamaz bir eyleme karşı başvurduğu “ölüm orucu” yöntemine gene başvurmak zorunda kaldı. Başarılı da oldu - ya da oluyordu. 1948’de Gandhi vuruldu, öldü. Vuran, bir Hindu’ydu. Müslümanlar karşısında yumuşak davrandığı için öldürüyordu.

Gandhi’nin icat ettiği gelenekler arasmda “akşam duası” diye bir şey vardı. Her akşam Birla House’a geliyor, orada dua ediyor, çoğu zaman küçük bir konuşma da yapıyordu. Bunu dinlemeye gelen bir kalabalık oluyordu. 30 Ekim 1948 akşamı biraz gecikerek geldi. İki sıralı insanlar arasından yürürken karşısına bir adam çıktı, üç el ateş etti. Sonra bir direniş göstermeden yakalandı. Gandhi orada öldü. Katili Nathuram Godse ve yardımcısı Narayan Apte kısa bir mahkemeden sonra asıldılar. Onlan idam edilmekten bir tek Gandhi kurtarabilirdi ama Gandhi öldürülmüştü.

Hindistan ile Pakistan böylece iki ayn ülke olarak kuruldu, ama o zamandan beri aralarında kavga bitmedi. Bunlann çoğu tabii çok daha büyük olan Hindistan’ın lehine sonuçlandı - “sonuçlandı” denebilirse. Örneğin doğudaki bölgenin bir isyanla Pakistan’dan kopması ve Hindistan’ın da bundan böyle Bangladeş olacak bu yeni devletin kurulmasını silâhla desteklemesi (orada kıyım yapan Pakistan ordusuna karşı) bunlann önde gelen örneklerinden biridir (1971). Asıl paylaşılamayan da Keşmir ve Cammu’dur.

Pakistan bu kitapta benim ilgi alanım içinde yer almıyor. İki ülke arasındaki ezelî çekişme de. Ama bu çekişmenin sonuçlan dolaylı olarak bu bölümün sonunda tartışacağım konular arasına giriyor. Bunlara gelmeden önce, modem çağın en dikkate değer siyaset adamlanndan biri olarak gördüğüm Gandhi üstüne kısa bir değerlendirme yapmak istiyorum. Yalnız, buna gelmeden önce bir noktaya dikkat çekeyim: Britanya’nın bir “Hindistan ordusu” vardı. Ordunun askerlerinin bazıları Hindu, bazıları Müslüman’dı. Bu iki ülke aynlınca, iki ordu çıktı ortaya. O tarihten sonra Hindistan’da askerî darbe görülmedi, asker siyasette belirleyici rol oynamadı. Pakistan’da ise başka bir şey görülmedi: Eyüb Han, Yahya Han, Ziya-ül Hak, derken Müşerref... Bu farklılaşma neyle açıklanmalı?

Gandhi    ■

Gandhi üstüne okuduğum kitaplardan birinin adı Gandhi: A Sublime Failure (Gill, 2005). Bunu “Yüce Bir Başansızlık” diye çevirebiliriz (güzel bir çeviri değil ama anlamı doğru). Büyük bir ahlâk anıtı olan Gandhi’nin başarısız kaldığını anlatmak için bile “yüce” gibi bir sıfatı seçmek gerekir. Öyle bir sıfat eklemek koşuluyla ben de Gandhi’nin kariyerinin “başansızlık” la noktalandığını kabul etmeye hazınm.

Ama buna hemen bir “antitez” getirmek gerekiyor. Şu soruyu soralım: “Gandhi olmasa Hindistan 1947’de bağımsızlığını kazanır mıydı?” 1947’sini bilemem, ama, bence kazanırdı. En fazla birkaç yıl sonra. Bu sürecin Gandhi veya herhangi bir bireye göre durmasının söz konusu olduğunu düşünmüyorum. Hindistan bağımsız olmasına gene bağımsız olurdu da, bu benzersiz “yüce ahlâklı” kurtuluş gerçekleşmezdi. Gandhi’nin Hindistan’da şekillendirdiği mücadelenin “tıpkı”sını herhangi bir yerde görmedik. Ama oradan yayılan düşünce tarzının büsbütün etkisiz kaldığını herhalde söyleyemeyiz.

Gandhi’nin mücadelesinin benzersizliğini vurgularken, mücadelesinin nesnesiyle ilgili birkaç sözü araya sıkıştırmak da gerekli bence. İmparatorluğunu korumaya çalışan “Büyük” Britanya’nın bu süreç içinde, Churchill’in bile ağzını açtıracak çirkin, despotik davranışlar sergilediği sık sık görüldü. Ama Britanya da Gandhi gibi bir önderle birlikte hareket eden kitleleri yalnızca “kaba kuvvet” kullanarak bastıramayacağım anladı. Bu, elinde “kaba kuvvet” yetersiz kaldığı için değil, rakibin etik üstünlüğünü anladığı için böyle oldu. Yani, “düşman” da, kolay kolay bulunamayacak kadar “medenî” bir “düşman”dı.    ■

Kurtuluş mücadelesi değil, kurtuluştan sonra yapmayı istediği ve düşündüğü şeyler, dolayısıyla son analizde Hindistan’a vermek için çalıştığı biçim konusunda söz edilebilir “başansızlık” tan. Tabii bunlann olmasına çalışacak zamanı olmadı. Ancak, olsaydı da, herhalde hedefleri gerçekleştirilir şeyler değildi. Çünkü Gandhi “modem” hayata karşı fazla başan umudu vaat etmeyen bir mücadele içindeydi.

Tamamen değilse de, çok büyük ölçüde din tarafından belirlenmiş bir entelektüel dünyası vardı. Bütün önemli dinlerin temel metinlerini okumuştu ama temel “ladinî” metinleri okuduğu şüphelidir. Bu okumalar sonucunda, son derece sağlam bir etik sentez kurabildi (“sentez” diyorum, çünkü ağırlıkla Hinduizmden beslenmekle birlikte bu “gövde”ye başka dinlerden de öğeler katmıştır). Ama “seküler” dünyada Hint toplumuna gerçekleşebilir bir hedefler yelpazesi sunmakta çok başanlı değildi.

Dünyanın tartıştığı, Üçüncü Dünya (bu terim henüz yoktu ama işaret ettiği gerçeklik biçimlenmişti) için de çok önemli olan “sosyalizm/kapitalizm” ona fazla bir şey söylemiyordu, çünkü zaten ikisinin de temeli olan sanayiye karşıydı. Dünyanın geleceğinde de “zanaat”ın egemen kalacağına inanıyordu. Bu, bir analizle va-nlmış bir sonuç olmaktan çok, Gandhi’nin öznel isteğiydi ve doğrusu dünyanın gerçekliğine pek uymuyordu. Sanayiden hoşlanmamak, hattâ korkmak için haklı nedenler vardır, onu tartışmıyorum. Ama sanayiden kaçmak da bir çözüm değildir.

Bugün Hindistan bayrağının ortasında bir “çıknk” resminin yer alması son kertede Gandhi’nin etkisinin sonucudur. Gandhi bütün Hindistan halkının çıkrıklarının başına oturup kendi kumaşlarını dokumasını istiyordu. Bu, besbelli, son derece ütopik bir gelecek hayaliydi. Bu gibi konuları düşündüğümüzde. Gandhi’nin kurtuluştan hemen sonra ölmesinin ülke için bazı iyi yanlan olduğu sonucuna bile vanlabilir, çünkü çok güçlü bir varlığı, kişiliği vardı ve gelişmeyi durdurucu bir etki de yaratabilirdi.

Sanayiye karşı bu tutumunu, “olgunlaşmamış” buluyorum; ama bu aynı zamanda Gandhi’nin doğa karşısında çok doğru düzgün bir tavır almasını sağlıyor. Burada, örneğin, sürekli “doğayla savaş, mücadele”, “doğayı egemenlik altma alma” gibi terimlerle konuşan Marx’tan çok farklıdır ve insanla doğanın “birlikte varolma”lanna, bu ilişkinin sevgiye dayanması gereğine inanır.

“Kast” konusunda da Gandhi oldukça muhafazakârdı. Sistemin insanı ezen özellikleriyle mücadele etmekten geri durmasa da, genel bir düzeyde bunun insanlara hayattaki görev ve so-rumluluklannı düşündüren ahlâkî bir yanı olduğuna inanıyordu. Bu da onu sistem eleştirisinde ikircikli kılıyordu. Harican denilen “Dokunulmazlar”m bu statüsünün lağvedilmesi için ciddi uğraş verirken, onlardan birine Congress içinde önemli bir görev sunduğu da görülmedi. Ayrıca, bu muamelenin bu insanlan sonunda Hinduizmden kopanp başka dinleri benimsemeye yönelteceği endişesini taşıyordu (bunun da “muhafazakâr bir endişe” olmadığı söylenemez herhalde).

Toplumsal konularla bu tavırlan benimseyen birinin, insanlar arasında en azından ilkesel düzeyde mutlak bir eşitliği kabul edemeyeceğini de varsayabiliriz. Nitekim öyleydi. “Toplumsal adalet” konusunda yaklaşımı ataerkildi, “paternalist”ti. Yoksulların sömürülmesine içtenlikle karşıydı, ama sosyalizm hakkında yeterince bilgi sahibi olduğu halde, yoksulluğun yok edilmesi onun çok öncelikli bir hedefi değildi. Zenginlerin yoksulları kolladığı bir düzen kurulmasını istiyordu! Bunun olamadığını pekala biliyordu. Ama olmamasının, hiç olmayacağını kanıtlamadığını, sadece Hindistan zenginlerinin zayıflığını gösterdiğini söylüyordu. Yani gördüğü “çözüm”, Hindistan’ın varlıklı kesimlerine hayırseverlik eğitimi vermek gibi bir şeydi. Bunu da onaylamak bana mümkün görünmüyor.

Hindistan’ın kurtuluşunda bu “varlıklı” kesimlerin katkısı minimaldir. Herhangi bir ciddi fedakârlığa katlanmamışlar, Britanya’ya karşı net bir muhalif tavır almaktan kaçınmışlardır. Bütün ağır yükü de -dövülmeyi, sürülmeyi, hapsi, öldürülmeyi- yoksul kitleler sırtlanmıştı. Bağımsızlıkla birlikte kurulan yeni düzende onlara daha çok imkân, varlıklılara daha az ayrıcalık düşünülebilirdi; Nehru gibi bir “sosyalist” böyle düşünebiliyordu. Bunları tıkamakta ve Hindistan'ın sosyalizme daha uzak kalmasında herkesten çok Gandhi’nin payı olduğunu söyleyebiliriz. “Büyük bir ihtimalle benim önerdiklerimi yapmayacaklar ve benim düşlerim [hayırsever zenginlerle sorumlu yoksulların kuracağı uyumlu ve dengeli Hindistan hayali] gerçekleşmeyecek. Ama sosyalistlerin düşlerinin gerçekleşeceğini kim garanti edebilir?” (Gill, 2005: 161)

Evet, onu da kimse garanti edemedi...

Bu eleştirileri yazdım, geçerli olduklarını düşündüğüm için. Ama Gandhi de bunlann hepsini düşünmüştü ve hepsine vereceği mantıklı cevaplar vardı. Aynca, onun bütün bu konularda tamamen yanlış düşünüyor olması, Hindistan’ın mücadelesinin önderi olarak, dünyanın en büyük siyaset adamlanndan biri, belki birincisi olma olgusunu değiştirmez. Hepimizin bu adamın hayatından, çilesinden, dürüstlük ve içtenliğinden çıkarması gereken büyük dersler var.

Gandhi’den sonra

Hindistan, Britanya’dan ve sömürge olmaktan kurtuluşun sevinci ve Pakistan’ın ayrılmış olmasının burukluğu ile yeni yoluna çıktığında, Gandhi’nin ölümünden sonra, önderliği Nehru’nun üstlenmesinden daha doğal görünen bir şey yoktu.

Nehru’lar Keşmirli Brahman bir aileden gelir. Pandit (“öğretmen”) aile lakaplarıdır. Cavaharlal Nehru’nun (1889-1964) babası Motilal Nehru (1861-1931) hukukçuydu. Orta yaşlılığı sırasında Kongre Partisi’nde siyasete atılmış ve Hindistan bağımsızlık mücadelesinin tanınan temsilcilerinden biri olmuştu. Svarac Partisi’nin de kuruculan arasındaydı. Birçok dava arkadaşı gibi o da hapse girmiş, çile çekmişti. Oğlu Cavaharlal da onun gibi hukuk eğitimi gördü, ama ondan çok daha genç yaşta siyasete atıldı. Kurtuluşa kadar birçok kez tutuklandı, hayatının dokuz yılını hapiste geçirdi. Siyasete Gandhi’nin yanında başladı ve bütün görüş ayrılıklarına rağmen hep ona yakın durdu, ona yakın durmak için de daha radikal sol eğilimlerini bir miktar törpüledi. Gandhi’nin iteklemesiyle Kongre Partisi’nin başına geçti. Gandhi’nin başına bir şey gelecek olursa yerine ancak Nehru’nun geçebileceği, partinin ortak düşüncesiydi. Nitekim böyle oldu.

Hindistan 1950’de anayasasını yazmayı, halkın onayını almayı başardı. Bağımsızlıktan beri başbakan olan Nehru sosyalizm için “klasik” denebilecek bir program uygulamaya girişti: Merkez! planlama, geniş çapta devletleştirme ve genellikle gelir dağılımında “sosyal adaletçi” politikalar bunlann başında gelir. Dış politikada elbette “antikolonyalist” bir çizgi tutturulmuştu, Sovyetler’e yakınlık özenle gözetiliyordu.

Bu tarihlerde Japonya Amerikan işgaline uğramıştı ve böylece Asya kıtasında gördüğümüz en kayda değer faşist model sona ermişti. Bundan böyle Japonya da “liberal-demokratik” ve “kapitalist” bir yol tutturacaktı. Çin ise 1949’da komünizmi seçiyor ve birçok başka Asya ülkesinde, belirli kesimler arasmda prestiji olan bir başka model oluyordu. Asya kıtasının iki dev ülkesi olarak Çin ile Hindistan’ın arasmda uyumsuzluk, rekabet çıkması, bunun bir düşmanlığa doğru evrilmesi beklenmeyecek bir şey değildi. Varlığı Hindistan’la çelişkisi üstüne kurulu olan Pakistan’ın da bu rekabet durumunda nerede duracağı belliydi. Nitekim böyle oldu. Çin’in Tibet üzerindeki istilâcı yaklaşımı da Çin-Hint ilişkilerini fena halde zedeledi. 1962’de savaş çlktı ve Hindistan yenildi. Bu yenilgi Hindistan’ın ruh halini bozdu ve belki Nehru’nun da olacağından erken ölmesine yol açtı.

Nehru ölümünden önce Bandung Konferansı’nda ve onu izleyen “Üçüncü Dünya Hareketi”nde belirleyici rol oynamış, bu oluşumda herkesten çok onun payı olmuştu. Onun ölümünden sonra Hindistan bu politikayı değiştirmedi, ama Tito gibi siyaset adanılan o hareket içinde daha ön planda görünür oldu. Sovyetler Birliği’nin çökmesi üzerine Üçüncü Dünya kavramı anlamını kaybettiği gibi Hindistan da Amerika Birleşik Devletleri’yle ilişkilerini yumuşattı.

Nehru sonrası yakın tarihin politik aynntılanna girmemin gereği yok, çünkü bu kitabın konusuyla nedensel bir bağlan yok. Ama şu kadarını söylemeliyiz: Hindistan, nüfusu da, sorunlan da, potansiyelleri de çok büyük olan bir ülke. Bu üçünün yan yana sayılmasının da sebebi var. Daha önce de belirttiğim gibi, coğrafî karakterden başlayan, etnik, dilsel ve dinî alanlarda devam eden birçok farklılığı bir parçalanmaya uğramaksızın denetleyebiliyor. Bu farklılıklar, yoğun bir yoksulluk ortamında yaşanıyor ki yalnız yoksulluk başka birçok yerde yoğun şiddet olaylarına temel hazırlayabilirdi. Aslında Hindistan da şiddeti tanımayan bir toplum değil; Nehru sonrası yıllarda buna suikast eylemleri de eklendi ve Hindistan’ın iki başbakanı, tndira ve Raciv Gandhi hayatlarını suikastta kaybettiler. Gücerat’ta, Amritsar’da ve başka yerlerde çok kanlı olaylar da geçti. Bütün bunlara rağmen Hindistan, Üçüncü Dünyalı olarak tanıdığımız pek çok ülkenin sık sık uğradığı “askerî darbe” belâsına uğramadan demokratik-parlamenter kuramlarım ayakta tutabiliyor ve sorunlarına bu rejim içinde çözüm aramak ve bulmak geleneğini bozmuyor.

Pencap, Keşmir ve Cammu’nun bitmek bilmeyen sorunları aynı anda hem “iç”, hem de Pakistan nedeniyle “dış” sorun. 1965’te, yani Çin yenilgisinden kısa bir süre sonra Pakistan Keşmir’e gerilla kılığında sızmaya çalıştığı için küçük çapta bir savaş başlamış ve Hindistan bunu kazanmıştı. 1971’de Bangladeş’in Pakistan’dan ayrılması iki ülkeyi yemden savaşın eşiğine getirdi. O krizde Indira Gandhi ile Butto gerilimi bir süre yatıştırabildiler ama doksanlarda durum gene alevlendi. Yani o bölge dünyanın kalıcı bir “sıcak noktası” olmaya devam ediyor. Ayrıca, hem Hindistan’ın hem de Pakistan’ın nükleer silâha sahip olması buradaki tehlike potansiyelini iyiden iyiye artırıyor.

Öteki Asya ülkelerinin gidişatına şöyle bir göz atıldığında (İran, Afganistan, Türki Cumhuriyetler, Pakistan ve Bangladeş, Sri Lanka, Birmanya, Hindiçini, Endonezya, Kuzey Kore) Hindistan bütün bu iç ve dış soranlarına rejim değiştirmeden direnç gösterebilen bir toplum. Bu durum onu dikkate değer, incelenmeye değer kılıyor. Nedir, Hindistan’a bu özelliği kazandıran?

Böyle soruların tek bir etkene indirgenmiş cevaplan olmaz. Bunun da cevabı herhalde çok karmaşıktır.

Kast sisteminde yaşamanın ürettiği alışkanlıklara da değinebiliriz. Gandhi’nin düşüncelerini de kısmen doğrular biçimde bunun getirdiği bir “toplumsal terbiye” vardır. Ülkede yaşayan kalabalık nüfusun çok büyük kısmının alt kastlarda olduğunu gördük. Bunun yanı sıra genel ve çok yoğun yoksulluk da Hindistan’da “bililerinin eline bakarak” yaşamayı yaygınlaştırmış. Bununla birlikte yürüyen bir “ast konumu kabullenme” kültürü oluşmuş. Ama bütün bunlar bir toplumda şiddet kullanımım ve ayrıca otorite kullanımını ille de kısıtlamaz, sınırlamaz ya da bir yerde sınırlarken bir başka yerden bir gayser gibi fışkırmasına engel olamaz.

Bu büyük kalabalık sefalet, yarı sefalet, çeyrek sefalet koşullarında yaşarken Hint toplumunda çok iyi eğitim almış, çok iyi yetişmiş bir azınlık da var - tabii Hindistan’da adı “azınlık” olarak geçen grupların sayısı da hiç azımsanamaz. Hindistan bugün dünyada İngilizce kitap yayımlayan ülkeler sıralamasında üçüncü geliyor. Economic and Political Weekly gibi birinci smıf dergileri yıllardır yayımlayabiliyor. Çok nitelikli günlük gazeteleri var (hep İngilizce. Bu dilin varlığı ve yaygın kullanımı da Hindistan’ı entelektüel dünyaya bağlıyor). Edebiyatta ve bütün sanatlarda büyük temsilciler yaratmış bir toplum. “Sinema” deyince akla “Bollywood” gibi alaylı bir ad gelmekle birlikte Satyajit Ray da buradan. Yani Hint toplumunun yetişmesinde, eğitiminde, demokratik bir kültürün yaşamasına destek olacak öğeler var. Üstelik, Silikon Vadisi’ne kaçması önlenemeyen bilgisayar uzmanları gibi ciddi boyutlarda bir “beyin göçü”nün sonuçlarına katlanmasına rağmen böyle.

Gelgelelim, bunları ve aklıma gelmeyen başka etkenleri saydıktan sonra, tarihin biçimlenmesinde bireylerden çok toplumsal koşulların rolüne öncelik vermeme rağmen, ulusal kurtuluş mücadelesine damga vuran iki adamın, Gandhi ile Nehru’nun da çok önemli paylan olduğunu tekrarlamadan edemeyeceğim. Tarihin biçimlenmesinde bireyler ancak bu kadar etkili olabilirdi.

Önceki bölümlerde kısaca değindiğim gibi, bu mücadelenin çok farklı zihniyetlerle ve çok farklı araçlarla yürütülmesi mümkündü. Mümkün kılan öğeler, gelenek, birikim vb. öncelikle Gandhi’nin devam ettirdiğini iddia ettiği geleneğin ve anlayışın içinde veya “yanında” vardı. Şimdi, sözün bu noktasında, Hindu milliyetçiliğinin karakterine de bir göz atalım.

¹

“Pasif’ kelimesi Türkçe’de “aktif/pasif’ karşıtlığındaki, “edilgen” anlamına gelen “passive” ile özdeşleştiriliyor. Oysa “pasifizm”, “barışçılık anlamında “pacifism”den gelir (“pax”). Özellikle altmışlarda bu kavram Türkiye solunda aşağılayıcı anlamda, neredeyse bir küfür gibi kullanıldı. Fikren benimsenmeye-bilir, ama “barışçı" olmanın küçültücü olması da gerekmez.

Hindu milliyetçiliği

Ufukta Britanya görünmezden önce olanlar bu kitabın kapsamında beni ilgilendirmiyor, çünkü burada tartıştığımız “modernleşme” sorunlan çerçevesinde o, “uzak tarih”. Britanya’nın gelişi büyük bir dönüşümün başlangıcı oldu. G. Aloysius’un dediği gibi, “Hindistan tarihinin kolonyal dönemi sadece bir utanç ve aşağılanma dönemi değil, aynı zamanda, Hindistan’ın kendine özgü tarzıyla modernleşmeye adım attığı tarihtir” (Aloysius, 1999: 21).

Hindistan’ın durumu, yavaştan başlayıp hızlanan bir sömürgeleşme süreci olduğu için, örneğin Osmanh ve tabii Japonya durumlarına kıyasla bu toplumun “modernleşme” ile “tanışma” tarihinin daha erken olduğunu söyleyebiliriz. Erken olduğu gibi, “biçim” olarak da, Hindistan, kendisine verilen şeyi, Osmanlı’mn yaptığı gibi, seçerek almak, kendi zamanım kendi belirlemek durumunda değildi.

Ama benim bu söylediğimden, Britanya’nın Hindistan’ı uygun adım bir yürüyüşle “modemleşme”ye doğru yola çıkardığını düşünmek de yerinde olmaz.

“Britanya yerli egemen sınıfla uzlaşarak yönetti,” dedik. Öyleyse, bu “yerli egemen sınıfın ne olduğuna daha yakından bakalım. Hindistan gibi kocaman ve heterojen bir toplumda, en geniş bütünü kapsayan birlik son analizde Hindu kast sistemi, onun “egemenlik” payesini verdiği kast da Brahmanlardı. Ancak, kşatriya (asker kastı) ve vaişya (tüccar ve çiftçi) kastlarının da Brahman'ların biraz arkasında durduğunu biliyoruz. Bunlann altında kalan-lann “egemenlik” gibi kavramlarla bir ilgisi yoktu. Britanya Hindistan’ın bu iç yapısını dönüştürmek yolunda bir şey yapmadı. Buna karşılık, gene “ülkeyi yönetmek” te kendisine yardımcı olmak üzere yeni bir yerli seçkinler zümresini eğitmesi gerekiyordu. Bu, birçok yerli genç aydının hem Britanya’nın varlığına, hem de yerli egemenlik sistemine eleştirel bakmanın entelektüel araçlarına erişme imkânı sağlayan bir eğitim sisteminin kurulmasını kaçınılmaz kılıyordu. Brahman sınıfı buna karşı çıkmadı, ama “aşağı kastlar” dan gençlerin okumasına engel olmak üzere elinden geleni yaptı. Denebilir ki üst kastlar Britanya’nın kurduğu egemenlikten, Britanya da Hindistan’da onlann kurduğu ancien regime’den kendi çıkarlan doğrultusunda yararlandı. Bundan iki taraf da pek fazla rahatsızlık duymadı. Öte yandan, her sistemin, hele her eğitim sisteminin, mutlaka fireleri olur. Bir Hintli genci Britanya’nın Hindistan’daki egemenliğini sürdürmesine yardımcı olacak bir bürokrat olmak üzere eğitmeye çalışırken, o genç aldığı eğitimden “ulusal bağımsızlığın önemi” dersini çıkarabilir ve tamamen karşı safa da geçebilir. Hindistan’da bu da çok görülmüştür (aslında sömürgelerin hepsinde görülen bir olaydır. Örneğin Hindiçini’nin başlıca ulusal ve komünist önderleri Fransız üniversitelerinden diplomalıydı).

Sömürgelerden yetişen ve bu arada Hindistan’da yetişen aydınlar hemen hemen hepsi milliyetçi olmayı Batı düşüncesinden öğrendiler, ama Batı düşüncesinin hangi kolundan öğrendikleri ve ne ölçüde benimsedikleri bireyden bireye değişir: Marksizmden etkilenmiş bir anti-emperyalizm mi? Liberal-muhafazakâr karışımı bir milliyetçilik mi? Yoksa Batı faşizminden uyarlanmış saldırgan bir milliyetçilik mi?

Bu bölümün başında William Jones ile Jacob Grimm’den, Ras-mus Rask’tan ve onlann Hint-Avrupa diye adlandırdığı halklardan ve dillerden söz etmiştim. Bu Avrupa “buluşu”ndan hoşlanan birçok Hindi aydın oldu. Bununla bugünkü Hindistan’ın temelinde yatan “an Ari” bir ırk arayışı da başladı. Bu an ırkın günümüzün Brahman ve kşatriya kastlarının ataları olduğunu, aşağı kastlar ve “Dokunulmazların da onların egemenlik kurarak köleleştirdiği “yerli ırklar”dan geldiğim savunan tarihçiler çıka. Her “ulus-devlet” kuruluşunun kendine özgü “Güneş-Dil Teori”leri üretmesi olağandır. Mücadelenin başlangıç yıllannda, örneğin Bal Gan-gadhar Tilak (1856-1920) gibi aydınlar (Brahman kökenli bir matematikçiydi) bu “daha ateşli” diyebileceğimiz milliyetçiler safındaydı. 1916’da Hindulârla Müslümanlar arasında bir Modus viven-di sağlayan Lucknow Paktı’nı Cinnah ile imzalayan adamdı, ama daha önce de Hindu milliyetçiliğinin yüksek dozuyla Müslüman-lann öfkesini çekmişti. Hindu geleneklerini canlandırmak ve po-litize etmek için “fil-başlı” tann Ganeşa’nm festivalini “diriltme” adına “icat” etmesi gibi eylemleri vardır. Aynı şeyi Şiva için de yaptı. Gandhi’nin de, Nehru’nun da, Hindistan bağımsızlık (ya da modernleşme) hareketinin “baba”lanndan biri olarak gördüğü Tilak bir yandan da, aldığı eğitim sonucu, bir “Ingiliz centilmeni”ydi. Yani bu milliyetçilik her zaman böyle ilginç karışımlarla ortaya çıkmış, ama zaman ileriledikçe, daha saldırgan ve daha ilkel milliyetçi motifler öne çıkmıştır.

Gene bu tip aydınlardan Dayananda Sarasvati’nin daha 1875’te kurduğu Arya Samac (Soylular Birliği: “Ari”, “soylu” oluyor) aşın Hint milliyetçiliğinin doğduğu yerdir. Gelenekçi ve yenilikçi düşüncelerin ilginç, kendine özgü bir karışımını yapmakla birlikte, uzun vadede muhafazakâr, sağ milliyetçi yanı ağır basmıştır. Başka dinlere karşı tutumu da çok zaman düşmancadır.

Sanasvati’nin ölümünden bir zaman sonra Arya Samac içinden farklı fraksiyonlar çıktı. Ama burada başlayan ve Hindu üstünlüğünü temel alan milliyetçilik çeşitli bireyler gibi çeşitli örgütlerde de devam etti. Bu sırada Bengal bölgesi entelektüelleri seslerini daha çok çıkarmaya başlamışlardı.

Rabindranath Tagore’un (1861-1941) babası Devendranath Tagore (1817-1905) daha 1820’lerde kurulan Brahmo Samac’m (Brahma Demeği) kumcuları ve etkin militanlan arasındaydı. Milliyetçiliğin, Hint edebiyatı ve Hinduizmin köklerinin araştınlması gibi etkinliklerin ve genel olarak entelektüel etkinliğin Bengal’de yayılmasından öncelikle sorumlu olan kuruluş Brahmo Samac’dı. Tagore’un başlangıçta en yakın dava arkadaşlanndan biri olan Ke-şab Çandra Sen bir zaman sonra Hıristiyan olunca yollan aynldı, Samac da bölündü. 1866’da gerçekleşen bu bölünmeden bir süre sonra da Tagore çevredeki fanatik Hindularla uğraşmaktan bezerek bu işleri bıraktı. Ama oğlu oldukça benzer bir çizgide bu sanatsal ve kültürel etkinliği devam ettirdi. Bengal’in bu entelektüel hareketliliği yüzyıl sonuna kadar sürdü, 20. yüzyıla, yalnız Bengal değil, bütün Hindistan için bir dinî-millî düşünce mirası bıraktı. Romancı Bankim Çandra Çaterci (1838-94) ve silâhlı devrimci Aurobindo Ghose (1872-1950) gibi önemli kişiler bu hareket içinde yetiştiler.

Bu ortamdan beslenen Bal Tilak’ın iki havarisi Lala Racput Ray ile Bipiçandra Pal’di; dolayısıyla Hint aydınlan onlan “Lal-Bal-Pal” diye adlandırmıştı. Onlannki son kertede koyu bir milliyetçilik olmakla birlikte, erken “Aryanizm” tartışmalanndan gelen, Avrupalı medeniyetle özdeşleşme eğilimi, böyle bir eğilimin aslında daha rahat bağdaşabileceği bir “militarizm” sempatisine engel oldu. Hint milliyetçileri înril’in temelinde yatan Tevraî’ta bir “Sami savaşçılığı” tespit ettiler ve kendilerini “sivil”liğin, “hukuk”un kumcusu Yunan medeniyetine daha yakın hissettiler. Pal Müslümanlann da Hint medeniyetine katkıları üstüne yazmıştı, ama bu “Sami savaşçılığı” onlan dışlamaya kapı açabilecek bir düşünceydi. Öte yandan, militarist özlemlere kapıyı kapaması da olumlu bir noktaydı.

Sıradaki Hint milliyetçisi Vinayak Damodar Savarkar (18831966). İngiltere’de hukuk eğitimi yaparken bir yandan silâhlı mücadeleye hazırlanan bu önder, Hindu Mahasabha’nm kurucusu değilse de militanlarmdandı. 1923’te, Hindutva-Who is a Hindu adlı kitabım yayımlayınca, önemi gitgide artan “Hindutva” kavramının (“Hinduluk”) mucidi oldu. 1948’de Gandhi’yi öldüren kişi de Mahasabha üyesiydi. Bu sırada Savarkar da cinayetle ilişkisi olduğu şüphesiyle yargılandı ama beraat etti. Mahasabha’nm daha ta başından Gandhi’yle sorunu vardı, çünkü Müslümanlar Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Osmanh devletinin düştüğü durumdan endişeye kapılarak Hilafet Hareketi’ni başlatmışlardı. Bu sırada Afrika’dan Hindistan’a dönen Gandhi de Pasif Direniş Hareke-ti’nin başındaydı. Gandhi’nin inisiyatifiyle iki hareket birleşme karan verdi. Bu karar milliyetçi Hindulan kızdırdı ve Mahasabha büyük ölçüde bu olaya tepki olarak kuruldu. Tabii Mustafa Kemal’in 1924’te Hilafet’i kaldırması Hindistan’daki hareketi anlamsızlaştır-dı. Ama Gandhi, sonuna kadar, Hilafet Hareketi’ne katılmış olmasının doğruluğunu savundu.

Savarkar’m Hindutva’sı bir “Hindu milleti” ve bir “Hindu devleti” öngörüyordu. Bu, tabii, Hindistan’ın JıaZfe’ından farklı bir şeydi.

1920’den itibaren Gandhi Congress Hareketi’nin başına geçince, Hindu milliyetçiliğinin çeşitli organ ve örgütleri de Parti’den çok farklı tavırlar almamaya dikkat ettiler. Birçoklan bir dönem Congress içinde çalıştı da. Bu düzende Cinnah önderliğinde Müslümanlar kendilerini Congress’ten ayırmaya başladılar. 1916’da imzalanan Lucknow gene imzacı Cinnah’m çabasıyla 1920’de hükümsüz kaldı. Önce Gokhale (1866-1915), sonra Gandhi, parya kastının statüsünün değişmesi için mücadele veriyorlar ve böylece Dokunulmazlar’m da Congress’i desteklemesini sağlıyorlardı. 1932’de Gandhi ile onların önderi Ambedkar (1891-1956) Puna Paktı’m birlikte imzaladı. Bu politika Hindu milliyetçilerinin hoşuna gidecek bir şey değildi.

1920’lerdi Hindu Sangathan hareketinin de başladığım görüyoruz. Başlatanlar çok farklı kişiler değil, Mahasabha hareketi içinde olanlar (o da zaten ortadan kalkmıyor, devam ediyor). Politik değil, büyük ölçüde kültürel-ideolojik olan bu tür demeklerin sayısını artırmaya çalıştıkları izlenimini veriyorlar. Bu hareketi başlatanlar arasmda olan Şradhanand Hint kökeninden gelenlerin arasmda kast farklan gözetilmesini sakıncalı buluyor, Müslüman ve Hıristiyan halklara tanınan hoşgörünün paryalara tanınmamasını eleştiriyordu. Brahman inadı yüzünden, aşağı statülerinden kurtulmak için din değiştirdiklerine işaret ederek bunun tehlikelerine dikkat çekiyordu. “Akılcı bir milliyetçilik” açısından, haklıydı da. Ama aynı zamanda bakışının bir hayli araçsal olduğu da herhalde söylenebilir. 1926’da Şradhanand bir Müslüman tarafından vurularak öldürüldü.

Yukanda değindiğim gibi, bu Hindu milliyetçiliğinin bazı ide-ologlan şiddet içeren, militarizm içeren değil, “medeniyet kuruculuğu” kavramından kaynaklanan bir “tarihî şan” arayışmday-dı. Ama onların varlığı, bütün Hindu milliyetçiliğinin “banşsever” olduğu anlamına gelmez. Bunun tersini savunanlar, önerenler hiç de az değildi. Gene de, direniş hareketi, pasifist karakteriyle bütün üzerinde belirleyici olmayı başardı.

Bu yıllarda, şiddeti benimseyenlerin en fazla ağzı laf yapan ön: deri, sözcüsü ve pratikçisi Savarkar’dı. “Hinduluk [Hindutva] mi-litarize edilmelidir,” diyor, aynı zamanda ülkeye silâh sokuyordu. Her yerde “militarizasyon kurallan” kurmaya çalıştı. Büyüklüğün tek ölçütünün askerî güç olduğunu söylerken faşizme ve Nazizme övgü düzmeyi de ihmal etmiyordu. Avrupa’da bu ideolojilerin ortaya çıkması ve iktidar olmayı başarması Savarkar’m da görüşlerini onlara yaklaştırmasına yol açtı. Bu hayranlık, tasarlanan Hindistan ulusal bayrağına bir svastika koyma derecesine kadar uzandı.

Bağımsızlıktan sonra bu cephede RSS’nin doğuşunu gözlemliyoruz: Raştriya Svayamsevak Sang, yani Ulusal Gönüllü Birliği. Bu örgütün üye sayısı beş altı milyona varmış olabilir. Bu hem büyük bir sayı, hem de Hindistan’a göre küçük bir sayı. Onun kuruluş tarihi de 1924 veya 1926’ya kadar uzanıyor. Adının açıkça gösterdiği gibi bu da sonuna kadar militarist bir örgüt.

RSS’den çıkan önemli bir kişilik, Madhav Sadaşiv Golvalkar (1906-73) oldu. Golvalkar, bir “Hint faşizmi”nden söz edilecekse, en kayda değer örneklerden biridir. Zaten saydığım bütün bu kişiler, adım adım, böyle bir ideolojinin şekillenmesine, ete kemiğe bürünmesine katkıda bulunuyorlar. Din ve ırk (tabii “millet”), maçizm, her türlü atavistik eğilim ve saldırgan bir zenofo-biden meydana geliyor Golvalkar’m “düşünce”leri. Nazizme karşı tavrı Savarkar’dan hiç farklı değil. Ne var ki, Hindistan’ın politik bünyesinde bu hareket hiçbir zaman marjinal olmaktan kurtulamadı.

Bağımsızlıktan sonraki yılların politikasına girmek istemiyorum. Bilindiği gibi Congress uzun yıllar Hindistan’da oldukça “rakipsiz” denecek şekilde seçim kazandı ve ülkeyi yönetti. Bu arada oluşan en kayda değer muhalif parti Bharatiya Cana Sang’dı. Bu da, RSS’yi ve saplan ve sayılamayan hemen hemen bütün milliyetçi Hindu kuruluş ve demeklerini içine alan bir partiydi. Sonraki yıllarda Bharatiya Cana ta Partisi’ne dönüştü. Zamanla güçlendi, seçim de kazandı. Şu anda da Congress’ten sonra en güçlü parti olarak yaşamaya devam ediyor. Sosyalizmden başka kapitalizme de düşman, dolayısıyla korporatist, dolayısıyla ileri derecede faşizan bir parti olarak gelişti.

“Hindutva”, “Hinduluğun bozulmamış özü” gibi kavramlarla uğraşan bir ideoloji açısından Britanya “dışsal” bir olaydır; ama Müslüman ya da Hıristiyan -ya da Budist- Hintliler daha büyük, daha çetrefil bir sorundur. Bunların yanlış dini seçmiş olmaları, Hindutva içinde olmalarına engel. O halde ne yapacağız? “Gidin” demek de olmuyor çünkü bu Hindistan’ın gücünü azaltıyor. Ama “Hindistan kimin”? Hindistan’da yaşayanların mı, Hindulann mı? Onun için, Hindistan’da da, bizdeki Adalet Bakanı Mahmut Esat gibi Hindu olmayanlann ancak Hindulara hizmet etmekle yükümlü ikinci sınıf yurttaş olduğunu söyleyen “önder”ler çıkmıştır.

Öbür sorun da, kast. Doğal olarak, milliyetçiler bunu da muhafaza etmekten yana. Ambedkar’m kırkların sonunda 400.000 Do-kunulmaz’la birlikte Hıristiyan olması gibi olaylar dahi katı milliyetçi Hindular’m bu konuda fikir değiştirmesine yol açmıyor.

Bitirirken, gene Gandhi

Gandhi’yi anlatırken, çok dindar olduğunu, bir eleştiri olarak söyledim. O da, dindar bir Hindu. Bu şimdi arûattıklanm da öyleler. Ama sanının aralarındaki fark en dikkatsiz ya da bu konulara ilgisiz insanın da hemen görebileceği kadar büyük, çarpıcı.

Her ulus-devlet “ezelden beri” varolduğunu düşünür, bu çok uzun zaman içinde, o ilk “oluş”tan bugüne bir “öz”ü bozmadan getirdiğini varsayar. Belki bu noktaya kadar Gandhi ve Nehru ile Hindu milliyetçileri arasında çok fazla fark yok, çünkü ilk ikisi de böyle bir Hintlilik olduğunu düşünüyor ve farklı biçimlerde de olsa, geleneğe önem veriyorlar. Bazen şaşırtıcı derecelerde. Dokunulmazlar’a eşitlik tanınması için cansiperane kavga veren Gandhi, günün birinde, “Dokunulmaz sergerdeler (“huliganlar”) Müslüman sergerdelerle ittifak yapıp yüksek kasttan Hinduları öldürecekler,” diyebiliyor (Aloysius, 1999: 89).

Nehru’da da buna benzer beklenmedik, içinde Hindu milliyetçiliğinin fokurdadığı sözler bulmak mümkündür; ama, sonuç olarak, bu iki büyük adamın yeniden inşa ettiği Hindistan idealinde, Hindu milliyetçilerinin Hint tarihinde bulup çıkardığı şeylerin zerresi bulunmaz. Bu, doğal olarak, Hint tarihinin, yani geçmişinin değil, farklı gelecek anlayışlarının sonucudur. Gandhi’nin ve Nehru’nun “medeniyet” anlayıştan demokrasiyi içeren bir anlayıştı. Sivil, barışçıl değerleri önemsiyordu. Sonunda, hayranlık verici bir mücadele biçimi olan Satyagraha böyle bir anlayış üstüne kurulabildi.

Gandhi’nin öldürülerek, Nehru’nun da eceliyle bu dünyadan aynlmasından bu yana, onlann banşçı siyaset kültürü birçok sal-dınya uğradı. Yara aldı. O ilkelerin örgütü olan Congress’in kendisi, özellikle İndira Gandhi yönetiminde, bu ilkelere sırt çevirir gibi oldu. Bunlara rağmen, şiddet Hindistan’a egemen olamadı. Asya kıtasının bu en köklü demokrasi geleneğine sahip toplumunda, başta yoksulluk, birçok olumsuz etkenin bu banşçı kültürü yolundan saptıramayacağına inanmak istiyorum.

TÜRKİYE

Tarihçe “Uzun vade": “Doksan Üç”ten 1908’e

Almanya’da ve Japonya’da militarist modernizasyonun oluşumu hakkında bir fikir verebilmek için, çok kısa özetler halinde de olsa, bu toplumlann erken tarihlerinden söze başlamak gereğini duymuştum. Türkiye’de yayımlanacak bir kitapta, “Türkiye” bölümünde, böylesine “seçici” de olsa (yani, militarizmin kaynaklan seçilerek yapılan bir anlatım) bu tip bir özetlemeye gerek duymuyorum.

Yazdığım başka kitaplarda veya makalelerde, örneğin OsmanlI’da Kurumlar ve Kültür’de (Belge, 2005), ilk bilinçli modernizasyon (Batılılaşma ile eşanlamlı) dönemi olarak Lâle Devri (18. yüzyılın başı) üstüne düşündüklerini özetlemiştim. Burada birkaç noktaya özellikle önem verdim: 1) Karlofça-Pasarofça ve onların imzalanmasına yol açan askerî yenilgiler sürecinin (16831718 arası, diyelim), Osmanh devletini, kendini fütuhat dışında bir yerlerde temellendirme ve bunu yeni yöntemlerle meşrulaştırma zorunluluğuyla yüz yüze getirmesi. Bu, ister istemez, “bağlı bulunan medeniyet” konusunun yeniden ele alınmasını, düşünülmesini gerektiriyordu. “Askerî devlet”ten, birtakım başka işlevleri de üstlenmek zorunda olan devlete geçişin önemini ortaya çıka-nyordu. 2) Böyle bir durumda kalmak, en azından bir yüzyıldan beri kendini hisssettiren “ıslahat” kavramının da yemden tanımlanmasını bir ihtiyaç haline getiriyordu. O ana kadar bir “restorasyon” sorunsalı, “ıslahat”ın içeriğini belirlemişti. Ama Karlofça’dan sonra, eskiden yapılanı yeniden yaparak geçmişi restore etmekten çok, “o zamana kadar yapılmamışı yapmak” zorunluluğu kendini dayatmaya başladı. Bu da “ıslahat”m, bir “restorasyon”dan önce bir “reform” (“devrim” kavramına çok uzaktı ki hâlâ da uzağız) olarak anlaşılmasına yol açtı. 3) Ama bütün bunlar ancak çok küçük bir çevre içinde hissedilen değişimlerdi. Osmanh aynı dönemde Büyük Petro önderliğinde ciddi Batılılaşma adımları atan Rusya ile kıyaslandığında, ortaya folklorun ünlü “tavşanla kaplumbağanın yarışı” manzarası çıkar. Bu da, kısmen, Osmanlı’mn gözünün hâlâ kendi geçmişinin parlaklığıyla kamaşmış olmasına bağlıdır. Rusya’nın geçmişi Petro ve toplumun geniş kesimleri için bir ayakbağı değildi. Ama Osmanlı’da öyleydi - ayakbağıydı.

Bu bölümde, Lâle Devri ile 19. yüzyıl arasmda geçen süre içinde olanlara değinmeyeceğim. Bir iki vurgulama ile yetinirken, özellikle daha yakın dönemi belirleyen bir tarihî süreç üstünde duracağım. Ancak, Batılılaşma/modernleşme ihtiyacının hep Batı karşısında “askerî yenilgi” olgusuyla yeniden alevlendiğini söyleyeyim.

İlkin, Lâle Devri’yle başlayan değişim çabasının, yukanda da kısaca değinilen koşullarda istikrarlı bîr süreç haline gelemediğini, araya uzun kesintiler ve geri dönüş çabalarının da girdiğini söylemeliyim. Ama II. Mahmud’un giriştiği yemlenme hamlesinden sonra Batılılaşma bir süreklilik kazandı. II. Abdülhamid gibi, bunu durdurmakla suçlanan bir padişah bile, özellikle eğitim alanımdaki uygulamasıyla Batılılaşmanın uzun vadeli gelişmesine katkıda bulundu. Ama sonuç olarak, bütün bu süreçte, “vakit kaybı” denecek şeyin (çeşitli nedenlerden ötürü) her zaman fazlasıyla ağır bastığım söyleyebiliriz.

Ancak, Lâle Devri’nde başlayan ve III. Selim durağından geçerek

II. Mahmud’la yeniden başlayan (Tanzimat’la “devam eden” vb.) bu kesintili süreçte, modernizasyonun başta öne geçtiği aşamalarda, ön planda duran konu olmasa da, biraz sonra öne çıkan konu “medeniyet” konusu olmuştur. Fütuhatla kurulmuş, fütuhatla genişlemiş, dolayısıyla askerî gücün her yerde çok önemli sayıldığı çağlarda bile kendi askerliğini birai daha fazla öne çıkarmış bu devletin, yeni koşullarda da askerliği ihmal etmesi mümkün değildi.

Nitekim böyle olmadı ve “reform” dediğimiz girişimlerde de, askerlikle ilgili her şey, değişimin lokomotifi işlevini gördü. Ama bu aşamalarda, her zaman, “orduda reform” gibi sınırlı girişimlerde bile, bunun olabilmesi için toplumun bütün kuramlarında reform mahiyetinde değişimlerin gerçekleşmesi zorunluluğu kendini gösterdi. Baştan düşünülmese de, geçen zaman ve yığılan olaylar, bunun zorunlu olduğunu anlatıyordu.

Dolayısıyla da soran gelip “medeniyet” sorununa bağlandı. Bu dönemlerde bu konuların iç içe geçme biçimleri ilginçtir. Lâle Devri askerî yenilginin sonucuydu (ama tek bir yenilgi sorunu değil, güç dengesinin bu koşullar değişmedikçe değişmeyeceği olgusunun bilincine varmanın bir sonucuydu). Yüzyıl başının bu girişimiyle aynı boyutlarda bir başka girişimi yüzyıl sonunda, III. Se-lim’in saltanatında görüyoruz. Bunun da önemli bir parçasını ordunun yeniden düzenlenmesi projesi oluşturuyor. Ancak, epey acemice sayılacak bu askerî yenilenme girişimi ve planı geleneksel ordunun muhafazakâr tepkisiyle karşılaşıyor ve bu tepkiyle birlikte tepetaklak oluyor. Oluyor ama nesnel ihtiyaç durduğu yerde durmakta. Dolayısıyla yaklaşık yirmi yıl sonra II. Mahmud yeni bir girişimi başlatıyor ya da girişimi yemden başlatıyor ve bu da ancak o geleneksel ordunun yenilgiye uğratılmasıyla mümkün hale geliyor.

Bütün bu olaylar, modernizasyon ile ordu arasındaki girift ilişkileri gösteren şeyler. II. Mahmud’un “Asakir-i Mansure-i Mu-hammediye”sinin “modern” bir orduya dönüşmesi daha çok zaman alacak; dolayısıyla bu padişahın, Türk modernizasyonunun asıl lokomotifi olacak orduyu bizzat yarattığını, kurduğunu söyleyemeyiz. Ama kurulmasına giden yolu onun açtığını, dolayısıyla da Türk modernizasyon tarihinin, aslında, hep söylendiği gibi Tanzimat’la değil, Vaka-i Hayriye ile başladığını ileri sürebiliriz. “Vaka-i Hayriye”nin gerçekleşmediği bir Osmanh toplumunda “Tanzimat Fermanı” gibi bir şey de düşünülemezdi.

Zaten Mustafa Reşid Paşa’nın Mustafa Reşid Paşa olmasının yolunu açan da II. Mahmud’du. Dolmabahçe, Beylerbeyi ve Çırağan saraylarının yerinde ilkin Mahmud’un yaptırdığı ahşap sarayların bulunması gibi, Tanzimat’ın (Abdülmecid ve Reşid Paşa’sı) içinde yol bulmaya çalıştığı arazinin tamamını daha önce Mahmud keşfe çıkmıştı.

Islâm’ın dirilişine ve atılımma, Halife’nin yaşadığı İstanbul’dan katkıda bulunma fikriyle buraya gelen Dağıstanlı Mizancı Meh-med Murad Bey, Rus eğitim sistemi içinde yetişmiş, dolayısıyla, özellikle “tarih bilinci” çerçevesinde, çağdaşı olan Osmanlı aydınlarının bir hayli ilerisinde olan bir yazardı. Buradaki ününü de zaten müthiş bir yenilik olarak karşılanan tarih dersleriyle yapmıştı. Kendi tek romanı ve Türkiye’nin “ilk politik romanı” olan Turfanda mı Yoksa Turfa mı?’da Mizancı Murad Bey II. Mahmud’u (Abdülmecid’i değil) Osmanlı modernizasyonunu başlatan kişi olarak birkaç kere över (Murad, 1980 [1891]) Kahramanı Man-sur, İstanbul’a gelişinde bavulunu karıştırırken Cicero’nun bir sözünü hatırlar ve “Cennetmekânm bunu isbat eden hareketleri meydandadır,” diye konuşur. Bunun üstüne anlatıcı, “Cennet-mekândan maksudu yeniçeri belâsından devlet ve hilafeti kurtarmış olan Sultan Mahmud Han Hazretleri idi,” diye açıklar (Murad, 1980: 48).

Mizancı Murad Bey’in bu “yeniçeri” konusu ile, Rus Çarı Petro’nun reformlara girişmeden önce “Streltsi” denilen özel birliği yok etmesi arasmda bir paralellik kurması kuvvetle muhtemeldir.

Daha sonra, II. Mahmud’un açtığı okullara da şöyle değinir: “Hükümet maarifi yaymaya henüz ciddi surette başlamamıştır. Cennetmekân Adlî’nin tesisine muvaffak oldukları iki mektebin bu ana kadar verdiği semereler, ciddi olarak teşebbüs edilirse ne gibi hızla yol alacağımızı gösteriyor” (Murad, 1980: 177). Söz konusu okullar Mekteb-i Tıbbiye ile Mekteb-i Harbiye’dir.

Birbirini izlerken tarihte iz bırakamayan birçok padişah arasmda Mahmud’a özel bir yer tanır:

Heyet-i içtimaiyede lüzumu labüd olan sed-i muhalefet ve itidalin şu veçhile tahribi cidden tecdid ü tahkim-i devlet hizmet ve emelinde bulunan Sultan Mahmud Han zamanında hiç olmazsa şer yüzünden hissolunmamıştı. Lâkin tahrip ve inşalarıyla âlemi hayran eylemiş olan o dahi-i muazzamın yed-i mü-eyyedi idare-i umurdan çekilince Devlet-i aliye dümenini kaybetmiş, yelkenleri yırtılmış, direkleri kırılmış, baş kaptanı çıldırmış bir sefine-i felâketzede halinde ecnebi entrikası suretinde tecelli eden derya-ı siyaset fırtınasının emvac-ı muhribesine oyuncak kesilivermiştir (Murad, 1980: 332-33).

Abdülmecid’le Abdülaziz, Murad Bey’e göre, bu direği kırılmış gemiden sorumludur.

Sultan Mahmud Hazretlerinden ziyade gaile görmüş bir padişah nadirdir. Yeniçeri vakasında İstanbul’da matem sokmadık bir hane bırakmamışken, bilâ-perva sokaklara çıkıp gezer. Tütüncü, tuhafçı dükkânlarında oturur, kendisini halkın derdini tahfife memur bir mahlûk-ı adlî gösterir idi.

O kadar gavailden kendisini kurtaran hal, işte bu yiğitliğidir (Murad, 1980: 359).

“Reşid, Âli ve Fuad Paşalar Sultan Mahmud çırakları idi” (Murad, 1980: 387) der. Her fırsatta onun farklılığını, üstünlüğünü, ama özellikle de modernleşmede öncülüğünü vurgular. Onun icraatında bir kusur yoktur, ama “devlet ricali” onu anlamakta yetersiz kaldığı gibi, halkın bilinçsiz muhafazakârlığı da yenilenmeyi yavaşlatmıştır.

Mizancı Murad’m zaman olarak daha yakın durduğu II. Mah-mud’a, bir “modernleşme öncüsü” olarak verdiği bu ayrıcalıklı yer, nedense, her bakımdan “modernleşme” övgüsü yapan Cumhuriyet tarihyazımı içinde tanınmamıştır.

Tanzimat’ın 150. yıldönümü sempozyumunda konuşan Tuncer Baykara durumu özetler: “Tanzimat, her ne kadar Abdülmecid’in saltanatı günlerinde ilan edilmişse de, çok sahada II. Mahmud ile yakından ilgilidir... Tanzimat-1 Hayriye’nin II. Mahmud devrinde ilanı tasarlanmış iken, bazı sebeplerde geri bırakıldığım belirtirler” (Sempozyum, 1994: 263). Ancak bu haklı yargı, genel bilgi haline gelmemiştir.

Üstünde durmak istediğimi söylediğim asıl “tarihî süreç” bana göre bundan bir yarım yüzyıl sonra, yani 1876-8’de başlıyor ve “93 Harbi” dediğimiz olaya bağlı. Bu noktaya dikkat çekmek gereğini duymamın nedeni, Türk modernizasyonu sürecini, Bra-udel ve Annales Okulu’nun yaptığı gibi, değişik “zamansallık-lar” içinde “okuma"mn faydasına inanıyor olmam. Modernizasyonun doruk noktası, dünyada pek çok toplum için olduğu gibi bizim için de “millet-devlet”in kurulması oldu. Belki genel taka tsızlığından ötürü Türkiye bunu ancak iki hamlede yapabildi: 1908 ve 1923 (önceki başka zayıf girişimleri saymazsak). Bunun bir “takatsızlık”tan çok kozmopolit imparatorluktan “millet-devlet” e geçişin genel zorluğu olduğu da söylenebilir elbette; ama tarihin bu aşamalarında Osmanlı toplumunun çok enerjik atılım-lar yapacak bir durumda olmadığı da açıktır. Düze çıkması da hiç kolay olmamıştır.

Belki genel olarak birbirine paralel giden, ama sık sık da kesişen iki süreçten söz etmeliyiz, çöküntü süreci ile yenilenme süreci. Bunlann birincisi çok daha önceden başlıyor. Ben burada Lâle Devri’ne yol açan ikinci Viyana bozgunu, Karlofça ve Pasarof-ça’dan söz ettim ama bu sürecin başı her şeyin göze en parlak biçimde göründüğü Kanunî dönemine kadar götürülebilir. Ama “işlerin yolunda yürümediği” bilincinin oluşması 17. yüzyılın ikinci yansını bulmuştur. Bu zayıflama, Osmanlı’nm anlayamadığı, dolayısıyla bir teşhis koyamadığı bir uzun süreçti. Kesintisiz denilecek bir biçimde devam etti. 93 Harbi de sonuçta bu uzun sürecin aşa-malanndan biriydi - ama epey kötü biri.

Bu süreç İkinciyi, yani “silkinme”, “toparlanma” çabalannı ha-bire tetikliyordu. Tekrarlanan yenilgiler “taklit” eder duruma düşme korkusunu ve isteksizliğini gerileterek, yenilenme hareketini desteklemiş oldu; ama “Ne yapmalı?” Yenilenmenin yöntemi ne? Neyi değiştirmek gerekiyor?

Sorular dönüp dolaşıp “güçlü ordu”ya geliyordu, ama bu da yeterli bir çıkış sağlamıyordu. Nasıl yaratacağız güçlü orduyu? Terazinin iki ucunda oturagelmiş aktörler “bünye” değiştirmişti; daha doğrusu, biri değişmiş, Sanayi Devrimi diye bildiğimiz aşamaya gelmiş, yürüyor; öbür taraf da bunu anlamadan seyrediyordu. Bu ikinci süreç, birincisi “müsabaka”yı sona erdirmek üzereyken, “can havliyle” denecek bir hamleyle -ya da iki hamleyle- kendini ortaya atıp gidişi durdurabildi. Bir biçimde, vitesi ve dümeni kendi eline almayı başarabildi.

Zaten 1923, toplumda birçoklarının bir “ölüm/kalım” mücadelesi gibi gördüğü bir bağımsızlık savaşının ertesinde gelmiştir. Bağımsızlık Savaşı, yenilgiyle biten yıpratıcı Dünya Savaşı’nm getirdiği dayatmalara başkaldırmanın sonucuydu ve dünya savaşının süresini, Türkiye açısından, dört yıldan sekiz yıla çıkanyordu. Bu büyük savaş ise, Balkan Harbi’nin acılan dinmeden patlak vermişti. Balkan Harbi, İtalya’nın Trablus’a asker çıkarması ve burayı ele geçirmesi süreci daha devam ederken başlamıştı. Trablus, nesnel açıdan bakıldığında bugün, hele sayılan öteki olayların yanm-da pek önemli görünmese de, o zamanm öznelliği üzerinde (bu kitapta göreceğimiz gibi) derin izler bırakmış bir olaydır.

Özetle, 12 yıl aşağı yukarı kesintisiz devam eden ve 1922 Ey-lül’üne kadar şaşmaz biçimde kötü sonuç veren bir savaş ve yıkım sürecinden söz ediyoruz. Bu sürecin bir dönüm noktasını meydana getiren Sevres adı, bugün, 21. yüzyılın ilk ön bir yılında, belki o gün olduğundan daha fazla gerilim yaratan bir kelime. Yani, bugün de bu sürecin içinde gibi yaşamaya devam ediyoruz, işte bu nedenle, 93 Harbi’ni bugün bulunduğumuz noktaya gelişimizin uzun vadeli sürecinin başlangıcı, 1908-50 arasını da orta vadeli süreci olarak kabul ediyorum. Kısa vadeli etkiler, etkenler, nedensellik ve zamansallıklar, kısmen 1923’ten, ama daha çok 1950’den bugüne uzanan süreç içinde yer alıyor. 191 l’den bugüne, böyle bir “korku tüneli” içinde yaşamak üzere bunca ısrar ettiğimize göre, süreci 1876’dan başlatmak akla yakın görünüyor.

Şüphesiz, bütün bu “uğursuzluğun” başlangıcı olarak 93 Harbi’ni seçmeme yol açan nedenler, ilk “Batılılaşma” arayışlarına yol açtığını söylediğim 1683-1699-1718 süreci için (belki hattâ fazlasıyla) geçerli. Osmanlı’nm gözünün özellikle dönük olduğu Rumeli topraklarının masif bir biçimde “elden çıkma”sının birinci örneği bu. Teorik olarak, “kitabî” anlamda bu böyle olmakla birlikte o evreyi değil de 93 Harbi’ni seçmemin temel nedeni işin içine toplumsal psikolojiyi katmaya önem vermem. Sonuçta büyük ölçüde 20. yüzyıl tarihinden söz ediyoruz ve 1699’da olanlar ya da 1718’de olanlar, bireyin psikolojik yapısı içinde yaşayan bir dürtü olamayacak kadar uzakta kalmış ve dolayısıyla soğumuş, küllenmiş olaylar gibi görünüyor. Olsa olsa bir arka-plan; etkileri ideolojinin “alt-tabaka”smı oluştursa da, varlığı artık özel ya da “hâlâ sıcak” denecek bir şey söylemeyen bir dekor. Yalnız Türkiye’nin değil, bütün dünyanın sıcak, yaşayan tarihi büyük ölçüde 19. yüzyılda başlar. Bugünkü hayatımızda varolan ve belirleyici olan o kadar çok şeyin başlangıcı 19. yüzyıldaki (ya da, bu yüzyılın altyapısını hazırlayan, 18. yüzyılın, Hobsbawm’m deyişiyle “ikiz kraterleri”, Fransız Devrimi ve Sanayi Devrimi) bu “hatırlanır” geçmişte 93 Harbi bence makul bir evre. Ama isterseniz “uzun vade”yi Karlofça’dan, “orta vade”yi 93’ten başlatın. Bu, benim anlatmak istediğim süreçte veya onun biçimlendirdiği toplumsal psikolojide kayda değer denebilecek bir değişim yaratmıyor. Ancak “kısa vade”yi 1908’e kaydırarak, “kısa”yı epey uzatmış oluyor.

Bu tarihlerle oynamak, ileri geri almak, 93 Harbi’nin yarattığı bu yıkım psikozunu değiştirmez, Örneğin Yakup Kadri, Atatürk’te “Bizim ilk gençlik yıllarımız bir milli kahramana hasretle geçti. Biz -şimdi ellisine varanlar, ellisinden ötedekiler- gözlerimizi bozgun havası içinde açtıktı” der (Karaosmanoğlu, 1983: 17). Yakup Kadri 1889 doğumludur.

Mithat Cemal, Türk tarihinin bu uğursuz olayını, Üç İstanbul’un ilk sayfasında, şöyle anlatır:

93 Harbinde üç şeyin hududu yoktu: Hastalığın, açlığın, vatan toprağının!..

Alevde iki göz, demirde otuz iki diş: Bu, Moskof ordusu, Moskof süngüsü idi! 93’te ölümün uykudan uyanmış gibi sersem bir hali vardı: Kudurmuş kurt bile, kazalaşan kader bile ölümü bu kadar haksız bir şekle koyamamıştır. Dünyanın bir yerinde aczin muhterem olan dört şekli (çocuk, kadın, hasta, ihtiyar) Moskof bayrağı altında yürüyen ölümün ilan ettiği müsavat önünde bir asker gibi demirle öldürüldü. 93 muhacirinin Edirne’de gömleği, Ayastafanos’ta eti, İstanbul’da derisi yoktu (Kuntay, 2009).

Romanın kahramanı Adnan, kendi romanının başında bu satırları yazmakta, o da, böylece, bu tarihi kendi tarihî döneminin başlangıcı saymaktadır.

Falih Rıfkı’nın Çankaya'da bir gözlemi ve saptaması vardır: Kurtuluş Savaşı sırasında, hattâ bunun, Sakarya sonrası gibi, iyimser olmak için birçok neden bulunan bir aşamasında bile, toplumda ve aydınlar arasmda büyük çoğunluk, Türklerin bir “taarruz savaşı”nı kazanamayacağı inancındadır:

Türk ordusunun bir taarruz savaşma giremeyeceği fikri, bizim kuşağımız [Falih Rıfkı da 1894 doğumluydu] için değişmez gerçeklerden biri idi. Ordumuzun kahramanlığına bel bağlardık, fakat onun ancak dayanma mucizeleri verebileceğini sanırdık. Onun son destanlan 1877 harbinde Plevne, 1912 harbinde Edime, sonra da Çanakkale idi (Atay, 1961, 312).

Bunlar, tam da benim nirengi noktası kabul ettiğim tarihler.

işte, anlatmaya çalıştığım ruh hali böyle bir şey. Yenilginin sürekliliğine ve kaçınılmazlığına derinden derine duyulan inanç, bir tür “mukadderat” duygusu. Falih Rıfkı, haklı olarak, bunu Plev-ne’den başlatıyor. Tabii bu karamsarlığın derinliği, aynı kuşağın Mustafa Kemal’e duyduğu katışıksız minnet ve hayranlığı da açıklıyor: “Ah Mustafa Kemal, Mustafa Kemal, sana ölünceye kadar o günün [zaferin kazanıldığı günü anlatıyor] sevincini ödeyebilmekten başka bir şey düşünmeyeceğim” (Atay, 1961: 313).

Birinci Dünya Savaşı yıllarında yayımlanan ve bu toplumda militarist milliyetçi bir ideoloji ve kültürün yerleşmesine önemli katkılarda bulunan Harb Mecmuası, imzasız bir yazısında bir “halk kahramanı”nı şöyle betimler: “Bu kahraman, ne zaman Galiç-ya’nın semaya ser çeken şahikalarından düşman içerilerine doğru baksa ruhunda elim bir hicranın, kalbinde 93 seferi hikâyelerinden kalma derin bir kinin titrediğini hissederdi” (Harp Mecmuası, 2005, 277). “Çallı Ali oğlu Hüseyin Çavuş” olarak tanıtılan bu “kahraman”ın gerçek hayattaki karşılıklarının 93 anılarıyla titrediği bir hayli şüpheli olmakla birlikte, bu satırları yazan anonim “milliyetçi Türk intelligentsia”sı mensubunun entelektüel formasyonunda ve bilinçaltında (ama çok “altlarda” bir yerde değil, yüzeye epey yakın bir yerde) ciddi bir “93 travması” yattığı kesindir. Bu dolayımdan, yani bu “intelligentsia süzgeci”nden geçtikten sonra, çeşitli serpintileri “Çallı Ali”nin oğluna da yansıyordu şüphesiz - ama aynı keskinlikle veya aynı içerikle değil.

Şevket Süreyya Aydemir, çeşitli biyografilerinde 93 Harbi’nin yarattığı entelektüel iklime çok fazla yer vermemiştir ama, otobiyografisi olan Suyu Arayan Adam’da, kendi ruh halini canlandırırken, o da konuya buradan başlamayı uygun bulmuştur: Şevket Süreyya Edirnelidir:

Bir zaman bir imparatorluğun, o geniş Osmanlı devletinin başşehri olan Edirne, şimdi artık bir sınır kalesiydi (Aydemir, 1965: 19);

Ben de bir göçmen çocuğuydum. Bu göçün hikâyesi, Tuna kıyılarında başlar, bu kenar mahallede biterdi... 1877’de, Ruslar Tuna’yı geçince, Deliorman da sarsılmıştı. Biz Deliorman’dan-mışız... Anamın göç hikâyesi biraz daha kısaydı. Onun babaları, Batı Trakya’nın, Bulgaristan’a kalan dağlık bölgesinde ya-şıyorlarmış. Buraları bizim elimizden çıkınca, bölgenin bütün Türkleri gibi, onlar da yavaş yavaş yurtlarını bırakmışlar (Aydemir, 1965: 23).

Bizim göçmen mahallemizin, her biri bir başka yerden göçüp gelen her ailesinin, konup göçtüğü yerlere ait ayrı bir hikâyesi vardı (Aydemir, 1965: 19).

Ancak, çözülme tamamlanmamıştır. Savaş dursa da göç devam eder:

Sınırların ötesinden sızan yeni göçmenlerle mahallenin halkı gün geçtikçe artardı. Bu yeni gelenler yuvalarım, topraklarını doğdukları yerlerde bıraktıktan sonra, zahire, kap kacak, yorgan, döşek namına ne alabilirlerse iri hayvanların çektiği ağır öküz arabalarına atarlar, yollara düzülürlerdi (Aydemir, 1965: 19).

Bu hayat yaşanırken, yaşayanların, “Hey gidi günler! Nereden nereye geldik!” demeleri çok normal. O zaman ister istemez şunlar akla gelecek: “Bu perişan kafileler, eski istilâ ordularının, Bal-kanlar’da, Tuna’da ve daha ötede yerleşip, köy, şehir, kale kuran eski fatihlerin bakiyeleriydi (Aydemir, 1965: 19).

İnsan öznel bir varlık. Kendi başına geleni en keskin biçimde hissederken, başkalarıyla empati kurmada o kadar çabuk davranmıyor. Şevket Süreyya, herhalde hiç düşünmeden, “eski istilâ orduları” diye bir cümlecik söyleyivermiş, “istilâ” fiilinin “fail”i biz oldukça büyük sorun yok. Bizim kendi atasözümüz “Her çıkışın bir inişi vardır,” diyor ama bu öznellik dünyanın bir kuralı olduğuna göre, felâketi fiilen ve bizzat yaşayan insanların böyle vecize-lerle rahatlaması beklenemez.

Dediğim gibi, süreç henüz bitmemiştir. Bu Türkler, Müslüman-lar birçok yeri terk etmiştir: “Kırım’dan, Dobruca’dan, Tuna kıyılarından zaman zaman harpler, katliamlar içinde kopup gelen göçmen sellerinin artıkları yüz elli, iki yüz yıldan beri hemen daima yenilen ordular ve daima gerileyen sınırlarla beraber adım adım çekilerek buralara kadar sürülmüşlerdi” (Aydemir, 1965:18-9; abç). Ama geldikleri yerde, daha da ilerilerde, bu “multi-etnik” imparatorluğun kendilerinden olmayan unsurları yaşamaktadır. Onun için çocuklann oyunları da savaş ve çetecilik üstüne kurulmuştur.

Çok zaman buna “oyun” denemez, düpedüz savaş olur: “Bu gibi kavgalar, ya Hıristiyan Rum veya Bulgar mahallelerinden geçen bir Müslüman çocuğunun taşa tutulması, yahut da Müslüman mahallesine sokulan bir Hıristiyan çocuğuna dayak atılmasıyla başlardı. İki tarafın da, tanınmış elebaşıları, gözüpek savaşçıları vardı. Bunlar kendi mahallelerinin, adeta talim görmüş çocuklarını takım takım etraflarına toplarlar, şehrin kenarlarına seğirtirlerdi” (Aydemir, 1965: 17-18).

Uzatmayayım. Görüldüğü gibi, dava bitmiş değil. Davanın çocuklar düzeyine inmesi, bitmeyeceğinin epey şaşmaz bir işareti. Ama sanırım Şevket Süreyya’nın anlattıkları, zamanın genel ruh halini oldukça iyi canlandırıyor.

Halit Ziya da 93’ün yarattığı ezikliğe değinen yazarlar arasındadır. Bu sıralarda kısa bir süre İstanbul’dan İzmir’e gidip gelmişler, dönüşte savaş felâketinin kente çöktüğüne tanık olmuşlardır:

Bütün şehri savaşın ilk facialarına uğramış bulduk. Bu kısa zaman şehri korkunç bir felâket havasıyla sarmaya yetmiş idi. Bütün ruhların üzerinde, perişanlıkla, ölümle, musibetle dolu bir rüzgârın kara dalgalan geçiyor gibiydi; sanki İstanbul bir korkunç rüyanın helecanlan içinde çırpmıyor, yüreği her şeyden daha ehemmiyetli, her şeyden daha tehlikeli, ölümden daha korkunç yakınlaşan bir sonun dakikadan dakikaya kendini daha açıklanan hayaliyle burkuluyordu. Ben de, herkesle beraber, ben yaşta mektep arkadaşlanmla beraber, bu korkulu rüyanın çarpınülan içinde idim... Akın akm muhacir kafileleri geliyor, şehri baştan başa dolduruyordu. Camiler, mescitler, tekkeler, harabeler hep yavaş yavaş doluyor, bir yandan ölümün dalgalan bunlardan küme küme alıp götürdükçe boşalan yerler yine yetmeyerek nerede bir kovuk, nerede bir delik varsa oraya kucakta çocuklanyla, hasta ihtiyarlanyla, annelerinin bacaklarını kavrayarak sızıldayan küçükleriyle bütün o sava- şm ateşlerinden kaçarak sığınacak yer arayan Müslümanlan, kışm acımayı şefkati inkâr ederek sırtlanna dolanan kamçılan alnnda inleye inleye duvar diplerine, yangın yerlerine, bırakılmış arsalara devrilip yıkılıyorlardı... Savaş bu muydu? Milletlerin hırsı bu dramı çıkarmak karşılığında mı yatıştınlabil-meliydi?.. Ah!.. Çocukluğumun bu acı günleri... Ondan son-

ra kaç kereler bu bahtsız memleketin pek alışık olduğu bu neviden, acıklı levhaları arasmda yaşadım ve kaç kereler, hep birbiri üzerine yığılan o teessürlerin hepsinden daha keskin, hepsinden daha zehirleyici o ilk acıların çığlığını duydum (Uşak-lıgil, 1969, 59-62).

Daha uzun uzun anlatır bu sefalet manzaralarını, ama bu kadarı da o ruh halini aydınlatmaya yeter sanıyorum.

Yahya Kemal, oldukça otobiyografik “Açık Deniz” şiirinde 93’e ve sonuçlarına adıyla sanıyla değinmez, ama anlattığı ruh hali doğrudan doğruya buna bağlıdır. 1884 doğumlu Yahya Kemal tam da bu yıllarda Üsküp’te “büyümekte”dir.

Balkan şehirlerinde geçerken çocukluğum,

Her lahza bir alev gibi hasretti duyduğum.

Kalbimde vardı Bayron’u bedbaht eden melal;

Gezdim o yaşda dağlan, hülyam içinde M.

Aldım Rakofça kırlannın hür havasım,

Duydum akıncı cedlerimin ihtirasını.

Her yaz şimale doğru asırlarca bir koşu,

Bağnmda bir akis gibi kalmış, uğultulu.

Mağlubken ordu, yaslı dururken bütün vatan,

Rüyama girdi her gece birfâtihane zan.

Hicretlerin bakiyesi hicranlı duygular,

Mahzun hudııdlann ötesinden akan sular,

Gönlümde hep o zanla beraber çağıldadı.

Bildim, nedir ufuktaki sonsuzluğun tadı (Beyatlı, 2004).

“Alev gibi hasret” veya “mahzun hududlar”da bir toplumun yenik düşmüş olmasının verdiği acıyı hissediyoruz. Bunlar, Haşim’in de andığı “melâl”i, bu kuşak için, az çok sürekli bir ruh hali kılıyor. Belki bunun için Haşim “melali anlamayan nesle aşina değil”. Öte yandan, bu “kayıp” duygusunun temelinde, bir “emperyal rüya” bulunduğunu, “melâl”e onun eksikliğinin yol açtığını Yahya Kemal’in bu dizelerinde kolayca görebiliyoruz. Şevket Süreyya’nın “eski istilâ ordulan”, “eski fatihler” burada da aynen karşımıza çıkıyor. Zaten Yahya Kemal’in “Yeniçeriye Gazel” veya “Bin Atlı” gibi şiirlerinde de aynı duyguyu görürüz. Bu “emperyal” takıntı da, tabii o kuşağın duyduğuna şüphe olmayan bir “hüzün”ün başkalarınca paylaşılmasını zorlaştırıyor - aynı “fütuhat” değerlerini paylaşmadıkça. Bu “fütuhat” teması, geçmişte yüceltilen şeyle aynı anda gelecekte özlenen şeyin de temelde “askerî” olmasını kaçınılmazlaştırıyor. Bunun Yahya Kemal’in bireysel özlemi olduğunu iddia etmek inandırıcı olur mu? Saydığım ve sayabileceğim birkaç şiir “emperyalist” özlemleri olan bir düşünür olduğunu kanıtlamaya yeter mi? Olmayabilir, yetmeyebilir, ama zaten Yahya Kemal’in bireysel düşüncelerinden çok seslendirdiği genel ideoloji ve geleceğe ilişkin başı sonu tanımlı bir plandan çok geçmişe yönelik oldukça tanımsız duygular önemli.

Bunlar, bugünlere kadar birçok kuşak tarafından da benimsendi, çünkü genel ortamda bu tür özlemlerin eleştirel bir gözle görülmesi söz konusu olmadı. Böyle bir bakış ancak 1960’ı izleyen yıllar ve olaylar içinde -o da bir ölçüde- biçimlenebildi.

Jacob Landau, Pan-Türkizmi de bu olaya bağlamaktan yanadır. “Pan-Türkizm daha çok bir yenilik, bir icattı, eğitim görmemişlerin kavraması kolay değildi” der , ve 1877-78 Rus-Türk Savaşı’nda daha iyi anlaşıldığını ekler (Landau, 1981: 8).

Yakup Kadri’nin Yaban’mda unutulmayacak bölümlerdendir. Kahraman, İç Anadolu’nun kayıtsız köylülerine sinirlenip “Siz Türk değil misiniz?” diye haykırınca onlar da şaşırırlar. “Biz Türk değiliz ki, beyim,” der, Mustafa Kemalci olmayan köylü:

“Ya nesiniz?

“Biz Islâmız, elhamdülillah... O senin dediklerin Haymana’da yaşarlar” (Karaosmanoğlu, 1979: 173).

Yakup Kadri, özellikle Yabarida, “Türklük” çevresinde bir “millet” olmanın sorunlarını dile getirmiştir. Yakup Kadri bunun en acı sözcülerinden biridir ama işaret ettiği sorun herkesin bildiği, bugün bile tam olarak çözülmemiş bir sorundur. İç Anadolu’nun, Türkleri Haymana’da yaşar bilen köylüsü, Şevket Süreyya ve ötekilerin anlattığı Rumeli göçünden, 93 Harbi’nden vb. haberdar olabilir mi?yZihni yapısı bu olayların etkisiyle şekillenmiş olabilir mi?

Hayır. Ben de zaten böyle bir şey olduğunu savunmuyorum. O köylü 93 Harbi’ne asker olarak gitmiş dahi olabilir. Ama gerisini pek iyi bilmez. Zaten bu nedenle, 93’ü izleyen süreçler içinde karşımıza çıkan bireylerin çoğu Rumeli’den buralara gelmiş olanlardır - Rumeli veya başka göç alanlarından, örneğin Kırım veya Kafkasya’dan. “Kurtarılacak” yer, sonunda bir tek orası kaldığı için, Anadolu’dur. Ama “kurtarıcı” konumunda olanların çoğu aslen oralı değildiT. Denebilir ki Türkiye Cumhuriyeti fikren Selanik’te kurulmuş, ama gerçek hayatta ancak Ankara’da somutlaşabilmişti. Anadolu halkı ise, ancak bu kuruluştan sonra, “bu devletin milleti” olmak üzere, yoğrulmuş ve yetiştirilmiştir.

Doksan üç psikozunun başlangıç koşulları

Bu noktada, ilkin, demokrasi açısından bir uğursuzluk habercisi gibi görünen bir “çakışma” durumuna değineyim. Abdülaziz, devletin hayli perişan olduğu bir zamanda saltanat sürmüş bir padişahtı. Bu onun açısından bir talihsizlik olarak değerlendirilebilir ama kendisi de bu perişanlığı biraz olsun hafifletecek değil, daha da ileri götürecek yapıda biriydi. II. Mahmud’la başlayan “yenileştirme” girişiminin, çeşitli çaresizlikler sonucu, Abdülaziz’in tahtı devralmasına kadar barutunu tüketmiş olduğunu savunabiliriz. Ama o da bu durumu pekiştirdi. Dolayısıyla, Tanzimat döneminin ve onun ideolojisi olan “Pan-Ottomanizm”in, Abdülhamid’den önce bu aşamada, miadını büyük ölçüde doldurmuş olduğunu düşünmek çok yanlış olmaz.

Padişah değişikliği, normal biçimde değil, bir “hal” yoluyla gerçekleşti. “Normal” derken, önceki tarihin klasikleşmiş “seyfiye-ilmiye” ittifaklarım, yeniçeri isyanlarım kastediyorum. II. Mahmud’un “Vaka-i Hayriye”si ile bu etkinlik de “modem” diyebileceğimiz “hükümet darbesi” biçimini aldı ve gerek Abdülaziz, gerekse V. Murad bu yöntemle tahttan indirildi. Uzun bîr aradan sonra Abdülhamid de böyle olacaktı. Ama bu gibi sarsıntılar “iç” politikayla sınırlı değildi. Yaşlı imparatorluk, rutin dışına çıkan, biraz sarsıntılı denebilecek bir yola girdiğinde, uzaklarda bir yerlerde bir işi başlatmak için ve daha uzaklarda, başlayan bu işten yararlanmak için fırsat kollayan birileri hemen harekete geçerdi. 1875’te Bosna’da ve Hersek’te Hıristiyan köylüler ayaklanmış ama hareket bastırılmıştı. Aziz’in “hal”inde Sırbistan ve Montenegro (Karadağ) bunu fırsat bilerek bir yıl sonra ayaklanmayı yeniden başlattılar. Montenegro’dan Prens Nikola, “I. Murad zamanında yok olduk. Şimdi V. Murad zamanında yeniden doğacağız!” dedi (judah, 1997, 66). Murad bunu görecek kadar dayanamadıysa da Nikola’mn dediği genel olarak doğru çıktı. Ancak doğru çıkmasını sağlayan da Sırplar değil, Ruslar oldu.

Bu sırada Midhat Paşa ve öteki meşrutiyetçiler güven vermeyen V. Murad’a karşı Abdülhamid ile konuşup bir çeşit anayasada anlaştıkları için padişah yemden değişmişti. Ama bir yandan da, “düvel-i muazzama”, başta Rusya, kapıya dayanmıştı. Buna karşı Osmanh tedbiri, Avrupa’yı, meşrutiyet ilan ederek yatıştırmaktı. Bunun çok parlak bir tedbir olduğunu söylemek mümkün değil. Nitekim Saffet Paşa düvel-i muazzama sefirleriyle görüşürken meşrutiyeti kutlayan toplar da patlamaya başladı. Ama bunun sefirler üzerindeki etkisi Rusya’nın Osmanlı devletine savaş açmasını engellemedi. 93 Harbi böyle başladı.

İbnülemin’in Son Sadrazamların da bu dramatik gün ve sahne şöyle anlatılır (aslının imlâsı korunmuştur):

Devletlerin murahhasları geldi. Kasım paşada Bahriye naza-reti dairesinin divanhane denilen üst kısmı konferansa tahsis kılındı.

14 Kânum evvel 1876 da ilk defa içtima edildi. Yukanda söylendiği veceh ile Kânum Esasî o gün ilan olunarak toplar aülmağa başladığı sırada Safvet Paşa, bir nutuk iradile keyfiyeti murahhaslara tebliğ eyledi.

Midhat Paşa, Kânum Esas! ilanının murahhaslar tarafından nasıl telâkki edildiğini anlamak için, vürudum kemali tehalükle beklediği Safvet Paşa, yanma girince telâşle mükerre-ren, “Ne dediler” diye sordu. Safvet Paşa “Ne diyecekler, çocuk oyuncağı dediler” cevabını vermesile Midhat Paşa fena halde kızdı.

Safvet ve Edhem Paşalar, Kânum Esasiyi ileri sürerek tekli-faün tadiline çare aradıkça murahhaslar, devletin idaresinden emniyetsizlik göstererek devletlerin temini, tekliflerinin kabul edilmesine mütevakıf olduğunu söylediler ve ilan edilen Kâ-nunı Esasiye kıymet vermediler Safvet Paşa’nm “çocuk oyuncağı dediler” demesinin sebebi budur (İnan, 1969: 348-49).

Olay, geleceği yakından ilgilendiren çeşitli “tohum”lar içerdiği için bu uzunca alıntıyı vermeyi yararlı buldum. İbnülemin’in “denetimli ironi”si ile Safvet Paşa’nm tarafında bulunduğu ve Midhat Paşa’nın çocuksu umudunu “taaccüp ederek” değerlendirdiği belli oluyor.

İlkin, “anayasadan beklentiler”in ne olduğuna bakalım. Olayın o günkü mimarlarının gözünde, bunun öğeleri bir bütünün parçaları gibi görünse de, bugünün bakışıyla arada bazı ayrımlar yapmak mümkün ve belki yararlıdır. Midhat Paşa ve arkadaşları, “93 Harbi” olgusundan bağımsız olarak, “Meşrutiyet”e geçme davasına gönül vermişlerdi; yani, bu “Kanun-i Esasî”, toplumun en azından bir kesiminin, kendi ihtiyacı ve sorunu (ve “çözüm”ü) olarak gördüğü, onun için de, belirli risklerine rağmen bir mücadele içine girdiği bir “dava” idi. Yani, bir “iç sorun”du.

Türkiye’de “muhalefet” adıyla anılabilecek bir siyasî davranış ve tavır alış biçiminin ilk olarak Yeni Osmanlılar hareketiyle başladığını kabul ederiz. Resmî tarihimize sızmadığı için bilincimize de işlememiş başka, daha erken girişimler varsa, bunları bilmiyorum. Tabii bu “muhalefet” kavramım bir hoşnutsuzluk, “homurdanma” olarak değil, asgarî düzeyde olsa dahi bir örgütlülüğü ve buna uygun bir hedefi olan bir hareket olarak tanımlıyorum.

Yeni Osmanlılar için bu “asgari” tanım uygundur. Çok az sayıda, aynı görüşleri paylaştıklarına inanan insan gizlice toplanmış ve birlikte bir siyasî demek/parti/hareket oluşturmaya karar vermiştir. Bunun “gizli” bir toplantı olması onlann bir tercihi olmaktan çok, ülkenin despotik politik yapısının sonucudur.

Bu birçok bakımdan “absürd” denebilecek bir durumdu. Şöyle ki, “gizli” toplanmalan için herhangi bir “tehlikeli” düşünce veya planlan yoktu. Neydi istedikleri? En genel terimlerle anlatılabilecek bir Batılılaşma istiyorlardı.

Kimden gizli toplanıyorlardı? Hükümetten ve devletten, Pa-dişah’tan. Onlar ne yapıyordu? Böyle genel bir Batılılaşma programı...

O halde sorun ne?

Sorun, gizlice toplananlann, karar mekanizmalan içinde kendilerinin de bulunması talebiydi. “Biz de vanz,” diyorlardı. “Bizim de fikirlerimiz var. Bilgilerimiz var. Bize de sorulması gerek.”

Bir mutlak monarşi olan Osmanh devlet yapısında bunun anlamı, bir “parlamento” talebiydi. Yani meşrutiyetti. Gizli toplanmayı gerektiren “tehlikeli talep” buydu. O parlamentoda bir liberal grup, bir sosyalist grup, bir muhafazakâr grup vb. olması söz konusu değildi. Böyle görüşlere göre aynşmış gruplar ya da bireyler de söz konusu değildi.

“Parlamento” talebi dışında, Abdülaziz’in, Âli Paşa’nın ve Namık Kemal’in düşünceleri arasmda önemli bir fark yoktu.

Almanya’nın modernleşme sürecinde benzer bir talebin burjuva sınıfından geldiğini ve buradaki duruma göre bir ölçüde olsun karşılandığını görmüştük: Prusya’nın meclisi, Frankfurt’ta Diet... Ama o meclislerin sahiden iktidar kullanacak gücü olmamıştı. Talep sahibi buıjuvazinin o iktidan alacak gücü yoktu. Buna karşılık, Bismarck’m o iktidan onlara vermeyecek gücü vardı (onun, kralın, junkerlerin).

Burada talep sahibi bir “sınıf’ da yoktu. Toplumda alttan gelme hissedilir bir kıpırdaşma yoktu. Talep, bürokratik zümreden yetişmiş bir avuç “münevver”den geliyordu. Bu “münewer”lerin, o parlamento kurulsa, buraya başka sınıflardan temsilci çağırmayı düşünmeleri tasavvur edilebilir bir şey değildi. Bunlara rağmen, bu mücadele böyle uzun süre ve zorlu bir biçimde sürebildi.

O konjonktürde, sözgelişi Âli Paşa, bu hakkın verilmesinden yana değildi, bunu tehlikeli buluyordu. Midhat Paşa ise ancak bu olduğu zaman “Batılı” olacağımıza inanıyor ve bunu istiyordu.

Ancak, şu hikâye edilen olayda ortaya çıkış biçimine baktığımızda, “anayasa”nm aynı zamanda bir “dış politika” konusu olduğunu görüyoruz. Belli ki onun ilanına bağlanmış beklentiler var. Bu, neyin nesi?

1815’te Viyana Kongresi’nden sonra “European Concert” kavramı yerleşmişti. Bu “Konser”i veya “Konçerto”yu (tabii kelimenin bu kullanımında, “uyum” çağnşımı ön planda) meydana getirenler arasmda, bazı temel konularda bir anlaşma, bir “uyum” olması gerekiyordu. 19. yüzyıl boyunca, Avrupa’nın bu “uyum”unun bugün anladığımız anlamda bir “demokrasi” felsefesine dayanmasını beklemek bir yana, düşünemeyiz bile. Ama tarihin görecelikleri içinde, 17. yüzyıldan beri gelişen ve genişleyen, gitgide belirleyici hale gelen ciddi bir demokrasi daman olduğu da açıktır. 17741781 Amerikan bağımsızlık savaşım ve bunun “Deklarasyonu”nu, 1789 Fransız Devrimi ile onun “deklarasyonu”nu, 1830’u ve 1848’i bilen bir dünyadan söz ediyoruz. Tarihin her döneminde, topluluklann kâğıt üstünde benimsediği ilke ve değerlerle fiilen uyguladıkları politikalar arasında ciddi bir mesafe olmuş ve bu mesafe her zaman bir “ikiyüzlülük” suçlamasına temel sağlamıştır. O zaman da durumun bundan farklı olmasını gerektirecek bir neden yoktu. “Meşrutî” yönetim Avrupa’nın büyük kısmmda hâlâ yoktu; yoktan öte, şiddetle yasaktı. 1815’te kurulan, ama özellikle 1848 ayaklanmalarından sonra Rusya, Prusya ve Avusturya arasmda daha ciddi bir anlam kazanan, adından başka hiçbir yerinde “kutsaPlık bulunmayan “İttifak”, o tarihlerde de kural dışı değil, kuralın kendisiydi.

Britanya bu ittifaka hiçbir zaman girmedi, çünkü demokrasi, liberal anlayış, insan haklan yolunda onunla bağdaşması mümkün olamayacak kadar ilerlemişti. Öbür uçta da Osmanlı İmparatorluğu, hiçbir zaman bu ittifaka üye olmamıştı (bir de, “seküler” olmadığı için kanlmayan Papalık var, tam orta yerde), çünkü onun temelini oluşturan Hıristiyan dinine bağlı değildi, “kutsal”lıktan onu anlamıyordu. Bu üçlü de onu kendi “kutsal”lanna katamaz-lardı. Ama bunun, dinî dışlamanın ötesinde, siyasî-hukuki yapısı, Rusya-Prusya-Avusturya ölçülerinden bakıldığında bile, fazlasıyla despotik-otokratik karakterdeydi. Bir bakıma, Avrupa gericilerinin “İşte, bizden beteri de var,” demelerine imkân vermek gibi bir işlev gördüğü düşünülebilir.

Dolayısıyla “anayasa” konusu “dış politika” açısından da önemliydi. 1876’daki somut durumda, Osmanlı’nın asıl yüz yüze olduğu Rusya, anayasa var ya da yok diye tavnm değiştererek, istediklerini istemekten vazgeçecek değildi. Öte yandan, başta Britanya ve Fransa, böyle şeylere önem veren liberal Avrupa güçlerinin Rusya’yı dizginlemesi mümkün olabilirdi. Midhat Paşa’nm beklentisi de buydu.

Ama beklediği olmadı. Niçin? Mise en scene o kadar belli, o kadar acemice ve inandmcı olmaktan o kadar uzaktı ki, bununla kimseyi ikna etmek mümkün değildi. Ruslar “Bu ne rezalet! Çocuk mu kandınyorlar?” deyince, Britanya ile Fransa’nın onlara işin ciddi olduğuna dair bir garanti vermesi de dolayısıyla mümkün değildi. Zaten böyle bir çabaya girmediler; oysa Midhat Paşa’yı tanıyorlardı ve destekliyorlardı.

Osmanh devlet adamlan için “dış politika”, Düvel-i Muazzama arasındaki dengeleri kollamak demekti. Bu aslında o “güç”lerin kendi kurduklan sistemdi: Viyana Kongresi’yle biçimlenen “Euro-pean Concert” kimsenin başkalannın onayı ve paylaşımda payı olmaksızın yalnızca kendine bir avantaj sağlamaması ilkesine dayanıyordu. Genel kural, “reel-politik”ti; ama Britanya ve Fransa gibi daha liberal değerlerin saygı ve kabul gördüğü ülkelerde, Osmanlı devleti de neredeyse “alamet-i farikası” olan despotik kurum ve kurallarında rahatlamalar sağlayarak, onlann desteğim kazanmayı umabilirdi.

Şüphesiz bunun yalnız “dış politika”yla ilgili bir sorun olduğunu söyleyemeyiz. Fransız Devrimi’nden beri Avrupa alttan gelen siyasî taleplerle sarsılıyor, bazen bu talepler, 1848’de olduğu gibi, bütün kıtayı sallıyordu. Liberaller, cumhuriyetçiler, radikaller, sosyalistler oluşmuştu. Her yerde, en despotik ülkelerde bile, iktidan paylaşmak, ülkenin gidişinde söz sahibi olmak isteyen seçkinler vardı. Toplumsal yapıya göre, orta sınıf, mülk sahibi buıjuvazi başı çekebiliyor ya da genel modernizasyon sürecinin ortaya çıkardığı kentli “serbest meslek erbabı” öncü bir rol oynayabiliyordu. Osmanh toplumu bunlann bir hayli gerisinde olmakla birlikte büsbütün dışında da değildi. Buıjuvazinin yokluğunda burada da genel olarak intelligentsia gruplaması içine giren kesim, “Yeni Osmanlılar” gibi bir hareket üretmiş, buna katılanlar sürgünden yayma başlamıştı.

Avrupa tarihinde “aydın despot” kavramının başlangıcını XIV. Louis’ye kadar geriye götürebiliriz. Ama 19. yüzyılda bu “ku-rum”dan medet umacak kimse kalmamıştı. Reşat Ekrem o kavramı bizim 19. yüzyılımızda Reşit Paşa-Âli Paşa-Fuad Paşa üçlüsüne uygular (herhalde Abdülaziz’e “aydın” diyecek hali olmadığı için). Oysa bu, hanedan adına işleri çekip çeviren “âkil” devlet adamı tipi (Fransa’da Richlieu ve Mazariri, Ingiltere’de belki Buckingham, Ispanya’da Olivares, Portekiz’de epey sonra Pombal), daha da önceki dönemin yarattığı bir politik insan tipiydi. Namık Kemal’lerin muhalefeti padişaha, hanedana değil, Âli Paşa’ya karşıydı. Bu bakımdan, entelektüel çerçevede, Avrupa’nın çeşitli “anayasacı-meş-rutiyetçi” muhalefetlerinden fazla bir farklan yoktu. 1876’da Ka-nun-i Esasi’yi ilan eden Midhat Paşa da zaten bu hareketin içinden geliyor ve bunun memleket için en iyi çözüm olduğuna içtenlikle inanıyordu. Ama “European Concert” günlerinde imparatorluğun kaderi içeride olanlardan çok dış dengelere bağlı göründüğünden, en azından, iç ve dış konjonktürlerin üstüste gelip çakıştığı bir “an”da Kanun-i Esasî’yi geçirmeye önem vermişti.

Daha sonrası için “tohum” özelliği gösterdiğim gözlemlediğimiz öğelerin başında, genel anlamda “demokratikleşme” (meşrutiyet, seçim, parlâmento vb., yani bu başlık altında değişen zamanlarda yer alabilecek bütün talepler) gündemini, içeriyi doyurmaktan önce, dışanyı yatıştırma aracı olarak görme zihniyeti geliyor. Oysa bu politika ya da bu yöntem, “yatıştırılmak” istenen o dış dünyayı özellikle ve öncelikle kuşkulandırmak için birebir bir çaredir. Karşıdakine (ilkeleri ciddiye alıyorsa) güven vermesi mümkün değildir. Bu önemli dönüm noktasında da tam böyle oldu.

“Modernizasyon”un zorunlu olarak kısa süren “Osmanlı faslı”ndan sonra gelen Cumhuriyet dönemi de, “iç politika” çerçevesinde bazı bakımlardan olumlu bulduğu demokratikleşme girişimlerini, bazı başka nedenlerle sindirememiştir. Otuzların başlangıcındaki Serbest Fırka deneyi bunun oldukça çarpıcı bir örneğidir. Atatürk’ün bu partiyi var etmek için giriştiği çabalar böyle bir gerek duyulduğunun kanıtı olarak alınabilir. Ama partinin var edilmesiyle başlayan olaylar, çok kısa zamanda tuhaf bir biçimde kapatılmasına da yol açmıştır. Cumhuriyet’in Cemiyet-i Ak-vam’a üye olması da 1932’yi bulduğuna göre, böyle bir “muhalif parti”nin varlığının demokratik dünyaya sunulacak bir imge olarak düşünüldüğüne dair kuvvetli karineler var demektir. Ama o dönemde Türkiye üzerinde bu yönde belirgin bir baskı yoktu ve bu partinin açıldığı yıl'olan 1930’da kapanması (fesheden de, kurucusu ve başkamydı), 1932’de Cemiyet-i Akvam üyeliğine engel olmadı. O yıllarda Doğu Avrupa’da inandırıcı bir demokrasi bulmak zaten kolay değildi.

Birleşmiş Milletler’e girişimiz bunun daha az sakar bir tekrarı görünümündedir. Gerçi izole bir biçimde, kâğıt üstünde baktığımızda, Türkiye’nin Mihver Güçleri’ne savaş ilan etme tarihinin de mizaha kaçan bir yanı vardır. Savaş ilan ettiğimiz ülkenin askerlerini, o tarihlerde, dünyanın herhangi bir noktasında yakalayıp da savaşmak iyice güçleşmişti. Ama gerçek somut koşullar çerçevesinde baktığımızda, o günkü “eti ve budu” ile Türkiye’nin ne olursa olsun savaşın dışında kalma politikasının kendi gerçekliğine en uygun bir politika olduğunu teslim etmek gerekir. Bu noktada, devletin “tarafsızlık” politikasından çok, milliyetçi intelligerıt-sia’nın savaşa Almanya safında katılmak için gözü dönmüş çığırtkanlıkları üzerinde düşünmek doğrudur.

Sık sık tartışıldığı gibi, Türkiye Cumhuriyeti’nin “çok partili” bir parlamenter rejim fikriyle uzlaşabilmesinin ardında, bunun Birleşmiş Milletler’e girmenin koşulu olduğu olgusu pek kolay reddedilemeyecek bir olgu olarak duruyor. Bu, özü bakımından, barış görüşmeleri gününde top atışlarıyla “Kanun-i Esas!” ilanından çok farklı bir olay değil. Mantık aynı mantık. Ama biçimde ciddi bir olgunlaşma olduğunu savunabiliriz. Bu olgunlaşma da, şüphesiz, 1870’lerdeki Osmanh enkazı ile 1940’lardaki Cumhuriyet arasındaki farkların bir sonucuydu.

Türkiye’de demokratikleşme evrelerinin “iç dinamik”le mi, “dış dinamik” le mi gerçekleştiği sorusunun görece teorik bir tartışmasını başka bir bölümde yaptığım için, şimdi, son dönemde yürütülen hukuki-demokratik reformların da Avrupa Birliği tartışmalarının gölgesinde gerçekleştiğini kısaca hatırlatmakla yetineyim.

Buna bağlı, günümüzde de -özellikle şiddeüe- devam eden bir de şu durum var: “Demokratikleşme”yi dünyayı yatıştırmak, kendimizi dünyaya beğendirmek vb. gerekçelerle savunanların karşısında, egemen muhalefeti oluşturanlar, bunların kendimiz için gerekli olduğunu söyleyenler değil, ne yaparsak yapalım dünyayı memnun edemeyeceğimizi, çünkü dünyanın bize düşman olduğunu söyleyenler oluyor. Bu durumda, siyasette beliren iki ana kümenin, demokrasiyi dünyada bir yer kapmak için isteyenlerle herhangi bir bedel, karşılık, kazanç uğruna demokrasi istemeyenler olduğunu söyleyebiliriz. Demokratikleşmeyi doğrudan doğruya demokrasinin kendisi için istemiş olanlar, her zaman çok küçük -en küçük- bir azınlık olarak kalmışlar. Çok partili parlamenter rejimin altmışıncı yıldönümünde bunları yazarken gerçekleşmiş değişim de, altmış yılın hakkını verecek şekilde göz dolduran boyutlarda değil.

Şimdi, Doksan Üç Harbi’nin çıkışına, bu uzunca “tarih gezintisi”ne başladığımız noktaya dönelim. Aslında, ilan edilen bu “Kanun-i Esası” ile kurulan Meclis-i Mebusan’ın açılmasıyla kapanması bir oldu diyebiliriz. Abdülhamid, 1876’daki açılışta bunun geçerli “tek yol” olduğunu savunan bir konuşma yaptıktan sonra 1878’de bu kadar bir açıklamaya da ihtiyaç duymadan kapatma “irade”sini yayımladı. Toplam süre bir yıl üç ay kadardır. Uzun boylu bir açıklama olmasa da, kapatma gerekçesi aşağı yukarı belliydi: Zor zamanlarda “her kafadan bir ses çıkması” durumuna izin verilemeyeceği yolundaki yaygm inanç, kapatmayı, yalnız padişahın değil, kitlelerin gözünde de meşrulaştırmış olmalıdır. Bu da, 1878’den bu yana, pek fazla değişmiş bir inanç (ya da “pratik”) değildir. Demokratikleşmeyi erteleme gerekçesi olarak sunulan bir “badire” hiçbir zaman eksik olmamıştır. Bunun en anlamlı istisnası Kurtuluş Savaşı’dır: Bu toplumun hayatında karşılaşabileceği sayılı “zorlu” ortamlardan birinde, tarihinde tanıdığı en demokratik meclis kesintisiz çalışmıştır. Ama nedense bu örneğin varlığı da, pek çok durum ve anda “Şimdi demokrasinin sırası değil,” cümlesinin kullanılmasına bir engel oluşturmamıştır.

Abdülhamid'in alacakaranlığı    .

Abdülhamid’in uzun saltanatı, böylece, bir felâket dizisiyle başladı. “Meşrutiyet îlânı” bir büyük ulusal felâketle çakıştı. Kıbrıs Ingilizlere verilir, Sırbistan tamamen imparatorluk sınırları dışında kalır, Sırbistan ve Karadağ bağımsız ülkeler olurken, Bulgaristan da kâğıt üzerinde imparatorluğa bağlı, ama gerçekte yandan-fazla-özerk bir bölge haline geldi. Ayastefanos’un koşullarını yumuşatan Berlin Kongresi’nde de, Osmanh devleti, Makedonya ve Ermenilerin yoğun olduğu Vilâyat-ı Sitte’de (altı il) Hıristiyan yerli halkın koşullarını düzeltecek reformlar yapmayı taahhüt etti (ama yapmadı).

Bu ilk iki yıldan sonrası hiçbir zaman (son birkaç “ay” dışında) bu derece gergin ve felâketle yüklü olmadı. Meşrutiyet, o iki yılın anısıyla özdeşleşmişti sanki. Geniş kitlelerin zihninde, geleneksel “baba” padişahın kendilerini doğrudan ilgilendirmeyen otoriter yönetimi altında uzun boylu gürültü patırtı olmaksızın (çok parlak şeyler yoktu, ama felâket de yoktu) geçen bu yılları algılaması, herhalde epey olumluydu. Ama seçkinler, durumdan hoşnut değillerdi. Doksan üç yenilgisinin dolaylı ve dolaysız sonuçlarını onlar çok daha yakından hissedebiliyorlardı. Kaçınılmaz bir felâkete doğru yol alma duygusu en fazla onların omuzlarına çökmüştü. Bunun yanı sıra, en azından Abdülaziz’in saltanat yıllarında bu kesimin olumlu rüyası olan “iktidan paylaşma” özlemi, yani Meşrutiyet, sahiden bir “rüya” ya da bir “serap” gibi yok olup gitmişti.

Abdülhamid’le geçen yıllar, ilk iki yılın kâbusundan da, bu “rüya”nm aydınlığından da aşağı yukan eşit derecede uzak, görünüşte bir hayli monoton, kendini tekrarlayan yıllardı. Pek az şeyi değiştirmeye gücü yeten bir padişahın, dünyaya karşı “zaman kazanma” çabası denebilir; ama ne için, nereye varmak, ne olmak için “zaman kazanma”? Orası çok belli değil. Abdülhamid’in siyasî felsefesini, bir yere varmaktan çok, olduğu gibi kalmak hedefine kilidenmiş bir siyaset anlayışı olarak betimleyebiliriz. Ama bunun böyle olmasım herhalde yadırgamamahyız.

Ne yapabilirdi? Yaşadığı çağın ve bölgenin önemli bir talebi, özlemi, genel olarak “demokratikleşme” başlığı altında sıralayabileceğimiz, anayasa, parlamenter düzen, siyasî katılım gibi şeylerdi. Bunlar, bir Osmanh padişahının özlemini çekeceği şeyler değildi. Abdülhamid bir eliyle verir gibi yaptığım ilk fırsatta öbür eliyle geri almıştı ve bundan böyle bu tip işlerle oyalanmak istemediği belliydi.

“Demokratikleşme” ile bazen iç içe, bazen ondan da bağımsız ortama damgasını vuran ikinci bir sosyo politik özlem millî-devlet kurma özlemiydi. Abdülhamid’in şehzadeliğinde iki Avrupa halkı daha, Almanya ve İtalya ile Asya’da Japonya, bu ideale kavuşmuştu. Ama nüfusu en karışık imparatorluklardan birinin tepesinde oturan adamın bir “millî-devlet” ideali yeşertmesi çok akla yakın bir şey değildi. Nitekim, onu deviren İttihatçı kadrolar bile o yönde çok cesur adımlar atamadılar.

Hüsamettin Ertürk (Tansu, 1964) ve bir dereceye kadar Fethi Okyar (Okyar-Seyitdanlıoğlu 2006), anılarında, hal’edilmiş Ab-dülhamid’e bir “Türk milliyetçisi”nin söyleyebileceği bazı sözler söyletirler; ama bunlann biraz abartma olduğu kanısındayım. İkisi de, yıllarca uzaktan bakarak nefret ettikleri bu adamı tahtından indirilmiş haliyle yakından tanıyınca onda beklemedikleri erdemler bulmuş, olumlu etkilenmişlerdi. Bu duygular arasmda Abdülhamid’in bazı sözlerini kendi milliyetçi bağlamlanna çekerek yorumladıklarını düşünebiliriz. Öte yandan Abdülhamid de aptal bir adam değildi, birçok şeyi görüyor ve anlıyordu. Saltanatı boyunca Islâm’ı öne çıkarmıştı; ama kuruluşundan bunca yüzyıl sonra da, bunun son kertede Türklerin kurduğu bir imparatorluk olduğu meydandaydı. Sultan’ın Islâmcılığı, bir “politika”ydı. Türklerin elde bir olduğunu biliyor, tutabildiği kadar çok nüfusu imparatorluk içinde tutabilmek amacıyla Islâm kartını oynuyordu.

Bu, yukarıda söylediğim gibi, savunma mantığı içinde yer alan bir politikaydı. Bir yandan, Arnavutlar başta, ama aynı zamanda Avrupadaki öbür Müslümanlar, doğuda ise Araplar, Kürtler, Kaf-kaslılar vb. Müslüman olanları Osmanlı Halifesi’nin manevi otoritesi altında bir arada tutmaya çalışıyordu ve bunun için devletin sandık odasında duran Halife unvanını oradan çıkarmış, tozunu almış, parlatarak sırtına geçirmişti. Bir yandan da, edindikleri sömürgelerinde çok sayıda Müslüman yaşayan Britanya ve Fransa’ya ve aynı zamanda Rusya’ya karşı bunu bir pazarlık kozu olarak elinde bulundurmak istiyordu. Bu konuda gerçekçiydi de. Birinci Dünya Savaşı’nda Halife’nin bir “cihat” ilan etmesinin bu sömürgelerden gelen askeri etkileyeceği umudu, Almanya’da yönetime olabilir gibi görünmüş, bunu hevesle istemişlerdi. Sonunda Sultan Reşad “cihat” çağrısında bulundu ve hiçbir şey olmadı. Bu işler olurken Abdülhamid Beylerbeyi Sarayı’nda durumu izliyordu ve bunun çok yanlış bir iş olduğunu, bir blöf imkânı olarak masada durabileceğim ama hiçbir zaman ilan etmemek gerektiğini herhalde akimdan geçirmişti.

Abdülhamid’in İslamcılığının savunma karakteri ağır basan bir politika olduğunu söyledim. Gerçekten de, olduğu gibi ya da reformdan geçmiş bir İslâmiyet bayrağı altında dünyaya yeni bir şekil vermek gibi iddiaları, hattâ düşünceleri yoktu Abdülhamid’in. Sömürgelerde yaşayan Müslümanları da bir “veri” olarak görüyor ve bu “veri”den kendi politikası çerçevesinde nasıl yararlanabileceğine bakıyordu. Uluslararası bir Islâmcılık politikası düşünmediği gibi, iç politikada da bunu ülkeye “yeni bir düzen” getirecek bir şey olarak görmüyordu. Islâmcılık, muhafazakâr bir padişahın muhafazakâr bir politikası konumundaydı. Bir “dönüşüm” projesi içermiyordu.

Bu muhafazakârlığıyla Tanzimat’tan ayrışır. Çünkü Tanzimat, ne olursa olsun, yeni bir toplum yaratma projesiydi. Bu projeyi yürürlüğe koyan küçücük kadro son analizde kendisi de muhafazakâr bir kadro olduğu için, projenin güdük kaldığını söyleyebiliriz. Hattâ bunun, Tanzimat’ın başarısızlığının nedeni olduğunu da savunabiliriz. Ama niyet olanı muhafaza etmek değil, olanı yeni bir oluşuma taşıyacak tedbirleri almaktı. Kendi içsel zaafları kadar, dönüştürmeye kalkıştığı toplumsal yapının da bu amaçlarla bağdaşmaması nedeniyle proje, aslında daha Abdülmecid’in sağlığında başarısız kalmıştı. Abdülaziz dönemi buna bir şey eklemedi.

Hayal kırıklığı yoğunlaştı. Böylece Abdülhamid de “Panottoma-nist” diye niteleyebileceğimiz Tanzimat düşüncesini veya girişimini askıya alıp İslâm’ı öne çıkarmaya karar verdi. Bunu yaparken, işleyen ve sonuç veren bir sistemi durdurmuş, ilerleyen bir şeyi geri çevirmiş olmuyordu.

Öte yandan, önce de söylediğim gibi, eğitim alanındaki gidişi durdurmadığı gibi hızlandırdı. Bu alanda ciddi denebilecek bir çaba gösterdi. Osmanh toplumunun Batılı gibi olmasının bir eğitim sorunu olduğuna inanıyordu. Meclis için erkendi, toplum henüz yeterli eğitim almamıştı... Kulağımıza çok aşina gelen açıklamalar. Ancak Abdülhamid’in tahttan indirilmesinden yüz küsur yıl sonra da, bu toplumun henüz demokrasiye hazır olmadığına dair birçok söz okuyor ya da dinliyoruz.

Abdülhamid faslını kapatmadan önce “European Concert”la ilgili bir noktaya daha değineyim. Onun tahta çıkışıyla 93 felâketinin üstüste geldiğini görmüştük. Bunu noktalayan Ayastefanos Andaşması söz konusu “Konser”de çadakbir ses çıkmasına yol açmıştı, çünkü gene Rusya’ya çok fazla avantaj tanıyordu. Bu da, birçok kere daha olduğu gibi, öncelikle Britanya’nın tepkisini çekiyordu. Bu sırada, yeni ulus-devletini kurmuş Almanya, daha doğrusu Bismarck, Avrupa’da yalnız savaşmayan, gereğinde barışa da katkıda bulunan “devlet adamı imgesi” için ortaya atıldı ve konuşulan konferansın ev sahipliğini yapmaya aday oldu. Böylece, 1878’de, Berlin Konferansı toplandı. Bu “ev sahipliği” sonrasında Almanya ile Osmanh devletinin arasında ilişkiler gitgide ısınmaya başladı. Belki yalnız Almanya ile yakınlaşmayı değil, Britanya ile “uzaklaşma”yı da birlikte hesaba almalıyız. Bu yıllarda Britanya’da Liberal-Muhafazakâr karşıdığı, Gladstone ve Disraeli rekabetiyle iyice gerginleşmişti. Pragmatik Disraeli, Osmanh ile iyi geçiniyor, çünkü gün geçtikçe çürüyen bu ülkenin birdenbire dağılmasının Rusya’ya olağandışı avantajlar kazandırmasından korkuyordu. Berlin Konferansı da zaten onun başbakanlığı sırasında toplanmıştı. Ama Gladstone, “liberal” olarak, ilkelerle, kurallarla çok daha içli dışlıydı ve Osmanh imparatorluğu gibi despotik bir yapıyı (üstelik de Müslüman) “sempatik” bulmasına imkân yoktu.

Kınm Savaşı 1850’lerde gene bu örüntüler çerçevesinde patlak vermiş, Osmanh kendini Britanya ve Fransa ile savaş müttefiki rolünde bulmuştu. O sırada Avusturya’ya karşı liberal Avrupa’nın desteğini arayan Kont Cavour da kendini pek az ilgilendiren bu olayda Rusya’ya savaş ilan ederek sembolik bir kuvvet göndermişti.

Savaşta ittifak, Tanzimat başından beri Osmanlı’nm iyi giden bu ilişkilerinin daha da iyileşmesini sağlayacak gibi göründü. Bu olay, Türkiye’de algılandığından daha önemlidir, çünkü Britanya ve Fransa’ya daha yakın olmak, liberal-demokratik Avrupa’ya daha yakm olmak demekti. Bu , yukanda değinilen, biraz da kendiliğinden süreç içinde devam edemedi ve Osmanlı, totaliter Almanya’ya yaklaştı. 1909’da Abdülhamid’in tahttan indirilmesi bunu değiştirmedi, hattâ ilişkilerin daha yakınlaşmasını getirdi. Bağdat Demiryolu, Mauser, Krupp derken, Osmanlı kendini savaşta, kaybedecek tarafta buldu. Ama bu Almanya yakınlaşmasının, yani liberal Avrupa’yı bırakıp otokratik Avrupa’ya yaklaşmanın başlangıcı Abdülhamid’e gider.

Abdülhamid, ne sevenlerinin “Ulu Hakan” diyerek tapınmasını, ne de nefret edenlerin “Kızıl Sultan” diyerek köpürmesini gerektirecek bir şey yapmamış bir padişahtır. Türkiye, bugün de tarihiyle hesaplaşmış olmadığı için, özellikle yakm tarihin (Abdülhamid de “yakm” sayılırsa!) birçok sayfası böyle taze bir kavganın konusu oluyor. Hesaplaşılmayan tarih, tarih olamıyor, hortlak oluyor. Aramızda, zincirlerini şakırdatarak varolmaya devam ediyor. Abdülhamid de bu hordaklardan biri. II. Mahmud’dan Cumhuriyet’e uzanan çizgide onun kadar akıllı ve kişilikli bir padişah çıkmadığı için, ötekilerim ebedi istirahatgâhlanna tevdi ettik, Abdülhamid’i bir türlü gömemiyoruz.

Sevenler ağırlıkla îslâmcı kesim ve genel olarak Necip Fazıl’ın açtığı kanaldan gidiyorlar. Oysa Abdülhamid’in çağdaşı olan otantik Islâmcılar, örneğin Mizancı Murad veya Mehmed Âkif, hiç de aynı fikirde değillerdi. Mizancı Murad’m sonradan teslim olması veya Âkifin İttihatçı icraatını gördükten sonra “Bunlar ondan da beter çıktı,” demesi Abdülhamid’e hayran olmamızı gerektirmez.

Nefret edenlerse genellikle Kemalist milliyetçiler. Bu kesim, 21. yüzyılda da “Bu toplum henüz demokrasiyi yaşayacak olgunluk düzeyine gelmedi,” argümanını elden bırakmadığına göre, bu konuda Âbdülhamid’i neye dayanarak eleştireceklerini bilemiyorum. Kaldı ki, “demokrasi getirme”yi bir padişahtan beklemek abes bir şey. Bu, Türk aydınlannm “devlet” kavramlanmn tuhaflığından ileri gelen bir beklenti de olabilir.

Yukanda Mizancı Murad’a değindim. Abdülhamid’in tahtta oturduğa uzun dönem içinde iki kişi, bir Osmanh aydım olan Ah-med Rıza Bey’le bir Dağıstanlı İslamcı olan Mizancı Murad Bey, padişaha, ülkede yapılmasını yararlı ve gerekli gördükleri reformlar hakkında layiha vermişlerdi. Padişah ikisini de kabul etti, güler yüzle konuştu, kendilerine hak verdiğini ihsas ederek selametledi. Sonra hiçbir şey yapmadı. İki adam da (önceki Ahmed Rıza’ydı) uzun süre çağıniıp “Başla,” denmesini beklediler. Sonunda böyle bir şey olmayacağını anlayınca bir yolunu bulup yurtdışma çıktılar ve oradan muhalif yayma başladılar.

Bu iki olay (“case study” gibi) Osmanh yenilikçilerinin zihniyeti hakkında epey fikir veriyor. İçgüdüleri onlan önce devletle özdeşleştirdikleri (bu tabii olumlu bir anlam taşıyor) padişaha götürüyor. Doğru fikirlerin, bir yolunu bulup padişaha ulaşması durumunda, onum işin gereğini yapacağına inanıyorlar (fikirlerinin doğruluğuna da inandıklan gibi). Daha önce Yeni Osmanlılar da Abdülaziz’e bu gözle bakmış, padişahla aralanna Âli Paşa’nın girdiğine kendilerini inandırmışlardı. Ancak bu inancın kesinlikle yok olmasından sonradır ki düşüncelerini toplumla paylaşma, muhalefet etme, örgütlenme gibi konulan önlerine koyuyorlar.

Öbür tarafta da padişah, bir “ipe un serme” üstadı. Ahmed Rı-za’mn da, Mizancı Murad’m da, söyledikleri arasında, akima yatan hiçbir şey yok mu? “Hiçbir şey yapılamaz,” diye bir inancı mı var? Yoksa, bu tür adamların önerileri uygulamaya konsa kendilerine mevki ve iktidar isteyeceklerinden, böylece yavaş yavaş denetim dışına çıkacaklarından mı korkuyor? Ya da, köklü bir muhafazakârın, her “yeni” şey karşısında duyduğu, “serebral” (“beyinle ilgili”) bir yanı bile olmayan o patolojik korku mu sadece?

Birtakım çok “akılcı” olmayan değişim-dönüşüm anlarında “Durmayalım, düşeriz,” sözü söylenir ve çok inandıncı olmadığı halde birçok kulağa doğru gibi gelir. Abdülhamid’in sloganı herhalde “Kıpırdamayalım, düşeriz”di. Bu da öbüründen daha parlak sonuç verecek bir yol değil. Bir bakıma ondan daha bile tehlikeli. Yukanda belirttiğim gibi, hareketlilik gösteren tek alan eğitim alanıydı. Buradaki hareketin de aslında sınırlan çizilmişti; Meşrutî bile olmayan bir hanedanın yönettiği bir ülkede yeri olmayan düşünceler elbette bu öğretim alanı içinde de dolaşım imkânı bulmayacaktı. Ama eğitim, kendi içsel dinamikleri olan bir etkinliktir.

Az sayıda da olsa, bazı insanların önlerine dikilen ideolojik duvarların ötesine geçme metodolojisini geliştirmeleri, özellikle de böyle despotik toplumlarda, bir hayli devrimci sonuçlar verebilir. Sonuç olarak bu bir “fire verme” sorunudur. Abdülhamid, topluma bağışladığı eğitimin “fire vermemesi” için elinden geleni yapıyordu. Güvendiği adamlardan Zeki Paşa’nm görevi nelere dikkat ettiğinin karinesidir: “Askerî Mektepler Müfettişi”.

İki olumsuz rolüne daha dikkat çekerek Abdülhamid konusunu bitirmek istiyorum: Bunlann ikisi de sonuçta Abdülhamid’in tahtta kalma inadının getirdiği davranış tarzlan.

Abdülhamid’in “vehim”leri her zaman anlatılır ve bunlan düşünen bu adam aşağılanır.

Gene II. Mahmud ve modernizasyon süreci içinde olanlara bakarsak, Mahmud’u izleyen altı padişahtan yalnız sürecin başındaki Abdülmecid ile Mehmed Reşad’m padişah olarak öldüğünü görürüz. “Vehim” lerinden ötürü alay ettiğimiz Abdülhamid’in vehimleri de sonuçta doğru çıkmıştır.

Tabii Abdülhamid bu kaygılanndan ötürü pek çok saçma sapan iş yapmıştır. Ama onu eleştirenlerin, akla hayale gelmedik yakıştırmalarla komünist, vatan haini, bölücü, gerici vb. aradıklan, bul-duklan, cezalandırdıklan bir toplumda, bunun bireyleri aşan, toplumsal yapıdan ileri gelen ve hâlâ da barutunu tüketmemiş, genel bir patoloji olduğunu kabul etmek daha bir çıkar yoldur. Benim çocukluğumda, SSCB’den ithal edilen bir kibrit kutusunun üstündeki çam ormanı resmi yan tutulduğunda Stalin’in portresi, daha sonraki yıllarda Bahar sigarası paketi ters tutulduğunda Ho Şi Minh’in portresi çıkıyordu, ikisini de her türlü tuttum ve bir türlü portreleri göremedim, ama komünistler bu resimlerle “komünizm propagandası” yapıyorlardı.

Abdülhamid’i, evet, suçlamak gerekiyor. Çünkü böyle paranoyalara ilk çanak tutan odur. Bütün o hafiye-jumal sistemiyle, so-nuçlannı hâlâ yaşadığımızı sandığım (ama bu, sonraki dönemler de aynı ocağa kömür atmaya devam ettiği için) bir toplumsal ahlâksızlık, “muhbir”lik ruhu, ispiyonlayarak köşe dönme prosedürü yarattı. Bugün için ne kadar “arkaik” olsa da, devam edegelen “polis devleti”nin temellerini o attı.

İkincisi de buna bağlı. Mustafa Reşid Paşa, “Kalemiye”den “Mülkiye”ye geçişi gerçekleştirmiş, Batı’dan öğrendiklerine uygun yeni bir merkezî devlet sistemi ve bunun içinde çalışmasını bilen modem bir bürokrasi yaratmaya çalışmıştı. Bunun ne kadar zor olduğunu da, sonuçların doyurucu olmaktan ne kadar uzak olduğunu da biliyoruz. Ama Batılı olmayan bir toplumda, böyle reformlar, ancak sürekli ısrarla sonuç verir. Abdülhamid, her şeyden (önce ve belki de “sadece”) kendisi haberdar olmak istediği için, bu sistemi de bozdu, kendi nesnel işleyişi içinde yürümesine engel oldu. Bir bürokraside olamayacak “kişisel” bir “alternatif ağ” oluşturdu. Bu alanda da, kendinden sonra gelenlere, keyfî davranma yolunu açtı.

Sonuç olarak, 93 Harbi ile aynı zamanda gelmiş bir padişahtır ve ister istemez bu savaşın yarattığı yıkım, bozgun havasıyla özdeşleşmiştir. Uzun saltanatı boyunca, oynadığı denge oyunlarıyla 93 felâketinin bir kere daha tekrarlanmasını önlemesine önlemiştir. Ama toplumda, daha çok da intelligentsiaüstünde toplanan karamsarlık bulutlarını dağıtma anlamında hiçbir şey yapmamıştır. Bu intelligentsia’yı her türlü karar mekanizmasının dışında tutmak üzere zorlu bir mücadele vermiştir. Dolayısıyla muhalefetin “yasadışı” olmayı ve bunun sonuçlarını kabul eden anlayışta bir muhalefet olmasımn temellerini de kendisi atmıştır. Sonunda, onun egemen kıldığı bu “atalet” içinde, sinirleri gerilen ama beyinleri gelişmeyen bir intelligentsia bu amaçsız ve anlamsız bekleyişe bir son verdi ve tarih birden hızlandı.

Önce Abdülaziz, sonra Abdülhamid, Osmanh padişahlığının geleneksel “mutlak monarşi” yönteminden taviz vermeye hiç yanaşmadılar. Abdülaziz Âli Paşa ile Keçecizade Fuad Paşa’dan birinden birini sadrazam yaptığında onunla giderek despotizmini paylaştı; Abdülhamid kendi sadrazamlarına bile güvenmedi. Onlar mut-lakiyetçiliğin bu esnemez duvarını habire takviye etmekle, ülkede olabilecek muhalefetin niteliğini de belirlemiş oldular. Bir kere, muhalefetin illegal olması zorunluydu. Bu da “politika” denen şeyin bir “suç ve ceza” sorunsalına bürünmesine, böylece pekala kaçmılabilecek bir sertliğin siyasetin kaçınılmaz refakatçisi haline gelmesine yol açıyordu. Yukanda, siyasette “sertliğin” en önemli nedeni olan “görüş aynlığı”mn Osmanlı’da pek de ciddiye alınır derecelere varmadığını anlatmaya çalışıyordum. Bu durumda kavga kişiselleşiyordu. Yeni Osmanlılar döneminde Ziya Paşa’nın muhalefette neler savunduğunu pek bilmeyiz. Ama Âli Paşa’dan nasıl nefret ettiğini biliriz, çünkü tarihten geriye kalan odur.

ikinci bir sorun, “illegaiite” koşullarına itilen muhalefetin kendini nasıl finanse edeceği konusudur. Kendi ülkesinde, açık muhalefet bir yana, yaşaması bile zorlaşan bu insanlar, yabana ülkede nasıl geçinecek ve siyasî etkinliklerinin zorunlu masraflarım nereden karşılayacaklar? Köklü bir üye tabam, siyasî bir varlığı olan ciddi bir örgüt böyle sorunlara zorlansa da çözüm bulabilir, ama Yeni Osmanlılar’ın böyle bir imkânları yoktu. Nitekim Namık Kemal, Ziya Paşa ve daha birkaç kişi Mustafa Fazıl Paşa’mn sağladığı maddi imkânla Avrupa’ya çıktılar. Mustafa Fazıl Paşa İstanbul’da özgürlük olsun diye mi onlan böyle destekliyordu, yoksa Nfısır’da Hıdiv olma yöntemi değişsin diye mi, o da çok belli değildir.

Bundan sonra İttihatçı olarak birleşerek Jön Türkler Avrupa’ya yayıldığında bu geçim sorunlan gene büyümüştü. Bazı “devrimciler” bunun yolunu sık sık İstanbul’la banşmakta bulmuşlardı. Ba-nşıp karşılığında para alıyor, sonra yeniden muhalefete geçiyorlardı, Pek “etik” bir davranış olduğu söylenemez.

Konu İttihatçılar olunca bir şey daha eklemek gerekiyor, “istibdat” nedeniyle ülke içinde legal bir muhalefet yapamamak konusu devam ediyor, değişen, bir şey yok. İttihatçılar uzun bir zaman “fikrî” bir mücadele veriyorlar; Meşveret çıkıyor, başka yayınlar çıkıyor. Bunlann öyle derin bir içeriği, entelektüel pınldsı yok. Duygusal, padişaha ve çevresine hakaret eden “iç boşaltma” yazıları çoğunlukta. Ama sonuç olarak, araçlan yayın olan bir muhalefet görüyoruz. Akıllanndan tabanca, bomba: geçirseler de, akılla-nndan geçirmekle kalıyorlar.

Ama bu yayınla yapılan muhalefetin herhangi bir etkisi olmadığım görüyoruz. Yayınlar Türkiye’ye gönderiliyor. Avrupa ülkelerinin İstanbul’daki postaneleri yoluyla ya da başka yollarla Türkiye’ye geliyor ve bir ölçüde izleniyor. Ama yıllarca süren bu etkinliğin bir sonucu görülmüyor.

Makedonya’daki genç subaylar olaya kanşınca işler değişiyor. Bu subaylar ve onlann yanında toplanan gençlerin araçlan kitap, dergi değil. Onlar silâha güveniyor, eylemlerim silâh üzerine kuruyorlar. Bu yöntem, çok geçmeden sonuç alıyor. Padişahı indirmeye, bir süre sonra bütün iktidan ele geçirmeye kadar varıyor bu iş - suikastlarla başlayıp iki subayın “dağa çıkma”sıyla devam eden süreç.

Böyle bir sürecin ülkenin geleceği açısından çök olumsuz olduğu kanısındayım. Türkiye’deki bütün muhalif akımların da, iktidarla paylaştıkları bir “antientelektüalizm” vardır. Bir “sonuç alma” acelesi; teorik tartışmayı “boş laf” olarak gören bir pratikçilik .. Bunun kaba zeminini padişahlık rejiminin esnemeyen despotizminin döşediği kanısındayım.

Orta vade: 1908-1950

1908 yılının 24 Temmuz günü II. Abdülhamid bir bildiri yayımlayarak rafa kaldırdığı Anayasa’yı yeniden yürürlüğe koyduğunu Osmanlı toplumuna ilan etti ve böylece II. Meşrutiyet dönemi başladı. Bu olguyu hepimiz biliyoruz, ama 1908’de olan neydi sorusuna verilen cevaplar değişiyor: Örneğin bir uçta bunun bir “devrim” olduğunu söyleyenler var, bir uçta da bir “hükümet darbesi” olduğunu söyleyenler. “Iyidir”le “kötü olmuştur” arasmda bütün bir yelpaze var.

Bölüme ben de bu soruyla başlamak istiyorum. Bu basit bir “terim” sorunu değil elbette, Biri ya da öbürü olduğunu anlamaya çalışırken, olgunun nasıl bir olgu olduğuna daha yakm bakma imkânı bulabileceğiz - önemli olan da bu.

Dönüşümün niteliği: Devrim mi, darbe mi?

Bu iki uç arasmda “hükümet darbesi”ni tanımlamak, “devrim”i tanımlamaya kıyasla çok daha kolay tabii. Onun için belki de daha 24 Temmuz’a gelmeden önce bu kavramla biraz daha fazla ilgilenmek gerekiyor. Aslında bu kitabın başından beri, üzerinde çok uzun düşünmeden “devrim” dediğimiz olayları gözden geçirdik. Ingiltere, Amerika ve Fransa’da olanlara “devrim” derken, teorik bir yanlış yapma endişesi duymuyoruz.

Tabii bu bağlamlarda “devrim” dediğimizde, “topyekûn toplumsal değişim” kavramı zihnimizde hemen uyanıyor. Bunu kastediyoruz, basit bir “iktidar değişimi”ni değil. Yunanistan ve Hindistan’da olanlara da bundan çok farklı bir gözle bakmak mümkün görünmüyor. İtalya’ya gelince “topyekûn değişim”in ne olduğunu tespit etmek biraz daha zorlaşıyor. Almanya ve Japonya da öyle (ama belki uzun vadede asıl iktidann asker-feodal sınıftan ti-caret-imalat sektörüne kayma sürecini bir “devrim” olarak düşünebiliriz). Bu örnekler arasında “devrim” kavramıyla yan yana getirilmesi en zor olanı ise Türkiye. Ayrıca, 24 Temmuz’u bir “devrim” gibi görmek, iyiden iyiye zor.

Hüseyin Cahit’in anlattıklarına bakalım:

24 Temmuz 1908 (Rumî 1324 yılı temmuzunun on birinci cuma günü). Gazetenin başında ufak bir devlet bildirisi. Anayasanın (Kanun-i Esas!) yeniden uygulanması konusunda, padişah buyruğu çıktığını bildiriyor.

Büyük fırtınaların yaklaştığım anlatan bazı işaretleri önceden duymuş olmama karşın, gene derin bir şaşkınlık içinde ağzım açık kaldı. Gözlerime inanamıyordum. Meşrutiyet mi oldu? Millet Meclisi mi açılacaktı? Abdülhamit yönetimi son mu buluyordu?

Gazeteyi merakla, coşkuyla gözden geçirdim; hiçbir değişiklik yok. Bir gün önceki gazetelerin aynı, boş, kuru, sahte, cansız bir edebiyat!

Meşrutiyet böyle mi olurdu? Yıllardan beri bin türlü üzüntüler ve acılar içinde, erişilmez bir amaç halinde düşlerini kurduğumuz meşrutiyet, en küçük bir kolluk olayından daha sessiz, daha gösterişsiz, daha doğal bir biçimde mi başlayacaktı? Nasıl dünya yerinden sarsılmıyor, nasıl toplar gürlemiyor, nasıl sokaklar coşkun halk sesleriyle dolmuyor, ne bileyim nasıl evren doğal gidişini izleyebiliyordu? (Yalçın, 1967: 3)

Halka “meşrutiyet” bağışladığını ilan eden, Abdülhamid’in kendisi. Bu haberin top atışıyla duyurulmasını istememesi normal. İstanbul halkına gelince, coşkuyla seller gibi sokağa çıkması için başına bir şey gelmeyeceğinden emin olması ya da bu yakınlardaki Cumhuriyet mitinglerinde olduğu gibi, bazı paşalardan davet alması gerekiyordu. Bunlar oldukça, yokluğuyla ilk günlerde Hüseyin Cahit’i üzen coşku, kutlama, tezahürat başlar. Önce “Padişahım çok yaşa!” diyen ürkek sesler duyulur, sonra açılırlar.

Hüseyin Cahit’in anılarında analiz etmeye giriştiği bu durgunluğu, çağdaşlan da doğrular. Evet, böyle olmuştur. Anlatılanlar, bu erken aşamada, bir “devrim manzarası”na benzemez. Ama daha sonra, çeşitli bayraklarla süslü Beyoğlu gibi manzaralar da görürüz, bunlann fotoğrafı çekilmiş, kartpostalı yapılmıştır.

Peki, ne olmuş da Abdülhamid Kanun-i Esasî’yi otuz küsur yıl önce kaldırdığı-raftan indirme gereğini duymuştur? Belki “devrim”i “kutlama”da değil de ona bunu yaptıran nokta veya olayda aramamız gerekiyor.

Bilindiği gibi, Makedonya’da bazı genç subaylar, “dağa çıkar”. Bunlardan biri, o sırada Kolağası olan Resneli Niyazi, yanındaki 28 kişi ile bu eylemini gerçekleştirmişti (pek büyük bir kalabalık sayılmaz). Bunun tarihi 3 Temmuz’dur. Aynı günlerde Enver de kayınbiraderi Nâzım’a yapılan suikast girişiminden sonra Tikveş’e kaçmış, o da orada başkaldırmıştı. Onun yanında da daha büyük bir kalabalık yoktu.

Abdülhamid Anayasa ilanını yapmadan bir gün önce, Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti, Manastır Merkezi, kendisine bir mektup göndermişti. Şevket Süreyya’nın deyimiyle bu “ültimatom” şöyle başlıyordu: “Hilafetin sığınağı olan padişahımızın kutsal katma” (Aydemir, 1972: 559). Mektup tehditkâr olmakla birlikte, bu sözlerle başlayan bir harekete “devrim” demenin güçlükleri vardır şüphesiz.

ilk “dağa çıkma” haberleri üstüne Abdülhamid bölgeye Şemsi Paşa’yı göndermiş ve olayı bastırmak üzere geniş yetkilerle donatmışa. Ama Şemsi Paşa, daha işin başında, Manastır’da postanenin önünde Atıf (Kamçıl) Bey tarafından tabancayla vurulup öldürüldü. Atıfı yakalayamadılar. Padişah herhalde telâşlanmaktaydı. Şemsi Paşa’nm yerine Tatar Osman Paşa’yı Manastır’a gönderdi. Böyle olaylara alışık olmayan devlet cephesi dağılmaya yüz tutmuştu. Tatar Osman Paşa da Niyazi ve Eyüp Sabri Beyler tarafından tabanca tehdidiyle “dağa kaldırıldı”. Yukanda değindiğim telgraf da bu olaya eşlik etmek üzere gönderilir. Abdülhamid pes eder.

Hikmet Bayur’un dikkat çektiği, başka kaynaklarda o kadar fazla vurgulanmayan bir olay daha bu yoğun Temmuz takvimine sıkışmıştır: Firovzik toplantısı (Bayur, 1967). Bu olaylarla hiç ilgisi olmayan, ama aynı zamana denk düşen bir toplantıdır bu. Avusturya’nın Kosova’yı işgal edeceğine dair (uydurma) bir haber alınmış, otuz bin Arnavut bu nedenle Firovzik’te. toplanmıştı. Abdülhamid de her zaman Amavutlara karşı duyarlıydı. Otuz bin kişinin toplanma nedenini pek anlamamış ve bunu da öteki olaylara bağlamıştı. Böylece, Kanun-i Esas! karannı verdi.

Başka amâçla toplanan (ama sonunda onlar da “meşrutiyet” talebinde bulunmuşlardı) bu otuz bin Amavut’u saymazsak, bu süreçte de kidesel katılım namına pek bir şey görmüyoruz. Çok sayıda suikast, yani bugünün terminolojisinde daha çok “terörizm” diye bilinen eylem tarzının örnekleri var, ama bunları daha sonra ayrıntılı ele alacağım.

Hükümet darbeleri doğal olarak başkentte yapılır. Bu hareket öyle de değildi. İmparatorluğun başka bölgelerinde kimsenin olan bitenden haberi yoktu. Makedonya’da birkaç kişinin oldukça gözü kara biçimde başlattığı bu girişim izole edilebilir, bastırılabilirdi. Ama herhalde başta Abdülhamid, rejim de yaşlanmış, enerjisini, mücadele gücünü kaybetmişti.

Marx “burjuva devrimi” ni yapmakta gecikmiş ülkelerin başında Almanya’yı sayar. Bu herhalde kendisi orada doğmuş bir kişi olarak bu ülkeye duyduğu özel ilgiden ötürüdür. Yoksa, yalnız Avrupa kıtasında, İtalya’dan başka İspanya ve Portekiz gibi çeşitli toplumlardan söz etmek mümkündü. Bu durumlarda, böyle toplumlarda, bir burjuvazi vardı. Ama kapitalist üretim ilişkileri pek fazla gelişmediği için bu burjuva sınıflan da gerek nicelik, gerek nitelik bakımından, “geri kalmış” denebilecek bir yapıdaydılar. Bir “burjuva devrimi”ni gerçekleştirmek, bu kitabın başında sayılan üç örnek ülkede olduğu gibi, toplumun yoksul sınıf ve tabakalannı da sürükleyebihneyi gerektirir. Birçok Avrupa toplumunda burjuva, sınıfları henüz böyle bir rol oynayacak kıvama gelmemişti.

Ama başta Hüseyin Cahit, birçok kimsenin anlattığı 1908 Meş-rutiyet’ine baktığımızda, gördüğümüz durum aynı durum, yani toplumun geri kalan kesimlerini bir siyasî hedef çevresinde topla-yamayan bir buıjuvazi konusu değildir. Sanki, henüz, güçlü ya da zayıf, buıjuvazinin kendisi yoktur.

Bu gerçekten böyle olabilir miydi? Herhalde olamazdı. Epey ilkel bir anlamda da olsa, buıjuvalaşmış ve burjuvalaşmakta olan kesimler, toplumun her yanında vardı. Ancak Osmanh örneğinde sürükleyen bir burjuvazinin “yokluğu” sorununa baktığımızda, ilk dikkat etmemiz gereken nokta, herhalde olduğu kadanyla burjuvazinin dinî ve etnik çok-parçalıhğı, heterojenliği olmalıdır. 19. yüzyılın koşullannda, bu ayn “millet” lerden insanlânn kendi aralannda ayarlı, “anlaşılır” bir program oluşturmalan kolay, belki mümkün değildi. Siyası “güç” değilse de “ağırlık” Müslüman-Türk taraftaydı; ama ekonomide daha avantajlı konumda olanlar gayrimüslim olanlardı. Bu da, bir “ulus-devlet” kurulması projesi için ideal başlangıç noktası sayılamazdı.

Benedict Anderson, Imagined Communities’de, insanların kendilerini bir “millet” olarak (kendi terimiyle) “hayal-etmelerinin gerisinde matbaanın varlığım tespit eder (Anderson, 1983). “Ulusal Bilinçliliğin Kökenleri” bölümünde bunu uzun uzun anlatır ve “print-capitalism” (matbuat kapitalizmi) terimini kullanır (bildiğim kadar kendi icat ettiği bir terimdir). Luther’in Kutsal Kitap çevirisini bu yolda ilk adımlardan sayabiliriz. Kitaplar, ama aynı zamanda haftalık, aylık dergiler ve zamanla günlük gazete, aynı dili konuşan insanların kendilerini bir toplumun (“community”) üyeleri olarak tasarlamalarım kolaylaştırır.

Osmanh toplumuna baktığımızda böyle bir durum veya gelişme gözlemlemiyoruz, çünkü bu çok heterojen imparatorluk yapısında ortak bir dil yok. Osraanhca, çeşidi azınlıklara, Anderson’ın anlattığı “ortaklık” duygusunu verebilecek bir dil değil. Dolayısıyla herkes kendi dilinde ve bütün toplulukların iyi okümuş üyeleri Fransızcada böyle bir “cemaat” ruhu bulabiliyor. Bunu da, varolan bütün farklı burjuva “fraksiyonlarTnın bir araya gelme ve kendilerini bir birlik olarak düşünme yolunda karşılaştıkları bir engel olarak değerlendirebiliriz.

Nitekim 1908’in çok sonrasına kadar, bir çeşit “modernizasyon” sürecine girmiş bu yeni toplumun en önemli sorunlarından biri ekonomik-egemen sınıfın “homojenleşmesi” olmuştur. Bu yolda çabalar da “modem” kavramıyla bir biçimde çelişmiştir.

1908 öncesinde veya 24 Temmuz gününde böyle bir “sınıf hareketi”nin fazla izine rasdanmadığı halde, Meşrutiyet’in ilanından sonra göze çarpacak bir kısmının da, öncekiyle kıyaslanamayacak bir yoğunlukla İttihat ve Terakki’deki örgüdenmede kendini gösterdiğini söyleyebiliriz. Bu aynı zamanda değindiğim homojenleşme sürecidir; çünkü İttihat ve Terakki’de toplananlar Müs-lüman-Türk kesimin ileri gelenleridir. Birey olarak bazı Yahudi, Ermeni ve Rumların da o sürece katılmış olması, bu yönde kide-sel bir hareket olduğunu göstermiyor. Nitekim böyle bir şey olmamış, ama bunun karşıtı olmuştur. İttihat ve Terakki, Osmanh toplumunda Müslüman-Türk (gitgide Türk-Müslüman olacak) kesimin “etnik temizlik” aracı haline gelmiş, bunun gönüllü organı olmuştur.

rfr 5a0iç olsak, bu Müslüman-Türk “buıjuvazi”nin ya da bütün fcartriarıyia (aritmetik bir toplam olarak) burjuvazinin güçlü ol-rfagiımı söylemek tabii ki mümkün değildir. Toplumda herhangi bir dönüşümün öncüsü olabilecek gücü olmadığı gibi, kendi alanda sıralanan halk kesimleriyle iletişim kurmasına dahi pek imkân yoktu.

Sanayileşmenin, imalât sektörünün bulunmadığı bir toplumsal formasyonda “buıjuvazi”den söz etmek çapraşık teorik tartışmalar davet eder. Bu ortamda kim “burjuva”dır ya da hattâ “buğuya” olabilir mi? Diyelim ki bir “ticaret burjuvazisi” vardır; her türlü irili ufaklı sermaye sahibini “sermayedar” sayalım. Osmanlı’mn son demlerinde gördüğümüz çarpık, bir o kadar da köhne toplum-sal-ekonomik ilişkiler içinde bu çeşit “ sermayedarlar kendileri o çarpıklık ve köhneliğin doğrudan ürünü oldukları için, kendilerine hayat veren düzene de sımsıkı bağlı olacaklardır. Bir “düzen değişikliği” beklentisi içinde olanlar da bunlar değil, olduğu kadarıyla cılız, “modemleşme”nin yarattığı, noterden dava vekiline, doktor ve dişçiden eczacıya, “serbest meslek sahipleri” dediğimiz, genellikle bir diploma gerektiren bir işten para kazanan kimselerdi. Meşrutiyet bir kere ilan olunduktan sonra, legal bir güç ve odak haline gelen İttihat ve Terakki’nin doğal müşterileri de bunlardı. Bunlar da, “teknikman” burjuva değillerdi ama burjuvalaşmaya hiçbir itirazları yoktu. Tersine beklentileri bu yoldaydı.

Osmanh toplumundaki ilk “meşrutiyet” talepleri de zaten bu eğitimli kesimden gelmişti. Sonuçta bir avuç insandılar, ama karar verme sürecinde bir katılımları olsun istiyor, aldıkları eğitimin kendilerine böyle bir talepte bulunma hakkını verdiğine de inanıyorlardı. Abdülhamid’in otokratik yönetimi bu gibi talepleri susturmuş ama yok etmemişti. Tersine, bu dönemde eğitime yapılan yatırımlar sonucunda sermaye değil ama “diploma” sahiplerinin, dolayısıyla talep sahiplerinin sayısı artmıştı.

Örgütlenmenin. niteliği

İttihat ve Terakki bilindiği gibi gizli kurulmuş bir örgüttür. Bunun ilki değil, ama görece erken bir örneğidir. İstanbul’da, Askerî Tıbbiye’de (Tıbbiye-i Şahane), 1889’da kurulmuştur. Hep söylendiği gibi, Türk milliyetçiliğinin bu en önemli ve en etkili örgütünü kuran beş kişi arasında, buralı Türk Konyalı Hikmet Emin adında, tarihte hiç iz bırakmamış birisi de bulunur. Tunaya beşinci kişi olarak Hüseyinzade Ali adını veriyor ama bu doğrulanmıyor (Tunaya, 1998).¹ Öteki dört kişiden İbrahim Temo Arnavut, Mehmed Reşid Çerkeş, Abdullah Cevdet’le Ishak Sükût! ise Kürt’tür. Kuruluşta örgütün adı da zaten Ittihad-ı Osman!’dir. Bu sıralarda Rus Türklerinin Osmanh toplumundaki ideolojik etkileri henüz yoğunlaşmamış, Türkçülük güçlenmemiştir.

Örgüt kurulur ama pek bir şey yapmaz, yapamaz. Çok fazla bir genişleme de göstermez. Kısmen değindiğim genel koşullarda zaten ne kadar hızlı ve nereye kadar genişleyebilirdi? Önünde ne gibi eylem alanları vardı?

Bir imkân yayındı. Bu da yasadışı bir yayın olmak durumundaydı, yani geniş kitlelere ulaşması beklenemezdi. Böyle bir örgütün herhangi bir “kitle” içinde çalışması da zaten söz konusu değildi. Bu dönem genel olarak Avrupa’da bir çeşit anarşizmin eylemleriyle akılda kalan bir dönemdir. Gizli örgüte katılanlann zihnini en çok uğraştıran da anarşistlerin suikastleridir.

İbrahim Temo, ilk üyelerden Ahmed Bahtiyar’m verem olup hastaneye yattığını, kendisinden, oraya sık sık teftişe gelen Müşir Zeki Paşa’yı vurmak için tabanca istediğini anlatır (Temo, 1987). Temo’nun Zeki Paşa’ya minnet borcu vardır, onun için arkadaşını bundan vazgeçilir. Ama bu, atmosfer hakkında fikir veren ilginç bir anekdottur.

ilk kadronun mizacı bu çeşit eyleme yatkın değildir. Onlar birinci yöntemi seçmiş ve Paris’e yerleşmiş olan Ahmed Rıza Bey’le temasa geçerek yetkiyi büyük ölçüde ona devretmişlerdir. Bu sırada örgütün adı değişerek Terakki ve ittihat Cemiyeti olmuştur. Bu ad, Ahmed Rıza’nm “pozitivist” eğilimini yansıtır. Paris’te çıkan derginin adı Meşveret’tir. Bu arada başkaları da yurtdışma çıkmış, Hoca Kadri Kahire’de, Ishak Sükût! ile Abdullah Cevdet Cenevre’de, İbrahim Temo Romanya’da bürolar açmıştır. Mizancı Murad Bey, Ahmed Rıza gibi önce bireysel çalışmış, bundan umudu kesince o da dışarı çıkmış, Ahmed Rıza ile de anlaşamamış (Ahmed Rıza ile anlaşabilen pek kimse yoktur), o sırada Abdülhamid’in gidenleri geri gelmeye ikna etmek üzere görevlendirdiği Ahmed Celâdeddin Paşa ile görüşerek dönmeyi kabul etmiştir. Öte yandan padişahın eniştesi olan Mahmud Celâleddin Paşa da oğulları Prens Sabahaddin ve Lütfullah Bey’le önce Mısır’a, sonra da Paris’e gelmiştir. Ama bu ekibin de Ahmed Rıza ile anlaşmasına imkân yoktur. Nitekim 1902 “Paris Kongresi”mden sonra iki grup ayrışmış ve “örgüt” böylece biçimlenmiştir.

Bu arada önemli bir olay olur: 1906’da, Makedonya’da, yeni bir gizli örgüt kurulur. Bunun adı Osmanh Hürriyet Cemiyeti, kurucularıysa yedisi subay olan on kişidir. Önce bu yedi kişiye bakalım: Bursalı Mehmed Tahir Bey (yarbay), NaM Bey (binbaşı, “Yü-cekök”), Edip Servet Bey (yüzbaşı, “Tör”), Kâzım Nami (yüzbaşı, “Duru”), Ömer Naci (yüzbaşı), İsmail Canbolat (yüzbaşı), Hakkı Baha (yüzbaşı, “Pars”).

Siviller ise üç kişidir: Talât (Paşa), Midhat Şükrü (sonra genel sekreter, “Bleda”) ve Rahmi Bey (sonra İzmir valisi, “Aslan”). Bu üç kişinin İttihat ve Terakki’nin toplam kariyerinde oynadığı rol, son analizde, yedi subaymkinden daha önemli olacaktır. Ama başlangıçta onlann değil, subayiann varlığı önemlidir, çünkü bu şekilde örgütün genişlemek bakımından önü açılacaktır. 1907’de Osmanlı Hürriyet Cemiyeti, Terakki ve İttihat Cemiyeti ile birleşir, onun adını alır, ama inisiyatifi de onun elinden alır. Onun yıllarca yapamadığı ve hayal bile edemediği gelişmeyi bir yıl içinde tamamlayarak 1908’i de gerçekleştirmeyi başarır.

. Bu başannm gerisindeki sihirli değnek kısmen Makedonya’dır. Makedonya imparatorluğun en sorunlu bölgesi, aynı zamanda, Avrupa Osmanlılığının en gözde yeriydi. Yunan, Bulgar, hattâ Sırp, hattâ Arnavut, orada yaşayan bütün nüfuslann gönlünde yatan aslandı. Nitekim, Balkan Savaşı’nda kaybedilmesi, Osmanlı zihninde, 93’ten beri devam eden bezginlik ve bozgun havasının son aşaması oldu. Sürekli bir çete savaşı atmosferinde yaşandığı için, ordunun en yetenekli kadrolan da buraya tayin ediliyordu. Savaştıklan insanlardan birçok şey öğrenmekten de geri durmuyorlardı. Selanik ve Manastır gibi kentler ise bu sivil-asker kadroların daha “akademik” denebilecek derslerini öğrendikleri entelektüel merkezlerdi. Özellikle Selanik, İstanbul’daki yoğun jurnalci ağmm aynı derecede etkili olamadığı, buna karşılık uluslararası topluluğun varlığını hissettirecek kadar kozmopolit (İstanbul gibi), canlı bir kentti. Buradaki çeşidi mason localarının da İttihatçı kadrolann yetişmesinde rol oynadığı anlaşılıyor.

1908’in aslında ne olduğuna karar vermenin güçlüğü, İttihat ve Terakki’nin yapısının karışıklığına da bağlı. Bu karışıklığı hem örgütsel, hem de entelektüel düzeyde görebiliyoruz. Ta başından başlayarak, Osmanlı toplumunda Türk-Müslüman kesimin siyasî muhalefeti hiçbir zaman gönül rahadığıyla “devrimci” denecek bir mahiyet almamıştır, çünkü hiçbir zaman gündemine “düzen değiştirme” gibi bir hedef koymamıştır. Tersine, sürekli motif, “devleti kurtarmak”tır. Bu da düpedüz “muhafazakâr” bir hedeftir. O zaman, bu muhafazakâr hedefle yasadışı gizli örgütlenmeyi bir arada düşünmek zorlaşmaktadır.

İttihat ve Terakki kuruluşundan 1908’e kadar geçen oldukça kısa süre içinde birkaç kere de dönüşümden geçmiştir. Tıbbiye’de gizli kuruluşundan sonra entelektüel etkinliği öne alan bir örgüt olarak çalışmıştır. Ahmed Rıza’mn katılımım ve hemen hemen her işi üstlenmesini bir “dönüşüm” saymıyorum, çünkü bu “entelektüel” karakteri değiştirmiyor. Ama yukanda değindiğim Osmanlı Hürriyet Cemiyeti değiştiriyor. Bundan sonra asker üye sayısı hızla artarken eylem tarzı da baştaki yan entelektüel karakterini kaybediyor ve “eylemci” bir özellik göstermeye başlıyor. Burada Dr. Nazım ile Bahaeddin Şakir’in çok önemli paylan var. Onlar, o günlerin Balkan ya da Ermeni terör örgüderini model alarak İttihat ve Terakki’nin yapısını değiştirmesine önayak oluyorlar. İttihat ve Terakki’yi bizler daha çok 1908’de iktidar olmak için ve daha sonra muhalefeti susturmak için işledikleri siyasî cinayederle tanmz. Ama bundan önceki tarihlerde, Makedonya’da, intikamcı bir Türk terör örgütü olarak çalışıyorlardı. Kendi iddialanna göre, ölen bir Türk’e karşılık beş Bulgar öldürüyorlardı. Asıl etkilerini de bu mücadele biçiminden ötürü kazanıyorlardı. Bu işlere karışanlar, öncelikle genç subaylardı. Ama o tarihlerde çeşitli azılı haydutlan kadrolanna almışlardı. Şükrü Hanioğlu’nun dediğine göre Ege’de Çakırcalı Efe’yle bile temas kurmuşlardı (Hanioğlu, 1986).

Bütün bunlar, bir “devrimci örgüt”ten çok bir “çete” etkinliğini akla getiriyor. Bir “çete”nin bir “ideoloji” ile hareket etmesi elbette mümkündür. Ama öyle yapmayanlar da vardır. Ya da bu “devrimcilik” biçimi Rusya’daki Bolşeviklerden (hele Menşeviklerden) çok, Meksika’da Pancho Villa ya da Zapata tarzı devrimciliğe yakındır.

Türkiye tarihinde bu tarzın köklü bir yeri olduğunu görüyoruz. 1908 öncesinde olduğu gibi Kurtuluş Savaşı başlarken de, direniş hazırlığının bir çete savaşı düşünülerek yapıldığını görüyoruz. İttihat ve Terakki’nin iktidar sahibi olmasıyla birlikte Teşkilât-ı Mahsusa da faaliyete başlıyor ve bu faaliyet bitmiyor. Son dönemde Ergenekon tipi bir örgütlenmede bu yapı yemden karşımıza çıkıyor. Burada da “nizamî” ordunun subaylarıyla bir yanda “korucular”, bir yanda da Yasin Hayal, Ogün Samast gibi lümpen-prole-ter unsurlar arasmda karanlık ilişkiler olma ihtimali bir hayli yüksek görünüyor.

Yeni Ordu

II. Mahmud’la başlayan askerî yenilenmenin içinde Osmanh ileri gelen tabakalarının ön sırada olduğunu tahmin edebiliriz. Gerçi Mahmud kendisi, nüfuzlu ailelerden gelen kişilerin subay olmasını pek istemiyordu. Geleneksel Osmanlı siyaset felsefesine daha yatkındı. Ama paşa çocuklarının subay olmasını büsbütün engellemesi de kolay değildi. Askerlik bu toplumda her zaman saygıdeğer bir etkinlik olmuştu. Modern ordunun kurulmasıyla, bugün bildiğimiz anlamda bir “kariyer” haline geliyordu ve bu kariyerin “talip”leri olması, bunlann çoğunluğunun da toplumun yüksek tabakalanndan gelmesi doğaldı.

Ancak aralannda Enver ve Mustafa Kemal gibilerinin de bulunduğu “Harbiye”liler kuşağına geldiğimizde, orta ve aşağı-orta sınıftan gençlerin de subay olmaya başladığını görüyoruz. Kurtuluş Savaşı’nm komuta kademelerine baktığımızda, öyle pek fazla seçkin tabakaya kanşmış subay göremiyoruz. Fevzi Çakmak’m babası albaylığa kadar yükselmiş bir subaydı. İnönü’nün babası, Reşid Efendi olarak tanınan bir küçük adliye memurudur. Refet Pa-şa’nın, Fethi Okyar’m Osmanlı tipi aristokrasiyle bir ilişkisi yoktur. Cafer Tayyar’ın babası yüzbaşıydı. Ali Fuat, Kâzım Karabekir ve Rauf Orbay’m babalan ise generalliğe yükselmiş, “paşa” olmuşlardır. Nureddin (Sakallı) Paşa’nm babası da müşirdi. Onlan “seçkinler” arasmda sayabiliriz.

“Meritokratik subaylık sistemi”nin Avrupa’da her yerden önce Prusya’da bir kural değilse de “ideal” haline getirildiğini biliyoruz. II. Mahmud zamanında orduda reform yapmak üzere buraya gelen Moltke’den itibaren Prusya etkisi güçlenerek devam etti. Örneğin von der Goltz 1883’te göreve başlamış, askerî mekteplerle de ilgilenmiştir. Bizde orduyu en çok etkileyen Millet-i Müsellaha'nm (Das Volk in Waffen) yazarı da odur zaten. Yoksul tabakalardan çocukların askerî okullara artan sayılarda alınmasında onun da payı geçmiş olmalıdır. 1913’e kadar gelip giderek askerî danışmanlık görevini sürdürmüştü.

Abdülhamid’in donanmayı çürütmeyi dahi göze aldığı bilinir. Ancak sürekli savaş ve toprak kaybı tehdidi altında olduğu için kara ordusuna aynı şekilde muamele edemiyor, orada subay niteliğini yüksek tutmaya çalışıyordu. Bu, meritokrasiyi, meritokrasi de varlıksız aile çocuklarının hırsından ve enerjisinden orduda yararlanma gereğini besliyordu.

Ama bundan bile daha belirleyici olan etkenin Abdülhamid zamanında genişleyen eğitim olduğu kanısındayım. 31 Mart’ta, ordu içinde asıl etkili ayrışmanın “alaylı/mektepli” ekseninde oluştuğu net bir biçimde görüldü. Bu çelişki varken ve belirleyici olurken, “mektepliler” arasında sınıf farkının mümkün olduğu kadar arka plana itileceğini tahmin edebiliriz. Okuduğumuz çeşitli anılarda da böyle bir şeyin ipucunu görmeyiz (yoksul Mustafa Kemal’in en yakm arkadaşı paşazade Ali Fuat’tır). Ancak okul sayısı arttıkça, Atatürk gibi, ilkokul bitirenlere askerî rüştiye yolu açılmış oluyordu. Batılılaşma, okula gitme isteğini yaygınlaştırmış, bir yandan da, özellikle Abdülhamid döneminde, devlet tabandan gelen bu talebe cevap vermeye elinden geldiği kadar çalışmıştır. Abdülhamid padişah olduğunda 277 rüştiye vardı; bunlara 619 yenisini ekledi. 5 idadi vardı, 109 yenisini ekledi. Dört tane de üniversite açtırdı.

Askerlik eğitiminde, Abdülhamid, anlaşılır bir “içgüdü”yle diyelim, hali vakti yerinde ailelerin çocuklarım bu mesleğe daha fazla çekmek için çaba göstermişti. Ama bunda çok başarılı olamadığı görülüyor. Daha alt tabakalardan gelen çocuklarda ise, zenginlerden bulabileceği “sadakat”i bulamadı. Bu dönemde, ordudaki “alaylı/mektepli” gibi, askerî okullarda da “İstanbullu/taşralı” ayrımı önemliydi. Şerif Mardin, geleceğin İttihat ve Terakki’si-nin etkili üyelerinin “taşralılar” arasından çıktığını söylüyor (Mardin, 1983; 70).

Bu “Yeni Ordu”nun kuruluşunun da, benim “modemleşme”de başlangıç noktası olarak aldığım “93 Harbi”yle ilgileri kurulabilir, çünkü o savaşta II. Mahmud’dan beri güçlenmesi için çalışılan “Yeni Ordu”nun istenen kıvama gelmenin çok uzağında olduğu epey somut bir biçimde görülmüştü.

Tarihçilerimizin çoğu “Tarihe Şan Veren Türk” anlayışından kendilerini sıyırmadıkları için, 93 Harbi’nin Rumeli tarafındaki kısmı da “Şanlı Plevne Savunması” bağlamında anlatılmıştır. Aynı savaşta Doğu Cephesi’nde olanlarıysa, Gazi Ahmed Muhtar Pa-şa’nm sekreterliğini yapan, Celâleddin Arif Bey’in babası Mehmed Arif Bey (1845-97) yazmış, Başımıza Gelenler adını verdiği bu kitap ilkin 1903’te (yani Mehmed Arif Bey’in ölümünden sonra, oğullan tarafından) Mısır’da yayımlanmıştı. Geciktirilmesinin nedeni (Mehmed Arif Bey’in okunması için, yayımlanmasını isteyerek yazdığı belli oluyor) herhalde Abdülhamid korkusuydu. İkinci baskı 1910’da yapıldı. Şimdiki baskı ise Akçağ Yaymlan’ndan ve 2006 tarihli.

Bu kitap ileri derecede eleştirel. Böyle bir ordu yapısıyla Osmanlı devletinin var kalmayı bekleyemeyeceği tezini savunuyor. Bu durumun asıl sorumlusu olarak, subay kadrosunu suçluyor (Muhtar Paşa’yı değil, ona saygısı büyük). Şimdi, Kars’ta, Ardahan’da çarpışan subay kadrolannın niteliği buysa, Plevne’de-ki, Şipka’daki subaylann çok farklı olması mümkün değildir. Ama “Garp Cephesi” nin bir Mehmed Arifi olmayınca orada nelerin ters gittiği de anlaşılamamış.

Mehmed Arif Bey’in anlattıklan sefalet manzaralanyla dolu: Para yok, ulaştırma yok, erzak ve malzeme yok, asker yok. Devletin durumu içler acısı. Sağlık hizmederinin niteliği bu durumda tüyler ürpertici. Subaylarda en çok bizdeki deyimiyle “nemelazımcılık” şeklinde tecelli eden bir sorumsuzluk biçimini sorun ediyor ve eleştiriyor Mehmed Arif Bey. Kimse kendini tehlikeye atmıyor, zahmete sokmuyor. Kaçanlar, saklananlar, çağrıldığı yere zamanında gelmeyenler. “Kaymakam İffet Bey’in ise yüzüne tükürüp, kumandayı elinden almakla yetinir” (Mehmed Arif, 2006: 353); “Aferin Hakkı Bey! Harbin ilanından az bir zaman sonra Penek boğazında bir vehme kapılıp lüzumsuz yere savuşarak Oltu’nun istilâsına sebep oldunsa da” (Mehmed Arif, 2006; 354); “Lâkin ah subay, ah subay; ikinci derecede ise para para!” (Mehmed Arif, 2006; 372); "... subaylann atanma ve tayininde kural ve kanundan başka hiçbir şey hâkim olmamalıdır” ve “Çünkü gözlerimle gördüm ki, bazı yerde subaylar da askerlerin önüne düşmüş beraberce kaçıyorlar” (Mehmed Arif, 2006; 412); “Ama askerle beraber kaçan subaylarımız askeri sebata sevkedenlerden daha çoktur” (Mehmed Arif, 2006; 460); “Bu hususta zabit denebilecek şahıslar ancak birkaç kişiden ibaret olup” (Mehmed Arif, 2006; 478-Muh-tar Paşa’mn telgrafından); esir subaylar, vazifede kusur ettiklerinden dolayı Rus subayları tarafından tahkir olunmuşlardır” (Mehmed Arif, 2006; 502-gene Muhtar Paşa’nm telgrafından). Bu arada, korkaklıkları yüzünden cezalandırılmış bazı subaylann da sonradan kendilerini temize çıkanp nişan bile aldıklanm anlatır.

Mehmed Arif Bey yenilgilerde faturayı subaylara çıkanr, ama erlerin de sık sık paniğe kapıldığını ve bozgun halinde kaçtığını onun bu anılannda okuruz. Herhalde onlan sorumlu bulmadığı için erlere subaylara yüklendiği gibi yüklenmez. Bunun -korkunun- bir salgın gibi gelip herkesi birden etkilediğini birçok örnekle anlatır.

Mehmed Arifin bu anılannm yazılması 1880’lerin sonu, basılması da 1903; ama herhalde başka gözlemciler de benzer olaylar görmüş ve benzer sonuçlar çıkarmıştır. Dolayısıyla 93 Harbi gidişatının, orduda “ıslahat” düşünenlerin, bunu talep edenlerin elini güçlendirmiş olduğunu, o sıralarda herkesin hayranlığını toplayan Prusyalı-Alman subaylann davet edilmesini teşvik ettiğini tahmin edebiliriz.

Bu dönemde askerlik kurumunun geçirdiği evreleri inceleyen Odile Moreau’nun kitabı oldukça yeni yayımlandı. Moreau da bu sınıfsal değişime şöyle değiniyor:

19. yüzyılın ilk yansında askerî okullann kurulması, reformcu girişim çerçevesinde birçok sonuca yol açan tayin edici önemde bir olay oldu. Askerî okullar 19. yüzyılın ikinci yansında yaygınlaşan sivil okullann ilerisindeydi ve “modem” diye tanımlanan, yani bilimsel konulann öğretildiği ilk kuramlardı. Ûte yandan bu okullar kısa sürede Osmanlı vilâyetlerini kaplayan ve reformlann yayılmasına olanak veren bir ağ geliştirdi. Alman diplomalar, parlak bir meslek yaşamına sahip olmak ve toplum içinde yükselmek için bütün kapılan açan bir fırsat teşkil ediyordu. Bütün bu diplomalar yönetici çevrelerin uzağındaki taşralılann önünde kendi türünde benzeri olmayan bir yol açmış oldu. Mektepli subaylar çoğunluğu oluşturan alaylı subaylar çevresine kendilerini tanıtmak ve kabul ettirmek için 19. yüzyıl boyunca mücadele ettiler. 1908’de Jön Türk Devrimi sırasında sonuçlanan da işte bu mücadele oldu (Moreau, 2010; 39-46).

Bu sınıfsal değişim ordu ideolojisini de radikal bir biçimde değiştirdi. Sonuçlan da çok gecikmedi.

Cumhuriyet’te de devam eden bu sınıfsal durum, bazılarım bir “halk ordusu” teorisi oluşturmaya teşvik etmiştir. Bu, doğru bir teori değildir. Tarihin herhangi bir noktasında bir “bilinç”liliğin bu sistemi düşündüğünü ve gerçekleştirdiğini ileri sürecek bir dayanağım yok; ama uzun süre varolmuş Osmanlı askerî geleneğinin yarattığı genel bir know-how olduğunu düşünebiliriz. Yeni sistem, Os-manlı’nm “kapıkulu” anlaşmm çok uzağında değildi. Bilindiği gibi kapıkulu olacak çocuklar Hıristiyan köylü ailelerinden devşirilirdi. Bir kere devşirildikten sonra, bu çocuklann en az başarılısı dahi bir “asker” oluyordu ve bu da toplumda yeterli bir statü demekti. Ama çocuklar yeteneklerine göre yükseliyor, sadrazam da, öbür vezirler, komutanlar da buradan sivrilip çıkıyordu. İktidar sahibi olan sınıf, devşirilmese köyünde yaşayıp köyünde ölecek olan bu insanlann oluşturduğu sınıftı. Bütün bu bireyler, bu iktidan, devletten almışlardı. Şu halde tam bir sadakade devlete bağlanmalıydılar.

Bu bağlılık, toplumsal kökenlerinden kopmalanyla atbaşı giderdi. O çağlann toplumlannda en önemli kimlik öğesi olan dinlerini bırakıyor, Müslüman oluyorlardı. Doğduklan çevre ve aileleriyle ilişkileri çok zaman bütün bütün kopuyordu. Çok zaman anadillerini unutmuş veya yanm yamalak konuşabilir durumdaydılar. Geldiği yeri bir daha görmeyenler çoğunluktaydı.

Yalnızca Ortadoğu’da gördüğümüz bu “kul” tipi, önemli bakımlardan, “köle”den aynlır. Köle gibi alınıp satılmaz, kendisi köle sahibi olabilir. Ama padişah karşısında her zaman “kul” dur. Padişah, halktan sıradan bir adamı, kadıdan icazet almadıkça, idam ettiremez. Ama “kul” için böyle bir sınırlama yoktur. Sadrazam da olsa, sorgusuz sualsiz cellâda teslim edilir.

Burada sıralanan özelliklerin çoğu, tabii değişen zamanın gerektirdiği “tadilat”la, Cumhuriyet döneminde subay olanlara da uygulanabilir, orada da tespit edilebilir şeylerdir. Onlar da kendilerini toplumun dışında ve üstünde görmeye alışırlar ve yetkilerini onlara veren devlete tam bir sadakatle bağlanırlar. Kendileri ille de zengin değildir, ama resmî toplumsal hiyerarşide herkesten daha saygıdeğer kabul edilen bir konumlan vardır.

Önemli bir fark, yalnız padişaha sadık olan kapıkuluna karşılık bu subayın önce milliyetçilik ideolojisine sadık olmasıdır.

Modem orduda “disiplin” son derece önemlidir. Sıkı bir disiplin sağlanması, en ciddi amaç olarak görülür. Onun için de askerlik süreci sert bir süreçtir. Burada her şeyin, son analizde, “iyi savaşan” bir ordu oluşturmak için yapıldığı söylenir. Şüphesiz, bu içtenlikle benimsenmiş hedeftir. Ancak, Cumhuriyet kurulduğundan beri, Kore veya Kıbns gibi istisnai durumlar dışında bir savaş durumu görülmedi; buna karşılık, ülke içinde ordu sık sık darbe yaparak siyasete müdahale etti. Dolayısıyla, verilen bu “sıkı disiplin”in bu gibi “iç” politika müdahalelerinde işe yaradığı söylenebilir. Zaten askerlerin kendi yurttaşlanna silâh çekmeleri, ateş etmeleri, anlaşılır nedenlerle, daha zordur. Böyle bir “disiplin” bunun için gerekli görülmüş de olabilir.

İran’da 1970’lerde Şah’ın ordusu, ayaklanan halk kitlelerine karşı bir şey yapamadı, yapmaya kalkışmadı da. Rusya’da komünizmin çöküşünden sonra ordunun sön darbe girişimi daha ilginçtir. Moskova’da Kızıl Meydan’da Yeltsin tankın üstüne tırmandı ve girişim sona erdi. Yeltsin tabii sıradan biri değildi; komünizmin çöküşünden önce Nomenklatura’nm önde gelenlerinden biri, çöküşten sonra da Rusya’yı komünizmden “kurtaranlardan” biriydi. Ama tankın içindeki askerler de kendi yurttaşlarına ateş edemediler veya tanklannı onun üstüne süremediler. O zaman da darbe olamadı. Darbenin olabilmesi için, aldığı emir üstüne kendi yurttaşlanna da tereddütsüz ateş edebilecek askerlerin olması, yani askerlerin böyle eğitilmesi, öte yandan, “yurttaş”lann da bunun böyle olacağım bilmesi gerekir.

Evreler: Balkan Harbi, Dünya Harbi

1908 ile 1950 arası gibi oldukça uzun bir süreyi ele alınca, dönem içindeki çeşitli evreleri, bu evrelerin başlıca gelişmelerini ay-n ayn gözden geçirmek gerekir.

II. Mahmud’un başlattığı orduyu modernleştirme girişiminin uzun süre başanlı sonuç vermediğini söyleyebiliriz. Kendi sağlı-ğmda devlet, valisinin (Kavalalı Mehmed Ali Paşa) askerî birliklerine yenilerek Rusya’dan yardım istemek zorunda kalmıştı - zaten bir yandan Batılılaşmak için aynı valinin yaptıklarını taklit ediyordu. Gene o dönemde Yunanistan isyanı bastınlamadı, Navarin hezimeti yaşandı vb. Bu yıllarda yeni orduya yardımcı olmak üzere gelen genç Moltke de gördüklerinden memnun kalmamıştı. Derme çatmahğı şöyle anlatır: “En zavallı eser de Rus ceketleri, Fransız talimnameleri, Belçika tüfekleri, Türk serpuşu, Macar eyerleri, İngiliz kılıçları ve her milletten öğretmenleriyle, Avrupa örneğine göre bir orduydu (Moltke, 1969).”

Abdülmecid’in saltanatında, Kırım Savaşı’na giden yolda Rus-lar gene bir Osmanh donanmasını limanda (Sinop’ta) yatarken yok ettiler. Savaşta Osmanlı ordusu da önemli bir başarı kazanmadı. Abdülaziz’in durgun saltanatından sonra Abdülhamid tahta 93 bozgunuyla birlikte çıkmış oldu. Ülke de, ordusu da kötü durumdaydı. Meşrutiyet ilanından sonra Balkan Harbi’nin sonuçlan bu kötü durumun pek fazla değişmediğim gösteriyordu.

31 Mart’ta “alaylı/mektepli” çatışması, Balkan Harbi’nde ise İttihatçı subay/Ahrarcı subay çatışması etkili oldu. Ancak Balkan bozgunu sonrasında Enver Paşa bu gibi aynm ve çatışma potansiyellerini ortadan kaldırmaya girişti. Başanlı da oldu. Balkan Harbi’nde-ki acıklı durumla Birinci Dünya Savaşı’ndaki Osmanh ordulanmn bütün yoksunluklanna rağmen gösterdiği sebat ve direniş arasında kayda değer bir farklılık vardır. Demek ki bu kısacık sürede şaşırtıcı bir toparlanma olmuştur. Bunun önemli bir kısmı herhalde bir “tasfiye” operasyonuydu. Eski, gevşek tarzda yetişmiş, işe yaramayan öğelerin ayıklanması, ötekilere, gençlere yol açılması.

Osmanh ordusunda Alman subaylannm eğitim vermeye başlaması Abdülhamid’in saltanatında başlamıştı. Moltke’nin şikâyetçi olduğu -ve açıkça alay ettiği- “eklektizm” dönemi kapanmıştı. Ata sağ ayakla mı, sol ayakla mı binilecek, üzengiler hangi boyda olacak, bu gibi aynntılara kadar, Alman askerî öğretisi egemen kılınmıştı. Goltz Paşa’nın Millet-i Müsellaha'sı da ta 1884’te, yani Almanya’da basılmasından bir yıl sonra çevrilerek yayımlanmıştı (Goltz, 1883’ten beri Osmanlı ordusunda çalışıyordu). Bu kitabın dünyada çevrildiği üç dilden biri Türkçedir. 1897’de Yunanistan’a karşı kazanılan zaferde onun önemli bir payı vardır. Daha sonra, Birinci Dünya Savaşı’nda Kutü’l-Amare’de Britanyalı Gene-rai Towxıshend’i yenen ve tutsak eden (birinci) ordunun başında da Colmar von der Goltz vardı.

Millet-i Müsellaha askerlik ve savaş üstüne yazılmış, ama Prusya’nın militarist düşünce geleneği içinde yazılmış bir kitaptır (Goltz, 1884). Savaşın dünyada önemini anlatırken “savaşçı”mn da toplumun tepesinde oturması gerektiğini anlatmadan bırakmaz. Doğrudan askerlik üstüne söyledikleri kadar bunlann da çoğu yoksul ailelerden gelen genç subaylar üstüne etkilerini tahmin edebiliriz. Bu subaylar hayadan boyunca onu saymış, dünya savaş-lannm İkincisine gelindiğinde de Alman sempatizanı olmayı elden bırakmamış kişilerdi.

Onun Japonya hakkında söyledikleri Mustafa Kemal’i de (Pertev Demirhan (1942) yoluyla) etkilemiştir. Zabit ve Kumandanla Hasb-i Hal adını verdiği kitabında, Amiral Togo’lann, General Nogi’lerin vatanperverliğim anlattıktan sonra, “bu nedenle”, der, “...ince yapılı Japonlar, iri yapılı Ruslann suratına tükürerek onlan ayaklanmn altında çiğneyebilmişlerdir” (Atatürk, 2006; 57).

Buna karşılık, dünyada Britanya deniz kuvvederinin hegemonyası pek sarsılmadan devam ettiği için, Osmanlılar savaşa iyice yaklaşan tarihlere kadar denizde onlann yardımlanndan yararlanmayı tercih ettiler. Ünlü Woods Paşa’dan sonra da bu yardım sürdü. Bir orduda -her orduda- bulunan bütün subaylann aynı siyasî görüşe sahip olması beklenemez. Görüş farklan olsa da, “savaş” gibi bir durumda, herkesin üstünde karara vanlmış politikayı uygulaması normaldir. Şüphesiz, bir savaş boyunca her türlü konu çok şiddetli tartışmalara yol açabilir. Birinci Dünya Savaşı’nda da -örneğin Fransız komuta kademesinde muhafazakâr savaş anlayış-lan ağır basan generallerle yenilikçiler arasında— böyle gerilimler yaşanmıştır. Ama iki subayın, biri “liberal”, öbürü “muhafazakâr” ya da “milliyetçi” olduğu için, askerlik konulanndan bağımsız bir biçimde kavgaya tutuştuklan pek görülmemiştir. Osmanh toplumunda Balkan Savaşı’nm padadığı yıllarda amansız bir iktidar mücadelesi olduğu için bu kavga cephedeki orduya da yansıyordu. Bu rekabetin, iki tarafın da öbürünün savaşta yenilerek prestij kaybetmesini beklemesi derecesine vardığı sık sık söylenmiştir. Buna bir de işin lojistik kısmının çok kötü bir biçimde yönetildiğini eklemek gerekiyor. Böyle koşullarda kalmış bir ordudan başan beklenemezdi. Ama sonuç en kötü tahminlerden de daha kötü geldi. Balkan ülkeleri kendi aralarında anlaşmazlığa düşüp birbirlerine girmeseler, Edime kenti bile kaybedilmiş olacaktı. Edime, İttihatçıların Babıâlî Baskmı’m yaparken yurtiçinde kullandıkları propaganda malzemesiydi. Cemil Topuzlu, Talât ile Halaçyan Efen-di’nin ajitasyonunu anılarında anlatır; sarayın bahçesinde, Sultan Reşad’m önündeki gösteride, bir bayrakla duruyorlar:

İkide birde bayrağı sallıyorlar ve avazları çıktığı kadar

- Harp isteriz, harp, diye bağırıyorlardı!..

... ‘Darülfünunu Osmanî’ talebeleri mitingdekilerin en ateşli ve en heyecanlıları idi... onlar da yumruklarını sıkıyorlar:

- Filibe’ye hücum, Sofya’ya hücum, Filibe, Sofya, Filibe, Sofya... feryadını basıyorlardı! (Alaçam, 1945; 76)

Tarihimizde kolay kolay değişmeyen bu gibi manzaralara rağmen, Bulgaristan yeni toprak için kendi müttefiklerine saldırmasa Osmanlı ordusunun Edirne’yi geri alması pek kolay olacak bir iş değildi. Herhangi bir ciddi plan, hazırlık da yoktu - Bâbıâlî Baskı-m’mn gerekçesi olduğu halde.

Balkan Harbi, Doksan üç psikozunu fazlasıyla derinleştiren bir felâket oldu, o şekilde algılandı. Yenilgilerin kaçınılmaz trajik görüntüleri Trakya’da, İstanbul’da her yere yeniden yayıldı. Gene sokakta kalmış, yaralı, çıplak, ama özellikle de kolera gibi salgın hastalıklara yakalanmış askerler ortalığı doldurdu. Gene Balkan ordularının işgaline uğrayan bölgelerden, Makedonya’dan göçenler İstanbul’a yığıldı. Tabii bu perişan insanlar şanslı olanlardı çünkü binlerce kişiye buralara gelebilmek de nasip olmamıştı. Bütün bunlar yeterince maneviyat bozucuydu.

Ancak Balkan Harbi’nin 93 Harbi’nde olmayan bir başka acı anlamı vardı. 1878’de koskoca Rusya’ya yenilmiştik. O zamana kadar Ruslara yenilmeye epey alışmıştı Osmanlı intelligentsia’sı. Bu sefer yenenlerse, yakm zamana kadar (yani birkaç yüzyıldır) Osmanlı egemenliğinde yaşamış küçük Balkan ülkeleriydi. O tarihlerde bu konuda kalem oynatanlar öncelikle ve özellikle bu dummu vurguluyordu. Vurgularken kullandıkları dil, kullandıkları kelimeler hiç hoş değildi. “Daha düne kadar kölemiz olan...” diye başlayan cümleler gırla gidiyordu. Ama bu tür cümleler, şüphesiz bozulmuş bir psikolojinin ürünüydü ve psikolojinin bozulmaya devam edeceği belli oluyordu. O ana kadar olan yeterince kötüydü; ama bu bozgun, henüz yatışmadığı belli olan bu dünyada felâketin bitmediğini, beterin beteri olduğunu vb. anlatıyordu.

Enver Paşa böyle bir manevi ortamda işe can havliyle sarılarak orduyu yeniden düzenlemeye girişti. Koşullarına göre başarılı da oldu (yukanda değinildiği gibi), çünkü elinde bazı avantajlar vardı ve bunlan iyi kullanabilmişti. Almanlann yıllardan beri süren eğitimi bunlardan biriyse, öbürü de, gene yukanda değinilen, alt sınıflardan gelerek subay olanlann sayısının artmış olmasıydı. Onun için orduyu gençleştirmek, iki bakımdan Enver Paşa’nın yapması gereken ve yaptığı şeydi. Böylelikle, daha zengin askerî yeteneklerin önünü açmış oluyordu. Aynı zamanda, yaşlı kuşağı budamakla, muhafazakâr (Abdülhamidci) siyasî görüş sahiplerini de ordudan tasfiye ediyordu. Ordu içinde Balkan Harbi boyunca kendini gösteren ideolojik farklar, böylece, Osmanlı-Türk tarihinde hep olduğu gibi, uzlaşarak ve anlaşarak değil, bir tarafın ötekini tasfiye etmesiyle, yerini “ideolojik birliğe” bıraktı.

Enver Paşa’nm bu kritik yıllarda, ordudaki tasfiye ile birlikte yaptığı önemli iş, Teşkilât-ı Mahsusa’yı kurmasıdır. Bu Teşkilât içinde elbette siviller de vardı, ama kadrolannm çoğunluğu subaylardan, askerlerden oluşuyordu.

Teşkilât-ı Mahsusa şüphesiz “istihbarat” diye bilinen etkinlikle de ilgili olmakla birlikte, görevleri, üstlendikleri işler, normal istihbarat işlevini aşıyordu. “İstihbaratçı”dan çok bir “militan”, hattâ bir “fedai” rolünü oynuyorlardı ki, bu zaten İttihat ve Terakki’nin iktidara gelirken uyguladığı suikast stratejisine uygundu; tabii bu çeşit eylemleri iktidar olduktan sonra da terk etmiş değillerdi. Başta Yakup Cemil, Atıf Kamçıl, Sapancalı Hakkı, Yeni-bahçeli Nail, Abdülkadir, Mümtaz, böyle işlerde pişmiş kadroları vardı.

Aynca ve asıl ilginci, bu “teşkilât” devlete bağlı bir birim olarak kurulmamıştı. Doğrudan doğruya Enver’e bağlıydı ki, bu dünyada sık görülür bir durum değildir. Bir zaman sonra Talât ile Cemal Paşa’lann da kendi özel örgütlerini kurduklan bilinir, ama onla-nnki hiçbir zaman Enver’in Teşkilât-ı Mahsusa’sı gibi güçlü ve etkili olamadı.

Devlete değil de kişiye bağlı olan bir örgüt, açıkça, “devlet içinde devlet” anlamına geliyordu. Böyle bir örgüt hukuken ancak bir “çete” olabilirdi. Bu gibi kavramlar o tarihlerde zaten pek geçerli sayılmazdı ama devletin ne olursa olsun bir “hesap verme” yükümlülüğü vardı. Hiç değilse, “iki eli kanda yakalanmak” gibi bir durumda kalması bir “mahcubiyet” yaratabilirdi. Ama bu tuhaf durumda kimsenin mahcup olması bile gerekmiyordu. Herkes her şeyi yapabilirdi - “vatanperver” amaçlan olduktan sonra.

Zaten etkinlikler böyle yürüdü. “Gayrinizamî” teriminde içkin mantık bütün davranışlanna egemendi. Enver bunu Balkan yenilgisinin hemen arkasından kurmuştu. Teşkilât-ı Mahsusa’nm ilk önemli eylemi, Batı Trakya’da bir Türk devleti ilan etmek oldu. Oysa İstanbul Antlaşması’nda Osmanlı devleti bu bölgenin Bulgaristan’a bırakıldığını kabul etmiş, onaylamıştı, lllegaliteyi temel yöntem olarak benimseyen Teşkilât-ı Mahsusa, Enver’in zihnindeki bulanık Turancı ve Islâmcı fikirleri geçerli sayan ve bu "uğurda canım vermek üzere yemin eden gözü kara bireylerden oluşan bir örgüttü. Turancı eğilimler de genç subaylar arasında daha fazla ağır basıyordu. Birinci Dünya Savaşı’nı, komutanlan ile birlikte, bir Türk-lslâm İmparatorluğu kurmanın fırsatı gibi görüyorlardı. Bunun için Kafkasya’ya ve Orta Asya’ya sızıyor, Mısır’dan Sudan ve Habeşistan’a kayıyorlardı. Libya’da etkinlikleri ta Lozan’a kadar devam etti. Burada da, devletin resmen imza attığı andaşmaya ay-kın davranıyorlar, İtalya’ya karşı bir gerilla savaşı örgüdüyorlardı.

Teşkilât-ı Mahsusa’nın en önemli, en büyük çaplı eylemi 1915’teki Ermeni Kıyımı olmuştur. Bu sırada örgütün başında Dr. Bahaeddin Şakir bulunuyordu. Doktor Nâzım da etkili bir rol oynuyordu. Kıyımı devletin vali veya kaymakamlanndan önce Teş-kilât-ı Mahsusa örgütledi ve yönetti. Askerî kuvvetlerin ve resmî devlet yapısının seferber edilemediği yerlerde yerli halkla, özellikle de çeşitli Kürt aşiretleriyle örgüdenip çalışarak, oldukça kısa bir süre içinde, yüz binlerce insamn yok edilmesini sağladılar.

Savaş kaybedildikten sonra, Mustafa Kemal’in bu kadroya karşı oldukça ihtiyatlı davrandığını görürüz. M.M. ve Karakol gibi, Teşkilât’m geleneksel kimliğine uygun faaliyetleri devam ettirmek üzere girişimlerini durdurur veya denetim altına alır; bir zaman sonra, Hüsamettin Ertürk’ü de kendi otoritesine bağlar. İstanbul’da M.M. belirli semtlerde küçük gruplar halinde çalışır.

İttihatçılar savaş sırasında, yenilgiyi ve işgali tahmin ederek, sağda solda silâh ve cephane gömmüşlerdir. Bu gizli yerlerden bi-'ri de Teşkilât’m önde gelenlerinden Kuşçubaşı Eşrefin çiftliğidir.

Direnişin başında Rauf Bey (Orbay) Çerkeş Ethem’i buraya getirir, ilk ciddi silâhlanma bu şekilde başlar.

Ethem ve kardeşleri de Teşkilât’m üyesiydiler. Dünya Savaşı sırasında o da İran ve Afganistan’da eylemdeydi. Mustafa Kemal’le çatışmasına bu gözle bakmak mümkündür, çünkü Ethem bu mücadelenin gayrinizamî kuvvetlerle, Mustafa Kemal ise geleceğin devletinin düzenli güçleriyle yürütülmesinden yanaydı.

Kurtuluş Savaşı

Birinci Dünya Savaşı’nm ateşkes anlaşmasını imzalayan ikinci ülkesi -Bulgaristan’dan sonra- Osmanlı devleti oldu (Bulgarlar 29 Eylül 1918’de; Osmanlılar Mondros’ta, 30 Ekim’de; Avusturya 3 Kasım, Almanya ise 8 Kasım’da resmen ateşkesi imzaladı). İttihat ve Terakki’nin tepe kadrosu, Enver, Cemal ve Talât Paşalardan oluşan ünlü “triumvira” ile Bahaeddin Şakir ve Doktor Nâzım gibi ırkçı aşırılıklarıyla tanınmış ileri gelenler bir Alman denizaltısıy-la ülkeden kaçtılar. Böylece, hem fırka hem de ordu, alıştığı önder kadrosunu kaybetmiş oldu.

Bu süreçleri bilmen ayrıntılara boğulmadan geçmek için, Kurtuluş Savaşı ara bölümünde iki konu üstünde duracağım: 1) Direniş kimlerle yapılacak?; 2) Direnişin yöntemi ne olacak?

Osmanlı’nm savaşta yenilgiyi kabul ederek ateşkes istemesi ve bu yıllarda ülkeyi yönetmiş olan ittihatçı tepe kadrosunun kaçmasından sonra, itilaf devletlerinin donanmaları Boğaz’da demirlemiş, otorite alanları bölüşülmüştü (tarihî yarımadadan Fransa, Pe-ra tarafından Britanya, Kadıköy’den de İtalya sorumluydu). Arada Yunan gemileri de vardı. Bu işin arkasından daha kötü şeylerin geleceğini herkes sezebiliyordu. Onun için ülkenin çeşitli yerlerinde bazı örgütlenme girişimleri oldu, bazı toplantılar düzenlendi. Batıda tam sının belli olmayan bölgelerin Yunanistan’a bağlanacağı tahmin ediliyordu ve bu tahminler üzerine Karadeniz’de bazı Ortodoks papazlar bu yeni “Ellas”a katılmak üzere harekete geçip ajitasyona başladılar. Planında Pontos’la ilgili bir tasan olmayan Venizelos zor durumda kaldı ve tabii buna karşı çıkamadı.

Doğudaysa bir Ermenistan kurulacağı söylentileri yaygındı. Bu gerçekleşme yoluna sonuna kadar hiç girmediği halde, 1915’ten ötürü, orada yaşayan halk açısından batı bölgelerinde görülenden daha da keşkin bir “alarm” psikozu yarattı. Aynı zamanda, o anda düşündürücü olan, sonra gitgide vahimleşecek “Kürt sorunu”nu da direnişe geçen Türk kadrolar açısından olabilecek en iyi çözüme götürdü, yani direnişin önemli bir sorununu çözmüş oldu. Kürtlerin arasmda az sayıda “bağımsızlık” taraflısı vardı. Avrupa’da bulunan Şerif Paşa gibi ayrılıktan yana Kürderin girişimleri bir sonuç vermedi. Seyyid Abdülkadir gibi, Kürt Teali Cemiye-ti’nde çalışan Kürt aydınlan, dinî bağlar nedeniyle, “Halife’ye karşı gelemem,” söylemiyle, bağımsızlık için bir girişimde bulunmadılar (ama Seyyid Abdülkadir buna rağmen daha sonra idam edildi). Ancak böyle davranmaktaki birinci etkenin, bir Ermenistan kurulacak olursa, Ermenilerin 1915’in intikamını almak için yapabilecekleri konusundaki korkulanydı. Kıyımdan nasiplenmiş çok sayıda Kürt beyi vb. açısından Türklerle birlikte davranmak ve Ermenistan’ın kuruluşuna karşı direnmek daha akıl kân gibi göründü. Onun için de (ama tabii Mustafa Kemal’in ve genel olarak Ankara’nın Kürtleri hoş tutan politikasının da payı vardı) Kurtuluş Savaşı boyunca ciddi bir Kürt aynlık hareketi görülmedi. En belli başlı istisna kısa zamanda bastırılan Koçgiri İsyam’dır, ama bunun da belirgin bir “Türk-Kürt çatışması” karakteri yoktur.

Anadolu’nun doğusunda, batısında, çeşitli bölge ve kentlerde başlayan örgütlenme girişimleri ve kongreler, kısa zamanda, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri adı altında toplandı. Burada “hukuk”tan (haklar) kasıt, Türk-Müslüman halkın kendi yurdundaki haklanydı; bunlann işgal yoluyla ellerinden alınması ihtimaline karşı direnişe geçtiklerini anlatıyordu.

Kimlerin bu hareket içinde olduğunu baktığımızda, ki Kurtuluş Savaşı’nın üzerinde görece çok çalışılmış bir konusudur, toplumsal sınıf-tabaka açısından, “eşraf-mütegallibe” denilen zümrelerin ağırlıkta olduğunu görüyoruz. Bunlar daha çok toprak sahibi, ama tefecilik gibi işlere de girişen, ticaret yapan, yani dönemin oldukça ilkel ekonomisi içinde filizlenen kesimlerdi. Tabii “serbest meslek sahibi” diye tanımlayacağımız, eğitim görmüş, bu tip intelligentsia üyeleri de enerjik bir biçimde kendilerini gösteriyordu. Aynı kümelere toplumsal değil de siyasî ideoloji, tercih, tavır vb. açısından bakınca İttihatçılık ağır basıyordu. Siyasî bakımdan daha muhafazakâr olanlar, bu gibi girişimlere temkinli bir mesafede duruyorlardı.

İzmir’in işgalinden sonra Yunan askerî birlikleri Batı Anadolu’da içerilere doğru ilerlemeye başladığında, Ege bölgesinde de bir dizi yerel kongre toplandı, direniş kararlan verildi. İlhan Tekeli ile Selim İlkin, Ahmet Tahtakılıç’m babası İbrahim Bey’in bu döneme ilişkin ânılanna yazdıklan uzun önsözde, çok kişinin dikkatini çekmeyen bir noktaya işaret ederler (Tekeli-llkin, 1989). İzmir’in işgaliyle Mustafa Kemal’in Anadolu’ya geçmesi eşzamanlıdır; Mustafa Kemal Erzurum ve Sivas Kongreleri’nde bulunup Ankara’yı kendine merkez seçtiğinde Yunan ordusu da Anadolu içlerine doğru ilerlemeye başlar ve Balıkesir’den Uşak’a, pek çok kongre toplanır, Reddi İlhak Cemiyederi kurulur. Gelgelelim, bu kongreler, bu “cemiyetler” bir hayli yereldir. Dahası yerelcidir. Uşaklılar Uşak’m, BalIkesirliler Balıkesir’in ilhakıyla mücadele etmeye hazırlanmaktadır. Mustafa Kemal’in işlerin bu aşamasında elinin altında herhangi bir “hazır kuvvet” yoktur, ama bu kongrelerin kendi başlarına yapacaklarıyla bir yere varamayacaklarını anlamalannı bekler gibi bir tavn vardır. Sorun Uşak’ın, Balıkesir’in Yunan işgalinden kendini kurtarması değil, Erzurum ve Sivas Kongreleri’nde üzerinde bir anlaşmaya vanlan “Misak-ı Millî” çerçevesinde bağımsız bir devletin kurulmasıdır. Bunun yolu da, şimdi kendi kongrelerini yapıp kendi Reddi İlhak Cemiyetleri’ni kuran bu-yerel direniş birimlerinin merkezî bir otoriteyi tanımala-n, onun yönlendirmesi altma girmeleri ve “topyekûn” bir mücadele içinde yer almalandır. Onun için, kurulan bu direniş birimlerinin üzerlerine gelen Yunan “nizamî” ordusu karşısında direneme-meleri, paradoksal bir biçimde, merkeze duyulan ihtiyaç sorununu desteklemekte, bu ihtiyacı büyütmektedir. Merkez de, düşmanın erişemediği Ankara’dır. Olaylann doğal ve kendiliğinden gidişatı, Ankara’da Mustafa Kemal’in zihninde kurduğu bu plam desteklemiştir. Dolayısıyla, kısa bir süre içinde, işgal koşullanna gereğinde (gereğinin bu olacağı da çok belli) silâhla direnmek alternatifini benimseyen herkes, bu merkezin otoritesini de benimsedi. Bu bakımdan, Mustafa Kemal’in en baştan verdiği karar stratejik bakımdan gerçekçi olduğu gibi, bir “Ulusal Kurtuluş Savaşı” mantığı ve çerçevesi içinde de doğru bir karardı.

Şimdi, bütün bu yerel ve kendiliğinden direniş çekirdeklerinde harekete geçiren gücün İttihat ve Terakki’den kalan kadrolar olduğuna değinmiştim. Ülke çapında en örgütlü güç, hattâ belki tek örgütlü güç, onlarınkiydi. Örneğin, bu yeni koşullarda meydanı boş bulan Hürriyet ve İtilaf Fırkası, buna rağmen, ittihatçı örgütlenmesini uzaktan andıracak bir taban örgüdenmesinden yoksundu. “Tek” örgütlü güç olsa da, ittihat ve Terakki’nin bu yeni durumda ülke çapında lokomotif gibi davranmasını engelleyen sorunlar vardı. Öte yandan, Mustafa Kemal’in onlarla sorunları vardı - tabii onlann da Mustafa Kemal’le.

İttihat ve Terakki her şeyden önce kaybedilen bir savaşın so-rumlusuydu. Bu nedenle tepe kadro “sıvışma” kelimesiyle betimlenecek bir üslûpla ülkeyi terk etmişti. Ama halkın öfkesini çekmelerinin tek gerekçesi değildi savaş kaybetmek. Savaş zenginleri, binlerce insanın iliğini sömürerek zengin olmuştu. Aynca bir yığın siyasî ve ideolojik nedenle bu partiye ölümüne düşman olmuş geniş kesimler vardı. Yani kısacası, Ittihatçılann, bırakın yeni hareketin başına geçmek, orada olduklannı hissettirmeleri bile kendi açılanndan kötü sonuç verirdi. Dolayısıyla, kendilerinin yönetiminde olmadığı bir hareketin içinde olmaya çalışmalan gerekiyordu.

Sabahattin Selek, Ferit Tek’ten, şöyle bir anı dinlemiştir:

... Talât Paşa beni İstanbul’a çağırdı. Gittim, görüştüm. Bana dedi ki:

- Yeni bir fırka (parti) kurup, sonra biz çekileceğiz. Ben, Enver ve diğer arkadaşlar İttihat ve Terakki’de kalacağız. Cemal Paşa ile Cavit Bey yeni fırkaya geçecekler. Sen bu işleri iyi bilirsin. Yeni fırkaya ve kurulacak kabineye girmem istiyoruz.

Ben, hem Cemal Paşa ile beraber çalışamıyacağımı, hem de böyle sun’i fırkalarla hiç bir şeyin halledilemiyeceğini söyleyerek teklifi reddettim (Selek, 1976; 19).

Bu konuşma, daha 1918’den. Talât, bu sıralarda partiye “muhalif’ diye tanınan, ama parti ileri gelenlerinin “gönülden bağlı” olduğunu bildikleri kişilerle bir paravan parti kurmayı planlıyor belli ki. Nitekim sonradan kaçmak bir zorunluluk haline geldiğinde, “Teceddüd Fırkası” adında bir parti kurdular. Ama bununla, um-duklan sonuçları alamadılar.

Padişah ve Saray, çok anlaşılır nedenlerle, İttihat ve Terakki’yi “baş düşman” olarak görüyordu. Sonuna kadar da, Ankara’yı, ittihatçı anlayışın yeni bir “tezahür”ü olarak değerlendirdi. Böyle-ce, İstanbul kuramsal düzeyde Ankara’yı reddetti ve kendine bağlı odaklarla Ankara’ya (kendi inancına göre, aynı zamanda İttihatçılara) karşı harekeder başlattı. Bu olayların başından beri Ankara'nın meşru olduğunu kabul eden bir ideolojiyle baktığımız için, bu olaylara “isyan” adını veririz. Oysa tabii İstanbul açısından “isyan" Ankara'nın yaptığıydı.

İttihatçıların kendilerini göstermeden varlık olma taktikleri yalnız Saray’m düşmanlığı ve halk desteğinden tamamen yoksun, olmalarının sonucu da değildi; dış dünya da hesaba katılması gereken etkenler arasındaydı. Ermeni Kıyımı’ndan sorumlu İttihat ve Terakki’nin önderliğinde bir “Kurtuluş” savaşını dünya kamuoyuna sevimli göstermek imkânsız bir şeydi. Bu hareketin bir önderi olacaksa, onun, bu kirli işlere hiç bulaşmamış biri olması gerekiyordu (Akçam, 1992’de bu konuya işaret eder). Bu gibi dayatıcı koşullan yan yana koymaya başlayınca, önderlik rolünü üsdenebi-lecek konumda olanlann sayısı da azalıyor. İttihatçı dönemin kirlerinden azade ve girişilecek işten alnının akıyla çıkacak yetenekte biri... Mustafa Kemal’den başka birini düşünmek zor... Öyle başka biri olsa tanıyor olurduk.

ittihatçılara, hiç değilse bir kesimi için, “geçici” olacağına inansa da, Mustafa Kemal’in önderliğine razı olmak herhalde çok güç gelmiştir. Bütün siyasî kültürleri dar kadro olarak çalışmaya ve hedeflere varmak için kumpas kurmaya dayalı olan ittihatçılar için, “İttihatçı olmayan” bir önderlikle kurtuluş hareketini başa-nya ulaştırmak, buraya vardıktan sonra da “iç darbe” türünden yöntemlerle iktidara yeniden el koymak stratejisi geçerliydi. Ama Mustafa Kemal gibi biri olunca, işin ikinci kısmı kolay bir iş olmaktan çıkıyordu. Gene de, verili koşullarda, İttihatçılar çaresizdi.

Buna karşılık, Mustafa Kemal de çaresizdi, “ittihatçılarla çalışmam” derse, kiminle çalışacak? Örgütlü güç orada. Reddi İlhak Cemiyetleri, Müdafaa-i Hukuk, hepsi ittihatçı dolu. Ülke çapında bir hareket düşünüldüğünde (yukarıda, bunun düşünüldüğünü ve doğrusunun bu olduğunu anlatmaya çalıştım), en elverişli araç, İttihat ve Terakki’den geriye ne kaldıysa o. Bu aşamada en yakm arkadaşlanndan biri olan Rauf Bey, bir İttihatçı ve Teşkilât-ı Mah-susacı olarak, hemen aynı sıfadarla donanan Ethem’i (Çerkeslikle-ri de ortaktı) bulmuş, gene aynı şifadan taşıyan Kuşçubaşı Eşrefin çiftliğine götürüp ittihat ve Terakki’nin oraya gömdüğü silâhlan çıkartıp Ethem’e teslim etmiş... Böylece ilk ciddi, silâhlı direniş gücü örgütlenmeye başlamış... Dönemin bütün atmosferini özetleyen, sanki simgesel olaylardır bunlar. Gerçeklik bu şekilde biçimlenmektedir. Mustafa Kemal de her şeyden önce bir gerçekçidir.

Dolayısıyla Mustafa Kemal’le çevresindeki İttihatçılar çemberi arasmda yazısız ve sözsüz bir “pakt” yürürlüğe girdi. Taraflar, bu işin sonuna kadar birbirlerini hoş görmeye, hattâ kabul etmeye razı oldular. Mustafa Kemal onları uzaklaştırmayacak, onlar da Mustafa Kemal’e ayak bağı olmayacak, yanında çalışacaklardı. Direnişin erken evrelerinde Mustafa Kemal Karakol Cemiyeti’nden huy-lanmıştı. Bu nedenle Kara Vasıf Bey’le bir gerilim yaşanmıştı. Sonunda ittihatçılar alttan almak zorunda kaldı ve varılan -gene yazısız ve sözsüz- anlaşma savaş boyunca devam edecek modus vi-vendi’nin simgesi gibi oldu.

Yurtdışma kaçmış önderler ve ünlü “triumvira” arasındaki bağlar bu yeni koşullarda büyük ölçüde kopmuştu. Cemal Paşa kendi derdindeydi. Almanya’da Talât, aralarında her zaman en zekisi olarak, Mustafa Kemal’in otoritesini, önderliğini kabul etmişti. Onunla büyük ölçüde ortak görüşte olduğunu ve istenirse aynı amaçlar için hizmet sunacağı mesajını yolluyordu (Herbert, 1975; 47-57).

Enver ise oralarda değildi. Başından beri Mustafa Kemal’i tehlikeli bir rakip gibi gören ve ittihatçıların iktidar çemberinden içeri adım atmasına fırsat vermeyen Enver, gözünü Türkiye’den ayırmadan, oldukça eneıjik bir hayat yaşıyor ve beklenmedik ilişkilere giriyordu. Bolşeviklere yaklaşması, Bakû Kongresi’ne katılması bu kategoriye girer. Sakarya Savaşı başladığında Enver Gürcistan’a gelir; belli ki Mustafa Kemal’in savaşı kaybetmesini beklemektedir. Sonuç beklediği gibi çıkmayınca “son umut” olarak Türkiye’ye dönüp orduların başına geçme yolu kapanır. O zaman Enver Türkistan’a ve Tacikistan’a doğru son yolculuğuna çıkar.

Savaş yılları boyunca, dışarıdaki “büyük” önderleri de bir bir öldürülen ittihatçılardan birçoğu, işin başındaki “pakt”a göre daha çok mesafe katettiler ve Mustafa Kemal’in önderliğini yalnız Kurtuluş Savaşı boyunca değil ilelebet kabul ettiler. Tabii etmeyenler de vardı. Onlar, önceki karar çerçevesinde, savaş kazanıldıktan sonra Mustafa Kemal’i yok etmek üzere harekete geçtiler. 1926 İzmir Suikastı girişiminin ne ölçüde bir ittihatçı kumpası olduğunu aslında bilmiyoruz. Kara Kemal’in payını hesaplayamıyoruz. Cavit Bey’in bu planı yapanlar arasında bulunması ihtimali son derece zayıf görünüyor. Olsa olsa, ikinci sınıf bâzı İttihatçılarla (Doktor Nâzım, Canbulad vb.) İttihatçı olan, ama Mustafa Kemal’e bundan ayn nedenlerle kin duyan (Ziya Hurşit için Ali Şükrü’nün intikamını almak önemli bir misyondu, örneğin; Ayıcı Arif de değerinin bilinmemesinden ötürü kinlenerek bu işe katılmış olabilir) bazı bireylerin bir arada giriştikleri bir şeye benziyor. Komplo, muhtemelen Nimet Naciye’nin korkup ihbarda bulunmasıyla öğrenildi. Mustafa Kemal’in İzmir’e gelmesi bir gün geciktirilince paniğe kapılan suikastçılardan Giritli Şevki İzmir valisine koşup itirafta bulununca da haber resmen alınmış oldu ve tutuklamalar başladı.

İzmir suikast girişiminin Mustafa Kemal’in işine yaradığını söyleyebiliriz. Öncelikle bu sayede son İttihatçı direnişlerini ya da iktidar hırslannı yok edebildi. Ama “operasyon” onlarla sınırlı kalmamıştı. Terakkiperver Fırkası’m kuran eski silâh arkadaşlan da suikast girişiminin yarattığı puslu havada tutuklanıp mahkemeye çıkanldılar. Onlar sonuçta beraat ettiler ama geride parti kalmadı. Adıvar çifti ve Rauf Bey yurtdışma çıktı, içeride kalanlar birbirlerinden uzaklaştılar. Anlamlı bir muhalefetin oluşturucu öğeleri dağıldı. Yan etkiler olarak, can sıkıcı İstanbul basınının bazı can sıkıcı üyeleri de susturuldu (Hüseyin Cahit sürüldü, Ahmed Emin dilini tutmaya karar verdi). Daha önce Meclis’te “İkinci Grup”la birlikte muhalefet yapabilecekken yapmayan bu kadro dağılmış oldu. Birkaç yıl sonra, başından beri burada olabilecek Fethi Ok-yar da tasfiyeye uğrayacaktı.

Sonuç olarak, Kurtuluş Savaşı bitinceye kadar Mustafa Kemal’e bağlı görünmeye karar veren, savaş bitip Cumhuriyet’in kurulmasını izleyen ve bundan sonra da Mustafa Kemal’e biat eden İttihatçılar bu zamana kadar biat etmeyenler hakkında idam karanm imzaladılar ve Türkiye’nin İttihat ve Terakki dönemi sona erdi.

Hayatta kalan, bu suikast girişimiyle ilişkisi tespit olunamayan ileri gelen İttihatçılar, örneğin Meclis Başkanı Halil Menteşe, bir zaman için Genel Sekreter Mithat Şükrü Bleda, Şükrü Kaya, bir süre sonra “affa uğradılar” ve milletvekili de oldular. Ermeni Kıyımı gibi Ittihatçılann yaptığı cinayetler de nedense yeni devlet tarafından kınanmadı, dışlanmadı. “Nedense” diyorum, çünkü aslında onaylanmadığına dair bazı kanıtlar da var.

Bu nedenlerle de, 1908-1950 sürecini, arada çok ciddi bir farklılaşma göstermeyen tek bir süreç olarak almayı tercih ettim.

* *

Kurtuluş mücadelesinin hangi yöntemle yapılacağı da önemli bir soruydu (ister istemez, “kimlerle” sorusuyla da örtüşüyordu).

Sonuçta savaş meydanında ya da siperde kimin kurşun atması, süngü takması gerektiği, yani kimin “asker olacağı” belli. Ama onlan kim asker olmaya çağıracak, hangi yöntemle çağıracak? 1911’den beri kesintisiz devam eden bir savaş durumundan sonra, “beni mi çağırdınız?” diye zuhur etmesi beklenen kalabalık kitleler yoktu; olduklarını düşünmek ancak “hayalcilik” olurdu. Dünya Savaşı yıllannda asker kaçaklannm sayısı yüz binleri bulmuştu (Zürcher, 2005).

Ateşkesten sonra, ateşkes hükümlerine göre, çok sayıda asker terhis edilerek evine, köyüne gönderilmişti; hattâ Ali Fuat Paşa bir hesaplama yanlışı yüzünden gereğinden fazla insanın terhis edildiğini söyer (Cebesoy, 2002; 5): 77.000’e indirmek gerekirken 40.000’e indirilmiş. Kalan kuvvetler arasında yalnız Kâzım Kara-bekir’in Erzurum’da başında bulunduğu 15. Kolordu’nun eli yüzü düzgün olduğunu biliyoruz. Ali Fuat Paşa bu yıllann kronik sorunu olan kaçaklardan da spz ediyor, bunun yaygınlaştığını söylüyor ve “diğer neferlerin de bu halden cesaret alarak yeniden kaçmalan taburlann mevcutlannı 40-50 nefere indirmiş idi” diyor (Cebesoy, 2002; 14). 40-50 kişilik “tabur” hiçbir şey demek değil.

Ege’de, bilindiği (bazen abartıldığı) gibi, Yörük Ali’nin, Demirci Efe’nin çeteleri vardı. Ege’de eşkiyalık öteden beri varolan, bilinen (Çakırcalı vb.) bir şeydi ve kimileri için bir varoluş tarzıydı. Ama asken bakımdan bir önemi yoktu.

işte böyle bir anda Rauf Bey’in Çerkeş Ethem’i silâhlandırdığını görüyoruz.

Silâhlanan Çerkeş Ethem ne yapıyor? Aşağı yukarı ilk eylem olarak İzmir’in eski valisi (ve ileri gelen ittihatçılardan) Rahmi Bey’in oğlunu kaçmp yüklü bir fidye istiyor! Alıyor da parayı!

Çerkeş Ethem’in bundan sonraki aslında oldukça kısa kariyerinde bu başlangıca sadık kaldığını görürüz. Ethem, geleneğinde Celâlîlik olan bu topraklann bir “gerilla” savaşçısıdır; dolayısıyla yasalarla ilişkisi yoktur. Bu arada, “mektepli” denecek subaylann çoğu Ethem’in kendisinden de, yönteminden de hoşlanmamak-tadır. Ethem’in yöntemi, gerçekten de, onaylanacak gibi değildir. Durmadan adam vurdurur, adam asar. Çok zaman, işgal edenlerden çok, kol gezdiği alanlarda kendi egemenliğini kurmakla meşgul olduğu izlenimim verir. Bu zaten genel bir durumdur. Kurtuluş Savaşı’nda yer alan bütün taraflar, biri x, öbürü y’ye karşı dövüşürken, bir yandan da kendi iktidan için dövüşmektedir. Ama bu da Ethem’in daha geniş stratejisinin, yani kendi “ordu”sunu büyütme stratejisinin bir parçasıdır. Örneğin şunlan İsmet İnönü anlatıyor: “Yozgat isyanı çok kanlı bir biçimde bastmlmış ve Yozgat yağma edilmiştir. Ethem Bey’in kuvvetleri Ankara’ya geldikten sonra Ankara çarşısında ve Ankara’nın etrafında büyük panayırlar kuruldu. Bizim Kuvayı Milliye Yozgat’tan sürdükleri hayvanlan halkın gözü önünde satmaya başladı (Tekeli-Ilkin 1989; 322).

Şu da ilginç: “... Yunanlılann çekilirken bıraktıklan büyük çaplı cephaneye (30 araba tutan) el koymuşlardır. Aynca Yunan kuvvetlerini ağırladığı ihbar edilmiş olan Dilaverin Mehmet ve Hacı Nurullah Efendiler idam ettirilmiş ve mallanna el konulmuştur. Ethem Bey kuvvederi çekilen Yunan birliklerini Alaşehir’in kuzey eteklerine kadar kovalamışlardır” (Tekeli-llkin, 1989; 325).

İbrahim Tahtakılıç da başlangıçta arası iyi olan Çerkesler’den artık bıkmıştır: “... köylülerden topladığımız para, eşya, adan hep ona veriyoruz, sinilerle baklava gönderiyoruz, o yine kendisi icraat yapmak istiyor, adamlanm göndererek köylülerden para, eşya ve asker toplamak hevesinden vazgeçmiyor, buyruğunu dinlemeyen köyleri de yıktınyor” (Tekeli-llkin, 1989: 372).

Bunlara “serkeşlik” deyip geçebilirsiniz; ama bunlar sadece serkeşlik değildi. Bu bir yöntemdi. Ethem, yukanda sorduğum soruya böyle cevap veriyordu, “asker” olmaya böyle çağınyordu: “Yağmaladığın hayvanlar olacak, onlan satıp para kazanırsın, eşraf-mütegalli-beden ihanet edenleri temizleyeceğiz, onlann malını mülkünü paylaşabilirsiniz. Yani, bu işin ucunda para var,” diyordu. Bunlan diyerek, silâhlanıp askerî bir birliğe katılmayı, savaşmayı, çekici bir hale getiriyordu. Dolayısıyla bu, “vatan için silâh altma gelin” çağn-smdan çok daha etkili bir çağnydı. Belirli ölçülerde başanlı da oldu. Bu ilk yıllarda Çerkeş Ethem küçük çapta bir ordu kurmayı başardı.

Mustafa Kemal’in bu gelişme karşısında tavrı neydi? Yukanda, İttihatçılar karşısında belirli nedenlerle “çaresiz” olduğunu söy-

ledim. Elinin altında para ve kurulu bir ordu bulunmadan, silâhlı bir kurtuluş mücadelesine hazırlanan bir “komutan” olarak, burada da çaresizdi. Ethem bir başarı kazanınca (örneğin Alaşehir’de veya Anzavur karşısında) “tebrik” telgrafları çekiyordu. Ama onun zihnindeki “Kurtuluş Savaşı” resminin içinde Çerkeş Ethem ve “Kuvayı Seyyare” yoktu. Ancak geçici bir fenomen olarak yer alabilirdi.    .

Mustafa Kemal’in “siyaset yapma” nosyonunun yüzde yüz “legalist” olduğu herhalde iddia edilemez, çünkü doğrudan doğruya karışmamış olsa da, herhalde onun hiç haberi olmadan yapılamayacak “kural dışı” olaylar Kurtuluş Savaşı’mn çeşitli aşamalarında görülmüştür. Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra da hukukun zorlandığı durumlarda Mustafa Kemal’i görürüz (Serbest Fırka’nm kapatılması ya da o fırkadan belediye seçimi kazanmış kişinin istifaya zorlanması gibi dolaylı ve dolaysız baskı kurma örnekleri). Ancak, onun etkin olduğu yıllar boyunca (belki asıl ondan sonra) Türkiye’de siyasette nasıl bir kuralsızlığın, “Ben yaptım oldu,” havasının egemen olduğu düşünülürse, Mustafa Kemal’in hukuka, kurallara, meşruiyete uygun davranmak için en fazla çaba harcayan siyasî figür olduğunu teslim etmek gerekir.

“Milli Mücadele”ye kongreler yoluyla katılmak ve. her şeyden önce bir Millet Meçlisi’nin kurulması için çalışmak bu legiti-mist tavnn en belli başlı örneklerinden biridir. Birçok muhalifinin de yer aldığı bu Meclis’te sürekli birileriyle mücadele etmiş, ama Meclis’in meşruiyetine saygı çizgisinden ayrılmamıştır.

Savaşın hangi yöntemle yürütüleceği konusunda da aynı legiti-mist tavrını sürdürdü. Bu, doğal olarak, “düzenli ordu” demekti. Bütün “toplama/kurma” zorluklarına rağmen, “düzenli ordu”. Ethem’in ve varsa benzerlerinin silâhlı birlikleri henüz bu ordu kurulmamışken durumu geçici olarak karşılamaya yarayacak ayrıntılardan ibaretti. Oldukça değişik görüşlere sahip, dolayısıyla ciddi bir “çoğulcu” görünüm sunan Meclis’te Ethem’i, Ethem’in “Yeşil Ordu”sunu destekleyen milletvekilleri vardı. Ama Meclis’teki eşraf-mütegallibe çoğunluğunun da “düzenli ordu”dan yana olması, hayatın bir kuralı hükmünde bir şeydi. Ethem’in “alaturka gerilla”sı, kaçınılmaz olarak, günü gelince eşraf-mütegallibe ile, genel sınıfsal çerçevede olmayabilir, ama bireysel olarak çatışmaya girmeye mahkûmdu. Zaten Meclis’in kendisi, Çerkeş Ethem’le-rin önder olduğu bir mücadele tasarımı içinde yeri olmayan bir kurumdu.

Mustafa Kemal’in, mücadele yöntemi konusunda nihai kararını ve seçmesini acilen belli etmesi gerekiyordu. Sıcak çatışma günleri geldiği için, bu konu, ittihatçılara karşı politika gibi, ilerilere ertelenemezdi. Mustafa Kemal de beklemedi. Yunan ordusunun Anadolu içlerine doğru ilerlemeye başlamasına karşı Kuvayı Mil-liye’nin direnişi başarılı olmamıştı. Mustafa Kemal bundan yararlanmaya karar verdi.

Nutuk’ta Ethem taraftarlarının tavrına öfkesini fazla gizlemeden aktarır: “Garp Cephesi’nde, orduda ve halk arasmda ve hattâ Meclis’te, bu cereyan etrafında yapılan propaganda, o kadar kuvvetli ve müessir bir hale geldi ki, ‘Ordudan fayda yoktur, inhilâl etsin! Hepimiz Kuvai Milliye olalım!’ sözleri her tarafta kulakları doldurmaya başladı” (Atatürk, 1995; 484).

Başarılı olamayan Garp Cephesi Kumandanı Ali Fuat Paşa’yı buradan alıp yerine İnönü’yü getirme kararını çoktan vermiştir: “Efendiler, artık Ali Fuat Paşa’mn Garp Cephesi’ne kumanda ede-miyeceğine kani olmuştum. O günlerde Moskovaya da bir sefaret heyeti göndermek lüzumu karşısında bulunuyorduk. O halde, Fuat Paşa sefiri kebir olarak Moskovaya gidebilirdi” (Atatürk, 1995; 492). Böylece, Paşa’ya, Ankara’ya gelmesini “emreder”.

“Efendiler, 8 Teşrinisani 1336’da, Fuat Paşa, Ankara’ya geldi, istikbal için bizzat istasyonda bulunuyordum. Paşayı omzunda bir filinta olduğu halde Kuvayı Milliye kıyafetinde gördüm. Garp Cephesi kumandanını bu kıyafete rağbet ettiren fikir ve zihniyet cereyanının bütün Garp Cephesi üzerinde ne derece ileri bir tesir yapmış olduğunu anlamak için artık tereddüde mahal kalmamıştı... Aynı günün gecesi ismet ve Refet Paşaları davet ederek yeni vaziyet ve vazifelerini kararlaştırdık. Kendilerine verdiğim kat’i direktif: ‘süratle muntazam ordu ve büyük süvari kütlesi vücuda getirmekten’ ibaretti. Bu suretle 1336 senesi Teşrinisanisinin sekizinci günü ‘gaynmuntazam teşkilat fikrini ve siyasetini yıkmak karan’ fiil ve tatbik sahasına vazedilmiş oldu” (Atatürk, 1995; 492).

Mustafa Kemal’in bu bölümlerde kullandığı üslüp bu konuya ne kadar önem verdiğini de gösteriyor.

Bundan kısa bir süre sonra, Birinci İnönü Savaşı adıyla tarihe geçen olayda, Yunan ordusuna karşı bir “zafer” kazanmaktan çok, Çerkeş Ethem’in tasfiyesi “operasyonu” önemli olmuştur. Bu gelişmeleri yeterince kavrayamayan Ethem bu savaşın başında kendini Yunan ve Türk düzenli ordularının arasmda bulmuştur. Türk ordusunun davranışının “dostane” denecek bir hali yoktur. Ne olduğunu ancak o zaman anlayan Ethem Yunan ordusuna doğru geriler; askerlerini tercih yapmakta serbest bırakır, ama kendisi Yunan ordusuna teslim olur. İzmir’de bir kere Yunan taleplerine uyarak imzasıyla Türkiye toplumuna hitap eden bir bildiri yayımlanmasını kabul eder; sonra kardeşleri Reşit ve Tevfik’le Yunanistan’a gider. Daha sonra Suriye’ye geçer. 1938’de 150’liklere af çıktığında kardeşleri Türkiye’ye döner ama Ethem dönmez ve 1948’de Amman’da ölür.

Şimdi, “Milli Mücadele” tarihinin tamamen karanlık bir yanına gelelim. Bu konularda güvenilir bir kaynak bilmiyorum. Onun için bu aşağıdaki bölüm ister istemez “spekülatif’ bir mahiyette olacaktır.

■19,76’da bir kere Sovyetler Birliği’ne gitmiştim. Moskova’dan dönerken uçakta yan yana oturduğumuz benden epey yaşlı beyle tanışıp konuşmaya başladık. Adını duymuş olduğum tarihçi, Türkiye Kurtuluş Savaşı tarihinin uzmanı (Türkmen olduğunu hatırlıyorum) Şamsutdinov olduğunu öğrendim. Mustafa Suphi’nin öldürülmesi hakkında ne düşündüğümü sorarak bir sohbet başlattı. Bunun Karabekir’in üstünde kaldığını ama Karabekir’in böyle bir kararı kendi başına vermesini çok muhtemel görmediğimi söyledim. Bunun üstüne bir yerde okumadığım ve kimseden dinlemediğim bir şey anlattı.

Dünya Savaşı’nda tutsak düşmüş on bin kadar Türk askeri 1917’de, genellikle Kafkasya’da tutuluyormuş. Devrimden sonra Bolşevikler bu işi de ciddiye alıp her ulustan tutsaklara eğitim (yani propaganda) yapmışlar. Bakü Kongresi öncesinde bunlardan bir Kızıl Ordu oluşturulması ve Mustafa Suphi’nin bunların başında Anadolu’ya girmesi düşüncesi şekillenmiş (o tarihlerde Kılıç Ali altmış, yetmiş süvariyle Ankara’ya geldiğini ve şehirde bunlardan başka asker olmadığını anlatır). Gene o tarihlerde mahiyeti çok iyi bilinmeyen ve hakkında birçok yorum olan Yeşil Ordu kurulmuştur. Kızıl ve Yeşil Orduların birleştirilmesi de bu tasarının bir parçasıdır. Çerkeş Ethem’in Yeşil Ordu’yu benimsediği, ayrıca birliklerinden bazılarına “Bolşevik Taburları” dendiği de bilinmektedir. Ankara, Sovyet yönetimini, bu Kızıl Ordu tasarısında ısrarlı olmamaya ikna eder (Şamsutdinov’a göre). “Suphi yalnız gelsin, konuşalım; anlaşırsak askerleri de getirsin,” derler. Mustafa Suphi, karısı ve arkadaşları böyle gelir, ama Ankara’ya ulaşamadan, Yahya Kâhya’nm komplolarıyla Karadeniz’de öldürülürler. Bu olayla ilgili birkaç satıra Nihal Atsız’m 1964’te yazdığı bir yazıda da rastlanır: Nadir ve Yunus Nadi ile kavga ettiği bu yazıda. “Kafkasya’da, Enver Paşa’nm idaresinde Müslümanlardan mürekkep Yeşil Ordu adında bir kuvvet kurulup Anadolu’ya gelmesi için çalışılmış mıdır?” bu da, yazıya geçmemiş ve epey bulanık, gene de bir temeli olması gereken, böyle bir durumu işaret ediyor (Atsız, 1992; 516).

Cebesoy da Moskova Hatıralan’nda (Cebesoy, 1955; 100) “Rus-yadaki esirlerimizin mikdan on binden aşağı değildi,” der ama işin bu siyasî yanma hiç değinmez. 1921’de imzalanan “muahede”ye göre de “Umumi harpte esir düşen ve hâlâ Rusya’da bulunan Türk zabit ve askerlerinin sürade Türkiye’ye gönderilmesi” maddesinin bulunduğunu da söyler (Cebesoy, 1955; 147). Şamsutdinov’un anlattıkları doğru olsa da, bu zamana kadar koşullar değişmiş, bu askerlerin “tehlikeli” hali kalmamış olsa gerektir.

Mustafa Suphi ve arkadaşları Ankara yoluna düşüp öldürülmeden önce Suphi Mustafa Kemal’le de mektuplaşmıştı. Burada, Enver Paşa taraftan olmadığına dair teminat vermişti (gerçekten değildi ve onun Bakü Kongresi’ne gelmesinden memnun kalmamıştı. Ama Sovyetler de muhtemelen Mustafa Kemal’e karşı bir koz olarak Enver’in böyle boy göstermesini destekliyorlardı). Ahmet Ce-vat’m dediğine göre Mustafa Kemal de Suphi’ye “Türkiye’de her ne yapılmak isteniyorsa, önce kendisine bildirilmesini ve haber verilmeyen hiçbir teşebbüse girişilmemesini tavsiye ediyordu” (Tun-çay, 2009; 340-41).

Sovyet yönetiminin Türkiye’de bir “komünist devrim” beklentisi yoktu, çünkü varolan toplumsal yapıyla böyle bir şeyin mümkün olmadığını görüyorlardı. Ama Kurtuluş Savaşı’nı “emperyalizme karşı” (herhalde Britanya’nın Yunanistan’ı destekleyen politikasından ötürü) bir hareket olarak değerlendiriyor ve destekliyorlardı. Mustafa Suphi de konuştuğu Türklere böyle “devrimci” bir beklentinin olmadığını anlatıyordu. Ancak beklentinin olması, olmaması, Ankara’daki milliyetçiler için birinci derecede önemli değildi. Üzerlerinde bir Sovyet nüfuzu oluşması ya da herhangi bir iktidar paylaşımı ihtimaline iyi gözle bakmaları imkânsızdı.

Öte yandan, yardıma çok ciddi ihtiyaç vardı. Mustafa Suphi ile arkadaşlarının öldürülmesi gibi bir olayın bu yardıma engel olma ihtimali son derece güçlüydü. Bu çerçevede, ilk ağızda akla gelen, cinayetin milliyetçiler inisiyatifinde işlendiği kuşkusunu bir yana bırakıp Yahya Kâhya ihtimali üstünde durmak düşünülebilir mi? Yahya Kâhya, Ermeni kıyımında da rol oynamış bir İttihatçıydı. Sovyet rejiminin Ankara’ya desteği kesmesi, en çok, Anadolu’ya geçme fırsatı kollayan Enver’in işine gelirdi ve Enver Yahya’dan böyle bir hizmet talep edebilirdi.

Ama bu “polisiye” akıl yürütmelerle “spekülasyon” çerçevesinin dışına çıkamıyor, somut bir bilgiye erişemiyoruz. Suphi’nin ölümünden sonra iki yıl geçmeden, Yahya Kâhya da öldürülmüştür. Bu durum ise, Enver Paşa’dan epey farklı ihtimalleri akla getirmektedir. Karabekir, kendini sorumlu göstermek çabasında bir komplo olduğuna inanır ve bu işleri Topal Osman’ın düzenlediğini iddia eder. Bunun o tarihte anlamı “Ankara” demektir.

işin sonrasını bir de Carr’dan izleyelim. E.H. Carr bu olayın Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin Merkez Komitesi’nde enine boyuna tartışıldığını ve sonunda Türkiye’ye yardıma devam edilmesine karar verildiğini anlatır (Carr, 1953 [2004; 282-283]). Bunu, Sovyetler Birliği’nin ilk ciddi ilkesel sapması olarak değerlendirir. Bir yanda on beş, on altı yoldaşa karşı işlenmiş çirkin bir cinayet vardır, öbür yanda da devlet çıkarı olarak tanımlanan bir şey. Devlet çıkan ağır basmıştır. Daha sonra Stalin ve onu izleyen dönemlerde bunun bolca örneği vardır ama bu ilktir ve Lenin’in bulunduğu tartışmada vanlmış bir karardır.

Şimdi, Kızıl Ordu’nun ciddiyeti ne olursa olsun, şu gözden geçirdiğimiz olgular, Kurtuluş Savaşı’nm gerçeklikte izlemiş olduğu çizginin solunda bir başka yol izlemesinin de mümkün olduğunu gösteriyor. Buna, sol değil de “sol” demenin daha doğru olduğu kanısındayım. Kendim de bir sosyalist olarak, o kanaldan ilerleme olmamasını, Türkiye’nin iyi şansı olarak değerlendiriyorum. Çerkeş Ethem ve yanındaki dar çevrenin popülist “sol”culuğu çok kısa zamanda bir yanı baskı ve terör, öbür yanı da her türlü haksız kazanç (“corruption”) olan bir rejime dönüşmeye adaydı. Zaten daha başından böyle bir zeminin taşlarını döşüyordu.

Bunun Rusya’dan gelecek bir Kızıl Ordu ile “kombine” biçimi, ister istemez, ciddi bir Sovyet hegemonyasına yol açacaktı. Bu da, Bulgaristan ya da Romanya tarzı bir Sovyet uzantısının, onlardan yirmi yıl kadar daha önce burada kurulması anlamına gelirdi ki, sonuçta fiilen yaşanmış tarih olabilecek en iyi tarih olmasa da, Türkiye’nin pek çok sorunu bugün de devam ediyor olmakla birlikte, öyle bir duruma göre çok daha iyi bir noktada olduğumuz kanısındayım.

Resmî tarihimiz, Dünya Savaşı yenilgisinden sonra “emperyalizm” e karşı bir Kurtuluş Savaşı verdiğimizi, kazanarak savaştan çıktığımızı ve bağımsız Türkiye Cumhuriyeti devletini kurduğumuzu söylüyor. Bu konularda da aynı fikirde değilim. Bir kere, bu savaşta fiilen savaştığımız yalnızca Yunanistan var. Ona da “emperyalist” demek için oldukça ilginç bir “emperyalizm” tanımına ihtiyaç var. “Ulus-devlet” idealinin son derece keskin hissedildiği bir dönemdeyiz; Avrupa’nın doğusunu kaplayan iki çok-ulus-lu imparatorluk (Avusturya ve Osmanh) çöküyor, Rusya ise büyük bir ideoloji değişikliğiyle artık imparatorluk olmayacağını ilan ederek, Finlandiya ve üç Baltık devleti gibi ayrılan bazı birimler dışında, eski sınırlarını hâlâ büyük ölçüde koruyor. Bu ortamda self-determination ilkesiyle Wilson dünyaya, “yeni dünya düzeni”ne yol gösterme konumunda. Yeni sınırlar çiziliyor (çünkü yeni ulus-devletler var), eski sınırlar revizyona uğruyor. Böyle bir ortamda, Yunanistan, hem kendi “Megali ldea”sınm gösterdiği, hem de savaşa girmesi için İtilaf devlederinin önerdiği işleri yapmış olarak, “Küçük Asya”da “Elen” halkının yaşadığı yerleri sınırlan içine almak üzere harekete geçiyor. Britanya’nın bu girişime tam desteği var, çünkü Gladstone’un çizgisinden gelen ve Osmanh despotizminden nefret eden, nefretleri 1915 Ermeni Kıyımı’yla bilenmiş Liberaller işbaşında. Çağdaş Avrupa kültürünün ana kaynak-lanndan biri olan, Platon’dan Sophokles’e, Tales’ten Perikles’e, So-lon’dan Hipokrates’e değer üstüne değer yaratmış Yunan medeniyetine manevi borçlarını ödediklerini düşünerek, tam bir destek veriyorlar.

Ama bunu “emperyalizm” gibi kavramlarla açıklamak abestir. Britanya kendisi savaşmıyor. Yunanistan’a verdiği desteği, emperyalist kulübün öteki üyeleri olması gereken İtalya, Fransa ve Amerika onaylamıyor. Hattâ, Britanya içinde öteki parti de onaylamıyor.

Silâhlı hasmımız Yunanistan da bu yıllarda bizdekini aratmayacak bir iç çekişme ortamında. Kralcılar bir yanda, Venizelosçular bir yerde, ölümüne bir savaş sürüyor ve zaten bu arada birkaç darbe de gerçekleşiyor.

Bu ortamda Türk milliyetçi tarih yazarlarının “yedi düvele karşı” diye bir “Kurtuluş Savaşı” anlatmalarının tarihî olgularla bağdaşmasına imkân yok.

Ama bu boş övünmeler bir yana, olayın emperyalizmle bağını kurmak da pek mümkün değil. Öyle bir şey olsaydı, bu mücadele türü, kaçınılmaz olarak, mücadele ettiği emperyalizmin kendi içinde yarattığı mekanizmalarla da çatışmaya girerdi. Türk milliyetçiliği, daha Dünya Harbi’ne girmeden önce ülkede sermayenin konumunu yeniden düzenleme mücadelesine girmişti. Savaşı bu bakımdan bir avantaj haline getirmeye karar veren İttihatçılar bü fırsatı değerlendirerek 1915’i yaratmışlardı. Savaş sonrası Mübadele ve daha birçok olay bu sorunsalın parçalarıydı. Bunlar, “Varlık Vergisi” ya da “6-7 Eylül” kılığında daha da devam edecekti. Sözün kısası, Türk milliyetçilerinin sermaye ile sorunları yoktu. Ama sermayedarların çoğuyla vardı, çünkü bunlar Türk değildi ve milliyetçiler bu sermayeyi onlardan alıp Türklere vermeye kararlıydı.

Bunun adı “antiemperyalizm” değildir.

Çerkeş Ethem’in tutturduğu mücadele yöntemi, biçimsel olarak, “antiemperyalizm” adının içeriğine daha yakındır; çünkü burada savaş yalnız “yabancı" bir güce karşı değil onun “içerideki” müttefiki sayılan, kabul edilen smıf ve tabakalara karşı da verilmektedir. Çok örneği yoktur ama Çerkeş Ethem birtakım eşraf-mütegal-libeyi ortadan kaldırarak mallarını, paralarını ordusuna paylaştırmakta, ordusunu da bu yöntemle büyütmektedir. .Ama Ethem kadar bilgisiz, kültürsüz, aynca da kendi kişiliği üstünde denetimsiz birinin böyle bir yöntemi “çapulculuk”tan “sosyalizm”e getirmesi mümkün değildir. Onun için de bu “alternatifin daha baştan liste-dışı kalmasının ülkenin geleceği bakımından daha hayırlı olduğunu düşündüğümü söylüyorum. Gelgelelim, Mustafa Kemal’in seçtiği yöntem eşraf-mütegallibenin seçtiği yöntemdi. Bu-mm anti-emperyalizmle herhangi bir ilgisi yoktur. “Müdafaa-i Hukuk” admda görüldüğü gibi, Anadolu’nun mülk sahibi sınıflarının mülklerini yabana işgaline karşı koruma misyonunu yüklenmişti. Buna en fazla “antikolonyalizm” denebilir ki, asıl sermaye sınıfının Osmanh “yurttaşı” olduğu düşünülünce, bu da pek yerine o turmamaktadır.

Hareket Anadolu eşraf-mütegallibesini koruyan (ve zaten onun desteğiyle yürüyen) bir hareket olunca, bunun askerî örgütlenmesinin de “düzenli ordu” biçimini alması doğaldır. Burada “devlete karşı” bir devrimci hareket de söz konusu değildir. Örneğin, Osmanlı devletine karşı bir “Sırp bağımsızlık hareketi” gibi bir şey yoktur. Dağılan bir imparatorlukta, devletin kurucusu olan etnik öge, kurduğu devleti geri almaya çalışmaktadır. Bu da, çağın egemen eğilimi, “ulus-devlet” kurma çabalarının içinde bir başka örnektir.

Avusturya İmparatorluğu savaş sonrasında dağılırken, sözgelişi Macarlar Avusturya’nın bir kuzey bölgesinde, orada Macar-lar oturuyor diye hak iddia etse, Britanya Macarların bu talebini desteklese, Avusturya da bunu kabul etmeyip Macarlarla savaşsa, buna Avusturya’nın “antiemperyalist savaş”ı der miyiz? Dersek, epey “absürd” olacağımızın biraz daha kolay farkına varırız, diye düşünüyorum. Ama kendimizle ilgili iddialarda bulunurken “absürdite”yi fazla dikkate almıyoruz.

Çerkeş Ethem’in seçtiği yolu, Çerkeş Ethem’de olmayan bir ciddiyetle seçen, uygulayan toplumlar, zorlu bir savaştan geçebilirler, ama kolay kolay “militarist” olmazlar. Çünkü böyle bir “gayriniza-mî” askerlik pratiği ve alışkanlığından “militarizm”e gelmek neredeyse imkânsız denecek bir derecede zordur. Ama “ülkeyi tutsaklıktan kurtarmış” bir “düzenli ordu” ile “militarizm” yapmak, hiç de zor bir şey değildir.

Ama tabii öyle bir “ordu” kurmanın zorlukları büyüktür. Yapmak istediği şeyi çok açık seçik görebilen Mustafa Kemal (Ali Fuat Paşa’nm “filintasını” gördüğü gibi) kararını vermiş ve güçlükleri göze almıştı. “Düzenli ordu” için harekete geçilince, Sabahattin Selek’in kitabından öğrendiğimiz durumlar ortaya çıktı: Anadolu halkı yemden asker olmak, savaşmak istemiyordu. Selek, Anadolu İhtilâli’nde, şimdiye kadar kimsenin tekzip etmediği bazı sayılar verir. Toplam kayıp sayısı, gene hamaset edebiyatında olduğu gibi “vatanın her köşesini kanıyla sulamak” derecelerine varmış bir şey değildir. Hepsi 36.239’dur; bunun 22.543’ü “çeşitli hastalıklardan hastanede ölen”lerdir (Fransız Devrimi’nde ölenlerin altmış bine çıktığını görmüştük). Silâhla, çarpışarak ölenlerin 8.505’i savaşta, ama 2.838’i “Asker Alma Mıntıka”lannda hayatını kaybetmiş, yani askerden kaçmaya çalışırken vurmuş veya vurulmuştur. Bu sonuncusu, işin ne kadar zor olduğunu anlatmaya yeter (Selek, 1976; 110). Bütün bu kalemlerde, ölen subay sayısı, normal kabul edilen oranların üstüne çıkmaktadır.

Bu “alternatif’ üstünde bu kadar durmuşken, askerlik ve militarizm ideolojisiyle hiç ilgisi olmadığı halde, bir alternatif üstünde daha, birkaç paragrafla duralım.

¹

Zaten Temo onun sözünü etmiyor, öbür dört kişiyi sayıyor (Temo, 1987; 15).

İkinci Grup

1920’de çalışmaya başlayan Büyük Millet Meclisi daha sonraları pek benzeri görülmeyen, geniş bir fikirler yelpazesini temsil eden bir meclisti. Mebuslar arasında bazı “solcu”lar ve bazı “liberaf’ler de bulunuyordu. Az incelenmiş olan bu konuda en iyi kitabı Ahmet Demirel yazmıştır: Birinci Meclis’te Muhalefet: İkinci Grup, (Demirel, 1994).

Resmî Kemalist “devrim tarihi” bu İkinci Grup olayının fazlaca eşelenmesinden hoşlanmamaktadır, çünkü söz konusu muhalefet temelde liberal bir muhalefettir ve o sırada Meclis’te çıkmış tartışmalar Birinci Grup’un demokratik bir yaklaşımı olmadığını ortaya koymaktadır. Bu nedenle, Birinci Grup karşısındaki muhalefetin tümünü “hacı, hocalar, sarıklılar” diye “irtica” cephesine bağlamak Kemalizmin işine gelmektedir. Oysa bu sözlerle anılan bilileri de vardır ama onlar ikinci Grup’tan ayrıdır. Buna bakarak bu Meclis’te belli başlı üç grup olduğu söylenebilir.

ikinci Grup, örneğin, oldukça tutarlı bir biçimde “kuvvetler ayrılığı” ilkesini savunmuştur. Mustafa Kemal ve Birinci Grup bundan hiç hoşlanmamıştır. Mustafa Kemal, Montesqieu’nün ilkesini Rousseau’nun sanarak “... hakikaten bu adam mecnundur ve hal-i cinnetle bu eserini yazmıştır,” diye konuşabilmiştir (Demirel, 1994; 241). Ona göre “kuvvetler” ayrılmaz, birleştirilir, ikinci Grup önce yürütmenin keyfiliğini eleştirmiş, bakanların seçilmelerine itiraz etmiş, ama özellikle yasama organı olan Meclis üyele-ritıin yargı organı olan İstiklâl Mahkemeleri’ne tayin edilmelerine karşı çıkmıştır. Özetle, demokratik ilkeleri savunan bir muhalefet yapmıştır.

İkinci grubun en önde gelen temsilcisi Hüseyin Avni (Ulaş) Bey’di. Hüseyin Avni Erzurumluydu ve Erzurum Kongresi’nden itibaren Milli Mücadele süreci içinde yer almıştı. İlkin İstanbul’daki Meclis-i Mebusan’a gelmiş, ama işgal gerçekleşince Ankara’ya geçmişti. Grubun en bilgili ve tutarlı üyesi odur.

Bu “liberal”lerin bir kısmı muhafazakârdı. Örneğin Hilafet’in devam etmesinden yanaydılar. Ama “padişahçı” değillerdi ve Vah-deddin’den nefret ediyorlardı.

Savaşın sonunda bu meclis kapanıp yenisinin seçimi için çalışmalar başlarken Mustâfa Kemal kollarını sıvayarak İkinci Grup’tan kimsenin yeni Meclis’e seçilmemesini sağlamıştır.

Hüseyin Avni’den başka Mehmet Âkif, Nafiz Özalp, Mersinli Cemal Paşa, Rifat Çalıka, Ziya Hurşit, Selahattin Köseoğlu, Vasıf Karakol, Ali Şükrü gibi milletvekilleri de bu grup içinde yer alıyordu. Sayıları hiçbir zaman yetmişi geçmediği halde, ilkelerinde tutarlı oldukları için, etkili bir muhalefet yaptılar. Ali Şükrü, Meclis’in kapanmasına doğru; Topal Osman tarafından öldürüldü. Topal Osman kendisi de kuşatılıp öldürüldüğü için konuşup ne olduğunu anlatamadı ve bu olay bugün de bir sır olarak duruyor.

Bu bakımdan, çoğunluğu belirleyecek bir varlık gibi görünmüyorlar. Ne var ki, Milli Mücadele tarihinde ve Cumhuriyet’in erken yıllarında, Mustafa Kemal’e değişik zamanlarda muhalefet etmiş kişilerin bir araya gelemediği görülür. Örneğin Birinci Meclis’te ikinci Grup bu muhalefeti yaparken, İkinci Meclis’te Terakkiperver Fırkası ile muhalefete başlayacak kişiler Birinci Grup’u destekliyordu. Oysa ilke olarak onlar da üç aşağı beş yukarı aynı şeyleri savunuyorlardı. Birinci Meclis’teki bir avuç solcu da onlan destekledi. Nitekim 1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulunca ikinci Grup’ta yer alanlardan bazılan da o partiye geçtiler.

Birinci Grup’ta sayılanlann çoğu, Hamdullah Suphi, Refik Saydam, Cevat Abbas, Baha Pars, İhsan Eryavuz, Emin Sazak, Kılıç Ali, Mazhar Müfit, Mahmut Esat, Yunus Nadi, Ali Çetinkaya, Kâzım Özalp, Yusuf Kemal, Refik Koraltan, Fevzi Çakmak, Besim Atalay, Celâl Bayar, Refik Şevket, Rıza Nur gibi mebuslar aşın milliyetçi, birçoğu faşizme ve Mussolini’ye hayran kişilerdi. Müdafaa-i Hukuk’tan Cumhuriyet Halk Fırkası’na geçiş de bunu değiştirmedi. Bu kadrolar, Türkiye’de militarist ideolojinin yerleşmesini de gönülden destekleyen kişilerden oluşuyordu. Sürecin gidişi, onların Birinci olmasmı aşağı yukarı bir zorunluluk haline getiriyordu. Ama, zayıf da olsa, bir “liberal-muhafazakâr” alternatif vardı.

Tek parti yıllarında ordu

Savaşın bitimini izleyen yıllarda Mustafa Kemal direnişe birlikte başladığı silâh arkadaşlarından uzaklaştı, savaşa “sonradan katılanlar”a yaklaştı. Bu “önce/sonra katılma” konusu bu çevre içinde hep önemli olmuştur. İsmet tnönü ve Fevzi Çakmak bir süre durumu kolladıktan sonra Anadolu’ya geçme kararı verdikleri için hep eleştirilmişlerdir. Bu uzaklaşmanın görünür nedeni, Mustafa Kemal’in saltanatı ve hilafeti kaldırma kararlılığım ötekilerin uygun bulmamasıydı. Özellikle hilafet kurumunun korunmasından yanaydılar. Bunu muhtemelen dünya Müslümanları arasmda Türkiye’ye bir paye kazandırdığı için istiyorlardı.

Ama “görünür” nedenin arkasında, birbirlerini yakından tanıyan bu insanların, Mustafa Kemal’in “diktatoryal” eğilimlerinden duydukları kaygı yatıyordu. Cumhuriyet, kuşkularını doğrulamıştı. Hilafet de kaldırılınca, smırsız-denetimsiz bir “tek adam” sultasından korkuyorlardı. Padişahın gitmesini, halifenin kalmasını istiyorlardı. İçinde “hilafet” kurumunun saklandığı bir Cumhuri-yet’e oldukça kolay ikna edileceklerini sanıyorum.

Böyle bir şey mümkün olabilse, dış dünyadan çok, içeride reformların yapılmasını kolaylaştıracağı için önemli sonuçlan olurdu- Mustafa Kemal’in büyük amacı toplumu Batılılaştırmaksa, ülkede Osmanlı hanedanından daha Batılı bir aile yoktu. Abdülmecid Efendi muhtemelen ülkenin en başanlı ressamıydı. İçki içerdi vb. Ancak Mustafa Kemal’in “devrim”lerinin ne kadannı kabul edebilirdi? Öztürkçe girişimi gibi bir şeye kadanabilir miydi? Bunlar zor. Tabii en zoru, 600 yıllık bir hanedanın son temsilcisiyle bir as-ker-cumhurbaşkanı arasmda her an padak verebilecek “meşruiyet krizi”ydi. Dolayısıyla böyle bir güçbirliği imkânsız görünüyordu.

Kurtuluş Savaşı’ndan yönetimin başında çıkan bir triumvira oluşmuştu: Kemal-îsmet-Fevzi. Mustafa Kemal askerlik dışındaki konularla fazla ilgilenmeyen Fevzi Çakmak’ı yıllarca Genelkurmay Başkanlığı’nda tuttu. Abdülaziz’in. tahttan indirilmesinden başlayan bir dizi siyasî eylemi olmuştu ordunun; bunun tekrarlanmaması gerekiyordu. Çakmak da zapturaptı sağlamakla yükümlüydü ve bunu yaptı; ama orduyu tanksız, uçaksız, uçaksavarsız, arkaik bir yapı haline de getirdi.

Aslında, ordunun, subay kadrolarının en fazla saygı duyduğu kişiler zaten bu “triumvira”yı oluşturanlardı. Onun için ordudan “darbe” tarzında bir hareket gelmesi hiç muhtemel değildi. Bu karşılıklı ilişkiyi Yakup Kadri şöyle anlatır: “O zamana göre denilebilir ki, Mustafa Kemal Paşa ordudaki nüfuzuna dayanmasa, ne Meclis’e sözünü geçirmek, ne de Ankara’da yaşamak imkânı bulurdu” (Karaosmanoğlu, 1983; 50). Ama, tabii, Mustafa Kemal son derece tedbirli bir kişiydi; İkincisi, şu evrede mücadele ettiği kimseler de orduda prestiji olan paşalardı.

O aşamada, ordunun, subay kadrosunun, Cumhuriyet’e bağlanması önemli bir konuydu, çünkü Cumhuriyet yeniydi ve bu tarihlerde subay olanlar, genç de olsalar, padişaha ve halifeye sadakat yemini ederek buraya gelmişlerdi. Bugün de tartışılan İç Hizmet Talimatnamesi, “Ordu Dahilî Hizmet Kanunu” adı ile o zaman hazırlandı. Orduya, “Türk Cumhuriyeti’ni kollama ve koruma” görevi verildi; “Cumhuriyet’e sadakat” görev olarak tanımlandı. Sabahattin Selek’in söyleyişiyle, “Türk ordusu profesyonel ordu değil, bir rejim ordusu” oldu (Selek, 1976; 729). Recep Peker, 1935 Kongresi’nde, “Türkiye Cumhuriyeti bir parti devletidir,” demişti. O öyleyse, bu da böyle.

Ordu böylece “rejim” e bağlanırken, Kurtuluş Savaşı’ndan 1950’ye kadar Türkiye’yi taşıyan iki asker, Mustafa Kemal ve ismet İnönü, “militarist” değillerdi. Türkiye’nin genel kültüründe askerliğe ne kadar önemli ve ne kadar şerefli bir yer tanındığı malûmdur. Onlar da bu konuyu başka türlü görmüyorlardı. Ama bunun ötesine geçmeye, askeri ülke yönetiminin aslî parçası haline getirmeye hiç niyetleri yoktu. Rejim, nesnel olarak, her şeyden önce ordunun sırtında duruyor olabilirdi; ama onlar bunun geçici bir durum olmasını umuyor ve Türkiye Cumhuriyeti’ni “Batılı ülkeler” arasına bir an önce sokmaya çalışıyorlardı.

1930’larda Mussolini’den sonra Hitler de iktidara tırmanmayı başarmıştı. Bu iki adamın geçmişlerinde subaylık olmadığı halde, ikisi de kendilerine birer üniforma beğenmiş, çizmelerini giymiş, askerî jestler yapıyorlardı. Herhalde onlardan özenmiş olarak Stalin de bir üniformaya bürünmüştü. Orta ve Doğu Avrupa’da, Çekoslovakya’yı saymazsak, üniformadan geçilmiyordu. Ama askerden yetişmiş ve gerçekten ciddi askerî başarılar kazanmış Mustafa Kemal ile İsmet İnönü sivil kılıklarından şaşmıyorlardı. Bu “simge”ler önemlidir.

Atatürk’ün otuzlu yıllarda olanca ilgisi dil ve tarih alanlarına kaymıştı. Burada, Türk milliyetçiliğinin ayrılmaz parçası olan militarizmden, “askerî zaferlerle dolu geçmiş” yüceltmesinden, onları reddetmeksizin uzaklaşıp “medeniyet” üzerinde odaklanan bir “Türklük” inşa etmeye çalıştığı seziliyordu. Bu dil ve tarih çalışmaları, akademik bir gözle bakıldığında, trajikomiktir. Olmayan bir tarih icat etmenin çok fazla abartılı örnekleridir. O düzeyde söylenecek tek bir olumlu söz bulunamaz. Ama bu çabanın altında yatan “niyet”e bakıldığında, Türk tarihini askerlikten biraz olsun arındırmak ve bu Türk kavramını medeniyet kavramıyla özdeşlemek üzere (biraz “acıklı” da denebilir) bir özlem görülüyor. Böyle olduğu halde, bu uydurma tespit üzerinden gene bir ölçüsüz böbürlenmenin başladığını gözlemliyoruz: “Bütün” diller Türkçe-den, “bütün” medeniyetler Türklerden doğuyor vb.

Öte yandan, Çin’de Konfüçyüs’ün, Hindistan’da Buda’nm Türk olduğu iddia edilirken, Osmanlı tarihine bakıldığında, Kanunî’ye kadar, yani askerî fütuhatın devam ettiği süre boyunca OsmanlIların hâlâ iyi (ya da, “hâlâ Türk”) olduklarını, sonra bozulduklarını görüyoruz. Yani, öteki yönde bir “anlayış değişikliği” çabalan olsa da, bu temel anlayışın hâlâ yerli yerinde durduğu ve belirleyici olmakta devam ettiği anlaşılıyor.

Atatürk’ün bu çalışmalara coşkuyla ve umutla daldığını tahmin edebiliyoruz. Ama, çalışmalar ilerledikçe, alman sonuçları aynı naif coşkuyla inandırıcı buldu mu? Sanki o ilk heves geçmiş gibi bir hava var, ama böyle şeyler bilinemez ki...

İsmet İnönü böyle fantezilere hiç girmedi. Zaten cumhurbaşkanı olduktan kısa bir süre sonra dünya kendini yeni bir dünya savaşı badiresi içinde buldu. İnönü ise bin bir tedbir alıp oraya doğru sürüklenmekten kurtulmaya çalışıyordu.

Bu, Türkiye’nin tarafsızlığını ısrarla ve başarıyla sürdürdüğü Dünya Savaşı yıllarında ordu elbette ki son derece önemliydi. Bütün ekonomik yetersizliklere rağmen, kalabalık bir ordu silâh altında tutuluyordu. Ama bu yıllarda da özel bir “militarist” ajitas-yona rasdamıyoruz - hükümete muhalefet edenler dışında.

Otuzlu yılların hummalı dil-tarih çalışmaları çok ön planda görülür. Ama bu yıllarda ve daha sonraları ekonomi de sürekli tartışılan bir konu olmuştur. Otoriter Cumhuriyet, sosyalizme bir yakınlık duymamış, faşist ideolojiyle ya da faşist toplumsal düzenlemeyle alışverişi çok daha fazla olmuştur. Liberal ekonomi ile planlı (devletçi) ekonomi, Dünya Buhranı nedeniyle devletçiliğin altıncı ok olmasına dahi yol açmış ve bu da otuzlu yıllarda Kadro gibi bir derginin yayımlanmasına imkân hazırlamıştır. Sanayileşme ile köylü toplumu olarak kalma arasındaki gerilim bu yıllarda sürekli yaşanmıştır. Chester Projesi gibi olaylar bağlamında “yabancı sermaye” sorunu ele alınmış ve tartışılmıştır. Milliyetçilik, bütün bu tartışmalarda, en “tartışılmaz” veri olarak her şeyin merkezi olma konumunu korusa da, “modernleşme” başlığı altında ele alınması gerekli birçok konu bir biçimde işlenmiştir.

Çok partili rejime geçişe kadar ordu, kendi başına bir sorun olarak ortaya çıkmamış, toplum ve intelligentsia tarafından da öyle al-gılanmamıştır.

Savaş yılları

İsmet İnönü, Mustafa Kemal’le kıyaslandığında, daha temkinli ve ılımlı bir kişiliğe sahipti. Gerçekçiliği, hesaplılığı ağır basardı. Kurallara, genel ilkelere daha saygılıydı. Onun için, Atatürk’ün “tarih tezi” çalışmaları gibi ayağı yere basmayan projeleri reddedilmedi, geri alınmadı, ama bir şekilde durduruldu. Yönetimde “fevrilik” de aynı şekilde sona erdi.

Atatürk, çeşitli fikirlerinden ve tutkularından ötürü, bütün bu mücadele yoluna birlikte çıktığı birçok yakınıyla yolda ters düşmüş, yolunu ayırmıştı. İnönü, bu “Atatürk küskünleri”yle barışma yolunu seçti, onlara çalışma alanı açtı, ülkeyi terk edenleri geri çağırdı. Adnan ve Halide Edip Adıvar, Rauf Orbay, Memduh Şevket, Zeki Velidi Togan bu geri çağrılan ve yeni görev üstlenenler arasındadır. Kâzım Karabekir yurtiçindeki küskünlerin başında geliyordu; o da Meclis başkanı oldu. Atatürk’ün yakın çevresi (Kılıç Ali vb.) ise olayların merkezinden uzaklaştırıldı.

Kısmen bu gibi uygulamalarından ya da politikalarından ötürü İnönü’nün Atatürk'ü unutturmaya çalıştığı iddiaları ortaya atılmıştır. Resmini paradan, puldan sildiği söylenmiştir {oysa “şef rejimleri”nde hayatta olan “şef’in imgesinin yayılması rejimin bir zorunluğudur). Bunları yayanlar genellikle Atatürk’ün sağlığında kendilerine bir “nedimler saltanatı” kuranlar olduğu için, bu iddiaları da pek inandıncı değildir. Ama bugün dahi İnönü düşmanı Atatürkçüler vardır ve bunlardan bir kısmı “ebedi şef’in başlattığı “inkılap”lan “millî şef’in durdurduğu kanısındadır. Bu da, inandırıcı bir iddia değildir.

Yukarıda değinilen kişilik özellikleri dolayısıyla, İnönü’nün Atatürk kadar “karizmatik” olmadığı ve başka etkenlerin de sonucunda onun gibi “idolize” edilmediğini söyleyebiliriz. Atatürk her zaman tanrılaştırılmış, İnönü ise bunu yapanlara kendileri gibi normal insan katında biri olarak görünmüştür. Bir “eşit”in şefliğini kabul etmek de psikolojik bakımdan hep daha zor olmuştur.

İnönü Cumhurbaşkanlığı’na çıkar çıkmaz, Dünya Savaşı ortamına da girdi. Onun en büyük kaygısı bunun dışında durabilmeyi başarmaktı. Ama çevresinin onun bu kavgasını yeterince paylaştığı söylenemez. Türkiyeli intelligentsia’nm faşizan karakterinde değişen bir şey yoktu ve bu onları Hitler’e, Mussolini’ye ya da Japon Imparatorluğu’na yaklaştırıyordu, iki savaş arasının anti-li-beral tavırları Nazizmin hızlı zaferlerinden kuvvet almıştı; “Kemalist” diyebileceğimiz intelligentsia olayları bu gözle izlerken, bir de Cumhuriyet öncesinden başlayarak yetişmiş ırkçı-milliyet-çi kesim vardı. Nihal Atsız ile Reha Oğuz Türkkan’ın başını çektiği bu kesim müthiş bir “savaş çığırtkanlığı” yapmaktaydı. Türkiye hiç vakit kaybetmeden Almanya’nın yanında savaşa girmeli, bunun sonucunda hem komünizmin yıkılması hem de “esir Türklerin kurtulması” gibi iki yüce ideali gerçekleştirmeliydi. Ama bu “ideaf’lerden bağımsız olarak, savaş zaten iyi bir şeydi ve savaşana sağlık kazandırırdı. Bu kesim, savaş için zaptedilemez bir coşku gösteriyor ve ajitasyon yapıyordu. Genel Alman taraftarlığı halk arasında da yaygındı. Böyle bir atmosfer içinde İnönü, bazı somut politik eylemleri bir “Alman kayırması”nı işaret etse de, “tarafsız” bir yol tutturmaya çalışıyordu. Alman tehdidi daha yakm olduğu için o tarafa daha fazla taviz veriliyordu.

Çarpıcı bir olay, Romanya’dan gelen, Yahudilerle yüklü gemidir. Perişan halde geldi, üstündekilere karaya çıkış izni bir türlü verilmedi, orada battı, herkes öldü. Artık bilinen hikâye.

Selim Sarper, General Erkilet, davetle Alman mevzilerini gezmişler, hayranlıklarını dile getirmişlerdi. Erkilet zaten savaş lobisinin başındaydı. Ziyaretleri, savaş sonunda, Sovyetler’in Türkiye’den toprak istemesinin gerekçeleri arasına girmişti. Bu gibi olaylar çoktur.

İrkçılar coşkuyla savaşkan bir edebiyat yapıyorlardı, ama daha orta Kemalistler de Alman tarafgirliğinde onlardan aşağı kalmıyorlardı. Savaş boyunca Nadir Nadi’nin ve Cumhuriyet’in tavrı ünlüdür. Ülkede liberal cephenin kazanacağına inanan -ve böyle olmasını isteyen- çok az kişi vardı. Başta hükümet, çoğunluk pro-Nazi’ydi.

1944’te Mihver’in kazanamayacağı belli oldu. Olur olmaz da İnönü süregiden ırkçı hezeyanın üstüne gitme kararım verdi: Böylece, Atsız’lann, Türkkan’lann, Türkeş’lerin yakınması hâlâ devam eden tutuklanmaları girişimi başlatıldı; ama aradan biraz zaman geçince mahkûm olmadan sıyrılmaları da sağlandı.

Savaşın bitimine üç ay kala gibi komik kaçan bir zamanda Türkiye Mihver’e savaş dahi ilan etti. Bunlar, savaştan sonra kurulacak dünyada yer almak için yapılmış manevralardı. Özellikle altı yıldır dünyanın altını üstüne getiren Alman-ltalyan-Japon faşizminden sonra, demokrasinin baş değer olacağı bir dünyaya geçileceği anlaşılmıştı.

Bu noktada durup spekülatif bir konuya bakabiliriz: Savaşa girmemek doğru karar mıydı?

Girmeyen İnönü olduğuna göre, o cephe doğru olduğunu hep savundu. Öteki cephede işler karışık. Çünkü onlar Almanya’nın yanında savaşmayı önermişlerdi. Bunun ne sonuç vereceği de Sta-lingrad’da belli olmuştu. Türk ırkçıları dahi, Türkiye’nin Almanya yanında katılmasının, savaş sonucunu Mihver’den yana değiştireceğini iddia edemediler. Ama bir yandan savaşı ve toprak kazanmayı yüceltmek, bir yandan da İnönü’yü kötülemek zorunda oldukları için, büyük bir ikiyüzlülükle, “On iki Ada’yı almamızı engelledi,” gibi gerekçelerle bu tarafsızlık politikasını yermenin yolunu buldular. Oysa o adaları almak diye bir niyetimiz varsa, liberal cephede olmamız gerekiyordu. Yıllarca, İnönü’nün, savaşa girmemekle “milletin erkekliğini öldürdü”ğü teranesini de dinledik.

Almanya’ya karşı savaşa girmemekte, Türkiye, Avrupa’nın önemli bir yaşantı birliğinin dışında kaldı. Savaş ve Alman işgali, bugün, Danimarka ile Bulgaristan’ı, Hollanda ve Yugoslavya’yı birbirine bağlayan bir ortak yaşantıdır. Bu, Türkiye’de bilinmeyen bir duygudur. Tarafsızlık, eğer “faşizme karşı tarafsızlık” diye anlaşılacaksa, bu da pek şerefli bir siyasî seçim değildir.

Bunlara rağmen, savaşa girmeme kararının doğru bir karar olduğu kanısındayım. Almanya sonunda yenilse de, Türkiye’yi böyle bir karar vermekten pişman edecek güce sahipti ve yeni yeni kendine gelmeye başlayan Türkiye bunun sıkıntısını yıllarca ada-tamayabilirdi.

Kaldı ki, yukanda özetlediğim gibi, toplumun Mihver’e savaş açılmasını kavrayacak bir ideolojik hazırlığı yoktu.

Savaştan 1950'ye

Nazizmin çöküşü, demokratik değerlerin, sırf “reel-polidk” çıkar hesaplan açısından bakıldığında dahi, diktatörlük sistemlerinden daha dayanıklı, daha uzun soluklu olduğunu bir kere daha ka-nıdamıştı. Nazizmle birlikte imparatorluklar düzeni de göçüyordu. Hindistan çok uzun zaman mücadelesini verdiği bağımsızlığı, savaş sonrasında, kendi umduğundan da çabuk elde etti. Hindiçi-ni, bunu anlamamakta inat eden Fransızlan ellili yıllarda sepede-meyi başardı. Altmışlarda sıra Afrika’da bağımsızlığa geldi. Afrika’da yer kapmak için “tepişen” Avrupahlar, altmıştan sonra, “Afrika’dan kaçışma”yı başlattılar.

Birleşmiş Milleder hemen 1945’te kuruldu. 1945’e kadar Dum-barton Oaks’ta, bugün hâlâ çalışan uluslararası örgütlerin (IMF gibi) ve bu arada BMÖ’nün temel anlaşmalanna vanlmıştı. Andaş-mayı imzalayan ilk 51 ülke arasında Türkiye de vardı. Kurucular arasında bulunma onurunun bedelinin demokratikleşme olduğunu İnönü çok iyi anlıyor, bunu göze alıyordu.

Dolayısıyla Türkiye’de demokratikleşme yönünde atılmış önemli adımlann iç dinamiğin değil, dış dinamiğin eseri olduğu iddia edilmiştir. Aynı kanıda değilim; bu “iç/dış” aynmımn yerinde olduğundan da emin değilim. Böyle bir aynmm dünyaya ulus-dev-let mantığından bakma alışkanlığının bir sonucu olduğunu düşünüyorum. Şüphesiz kendini dünyadan izole etmeyi başkalanndan daha iyi “başaran” ülkeler var (izolasyon, her zaman, “diktatoryal” bir rejimin empoze ettiği bir şey); ama uluslararası çarkların gücüne uzun süre dayanmak da kolay değil. Birleşmiş Milletler’den söz ettik. Bu örgüte son katılan ülke İsviçre olabilir. Söylediğim şeyle çelişiyor gibi bu örnek, çünkü İsviçre “diktatoryal” falan değil. Ama zaten sebep biraz da bu: Böyle olduğu için, resmî bir düzeyde, “izole” kalabiliyor. İsviçre, AB üyesi de değil. Ama herhalde kendini Avrupalı olarak tanımayan bir İsviçreli yoktur.

Türkiye’nin o gün “demokrat ülkeler topluluğu”na katılma ehliyetine sahip olduğunu kanıtlamak için yapması gereken şeyler vardı. Bunlann başında, parlamentosunu “çok-partili” ve “serbest seçimli” bir sisteme uyarlamak geliyordu. İnönü bu karan verince, ortaya ne yaptığını bilen, ülke için çok önemli değişimlerin yolunu açan en az bir siyasî parti çıktı. Bunu kuranlar da zaten siyaset yapmayı “tek parti” içinde öğrenmişlerdi. 1946’daki “açık oy-gizli sayım”a dayanan komik seçimde değil ama yapılan ilk “seçim” adına lâyık seçimde toplum da kendine düşeni yerine getirerek iktidan değiştirdi. Bunlara bakınca, “demokrasiye hazırlıksız toplum” denebilecek bir manzara görmüyorum. Ama 1960’ta darbeye, üç kişinin idam edilmesine, Yassıda’ya vb. bakınca, “demokrasiye hazırlıksız” başka birileri olduğunu görüyorum. Onlar da zaten aynı terminolojide söylersek, bunun “iç dinamiği”ni tıkayanlar.

Türkiye 1946’nm komik seçiminde CHP’yi bir kere daha “seçmiş” oldu - seçmese bile, öyle yaptığı söylendi. Bu dört yılın bir “vakit kaybı” olduğu zaman zaman ileri sürülmüştür. Örneğin Şevket Süreyya savaş sonrasında fabrikalar için ucuz makine alma imkânlannın olduğunu ama hükümetin bunlan kullanmadığını anlatır. Genel kanı, CHP’nin topluma bir şey veremeyecek bir enerji kaybı yaşadığıdır. Bu, çok şey yapmış olmaktan ileri gelen bir yorgunluk hali olmasa gerek, çünkü özlemlerle kıyaslandığında, yapılmış çok bir şey görünmüyordu. Onun için, çok çalışma yorgunluğu değil de, istenen yere varamama bıkkınlığı üstüne konuşmak daha doğru olur. Aslında toplumun CHP’den bıktığını çok iyi biliyoruz; ama CHP de halkından bıkmış gibiydi. 1946 seçiminden sonra ilk hükümeti Recep Peker kurdu. 47-48 ve 4849 arası iki hükümette Haşan Saka, 49’da kurulan son hükümette ise Şemsettin Günaltay başbakandı. Zaten bu sıralama, CHP’in “radikalizmi”nin törpülenme sürecini özetler gibidir. Serbest seçime geçiş karan, CHP’ye, hemen “din karşısında yumuşama” gereğini düşündürür. Şemsettin Günaltay da bunun adamıdır. İlk İmam Hatipler ve ilk “ihtiyarî” din dersi onun bu hükümetinin icraatı arasındadır. Ama bunlar veya Pilavoğlu’nun kardeşinin adaylığı CHP’yi seçim kazanır hale getirmedi.

Bu son yılları da şöyle bir toparlayacak olursak, doğrudan militarizmle ilgili gibi görünmemekle birlikte Türkiye’de ordu görüşüne uygun olduğu için bu kategoriye girebilecek bir konu Varlık Vergisi’dir. İkinci Dünya Savaşı yıllarında, 1942’de, Şükrü Saraçoğlu başbakanken çıkan bu yasa savaş koşullannm masraflarını bahane olarak kullanıyor, ama azınlıkları hedef alıyor, bu yolla onlardan alınacak mal-mülk üstüne oturacak bir “millî burjuvazi” yaratmayı kolluyordu. 1915 gibi bu operasyon için de bir “savaş dönemi” seçilmişti. Türk milliyetçileri, bu yasayı savuna-gelmişler, tartışılmasından, faşizan karakterinden söz edilmesinden hoşlanmamışlardır. Şevket Süreyya gibi birinin bile, bu yasayı, “Biz cephede kanımızı akıtırken siz ticaret yapıp zengin oldunuz. Bu da onun vergisi,” diye Avram Galanti’ye karşı savunduğunu kendi kaleminden okuruz. Oysa o tarihlerde Türk ve Müslüman olmayana askerlik yaptırmayanlar, kendileri hakir gördükleri için ticareti onlara bırakanlar, gene bu Türk ve Müslüman kesimdi. ‘

Yeni kurulan ulus-devletler (ya da sosyalist olan toplumlar) her şeyden önce sanayileşme sorunuyla karşılaşırlar. Bunu yapmaya karar veren bir ülkenin izleyeceği yol, en genel özetiyle, kırsal kesimde, yani tanında elde edilen artığı sanayi için sermaye olarak kullanmaktadır. Bu da, tanm ürünlerinin fiyatlannı denetleyerek, kân orada düşük tutmayı gerektirir. Tek parti dönemi, Erken Cumhuriyet, bu yöntemi uygulayarak bir “ilk birikim” yaptı. Bu derece genelleyerek söylediğimizde, bunun Sovyetler Birli-ği’nde yapılandan fazla bir farkı yoktu. Sonuç özellikle kırsal nüfusun, bunlan yapan partiye tepki duymasıydı. Bu temel sorunlar her zaman toplumlann ideolojik sorunlanyla iç içe geçer; bilinen ideolojik kalıplar içinden dile getirilir. Halk Partisi, kaçınılmaz bir şeyi, ilk birikimi yapmıştı. Bunun semeresinden kendisi yararlanamadı. Musluklan açmak, semereden yararlanmak, Demokrat Par-ti’ye düştü. Bu olayın açıklaması da dinî eğitim olması, olmaması, Îmam-Hatip okullarının açılması/açılmaması değildi. Böyle şeyler işin garnitürüydü.

Tabii Demokrat Parti’nin tek şansı, “ilk birikim” denen “pis iş”i başkasının yapmasından ibaret değildi. Savaş enkazını temizlemek için Marshall Planı yapılmış, Türkiye de bundan yararlanacaklar arasına girmişti. Böylece 1950’de Demokrat Parti’nin iktidara gelmesiyle beklenmedik bir bolluk başladı.

Buna bir “haksızlık” gözüyle bakılabilir. Siyaset hayatında böyle “haksızlık”lara sık sık rastlarız.

CHP’nin nemrutluğa alışmış kadrolarının bolluğun erişilir bir imkân haline geldiği bu yeni dönemde de, bunu kendilerini halkın gözünde sevimli kılacak bir sermayeye dönüştürecekleri şüphelidir. Bunca yıl devam etmiş bir pratik, kendine uygun insan tipini de yaratır. Nitekim bunca yıl sonra, bunca toplumsal değişimden sonra, Ecevit gibi farklı önderler de gelip gitmesine rağmen, CHP otuz yıl öncekinden fazla elli yıl öncekine yaklaşmış olarak, bütün bürokratik abusluğuyla, uzaklığıyla duruyor. Bu, hâlâ temsilcisi olduğu toplumsal güçlerin topluma bakışını ve iktidarına, egemenliğine tasarruf ediş üslûbunu yansıtan bir duruş, bir tarz.

Kısa vade: 1950'den bugüne (çok partili parlamenter rejim)

14 Mayıs 1950’de ilk “nizamî” serbest seçim yapıldı. Bu seçimle CHP iktidardan düştü, Demokrat Parti hükümet kurdu.

Bu on yılın ampirik olayları artık bizim için çok önemli değil ve Demokrat Parti iktidarının özet değerlendirmesini yaparken, genel demokrasi sorunlarından çok militarizme ilişkin konuların öne çıkarılması daha fazla önem taşıyor. Bu iktidar değişikliği, Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren devam eden bir güçler dengesini değiştirmiş oldu. Cumhuriyetin kurucu ideolojisinde hükümet (siyasî parti) ve ordu birbirinden ayrı kurumlar değil, ülkeyi modernleştirecek gücün bir işbölümü gereği birbirinden ayrılmış iki organı gibiydi (buna, aynı mantık çerçevesinde, yargıyı da eklemek gerekiyor). Ama 1950 seçimi bu özdeşliği bozmuştu. Şimdi ordu, hükümete “kardeş” gözüyle bakamıyordu.

O dönemde değil ama sonraki yıllarda Türkiye’yi Kemalist gözle yorumlama kararında olanların 1950’yi “karşı-devrim” diye ad-landırmalannm gerekçesi budur, hükümet ile ordu arasındaki homojenliğin sona ermesidir. “Sona erdiren” etken, halkın oyudur. “Devrim yapan” irade, gücünü ordudan almıştı. Böylece kurulan yeni düzenle, halk, işlerin yürütülmesinde rol alan bir özne değil, “devrim”in dönüştürmesi hedeflenen başlıca nesne’ydi. Ama bu yeni, “seçinTli düzene geçiş, başta “nesne”yi “özne” haline getiriyordu. Bürokratik ideoloji henüz bu “terfi”nin sırasının geldiğine inanmamıştı. “Nesne” kendisi yeterince dönüşmüş ve “özne” olmayı hak etmiş değilken, dış konjonktür, önderi acele ettirmiş ve muhtemelen sonradan hep birlikte pişman olacağımız bir erken karar vermeye zorlamıştı. Bu bürokratik ideoloji, benim şu satırları yazdığım 2011 yılında da, bakışının genel karakterini değiştirmiş değildir. Dolayısıyla, halkın, kimin hükümet olacağına karar verecek merci durumuna getirilmesi, o perspektifte ancak bir “karşı-devrim” olarak anlamlandmlabilirdi - karşıt perspektifte “devrim” olduğu gibi.

Bunları art arda sıraladığımızda, Kemalist açıdan bakmanın, 1950’yi bir siyah-beyaz aynmı olarak görmeyi zorunlu hale getirdiği anlaşılıyor. Nitekim bu ilk dönemin 1960 darbesiyle -geçici-bir sona ermesi de böyle bir mantığın sonucudur. Oysa bütün bu tarihî süreci bir “kopma” değil, kendi içinde dönemeçleri olan bir süreklilik olarak okumak da mümkündür.

Türkiye ulus-devletinin 1908 ve 1923’te iki aşamada, kurulurken aldığı temel biçim, toplumsal güçlerin genel gelişme ve olgunlaşma düzeylerinin bir “indeks”i gibiydi. Klasik geçişleri (İngiltere, Fransa, Amerika) gerçekleştiren burjuvazinin yokluğunda, ordu öncülüğünde bürokrasi modernleşme iradesinin cisim-leştiği kerte olmuştu; amacıysa, olmayan bu sınıfı (buıjuvazi) yaratarak bu yokluğu gidermekti; yani, 1917’de Rusya’da benimsenen rota değildi buradaki değişime yön veren düşünce. Daha sonra Çin’de, Vietnam’da, Küba’da gözlemlenen türden bir seferberlik yoktu. Hedef, “kapitalist kalkmma”ydı. Olayın matrisleri böyle belirlenmişti. Bu matrisleri kabul ederek kuşbakışı baktığımızda, 1950, önceki bölümün sonunda belirttiğim gibi, CHP’nin “tek parti” koşullannda gerçekleştirdiği, yani CHP’ye özgü “devletçilik” yöntemine dayalı “ilk birikim”in, şimdi daha ileri bir “kapitalist birikim” dönemine geçiş için kullanımıydı. Buradan bakınca, “devrimsel” veya “karşı-devrimsel” bir kesinti’den çok, bir kesintisizlik görülüyor.

Şüphesiz bu gibi büyük akışları, dediğim o “kuşbakışı” perspektiften bakınca daha iyi görürüz. Ama akışın olaylarını kuşun uçtuğu değil, karıncanın durduğu yerden yaşıyor ve seyrediyorsak, sarsıntılar çok daha fazla hissedilir. İleriyi görme imkânları da daralır. Türkiye’nin bir önemli talihsizliği, süreci hep karıncanın durduğu yerden yaşayıp kuşun uçtuğu yükseltiye çok ender çıkabilmesidir. Bu da gidişi olması gerekenden daha zor ve zahmetli kılmıştır.

Bir yandan da, modernleşen Türkiye’yi, her zaman çok sakin olmayan sularda seyreden bir sefineye benzetirsek, teknenin içsel zaaflarını dikkate almak gerekiyor. Daha dirençli tekneleri sarsmayacak dalgalar burada hemen bir “batma”, “parçalanma” korkusuna yol açabiliyordu - hâlâ da açıyor.

Onun için burada sosyopolitik aktörlerin rotaları kesintili, geri dönüşlü; atılan adımlar genellikle epey sarsak oluyor; başlanan işler bitirilemiyor, ilginç işbölümü örüntüleri ortaya çıkabiliyor. Kimse gerçekten güçlü olmadığı için herkes kendini çok korkutucu göstermeye çalışıyor.

Örneğin Demokrat Parti, “CHP’nin bin bir güçlükle oluşturduğu ‘ilk birikim’i şimdi daha cömert bir düzene yatırabiliriz,” demiyor. “Halkın ümüğünü sıkan zorbalık düzenini yıkacağız,” türünden bir söylemle çıkıyor ortaya. Siyaset, hep, olabilecek en gergin dozajda yürütülüyor. Onun için şiddet hemen orada, kapının arkasında, sırasının gelmesini bekliyor.

Genel atmosferi böyle özetlemeye çalıştıktan sonra, bu atmosferde oluşan kalıplara geçeyim:

Kapitalizmin altyapısı ve üstyapısı

Atatürk’ün sağlığında İnönü ile Bayar “daha devletçi” ve “daha kapitalist” iki odak olarak algılanmaya başlamıştı. Bu yıllarda “sağ” veya “sol”, “buıjuva” veya “proleter”, “kapitalist” veya “sosyalist” gibi ayrımlar yapmak zordu. Egemen ideoloji bunları hep dışlamaya çalışan korporatizmdi. O yüzden, bir siyaset adamının durduğu yeri tanımlamak için “daha” kelimesi mutlaka gerekliydi: “daha az devletçi/daha çok devletçi” vb.

Ahmet Hamdi Başar ve Şevket Süreyya Aydemir, Emin Türk Eliçin’in Kemalist Devrim İdeolojisi'nde (Eliçin, 1970) çok parlak bir biçimde anlattığı gibi, dönemin “liberal”i ve “komünist”idir.

Ama ikisinin de birer ayağı varolan “devletçi” yapı üstünde durur. Ûbür ayaklarına kuvvet vererek biri bu sistemi “daha çok devletçi ve mümkünse sosyalist”, öbürü de “daha az devletçi ve mümkünse liberal” bir kılığa sokmaya çalışırlar (aynı zamanda yakın dostturlar).

Ahmet Hamdi de Demokrat Parti’nin kurucuları arasındadır. “Daha az devletçi” olduğu ve İş Bankası çerçevesinde çalıştığı için daha çok “özel teşebbüsçü” tanınan ve “daha devletçi” Kemalistler tarafından “aferist” yaftasıyla damgalanan Celâl Bayar, komünist “toprak reformu”na karşı çıkan Adnan Menderes (bu karşı çıkışı Cavit Oral, Emin Sazak gibi toprakta ağırlığı olan CHP milletvekillerini de bir araya getirmiş ve Demokrat Parti’nin çekirdeğini oluşturmuştu), Türkiye’de devletçiliğe (“sosyalizm”e) son vermek ve “liberal ekonomi”yi başlatmak üzere “devletin dümeni”ne el koydular. Ama, otuzların başında Halk Fırkası’yla Serbest Fırka’nm yabancı mülkiyetindeki demiryollarını “millîleştirmek” te olması gerekenin tersine tavırlar almaları gibi, Türkiye’nin çeşitli koşulları, DP’yi de siyasî-iktisadî ideoloji gereği olması gerekenden farklı tavır almaya itti. “Liberal” Demokrat Parti’nin Et-Balık Kurumu ve benzeri çeşitli devletçi İktisadî kurumlar kurması ve “Millî Korunma Kanunu”nu canlandırması ilginçtir.

Ama sonuç olarak DP’nin kantarı daha çok “kapitalist kalkınma/gelişme” tarafında dengelendi. Önemli bir değişim kırsal alanda gözlendi. Tarımda, traktör vb., hızlı bir makineleşme başladı. Bu, tarımsal gelirlerde artış sağladı. Çukurova’da pamuk ekimi gibi, sanayie ve dış pazara yönelik üretimde artış büyüdü. Birçok yerde “geçimlik köy ekonomisi”nden ulusal pazar için üretime geçildi. İtalya’da kısaca göz attığımız türden bir clientelism uygulaması, kırsal bölgelere, bu ekonomik canlanmanın yanında -ve onunla aynı yerden kaynaklanan- bir siyasî canlanma da getirdi. 27 Mayıs’ta lağvedilen “ocak/bucak teşkilâtlan” siyasetin en alt birimlere kadar inmesinin yolunu açtı. Muhtarlık olsun, milletvekilliği olsun, bilinen seçkinlerin tekelinden çıktı; adı sanı bilinmeyenler siyasette ve ekonomide önemli yerlere tırmanmaya başladı.

Tanmın mekanizasyonu el emeğine ihtiyacı azaltıyordu - tarıma açılan yeni topraklara rağmen. Ama bu şekilde kırda fazlalık haline gelmeye başlayan nüfus kentlere -tabii en başta Istanbul-doğru akmaya başlayınca, orada da yeni yeni mantar gibi biten irili ufaklı imalâthanelere, fabrikalara işçi olarak girme imkânını buldu. Kente göç, her zaman, kentte istihdamın ilerisindeydi. Böylece bu yeni kendi nüfusun önemli bir kısmı da “lümpen-proletarya” tanımına uygun bir hayat tarzı sürüyordu. Emek hâlâ çok ucuzdu. Yedek işçi ordusunun saflan kalabalıktı.

Yeni bir buıjuvazi de şekillenmeye başlamıştı. Bunlar, Anadolu kent ve kasabalannın bir ayağı tanmda olan eşraf ve mütegalli-be kesimlerinden ileri çıkan, sivrilenlerdi. Bu “yeni zengin”ler büyük kentlerde de tanınan bir kesim olunca, “Hacıağa” adıyla bilindiler. “Gazino”, onlann eğlendiği yer olarak, kültürel düzeyin yeni bir kurumu oldu. Yeni karayolu şebekeleri oluşmaya başladı ve bunlar ülkenin çeşitli noktalan arasında daha organik ilişkiler kurulmasına yol açtı.

Kısacası, Demokrat Parti iktidannm on yılı, Türkiye’de kapitalizmin altyapısının serpilmesine ciddi katkılarda bulundu. Bu on yılın sonuna doğru, Marshall Planı gibi dışandan akıtılan kaynak-lann azalması, başlangıçtaki ekonomik canlılığı biraz gölgeler gibi oldu; ellilerin sonunda, kahve, peynir gibi mallarda sıkıntılar çekildiği, kuyruklar oluştuğu evreler de yaşandı; ama muhalefetin çizdiği karanlık tablolar, “ekonomik katastrof” manzaralan abartılıydı, öyle şeyler olmadı.

Bu yıllar içinde Halk Partisi’nin genel muhalefet biçimi de ilginçtir ve onun da ülkenin genel gidişine olumlu sayılması gereken katkıları olmuştur. Demokrat Parti’nin getirdiği ekonomik canlanma, yapılan yollar, elektriğe, suya kavuşan köyler, baraj po-litikalan vb. ile CHP’nin inandmcı bir ekonomi eleştirisi yapması çok zorlaşmıştı. Bu durumda CHP muhalefetini daha politik konulara kaydırdı ve demokrasi eksikliğini eleştirmeye koyuldu.

Bu ilginç bir durumdu, çünkü anayasa aynı anayasaydı ve başka yasalarda da önemli farklılaşmalar yaşanmıyordu. Bu çerçevede bakınca CHP, bir bakıma, kendi kurduğu politik sistemi eleştiriyordu. Bunun en anlaşılır yanı, eksikleri en iyi kendi bildiği için, en iyi eleştiriyi de yapabilmesidir.

1920 gibi 1924 de kuvvetler ayrılığını reddeden bir “totaliter dünya görüşü”nün ürünü metinlerdir. Bu “dünya görüşü”, bu kitapta sözünü ettiğimiz asker! modernleşme örneklerinin üçünde de ufak tefek farklarla görülür. Bizim bütün anayasal düzenlerimizde yasama ile yürütme birbirine yakm olması gereken iki erk olarak görüldüğü için dönem boyunca bunu değiştirecek fazla talep olmamış, ama yürütmenin yargıyı etkileme imkânını azaltmak, CHP’nin belli başlı politikaları arasına girmiştir.

CHP iktidan döneminde konuşulmuş, düşünülmüş şeyler olmamakla birlikte, radyonun özerkliği ile üniversitenin özerkliği şimdi muhalefetteki CHP’nin diline doladığı önemli konulardı. Aynı şekilde “basın özgürlüğü”, “ispat hakkı” gibi genel ya da daha özgül konularda dinamik bir muhalefet sergilendi.

Halk Partisi’nin muhalefeti oldukça hırçındı ve Türkiye’de iyi bildiğimiz, “yapılan her şeyi kötüleme” mantığı üstüne kurulmuştu. Ama içinde, tutarlı bir “demokratik kurumlaşma talepleri” paketi barındınyordu. Böyle bir “paket”in varlığı, toplumsal bilinç düzeyinde eğitici bir rol oynadı, demokratik kurumlann tartışılmasını ve böylece iyi kötü tanınmasını sağladı. Aslında dönemi sona erdiren (askerî) güçlerin ideolojilerini de etkiledi. Hattâ aşın sayılacak bir “Anayasa” duyarlılığı, bir tür anayasa fetişizmi yarattığı bile söylenebilir: iyi, demokratik bir anayasanın bütün sorunları çözeceğine dair naif bir inanç...

Dolayısıyla bu yıllar boyunca bu iki partinin bir çeşit “işbölümü” yaptığım (farkında olmadan ve şiddetle kavga ederek) ileri sürmek mümkün: Demokrat Parti, sermaye ve sermayedar azlığının izlerinden kendini kurtaramamış, buıjuvazisi hâlâ serpilmekte olan bir kapitalizmin altyapısını kurmaya çalışırken, Halk Partisi de buıjuva-zisi güçlü ve yerine alışmış bir kapitalizmde olan, olması gereken, ama bu yapısal eksiklikler nedeniyle Türkiye’de olamayan “buıjuva-demokratik” kurumlann kurulmasını talep ediyordu.

Sınıfsal aktörler, sınıfsal tahtırevalliler

Demokrat Parti’nin on yıllık iktidan Türkiye’de bazı önemli dönüşümleri başlattı. Bir “toplumsal dönüşüm”ün varlığı, toplumun sınıfsal dengelerinde irili ufaklı değişiklikler getirir. Bunlar doğal olarak dönüşümün çapıyla orantılıdır. Söz konusu durumda, “çap” epey genişti.

Türkiye’de (ve burada söz konusu edilen öteki iki ülkede) mo-demizm hareketinin başını ordu çekmişti. Modemizm sürecinin kendisi “yukandan aşağıya” olduğu kadar, kitleden de kopuk olduğu için, bürokrasi her şeyin lokomotifiydi. Bu konumu çeşitli yasalarla teminat altma alınmış, sağlama bağlanmıştı. Bugün hâlâ “Devlet memuruna hakaret!” dendi mi, akan sular durmasa da durulur. Erken Cumhuriyet yıllan boyunca, bu kesim için “yüksek maaş” politikası uygulanmıştı. İyi bir geçim sağlayacak meslek yokluğu yaşanan bir ortamda “memuriyet” hem gelir getiriyor, hem de bir “iş güvencesi” veriyordu. Bir kere devlet memuru olmuş birinin yerinden oynatılması (“önemli” sayılan siyasî nedenler olmadıkça) sık rastlanan bir olay değildi.

Dolayısıyla o dönemlerin “tüketim yapan” toplumsal tabakası da bürokrasiydi. Avrupa’da çok yerde karşımıza çeşitli biçimlere girerek çıkan buıjuvazi-proletarya karşıtlığı ya da çelişkisi burada kendini fazla hissettirmez. Buna karşılık memur-esnaf çelişkisi oldukça keskin olagelmiştir. Esnaf bir “pahacılık” yaparak, iki, “çürük, kötü mal sokuşturarak”, memur tabakasını sömürür (özellikle “karikatür”de).

Ama bu “ilişki”nin “çelişki”ye dönüşmesi de anlattığım dönemde şekillenmeye başlayan, sonra da sürekli devam eden bir durumdur. Yirmilerde, otuzlarda, hattâ kırklarda, “ast-üst” ilişkisi kesin ve belirgindi. Esnafın “hilekârlığı” gene bir konu olabilirdi, ama kimin “efendi” olduğu belliydi. Cebinde para toman taşı-sa da esnaf esnaflığını bilir, “okumuş” memur karşısında “haddini” aşmazdı.

Ellilere kadar Anadolu’da memur kısmı, askerî ve sivil kanatla-nyla, hayatının bir kısmını “mahfel”de geçirirdi - genellikle uyku saatine yakm düşen vakitlerini. Kaymakam, mal müdürü, jandarma komutanı burada avukat, eczacı, doktor, dişçi ile karşılaşır, yer içer, sohbet eder, kâğıt oynardı. Onların arasına tek tük “eşraf ve mütegallibe” de kanşırdı. Ama bunlann da çoğu “tahsilli”, öyle değilse bile “görmüş geçirmiş”, “muamele bilir” adamlardı. Memurlar karşısında da saygıda kusur etmezlerdi.

Demokrat Parti’nin yeşerttiği “kapitalizm” ortamında ise “lokomotif’ işlevini artık başka güçlerin üstlenmesi gerekiyordu: girişimciler.

Bunlann çoğu nereden geldiği bilinmeyen, okuması yazması olmayan, berbat bir şiveyle konuşan, aynca genellikle aşın derecede muhafazakâr adamlardı. Gerçi hayatın bazı alanlannda bu muha-fazakârlıklan erozyona uğruyor, törpüleniyordu ama bazı alanlarda bayağı inatçı da olabiliyordu. Kaba saba, hırslı, bütün yontul-mamışlıklanna rağmen kendilerine güvenen, yan köylü, yan kentli, “Hacıağa” sıfatını hak eden bir zümre erbabı...

Bürokrasi eski merkezî önemini kaybediyordu, çünkü arabayı çeken atlann yuları artık bürokrasinin elinde değildi. Tabii kronik işsizlik çekilen bir toplumda, hele çok partili, dolayısıyla bireyin oyunun bir değer olduğu bir ortamda, herkesi hoş tutmak gerektiği için, “devlet görevi” de bir “istihdam yöntemi”ydi. Onun için yıllar boyu iktidara gelen her parti kendi seçmenlerini KIT’lere boca etti. Böylece yığınla “fuzulî” kadro icat edildi. Ama bütün bunlar olurken memur maaşlannı yüksek tutmak mümkün olamazdı.

“Bab-ı irtişa”, yani “rüşvet kapısı”, Osmanh bürokrasisinden başlayarak, hep açık durmuştu - kapı kapatmayı seven seçkin -bürokratların açık tutmayı tercih ettiği belki tek kapıydı. Ama maaşlar azaldıkça bu kapının önündeki yığılmanın artacağını tahmin edebiliriz. Özal’ın “işini bilen” memurunun böyle bir tarihî arka planı vardır.

Haldeki koşullann kötüye gitmesi normal olarak geçmiş zamanda olanlara özlem duyulmasına ya da geçmişin özlem duyulacak bir zaman olarak zihinde yeniden inşa edilmesine yol açar. Getıel olarak bürokrasi, özel olarak da asken bürokraside “Mustafa Kemal’in hayatta olduğu yıllar” ve aynca genel olarak “tek parti dönemi” böyle bir nostaljik değer kazandı.

Tabii aynı “manzume” içinde erken “irtica endişeleri” de dillen-dirilmeye başladı. “Yobaz” yeni jargonda başından beri vardı, ama şimdi “resmî iktidar”m da “yobaz”lan desteklediği varsayılıyordu.

İki “tarz-/ siyaset"

Bürokrasi cephesi ilkin 1908’de bir hükümet darbesi yaparak, 1923’te başarılı bir Bağımsızlık Savaşı sonucunda bir cumhuriyet ilan ederek iktidar olmuştu. Farklı başlangıç noktaları aradığımızda da, Abdülaziz’in tahttan indirilmesi gibi, “darbe” diye tanıdığımız yöntemin başka özgül kullanımlarını görüyoruz. Ama Demokrat Parti seçim kazanarak iktidar oldu. Bunlar oldukça farklı “metodolojiler”.

“Bürokratik yönetim”, kendi meşruiyetinin kaynağını “doğru fikirler”den alır - daha doğrusu, aldığını iddia eder. Siyasette, başta “Jakobenizm”, birçok şeyin kendini haklı gösterme, varlığım haklı çıkarma biçimi budur. Kaynak “fikir” olduğuna göre, bu anlayış “okuryazar” bir kesimin egemenliğinde olur ya da ona yol açar. Batı tarihinde, “doğru fikirler”in bir “çağ”a egemen olmasının en derli toplu örneği “Aydınlanma Çağı” olduğu için, böyle bir dönemin başlıca sloganlarının da “Aydmlanma”yla ilgili olması duruma uygun düşer. Türkiye’de modernleşme süreci boyunca en sık kullanılmış metaforlar da “aydınlık/karanlık” üstünden yürür (bir de “uyuma” ve “uyanma”). “Aydınlanma” ayrıca İlhan Sel-çuk’un da diline doladığı bir kavramdı ama örneğin Kant’ın bundan anladığı şeyin yanma konduğunda onunla bir benzerlik göstermiyordu. “En hakikî mürşit ilimdir,” sözüyle başlayan ve onunla da biten bir Aydınlanma’ydı İlhan Selçuk’unki. “llim”in ne olduğuna dair bile aydınlatıcı bir açıklaması yoktu.

Bu tip bir iktidann “otoriter” olmamasının imkânı yoktur. Çok büyük bir paradoks gibi görünmesine rağmen, son analizde, tersine çevrilmiş bir “teokrasi”dir - “seküler teokrasi” diyebiliriz. Allah’ın iradesini egemen kılmak yerine “doğru fikirler”in egemenliğini gerçekleştirme amacını güder. Kendi seyri içinde dindarlaşması da kaçınılmaz bir özelliğidir.

Halk Partisi yönetimi, yönettiği yıllar boyunca bu özellikleri taşıdı, bu davranışlan gösterdi.

Onun yerini alan Demokrat Parti, bu gibi seçkinci yönetimlerin en başta reddettiği “çoğunluk iradesi”ne dayanmıştı. Çoğunluğun istediği ve dediğinin olması demokrasinin birinci gereği olarak kabul edilir. Ama aynı zamanda tek kural mıdır? Hayır. Çoğunluğun “dediği” yanlış olabilir (yani “doğru fikirler”e aykın); ama aynı zamanda anti-demokratik de olabilir. Demokrasi çoğunluk iradesinin egemen kılınmasıyla ilgili bir rejim olduğu kadar, azınlık haklan-nın korunmasıyla ilgili olarak da aynı başanyı gösterebilmelidir. Ancak o zaman “demokrasi” adına lâyık olur.

Demokrat Parti ve o zamandan beri onun izinden giden partiler bu ikinci koşulu yerine getirmekte başanlı da olmadılar, istekli de. Siyaset terminolojisinde, “Çoğunluk böyle istiyor,” diyerek ortalığı haraca kesmenin de bir adı vardır: “plebisiter faşizm”, ille her uygulama öncesinde bir “plebisit” yapmanız gerekmiyor, bu sıfatı hak etmek için, çünkü çok zaman plebisit’i de yapmadan, yapmış gibi davranırsınız. Ama buna karşı fazla ses çıkmaz, çünkü plebisit yapılsa sonucun böyle olacağını herkes tahmin eder.

Atatürk’ün sağlığında “Türkçe ezan” uygulamasına geçilmişti. Laiklerin zihniyetine göre bu doğruydu, gerekliydi vb. Çünkü bu, sonuç olarak insanları namaza çağırmak demekti; adı Türkiye olan bir ülkede insanları Türkçe konuşarak çağırmak basit bir mantık gereğiydi. Ama “iman” ve “mantık” aynı terazinin iki kefesinde oturmak zorunda değiller. Bin yıldan fazla zamandır “Allahü ekber” sedasına alışmış, buna da bir kutsallık atfetmeye başlamış insanlar “Tann uludur,” denmesinden hoşlanmamışlardı.

Böyle bir durumda çoğunluğun rahatsız olduğu uygulamadan vazgeçilmesi (veya zaten hiç yapılmaması vb.) bence demokratikti. DP de bunu yaptı. Ama bir “plebisit” yapsa ve örneğin ramazanda herkese oruç tutma yükümlülüğü konmasını ya da ülkede içki üretimi ve tüketiminin tamamen yasaklanmasını oylamaya sunsa, büyük bir ihtimalle bunlar daha fazla oy alarak kabul edilirdi. Ama bunu yapmak, demokratik olmazdı. Gerçi DP bunları yapmadı; gene de, CHP’den, yapmış gibi muamele gördü.

DP böyle plebisitler yapmadı ama kendi işine gelen çeşitli konularda “çoğunluk desteği”ne güvenerek, demokrasinin ilkelerini çiğnedi. 6-7 Eylül olayı tam bir rezaletti. Ama oradan Bölükba-şı hep seçiliyor diye Kırşehir’in il statüsünden çıkarılması da rezaletti. 1957 seçimi ertesinde CHP muhalefetinin dozunu iyice yükseltince, ona daha da yüksek dozda bir asabiyetle cevap verme yolunun Vatan Cephesi politikası da, engel bir yasa olmamasına rağmen radyonun Demokrat Parti organı olarak kullanılması da, Meclis’te Tahkikat Komisyonu kurulması da (buna yasal engel gene olmadığı halde), demokrasi kültürü almış ve sindirmiş bir siyasî partinin yapacağı şeyler değildi.

Kısacası, DP iktidarı, herkese oy hakkını egemen kılarak, çoğunluk iradesini siyasete yansıtarak Türkiye’yi demokrasiye yaklaştırdı - ama bir yere kadar. Ondan ileriye geçmek, toplumun oraya geçmesine imkân tanımak, DP’nin de programında ya da ufkunda değildi. Kendine yönelen eleştiriyi serinkanlılıkla dinleyecek siyasî terbiyesi yoktu.

Dolayısıyla Türkiye 1923-60 arasında (öncesini şimdilik unutalım) iki seçkinci “siyaset tarzı” arasmda kaldı ve demokrasinin gerçekten işlemesi gerektiği gibi işlediği bir siyaset ortamıyla tanışamadı. Bu durum, günümüz için dahi geçerli. Demokrasi hakkında mutlaka çok daha fazla şey biliyoruz -ama hâlâ, “yüzmeyi karada öğrenme” aşamasını geride bırakmış değiliz- top-lumca.

Aslında bu iki “tarz-ı siyaset” bütün yakm tarihimizi kapsıyor. Sanki bütün bu somut yıllarda iki somut parti arasmda bir siyasî mücadele yaşanmadı: Bilenlerin yönettiği “bürokratik” ilke ile “plebisiter diktatörlük” ilkesi arasında bir mücadele yaşandı. Sanki bunca seçimde de, bir siyasî partiye değil, bir “tarz-ı siyaset”e oy verdik. Ama o “tarz” hiçbir zaman “demokrasi” olmadı. Taklidini aşıp kendisine varamadık.

Bu karşıtlığı gene siyaset terminolojisinin “popülizm/elitizm” İkilisinin çerçevesi içinde de anlamlandırabiliriz. Menderes, “Siz isteseniz hilafeti dahi geri getirebilirsiniz,” derken, hilafet kuru-mundan çok “kitlelerin sonsuz gücü” dalkavukluğu yapıyordu. Bir yandan da, “Odunu koysam seçtiririm,” gibi sözleriyle, popülizmin sınırlarım göstermiş oluyordu. Demek ki “sonsuz güçlü kitleler”, gidip “odun” seçecek bir kafasızlar yığınıydı aslında.

Bu popülist siyasî tavrın taşıyıcı imgesi son analizde bir “halk adamı” mesajı vermek zorundaydı. Sahip olduğu “halk dehası” kaynağı sayesinde “kül yutmaz” biri; hakkını yedirmeyen, ama herkesin hakkını da kollayan, “babacan” biri. Pratik zekâlı, sorunları çözerken biraz kural, ilke kırıp dökmekten çekinmeyen, ukala kuralcılığa verecek tavizi olmayan biri. Osman Kavuncu ve Osman Kibar gibi belediye başkanlan, Osman Kavrakoğlu gibi milletvekilleri bu prototipin çeşitli somut tezahürlerini yansıtırlar.

Oysa seçkinciliğin prototipi, “okumuş adam”dır, “aydın”dır. Tabii o da “millî” ve “milliyetçi” olmalıdır. Onun için bu muhalefet yıllarının değişik aşamalarında “profesör”ler, Turhan Fey-zioğlu, sonra Hüseyin Naili Kübalı, sonra Sıddık Sami Onar bu “kahraman” tipini temsil ettiler. Kahramanın “eylem”e geçmiş “versiyon”u, Atatürkçü üniversite öğrencisi idi. Tan Matbaası’m basarak ve makinelerini parçalayarak kariyerine başlamıştı. Altmıştan sonra da “kuyrukları tel’in mitingi”ne katılacaktı.

Popülizmin ana figürü, toplanan, kilolanan, semiren bir tipti (seveni açısından da, sevmeyeni açısından da); “elitizm”in simgesi gerektiği gibi bunun tersiydi: Kaybediyor, inceliyordu. 38’de “Ata’m elden gidiyor,” diye çığlık atmışken (dört/üç hece) şimdi “Vatan elden gidiyor,” demekteydi. Uyarıyordu.

Ama “popülizm”, her zaman, “elitizm” madalyonunun öbür yüzüdür. Ya da tersinden söyleyelim, bir şey değişmez. Popülist bir anda elitist olur, elitist anında popülist kesilir.

Her zaman aynı fikirde oldukları, görünürdeki farklılıkları aşmaya gerek kalmadan hemen birleşebildikleri ve aynı dili konuşabildikleri alan, anti-komünizmdi. Silâhlı Kuvveder de bu ortaklığın içindeydi.

Bu dönemin Silâhlı Kuvvetler açısından (ve en çok o açıdan) önemli bir olayı Kore Savaşı’na katılmamız ve oraya bir muharip tugay göndermemizdi. Uzun zamandır savaş görmemiş, ikinci Dünya Savaşı’m da dövüşe katılmadan geçirmiş Türk ordusu için bu önemli bir kendini sınama fırsatı yaratıyordu. Daha sonra adı sık sık duyulan bazı subaylar, örneğin Faruk Güventürk ilkin orada tanındı. Amerika, Türkiye’nin katılımını ve oradaki varlığını (Türkiye ABD’den sonra savaş birliği yollayan ikinci ülkedir) biraz abartılı olduğunu tahmin ettiğim bir dille hep övmüştür. Bir “askerî müttefik” olarak hoş tutması gerektiğini düşündüğü ve “hoş tutma”nm en etkili yolunun da bu olduğunu anladığı için. Bu savaşın, bizim son derece tek yanlı ve analitik dilden tamamen uzak anlatımlarımız dışında, nesnel ve eleştirel bir değerlendirmesini görmek ve okumak fırsatım olmadı. Gönderdiği asker sayısına göre en fazla kayıp vermiş olmanın başarılı bir askerlik olduğunu aklım fazla almıyor. Ama Türk ordusu hem bu savaşın olmasından, hem de kendisinin orada oynadığı rolden son derece mudu görünüyor. “Şehit” vermekten zaten hiç mutsuz olmadı.

Hükümet bu davranışı NATO’ya girmeyi garantilemek için yapmıştı. NATO adı, Pakt’m ilk planlanışında kimsenin Türkiye’yi akima getirmediğini ima eder gibi. Ama Soğuk Savaş kısa zamanda gündemin baş sırasına tırmanınca Türkiye, Yunanistan ve İtalya gibi “Kuzey Atlantik”le ilgisi olmayan ülkeler de üye oldu. Bu, Silâhlı Kuvvetler’in de en fazla istediği şeydi. CHP, kararı Mec-lis’ten geçirmediği için Menderes hükümetini hep eleştirmiştir (ve haklıdır). Ama Silâhlı Kuvvetlerin bu konuda eleştirisi olmadı.

27 Mayıs J 960

27 Mayıs olup bittikten sonra, olmasaydı ne olabileceği tartışılmıştır. DP 1950’de oyların %53.35’ini, 1954’te bunu da yükselterek %56.61’ini almıştı. Ekonomik canlanma yavaşlar ve siyaset kı- .

zışırken seçim bir yıl önceye alındı, DP’nin oranı bu sefer 47.70’e indi. Üç seçimde en düşük orandı bu. Dolayısıyla, 27 Mayıs hiç olmasa, DP’nin oyla iktidardan uzaklaştırılmasının mümkün olup olmadığıdır soru. Bütün bu spekülatif sorular gibi, tahminlerden öte cevabı olamaz. Ama evet, bir gerileme başlamıştı. Yaklaşık % 10 kayıptaydı.

. Bu da, “pekala beklenebilirdi” cevabını vermek için yeterli görünüyor. Ama Türkiye’de politika başından beri şiddete bulanmıştı ve bir sorunun çözümünü halkoyuna bırakmak “çaresizlik” gibi algılanıyordu. CHP, belki kendi başarı şansına inanamadığı için, muhalefeti sertleştirmeye devam etti. DP aynı şekilde cevap verdi. “Karakolda biter” deyimine uygun bir ortam yaratılmıştı. Çözüm bu iki partinin dışından bir yerden gelebilirdi ancak. CHP muhalefet üslûbunun amacı da buydu zaten: “Dışandan gelen” o güç, “kardeş kavgasına son vermek” gibi meşru bir gerekçeye dayana-bilmeliydi.    .

Demokrat Parti’ye karşı sesli ve eylemli muhalefet odağı olmak için en elverişli aday, “üniversite gençliği”ydi. Nisan 1960’ta İstanbul ve Ankara’da ilk öğrenci protesto eylemleri başladı. Bu bir aylık süre içinde Ankara’daki Harp Okulu öğrencilerinin yürüyüşü gibi olaylar bunun örgütlü karakterini gösteriyor ve kimin örgütlemesi olduğuna dair bir fikir veriyordu. 27 Mayıs’m erişebildiği kitlesellik yükseköğrenim gençliğiyle sınırlı kaldı, ama şüphesiz bu da önemi azımsanmayacak bir “kitlesellik”ti.

27 Mayıs müdahalesi “emir-komuta” dışında bir örgüdenmeyle gerçekleştiği için sonrakilerden farklıdır ve zaten onun bu karakterinden ötürü sonrakiler “hiyerarşik” biçim üzerinde anlaşmıştır. 27 Mayıs sabahı Alparslan Türkeş müdahale haberini verirken Millî Birlik Komitesi adına konuşuyordu. Ama bu komiteye girenler arasında sıkı bir örgütsel ya da ideolojik birlik yoktu. Bazılan, bazılarının, tamamen rastlantısal bir biçimde son anda oraya geldiğini bile anlatmıştır. Nitekim o yılın sonbahannda “14’ler” adıyla tarihe geçen grup MBK’dan tasfiye edilip yurtdışma sürüldü. Bunun gayriresmî açıklaması, bu gruptakilerin daha uzun süre iktidan sivillere geri vermekten yana olmamalanydı (ve muhtemelen doğru açıklama da buydu). Komitede kalanlann hepsi değişen derecelerde de olsa CHP’ye yakm kişilerdi (Tuğgeneral İrfan Baştuğ o günlerde öldü). Dönüşlerinde, 14’lerin bir kısmı Türkeş’le birlikte CKMP’ye katıldılar ve bir süre sonra bu partiyi ele geçirdiler, bugünkü MHP’ye gelen çizgiyi kurdular. Burada Türkeş’ten başka Dündar Taşer, Muzaffer Ûzdağ, Numan Esin, Ahmet Er, Rifat Baykal, Mustafa Kaplan, Fazıl Akkoyunlu ve Şefik Soyuyüce vardı, ama örneğin Numan Esin daha sonra bu çizgide siyaset yapmadı. Orhan Kabibay, İrfan Solmazer, Orhan Erkanlı ise Halk Partisi’ne girdiler. Muzaffer Karan 1965’te TİP’in çıkardığı 15 milletvekilinden biriydi ve kısa süre sonra partiden istifa etti.

Sonuç olarak, farklı siyasî görüşleri olan kişilerin bu darbede birleşebildiğini söylemek mümkün herhalde. Gene herhalde öncelikle İnönü “maceracı” sayılabileceklerin iktidar sürelerini uzatma özlemini çabuk kavrayıp bunun tedbirlerini aldı.

MBK’nın iki önemli işi vardı: İktidara el koyarken DP erkânını tutuklamış, kısa süre sonra bu iş için hazırlanan Yassıada’da toplamış ve yargılanmalarına başlamıştı. “Darbe mantığı” bu erkânın mahkûm edilmesini gerektiriyordur (edilemiyorsa, darbe niçin yapıldı?) - ama nasıl, ne ölçülerde?

İkinci konu da yeni bir anayasanın hazırlanması, bundan hemen sonra seçime gidilip iktidann sivillere teslim edilmesiydi.

Kurucu Meclis kuruldu. Hazırlanan Anayasa 9 Temmuz 1961’de referanduma sunuldu ve % 60.4 oranında kabul oyu aldı. 16-17 Eylül’de üç DP’li asıldı. 15 Ekim’de seçim yapıldı: En yüksek oram tutturan CHP idi (istendiği gibi); ama bu oran, Demokrat Parti’nin devamı olduğu iddiasıyla kurulan Adalet Partisi ile Yeni Türkiye Partisi’iıin birlikte tutturduğu oranın gerisinde kalıyordu. Milletvekilliği kazanan dördüncü parti de Bölükbaşı’nm Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi’ydi.    .

Seçimin ardından, şimdi Tabii Senatör olarak Meclis’e giren MBK üyeleri oldukça açık “kol bükme” manevralarıyla AP’nin cumhurbaşkanı adayı Ali Fuat Başgil’i adaylıktan vazgeçmeye “ikna” edip Cemal Gürsel’in cumhurbaşkanı seçilmesini sağladılar.

“27 Mayıs” faslını yukanda değindiğim üç noktayı açarak bitirmek istiyorum.

1. Yassıada Mahkemesi ve özellikle idamlann hâlâ geçmeyen acı sonuçlan oldu. Bir ülkenin başbakanı ile iki bakanını asmak ağır bir uygulamadır. Bunu rahat vicdanla yapmak, Menderes ve arka-daşlannın gerçekten karşı çıkılmaz biçimde suçlu ve sorumlu olmalarını gerektirirdi. Hukuk başka, halkın ruh hali başka; ama burada hukuk da aslında işlemedi. Verilmiş bir kararın mizanseni olmak üzere bir tuhaf (tamamen önyargılı) yargılama yapıldı; öte yandan, dört yıl önce halkın yansına yakın kesiminin seçerek onay verdiği insanlar iktidardan zorla indirilerek idam edilmiş oldu.

Bu olaylar zaten bir hayli sert cereyan eden Türkiye siyasetini iyice sertleştirdi. Siyasetin içine “kan davası” şmnga etti. “Yok etmek” üzere siyaset yapmayı yerleştirdi ve meşrulaştırdı. Nitekim izleyen yıllarda, “intikam” (karşılıklı) motivasyonu hep gündemde kaldı.

2. Anayasal düzen öncekinin tersine işleyen bir mantıkla yeniden kuruldu. 1920 ve 1924 Anayasalan, önceki bölümde anlatıldığı gibi, totaliter bir dünya görüşünün ürünüydü ve toplumu dönüştürmeye kararlı bir irade sahibine bunu gerçekleştirmek için gerekli bütün yetkileri veriyordu.

Ama iktidarın kimin elinde duracağının karan seçmen kitlesine kalınca, devlet seçkinleri hemen kuvvetler ayrılığı ilkesi olmadan düzgün bir demokrasi olamayacağını hatırladılar ve yeni anayasayı buna göre yazdılar. Şüphesiz bu iyiydi, doğru yolda atılmış bir adımdı. Ama kantann topuzunu kaçırdığını iddia edenler oldu; hâlâ da var.

Çünkü 27 Mayıs Anayasası’nm altında yatan düşünce 10 yıllık Demokrat Parti deneyiminin gözlemine dolaysız bir biçimde bağlıydı. Şöyle özetlenebilir: Bilgisiz köylü yığmlann kandmlarak oy verdiği kötü niyetli bir partinin kentli aydmlann hayat tarzına ve tabii “Atatürk ilke ve inkılaplanna” müdahalesine engel olacak bir anayasa.

Bu şekilde Meclis’in yanına Senato eklendi ve Senato yüksek okuryazarlık gereklerinin yanı sıra “Tabii” ve “Kontenjan” senatörleriyle takviye edildi. Yargıtay, Danıştay, bütün Yüksek Yargı hükümete karşı özerkleştirilirken Anayasa Mahkemesi de kuruldu.

12 Eylül’ün belirgin kurumu, parlamentoyu TSK denetimi altına alan MGK’nm çekirdeği de bu anayasada vardır.

14’ler henüz tasfiye olmadan Muzaffer Ûzdağ’m işgüzarlığı ile üniversitede 147’ler tasfiyesi gerçekleşmişti; ama yeni anayasal düzen üniversite ve TRT özerkliğini güçlendirecek tedbirlere de yer verdi.

Anayasa’mn yanı sıra çeşitli yasalar da (örneğin MBK’nm basını taltif eden “Basın Yasası”) yürürlüğe girdi. Hepsinin ortak sayılır özelliği yürütmeyi çeşitli cephelerden- kuşatma ve çok zaman uygulamalarını engelleme felsefesini içermeleriydi. Bu durum, genel olarak, Türkiye gibi sınırsız yetki kullanımına alışık bir toplumda -bir iktidar boşluğuna benzer bir durum yarattığı için- olumlu ve daha “demokratik” denecek sonuçlar verdi. “İktidara karşı” yapıldığı için en şiddetli muhalefeti de iktidardan -AP- gördü. Ama yetmişlerde törpülenmesine başlanacaktı. Bunu aynca ele alacağım.

3. Şimdi ordu içinde tetiklenen gelişmelere bakalım. MBK, iktidarı zamanında bırakmak istemedikleri için 14’leri uzaklaştırmıştı. Ama “muvazzaf’ subaylar arasında da 14’lerle aynı kafada olan çok kişi vardı. Geçmişte, ittihat ve Terakki zamanında olduğu gibi Ordu politikaya girmişti, kolay kolay çıkmaya da niyeti yoktu. 14’lerin tasfiyesinin ardından orduda Silâhlı Kuvvetler Birliği adında, demokratik dünyada bir benzeri olmayan, yasalara göre Türkiye’de de olmaması gereken bir örgütlenme oluştu. Hâlen silâh altında asker, her zaman, bir nedenle sivile ayrılmış askerden daha güçlüdür. SKB de, MBK’dan daha güçlü olabilirdi - İnönü di-renmeseydi. CHP-AP koalisyonunun işe başlamasından birkaç ay sonra, Talât Aydemir bazı arkadaşlanyla 22 Şubat’ta, Harp Okulu öğrencileriyle darbe girişiminde bulundu. Ordu da ikiye bölünmüştü. Ama hareket bastırıldı; Aydemir ve arkadaşlan emekli edildi. Bunlar TSK’yı ve SKB’yi yatıştırmadı. Aydemir Mayıs 1963’te yeniden harekete geçip gene tutturamaymca (bu sefer ölenler, yaralananlar da olmuştu), geniş bir yargdama başladı. Sonunda Talât Aydemir ile Fethi Gürcan idam edildi. Türkeş ve arkadaşlan da yargılandı ama beraat etti. Bütün Harp Okulu öğrencilerinin ilişiği kesildi. Yusuf Küpeli ya da Mahir Kaynak gibi farklı figürler bu öğrenciler arasındaydı.

Darbe yönünde aslında gayri ciddi girişimler böylece sona erdi ama TSK’nın iktidara el koyma iştahı kesilmedi. 27 Mayıs bir yandan darbe“ler” yolunu açmış, bir yandan da, “iktidan uzun süre elde tutma” ve bu zamanı gerekli reformlan yapmak için kullanma düşüncesini doğurmuştu. 21 Mayısçılarla o yargılama sırasında konuşabilen birine (başka bir davadan ötürü Harp Okulu’nda tutulan bir sivil) hareketin önderlerinden biri, profesörlere varolan bütün “izm”li iktisadi ve siyasî sistemlerden bir tane “iyi” sistem ısmarlayacaklarını söylemişti. Bu, ele geçirmek istedikleri iktidara ne kadar iyi hazırlandıklarının bir göstergesidir.

Sonuç olarak, 27 Mayıs, Türkiye’nin altmışlı yıllarını ve daha da sonrasını nasıl geçireceğinin ana çizgilerini belirlemişti.

“Eminsu” (Emekli İnkılap Subayları) adı altında beş binden fazla subay (bir kısmı en üst rütbelerden) emekli edildi, emeklilik maaşları da yükseltildi. Bunlann darbeyi onaylamayan, daha muhafazakâr, belki Demokrat Parti’ye yakm subaylar olduğu düşünülmüş, böylece aşağıdan gelecek daha genç (dolayısıyla daha radikal olduğu düşünülen) subaylara yol ve yer açılmıştı. Silâhlı Kuvvetler Birliği’ne bunlardan çok kişi girmiş olmalıdır. Ama “daha sol” diye bilinenler de tasfiye edildi.

27 Mayıs icraatının ve “yasama”smm bir örneği de OYAK diye bildiğimiz Ordu Yardımlaşma Kurumu’dur. 1 Mart 1961’de kurulan OYAK, özerklik ve ayncahkla donatılan bu kurum, ellili yıllarda TSK mensuplannın canını sıkan maddi sorunlara doyurucu cevaplar bulmuştur.

Altmışlı yıllar

Yeni anayasanın sağladığı göreli özgürlük Türkiye için her şeye rağmen önemliydi. O zamana kadar hemen hemen hiç bilinmeyen bir şeyin, “sol düşünce”nin önündeki engellerden bir kısmını kaldırdı. Ama yalnız onu değil. Dünyanın birçok önemli yazannı Türkiye’de gençler altmışlarda tanımaya başladı. Bugün Türkiye’nin sosyalizm tarihinde “68’li” diye tanıdığımız gençlerin de sosyalizmden önce ya da onunla aynı zamanda kendilerini yetiştirmek üzere eğitimlerinde edebiyatın önemli bir yeri olmuştur. Ancak onyı-lın sonuna yaklaşırken Marksist metinler ezici bir ağırlık kazandı. Bu arada, tabii, Nâzım Hikmet de yeniden yayımlandı ve yeniden keşfedildi. Marksist sol, intelligentsia üstünde ciddi bir hegemonya kurdu. Bilinmediği, tanınmadığı (çünkü yasak olduğu) yıllann acısını çıkarmak ister gibi, “moda”laştı, “hegemonik”leşti. Bu gibi durumlarda, her zaman görüldüğü gibi, ashnda bu işlerle, bu düşünce tarzıyla ilgisi olmayacaklar da bu tarafa hamle ettiler.

Siyaset dünyasında AP ile YTP’nin yarattığı kafa karışıklığı kısa zamanda geçmiş, mirasın vârisinin AP olduğu anlaşılmıştı. Kitle de böylece kime oy vermesi gerektiğim anladı ve 1965’te, Ragıp Gümüşpala’mn ölümünden sonra Sadettin Bilgiç gibi yıllardır tanınan bir siyaset adamını sollayıp kongre kazanan Süleyman Demirel önderliğinde AP’yi birinci parti durumuna geürdi. Bu seçimde “millî bakiye” sistemi TlP’in de on beş milletvekilliği kazanmasını sağladı. Tabii seçim yasası hemen değiştirildi.

Yön dergisinin birinci sayısı 20 Aralık 1961’de yayımlandı. Solun bütün renklerinden insanlar burada yazıyordu. Okur kitlesi de böyleydi.

TIP, 1961’de bir grup sendikacı tarafından kuruldu, ama bir varlık gösteremedi. Ertesi yıl kurucular aralarında bir anlaşmaya vardıktan sonra Mehmet Ali Aybar’la görüştüler ve onu genel başkanlığa davet ettiler. Aybar’m kabul etmesinden sonra katılanlar hızla çoğaldı ve TIP ülkenin hayatında boyunu aşan bir rol üsdendi.

Bu sıralarda Türk-lş de bir parti çalışmasına girmişti. “Çalışanlar Partisi” denecekti buna. Yön’le aşağı yukarı aynı kurucu kadroya sahip Sosyalist Kültür Demeği ve Yön, Seyfi Demirsoy’un, Nihat Erim’in adı geçen bu partiyi desteklediler ama TlP’in gelişmesi bu girişimi kesip attı. Bu olay, o tarihte de bir “Kemalist sol” girişimi olduğunu gösteriyor.

1964’te İzmir’de ilk Büyük Kongre toplandı. Hazırlanan, “Kapitalist Olmayan Yoldan Kalkınma ve Bağımsız Dış Politika”ya dayalı program burada kabul edildi. Kumcu sendikacıların şart koştuğu, bütün yönetim organlarında % 51 oranında “emekçi” seçilmesine ilişkin 53. maddeyi “uvriyerist” bularak eleştiren aydınlar ihraç edildi (Fethi Naci, Doğan Özgüden, Demir Özlü, Edip Canse-ver vb.). Zaman geçtikçe, adam ihraç etmek için daha ciddi gerekçeler de bulunacaktı.

1966 Kongresi (Malatya) “MDD sapması”nı getirdi. Bu neydi ve nasıl oldu?

Başlangıçta, eski TKP’den kalan sol, TlP’in gelişmesini umutla gözlüyor ve belli etmemeye çalışarak destek veriyordu. Ama bir süre sonra TIP hareketinin güçlenerek kendilerini büsbütün tasfiye edeceği izlenimine kapıldılar. Daha önceki dönemlerde Şefik Hüsnü ile Esat Adil durumunda olduğu gibi, TKP’liler meydanı boş bırakmamaya karar verdiler. O zaman ciddi bir “teorik ayrışma” nedeni bulmak gerekti. “Eski Tüfekçi” Mihri Belli düşüncelerini ortaya koyunca yeterli ayrılık zaten çıkıyordu. Türkiye hâlâ feodal ve emperyalizme bağımlı bir azgelişmiş ülkeydi. Burjuvazisi yoktu. Ancak “montaj” ve “ambalaj” yapmasını bilen bir “komprador buıjuvazi” yetiştirebilmişti. Siyaseti de geriydi. Bir “Filipin demokrasisi” vardı (temelde birbirinin eşi iki parti arasmda bir “kayıkçı kavgası”). Bu koşullarda, “tam bağımsız ve gerçekten demokratik” (yani anti-emperyalist ve anti-feodal) olmak üzere bir “demokratik devrim” yapmak için ilericilerle (“asker-sivil aydın zümre”) ve “millî buıjuvazi” ile ittifak yapmalıydı. Ancak bu temizlikten sonra “sosyalist devrim” düşünülebilirdi.

Militarizm çerçevesinde bizi en çok bu teori ilgilendirdiği için bunun anlaşılır bir özetini vermeye çalıştım. Bu teorinin anlaşılır “tercüme”si, solcu olmuş gençliğin “ilerici” subayların darbe yapma yolunu açmak üzere çalışmaları gerektiği anlamına geliyordu. Yön de zaten bu çizgiyi salık veriyor ve destekliyordu. Altmışların ikinci yarısı bu “sol cunta” tartışmasının egemenliğinde geçti. MDD anlayışı gençliğe sonsuz eylem fırsatı da tanıdığı için, gençlik TlP’ten hızla o kanada doğru savrulmuştu.

Adalet Partisi de sosyalizmin yayılmasından tedirgindi. Onun buna cevap verme biçimi bu dönemde her yerde kurulan Komünizmle Mücadele Demekleri’ni ve ilim Yayma Cemiyetleri’ni harekete geçirmekti. Yani, yayılmak isteyen komünizmi halk düzeyinde göğüslemek ve durdurmak! Bunlann ve başka faşizan ya da faşist güçlerin TlP’in yasal mitinglerine, sosyalizme saldırılannda şiddet dozu gittikçe artıyordu. Çeşitli öldürme olayları sosyalist militanlar arasmda silâh edinme eğilimlerini teşvik etti. Sosyalizmi de silâhlı bir mücadele çerçevesinde düşünenlerin sayısı çoğaldı.

Böyle bir ortamda yargı organlannın “devrimci gençliği” kayıran tutumlan ve anayasal ortamın yürütmeyi durduran yapısı, ilginç bir “güç dengesi” biçimi yaratıyordu. Örneğin silâhla oynayan iki devrimciden biri öbürünü (Hatay’dan Kuseyri) kazara öldürüyor, “Faşistler arkadaşımızı öldürdü,” diye propaganda yapılıyor, profesörler cüppelerini giyip cenaze yürüyüşüne katılıyor, hükümet telin ediliyordu. Hareket halindeki gücü gençlik sağlıyordu. Bürokrasi, büyük ölçüde, bu hareketliliğin sürekliliğini sağlamak üzere hareket ediyordu. Böylece, iki günde bir sokaklar “Ordu-Gençlik el ele/Milli Cephe’de” sloganıyla çınlıyordu. Strateji polisle çatışmak, askeri alkışlamaktı. “Atatürk” her işin içindeydi. Samsun’dan Ankara’ya yürüyüşler düzenleniyordu.

Şimdi olduğu gibi o zaman da bu iki “tarz-ı siyaset”in ayrı to-pos’lan vardı ve bunlar pek fazla kesişmiyordu. Belirli bir alanda, Dev-Genç ve benzeri hareketlilik etkili bir biçimde yürüyordu. Ama parlamenter demokrasi de, Dev-Genç’ten, Ankara yürüyüşlerinden vb. etkilenmeden, kendi yolunda gidiyordu.

1968 Türkiye’yi böyle bir kavga içinde buldu. Görünüşe bakılırsa etkiledi de. Ama bu, ancak “Hepsi öğrenci eylemi değil mi?” türünden bir yüzeysellikle bakanların söyleyebileceği bir şeydir. 1968 Batı Avrupa’da ve Doğu Avrupa’da gençliği “müesses nizam”la karşı karşıya getirdi. Batı’da gençliğin “müesses nizam” diye bildiği şeyin içinde Komünist veya Sosyal-demokrat Partiler de vardı. Sonuç olarak gençlik onlardan medet ummadı, “kendi Şey’ini yapmaya” çalıştı. Bunun ne olduğunu da o sırada pek bulamadı ama sonraki yıllar, ’68’in sarstığı yüzeyin gerisinden yeni bir feminizmden “alternatif hayat” biçimlerine kadar bir yığın yeniliği bulup çıkardı. Burada ise gençlik burada olmayanı aramaya başlayınca çeşitli “devlet sosyalizmi” biçimlerini, Stalin’i, Mao’yu, “demokratik merkeziyetçilik” gibi aslında çok bildik şeyleri farklı bir adla tanımış oldu. “Milliyetçi” değil de “antiemperyalist” olmanın daha şık ve havalı olduğunu öğrendiği gibi.

1969 seçimini AP oyların % 46.5’ini alarak kazandı. Bu, “sol”daki hareketlerin burada hiç etkisi olmadığını gösteriyordu ama 1965’teki % 52.9’dan buraya inmek, sağda bazı sıkıntıların başladığının işaretiydi.

Türkiye’de gençlik dünyadaki ’68’den fikren çok yararlanmasa da, etkili bir eylem biçimini kopya etti: üniversite işgalini.

İnsan zihni hep eski modeller üstünden çalışır: Tarihte bir kere olan bir daha olmaz, ama insan hep onun tekranna göre hazırlanır. Üniversite işgali iyi bir eylemdi, çünkü 27 Mayıs’ı hatırlatıyordu. İşgal edenlere karşı polis saldmr, onlar direnir, bu arada ölenler, yaralananlar da olursa (27 Mayıs’m Et-Balık Kurumu’nda kıyma makineleri yalanlannm benzerleri de olabilir) , bu yeni bir müdahale için kapı açabilir, ortam yaratabilirdi. Muhtemelen hükümet de bu akıl yürütmeyi akıl edebildiği için polisle yüklenmekten sonuna kadar kaçındı.

İşgali, 6. Filo’yu protesto eylemleri izledi. Özellikle Dev-Genç bütün Anadolu’da birçok gösteri düzenliyordu. Sembolik mahiyette küçük toprak işgalleri bile oldu, ama büyümedi. Kavel, Demir-Döküm grevleri işçi sınıfının da harekedenmeye başladığını gösteriyordu (1967’de DİSK kurulmuştu).

Zaten bütün bu gidişin dönüm noktası 15-16 Haziran 1970 işçi sınıfının iki güne yayılan protestosu oldu. Bu olay, herkesi, durduğu yeri bir kere daha gözden geçirmek zorunda bıraktı.

Devrimci gençler şaşırmıştı. Bu iki gün içinde, onlann bu yıllar boyunca erişemediği bir boyutta, çok etkili bir olay olmuştu, Oysa Türkiye’de bunu yapacak bir işçi sınıfı olmaması gerekiyordu -teoriye göre.

Sonuç biraz şaşırtıcı oldu. Bu olgunlaşmış proletaryayla tanışan gençlik kenderi onlara bırakıp kırlarda gerilla savaşıyla devrimi başlatmaya gitti. Ama giderayak, Carlos Marighella’nm anlattığı şekilde, birkaç “şehir gerillası” ömeği vermeyi de ihmal etmediler. Örnekle birlikte zayiat da verildi.

Ama bu işin bir de “cuntacılar” kanadı vardı. Aslında onlar da bu zamana kadar aynı Millî Demokratik Devrim stratejisi üstünden geliyorlardı. 15-16 Haziran onlan da şaşırttı ve tabii korkuttu. Darbe ortamı yaratmaya çalışırken sanki ipin ucu kaçmış, gençlerle birlikte işçisinden köylüsüne herkes kabul edilemez bir işlere girmişti. Aynca, yaz başından bahara kadarki kısa sürede, gençler de banka soyarak, rehin alarak, konsolos vurarak, işi başka bir yere taşımış oldular. Bu eylemleri darbeyi kolaylaştınyordu, ama yollar artık kesinlikle aynlmıştı.

12 Mart - yoksa 9 muydu?

Bu üç gün içinde ne oldu, ne değişti? Bunu herhalde hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz. Çünkü hikâyeyi içinden görüp yaşamış kimse -benim bildiğim kadar- hayatta değil. Görülen o ki kimse yazılı bir açıklama da bırakmamış. Onun için, epey kıt bir bilgi üzerinden bazı varsayımlar yapabiliriz ancak. .

İlk ağızda, şu konunun önemli olduğunu düşünüyorum: 27 Mayıs bir “ordu eylemi” değildi; bir grup görece düşük rütbeli subayın (sonradan MBK’nın çekirdeği olanlar -o aşamada Gürsel, Öz-dilek filan da- yok aralannda) eylemiydi - ama ordu bunu benimsedi. Sonra Aydemir’in iki girişimi yaşandı. Bu olaylar, TSK içinde, Latin Amerika gibi, erken uyanan albayın darbe yapmak üzere ortaya atıldığı bir çığır açılması korkusunu doğurdu. Yersiz bir korku değildi. Heveslileri çıkabilirdi, nitekim vardı. Ama böylece ordu büyük bir prestij kaybına uğrardı. Dolayısıyla, Gürler-Batur ittifakının altında kurulmuş mekanizma 9 Mart’ta müdahale etmek üzere harekete geçerken Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç olaya el koydu ve bir şey yapılacaksa bunun “emir-komuta zinciri” içinde yapılması gerektiğini bildirdi. Parlamentonun devam etmesi gibi durumlar muhtemelen bu sayede mümkün oldu. Yani tasarlanan müdahalenin radikalizmi törpülendi.

Olaydan geleceğe miras kalan, yani bir “örüntü kuran” özellik de bu oldu. Daha sonra 12 Eylül ve son 28 Şubat da “emir-komuta zinciri” ilkesine uyum gösteren eylemlerdir. 2000’lerin “Ayışığı”, “Sarıkız” vb. hiyerarşi dışı girişimleriyse gerçekleşmedi.

Bunun “militarizm” çizgisini bozduğunu değil, devam ettirdiğini düşünüyorum. Çünkü “militarizm”in de kendine göre, kendi içinde bir “meratip meşruiyeti” olması gerekir.

9 Mart’ın olamamasına hayıflanan Kemalistlerin ve özellikle “sosyalistlerin de çok yanıldığı kanısındayım. Öyle olsa, sonunda kendilerinin hayatta kalması dahi şüpheye düşebilirdi.

Gelelim, “12 Mart” dendiğinde herkesin daha çabuk hatırladığı konular dizisine: O tarihe kadar görülmemiş tutuklamalar, faşizan uygulamalar, yoğun işkence ve bütün bunlann Silâhlı Kuvvetlerle doğrudan ilişkisi. -Bunlar, Türkiye’de insanlann alışık olduğu, “askerden beklediği” şeyler değildi, onun için yaygın bir şok yarattı. Herhalde şokun büyüğü, “sol Kemalist” bir girişime hazır-lananlara düşmüştü.

27 Mayıs bir hükümete, dolayısıyla bir seçkinler grubuna yönelik bir girişimdi. 12 Mart ise toplumun seçkinlerinin alttan gelen, gelmeye başlayan bir hareketi bastırmasının örneği oldu. Muhtıradan sonra komünist şehir gerillası eylemlerinin sürmesi, cuntanın da her türlü sola karşı daha sert tavır almasına yol açtı. Tarih boyunca ilk kez, Doğu’da Kürt isyanı bastırmanın ötesinde, Cumhuriyet ordusunun halk üzerinde baskı kurmasının örneği yaşandı. Birçok şey ilk olarak gündeme geldi: “Kontrgerilla”, örneğin. Bu yaygınlıkta işkence ilk olarak görülüyordu. Bu sayıda insanın sıkıyönetim mahkemelerinde yargılanması da görülmemişti.

12 Mart’ın iİk hükümeti bir açıdan bakıldığında ilginçtir. Buna “Beyin Kabinesi” denmişti. Çoğu etkin polidka içinde bulunmamış, mesleğinde tanınan kişiler, Nihat Erim’in bu kabinesinde bir araya getirilmişti. Atilla Karaosmanoğlu ekonomiyi kurtarması beklenen kişiydi. Dışişlerine Osman Olcay getirilmişti. Özer Der-bil, Hamdi Ömeroğlu, Haluk Arık, Şinasi Orel, Sait Naci Ergin, Ayhan Çilingiroğlu, Atilla Sav, Türkân Akyol, Selâhattin Babüroğlu, Talât Halman, Selahattin İnal ve Cevdet Aykan da parlamento dışından bakanlığa tayin edilmişti. Bir “Tabii Senatör” (Mehmet Öz-güneş) Diyanet’ten sorumlu devlet bakanı olmuştu. Birkaç milletvekili de Meclis’teki partiler temsil edilsin diye bakanlığa getirilmişti: Cahit Karakaş, Doğan Kitaplı, İsmail Arar vb. Emekli Kemalist subaylardan Sadi Koçaş başbakan yardımcısıydı ve okuma-yaz-ması olmayanlara oy hakkı tanınmaması gerektiği gibi “radikal” fikirleri vardı.

27 Mayıs ertesinde, ülkenin her şeyden önce iyi bir anayasaya sahip olması gerektiği düşünülüyordu. Bunu en iyi bir Kurucu Meclis’in yapabileceğine karar verilmiş ve böyle bir meclis kurulmuştu. On yıl sonra, “memleketi kurtarma” misyonu sayıca daha küçük bir kurula, her biri işinin ehli uzman olan bir “beyin kabinesi”ne teslim ediliyordu. Bunlar, kirli politikaya karışmamış dâhi “teknokratlar”dı. 12 Eylül’de ise ortaya beş kişilik bir konsey çıkacak, anayasa yapmakla yükümlü olanlar onlann “Danışma Meclisi” olacaktı. Zaman geçtikçe askerlerin sivillere güveninin azaldığı anlaşılıyordu.

Öte yandan, bu “uzman” siviller de, 12 Mart’ın siyaset tarzından hoşlanmadılar, işkence söylentilerinin ayyuka çıktığı bir zamanda I. Erim hükümetinin on bir bakanı istifa edince hükümet düşmüş oldu. Bundan sonrakiler böyle “beyin kabinesi” türünden cafcaflı adlar almadılar. Sıradan cunta hükümetleri olarak sıradan işlerini devam ettirdiler.

Bir başka önemli olay da CHP’de Genel Sekreter olan Bülent Ecevit’in askerî yönetimle herhangi bir işbirliğini reddederek bu görevini bırakmasıydı. İnönü, Erim hükümetine partisinden bakan vermeye razıydı. Ecevit buna karşı çıkınca İnönü ile yollan ay-nldı. 1972’de bu sorunu çözmek üzere toplanan Olağanüstü Ku-rultay’da Ecevit güvenoyu alınca istifa sırası İnönü’ye geldi. Onunla birlikte mühafazakâr CHP’liler, Kemal Satır vb. de aynlıp başka parti kurdular.

Bu, çok önemli bir olaydı. CHP böylece yalnız İnönü gibi ilk kuruluştan beri partide bulunmuş, “millî şef’ diye adlandırılmış bir tarihî kişilikle değil, her zaman iç içe olduğu ve sivil sözcülüğünü yaptığı TSK’dan da yollarım ayırmış oluyordu. Bununla, CHP ilk olarak, gerçekten sol bir parti olabilmenin eşiğine kadar geldi. Ama eşikten içeriye geçtiğim söyleyemeyiz. Geçemeyi-şinde -gelişinde olduğu gibi- şüphesiz yeni Genel Başkan Bülent Ecevit’in payı vardı. Ecevit bir “cuntacı” değildi, olmadığını göstermişti. Ama Ecevit, bir sosyal demokrat olmasına imkân bırakmayacak ölçüde milliyetçiydi. Solculuğu, CHP’nin altı okundaki “Halkçılık”tan fazla ileriye gitmiyordu.

Genel başkanlık, mevki olarak da önemli ve belirleyici olmakla birlikte “eşikten içeri” girememeyi yalnız Ecevit’in siyasî tercihlerine bağlayarak açıklamak doğru olmaz. Bir bütün olarak da parti böyle bir yönde ilerlemeye hazır değildi. Bunun için kimsenin Ecevit’e karşı çıkacağı olmazdı, çünkü sosyal demokrasi ile milliyetçilik ve Atatürkçülüğün aslında aynı şey olduğu bu parti üyelerinin içtenlikli inancıydı, Yani, “sol” olmayı, mücadeleyle reddetmez, ama oldukları gibi durarak bunu engellerlerdi. Nitekim, kimse “sosyal demokrasi”yi reddetmedi. Ecevit daha sonra kurduğu partiye de “Demokratik Sol” adını verdi. O, “sol” olduğuna içtenlikle inanıyordu.

Sol olmadı, ama Ecevit, askerle işbirliğini reddederek, yapılacak ilk seçimin “galibi” olmayı garantiledi.

Yetmişli yıllar

12 Mart döneminin cumhurbaşkanı seçimiyle sona erdiği söylenebilir.

9 Mart’ı önleyenin Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç olduğu sık sık söylenmiştir ve herhalde doğrudur. Ertesi yıl, 1972 Ağustos’unda Tağmaç emekliye ayrıldı ve Faruk Gürler onun yerini aldı. 12 Mart’m öncesinden beri bir “Gürler-Batur cuntası”nın sözü ediliyordu. Gene bu dönemde onlara yakm görünmeyen Denizci Komutan Eyiceoğlu’nun yerine de yakm görünen Kemal Kayacan geçmişti. 1973’te Cumhurbaşkanı Sunay Faruk Gürler’i, kontenjan senatörlüğüne getirdi. Bunun anlamı açıktı: Gürler, Sunay’dan yakında boşalacak cumhurbaşkanlığına hazırlanıyordu. Burada gene Ecevit, bu sefer Demirel’le anlaşarak, bu girişime direndi. Meclis Faruk Gürler’i seçmedi. Gene bir

kontenjan senatörü olan emekli oramiral Fahri Korutürk’ü seçti. Bunun, 12 Mart’ı fiilen bitiren olay olduğu söylenebilir. 14 Ekim 1973’te genel seçime gidildi ve Ecevit’in CHP’si birinci parti oldu. Çoğunluğu elde edemediği için Milli Selâmet Partisi ile koalisyon kurdu. Necmettin Erbakan’ın başında olduğu Millî Selâmet Partisi seçimde oyların % 11.8’ini kazanarak 48 milletvekili çıkarmıştı.    .

Ecevit’in başlıca kaygılarından biri 12 Mart yarım-darbesinin yarattığı terör havasını silmek ve bir genel af çıkararak iç barışı yeniden kurmaktı. Seçimden ikinci parti olarak çıkan Süleyman Demirel, bu yenilgisini kısmen sağın dağılmasından biliyordu. Selâ-met’ten başka Bozbeyli’nin Bayar ve bazı eski Demokratlardan da destek alan Demokratik Parti’si yüksek oy alarak AP’yi zayıflatmıştı. “Komünistlere af çıkarılmaz” sloganı Demirel’in bu sağı yeniden AP çatısı altma çekmesini sağlayabilirdi. Demirel statejisi-ni bunun üstüne kurdu ve affa karşı yoğun bir kampanya başlattı. Meclis’te af kanununun oylanması sırasında MSP’nin milliyetçi kanadım parçalamayı başardı. .

12 Mart’m “yaralarını sarmak” o dönemin “devlet politikası” haline geldiği için Anayasa Mahkemesi Meclis’ten gelen kanunu “şekil”den bozdu ve affı çıkarmış oldu. Bu da, bürokrasinin Meclis iradesini tersine çevirmesinin çok önemli ve ciddi bir örneğidir, ama bu o zamanın ölçülerinde “ilericilik” sayıldığı için o cepheden herhangi bir eleştiriye uğramadı.

CHP ile MSP’nin huzursuz koalisyonu bu nedenle bozulmadı. Bir süre sonra Kıbrıs’ta Sampson darbesi olunca Ecevit bunu bir müdahale için yeterli gerekçe saydı ve 1974’te Silâhlı Kuvvetler Kıbrıs'a bir çıkarma yaptı. Harekât başarılı oldu. O zamandan beri Türkiye’nin adada otuz küsur bin kişilik bir birliği var ve ada fiilen ikiye bölünmüş bir durumda.

Olduğu zaman ve sonrasında, kendi gemimizi batırdığımız bilgisine ve benzerlerine rağmen, Silâhlı Kuvvetler’in bu başarısı ülke içinde ordunun prestijini yükselten bir olay oldu. 12 Mart’m uyandırdığı antipatiyi kısmen giderdi. Koalisyon da, CHP ile MSP bu prestiji nasıl paylaşacaklarını pek bilemedikleri için bozuldu. Daha doğrusu, Ecevit, “Kıbrıs fatihi” olarak sıkıcı ortağından kurtulup yeni bir seçime gidebileceğini ve “zaferi” oya tahvil edebileceğini düşündü. Ama böyle olmadı, çünkü sonuçta çoğunlukta olan sağın böyle bölünük bir anda seçime gitmek gibi bir niyeti olamazdı. Koalisyonun çekilmesi 1974 Mart’ında Sadi Irmak ve yeniden “partiler-üstü” bir hükümet getirdi. Bir yıl sonra da I. Milliyetçi Cephe hükümeti dört sağ partiyi Demirel’in başbakanlığında kurulan koalisyonda birleştirdi.

Yetmişlerin parlamento hayatı, Faruk Gürler zorlamasına karşı Ecevit-Demirel İkilisinin ortak direnişi gibi parlamento açısından olumlu jestlerle başlamasına rağmen, olumlu bir şekilde devam edemedi. Bunda Demirel’in sert politik üslûbunun, affa karşı çıkışının, Milliyetçi Cephe gibi bir politikanın payı vardır. Önceki dönemde üç milletvekiliyle hükümete giren MHP iyice güçlendi ve siyasetin silâhlı çatışmaya dönmesinde rol oynadı. Demirel’in de bunlara göz yumduğu, “Bana ‘Milliyetçiler suç işliyor’ dedirtemezsiniz,” gibi sözler söylediği görüldü. Aynca, “Dün dündü,” gibi sözleriyle de “siyaset”in saygınlığını zedelediği söylenebilir.

Ancak yetmişli yıllann asıl belirleyici olaylan Parlamento’nun içinden çok dışında geçmiştir. 12 Mart, öncelikle ve ağırlıkla sola karşı bir uygulama olduğu halde solu ezemedi, zulmetmekle kaldı; solun prestijini de lekeleyemedi. Tersine, yazılan çeşitli “işkence” romanlanyla vb. TSK’nm saygıdeğerliği çok daha ağır hasara uğradı. Darbeden sonra, o zamana kadar varlık gösterememiş TKP’nin sahneye çıkması gibi olaylar da oldu; ama sol içindeki bölünme de azamiye tırmandı.

MHP ve ülkücü hareket de güçlenerek yayıldı, iki tarafın silâhlanmış kadrolan arasmda adı konmamış bir “iç savaş” başladı. Bu durum bütün ülkeyi etkiledi. Orta Anadolu’nun birçok yerinde çatışma Sünni-Alevi bölünmesi üstüne oturdu, onunla örtüştü. Çorum’da, Sivas’ta, Maraş’ta kıyım boyutunda olaylar patlak verdi, solcular ve Aleviler öldürüldü. 1977’deki 1 Mayıs’ın “sol içindeki kavga” görünümü verilmeye çalışılan kırk küsur insanın ölümüyle sona ermesi de bu kanlı yıllann akıllarda kalan çirkin olay-lanndan biriydi.

Sağ (milliyetçi sağ) ve sol arasındaki bu kavga ve cepheleşme birçok kurumda yeniden üretildi. Polis içinde bile Pol-Bir ve Pol-Der gibi, ideolojiye göre aynşan gruplaşmalar, dernekleşmeler oldu. Ancak Marksist solun kendi içindeki gruplar ve fraksiyonlar arasındaki mücadelenin de şiddet bakımından ötekilerden aşağı kalır hali yoktu.

Yetmişlerin sonlarına doğru ülkenin hatırı sayılır bir kesiminde sıkıyönetim ilan edilmişti. Bu durum, daha sonra, ordunun “Elinizde her türlü imkân varken niçin o zaman durdurmadınız? Niçin 12 Eylül’de her şey bıçakla kesilmiş gibi bitti?” mantığıyla suçlanmasına yol açmıştır. Bunun ayrıntılı bir plan sonucu böyle olduğu kanısında değilim, ama soru şüphesiz meşru bir soru. “Kendini asmasına yetecek kadar ip vermek” bir Ingiliz darbımeselidir ama Türkiye’deki ordu da bu bilgelikten yoksun değildir.

Sıkıyönetimin varlığı her zaman darbe yapanların başlıca yardımcısıdır, çünkü zaten yan yanya darbeyi yapmış gibidirler. Bu da böyle oldu.

12 Eylül

12 Eylül darbesinin Cumhuriyet tarihi boyunca Türkiye’nin başına gelmiş en kötü olay olduğunu söylemek herhalde bir abartma olmaz. Darbe, tanımı gereği, her türlü olağan durumdan kötüdür. Darbelerin en kötüsü de buydu. Gelgelelim, aradan otuz yıl geçtikten sonra, 12 Eylül’ün bazı somut izleri, yasa ve kurumlan, en başta 1982 Anayasası, yerli yerinde duruyorlar. Türkiye bu müdahaleyi böyle görmüş olsa, şimdiye kadar iyice silip atması gerekmez miydi? Birçok şey değişmediğine göre, toplumun bunlan benimsediğini düşünemez miyiz?

Bunun doğru değerlendirme olacağı kanısında değilim. “Türkiye’yi anlamak” demek, biraz da, bu toplumun hoşlanmadığı şeylerle nasıl birlikte varolabildiğim anlamak demek. Bunun “memnun olmak” değil, “razı olmak” anlamına geldiğini düşünüyorum. Bu toplum, ordusu tarafından kurulmuş bir toplum; nasıl davranması gerektiğine dair epey sert bir eğitimden geçmiş bir toplum aynı zamanda. Böyle olduğu halde, özellikle altmışlardan sonra, kendisine verilen talimatlann dışına çıkmaya başlamıştı. Deyim yerindeyse, “serkeşleşmişti”. Ama bu davranışı onu bir mutluluğa da götürmedi. Tersine, yetmişli yıllar son derece sıkıntılı geçti.

Bu dönem aklıma hep İsa’nın anlattığı mesellerden “Hayırsız Oğul”u (Prodigal Son) getirir. Luka’da (15) anlatılan bu meselde bir adamın iki oğlunun küçüğü payına düşecek malı babasından alır ve gider: "... küçük oğul her şeyi topladı, uzak bir memlekete gitti; ve orada sefahatle yaşayarak malını telef etti.” Böylece aç ve evsiz kalınca, bir de kıdık çıkınca, evine dönmeye karar verir. Babasının önüne çıkar: “Baba, ben göğe karşı ve senin gözünde suç işledim; artık senin oğlun denilmeye lâyık değilim.”

înciPdeki, şefkadi bir babadır. Oğlunu kucaklar, bağışlar. “Türkiye’nin babası” ise iyi bir ders vermeden, burnundan getirmeden, bir daha olmasını önleyecek her türlü tedbiri almadan “buyur” edecek bir baba değildi. Pedagoji anlayışı buna yatkın değildi.

“Hayırsız Oğul” meseli bizim kültürümüze girmemiştir, ama ne olsa evrensel bir şey anlatır. Biz Türkiye halkı bunu “yaramaz çocuk” başlığı altında bulabiliriz.

12 Eylül’ün en önemli, belirleyici ve kalıcı “eser”i anayasa oldu. 27 Mayıs’ın verdiklerinden, 12 Mart’m kırpmalarından sonra kalabilmiş ne gibi hak ve özgürlük varsa bunlar da geri alındı. Bu bakımdan, ordunun 27 Mayıs özgürlükçülüğüne karşı tepkisini sürdürdü. Ama 27 Mayıs’m özünü oluşturan, bürokrasiyi seçilmiş hükümet karşısında özerk ve yetkili kılan her şey takviye edildi.

Örneğin eski metinde de olan Milli Güvenlik Kurulu bambaşka bir hale getirildi. Anayasa hazırlanırken, MGK ile ilgili maddede “Hükümetin uymakla yükümlü olduğu tavsiyelerde bulunur,” mealinde bir söz yazılmıştı. Sonra, “Bu kadar da olmaz,” diye itirazlar yükselince, “dikkate almak” şeklinde değiştirildi. Ama bu küçük hikâye Anayasa’nm nasıl bir zihniyetle hazırlandığını gösteriyor.

Evren bu süreçte en azından “açık sözlü”ydü. Birileri bu yeni anayasayı demokratik bulmadıklarını söyleyince, “Biz kimseye demokratik anayasa yapacağız diye söz vermedik,” demişti. “Devleti bireylerden koruyan bir anayasa yapıyoruz,” diye de eklemişti. Zaten 27 Mayıs Anayasası’nm topluma “bol geldiğini” tekrarlamaktan bayağı hoşlandığı anlaşılıyordu.

12 Eylül toplumu yatay, dikey, her türlü militarize etti. OsmanlI’nın llmiye-Seyfiye beraberliğini, Seyfiye’nin kesin egemenliği altında, yeniden kurdu (buna bir miktar “Mülkiye”yi de kattı). Bütün karar organlarında subaylann da bulunmasını sağladı.

Darbenin erken dönemlerinde bu asker varlığı komik derecelere varıyordu, çünkü televizyonun eğlence programlarında dahi karşımızda habire Harp Okulu’nu görüyorduk. Bir gün “sportif başanları”, yüzme ve atlamaları, jimnastikleri gösteriliyor, bir başka gün Ergin Orbey gibi birinin yazdığı hamasî bir “Atatürk ve

Kurtuluş Savaşı” tarzı oyunu bağıra çağıra oynuyorlardı. Hepimizin onlara benzemeye çalışmamızın istendiği belliydi. Harp Okulu, bütün toplum için rol modeli olacaka-.

Bazı askerî manevra ve tatbikadara “Ordulaşmış Millet” gibi adlar takıldı. Goltz’un “Millet-i Müsellaha”sını epey aşıyordu böyle bir ad. Bir millet “silâhlanmış” olabilir, belirli koşullarda, ama “or-dulaşmak” başka bir şeydir.

12 Eylül zihniyeti 30’lan ideal görüyordu, ama tarihin bu aşamasında tek parti rejimine dönmek de dünyaya kabul ettirilir bir şey değildi. Bunun için, çıkarılan “siyasî partiler” ve “seçim” yasalarıyla, bütün partileri tek-tipleştirme yoluna gittiler. Her parti “Atatürk inkılap ve ilkeleri”ne bağlı olacaktı vb. MGK da önemli bir denetim organıydı. Böylece, “çok partili tek parti” rejimi gibi bir garabet yürürlüğe girdi.

Bu dönemde çeşitli üniversitelerin “siyaset bilimi” bölümlerinin adlarının “İdarî Bilimler”e çevrilmesi oldukça açıklayıcıdır.

27 Mayıs’ın gözbebeği olan üniversitesi bundan sonraki yıllarda askerlerin gözünde her türlü suçun kaynağı haline gelmişti. Öğrencinin okuduklarıyla sosyalist olmaya karar verebileceğini de düşünemedikleri için, öğretim üyelerinin özel yöntemlerle öğrencileri yoldan çıkardığına inanıyorlardı. Böylece polis üniversitenin aslî bir öğesi haline geldi.    .

Rejim İhsan Doğramacı’yı yeni üniversite düzenini kurmaya çağırdı. O da gelip kurdu. Böylece YÖK bütün üniversitelerin siyasî denetimini yapan kurum oldu. Türkiye’de üniversiteler hiçbir zaman özerk olmamıştı; ama özerklikten hiçbir zaman bu kadar uzaklaşmamıştı. 27 Mayıs’ın “özerk” radyo ve üniversite kavramları 12 Eylül’ün kulağına küfür gibi geliyordu.

Toplumun en eğitimli kesimi olan üniversitelere rektörünü seçme hakkının da tanınmaması, rejimin topluma ne gözle baktığının iyi bir ölçüsünü verir.

Türkiye’de üniversiteler ciddi bir anlamda “bilgi üreten” kurumlar olmamışlardı. Ama bilgi derliyor ve öğrencilerine aktarıyorlardı. Her zaman, bunu daha iyi yapan bölümler olmuştu. 12 Eylül “bilgi”yi “tehlike” olarak gördü. Onun için üniversitelerden bilgiyi denetlemelerini talep etti. Yapılan geniş tasfiyeler, gidenlerin yerine alman yetersiz kişiler gibi etkenler bu talebin karşılanmasını kolaylaştırdı. Nitelik acıklı bir şekilde düştü. Zaten olmayan “eleştirel düşünce”nin olamaması garanti altına alındı. Bunlar bugün de çok değişmiş değil.

Darbenin bir yıl sonrası Atatürk’ün doğumunun yüzüncü yıldönümüydü. Bütün askerî rejimler aşın Atatürkçü olmuştur. 12 Eylül hepsini solladı ve ordu-Atatürk ilişkisine bir nihailik kazandırdı. Ulu Önder hayatı boyunca Türklerin yapması gereken ya da uyması gereken her şeyi tespit etmişti. Atatürk ordunun en hakikî mürşiti, ordu Atatürk’ün en hakikî izleyicisiydi. Bu ilişki, or-du-toplum ilişkisini de belirliyordu. Toplum Ulu Önder’in dediğinden uzaklaşacak olursa ordu gelip “hiza ve istikametler”i yeniden düzenleyecekti. Ordunun bunu yapmasının meşruiyeti de Atatürk’ün yetiştiği ocak olmasına ve onu en iyi anlayan, bilen kurum olmasına dayanıyordu.

O yıl (1981) ve sonrasında her yer zevksiz pleksiglas levhalara yazılmış “Atatürk yüz yaşında” yazılanyla donatıldı. Atatürk alabildiğine putlaştınldı. Atatürkçülük bir din haline getirildi. Ama bunlar olurken bir yandan da Atatürk “revize” ediliyordu.

Atatürk kendisi “Atatürkçülük” diye bir öğreti oluşturmaktan bilinçli şekilde kaçınmıştır. Onun için de bu pragmatizmiyle ve pozitivizmiyle göze çarpan, ama bunun dışında tanımlanabilir bir “öz”ü olmayan bir ideolojidir. Milliyetçi olduğu ve “Batıcı” olduğu tartışma götürmez. Ancak Kenan Evren’in elinde Atatürkçülük “Batı’ya karşı bir ideoloji”ye dönüştürüldü. Bunun temelinde Ba-tı’nın burada kurulan rejimin demokrasiyle bağdaşmadığına dair kuşkusu yer alıyordu. Askeri icraata karşı Batı’dan (öncelikle Avrupa’dan) eleştiri geldikçe Evren de Batı’ya ateş açtı. Onun bu tav-n genel olarak TSK tavnnı da belirledi. Batıcı olmayı demokrasi ve insan haklan için seçmeyen subay kadrosu, kendisinin büyük ölçüde “düşman” bellediği bu gibi şeylerin Batı’nın vazgeçilmezleri arasında bulunduğunu görünce, Batı’ya mesafesini artırma gereğini duydu. Ordunun, bugüne de devam eden AB karşıtı tavn böyle başladı.

Yetmişlerde, Latin Amerika diktatörlükleri de benzer bir süreçten geçmiş, kendilerine eleştirel tavır alan Batı ülkelerini düşman ilan etmişlerdi.

Atatürk’ü çok mutlu etmeyecek bir başka “12 Eylül yorumu” din konusundaydı. Generaller o tarihlerde Amerika’nın “yeşil kuşak” stratejisinin etkisindeydiler. Bununla komünizm durdurulacaktı; ama aynı zamanda Türk faşizminin “Türk-lslâm sentezi” kolunun da etkisine girmişlerdi. MHP’yi de hapsetmiş, yargılarken, Aydınlar Ocağı’nın bu ideolojisini yararlı buldular; ama “Batı teknolojisine biraz daha fazla yer ayrılmasını talep ettiler.

Çok sayıda İmam-Hatip Okulu’nun açılmasının yanı sıra, orta dereceli okullarda din dersinin zorunlu hale getirilmesi de bir 12 Eylül politikasıydı.

Avrupa’yı çevreleyen İspanya, Portekiz, Yunanistan gibi periferi ülkelerinde, başta Francoculuk, baskıcı rejimler uzun süre hegemonya kurabilmişti. Bunun önemli bir nedeni, ordunun dinî aygıtla yakm ilişki kurabilmesiydi. Ama Türkiye’de ordunun Kemalist olması işin ideoloji ayağını aksatıyordu. Generaller, Amerikalı sosyologlar tarafından uyarılmış olabilirler. Ama dinle uzlaşmak üzere -pek de Atatürkçü sayılmayacak- bir hamle yaptıkları kesindir. Orta dereceli okullarda din dersini zorunlu hale getirmenin bedeli, yükseköğretimde de “İnkılap Tarihi”ni daha ciddi bir propaganda dersine dönüştürmek oldu.

Atatürkçü-milliyetçi ideoloji ve çeşitli millî ritüeller, kurtuluş günü kutlamaları, İstiklâl Marşı söylenmesi, “saygı duruşu” gibi pratikler alabildiğine çoğaltıldı. Ama sonraki yıllarda bunlara yeniden yükleme de yapıldı.

Bu milliyetçiliğin önemli bir kısmı Kürtlerle ilgilidir. Daha önceleri MIT’in kurdurduğu yaymevlerinde bazı emekli subayların Kür derin aslında Türk olduğunu yazdığı ve kimsenin okumadığı kitaplar yayımlanırdı. Ama bu dönemde “Kürt yoktur” tezi resmî tez haline geldi. Karda çıkan “kart kurt” sesi teorileri bu dönemde yaygınlaştırıldı. Kuleli’de ders veren bir tanıdığım gelip dehşet içinde “kart kurt” üstüne konferanslar verildiğini anlatmıştı.

Rejim “Kürt isyankârlığı” olarak gördüğü davranışı aşırı kaba kuvvet kullanarak ezmeye karar vermişti. Köylerde nedensiz bir şiddet politikası izlediler. Tabii müthiş bir nefret uyandırdılar. Ama en korkunç uygulamaları Diyarbakır Cezaevi’nde oldu. 12 Mart’ta da olduğu gibi, örneğin Mamak, epey korkunç yerlerdi. Ama Diyarbakır rakipsizdi. Bu “politika”lanmn sonuçlan bugün de devam ediyor.

Kürtler her bakımdan birinci sırada olsa da, bütün toplumu cezalandırma tutkulan şiddetliydi. Solun bütünü karşısında davra-mşlan bir kuşağı gözden çıkardıklannı gösteriyordu. Hapishaneye girmiş olmak, işkencenin bitmesi anlamına gelmiyordu artık. Öldürmek, ölmüyorsa da bir daha toparlanamayacak hale getir¹ mek, hedefti.

Bunlar yalnız politize olmuş, militanlaşmış kişilerle sınırlı kalmıyordu. Bülent Ersoy’a yaptıklan da, toplumu istedikleri gibi yeniden yoğurmakta pek engel tanımayacaklanm gösteriyordu.

Aynı şekilde Ermeni politikalannı da sertleştirdiler.

Hiçbir dönemde görülmemiş sayıda insanı idam ettiler.

DİSK davası gibi bir yargılamada, siyasî bir “suç”tan çok, “işçi” denilen adamlann haddini bilmezliğim cezalandırmak istedikleri belliydi. Evren zaten “şef garson maaşı” üstüne de döktürmüş, kendinden fazla maaş aldıklannı söylemişti. Olabilir. Evren kadar zararlı bir şef garsona hiç rastlamadım.

Darbe yapıldığında Yüksek Yargı darbeci beş generalin önünde el sıkarak kutlama kuyruğuna girerek sadakatini göstermişti. Orada bir sıkıntı olmadığı belliydi. Ama devlet yönetiminde yeri olan bütün bu “atanmışlar”ın atanmasında cumhurbaşkanının rolünü genişletmek gerekiyordu. Anayasa’da bunlar yapıldı. İlelebet cumhurbaşkanı kalacak bir Evren varmış gibi.

Medya da düzene sokuldu. Medyanın devletine ve Silâhlı Kuv-vetler’ine sadık bir şekilde çalışması gerekiyordu. Duyulması istenmeyen şeyler hiç duyurulmamalı, haberler karşısında insanla-nn ne düşünmesi gerektiği de onlara hissettirilmeliydi. Medya buna zaten direnmedi, kendinden isteneni yerine getirdi. O zamandan beri de merkez-medya aynı kurallar çerçevesinde çalışıyor.

Bu “merkez-medya”nm çabaları sonucu “liberal” kelimesi bir küfür kelimesine dönüştü ve gene bu medyanın sayesinde “merkez”, faşizan sağ bir ideolojiyle konuşmaya başladı.

Cunta yıllan boyunca, üç gazete bir araya gelip darbecilerin isteklerine, taleplerine aykırı bir tavır sergileyemedi. Ama bu dayanışma noksanlığı yalnız medyada değildi. Bütün toplum, yanında cereyan eden korkunç olaya gözlerini yummayı öğrendi. “Ordumuz”un yaratmış olduğu “huzur ve güven ortamimn nelere dayandığını sormak, araştırmak isteyen çıkmadı. Anlattığım bütün kötü olaylar arasmda bu yaygın ahlâkî nasırlaşma belki 12 Ey-lül’den kalan en kötü mirastır.

Sonuç olarak 12 Eylül bütün bu olumsuz (ve son derece önemli) yanlanna rağmen, aynı zamanda bir “uzlaştırma çabası” da içeriyordu. En önemli, nihai kararların verileceği yerin Milli Güvenlik Kurulu olması, asker-sivil arasındaki uzlaşmanın nasıl olması gerektiği sorusuna asker’in verdiği (ve siviZ’in o tarihte itiraz etmediği ya da edemediği) cevaptır. Bunun böyle bir formülasyo-na bağlanmış olması, kendini “memleketin sahibi” olarak gören “asker kanat”m aslında ciddi “taviz” saydığı bir şeyler dahi içeriyor olabilir (YÖK’te rektörlere de yer verilmiş olması, Cumhurbaşkanlığı Filarmoni Orkestrası’nda bandodan yetişmiş elemanların bulunmaması gibi tavizler); ama bu da Türkiye’de TSK’nm “uzlaşma”dan anladığı şeye uygundu.

Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren, çıkarılmış yasalarda ve belirli zamanlarda yenilenen anayasalarda toplumun Silâhlı Kuvvetlerinin güdümünde olduğunu belirten bir şey yazılmadı. Buna rağmen, fiilî düzeyde, durum buydu. Atatürk’ün ve İnönü’nün yönetimin başında oldukları süre, bütün siyasî gücün orduda olduğu, ama ordunun yönetime fiilen karışmadığı dönemdi (Bu bir “tek parti” rejimi olduğuna ve normal anlamda seçim yapılmadığına göre, egemenliğin kayıtsız şartsız sahibi olduğu söylenen “millet”in oyu sorulmuyordu. O halde onu temsilen biri onun yetkisini kullanıyordu. Bu, CHP ise, ordu olmadan CHP kendini böyle bir konuma getirebilir miydi?).

1950-60 arasında Silâhlı Kuvvetler İnönü’nün projesine uydu ve iktidann kendi tekelinden çıkmasına, seçim kazanan (yani halk oyuna dayanan) Demokrat Parti’nin iktidara gelmesine izin verdi. Öyle anlaşılıyor ki bu, ordunun verdiğine en fazla pişmanlık duyduğu karardır.

1960’ta karannı geri aldı, ama “seçimli düzen”e bir kere geçilmiş, iktidann nihai kaynağının ne olduğu konusunda kafalar bir kere kanşmıştı. Sonraki yıllar, Atatürk ilke ve inkılaplan adına hareket eden ordunun Türkiye halkının oylanyla seçilen sivil hükümetleri denetlediği ve öyle gerekli gördüğünde alaşağı ettiği yıllar oldu. 1980’de bu tahtırevalli oyununa son vermek için, Türkiye’nin, son sözü TSK’nm söylediği bir “demokrasi” olmasına karar verildi. 1982 Anayasası bu karann ve bu noktada oluşmuş konsensüsün hukuki belgesidir. Bu özelliğiyle bir anayasadan çok bir “ateşkes antlaşmasina benzer ya da bir “şartname”dir.

12 Eylül’ün mimarları, Evren ve arkadaşları, bununla gelecek Türkiye’nin mimarları olmayı tasarlamışlardı. Ama son sözün Silâhlı Kuvvetler’de olduğu bir ulus-devlet, “Atatürk ilke ve inkılaplarindan bir santim şaşmamaya (bu, ne anlama geliyorsa) yeminli bir toplum, bu çağda, nereye kadar yaşama şansı bulurdu?

12 Eylül, Türkiye’nin geçerli güçlerini ve aralarındaki ilişkiyi teşhis etme aşamasına kadar gerçekçiydi. Bu ara bölümün başında, o tarihlerde kurulan rejimin bugünlere kadar, kendisini radikal bir değişime uğratan bir tepkiyle karşılaşmadan gelmesinin, bir “isabet payı” taşıdığı anlamına gelip gelmediğini sormuştum. Ancak, tedavi yönteminin de aynı şekilde “gerçekçi” olduğunu söyleyemeyeceğim. Bu da, o zamandan bu zamana eksik olmayan “anza”lan ve 2002’den beri girilen zemindeki kıran kırana mücadeleyi açıklar. Bir ülkede sistemi “Son sözü asker söylesin,” anlamına gelecek bir formülasyona bağlarsanız, o ülkenin varacağı yer burasıdır.

12 Eylül’den 2002'ye

Bu karanlık dönemden hemen sonra, yapılan ilk seçimde Turgut Özal’m ciddi bir oy farkıyla seçim kazanıp iktidara oturması hem şaşırtıcı, hem de çok şaşırtıcı olmayan bir olay olarak görülebilir. Aslında bütün bu darbe dönemlerinden sonra, varolan siyasî alternatifler (partiler, kişiler vb.) arasmda askerî yönetime en uzak görünenler seçim kazanmışlardı. Burada da manzara böyley-di. Ama Ûzal Türkiye’de çok şey değiştirmiş bir başbakandır ve bunun tam da 12 Eylül’ü izlemiş olmasının ilginç bir yanı vardır.

Söz konusu değişiklikler öncelikle ekonomik alandan çıkar. Yıllardır devam eden ve Demirel’in artık uzmanı olduğu “ithal ikameci sanayileşme” Özal döneminde miadım dolduruyordu. Ûzal hemen ihracata yönelik bir program başlattı ve Türkiye’yi devletçilikten, KIT’lerden, hattâ “tekelci devlet kapitalizminden uzaklaşnra-cak bir çığır açtı. Ancak, bunlann yanı sıra Ûzal geleneksel devlet teamüllerinden farklı çizgiler de izledi. Kimin genelkurmay başkanı olacağına müdahale etmek veya “Türk parasının kıymetini koruma” yasasını iptal etmek, Kürt sorununda federasyonu da tartışabileceğimizi söylemek, anlatmak istediğim kural dışı davranışla-nndan sadece birkaç tanesi. Ûzal çok uzun süremeyen başbakanlığı ve sonra cumhurbaşkanlığında bunlardan pek çok örnek verdi.

Ûzellikle bu ikinci tür kural tammazlıklanndan ötürü, ölmeyip öldürüldüğü şüphesi sürüyor ve herhalde hep sürecek. Türkiye

acayip olaylar ülkesi olduğu ve uzun süre “normal” diye geçiştirilen ölümler de günün birinde karşımıza cinayet olarak çıktığı için, bunda yadırganacak bir şey yok.    •

12 Eylül’e kadar Türkiye’de sisteme, düzene ilişkin her muhalefet, genel sol muhalefet içinde sıkışmıştı. 1968’den sonra Avrupa’da biçimlenen yeni muhalefet ve savaş karşıdığı gibi akımların sosyalizmi zayıflatacağı düşünülüyordu. 12 Eylül’de sol grupların üyeleri ya da sempatizanları üzerindeki bu denetim gücü zayıflayınca, böyle hareketler de serpilmeye başladı. Aralarında en etkili olanları çevrecilik ve feminizm oldu.

İnsan Haklan alanıyla ilgilenen birden fazla örgütlenme olması da muhtemelen varolan rejimin olumsuz yansımasıydı. Tutuklu aileleri arasında dayanışma amacıyla yola çıkan kimselerin İnsan Haklan gibi bir alanda birleşmeyi seçmeleri rejimin her türlü hakkı çiğnemesiyle de ilgili olabilir.

İnsan Haklan, 1789’dan kalma olup mülkiyet haklannm korunmasını da kapsadığı için, sosyalistlerin bu kavramı savunmasının güçlükleri vardır. Nitekim burada da oldu. İnsan Haklan Deme-ği’nin “sosyalist tutuklulann haklannı savunma demeği” olmaktan, hattâ bazı üyelerine göre “bu koşullarda” kumlması mümkün “örgüt” olmaktan çıkması, zaman aldı. Ama sonunda olması gereken yere daha iyi oturdu. Böylece seksenlerden bu yana Türkiye’nin oldukça etkili olmuş sol muhalefeti sönümlenirken, birçok sivil toplum örgütü ve bu tipten yeni muhalif hareketler yayılmaya başladı.

Gerek Özal kanalıyla iktidar düzeyinde olanlar, gerekse bu çeşitlenmeyle birlikte “muhalefet” diyeceğimiz cenahta olanlar, Türkiye’nin yalnız 12 Eylülde değil, ondan önceki dönemde de yaşadığı politik deneyimlerden geçerek artık normalleştiğini ve uluslararası normlara yaklaştığını işaret ediyordu. Ancak bunlar, 12 Ey-lül’ün kurmasa da perçinlediği, yeniden biçimlendirdiği, normal ya da uluslararası olmayan, siyasî-hukuki ideolojik üstyapı içinde böyle oluyordu - yani, son analizde kendisine yabancı bir kabuk içinde, ceviz kabuğu içinde olgunlaşan bir fındık gibi, anormal bir durum.

Nitekim bu karışımın sonucunda, Türkiye’nin artık olağanlaşan, “on yılda bir darbe” döngüsü aksadı, 1990’da darbe olmadı. Benim gibi düşünenler açısından -ve bu kitapta açıkladığım matrisler içinde- bu normal karşılanması gereken bir durumdu: 1990 civarında askerler gelmediler, çünkü gitmemişlerdi.

Nitekim, doksanların sonlanna doğru, 28 Şubat 1997’de tarihe “postmodem darbe” esprisiyle geçen (askerlerin kendi esprileri) olay yaşandı. Bu da oldu, çünkü alman bütün tedbirlere ve askerlerin de gitmemesine rağmen, Türkiye gene bir “serkeşlik” dönemine girmişti. Gene askerlerin sözünden çıkma eğilimleri gösteriyordu. Bir yanda, PKK ile 1984’te fiilen silâha dökülerek başlamış savaş devam ediyordu, ama bu “yeni serkeşlik” doğrudan doğruya seçim sandığında tecelli eden bir şeydi. Refah Partisi’nin oyu % 20’lere yükselmişti. Seçimden birinci parti olarak çıkmıştı.

Bu dönemde partilerin durumuna da göz atmamız gerekiyor. Türkiye’de “Sol’un buhranı” gibi bir söz söylense, bu herkesin zihninde karşılığı olan bir mesaj iletir ve normal karşılanır. Ama bu, Sağ’m bir buhranı olduğunu gizlememeli. Oy hesabına bakınca, “Sağ” dediklerimiz her zaman “Sol” dediklerimizden fazla oy alıyor; ama iç dengeler nasıl yürüyor?

Demirel’in 1965 seçimlerinde kurabildiği toparlayıcılık bundan sonra zafiyet geçirmeye başladı. Sağın “dini” öne alan bölümü, Er-bakan’m önderliğinde bağımsızlığım ilan etti ve Adalet Partisi gibi bir şemsiye partinin “himayesi” altında politika yapmaktan vazgeçti. Bu, kendinde bu riski göze aldıracak bir potansiyel görmesi anlamına geliyordu. ‘

MHP her zaman ayrı bir çizgiydi. Türkiye’de, özellikle Orta Anadolu’da sağlam bir tabanı vardı, ama aynı zamanda uluslararası siyasette öncesi, geleneği, modeli ya da benzeri bulunan bir partiydi. Faşizmin aynı zamanda uluslararası olması bir paradoks gibi görünebilir ama bir gerçekliktir.

Bu ikisine ek olarak, Türkiye’nin geleneksel “eşraf-mütegallibe” tipinde egemen sınıf ortaklan da hoşnutsuzluk belirtileri gösterdiler. Altmışlarda bu ilkin (Gümüşpala’nm ölümünden sonra) Adalet Partisi’nin kimin, dolayısıyla hangi toplumsal eğilimin önderliğini kabul edeceğini belirleyen Demirel-Bilgiç çekişmesinde kendini göstermişti. Bilgiç, Türkiye sağının prekapitalist alışkanlıkla-n ağır basan öğelerinin adayıydı. Demirel’se daha modem kesimlerin programıyla geliyordu. Bunu bütün sağın çıkarlannı bir arada kollayarak yürüteceğine dair inandmcı bir şekilde savunabildiği için 1964’teki Kongre’yi kazandı. Ama “sağ”ı meydana getiren öğeler arasındaki uyuşmazlıklar ondan bağımsız olarak büyüyordu. 12 Mart bunları hızlandırdı ve Demirel alabildiği oyların CHP’nin gerisine düştüğünü görmek durumunda kaldı.

Ecevit, 12 Mart’a karşı durmakla, yani demokrat tavır almakla 1973 seçiminden birinci parti olarak çıkmıştı. Demirel ise sağı yeniden birleştirmeyi anti-demokratik zeminde (Milliyetçi Cephe, anti-komünizm vb.) yapma karanm verdi. Sağı yeniden birleştiremedi, ancak koalisyonlarını kurabildi. “Koalisyon”, her zaman bir “geçicilik” içerir.

12 Eylül sona erdiğinde Demirel de sağı toparlama imkânını kaybetmişti. Bu iş, “dört eğilimi” birleştirdiğini iddia eden Ûzal’a ve ANAP’a düşmüştü (“dört eğilim”in yalnız biri, CHP, “solcu” sayılıyordu ama onun da ne kadar solda olduğu bellidir. Demirel koalisyonlarında da Cumhuriyetçi Güven Partisi (CGP) vardı).

Bu başarı da, son analizde, Özal’m kişisel başarısıdır. Onun ölümünden sonra ANAP’tan geriye bir şey kalmadı; ama Demirel’den, Doğru Yol’dan da bir şey kalmadı.    '

Bu durum, hele sağda olunca, bu ülkenin “partiler” durumunda yolunda gitmeyen bir şeyler olduğunu gösteriyor, Demokrasisini bir temele oturtmuş ülkelerin özellikle de egemen sınıfı temsil eden partileri böyle silinmez, kurulup yok olmaz, savrulup dağılmazlar. Bunlann olması, partiler politikası dışından gelen müdahalelerin sonucudur. Partilerin değil, partilerin üstünde durduğu zeminin sağlam olmamasının sonucudur. Böyle olmasının nedeni de bellidir.

28 Şubat Silâhlı Kuvveder’e bir darbe daha yapma fırsatını kazandırdı. Ama bu klasikleşmiş darbelerden farklıydı. Asker 12 Ey-lül’den sonra zaten iktidann orta yerinde durduğu için, yaptığı iş, Refah’ı paçasından tutup aşağı çekmekten çok, yeterli izin almadan bindiği taşıttan aşağı silkelemek biçimini aldı. Bu da bazı yeni uygulamalann büyük medya desteğiyle genel kabul görmüş sayılarak askeri varlığı takviye etmesini sağladı. “İşte, asker gene felâketi önledi,” anlayışının yeniden yaygınlaşmasına yol açtı.

28 Şubat, 12 Eylülde kurulan rejimin “sağlama”sı gibi oldu. Sistem, kendisine aykın gelen şeyi hemen tespit etmiş, ona karşı teyakkuza geçmiş, tepki göstermiş ve bünye dışına atmıştı. Sistemin bütün öğeleri de gerektiği ve beklendiği gibi çalışmıştı. Askerler doğal olarak doğru davranacaktı. Ama Cumhurbaşkanı Demi-rel dahi yardımcı olabildiği kadar olmuştu. Geri kalan partiler falso yapmamıştı. Medya kusursuz çalışmıştı. Uzun boylu kırılan dökülen bir şey de yoktu. Bu olay iktidara ortak güçlere gelecek için de güven verdi.

Ama gelecek onlann öngördüğü biçimde yürümeye çok da niyetli görünmüyordu. İktidardan kovulan Refah Partisi içinde Er-bakan ve çevresindeki klasik kadro bilinen, alışılan şekilde yeni adlarla eski partiyi yaşatmaya çalışırken, onlardan ayn yolda ilerleme karannı vermiş bir kadro da her bakımdan yeni bir parti kurmanın hazırlığına girmişti. AKP ile sonuçlanacak bu oluşumu biraz sonraya, bölüm sonuna bırakıp doksanlann bir başka özelliği üstünde durayım.

Turgut Özal’m başbakan olduğu dönemde uyguladığı politikalar ülkede ciddi bir değişim yaratmıştı. Bu tempoya ve etkililik derecesine Ûzal kendisi dahi cumhurbaşkanı olarak yetişemedi ve onun Çankaya’ya çıkışı partisinde de ilk dağılma eğilimlerini harekete geçirdi. Nitekim 1991 seçiminde DYP birinci parti olmayı başardı ve SHP ile bir koalisyon kurdu. 1993’te Özal’m ölümü üstüne Demirel cumhurbaşkanı olunca DYP başkanlığı ve dolayısıyla başbakanlık Tansu Çiller’e kaldı. Bu yıllar Türkiye için birçok bakımdan felâket olmuştur: Kürt sorununu yasadışı yollar kullanarak çözme karan devleti çeteleştirmiş, ama daha çok da ekonomik başansızlıklar partinin oylannı eritmişti. “Postmodem darbe” ile sahneden çekilen koalisyonun bir kanadı da Çiller’in DYP’siy-di. Arada Ecevit’in ANAP ve MHP ile kurduğu koalisyon ve onun ekonomik buhranı da yaşandıktan sonra 2002’deki erkene alınmış seçimi AKP kazandı ve hâlen içinde olduğumuz son döneme girdik.

. Ûzal iktidarıyla 2002 arasmda geçen uzun süre Türkiye için birçok bakımdan bir zaman kaybı olmuştur. Böyle olmasının başlıca nedeni de 12 Eylül’le siyasete egemen olan TSK’nm varlık biçimidir. Bütün bu yıllarda Türkiye’nin en yakıcı sorunu Kürt sorunuydu. Askerler bu konuda herhangi bir hükümetin varolan uygulamayı değiştirmesine imkân tanımıyor, herhangi bir yumuşamaya meydan vermiyor, ama bir “zafer” de kazanmıyorlardı. Kazanmanın imkânı yoktu zaten. Ama “birkaç başıbozuk”, “çok yakında bitecek” söylemiyle bu beklentiyi yaratmaktan geri kalmıyorlardı. Çiller döneminde (ve Doğan Güreş’in Genelkurmay Başkanlığı’nda) çok sayıda sivil Kürt yurttaşın öldürülmesi şeklinde tecelli eden ataklan da (Jilem, Yeşil, bütün bu furya) bekledikleri sonucu vermedi. Ûcalan’ın ele geçirilmesi de durumu değiştirmedi, çünkü bu olay dahi soruna “bir reform yapma” anlayışıyla yaklaşma tutumunu yaratmadı.

Kürt sorununun bu şekilde sürmesi TSK’nm da iktidannı meş-rulaştmyor. Yoksa bu nedenle mi bu sorun çözülemiyor? Türkiye, siyasetin komplo olarak anlaşılması ye yorumlanmasının çok köklü bir gelenek olduğu bir ülkedir. Onun için bu tür yorumlar da yapıldı ve hâlâ yapılıyor.

Ülkenin bir başka önemli sorunu AB ile bütünleşmekti. TSK bunu önlemek ya da hiç değilse mümkün olduğu kadar geciktirmek için elinden geleni yaptı. Arada Hilmi Özkök gibi “tipik sayılmayacak” bir genelkurmay başkanı görülmekle birlikte, kural, daha çok perde arkasından, Avrupa sürecini baltalayacak adımlar atılmasını sağlamaktı.

Zaten Silâhlı Kuvvetler’in hukuki varlık biçimi, başlı başına, Avrupa Birliği felsefesine aykındır. Bu mevzuat tamamen değişmeden Türkiye AB’ye giremez. O aşamaya gelince bu yapıda bir TSK’mn gene her türlü güçlüğü çıkaracağından kimsenin şüphesi olmamalı.

2002’den bugünlere

1982 Anayasası’nm gerçekleştirdiği “idilik hayat” 2002’de AKP’nin seçim kazanması ve tek başına hükümet kurmasıyla bozulmuş oldu. Eski Refah kadroları bu partiye ateş püskürse de, partinin nereden geldiği, hele askerlerin gözünde, besbelliydi. 28 Şubat’la defedildiği düşünülen dinci çizginin devamıydı bunlar. Belli ki Türkiye’nin yakasını bırakmamaya kararlıydılar. “İrtica” gene faaliyetteydi.

AKP’nin hükümet kurmasıyla “takiye” kavramı Türkiye siyaset terminolojisine girdi. Bu, Kemalistlerin AKP nasıl davranırsa davransın onun bir şeriatçı parti olduğunu iddia etmesini mümkün kılan bir araçtı. Onlar şimdi öyle davranıyordu, ama iktidan bir sıkı sıkı ele geçirsinler, İran’a uygun bir İslâm devletini adım adım kuracaklardı. Bu “takiye” edebiyatı, iktidann olduğu şeyi, yaptığı şeyi önemsizleştirdi. “Yapacağı iddia edilen” (tabii bunun hiçbir kamu yoktu) şeyden ötürü suçlanır oldu. Bu da tabii tuhaf bir durumdu. Hâlâ da devam ediyor.

Bu “takiye”lerden biri Avrupa Birliği’ydi. Geçmişte Erbakan AB aleyhine her türlü sözü söylemişti ve Islâmcı bir siyasî partiden beklenen de buydu. Oysa AKP’nin bunun tersine, AB’ye katılmayı önemseyen bir politikası var. Böyle bir şeyin temelinde Avrupa’da tanımlandığı şekliyle demokrasinin herhangi bir partiye, bu arada AKP’ye kazandırdığı güvence yatıyor olabilir. Parti kapatmanın bu kadar kolay olduğu bir ülkede bu da önemli bir konu elbette. Her halükârda AKP Avrupa yolunda önemli adımlar attı, “müzakereci ülke” statüsü bu dönemde geldi. MGK sekretaryasmın (devlet içinde devlet) lağvedilmesi gibi yasal düzenlemeler de yapıldı.

TSK için önemli olan, 12 Eylül’le kazanılmış hak ve ayrıcalıkların hiçbirini kaybetmemektir. Bu, iktidarda olanın AKP veya bir başkası olmasından daha önemlidir. Ama AKP olması bazı avantajlar sağlıyordu: Bu partiye karşı Kemalizmin ve Aleviliğin (seçkin ve halk tabanından) derinlere giden korkularını seferber etmek görece kolaydı. Ayrıca, son darbelerini solla savaşarak geçiren TSK böylece “sağ”la mücadele ederek ne zamandır yüksek sesle telaffuz edemediği “ilerici” rolünü de oynayabilecekti.

Kısa bir süre önce 28 Şubat olduğu ve belleklerde taze durduğu için, CHP’nin başında Deniz Baykal ve kurmayları analizlerini yeni bir 28 Şubat’ın yolda olduğu varsayımı üstüne kurdular; böylece, seçim dışı bir yöntemle iktidardan uzaklaştırma sonrası olabilecekler üzerine bir senaryo düşündüler. Bu onları, bîr türlü olmayan bir darbenin çığırtkanları haline getirdi. Kemalist muhafazakârlık, şovenizm, Avrupa düşmanlığı gibi, orduyla özdeş gösterecek her türlü sağ tavrı herkesten fazla gürültü çıkararak savunmaya başladılar.

Ama darbe olamıyordu. Dünyada darbeler dönemi muhtemelen kapanmıştı. En azından Amerika, Soğuk Savaş’ta sık sık benimsemek zorunda kaldığı sağ diktatörlerle haşır neşir görünmek istemiyordu. Clinton’dan sonra Bush yönetimi dahi Türkiye’de darbeyi teşvik eden herhangi bir şey yapmadı. Ayrıca Batılılar, AKP’ye baktıkları zaman, Türkiye’deki Batıcıların kapıldığı endişelere kapılmıyor, tersine, bu partinin icraatını birçok bakımdan beğeniyorlardı. Halk Partisi’nden çok daha aklı başında bir parti olduğu besbelliydi.

Darbe döneminde olunmadığım anlamayanlar yalnız CHP ve bazı Kemalist örgütler (ÇYDD, ADD vb.) değildi. Bizzat ordunun içinde “darbe” fikriyle, planıyla vb. yatıp kalkanlar vardı. Hilmi Özkök’ün genelkurmay başkanı olduğu yıllarda bu çalışmaları gizli kapaklı yürütmeleri gerekti, ama onu izleyen başkanlar da fiilen darbe yapacak, plan kuranlara “Buyurun, harekete geçin,” diyecek durumda değillerdi. Onun için, malûm, “muhtıralar”, açıklamalar vb. ile ilerleyen bir yol seçtiler.    .

Bu dönemde asker-sivil bürokrasi içinde, değişen niceliklerde, birkaç çizginin biçimlendiği söylenebilir. Çoğunluk Kemalist ideolojiye ve değerlere bağlıydı. Ama bu bağlılıkları onları birtakım yasadışı kumpaslarda yer almaya zorlamıyordu. Adamakıllı az sayıda olsalar dahi, son yirmi yılın “kirli devlet” ilişkilerine ciddi tepki duyan insan olduğu da anlaşılıyor. Basma sızan birçok çarpıcı belgenin böyleleri eliyle sızdırıldığım tahmin edebiliriz. Avrupa Birliği’ne düşman olmayan, buraya katılmanın bizim açımızdan Atatürk hedeflerine ulaşmak demek olduğuna inanan daha kalabalık bir kesim olduğu da (askerden çok sivil bürokraside) tahmin edilebilir.

Ama bir de “Derin Devlet” denilen kesim vardı. Bunlann ta Teş-kilât-ı Mahsusa’dan başlayan “illegal devlet” paradoksal çizgisinin bugünkü temsilcileri olduğunu söyleyebiliriz. Bunlann ellerindeki iktidan bırakmaya hiç niyetleri yoktu. AB üyeliği gibi olaylan durdurmaya kesin kararlıydılar. Aslında her şeyi yapacak kadar gözleri kararmıştı. Suikastleri, cinayetleri, eskisi gibi devlet içinde “hizmet elemanları” ile yapamıyor, epey amatör bireylerle çalışmak zorunda kalıyorlardı, çünkü bir devlet konsensüsüyle hareket etmiyorlardı. Büyük olaylar yaratıp bir darbe ortamı oluşturmaya çalışıyorlardı. Ancak, değindiğim handikap nedeniyle Danıştay cinayetinde Alparslan Aslan ve Hrant Dink cinayetinde Ogün Sa-mast’m yakalanmalan, istenen provokatif etkiyi yaratamadığı gibi örgütsel çözülmeye de yol açtı. Ancak, bu katillerin yakalanmaması durumunda kopacak (özellikle Danıştay bağlamında kopmuştu bile) kıyameti ve neyin, kimin hedefleneceğini tahmin etmek çok kolay.

Bu olaylann ardından şimdi “Ergenekon” adıyla tanıdığımız tutuklamalar geldi ve epey bir süredir devam eden yargdama başladı. O zamandan beri de siyasî cinayetler durdu. Öbür yandan, 2002’yi izleyen yıllarda planlanan, hazırlanan, ama bir türlü uygulanamayan darbe girişimleri de büyük ölçüde kamu bilgisine açıldı. Gene bu dönemde, doğudaki çeşitli karakol baskınlarında veya başka olaylarda ihmaller, yasadışı davranışlar, birçok şey (başka dönemlerde bilgisi “dışarı” sızmayacak olaylar) duyuldu. Örneğin pimi çekilip askerin eline tutuşturulan bomba gibi olaylardan haberdar olabildik. Böyle olaylardan bazılarında (Şemdinli’de bombalanan kitapçı gibi) suçüstü yakalanan insanların genelkurmay baş-kanının “iyi çocuklar” sözü üstüne serbest kalmasını, olayı iş edinen savcının ise işinden atılmasını seyrettik.

Dönem, aynı zamanda, hukukun bizzat Yüksek Yargı elinde (Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay) bir siyasî silâha dönüştürüldüğü bir dönem oldu. Yargı da, “12 Eylül rejimi”nin korunması için göğsünü siper eden güçler arasına, bir numaralı oyuncu olarak katıldı. Bunun mücadelesi de devam ediyor.

Cumhuriyet’in kuruluşundan ya da II. Meşrutiyetin ilanından beri bir kurum olarak herkesten önce ordunun yönetimi altında yaşamış bu toplum, ancak 21. yüzyılın ilk onyılı içinde, bu vesayeti sona erdirmek üzere bir şeyler yapmaya başladı. Demek ki vesayeti sona erdirecek iç ve dış koşullarda bir olgunlaşma var.

“Dış” dediğimiz koşullardan başlayalım. Burada Avrupa Birliği hâlâ Türkiye için en önemli ve en gerçekçi hedef olarak duruyor. AB içinde Türkiye’yi dışarıda tutmak isteyenlerin sayısı azımsanmaz. Zaten bu nedenle yeni türemekte olan “Avro-popülizm” Türkiye’nin AB’ye girmesine karşı mücadele vereceğini bir seçim vaadi olarak ortaya koyuyor. Bu, kendi çerçevesi içinde bir sorun, Türkiye açısından. Ama demokrat Avrupa’nın böyle kaygıları yok ve orada askerî vesayetten sıyrılmış olmak zaten Türkiye için en önemli artılardan biri, muhtemelen birincisi.

Burada bunun anlaşılmaması için didinenler var, ama AB içinde olmak, Türkiye açısından aynı zamanda askerî anlamda bir güvenlik demek.

Amerika Birleşik Devletleri şimdiye kadar Türkiye’de yapılan bütün darbeleri onayladı, destekledi. Türkiye’yle öncelikle askerî açıdan ilgilenen, gerisine de pek aldırış etmeyen bireyler, hattâ siyasî çizgiler var Amerika’da. Ama genel olarak Amerikan dış politikası sağ otoriter veya totaliter ittifaklardan kaçınma ilkesini benimsemiş gibi görünüyor. Batista veya Somoza veya Noriega gibi, Marcos veya Kao Ki gibi siyasî müttefikler bir zamanlar reel-politiğin dikte ettiği zorunlu müttefikler olarak görülebiliyordu; ama artık sadece bir utanç vesilesi oluyorlar. Onun için Amerika da Türkiye’de yeni bir askerî darbeye destek vermeye istekli değil. Özellikle de, AKP gibi, Amerika’nın İslâm dünyası ve bunun gerektirdiği çeşitli politikalar çerçevesinde olumlu bir model olarak gördüğü bir partiye karşı böyle bir girişimi çok anlamsız ve zararlı bulacağı kesin. AKP’nin çeşitli Ortadoğu siyasî manevralarından tedirgin olabilir ABD, ama Türkiye’nin burada bağımsız bir aktör ve aynı zamanda ABD müttefiki olduğunu bildiği sürece, buna tepki göstermeyecektir. Kaldı ki, Meclis’ten Irak operasyonu için onay çıkmaması olayı karşısında da, Amerika, TSK’nm farklı gerekçelerle de olsa, Amerika’ya karşı bir çizgi izlediğinin farkında.

Yani Batı kamuoyu, askeri vesayeti silkelemiş bir Türkiye görmekten mutlu olacaktır. Bizim doğal hinterlandımız içinde, Ortadoğu’nun Müslüman ülkeleri de bu mutluluğu paylaşacaktır. Bütün bunlar, söz konusu gelişme için olabilecek en olumlu “dış” ortamı meydana getiriyor.

Iç dinamiklerden baktığımızda en belirleyici etken Türkiye’nin bu özel tarih boyunca geçirdiği toplumsal evrim sonucunda çocukluk yıllanm geride bırakmış olması gibi görünüyor. Bu ülkenin de artık yaygın bir orta sınıfı var ve bu orta sınıf askeri hegemonyayı kendi egemenliği için onsuz edilmez bir koşul gibi görmüyor. Tersine, sınıflardan, sınıfların ekonomik çıkarlarından bağımsız, bağımsız olduğu ölçüde de “irrasyonel” hareket eden bir siyaset aktörü onlar açısından korkutucu bir durum. Kendi tekelci konumunu sürdürmek için, bütün hücrelerine askerî mantık sızmış bir toplumsal yapıda varolmak devletçi kapitalizmimizde yetişmiş burjuvazi açısından en azından katlanılır bir kötülüktü. Ama Avrupa ve dünya ile devam eden ekonomik ilişkiler, iş imkânları, şimdi bu kesimlerin de askerden arındırılmış bir politik ortamı tercih etmelerine yol açıyor.

Bunları Türkiye’nin genel “siyasî eğitim”inden ayırmak da kolay değil. Çekilen bunca sıkıntıya rağmen, bu toplum demokrasi mücadelesi içinde edinilmiş deneyimler bakımından çocuk yerine konacak bir toplum değil. Son yıllarda resmî kanallardan veya medyadan gelen eğitim ve ideolojik mesajlar ne olursa olsun, bu toplum kendi kararlarını verebiliyor, kendi seçimlerini yapabiliyor.

12 Eylül sonrasının pusula şaşırtan çeşitli olaylarıyla oraya buraya savrulsa da, kendine akıldan kopuk olmayan rotalar çizebiliyor ve bunlara uyum gösterecek kadroları da yetkilendiriyor.

Otoriter-totaliter rejimleri gerçek takatlannm ötesinde iktidarda tutan önemli bir etken, yaratmayı ve sonra da manipüle etmeyi çok iyi bildikleri korku’dur. Bu adamakıllı gelişmiş bir mekanizma olarak Türkiye’de vardı ve etkiliydi. Ama varolan düzeni teşhir eden ve eleştiren odakların oluşmasıyla, gitgide çoğulculaşan bu yapı içinde içi boş bir korku salarak varolmak ve iktidar sürdürmek de çok zorlaştı.

Bunlar ve bunlara benzer başka etkenlerin biçimlendirdiği yeni ortamda, Türkiye’nin geleneksel militarizminin son günlerini yaşadığı anlaşılıyor. Kısa vadede çeşitli (mutlaka son derece irrasyonel) tepki ve direnişler görülebilir - Ispanya’da elde tabanca meclis basan yarbay gibi. Ama uzun vadede, toplumsal determinizmin, bu anlamsız ve zararlı vesayet rejimim bitireceğini düşünüyorum.

Bu satırlar 2011’de yazıldığına göre, zaten fazlasıyla gecikmiş bir olaydan söz ediyoruz. Tabii çok katı olmadığı, askerî yönetimin dolaysız uygulanma dönemleri arasına uzun yan-sivil dönemler girdiği için, bu rejimin ömrü uzadı; yakınlara kadar uluslararası konjonktür de bunu besledi. Ama arük miadı doldu. Bunun, Almanya ve Japonya için olduğu gibi, kahredici savaşların ardından ve işgal koşullarında gelmemesi, ağırlığın ülke içi gelişmeler tarafında olması da, gecikmenin utancım hafifletecek öğeler arasmda sayılmalıdır.

Türkiye'de ideolojinin militarizasyonu

Osmanlı-Türk modernleşmesinin başından itibaren oldukça belirgin bir askerî ve zamanla militarist bir mahiyeti olmasının nedeni, konunun araştırmacısına, iç dinamikten çok bir dış dinamik sorunu gibi görünüyor. Almanya’da (Prusya’da) Junkerler ve Japonya’da samurai ya da daimyo, bildiğimiz “sınıf’ tanımlarına uyan, toprak sahibi ya da devlet adma toprağın tasarruf haklarını ellerinde tutan kişilerdi. Dünyada “modernleşme” diye bir kavram oluşmadan önce bu konumları edinmişlerdi. Sonraları, kendi özgül tarihleri içinde “modernleşme” ile tanışıp bunun bir zorunluluk olduğuna karar verince, toplumlannın en örgütlü gücü olarak ken-

dilerini gördükleri için (haklıydılar da), bu işi de üstlendiler. En “müsellah” kesim olarak, aynca en “örgütlü”nün de onlar olması doğaldı.    '

Osmanh İmparatorluğu modernleşmek zorunda olduğunu her yerden önce savaş meydanında öğrendi. 16. yüzyılın sonlarına doğru, Kanunî Süleyman’ın saltanatında, Batı’da Viyana Kuşat-ması’nm sonuçsuz kalmasıyla, Osmanh devletinin sınırlan, nereye kadar gidebileceği belli olmuştu. Doğu’da İran’la sınır zaten pek değişmiyordu. Kasr-ı Şirin’den sonra da, savaşlar devam etse bile değişmeyecekti (1639). Yüzyıl sonuna kadar irili ufaklı yeni fütuhat örnekleri görüldü: Kıbns, Gürcistan ve 17. yüzyılda Bağdat ya da Girit. Ancak bu yüzyılın birinci yansı boyunca Avrupa Otuz Yıl Savaşlan’na gömülmüş durumdaydı. Arada ciddi bir çatışma olmadı. Olanlar da OsmanlI'nın açıkça aleyhine sonuçlar vermedi. Ama yüzyılın ikinci yansında işlerin değişeceği yavaş yavaş belli olmaya başladı. Avrupa, Katolik-Protestan savaşlan sırasında hem savaş teknolojisi, silâh yapımı vb., hem de savaş stratejisi, yani fiilî savaşma yöntemleri bakımından önemli yenilikler ve ilerlemeler gerçekleştirmişti. Bizim açımızdan belirleyici olay ikinci Viyana Kuşatması’dır. 1683’te Osmanlı ordusu zaman zaman kenti zapte-decek gibi göründü (ele geçirdikten sonra elde tutup tutamayacağı ayn bir sorudur). Ama sonunda Jan Sobiewski’nin müdahalesiyle Osmanh ordusu bozuldu. Bundan sonra da (iki yüzyıl) toparlanamadı. Özellikle Prens Eugene komutasındaki Avusturya ordulan karşısında tutunamadı ve önce Karlofça, sonra da Pasarofça anlaş-malanyla çok geniş bir toprak kaybına uğradı, ilk Batılılaşma/modernleşme girişimleri de bu kayıplar üstüne başladı.

Gözler öncelikle askerî alandaydı. Comte de Bonneval, Humba-racı Ahmed Paşa olarak, orduda reform işini üstlendi. Ama bu dönem aynı zamanda ilk matbaanın açıldığı, Avrupa’ya sürekli kalmak üzere sefir gönderildiği dönemdir. Bu gibi yenilikler kesintilerle devam etti. Macar asdlı Baron de Tott da sonralan bu hareketlere destek olanlar arasındadır.

Osmanlı devleti Batı’yla en ciddi karşılaşmalannı sonu gelmeyen savaşlarda yaşıyordu. Öncelikli sorunu, kaybettiği üstünlüğü yakalamak olmasa da, hiç değilse eşit bir direniş gücü elde etmekti. Ama bunun yalnız askerî alanda kalınarak gerçekleşmesinin mümkün olmadığı her karşılaşmada yeniden anlaşılıyordu.

Öte yandan, böyle geniş kapsamlı bir değişime çeşitli nedenlerle karşı çıkan güçlü bir muhalefet de vardı. 18. yüzyılın başında III. Ahmed, 19. yüzyılın başında ise III. Selim bu gibi ayaklanmaların kurbanı oldular. Selim de I. Abdülhamid zamanında Rusya karşısında uğranan hezimetten sonra “askeri reform” düşüncesiyle harekete geçmişti.

Tarihî sürecin bu mahiyeti, dış konjonktür, Türk modernleşmesine, sanki zorla, askeri kanadı önder tayin etti. Belirli nedenlerle, Osmanlı toplumunda en örgütlü güç, hattâ belki tek örgütlü güç, ordu oluyordu. Subay olmak üzere askeri okullara gelen gençler, burada yalnız askerlik öğrenmiyor, ülkenin çok zor durumda olduğunu da görüyor ve öğreniyor, halkın kurtarıcı olarak onlara baktığını, onlardan bir şey beklediğini de anlıyorlardı.

Bâtı’ya ulaşmak için bilgi gerekiyordu. Bu “bilgi”yi bilenlerin sayısı sınırlıydı. Çok zaman gene dışandan uzman getirmek gerekiyordu. Eldeki kıt imkânlar, subaylara açılmıştı. Bu koşullar subay-lan toplumun (eğitim yoluyla) kaymak tabakası haline getiriyordu. Bunlar bir yandan yeni koşullardı, ama bir yandan o kadar da yeni değillerdi, çünkü “seyfiye” Osmanlı toplumunda her zaman ayncalıklı olmuştu. “Bilgi” de önemli bir sınıf ayracıydı.

Türkiye’de birçok şeyin ilkinin “asker” olduğu söylenir ve bu doğrudur. Açılmış ilk-müze “Askerî Müze”dir; ilk “ressamlar”, ilk “haritacılar” askerdir, ilk “mühendisler” de askerî sayılabilir, bütün dünyada, “mühendislik” Sanayi Devrimi’ne sıkı sıkı bağlı bir kavram ve kariyerdir. Mühendislere hâlâ “civil engineer” denir, çünkü sivili askerinden sonra çıkmıştır. Fransızca “genie” öncelikle ordudaki “istihkâm” sınıfı için kullanılan terimdi. Bizde-ki “mühendis” kelimesi de bunun ilk okullarının askerî “Bahrî” ve “Benî” Mühendishane Mektepleri’nin temelinin “Hendeseha-ne” olmasından ileri gelir. Bunun tarihi 1773, sonra, “sivil mühendis” yetiştirmek üzere Galatasaray’a bağlı olan okulun açılış tarihi 1884’tür - yüz yıldan fazla bir ara! Bu ara, geç Osmanlı toplumunda askerle sivil arasındaki mesafenin simgesi gibidir.

Türkiye’de subaylann toplumsal kökenleri de sık sık değişmiştir. Akıncı devletinden hızla yerleşik “emperyal” devlete geçilirken “devşirme” en seçkin askerleri toplamanın yolu olmuş, Enderun dahil, devletin asker ve yönetici kadrolan (kapıkullan) Hıristiyan köylü çocuklan arasından seçilmiştir. Bu sistem 17. yüzyılda işlemez hale gelmiş, Saray’daki köleler bütün önemli işlere tayin olmuş, Anadolu’nun Sanca ve Sekbanlan da Yeniçeri Ocağı’nı doldurmuştur. 19. yüzyılda bu ocak lağvedilince subaylar, bu iş için açılmış okullardan mezun olarak mesleğe girmeye başlamışlardır (“alaylı” yolu da açık tutularak). Subaylar, toplumun, çok zaman başkentin hali vakti yerinde ailelerinin çocuklanydı. Ama zaman içinde burada daha “meritokratik” davranmaya önem verildi ve subaylık yoksul ailelerin yetenekli çocuklanna da açık bir kariyer haline geldi.

Buradaki bu çeşitliliğin yanında Avrupa’da sistem pek az değişmiştir. Subaylık, toprak sahibi aristokrat sınıfın elinde kalmış, yerinde anlatıldığı gibi, ancak Fransız Devrimi’nden sonra büyük bir dönüşüm başlamıştır. Bu olgular çerçevesinde bakılınca, Osmanlı modernleşmesinin ordu eliyle yürütülmesinin bir kaçınılmazlık olduğu görülüyor. Ancak bu ordunun subaylarının kim olacağı, iç ve dış dinamiklerin bir arada etkilerine göre biçimleniyor.

Militarist milliyetçilik

Önceki bölümlerde görüldüğü gibi, Osmanh bilincinin içinden Türk milliyetçiliğinin sıynlıp çıkması zaman almış, bunun olabilmesi için Rus Türklerinin yardımı gerekmişti. Ancak tarihimizin bu “Pan”lanndan hangisinde karar kılsak, önceki bölümde söylenenler çerçevesinde, onun “militarist” bir çeşidini benimseyecektik. “Türk milliyetçiliği” buna iyi uydu, ama ötekileri de uydurmanın yolu bulunurdu.

“Toplum” gibi büyük ve karmaşık bir insan topluluğu içinde her türlü fikrî eğilim varolur; ama tabii bütün bu eğilimlerin gücü, toplumun çoğunluğunu etkileme yeteneği vb. değişir. Belirli bir toplum yapısı bu eğilimlerden bazılan için daha elverişli, bazılan içinse daha az elverişli bir toprak sunabilir.

Abdülhamid’in saltanat süresi boyunca, önceden beri devam edegelen “yönetimde pay sahibi olma” talebi etkili bir biçimde bastmldığı için, ülkedeki muhalefet de ağırlıkla “özgürlük” sorunu veya kavramı çerçevesinde odaklanmıştı.

Alemdar Yalçın bir kitabında, adını vermediği, Mısır’da yayımlanan bir dergide çıkmış bir yazıdan söz ediyor. Yazann adı Pier-re Gillard olarak verilmiş. Bu bir Osmanh yazann takma adı mı, yoksa sahiden bir Fransız mı, bilmiyorum. Yazı şu aşağıdaki alıntıdan ötürü bana ilginç göründü: "... Asûrî cebâbiresi, Roma ce-bâbiresinden (Neron) ve (Caligula) ve Timurlenk ve Cengiz Han ve Katolik engizitörler ve Çin zulemâsı, hasılı insan kasaplarının hiçbirisi Abdülhamit’e müsâvî olamazlar’” (Gillard, 1320, 1. sayı, yıl: 1).

Tarih “1320” olarak, yani Osmanlı takvimine göre verilmiş, 1904 olmalı. İttihatçıların Mısır kanadı Kahire’de Kanun-i Esasi, Osmanlı, Havatır, Nasihat gibi dergiler yayımlamışlardı. Bunun bu dergilerden biri olduğunu tahmin ediyorum. Bana ilginç gelen, yazan Fransız da olsa bir Osmanh (İttihatçı) dergisinin o tarihte Timur ve Cengiz’den “insan kasabı” sıfatıyla söz edebilmesi. Demek ki “medeniyet” ile “askerî başan” arasmda birincisi hâlâ ağır basabiliyor. Ama bu uzun sürmeyecek.

İkinci Meşrutiyet’i izleyen dönemde, özellikle de ilk dört beş ayda Osmanh diyannı kaplayan özgürlük havası dillere destan olmuş, sık sık anlatılmış, betimlenmiştir. Buradan, Abdülhamid saltanatı boyunca süren “demokratik muhalefet”e pay çıkarabiliriz sanıyorum. Muhalefetteyken İttihat ve Terakki’nin de çok daha demokrat olduğu, üzerinde geniş konsensüs oluşmuş bir yargıdır.

Ama bu “demokrasi ve özgürlük” atmosferi süreklilik kazanabilir miydi? Böyle uzun soluklu olabilecek sağlam temelleri var mıydı? Yoksa, ilk heyecan geçtikten sonra, daha köklü başka eğilimler güçlenip hegemonyalanm kurabilir miydi?

İkincisinin gerçekleştiğini zaten biliyoruz. Bu gelişmeyi bu yönde belirlemiş olduğunu düşündüğüm iki olaya değineyim. Birincisi, daha önce biraz üstünde durduğum, Avusturya’nın Bosna’yı resmen ilhakım ilan etmesi. Bu olay özgürleşmenin üstüne anında bir gölge düşürdü. Ne yapılabilirdi? Tek mutlu çözüm savaş ilan edip Avusturya’yı yenmek ve Bosna’yı geri almaktı. Ama buna imkân yoktu, çünkü böyle bir askeri güç yoktu.

Üç yıl sonra, 1911’de, İtalya’nın Trablus çıkarması geldi. Gene bir askeri saldın. Bundan sonra zaten savaşın arkası kesilmeyecek. Ancak bu yeni saldında “insan kasabı” diye anılan (kural dışı olsa da) Cengiz ve Timur gibi cengaverler'in (Attila’yı da yanlanna alarak) ulusun yeni “tarihî” kahramanlan haline geldiğini görüyoruz. Çünkü maddi koşullar “kahraman”m böylesini gerektiriyor.

Bir toplumun tarihinde, sonraki dönemlerde muhtemelen

önemsiz görünecek basit bir olay, birçok çarpıcı gelişmeye yol açabiliyor. Bugün Türkiye’de, İtalya’nın Trablus’a asker çıkarması ve bir süre sonra bu topraklara el koyması sık hatırlanan, hatırlandığı zaman da büyük öfkelere yol açan bir olay değildir. Balkan-lar’dan sürülmüş olmanın psikozuyla kıyaslanamaz. Oysa gerçekleştiği zaman, özellikle bazı çevrelerde, büyük bir kızgınlığa yol açtığı ve bunun da sonraki gelişmeler üstünde ciddi etkisi olduğu anlaşılıyor.    •

Bunları özellikle bir dergide izlemek mümkün: Selanik’te yayımlanan Genç Kalemler. Selanik’te çıkan Hûsn û Şiir adlı dergi yayınını sürdüremez olunca Ömer Seyfettin ile Ali Canib’e devredildi. Onlar derginin adını değiştirirken Ziya Gökalp’le de temasa geçtiler. Gökalp, Fırka’dan para buldu ve Ali Canib’i derginin yayın yönetmenliğine “tayin ettirdi”. Bu şekilde 14 Kasım 1910’da yayma giren derginin o sırada göze batacak bir aşın milliyetçiliği yoktu. İlk sayısından başlayarak, çoğunu Ûmer Seyfettin’in yazdığı “dil” üzerine yazılarla dikkat çekiyordu. Bu yazılann önerdiği, dilin, sonradan Cumhuriyet’te olduğu gibi, arıtılması değil, sa-deleştirilmesiydi: Türkçesi olan kelimelerin tercih edilmesi, Arapça ve Farsçadan ahnanlann Türkçenin kurallanna göre kullanılması gibi. İstanbul’daki yazarlardan bu ılımlı önerilere bile bazı ters tepkiler geliyordu.

İtalyan çıkarması birdenbire çok şey değiştirdi. Ûmer Seyfettin buna “Primo: Türk Çocuğu” hikâyesi ile cevap verdi. Burada, “At-tila Avrupa’yı ezmiş, köpek gibi inletmişti. Türkler medeniyetin yollannı açmışlar...” türü bir edebiyat yapmaya başladı. Ancak burada Italyan düşmanı bir havaya girmenin yanı sıra, daha önceden benimsediği belli olan bazı inanç ve düşüncelerini de açığa vurdu. Bunlardan biri hümanizm düşmanlığı, biri de “Sosyal Darvinizm”e inancıydı. Irkçılığı zaten hikâyenin “anafikri” yerindeydi. Daha ilerideki sayılarda nefretini Bulgarlara yöneltecekti. Aka Gündüz, İtalyan aleyhtan kötü hikâyeler yazacak, şairler hamasî şiirlere yönelecekti. Ama büyük değişikliği Mehmed Ali'Tevfik’in şiirleri ve yazılan getirdi. Onun “kahraman”ı da Attila’ydı. Böylece, Kıb-ns’taki “Attila Hattı”na varan yola girmiş olduk.

Mehmed Ali Tevfik Türkçü düşüncenin bu erken dönemdeki en önemli temsilcilerinden biri olduğu halde bugün onun hakkında çok az bilgiye sahibiz. Cumhuriyet döneminde “Yükselen” soyadını beğenmiş. Gövsa, onu Türk Meşhurları'na almış, 1889-1941 tarihlerini veriyor. Epey genç yaşta ölmüş. Teşkilât-ı Mahsusa’da bulunduğunu Gövsa söylüyor. “Hazırlanmış yedi eseri daha vardır ki henüz basılmamıştır,” diyor (Gövsa, 1945). O zamandan beri, bunların arasında olmayan Turanlı’nın Defteri yetmişlerde ülkücü bir yayınevi tarafından basılmıştı. Şimdi, çoktan tükenmiş durumda. Aynca, 1936’da İstanbul’da (Hüsnütabiat Matbaası’nda) basılmış Türk Tarihinde Aile Hayatı Evrimi ve Bunda Kadın adlı bir kitabının sözü geçiyor. Çeşitli devlet memuriyetlerinde bulunup Türk Ocaklan “Umumî Kâtipliği” de yaptıktan sonra (1911 olmalı) Ha-riciye’ye geçmiş ve zaten New York’ta ölmüş. Çok dil bilen, akıllı bir adam ve ciddi bir ırkçı, milliyetçiden çok “faşist” denecek bir kişi. Eserlerinin yayımlanmış olması düşünce tarihini anlamak için doğrusu iyi olurdu.

Halide Edib’in, Ahmed Bedevi’nin anılannda ona değiniliyor, ama dolgun bir bilgi yok. Büyük kardeşi Niyazi Tevfik Yükselen de iyi okumuş biri. Denizcilik tarihi uzmanı.

“5 Kanunusani, 1327 (5 Ocak 1911) tarihinde Selanik İttihat ve Terakki Rıhtım Kulübünde irad edilen konferans”, derginin 27 Nisan 1328 tarihli sayısında (Genç Kalemler², 3, 2000: 20) yayımlanır. Mehmed Ali Tevfik burada “manevi yurt” dediği bir “mefhumu” açıklamaktadır;

İnsanlığı bilen her Türkün en mukaddes vazifesi manevi yurt, manevi vatan mefhumunun evvelâ halk [‘yaratma’ alıntı] ve icadına [abç.], sonra neşir ve tamimine çalışmak olmalıdır.

Manevi yurt, şimdi yaşayanlann evvelce yaşamış olanlara ruhen merbut olmasının ifadesidir... Manevi vatanın aslî unsuru mezarlıktır.

Bu ruhen merbutiyeti teşkil eden anasır üçtür: Aynı kandan olmak hissi, muayyen bir tarzda ve muayyen bazı efkâr ve hissiyat dairesinde büyütülmüş bulunmak hissi ve bir de şükran hissi.

“Millet” kavramının “ırk”la ilgisi olmadığını söyleyen Renan’la söze başlayıp, oradan “aynı kandan olmak hissi”ne gelmesi, ilginçtir!

Mehmed Ali Tevfik Arjantin ile Japonya’yı örnek gösterir. Bu 666 iki ülke, halklarında “manevi yurt” kavramını yaratmak için tarihi çarpıtmalardır. Sözgelişi Aıjantin dünyanın en büyük komutanlarının Arjantin’den çıktığını iddia etmiş... “evet bu bir safsatadır... Fakat efendiler, bunlar meşru bir takım yalanlardır.” Japonlar da "... yirmi otuz sene kadar mütemadiyen çocuklara millî bir taassup aşıladılar.” Örneğin, AvrupalIlardan nefret etsinler diye, AvrupalIların yaptıkları icatları saklamışlar!

Bu “taassub”un önemli bir kısmı gene askerîdir. “Mektep hocaları vatan için can feda edenlerin tebcilini ve askerî faziletlerin medh ve senasını her şeye takdim eder. Manevralar esnasında asker bir nahiyeden geçerken bütün mektep çocukları azad edilir. Giderler, askeri seyr ederler, küçük kalplerini feyizli hislerle doldururlar. Mektep dershanelerinde kahramanların tasvirleriyle büyük muharebelerin resimleri asılmıştır.”

Çeşitli hikâyeler anlatır. Delikanlı savaşta yüzünden yaralanıyor ve böylece çirkinleşiyor. Ama bütün kadınlar çevresini sarıp “ondan bir mültefit nazar istida ediyorlar.”

Askere alman yeni evli bir genç ertesi gece gizlice evine kaçıyor... “zevcesini tatlı bir uykuya dalmış olduğu halde buldu. O zaman eğildi perestîde zevcesini şefkatle öptü ve sonra onu öldürdü.” Niye? Aklını çelip onu askerliğinden uzaklaştırmasın diye! Bu militarist hikâyeyi not edin bir yere, yeniden karşımıza çıkacak.

Bu hikâyelerden sonra Mehmed Ali Tevfik bizim de “manevi vatan”ı yaratacağımızı söylüyor: "... hem yine tekrar ediyorum Arjantinliler gibi yalanla, safsata ile değil, hakikati tenvir ile ve tarihi istintak ile.” Çünkü bizim tarihimiz zaten baştan sona böyle.

Onun derginin bu sayısında önerdiği, derginin bu sayısında kalmadı: ittihat ve Terakki’de olanlara sonradan geleceğim; Önce bir ileri atılalım, Cumhuriyet’te olanlara bakalım: 1932’de Ankara’da toplanan Birinci Türk Tarih Kongresi’nin sonlarına doğru Türk milliyetçiliğinin babalarından Yusuf Akçura söz alır, şunları söyler:

... Mitard, 1927’de neşrolunan bu makalesinde [adı Tarih tedri-satınm vazifesi’ olan bir makale; altını kimin çizdiği belli], Profesör Lavisse’in Fransa da tarih tedrisatının ıslahına müteallik fikirlerinden bahsederken, bu meşhur müverrih ve müderrisin Alman mekteplerinde tarihin talebede vatanperverlik hissini takviye edecek tarzda okutulduğunu misal göstererek, Fransa ilk ve ortamekteplerinde Fransa tarihinin o yolda tedrisi zaruretini öne sürmüş olduğunu yazıyor ve diyor ki, Lavisse’in fikirleri Fransa Maarif Nezaretince kabul olunmuş ve tarih programlan ona göre tanzim edilmiştir. Daha sonra Mitard, tarihin bu programlara göre tedris edilmesi Fransız gençlerinde makul bir vatanperverlik hissi uyandırmış olduğunu ve bunun Harb-i Umumî’de Fransa’nın galebesine hizmet ettiğimi söylüyor. Mösyö Mitard’ın yazdıklanndan ve Mösyö Lavisse’in programından anlıyoruz ki Fransa’nın orta ve ilk mekteplerinde okutulan tarih tamamen objektif değildir. Bir gayeyi temin için okutulmuştur. Ve nihayet gayenin teminine de muvaffakiyet hasıl olmuştur.

Misali Fransa’dan aldım... başka kavimler, Almanlar, Ingi-lizler, Italyanlar. Yunanlılar ilâ, başka türlü mü okutuyorlar? Asla!.. Avrupa’nın bu ilmi metodunu tamamen benimsemiyen bir kavim var idiyse, o da yakm zamana kadar Türkler’di... nihayet Büyük Hocamızın [yani Atatürk] irşadı sayesinde hulûl etti. Türkler’e yol gösteren o kudsî elin işaret ettiği tarafa doğru yürümiye başladık.

... Cemiyetimiz [Türk Tarih Kurumu] tarafından yazılan kitaplarda teferruata ait hatalar olabilir; fakat kitaplann istihdaf ettiği gaye ve o gayeye bizi götüren anahattı doğrudur (Kongre, 1932; 605-606).

Oturumun reisi zamanın Maarif Vekili Esat Bey’dir (Bursa mebusu Esat Sagay). Akçura’ya özellikle teşekkür eder. Şunu da söyler:

Tarih tedrisinde birinci vazifemiz millî tezin mahfuziyetidir. Millî tezimizi çürütecek mevzulardan uzak kalmak her birimiz için, muallim için, talebe için millî ve vatanî bir mükellefiyettir (Kongre, 1932: 628).

Bu cümlelerin bilimsellikle, “doğru” arayışıyla zerre kadar ilişkisi olmadığını görmek güç değil. Böylece Mehmed Ali Tevfik’in milliyetçi bir toplum yetiştirmek üzere yalan-tarih yazma önerisinin Yusuf Akçura’dan geçerek Türkiye Cumhuriyeti “Millî EğitmTinin aslî parçası haline geldiğini görüyoruz. Akçura’nın bu Fransa örneklerini bu Tarih Kongresi içinde söylemesi de çok anlamlı ve bütün dünya medeniyetlerinin kökeninde Türk olduğunu kanıtlamak üzere toplanmış Kongre’nin asıl “istihdaf’ ettiği şeyi anlatıyor. “Bir yalanın çok doğrucu itirafı” gibi, tuhaf ve paradoksal bir sahneye şahit oluyoruz. Cemiyet’in çıkarmış olduğu eserde (bu aşamada Türk Tarihinin Anahatları adlı kitap) Konfüçyüs’ün ve Buda’mn Türk oldukları iddia olunur. Muhtemelen yanlış olabilecek “teferruat” böyle şeylerdir, ama “gaye” doğrudur.

Böyle bir anlayışın bir toplumun eğitim sistemine temel oluşturması her bakımdan korkunç bir şeydir. Bu, tabii, otuzlu yıllarda başlamış bir şey. Şaşırtıcı olan, daha 1911 yılında, yayımlandığı zaman da yeri göğü yıkmayan, kadrosu oldukça dar (ve onlann arasında da gerçekten parlak olanlann sayısı az) bir derginin, sonraki yıllan bu kadar derinden etkileyebilmiş olmasıdır.

Özellikle Ömer Seyfettin, buradan başlayarak, açıkça “antihü-manist” bir tavır tutturmuştur. Primo’nun babasını ve daha birçok karakterini mdliyetçi değil de “hümanist” olduklan için aşağılar. Başka insanlarla arasına ulusal aynm koymayan kişi “kozmopolit” olmaya mahkûmdur ve bu kelimenin Ömer Seyfettin’in sözlüğündeki tanımı çok kötüdür. Yakın yıllarda İbrahim Ka-fesoğlu veya Muharrem Ergin gibi milliyetçiler (Aydınlar Oca-ğı’nm önderleri) ve daha birçoklan hümanizmin kötülüğü üstüne açık açık yazmışlardır. Daha yeni zamanda, “kozmopolit” olmaktan öte, “komünizm”in anası da “hümanizm”di. Aslında, “bütün kötülükler”in anasıydı ve Türklüğe yakışmayan bir şeydi.

Kendini en çok Mehmed Ali Tevfik’in “İntikam Şiirlerinde belli eden bir “antimedeniyet” kin ve nefreti var. Bu, “Avrupa medeniyeti” karşısında duyulan eziklikten ileri geliyor. Bu “kötü” medeniyetin hayran olmadan olmayacak bir özelliği var: teknoloji. Bununla bütün dünyaya -ve bize- egemen olmuşlar. Gözü kör olası teknoloji yüzünden biz de imparatorluğumuzu kaybetmişiz. Dolayısıyla bu medeniyete düşmanız. Aynı zamanda onun imkânlanna sahip olmak istiyoruz. Bu, ilişkiyi adamakıllı güçleştiriyor.

Bu tarihte somut düşman İtalya ve böylece doğrudan tarihteki Roma’ya bağlanıyor. Böyle olunca Mehmed Ali Tevfik hemen At-tila’mn torunu oluyor ve yalnız Roma kalıntılarını değil, Rönesans eserlerini de yerle bir edeceğini İtalya’ya bildiriyor.

Derginin başka şairleri ve bu arada Ziya Gökalp medeniyete karşı şiirler yazıyorlar.

Tutumu Mehmed Âkif de benimsediği için, ulusal marşının güftesinde “Medeniyet dediğin tek dişi kalmış canavar” gibi bir dize olan tek ülke de Türkiye olsa gerek.

“Başını Vermeyen Şehit” gibi hikâyelerini yazarken herhalde Ömer Seyfettin de bunlann gerçeklikle ilgisi olamayacağını biliyordu. Ama buna aldırmadı. “Yalan söyleme”yi meşrulaştırmakla, hakkında yalan söylenecek kötü işler yapma yolunu da ilelebet açmıştır. “Bu kötü bir şey ama ben milletimin iyiliği için yaptım!” Bu akıl yürütmeyle, kötü işler yapmak, üstelik bir kahramanlık haline de getirilebilir - nitekim getirilmiştir.

Militarizm milliyetçiliğin bu gibi yan motiflerle “zenginleş-me”sinde zevatını rencide edecek bir şey yoktu. Bunların hepsini militarizmin dünya görüşünün öğeleri olarak benimsemek mümkündü ve nitekim öyle oldu. İdeolojinin askere veya sivile mal edilecek heterojen öğeleri yoktu ve zaten asker-sivil itıtelli-gentsia'nın ortak ürünüydü. Genç Kalemler’de yazan kişiler arasmda Ömer Seyfettin, Aka Gündüz vb. zaten askerî okuldan gelmişlerdi ve o sıralarda görevliydiler.

Güdümlü edebiyat

“Milliyetçi propaganda” fikrini ilk uygulamaya koyan, İttihat ve Terakki olmuştu. Cenab Şahabeddin’in Rıza Tevfik’e mektubu olmasa ve Rıza Tevfik de bu mektubu anılan arasmda yayımlamasa, böyle bir bilinçli ve planlı girişimden muhtemelen haberimiz olmayacaktı. Mektup şöyle:

Dün bendenizle Hâmid ve Nazif beyefendileri Harbiye Nezare-ti’ne çağırdılar. Nâzır Paşa’mn selâmı ile birlikte şu ricasını tebliğ ettiler: “zâbitan ve asâkiri teşvik ile teşci’ edecek âsâr-ı edebiye yetiştiriniz.” Bu sırada zât-ı âlilerinin de dâsitân vadisinde bir silsile-i nefâis yetiştirmeniz, Nâzır Paşa’ca, pek ziyâde bâis-i şükrân olacağı söylendi ve bunun zât-ı üstâdânelerine iblağı bendenize havale olundu. Dasitanlar hamâsiyâta âit olacak.

Yazılacak âsâra gâyet vâsi, ama gâyet vâsi ücretler! Vaad buyuruluyor. Taraf-ı âlilerinden derg-i inâyet buyurulmayaca-ğı hepimizin cümle-i tahminâtından oldu. Bâki müveddet ve hürmet üstâdım efendim (Alangu, 1968: 346).

Cenap Şahabettin

Rıza Tevfik de bu mektubun arkasına şunlan ekliyor:

... vaktin Harbiye Nâzın olan Enver Paşa da maddi, manevi her vasıtaya baş vuruyor ve genç zabitlerle askeri teşci etmek gay-retile (hamâsi şiir ve yazı)lara tâlip oluyordu. Bu gayret uğruna değerli ve değersiz bir çok şairlere ve muharrirlere külliyetli paralar ihsan ediyordu. Benim bu işlerden epeyce haberim vardı. Çünkü bu mesele üzerine ağızdan ağıza dolaşan dedikodulardan herkesin kafası dolmuş ve benim de başım tutmuştu. Halbuki ben, hiçbir zaman şiirlerimin bir mısraını dahi ısmarlanmış bir mal gibi telakki ederek yazmış değilim... Hattâ maksat ne kadar ulvî olursa olsun, böyle kârlı alışverişe girmek mizacıma hiç uymayan bir iş olacaktı. Onun için Cenap merhumun mektubuna hiç cevap vermedimdi. Sonra bu sükûtumun nezaketsizliğe hamlolunabileceğini mülâhaza edince, hemen ertesi günü öğleden evvel Harbiye Nezareti’ne gittim (Alan-gu, 1968: 346-7).

Rıza Tevfik’in son iki cümlesi de bir harika tabii. “Hiç cevap vermiyor”, ama “sonra” ya kabalık olursa diye düşünüyor. Kimse kabalık etmek istemez. Ve bu “sonra”mn, ertesi gün “öğleden evvel” olduğunu öğreniyoruz! Anılarında, siparişi yerine getirmediğini belirtir, Enver hakkında da “hiçbir şeye muvaffak olamadığını” işittiğini söyler (Tevfik, 1993: 141).

Rıza Tevfik, “... hattâ Abdûlhak Hâmid merhum gibi bir adama da, İngiltere aleyhine kötü bir kitap yazdınp 4.000 lira para vermişti” dedikodusunu da yapar (Tevfik, 1993: 139). Parayı verdiren gene Enver’dir.

İttihatçılar bu konuda da geç kalmışlardır. Bu tür edebiyatı yayımlamak üzere çıkardıkları Yeni Mecmua ancak 1917’de yayma başlayabilir, ama 1920’ye kadar devam eder. Yazarlanndan bazı-lan Genç Kalemlerde de vardı: Ziya Gökalp, Celâl Sahir, Hamdullah Suphi, Halim Sabit, Yahya Kemal, Ahmed Agayev, Necmed-din Sadık. Bunu başlangıçta tek başına Yahya Kemal’in yayımlaması söz konusuyken, ne olmuşsa olmuş, “Merkez-i Umumî üyesi Küçük Talât’ın müdürlüğü altında ve İttihat ve Terakki merkez binası olan Pembe Konak’ta” yayımlanmaya başlamıştır (Köroğ-lu, 2004, 216).

İttihatçılara! propaganda amacıyla yayımladığı bir başka dergi gene savaş yıllarında çıkan Harb Mecmuası’dır. İlk sayısı 1915’te çıkmıştır. Bunlar zamamn en yüksek nitelikli kâğıdına basılan, o sıralar henüz alışık olunmayan, çok sayıda fotoğrafa yer veren dergilerdir. Harb Mecmuası’nda Gökalp, Hamid, Agayev, Ahmed Refik, Falih Rıfkı, Cenap Şahabeddin, Mehmed Emin, Süleyman Nazif, Midhat Cemal gibi yazarlar yazmış, Sultan Reşad’ın yazdığı söylenen bir de gazel yayımlanmıştır. Derginin can alıcı bir yeri de “Yaşayan Ölüler” başlığı altında savaşta ölenlerin fotoğraflarının yayımlandığı sayfalardı (bazen “Mübarek Şehitlerimiz” başlığı kullanılıyordu).

1915’te Çanakkale’deki çarpışmalarda üstün çıkmamız ve istilâ niyetiyle gelmiş İtilâf Kuvvetleri’nin çekilmesi, iyi bir propaganda fırsatı olarak değerlendirilir ve bir grup yazar-sanatçı savaş alanını ziyarete davet edilir. Ahmed Agayev, Ali Canib, Celâl Sa-hir, Enis Behiç, Hakkı Süha, Hamdullah Suphi, Hıfzı Tevfik, Muhittin, Orhan Seyfi, Selâhattin, Yusuf Razi, Mehmed Emin, Ömer Seyfettin, İbrahim Alaeddin, Müfit Ratib, Çallı İbrahim, Nazmi Ziya ve Ahmed Yekta’dan meydana gelen grup asker üniforması giyerek on günlük geziye çıkarlar (1990’larda da bir grup gazeteciyi böyle üniforma giydirerek güneydoğunun çatışma alanlarında do-laştırmışlardı). Bu geziden umulduğu kadar hamasî edebiyat çıkmaz (İkincisinden çıktı).

1918’de de Yeni Mecmua bir “Çanakkale özel sayısı” çıkarmaya karar verir. Burada daha kalabalık bir yazı kadrosu vardır. Daha tanınmışları alırsak, şöyle: Enis Behiç, Ahmed Hikmet, Gökalp, Raif Necdet, Abdurrahman Şeref, Celâl Nuri, Samipaşazade Sezai, Mehmed Emin, Halil Edhem, Ahmed Emin (Yalman), Halit Fahri, Kâzım Nami, Şemseddin (Günaltay), Hakkı Tank, Rauf Yekta, Ali Canib, Hakkı Süha, Midhat Cemal, Fahri Celaleddin, Tekinalp, Ali Ekrem, İbrahim Alaeddin, Zekeriya (Sertel), Âkil Koyuncu, Nec-meddin Sadık, Hüseyin Rahmi, Ruşen Eşref.

Ömer Seyfettin’in “Eski Kahramanlar” başlığı altında yazdığı hikâyeler ittihat ve Terakki’den gelen kampanya ile uyumluydu. Mehmed Ali Tevfik’in tarih yoluyla “manevi yurt” yaratma projesi ile de uyumlu, muhtemelen ondan esinlenmeydi. Çanakkale gezisinden sonra da “Yeni Kahramanlar”ı yazmaya girişti ama mesafe alamadı.

Yusuf Ziya (Ortaç) da Enver Paşa’mn kampanyasına takılanlardandır. Aşağıdakileri kendisi Tahir Alangu’ya anlatmıştır:

Celâl Sahir bana geldi. Enver Paşa’mn askeri savaşa teşvik yolunda yazarlardan eserler beklediğini, benim de bu kampanyaya katılmamı istediklerim söyledi. Ben ‘Akından Akma’ kitabım hazırladım. İçinde 20 kadar şiir vardı, epik şiir türünde. Götürdüm, verdim. Sonra beni Talât Paşa davet etti. Ya-naklanmdan öptü. Çünkü bu davete ilk icabet eden bendim. ‘İstediğin cins kâğıda, istediğin kadar bassınlar’ dedi. Tarihçi Efdaleddin Bey’i çağıdı. Bu işlere o bakıyormuş. Aldı, beni Hilâl matbaasına götürdü. En iyi kâğıdı seçtik. 10.000 bastılar. Üzerine yüz paradan fiyat koymuşlar. Bana 250 altm verdiler. Sonradan bir nüshasını ciltletip imzaladım. Talât Pa-şa’ya götürdüm. Bir müddet geçti, Celâl Sahir, bana kitapların satış bedeli olarak ikiyüz lira daha verdi. Böylece 450 altın oldu. Çanakkale heyetine ben katılmadım, ama böyle-ce ‘Savaş Edebiyatı’ kampanyasına katılmış oldum (Alangu, 1968: 364).

Erol Köroğlu, o dönemde bu parayla dört odalı bir ev alınabildiğini (Ortaç’tan aktararak) söylüyor. Köroğlu, dönemin başka hamasî kitaplarını da sayıyor. Halit Fahri, Mehmed Emin bunlann yazarlan arasmda; örnek sayısı gene de kabank değil (Köroğlu, 2004).

Cumhuriyet’e geçiş

ittihatçıların ellerindeki kıt imkânlarla ve bir hayli gecikerek yürürlüğe koydukları “milliyetçi propaganda” öncelikle içedönüktü. Savaşan askerler ve onlan seyreden siviller arasında, “savaş” olgusunun potansiyelini kullanarak bir “millet bilinci” uyandırma amacına hizmet ediyordu. Daha sonra bulunmuş deyime uygun olarak, “Türk’ün Türk’e propagandasının bütün gereklerini yerine getiriyordu. Bu çaba Cumhuriyet boyunca da (bugün bile) çok kayda değer bir değişim göstermedi, çünkü “devlet” bir türlü istediği ve aradığı “millet”i bulamadı.

Cumhuriyet’in erken yıllannda, “devlet”, kendi “milletleşme/ milletleştirme” politikasının planını çizmemişti. “Türklük” belli ki öne çıkacaktı; ancak, bizim edebiyata “inkılap/devrim” terimleriyle geçen belli başlı değişimler belli ki Mustafa Kemal’in zihninde epey önceden başlayarak şekillenmiş, olgunlaşmışa, çünkü otuzlara bırakmadan bunlann çoğu art arda yürürlüğe kondu.

Cumhuriyet’in kuruluş koşullan güçlü bir militarizm potansiyelini zaten içeriyordu, çünkü o zaman “Millî Mücadele” adıyla anılan Bağımsızlık Savaşı’nın askerî zaferi üstüne rejim kurulmuştu. “Rejim”, kuranlann ideolojisine göre değişebilirdi, ama askerî zafer değişmeyecek bir olgu olarak orada duruyordu.

Başkent (İstanbul) halkı, kentte savaştan gelen asker görme konusunda bir tür deneyim sahibiydi; ama 93 ve Balkan bozgunla-nndan perişan bir şekilde dönen, bir kısmı da hastalıktan vb. dolayı döndükten sonra orada ölen, yan çıplak, ayakta zor duran askerlerdi bunlar. Onlara acıyabilir, üzülürdünüz ama o görüntüler insanı militarizme götürmezdi. Oysa 1922’de İstanbul’a giren askerler, yıllar sonra, yeniden bir savaş kazanarak gelen askerlerdi. Bunlar da öyle iyi giyimli, gösterişli askerler değildi. Ama böylesi daha etkileyici de olabilirdi. Aynca, bir zafer kazanmış ve oradan dönüyor değillerdi. Zafer, gelmiş olmalanydı. Bu özellikleriyle, ille de “militarist propaganda” için elverişli değillerdi; ama varlıkla-n o yönde de kullanılabilirdi. Nitekim kullanıldı.

Otuzlar

Atatürk’ün dili Arapça ve Farsçadan arıtma girişimi 1928’deki alfabe değişikliğinin hemen arkasından gelmedi, otuzlan buldu. Otuzlann başı Atatürk’ün Türk milliyetçiliğini biçimlendirdiği yıllardı ve bu çalışmalannda tarih ve dil (iki kurumun da gösterdiği gibi) en önemli yeri tutuyordu. “Türk Tarih Tezi” adıyla bildiğimiz bu tarih çalışmalannın başlıca amacı, önceki bölümde de gördüğümüz gibi Türkleri “asker” olmadan önce, “medeniyet” kuran bir “ırk” olarak tanımlamak ve tanıtmaktır.

Bu gibi teoriler Atatürk’ün sağlığında “millet oluşturma” çabasının omurgasını teşkil etmiş ve birçok kişi de bu doğrultuda “araştırma” yapmıştır. Ama bütün olay tamamen saçma sapan varsayımlara dayandığı, herhangi bir yeri kanıtlanamadığı için, sonraki yıllarda yavaş yavaş unutulmaya terk edilmiştir. Daha ilk yayıldığı yıllarda da konuyla ilgili ciddi bilim adamlan bu iddialan ciddiye almamıştı, ama o dönemde Türkiye’de bunlara cephe almak cesaret isterdi. Daha sonralan, İnönü döneminde dahi, bunları yeniden piyasaya sürme çabası olmamıştır. Ne var ki, “Millî Eğitim Bakanlığı” son derece muhafazakâr bir bakanlık olduğu için, bugün bile bu teorilerin izlerini, kalıntılarım ders kitaplarında görmek mümkündür.

Ancak, teoriler terk edilirken, onları haklı gösterecek tek özellikleri, askerlikten çok medeniyete önem verme eğilimleri de terk edilmiştir. Yıllar sonra, “Mavi Anadolucular” adıyla anılan aydınlar grubu bu teorileri ırkçı olmayan ve daha akılcı bir temele oturtmaya çalıştılar; ama onlann da nüfusun büyük kısmı üstünde etkisi olmadı (kendileri de her zaman tutarlı davranmadılar. Belge, 2008: 313-59). Ortalama görüş, yeniden, “asker Türkler” kavramı üzerinde yoğunlaşa.

Bu zaten genel eğilim, genel ideolojinin en belirgin özelliğidir. Bir devlet politikası olmadan da, militarizmin yayılmasına ve yerleşmesine hizmet sunmaya hazır yeteri sayıda sivil vardır.

Aile

Louis Althusser modem dünyada devletlerin iki temel dayanağını “devletin baskı aygıdan ve devletin ideoloji aygıtlan” olarak sınıflandırmıştı (Althusser, 1970). Askeri, polisi ve bütünüyle yargı, ceza vb. işlevlerini birinci kümeye topluyor, İkincide de öncelikle akla gelecek öğretim aygıtı ve medyadan başka “aile”yi de sayıyordu. Aileyi bir “devlet aygıtı” olarak görmek mümkün değil; ama bir ideoloji ve oldukça belirgin, tanımlı bir ideolojinin üretilmesi ve belletilmesi konusunda etkin ve etkili bir kurum olduğunu söylemek elbette mümkündür. Genelgeçer ideolojiye karşı aile içinde belirli bir eleştirel tavır gelişmemiş, böyle bir bakış olmamışsa (ve ailelerin ezici çoğunluğunda bunlann olmadığı söylenebilir), ailenin yeniden üreteceği ve çocuklanna empoze edeceği ideoloji, devletin de yaydığı ve onayladığı genelgeçer ideoloji olacak, ondan anlamlı bir biçimde aynlmayacaktır. Aile aslında her toplumda, bu “yeniden üretim” işlevinin yerine getirildiği birim olarak, o toplumun en muhafazakâr kurumlanndan biridir (ve onun için muhafazakâr siyasî ideolojilerde “temel kurum”, “toplumun temel birimi” gibi nitelemelerle yüceltilir) ve onun ideolojik üretimi, eğitim ku-rumlanna kıyasla bile, çok daha doğal, çok daha organik görünür. Aile, çocuğa ideolojiyi annesinin sütüyle birlikte verir, yutturur.

Tabii her aile bir yandan tikeldir, kendine özgü bir birimdir vb. Ama ailenin tüketeceği ideoloji de, tüketeceği başka her şey gibi (ev eşyası, besin, giyim ve tabii yayın) bir yerlerde üretilmekte, standardize edilmekte ve o şekilde “arz” edilmektedir. Bu “arz”, elbette, zaman içinde “talep”in alabileceği biçimleri de belirlemektedir. Buralardan baktığımızda, ailenin tüketebileceği, bütün bu değişik alanlarda üretilmiş metalar, onu sıkı sıkı tümellere, toplumun genellemelerine bağlamaktadır. Burada, özel ve bilinçli bir çaba olmadıkça, bu “genelgeçer”in dışına çıkmak mümkün değildir.

Onun için, “Benim oğlum büyüyecek, paşa olacak!” gibi burada çok yaygın bir söz de, son analizde, “aile içi militarist eğitiniin bir öğesi sayılabilir.

Çocuğun yaşı ilerledikçe, aile içinde görünüşte tamamen kendi-liğindenlik kalıpları içinde verilen bu temel eğitim, eğitim aygıtının daha bilinçli ve sistemli, dolayısıyla bir düzeyde daha belirleyici kalıplarıyla birleşecek ve daha kapsayıcı bir ideolojik ağ oluşturmaya başlayacaktır. Örneğin, “müzik dersi” başlar başlamaz, “Küçük asker/Küçük Ayşe” kalıplan öğrenilecektir. Erkek çocuk asker olacağmı, kız çocuk da çocuk doğurup ev işi yapacağım bel-leyecektir.

Militarizm aşamasını geride bırakmış ya da oradan zaten hiç geçmemiş toplumlarda ebeveynin oğullanna “general” olmasını öğütlemeleri ya da “palaskamı takıyorum/bebeğime bakıyorum” temelinde bir işbölümü önermeleri işitilmiş şeyler değildir, ama bunlar burada hâlâ çok yaygındır.

Günlük kılık dışında, belirli özel günlerde giymesi için çocuğa üniforma alınıp giydirilmesi bu gibi süreçleri birkaç adım daha ileri götürür. Bu Türkiye’de çok yaygın bir âdettir. Okul-aile bağlantısı içinde, sözgelişi müsamerelerde çocuklara askerî üniforma giydirildiğine sık sık rastlanır (ilkokul veya ortaokul-lise çocuklarına “okul üniforması” giydirilmesi de belki bir tür askerleş-tirme olarak incelenebilir). Ama bunun şahikası sünnet sürecidir. Sünnet öncesi orada burada dolaştınlan, bu arada (İstanbulluysa) mutlaka “Eyüpsultan”a götürülen çocuklara asker üniforması veya ona benzer bir şeyler giydirilmesi neredeyse bir kural haline getirilmiştir. Tabii bununla fotoğraflar çekilir ve mutlu günlerin anılan olarak bunlar saklanır. Arada polis üniforması da görülebilir (çünkü Türk milleti her türlü üniformayı sever), ama hiçbir şey asker üniforması kadar yaygın ve popüler değildir.

Bu anlattığım insanlardan çok daha farklı bir toplumsal zümreden gelen Tezer Özlü, “Babamın kuşağındaki Türk erkekleri ne büyük bir ordu ve askerlik sevgisi besliyor,” gözleminde bulunur (Özlü, 2003: 7).

Her ailenin bu gibi konularda nasıl davrandığım bilmeye imkân yok. Ama bunların genel olarak geçerli olduğunu tahmin edebiliriz elbette. Bütün bu muhabbetin sonunda bütün erkek çocuklar subay olmak istemiyordu elbette. Hattâ çok uzun zaman, subaylık öncelikle “maaş” sorunundan ötürü, daha hali vakti yerinde sayılacak aileler arasmda çekici bir meslek olarak görülmemiştir. Ama Tezer Özlü’nün gözlemlediği türden bir “asker sevgisi” o mesleğin başka nedenlerle sevgi ve saygı görmesinin garantisi olmuştur.

Aile yapısının ve ethos’unun militarizmi dolaylı biçimde destekleyen yanlan vardır. Bunlann en önemlisi, Türkiye’de kuruluştan beri sıfatı “aile reisi” olan babanın yasayla verilmiş, ama çok daha fazlası gelenek ve görenekten verilmiş bir yığın ayncahğıdır. Aile içinde tam bir hâkim-i mutlaktır.

Muhafazakâr bir yapı olan aile yapısı dünya tarihi boyunca erkek egemen ve otoriter toplumlar için uygun bir eğitim ocağı olmuş, “itaat”e dayanan geleneksel toplumda bireylere nasıl davran-malan gerektiğini öğreten kurumlar arasına girmiştir. Militarizm ve otoriteryanizm zaten her zaman yan yana ve iç içe varolabilen düzenlerdir. Bu ataerkil aile tipi bunlann her ikisi için de en uygun yapıdır. O bakımdan, “oğlum paşa olacak”ın ötesinde, militarist kültürün kök salmasına çok önemli katkıda bulunur.

Kadınlar

Sıralamaya “aile” ile başlayınca “kadnidan devam etmenin -bu düzen içinde kurulmuş- bir mantığı var. Çünkü bu ideoloji kadını -anneyi- muhafazakârlığın “yuva yapan dişi kuş”u olarak görmeye eğilimli, daha doğrusu kararlıdır. Bu erken modernleşmenin ulus-devletçi ve milliyetçileri, özellikle geleneksel İslâm top-lumunu dönüştürme projesinde kadınlara vermek istedikleri yerden dolayı kendilerinin son derece ilerici olduğuna inanmış olmalıdırlar. Çünkü kadın için iyi bir eğitim ve merkez! bir konum,

Müslüman toplumda kabul görmeyen etkin bir rol talep etmektedirler. Ama tam da bu talepleri, kendileri için hayal ettikleri o “ilerici”liğin gerçeklikle ilgisi olmadığım gösterir. Çünkü toplum hayatında kadına tanıdıkları konum, tamamen işlevseldir. Çocuğu kadın -anne- büyütür, yetiştirir. O halde annenin de iyi bir eğitimi olmalıdır. Çocuklarını iyi yetiştirmeli ve eğitmelidir, çünkü o çocuklar büyüyüp güçlü ve modem bir devletin yurttaşları olacaklardır. Yani, kısacası, kadınların iyi eğitim almaları gereği, kadınların kendileriyle ilgili bir şey, onlann insani, temel bir hakkı değildir. “İlerici erkekler”in onlara uygun bulduğu bu rolü ve işlevi beğenip beğenmediklerini bile tartışacak bir konumlan yoktur. “Millî” bir seferberliğin parçası haline gelmişlerdir. Bu rolü benimsedikleri oranda hak sahibi olabilirler.

Bu “millî vazife” vurgusu, kadının kendi çocuğuyla doğal, kendiliğinden ilişkisini bile silip atmaktadır. Dolayısıyla son derece insanlık dışı bir koşullanmanın işaretidir.

Bu ideoloji Cumhuriyet’in kumluşundan beri sık sık seslendirilmiştir. Aşağı yukarı aynı kelimelerle argüman tekrarlanmıştır, hâlâ da tekrarlanmaktadır. Görüldüğü gibi, Cumhuriyet öncesinde formüllenmiş bir görüş, “görüş” ten çok bir dogmadır. Kadınlar için “özgürleşme” gibi kavramı düşünmez, böyle bir şeyin yanından geçmez. İyi çocuk yetiştirmek için aldığı iyi eğitimi çocuğuna gene “iyi” bir şekilde verdikten sonra, kadının geri kalan “vazifelerinde değişen önemli bir şey yoktur. Yemek yapıp çamaşır yıkayacak, sökük dikip ortalık temizleyecek, “erkeği”nin hayatını mümkün olduğu kadar tasasız yaşamasına yardımcı olacaktır. Meşrutiyet’te ya da Cumhuriyet’te, bu konularda kayda değer bir bakış ya da değerlendirme farkı olmamıştır. Fark, bunlan başı örtülü ya da tayyörlü olarak yapmasmdadır.

Oldukça sık işlenmiş bir konudur bu; burada Türk Yurdu dergisinden birkaç örnek vereyim. “Türkler Bir Ruh-ı Millî Anyorlar” başlıklı imzasız yazı:

Gelecek nesiller, hâlâsçı faziletleri aile kucağında yapacaklardır. Kadım terbiyeci vazifesine hazırlamak, ona faydalı bir bilgi ve ateşli bir vatancılık hissi telkin etmek, işte yeni mektebin programının esaslı noktası budur (Türk Yurdu, yıl 2, sayı 28, 12 Aralık 1912).

ya da

Erkeğin nasıl idmanları, kuvvet oyunları var ise kuvvet, sıhhat idmanları öylece lâzımdır. Bakın garbın medeniyet taslaklarına... Ata binen, yay geren, nişan atan, attığını vuran kadınlarına... Babalar, kardeşler, kocalar, kadınlarımızı idmana, kuvvet oyunlarına teşvik etsinler... hanımlar milleti kurtarınız. Bize yardım ediniz... Türk Gücü’ne bir kadınlar şubesi açınız. Ve memlekete güçlü kuvvetli valideler, vatan müdafilerine gürbüz kahraman arkadaşlar veriniz (Türk Yurdu, Yıl 3, sayı 67, 28 Mayıs 1914).

“Silâh kullanan kadın” fikriyle de sık sık flört ediyor, ama bunu ciddi bir öneri olarak sunmuyorlar. Mehmed Emin (Yurdakul), “Silâh Sesleri ve Barut Kokulan” yazısında bununla oynuyor:

Hele gelinlerimizin böyle silâh sesleriyle, barut kokulanyla gö-çürülmesi çok güzel [bazı düğün geleneklerinden söz ediyor]. Bu gelinlerimiz de yann asker ocağına gönderecekleri koç yiğitlerimizin analan olacaklar (Yurdakul, 1912).

Dediğim gibi, Cumhuriyet bu ideolojiyi değiştirmez. Yücel’den Dr. Suad Yılmaz, “Mutlu Cumhuriyet Kızlanna”:

Bugün kadın doktorlardan ziyade, icabında ilk tedbirleri alabilecek, yavrusunu cemiyet şartlanna uygun bir şartta yetiştirebilecek anneler istiyoruz... Bize yüksek perdeden görüşen tafra furuş hatip kadından fazla lüzumunda zorluklar içerisinde kalan hattâ ümidi kınlan erkeğinin maneviyaünı kamçılayan sağlam inançlı anneler lâzım... Kadın ulusun öz anasıdır. İlk öğütleri veren o; yetişen bir nesle, yurd ve ulus sevgisini en tesirli bir yolla aşılayabilecek yegâne varlık gene odur. Kızlanmız... ciddi, dürüst ve sağlam karakterli birer anne olmak emelini beslemeyi millî bir borç bilmelidirler. Yalnız müstesna hal ve gayn tabii sebepler ve âmiller tesiri ile yuva kuramayan ve ya-hutta kuracak kabiliyette olmayanlar mütehassıs ve meslek sahibi olabilirler. Yurt ve ulus sevgisinin şahsî duygu ve menfaatlerin fevkinde olduğunu bir an bile unutmadan Cumhuriyet kızlanmızm kanaatkâr munsıf birer eş, sağlam dimağlı ve sarsılmaz birer anne olmalannı temenni ederim (Yılmaz, 1940).

Bir süredir başlamış olan ve artarak devam eden faşist ve Nazi “kadınlar edebiyatindan hiçbir eksiği yok. Bu da Yusuf Mardin’in gene Yücel'de yayımlanmış, “Kızlarımızı Bekleyen Vazife” başlıklı makalesi:

Bütün dava Türkçe’yi ve onu okuyup yazmayı öğrenmek olduğuna göre, evvelâ Türk anaları öğrenimden geçirmek lâzımdır. Bu nasıl yapılabilir?., kadınlarımızın da askere alınmasıdır... Bizim böyle bir teklifi ileri sürmemizin nedeni ve gayesi, mecburî olarak bir tahsilden geçerek, bir türlü öğrenip konuşamadıkları Türkçe’yi öğrenmeleridir. Askeri bir disiplin içerisinde bu işi kolayca başarabilirler kanaatindeyiz... Hattâ okuma ve yazmayı öğrenir öğrenmez terhisleri cihetine gidilebilir (Mardin, 1955).

Tarih epey yakınlara geliyor, ama asker, kadınların okuma yazma öğrenmesi için bile seferber edilmesi düşünülen, her derde deva varlık hâlâ! İdeolojide değişen bir şey yok.

Bu arada “cinsellik” üstünde iki cinsin de paylaştığı ağır bir sansür sürdüğünü söyleyebiliriz. Bunun, “kadının özgürleşmesi”yle bir ilgisi olduğunu düşünen yoktur, çünkü zaten kavramı ağzına alan yoktur.

“Kadın” konusu, son derece “erkeksi”, “maço” konular olan “milliyetçilik” ve özellikle “militarizm” arasında arka planda kalacak bir konu gibi görünebilir. Ama böyle değildir. Dünyanın en azından yarısı demek olan kadınları herhangi bir tartışmada “arka plana” itelemek kolay olmuyor. Ancak, kadınlar, bu maço konuları tartışan erkekleri -bilinçaltı ya da bilinçdışı düzeylerde- tedirgin eden birtakım çağrışımlarla ortaya çıkabiliyorlar. Sorun, sadece çocuklarını iyi yetiştirmeleri gereken anneler olmalarıyla sınırlı kalmıyor ve burada ciddi gerilimler patlak verebiliyor.

Türkiye’nin yakm tarihinde kadınlan savaşla bir biçimde iliş-kilendirmek üzere kısmen zorlama çeşitli yakıştırmalar olmuştur. Örneğin 93 Harbi’nde, Erzurum’da, Aziziye tabyalannda Ruslarla gırtlak gırtlağa çarpıştığı anlatılan Nene Hatun bunlardan biridir. Kurtuluş Savaşı’nda Kara Fatma gibi kadın kahramanlann sözü edildiği gibi cepheye mermi taşıyan kadınlar imgesi iyiden iyiye klişeleşmiştir. Bunun ne kadar gönüllü bir hizmet olduğu da hiç sözü edilmeyen ayn bir tartışma konusudur.

Daha net gibi duran (onun belki daha da tehlikeli sırlan olması ihtimaline rağmen) Sabiha Gökçen’dir. Kökeni hakkmdaki tartışma bizi bu bağlamda ilgilendirmiyor.'Önemli olan bir “savaş pilotu” olarak yetişmesi ve bu hünerini Dersim’de Kürderi bombalayarak da göstermiş olması. Ayşe Gül Altmay Military Nation kitabında Gökçen’e geniş yer ayırmıştır (Altmay, 2004). Dersim harekâtına katılmak için Atatürk’ten izin isteyen Gökçen izinle birlikte bir de tabanca alır. Bu konuyu anılannda uzun uzun anlatmıştır. Sorun, düşmana -bu durumda, Dersimli Kürtler, ama ge-nişletilebilir bir konu- tutsak düşme ihtimalidir. Kadın olduğu için bu “tutsaklık” bambaşka bir anlam kazanmaktadır: “ırz” sorunu. Düşman, özellikle de “Türklüğü” lekelemek için kadın tutsağın ırzına geçmeye kalkışabilir. Tabanca da bunun için verilmiştir - böyle bir durumda Sabiha Gökçen’in kendini öldürüp namusunu kurtarabilmesi için.

Bu da zaten kadınlann askerlik yapmalannm başlıca engelidir. Böyle bir tehlike savaşta yenilen bir ülkenin bütün kadınlan için hep geçerli ama o gene de özgül bir durum. Askerlik yapan bir ka-dm ise her an kendini bu durumda bulabilir.

Ama militarizmle dolup taşmış bir toplumda kadınlann askerlik yapmasının iyi bir şey olduğunu savunacak birçok kişi ve bu arada birçok kadın çıkması da normaldir. Aynca Türk tarihinde kadmlann asker olduğuna ilişki birçok mit vardır ve tabii Ama-zonlann Türk olduğu iddia edenler de çıkacaktır (İskit bağlantısı vb.). Kemalizmin anti-îslâm atmosferinde eski Türkler arasındaki “kadm-erkek” eşitliğinin vurgulanması da ideolojik gereklerden biriydi. Tekinalp de bunun militanlanndan biriydi: “Halk hayatında dahi kadın her işe karışırdı. Eski Türk kadınlan umumiyet itibarile amazon idiler. Cendlik, silâhşörlük, kahramanlık erkeklerde olduğu kadar kadınlarda da vardı. Kadınlar doğrudan doğruya hükümdar, kale muhafızı, vali ve sefir olabilirlerdi” (Öz-damar, 2007: 61).

Gelgeldim, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak’m genel muhafazakâr yaklaşımı bu gibi tartışmalara fantezi ve spekülasyonun ötesine geçmesine imkân tanımadı ve kadmlann subay okul-lanna kabul edilmesi daha epey bir zaman beklemek durumunda kaldı.

Gene “fantezi” tarafı ağır basan bir konu, kadınlann “casusluk” yapmasıdır. Buna kafalarım takanlar, muhtemelen birtakım bilinç-dışı cinsel tutkularından ötürü böyle yapmakta, ama bir yandan da kadmlann bu alanda çok başanh olacağmı iddia ederek takıntılan-nı rasyonalize etmektedirler. Yalnız, bu alanda kadının başanh olması için, asker kadının tutsak olduğunda gerçekleşmemesi için intihar ettiği işi yapmasının beklendiği açıktır. Bunun olabileceğini, ama sırf “vazife duygusuyla” olabileceğini ciddi ciddi yazanlar vardır. Bunlardan biri, Necati Sayın, birtakım saçma sapan “kadın karakteri” analizleri yapar:

Kadınlar sahte hareketlerde ve taklitlerde erkeğe göre daha çok üstündür.

Kadın ustalıkla yalan uydurur. İstihbarat ise yalansız olmaz.

Kadın daima erkekten çok daha desisecidir (Ûzdamar, 2007: 68).

“İyi bir kadm casus, vazife yaparken cinsi hissini tamamen unutmalıdır,” fetvasını veren de aynı yazardır.

Kurmay Binbaşı Kadri Ener kadm konusunda oldukça muhafazakâr. Talebi asgarîde: “Her kadının vatana karşı olan vazifelerinin başında, o vatana hizmet edecek en az birkaç evlât vermesi vardır.” Bunlann erkek olmasını tercih ettiği de anlaşılıyor. Tercih nedeni açık: “Bilinen bir hakikat vardır ki, kumanda etmek, yaradılış bakımından erkeğe daha çok yakışan bir haslettir” (Ordu Saati Konuşmaları, 3, 1957; 178). Dolayısıyla sonuç da açıktır: “Hakikatte işin câzip ve verimli tarafı da budur. Erkek cephede, kadm cepheyi destekliyecek şekilde geride çalışmalıdır. Tıpkı aile hayatında olduğu gibi” (Ordu Saati Konuşmaları, 3,1957; 180).

Zaten bu program konuşmalan sık sık “erkek sesi”, “erkekçe” gibi (övücü) ibarelerle “kadm gibi”, “kadınca” gibi (aşağılayıcı) ibareler doludur.

Eğitim

Benim kendi çocuklanm seksenlerde yuvaya giderken “Düşmanın gemisi mavi direkli/içindeki askerler saman yürekli” gibi güzel şarkılar öğrenmiş olarak eve gelirlerdi. Türkiye’de eğitim denen şey hiçbir zaman ve hiçbir kademesinde bundan çok farklı olmadı. Öğretilmesi gereken şey “milliyetçi olmak”tı. Bunun da özellikle abartılı, bağırtkan, saldırgan bir şekli sürekli olarak yeniden üretiliyordu. İlkokulda okutulan, sözlerini Reşit Galip’in yazdığı ve 12 Eylül’ün bir paragraf daha ekleyerek zenginleştirdiği “Ant”, içeriğiyle, üslûbuyla, eğitimden anlaşılan ve eğitimle amaçlanan şeyin oldukça iyi bir ölçüsünü verir. İlkokulda buysa üniversitede... sözgelişi “Türk İnkılap Tarihi”; gerekli birkaç rötuşla - ama özü aynı.

Bu milliyetçiliğin daha baştan militarizmle yan yana ve iç içe olması da bir kural gibiydi. Başka türlüsü düşünülemezdi. Onun için ilkokuldan “tarih” dersine başlanır ve “Büyük Türk Zaferleri” anlatılır. Sonra bu işin tersine dönmesinde Türklüğünü gitgide kaybeden yozlaşmış padişahların payı vardır, ama girilen hemen hemen her savaşta düşmanın sayısının daha fazla olduğu söylenmeden de olmaz. Ben lisedeyken, İtalya’da Rönesans’ta Osmanh katkısı diye bir “bahis” vardı. Bizim fütuhatımızdan kaçan Bizanslı bilim adamları sığındıkları İtalya’da Rönesans’a yol açan öğrenimi ve “uyanış”ı başlatmışlardı. Dolayısıyla Rönesans’ı biz yapmıştık!

Bu, tabii, daha önceki, bütün medeniyetleri Türklerin kurduğu tarih tezine göre gene de daha gerçekçi ve ılımlı (ve aynı doğrultuda) bir iddia sayılabilir.

1912’de Gaspıralı İsmail, Türk Yurdu’nda yayımlanan yazısında medeniyeti askerliğe tercih etmek gerektiğini ve bunun da iyi bir eğitimle olacağını yazmıştı:

Eski Türkler kan içişip kardeş olurlardı; Asya’da ata binip Avrupa’da inerlerdi. Bugün Yurtçular söz verişip, kardeş olup okumak ve okutmak yoluna bel bağlasalar, büyük atalarımızın çapul ve akın ordusundan daha faydalı, daha şerefli bir ‘maarif ordusu’ yapabilirler. Bu ordunun gazileri ve neferleri ‘millî muallimler’, başbuğları da okutmayı, öğretmeyi kolaylatan usul-i tedris mütehassislan olacaktır (Gaspıralı İsmail, 1912).

“Medeniyet”in, dolayısıyla “okuma”nın “çapul ve akm”a üstünlüğünün vurgulanması aslında iyi bir şey. Ancak, o veya öteki, sonuçta Türk “ırkinm güçlü olmasının ve mümkünse Osmanh devletinin eski görkemli günlerini hatırlatan bir hegemonya kurmasının aracı olarak görüldüğü için, Gaspıralı İsmail de “gazi, nefer, başbuğ” benzetmeleriyle öğretmen-asker paralelliğini kurmaktan kendini alamıyor. Bunu ilk yapan muhtemelen Gaspıralı değildi; ama ondan sonra bu benzetme bu alanın iyice klişeleşmiş bir me-taforu haline geldi ve bütün benzer metinlerde “öğretmenler ordusu”, “irfan ordusu” gibi tamlamalarla karşılaşmaya başladık. Bunun sonucu da öğretim eyleminin ve mesleğinin (söz sanatı düzeyinde olsa da) “militarizasyonu” oldu. Atatürk’e “başkomutan”m yanı sıra “başöğretmen” sıfatının yakıştmlması da bu paralelliği vurgular.

“Göç Yollan” haritalanyla dünyaya medeniyet yaydıklarını söylediğimiz atalanmızın da aynı zamanda “cihangir” olmalanndan vazgeçemedik. Cumhuriyet’in yirmilerde ve otuzlarda Osmanlı’ya oldukça katı bir düşmanca tavır aldığını görürüz. Bu, belli ki, öncelikle, altı yüz yıllık bir saltanattan sonra gelen Cumhuriyet’in (ve cumhurbaşkanının kendisinin) bir “kendini-meşrulaştırma” ihtiyacından ileri gelen bir şeydir. Saltanat, “şematik-retrospektif” bir bakışla cumhuriyede kıyaslanmış ve daha az demokratik bulunduğu için mahkûm edilmiştir.

Gelgeldim, Türk Tarihinin Anahatlarina yazılan “Medhal”de Kanunî döneminin sonuna kadar bu tarihten oldukça sitayişle söz edildiğini görürüz (1931). Ölçüt, bu tarihe kadar futühatm devam etmiş olmasıdır. Yani fütuhattan, bununla övünmekten bir türlü vazgeçilemez.

Birinci Dünya Savaşı’na gelindiğinde, dönemin savaş teknolojisinin “topyekûn” savaş kavramını herkes için bir zorunluluk haline getirdiğini görmüştük. Militarizmin bir ideoloji olairak ağır bastığı toplumlarda, bu arada Türkiye’de, bu yeni durum toplumda herkesi askerleştirmeye yarayacağı için çok hayırlı bir gelişme olarak algılanmıştır. Türk Yurdıı’nun Cumhuriyet döneminde yayımlanmış bir sayısında, “Milli Ordu ve Milletin Vazifeleri” başlığım taşıyan, “Erkân-ı Harbiye Mektebi, Tarih-i Harp Müderrisi, Kaymakam Bursalı Mehmed Nihad” imzalı yazı, eğitimin bu “asker-millet” kavramıyla bileştirilmesi idealini anlatır:

... Gönül ister ki: Ders kitaplannda askerî mebahis hattâ hadd-i kâfiden fazla bulunsun. Meselâ kıraat kitaplarında o kadar mütenevvi askerî yazılar mevcut olsun ki bir talebe derece derece bunlan okudukça bir taraftan askerliği sevsin, müdafaa-i vatanın kudsiyetini anlasın, bunun efrad-ı milletten neler beklediğini tefehhüm etsin, askerliğin esaslan, silâhları, evsaf-ı maneviyesi hakkında sarih fikirler olsun...

Hattâ hesap dersinde âmâl-ı erbaa misallerinde bile sadece patlıcan, çuval vesaire cem ve tarh edeceğine meselâ şu kadar kişiye bir bölük derler, şu kadar bir bölük bir tabur eder, şu kadar taburu cem ederseniz ne olur? gibi askeri misaller görülsün.

Hattâ hendese dersinde bir üstüvaneye misal olarak bir namlu muhitini, bir mahruttan kısa misal olarak namlunun sath-ı haricisi, bir zaviyeye misal olarak top namlusu ile kundağının veya tüfenk namlusu ile kundağının arasındaki açıklığı da görsün.

Meselâ resim dersinde: biraz kroki çizmeği görsün...

Gönül ister ki: mekteplerde talebeye askerlik sevdirilsin, askerlik hakkında vazıh ve sarih telkinat yapılsın... Milletimizin tarihinde, hattâ mazi-i karibde müdafaa-i vatan sahasında ferden ve içtimaen gösterdiği namütenahi büyüklüklerin misali ile kulağı ve ruhu işba edilsin!

..: Her ferd-i millet, en kudsî bir meslek ve sanatın askerlik olduğunu ruhen ve kanaaten idrak etsin... Matbuat bu babda dahi halkı daima ikaz ve irşad etsin...

Bu gayeyi temin edecek vasıtalardan birisi de şüphesiz kitaplardır ve bu kitapların mühim bir kısmını askerlerin yazması lâzımdır (Mehmed Nihad, 1926).

Neyse ki Mehmed Nihad Bey’in gönlünün bütün istedikleri sisteme yedirilememiş. Gene de, epeycesânin yerine getirildiğini söylemek mümkün.

Ancak otuzlarda lise öğrencileri için de “askerî kamp” uygulaması vardı.

Eğitim alanı, toplumu militarize etmenin en uygun alanıdır. Onun için bu bölüme gelince örnek bulmak değil, örnekleri kısaltmak güçleşiyor. Şu kısa metin 1965’te yazılmış bir Lise I, Edebiyat kitabından: “Beşeriyette en müspet ilim ve en ince teknik esaslarına dayanan, hayatta ve kanla karşılaşmak kendileri için mukadder olan askerlik gibi yüksek bir ideal meslek dahi... fedakâr ve kahraman yapıcı vasıtayı edebiyatta bulur...” Bu, Türkçesi hayli tuhaf Türk Dili ve Edebiyatı kitabından alınma parça, edebiyatın ne kadar önemli olduğunu bize anlatabilmek için, askerliğin bile onu araç olarak kullandığını söylemeyi uygun buluyor!

Şimdiki alıntı birkaç yöne çekilmeye yatkın, çünkü ilk Komünistlerden Edhem Nejad’dan alınmış kısa bir parça: “Çocuklarımız daha okuldayken asker olmalı. Askere elverişli eğitilmeli. Kin ve intikam duygularıyla beslenmelidir. Bütün millet kin ve intikam duygularıyla yaşayan bir millet olmalıdır.”

Herkes o an neyi önemli görüyorsa “eğitiniin onu yapmasını istiyor. Edhem Nejad da belli ki öfkeli (savaş yılları olsa gerek). Ama bu “kin ve nefret” edebiyatını kendini “komünist” diye tanımlayan birinin yapıyor olması ilginç, aynı zamanda şaşırtıcı. Bunun epey yalınkat bir komünizm olduğu, ana gövde olan milliyetçiliğe takılı bir aksesuvar gibi durduğu çok belli.

Cumhuriyet toplumun eğitilmesi sorununu ciddiye almasına rağmen, kurulduğu günden bugüne herkesi okul sisteminden geçirerek okuryazar kılmayı başaramadı. Bunda parasal yetersizliklerin yanında geniş köylü kitlelerinin (aynca Kürtlerin) okula gitmek istememesi gibi etkenlerin, özellikle kızlann okumasından hoşlanmayan muhafazakârlığın payı vardı. Gene de, en yaygın okul sistemi bu ilkokul kademesindeydi. Burada “bilgi” olarak ancak en temel şeyler (okuma-yazma-hesap) verilebiliyordu. Tarih ve Türkçe dersleri de vardı ve bunlar ideolojik koşullandırma için daha elverişli sayılıyordu. Zaten “hamaset”i eğitimin bütününe yaymak en sağlam yöntemdi.

Ortaöğretim, özellikle Erken Cumhuriyet’in köylü toplumunda önemli bir eğitim aşaması sayılıyordu ve bu nedenle ellilere kadar lise mezunları yedek subay olabiliyorlardı. Türkçe-Tarih dersleri burada daha yoğundu. 1930’dan beri bir “askerlik” dersi de konmuştu, ama öğrenciye militarizmi aşılama misyonu yalnız o derse bırakılamazdı (kızlara da 1937’de genişletildi). Üniversitelerin tarih ve edebiyat öğretmeni yetiştiren bölümleri de bu iş için istenen niteliklere sahip kadrolara bırakıldı. Ankara’da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nin adı Kemalist yüksek öğretim projesinin ideallerini açıklar. Ama bu işi yalnızca Üniversite’ye de bırakmamak için otuzlarda Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu da açılacaktı.

Üniversiteleri aynı şekilde sadece devlet propagandasının alıcısı bir kademe olarak görmüyorlardı. Otuzlarda bir rastlantı olmuş, 1933’te Darülfünun kapatılır ve üniversite açılırken, Almanya’da Hitler’in iktidara gelmesi üstüne oradan bir akademik göç başlamıştı. Bunun farkına varan Atatürk Almanya’yı terk edenlerin mümkün olanlarını İstanbul ve Ankara’da topladı. Onlann geldiği kürsülerin birçoğu böylece daha baştan sağlam bilimsel temeller üstüne kuruldu (Atatürk müdahale etmiş olmasa Türkiye aka-demyasının bu insanlan davet etmesi epey zayıf bir ihtimal gibi görünüyor). Atatürk üniversitede “militarizm”i akla getirecek bir şeyler bulunmasını herhalde istemezdi. Buna karşılık, başlattığı dil ve tarih çalışmalannın, kendi başlattığı yönde devamını muhtemelen ister, akademiklerin bunu yapmasını beklerdi. Bütün bu dil ve tarih “bulgu”lannın böyle teorilere dayanak olamayacağını kavradığını anlatan herhangi bir sözü, davranışı yoktur (heyecan ve enerjisini kaybetmesinden başka).

Yirmiler ve otuzlarda, Türkiye’nin genel yoksulluk koşullann-da, ordu, toplumu eğiten kurumlar arasına resmen girebiliyordu. Okuma-yazma bilmeyen oranı hayli yüksek olduğu için ordu askerliğini yapanlara bu temel bilgileri veriyor, terhis oluncaya kadar okuryazar durumuna getirmeyi garantiliyordu. Bu da ordunun severek ve gurur duyarak yaptığı işlerden biriydi. Ancak, Yusuf Mardin'in (1955) istediği gibi kızlar askere alınmadığı için onlar bu “eğitim”den yoksun kalıyordu.

Levent Ünsaldı, Türkiye’de Asker ve Siyaset adlı kitabında, 1934’te basılmış Askerin Ders Kitabı’ndan yaptığı alıntıyla bu ülkede Silâhlı Kuvvetler’in “eğitim”den ne anladığının iyi bir örneğini sunmuştur:

Asker sen kimsin?

SEN TÜRKSÜN! Yeryüzünün en ulu mille tindensin: sana anlatacağımız (tarih) denilen yazılar ortada yokken senin milletin doğdu; kanı temiz, yüreği yılmaz, gözüpek yeryüzüne geldi. On binlerce yıl öyle yaşadın; yine öyle yaşayacaksın; senin dedelerinin, ninelerinin [sırada hep erkekler öndedir] çok önce kurduğu yurtlar şenlikte yeryüzünün cenneti oldular. Bil ki başka milletlerin görgüde, yapkıda ilk örneği desteği, öğütçüsü senin milletin BÜYÜK TÜRK MİLLETİDİR. SEN TÜRKSÜN! On iki bin yıl evvelinde yeryüzünün başka milletleri mağaralarda, taş kovuklannda yaban adamlan gibi yaşarken senin dedelerin ORTA ASYA denilen anayurdunun göbeğinde kurduklan şehirlerde yaşar, altın başlı kargısı, gümüş bezeli terkisi ile ağızlar sulandırır, gözler kamaştınrdı. Yeryüzüne şenliği, medeniyeti senin ataların verdi. Atı dağdan indirip kuzu gibi yapan üstüne binip dağlar aşan ve taş kovuklarına sinmiş başka milletleri kendisine şaşkın şaşkın baktıran senin milletin büyük Türk milletidir. SEN TÜRKSÜN! Yeryüzünün her zaman var ve var olacak en yüce milletinin eğilmez, bükülmez aslan yürekli oğlusun. Senin'kolunu bükecek, başını eğdirecek başka millet yoktur. îlk önce bunu böyle bil ve milletinin anlatacağımız alm açık tarihim bekleyerek başını dik yüreğini pek tut. Türk yurdunun, Türk benliğinin düşmanlarına kıl kadar boyun eğme (Ünsaldı, 2008:157-58)!..

Yani Atatürk sivil intelligentsia’nm üyeleriyle Çankaya’da Türk tarihinin ve dilinin temellerini incelerken, Silâhlı Kuvvetler de bu “araştırmalar”dan alması gereken ipuçlannı almış, çıkarması gereken dersleri çıkarmış, bu alıntıda görüldüğü gibi, ocağına gelen Türk gençlerine de bu dersleri vermeye (aşılamaya vb.) başlamıştır.

Ancak ordu, Türkiye’de böyle formel bilgilerin aktarılmasından, belletilmesinden çok, “adam olma” denen aşamaya erişmenin gerçekleştiği yer olarak bir “eğitim ocağı” sayılır. Bütün entelektüel hayatını bu sayfalardaki alıntılarda gördüğümüz abartılı ölçülerde militarist değerlere bağlamış bir toplumda bunun böyle anlaşdma-sı da çok normaldir.

“Askerlik yapmak”, Türkiye’de, bir erkek için, sünnede başlayan inisiyasyon (kabul) ayinlerinin son aşaması sayılır. Cumhuri-yet’in kurulduğu ya da bunun yaklaştığı yıllarda, geleneksel köylü toplumunun statik yapısında, askerlik, köylüyü köyünden uzaklaştıran ender vesilelerin birincisiydi (ama Osmanlı’nm son dönemindeki bitmez tükenmez savaşlar bu “uzaklaşma”yı aynı zamanda bir felâkete dönüştürmüştü). Şimdiki Türkiye bu dönemle karşılaştırılamayacak ölçüde değiştiği halde askerliğe bakış çok fazla değişmemiştir. Gene, en önemli inisiyasyondur. Türkiye Cumhu-riyeti’nin erkek yurttaşı “adam olmayı” burada öğrenir ve geri kalan hayatı boyunca da unutmaz. “Askerlik hatırası” diye neredeyse bir sözlü edebiyat türü gelişmiştir. Yaşanırken “eziyet” olarak algılanan her şey askerlik bittikten sonra yoğun bir “nostalji” içinde hatırlanır ve anlatılır.

William Hale, 1930’larda Cumhuriyet Halk Partisi’nin bastırdığı bir afişte şunlann yazılı olduğunu söylemiştir (Hale, 1996: 80): '

Acemi asker orduya toy bir genç olaTak girer, dinç bir erkek olarak çıkar; orduda kendisine okuma yazma öğretilir, spor ve sağlık hizmetlerinden yararlamr ve yurt sevgisi artar.

Ders kitaplarına (Mehmed Ali Tevfik-Yusuf Akçura çizgisiyle uyumlu) doğru olmasa bile “çocuklar için faydalı” olduğu düşünülen hikâyeler konması (“gerçek hikâye” olduğu havasıyla) eğitimin bir parçası haline getirilmiştir.

Örneğin Enver Behnan Şapolyo ile Necdet Rüştü Efe aynı “Mete Han” hikâyesini anlatırlar (Şapolyo, 1934; Efe, 1937. İkinci birinciden olduğu gibi almıştır. Hikâyenin aslı da yoktur).

Buna göre Çin hükümdarı Mete Han’dan atını ve sonra karısını istemiş, o da bunları Çin’e göndermiştir. Ama sonra hükümdar kıraç bir toprak parçası talep edecek olur ve Mete bunun üstüne savaş açar. Gerekçe, “Kendi atımı, kendi karımı istediğim gibi kullanırım lâkin milletime ait olan bir malı tasarruf etme hakkı bana ait değildir. Ben bir tek taşını bile yabancıya vermem...” Tansu Çiller de “çakıl taşı” edebiyatı yaparken her Türk gencinin bir gün okuduğu bu parçanın etkisi altındaydı herhalde.

Necdet Rüştü, “karısı” konusunda Şapolyo’nun (soyadını, Macarların Türk olduğuna inanmamız gereken günlerde Zapolyo’dan almış olsa gerek) fazla ileri gittiğini düşünmüş olmalı ki, kızını veriyor Çin Hükümdan’na. Bu hikâye zaten bir başka modem Türk miti olan “At, avrat, pusat”la da çelişir durumda; Şapolyo ona bir “yorum” mu getirmek istedi acaba?

Cumhuriyet Çocuğu dergisinin 12. sayısında, anonim yazar, “top”u da Orta Asya Türklerinin icat etmesinin iyi olacağına hükmetmiş:

Top 10. yüzyıl başlarken Orta Asya’da Baykal Gölü çevresinde yaşayan Türkler tarafından bulunmuştur... Türk topçuların attığı ilk gülle şehrin başkumandanının sarayına düşmüş, büyük bir yangın çıkarmıştır. Eğlence içinde bulunan saray halkı ve komutanları ne olduğunu anlayamadan sarayla beraber yanmışlardır [Türklerin düşmanlan, Çinli veya Rus veya Bizans-h vb. her zaman sefahat içindedirler. Türk ise, İslâmî bir yasağa uyarak, içki içmez]. Büyük Türk orduları yaptıklan toplarla Türk sınırlanm boydan boya kaplayan yüksek ve kalın Çin Seddi’ni yıkarak dümdüz etmişler ve Çin sınırlanna taşmışlar (Bensason, 2007).

Şu da benzer bir mit:

... yazıyı ilk defa gene Orta Asya’daki atalanmız bulmuşlar ve kullanmışlardır. Şu halde yazı gibi tarih de, dünya medeniyetine Türk milletinin büyük bir medeniyet armağanıdır (Bensason, 2007).

“Ders kitabı”, ne olsa, asgarî sorumluluk gerektiren bir nesne. Böyle iddialan orada yazmanın engelleri çıkabilir. Bu bakımdan “çocuk.dergileri” ders kitaplanna yardımcı olup eşlik ederek, daha büyük çapta, daha göz çıkaran nitelikte iddialann serbestçe (yani “sorumsuzca”) yazılabildiği yayınlar olmuştur. Bu gibi iddialann yanı sıra, her türlü “devlet propagandasını yaymak, bu dergileri çıkaranlara, kendi yurtseverliklerinin ölçütü gibi görünmüştür. Şöyle başlayan bir “şiir”e bakalım:

Ayrılık; başka başka düşünüşlerden çıkar:

Bu düşünüş birliği kökünden sarsar yıkar.

Demek ki herkes aynı şekilde düşünmeli. Böyle olmazsa durum tehlikeli:

îşte bu anlaşmamak çoğaltır partileri,

Bunlar yüzünden kalır devlet işleri geri.

Aslında bugün dahi bundan farklı düşünmeyen birçok insan olduğuna göre, o tarihlerde böyle bir şeyin bir çocuk dergisinde yayımlanmasına şaşmamalıyız:

Tek bir parti gelince bir çok parti yerine Bütün millet çalışır kendi isteklerine Çok hayırlı varlıktır bu yüksek Halk Partisi Beraberlik sesidir halkın bu bir tek sesi Tek partili idare yurda faydalı oldu.

Vatanın dört bucağı güzelliklerle doldu...

Görenler diyecekler Türkler bu işin eri [ona ne şüphe!]

Zaferler kazanacak, yükselecek durmadan Tek partili idare sevilecek her zaman    ■

(Çocuk, 14 Nisan, 1939; 134, aktaran Bensason, 2007).

Çocuk dergilerinde rastlanan, gerçekten “fecaat” derecelerine ulaşan beyin yıkamayı Elvan Bensason’dan başka Hande Ûzdamar ve daha da geniş ölçekte Gürkan Öztan (Ûztan, 2009) çok sayıda örnekler ve titiz analizlerle sergiliyorlar.

Spor, jimnastik vb.

Pek çok “modem” kavram gibi spor ya da jimnastik türünden kavramlar da Türkiye’ye “Batılı hayat tarzinm bazı görünümlerini anlatan terimler olarak geldi. Bunlann istenen hedefe ulaşmayı kolaylaştıracağı, bu amaca hizmet edeceği konusunda fikir birliğine vanldı. Böyle olunca da bu “pratikler”, derhal, “ulusal görevler” kategorisine sıçradı. Bir insanın jimnastik yapması da, kendi bedeniyle bir şekilde ilgilenmesi olayı olmaktan çıktı ve “vatan için” yapılması gerekli “millî” bir etkinlik oldu. .

Bu aslında Almanya’da Jahn’ın jimnastikhanelerine çok da ay-kın düşmez.

Beden eğitimi merakı (bu vurgularla) İkinci Meşmtiyet’te başlar ve bütün bu konular gibi hemen Türk Yurdu’nda kendine yer bulur. Bu alanın öncülerinden biri Selim Sim Tarcan’dır. O da Jahn gibi özel bir jimnastikhane açmıştır. Bu arada bir de “Türk Gücü” adında demek kumlmuş ve Türk Yurdu’na yazı yetiştirmektedir:

... Eğer yaşamak istiyorsanız gençleri yetiştiriniz... Pazulanna müracaat ediniz, onlara hayat ile mübareze edebilecek kuvveti veriniz, kollarını sıktıklan, adalelerini şişirdikleri zaman nefeslerine itimat edebilsinler; ciğerleri ber-hevâ’yı gurur ile genişlesin, görsünler ki kollannda kuvvet vardır ve bu kuvvede sulh zamanında çapa, harp zamanında tüfenk de taşınabilir ve bu iki şey biraderdir (Türk Yurdu, Yıl 3, sayı 59,19 Şubat 1914).

Evet, çapa ile tüfeğin kardeş olması iddiası da ancak militarizmi sindirmiş bir zihinden gelebilecek bir şey. Ama bu yazılar söz konusu zihnin çoktan o kıvama gelmiş olduğunu göstermektedir.

Türk Gücü demeğinin Murahhas-ı Mesul’ü Kuzucuoğlu Tahsin Bey bir iıutuk irad ederek demeğin amaçlarım açıklar. Türk Yurdu bunu yayımlar. Konu, “Güççülük”tür:

... Türk’ün o demir pençesi yine dünyayı kavrayacak, yine dünya o pençenin karşısında tir tir titreyecek. Bu Türk Gü-cü’nün maksadı! Gelelim maksada ermek, Turan’a varmak için gidilecek yollara! Türk Gücü millî idmanlardan, millî kuvvet oyunlarından, kılıçtan, kalkandan, oktan, yaydan, kargıdan, ciritten, kerpiç gibi balçıktan kuvvet almak istiyor... Türk’ü cihangir eden bu kuvvet özümüzde hâlâ vardır. İşte Türk Gücü evvel emirde bunlann ihyasiyla meşgul olacak [arada birkaç cümle “Kadınlar” başlığı altında geçti].

Söylediğim idmanlann mektebi de... dağlar, bayırlar, kırlar, çayırlar, denizler, enginler ve o mektebin âlât ve edevatı da ot, ateş, kılıç, kalkan, ok, tüfek, mahun tekneler, sırmalı ipek yelkenlerdir.

... Evet Türk Gücü hususiyle bir cemiyet değildir. Bir jimnastik kulübü hiç! Türk Gücü ne Alman jimnastiğinin müdafii, ne İsveç, Müller usulünün dellâlı, ne Ingiliz sporunun iknasıdır. Türk Gücü bütün memleketi kavramak, memleketin bütün gençliğini, dinçliğini kucaklamak isteyen millî bir müessesedir. Jimnastik vasıtadır. Maksat değildir. Maksat pehlivanlık, canbazlık değildir... Maksat hattâ milleti sade müsellah bir millet bile yapmak değildir. Maksat milleti silâhşor bir millet haline koymak, maksat hattâ daha büyük, daha büyük, daha büyüktür ki, yine ‘Türk’ün gücü her şeye yeter, Türk’ün gücü dünyayı büker!’ maksadı söyler.

işte maksat bu düşünceye, bu kanaate, kelime-i tevhide olan imanımız kadar metin bir itikat ile sarılarak dilimizde kelime-i tevhid, kafamızda şianmız, gücü kuvveti bu uğurda sarfet-mek, güçlüleri silâhşörleri bu uğurda feda etmektir ki, o uğur da büyük ve mukaddes Turan’dır (Türk Yurdu, Yıl 3, sayı 67, 28 Mayıs 1914).

Amacın sporla, “beden”le ilgisi olmadığım yeterli açıklıkla söylüyor. Amaç o değil, bu değil. “Beden” kendisi de “maksat” değil, “vasıta”! Turan’a varmanın vasıtası! Aşağıdaki arayışlar dergide 1911’de görülür:

... Ingilizler, İsveçliler gibi biz de bedeni harekedere alışalım, lâkin binicilik, pehlivanlık yapalım. Bütün eski Osmanlı şairlerinin zafemamelerinde terennüm ettikleri kahramanlık ve fedakârlığın atalarımızdaki meziyederini ihya edelim... Muazzam devletlerle Balkan hükümederi bizi mahvetmeye yeminlidirler [Gene bir ‘öz-savunma’ gerekçesi]. Yaşamak istiyorsak, bizi gözetleyen oburca iştihalara mukavemet etmek istiyorsak Türk, yani şeci ve metin asker olalım... Gelecek nesiller, halâsçı faziletleri aile kucağında yapacaklardır... kadım terbiyeci vazifesine hazırlamak, ona faydalı bir bilgi ve ateşli vatan-cılık hissi telkin etmek, işte yeni mektebin programının esaslı noktası budur (Türk Yurdu, yıl, 2, sayı 31,12 Aralık 1911).

Birkaç sayı sonra “Yurt Terbiyesi” ve “İbdidaiye Mektepleri” başlıkları altında tema devam eder.

Bedii Dersler: jimnastik dersinde umumî oyunlar, asker talimleri, şakirdanda içtimaiyat fikrini ve vatan hislerini takviye eder. Vatanî ve millî şarkıların dahi terbiye-yi vataniyede tesiri inkâr olunamaz. Mektebin salonları ve koridorları vatanın me-hasin-i tabiiyesini, ordusunu, donanmasını irae eder resimlerle tezyin edilirse bunlann dahi hüsn-i tesiri görülür (Türk Yurdu, yıl, 2, sayı 31, 23 Ocak 1913).

Derken “Türk Gücü” demeği kurulur:

... ‘Türk Gücü’nün tüzüğü şudur. Adımız, ‘Türk Gücü’. Şian-mız, ‘Türk’ün gücü her şeye yeter.’ Maksadımız, soyumuzu, huyumuzu düzelterek âtiye tam manasıyla bir er yetiştirmek, muhtacı muavenet olanlara ve bilhassa hemcinsimize yardım etmektir.

On ikinci madde - Demek soyumuza sağlam ve işe yarar vücutlar yetiştirmeye çalışacak, Türk oğlunu her zora göğüs germeğe, her manii aşmağa alıştıracaktır. Bu maksada ermek için mevcut olan terbiye-i bedeniye şubelerinde hizmet edilecektir (Türk Yurdu, yıl, 2, sayı 35, 20 Mart 1913).

Bütün bu metinlerden sonra, şu tespite bir göz atalım: “Beden politiktir ve devlete aittir. Sporun ve jimnastiğin geliştirilmesi bireylerin iradesinden bağımsızdır. Kişilerin devlete bedenlerini feda etmelerinin bir örneğidir.” Bunun, yukanda anlatdanlann üç cümleyle düzgün bir özeti, anafikrin tam bir anlatımı olduğunu söyleyebiliriz. Öyledir de zaten. Yalnız, bu son alıntının sahibi Adolf Hitlerdir.

İzcilik

Dünyada izcilik kavramının keşfi ve bir pratiğe dönüştürülmesi burada gördüğümüz gelişmelerle zamanca oldukça yakınsak düşer. Bu fikri ortaya atan Baden-Powell (1857-1941) Britanya’nın Afrika’daki kolonyal ordusunda subaydı ve 20. yüzyılın ilk onyı-lı içinde Britanya’da ilk izci örgüdenmesini başlatmıştı. Bütün Avrupa’nın birbirlerine karşı bıçaklannı bilemekte olduğu bu ortamda fikir hemen benimsendi. Amaçlan ve uygulaması bizdekinden hiç de farklı değildi.

Türk Gücü gibi demeklerden bağımsız olarak, Robenson kardeşlerin (Ahmet ve Abdurrahman) önayak olmasıyla ilk izci örgütleri bizde de 1910 dolaylarında oluştu. İttihatçılar (öncelikle Enver) savaş yıllannda gençliği daha açıkça paramiliter örgütlerde toplamayı tercih ettiler. Ama Cumhuriyet rejiminin erken eylemlerinden biri de bu örgütü bütün gerekleriyle kurmak (1926) oldu.

İttihat ve Terakki uygulaması Türk Yurdu’nda, 1916’da, şöyle duyuruldu:

Memleketimizde spor ve terbiye-i bedeniyenin kıymeti ve ehemmiyeti tekrar anlaşılmağa başlayalı birbirine az çok benzeyen ve muhtelif yerlerde teşekkül eden ‘Güç Demeği’, ‘Spor Kulübü’, ‘Terbiye-i Bedeniye Kulübü’, ‘İzci Ocağı’ gibi demekler lağvedilerek Harbiye Nezareti’nin emr ü idaresine tâbi olmak üzere ‘Gençler Demeği’ teşkil olunup, on maddeden ibaret bir kanun-ı muvakkat neşrolundu. 10 Nisan tarihli Tanin refikimizde dere olunan kanundan anlaşıldığına göre ‘Gürbüzler Demeği’ ve ‘Dinçler Demeği’ adlanyla iki kısımdan ibaret olan bu demek umum Osmanlı gençlerini on yaşından asker ocağına gelinceye kadar terbiye-i bedeniyeye mecbur tutacaktır. Muvaffakiyede tatbik edilirse bu kanunun çok faydası olacağına şüphe etmiyoruz (Türk Yurdu, yıl 4, sayı 109, 18 Mayıs 1916).

Bu, herkese kanunla spor yaptırma anlayışı Cumhuriyet’te de devam etti. Aslında bugün hâlâ yürürlükte olan yasanın bir maddesine göre bütün devlet memurlarının'sabahın bir saatinde jimnastik yapmaları gerekiyor. Bu tarihlerde de Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde çeşitli faşist gençlik örgüderi benzer etkinlikleri yerine getiriyordu. Aslında, burada özlenen de onlar gibi iyi çalışacak bir örgüttü, ama onlann yanında oldukça cılız ve sönük kaldığı söylenebilir. Bunun temel nedeni, söz konusu yıllarda Türkiye’nin hâlâ bir “köylü toplumu” kabuğunu yırtıp çıkamamasıdır. Gerçi köylüleri böyle örgüder yoluyla orduya daha sıkı bağlarla bağlamanın yollan da arandı ama bunlardan da kayda değer bir sonuç çıkmadı.

Topyekûnsavaş

Normal düşünen bir insan için Birinci Dünya Savaşı’nm büyük ölçüde kaçınılmaz bir olgu haline getirdiği “topyekûn savaş” kavramı herhalde tarihin karanlık ve uğursuz bir zorunluğu gibi görünse de, nihai amacı toplumun tamamım askerleştirmek olan bir militarist için bu bir nimet, toplumu gereği gibi eğitmek için bulunmaz bir fırsattı. İnandığı ideolojinin tarih tarafından haklı çıka-nlması ve doğrulanmasıydı.

Dolayısıyla Türkiye’de bu konuda büyük kısmı mesleği askerlik olan kişilerden gelen çok zengin bir edebiyat vardır. Türklerin “as-ker-millet’’ olduğu, her Türk’ün asker doğduğu, kaynağı tam olarak bilinmeyen, ama herhalde eski çağlarda değil, “militarist modernleşme” sürecinin başlannda, muhtemelen birden fazla insanın bir arada imal ettiği bir mittir.

Biz gene bu ideolojilerin “üreme çiftlikleri” arasında yer alan Türk Yurdu dergisinden başlayalım. Dergi görüşünü bildiren bu imzasız (“Millî Ordu ve Milletin Vazifeleri” başlıklı) yazı 1926 yılından. “Türk Ocağı Konferanslan”ndan olduğu da belirtilmiş:

... Acaba askerlik milletten ayn bir müstakil bir meslek midir? diye derunî bir sual doğdu ve şimdiye kadar birçok defa kendi kendime, bu suale verdiğim cevap olarak yine: ‘Hayır!’ dedim. Bugün askerlik millet ve memleket dahilinde tamamen ayn, münferit ve müstakil bir sanat değildir. Zamanımız ordusu millîdir, milletin manevi kuvvetlerinin heyet-i umumîsidir

ki orduyu teşkil eder. Bu ordunun bir kısmını hazarda muvazzaf ve silâh altındaki zâbitan ve efrad heyeti teşkil ederse, hazar zamanında bilfiil askeıî vazifesini ifa etmemekte olan milletin büyük kısmı da bu ordunun en büyük parçası demektir.

... Ordu nerede biter, millet nerede başlar? Artık bu bab-da bir had ve hudud kalmamıştır. Daha doğru tabirle millet ve. hükümet ki bu hududu azamî derecede kaldırabilmişse o neticede muzaffer oldu. Hâlâ böyle bir hudut idamesine çalışanlarsa mağluplar arasına geçti...

a. Bütün millet, kadm, erkek, ihtiyar ve çocuk, tekmil ve-sait-i maddiyesi, ilim ve irfanı, kuvayı maneviyesiyle velhasıl tekmil mevcudiyetiyle askerdir. Yani icabında mevcudiyeti milliyeyi müdafaa veya menafi-i milliyeyi istihsal sadedinde askerliğin bütün icabatma hiçbir hat ve şart gözetmeden tev-fik-i harekete mecburdur ve bu mecburiyeti fikren ve kanaa-ten kabul etmelidir.

Böylece seferde bütün millet yekpare bir kül halinde millî orduya inkılap eder.

Hazarî ordu, bu seferî millî ordunun yalnız çekirdeği, çerçevesidir... Mütebaki efrad-ı millet ordunun ihtiyat kuvvetidir.

Bu suretle ordu ve millet mefhumlan artık birdir. Binaenaleyh millî ordunun kuvvet ve kudreti ancak milletin kudret ve kuvveti muhassılasından ibarettir... Bu muhassıla-i milliye neyse ordu da odur.

Mutlakiyet: ücretli, daimi bütün hükümdar ordulan, Meşrutî idare: vasatî cesamette, nim millî kur’a ordulan, nihayet mükellefiyet-i amme ordusu, Cumhuriyet: Tam manasıyla millî ordu (Türk Yurdu, cilt 17-3, sayı 178,17 Mart 1926)!

... Binaenaleyh millî orduyu mücadeleye sevk edecek saik ancak millî ve vicdanî olursa ki azamî kudret ve kuvvet ikad eder... Bu kuvvetin daima uyanık bulundurulması ve takviyesi farzdır. Yegâne çaresi, telkin ve terbiyedir... Bu terbiyenin yalnız orduda başlaması ve orduda nihayet bulması his ve gayeyi temine kifayet etmez. Hizmet-i askeriye müddeti bunun için çok kısadır... Münevverlerimizin kuracağı çerçeve dahilinde bir nokta-i nazara göre terbiye ve telkin behemehal ana kucağında başlamalı, maarif ordusu bunu beslemeli, mütema-

diyen ilâ etmelidir... (Bu da Mayıs-Haziran 1926’da aym yazının devamıdır.)

1950’lerde radyoda “Ordu Saati” vardı. Bu programda konuşanlardan biri de o tarihte (1955) Kıdemli Yüzbaşı olan Alparslan Türkeş’tir: “Evet, hâlâ hak kuvvetindir. Dövüşmeyi, kan dökmeyi göze alamayan milletler, hiçbir zaman, hiçbir devirde insanca yaşamağa lâyık görülmemişlerdir,” diyor. Bu, topyekûn savaşın yanı sıra, sosyal Darvinizmin de açık bir dışavurumu. Şöyle devam ediyor:

... bayrağını şerefle dalgalandırmak isteyen bir millet, yurdunu bir ordugâh, bir kışla haline getirmeğe, halkını da kendim her çeşit taarruzlara karşı korunmasını bilen, gayet iyi savaşmasını bilen bir ordu haline sokmak mecburiyetindedir (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 53).

Millî Savunmanın kuvvetli oluşu, kuvvetli ordulara, kuvvetli ordular, kuvvetli milletlere, daha doğrusu ordulaşan milletlere ihtiyaç gösteriyor (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 16).

“Topyekûn” nitelemesi ile toplumun tamamını askerleştirmeyi en akılcı yöntem olarak sunan bu subaylar, bir yandan da, savaşın “ebediliği”ni anlatmaktadır. Savaş hep olacaktır. Demek ki bu “teyakkuz” hali de ebedidir: “Savaş bir zarurettir” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 103), “... yeryüzünde harb vardır ve harb varolacaktır. Şu halde hazırlık şarttır (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 91), “... her yerde millet sözü, orduyu ifade eder” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 172), “Bütün yıkıcılığına, bütün dehşet ve sefaletlerine rağmen harbler; medenî gelişmenin hızlanmasına küçümsenmeyecek derecede âmil olmaktadır” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 189), yani savaşın iyilikleri de vardır; “Ordusu, bir milletin kendisi olursa, elbetteki hiçbir vicdanda bulanıklık veya hiçbir kafada ufak bir şüphe izi kalmıyacaktır ki, Türk milleti bir ordudur” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956, 215)... “Harbin ezelî ve ebedi bir hal olduğuna hükmetmekten ve bunun önünde ezilmemekten başka bir çare yoktur” ve “Harb sosyal hayatın bir icabıdır” (Ordu Saati Konuşmaları, 2, 1957: 3), “Dünyamız bir savaş dünyasıdır. Göze görünmeyecek kadar küçük varlıklardan en yüce varlıklara kadar savaş bugüne kadar değişmeyen ve değişmeyecek olan bir tabiat kanunudur [gene bir sosyal Darvinizm örneği], Bu kanuna göre kuvvetli zayıfı, kudretli âcizi, ilerilik geriliği, savaşmasını bilen bilmiyeni daima yener. Ordusu olan milletler, ordusu olmayan milletleri yener... Onun için orduların kutsallığı, milletin bakası (sic) bakımından taşıdığı değerden gelmektedir” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 231). “... Savaş tekâmülün ta kendisidir, çünkü savaş, ileri olmanın, medenî olmanın sembolüdür. Savaşı yeryüzünden kaldırmak imkânı olmadığına göre medenî olmak dâvasını, kuvvetli kalmak azmiyle bir tutmak zorundayız” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 232), “Asker-sivil diye bir ayrım yapmanın artık yeri kalmamıştır” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 233), “... tarihin her devrinde Türkler muntazam ve kuvvetli bir ordu bulundurmak zaruretinde kaldı ve yine bu zarurettir ki Türk ırkını; genciyle ihtiyariyle, kadmiyle ve hattâ ço-cuklariyle birlikte; harbci bir kütle haline sokarak ona ‘asker millet’vasfını kazandırdı” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 239). “... Prusyalı General Moltke’nin ‘Müsellah, milletinin en canlı örneği Türklerdir” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 244). “Yeryüzünde millet ve vatan aşkını Tann aşkı gibi ilk idrak etmiş olan ve bu sebeple de büyük ve mükemmel bir teşkilâta bağlı olmak üzere ilk daimî orduyu kurmuş bulunan millet Türk milletidir... Türk milleti, Mehmetçik bir millettir... Silâhlı Kuvvetler milletimizin en ulvî heyecanıdır” (Ordu Saati Konuşmaları, 3,1957: 23), “Doğuşundan asker olan milletimiz” (Ordu Saati Konuşmaları, 3,1957:176). Örnekler böyle uzayıp gidiyor.

Bu radyo konuşmalarından birinde, Kıdemli Yüzbaşı Nusret Eraslan milliyetçi Türklerin Japonya hayranlığıyla söze başlıyor: “İnsanlık âlemi Japonların vatan ve mukaddesat yolunda yarattıkları harikalarla çalkanmaktadır” (Ordu Saati Konuşmaları, 3, 1957: 272). Bu harikalardan bazılarını görmüştük. Aslında şimdi anlatılacak hikâyeyi de görmüştük (Mehmed Ali Tevfik’ten söz ederken). Hikâye biraz değişmiş, asker karısını öldürmüyor, kadm kendini öldürüyor. Yatağına yatıp kılıçla boğazım kesiyor. Bir de açıklayıcı mektup yazmış: “Sevgili zevcim, kalbim saadetle dolu. Sizi tebrik edecek kelimeler bulamıyorum. Siz yarın cepheye hareket etmeden evvel ben bugün bu dünyayı terk ediyorum. Rica ederim aklınız geride kalmasın. Elimden başka bir şey gelmediği için sizin askerlerinizle birlikte vatan için vuruşmanızı, ancak bu hareketimle teşvik etmiş oluyorum” (Ordu Saati Konuşmaları, 3,1957: 272-73).

Belli ki bu hikâye hoşa gitmiş. Japonya bölümünde, o toplumda ölme ve öldürmenin normal boyutları aşıp bir “obsesyon” haline geldiğini görmüştük. Ama belli ki benzer bir tutku Türk milliyetçiliğinde de görülebilir. Ayın Tarihi (Basın Yaym ve Enfor-nasyon’un otuzlarda yayımladığı aylık “icmal” dergisi) dergisinde Türk Kadınlar Birliği başkam bir hanımın resmî bir konuşması yayımlanır. Orada bir Japon genci, annesine, onu bu yoksul halinde bırakıp askere gidemediğini söyler. Yaşlı kadm söyleneni iki etmeden kendim öldürür. Bir biçimde hep “vatan için” kılığında sunulan bu ölümün (hep kadm ölümü) bizim için anlaşılmaz bir çekiciliği olmalı. Gelgelelim, okuduğum Japon kaynaklarında bu hikâyenin “aslim bulamadım.

Bu hikâyenin bir benzeri Pakalm’m Tarihe Malolmuş Fıkralar, Nükteler (1946) kitabında karşımıza çıkar. Napoleon’un Mısır’ı işgalinde onunla savaşmak isteyen gönüllüler arasmda çok genç görünen birine subay evine dönüp annesine yardımcı olmasını söyler. Oysa çocuğu annesi göndermiştir, şu nutukla: “Haydi oğlum kavga varmış, git sen de bir bayrak altma gir. Evimizden her kavgaya erler giderdi. Şimdi nöbet sana geldi. Git! Sen git Allahın emrini yerine getir,” (Pakahn, 1946: 48).

“Topyekûn askerlik”le ilgili bölümü bir Mehmet Emin (Yurdakul) alıntısıyla bitireyim:

... Biz şunu hiç unutmamalıyız ki bu dünyada silâh kullanmayı bilmeyen bilekler zincirler altında çürür. Barut kokularına veda eden milletler vatanlarına ve vatanlarının gül bahçelerine de veda ederler. Yiğit olmayanlar, zayıf bulunanlar için ne vatan, ne hürriyet hiçbir şey yoktur. Bundan dolayıdır ki, ey muhterem ihtiyar [düğünde bulunan bir köylü] gelinlerimize silâh sesleri, gelinlerimize barut kokuları (Yurdakul, 1912).

Düğünler veya futbol maçları ve benzer olaylardan sonra çeşitli gazetelerin manşetlerinde gördüğümüz “Maganda yine can aldı” tarzında sözlerle duyurulan olayların halkın bilincinin derinlerinde nasıl yer fettiğine cevap olabilir. Bunu bilseler o gazeteler, bunun “miletin erkekliğiyle ilgili bir hayırlı iş olduğunu anlar ve o kötü manşetleri atmazlar zaten.

Beşinci kol / iç düşman

Radyodaki (ellili yıllarda) “Ordu Saati”ne değindim ve bir iki konuda örnekler de verdim. Bu gibi programların kalabalık kitleler tarafından izlendiği, dolayısıyla propaganda açısından önemli bir ağırlıkları olduğu kanısında değilim. Özellikle de kitleler söz konusu olduğunda, kalıcı bir iz bırakmıyorlardı. Ama bu toplumun “resmî gerçeklik” âleminin duvarları böyle şeylerle örülüyordu. Aynca bu “edebiyat” büyük bir hacim tutar ve her yeri doldurur. Böyle programlarda söylenenler eleştirildiği, yanlış bulunduğu için değil, sadece sıkıcı olduklan için dinlenmiyordu.

Bu konuşmalarda bu subaylar iri iri laflar ettikleri halde, sözlerinde saçma ve hezeyan payı, verilen örneklerde de görüldüğü gibi, epey yüksektir. Çoğunun sevdiği konulardan biri “istihbarat”, “beşinci kol” vb. başlıklar altında anlatılacak casus hikâyeleridir ki buradan hepsinin ilgisini çeken “iç düşman” konusuna kolayca girebilmektedirler; anlattıklan şeylerin “gerçeküstülük” özelliği de artmaktadır.

Militarist zihniyet, topluma her tür “hiza ve istikamet” vermeye koşullandığı için, “yararlı düşünce/zararlı düşünce” diye bir ayrım yapmamasına imkân yoktur. Bu aynmın “yararlı” kısmı alabildiğine basite indirgenmiş, üç beş dogmatik cümleden ibaret kalır. Buna uymayan her şey de “zararlı” başlığının altına yığılır. Hepsi, başkalannın aklına gelmemiş yeni yeni “zarar kaynakları” bulma kaygısındadır. Örneğin Kurmay Binbaşı Hayri Yalçıner “moda”yı tespit etmiş: “Moda ile beşinci kol arasında münasebet aramayı kimse düşünmez, fakat moda beşinci kolun hatıra gelmiyen bir hilesidir. Moda lüksü, israfı hazırlar. Para olmayınca suiistimal imdada yetişir. Bunu da ahlâkî çöküş takibeder... Kumar ve şehvet kurbanları tuzağa düşürülür. Sarhoştan sır toplanır. Bu sebeple modayı, israfı teşvik etmek beşinci kolun vazifesidir” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 97).

Bu “ilişki” size şeytanın aklına gelmeyecek bir şey gibi görünebilir. Aslında “şeytan”m değil ama faşistin akima gelmiştir. Bozkurt, 1940, sayı 6’da Nejdet Sançar’m yazısının başlığı: “Moda Afeti: Moda Türklük için Bir Nevi Beşinci Koldur”. Milliyetçi Türk subaylan Türk faşist ideolojisinden bol bol ve sık sık yararlanmıştır.

“Beşinci kol” gibi bir kavram hemen gerilim yaratacak, tekinsiz bir suçlamadır. “Hain” gibi, nefret, duygu yükü fazla bir kelime, suçlanan kişi hakkında bir “linç” atmosferi yaratmaya yatkın bir sözdür. Sevmedikleri kişiler hakkında bu tür bir hava yaratmaktan hoşlananlar, şimdilerde de olduğu gibi, böyle suçlamalarla her an ortalığı gergin tutarlar. Şimdi Kıdemli Yüzbaşı Refik Soy-kut, bir beşinci kol etkinliği olarak “şayia” yaymaktan söz ediyor:

Biliyorsunuz son yıllarda bir SOĞUK HARB tabiri çıktı. Bu, bir milleti içinden çürütmek için yapılan bir moral savaşıdır. Başlıca metodlanndan biri de milleti askerlikten soğutmaktır [bu ibare ile tanınan bir yasa maddemiz olduğunu bilirsiniz]... Bunun için sulhün nimetlerinden bahsedecek, millî müdafaa uğruna yapılacak masraflara yazık olduğunu söyleyecektir (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956:187).

Basit bir yöntem: Kulağa mantıklı gelen (ya da geleceğini, uzun boylu didiklenmeyeceğini umduğunuz) bazı genel önermelerle söze başlıyorsunuz: Şöyle bir mücadele yöntemi var; bugünlerde sıkça kullanılıyor; moral bozmaya çalışıyorlar vb. Derken, birdenbire, bunu yapanların “Banş iyidir” diyenler olduğu ya da “Bu kadar fazla silâhlanmamız şart mı?” diyenlerin aslında vatan haini olduğu noktasına geliyoruz. Parmaklar aramızda duran birine doğru uzanıyor: “işte! Hain orada! Aranızda!” Sonrasını tahmin etmek çok güç değil.

“Silâhlanma” denen şey, normal ülkelerde olduğu gibi hükümet kararıyla yapılsa, askeri harcamalar normal ülkelerde olduğu gibi yetkili mercilerin denetimine açık olsa, bunları sorgulayan da fazla çıkmaz. Ama burada böyle bir savunma tedbiri almaları herhalde gerekiyor.

Kurmay Binbaşı Cihat Akyol “Propaganda” başlığını uygun gördüğü konuşmasında, Almanya’dan söz ediyor: “Bu tarifin içinde Almanya’nın Birinci Dünya Harbi içinde propaganda taarruzlarına dayanamıyarak yıkılışının itirafı ve hakikati de...” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 249). Cihat Akyol bilmediği için mi inanmış, yoksa bile bile mi tekrarlıyor, Alman Genelkurmayı’nm yalanını sorgusuz sualsiz yalayıp yutmaya teşne görünüyor. “Meslek dayanışması” olabilir. Şu sözler bir şeyler ima ediyor:    .

Ordu sevgisini azaltmak, sözde sulhçû görünerek [bu “sözde”-ler ne kadar eskilere gidiyor] ordu aleyhtarlığı yapmak, anti-militarist bir zihniyetin yerleşmesini sağlıyarak [bu da hiyanet-i vataniye eylemi gibi betimlenmiş] o memleketteki her türlü millî müdafaa hazırlığını baltalamak; propagandacının icraatı arasındadır (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 249 ve 250).

Cihat Akyol’un bu konuya özel ilgisinin olduğu belli. Generalliğe yükseldiğini, altmışların sonunda “Özel Harp Dairesinin başına getirildiğini ve “Kontgerilla” üstüne yazdığını öğreniyoruz. Bu konuya sık sık geri geliyor (“Kale içinden Fethedilir” başlığıyla): “Birinci Dünya Harbinde; Alman ordusu sağlam ve dimdik bulunmasına rağmen, Alman milletinin savaşma azminin yıkılması orduyu silâhlarını terke mecbur etmiştir” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 268).

Alman Genelkurmayı bu yalanı Alman halkını kandırmak için uydurmuş ve başka hiç kimseyi de kandırmamıştı. Ama bu gerçekten bir meslekî dayanışma örneği olmalı, “bile bile kanma”.

“israf, lüks ve modayı teşvik etmek beşinci kolun vazifeleri me-yamndadır,” cümlesiyle önceki konuşmacının keskin gözlemine de katılmış oluyor. Ama ekleyecekleri de var:

Aşın ve mürettep. moda cereyanlanna kapılan manikürlü ve acaip kıyafetli bobstil bir gençlik ise, tereddinin basamağında sayılmalıdır... Kadınlan aile hayatından soğutarak anne ve zevce olmaktan uzaklaştırmak, gençlik arasmda müstehcen resim ve kitaplar dolaştırarak ahlâksızlığı yaymak, erkeklerde kolay para kazanmak hırsını ve zevk ve sefa arzusunu kamçılamak beşinci kolun kullandığı usullerdendir... Bir taraftan milletin özü demek olan ordu müessesesine ve mensuplanna karşı alâkasızlık, çekinme ve soğukluk aşılamağa çalışırken... Beşinci kol bu icraatında söz, yazı, film ve fotoğrafla yapılan menfi propagandadan azamî derecede istifade eder. Boşboğaz ve züppeleri kendisine âlet etmeyi fırsat bilir (Ordu Saati Konuşmaları, 3, 1957: 269-70).

Görüldüğü gibi beşinci kol faaliyetinin ucu bucağı olmadığı gibi, Binbaşı’mn sözcülük ettiği kontr-espiyonaj’m da sonu yok. Her yerde beşinci kolun varlığım tespit ediyor ve onunla işbirliğine giren bobstil, boşboğaz hainleri yakalayıp sergiliyor. Nasıl bir “toplumu düzeltme” hevesi içinde olduğu da belü. Bu yakınlarda Türkiye’de “yüksek sosyete”yi de fişleme gereği üstüne bir “askerî” genelge ortaya çıkarılmıştı. Süreklilik!

Konuşmaların ikinci cildinde Binbaşı Nedim Düzgören bazı önemli açıklamalarda bulunuyor: “Çünkü devlet esasen teşkilâtlandırılmış bir millet demektir. Devletin dış emniyetini korumaya gelince: Bu mevzuda her vatandaş DEVLETİN FAHRİ BİR AJANIDIR” (Ordu Saati Konuşmaları, 2,1957: 211-2).

O da bir önceki subayı yankılıyor: “BOŞBOĞAZLIK ve GEVEZELİK etmek, devrimizde bir vatan ihaneti olarak kabul edilmelidir. Bilir bilmez her yerde bilhassa yüksek sesle konuşulmamalı [!], susmayı konuşmaya tercih etmelidir” (Ordu Saati Konuşmaları, 2,1957: 212). Yani, “sükût altındır.”

Düşmanlar

“İç düşman” bu zihniyetin en gözde konularından biridir, çünkü bu kavrama yaslanarak, kendisiyle aynı fikirde olmayanı önce “düşman” ilan eder, sonra da bunun verdiği “haklılık”la, imha eder. “Dış” düşmanı yok etmekten daha kolay bir iştir, “antrenman” olarak da yararlıdır.

Ancak, “iç düşman” karşısında göstereceği huşunetin ölçüsü, onun ittifak ve işbirliği içinde olduğu varsayılan “dış düşman”ın bize arz ettiği tehlikenin büyüklüğüyle eşorantılıdır. Bu tehdit çok ciddi olmalıdır ki, içerideki düşmanın tepesine daha büyük bir şiddetle inebilelim.

Bu konuda klasik metnin yazarı bir subay değil, bir sivil, Nihal Atsız’dır. Ama onun bu metinde ortaya koyduğu muhakeme, çeşitli yüksek rütbeli subayların ağzından dinlediğimiz söylemlerden farklı değildir. Faşizm ile militarizm arasmda ne gibi rahat geçişler olduğunu yeterince gördük. Türkiye’de Atsız gibi “milliyetçiler” orduyu doğrudan doğruya etkileyebilmiştir. Halen “Kara Kuvvetleri Günü”nün kutlanması bunun somut kanıtı. Bir tarihte Silâhlı Kuvvetler böyle bir güne ihtiyaç duyup bunu da I. Murad zamanında düzenli ordu kurulmasından başlatmak isteyince Nihal Atsız kıyameti kopardı ve Türklerin Mete Han’dan itibaren düzenli ordu kurmuş (ve onunla özdeşleşmiş) bir millet olduğunu yazdı.

Şimdi Silâhlı Kuvveder onun dediği tarihi “esas aldılar”, yani At-sız’m “ırkçı-faşist” tarih anlayışını onaylayıp ona uyum gösterdiler.

Nihal Atsız’m “düşman” metni epey ünlüdür, ama gene de buraya alalım; Atsız bunu oğluna bir “vasiyet” biçimi vererek yazmıştır:

Yağmur oğlum!

Bugün tam bir buçuk yaşındasın. Vasiyetnameyi bitirdim.

Kapatıyorum. Sana bir resmimi yâdigâr olarak bırakıyorum.

Öğütlerimi tut, iyi bir Türk ol.

Komünizm bize düşman bir meslektir. Bunu iyi belle. Yahudiler bütün milletlerin gizli düşmanıdır. Ruslar, Çinliler, Acemler, Yunanlılar tarihî düşmanlarımızdır.

Bulgarlar, Almanlar, Italyanlar, Ingilizler, Fransızlar, Araplar, Sırplar, Hırvatlar, Ispanyollar, Portekizliler, Romenler yeni düşmanlarımızdır.

Japonlar, Afrikalılar ve Amerikalılar yarın ki düşmanlarımızdır.

Ermeniler, Kürtler, Çerkezler Abazalar, Boşnaklar, Arna-vutlar, Pomaklar, Lazlar, Lezgiler, Gürcüler, Çeçenler içer(de) ki düşmanlarımızdır.

Bu kadar çok düşmanla çarpışmak için iyi hazırlanmalı.

Tann yardımcın olsun.

Nihal Atsız, 4 Mayıs 1941

Ancak Atsız, oğluna bu vasiyeti bırakmadan epey önce, 1934’te, Orhun’un 6. sayısında “Türk ordusunun İftihar Levhası” başlıklı bir makale yayımlamış, orada “Denilebilir ki 15’inci asırdan önceki Türk tarihi mütarekesiz bir savaştan ibaret” olduğunu söylemiş, 1364’ten başlayarak bir savaşlar listesi çıkarmıştır (Adsız, 1934). Orada andığı düşmanlan sonra Vasiyet’e geçirmiştir. 108 savaşm yalnız 14’ünde yenilmişiz. Bunlar hepsi “iftihar vesilesi”.

Bu düşman bolluğu karşısında “yardımcı” olacak biri mutlaka gerekli. Belki avunmak için bu listeye bakıp “Demek ki Vanu-atulular, Papua-Yeni Gineliler, Aleutlar ve Tongalılar bize düşman değil,” diye sevinebiliriz, ama bu, henüz Türk görmedikleri için böyle. “Öbür günkü düşmanlar” olabilirler. Gören anında düşman olduğuna göre.    .

Atsız’m bu iddialannın olgu olarak kamdanabilir şeyler olduğunu ve gerçekliğe uyduğunu varsayalım. Şu sayılan liste karşısında, aklı başında bir insan, “Yahu, biz acaba ne yapıyoruz da, bunca insan bize düşman?” sorusunu akimdan geçirmez mi? Ama, işte “milliyetçilik” böyle olmak zorundadır: “Bizi kıskanıyorlar,” yeterli cevap. Millet olarak kendimizi insanlıktan ayırmamızın zorunlu olduğu, zaten bu kesimin “teorik” başlangıç pozisyonu.

Yıllar sonra Türkiye’nin faşist stratejisinin ne olması gerektiği konusunda (temel sorun bu stratejide dinin ne kadar yer tutacağıdır) onunla kavgaya tutuşan Alparslan Türkeş bu radyo konuşmalarında öyle çok farklı bir yerde değildir. “Görünmez Düşman” başlığını verdiği konuşmasında, onun sınırlanınız içinde olduğunu anlatır. Türkeş’e göre bu düşman öncelikle komünizmdir. “Bunlar daha banş zamanlarında, yurdumuza âlim, sanatkâr, ve-sair çeşitli isimler altında sokulurlar... Dünyanın neresinde olursa olsun, komünistler, daima yabancı emrinde ve yabancı hesabına çalışır” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 61). “Henüz ufuklarda harb görünmüyor diye, savunma işlerini tavsatmak, içimizdeki görünmez düşmanı ihmal etmek çok tehlikelidir” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 62). Neyse ki böyle iyi yetişmiş kişiler “görünmez düşman”ı hemen “görünür” kılan “lens” kullanmayı iyi bilir, baktıklan anda kimin “hain” olduğunu anlarlar.

Şüphesiz, devletin resmî radyosundan, devletin subaylarının bu “sohbet” saatinde birtakım milletleri düşman ilan etmeleri pek yakışık almayacak, diplomatik skandala da yol açabilecek bir durumdur. Onun için, taradığım bu metinlerde böyle “adını koyarak” saldın örneklerine fazla rastlanmıyor. Ama hiç yok da değil. Örneğin, bu yıllarda Kore’den başka savaşılmış ve şecaat gösterilmiş bir savaş örneği olmadığı için bu konu sık sık Türk kahramanlığını (son örnekleriyle) anlatmak üzere ele almıyor; alınınca da “Komünist Çinliler”e epey bir hakaret yağdmlıyor: “Kızıl Çinlilerin Kurt uluması, çakal haykırmalanna benzeyen çağlıklarla” (Ordu Saati Konuşmaları, 2, 1957: 367)... Zaten bu Soğuk Savaş yılları böyle hakaretlerin etnisitelerden ideolojilere, yani komünizme kaydmldığı bir dönemdir. Bazı genellemeler gene var: “Avrupa yine Türk gibi kuvvetli’ darbımeselinin karşısında baş eğecektir” (Ordu Saati Konuşmaları, 2,1957: 102); bir de, tarihte olduğu bilinen konulan yeniden ele alırken görece sansürsüz konuşmaktadırlar. Ama “millî” duygulan coşup sansür falan dinlemeyenler de ara sıra çıkar. Örneğin A. Rıza Akdemir, “3 asırlık kini tek kelimede hüsâsa ederiz / Ve o ayı sürüsüne biz Moskof deriz” (Ordu Saati Konuşmaları, 2,1957: 307) gibi hoş dizeler patlatıyor. Bu “kin” önemli anlaşılan: “Kore’ye biz ilk defa ve diğer devletlerden fazla asker gönderdik. Çünkü en fazla bizim kinimiz vardı” (Ordu Saati Konuşmaları, 3, 1957: 307) diyor. Bir başka subay (Sacit Atmaca) Kore’de düşmana karşı tek başına gitmek için yalvaran bir eri anlatır: "... biraz daha konuşunca onun hakikaten kinle dolu bir kalbe malik olduğunu anlamıştık” (Ordu Saati Konuşmaları, 2, 1957, 277). Yani “kinle dolu” olmak, bu dünya görüşünde, önemli bir erdem. O zaman “Hmcal/Öcal/Müntakim” gibi adların niçin uygun görüldüğünü, bir çocuğa böyle bir adın nasıl konabildiğim belki biraz daha iyi. anlayabiliyoruz.

A. Rıza Akdemir, bizim Fatihler, Süleyman ve Ibni Sina’lara karşılık Rusya’nın "... cihan tarihinin yüz karası olan müthiş îvanlan, Deli Petrolan” verdiğini söylüyor. Tarihî rollerinin olumlu sonuçlan açısından bakıldığında, çarlar epey daha avantajlı çıkar. “Yavuz” sıfatı “Müthiş” ya da “Korkunç”la eşanlamlıdır. Petro bir, Süleyman iki oğlunu öldürtmüştür vb.

Ama bu “konuşmacı” subaylar, Ruslar hakkında nefretlerini saklamak gereğini duymamışlardır. Tarihî olgular bu nefretin yanında ağırlık taşımaz.

Azınlıklar

Türk milliyetçiliğinin en fazla tutku, hırs yüklü konularından biri “azınlıklar”, öncelikle “gayn müslim azınlıklar” konusudur. Çok “kritik” bir konu olduğu için, askerlerin mümkün olduğu kadar sessiz durmak ve içlerinden geçeni açığa vurmamak üzere davrandığı konudur da. Sözgelişi bu örnekler verdiğim ciltlerde yer alan yüzlerce konuşma içinde sadece bir iki kere, “beşinci kolun” kolay etkileyebileceği “unsurlar” olarak sözleri geçer. Bir de; 93 Harbi’nde, Erzurum’da Ruslarla işbirliği yapan Ermenilere değinilir. Ancak, bu sessizliğe karşılık, en güçlü tavır alman konulardan biridir.

Bütün bu sürecin en yoğun olduğu 1915’te kıyım işinde yer alan bazı askerî birliklere rağmen, bilgilerimiz çerçevesinde, ordunun bir bütün olarak etkin rol oynadığı söylenemez. Ama tabii bu konuda belgelerin çoğu ve muhtemelen en can alıcı olanları da Silâhlı Kuvvetlerin elinde ve onlara ulaşmak mümkün değil. Bundan birkaç yıl önce tapu kayıtlarının açılmasina Milli Güvenlik Kuru-lu’nun asker bir üyesinin itiraz etmesi ve bunun üstüne bu projeden Vazgeçilmesi, askerin titizlikle statükoyu kolluyor ve koruyor olduğunun bir işaretiydi.

Bu konuda Silâhlı Kuvvetlerin 12 EylüPde daha enerjik davrandığı söylenebilir ve bu dönemde her şey onun elinde olduğu için bu da şaşırtıcı bir durum değildir. 12 Eylül günlerinde İstanbul Üniversitesi senatosu toplanmış ve Ermenilerin Türklere uyguladığı kıyımı protesto etmişti. Çeşitli üniversitelerin bu alanda Ermeni pozisyonlarım çürütmek için tez yazdırmaya başlamaları da bu tarihlere rastlar, ama sonra da, YÛK’ün teşvikleriyle devam etmiştir.

1983’te Genelkurmay’m yayımladığı, Belgelerle Ermeni Sorunu adlı bir kitap var. O tarihte “As. T. Ve Str. E. Bşk” olan Hv. Korgeneral Safter Necioğlu yazdığı kısa önsözde kitabın yazarının Em. Tümg. Ihsan Sakarya olduğunu söylemiş. Tahmin edileceği gibi bilimsel olmayan ve tamamen tek yanlı yazılmış bir kitap bu. Bibliyografyasında bile genel tutumunu görmek mümkün: Zebercet Coşkun ve Barbaros Baykara’nm romanları bile var burada; ama Dadrian, Toynbee vb. görünmüyor. Dünyada konuyla biraz ilgisi olan hiç kimseyi dediğine ikna edecek bir niteliği yok: Yani, gene bir “iç tüketim” malzemesi. Türk, Türk’e, “Bu işin aslı yoktur. Sen keyfini bozma,” diyor. Bu da, bu konuda Silâhlı Kuvvetlerin resmî ve bağlayıcı beyanatlarından biri oluyor.

1982’de Ankara’da, Başbakanlık Basımevi’nde basılmış, “Hizmete özel”, Türkiye’deki Anarşi ve Terörün Gelişmesi Sonuçlan ve Güvenlik Kuvvetleri ile Önlenmesi adım taşıyan kitapta, Ermeni örgütleri üstüne sayfalar da bulunmaktadır ve bunlann THKO ve PKK gibi örgütlerle işbirliği içinde olduklan anlatılmaktadır. Yani bu dikkat hep vardır.

Ulus-devlet süreci içinde Silâhlı Kuvvetlerin “homojen toplum” projesine her zaman yatkın olduğu ve destek verdiği söylenebilir. Bu konuda fazla resmî demeç olmasa da, “millet” ya da “ırk” üstüne her fırsatta yapılan “edebiyat”, etnik bakımdan “temizlenmiş” ve özellikle de ekonomisi “millî” bir kesimin (sınıfın vb.) eline geçmiş bir toplum idealinin yaşatıldığmı göstermektedir.

27 Mayıs darbesi gerçekleştiğinde, Yassıada’da açılan davalardan birinin de 6-7 Eylül’e ayrılmış olması bu bakımdan şaşırtıcı sayılabilir, Ama o koşullarda, halkın çoğunluğunun tutmaya devam ettiği bir iktidara karşı yapılmış bir hükümet darbesi ve dolayısıyla iktidan halkın gözünden düşürmek üzere girişilmiş bir kampanya vardır. Bilinen “köpek", “bebek” davalannm, mahkeme kürsüsünden teşhir edilen kadm çamaşırlarının yanında bu olayın da yıpra-tıcıhğma güvenilmiş olmalı. Zaten hükümet değil de “devlet memuru” olarak bu olayda yer alanlar hakkında herhangi bir şey yapılmadı.

6-7 Eylül’ün arkasından yıllar geçmişken emekli general Sab-ri Yirmibeşoğlu’nun bu örgütlenmeyi övmek üzere söylediği sözler çok açıklayıcıdır. Normal demokrasiye alışkın bir toplumda bu sözler üstüne yerin göğün birbirine girmesi beklenirdi ama burada hiçbir şey olmadı.

Yirmibeşoğlu olayla Kıbns’ta başlatılan TMT arasmda da bir bağ kuruyordu. Bu da doğrudur. TMT’yi nasıl kurduğunu kıvançla anlatan emekli Albay İsmail Tansu da 6 Eylül’ün kötü bir şey olduğunu söylemez. Sonraki yıllarda, Türkiye’de solun güçlenmesini ezerek durdurmak üzere faaliyet gösteren Kontrgerilla o tarihlerde Kıbns Rumlan’na ve Yunanistan’a karşı eylemleriyle işine başlamıştır. Neler yaptığı bugün hâlâ bilinmemektedir. “Kıbns Türk-tür” cemiyetiyle ilişkileri tamamen karanlıktadır. Bunlan en iyi bileceklerden biri de herhalde Rauf Denktaş’tır.

İttihat ve Terakki’nin başlattığı ve ciddi bir devlet politikası haline getirdiği, “ülkeyi azınlıklardan anndırmak” projesi, Cumhuriyet döneminde sivil hükümetlerin de benimsediği bir politikaydı. Otuzlarda Trakya’da Yahudilere karşı, savaş yıllannda Varlık Vergisi ile “Selanik dönmeleri” dahil bütün gayrimüslim kökenlilere karşı ve 6-7 Eylül’de plana göre Rumlara karşı (bu, 1964 Kıb-ns olaylanyla bu sefer en geniş çaplı ve etkili biçimde devam edecek) yapılanlar bu planın değişik uygulama evreleriydi. Bunlar zaten olurken, Silâhlı Kuvvetler’in müdahale etmesi (ve dolayısıyla hemen yasaya aykın bir durum yaratması) gereği olmamıştı.

Ama azınlıklardan gelen herhangi birinin subay olamaması ve buna benzer adı başka türlü konan birçok somut uygulama Türk milliyetçiliğinin karakteristik noktalanndan olan “azınlıklara karşı tavn”nm TSK tarafından da paylaşıldığını göstermektedir.

Bütün dünyada faşist veya faşizan ideolojiler, milliyetçi-muha-fazakâr ideolojiler, dereceleri değişebilen, gene de çok zaman sert ve kimi zaman ölümcül bir anti-semitizm içerirler. Bu, Türkiye’de biraz değişiktir. Belki özellikle Birinci Dünya Savaşı’nın bitiminde Filistin’in Osmanlı sınırlan dışında kalması, tam ulus-devlet heyecanının tavana vurduğu bir zamanda, Türkler açısından Yahudile-ri tehlikeli olmaktan çıkardı. Kurtuluş Savaşı sırasında İstanbul’daki üç dinî önder arasmda Türklere yakın duran da Hahambaşı’ydı.

Genel olarak faşist düşünce tarzında hemen hedef haline gelen Yahudilere burada da diş bileyenler elbette çıkacaktı - çıktı da. Ama Ermeni ve Rumlara duyulan düşmanlık duygulan hep daha güçlü olmuştur. Bunda onlann daha belirgin biçimde zenginleşmelerinin payı olabilir (Yahudilerin zenginleşmesi epey gecikti) ; Yahudilerle aramızda kanlı büyük olaylar geçmemelinin de payı elbette oldu.

Savaş yıllannda Almanya’nın çabalarıyla anti-semitizm bütün dünyada normalin üstüne tırmanmıştı, çünkü bu düşmanlığı güdenler içlerini daha denetimsiz döküyorlardı. Buradaki pro-Nazi medya da bundan farkh değildi.

Bu arada ünlü Sion Protokolleri’nin bildiğim ilk Türkçe çevirisi yapıldı ve kitap 1943’te yayımlandı (Ankara, Yeni Cezaevi Matbaası [!]): Siy on Önderlerinin Protokolleri adıyla. Çeviren Sami Sabit Karaman’dır. İnternette baktığım zaman bu kişinin bir subay olduğunu görüyorum. Çanakkale’de binbaşı olarak yer almış. Kurtuluş Savaşı’na katılmış, doğu cephesinde bulunmuş. Trabzon-Kars Hatıraları (1921-22) diye bir kitabı, 1944’te de Vaucher adında birinden Dev Rus adıyla yaptığı bir çevirisi var. Birinci Dünya Savaşı sırasında albay olmuş, tümgeneralken emekliye aynlmış.

Böylece anti-semitizmin bu klasiğini generallikten emekli bir subay çevirmiş oluyor. Bu da ilginç.

Karaman çevirisine kısa bir önsöz yazmış, bir de Will Durant’tan bir “Yahudilik tarihçesi” çevirerek eklemiş. Önsözde oldukça nötr bir tavırla konuşmaya çalıştığı izlenimini ediniyorum. Savaşın sonunu, o tarihte, ortada görüyor, Yahudilerin de Avrupa’da olmasa da Amerika’da yaşamaya devam edeceğini ve Hitler’in oraya gücünün yetmeyeceğini tahmin eder gibi. Bu belirsiz ortamda bu kitabı çevirmesi, bana, Hitler’in üstlendiği misyona Türkiye’den de yardımcı bulma amacına yönelik gibi göründü; çünkü bu metnin otantik olduğuna inanır gibi konuşuyor. Buna inanan biri de herhalde orada pozitif bir şey bulamaz; olsa olsa, bu Yahudi ırkının çok tehlikeli olduğuna karar verir. Zaten Karaman bütün tarafsızlık pozuna rağmen ağzından anti-semit sözler kaçırıyor.

Bu metinler hâlâ anti-semitizmin etkili propaganda malzemesi olarak her yerde boygösterir.

Antisemitizmin tavan yaptığı savaş yıllarında Henry Ford’un ünlü kitabını Beynelmilel Yahudi başlığıyla basan da bir başka emekli subaydır: Muallim Fuat Gücüyener. Kitabı Almancasmdan çevirdiği belli olan çevirmeni de Selma Gücüyener. Aralarındaki ilişkiyi -varsa- saptayamadım. Aynı yayıncının Cevat Rıfat’ın kitaplarını da (Masonluk Nedir?) yayımladığı görülüyor.

Subaylann kendi ağızlanndan ya da kalemlerinden çıkma metinlerde “ırkçı” demeyi gerektiren çok söz vardır. Bunlann hepsini “sistematik” bir “ırkçı ideoloji”nin ürünü olarak kabul etmek bence doğru olmaz. Bir kere, bu dili kullanan herkes, özellikle de “etnisite” söz konusu olduğunda, son derece dikkatsiz. “Yaptım-sa Arap olayım”, “Ne Şam’ın şekeri...” gibi, dindaşlanmızla ilgili birtakım yargılann böyle “deyim”leştiği bir dil ve bir kültürden söz ediyoruz.

Ama bunun yanı sıra, insanlann “Kanıpak”, “Özkan”, “Özsoy” gibi adlar aldığı, “kan” ye “ırk” üzerinden çok sayıda deyim ürettiği bir kültür. Bunlann her birinin düşünülerek, hesaplı ve sistemli bir biçimde kullanıldığını varsayamayız. Öte yandan, militarist ideolojiler içinde bu gibi semantik alanlarda çağnşımlan olan kav-ramlann daha geniş yer tuttuğunu da unutmamak gerekir.

27 Mayıs anılannı yazan iki subaydan yeterince sistematik olduğu izlenimini veren alıntıları vereceğim, örnek olarak. Bunlardan birincisi, Sıtkı Ulay, 27 Mayıs’ta tuğgeneral ve Harp Okulu Komutam’ydı; kitabının adı da Harbiye Silâh Başına (1968). Ulay’ın bir “Çingene” takıntısı olduğu hissediliyor: Demokratlar İnönü’ye “linç” planı yapmış; ama bu planı yapmak kadar, işi Çingenelere yaptırdıklan için kızıyor: “Bir Garp Cephesi Kumandanı Mecliste dünün Samet Bey’inin alaylan ve cehaletle ithamlarına maruz bırakılıyor ve sonra da kafası yarılarak sefil Çingenelere dövdürülmek isteniyor” (Ulay, 1968: 22); “Fakat yapılanla-nn [aynı taşlama olayı] bazı satılmış kahpelerle, para ile tutulmuş saldırgan Çingene kelpleri [köpekleri] olduğu da milletçe malûm idi” (Ulay, 1968: 59); “Halk Partisi on sene çile çekmiş, bazı mensupları zindanda yatmış, liderlerinin kafası yarılmış, Çingenelerle öldürülmesine teşebbüs edilmiş” (Ulây, 1968: 143)... Ama bazı başka etnik kimlikler de bu öfkeden payını alıyor; örneğin Sa-id-i Nursî, yalnız “Nurcu”luğun kurucusu olduğu için değil, Kürt olduğu için de aşağılanıyor: "... bir Kürt Saidi bulup peşine takılıyorlar” (Ulay, 1968: 33); bu Sait, “... gençliğinden beri Kürt Şerif Paşanın emri ve ortaklığı altında bu gayeyi gütmüş bir yolcu” (Ulay, 1968: 34); “Kürt Saidin evinin önünden geçiriyor... Biz 1957’de Erzurum’da iken Kürt Saidin elini öpenin nura garkola-cağı” (Ulay, 1968: 34)...

Sıtkı Ulay 27 Mayıs’tan sonra bir “sosyal demokrat” parti kurmaya da kalkışmış, bunun için Tan Matbaası olayını düzenleyen CHP’li Alaeddin Tiritoğlu ile birlikte çalışmıştı. “Sol”a yatkın insanlar genellikle etnik ayrımcılıktan uzak durur; ama Sıtkı Ulay’m nasıl bir “solcu” olabileceği zaten çok belli. Burada, doğrudan doğruya “ırk” ya da “soylu kan” adına düşünerek söylenmiş sözleri değil, geçerken söylenmiş olanları alıyorum, çünkü bunlar daha açıklayıcı olabiliyor.

İkinci subay örneği Avni Elevli: Hürriyet İçin: 21 Mayıs 1960 Devrimi (1960). Bu kitap üstüne daha önce de yazmıştım, ama burada yalnız çeşitli milletler hakkında nefret saçan alıntılar üstünde duracağım. Örneğin şu: Ankara Valisi Ethem Yetkiner’e gözaltına alındığında “uşak” dediğini anlatıyor ve ona hitap eder gibi yazarak çeşitli hakaretlerde bulunduktan sonra, “ATATÜRK’e esir düşmüş Yunan Başkumandan TRİKOPİS gibisin, niye?” (Elevli, 1960: 21) diyor. Menderes’in “Başpapazdan” emir aldığını söylüyor (Elevli, 1960: 69). Derken Rum DP milletvekiline geçiyor: “Demokrat Partili milletvekilleri, utanmadan, kızarmadan, memleketimizi Hristaki’nin bağlı olduğu milletin istilâ ordularına karşı müdafaa eden ve onları mağlup eden İsmet Paşa’ya Hristaki’nin cümlelerini aynen tekrar etmek şerefsizlik ve cibiliyetsizliğini göstermekten kendilerini alamamışlardı” (Elevli, 1960: 71); Ama Elevli’nin düşmanları yalnız Rum ve Yunanlardan ibaret değil: “Bunu fark eden Zeki Şahin damarlarındaki karışık Bulgar kanı ile” (Elevli, 1960: 95); “... Afrika yamyamlan veya muhtelif filim-lerde gördüğümüz beyaz düşmanı kızıl derili taarruzlan...” (Elevli, 1960: 103)

Bunları “sistematik ırkçılık” saymayabilirsiniz (öyle olanları çok fazla aslında); ama oraya fazla mesafe kalmadığı görülüyor. Elevli’nin DP’lileri asma hırsı da çok mide bulandırıcı. Bu işi kendi eliyle yapmak istediğini de birkaç kere belirtiyor.

Dostlar

Nihal Atsız Türklerin herhangi bir dostu olabileceğine inanmak istemiyor, ama onunki biraz uçta bir durum. Dünyada her an herkesle bozuşma ihtimalini saklı tutmak kaydıyla, Türkiye’de ordunun dostlan ve müttefikleri oldu. Bunlann en önemlisi tabii Amerika idi ama onu da artık boşadık.

Cihet-i askeriyemiz tarafından “en fazla takdire mazhar” ülkeler Türkiye’nin bu kitaptaki komşulan olmuştur: yani Almanya ve Japonya. Coğrafi olmayan bu “komşu”luğun hangi temel üzerinde kurulduğu bellidir. Burada da rastgele örnekler üstüne konuşacağım, çünkü alıntılayacak malzeme yığını çok kalabalık.

Önce bir askerden değil, biçimsel olarak “sivil” birinden konuya gireyim. Saffet Bahri adında, Atatürkçü, aynı zamanda öztürk-çeci, aynı zamanda ırkçı ve faşist bir adam vardı. Türkçeleştirmek için adını önce Saffet Engin, sonra da Ann Engin olarak değiştirdi. Yazdığı kitaplarda adının altında “Columbia Bilgitayı Onursal Arkadaşı” olduğunu belirtir ve bunlan Atatürkkent’te (yani Ankara) yayımlardı. Jüpiter; Kur’an’da Atatürk; Rusya’da ve Çin’de Türklük gibi adı da kendi de tuhaf kitaplan vardı. Ama bunları armağan ettiği “büyükler”den aldığı teşekkür mesajlannı sonraki baskılarda yayımlayınca bu erkânın ne okuduğunu ve beğendiğini ya da neyi okumuş ve beğenmiş gibi yapmayı tercih ettiğini anlardık. Atatürk’le anılan vardır (bir akşam güreşmişler!) ve Tarih Kurumu üyesiydi.

1942’de Almanya’ya gidiyor ve bunu Almanyada Gördüklerim adıyla 1945’te yayımlıyor. Münih’i “Nazizmin beşiği olan bu şehir” (Engin, 1945: 8) diye tanıtıyor. Beğenmek niyetiyle gittiği için her gördüğünü beğeniyor. Örneğin sığmak “... 1.5-2 metre kalınlığında beton duvar ve damlanyla beş altı kat yüksekliğinde muhteşem ve emin bir savaş abidesiydi” (Engin, 1945: 19).

Bir “SS subayının delâletiyle” sığmakta kalıyorlar ve bakıyorlar ki “Alman milletinin şaşılacak derecedeki disiplin ve teşkilâtçılığı burada da kendisini gösteriyor” (Engin, 1945: 21). Sonra Viya-na’ya gidiyorlar. Arın Engin Viyanalı kanının Çek ve Slav kanıyla ne derecede karıştığı üzerine hesaplar yapıyor (Engin, 1945: 30). Oradan, konu da açılmışken kendi ırkına dönüyor, “tarihten önceki neolitik medeniyet kuran ve onu dünyaya yayan eski Orta Asya Türklerini” hatırlıyor; orada, kendisine “hocam” diye hitap eden Türklere yan resmî ders veriyor. “Savaş, tabiatın bir kanunudur... Çarpışma, tabiatta bütün tekâmüllerin en büyük vasıtasıdır” (Engin, 1945: 40) diyor - aynı sözleri bazı subaylann ellilerde radyoda söylediğini görmüştük. Bu düşüncelerle tutarlı biçimde hümanizmi reddediyor: “Ancak millî duygu İnsanî duygudan daha ileri bir tekâmül merhalesidir. Onun için, insaniyetçiliği başa koymak, tekâmülü geriye doğru götürmek olur ki, bu batıldır” (Engin, 1945: 40). Bunlar genel Türk milliyetçiliği ile uyumlu. Şu da: “Evet, bir bakımdan geniş insaniyetçilik, komünistlik ve kozmopolitlik, birbirine yakındır.”

Bismarck’ı da çok beğendiğini görüyoruz. Çünkü, “Bismark, siyasal sınırlar dışındaki ırkdaşları birleştirmek için...” (Engin, 1945: 44) Sosyal Demokrat Parti’yi engellemesi de “her türlü takdirin üstünde”. Bismarck’m da kendisi gibi Yahudi düşmanı olduğunu iddia ediyor ki, bu doğru değil.

Sonuç olarak, Almanya konusunda bir eleştirisi yok. Nazi sivil disiplininin de askerîsinden eksik kalmamasını övüyor. Garp musikisi ile beden eğitiminin hürriyet eğitimini gerçekleştireceğini söylüyor. Kendi değil ama “Türk” kavramı oldukça liberal. Çünkü “Orta Asya’dan gelmiş... Türk göçmenleri... Bask adıyla burada yaşamakta”lar (Engin, 1945:114). Tank bin Ziyad da Türk. Ispanya’da Endülüs medeniyetinin temelinde de Türkler var. Bir “Şarl Martel”, bir “Jean Sobiestki”, bunlar olmasa bütün “Avrupa bugün baştan başa Türk ve Müslüman olacaktı” (Engin, 1945: 125). Bu arada, “Berberi Türk filozofu İbni Haldun”a da selâm sarkıtmaktan geri durmuyor. O Türk olunca, Kavalalı Mehmed Ali tabii Türk olacak.

Bu, bir “Alman dostu” örneğimiz, bazı bakımlardan eksantrik görünebilir, ama değil, dil sivriliklerini filan bir yana bırakınca düşüncesi, tipik Türk.

Sunacağım ikinci kitabın yazan bir subay, oldukça da tanıdık bir subay: Seyfi Kurtbek. Almanya’da Milli Seferberlik ve İktisadî

Harp adını taşıyan ve Ankara’da, Ulus Matbaası’nda 1947’de basılan bu kitap görüldüğü gibi Almanya’nın yenilgisinin nedenlerini araştırıyor. Son derece olgusal bir kitap. Bu kısa süreyi taramak için epey çalıştığı da belli. Yenilgiyi son analizde Almanya’nın hammedde sıkıntısına ve bunun için yeterli tedbir alınmamasına bağlıyor. Bunun nedeni Almanların Blietzkrieg [hızlı savaş] stratejisine fazla güvenip uzun sürecek bir savaşa hazırlanmamaları. Böylece Kurtbek kitabın başında Birinci Harp yenilgisinin nedeni olarak söylediği şeyi kitabın sonunda da İkinci Harp yenilgisi için tekrarlıyor.

Bu olmasa, yani Almanlar iki sefer aynı yanlışı yapmasa ve ders alarak “uzun sürecek savaş” stratejisi kursa “Almanya’nın ikinci dünya harbini kazanması imkânları vardı” (Kurtbek, 1947: 110). Sonucun böyle olmamasına biraz canının sıkıldığı da hissediliyor: “Atom bombası üzerindeki Alman çalışmalarının hayli ilerlemiş olduğuna ve harp sonunda, tecrübeleri yapılmış fakat seri halinde yapılmalarına vakit kalmamış birçok yeni silâhların Müttefiklerin eline geçtiğine bakılırsa harbin uzamasiyle Almanya’nın durumunda büyük değişiklikler olması pek mümkündü” (Kurtbek, 1947: 106).

Almanya ve benzerleri bu savaş işinde önemli bir avantaja sahip oldukları halde bunu kullanmasını bilmemiş: “Unutmamak lâzımdır ki totaliter devletlerin harp makineleri elektrikle işleyen makinelerdir; demokrasilerin harp makineleri ise buharlı makineler gibidir” (Kurtbek, 1947: 110). Kurtbek’in geleceğinden şüphe duymadığı Üçüncü, demokrasilere, bu son seferde olduğu kadar da zaman tanımayacak. Kurtbek bunlan anlatıp bunlardan asıl sorunu olan “topyekûn savaş” için gerekli derslerin çıkarılması temennisiyle sözünü bitiriyor.

Ama Türk ordusunda köklü bir Alman hayranlığı vardır ve bunun nedenleri de anlaşılır şeylerdir. Birçok deneyden sonra Geç Osmanlı döneminde en iyi savaş öğretmeninin Prusya olduğu anlaşıldı. Dünya Harbi’nde bunun bir yanılsama olmadığını gösteren birçok olay da yaşandı.

Böyle olunca, Alman ordusu yenilmediği halde Almanya’yı beşinci kolun çökerttiği masalına Alman subaylarından önce Türk subayları inandılar - çünkü öyle inanmak istiyorlardı. Alman ordusu, bu iki yenilgiye rağmen, Türk ordusunun olmak istediği pek çok şeyi olduğunu kanıdamıştı. Onun için hâlâ modeldi. Genel olarak Alman davranışlarında da aykırı gelen bir şey yoktu. Ateşli konuşmalarla dikkat çeken askerî öğretmen Mithat Özgüç, “Hitler İkinci Dünya Savaşı’nda bu hatayı işlemedi” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 216) diye bir cümle kurar. Söylemek istediği, her sözü ve her düşünceyi denetlemesi ve sansürlemesidir. Bu durum, Özgüç için, hâlâ bir idealdir (“Memleket dediğin böyle olur”).

Almanya, daha Prusya olduğu yıllardan, Osmanh aydınlarının görece yakından tanıdığı, bazı bakımlardan özendiği bir ülkeydi. Gene radyo konuşması yapan (hakkında başka bilgi bulamadığım) Dündar Sadi Alpsim adında biri Prusya’nın gelişmesini şöyle anlatıyor:

Sıkıntıyı bir iki nesil çekecek, fakat istikbalin Almanyası lâyık olduğu yere gelecekti... gençlik ateşli vatanperver öğretmenlerin eline bırakılıyordu. Bütün bu mütehassıslar bir taraftan da millî hisleri cûşa getirmeği ihmal etmiyorlardı... Senin bütün selâmetin, son kurtuluşun, ancak silâhtır. Bu devamlı ve gü-dücü propaganda sayesindedir ki, 1806’nm mağlup Almanyası 1871’in müteazzım galibi oldu. Güdücü propagandadan hiçbir millet istiğna edemez. Zira; bu çeşit propagandaya hayatın her hadisesinde ve bilhassa yapıcılığa müstenik (sic) her harekette ihtiyaç vardır (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 233).

Modernleşmeyi orta sınıf öncülüğünde gerçekleştirmiş toplum-lara benzeme yolunda subaylarımızın hiçbir özlemleri yok (muhtemelen o sınıfın yokluğunda bu modelin işlemeyeceğini sezdikleri için). Buna karşılık “yukarıdan aşağıya” işleyen modele belli ki tapmırcasma yakınlık duyuyorlar. “Toplum mühendisliği” son derece çekici. Tabii burada Almanya’da “olduğunu” söylediği her şey, Türkiye’de “olmasını istediği” her şey. Bu durumda, her şeyin başı ve sonu Silâhlı Kuvvetler oluyor.

Bu yazar, Türk milletine gereken “fahriye”yi yerine getiriyor: “... geriye kalan bütün başarı Büyük Türk Milletinindir” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 235). Bu, bir savaşma başarisı. Ama sonra o “yukarıdan aşağıya” bakışın zorunlu son noktası olan “Tek Adam”a geliyor: “Bizde bütün bu işleri tek bir insan başardı” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 235). “Bütün bu işler” dediği bir tür “Batı medeniyeti tarihi” olarak anlaşılabilir.” Kendisi bunu şöyle özetliyor: “Buna 30 sene içerisinde yüzde yüz Şarklılıktan yüzde yüz Garplılığa geçmemizin uyandırdığı hayret...”

Bunlann büyük toplumsal dönüşümler gerektirdiğini, böyle işlerin “tek adanilarla olmayacağım düşünmemiş ve bilmiyor Alp-sim. “30 senede” geçtiğimizi söylediği o yerin tartışmasını kendi çizgisini 60 yd sonra bugün sürdürenlerden dinlese herhalde epey şaşkınlığa düşerdi.

Evet, Almanya biliniyor ve böyle biliniyordu. Buna özenmek, iyi bir “seçim” olarak sunmak elbette çok tartışılacak bir konudur, ama olgusal olarak baktığımızda ortak noktalar vardır, başkasını değil de onu bir “model” olarak seçmenin bir mantığı da vardır. Dolayısıyla, bu düzeyde çok yanlış bilindiği de söylenemez.

Örneğin Ruşen Eşref, Geçmiş Günlerinde (ilk baskısı 1919) savaş yıllannda İstanbul’a gelen ve burada çalışan Alman subayla-nndan söz ederken "... koyu kırmızı yanaklanndan meç yaralan-nın çizgileriyle parlak saçlı, sert telaffuzlu Almanlar...” diye bir betimleme yapar. Belli ki Almanya “yüksek tahsil” gençliğinin düello geleneğinden haberi vardır; ama Norbert Elias’a (1998) o kadar antipatik gelen bu alışkanlığa Ruşen Eşrefin bir sempati ya da belki gizli bir hayranlık duyduğu sezilmektedir.

Öte yandan, Japonya böyle iyi bilinen bir örnek değildi.

Genel olarak Avrupa için olduğu gibi Osmanlılar için de bu Uzak Asya ülkesi 19. yüzyıl ikinci yansına kadar sözü edilmeyen bir kapalı kutuydu. Ama bundan sonra, çok hızlı bir biçimde, sıcak bir ilgi odağı oldu. Bu hızda, iki taraf intellegentsia'lanmn bir-birlerinde tesbit ettikleri benzerliklerin önemli bir payı olmalıdır.

Benzerliğe ya da ortak kadere ilk işaret edenlerden biri Şemsed-din Sami’dir. Sabah gazetesinde yayımladığı “Edebiyatta Teced-düd” başlıklı yazısında, Japonya hakkında da birkaç cümle söyler: “Japonyalılar ancak o tarike bilâ-ihtiraz ve bilâ-kayd u şart sülük etmekle bu kadar az müddet zarfında o kadar temeddün ve terakki ettiler.”

Kendisi de Batılalaşmanm koyu bir taraftan olarak Japonya’nm bu davranışını olumlu buluyor: “Temeddün ve terakki etmek isteyen kavim için o tarik-i müştereke sülûktan başka çare yoktur,” yargısını zaten vermiştir.

Bu yazı 1298’de, yani 93 Harbi’nden beş yıl sonra, 1880’lerde yayımlanmıştır. Yani, Japon Batılılaşmasının bütün Osmanlı intel-ligentsia’sının dikkatini ve hayranlığım toplayan 1904-5 Rus Savaşı başarısına daha çok vardır. Şemseddin Sami sırf bu “tarik”e girmiş olduğu için Japonya’yı kutlamaktadır. Aynca, gene bizim ay-dmlann abartarak benimsedikleri “Japonya Batı’yı taklit etmedi” miti de yoktur Şemseddin Sami’nin değerlendirmesinde. Tersine “tarik-i müşterek” demekle, “bilâ-kayd u şart” demekle “taklit” denen şeyin yalnız kaçınılmaz değil, aynı zamanda gerekli de olduğunu vurgulamış oluyor. Yani Şemseddin Sami böyle konulara militarizm etkilerinin dışından bakabiliyor hâlâ.

İkisi de imparatorluk, uzun ve saygıdeğer geçmişi olan bir imparator hanedanı iddiasındaydı. İkisi de “Batı dışı” olan ve “Batı içi” olmayı istemekle birlikte, benzer nedenlerle “Batiyı iyi tanımak gereğine inanmış ülkelerdi - en azından seçkinlerin hepsi değil ama çoğu böylesinin doğru olduğunu düşünüyordu.

Karşılıklı ilişkiler görece erken kuruldu. 1870’lerin sonuna doğru iki ülke arasmda ticaret anlaşmalan yapıldı (Bu tarihlerde Japonya Avrupa ülkelerine hâlâ kuşkuyla bakıyordu). “Ertuğrul faciasinın tarihi de 1889’dur. Ertuğrul Japonya’ya bir Japon gemisinin İstanbul’a ziyaretinin “iade-i ziyaret”i için gitmişti ve çeşitli nedenlerle ziyareti birkaç ay uzamıştı. Kazadan sağ kalanlan da bir yıl sonra iki Japon gemisi İstanbul’a getirdi. Japonya Gümüşsu-yu’nda, şimdi konsolosluk olan elçilik binasını ne zaman aldı? İstanbul Ansiklopedisi’ne (1993) (Tarih Vakfı) göre 1921’de; Duha-ni (1982) ise daha belirsiz bir ifadeyle “Dünya Savaşı’ndan sonra” diyor.

Ama Japonya’nm Türk milliyetçilerinin gönlünde taht kurmasının tarihi, Rusya’ya karşı zafer kazandıklan 1905 yılıdır. “Ezeli düşman”ı Asyalı bir milletin yenmesi Türk milliyetçiliğinin yüreğine yağ bağlattığı gibi, “demek ki oluyor” türünden beklentilere de yol yapmıştır. Aslında Enver’in Sankamış felâketinin motivasyonunda bile bu Japon özentisinin rol oynamış olduğunu tahmin edebiliriz.

Yüzbaşı Selâhattin o sırada Sarıkamış’tadır ve şöyle düşünür: “Demek ki biz, Rus ordusunu yenilgiye uğratabiliriz, kafalara yerleşmiş olan büyük Rus devleti heyulâsı bir veh’imdir. Demek biz, Turan’a gidebileceğiz, doksan milyona yaklaşan kardeşlerimizi kurtaracağız” (Selçuk, 1973: 141).

Yakm tarihlerde Britanya’nın Boer Savaşı’nda çabuk sonuç alamaması da burada benzer bir sevinç yaratmıştı; Avrupalı olmayan bililerinin Avrupalı “düvel-i muazzama”dan birini yenmesi, çok ender görülen, olunca da burada bayram havası yaratan bir olaydı.

Japonya ve Japonlar hakkında “sitayişkâr” yazılar görmeye Genç Kalemlerde başlarız. 1905 hemen bu tip insanların dikkatini çekmiştir.

Dr. Mustafa Hakkı Akanşel (12 Eylül generallerinden İsmail Hakkı Akansel’le akrabalığım tespit edemedim) Orhun, Kopuz, Bozkuri, Tanndağ, Gökbörü gibi dergilerde yazmış ırkçılardan biridir. 1943’te yayımladığı Japon Mucizesi adında bir kitabı vardır. Bundan, bir Türk milliyetçisinin Japonya’yı asıl nelerden ötürü taklit etmeye değer bulduğunun ipuçlarını çıkarabiliriz.

Japonya hakkında yaygın mit, gelenek ve göreneklerini değiştirmeden Batı’dan yalnız teknoloji alarak gelişmeleri hikâyesi, çoğu Türk gibi Akansel’e de çekici geliyor. Bu niçin çekici? Alınmaması gereken Batı gelenekleri nelerdir? İlk akla gelecekler kadın-erkek ilişkileri, domuz eti yemek ve içki içmek gibi Müslüman akideye aykırı düşen âdetler olabilir. Ama Batılılaşmadan veya Japon yönteminden yana olanların çoğu bu Müslüman geleneklerine de çok bağlı değiller. Başka eleştiriler de genellikle “ataerkil olmamak” odağının çevresinde toparlanabiliyor. Yani, parlamentarizme sapmayan bir kalkmmacılık, “hâkan-i mutlak” bir seçkinler hegemonyası gibi, bundan önce değindiğim bazı temel eğilimler Japonya’nm ideal bir model gibi görünmesinde de rol oynuyor. Akan-sel; “Japonyada, ordu, genç ve millî fikirlerin ebedi ve müteşebbis kaynağıdır. Onun için, Japon köylüsünün halini ancak ordu anlar ve buna bir çare bulmağa çalışır” (Akansel, 1943: 18); “Japonyada, büyük siyaset adamları, akıllı ve vatana hizmet etmiş kimseler, meşhur kumandanlardan daha aşağı bir yer tutarlar” (Akansel, 1943: 23). Yani, üstünlükleri, militarist olmalarından ileri geliyor. Akansel Buşido’yu okumuş ve hayran kalmış. “General Pertev Demirhan’m Japonlann asıl kuvveti isimli kıymetli kitabında da bu hususta güzel fikirler” olduğunu söylüyor (Akansel, 1943: 27). Bu general (doğumu 1871) Rus-Japon Harbi’nde gözlemci olarak bulunmuş ve Japon hayranı olarak dönmüş bir askerdir. Balkan Harbi’nde, Dünya Harbi’nde yer almış, korgeneral olarak emekli olmuştur. Türk Çocuklanna ve Türk Gencine Öğütlerim (1942), Rus-Japon Harbi (1943) ve Musiki Düşüncelerim (1946) adlı kitapları

yazmıştır. Bir Japonya hayranı olarak 1939’da Hitler’i ziyarete giden Türk heyeti içinde bulunması da ilginçtir. Burada Falih Rıfkı, Yunus Nadi, Necmeddin Sadık ve Ali Fuat Cebesoy bulunuyordu. Öbür emekli general de Asım Gündüz’dü. Biz gene Akansel’den gidelim: “... Japonya, Avrupanın manevi medeniyetine muhtaç değildi. Yani, onlann örf ve âdetlerine, geleneklerine ihtiyacı yoktu” (Akansel, 1943: 28); Japonlar 21 yaşma gelen herkese oy hakkı tanıyan Almanlara şaşarmış; “Onlar, bu hakkı, yalnız aile reislerine verirler” (Akansel, 1943: 30); “Irkçılık Japonyada müthiştir. Bir yabancı ile evlenmek bir cinayettir” (Akansel, 1943: 36). Irk, önemli konu: “Tecanüs [homojen toplum ve birlik] ise, ırk saflığını istiyor” (Akansel, 1943: 56); çünkü, Türkler bile “başka ırklarla birleştiler ve eski kudret kalmadı” (Akansel, 1943: 57). “Acaba biz şimdiki Türkler, eski Türklere çok benzeyen Japonlan taklit edemeyecek kadar bozulduk mu?” (Akansel, 1943: 64) “Japonyada (millî benliğin) hakikî muhafızlan Japon subaylandır” (Akansel, 1943:68).    ,

Yukanda, üç hafif farklı örneğini verdiğim “Japon askeri ve ka-nsı” hikâyesi Akansel’de de çıkıyor karşımıza. Aşağı yukan “Ordu Saati” versiyonunun “orijinal”i gibi. Kadın kendini öldürüyor: “Birbirimize karşı duyduğumuz sonsuz aşk, seni, bu toprağa bağ-lıyan tadı demleri sana hatırlatmak suretile, senin vazifem yapmana bir engel olmasın. Bu suretle, sen, daha serbest kalacak ve vazifeni daha iyi yapacaksın” (Akansel, 1943: 70).

Reha Oğuz Türkkan’m 1938’de yayımladığı Ergenefeon’da Mete Turanlı bir hikâye anlatır. 1928 Olimpiyatlan’nda çelimsizliği yüzünden herkesin alay ettiği Japon atleti insanüstü bir çabayla Fin atletini de geçiyor ama finiş çizgisine birkaç adım kala çatlayıp ölüyor. Fin, arkadan gelenleri de durdurup “Yarışı Japon kazandı! O bir kahramandır!” diyor. Tabii bunun aslı faslı yok. 1928’de maratonu El Ouafi adında herhalde Magrebli bir Fransız kazanmış. Ama bu tip bir akıldışı fedakârlık, bizim militaristlerin Japonlar’da görüp hayran olduklan haslet. Irkçı dergilerde Japonlann sürekli “Türk ırkı” olarak gösterilmesi de bu hayranlığın bir sonucu olmalı: "... her Japonda % 60-65 Türk kanı var kabul edilmiştir” (Boz-kurt, sayı 5: 117).

1960’tan sonra AP’ye katılan, milletvekili seçilen Şinasi Osma da, 1943’te henüz yüzbaşı iken Askeri Mecmua'da “Japon Ordusu Nasıl Yetiştirilmektedir?” makalesiyle kervana katılmıştır (Os-ma, 1943)

Belirli bir eğilimde Türklerin Japon sevgisinin devamlılığına bir örnek de İsmet Giritli’nin 1981’de yayımladığı bir risaledir. Giritli, belli ki “Japonyamn siyasal ve ekonomik modernleşmesinin temelinde de ulusal çıkarları ön plana çıkaran milliyetçilik akım ve duygusunun yattığı” tespitinden ötürü bu toplumu beğeniyor ve “kanaatimce dünyanın en çalışkan, disiplinli, saygılı ve nazik milleti” olarak tanımlıyor. “Tutumlu ve disiplinli” nitelemesi birkaç kez tekrarlanmış. Prusya Anayasası’na da takdirle değinen Giritli bu ülkede demokrasinin “Ayak takımı” yönetimi değil, daha ziyade ‘Meritocracy’ olduğunu da vurguladıktan sonra, haklı olarak “Kemalist Modernleşme Modeli”ne uygun bir çizgi gördüğünü belirtiyor.

Pozitivizm / sosyal Darvinizm

Daha önce birkaç kere değinildiği gibi, Batılılaşma/modemleş-me karan verildiğinde, bunun her şeyden önce bir eğitim işi olduğu da biliniyordu. Bir yandan savaş ve yenilgi tehlikesi Demok-les’in kılıcı türünden, kendini sürekli hissettiren bir tehdit olduğu için, bu işi askerlik alanından başlatmak akıl kân görünüyordu. Bunun sonucu olarak, Osmanlı ülkesinde en iyi okullar, uzun bir süre, “askeri okullar” oldu. Bunlar doğrudan doğruya “askeri” sayılacak konulann yanı sıra doğa ve toplum bilimleri alanlannda da bazı bilgiler vermeyi üstleniyordu; çünkü böyle temel nosyonlar olmadan o askeri bilgileri de gerçekten iletmek mümkün olmazdı.

Bu derslerin niteliği fazlasıyla “temel” olsa da, geleneksel eğitim almış bir Osmanh zihniyeti için çok yeni, çok radikal sayılabilirdi. Bir “nedensellik ilkesini bile bu zihniyete kabul ettirmek kolay değildi. Ahmed Midhat Efendi gibi birisi dahi, doğayı Tann yarattığına göre, doğanın işleyişini belirleyecek doğa yasalannm ya da “nedensellik ilkesinin mudak, değişmez bir şey olabileceğine inanmak istemiyordu. Buralardan başlayarak bilimsel bir zihniyet geliştirmek şüphesiz çok zordur. Böyle konularla, “pozitivizm”, “materyalizm” gibi anlayışlarla bağ kurmuş Türkiyeli aydınlardan Sadullah Paşa’nın ve Beşir Fuat’ın intihar, Ziya Gökalp’ın ise intihara teşebbüs etmiş olması da ilginçtir.

Ancak askerî okullar uzun bir süre belirli bir başarı çizgisini tutturarak eğitim yapülar. Zaman içinde, onları izleyerek açılan sivil okullar da belirli bir eğitim düzeyine yükseldiler. Mekteb-i Şahane, bunlann önde gelenidir.

Bu nitelikçe farklı “asken eğitim” sonucunda modernleşme hareketlerinin başında ve her yerinde, bu şekilde eğitimden geçmiş insanlann hegemonyasını görüyoruz. Enver Paşa veya Mustafa Kemal gibi siyaseti yönlendirenler de, entelektüel veya sanatsal hayatta eser verenler de, büyük oranda, askerlikten geliyorlar. Özellikle de askerî okullann “paşazadeler” e hizmet veren okullar olmaktan çıkanlıp daha yoksul tabakalara açılmalan sonucunda böyle eser verecek daha fazla sayıda insan mezun olmaya başlıyor.

Modernleşmenin erken evrelerinde, geleneksel okullar ulaşılmak istenen hedefle hiçbir ilgisi veya yakınlığı olmayan bir anlayış çerçevesinde eğitim verirken, askerî okullann böyle bir üstünlük kurmasında şaşılacak bir şey yoktur. Ancak, askerlik mesleğinin günlük gerekleri ile bilimsel çalışma da birbirine çok yakm alanlar değildirler. Aynca, modernleşmeye yönelik eğitimin sivil okullara da yayılmasıyla önceki dengede bir değişiklik olması da normaldir. Dolayısıyla sürecin başında epey net bir biçimde hissedilen “askerî-entelektüel” üstünlük bundan sonraki aşamalarda devam etmedi. Bunun en önemli nedenlerinden biri, süreç ilerledikçe, askerî eğitimde olan “bilimsel” kısmın azalıp onun yerini “ideolojik” eğitimin almasıdır.

Bilimsel bir anlayış için olmazsa olmaz düşünsel özgürlük ve eleştirellik askerlik mesleğinde tehlikeli görülen özelliklerdir. Özellikle Cumhuriyet kurulduktan sonra ordu da belirli bir kurumlaşma içine girdi. Toplumun kritik yıllannda öne çıkmış subaylar, “istibdat” döneminin bütün baskılanna rağmen standardize edici bir tornadan geçmeyi reddeden ve geçmemeyi başaran bireylerdi. Göreneksel değerleri, muhafazakârlığı yoksamışlar, farklı olmaktan korkmamışlardı. Genel düzenle sorunlan olduğu için düzen karşısında itaatkâr olmak, en şiddetle karşı oldukları durumdu. Bütün bunlann sonuçlan da, olumlu ve olumsuz, yaşandı.

Ama Cumhuriyet’te bu koşullar temelden değişmişti. Şimdi, kendi istikrannı kurmaya çalışan devlet herkesten itaat ve sadakat talep ediyordu. Eğitimin, eğitilene gerekli olanı verdiğine inanıldığına göre, o eğitim programının içinde olmayanı aramak gereksiz, bu konuda ısrar etmek, hattâ suçtu. Öte yandan, eğitilip subay olanlara, en iyi eğitimi almış oldukları inancını vermek de gerekli görülüyordu. Bu da, bu kitabın ana sorununu oluşturan “militarist toplum” uygulamasının kaçınılmaz uzantısıydı. Siyasete müdahale, ellilerden itibaren her gün ağırlığı artan bir “askerî görev” haline geldikçe, subaylann da, olan biten her şeyi çok iyi bildikleri konusunda kendilerine güvenmeleri isteniyordu. Bu, bugüne kadar gelmiş, bugün de devam eden, subayların yanı sıra birçok sivilin de inandığı bir şeydir.

Bu konuda Kemal Karpat kendisiyle yapılan bir mülakatta, 27 Mayıs’ta yer almış bir subayla konuşmasında askerin sivile üstünlüğü konusunda konuşulanlan hatırlar: “Ben ona açıkça sordum ‘Sen ne zaman bu darbeyi düşünmeye başladın?’ diye. Adam açıkça söylüyor... ‘biz’ diyor ‘Ordumuzda, paşayı, generali gözümüzde çok büyük bir adam, orduyu temsil eden bizim hepimizin ulaşmak istediği yüksek biri, yüksek bir hedef olarak görüyoruz, hepimiz paşa olmak istiyoruz’ diyor ‘ve biz hepimiz sivillere göre kendimizi çok daha iyi yetişmiş, onlardan üstün görüyoruz.’ ‘Ama ben’ diyor, “bir paşanın otomobilin kapısını bir sivile’ yani Menderes’e ‘açarak, onun karşısında eğildiğini görünce buna tahammül edemeyeceğini anladım.’”

Epey dürüst ve açık konuşmuş, Karpat’m Kabibay diye hatırladığı bu subay. Tabii bunlar, darbenin “gerekçesi” olarak topluma açıklanan şeylerden (“kardeş kavgası” vb.) epeyce farklı.

Yalnız askerî eğitimden gelenler değil, Türkiye gibi bir ülkede düşünce dünyasıyla ilişki kuranlar, varolan çeşitli entelektüel okullar, tarzlar arasmda “pozitivizm”le görece daha rahat bir ilişki kurabilirler. Bunun başlıca nedeni, bu gibi toplumlann son derece köklü otoriter geleneğidir. Geçmişte “bilgi” ile ilişkili olanlar, ulema (Çin’de Mandarinler) vb. kutsal temelleri olduğuna inanılan bir “bilgi” öğreniyorlardı. Bu kutsallık adına “fetva” veriyorlardı. Yeni koşullarda “bilimsel bilgi” olduğunu düşündükleri şeyi de aynı konuma yerleştirmekte güçlük çekmediler. Pozitivizmin dünyadaki kurucusu Auguste Comte’un bakışı da aslında bunun çok uzağında değildir. Adı üstünde, “pozitif bilimler”e benzemeye özenir, felsefe türü düşünsel disiplinlerin “pozitif’ olmadık-lan için tarihe karışmalan gerektiğini savunur. Din, daha da eskilerde kalmıştır.

Pozitif bilimlerin neredeyse sonsuz “deney” imkânları olduğu için onlara “pozitif’ diyebiliyoruz. Toplum bilimlerinde bu imkân yok ve herhalde olamaz. Ayrıca, doğa olaylarında, toplumda olduğu gibi, sayısız öznel iradenin katılımı söz konusu değil. Onun için toplumla ilgili varsayımlarımızın, teorilerin bilimlerdeki gibi bir kesinlik iddiası olamaz. Şüphesiz, bu teori ve varsayımları elimizden geldiği kadar bilimsel bir yöntemle kurmaya çalışırız. Ama toplum alanına geldiğimizde, nelerin temel, öncül sayılabileceği, bizim amaç ve özlemlerimize göre de değişecektir. Dolayısıyla bu “pozitif’ vurgusundan sakınmalı, önce ona eleştirel gözle bakabilmeliyiz.

Geç Osmanlı tarihinde ortaya çıkan modernleşme akımlan arasmda pozitivizm en etkili olanıdır. Ahmed Rıza Bey’in bunu benimsemesi, böylece pozitivizmin genel ittihat ve Terakki ideolojisiyle özdeşleştirilmesi şüphesiz önemli etkenler, etkili başlangıçlardır. Ama bunun da temelinde yukarıda değindiğim “otoriter” alışkanlıkların yattığı kanısındayım. Comte’un tezlerine uygun olarak, bu şekilde “aydınlanan” Osmanlı münevverleri, dinin yerine bilimi koyma eğilimindeydiler. Bu, gene az sayıda “iyi bilen” kişinin bütün toplum için düşünüp karar verdiği klasik, alışılmış modelle uzun boylu çelişmiyordu, işte, pozitivist sosyolog Durk-heim, topluma neleri gözeterek nasıl bakacağımızı belirlemiş, işin “metodolojisini kurmuştu. Şimdi bunu uygulamak gerekiyordu.

Ahmed Rıza da, Ziya Gökalp da, böyle düşünüyorlardı. Ama Atatürk’ün “Hayatta en hakikî mürşit ilimdir, fendir,” sloganı da pozitivizmin ruhunu verir. “En hakikinin içerdiği “otorite dozu”, “fen”nin içerdiği “doğa bilimi” ve “teknoloji” çağnşımlan bu ruhun gerekli uzantılandır. Yirmiler ve otuzlann bütün “inkılap”lan da pozitivist bir genel anlayış çerçevesinde yürütülmüştür.

Avrupa’da pozitivizmin yanına “sosyal Darvinizm”in eklenmesi fazla zaman gerektirmedi. Britanya’da Herbert Spencer ile Bagehot bu evliliğin çöpçatanlığını yaptılar. Sosyal Darvinizm var kalmayı hak edenler ve etmeyenler diye bir temel aynm getirdiği için, vaktiyle püritenlerin, Calvmistlerin yaptığı gibi, bazı insanların yok olup gitmesinin haklı gösterilmesi işlevini yerine getiriyordu. Yukanda anlatıldığı gibi Calvin bunu kaderin-önceden-belirlenmesi olarak açıklarken, şimdi dinin ve metafiziğin yerini bilim alınca, üleşim eşitsizlikleri, sefalet vb. Danvin’in anlattığı var kalma kav-gasma bağlanıyordu. Hak edenler ve edemeyenler arasındaki bu ayrımı binlerinin gelip “ırk” kavramıyla açıklaması çok normaldi. Nitekim bu da hemen oldu. Gobineau temel tezlerini ortaya atmış, o da üstün ve aşağı insan ırklarından söz etmişti. Birinin var kalma kavgasını ırklann yeteneklerine bağlaması gerekiyordu; bu da hemen yapıldı - birçok Avrupalı hep bir arada buna sanldı.

Türkiye’de “pozitivizm”, değişimin en kolay benimsenebilir yapısını ya da anlayışını sağladı. Burada sert bir sınıf mücadelesi olmadığı için ülke içinde, sınıflar arasında sosyal Darvinizm çok önemli ya da gerekli görülmedi. Onun yerine zaten güçlü temelleri olan bir korporatizm ihtiyaca cevap verdi. Ama ırkçılık da Türk milliyetçiliğinin güçlü bileştiricilerinden biri haline geldi - hem de, daha ilk aşamalardan başlayarak.

Irkçılık ve sosyal Darvinizm, içeride sınıf mücadelesinin değil, etnik mücadelenin dört elle sanldığı ideolojik araçlar oldular.

Türkçü akımın erken aşamalannda sosyal Darvinizm çok önemli bir bilimsel/entelektüel aşama gibi görülüyor, daha çok bizim dışımızdaki güçlerle mücadelemizin ilkelerini sağlıyordu. Türkiye’nin iç sorunlannda ön plana çıkanlması da, “dış düşman” söz konusu olduğunda hemen devreye sokuluyordu. İlk kimin benimsediğini tespit etmek kolay olmasa da, gene askerî okulda yedşen Ûmer Seyfettin bunu düşüncesine sistematik biçimde yerleştirmiş, aynı zamanda yazılan ve hikâyeleriyle yayan bir kişi olarak hemen dikkati çeker. Ûmeğin, “Beyaz Lâle”deki kötü Bulgar subay bunu uygulamadıktan için Türklerle alay eder. Daha Genç Kalemler evresinde Darvinizm konusu işlenmeye başlar (“Primo”da Ömer Seyfettin, makalelerinde Subhi Edhem).

Bu düşünce yapısının olduğu gibi askerî eğitim programına ve böylece “subay ideolojisi” diyebileceğimiz düşünsel yapılanmaya ithal edilmesinin de yadırganacak bir yanı yoktur. Çok ülkede ordular egemen ideolojiyi alır ve içselleştirir. Üstelik bu, Silâhlı Kuv-vetler’e özel, ayncalıklı bir yer veren bir “egemen ideoloji”ydi; ordunun kabul etmesi çok daha rahat ve kolay oldu.

Sosyal Darvinizmin genel askerî ideoloji içinde yer alması, savaşın ebediliği inancıyla yan yana olmuştur. Danvin’in biyolojik dünya için öngördüğü “var kalma mücadelesi” insanlann dünyasında “savaş”larla tezahür etmektedir ve hep böyle olacaktır. Bu düşünce tarzının epey örneğini önceki bölümlerde gördük.

Belli başlı bileşenleri “pozitivizm”, “sosyal Darvinizm” ve son kertede Gobineau’dan gelen “ırkçılık” ya da ondan pek ayrışmayan şoven bir “milliyetçilik” olan bu “bilimsellik”, bilim anlayışıyla gerçekten hiçbir ilgisi olmayan bir ideoloji olmuştur. Hiyerarşi ve disiplin anlayışı, önderi kültleştirerek yüceltme gibi köklü alışkanlıklarla birleşince, hattâ “din”den de fazla farkı kalmamıştır. Onun için şu tür edebiyata öteden beri çok sık rastlarız: “Eski silâh ve mücadele arkadaşlarından biri olan bir büyüğümüz ‘Atatürkü sevmek ibadettir’ diyor [Bunu Celâl Bayar söylemiştir] . Mületçe bu anlatışın heyecanı ile çevriliyiz. Gençliğe hitabın (Amentü)’müzdür. Tekrarladıkça imanımız tazeleniyor” (Ordu Saati Konuşmaları, 2,1957: 96). Atatürkçülük (ve genel olarak milliyetçilik) bu dinî terimleri kullanmaktan çok hoşlandığı gibi, bu dili bazı küçük ritüellerle de süsleyerek iyice “cjuasi-dinî” bir atmosfer yaratmakta hiç fırsat kaçırmaz. Ardahan’daki “Atatürk gölgesi” mi diyeceğiz, ne diyeceksek, onun karşısında askerî tören yapmak bu uygulamanın görece yeni örneklerinden biridir. Dinî terminolojiyi “millî” konulara aktararak o alanı da kutsallaştırma eğilimi hep olmuştur: “Evet onlar ibadete gidiyorlar, millî ibadete. Bayrağını göklerde, kalelerinde, havalarında, dairelerinde, evlerinde dalgalanır görmek bizler için bir ibadettir” (Ordu Saati Konuşmaları, 2, 1957: 273)... “Atatürk sevgisini benliğine bir din gibi sindirmiş bulunan Türk ordusu” (Ordu Saati Konuşmaları, 3, 1957: 11). Bu “laik” subaylar, erlerin hücuma kalkarken “Allah Allah” diye bağırması gibi, onların perspektifi içinde faydalı görünen dinî tezahürleri (o çerçevenin dışına çıkmamak koşuluyla) kucaklamaya hazırdırlar. Bu “Allah Allah” kıvancı hemen hemen her zaman “süngü” edebiyatı ile el ele yürür ki “Türk askerinin bunda başarılı olduğu köklü inancı daha da büyük bir kıvancın kaynağıdır. Kökünde herhalde “savaş” ile “kan” kavramlarını bir arada düşünme alışkanlıkları yatmaktadır.

1928’de Safî adında biri Türk’ün Yeni Amentüsü adlı bir kitapçık yayımlar. Başında şöyle söze başlar: “Kahramanlığın örneği olan ve vatanın istiklâlini yoktan var eden Mustafa Kemale, onun cen-gâver ordusuna, yuca kanunlarına... iman ederim” (Hüsnü Tabîat Matbaası, 1928).

TDK’nm eski tarihli bir sözlüğünde, “din” kavramının bir kullanımına örnek olarak verilen cümle, “Atatürkçülük benim dinimdir,” diyordu. Bu, herhalde, birden fazla anlamda bir “örnek” olarak düşünülmüştü.

“içinde bulunduğumuz devir, her şeyde olduğu gibi nesillerin muayyen bir potada eritilmesini de bir ilim haline koymuştu” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 18). İlk Batdı askerî okulların eğitimleriyle başlayan sürecin bu aşamasında (ellilerden bugünlere) TSK içinde “bilim”den anlaşılan, böyle “beyin yıkama teknolojisine kadar gelmiş ya da indirgenmiştir.

“Askerî bilimsellik” anlayışının nasıl bir şey olduğunu bu yakınlarda bir kere daha “erke dönergeci” olayında gördük. Çoğunu çeşitli siyasî “demeç”leriyle de tanıdığımız generaller büyük bir ciddiyet ve törensilik içinde yakında bu büyük icadın çalışmaya başlayacağını ilan ettiler. Trajikomik bir sahneydi. Başlamasını hâlen bekliyoruz.

Şu sözler çok şeyi özetliyor: “Düşünüyorum değil, inanıyorum, o halde varım, diyebilenler... muzafferiyetin engin hazzını duymuşlardır” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1957:111). Yani 360 derecelik bir dönüşü tamamlayarak kendimizi yeniden başlangıç noktası olan “iman”da buluyoruz.

Kıbrıs için TMT’yi kuran İsmail Tansu, “beyin yıkama” sözünü “eğitinile eşanlamlı kullanır (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 112, 211). Bu da oldukça anlamlı.

"Şehadet” ideolojisi ve yüceltmesi

■ Bu bir rastlantı ya da bir sapma değildir. “Ya öl ya öldür” ikilemi akılla değil ancak imanla aşılabilecek bir şey olduğu için, sonunda onun kazanacağı bellidir (teknolojinin gitgide ağır basması bu dengeyi değiştirebilir, ama iki cümlenin arasına bir “süngü” motifi katmadan edemeyen düşünce tarzının gideceği yer olsa olsa imandır).

Savaşın bu temel kuralından ötürü Türkiye’de subay kadroları yoğun bir şekilde “şehadet övgüsü” yapagelmişlerdir. Burada da dinden sonuna kadar yararlanmışlardır. “Şehadet” din uğrunda ölmek demektir. Türk Silâhlı Kuvvetleri bunu sekülerleştire-rek “millî vatan” uğruna can vermeye tercüme etmeyi büyük ölçüde başarmıştır, ama bunu yaparken kavramın dinî çağrışımlarının tümünü de diri tutmuş, böylece “güçlü” bir kavram oluştur-

muştur. Bu “syncopatioıiın gerçekleşmesinde Mehmed Âkif gibi öncelikle İslamcılığı ile tanınmış edebiyatçıların da önemli katkıları olmuştur.    •

“Atalarımız, babalarımız, kardeşlerimiz ne mesut insanlarmış. Bu toprağa olan borçlarını ödemişler, nurlu kabirlerinde şimdi refah ve huzur içinde yatıyorlar” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 33). Bu mutluluğun nedeni ölmüş olmaları. Yaşayan dünya için olumlu saydığımız bütün kelimeleri (“refah” ve “huzur” gibi) şimdi bu ölümün şifadan haline getirebiliriz.

Bir zamanlar Söke’de bir askerî birlikte yazılı bir levha dururdu. Mealen, “İnsan hayatını vatana borçludur. Onun için vatan bu borcu gereğinde tahsil eder,” demeye gelen ve Atatürk’e atfedilen, epey kanlı bir “aforizma” vardı; bir süredir kaldınldı - belki turistlere ayıp olduğu için. Bu konuyu böyle bir “borç/alacak” metaforu içinde anlatmak da çok yaygındır.

“‘Bir oğlumu yurt uğruna şehit verdim; vatan istesin İkincisini de göz kırpmadan veririm’ diyen ve dediğini fiil halinde tecelli ettiren baba, en az şehit oğlu kadar kahramandır” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 108). Bu anlayış, yaşadığımız dönemde, gündelik gerçeklik haline geldi ve bütün bu hazırlıklardan sonra gerçekten böyle konuşabilen anne-babalar da eksik değil. Onlara bu insanlık dışı retoriği belletmek bir felâket, ama bu “feda olsun” edebiyatı içinde bozuk para gibi harcanıp gidenlerin sayısı da az değil, çünkü böyle bir ideoloji, kaçınılmaz bir biçimde, insan hayatının değerini ucuzlatıyor.

“Ana; gözünün bebeği evlâdını seve seve bu yolun yolcusu olarak yetiştirecek, sevinç gözyaşlariyle mukaddesat [gene din] bekçiliğine gönderecek, bu uğurda onun toprak olduğunu ve şeha-dete ulaştığını öğrendiği zaman içinin kanayışını, inanç ve imanının kudretli sargıbezleri ile saracaktır” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 173). Bütün bu bölümlerde “Türk böyle yapar” tarzı betimleme dilinin altında, “Türk böyle yapmalıdır” beyin yıkama dili yatıyor ve insanlann bu gibi duygulanna, acılanna müdahale etmekten de bir utanç duyulmuyor. O tür bir utancın kültüre girmesine izin verilmemiş.

Nasılsa Türk olmayan (Spartaliymiş) bir anne de beş oğlunun ölüm haberini getiren adama “Sen onu bırak, savaşı kazandık mı?” diye soruyor. Bu kültür bu sorunun insanlık dışı olduğunu anlamaya sonuna kadar direnecektir. Bunlar sadece, “Keşke bir oğlum daha olsaydı da...” klişesini biliyorlar.

Şu son alıntıların yazarı Avni Çöker devam ediyor: "... millî varlığımızın muhafazası yolunda elde edilecek en yüksek rütbenin ulaşılacak en asil mertebenin şehit olmak olduğunu telkine devam etmeliyiz” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956:181). Burada “telkin” kelimesi bir itiraf işlevi görüyor. Avni Çoker’in Evren’in sınıf arkadaşı olduğunu, yarbaylıktan emekliye aynldığım öğreniyoruz. Ama MIT’te de bulunmuş. Bir dönem de Petrol Ofisi’nde çalışmış. İnternette o sırada Kalebodur’da olan Tahsin Şahinkaya’nın isteğiyle Kale fayanslarını PO tuvaletlerine taktırdığı yazılmış. Bunları benim bilmeme imkân yok. Sadece o “en yüksek mertebe”ye ulaşamadığını anlıyorum. •

Gene onun anlattığı bir menkıbede, kaleden huruç edecek kahramanlarımız, düşman eline düşmesin diye, “Kanlarını, çocuklarım, kız kardeşlerini ve eli silâh tutmıyan bütün yakınlarını birer birer elleriyle hıçkıra hıçkıra öldürdüler ve gömdüler” (Çöker, 1952: 102).

General Sadri Karakoyunlu “Hemen her Türk evinin en mutena bir köşesinde; bir, iki Vatan Şehidinin sevimli simalan, yaldızlı çerçeveler içinden bakarken görülür” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 217) demiş, her zamanki “idilik” üslûpla. Çocuklar bizde “daima; ‘yavrum ya gazi ol, ya şehit’ ninnisini duyarlar. Bu ninni aynı zamanda bir annenin temennisidir” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 219). Türkiye’de toplumun böyle bir ruh hastalığından mustarip olduğunu sanmıyorum. Sapık olmayan bir annenin böyle bir “temenni”si olamaz. Ama Sadri Karakoyunlu da bu konuda ısrarlı: “Yine bir cenge oğlunu uğurlarken (yaram sırtından alma ki ölürsen Şehit, kalırken Gazi olabilesin) diye ilâve eden bir anneyi” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 221)...

“Sütüm sana helâl olmaz” diyen de bir anne değil tabii; bütün annelere ne demeleri gerektiğini öğreten Karakoyunlu tipinde biri. Karakoyunlu, “... posta tatarlanmn bir müjde getirir gibi, gelerek (oğlun Şehittir) haberiyle yüreğindeki yangına su serpeliyen bir anneyi” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 221) üretebilen bir hayal gücüne sahip.

Bu edebiyatın sonu yoktur. Daha fazla uzatmayalım. Son günlerde sık sık haşır neşir oluyoruz. Bütün bu “ölüm fahriyeleri”nden sonra insanların ölmesini nasıl kanıksadığımızı ve hiçbir duygu kıpırtısı olmadan nasıl ölüme gönderebildiğimiz! görüyoruz.

Disiplin

Tabii bu satırları rahat rahat yazan ve muhtemelen kendi edebî yeteneklerini beğenen bu subaylar, bu insanların anlattıkları gibi güle oynaya ölmediğini herkesten iyi biliyorlar. Karşındaki ölümden daha korkutucu bir şeyin de arkanda durduğunu bildiğin zaman ölüme doğru yürürsün. Yürüten de, “askerî disiplin”dir. Bu konuyu oldukça erken ve oldukça açık bir dille, Büyük Friedrich açıklamış, “Bir asker, karşısındaki ordudan çok kendi subayından korkmalıdır,” demiştir. Subaylarımız tabii bunu da göklere çıkarıyor.

Örneğin Kd. Yzb. Refik Soykut: “Ruh yüceliğinin, manevi vasıfların başında ise DİSİPLİN gelir. Evet; yalnız ve yalnız DİSİPLİN gelir. Çünkü; disiplin itaat demektir” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 197). Sadri Karakoyunlu da adını koymadan aynı şeye değiniyor: Subay, “Ondaki irade kudretim ve akıl, fikir mefhumunu çürüterek onu icabında ölüme sevkedebilir” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 199). Bu, “komut verme” başarısıdır. “Bu kütlede (Öl) denilen yerde ölmenin bir vazife icabı olduğunu düşündüren ve ifadelendiren derin bir anlayış vardır. Bu duruş ve bu sabit nazarların durdurduğu bu gövdeler, itaat hissinin müşahhas sembolüdürler” (Ordu Saati Konuşmaları, 1, 1956: 207). “Bulunduğumuz muhitte ve bir uzvu olduğumuz cemiyet içinde itaat etmesini ve itaat ettirmesini bilelim” (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 209).

“Disiplin mevzuunda diğer milletlerle bir mukayese yapmam istenildiği zaman da tebessüm ederek: ‘Disiplin mi? O Türk Ordusunun kendisidir. Bu konu üzerinde konuşulamaz’ diye samimi fikirlerini açıkladı” (Ordu Saati Konuşmaları, 3, 1957: 3; konuşan bir yabancı subay. Bizim hakkımızda bu tip sözleri yabancıların söylemesinden özellikle hoşlanırız).

İnsan hayatı en büyük değer, ille dinî terminolojiye başvurulacaksa, en kutsal değerdir. Böyle olmakla birlikte, insanlar çeşitli şeyler, örneğin değerler, sevgileri vb. için besledikleri duygulardan ötürü canlarından vazgeçebilirler. Sokrates’ten Giordano Bru-no’ya, ilke için ölümü seçenler, aşk için, ülkeleri veya, buna benzer bir topluluk için ölümü göze alanlar hep olmuştur. Ama bu bireysel bir muhasebe ve kararın sonucu olduğu zaman anlamlı ve değerlidir. Yukanda, birinin değindiği “beyin yıkama” ilmi çerçevesinde koşullandırılmış, ayrıca da bu “disiplin” retorikleriyle korkutulmuş insanlann ölüme sürülmesi değildir. Ama, tabii, savaş dediğimiz etken ve tanım gereği kalabalık olan bir ordu söz konusu. Modem toplum, mass production (kitle üretimi) yapmanın yolunu bulduğu gibi, böyle durumlarda, mass extirıction (kitle kıyımı) yöntemlerini de geliştirmek zorunda - daha hâlâ banş içinde yaşamayı ciddi bir biçimde seçmediği için.

Orduya tapınma

Bu “disiplin” denilen şeyin nasıl sağlanacağını en iyi subaylar bilir. Ciddi bir toplumsal psikoloji gözlemciliği ve deneyimi gerektiren bir iştir bu. Belki subaylığın büyük kısmı bunu iyi yönetmektir. Çünkü erler sürekli baskı altında tutulmalı, ama hep “otorite karşısında birey” pozisyonunda olmalı, toplu hareket, direniş, mutlaka önlenmelidir.

Bu baskının ne zaman -geçici olarak- gevşetileceğim iyi ölçmek gerekir, çünkü abartılmış baskı denetimsiz bir tepki de getirebilir. Buna meydan vermek, subayın başarısızlığına yorulur. Ancak, “disiplin”in böyle bir teknoloji uygulamasıyla sağlandığı açıkça söylenmemesi gereken konulardan biridir. Disiplin bir yandan yü-celtilmeli, önemli bir insan kazanımı ve erdemi olarak tanıtılmalıdır; bir yandan da, bu ordu “millet”in zaten doğuştan disiplinli olduğu anlatılmalıdır - yukandaki örneklerde gördüğümüz gibi, bu aynı zamanda bir “ordu sevgisi” edebiyatı gerektirir.

“Vatanperverlik ahlâkın temeli olduğuna göre, bunun en güzel misali ve tecrübesini askerlikte bulabiliriz” (Ordu Saati Konuşmaları, 2,1957: 81).

Tamamen “askerî” bir cümle bu; birtakım çıkarımlar yapıyor, “Şu şöyle olduğuna göre” vb. Çok yalın görünen bir mantık içinde bir yerden bir sonuca geçiyor. Şimdi, “vatanperverlik” ne? “Ahlâkın temeli”. Vatanperverliğin ancak askerlikte bulunacağı, başka yerde bulacağın vatanperverliğin bunun “en iyi cinsi” olmayacağı, böylece söylenmiş oluyor. Anladığımıza göre vatanperverliğin de, ahlâkın da en iyisi orada. Bu, tabii, ötekileri aşağıya itme pahasına bir kurumu (askerlik) yüceltmek oluyor.

Modem çağın başından beri böyle bir “sözleşme” var. “Biz askeriz, çok vatanperveriz; her an vatan düşünür, hiç gevşemeyiz. Size ille de bizim gibi yaşamanızı emretmiyoruz. Yalnız bizden daha vatanperver olmadığınızı kabul edin, yüksek sesle söyleyin. Sizi vatana hizmet etmeye çağırdığımız zaman bize mutlak itaat edin.” Buradan devam ediyoruz; Askerlik "... yeryüzünde hiçbir hizmet ve meslek erbabına nasip olmayan bir fazilet sembolüdür” (Ordu Saati Konuşmaları, 2, 1957: 81). Yani, “biz üstünüz”. Hiçbiriniz bizim düzeyimizde değilsiniz. O halde bizi sayın, dediğimizden çıkmayın.

Gelelim İsmail Oray’a: “Silâhlı Kuvvetler milletimizin en ulvi heyecanıdır” (Ordu Saati Konuşmaları, 2, 1957: 23). Tabii ki her ailenin birkaç şehidi var vb. Ama, “Vücut için ruh ne ise, Türkler ve vatandaşlar için millet, vatan ve askerlik sevgisi de odur” (Ordu Saati Konuşmaları, 3, 1957: 24). Yani hem asker doğarız, hem “asker-sever” doğarız.

Bu da doğal, çünkü zaten bir “ordu-millet”ten, “ordulaşmış millet”ten (ya da “ordu-doğmuş millet”, hepsi olur) söz ediyoruz. Bunların ikisini bir arada düşünmeliyiz ve bunun ne kadar yüce bir şey olduğunu kavramalıyız. Askeri öğretmen Kâmil Bozdağ Türkiye’yi bir “gemi”ye benzetiyor: “O gemide âlemlere ışık veren güneşler var, o gemide dünya düzenini kuran kuvvetler var, o gemide cehli yıkan, bâtılı boğan, ilmi tutan, dünyada ilk uygarlığı, ilk adaleti kuran mürşitler, kahramanlar, hakanlar var, o gemide krallara baş eğdiren, tâcidarlara etek öptüren, devirlere, çağlara istikamet gösteren 21 milyon Türk var” (Ordu Saati Konuşmaları^, 1957: 315).

Bu tür böbürlenmeler arasmda bazı “tensel” özlemlerin de olmaması zordur. Sonuçta onlar da yatışması gereken duygular ve şu ele aldığımız ortamda zaten bütün tatminler gerçeklik değil retorik düzeyinde olup bitiyor. Deniz Bnb. Enver Çelebioğlu’na göre, Akdeniz’de “İnsaf ve merhametleri dünyaca takdir edilmiş mert ve dürüst leventlerimiz, bu yalı boylarının kadınları tarafından halâskâr gibi karşılanır, izaz ve ikram edilirlerdi” (Ordu Saati Konuşmaları, 2, 1957: 183). Bu yakınlarda ülkücülerin icat ettiğini sandığımız “erkek/ürkek” kelime oyununun da mucidi olan Çele-bioğlu, “Erkekleriniz nerede?” diye soran yakışıklı levenderimize Akdeniz kadınlarının şu cevabı verdiğini yazıyor:

‘Evet efendilerimiz, o ürkeklerimizi sordunuz, korsan taslaklarımız şu gördüğünüz sıradağların ardına çekilmişlerdir... Mertliğe, hakikî insanlığa ve dürüsdüğe ne kadar hasretiz. Sizin kadınlarınız olmak kim bilir ne kadar bahtiyarlıktır. Biz bunu arzular ve Allaha yalvarırız. Hazır gelmişken bırakmayın bizi bu korku ve dehşet diyarında, alm bizi de götürün, sîzlere kul köle olmak onlara kadınlık etmekten evlâdır bize. Aile mefhumu kadınlık ismet ve namusunu ancak Türkler korur. Müslüman da oluruz, tek bizi götürün ve kurtarın’ diye yalvarır olmuştur (Ordu Saati Konuşmaları, 2,1957: 183).

Bu özlemlerin temelinde bir patoloji yattığı yeterince açık. Ama bu bölümde elimden geldiğince bol tutmaya çalıştığım bütün alıntılarda içkin bir patoloji görülüyor. Her şeyin “savaş”a yöneldiği, çünkü ancak “savaş”la anlam kazanan, kapalı bir dünya bu. Her şey “savaş”a bağlanınca, işi “savaşmak” olan özel bir insan türü de gelip her şeyin merkezine oturuyor. Her şeyi onlar biliyor, bize ne düşünmemiz, nasıl duygulanmamız, neyi sevip neden nefret etmemiz gerektiğini onlar söylüyor.

1954’te İnkılap Kitabevi’nce yayınlanmış, Millî Müdafaa Politikası (Esaslar) adında bir kitap var. Yazan Kurmay Yüzbaşı Muhlis Nadas. Kitabın iç sayfasında “Genelkurmay Başkanlığının 28 Eylül 1944 tarih, X.Ş. 46 804 sayılı emirleriyle basılmasına müsaade buyurulmuştur,” deniyor. Bu tarihte savaş devam ediyor (ama Almanya’nın kazanamayacağı artık belli). Ancak, kitabın sonunda 19 Mayıs 1944 tarihini görüyoruz. Bu, yazann yazmayı tamamladığı tarih olsa gerek. Bu tarihte de Almanya’nın durumu parlak değil; ama yazar savaşla ilgili pek az şey söylüyor. Fransa’nın yenildiği, İtalya’nın savaştan çıktığı dahi belirtilmemiş. Bunlardan önce yazılmış olabilir.

Bu kitap Türk militarizminin birçok belirleyici özelliğini net bir şekilde ortaya koyar, Söylediklerini gerekçelendirmeye de pek fazla ihtiyaç duymadığı anlaşılmaktadır. Şuradan başlayalım: “Müdafaa politikasından daha üstün hiç bir noktai nazann mevcut olmı-yacağmı açıkça ifade etmek lazımdır” (Nadas, 1945: 11). Kitapta da her şey bu temel önerinin üstüne inşa edilmiştir.

Nüfus politikasıyla başlarız. Nüfus büyük olmalıdır. Yalnız Nadas değil, birçok subay bunu vurguladığına göre, Türkiye’de bugün dahi ciddi bir “nüfus kontrol politikası” ve uygulaması olmamasını, TSK’nm empoze ettiği sonucunu çıkarabiliriz. Onlara “kalabalık” ordu gerektiği için bunu körüklemiş ve böylece başta eğitim, hiçbir şeyin istenen niteliğe ulaşamamasına sebep olmuşlardır.

Nadas’m bunu anlatma üslûbu ilginç: “Bütün hammaddeler içinde, kıtlığı müdafaaya en ziyade zarar veren, millet kanıdır” (Nadas, 1945: 15). Yukanda üstünde durduğum “bilimsellik” anlayışının bir genel arazı, “İnsanî” olan şeyleri zihinde gayrinsanî biçimde maddeleştirme merakıdır. Burada insan bir “hammadde” oluyor. Eksikliği kötü sonuç verecek başka ne gibi hammaddeler var? Petrol olabilir, kömür olabilirse “kan”da olabilir, insan bireyleri de o sırada bir şey.

Ama tabii insanın da iyi cinsi, kötü cinsi oluyor. Bunun ölçüsü fcan’dır. “Beden kudreti, karakter yüksekliği, kan temizliği” gerekli. Bütün yollar (Roma’ya değil) orduya çıkar: “Aile, ana mektepleri, okullar, diğer iş ve ilim müesseseleri muvazzaf ordu hizmetine, başlamak için çıkılacak basamaklan teşkil ederler. Orduda hizmet, tahsil ve terbiye yolunda yürüyen bir genci bekliyen en son ve şerefli bir merhale olmalıdır” (Nadas, 1945: 16). “İyi bir asker, bir ırk mahsulü olmakla beraber, bir emek ve talim terbiye faaliyetinin meyvesi olarak da mülahaza edilebilir” (Nadas, 1945: 17). Yani gene bir hammedde var. iyi ırktan gelme birey. Onu ordu alacak, eğitecek, o zaman kusursuz bir Türk askeri ortaya çıkacak.

Bu “bilimsel” yaklaşımın bizi başka nerelere getireceğini artık bellemiş sayılırız; örneğin, sosyal Darvinizmin çok uzaklarda olmadığını tahmin ediyoruzdur. Nitekim değil, sayfanın sonunda: “Tarih, genel olarak, ancak lâyık olartlann sahalara sahip olabileceklerini bize öğretmiştir” (Nadas, 1945: 17). Bunu tabii “tarih” değil, biyoloji modelinden çalışan uydurma bir sosyoloji öğretiyor.

“Lâyık olan” milleti bu şekilde yetiştirmek devletin görevi oluyor. Amaç, “cengâver bir millet” (Nadas, 1945: 20) yaratmak. Bunun için de, “...yüksek bir otoriteye sahip devlet, en uygunudur” (Nadas, 1945: 20). Bütün ekonomi savaş gücünü en iyi şekilde beslemek üzere düzenlenecektir. Bunun için devlet dört veya beş yıllık planlar yapabilir (birçok olgu, genellikle Komünizm’e mal edilen bu plan fikrinin her türlü totaliter ideolojiye ve bu arada faşizme de pekala çekici geldiğini gösteriyor). Yalnız ekonomi değil, bütün toplum bu hedefe göre biçimlenmeli, öyle kurulmamışsa yeniden biçimlendirilmelidir. Bunları anlatırken Nadas iyiden iyiye korkunçlaşır: “Müdafaa kadrosunda yirmi bin harp kimyageri eksik ise, 10.000 musikişinas ne işe yarar?”

Nadas gibi birine 10.000 musikişinas yetiştirmiş bir toplumla 250 musikişinas (ve balerin, oyuncu, yazar, ressam vb.) yetiştirmiş bir toplum arasındaki farkı anlatmaya imkân, anlatmaya çalışmaya da zaten gerek yok.

Müdafaa mülahazalariyle, devlet, ordu, endüstri ve ekonomi ihtiyaçları arasmda bir ahenk temini için yer ve tahsil değiştirme zarurî olabilir. Halen mevcut olan, meslek intihabında hür olmak hakkı, bundan sonra baki kalmamalıdır. Bazı mesleklerde bu hürriyeti tahdit etmek lâzımdır... Her şey, müdafaayı destekliyen münferit kuvveder arasında, makul bir şekilde, vücuda getirilecek ahenge bağlıdır (Nadas, 1945: 27).

Bunları okumak insana korkunç geliyor; ama 12 Eylül uygulaması, YÖK gibi birkaç kurumuyla, bu çeşit “patolojik düşünce”leri pratikte mümkün olduğu ölçüde yürürlüğe koydu. Yani bu korkunçluğu zaten kısmen yaşamaktayız.

Otoriter/ faşist/ totaliter rejimler düşünce ve bilgi üretimi ve bunların yapıldığı kurumlar üzerinde sımsıkı bir denetim kurulmasına çok büyük önem verirler: “Devlet, müdafaayı destekliyen bir kuvvet olarak, yüksek mekteplere malik bulunmalıdır” (Nadas, 1945: 28). Bu “malik”in ne demeye geldiği akıl karıştırabilir, ama bugünkü somut durum yeterince fikir veriyor. “Tan Gençliği”ni aratmayan bir kesim gene göreve hazır. Nitekim bir “27 Mayıs öncesi” ortamını inşa etmeye çalışanlar görülüyor.

Önce de değinilen, “mektep olarak asker ocağı” ve “öğretmenler ordusu” gibi kavramlarla kurulan çapraz özdeşleme, Nadas’m “Maarif Vekilinin Millî Müdafaa Vekili kadar mesuliyeti vardır,” (Nadas, 1945: 29) demesiyle bir daha vurgulanıyor.

“Mekteplerin, aynı zamanda, müdafaa enerjisi istihsal eden bir fabrika olduklan fikri kökleşmelidir” (Nadas, 1945: 29). Bu, Sta-lin’in sanatçılar için “ruhun mühendisleri” demesinden beter bir benzetme. Okul, daha çok “aydın” kavramıyla özdeşleşen bir yer

olduğu için, “savaşçı” olarak üstünlüklerini vurgulayarak aydınların yukarısında bir yere tırmanmak bu tür subaylann içlerinde zaptedemedikleri bir tutkudur.    '    ₍

Muhlis Nadas sosyalizmle ilgili ne düşündüğünü anlatmaya gerek duymamış ama dolaylı olarak fikrini ortaya koyuyor: “İçtimaî gerginlikler kadar [bunu “sınıf mücadelesi” olarak okuyabiliriz], milletin öz kuvvetini büyük ölçüde istihlâk eden hemen hemen hiçbir şey yoktur... İç ve dış düşmanlar [bu da eksik kalmıyor] bu gerginliklerden kendi menfaatları için istifade yollannı ararlar” (Nadas, 1945: 30).

Militarizmin düşmanlanndan biri “bireysellik”tir. Ordu, çok sayıda insanın tek bir makinenin parçalanna dönüştürülmesi mantığına dayalı bir örgüt tipi olduğu için, “düşünen bireysel zihin” pratik düzeyde de zararlı bir şeydir: “Hakikatta kıymetlerin içersinde en yüksek olan millet ve en az değerlisi de ‘ben’dir. Millî vazife, fedakârlık fikri ister” (Nadas, 1945: 32).

Savaşın ve askerliğin mantığı kadmlann bir tür eşitliğinden yana olduğu için Yüzbaşı Muhlis Nadas da bu eşitliği onaylar: “Millî ve İçtimaî hayatta kadının lüzumu yahut yersizliği, müdafaa plan-çosunda (sic) milletin mukadderatıyla ilgili bir madup yahut zimmettir” (Nadas, 1945: 37). Onlardan “Dişi kuvvetler” diye söz eder. Din de, savaşan, ölen askere bunları daha iyi yapması için yardımcı oluyorsa, bunu hoşgörmelidir: “Cephede bir yaranın sızısını geçirmek için el uzatılacak melheme kanşmamalıdır” (Nadas, 1945: 38). Bu da tamamen araçsalbir hoşgörüdür.

Nadas “Müdafaayı yapan tek kuvvet ordudur” (Nadas, 1945: 40) diyor ve toplumda geri kalan her varlığın onun komutasına girmesi gerektiğini belirtiyor. “Bir ordunun vuruş kuvvetini tayin eden en kuvvetli unsur subay heyetidir. Ordu onunla dayanır ve onunla düşer” (Nadas, 1945: 54). Ama bu subaylar hepsi aynı görüşte olmalı. “Sırf bir demokrasi teşrifatına uymak gayesiyle, subay heyetinin seviyesini şuursuz bir şekilde indirmek... müdafaaya zararlıdır” (Nadas, 1945: 54-5). Bu da hiyerarşi ve disiplin içinde olur. Bu konuda aynca eski Prusya zihniyetinde olması da ilginçtir: “Subay gençliği en geniş temellere dayanmalıdır. Tek temel asalet, mülkiyet ve ortadan yukarı bir meslekî aileye mensubiyettir. Eskiden olduğu gibi babadan oğula intikal eden bir subay soyunu korumalı ve ihya etmelidir” (Nadas, 1945: 56).

Oysa Cumhuriyet Ordusu’nda bu gelenekler yürürlükte değildir. “Subay heyeti millet şuurunda bir en iyiler camiası olarak yaşamalıdır” (Nadas, 1945: 56-7). Siyasete gelince “...asıl mesele tekmil cemiyet içindeki zihniyetlerin temizlenmesidir,” (Nadas, 1945: 69) demesi herhangi bir şaşkınlığa yol açmıyor. Bu “aykırı fikir” militarist zihin yapısının hiçbir şekilde kabul edemediği bir şeydir. P. Bnb. Enver Öncü, radyo konuşmasında, “Bir muhitte umumî düşünenler dışında ayrı bir fikir, aykırı bir cereyan mı görülüyor? Orada mudaka bir kurt yeniği, bir yabancı parmağı vardır,” der (Ordu Saati Konuşmaları, 1,1956: 106). ”Aykırı” ile “yabancı” özdeşleştirmesi ilginçtir. Yabancı olan her şeyin kötü ve yabancının her zaman kötü olduğunu belirtirken, Türk zihninden de, aykırı herhangi bir şey çıkmayacağı inancını dile getiriyor. Bu, bir “övgü” mü? Niyet herhalde öyle, ama...

Muhlis Nadas’ın bu kitabı Cumhuriyet’in tek parti döneminde genç bir Türk subayının kendi askerlik alanını ve genel olarak siyaseti nasıl gördüğünü anlamamıza yardımcı olan bir kaynak. Bu kitapta “ideal” olarak anlattıklarının o yılların somut Türkiye’sinde pek mümkün olmadığının herhalde o da farkında. Almanya’yı ideal olarak gördüğü belli. Öte yandan, bu ileri derecede otoriter-militer düzeni tasarlamakta, kendinden başkalarının görüşlerini temsil edip etmediğini,, ediyorsa ne kadar ettiğini de bilmiyoruz. Genelkurmaydan yayın için izin alıp normal bir yayınevine bastırmış olması, çok temsilî olmadığına işaret eder gibi. Gene de Cumhuriyet’in birinci döneminde verilen eğitimle bu kuşağın oldukça güçlü ve katı bir militarist dünya görüşü edindiği görülüyor. Bunu, “radyo konuşmaları” yapan yaşıdannda da tespit edebiliyoruz. Bu kuşak, güvendikleri komutan İnönü’nün muhalefete düştüğü “çok partili” hayatı kuşkuyla izleyecek ve daha sonraki darbe-par-lamento kutupları arasmda gidip gelen siyasî dönemin de aktörleri arasmda yerini alacaktır.

Edebiyat / sanat

İttihat ve Terakki’nin savaş yıllarında toplumda ve orduda millî duygulan coşturacak bir edebiyat başlatmak için ucu ciddi bir şekilde paraya da dokunan bir girişim başlattığını görmüştük. “Pro-pagandist sanat”, “güdümlü sanat” her zaman ve her yerde sevimsiz pratiklerdir. Bunun da öyle olduğu kesin. Ancak iki noktaya değinmekte yarar var: 1) Talep, İttihat ve Terakki’nin yücetilmesi-ni ima etmiyor: 2) İzlenecek (daha sonra, “sosyalist gerçekçilik” te olduğu gibi) belirli bir öğreti de önermiyor; sadece bir “ulusal coşku” üstünde duruyordu. Partinin talebine sınırlı bir ölçüde cevap alabildiğini de gördük.

Cumhuriyet döneminde benzer bir girişim, sistematik bir “güdülendirme” çabası görmeyiz. Cumhuriyet, hele erken döneminde, demokratik bir ortam yaratmadı. Bu yıllarda, Çankaya’da sofrada bulunmak önemli bir ayrıcalıktı; sürgünde (Halide Edip ve Refik Halit) veya yan sürgünde (Memduh Şevket) yazarlar da vardı. Rejime yakınlık, yazarlar arasmda, bir “taltif’ ölçütü olabiliyordu. Örneğin, herhalde Yahya Kemal gibi bir şair Behçet Kemal gibi biriyle aynı zanaatın adamı gibi kabul edilmekten hoşlanmıyordu. Ama Behçet Kemal de resmen bir yerlere getirilmiş bir kişi değildi, bulunduğu yere kendisi (“şiir”leriyle) tırmanmıştı.

Ama Yahya Kemal de çağının bazı klişelerini tekrarlamaya çok muhalif değildi: “Şiir bahsinde de ordu-millet olduğumuzu bir hakikat gibi kabul edebiliriz” (Beyadı, 1990: 17).

Cumhuriyet zaten yazarlar, sanatçılar için heyecan verici bir yeni dönemdi. Yani bir zorlama veya dışsal teşvikten çok, kendi içlerinden gelen bir bağıtlanma duygusuyla, rejime ve ülkeye yaran olması umuduyla bazı şeyler yazdılar. Halide Edip’in Vurun Kahpeye ya da Ateşten Gömlek gibi erken dönem romanlan, Yakup Kad-ri’nin birçok romanı böyledir. Reşat Nuri’nin Yeşil Gece’si, Sadri Ertem’in birçok kitabı bu kategoriye girer. Ama bunlar sipariş edilmemiş ya da parayla ödüllendirilmemiştir.

İttihat ve Terakki yıllannda başlayan “hamasî” edebiyat Cum-huriyet’te daha çok koşukta devam etti ve iyi şairlerin ilgisini de çekmedi. Başlangıçtaki Mehmed Âkif, Ziya Gökalp, Mehmed Emin gibi yazarlar da pek kalmadı.

Vasfi Mahir, Enis Behiç, “şair”den çok “manzumeci” denecek kişiler ve onlann da gerisinden gelenler, daha geridekiler vb. hep oldu. Şairler arasında yalnız Fazıl Hüsnü’nün bu tip ürünleri oldu:

Ne güzel

Ankara’dan dört yönü görmek

Kuzeye mi bakıyorsun Namluları pırıl pırıl Orda bir topçu alayı var.

Doğuya mı bakıyorsun Süngüleri pıril pırıl Orda bir piyade alayı var Güneye mi bakıyorsun Tırtılları pırıl pırıl Orda bir tank alayı var.

Batıya mı bakıyorsun Kanatlan pınl pınl Orda bir uçak birliği var.

(Haşan Cemal bir yazısında alıntılamışü.)

Tabii Fazıl Hüsnü’yü başka yazdıklarıyla tanımasak, bunu yazanın bir şair olabileceğini düşünmezdik.

“Propagandist” denilecek, daha sistemli bir çabayı, otuzlarda, tiyatro alanında görürüz. CHP’nin de çabalarıyla, birçok “hamasî” ve kötü oyun yazılmış, sahneye konmuştur. Okuma alışkanlığının hâlâ düşük seyrettiği bir toplumda, tiyatro “propaganda” için daha elverişli sayılmıştır. Bu oyunlarda “militarizm”den çok Cumhuriyetçilik propagandası yapılmıştır.

Gene İttihatçıların savaş ortamında böyle bir kampanyayı başlatmaları savaşın ortasında yer alan orduyu da kendiliğinden yazılacak bu edebiyatın merkezine koyuyordu. Cumhuriyet yazarlarıysa öncelikle rejime, halka, ulusal kalkınmaya duydukları bağlılıkla yazıyorlardı; onlar için ordunun böyle bir merkezî yeri yoktu. Asker karakterlerine eleştirel bakabilirlerdi de. Henüz böyle alanlarda yasak bölgeler biçimlenmemişti.

Ahmed Haşim bizim ve bizim gibilerin üniforma düşkünlüğünü çok doğru anlar: “Memleket, eski Rusya veya eski Almanya gibi, halk üzerine cebren çökmüş bir imparatorluk ise, ceneral, zabit, asker, polis, üniformalı, silâhlı, nişanlı eşhas çokluğu şehrin umumî rengini vücuda getirir... ihtiramkâr maiyetlerinin ortasında büyük paşalar; muhtelif mertebelerde zabitler... Beş on sivil, köşelerde, hükümete ait bir şey olamamaktan, mahcup gibi duruyordu” (Haşim, 1991: 235-6).

Daha “popüler” denecek edebiyatta “ordu övgüsü”ne ve “asker yüceltmesi”ne daha sık rasdanmıştır. Örneğin Hakkı Kâmil Be-şe’nin Tek Çank Yüzbaşt’smda savaşta bacağını kaybettikten sonra bir köyü kalkındırarak ulusal davaya katkıda bulunan bir “malûl gazi” yüzbaşı abartılı bir övgüyle anlatılır ve “her köyde böyle bir yüzbaşı...” dileğinde bulunulur. Aslında kırklarda Köy Enstitüleri kampanyasında “öğretmen”e verilen işlevden esinlendiği de akla geliyor çünkü bu romanın yayımlanma tarihi 1946. Öte yandan 1934’te Ziya Çalık adında birinin yazdığı ve “Cumhuriyet Halk Fırkası Neşriyatindan çıkmış (Ankara, 1934) Takma Ayak Hasarı Çavuş adlı bir propagandist roman var ki, öncülüğü onun yapmış olduğu söylenebilir. Ancak bu berbat “roman”m kahramanı “halk”tan biridir, yüzbaşı gibi “mektepli zabit” değildir.

Bu tip romanlar yazan Esat Mahmut Karakurt Kurtuluş Savaşı sırasında geçen Allaha Ismarladık (1936) romanında kahraman bir Türk subayım anlatır; Dağlan Bekleyen Kızda (1934) ise bir Kürt isyanındaki çatışmaları hikâye eder. Bunlar da herhangi bir edebî değeri olmayan ucuz romanlardır. Askerler olabilecek en iyi şekilde gösterilmiştir.

Aka Gündüz (asıl adı Hüseyin Avni) daha erken bir dönemde yazmaya başlamış bir “popüler romancı”, ama aynı zamanda koyu bir milliyetçiydi. Askeri idadiden Harbiye’ye geçmiş ama sağlık nedeniyle bitirememişti. Aka Gündüz, başta Dikmen Yıldızı, yazdığı romanların çoğunda milliyetçi bir ton tutturdu ve birçoğunda asker övgüsüne bol bol yer verdi.

Türk milliyetçi edebiyatı ilk denemelerinden itibaren tarihle içli dışlı olmuştur. Bunun nihai açıklaması, bir imparatorluk kurup sonra onu kaybetme durumuyla yüzleşme ve hesaplaşma keyfiyeti olsa gerektir. Ama nevrotik bir “kimlik arayışı”, “yarın olmak istediğin şeyin kökenini geçmişte bulma” tutkusu da bu “kayıp şan” saplantısına eşlik etmiştir. Bunları Gene sis! Büyük Ulusal Anlatı ve Türkleşin Kökeni (Belge, 2008) adlı kitabımda uzun uzun tartıştığım için burada yeniden aynı konulan eşelemek istemiyorum. Ancak bütün bu “tarih” yeniden-yazımlannda, Osmanlı ya da Islâm-öncesi Türklük, hangi zaman dilimi ele alınıyor olursa olsun, askerlik, fiziksel güç, cengâverlik temalan öne çıkanlmış, bunlar da toplumun genel “militarist koşullandırma” kampanyasının hizmetinde olmuştur. Aynı şekilde, yakm zamanlara kadar, “popüler tarih dergileri”, resmî tarih anlayışının yanı sıra, benzer bir işlev görmüşlerdir.

“Popüler” değil de “kanonik” sayılan edebiyatta, görece yakın zamanlarda, Attila Ilhan ve Samim Kocagöz, gerek Kurtuluş Savaşı, gerekse 27 Mayıs dolayısıyla, askeri yücelten romanlar yazmışlardır. 12 Mart’tan sonra genel perspektif değişmeye başlamış, faşizan ya da düpedüz faşist subay tipleri de “politik roman” karakterleri arasına karışmıştır.

Bu arada, Orhan Kemal’in 1952’de yazdığı Murtaza’ya da değinmek gerekir. Bu işgüzar bekçi, kendisi asker olmamakla birlikte, toplumda genelgeçer en saygıdeğer davranış biçimi diye kabullenilen askerî eda ve tavırları benimsemiştir. Komedyasının da, tragedyasının da temelinde bu taklit, bu özenti vardır.

Gündelik hayat

Toplum zihninde yerleşmiş bir ideoloji günlük dile ve günlük davranışlara da yansır ve siner, popülerleşir. Türkiye’de militarist ideoloji belki bütünüyle bu şekilde benimsenmiş değildir. En azından, bir “politik rejim” olarak ortaya çıktığında, bundan hoşnut olmayanların sayısı çok daha yüksek olmaktadır. Ama bütün bu tarihin yaşanmış olması ideolojik düzeyde yer etmesine de yol açmıştır.

Örneğin, Cumhuriyet’in erken yıllarında, sıtma veya verem gibi, büyük ölçüde bilgisizlik ve tedbirsizlik nedeniyle çok cana mal olan hastalıklarla mücadele edilmiş, mücadele başanh sonuçlar da vermişti. Bu çerçevede Tevfik Sağlam’m çabalanyla 1948’de bir Verem-Savaş Derneği kuruldu. Daha 1920’lerde “Sıtma Mücadele Komisyonu” adıyla kurulan yapı da sonraki yıllarda “Sıtma-Savaş” diye anılır oldu. Kimse bunlan “militarist ideoloji’yi pekiştirmek amacıyla böyle adlandırmadı; varolan kavramsal çerçeve böyle kelimelerle biçimlendiği için “savaş” kelimesi kendiliğinden yerleşti. Ne de olsa, “Savaş” diye bir erkek adı, bir Cumhuriyet icadıdır. Dünyanın başka yerlerinde benzerinin bulunduğunu da sanmıyorum. Örneğin Anglosakson dünyasında “Warfare” adıyla dolaşan bir adam herhalde çok yadırganırdı.

Ancak, çoğu Cumhuriyet döneminde böyle icat olunmuş ve çoğu da “Öztürkçe” olan özellikle erkek adlanna baktığımızda, bu militarizmin, maçizmin, saldırganlığın kıyamet gibi örneğiyle karşılaşırız: başta “Erol”, “Erdöl”, “er” takısını kullanan bir yığın ad; “Savaş”tan başka “Cenk”; “Vural” gibi, anlamım düşününce dehşet veren adlar vb. Bir insanın adı olacak kadar olağanlaşan bu kavramlar, çok dikkat çekmeseler de ve çekmedikleri için, oldukça hastalıklı bir ideolojik dünyanm küçük yapıtaşları oluyor.

Örneğin, fiziksel nedenlerle askerlik yapmamasının daha iyi olduğunu karar verilen kişinin, bu nedenle, çürüğe çıkması, bilinçli düşünce durağına hemen hiç uğramadan bu kavramsal altyapıya girip oturuyor.

Bu “er”li, “kan”h, “vur”lu adlara başka kültürlerde fazla rastlanmadığını söylüyorum (eskiden kalma, anlamı unutulmuş kökler olabilir tabii). Sokakta yürürken birtakım balonlara ya da benzer hedeflere tüfekle nişan alıp ateş edilen başka kentler de görmedim hayatımda. Böyle şeyler olsa olsa bazı lunaparklarda olur.

Reşat Ekrem’in İstanbul Ansiklopedisi’ne bakıyoruz; örneğin, “Boru” gibi, siyasî çağrışımı olmayan, masum görünüşlü bir maddeye: “Bir ara Kuleli Askeri Lisesi’nde boru yerine zil işareti tatbik edilmiş, akşamlan yat, sabahlan kalk borulan çalınmamış, bırakın ki ordumuza on binlerce zabit yetiştirmiş bir mektebin ananesini bozmak, hatta bozmayı düşünmek kimsenin haddi değildi; sabahlan, başlayan günün ulvî sükûnu içinde işitmeye ahşa geldikleri boru sesini duyamayan Çengelköylüler ağlaşmışlardı.” Bunun en azından bir abartma olduğundan şüphe yok; ama bünyeye sinmiş bir şey bu, besbelli.

Koçu’nun Ansiklopedi’si (1946) böyle eksantrik maddeleriyle ünlüdür. Pakalın’ın Tarih Deyimleri (1946) böyle değil; ama, sözgelişi “Kaptan Paşa” maddesine bakıyoruz: “Karada Türk ordula-n herkesi titretirken denizde de gemiler etrafa dehşet saçıyordu,” diye bir cümle. Bu, övünülecek bir şey mi, bir? Böyle “ansiklopedi” cümlesi olur mu, iki?

Ellilerin başında Kore Savaşı’na Türkiye de bir tugay göndererek katılınca kısa bir süre sonra “Yanık Ömer” şarkısı çıkmış, Safiye Ayla söylemiş, ortalık birbirine girmişti. Yanık Ömer Kore’den dönüp yavuklusuyla düğün demek, evleniyordu. '    .

Bu “askere gidiş/askerden dönüş” mitinin, “askerlik yapma” prosedürünün böyle özellikler taşıdığı bir toplumda her türlü folklorik biçimleri yaratması normaldir. Askerî mmtakalann çevresinde her türlü üniformalı askerlerin bulunduğu kartpostallar satılır, örneğin, “Türk’ün gurur duyması gereken” çeşidi şeyler de bu tip bir ikonografi içinde yerini bulur: Arkada Boğaz Köprüsü veya dalgalanan bir bayrak veya tanınmış bir Atatürk heykeli (Ulus’taki gibi) olabilir.

Rastgele bir “ikon”a bakalım; teknik olarak ne demeli, çok belli değil. Hemşeri adında, İstanbul’da yayımlanan, pazartesi ve cuma çıkan, bedeli “3 kuruş” bir “Siyasal halk ve köylü gazetesi” ... Atatürk’ün ölümünü izleyen haftanın (313.) sayısı. Bir resim: Türk milleti ya da dergiye göre “Cumhuriyet Perisi” (bu neyse!) ağlıyor. Ama “Türk milleti” bir tuhaf. Kadm elbisesi giymiş, ama yüzü kadından çok erkek, dolayısıyla epey “hünsa” bir görünüşü var (elbisesi de, tabii bayrak). Muhtemelen “millet”i tamamen kadın yapamadığı için, ama bu da sevimli olmamış. Yanında, erkekliği şüphe götürmez “Türk askeri” var. O erkek ve “millet” ya da “peri” gibi ağlamıyor, ona sarılmış, avutmaya çalışıyor. Her zaman onun koruyucusu ya. Sırtında tüfeği ve onsuz edilmez süngüsü, son derece “fallik”, yerli yerinde (27 Mayıs’ı kutlayan “süngü” de Taksim Meydam’mn ortasında yıllarca durmuştu). Bir de altyazı: “HEMŞERt-Bu Gün Yüce Şefin Ufulile Büyük Yaslara Bürünmüş Olan Cumhuriyet Perisi En Büyük Teselliyi, Cumhuriyetin Koruyucusu Arslan Mehmedciğin [resimdeki Mehmet, “çik” olamayacak kadar yaşlı görünüyor] Göğsünde Buluyor. Göz Yaşlarını Ancak Onun Sesinde Dindirebilir. Yaşasın Şanlı Ordu. Yaşasın Ölmez Cumhuriyetimiz.” Ciddi bir durum varsa, yardıma olur olmaz “büyük harf’ çağırmak da bir Türk âdeti!

Militarizmin kurumsal dayanakları

Buraya kadar Türkiye’de militarizmin tarihî (doğuş) koşullarından, siyasî yapılanma içinde tuttuğu yerden, ama her şeyden önce, ideolojik varlığından söz ettim. Bölümü bitirirken, biraz da, bunlardan “daha maddi” olduğunu söyleyebileceğim kurumsal destek ve dayanaklarından, bunların tarih içinde biçimlenmesinden söz etmek istiyorum.

Hukuki yapı

Türkiye’de yargının iki başlılığı, sivil ve askerî yargı ikiliği, son zamanlarda nihayet bir “sorun” olarak görünmeye başladı. Bura-

Pazartesi *e Cana Günlen’ Çıkaf Siyasal Ma!W Ve ICaylfi fîa»He«i

B«k1 !    kl».k m.mmı nt ••

İnin < İm alayı p«.«ık takail fwaç-14i, llıalı* « k ilk takip ni.,nı<ia 0JII1 ' k« t «un ka(Siai« fijenada

U||iNİaı i«ah d> »ja*ar!a^ı, İH haıaı'U killi* Sm|k^-«* k*«iı» Tıkut jananllaııa

fm kil Lıi| ıınmu «ı «uıJaa Ja Yı«ıı UflİlıMaftA aaklaJSdî. Ya*ra (mi naı^ı lif ı İsılı • J*lll« |alJ™

(■■asini ifl    V»>«ı kalakal

•İli. Yeldi Ver    lu

lop ı lı ı ı*d«

FnıM kıı* gtaıUtti «a kıl'ıl-

U(< leJ a i bultıaıa fıalıı Yı*m

k.jflkjılı «(iklırM kıdal 1ı|ıg ı Hilaf,

...İl    lî — Cm»

■utma llııila Vı«m^n lwı M

lıl)tr(iı Jitifi<«llk kırkıl I a w ılılıBUJ fcftiaıl    ■    »H    «^İl*

di Hiıiııı ▼« «tu*p |oi lajlıın H«.i.. ı|L]i«

nünde Ve GötüIraetıvç Diretildin Ankaraya Götürüldü, kvaaa^m «aidi Of d lıkibaa

f »(«ılı İmi a ılı pcliı'at g«li-l<ıı^a Pclitltria nlnutrfıı uıaılla p.]a<lı lıkıılıı, • -^>ı laİMaan «a çf

nkl«r «aidi «a ı »i

iû. in takuılu

Tıkultm k-—•• aiaanaJa «1»

gı-aevılİBİı LU 0*><4<ıin fcaıg «a ia-lil.UI naAal lal n«ı U)ıyc^<ı.

Ha,.akil. Millet Hfdiuoi Itaaall

«<Un bt|»l. Iıl ı ıı hail «alıaı lıiaıl ««

ı kalka-

e

,    Yüce    Şftın    Uftıllle    Büyük    Yular*

Bürünmüş Olan Clınhurijftl Perisi En Büyüle Tııdljjfj, Ctımh«niyetin Kqiuyucuıu Atılır Mfhmtdc ^n C»Ğ j »ünde Huluyor. Göz Yaşlarını Ancak 0"iın Sinıı udi» Üindire-bili* Ya s«*ın Ş'nlt O'J» Yajıjır ûlm-zCumtiunycIini'l.

ATATÜRKÜN MUKADDES TABUTU

HEMŞERİ

Kan Ahlayan Gâıleriniıin Ö rede Haşin Merasimle Istanfe

'Tilkin tıı lala. ı Afifti Ata*

IDıfclı «Mamı rmlrlııl jGflE

auaıı.ft Bcııual.    [jfllnl*Kj k ç *

ımyıl Jll kalgıtilalı, *Xakaı1ll (••■«■I oaııılıııaılı luı]>f>k d>|a(ı fıklfdılif. V« aatajı ka«-»uaıa l»H» ^■kı ı«B ■ ra S ııaa ]f«>lc|llldiİR fof ııalııaıam İki yunada al l'lııda* naili! gııcıallaıı t**

la«

.«■aza alajıaja

ya geleceğiz, ama buraya gelmeden önce, bu ülkede hukuki yapının tamamı üstünde askerin etkisi hakkında birkaç şey söylemekle yarar var.

Cumhuriyet’in başlangıç yıllarında, dolayısıyla anayasalarda, askerin rolü çok belirgin veya çok dolaysız değildir. Birinci Meclis belli ki içinde askerlerin çok büyük yer tuttuğu, pek çok şeye biçim verdiği bir meclisti. Ama ordunun hukuku dolaysız biçimde biçimlendirdiği söylenemez.

Hukuk üzerinde askerî etki 27 Mayıs darbesiyle büyük önem kazandı, çünkü anayasa ve birçok yasa askerin gölgesi altında hazırlandı. “Sivil-askerî yargı” ikiliği de bu dönemin eseridir.

“Demokratik” olduğu gerekçesiyle özellikle Kemalist kesimin özlemle andığı 27 Mayıs Anayasası aslında “demokratik” değildi; seçilmiş hükümetlerin elini kolunu devlet kuramlarıyla bağlamak ve denetim altına almak için çeşitli fren mekanizmaları getirmişti. Onun bu “durdurucu” özelliği altmışlarda yeni doğmuş sosyalizme bir koruma sağladı, çünkü iktidann sivillere devrinin fazla hızlı olduğuna inanan bürokratik kesim yeni bir darbe yapabilmek için bu “sosyalizm”in eylemliliğinden yararlanmaya dayalı bir strateji kurmuştu. Öte yandan, ilk MGK gibi anti-demokratik kurumlar da, Senato gibi, Tabii Senatör ve Kontenjan Senatörü gibi, dediğim frenleme için gerekli görülmüş kurumlar da bu Anaya-sa’da yer almıştı. Vahap Coşkun şöyle diyor: “1961 Anayasası sınırlı ve vesayetçi bir demokrasi tasavvuru üzerine kurulmuştur. Özgürlükçü değil, seçkinci kaygılar nedeniyle çoğunluk iradesine duyulan kuşku ve korkudan beslenen bu düşüncenin anayasal yansıması olarak, devletçi seçkinlerin temel siyasî değerlerim ve çıkarlannı kollamak adına milli iradenin kullanımını sınırlayacak çeşidi mekanizmalar öngörülmüştür (Ordunun Rolü, 2010: 41).

Ama tabii 1982 Anayasası ona rahmet okuttu.

Dolayısıyla bugün de Türkiye büyük kısmı, doğrudan ya da dolaylı, askerî iradenin gösterdiği yönde biçimlenmiş bir hukuk yapısı içinde yaşıyor.

Askerî yargı da bu darbelerle birlikte durmadan genişledi. Bu meslekten biri neredeyse mahkeme gerektiren her işini askerî mahkemede görmeye, sonuçlandırmaya başladı. Bu, tabii, herhangi bir demokraside eşi bulunmayan bir zümre ayncalığı yaratıyor.

Öte yandan, askerlerin istediği durumlarda, sivillerin askerî mahkemede yargdanmasma da kapı açılıyor. Yıllar boyunca, sıkıyönetim mahkemeleri, çeşitli siyasî konularda hukuksuz yargılamalarını yapabildiler. Ama yakınlarda sözgelişi Vicdani Retçi olduğu için askerlik yapmayı reddeden kişilerin de askerî mahkemeye çıkarılmalarının ve tabii cezalandırılmalarının yolu bulundu.

Aynca, varolan yasalarda, askerlere her türlü koruma sağlayan çeşidi maddeler var.

Namık Kemal Vatan oyununu 1873’te yazmıştı. Burada, Zeki-ye’nin babası Sıdkı Bey’in asıl adının Ahmed olduğunu, Divanı-harb’de haksız yere mahkûm edildiğini, adını değiştirip yeniden asker olduğunu öğreniriz. Yani, askerî mahkemenin yargıçlan ona kötülük etmiştir. Bunlan dinleyen Rüstem Bey de “Allah öyle hâkimlerin yüz bin türlü belâsını versin,” der.

Bu oyun şimdi “askere hakaret” ten mahkûm olabilirdi.

Mizancı Murad Bey’in Turfanda mı yoksa Turfa mil adlı romanında böyle ahlâksız askerler ve askerî yargıçlar vardır. Onlar da romanın kahramanı Mansur’u haksız yere mahkûm ederler.

Cumhuriyet dönemine girdiğimizde, Burhan Cahit Morkaya, Cephe Gerisi adlı bir roman (1933) yazar ve Dünya Savaşı sırasında bir tanıdığı tarafından baştan çıkanlıp yasadışı ticaret dolaplan çeviren, zengin olan bir subay anlatır. Romanın kahramanıdır bu ve bütün roman bu konuyu işler.

Yakup Kadri de o sıralarda Ankara’yı yazar. Burada, Kurtuluş Savaşı kahramanı bir albay, bundan da yararlanarak, savaş sonrasında bir “aferist” haline gelir, yabancılarla işler çevirerek zengin olur.

Oysa şimdiki yaşadığımız dönemde bütün bu romanlann başına iş gelebilirdi. Yıllar içinde ceza yasalanna kişileri (başta Atatürk) ya da kurumlan (Meclis, Yargı, TSK vb.) veya, örneğin “semavi dinler”i koruyan yasalar eklendi. Bunlara “hakaret” edilemiyor. Kimse de böyle şeylere hakaret etmek istemez, ama neyin hakaret olduğu da belli değil. Yeni yasada, yani ünlü 301’de ise “hakaret” yerine “aşağılama” kelimesi konarak durum iyice bulamklaştınldı.

Gene yıllar içinde birbirini izleyen hukuki, yasal değişiklikler, eklemeler vb. sonucunda Türkiye’nin hukuk sisteminde uluslararası hukuk normlanna uymayan bir “iki başlılık” var: Sivil Yargı, Askerî Yargı ikilemi.

19. yüzyıla kadar İtalya’da Katolik Kilisesi böyle bir yasal şemsiye altında korunuyordu. Bir din adamı suç işlediğinde Kilise Mahkemesinde yargılanıyor, zümre dayanışması mantığı içinde “yakayı sıyırıyordu”. İtalya bu ayıbı 1850’de Siccardi Yasalan ile çözdü. Bu gidişle 2050’de de biz bu hukuk ihlâliyle birlikte yaşamaya devam edeceğiz.

Sorun olmayan bir şey de değil. Yakınlara kadar zaten bir askerin başı kolay kolay derde girmediği için, bir olay olmuyordu. Yakınlarda en çarpıcı olay Hakkâri’de, Şemdinli’deki kitapçı dükkânıydı. Bomba atarken suçüstü yakalanan (padamadan ölen de var) iki askerî kişi davalarını sivilden askerî mahkemeye aldırmayı başarınca birinci duruşmada tahliye oldular.

Bu kadar da göz çıkarırcasına.

Bu gibi hukuk kalkanlarıyla korunma altma alınma konusuna girmişken, bunun bir de öbür ucuna bakalım: askerlerin, siyaset içinde olağandışı ayrıcalıklı yerlerinin sağladığı otorite sayesinde, toplumu ilgilendiren hukukta gerçekleştirdikleri değişiklikler.

Eski Türk Ceza Kanunu’nda bir “296. madde” vardı. Bu madde “amiyane” deyimle “yataklık yapma” denilen fiille ilgiliydi; yani, bir suçtan ötürü aranan bir kişiyi, arandığını bile bile, evinizde barındırıyor veya herhangi bir biçimde ona yardımcı oluyorsunuz.

12 Mart müdahalesinden sonra sıkıyönetim komutanları komünist avına girişince, bu şekilde eşini dostunu saklayanlar da çoğaldı ve dönemin sonunda 296. maddeye verilen ceza ağırlaştırıldı.

Bu böyle söylenince basit bir “hukuki tadilat” gibi görünüyor ama aslında öyle değil. Hukuk yoluyla toplum ahlâkına bir müdahale söz konusu. Çünkü bu tür yardım, hemen hemen her zaman, birbirini tanıyan ve yakınlık duyan insanlar arasmda yapılır. İşin içinde bir “vefa” duygusu vardır. Cezayı ağırlaştırmanın amacı bu duyguyu ve böylece toplumun dayanışma içgüdüsünü yok etmektir. Onun için de doğrudan ahlâka müdahaledir.

Gene 12 Mart Sıkıyönetim uygulaması “Sayın Muhbir Vatandaş” deyimini toplumun diline yerleştirdi. Ama yalnız deyimi değil elbette; bu da “ihbarcı” bir toplum yaratmaya yönelik bir şeydi. Komşu komşuyu, kapıcı apartman halkını gözler ve ihbar eder hale getirildi. 12 Eylül’de ilkokuldaki kızım gelip öğretmeninin “Sen benim ajanım olacaksın. Konuşulanları bana anlatacaksın,” dediğini söyleyince, bunun çapını daha iyi anlamıştım. İşi, arkadaşını gammazlamaya kadar vardırmışlardı. Ancak bunu yapmakta ön-cûlük, her zamanki iddialarıyla uyumlu olarak, gene TSK’nm “uhdesinde” idi.

Ekonomik ayrıcalıklar

27 Mayıs öncesinde subaylann ekonomik durumunun kötüye gittiği sık sık dile getirilmiş bir konudur. 27 Mayıs bir “vatan kurtarma” harekâtı olduğuna göre, bunu subaylann yoksullaşması gibi bir etkenle açıklamak militarist cephede bulunanları tedirgin eden bir tavırdır. Ancak birçok subay da, bu durumdan, oldukça yana yakıla şikâyet etmiştir. “Üniformamızla lokantaya, meyhaneye gidemezdik, subay olduğumuzu anlayınca bize kötü davranırlardı,” türünden çok yakınma duymuşluğumuz vardır. Kemal Kar-pat da duymuş. Yukanda değindiğim, Iş-Kültür’den çıkmış kitabında bir mülâkatı yer alıyor. Orada şunu anlatıyor: “Gene birisi ‘İzmir’deydik, arkadaşlarla bir gazinoya gittik’ diyor ‘subay elbisesiyle, etrafımızda masalar sivillerle dolmuş. Garsonlar onlara derhal hizmet ediyor, bakıyor, getiriyor. Biz üç-dört subay masada bir kenarda kalmış, oturup bakıyoruz. Bize hiç kimse önem vermiyor. Çünkü artık subay olmak, subaylık mevkii toplumun gözünde önemini kaybetmiş. Biz parasız, geliri alabildiğine düşük, boğaz tokluğuna çalışan bir grup olarak görülmüş ve onun için dışlanmışız. Bu bize hakaretten çok daha derin bir şeydi... arkadaşlara döndüm dedim ‘arkadaşlar bu artık böyle gitmez hareket zamanı geldi dedim’ diyor. Ve bunu bana aynen bu şekilde anlatan o bahsettiğim subaydı. Bahsettiğim makalede ismi var, belki Orhan Kabibay’dı.” '

Demokrat Parti, aynca, ordudaki “emir eri” gibi gerçekten onur kmcı uygulamalara son vermiş, ama yüksek rütbeli subaylann şiddetli muhalefetiyle karşılaşmıştı. Bunun hikâyesi Samet Ağaoğ-lu’nun Demokrat Parti’nin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri-Bir Soru kitabında (1972) aynntılanyla okunabilir.

Ancak “emir eri” kurumunun lağvedilmesi de subaylann ve ailelerinin askere gelmiş her meslekten insanın emeğinden bedava yararlanması alışkanlığını engellemedi. Şoför, garson, berber, manikürcü, akla gelecek her meslek erbabı askerliğini yaptığı sürece, hüneri neyse, onu asker ailelerine sunmaya devam etti ve bu “hizmet” sömürüsü ancak bu yakınlarda, AKP hükümetinin girişimiyle sona erdirilebildi.    •

27 Mayıs’tan sonra subaylann maddi durumunun düzeltilmesi bir devlet politikası haline getirildi. Sıtkı Ulay, Millî Birlik Komi-tesi’nin, “hükümete verdiği ana direktifler ve temel görüşler” arasında “Silâhlı Kuvvetlerin sosyal problemlerinin halli meyanmda olarak; barem, mesken ve lojman ihtiyacı sigorta, yapı ve istihlâk kooperatifleri, nakil vasıtası ihtiyaçlan dikkate alınmalıdır,” diyen bir madde olduğunu aktanr (Ulay,. 1968: 247).

Sonraki yıllarda bu işler, bu ilk talepte de öngörülmedik ölçülerde birtakım ayncalıklara dönüştürüldü. Bu tip ekonomik (ve sosyal) ayrıcalıklarla donatılan tek ordu elbette Türk ordusu değildir. Zengin ülkelerde “Askerî-Smaî Kompleks” diye adlandın-lan yapılar görüyoruz. Bir dizi daha az kalkınmış ülkede ise amacının askerin rahat edip yerinde oturmasını sağlamak olduğu çok belli olan şirkeder, kooperatifler vb. kuruluyor; tabii aynı zamanda “yüksek maaş” gibi temel bir politika uygulanıyor.

Türkiye’de OYAK, yani Ordu Yardımlaşma Kurumu 1961’de (27 Mayıs’ın üstünden bir yıl geçmeden) kuruldu. Kuruluş yasasının birinci maddesine göre Millî Savunma Bakanlığı’na bağlı ve özel hukuk hükümlerine tabi olup mali ve idari bakımdan özerk bir tüzel kişiliktir. Bu, hem “özel” hem de “kamusal” olma durumu, her iki alanın avantajlarım Kurum’a sağlayabilmek içindir. Şu sıralarda 250.000 kadar üyesi var ve bunlann büyük çoğunluğu emekli ya da muvazzaf asker; anlaşmazlıklarda AYİM (Askerî Yüksek İdari Mahkemesi) yetkili; bütün karar organlannda asker üyeler çoğunlukta.

Kurumu inceleyenler, “OYAK nedir?” sorusuna, “askerî holding” olduğu cevabmı veriyorlar. Kuruluşu bakımından OYAK bir sosyal yardımlaşma ve sosyal güvenlik kurumu olmasına rağmen, Emekli Sandığı ve SSK gibi benzerlerine tanınmamış olan, bir sermaye grubu olarak davranma hakkına sahiptir. Üyelerinden (üyelik zorunlu) ve bir dönem erlik yapanlardan da kesintilerle (bu ikinci teker teker çok küçük rakamlar olmakla birlikte bir araya gelince rakam büyüyordu) toplanan parayı sermaye olarak kullandı ve birçok yatınm yaptı, birçok büyük şirkete ortak oldu: Tukaş, Hektaş’tan Goodye-ar’a, birçok çimento üreticisinden Eti’ye hisseleri oldu. Oyak-Rena-ult, Oyak Bank, Oytur Turizm, Axa-Oyak ve daha birçok ortaklıkla çeşidi oranlarda temsil olundu, ölünüyor. Sonuç olarak, bünyesinde altmış şirket bulunan bir “holding”den söz ediyoruz. Aktifi (eski değil yeni parayla) on iki trilyon dolaylannda.

OYAK, ayrıcalıklı bir kurumdur. Ordu’nun her alandaki ayrıcalıklı konumunun ekonomi aynasındaki yansısı gibidir. En başta, ona bağlı şirketler değil, ama OYAK kendisi her türlü vergiden bağışıktır. Bu, bağlı olduğu ve savunduğunu çeşitli somut durumlarda belli ettiği “kapitalizm” içinde, “feodal” bir ayrıcalığın, yalnız bu kuruma özgü bir ayrıcalığın sürdürülmesi demektir. Niçin? Asker oldukları için. Maaşlardan yaptığı kesintilerle, hiçbir kapitalist işletmede olmadığı gibi, her an, her ay, taze para girdisine sahiptir. Bu arada, yedek subay maaşlarının da kesintisi vardır ama bu herhangi bir hizmetle onlara dönmez. Malları “devlet malı” olduğu için haczedilemez. Yani, nerede ne avantaj varsa, OYAK ondan yararlanır. Bunun, bildiğimiz “kapitalist sistem”le ya da “burjuva demokratik rejinile bir ilgisi yoktur; durum o “sistem” ve o “rejim”in, ikide bir darbe yapmaması, olur olmaz müdahalede bulunup gidişi bozmaması için aykırı bir varlığa verdiği bir rüşvet gibi bir şeydir. Ama bu da garanti altma alınamamıştır. Emekli subaylar Emekli Sandığı’ndan aldıkları ikramiyenin üç veya dört katını OYAK’tan alabilmektedir. Ancak, bu “nema” işlerinde de “hiyerarşi” oldukça keskin bölüşüm adaletsizlikleri yaratmaktadır.

OYAK gibi bir kuruluştan başka subaylara tanınmış pek çok ayrıcalık vardır; orduevleri, sosyal tesisler, lojmanlar; bütün bu “askerî” çerçeveler içinde geçerli olan, toplumdakiyle kıyaslanamaz “fiyaf’lar, bir yığın “hizmet”ten “bedava” yararlanma imkânları... Turizm için, tatil için en fazla aranan, en gözde yerlerde bir “askerî bölge”nin kurulmasının esbab-ı mucibesi (örneğin Bodrum Salmakis’in bugünkü halini alması ve bunun gibi yığınla örnek)... Türkiye’de böyle kaç yerde “Genelkurmay Başkanı ve Kuvvet Komutanları” için inşa edilmiş konutlar olduğu sorusu... Gene hatırlanması gereken konulardan biri de özel teşebbüsün ileri gelen kuruluşlarının yönetim kurullarında emekli generallere yer bulundurmalarıdır. Bunun da bir nedeni olmalıdır.

Bütün bunlar, “vatan için...” diye başlayan bir “kahraman ve fedakâr” retoriğiyle birlikte yürümektedir; OYAK’m işine öyle gelince, örneğin Erdemir’in “özelleştirilmesi” söz konusu olduğunda, merkez medya yardımıyla “ulusallık” retoriği devreye sokabilir, “demir-çelik/ağır sanayi”nin ulusal ellerde kalmasını savunabilir; sonra da satmak istediğini yabancı sermayeye satabilir.

Bu ayrıcalıkların en çarpıcı örneklerinden biri, 2001’deki “Anayasa Fırlatma Krizi”nde Oyak Bank’ın kurtarılmasıdır; aynı badire sırasında kendi batması gereken Oyak Bank’ın Sümerbank’ı satın almasıdır.

OYAK’ın kazançları, kârı, birikimi, askerî alanda yatırıma dönüşmemektedir. Bu da ilginçtir. Amerika’da, benzer yerlerde askerî “kompleksler” vardır, ama bunlar askerî anlamda önemli zorunlu harcamaları da üstlenirler. Türkiye’de bunlar bütçeden karşılanır, artanını da “Savunma Sanayii Destekleme Fonu” tamamlar.

Öte yandan, bütçede “savunma”ya ayrılan pay da yıldan yıla artmıştır. Ancak AKP’nin iktidar olduğu yıllarda mutlak rakamlarda değil ama oransal olarak askerî harcamaların eğitim ve sağlığın gerisinde kaldığı görülmektedir. Tabii bu hesaplarda bütçe dışı askerî harcamalar yer almıyor.

Bu gibi harcamalar üzerinde sivil denetim konusu bir ayn sorundur. Askerî bütçe Meclis’te hemen hemen hiç tartışılmaz; onunla ilgili görüşmeler basma kapalı yapılır; TSK ile en fazla mücadele eden -ya da “tek” mücadele eden- parti olan AKP dahi, bu yakında, askerî harcamalann Sayıştay tarafından denetlenmesini sağlayacak maddeleri kendi yaptığı yasadan çıkarmıştır.

“Askerî Yarginın yargı alanında ikilik yaratması gibi, ekonomik alanda bu denetimsiz askerî özerklik sonuçta politikayı da etkilemektedir. “Savunma konsepti” türünden “doktrinler” değiştiren TSK, kendi özgül analizlerinin sonuçlannı hükümedere daya-tabilmektedir. Sürekli bir “tehdit” ve dolayısıyla sürekli bir “güvenlik ihtiyacı” yaratabilmektedir. Bunlar da, Silâhlı Kuvvetler’in bu şekilde varolmasını haklı göstermektedir.

Hepsinin ötesinde, Genelkurmay’ın Millî Savunma Bakanlığı’na bağlı olmaması, dünyada eşine rastlanmayan bir özerklik ve “başına buyrukluk” durumu yaratmakta, militarist ideolojinin egemenliğinin kurumsal temelini oluşturmaktadır.

Ekonomide TSK

TSK’nm subaylannın gerekli her şeyi Harp Okulu’nda okuyup öğrenmiş olduklanna inandıklan konusuna yukanda değinilmişti. Böyle olmakla birlikte, özellikle ekonomi söz konusu olduğunda, “askerî deha” pek fazla çalışmamaktadır. Subaylar kendileri de durumun böyle olduğunun bilincindedir. Darbe dönemlerinde ekonomiyi asker-bakan eliyle yürütmeyi hiçbir zaman düşünmemişlerdir. Kapitalist ekonomi gün geçtikçe karmaşıklaşıyor, bu da, Turgut Özal gibi ekonomik yetenekleri olan sivil politikacıları askerin gözünde birer sihirbaz imgesine büründürüyor.

Ancak bu genel durum subayların ekonomi konusunda hiç ağızlarım açmamaları anlamına gelmiyor. Türk ordusunun devletle ilişkisi ve olan biten her şeyi denetleme tutkusu düşünüldüğünde, geleneksel devletçi sistemi kendisine daha yakm bulması beklenir. Bu, büyük ölçüde böyle olmakla birlikle, kapitalizmin gelişmesi o sistemi hâlâ savunmayı iyice zorlaştırmıştır.

1999’da “Harp Akademileri Komutanlığı Yayınlarindan Özelleştirme ve Türk Silâhlı Kuvvetleri adlı bir kitap yayımlandı. O tarihte bu akademilerin komutam olan Orgeneral Necati Özgen kitabın iki baskısına birer önsöz yazmış. Bu önsözün başına, “Kârlı KIT’leri satmak hüner değildir,” diye bir söz yerleştirmiş. Bu söz, komutanın eğilimini açıkça ortaya koyuyor. Kitabı yazanın E. Tuğgeneral Servet Cömert olduğunu belirtiyor; araştırmadaki görüşlerin “yazann şahsi görüşleri” olduğunu söyleyerek, daha ileri derecede bir bağıdanmadan kaçınıyor. .

Ancak Servet Cömert ordunun belirli alanlarda özel girişimle birlikte çalışmasına düşmanca bakmıyor, ileri teknolojiye geçmek gibi gerekçelerle bunun düşünülebileceğini söylüyor. Hayırhah bakmasının bir nedeni, varolan sistemin ağırlığı, verimsizliği de olabilir. Ancak o da, “Ciddi bir holdingleşmeye doğru hızla yol alan Türkiye’de tümüyle özelleştirme değil, tam tersine, akılcı devlet işletmeciliğine büyük bir gereksinim vardır,” gibi cümleleriyle (Cömert, 1999: 74) devletçiliği takviye etmekten yana olduğunu göstermektedir. “Ulusal devlet” de vazgeçemediği bir kavramdır.

Sonuç olarak, her konuda olduğu gibi bu alanda da, ordu için daha avantajlı görülen çözümden yana tavır alınacağı bellidir. Yakm zamana kadar TSK, bu karara kendisi vardıktan sonra, hükümeti de o doğrultuda davranmaya “ikna” edecek ağırlığa sahipti.

Dış politikada TSK

11 Mayıs müdahalesinden bu yana TSK ülkenin tekmil siyasî yapısında, bütün önemli karar mekanizmalannda kendine özel bir yer edinmiştir. Bunu gerçekleştirmek, Türkiye için güvenlik kavramının ne kadar vazgeçilmez, ne kadar hayati olduğunun topluma kabul ettirilmesini gerektirir ki, TSK bunu istikrarla yerine getirmiştir. Böyle bir yapılanmada, dış politika konusunda başka türlü davranması düşünülemezdi. Nitekim dış politika alanında da TSK’mn herhangi bir karardaki ağırlığının Dışişleri Bakanlı’mn-kinden daha fazla olduğunu söylemek, ironik olsa da, bir abartma değildir.

Türkiye’nin askerî bakımdan uluslararası bir ittifak içinde kendini güven altma alması için en iyi çözüm olarak NATO formülü vardır. Bu tabii, uluslararası politikada belirli bir konum (“Hür Dünya” vb.) demektir. Bunlann iç politika yansımalan da olması kaçınılmazdır. TSK zaten o tür yansımalardan (komünizme, dolayısıyla sola karşı olmak vb.) yanadır ve bunlan başka NATO ülkelerinde olduğundan daha sert, daha katı yöntemlerle baskı altında tutmaya kararlıdır. Onun için, sözgelişi, bir Komünist Parti’ye izin vermeyen birkaç NATO ülkesinden biri olmak TSK açısından bir sorun olmamıştır.

Ortadoğu, bu bakış açısından, ülkenin mânen “kurtarılması” gereken şeylerle dolu bir coğrafyadır. Genel olarak “Üçüncü Dünyacılık” da bir bakıma “azgelişmişliğin” kabulü demek olduğu için, ordu görüşüne uygun düşmemiştir. Böylece, Türkiye, düşman bir coğrafyada sıkışıp kaldığına karar vermiş (batısında gene düşman Yunanistan ve Bulgaristan) ve bunu bir “izolasyonist” politikanın temeli haline getirmiştir. Türk milliyetçiliğinin ve militarizminin bilinçaltında böyle sürekli bir “Ergenekon” sendromu-nun güçlü bir şekilde yer ettiği de düşünülebilir, üstünde çalışmaya değer bir konudur.

Ancak “bilinçli politikalar” düzeyinde izolasyonizmin başlıca pratik yaran, ulus-devletler çağının “içişlerine kanşmama” ilkesi olmuştur. Böylece, Türkiye, kendisi herhangi bir “hürriyet” düşkünlüğü göstermeksizin “Hür Dünya” içinde bulunabilmiştir.

Kendisine müdahale edilmesini istemeyen bir ülke, başkasına da müdahale etmemeli. Nitekim Türkiye bu ilkeye büyük ölçüde uymuştur. Uyması, oldukça “edilgin” ya da “içedönük” denecek bir “dış politika”nm gitgide yerleşmesi anlamına gelmiştir. Kıbns bunun bir istisnası sayılabilir. Ayşe Gül Altmay, Kıbns konusunun Milli Güvenlik ders kitaplarında yer alma biçiminin, her sorunun çözümünün askerî güç kullanımından geçmesi gerektiği görüşünü yerleştirmeye çalıştığı sonucuna varıyor (Altmay, 2004: 137).

Militarizm, her zaman, her türlü izölasyonizmi tercih eder. Türkiye’nin AB’ye katılması bu yerleşik izolasyonist tavırda ciddi bir huzursuzluk yaratmıştı. Cumhuriyet’in kuruluşundan beri topluma sunulan ideolojik izolasyonizmin (“Biz bize benzeriz”, “Türk’ün Türk’ten başka dostu yok” vb.) de buna yardımı olmuştu. Toplumdaki bu ideolojik formasyonun yaygınlığı nedeniyle, sağda olduğu gibi “sol”da da böyle bir “içedönüklük” eğilimi köklenebiliyor, güçlenebiliyor (“Onlar ortak, biz pazar” ideolojisi).

Sonuç olarak, TSK’nm doğrudan doğruya Dışişleri’nde oturan bir sözcüsü yok (bir zamanlar YÖK’te olduğu gibi); bu herhalde açıklanamaz bir skandal olurdu. Ama hem ideolojik düzeyde (bir Türk diplomatının aldığı eğitim), hem de bu gibi kararların verildiği her kuruldaki somut varlığıyla, dış politikada askerin onaylamadığı herhangi bir şeyin geçerli olması mümkün olmadı. Dışişleri, TSK’mn önüne onaylaması ya da reddetmesi için sorunlar hakkında teknik rapor sunan bir hizmet ofisine dönüştürüldü.

YUNANİSTAN

Türkiye ile militarizm açısından karşılaştırmak ve benzemezliği sergilemek için Yunanistan’ı seçerken, mekânda yan yana ve hattâ adaların yayılımı bakımından neredeyse iç içe iki ülke seçmiş oluyorum. Ancak “ulus-devlet” statüsünü edinme zamanı açısından bakınca arada epey fark var. Burada ayrıca bir benzemezlik göze çarpıyor. Yunanistan Türkiye’den yüz yıla yakın bir süre önce “Osmanh” olmaktan “kurtulup” ulus-devlet statüsüne ulaşıyor. Türklerin “ulusallaşması” ise daha epey vakit alacak.

Bölümün amacı “benzemezliği” göstermek ama bu iki “ulus” arasmda birçok benzerlik de bulunduğunu eklemek gerekiyor. Genel üslûp tam örtüşmese de, ikisi de, bütün dünyada, öncelikle “milliyetçilik” özellikleriyle tanınan uluslar. Tarih boyunca birbirlerinden pek çok şey alıp vermiş olmaları da benzerlikleri çoğaltıyor - aynı zamanda, “Kahvenin sahibi kim?” türünden yeni kavgalara yol açıyor. Bunlann arasmda yeme-içme alışkanlıklan daha çok göz önünde durduğu için hepsinden çok vurgulanır; ama başka birçok alanda da, muhtemelen, birbirinden “borç alma”ya dayanan benzeşmeler vardır. Örneğin Türkler Yunanca “palikarya” kelimesini bir “hakaret” niyetine kullanırlar; oysa bunun Yunan-cada anlamı Türkçedeki “delikanlinm tam da eşidir.

Yunanistan’da çok tutarlı ya da geniş kitlelerce paylaşılan bir “antimilitarist” ideoloji olduğu kanısında değilim. Tersine, bu “palikarya” örneğinde olduğu gibi, halka mal olmuş “mertlik”, “kahramanlık” gibi nosyonlara gelindiğinde gene aramızda çarpıcı benzerlikler bulunduğunu sanıyorum. Almanya ile İtalya’yı karşılaştırırken de olduğu gibi (tam o kadar olmasa bile Japonya/Hindistan karşılaştırmasında da benzer bir durum gözlemlenebilir), sorun birinin öyle, ötekinin de şöyle olmak istemesi değil, çevreleyen koşulların birini oraya, öbürünü buraya itmesi. Şimdi bu “koşullar”m Yunanistan durumunda nasıl işlediğini incelemeye çalışacağım.

Yunanistan’da tarih

Konumuz “militarizm” olduğu için antik Yunan tarihine bakışı çok kısa keseceğim. Çünkü, onlann hesabına göre dört yüz yıllık “Turkokratya", yeni Osmanh İmparatorluğu içinde geçen yıllan, Yunan halkı, kendi devlet gelenekleri içinde yaşamadı. Aslında bundan çok farklı bir rejim içinde de yaşamadılar, çünkü Osmanh devlet yönetimi Bizans’tan çok şey almıştı (bu alışverişlerin karmaşıklığının ve zenginliğinin bir örneği daha). Ama tabii sıradan bir “Rum”, bunun farkında olamazdı (“Turko-kratia”) teriminin de gösterdiği gibi.

Dolayısıyla bu müitarizm konusuna ilişkin devlet geleneğine ancak Yunan başkaldırmasından itibaren bakmaya başlayabiliriz. Yani 1821’den sonra.

Ne var ki, 1821’den sonraki Yunan ideolojisinin biçimlenmesinde özellikle antik Yunan tarihi çok önemli bir yer tutar ve Yunan kimliğinin oluşmasında da bu tarih çok etkili olmuştur.

“Yunan kimliği” denince, hemen, çok kolay tanımlanamaya-cak bir alana giriyoruz, çünkü bu kimliği meydana getiren öğeler (“component”lar) homojen değil. Karşımıza öncelikle din ve etnisite etkenleri çıkıyor. Bunlann ikisinin de varlığı kesin ve belirgindir, ama hangisinin öncelikli olduğu tarih boyunca tartışma yaratmıştır; Elen mi, Hıristiyan mı? Hangisi daha önemli, daha belirleyici? “Rum” kelimesiyle onlar da kendilerini Roma tarihine bağlarlar, yani Roma da bir şekilde bu kimliğin bir parçasıdır. “Rum”un bizim de onlardan aldığımız kullanımı, Yunanistan dışında yaşayan Yunan ya da “Helen” anlamına gelir. İki toplumun ilişkilerinin tuhaflığı bu “adlar” konusunda da ortaya çıkıyor. Biz “Yunariı Arapçadan almışız. Orada “îyonyalı” anlamında. Oysa lyonya bizim Batı kıyılarımız şimdi. Onlar “Grek” adını sevmiyor; bunun Türkçeden gelen aşağılayıcı bir kelime olduğuna inananlar var, oysa bunun hiç ilgisi olmadığım sanıyorum.

Bu sorular Yunan tarihinde bağımsızlık savaşının arifesinde özellikle önem kazanmış sorulardır. Bu tarihlerde, hareketin fikrî öncülüğünü yapan Yunan aydınlan, başta Rigas Velestinlis, Fransız Devrimi’nin derin etkisi altındaydılar. Ama yalnız yüzyıl sonundaki devrimden değil, 18. yüzyıl boyunca devam eden Aydm-lanma’dan da alacaklanm almışlardı. Dolayısıyla klasik Yunan tarihine, Helen medeniyetine de coşkuyla bağlı, ama Ortodoks Kili-sesi’ne uzaktılar. Adamantios Korais belki bu aydmlann en önemlisi, en etkileyicisidir. Hayatının epeycesini Fransa’da (Montpel-lier’de tıp okudu, sonra Paris’e yerleşti ve orada öldü) geçirmişti. Gibbon’dan etkilenmiştir ki Gibbon şanlı Roma împaratorluğu’nu (ve medeniyetini) Hıristiyan dininin yıktığına inanırdı.

Korais ve Rigas gibi Helenliği yücelten aydmlann yaptığı entelektüel birikim olmadan Yunan bağımsızlığının kazanılması zor olabilirdi (öte yandan Sırbistan veya Bulgaristan gibi Balkan devletlerine bakıldığında, onlann bağımsızlık savaşlannda bu tip bir entelektüel hazırlık olmadığını görüyoruz). Yalnız Korais ve Rigas gibilerinin düşünceleriyle yürünecek olsa, kurtuluş “zor” değil, hepten imkânsız da olabilirdi. Çünkü son kertede eline silâhı, alıp vuruşacak Morali köylü veya hattâ Agrafi’den gelen kleft, Sop-hokles veya Solon için hayatını tehlikeye atamazdı. Entelektüel hareketi bir halk hareketine dönüştürmek için din mudaka gerekiyordu, dolayısıyla Kilise’nin de seferber olması gerekiyordu (zaten oldu). Ama bu iki eğilim arasmda izleri bugünlere bile uzanan bir gerilim vardır.

Birkaç Yunan-Ortodoks kilisesinde, mihrap tarafındaki “iko-nostasion” denilen kısmın eski Yunan tapmaklannı andıracak şekilde yapıldığını görürsünüz. Tapmağın üçgen alınlığı çok zaman belirgindir. Bazen sütunlar da bir şekilde benzetilmiştir. Tabii sonuçta hepsi dinî simgelerle donatılmıştır ama bu tarzı Kilise ve antik medeniyeti aynı bina içinde birleştirme çabası olarak değerlendirebilirsiniz.

Görece yeni biçimlenmiş bir “sağ ideoloji” veya “milliyetçilik” biçimi de, Yunan olan her şeye aynı zamanda ve aynm yapmadan sahip çıkma tavrı olarak tanımlanabilir; “Homeros da benim, Paskalya da. Ayasofya da benim eserim, Parthenon da.”

Böyle bir milliyetçiliğin “olumlu” sayılabilecek yanı toplum içi gerilimleri yumuşatmasıdır, diyebiliriz. Ama dışa karşı oldukça kuvvetli bir “biz” imgesi yaratmaktadır. Yunan milliyetçi ideolojisinde bu benzersizlik vurgusu ta başından beri bulunmuştur. Ri-chard Clogg’un kitabına (1997) aldığı bir alıntı bu övüngenliğin mizah olarak da yorumlanmasına imkân tanıyor; “Doğa diğer insanların yapabileceklerine sınır koymuş, ancak Yunanlıları ayrı tutmuştur. Yunanlılar ne geçmişte ne de bugün doğanın kanunlarına tabi olmamışlardır” (Clogg, 1997, s, 48). Bunu Midilli’den Benjamin Metafiziğin Öğeleri (1820) adlı bir kitapta yazmış.

Türkiye’de “din” ve “etnisite” arasındaki mücadele gevşemeden, hattâ gitgide gerilerek sürdüğü için (burada “laiklik” adı altında) Yunanistan bunu toplumu bölecek bir sorun olmaktan çıkarma yolunda daha başanh görünüyor. Yunanistan’da ateist insanlar bile kültürel anlamda Ortodoks olduklannı söylerler.

18. yüzyıl sonunun ve 19. yüzyıl başının Yunan aydınlannı derinden etkileyen klasik Yunan medeniyetini yok edenler arasmda, ondan çok yararlanan Roma İmparatorluğu’nu da sayabiliriz (şüphesiz, en başta “zaman” etkenini saymak gerekiyor). Bizans da sonuçta bu imparatorluğun devamı, ayrıca onun Hıristiyan olmuş devamıydı. Dolayısıyla Helenizm ile Hıristiyanlık arasındaki gerilim ya da çelişki, yalnız bu aydınlar kuşağının zihninde varolan bir şey değildi; tarihi gerçeklikte temeli vardı. Bu yakınlarda Yere-batan Sarnıcı temizlenirken ortaya çıkan, sütun kaidesi yapılarak sulann dibine gömülmüş, gorgon olduklan tahmin edilen kabartmalar, pek çok başka örneği sayılabilecek bir tutumu yansıtır; Hıristiyan Bizans, putperest antik Yunan medeniyetini mahkûm etmiştir. Politeizmi, yani putperestliğiyle, ama başka şeyleriyle de. Bizans’ın bilginleri de eski Yunan eserlerini okur, Aristoteles’i veya Platon’u veya Plotinus’u tartışırlar, ama bu yalnız akademinin en üst kaymak tabakasıyla sınırlı bir şeydir. Kitlelerden çok uzaktır. Fiziksel anlamda da Bizans antikçağdan kalan eserlerin “yıkıcısı” olmuştur. Pek çok yerde Bizans kiliseleri antik tapınaklann ve başka eserlerin talan edilen taşlanyla yapılmıştır.

Şimdi aradan geçen bunca zaman ve bu zaman boyunca da antik Yunan tarzına çok uygun olmayan birtakım değerlerin egemenliği varken, bugün Yunanistan’da yaşayan halkın kesintisiz bir Helen geleneğinin ürünü olduğunu iddia etmek, ne ölçüde geçerli ve inandırıcıdır? Tabii böyle bir soruyu varolan medeniyetlerin hemen hemen hepsi için sormak mümkündür. Örneğin, daha yakm bir örnek olarak İtalya’ya bakabiliriz. Bugün bu yarımadada yaşayan insanlara, yarımadalarının adından türeyen kelimeyle, İtalyan diyoruz; yani “Romalı” demiyoruz. Dilleri, Romalıların dili olan Latinceden geliyor, bu belli, ama artık aynı dil değil. Zamanında Roma’nm yayıldığı ve Latincenin konuşulduğu geniş bölgelerinde gene başkalaşarak ondan doğan Fransızca, İspanyolca vb. var. Oralarda yaşayanlara da “Romalı” demiyoruz.

Gelgelelim, 19. yüzyılın başında, Peloponez Yanmadası’nda Os-manh’ya karşı Yunan direnişi başlarken, Byron gibi oraya giden veya gitmeksizin bunu ilgiyle ve sempatiyle seyreden Avrupalı aydınların zihninde böyle sorular çok önemli bir yer tutmuyordu. Onlar, özellikle 18. yüzyıl boyunca, Aydınlanma’nm, dolayısıyla kendi varmış oldukları yerin temellerinde.n biri olarak antik Yunan medeniyetini incelemiş, öğrenmişlerdi. Batı dünyasında “ilk” olarak nitelenecek neredeyse her şey bu medeniyet içinde doğmuştu; felsefe, tiyatro, tıp, tarihyazımı, coğrafya, hukuk, demokrasi vb. Edebiyatlarının temeli ya doğrudan doğruya, ya da Roma dolayımıyla, antik Yunan edebiyatına dayanıyordu. Bu medeniyet bir mucizeydi. Marx gibi bir düşünür bile, sözgelişi Mezopotamya ve Mısır mitolojisiyle Yunan mitolojisini karşılaştırıyor, Yunan inançlarım daha “insan-merkezli” bulduğu için onların “normal çocuklar” olduklarını ve bugünün insanlarına çocukluklarını hatırlattıklarını söyleyebiliyordu.

Dolayısıyla, direniş başladığında, Aydmlanma’dan etkilenmiş Yunan aydınlarının yanı sıra Avrupalı “Helenofiller” de ayaklanan Yunanlara antik Yunan medeniyetinin görkemini anlatmaya giriştiler. Bunları dinleyen sıradan Yunanlar da Avrupalılann kendilerine gösterdiği bu çok yararlı sevgi ve saygının kendilerinden çok pek iyi hatırlamadıktan atalanndan ötürü olduğunu anlamakta gecikmediler. Örneğin Byron hep sanıldığı -ve öyle tanıtıldığı- gibi bir “Türk düşmanı” falan değildir. Türklerin birçok özelliğini beğenir. Ama antik Yunan onun için başka bir şeydir.

Yunan bağımsızlığının kazanılmasından sonra, “düvel-i muaz-zama”nm bu yeni Avrupa ülkesine bir Alman kralı uygun bulma-lan, antik Yunan düşkanlüğünü güçlendiren bir etken oldu. Bav-yeralı Otto da bundan kendine pay çıkarmak istiyordu.

Direnişin farklı ve dağınık öğeleri

Direniş hareketi 1821 yılında başladı. Bunun hikâyesi ilginçtir, çünkü böyle bir hareket planlanmamıştır.

İpsilanti ailesi fetih sonrasında İstanbul'a yerleşmiş, Fener Beyleri olarak tanınan zengin Rum ailelerinden biridir. Başka Fener Beyleri gibi onlar da (18. yüzyıl başında Kantemir olayından sonra) Eflak ve Boğdan ya da Besarabya bölgelerine “hospodar” (vali) olarak tayin edilir olmuşlardı. Bunlardan biri de Konstan-dinos İpsilanti idi. Her ne olduysa başı Osmanlı devletiyle derde girdi. Azledilince buraya dönemeyip Rusya’ya sığındı. İki oğlu, Aleksandros ile Demetrios’u yanında götürdü. Aleksandros (1792-1828) ve Demetrios (1793-1832) orada Rus ordusunda subay oldular.

Rusya’da yaşayan Yunan o yıllarda çoktu (daha sonra başka Balkan ülkelerinin milliyetçi önderleri de gelecek). Özellikle Ode-sa, aşağı yukan bİT Rum-Yahudi kenti gibiydi. Burada, üç Yunan genci, 1814 gibi erken bir tarihte, Philiki Hetaireia adında bir dernek kurmuşlardı (Türk tarihçilerinin daha ciddi bilinenlerinden bazılan dahi bunu çok daha sonra Girit’in Yunanistan’la birleşmesi amacıyla kurtulmuş “Ethniki Hetaireia [“Etniki Eterya” diye geçer] ile karıştırır). Bunlar Emmanuil Xanthos (1772, Patmos - 1852) Nikolaos Skoufas, (1779 Kamboli - 1818) ve Athanasios Tsokaloff tu (1790 Yanya - 1851). Odesa’daki Rum cemaati (ağırlıkla tüccar) içinde pek ağıriıklan yoktu ama belki de böyle “marjinal” olduklân için “silâhlı mücadele”yi temel alan bir kurtuluş örgütü kurmuşlardı. En yaşlılan Xanthos Avrupa’da Mason Loca-lan’nda bulunmuş ve milliyetçilikle orada tanışmıştı.

Yunan halkı öteden beri “diaspora” halinde yaşamaya alışıktır, çünkü Yunanistan topraklan yeterince verimli değildir. O târihlerde birçok Yunan ya da Rum için gidilecek elverişli yerlerden biri (Ortodoks olan) Rusya’ydı. Bu üç adaim da hayadan orada buluşturdu. Örgüt üstünde karar kıldıktan ve kurduktan sonra, kendileri önderlik yapacak bîr sermayeye sahip olmadıkları için, gene oradaki Yunan diasporasının daha önce gelmiş bir üyesine, loan-nis Kapodistrias’a (1776-1831) başvurup örgütü yönetmeye çağırdılar. Kapodistrias bu zamana kadar Nesselrode’la tanışmış, Rusya’da kendine yer edinmiş, Viyana Kongresi’ne katılmış ve bir süre Dışişleri Bakanlığı bile yapmış biriydi. Çağrıya kulak asmadı, çünkü örgütü ve amaçlarını gerçekçi bulmamıştı.

Kurucular bunun üstüne Aleksandros Ipsilanti’ye gittiler. Onun da Rus ordusunda subay olduğunu görmüştük. Ancak, genç yaşında kariyere giren Aleksandros Napoleon savaşlarında, Dres-den’de ağır yaralanmış, kolu kopmuştu. Bunun için madalya, şan, şeref tamam da, askerliği bitmiş sayılıyordu. Belki bunun tepkisiyle Aleksandros önderliği üstlenmeyi kabul etti ve hemen başkaldırma stratejisi üstüne çalışmaya başladı. Bir süre sonra da Philiki Hetaireia yoluyla toplanan, hayli başıbozuk bir kuvvetle Prut’u geçip Besarabya’ya girdi.

Rumeh köylüleri hayatlarında fazla Türk-Osmanlı görmemişlerdi. Bu bölgeler yarı özerk olduğu için padişah bir süreden beri Fenerli aristokratlan “hospodar” olarak gönderiyordu (oranın yerlisi Kantemir’in “ihanet” girişiminden sonra). Dolayısıyla Fener-li-Osmanlı görmeye ve onlardan nefret etmeye alışmışlardı. Dolayısıyla Aleksandros İpsilanti’nin Dobruea çıkarması sonuç vermedi; bir süre sonra “vaka mahalli”ne gelen Osmanh askerleri de “asi”leri dağıttı. Olay burada, elebaşı Aleksandros’un da kaçmasıyla kapanabilirdi.

Ama kapanmadı. Nasıl olduysa, Moldavya’daki girişimin kı-vılcımlan Mora’ya sıçradı - ve orada tutuşturacak bir şeyler buldu. Nitekim, böylece başlayan silâhlı direniş hareketi, iniş ve çıkışlarda, uzun zaman sürdü. Britanya, Fransa ve Rusya Yunanistan’ın, Mısır da Osmanh devletinin yardımına geldi. Ama bu iki “cephe”nin ağırlıkları da hemen anlaşılıyor. Navarino’da Osmanh-Mısır donanması tamamen imha edildikten sonra savaş Yunanistan’ın bağımsız bir devlet olmasıyla sonucuna ulaştı (tabii o zaman bu çok daha küçük bir Yunanistan’dı).

Bu küçücük Yunanistan’ı kuracak halkm karşısındaki, kendinden çok daha güçlü imparatorluk yapısına kafa tutma cesareti nereden geliyordu? Aslında bu soruyla ilgili de bir paragraf açmamız ve bu hareketin bazı bakımlardan öncüsü sayılabilecek başka bir olaya bakmamız iyi olur.

Tepedelenli Ali Paşa (1744-1822) Yanya yakınlarında ayandan

Veli Paşa’nm oğlu, etnik olarak Amavut’tu. Hayatı silâhlı çatışmalar ve silâhsız desiseler içinde geçmiş, genellikle devletle birlikte hareket ederek güçlenmişti. Ama güçlendikçe de, devletle arası açılmaya başladı! Aslında fiilen Osmanh devlet iskelesinden palamarı çözmüş, iyiden iyiye özerkleşmişti. Düvel-i muazzama ile diplomatik ilişkilere bile giriyordu. Bu tarihlerde Hâlet Efendi hâlâ II. Mahmud’un yanındaki nüfuzlu adamdı. Onun düşmanı Ali Paşa hakkında tezvirat dozunu yükseltmesiyle Mahmud da bu âyan parçasının aşın gittiğine hükmetti ve üstüne asker yolladı. Tepe-delenli direnmekle birlikte sonunda başa çıkamayıp Yanya’ya çekildi. Kuşatmanın ikinci yılında bağışlama vaadiyle oradan aynl-maya ikna edildi, ama sonra gene öldürüldü.

Tepedelenli’nin sonu (kalleşlikle kanşık) böyle kötü gelmekle birlikte, yıllarca devletin ciddi bir müdahalesine uğramadan bayağı geniş bir alanda saltanat sürmesi, Mora’nın Yunan halkına Osmanh devletinin o kadar da kadir-i mudak olmadığını göstermişti. Bu tarihlerde Osmanlı’nm yenilgileri çoğalıyordu zaten, ama bu olay onlann gözü önünde geçmişti. Aynca, Ali Paşa’mn tam anlamıyla yenilmeyip kandınldığım da görmüşlerdi. Bu, Osmanh yönetimine diş bileyen, ama meydan okumayı da göze alamayan insanlara cesaret verdi.

Aleksandros’un kardeşi Demetrios Mora’da bir şeyler olduğunu haber alır almaz, ağabeyini bırakıp güneye koştu, orayı örgütlemeye girişti. Ama daha o gelmeden önce “yerel” diyebileceğimiz kişiler de sahneye çıkmıştı. Theodoros Kolokotronis, Mavromihalis, Papaflesas gibi adamlar yarımadanın güneyindeki Kalamata’mn bağımsızlığını ilan etmişlerdi. Kuzeydeki Patras’ta ise Başpiskopos Germanos Ellas’m bağımsızlığını ilan ediyordu. Kilise de, daha başından, harekete katılmıştı (bu sırada Tepedelenli hayattaydı, Yan-ya’da çarpışıyordu).

Bu direniş içinde yer alan güçlerin analizine girmeden önce, bir başka ilginç ve önemli olaya değmeyim. Bu, o tarihte Ekümenik Patrik olan V. Grigorios’un hikâyesi. Bu olaylar padak verdiğinde üçüncü kez Patrik seçilmişti. Ortodoks Patrik’in cemaatinin büyük bir kısmı Osmanh topraklannda yaşıyordu. Onun için Grigorios’un Osmanlı devletiyle arasını bozmaya niyeti yoktu: Milliyetçilik çağının henüz başlamadığı, tek tük bilinen milliyetçi aydmlann devletleriyle başının derde girdiği bir dönemde, bir iki milyon

Morali Rum Patrik gözünde pek bir şey ifade etmiyordu. Tabii Yunan milliyetçileri de ona kötü gözle bakıyor, “hain” sayıyorlardı. Çünkü başkaldırmayı telin eden bir bildiri de yayımlamış ve isyancıları aforoz etmişti. Baştan aşağı bir “gerici”ydi.

Tam bu noktada Osmanh devleti saçma sapan bir karar verip Grigorios’u idam etti. İsyanda parmağı olmadığım herhalde biliyorlardı ama bu “Millet Sistemi” adını alan antlaşmada Ruhanî Önder cemaatinin kurala uymayan davranışlarını önlemekle yükümlü, önlemezse de ondan sorumlu sayılıyordu. Her halükârda bir dinî önderi böyle idam etmek olacak şey değildi. Gerisi daha da beterdi. Patrikhane kapısına asıp üç gün teşhir ettiler. Sonra bir biçimde kışkırtılmış bir Yahudi grubunun eline verip cesedini sokaklarda süründürdüler (o sırada iki cemaat arasmda bir kavga vardı). Halk söylentilerine göre denize atılan cesedi bir Yunan vapurunun uskuruna takıldı. Vapur Odesa’ya gelince görüldü ve orada gömüldü. Bu herhalde bir “mit” ama Odesa’da gömüldüğü doğrudur. 1921’de aziz ilan edildi. .

Bu idam, elbette, Avrupa’yı kızdıracak (yalnız Hıristiyan Avrupa’yı değil, medenî Avrupa’yı da) ve Yunan direnişçilerinin öfkesini bileyecekti. Bir “fayda” açısından bakıldığında, ne işe yaradığına akıl erdirmek mümkün değildi.

Direnişin sınıfsal karakteri

Yunanistan’ın birçok yerinin tarıma yeterince elverişli olmaması, muhtemelen, antik Yunan medeniyetinin ısrarla kent birimi üzerinde kendini yeniden üretmesine yardımcı olmuş etkenlerden biridir. Antikçağda da kent nüfusu artıp hinterlanddaki üretim yetersiz kalınca bir grup kenti terk eder ve uygun bir yerde ayrıldıkları yerin hukukuna, âdederine uygun bir “koloni” kurarlardı. Bunun da dolaylı olarak “diaspora” halinde yaşamaya yatkınlık yaratıp yaratamayacağı düşünülebilir.

Gene denizciliğin Yunan medeniyetinde çok gelişkin olmasını da bu çeşit nedenlere bağlamak herhalde mümkündür. Medeniyetlerin oluşum diyalektiğinin doğal veya insanı koşulların bir toplumun önüne koyduğu “meydan okuma” ve topluluğun ona verdiği “cevap” arasmda yattığı görüşünü savunan Toynbee Yunan medeniyetinin toprağın cimriliği karşısında denizleri kullanma (bu arada zeytinden, üzümden vb. azamî derecede yararlanma) becerileriyle koşullarının üstüne çıktığını savunur.

Tabii zaman geçer, teknoloji yavaş yavaş gelişirken, Toyn-bee’nin zorluğunu ve haşinliğini vurguladığı bu bölgeyi de kapsayan bir “teritoryal” imparatorluk kurulmuştu: İskender’in kurduğu. Ama bunun mekânda sağladığı genişlikle zamanda kısalığı birbiriyle ters orantılı. Dolayısıyla uzun ömürlü düzen ancak Ro-ma’yla mümkün oldu; Batı Roma’nın yıkılmasından kısa bir süre sonra Bizans da krizlerden başını alamadığı bir uzun can çekişme sürecine girdi. Bu da epey zaman aldıktan sonra OsmanlIlar Boğazlar’ı aşıp Attika, Tesalya, Mora taraflarına geldiler (adalara da). Bu düzenin bütün “Turkokratia” içinde nasıl evrildiği karmaşık ve geniş bir sorun. “Tımar” düzeninden “iltizam”a, oradan II. Mahmud sonrasının yeni toprak düzenine (ya da düzensizliğine) uzun bir yol var. Ama çok kısa bir özetle, imparatorluğun başka birçok yerinde de olduğu gibi, toprağın büyük ölçüde Müslü-man-Türk bir kesimin elinde olduğunu biliyoruz. Yerli halk ancak “yoksul köylü” statüsünde olabiliyordu. Sözgelişi, Sırbistan’daki gibi “çiftlikler” filan pek yoktu buralarda, içlerinde topraksız olan da herhalde çoktu. Bu normal hayatı eziyet haline getiren durum, doğal olarak, bir direniş ya da devrim durumunda mücadele enerjisini artırıyordu.

Köylüler Osmanlı sultasının bitmesini istiyorlardı. Ancak köylüleri bir ortak hareketle, eylemde toplamak dünyanın en zor işlerinden biridir. Bu zor işi ancak Kilise yapabilirdi. Kilise aslında böyle bir uğraşa girmeye hazırdı. Bu gün Yunanistan sınırlan içinde kalan alanda çalışan Ortodoks Kilisesi “auto-cephal”dır, yani Fener’e bağlı değildir. Belki biraz bunun da etkisiyle olaylara daha dar -kendisitıi kapsayan- bir çerçevede bakmaya alışıktır. Çok eskiden beri politize ve milliyetçi bir Kilise’dir. Örneğin pazar günleri Kilise kapısına Yunanistan’ın ve Ortodoks KiliSesi’nin bayraklarım (san-siyah renkte) asmak gibi gelenekler yaratmıştır. Bu Ki-lise’nin Müslümanlara karşı savaş açılmasına hiçbir itirazı yoktu.

Bir Yunan “burjuvazisi” var mı? Bu kitap boyunca modernleşmenin orta sınıf manivelasıyla yapılanından daha demokratik sonuçlar çıktığım gördük. Ama şu konuştuğumuz Yunanistan’da böyle bir sımf pek görünmüyor.

Evet, ama büsbütün “yok” denemezdi. Yunanistan’da bir “imalât” yoktu ya da önemli bir düzeye ulaşmıyordu. Ama ticaret, özellikle de deniz ticareti vardı, hep olmuştu. Büyük birikimler çıkmamıştı o tarihlerde, ama bir gemisi, iki gemisi, üç gemisi olanlar çoktu. Ege’nin bu yakasında, bu “armatörler”, başta Hyd-ra olmak üzere üç adada üslenmişlerdi. Gemilerini ve her şeylerini başkaldırma hareketinin hizmetine sunuyorlardı. Bu, Yunanistan olacak alanda yaşayan ve iş yapan burjuvazinin (“orta buıju-vazi” boyutlarında) de Turkokratia’yı sona erdirmeye kararlı olduğunu gösteriyor.

Ama burjuvazi bu gemi sahiplerinden ibaret miydi? Yunanistan’da, evet, onlann dışında çok kayda değer bir toplumsal grup, tabaka pek yoktu ve öyle net bir tavır alış da yoktu. Asıl Yunan (Rum) burjuvazisi öbür kıyıda, Osmanlı kentlerindeydi - ağırlıkla İstanbul ve İzmir’de. Bu kesim Yunanistan’da “devrim”i desteklemekte çok daha temkinliydi. İşleri, konumlan, birçok şey, başka türlü davranmalanna imkân vermiyordu. Ama böyle engellere rağmen, İstanbul burjuvazisinden de Yunanistan’a el altından yardım etmeye çalışanlar vardı. Örneğin Levidis ailesinin bazı üyeleri İstanbul’daki Rumlarr ayaklandrrmaya çalışırken yakalandı ve idam edildiler. Cesetleri Tatavla’daki aile konağının kapısında teşhir edildi. En başta Ipsilantiler vardı, tabii. Her şeyi onlar başlattığı için Aleksandros ve Demetrios’la ilgisi olmayan Ipsilantilerin de başı derde girmiş, asılanlar olmuş, mallan müsadere edilmişti (Ki-reçbumu’nda Fransız Elçilik Yazlığı binası İpsilanti ailesinin yahşiydi). Mavrokordato’lar, Yunanistan bağımsız olduktan sonra da burada kalacak ve Osmanlı devletinde çalışacak bir ailedir; ama bir üyeleri bu yıllarda Yunanistan’daydı, mücadele içindeydi. Burada işi gücü bırakıp asker olmaya gidenler de vardı, el alandan para yardımı yapanlar da. Ama bu koşullarda bu yardımlar da büyük toplamlara ulaşmıyordu.

Bu savaşın “savaşçı”lan kim olacak? Bu sorunun uzun vadeli ce-vabr şimdiye kadar genellikle “köylüler” olmuştur. Ama yukanda da krsaca değindiğim gibi, köylüler kolay mobilize olan, mobilize olsalar da, kendilerini hiç alışık olmadıklan bir savaş ortamında bulunca, yapılması gerekeni içgüdüleriyle yapan insanlar değildir. Yani onlan örgütleyecek, savaşmasmr öğretecek, komudan verecek insanlar... Sözün kısası, subaylar! Ama Yunanistan’da subay yoktu, ipsilanti kardeşlerden söz ettim; askerliği Rusya’da öğrenmişlerdi. Osmanlı’da Müslüman olmayanlar subay olmuyor, askerlik yapmıyor, öğrenmiyordu - yalnız subay değil, er olarak da.

Öyleyse kim yapacak bu işi?

O koşullarda bunun bir tek cevabı vardı; dövüşmeyi “gayriniza-mî” biçimde öğrenmiş birileri. Yunanistan’ın bir ordusu olmadığı için, subayın “mektepli”si ve “alaylı”sı gibi bir ayrımın da orada temeli yoktu. “Kleft”! “Kleft”, Yunanca’da bir ailenin ya da bir aşiretin, isterseniz bir çetenin başkanı için söylenir. Yani, bizim “reis” gibi bir şeydir. Ama kelimenin anlamı “hırsız”dır.

Öteki Balkan ülkelerinin (Bulgaristan, Romanya) bağımsızlık savaşlarında “kleft’in karşılığı olan kavram “hayduk”tur, yani “haydut”. Gene Yunanistan’dan bir terim var; “armatolos”. Bunun kökeni Italyancadan alınma “arma”, yani “silâh”mış; “silâhlı adam” demek. Ama tarihî bağlam içinde bu “haydut” değil, düzeni, asayişi korusun diye devletin silâhlandırdığı adam; yani bizim Osmanlıca terminolojide “martolos” dediğimiz kişi; şimdiki “korucular” gibi, devletin, kendi etnisitesinden yöresinden adamlara bekçilik, polislik etmek üzere silâhlandırdığı kişi (“kirli işi yaptırmak üzere” de diyebilirsiniz).

Bu, böyle adamlara silâhlı dolaşma hakkı veren bir ayrıcalık olduğu için, meraklısı bol. O silâhı edindikten sonra, onunla ne yaptığı çok belli değil. Bu bilinç düzeyinde insan silâhı da, onu kullanma hakkını da ne yapar, nasıl kullanır, çok örneğini görmüşüzdür. Zaten bu nedenle “armatolos” ya da “kleft”le “hayduk” arasındaki mesafe çok kısaydı. Yunan Bağımsızlık Savaşı’nm bütün kahramanlan, Athanios Diakos (1821’de, kazığa oturtarak öldürüldü), Karaiskakis, Androutsos, Radovitsi Armatolos’lannm “kleft”i Bakolas, Vamakiotis, Makriyannis, Dimitrios Mâkris hepsi Armatolos, hepsi Kleft’ti. Mavromihalis Manyot’lardan, Botsaris Sulyot’lardan gelme “reis”lerdi. Resimlerini gördüğünüzde, bıyıklan omuzlanna değen, şalvarlı, “fustanella”lı, ayaklannda “tsaru-hi” (yani çank), adamlardı. Savaş başanyla bitince mevkileri yükseldi, örneğin Mavromihalis senatör oldu. Ama başbakanı suikastla öldüreli onun oğlu ve kardeşiydi.

Yunanistan’daki bu durum (öbür Balkan ülkelerinde de tekrarlanmıştır) bizim Kurtuluş Savaşı’nm başında da vardı, ama yalnız başında. Buraya birazdan geleceğim.

Yunanistan içinde mücadeleye katılan toplumsal kesimleri sayabildiğim kadar saydım. Tabii bütün söz konusu kesimler içinde yan çizenler, Osmanlı ile bozuşmak istemeyenler, ihbarcılar, her türlü insan, her yerde olduğu gibi vardı. Ancak, bütün bunlann dışında, “dış” dünya da -gene her zaman, her yerde olduğu gibi— işin “iç”indeydi. Bu “dış dünya” dengeleri de, yukanda görüldüğü gibi, çok dengeli değildi. Osmanlı’mn yanında nominal olarak hâlâ kendi “vilayet”i olan Mısır’dan başka kimse yokken Britanya, Fransa ve Rusya Yunanlardan yanaydı. Tabii Osmanh devleti karşısında epey çaresiz görünen “kleft” ordusu ancak böyle kazanabilirdi. Nitekim düğümü kesen de Navarino oldu.

Rusya Osmanlı topraklannda yaşayan Ortodokslara destek vermeyi şaşmaz politikası haline getirmişti. Bunun kendi çıkan için olduğunu saklamaya üşendiği de oluyordu. Britanya ile Fransa’nın Yunanistan’ı desteklemelerinin de hem çıkarla, hem Hıristiyanlıkla ilgisi vardı, ama sorun onlar için bundan ibaret değildi. Gene, anlatıldığı gibi, Yunanistan’da Batı medeniyetinin kaynağını görüyorlardı. Osmanh ise bunun tersiydi. Patrik asan, sokakta sürükleyen, o çağda insanlan kazığa oturtan bir devlet! Daha sonraki yıllarda Liberal Parti’nin başındaki Gladstone bunun gibi olaylarla kararlı bir Türk düşmanı olacak, bu bir parti geleneği haline de gelecekti (Lloyd George vb.). Britanya Muhafazakârlan ise OsmanlI’yı, sonra Türkiye’yi koruyacaktı.

Düvel-i muazzama Yunanistan’ı desteklemekte ortak davranmışa. Ama bu, baştan sona ortak olduklan anlamına geliyor muydu, yoksa bağımsız -Osmanlı’dan bağımsız- olmasını istedikleri bu yeni ülkenin kendilerine biraz bağımlı olmasını da istiyorlar mıydı? Olabilir, çünkü başta başanh giden Yunan savaşçıları biraz rahadayınca aralannda kavga çıktı.    .

Kleft olarak mücadeleye girip komutan olarak sorumluluk alan-lann başında gelen ve bugün de “ulusal kahraman” olarak anılan Theodoros Kolokotronis, başlangıçta Britanya mandasından yanayken, bağımsızlık ilanından sonra Rusya’dan gelen Kapodistri-as’m yanma geçti. Alman krala da karşı çıktı, hatta bu nedenle idama da mahkûm oldu ama savaş kahramanı olduğu için bu hüküm infaz edilemedi. Savaş devam ederken de Kolokotronis ve Kleft’le-rin çoğu (bunlara “Kapetanios”, yani “Kaptanlar” da denir) daha “doğucu”, dolayısıyla “Ortodoks” kanadı temsil etmişlerdi. Ailesinin büyük kısmı İstanbul’da yaşamaya devam eden Aleksand-ros Mavrokardatos ise Batı demokrasisinden yanaydı ve Aydınlıkçı Yunan intelligentsia'smm sözcülüğünü yapıyordu. Bu erken kuşak Yunan aydınlarının birçoğu gibi o da üniversiteyi İtalya’da, Pa-dova’da okumuştu.

Ancak bu sıralarda II. Mahmud Mısır Valisi Mehmed Ali Pa-şa’nın (o da Kavalalı bir Amavut’tu) yardıma koşmasını sağlamış ve Vali’nin oğlu İbrahim Paşa ordusuyla Mora’ya gelmişti. Bu yeni öge savaşın gidişini Osmanlılann lehine çevirirken, Yunan önderlerinin kendi aralarındaki itişmeyi de erteledi.

Bağımsız Yunanistan ve Megali Idea

Yüzyılın ilk iki onyılmm sonunda bağımsız Yunanistan kuruldu ve düvel-i muazzama etkisiyle Bavyera Krallığı prenslerinden, I. Ludwig’in oğlu Otto (adını Otho olarak değiştirerek) kral oldu. Ama kurulan bu Yunanistan, kendini Yunan (Elen) olarak tanımlayan insanların oldukça küçük bir kısmım bir araya getiriyordu. Bu insanların en büyük kısmı hâlâ Osmanlı topraklarında (Mısır’ı ayn saymak gerekir artık), daha azı Rusya’da yaşıyordu. Diaspora olarak daha uzaklara dağılanlan hesaba katmıyorum.

Bu dağınıklık “Megali Idea” (yani “Büyük Fikir” veya “Büyük İdeal”) diye tanınan ideolojinin doğmasına yol açtı. “Idea”nın babası loannis Kolettis’tir (1774-1847). Birçok erken dönem milliyetçi önderinin gösterdiği özelliklere uygun şekilde Kölettis de aslen Helen değil, Pindos’tan bir Ulah’tı, ama “Helenleş”mişti. O da İtalya’da, ama Pisa’da okumuş, doktor olmuştu. Tepedelenli’nin oğlunun doktorluğunu da yaptı. Philiki Hetairea’ya erken (1819) üye olanlardandır. ■

Bağımsızlıktan sonra Bavyerah Otto’nun yamnda entrikalara ka-nştığı için öbür taraf Kolettis’i Paris’e elçi olarak gönderdi. 1843’te Yunanistan’a döndü; 1844’te başbakan oldu ve gene Otto’yla birlikte otoriter bir yönetim kurdu. Başbakanken öldü. Yunanistan’ın çeşitli “bölücü” sorunlanndan biri de “otokton” (Yunanistan top-raklannda doğmuş) veya “heterokton” (bunlann dışında doğmuş) olmaktır, ikinci gruptan olan Kolettis onlann haklannı korumak için Megali Idea ideolojisini “icat” etti; bu teoriye göre Elenlerin yaşadığı her yer Ellas’tır:

Yunan Krallığı Yunanistan’ın bütünü değil, yalnızca onun en küçük ve en eksik parçasıdır. Doğma büyüme Yunan olan kimse yalnızca bu Krallık içerisinde yaşayan değil, aynı zamanda lyonya’da, Teselya’da, Serez’de, Adrianopolis’de (Edime), Konstantinopolis’de (İstanbul), Trabzon’da, Girit’te, Samos’ta (Sisam) ve Yunan tarihi ya da Yunan ırkıyla ilişkili herhangi bir toprakta yaşayandır (1844’te toplanan bir Anayasa Kongresindeki konuşmasında söylemişti bunu. Clogg, 1997: 66).

Bu tezini zamanla genişletti ve tamamladı. En ateşli taraftarlarından biri bizzat Kral Otto’ydu. Otto, onun ölümünden sonra da İdea’sım gerçekleştirmek üzere elinden geleni yaptı, ama pek başarılı olamadı. 1864’te, o zamana kadar Britanya'nın elinde tuttuğu lyonya Adalan Yunanistan’a geçti: Zante, Korfu, Kefalonya vb. (asıl lyonya, Batı Anadolu kıyılarıdır, ama bu adalara da “İyon” denir).

Kendisi coşkulu bir “filhelen” olmasına rağmen Yunan halkının pek ısmamadığı Otto zaman zaman ulusal savaş kahramanlarını (Mavromihalis benzeri kişiler) başbakan yaparak tahtım korumaya çalıştı, epey süre korudu da. Ama 1862’de tahtı ve ülkeyi terk etmek zorunda kaldı; Megali İdea’nın ilk zaferi “yeni kral” bulma göreviyle karşı karşıya gelince bu sefer bir Danimarka prensi üzerinde anlaşmaya vardılar: George ya da Yorgo adım alarak gelen Wilhelm (kral olabilecek hanedan torunu Yunan yoktu). I. Geor-gios 1913 yılına kadar kral olarak yaşadı ve Megali İdea’mn asıl gelişmesini görmek ona nasip oldu (Otto 1867’de ölmüştü).

Yukanda özetlediğim Megali Idea ideolojisi baştan aşağı yayılmacı, dolayısıyla “saldırgan” bir öz üzerine kuruludur. Kurulu bunca ülke, “burada Helenler yaşıyor” diye bazı topraklanm Yunanistan’a armağan etmeye pek hazır veya niyetli olmayacaklarına göre, ancak silâh gücüyle oralan elden çıkarmaya ikna edilebilirler. “Savaşarak büyümek” anlamına gelen bu ideoloji bir “devlet ideolojisi” haline gelecekse (ki geldi) bunu, militarist bir yapının kurulması izlemeliydi. Mantık böyle gerektirirdi. Üstelik ideoloji hayale dayalı bir ideoloji olarak kalmadı da. Hiç küçümsenmeyecek ölçülerde gerçekleşti. Yani, “savaşarak büyüme” fikri semere verdi.

Önce, çok kısaca, bu sürecin üzerinden geçelim.

1866’da Girit’te isyan başlamıştı. Osmanlı yönetimi bu durumlarda genellikle yaptığı gibi gene aşın şiddet uyguluyordu. Yunan Bağımsızlık Savaşı’nda Mehmed Ali Paşa’nm olaya karışmasından sonra ada Mısır’ın yönetimine bırakılmış, ama 1840’ta Osmanlı devletine geri verilmişti. O tarihte bu durum da adada kısa süreli bir ayaklanmaya yol açmıştı. 1866’da isyan tekrarlanınca OsmanlIlar şiddetin yanı sıra bazı reformlara da girişmek zorunda kaldılar ve yerli halka bazı meclislerde temsil hakkı verdiler. Bu rejim kısmî bir iyileşme sağladı. “Enosis” talepleri yatıştı. 93 Harbi yenilgisi ile Kıbrıs toptan Britanya’ya bırakılırken Girit için de kurallar değişti: Meclis’te Rumlar çoğunluk oldu; valinin Rum, yardımcısının Türk olması ilkesi kabul edildi. Bir süre de böyle gitti. 1897’de Yunanistan adaya asker çıkardı, hem de bir tümen. Statükoyu altüst eden bu girişime karşı Yunanistan’ın kaderini çizen üçlü, Britanya, Fransa ve Rusya, bu sefer İtalya’yı da yanlarına alarak adayı abluka ettiler. Osmanlı devleti de Yunanistan’a savaş ilan etti ve kısa sürede savaşı kazandı (“Etniki Eterya” bu yılların örgütüdür).

Ne var ki, 1908’de İstanbul’da İkinci Meşrutiyet ilan edilirken Girit Meclisi de Yunanistan’a katılma kararını verdi. 1913’te Bükreş Antlaşması ile bu durum uluslararası geçerlilik kazandı.

Bundan epey önce, 1881’de, yani Osmanlı’mn 93 yenilgisinden birkaç yıl sonra, bu bozgunun sersemliği devam ederken, Rusya’nın şampiyonluğunu yaptığı “Büyük Bulgaristan”.projesi iptal edilmiş, ilk ağızda Bulgarlara bırakılması tasarlanan Tesalya Yunanistan’a verilmiş; bu, Yunanistan’ın ikinci genişlemesi olmuştu. O tarihlerde Osmanlılar’ın bu kararla mücadele edecek mecali yoktu.

lon Adaları olsun, Tesalya olsun, Megali İdea’mn gerçekleştirilmesine yönelik önemli adımlardı, ama Megali îdea’nm mantıken içerdiği “savaşarak büyüme” ilkesinin sonucunda kazanılmamışlardı. Girit’te dökülen kan olmuş, savaş çıkmıştı ama Yunanistan savaşta yenilmiş, adayı savaşla kazanmamıştı; Giridilerin bir türlü tam olarak bastınlamayan ayaklanmaları sonunda olay diplomatik düzeye sıçramış ve Girit Yunanistan’la birleşmişti. Yani, bu durumlarda, militarizmi coşturacak bir şey olmamışa.

Ama Balkan Harbi böyle değildir. Bu savaşta Yunan ordusu da, Yunan donanması da, çoğu başarılı çarpışmalara girmiş, Osmanlı ordularını bozarak 1897’nin öcünü almış, Yanya, Selanik gibi önemli kentleri kendi savaş gücüyle ele geçirmişti.

1911’de İtalyanların Trablus çıkarması küçük Balkan ülkelerini uyarmıştı. Görece yakın zamanda bağımsızlıklarını sökerek aldıkları yaşlı imparatorluk gene zor durumdaydı, iktidarı bir darbeyle “Jön” Türklerin ele geçirmesi, devleti gençleştirmeye yetmemişti. Bu arada, 1912 seçiminde, Giritli Venizelos büyük bir zafer kazanıp Parlamento’nun neredeyse bütününü kazanmıştı. Osmanlı’ya karşı kurulan kumpasta, tereddütleri olsa da, yer aldı Venizelos ve Yunanistan, çünkü bu şekilde kazanılacaklardan yoksun kalmak istemedi. Tereddüt ise, Anadolu’da yaşamaya devam edecek Rum nüfusun başına gelebilecekler korkusuydu.

Balkan Harbi Osmanlılar için yeni bir hezimet oldu. Başka herkes, değişen derecelerde kazançlı çıktı. Yunanistan batıda Yanya’yı alırken doğuda sınırım Kavala’nın ilerisine taşıdı. Midilli, Sakız gibi adaları da topraklarına kattı. Bu arada nüfusunu da aşağı yukarı ikiye katlamış, ama bunu yaparken bu yeni topraklarında Yunan olmayan topluluklar da edinmişti: Yahudi, Türk, Slav ve Ulahlar, bir miktar da Arnavut. Amavutlar başından beri vardı, ulusal savaş kahramanlarından bazıları da tam ya da yarım (Hydra’lı Kun-duriotis’ler gibi) Amavut’tu.

Böylece Birinci Dünya Savaşı’na geliyoruz. Yunanistan bu savaşa uzun süre uzaktan baktı. Venizelos Batıcı Yunan politikacılar arasında sayılması gereken biridir. Bu koşullarda hemen Britanya’nın yanında savaşa girmeye istekliydi. Ama bir delinin suikastıyla ölen Georgios’u izleyen kralıyla anlaşamıyordu (I. Konstan-tin). Çünkü Kral Kayser Wilhelm’in kız kardeşiyle ilgiliydi ve Almanya taraftarıydı. Tamamen ayrı görüşteydiler. Nitekim Venizelos 1915’te başbakanlığı bıraktı. Seçime gidildi. Venizelos yeniden kazandıysa da birkaç ay sonra gene istifa etmek zorunda kaldı). Epey kargaşalıktan sonra Yunanistan 1917’de savaşa girmiş oldu; girmesinin kimseye bir faydası dokunmadı; ama bunun karşılığında, Küçük Asya’dan toprak taleplerini itilâf devletlerine kabul ettirmeyi başardı; bilindiği gibi 1919’un Mayıs ayında İzmir’e asker çıkararak bunu gerçekleştirmeye girişti ve böylece Türk Kurtuluş Savaşı’m (“Milli Mücadele”) başlatmış oldu.

Uzatmaya gerek yok. Bu çıkarmanın sonucunda Yunanlar umdukları Büyük Ideal’den buldukları Büyük “Katastrof’a ulaşmış oldular. Bu yenilgiyi büyük bir “nüfus mübadelesi” izledi. Gene de, olayı büsbütün kayıpla kapatmamayı başardılar, çünkü Iskeçe,

Dedeağaç’a (Aleksandropolis) uzanan araziyi savaşın öteki mağluplarından olan Bulgaristan’dan almayı başardılar. Yani Yunanistan büyümeye, topraklarına toprak katmaya devam etmişti.

ikinci Dünya Savaşinda ise İtalya yenilmiş, onları daha ilk saldırıda püskürten Yunanistan bu badirelerin (yani Alman işgali) ardından On iki Ada’yı (Dodeka Nisi) kazanmıştı. Bu da, savaş sonucu bir fütuhat değildi, ama bir büyümeydi.

Atina ve Sparta

Yunanistan’ı heyecanlandıran son yayılma ihtimali, başından beri Megali Idea çerçevesi içinde yeri olan Kıbrıs’tı ve bu da Türkiye’nin bir müdahalesi ile son buldu — en azından şimdilik son bulmuş gibi görünüyor.

Dolayısıyla Kolettis’in “Megali Idea’sı olabilirlik sınırlan içinde ne kadar gerçekleşebilirse gerçekleşti, ama bunlar, Balkan Savaşı dışında, bir Yunan zaferi sonucunda böyle olmadı. Yunanistan’da, örneğin Türkiye ile kıyaslayarak baktığınızda, kendine özgü bir milliyetçiliğin bayağı yüksek dozda bulunmasına karşılık, buna eşlik eden bir militarizm bulunmaması, buna bağlanabilir mi? Bunun da payı olabilir, ama bence bundan çok daha ağır basan başka etkenler de var.

Ashnda buna çok yakm bir konudan söze başlayayım: Megali Idea yayılmacı bir ideolojidir, demiştim. Peki, Yunanistan bu yayılmayı gerçekleştirecek fiziksel güce sahip bir ülke mi?

Bu ideolojinin hedeflediği “Helen” halkının yaşadığı yerlerin hemen hemen hepsi doğuda (Yunanistan’a göre) ve Batum ya da Odesa ya da İskenderiye gibi zaten fazla vurgulanmayan birkaç yer dışında hepsi Türkiye’de. Türkiye’de nüfus bugün yetmiş milyon sulannda. Yunanistan’da on milyon kadar. En azından 1920’ler-den bu yana Yunanistan’ın komşusuna aldığı tavır savunma ağırlıklı olmuştur. Yunanistan dünyada en fazla askerî harcama yapan ülkelerden biridir ve bunun da başlıca nedeni Türkiye’dir; ama Yunanistan’ın Türkiye’den toprak “fethetme” gibi bir planı, projesi yoktur. Megali Idea da erişebileceği mantıkî sonuçlara erişmiştir.

Bunlar “militarizm”in geçerli olamamasında payı olabilecek etkenlerdir. Ancak, bundan önemlisi, Yunanistan devlet geleneği, devlet politikası kültürüdür. Yukanda, antik Yunan medeniyetinin “kent devleti” örgüdenmesinin değişen dünyada ciddi bir kesintiye uğradığını söylemiştim. Venedik ya da Dubrovnik gibi birkaç istisnai durumda devam edebilen bu siyasî birimin sonunu geçici olarak İskender, kesin olarak ise Roma imparatorlukları getirmişti. Yunan siyasî hayatı bundan sonra Bizans İmparatorluğu’nda devam etti. Ama o da uzun bir dağılma sürecinden sonra, İstanbul’un fethiyle yerini Osmanlı Împaratorluğu’na bırakarak yeryüzünden silindi. Yunan devleti geleneğini Osmanlılar tevarüs etmiş oldu.

1828’de bağımsız bir devlet olarak kurulan Yunanistan topraklarında hiçbir zaman bir devlet geleneği oluşmamıştı, çünkü öyle bir devlet olmamıştı. Devlet olmayınca, bir “devledû”lar tabakası da meydana gelmemişti. Ancak yerel nüfuzlu kişiler olabilmişti. Kilise dahi önemli bir birlik, ortaklık duygusu yaratmaya yetmemişti. Onun için de, ilk Cumhurbaşkanı (Kapodistrias) Rus İmparatorlüğu’nda devlet görevine ilişkin işlevleri yerine getirirken orayı bırakıp gelmişti. Onun öldürülmesinden sonra da devletin başına geçecek kişi Yunanistan’ın içinden bulunamadı ve bilindiği gibi Bavyera’dan Otto çağrıldı. Bir Yunan aristokrasisinden söz etmek ne kadar mümkündür? Pek mümkün değildir. Buna en fazla yaklaşanlar İstanbul’daki Fenerlilerdir. “Devlet geleneği” konusunda en fazla görgü ve deneyim sahibi olanlar da onlardır. Bağımsızlıktan sonra da, uzun süre, Yunanistan’da bunlann benzerleri oluşmadı.

Böyle bir merkezî devlet geleneği yokluğunda “militarist” bir ideolojinin biçimlenmesi beklenemez. Böyle bir toplumsal ortamda bir tür “kahramanlık” kültürünün yeşermesi normaldir ve Yunanistan’da bu vardır. Ama bu aşın derecede “bireyci” bir kültürdür; bireysel bir “eşkiya-haydut-kahraman” yüceltmesi yapar. Militarizm gibi modemizmin ürünü bir ideoloji değil, modem öncesi bir külttür. Batida bilinen erken örneklerinden biri Robin Ho-od’dur. Osmanh geleneğinde ve Yakındoğu kültüründe de, başta Köroğlu, pek çok örneği görülmüştür. Belki son örneği de ellilerde Sicüya’da ün kazanan Giuliano’dur. Amerika’da çok örneği olması (Jesse James’ten Billy the Kidd’e ve Bonnie ile CIyde’a) da doğaldır.

Militarizm her zaman bir “kolektivite” ile birlikte varolur. Merkezî disiplin, anonim kurumlar ve kurallar gerektirir. Başkaldır-maz, daha çok kalkacak başlan ezer. Kendisi de anonim ve mekaniktir.

Bağımsızlık Savaşinın gidişatına bakarken, kleft’leri görmüştük. Robin Hood’la Giuliano arasmda tipler olan felejit’lerin “militarist” olması düşünülmezdi.

Onlann benzerlerini kendi örneklerimiz arasında arayacak olursak, bizim de, Celâlilerden başlayarak, eşkiyalık tarihini taramamız gerekir. Celâl’den, Kara Haydaröğlu gibi üplerden, Kö-roğlu’ndan belki Dadaloğlu’na gelinebilir; daha yakın zamanlarda Çakırcalı Mehmed Efe sayılabilir; Kurtuluş Savaşı dönemindeyse “gayrinizamî” olarak bilinen Demirci Efe ile Yörük Ali’yi, tabii Çerkeş Ethem ile kardeşlerini ele almak gerekir. Bunlardan bazıla-n zaten doğrudan tasfiye edildi. Öbürlerinin de önemli bir iş yapmasına imkân tanınmadı. İpsiz Recep, Topal Osman gibi, kirli işlerde kullanılmak üzere varlığı hoşgörülmüş olanlan vardır.

Yunanistan fele/t’leri de bunlara benzer. Onlann arasında da, örneğin lakabı “Türkyiyen” olanlan vardır.

Yani burada ne merkezî devletin ne de onun disiplinli ordusunun geleneği vardı. Kîe/f’lerden kurulma ordunun da “militarizm”i olamazdı.

Gene yukanda biraz daha aynntılı anlattığım gibi, Yunanistan’da ulusal mücadele ortamı hazırlanırken “Eski Yunan medeniyeti”ni vurgulayanlar daha çok “Filhelen” Avrupalılar olmuştu: Delacro-ix, Byron, Puşkin gibi sanat ve kültür adamlannın yanı sıra Wil-liam Stevenson ya da Leicester Stanhope gibi daha teknik insanlar da, başkaldıran Yunanlar’a bu şanlı geçmişi hatırlatmışlardı. Almanya’dan ithal edilen ilk kral da böyle düşünenlerdendir.

Kralı olacağı ülkenin başkenti, Korintos Kanalı’ndan Pelepo-nez’e geçtikten az sonra vanlan, Egeli kıyı kenti Nauplion idi. Küçük bir kent burası, bugün. Otto başkenti Atina’ya taşımak istedi, çevreyi de buna ikna etti, istemesinin nedeni antik Atina’nın temsil ettiği medeni değerlerdi. Burada yasa koyucu Solon’un kurallan geçerli olmuş, Perikles gibi devlet adamlan yetişmişi, Sokra-tes ile Platon Protagoras ve Gorgias’la tartışmış, Sophokles ile Eu-ripides tragedya, Aristophanes ise komedya yazmış, Myron, Phi-dias, Praksiteles heykel yapmışlardı. Epey yıkık olsa da, Parthe-non hâlâ ayaktaydı. Yeni Yunanistan bu parlak medeniyet merkezinden doğmalıydı. Yunan tarihçileri Osmanh “zulmünden” ve “zulmet”inden (Turkokratya) kurtuluş için “Anastasis” derler. Bu kavram, İsa’nın dirilişi olarak Hıristiyanlık’ta bulunduğu gibi, başta Adonis, Yunan mitolojisinin birçok kahramanında da karşımıza çıkar; ulusun da dirilişi olmuştur. Otto’ya göre bu, aynı zamanda antik Yunan entelektüel zenginliğinin de “anastasis”i olmalıydı.

Oysa o sıradaki haliyle Atina’nın böyle şeyler düşündürecek bir azameti yoktu. Üzerinde Parthenon yıkıntıları bulunan, Akropo-lis tepesinin eteklerinde, bugün Plaka denilen ve Atina’nın turistik lokanta ve tavernalarının bulunduğu, dükkânlarının olduğu semt vardı. Orada burada, tepelerde birkaç manastır. Hepsi bu. Nüfus beş bine, belki daha da aşağıya inmişti. Bunlann epey bir kısmı da savaş sırasında Yunan öldürsünler diye Osmanlılann getirdiği Ar-navutlardı. Atina’nın bu dört beş bin nüfusla Yunanistan’ın başkenti olduğu yıllarda İzmir’de yüz binin üstünde, İstanbul’da iki yüz bine yakın Rum yaşıyordu.

Helen halkı dönüp antikçağma baktığında orada Atina’yı görüyor, ama aynı zamanda Sparta’yı da görüyordu. Bunlar birlikte varolmuş, bazen ittifak kurmuş, bazen da birbirleriyle savaşmışlardı. Bu çarpışmalarda genellikle kazanan taraf savaşçılığıyla tanınan Sparta olmuştu. Sanata, mimariye pek de meraklı olmayan Sparta bağımsızlığın kazanıldığı yıllarda pek görülür halde de değildi. Ancak 20. yüzyılın başlanndaki kazılarla eski kentten kalıntılar ortaya çıkanlmıştır.    •

Modem Yunanistan, geleneğinin bu Sparta koluyla fazla ilgilenmeyip Atina kolunu seçmekle, geçmişine değil, geleceğine dönük bİT değerlendirme yapmış oldu.

Daha önce Almanya/İtalya kontrastında bu medeniyet tercihinin bir başka örneğini görmüştük. Elias’m dikkat çektiği bu aynın şimdi Türkiye/Yunanistan karşıdığı bağlamında bir kere daha karşımıza çıkıyor. Böyle tekrarlanınca, aradan geçmiş bunca yıllara rağmen bu tercihin ciddi bir anlam kazanabildiğini biraz daha inandıncı buluyoruz.

Türkiye’nin antik Yunan tarzı bir geçmişi olmadığı için (Alman-ya’nınkine yakm bir geçmiş), Atina’sı yoktu, ama aslında Sparta’sı da yoktu. Dolayısıyla fiziksel gerçeklik düzeyinde Ankara’da karar kılarken ulusal mitoloji yaratma düzeyinde de Ötüken’e gittik. Ankara’nın seçiminde, Ankara’nın kendisinden çok, başkenti “kozmopolit” İstanbul’dan başka bir yere taşıma isteğinin etkisi vardır. “Anadolu’nun kalbi” Ankara, “Türk’ün kanşmamış ve bozulmamış benliği”ni temsil edecekti. Kurtuluş Savaşinm buradan yönetilmiş olması önemli etkendi. Ülkenin ortasında olmasının verdiği askerî avantaj da önemliydi.

Yunanistan'da askerlik

Yunanistan toprak bakımından çok büyük olmayan, nüfus bakımından da ortanın altında kalan bir toplumdur. Ama sorun ve tartışma sahibi olmakta epey ileri sayılır.

Daha Bağımsızlık Savaşı devam ederken Britanya, Fransa ve Rusya bu toplumun üç koruyucusu olarak konumlarım almışlardı. Krallık kurulunca Almanya da Yunanistan’ın iç politikasının bir parçası haline geldi. Bağımsız Yunanistan’ın siyasî partileri bu ülkelerin etki alanına girmekle kendilerini ayrıştırdılar.

Ama bu, zamanla, bizim “alaturka/alafranga” ayrımına çok benzeyen bir “yerli/Batılı (ya da “yabana”) kaidesine oturdu. Bunu da, Savaş’m başındaki seküler/dinî çekişmesine ya da onu tetik-leyen Aydınlanmacı/Ortodoks gerilimine götürmek mümkündür. Yani, modernleşme, bizde olduğu gibi orada da bir “yerli/yabana” sorunsalı yaratmıştır.

Yunanistan hakkında yazdığı küçük kitapla son derece aydınlatıcı bilgiler veren Richard Clogg (1997) bunu bir posterle açıklıyor: Atina’da bir kafe, Oraia Elias (Güzel Yunanistan). Suluboya resmin sağ tarafında, arkada bar, ön planda bir masa ve “oryantal” Yunanlar. Fustanella giymiş, cepken giymiş, fesli sarıklı adamlar. Uzo içiyor, nargile (çibuki) çekiyorlar. Kapının solunda ve dibindeyse Otto’nun Bavyera üniformalı askerleri oturuyor ya da duruyor. Onlardan bize doğru silindir şapkalı, ceketli alafranga Yunanlar. Onlar bira içiyor. Almanya ve kralla hayatlarına karışan Batılı içki (bizde de böyle olmuştur). Ortada büyük bir masa, muhtemelen bilardo masası. Onun önünde, sanki bir antlaşma yapmaya gelmiş gibi, iki kesimden birer temsilci durmuş, konuşuyorlar. Bilardo masasında beyazlığıyla uzo olduğunu belli eden bir içki bardağı. Kapının üstündeki resim ise herhalde Alman kralm fotoğrafıdır. Yukanda, Ortodoks Kilisesi içinde ta-pmakvari ikonostasion’dan söz etmiştim; burada da, bu heterojen öğeler, sonunda kanşmasa da kavga etmeden yan yana duruyor (Clogg, 1997: 72). Bunun gibi bir de Pire’de bir bar fotoğrafı koymuş. Burada da uzun beyaz önlüklü, pala bıyıklı garsonlar ve daha Batılı görünen bir müşteri (muhtemelen) görünüyor. Bu yerlerde kadın hiç olmuyor (Clogg, 1997: 99). Döner piştiğini de görüyoruz.

Eski Kral Sarayı, şimdi Parlamento olan binada, binanın önünde, çeşidi Avrupa ülkelerinin bir “turistik show”a dönüştürdükleri “nöbet değiştirme” töreni yapılır. “Evzones” denilen, geleneksel kılıklı askerler yapar bu töreni, her saat başı, Parlamento’nun önündeki “Meçhul Asker” anıtında. Başlarında püsküllü kırmızı başlıklar, “fustanella” denilen şalvar, bacakları sımsıkı saran beyaz yün çorap ve püsküllü dizlikler. Çok büyük kırmızı ayakkabılar ve yukarı kıvrık burunda kocaman siyah ponponlar. Boyu 1.86’nm altında olanlar bu tören kıtasına alınmıyor. Çok ağır ve çok abartılı harekederle, bacaklarını açarak, havaya kaldırarak yürüyor ve sağ adımı iyice sert vuruyorlar. Sahici askerden çok folklorik bir gösteriye çıkmış bililerini andırıyorlar. Osmanlı’ya başkaldıran feleklerin kılığından stilize edilmiş bir şey ama bundan önce Arna-vudardan (Şkiptar) alınma olduğu da söyleniyor.

Yunan tarihinde bu geleneksellik merakının aldığı biçimler hep bir hayli ilginç (ve çok “kendine özgü”) olmuştur.

Örneğin her şeyin başlangıcında Bağımsız Yunanistan oldukça liberal, yani Batı Avrupa değerlerine dayanan bir anayasa ile yola çıktı (Troezene Anayasası); ama Cumhurbaşkanı Kapodistrias ona hiç uymadan gayet despotik bir tutumla yönetti (Mavromihalis’in oğlu ve kardeşi tarafından öldürülünceye kadar -I831’de). Buna herhalde bir “sentez” denemez, çünkü kolokotronis onu “Batıcı” olmakla suçlamaktan geri durmaz:

Yunanistan’ı yıkıma uğratmıştır, çünkü ülkeyi zaman geçirmeksizin frenkleştirmiştir, oysa yapması gereken ülkeyi önce üç Frenk ve yedi Türk bölüme ayırmak, sonra bu oranı yarı yarıya getirmek ve en sonunda bütünüyle Frenk yapmak olmalıydı (Clogg, 1997, 62)

Kolokotronis bunları 1836’da söylemişti. 1843’te Kolettis gene despotik bir yönetim kurdu. Bu sırada ordu gene hareketlenip Kral Otto’dan yeni bir anayasa yapılmasını istemişti. 1844’te anayasa yürürlüğe girdi ama ülke demokratik olmadı. 1862’de silâhlı bir ayaklanma, ordu desteğinde, Otto’yu ülkeden kovaladı.

Gördüğümüz ve göreceğimiz gibi Yunanistan’ın “militarist” olmaması, ordusunun siyasete müdahale etmediği anlamına gelmiyor. Tersine, sık sık müdahale eden bir ordu bu. Ama böyle yapmasının birinci nedeni, yukanda anlatmaya çalıştığım, geleneksel bir “yönetici sınıf’ (bir aristokrasi ya da burjuvazi) olmaması. Bu yokluktan gelen siyasî boşluğu silâhı elinde tutan gücün doldurması mantığa uygundur ve hep böyle olur. Bu bakımdan Yunan ordusu, militarist bir geleneğin kurulabildiği Türkiye’den çok, kurulamadığı Latin Amerika ülkelerini andırmıştır - albaylar cuntasının sonuna kadar.

1909’da Atina yakınlarında, Gudi denilen yerde bir darbe yaşandı ve hükümet düştü. Bir yıl sonra Venizelos ilk kez başbakan oldu. Balkan ve Dünya Savaşlan’nı, bu sıra gerçekleşen darbeleri görmüştük. Bu sıralarda ordu Venizelos’a daha yakındı. Ama Anadolu harekâtı büyük bir bozgunla son bulunca Albay Plastiras darbe girişiminde bulundu. Kral gene sürgün edildi ve oğlu II. Geor-gios tahta çıktı. Bu da çok sürmedi ve kral ülkeyi terk etti, Cumhuriyet kuruldu. 1926’da General Pangalos’un darbesiyle yeni bir diktatörlük başladı. Ertesi yıl yeni bir anayasa yürürlüğe girdi. Çünkü Pangalos’u bir başka general, Kandilis, devirmişti. 1933’te Plastiras’ın darbesi başanh olamadı. 1935’te bir girişim daha görüldü. Venizelos’un suyu ısınıyordu. O ülkeyi terk edince Kral Ge-örgios geri döndü. Ertesi yıl (1936) ünlü general Metaksas’ın diktatörlüğü başladı, ikinci Dünya Savaşı’na böyle gelindi.

Savaşı ve Nazi işgalinden kurtuluşu uzun süren Iç Savaş izledi. Bu, aralıklarla, 1950’ye kadar devam etti.

1949’da İç Savaş’m resmen durmasından sonra, son askerî darbe 1967’de yapıldı ve 1974’e kadar da sürdü. Bu tarihte Kıbns’ta Sampson’un darbesi ve Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalesiyle cunta rejimi yıkıldı. Yeniden sivil rejime geçilirken cuntadan sorumlu subaylar da mahkemede mahkûm oldular ve hapse girdiler. Daha sonra Papandreu zamanında ordu içinde yapılan geniş tasfiyelerle ülke asker bakımından rahatladı. Yeni bir darbe düşünülemez, ta-sarlanamaz hale geldi. Bu hedefte, yani orduyu hizaya getirmekte, sağ da, sol da birleşebildi.

Türkiye yenilgisinden sonra da Hacıanestis ve başka generaller “vatana ihanet” suçundan bir askerî mahkemede yargılanmış, altısı idam edilmişti. Haksız, saçma sapan bir davaydı ve doğal olarak Venizelistlerle Kralcılar arasındaki ilişkileri iyice kötületmiş-ti. Ama bu olsun, 1974 sonrası cuntanın yargılanması olsun, Yunanistan’ın bir yüzyıllık süre içinde sık sık darbe görmekle birlikte, generallerine, subaylarına “kutsal inek” muamelesi yapan, bir tür “dokunulmazlık” veren bir toplum olmadığını da gösteriyordu.

Bir yandan da, bir hayli “sıfırdan başlayan” bu toplumda, demokrasi yerleşmeye ve “yerlileşme”ye başlıyordu. İlk yıllarda “bira” veya melon şapka” gibi “ecnebi” bir şeyken, yavaş yavaş, Yunanistan’a iyi yakışacak bir nesne gibi görülür olmuştu. Ne olsa, dünyada ilk demokrasi, antik Yunan’da, en çok da, başkent seçilen Atina’da görülmüştü. Bu süreç kolay olmadı tabii. Darbeler birbirini izlerken bir yabancı işgali ve bir İç Savaş da yaşandı. Ama 1974’te darbeciler kovulur ve bir süre sonra da yargılanırken, Yunanistan’da demokrasinin kurumlan oldukça sağlam bir biçimde yerleşmişti. Mutlaka bugün dahi önemli sorunlar var. Şu sıralar girilen ekonomik kriz de genel sorumsuz davranma alışkanlığının nelere yol açabileceğini gösteriyor. Ama darbeler döneminin artık bir daha geri dönülmeyecek bir şekilde aşıldığını söylemek herhalde yanlış olmaz.

Militarizmin yokluğuna işaret eden bir başka nokta da, Yunanistan ordusunda, Türkiye’de olduğu gibi, herkesi standardize eden (entelektüel bakımdan) kabul edilmiş bir ideoloji olmamasıdır. Türkiye’de bir askerî müdahale olduğunda her yerde Atatürk edebiyatı ve retoriğinin artacağını, ortalığı kaplayacağını bilirsiniz. Pratikte, yapılanlar arasında bayağı önemli sayılacak farklılıklar olabilir -12 Eylül Atatürkçülüğünün Batı düşmanı bir ideolojiye dönüşmesi gibi. Ama biliriz ki ne yapılacaksa Atatürk adına yapılacaktır. Yunanistan’da bu yoktur, çeşitli zamanlarda müdahalede bulunan subaylar, generaller de farklı görüşlerle davranmışlardır. Aralannda daha faşizan veya daha liberal eğilimli olanlar, daha Batıcı veya daha gelenekçi olanlar çıkmıştır. Örneğin Metaksas biraz Kemalist düşünceli sayılırdı. Doğu’dan gelen her şeyin (Türk ve Müslüman) kötü olduğuna inanmış, Rebetika musikiyi bile yasaklamıştı. Ama darbeciler arasmda gelenekçiler safında yer alanlar da vardır, olabilir. Komünist Parti’nin kurduğu “Banş Deme-ği’nde bazı emekli generallere rastlayabilirsiniz.

Helenistik ikilemler

Bağımsızlıktan sonra Batıcı/Aydınlanmacı Yunan aydınlarının önemli başarılarından biri dil alanında görüldü. Burada kendilerini antik Yunan medeniyetine bağlamanın gerekli olduğunu kide-lere de kabul ettirebildiler. 19. yüzyıl başında konuşulan Yunanca Homeros’un kullandığı Yunanca değildi. Çok değişmişti. Yaygın konuşulan dile “demotikos” deniyordu. Bu, “demos”un, yani halkın konuştuğu dil demekti zaten. Yunan aydınları bunun yerine klasik dili canlandırmaya giriştiler. Bu dilin adı da “Katharevousa” idi. “Katharsis”, yani “arınma” kökünden geliyordu.

Dil konusu pek çok yeni ulus-devletin en önemli sorunu olagelmiştir. Yunanların böyle “arılık” peşinde olması hemen Türkiye’nin kendi “an dil” arayışlara», “öz” Türkçe kampanyalanm vb. akla getirir. Burada da “ulusalcı” gerekçelerle konuşulan dile müdahale edilmiştir. Ama daha aynntı saydacak konulara girince benzerlikten fazla benzemezlik görmek de mümkündür. “Aşm-lık” iki örnekte de vardır, ama “derece” de önemlidir. Çünkü kat-harevoussa girişiminde, bir zamanlar varolmuş, kullanılmış, hem de çok zengin bir dilin eğitimle bir topluma öğretilmesi söz konusu. Türkiye’nin “Öztürkçe” girişimi ise önce bu dili üretecek, sonra öğretecek, sonra zenginleştirecek vb. Bu “amaç”tı; pratikteki sonuç ise varolan dili yoksullaştırmak oldu.

Gregory Jusdanis Gecikmiş Modernlik (1998) adlı kitabında Yunanistan’da bu karardan ötürü edebî kanonun oluşmasında hangi dilde yazıldığının belirleyici ölçüt haline gelmesini inceler. Bunu yaparken, kitabın altbaşlığmda olan “Milli Edebiyatın İcat Edilişi” sürecinin özelliklerini deşmiş ve dünyanın birçok yerinde olmuş, bitmiş veya bitmemiş bu olguya aklı başında bir perspektiften bakmamızı sağlayan bir pencere açmıştır. Benedict Anderson’m Ima-gined Commımities’ini (1983) izleyen birçok kitap yazıldığı gibi Jusdanis’in izinden bu “kanonik edebiyat” sorununu ele alan pek çok önemli çalışma yapılmıştır.

Yunanistan’da bu dil konusu hep sorunlu oldu. Katharevous-sa’mn arkasında bütün “müesses nizam”m destek vermesi demo-tikos'u ortadan kaldırmadı. Albaylar da katharevoussa’dan yana tavır aldılar. 1964’te ilkokullarda demotika öğretilmeye -nihayet-başlanmışken, saati yeniden geriye almaya çalıştılar. Ama 1976’da eğitimde yeniden demotika’ya geçildi; 1977’de demotika resmî oldu. Şimdilik, Yunan toplumu bu konuda da rahatlamış gibi görünüyor.

Doğu/Batı arasmda Yunanistan’ın yeri sorunu sanırım hâlâ devam ediyor. Yunan halkı, bir bakıma Türkler gibi, ama Türkler-den daha fazla, doğuya dönüp baktıklarında kendilerini Batılı, ama batıya baktıkları zaman da Doğulu gibi görmeye alışmışlardır. “Türklerden daha fazla” demem, Yunanların kendileri kadar onlann batısındaki Avrupalılarm da, bu iki halka baktığında, Yunan toplumunu ve kültürünü daha “Batılı” görmesinden ötürü. Buradaysa Batı’yı yadsımak isteyen veya Batı’dan pek fazla haberdar bile olmayan çok daha fazla insan yaşıyor. Onun için de “Ben hangi-sindenim?” sorusu daha az insanı zorluyor. Yunanistan’da bu gerilim daha fazla.

Oysa bunun bir “gerilim” olarak yaşanması da gerekmiyor. Bu dünyanın medeniyetler haritasında daha çok “ara yer” gibi tanımlanan alanlarda kalanlar bu gerilimi daha çok hissediyorlar, çünkü sözgelişi “Doğu” ve “Batı” ya da “İslâm” ve “Avrupa” sanki daha tanımlı, çizgileri belirgin kavramlar. Musikide tam nota, “do”, “re” gibi. Öncelikle coğrafi konumu nedeniyle melezleşmiş kültürlerse bu benzetmeyle devam edersek minör seslere tekabül ediyor; o zaman, ne diyeceğiz, “re bemol” mü, “do diez” mi? Türkiye belki Batılı bağlamında “bemol”, yani geride kalıyor, Yunanistan ise “diez”, önüne koyabiliyor. Oysa ikisi de aynı yerden çıkan sesler.

Yunanistan Avrupa Birliği’ne girince çok “Avrupalı” olmadığı belki daha iyi anlaşddı. Türkiye de böyle olacaktır ve şu anda epey kalabalık olan göçmen işçileriyle bunu zaten kanıdıyor.

Şu günlerde Yunanistan AB’de, ekonomik düzeyde, yapılmaması gereken işleri yapmış bir ülke konumunda. Ama kendisini ilgilendiren her siyasî konuda da tavn böyle oldu: Türkiye’yi, hele Kıbns’ı ilgilendiren her konuda, ama Makedonya söz konusu olduğunda da; Bosna’yı birbirine katan Sırbistan’a arka çıktığında da. Türkiye gibi Yunanistan’ın da Avrupa ölçülerinde “aşın” olarak algılanan bir milliyetçiliği vardır.

Ama bütün bu yaşanmış yakm tarihten sonra, Yunanistan Batılılığı Türkiye’den çok daha fazla sindirmiş, içselleştirmiştir. En önemlisi, çelişkilerle, uzlaşmazlıklarla, karşıtlıklarla yaşamayı ve bunlan zamanla çözmeyi daha iyi öğrenmiştir.

Bunun da, 1820’lerdeki medeniyet seçimiyle nedensel bir ilişkisi olduğunu düşünüyorum. Sparta’yı değil de Atina’yı seçmiş olmak, her şeyden önce, silâha karşı sözü seçmek oluyordu. Atina, hitabetin doğduğu yerdi. Örneğin Demosthenes buralıydı. Ama tabii Sokrates ve Platon buralıydı. Soran, mantık yürüten, sonuçlara konuşarak varan Sokrates. Aristoteles 17 yaşındayken Atina’ya gelmiş, Platon’un Akademia’sına yazılmıştı. Büyük mantık kitabını, Organoriu, Atina’da öğrendiği felsefeyle yazdı. Sokrates’in “demagog” bularak beğenmediği Sofistler de Atinalı’ydı -“Her şeyin ölçüsü insandır,” diyen Protagoras.

Bugün yaşamakta olan Yunan kültüründe bütün bunlar da yaşamaya devam ediyor. Yunanistan’da “tartışma” bir “zevk” olmuştur. Bir “argüman” geliştirmek, konuya çeşitli açılardan bakmak, kanıtlar getirmek, sonuca varmak, birçok Yunan yurttaşının zevkle ve başarıyla yaptığı bir iştir. Bu bölümde göstermeye çalıştığım gibi, yakın dönem Yunan tarihi de bu yöntemin etkili olduğunu gösteren örnekler içerir. Kesin sonucun yumrukla alınacağına inanan, bütün bu tartışma, mantık yürütme hünerim kendisine düşmanlık olarak algılayan “sıradan Türk”ün dünyasında yer vermekten hoşlanmadığı şeylerdir bunlar.

Tartışma kültürü her zaman “münazara” tekniklerine açıktır. Çok zaman “bir tartışmada üstün gelmek”, tartışılan konunun kendisinden daha önemli görülebilir. Böyle olunca, “demagoji” öne çıkabilir -üstelik “diplomasi” işin içine girdiğinde, tartıştığın muhatabı değil de, üçüncü kişiler olarak “seyircileri” -haklılığına- inandırmak öne geçer. Bütün bunlar da gerçeklikten uzaklaşıp “etkili konuşma” teknolojisinin inceliklerini öğrenme eğilimini teşvik eder.

Ama ne gibi araçlarla olursa olsun, tarüşmak, her zaman kaba kuvvete ve çatışmaya tercih edilecek bir şeydir. Diplomasiyi militarizmin “yaveri” olmaktan kurtarmak önemli bir iştir.

SONSÖZ

Birçok kitabın Ûnsöz’ünde söylenen sözler, sıra Sonsöz’e gelince bir daha tekrarlanır. Hele son zamanlarda okuduğum birçok tezde aradaki farkın neredeyse sadece bir “fiil zaman” a indirgendiğini görüyorum. Önsöz’de “Şunu şunu inceleyeceğim” deniyor; Son-söz’de “Şunu şunu inceledim”...

Bu kitaba, epeyce bir kısmını yazmayı tamamladıktan sonra yazdığım Önsöz’de “Acaba bu konuda bir kitap yazmakta çok geç kalmış olabilir miyim?” sorusunu sormuştum. Çünkü Türkiye, modernleşme tarihinin bütününü kapsayan militarizmden nihayet sıyrılır gibi görünüyordu. Önsöz’ü 2011’in başında yazmıştım, bunuysa sonunda yazıyorum. Aradaki süre öyle çok uzun değil, ama gene de bu bir yılı bulmayan zaman içinde bu konu açısından birçok önemli olay oldu.

Biraz geriye gidelim. Kitap bu ülkede militarizmin nasıl yerleştiğini açıklamayı amaçladığı için, konunun tarihi üstünde daha fazla durdum ve “yerleşmiş militarizm”in yaptıklarına ayrıntılı biçimde değinmedim. Bunlar zaten çok daha iyi, yakından tanıdığımız olaylar. Ama şimdi, bitirirken, 12 Eylül ve sonrası üstüne birkaç söz söylemenin gereği olduğunu düşünüyorum.

12 Eylül dünyanın gidişine de, Türkiye’nin gidişine de ters düşen, tarih ve toplum konusunda onulmaz bir körlük üzerine oturan bir hareketti. Komünizmle mücadele başlıca hedefiydi;

1989’da, o zamana kadar bilinen şekliyle komünizmin sonu geldi - Kenan Evren’in herhangi bir katkısı olmadan. Soğuk Savaş bitti; 12 Eylül Soğuk Savaş’m ebedi olduğu hesabı üstüne kurulmuştu. 12 Eylül Komünizm’e karşı İslâm’dan yararlanmak için birtakım tedbirler aldı. Bunlann hepsi ters tepti. Dünya globalizas-yon yoluyla da olsa federalizme, ulusaşırı örgütlenmelere giderken 12 Eylül ulusal izolasyonu pekiştirdi. Her alanda anakronik yapılar kurdu.

Bütün bunların amacı, bu ülkede askerin varlığım yasalarla tahkim edilmiş somut bir gerçeklik haline getirmek, her türlü siyasî ve ideolojik seçmeyi askerî bir onaya bağlamaktı. Gene, sivilleşen bir dünyada, bu toplumu askerîleştirmeyi hedefleyerek, tarihe ters düşüyordu.

Tarihe ters düşse de, bu toplumun ağır bir militarizm geçmişi olduğu, iktidarın yapılan da bu militarizm olgusuna göre biçimlendiği için, 12 Eylül’ün getirdiği kurumlar da, egemen kıldığı zihniyet de, uzun ömürlü oldu. Olaydan otuz yıl sonra, hâlâ onun uygun gördüğü prangalardan kendimizi kurtarabilmiş değiliz.

Gelgelelim, böyle baskıcı rejimler veya tedbirler ne kadar kalıcı temellere dayandmlmış olursa olsun, toplumlann gelişmesini, değişmesini büsbütün engellemek de mümkün değildir. O otuz yd içinde Türkiye gelişti; ortaya yeni sosyo-politik aktörler çıktı. Unutmamak gerek ki aynı yıllarda dünya da önemli bir değişim sürecine girmişti ve global “trendler her ülkede etkilerini hissettiriyordu. Onun için, yukanda saydığım etkenler burada da kendilerini gösterdi. Ancak, 12 Eylül Komünizm’e vurma cezbesiyle solu ve onunla birlikte aslında gerçek seküler düşünce temellerini tarumar ettiği için, onun kurduğu düzene karşı muhalefet, elverişli zemin olarak, dinî-mistik yapılan buldu, oralarda daha sağlam bir biçimde köklenebildi. Bu sürecin somut sonucu Adalet ve Kalkınma Partisi oldu.

Partinin İslamcı eğilimleri sır değil. Onun bu özelliği, 12 Eylülle kazanılmış ayncalıklan elden çıkarmaya hiç yanaşmayan bürokratik azınlığa, bürokratik iktidann her yana yayılmış destekçi ve ortaklanna, bir avantaj kazandırdı: dinci-gerici bir iktidara karşı son kertede demokratik bir muhalefet yapıyor gibi görünme imkânı. O zamandan bu zamana gördüğümüz gibi, Türkiye’nin tarihi büyük ölçüde bu laiklik-Müslümanlık ekseni üzerinde biçimlen-iniş, tarihin olaylarını en çok bu temelden anlamlandırmış, ayrıca bu ideolojik ayrım sınıfsal ayrımlarla da derinlemesine kaynaşmış, iç içe geçmiş. Sosyalizm veya liberalizm gibi evrensel düşünce okulları, bu toplumda, kendilerine hayat verdiğine içtenlikle inandıkları Batıcılık (Kemalizm) çizgisinin ondan bağımsızlaşamayan varyantları olmaktan kurtulamamışlar. Bu yapdanmanm bir sonucu olarak, 12 Eylül’le kurulan -ya da revizyondan geçen- rejimin en “yabancı” unsuru olarak siyasî İslâm kalmış, en etkili muhalefet de buradan gelmiştir.

Yukanda değindiğim gibi, AKP’nin “Islâmcı” olarak bilinmesi, Türkiye’de “Batılılaşmacı” akımdan yana bütün renkleri bir cephede toplamaya imkân vermiş ve böylece geleneksel “askerî vesayet” rejiminin asıl savunucusu, daha doğrusu “sahibi” olan küçük azınlığın işine gelmiştir. Ancak, bu vesayetin kuramlarına ilişme cesaretini ve kararlılığını gösteren başka görüşte bir parti ortaya çıkabilse (ve iktidara gelebilse) aynı hırçm muhalefet ona karşı da gösterilirdi. Çünkü sorun militarizmi kimin tehdit ettiğinden çok, tehdit edilenin militarizm olmasıydı.

1950 ile 1980 arasında Türkiye on yılda bir darbeyle noktalanan bir süreç yaşadı. Bu darbeler içeride herhangi bir ciddi muhalefetle karşılaşmadığı gibi dış destekten de yoksun kalmadı. 12 Mart ve 12 Eylül Avrupa’da kınansa da Amerika’nın etkili çevrelerinin teveccühünü kazandı.

1997, tarihimizin son “askerî müdahale”si sayılacak 28 Şubat’m yaşandığı yıldır. İlgili bölümde söylediğim gibi bu olay bir anlamda 12 Eylül’ün “sağlama”sı olarak değerlendirilebilir; nitekim öyle değerlendirilmiştir. Askeri bürokrasinin onaylamadığı bir siyasî çizgi bir kere daha halktan aldığı oylarla iktidara tırmanmış, ama bu sefer Ordu bilinen biçimde yeni bir müdahalede bulunmaksızın, “sivil Toplum”la (işçi ve işveren konfederasyonlan, medya vb.) yakm işbirliği içinde, bu can sıkıcı partiyi iktidardan uzaklaştırmayı başarmıştı. iki kere başbakanlık koltuğunu bırakmak zorunda kalan Süleyman Demirel de bu seferinde cumhurbaşkanı olarak “post-modem darbe”ye yardım etmişti. O günlerin atmosferinde, bu karmaşanın aktörlerinden hiçbiri, bu olayın bir “final” değil de bir “uvertür” olduğunu görecek ve anlayacak durumda değüdi.

Ama bu olaydan beş yıl sonra AKP o yıllarda hiçbir partiye nasip olmayan bir oy çokluğuyla iktidara gelmeyi başardı. İlk işleriri-den biri de, askerî vesayet ekibi için asıl uzun vadeli düşman olan Avrupa Birliği ile iyi ilişki kurmak oldu. Böyle yapmasının önemli gerekçelerinden birinin AB’nin anti-militarist desteği olduğu da belliydi.

Böylece, 2002’den beri devam edegelen mücadele baişlamış oldu. Bunun olaylarına, ayrıntılarına, bütün muhtıralara, mitinglere girmeyelim. Ama bir saptamada bulunmadan geçemeyiz: Yıllar yılı bir “darbe-öncesi” ortamında yaşayıp bunun bütün geriliminin ceremesini çektiğimiz halde o darbe niçin bir türlü gerçekleşemedi? Sanırım bu sorunun cevabı karmaşıktır, yani tek bir etkene indirgenemez. Ama, sanırım, gaspedilen iktidarda ne yapacağını şaşırma korkusu, yeterli popüler destek bulamama korkusu gibi etkenlerin yanında ve onlardan daha ağır basmak üzere, uluslararası konjonktürün böyle bir şeyi hoş karşılamayacağı bilinci etkili oldu. Kurusıkı demeçler ve muhtıraların asıl açıklaması buradaydı. Bu hükümet böyle blöflerle yerini terk etmeyince, askerin hareket alanı kapandı. Oradan alman destekle kabaran yapay “popüler muhalefet” de normal boyutlarına çekildi. Ocak 2011’de kitabıma önsöz yazarken “geç mi kaldım?” sorusu kafamı kurcalıyordu. Bununla, şimdi sonsöz yazdığım Ekim 2011 arasmda bir “Ağustos” ve bir “YAŞ” daha geçti. Şu anda çok sayıda general tutuklu vb. Süreç Sonuna gelmediyse de çok yaklaştı gibi görünüyor.

Gerçek tarihte hiçbir zaman aktörler “evlenip ebediyen mesut yaşa”mazlar, gökten üç elma düşmez ve kimse kerevete çıkıp oturmaz. “Sürecin sonu” ne demek?

Doksan yıllık bir “Cumhuriyet” deneyiminden sonra, bugün, gerçekten demokratik bir rejimin olmazsa olmaz yasal ve kurumsal yapısına kavuşmuş değiliz. Demokratik bir siyaset kültürü söz-konusu olduğunda, onun daha da uzağındayız. Hükümet askerî vesayet geleneğine karşı çok önemli siyasî zaferler kazanmasına rağmen bunları dahi yasal düzenlemelerle sonuca bağlamış değil: Muğlalı Kışlası da duruyor, Sayıştay’ın kısıtlılığı da, Savunma Ba-kanhğı’nın göstermelik bile olamayan konumu da.

Şimdiye kadar Kemalist milliyetçi ideolojinin elitizm ve pozitivizm yüklü militarizmiyle geldik. Bunun yerini daha “aşağıdan yukarıya” olduğunu söyleyebileceğimiz bir “İslâmî militarizm”in alması büsbütün imkânsız mı? Bence pekala mümkün.

Dolayısıyla “sürecin sonu” denebilecek bir şey aslında yok. Buna rağmen, çok önemli olaylarla dolu ve bir “dönüşüm” karakteri taşıdığından şüphe edilemeyecek bir süreçten geçtik, halen de geçmeye devam ediyoruz. Toplumun militarizmle hesaplaşması bu noktaya varırken onun arkasında duran ve kaynağı olan Kemalizm’le hesaplaşmanın rafa kaldırılması, ertelenmesi ya da unutulması düşünülemez. Ancak bütün bu işlerin, siyasî Islâm ile Kemalizm arasmda bir boks maçı atmosferinden çıkması, “seküler düşünce”nin bu tartışmada (kaçınılmaz olarak “geleceği kurma” perspektifinde oluşan bir tartışma) yerini alması gerekiyor.

Benim kişisel kanım, bunun ve ondan kaynaklanan (belki kaynaklanmayanları da bulunur) bütün sorunların böyle bir tartışma ortamında, gerçek bir “uzlaşma” ile çözülmesinin, en iyi çözüm olduğudur. Burada “gerçek” diye bir niteleme ekleme gereğini duymamın nedeni, geleneğimizde “uzlaşma” değil “dayatma” ve “dikte etme”nin bulunması. Şimdiye kadar koşullarımızı militarizm dikte etti. Ancak bu sevimsiz konumdan çıkmanın gerçek (gene “gerçek”) yöntemi, yeni bir “dikte etme” aktörü veya mercii bulmak, ihdas etmek değil, “dikte etme” yöntemini ortadan kaldırmaktır.

Vardığımız noktada bunlar hâlâ gerçekleşmesi güç hedefler olarak görünebilir, ama imkânsız değil.

Şimdi değilse, ne zaman?

EKİ Hohenzollern Hanedanı (Prusya Kralı ve Almanya Kayseri Olarak)

1640-1688 Friedrich-Wilhelm (Prusya ordusunun ilk kurucusu)

1688-1713 III. Friedrich (1701 'de "Prusya Kralı" olduğunu ilan etti ve o zaman I. Friedrich oldu.)

1713-1740 I. Friedrich-Wilhem (Orduyla çok ilgilendi.)

1740-1786 II. Friedrich (“Büyük” sıfatıyla anılır. Prusya’yı her bakımdan güçlendirdi.)

1786-1797 II. Friedrich-VVİlhelm

1797-1840 III. Friedrich-VVİlhelm

1840-1858 IV. Friedrich-VVİlhelm (Akli rahatsızlık nedeniyle tahtı kardeşine bıraktı. Kayser tacını reddetti.)

1861-1888 I. VVİlhelm (1858'de kardeşinin yerine naip oldu. 1861 'de o ölünce kral oldu. 1871 'de Almanya Kayseri.)

1888-1888 III. Friedrich (Kanserdi, birkaç ay içinde öldü.)

1888-1918 II. VVİlhelm (Tahta çıkan son Hohenzoltern oldu. Savaş kaybedilince Hollanda’ya iltica etti.)

EK 2 Alman Ordusunda Prusyalı Generaller

Burada yaptığım, Almanya'nın birleşmesinden İkinci Dünya Sava-şı’na kadar generalliğe yükselmiş Alman subaylarının tam bir dökümü elbette değildi. Böyle bir belgenin ardına düşmedim. Daha tanınmış, çeşitli savaş tarihlerinde adı geçen, bu şekilde toplayabildiğim adları toplayıp biyografilerine baktım. “Meritokrasi" sistemine en erken geçen ordulardan biri olmakla birlikte, “Prusya" kökeni Alman ordusunda belli ki uzun zaman önemli olmuş (şüphesiz bu doğrudan “liyakat"la ilişkili bir şey değil).

Almanya'nın Kuruluşundan İkinci Dünya Savaşı'na Kadar Alman Genelkurmay Başkanları:

Helmuth von Moltke (1800-91): Prusya'nın efsanevi kurmay baş-kanıydı. Almanya'nın birleşmesine giden yolda kazanılan askerîzaferlerde onun çok büyük payı vardır. 1883'te emekliye ayrıldı.

Alfred von VValdersee (1832-1904): Babası da Prusya ordusunda yükselmişti. 1891'e kadar burada kaldı.

Alfred von Schlieffen (1833-1913): Gene Prusyalı bir generalin oğluydu. O da konttu. 1905'te emekli oldu. Almanya'nın Birinci Dünya Savaşı'nda uyguladığı savaş planını o yapmıştı.

Helmuth Johannes Ludwig Moltke (1848-1916): Prusyalı ve büyük Moltke'nin yeğeniydi. Schlieffen'in planını gerektiği gibi uygulayamadı. Marne yenilgisinden sonra (1914) görevinden alındı.

Bundan kısa bir süre sonra, emekli olmuşken hizmete geri dönen Hindenburg ve kurmay başkanı Ludendorff başkomutanlığa birlikte tayin oldular, Almanya'yı birlikte yönettiler ve savaşı birlikte kaybettiler.

Hans von Seeckt (1866-1936): Prusyalı'ydı. Savaş sırasında OsmanlI ordusunda da çalıştı. Başkanlığı sırasında Almanya'nın Ver-sailles'ı çiğneyerek gizlice silâhlanmasını örgütledi.

Görüldüğü gibi bu süre içinde Prusyalı olmayan biri genelkurmay başkanı olmuyor.

Birinci Dünya Savaşı'nın Tanınmış Alman Generalleri:

Friedrich von Bernhardi (1849-1930): Prusyalı'dır. Zihnen en azgın militarist ve sosyal Darvinci sayılabilir. Savaşın kutsal olduğuna, barışın yozlaşma getirdiğine inanıyordu. Anlaşma, ahit türü her şeyin bozulabileceğini ve bozulması gerektiğini düşünüyordu.

VVİlhelm Colmar Goltz (1843-1916): Millet-i Müsellaha adlı kitabıyla bizde de iyi tanınan Osmanlı ordusunun modernizasyonunda ve militarizasyonunda çalışmış general. Prusyalı'dır.

Liman von Sanders (1855-1929): Prusyalı'dır.

Erich von Falkenhayn (1861-1922): Osmanlı ordusunda da çalışmış bir Prusyalı’dır. Moltke’den sonra kısa süre genelkurmay başkanlığı yaptı.

Amiral Tirpitz (1849-1930): Prusyalı'dır. Dünya Savaşı öncesinde Almanya’nın büyük Deniz Kuvveti kurması için kampanya yürütmüş, savaştan sonra da çeşitli milliyetçi eylemlerde bulunmuştur.

Leo Caprivi (1831-1899): Prusyalı’ydı: 1890-94 arasında şansölye de oldu.

August von Mackensen (1849-1945): Saksonyalı, 1933'te, emekliyken, Nazilere bir yardımı dolayısıyla "devlet danışmanlığı” görevine getirildi.

Savaşı göremeyen, Namibya’nın soykırımcısı Lothar von Trotha da Prusyalı'dı.

K.E. Wilhelm Groener (1867-1939): VVürttemberg'liydi (yani PrusyalI değil, Bavyeralı). Kaiser VVilhelm’e çekip gitmesini söyleyen odur. Doğal olarak sağcı bir generaldi ve bu ara dönemde çıkan sol karakterli isyanları bastırdı. Buna rağmen, Ebert’in başkanlığına karşı komplo kurmadığı gibi Hitlercilerin Alman ordusuna sızmasını da durdurmak için çalıştı. Bu nedenle emekli edildi.

1920'de gene bir Prusyalı sağcı-milliyetçi olan VVolfgang Kapp Berlin'de kendi adıyla anılan darbeyi yaptığında Silezya doğumlu ve Prusya geleneğinde yetişmiş General Lüttwitz (1859-1942) ona yardımcı oldu. Ludendorff da aynı cephedeydi. Ama halk ve seçkinler destek olmayınca darbe birkaç günde söndü. Lüttwitz'in oğlu Smilo Lüttwitz de generalliğe yükselmiş ve VVehrmacht’ta savaşmıştı.

Prusyalı generallerden Kurt von Schleicher (1882-1934) savaş bitince siyasete karışmış, von Papen'la işbirliği yapmış, Hitler'e de, orduya el atmamak koşuluyla şansölyelik önermişti. Hitler bunu kendisini güçsüz bırakmak diye yorumlamış ve Schleicher'a düşman kesilmişti. Bir süre sonra Hindenburg şansölye olarak onu Schleicher'a tercih edince. Uzun Bıçaklar Gecesi'nde onu SA'larına öldürttü.

ikinci Dünya Savaşı'ndan bir kesit

Tarihte geriye doğru gittikçe Prusyalı asker (general) sayısı yükseliyor. Zaman geçtikçe ağırlıkları azalıyor ama hiçbir zaman bitmiyor. Aşağıda İkinci Dünya Savaşı generallerinin bir listesi var. Bu, toplam sayının yaklaşık üçte biri. Ama seçerken Prusya kökenli olduğunu tahmin ettiklerime daha fazla yer verdim. Özellikle soyluluk nişanı “von" önekini taşıyanların çoğu Prusya kökenli oluyor. Bunların askerî veya politik, daha ön planda yer alan ve bazı olaylara karışanları hakkında bu tip bilgiler verdim. Sonrakiler için birkaç biyografik ayrıntıyla yetindim.

Wemer von Blomberg (1878-1946): Prusyalı'ydı. 1933'te Hitler şansölye olunca onu da savaş bakanı yaptı. Ama Blomberg Hitler’in askerî yeteneklerine hayran olmadığını belli edince ilkin Gö-ring ile Himmler'in hışmına uğradı. İkinci eşinin fahişe olduğuna dair iddialar yayıldı. Boşanma emrine uymayınca azledildi.

VVerner von Fritsch (1880-1939): Ren Bölgesi'ndendir. Blom-berg’le birlikte o da gözden düştü ve eşcinsel olduğu iddiasıyla azledildi. (Gene bir Himmler-Göring kumpası). Daha sonra aklanarak orduya döndü. Savaşın başında Polonya cephesinde yaralanıp öldü.

Lüdwig Beck (1880-1944). Hesse doğumludur, ama Prusya askerî geleneği içinde yetişmiştir. Versailles Almanya'da genelkurmayı yasakladığı için, bir tür "yeraltı başkam" olarak çalıştı. 1933’ten sonra Hitler'in gidişinden hoşnut kalmadı. Çekoslovakya'nın işgaline karşı çıkarak istifa etti. Hitler’le gizli mücadelesini devam ettirdi. Suikast girişiminin başındaydı. Başarısızlık haberi gelince intihar etti.

VVİlhelm Canaris (1887-1945): VVestphalia doğumludur. Amiralliğe yükseldi. Suikasta karıştığı için idam edildi.

Kurt von Hammerstein-Equord (1878-1943): Prusyalı’ydı. Lüt-twitz'in kızıyla evliydi ama Kapp olayında VVeimar’a sadık kaldı. Sola yakın, Nazilere düşmandı. Hitler’e suikast girişimlerine de katıldı ama kanserden öldü.

Erwin Rommel (1891-1944): VVürttemberg, Bavyera'dan, küçük burjuva bir aileden geliyordu; bu bakımdan, “meritokrasi" sisteminin haklı çıkarılması gibiydi. Ordunun en parlak subaylarından biriydi ve “feldmareşal" olmuştu. Savaş suçuna hiç bulaşmadı. Yahudi öldürmedi. Almanya’nın savaştan kazançlı çıkmayacağını anlayınca Hitler’i ikna etmeye çalıştı. Olmayınca, suikast grubuna karıştı, iş ortaya çıkınca Hitler “Çöl Tilkisi"ni bu olaya karıştırmayı tehlikeli buldu. Böylece Rommel intihar etti.

VVİlhelm Burgdorf (1895-1945): Prusyalı. Nazizmi benimsemişti. Rommel'e idam yerine zehir içmesini söylemeye gönderilen iki generalden biridir. Hitler'in vasiyetine tanıklık ettikten sonra o da intihar etti.

Ernst Maisel (1896-1978): Landau'da (batıda) doğmuştu. Rom-mel'e giden ikinci generaldir. 1945-47 arasında Amerikalıların tutsağı oldu.

VValter von Brauchitsch, feldmareşal (1881 -1948): Prusyalı ve aristokrattır. Tam bir Nazi taraftarı olamadı, ama Hitler'i büsbütün reddedemedi de. SS’lerden ve birçok Nazi uygulamasından hoşlanmadı. Hitler de ondan hoşlanmıyordu. 1941'de görevden aldı, ev hapsine koydu.

Franz Halder (1884-1972): Bavyeralı'ydı. Bu bölümde ele alınan bütün bu kişiler gibi gençlik yıllarında Birinci Dünya Savaşı'na katıldı. Beck’in yerine genelkurmay başkanı oldu (1938). Rusya savaşından sonra Hitler'le araları açılmaya başladı. İlişiği olmadığı halde suikast olayından sonra gözaltına alındı, azledildi, hapsedildi. Amerikalılar onu kamptan kurtardı, iki yıl tutsaklıktan sonra ABD ordusuna danışman oldu.

VVİlhelm Keitel, feldmareşal (1882-1946): Saksonyalı'ydı. “Hitler’in uşağı" olarak tanındı. Buna rağmen anlaşmazlıkları da olmuştu. Nürnberg'de mahkûm oldu ve idam edildi.

Alfred Jodl (1890-1946): O da Saksonyalı'ydı. İnanmış bir Nazi oldu ama Dönitz adına teslim olma kâğıtlarını imzalamak da ona düştü. Nürnberg'de mahkemeden sonra idam edildi.

Ewald von Kleist, feldmareşal (1881-1954): Hesse'li bir aristokrattı. Parlak bir askerdi. SSCB’de 8. Ordu'ya teslim olma emrini verdiği için bunu yasaklayan Hitler tarafından azledildi. Savaşın sonunda ABD tutsak alınca yargılanmak üzere Sovyetler'e gönderildi. Orada tutsak kampında öldü.

Erich von Mannstein, feldmareşal (1887-1973): Prusyalı'dır. Parlak Prusyalı generallerden biridir. Panzerlerin başında kazandığı zaferlerle "Fransa'nın fatihi" olarak tanındı. Hitler'e askerlik konularında eleştirel bakmış, o da onu 1944’te azletmiştir. Buna rağmen Nürnberg'de 18 yıl aldı, ama 4 yıl sonra çıktı. Alman ordusunda danışman oldu.

Gerd von Runstedt, feldmareşal, (1875-1953): Bir başka parlak Prusyalı general. Suikast girişiminde bulunmayı reddetmişti. Ama o da Hitler'le askerî konularda anlaşamadığı için üç kere görevden alınmıştı. Savaş suçu işlediği iddia edildi ama sağlık nedeniyle mahkemeye çıkmadı. 1948'de serbest bırakıldı.

Otto von Lossow (1868-1938): Bavyeralı'ydı ve bu nedenle Münih Birahanesi olayında Hitler'in yanında bulunanlardandı. Türkiye’de, Gelibolu’da bulunmuştu.

Heinz Guderian (1888-1954): Prusya'nın önemli generallerinden biridir. Panzer birliklerini kullanmakta çok ustaydı (babası da subaydı). Savaşın son yılında genelkurmay başkanı oldu. Hitler’le anlaşamadı. 1945’te görevinden el çektirildi. 1948’e kadar tutsak oldu, ama Nümberg’e çıkarılmadı.

Friedrich Paulus (1890-1957): AvusturyalI¹ ydı. Stalingrad’da,

1943’te tutsak düştü. Nürnberg'de Nazilere karşı tanıklık etti. Savaştan sonra Doğu Almanya'da yerleşti ve orada öldü.

Kari Dönitz (1891-1980): Prusyalı bir amiraldi. 1943'ten sonra Deniz Kuvvetleri’nin başkomutanı olmuştu, Hitler, ölümünden sonra onun Üçüncü Reich'in başkanlığına gelmesini vasiyetinde yazmıştı. Ateşkes ve teslim süreçlerini o yürüttü. Nürnberg’de 10 yıla mahkûm edildi. Son yıllarını kitap yazarak geçirdi.

Erich Raeder (1876-1960): Bir başka Prusyalı amiral. Dönitz’ten önce Deniz Kuvvetleri’nin başkomutanı oydu. Kararlı bir Nazi'ydi ve genel olarak sertlikten yana tavır alırdı. Nürnberg'de müebbede mahkûm edildi ama 1955'te serbest bırakıldı.

Theodore Busse (1897-1986): Frankfurt'tan (Oder) bir Prusyalı'ydı. Sonuna kadar Hitler'e sadık kaldı, ama Nürnberg'de ceza almadı.

VValter Wenck (1900-1982): Wittenberg'den. Savaş'ta en genç Alman generaliydi. Sonuna kadar Berlin'i savunmaya çalıştı. 1947'de serbest bırakıldı. Bir trafik kazasında öldü.

Kurt Zeitzler (1895-1963): Brandenburg'dan bir Prusyalı. Hitler’le anlaşamadı ve çok kavga etti. Zeitzler Britanya'ya (azledilmiş olarak) tutsak düştü.

Hans Krebs (1898-1945): Saksonyalı'ydı. Sonuna kadar Hitler'e sadık kaldı ve teslim olma formalitelerini tamamladıktan sonra intihar etti. Koyu bir Nazi'ydi.

Ernst Busch, feldmareşal (1885-1945): Prusyalı'dır. Montgo-mery’ye tutsak oldu ve o yıl öldü.

Hasso von Manteuffel (1897-1978): Prusyalı, önemli bir askerdi. Çeşitli cephelerde çarpıştı. 1947'ye kadar tutsak kaldıktan sonra Liberal Parti'de siyasete atıldı. Von Kleist'ın yeğeniyle evlenmişti.

Adolf Heusinger (1897-1982): Brunswick'te doğmuş bir Prusya-lı'ydı. Suikast sırasında Hitler'in yanında durduğu için o da yaralandı. 1947'de serbest kaldıktan sonra askerî danışmanlık yaptı. Yeniden orduda görev de aldı.

Walther Nehring (1892-1983): Prusyalı. Afrika'da ve Rusya'da bulundu. Yargılanmadı.

Heinz Harmel (1906-2000): Metz doğumlu, iyi bir askerdi, iki yıl Britanya'ya tutsak oldu.

Erwin von VVİtzleben (1881-1944): Prusyalı, Fransa'da başarıyla çarpıştı. Nazizmden mutlu değildi. Suikast girişimine karıştı. Hakaretler arasında asıldı.

Walther Model (1891-1945): Saksonya'dan. Nazizmi benimsedi. Önemli ve etkili işler yaptı. Yenilgi kesinleşince intihar etti.

Albert Kesselring (1885-1960): Bavyeralı. Önemli bir havacıydı. Her yerde savaştı. Çok savaş suçu da işledi - Yahudi köle çalıştırmak ve İtalya'da sivilleri öldürmek dahil, idama mahkûm edildi. Affa uğradı. 1952'de serbest kaldı.

Hans Oster (1887-1944): Saksonyalı. Çok kısa zamanda Hitler'e düşman oldu. Suikasta karıştığı için asıldı.

Erhard Milch, feldmareşal (1892-1972): Prusyalı, ama bir Yahudi'ydi. Orduya topçu olarak girmiş, sonra Hava Kuvvetleri'ne geçmişti. 1920'de ordudan toptan ayrılıp kendini havacılığa verdi. 1935'te Yahudilik sorunu çıktı. Göring çözüm buldu: Milch'in annesi, babasının başkası olduğunu açıkladı! Oysa annenin kendisi de Yahudi'ydi. Milch böylece hava generali, hattâ mareşali oldu. Milch Nürnberg'de önce müebbet, sonra 15 yıla mahkûm edildi ama 1954’te salıverildi.

Kurt Student (1890-1978): Prusya, pilot, Nazi, 1948’de salıverildi.

Erich Abraham (1895-1971): Prusya.

Kari Allmendinger (1891-1965): Abtsgmünd doğumlu.

Maximilian da Angelis (1889-1974): Budapeşte doğumlu, AvusturyalI.

Hans-Jürgen von Amim (1889-1962): Prusya.

Helge Auleb (1887-1964): Gehren.

Franz Boehm (1885-1947): Avusturya. Yugoslavya'da ölen her Alman için 100, yaralanan her Alman için 50 Sırp öldürmesiyle tanınır. Norveç'te yakalanıp Nümberg'e getirilince intihar etti.

Johannes Blaskowitz (1883-1948): Prusya, anti-Nazi. Gene de Nümberg'e çıkarıldı, intihar etti.

Hans Behlendorff (1889-1961): Olsztyn, Prusya.

Hermann Breith (1892-1964): Pirmasens, Prusya.

Ehrenfried Boege (1889-1965): Ostrovvo, Prusya.

Rudolf von Bünau (1890-1962): Stuttgart, Hesse.

Fedorvon Bock (1880-1945): Küstrin, anti-Nazi ama suikasta karışmadı. Britanya bombasıyla öldü.

Kari H.E. Becker (1879-1940): Prusyalı. Aynı zamanda bilim adamı. Nükleer enerji üstüne çalıştı. Cephane üretiminin yavaşlığı konusunda Hitler'in yoğun eleştirileri üstüne intihar etti.

Dietrich von Choltitiz (1894-1966): Neustadt(?). Yahudi kıyımına katıldı. 1944'te Paris'e vali olarak atandı. Hitler'in emrine rağmen, Müttefikler'in eline geçen Paris'i imha etmedi.

Anton Dostler (1891-1945): Bavyeralı. İtalya savaşında tutsak düşen 15 Amerikalı askeri öldürttü. Bu nedenle Aversa'da yargılandı, mahkûm oldu ve kurşuna dizildi.

Kari Decker (1897-1945): Prusyalı. Panzer komutanı olarak batı cephesinde yenilince intihar etti.

Heinrich Eberbach (1895-1992): Stuttgart. Türkiye’de 8. Ordu'da da çalışmıştı.

Nikolaus von Falkenhorst (1885-1968): Breslau, Prusya. Norveç ve Danimarka işgallerinde önemli rol oynadı. Norveç'te bir kadının şikâyeti üstüne, reçelini çalan Alman askerini kurşuna dizdirdiği anlatılır. Ama ele geçirilen sabotörleri idam ettirdiği için o da idama mahkûm edildi. Bu, yirmi yıla çevrildi. 1953'te serbest kaldı.

Botho von Frantzius (1898-1942): Sawdin. Rusya savaşında öldü.

Leo Geyr von Schneppenburg (1886-1974): Potsdam, Prusya, Süvariden panzerlere geçti.

Hermann von Hanneken (1890-1981): Thüringen. Danimarka işgal komutanlığını yürüttü. Rüşvet aldığı için rütbesi indirildi. Danimarka'da sekiz yıla mahkûm edildi, ama 1949'da salıverildi.

Günther von Kluge, feldmareşal (1882-1944): Poznan, Prusya, Polonya, Fransa ve Rusya'da savaştı. Suikast girişimlerinden haberi olduğu için -ama katılmamıştı- Hitler görüşmeye çağırınca siyanürle intihar etti.

Wolfgang von Kluge (1892-1976): Prusyalı. Günther'in kardeşi.

Otto von Knobelsdorff (1886-1966): Prusyalı.

Ernst-Anton von Krosigk (1898-1945): Prusyalı. Sovyet hava akı-nında öldü.

Georg von Küchler, feldmareşal (1881-1968): Hanau. Nazi. 1944'te azledildi. 20 yıla çarptırıldı ama 1953’te serbest bırakıldı.

Friedrich Krüger (1894-1945): Strasbourg. Nazi. SS şeflerinden biri oldu. Çok suç işledi. Yenilgiyi anlayınca intihar etti.

Enst von Leyser (1889-1962): Steglitz. Yugoslavya'da gerillalarla çarpıştı. Tutsak öldürttüğü için yargılandı. 10 yıla mahkûm oldu, ama 1951’de çıktı.

Kurt-Jürgen von Litzovv (1892-1961): Marienwerder.

Hartvvig von Ludwiger (1895-1945): Beuthen, Silezya (Prusya). Nazi oldu. Yugoslavya'da, Yunanistan'da gerillaya misilleme sivil öldürmekle ün yaptı. Belgrad’da yargılanıp idam edildi.

Ritter von Leeb (1876-1956): Bavyeralı. Nazilere karşı olduğu için Hitler 1938'de emekli etti. Savaş başlayınca geri çağırdı.

Franz Mattenklott (1884-1954): Grünberg, Silezya (Prusya). Çok yerde savaştı, mahkemede beraat etti. Bir astının ihbarı üstüne yeniden yargılandı. Gene bırakıldı.

Kari von Oberkamp (1893-1947): Münih. Yugoslavya'da idam edildi.

Walter von Reichenau (1884-1942): Karlsruhe'de doğmuş bir Prusyalı. Röhm'ün ve SA'nın tasfiyesinde rol oynadı. Ama ateşli bir Nazi de oldu. Daha önce de komünizm ve Yahudi düşmanıydı. Beyin kanamasından öldü.

Lothar Rendulic (1887-1971): VVİener Neustadt, Avusturya. Etkin bir Nazi oldu. Yirmi yıl aldı. 1951 'de salıverildi.

Hermann Reinecke (1888-1973): VVİttenberg. Tutsakları öldürttüğü için müebbede çarptırıldı. 1954'te salıverildi.

Hans von Salmuth (1888-1962): Alsas. Savaş sonuna doğru, Fransa'da, azledildi, insanlık suçu işlediği için 20 yıla çarptırıldı, ama 1953'te çıktı.

Karl-VVİlhelm von Schlieben (1894-1964): Prusyalı. Normandiya Çıkarması'nda teslim oldu. Yargılanmadı.

Ferdinand Schörner, feldmareşal (1892-1973): Münih. Polonya'da, Yunanistan’da, Finlandiya ve Rusya'da çarpıştı. Hitler'in, Goebbels'in takdirlerini kazandı. Savaşın sonunda Sovyetler'den kaçmaya çalıştı ama başarılı olamadı. 25 yıla mahkûm oldu. Bunu 12.5 yıla indirip DAC’ye verdiler. 1958’de onlar bırakınca bu sefer Batı'da tutuklanıp yeniden 5 yıl aldı. 1963'te serbest kaldı. "Kanlı" lakabıyla tanınırdı.

Dietrich von Saucken (1892-1980): Prusya. 25 yıla mahkûm oldu. 1955'te salıverildi.

VVİlhelm Ritter von Thoma (1891-1948): Dachau, Prusya. Askerliğe Bavyera ordusunda başladı. Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Amerikan ordusuna tutsak düştü. Hitler'in Birahane darbesini bastıranlar arasındaydı, ispanya İç Savaşı'nda Franco'nun yanında bulundu. Afrika'da Montgomerry'ye tutsak oldu. Serbest bırakıldıktan birkaç ay sonra öldü.

Kurt von Tippelsirch (1891-1957): Berlin, Prusya. Yargılanmadı.

Nikolaus von Vermann (1895-1959): Neumark. Yargılanmadı.

Gustav von Vaerst (1894-1975): Meiningen. 1947’den sonra serbest kaldı.

Gustav Anton von VVİetersheim (1884-1974): Breslau, Prusya. Sta-lingrad'da Hitler azletti. Yargılanmadı.

Gustav-Adolf von Zangen (1892-1964): Darmstadt. Yargılanmadı.

Dediğim gibi bu liste tamam olmaktan uzak, olması için fazla neden de yok. İkinci Dünya Savaşı'nda fiilen bulunmuş, iş yapmış Alman generallerinin sayısı 260 kadar. Bunlar internette kolayca bulunabiliyor. Buradaki bu listeyle, öncelikle, ikinci Dünya Savaşı yıllarında dahi subaylar, yüksek rütbeli subaylar arasında bir Prusya hegemonyasının sürdüğünü göstermek istedim. Burada fazla ak ve kara olmamakla birlikte, bazı başka ayrımlar da göze çarpıyor. Hitler'e karşı eleştirel duran ya da eleştirelliğini ona suikast yapmaya kadar getiren bu subaylar arasında da Prusya geleneğinden gelenler epey çok gibi görünüyor.

Prusyalı Alman generaller olarak hem komünizme hem de Yahu-dilere düşman olmaları şaşırtıcı değil. Irkçılıkları da öyle. Dolayısıyla Prusyalı generaller arasında savaş suçu işleyen çok. Ancak bütün içindeki oranları ve bu tür suç işleyenler arasındaki oranlarına bakıldığında, PrusyalIlar arasında “azimli Naziler"in oranının daha düşük olduğu görülüyor. Bu, herhalde, küçük yaştan edindikleri "Prusyalı soylu subay" ideolojisinin faşizme karşı, bütün yakınlıklarına rağmen, belirli noktalarda direnebilmesinden ileri geliyor.

Hitler'in de bu kadar çok generali azletmiş, emekliye sevk etmiş, kısacası tasfiye etmiş olması, savaşın “karargâh"ta da nasıl korkunç bir atmosferde geçtiğini gösteriyor. Ne bildiği, ne anladığı belli değil, ama dediği dedik. Wehrmacht, bir mucize sonucu belki Sovyet ordusunu yenebilirdi, ama Hitler karşısında hiç çaresi yok.

Adanır, Fikret (2001) Makedonya Sorunu: Oluşunm ve 1908’e Kadar Gelişimi, çev. İhsan Catay, Tarih Vakfı Yurt Yayınlan.

Ağaoğlu, Samet (1967) Arkadaşım Menderes, Baha Matbaası.

— (1972) Demokrat Parti’nin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri Bir Soru, Baha Matbaası.

— (1993) Siyasî Günlük: Demokrat Parti’nin Kuruluşu, yay. haz. Cemil Koçak, iletişim Yayınları.

Ahmad, Feroz (1971) ittihat ve Terakki, 1908-1914, çev. Nuran Ülken, İstanbul : Sander Yayınlan.

— (1993) The Making of Modem Turkey, Routledge.

— (2003) Turkey: The Questfor Identity, Oxford: Oneworld.

— (2008) From Empire to Republic, Bilgi Üniversitesi Yayınlan.

Ahmet Haşim (1991) Bütün Eserleri III, yay. haz. İnci Erginün-Zeynep Kerman, Dergâh Yayınlan.

Akansel, Mustafa Hakkı (1943) Japon Mucizesi, Çmaraltı Yayınlan, İstanbul.

Akçam, Taner (1992) Türk Ulusal Kimliği ve Ermeni Sorunu, İletişim Yayınlan.

Akın, Yiğit (2004) “Gürbüz ve Yavuz EvlâtlarErken Cumhuriyette Beden Terbiyesi ve Spor, İletişim.

Aktar, Ayhan, (2000) Varlık Vergisi ve “Türkleştirme" Politikaları, İletişim Yayınlan.

— (2011) (yay.haz.) Yorgo Haadimitriadis’in Aşkale-Erzurum Günlüğü, İletişim Yayınlan.

Aktar, Yücel (1990) ikinci Meşrutiyet Dönemi Öğrenci Olayları 1908-1918, İletişim Yayınlan.

Alaçam, Sabiha vd. (1945) “Operatör Cemil Paşa”, Canlı Tarihler, 8. cilt, Türkiye Yayınevi.

Alangu, Tahir (1968) Ömer Seyfettin: Ülkücü Bir Yazann Romanı, May Yayınlan.

Aloysius, G. (1999) Nationalism without a Nation in India, Oxford University Press.

Althusser, Louis (1970) “Ideologie et appareils ideologiques d’Etat”, La Penste, no. 151 tİdeoloji ve Devletin ideolojik Aygıtları, çev. Alp Tümertekin, Ithaki Yayınlan, 2003].

Altmay, Ayşe Gül (2004) The Myth of the Military Nation: Militarism, Gender, and Education in Turkey, Palgrave Macmillan.

Altunkaya, Mehmet (Bakırköy Müftüsü) (t.y.), Millet ve Ordu, Otağ Matbaası.

Amca, Haşan (1989) Doğmayan Hürriyet: Bir Devrin İçyüzü 1908-1918, Arba Yayınlan.

— (1991) Nizamiye Kapısı ve Yanda Kalan İhtilâl, Arba Yayınlan.

Anderson, Benedict (1983) Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism Verso.

Andonyan, Aram (1997) Balkan Savaşı, çev. Zaven Biberyan, Aras Yayıncılık.

Apak, Rahmi (1988) Yetmişlik Bir Subayın Anılan, Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Ardagh, John (1987) Germany and the Germans, Penguin Books.

Ankan, Zeki (1997) Tarihimiz ve Cumhuriyet: Muhittin Bir gen, 1885-1951, Tarih Vakfı Yurt Yayınlan.

Arif, Mehmed (2006) Başımıza Gelenler, yay. haz. îlyas Özdemir, Babıali Kültür Yayıncılığı.

Atatürk, Mustafa Kemal (2006 [1918]), “Zabit ve Kumandan" ile Hasbihal, İş Bankası Kültür Yayınlan.

— (1995) Nutuk, 2 cilt, Süryay Sürekli Yayınlar.

Atay, Falih Rıfkı (1961) Çankaya: Atatürk Devri Hâtıralan, Dünya Yayınlan.

Atsız, Nihal (1934) “Türk Ordusunun İftihar Levhası”, Orhun, sayı 6.

Avcıoğlu, Doğan (1974) Milli Kurtuluş Tarihi 1838’den 1995’e, (4 cilt) Tekin Yayınevi.

— (1987) Türkiye’nin Düzeni: Dün, Bugün, Yann, Tekin Yayınevi.

Aydemir, Şevket Süreyya, (1965), Suyu Arayan Adam, Remzi Kitabevi.

— (1968) İkinci Adam, Remzi Kitabevi.

— (1968) İnkılap ve Kadro, Bilgi Yayınevi.

— (1969) Tek Adam, Remzi Kitabevi.

— (1972), Makedonya’dan Orta Asya’ya Enver Paşa, Remzi Kitabevi.

— (1973) İhtilâlin Mantığı, Remzi Kitabevi.

Aydemir, Talât (1966) Ve Talât Aydemir Konuşuyor, May Yayınlan.

Balkan, Fuat (1998) İlk Türk Komitacısı Fuat Balkan’ın Hatıralan, yay. haz. Metin Martı, Arma Yayınlan.

Bamard, Christopher (2003) Language, Ideology and Japanese History Textbooks, Routledge.

Barzini, Luigi (1996) The Italians, Touchstone.

Bayar, Celâl (1997) Ben de Yazdım: Millî Mücadele'ye Gidiş, Sabah Kitapları.

Bayur, Yusuf Hikmet (1967) Türk İnkılabı Tarihi, Maarif Matbaası.

Belge, Murat (2008) Genesis; Büyük Ulusal Anlatı ve Türklerin Kökeni, İletişim Yayınları.

— (2005) Osmanlı: Kurumlar ve Kültür, Bilgi Üniversitesi Yayınlan.

Benedict, Ruth (1989) The Chrysanthemum and the Sword: Pattems ofJaponese Cul-ture, Mariner Books.

Bensason, Elvan (2007) “Cumhuriyet’in İlk Yıllanndaki Çocuk Dergileri ve Milliyetçiliğin Etkileri”, Bilgi Üniversitesi, Kültürel İncelemeler, yayımlanmamış yüksek lisans tezi.

Bergahn, V. R. (1982) Modem Germany, Society, Economoy andPolitics in the Twen-tieth Century, Cambridge University Press.

Berktay, Halil (2010) Yaşadığımız Şu Korkunç Otuz Yıl: 1978-2008 Türkiyesi Üzerine Notlar, Kitap Yayınevi.

Berman, Russel A. (1993) Cultural Studies in Modem Germany, University of Wis-consin Press.

Beyatlı, Yahya Kemal (1990) Edebiyata Dair I, İstanbul Fetih Cemiyeti.

— (2004) Kendi Gök Kubbemiz, Yapı Kredi Yayınlan..

Birand, Mehmet Ali (1986) Emret Komutanım, Milliyet Yayınlan.

Birgen, Muhittin (2006) İttihat ve Terakki’de On Sene, hazırlayan ve notlayan Zeki Ankan, Kitap Yayınevi.

Birinci, Ali (1990) Hürriyet ve İtilâf Fırkası: II. Meşrutiyet Devrinde İttihat ve Terak-ki’ye Karşı Çıkanlar, Dergâh Yayınlan.

Biyografiler (2009) Birinci Dünya Savaşı'na Katılan Alay ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri 3 cilt, Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATAŞE) Başkanlığı Yayınlan, Ankara.

Blackbum, D. (1997) Germany 1780-1918, Fontana, Londra.

Bozkurt, Gülnihal (1989) Alman-lngiliz Belgelerinin ve Siyasi Gelişmelerin Işığı Altında: Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu (1839-1914), Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Bozkurt, Mahmut Esat (1967) Atatürk İhtilâli, Altın Kitaplar Yayınevi.

Braudel, Femand (1995) A History of Civilizations, çev. Richard Mayne, Penguin.

Breuilly, John (ed.) (2001) 19th Century Germany: Politics, Culture and Society 1780-1918, Amdd, Londra.

Brummett, Palmira (2000) Image and Imperialism in the Ottoman Revolutionary Press, 1908-1911, State University of New York Press [İkinci Meşrutiyet basınında imge ve emperyalizm, 1908-1911, çev. Ayşen Anadol, İletişim Yayınlan, 2003],

Buruma, lan (2003) Inventingjapan: 1853-1964, Modem Library.

Carr, E.H., (1953), The Bolshevik Revolution, 1917-1923, New York: Macmillan [Bolşevik Derimi, 1917-1923, cilt 3, çev. Tuncay Birkan, Metis Yayınlan, 2004].

— (1968), The Romantic Exiles: A Nineteerıth-century Portrait Gallery, Har-mondsworth: Penguin.

Carr, W. (1991) A Hi story of Germany, Amold, Londra.

Cebesoy, Ali Fuat (1955) Moskova hatıraları (21/11/1920-2/6/1922), “Vatan” Neşriyatı.

— (2002) Kuvâ-yı Müliye’nin İçyüzü: Olaylar, Kişiler, Vesikalar, yay. haz. Osman Selim Kocahanoğlu, Temel Yayınlan, İstanbul.

Cemal, Haşan (2000) Tank Sesiyle Uyanmak: 12 Eylül Günlüğü, Doğan Kitap.

— (2010) Türkiye’nin Asker Sorunu: Ey asker, siyasete karışma!, Doğan Kitap.

Clogg, Richard (1997) Modem Yunanistan Tarihi, çev. Dilek Şendil, İletişim Yayınlan.

Copeaux, Etienne (2009) Türk Tarih Tezinden Türk-lslâm Sentezine: Tarih Ders Kitaplarında, 1931-1993, çev. Ali Berktay, iletişim Yayınlan.

Coşar, Ömer Sami (t.y.), Milli Mücadele Basını, Gazeteciler Cemiyeti Yayını.

Cömert, Servet (1999) Özelleştirme ve Türk Silâhlı Kuvvetleri, Harp Akademileri Komutanlığı Yayınlan.

Craig, M. Albert vd. (2008) The Heritage ofWorld Civilizations: BriefEdition, Pren-tice Hail.

Çavdar, Tevfik (1991) İttihat ve Terakki, iletişim Yayınlan.

Çöker, Avi (1952) Türk Kahramanlığı, Genelkurmay Başkanlığı Yayınlan, Ankara.

Dadrian, Vahakn (2008) The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflictfrom the Balkans to Anatolia to the Caucasus, Berghahn Books.

— (2004) Ermeni Soy Kırımında Kurumsal Roller, çev. Attila Tuygan, Belge Yayınlan.

— (2005) Türk Kaynaklarında Ermeni Soykırımı, çev. Attila Tuygan, Belge Yayınlan.

Dadrian, Vahakn & Akçam, Taner (2008) (ed.), “Tehcir ve Taktil” Divan-ı Harb-i Örfi Zabıtları: lttihad ve Terakki'nin Yargılanması 1919-1922, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınlan.

Das, Arvind N. (2005) India Invented: A Nation in the Making, Manohar.

Davis, John A. (ed.) (2001) ltaly in the Nineteenth Century: 1796-1900 (Short Ox-ford History of ltaly), Oxford University Press.

De Grand, Alexander J., (2004) Fasrist ltaly and Nazı Germany: The ‘Fascist’ Style of Rule (Historical Connections), Roudedge.

Demirel, Ahmet (1994), Birinci Meclis’te Muhalefet, İletişim Yayınlan.

— (1996) Ali Şükrü Bey’in Tan Gazetesi, çevrimyazılar: Yücel Demirel, iletişim Yayınlan.

— (1994) Birinci Meclis’te Muhalefet, iletişim Yayınlan.

Demirel, Emin (2002) Teşkilât-ı Mahsusadan Günümüze Gizli Servisler, IQ Kültür-sanat Yayıncılık.    .

Demirel, Tanel (2004) Adalet Partisi: İdeoloji ve Politika, iletişim Yayınlan.

— (2011) Türkiye'nin Uzun On Yılı: Demokrat Parti İktidan ve 27 Mayıs Darbesi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınlan.

Demirhan, Pertev (1942) Japonlann Asıl Kuvveti: Japonya Niçin ve Nasıl Yükseldi?, Cumhuriyet Matbaası.

Denker, Arif Cemil (1997) I. Dünya Savaşı'nda Teşkilât-ı Mahsusa, Arba Yayınları.

Deringil, Selim (1999) The Well Protected Domains: İdeology and The Legitimation of Power in the Ottoman Empire, 1876-1909,1.B. Tauris.

Dieckhoff, Alain - Derrick, Jonathan (2002) The invention of a Nation, Columbia University Press.

Duggan, Christopher (1994) A Concise History of ltaly, Cambridge University Press.

Duhanî, Said N. (1982) Eski İnsanlar Eski Evler: XIX. yüzyılda Beyoğlu’nun Sosyal Topografisi, çev. Cemal Sûreya, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, İstanbul, 1982.

Dündar, Fuat (2008) Modem Türkiye'nin şifresi: İttihat ve Terakki’nin Etnisite Mühendisliği, 1913-1918, İletişim Yayınlan.

— (2008) İttihat ve Terakki’nin Müslümanlan İskân Politikası (1913-18), İletişim Yayınlan.

Ebüzziya Tevfik (1973) Yeni Osmanlılar Tarihi, yay. haz. Ziyad Ebüzziya, Kervan.

Efe, Necdet Rüştü (1937) Türk Çocuklan’nın Ülküleri, İstanbul.

Elevli, Avni (1960) Hürriyet İçin: 27 Mayıs 1960 Devrimi, Yeni Desen Matbaası, Ankara.

Eley, G. (1984) Peculiarities of German History, Oxford University Press.

Elias, Norbert ((1994/2000) [1939]) The Civilizing Process: Sociogenetic and Psyc-hogenetic Investigations, çev. Edmund Jephcott, Blackwell Publishing

— (1998) The Germans, çev. Eric Dunning, Stephen Mennell, Columbia University Press.

Eliçin, Emin Türk (1970) Kemalist Devrim İdeolojisi: Niteliği ve Tarihteki Yeri, Ant Yayınlan.

EUot, Sir Charles (2002) Japonese Buddhism, Routledge.

Emrence, Cem (2006) Serbest Cumhuriyet Fırkası: 99 Günlük Muhalefet, İletişim Yayınlan.

Engelhardt, Ed (1999) Tanzimat ve Türkiye, çev. Ali Reşad, Kaknüs Yayınlan, 1999.

Engin, Ann [Saffet] (1945) ikinci Büyük Savaşta Almanyada Gördüklerim, İstanbul.

Erdeha, Kâmil (1975) Milli Mücadelede Vilâyetler ve Valiler, Remzi Kitabevi.

Esath, Mustafa Ragıp (2007) İttihat ve Terakki’nin Son Günleri: Suikastler, Entrikalar, yay. haz. İbrahim Dervişoğlu, Bengi.

Esenbel, Selçuk - Inaba Chiharu (2003) The Rising Sun And The Turkish Crescent, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.

Fentress, James (2004) Devrim ve Mafya: Sicilya Topraklannda Ölüm, çev. Müfit Ba-labanhlar, Tarih Vakfı Yurt Yayınlan.

Feuchtwanger, Edgar (2001) Imperial Germany: 1850-1918, Routledge.

Fidel, Kenneth (1975), “Military Organization and Conspiracy in Turkey”, Milita-rismin Developing Countries (ed. Kenneth Fidel), Tıansaction Books.

Finer, S. E. (1965) Man on Horseback: The Role of the Military in Politics Pall Mail Press.

Frevert, Ute (1998) A Nation in Barracks, Berg, Oxford & New York.

Gaspıralı İsmail (1912), “Türk Yurduculanna”, Türk Yurdu, yıl 1, sayı 5, 25 Ocak.

Gellner, Emest (1983) Nations and Nationalism, Comell University Press.

— (1995) Encounters With Nationalism, Wiley-Blackwell.

Gencer, Mustafa (2003) Jöntürk Modemizmi ve “Alman Ruhu”, İletişim Yayınlan.

Gill, S. S. (2005) Gandhi: A Sublime Failure, Rupa.

Gluck, Carol (1987) Japan’s Modem Myths, Princeton University Press.

Goloğlu, Mahmut (2008) Milli Mücadele Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınlan.

Goltz, Colmar, Freiherr von der (1884) Millet-i musellaha: asrımızın usul ve ahval-i askeriyesi, Matbaa-i Ebuziya. [Milleti müsellaha (Silahlanmış Millet), Harb Akademileri Basımevi, 1970].

Gökay, Bülent (1997) Bolşevizm ile Emperyalizm Arasında Türkiye 1918-1923, çev. Sermet Yalçın Gökay, Tarih Vakfı Yurt Yayınlan.

Görgülü, İsmet (1993) On Yıllık Harbin Kadrosu 1912-1922: Balkan-Birinci Dünya ve İstiklâl Harbi, Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Gövsa, İbrahim Alâettin, (1945) Türk Meşhurlan Ansiklopedisi: Edebiyatta, Sanatta, İlimde, Harpte, Politikada ve Her Sahada Şöhret Kazanmış Olan Türklerin Hayattan Eserleri, Yedigün.

Gürün, Kâmuran (1983) Ermeni Dosyası, Türk Tarih Kurumu.

Graig, G. (1955)The Politics of the German Army: 1640-1945, Oxford University Press.

— (1978) Germany: 1866-1945, Oxford University Press.

Guichonnet, Paul (1999) Mussolini et lefascisme, Presses Universitaires de Ftance.

Hale, William M. (1996) Türkiye’de Ordu ve Siyaset: 1789’dan Günümüze, çev. Ahmet Fethi, Hil Yayınlan.

Hanioğlu, Şükrü, (1986) Bir Siyasal Örgüt Olarak Osmanh Ittihad ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük, İletişim Yayınlan.

— (1989) (yay.haz.) Kendi Mektuplannda Enver Paşa, Der Yayınlan.

— (1995) The Young Turks in Opposition, Oxford University Press.

Hearder, Harry (2001 [1990]), ltaly: A Short History, Cambridge University Press.

Heper, Metin (2006) Türkiye’de Devlet Geleneği, Doğu Baü Yayınlan.

Herbert, Audrey (1975) “Talât Paşa”, çev. Bingöl Erdumlu, Birikim, cilt 1, sayı 2, İstanbul.

Hobsbawm, Eric (1996 [1962]), The Age of Revolution: 1789-1848, Vintage Books.

Horvath, Bela (1996) Anadolu: 1913, çev. Tank Demirkan, Tarih Vakfı Yurt Yayınlan.

Houston, Christopher (2003) İslam, Kurds and Turkish Nation State, Berg.

Hunter, Janet (1984), Concise Dictionary of Modem Japonese History, University of Califomia Press.

— (1990) The Emergence of Modem Japan: And Introductory History Since 1853, Longman Publishing Group.

Huntington, Samuel (1981) The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations, Belknap Press [Asker ve Devlet: Sivil - Asker İlişkilerinin Kuram ve Siyasası, çev. Kazım Uğur Kızılaslan, Salyangoz Yayınları, 2006].

Hüseyin Kâzım Kadri (1992) Balkanlardan Hicaza İmparatorluğun Tasfiyesi: 10 Temmuz İnkılâbı ve Netayici, Pınar Yayınlan.

Ishiguro, Kazuo (1989) An Artist of the Floating World, Vintage.

— (1990) A Pale View of Hills, Vintage

İlden, Köprülülü Şerif (2003) Birinci Dünya Savaşı Başlangıcında 3. Ordu: Sarıkamış, Kuşatma manevrası ve Meydan Savaşı, yay. haz. Sami Ünal, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınlan.

İlmen, Süreyya (1951) Dört Ay Yaşamış Olan Zavallı Serbest Fırka: Istipdat, Meşrutiyet, Cumhuriyet Devirlerinden ve Hükümet Erkânı ile Millet Meclisi Azalarmdan ve saireden Bahseden Bir çok Tarihî Fıkralar, Muallim Fuad Gücüyener Yayınevi.

İnal, İbnülemin Mahmut Kemal (1969) Osmanlı Devrinde Son Sadrazamlar, Maarif Matbaası, İstanbul.

İnsel, Ahmet (2003) Türkiye Toplumunun Bunalımı, Birikim Yayınlan, 2003.

İnsel, Ahmet - Bayramoğlu, Ali (2004) Bir Zümre, Bir Parti: Türkiye’de Ordu, Birikim Yayınlan.

— (2009) (ed.) Güvenlik sektörü ve demokratik gözetim : Almanak Türkiye 20062008, TESEV Yayınlan.

Jaeschke, Gotthard (1971) Kurtuluş Savaşı ile ilgili İngiliz Belgeleri, çev. Cemal Köprülü, Türk Tarih Kurumu.

— (1973) Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi, çev. Nimet Arsan, Türk Tarih Kurumu.

Judah, Tim (1997) The Serbs: History, Myth, and The Destruction ofYugoslavia, Ya-

le University Press.

Jusdanis, Gregory (1998) Gecifemiş Modernlik ve Estetik Kültür: Milli Edebiyatın İcat Edilişi, çev. Tuncay Birkan, Metis Yayınlan.

Kandemir [Feridun] (1955) Enver Paşanın Son Günleri, Güven Basım ve Yayınevi.

Kansu, Aykut (1995) 1908 Devrimi, çev. Ayda Erbal, İletişim Yayınlan.

Kansu, Mazhar Müfit (1988) Erzurum'dan Ölümüne Kadar Atatürk'le BeraberTürk Tarih Kurumu.

Karabekir, Kâzım (1967) İstiklâl Harbimizde Enver Paşa ve İttihat Terakki Erkânı, Menteş Matbaası.

— (2008) İstiklâl Harbimiz, yay. haz. Ziver Ûktem, Yapı Kredi Yayınlan.

— (1991) istiklâl Harbimizin Esasları, yay. haz. Faruk Ozerengin, Timaş Yayınlan.

— (2000) İttihat ve Terakki Cemiyeti 1896-1909: Uluslar Birbirini Sevmezler Çıkarları Derecesinde Sever Görünürler, yay. haz. Faruk Özerengin, Emre Yayınlan.

Karaosmanoğlu, Yakup Kadri (1983) Atatürk, İletişim Yayınlan.

— (1979) Yaban, Birikim Yayınlan.

Karpat, Kemal (1959) Turkish Politics, Princeton University Press.

— (2002) Osmanlı Modernleşmesi: Toplum, Kuramsal Değişim ve Nüfus, çev. Akile Zorlu Durukan, Kaan Durukan, İmge Kitabeyi.

Keay, John (2000) Irıdia: A History, Atlantic Monthly Press.

Keleşyılmaz Vahdet (1999) Teşkilât-ı Mahsusamn Hindistan Misyonu (1914-1918) AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi.

Kennedy, Malcolm Duncan (1973) The Military Side of Japanese Life, Greenwo-od Press.

Keyder, Çağlar (1989) Türkiye’de Devlet ve Sınıflar, çev. Sabri Tekay, İletişim Yayınlan.

Kısakürek, Necip Fazıl (1998) Ulu hâkan II. Abdülhamîd Hân, Büyük Doğu Yayınlan.

Kocabaşoğlu, Uygur (2010) “Hürriyet”i Beklerken İkinci Meşrutiyet Basını, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınlan.

Kocahanoglu, Osman Selim (1998) Ittihat-Terakki’nin Sorgulanması ve Yargılanması: Meclis-i Mebusan Tahkikatı, Teşkilat-i Mahsusa, Ermeni Tehcirinin tçyüzü, Di-van-ı Harb-i Örfi Muhakemesi, Temel Yayınlan.

Koçer, Kemal (1946) Kurtuluş Savaşımızda İstanbul, Vakit Basımevi, İstanbul.

Kongre (1932), Birinci Türk Tarih Kongresi: Konferanslar, Münakaşalar, Ankara.

Köroğlu, Erol (2004) Türk Edebiyatı ve Birinci Dünya Savaşı, 1914-1918: Propagandadan Milli Kimlik İnşasına, İletişim Yayınlan.

Kuntay, Mithat Cemal (2009), Üç İstanbul, Oğlak Yayınlan.

Kuran, Ahmet Bedevi (1959) Osmanlı imparatorluğunda İnkılap Hareketleri ve Milli Mücadele, Çeltüt Matbaası, İstanbul.

— (196?) Harbiye Mektebinde Hürriyet Mücadelesi, Çeltüt Matbaası, İstanbul.

Kurtbek, Seyfi (1947) Almanya’da Milli Seferberlik ve İktisadi Harp, Ulus Matbaası, Ankara.

Landau, Jacob M. (1981), Pan-Turkism in Turkey: A Study of Irredentism, Londra: Hurst&Company.

Lee & Rosenhaft (ed.) (1990), State, Social Policy and Social Change in Germany: 1880-1994, Berg, Oxford & New York.

Leverkuehn, Paul (1998) Sonsuz Nöbette Görev, çev. Zekiye Hasançebi, Arba Yayınlan.

Macfie, A.L. (1994) Atatürk, Londra; New York: Longman.

— (1998) End of the Ottoman Empire, New York: Longman.

Maksutyan, Nazan (2005) Türklüğü Ölçmek Türklüğü Ölçmek: Bilimkurgusal Antropoloji ve Türk Milliyetçiliğinin Irkçı Çehresi, 1925-39, Metis Yayınlan.

Mangan, J.A. (2003) Militarism, Şport, Europe: War Without Weapons. Frank Cass, Londra.

Mardin, Şerif (1983), Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908, İletişim Yayınlan.

Mardin, Yusuf (1955) “Kızlarımızı Bekleyen Vazife”, Yücel, Kasım, sayı 1.

Medhal (1931) Türk Tarihinin Anahatlan, Medhal Kısmı, Devlet Matbaası, İstanbul.

Mehmed Ali Tevfik (1914) Turanlı’nın Defteri, Matbaa-i Hayriye ve Şürekası.

Mehmed Arif (2006) Başımıza Gelenler, günümüz Türkçesine aktaran llyas Özde-mir, Babıali Kültür Yayıncılığı, İstanbul.

Mehmed Nihad (1926) “Milli Ordu ve Milletin Vazifeleri”, Türk Yurdu, cilt 18, sayı 180, 19 Temmuz.

Menteşe, Halil (1986) Osmanh Mebusan Meclisi Reisi Halil Menteşe'nin anılan, yay. İsmail Arar, Hürriyet Vakfı Yayınlan.

Mizancı Murad, (1891), Turfanda mı yoksa turfa mı? (milli roman/eser-i Mehmed Murad), Mahmud Bey Matbaası, İstanbul.

— (1980), Turfanda mı, turfa mı? (haz. Birol Emil), Kültür Bakanlığı, İstanbul.

Moltke, Helmuth, Graf von, (1969) Moltke’nin Türkiye Mektuplan, çev. Hayrullah Örs, Remzi Kitabevi.

Moreau, Odile (2010) Reformlar Çağında Osmanlı İmparatorluğu: Askeri “Yeni Dûzen”in lnsanlan ve Fikirleri 1826-1914, çev. Işık Ergüden, İstanbul Bilgi Üniversitesi.

Mudimbe, V. Y. (1988) The invention ofAfrica: Gnosis, Phi losophy, and the Order of Knowledge, Indiana University Press.    •

— (1994) The Idea ofAfrica, Indiana University Press.

Nadas, Muhlis (1945) Millî Müdafaa Politikası (Esaslar), inkılap Kitabevi.

Namık Kemal (1995), Vatan Yahut Silistre, Oğlak Yayınlan, İstanbul.

Nipperdey, T. (1996) Germany, from Napoleon to Bismarck, Princeton University Press.

Nitobe, Inazo (2009) Bushido, the Soul of ]apan: An Exposition of Japonese Thought (1906), Comell University Library.

Nur, Rıza (1992) Hayat ve Hatıratım 3 cilt, İşaret Yayınlan.

Ohnuki-Tiemey, Emiko (2002) Kamikaze, Cherry Blossoms, and Nationalisms: The Militarization of Aesthetics in Japonese History, University Of Chicago Press.

Okyar, Osman-Seyitdanhoğlu, Mehmet (2006), Atatürk, Okyar ve Çok Partili Türkiye: Fethi Okyar’ın Anılan, İş Bankası Kültür Yayınlan.

Oran, Baskın (2005) Türkiye’de Azınlıklar: Kavramlar, Lozan, İç Mevzuat, İçtihat, Uygulama, iletişim Yayınlan.

— (2006) (ed.)Türfe Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, İletişim Yayınlan.

Ordu Saati Konuşmalan I (Hepimiz İçin III) (1956) E.U. Personel Başkanlığı Moral Şubesi Yaymlanndan No: 7, E.U. Basımevi, Ankara.

Ordu Saati Konuşmalan II (1957) E.U. Personel Başkanlığı Moral Şubesi Yayınlarından No: 15, E.U. Basımevi, Ankara.

Ordu Saati Konuşmalan III (1957) E.U. Personel Başkanlığı Moral Şubesi Yaymlanndan No: 20, E.U. Basımevi, Ankara.

Ordunun Rolü (2010) Türk Siyasetinde Ordunun Rolü, Heinrich Böll Stiftung Derneği Yayım, İstanbul.

Osman, Şinasi (1943) “Japon Ordusu Nasıl Yetiştirilmektedir?”, Askeri Mecmua, sayı 129,1 Haziran.

Ozment, Steven (2005) A Mighty Fortress, Perennial, Harper-Collius.

Özalp, Kâzım (1988) Miiîi Mücadele 1919-1922, Türk Tarih Kurumu.

Özbek, Nadir (2002) Osmanlı İmparatorluğumda Sosyal Devlet: Siyaset, İktidar ve Meşruiyet (1876-1914), İletişim Yayınlan.

Özdamar, Hande (2007) “1930-1945 Arası Dönemde Türkiye’de Militer Anlayış ve Yansıması”, İstanbul Bilgi Üniversitesi, Kültürel İncelemeler, yayımlanmamış yüksek lisans tezi.

Özlü, Tezer (2003) Çocukluğun Soğuk Geceleri, Yapı Kredi Yayınlan, İstanbul.

Öztan, Gürkan (2009) “Türkiye’de Çocukluğun Politik İnşası”, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, yayımlanmamış yüksek lisans tezi.

Öztuna, Yılmaz-Gökdemir, Ayvaz (1987) Türkiye'de Askeri Müdahaleler, Tercüman Tesisleri.

Pakalın, Mehmet Zeki (1946) Tarihe Malolmuş Fıkralar, Ahmet Halit Kitabevi, İstanbul.

— (1946) Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Millî Eğitim Basımevi, İstanbul.

Paker, Evren Balta - Akça, İsmet (2010) (ed.) Türkiye’de Ordu, Devlet ve Güvenlik Siyaseti, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınlan.

Parla, Taha - Davison, Andrew (2004) Corporatist ideology in Kemalist Turkey, Sy-racuse University Press.

Passant, E.T. (1962) A Short History of Germany: 1815-1945, Cambridge University Press.

Pehlivanlı, Hamit (1992) Kurtuluş Savaşı İstihbaratında Askeri Polis Teşkilâtı, Genelkurmay Basımevi.

Petallack, James (2006) The German Right: 1860-1920, University of Toronto Press.

Ramsaur, E.E. (1972) Jön Türkler ve 1908 İhtilâli, çev. Nuran Ülken; önsöz: Tank Zafer Tunaya, Sander Yayınlan.

Retallack, James (1994) Imperial Germany: 1871-1914, Providence, R.I.

Rflanze, Otto (1990) Bismarck and the Development of Germany (2 cilt), Princeton University Press.

Rosenberg, Arthur (1964) Imperial Germany, Beacon Press, Boston.

Russell, Bertrand (1961) History ofWestem Philosophy: And İts Connection with Po-litical and Social Circumstancesfrom The Earliest Times to The Present Day, Londra: George Allen&Unwin.

Sanhan, Zeki (1993) Kurtuluş Savaşı Günlüğü: Açıklamalı Kronoloji, Türk Tarih Kurumu Yayınlan.

Schulz, Klaus (2006) Alman Kültür Tarih i, Orient, Ankara.

Schulze, Hagen (1998) Germany: A New History, Harvard University Press.

Selçuk, Ilhan (1973) Yüzbaşı Selahattin'irı Romanı (2 cilt), Remzi Kitabevi, İstanbul.

Selek, Sabahattin (1976), Anadolu İhtilâli, Cem Yayınevi.

Sempozyum (1994), Tanzimat'ın 150. Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu, Türk Tarih Kurumu Yayınlan, Ankara.

Sperber, Jonathan (2004) Germany: 1800-1870, Oxford University Press.

Stoddard, Philip H. (1994) Osmanh Hükümeti ve Araplar 1911-1918: Teşkilât-ı Mahsusa Üzerine Bir Ön Çalışma, çev. Tansel Demirel, Arba Yayınlan.

Stone, Norman (1980) Hitler, Hodder, Londra.

Storry, Richard (1991) A History of Modem Japan, (gözden geçirilmiş baskı), Pen-guin.

Şapolyo, Enver Behnan (1934) Alas: Küçük Tarihi Hikayeler, Cumhuriyet Kitap Evi.

Şigeru, Yoşida (1967) Japan’s Decisive Century 1867-1967, Frederick A Praeger.

Tansu, Şamili Nazif (1960) lttihad ve Terakki içinde Dönenler, İnkılâp Kitabevi.

— (1964), İki Devrin Perde Arkası/Hûsameddin Ertürk Anlatıyor, Pınar Yayınlan.

Tanzimat (1940) Maarif Vekâleti, İstanbul Maarif Matbaası.

Taylor A.J.P. (1978) The Course of German History, Methuen, Londra.

Tekeli, İlhan - İlkin, Selim (1989), Ege'deki Sivil Direnişten Kurtuluş Savaşl’na Geçerken Uşak Heyet-i Merkeziyesi ve İbrahim (Tahtakılıç) Bey, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.

— (2003) Kadrocuları ve Kadro'yu Anlamak: Bir Cumhuriyet Öyküsü, Tarih Vakfı Yurt Yayınlan.

— (2004) Cumhuriyetin Hara (3. Cilt) İstanbul Bilgi Üniversitesi.

Temo, İbrahim (1987) İbrahim Temo’nun lttihad ve Terakki Anılan, Arba Yayınlan.

Tevfik, Rıza (1993), Biraz da Ben Konuşayım, iletişim Yayınlan.

Thomson, David (1990) Europe Since Napoleon, Penguin.

Timur, Taner (1993) Türk Devrimi ve Sonrası, imge Kitabevi.

Todorova, Maria (2009) Imagining the Balkans, Oxford University Press.

Toprak, Zafer (1982) Türkiye'de “Millî İktisat”, 1908-1918, Yurt Yayınlan.

— (1995) Ittihat-Terakki ve Devletçilik, Tarih Vakfı Yurt Yayınlan.

— (1995) Türkiye’de Ekonomi ve Toplum Milli İktisat - Milli Burjuvazi (1908-1950), Tarih Vakfı Yurt Yayınlan.

Tugay, Asaf (1962) İbret: Abdülhamid’e Verilen Jurnaller ve Jumaciler (2 cilt), Okat Yayınevi.

Tunaya, Tank Zafer (1998 [1952]), Türkiye’de Siyasal Partiler, iletişim Yayınlan.

Tunçay, Mete (2009), Türkiye’de Sol Akımlar (1908-1925), cilt 1, iletişim Yayınlan.

Türkmen, Zekeriya (1993) Osmanh Meşrutiyetinde Ordu-Siyaset Çatışması, İrfan Yayınevi.

Ulay, Sıtkı (1968) Harbiye Silâh Başma, Kitapçılık Ltd. Şti. Yayınlan, İstanbul.

Uşaklıgil, Halit Ziya (1969), Kırk Yıl, inkılâp ve Aka, İstanbul.

Ülkü, irfan (2005) KGB Arşivlerinde Enver Paşa: Türklüğün Son Cephesi, Karaku-tu Yayınlan.

Ünsaldi, Levent (2008) Türkiye'de Asker ve Siyaset, çev. Orçun Türkay, Kitap Yayınevi.

Vagst, Alfred (1959), A History of Militaristti, Meridian Boks.

Vigny, A. De (1947) Askerliğin Kulluğu ve Büyüklüğü, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul.

Ward, Robert E.- Rustow, Dankvvart A. (1969), Political Modemization inJapan and Turkey (Study in Political Development), Prineeton University Press.

Wehler Hans-Ulrich (1997) The German Empire: 1871-1918, Berg, Oxford & New York.

Wieviorka, Anette (2005) 60 Yıl Sonra Auschwitz, İletişim, İstanbul.

Wilhiamson, David G. (1988) Bismarck and Germany: 1862-1880, Longman, Londra & New York.

Willems, Emilio (1986) A Way of Life and Death: Three Centuries of Prussian-Ger-man Militarism: An Anthropological Approach, Vanderbilt U.P., Nashville.

Williamson, David G. (2005) Germany Since 1815, Palgrave.

Yalçın, Hüseyin Cahit (1976), Siyasal Anılar, yay. haz. Rauf Mutluay, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınlan.

Yamamoto Tsunetomo (1992) Hagakure: The Boofe of the Samurai, çev. William Scott Wilson, Kodansha.

Yazıcı, Serap (2009) Demokratikleşme Sürecinde Türkiye, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınlan.

Yetkin, Sabri (1996) Ege'de Eşkıyalar, Tarih Vakfı Yurt Yayınlan.

Yılmaz, Suad (1940) “Mutlu Cumhuriyet Kızlanna”, Yücel, Beşinci yıl, cilt X, sayı 56.

Yurdakul, Mehmet Emin (1912) “Silâh Sesleri ve Barut Kokulan”, Türk Yurdu, yıl 1, sayı 5, 25 Ocak.

Yücekök, Ahmet (1984) Türk Devrim Tarihi (100 Soruda), Gerçek Yayınevi.

Zayas, Alfred de (2005) “The Genocide against the Armenians 1915-1923 and the Plevance of the 1948 Genocide convention”, Brüksel-Cenevre’de sunulan tebliğ.

Zûrcher, Erik Jan (2002) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, çev. Gül Çağalı Güven, İletişim Yayınlan.

— (2003) Milli Mücadelede İttihatçılık, çev. Nüzhet Salihoğlu, İletişim Yayınlan.

— (2003) Devletin Silâhlanması: Ortadoğu ve Orta Asya’da Zorunlu Askerlik, 17751925, çev. M. Tanju Akad, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınlan.

— (2004) (ed., Schendel, Wiüıem van üe) Orta Asya İslâm Dünyasında Kimlik Politikaları, çev. Selda Somuncuoğhı, İletişim Yayınlan.

— (2005) Savaş, Devrim ve Uluslaşma: Türkiye Tarihinde Geçiş Dönemi, çev. Ergun Aydınoğlu, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınlan.

— (2005) (ed.) İmparatorluktan Cumhurijıet’e Türkiye’de Etnik Çatışma, iletişim Yayınlan.    ’

— (2009) Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, çev. Yasemin Saner, İletişim Yayınlan.

Ansiklopediler, Derlemeler, Dergiler, Seminerler

Askerî Mecmua, Yazı işleri Genelkurmay, İdare ve basım işleri İstanbul Askerî Matbaası yapar (çeşitli sayılar)

Bozkurt, llmî-Edebî-lçtimai, Aylık Fikir ve Gençlik Dergisi, 1940-1941 (12 sayı) Doruk, “Ordu Özel Sayısı”, Ağustos 1976 Ergenekon, Aylık dergisi, 1939-1939 (3 sayı)

Genç Kalemler, hazırlayanlar, Dr. İsmail Parlatan-Yard.doç.dr. Nurullah Çetin Türk Dil Kurumu Yayınlan, Ankara, 1999 Harp Mecmuası (2005[1915-1918D, yay. haz. Ali FuatBilkan, Kaynak Yayınlan. İstanbul Ansiklopedisi (1946) haz. Reşad Ekrem Koçu, İstanbul Yayınevi.

İstanbul Ansiklopedisi (1993) Tarih Vakfı Yurt Yayınlan.

Meclis-i Mebusan 1923-1877 (ed. Hakkı Tank Us), İstanbul, 1954 Orhun (5 Kasım 1933-16 Temmuz 1934 arası, 9 sayı); Aylık Türkçü Mecmua Orhun (1 Ekim 1943-1 Nisan 1944 arası, 16 sayı); Aylık Türkçü Dergi, sahibi ve müdürü Atsız

Yeni Mecmua (12 Temmuz, 1917-26 Ekim 1918, 66 sayı)

Abbas, Cevat 607 Abdullah Cevdet 398, 575 Abdurrahman Şeref 672 Abdülaziz 543, 552, 555, 557, 560, 562, 565, 567, 584, 609, 624 Abdülaziz Âli Paşa 567 Abdülhamid (I.) 662 Abdülhamid (II.) 14, 212, 350, 540, 552, 553, 559-567, 569-572, 575, 579, 580, 584, 663, 664 Abdülkadir, Seyyid 590 Abdülmecid 122,541-543, 562, 566, 584

Abraham, Erich 796

Adams, Will 382

Adenauer, Konrad 225, 277

Adıvar, Adnan 595

Adıvar, Halide Edip 595, 611

Adil, Esat 624

Agayev, Ahmed 671, 672

Agincourt 33, 102, 129,130

Agrafi 757

Ahmed Bahtiyar 575

Ahmed Bedevi 666

Ahmed Celâdeddin Paşa 575

Ahmed Emin (Yalman) 595, 672

Ahmed Hikmet 672

Ahmed Midhat Efendi 720 Ahmed Muhtar Paşa (Gazi) 580 Ahmed Paşa (Humbaracı) 661 Ahmed Rıza Bey 565, 575-577, 723 Ahmed Yekta 672 Ahmet Cevat 601 Ahmet Demirel 606 Ahmet Haşim 407 Ainias 430

Aka Gündüz 665, 670, 739

Akansel, Mustafa Hakkı (Dr.) 718, 719

Akçura, Yusuf 667, 668, 689

Akdemir, A. Rıza 706

Akhilleus 430

Akkoyunlu, Fazıl 630

Akyol, Cihat 701, 702

Akyol, Türkân 639

Alberto, Carlo 335,339

Alcuin 179

Alfieri, Vittorio 339, 340 Ali (Kılıç) 600, 607, 611 Ali Canib 665, 672 Ali Ekrem 672

Ali Fuat Paşa (Cebesoy) 578, 579,

596, 599, 605, 719 Ali Paşa (Tepedelenli) 761, 762 Âli Paşa 543, 555, 557, 565, 567

Ali Şükrü 595, 607

Allmendinger, Kari 796

Aloysius, G. 530, 531, 537

Alpsim, Sadi 715, 716

Alptekin 490

Althusser, Louis 675

Altmay, Ayşe Gül 681, 752, 753

Amaterasu 373, 403, 430, 436

Ambedkar 534, 536

Amedeo (VIII.) 332, 333

Anderson, Benedict 101,102, 573, 780

Andrew (St.) 122

Androutsos 766

Angelis, Maximilian da 796

Anne (Kraliçe) 39,115

Anne Boleyn 28

Anne d’Autriche (Kraliçe) 66

Antoinette, Marie 115

Apte, Narayan 523

Araki (General) 454

Arar, İsmail 639

Arcuna 493, 494

Arendt, Hannah 59

Ank, Haluk 639

Arif (Ayıcı) 595

Arinori, Mori 398

Aristophanes 774

Aristoteles 758, 782

Aritomo, Yamagata 410

Arkwright 221

Arndt, Ernst Moritz 177, 282-285,

288, 289 Amim, Achim von 197 Amim, Hans-Jürgen von 796 Asano 387,388,458 Ascher, Saul 283,288 Asım Gündüz 719 Aslan, Alparslan 657 Aşoka 483-486 Atalay, Besim 607

Atatürk, Mustafa Kemal 22, 172,316, 391, 546, 558,579, 585, 599, 610612, 619, 626, 627, 631,635, 640, 644-647,649,650,657,668,674, 681, 684, 687, 688, 711, 712, 723, 725, 727, 742, 745, 779    '

Atay, Falih Rıfkı 546, 547

Atilhan, Cevat Rıfat 710 Atmaca, Sacit 706

Atsız, Nihal 101, 601, 612, 613, 703, 704, 712 Attlee 522 Auleb, Helge 796 Aybar, Mehmet Ali 634 Aydemir, Şevket Süreyya 547-549, 619 Aydemir, Talât 168, 416, 632, 637 Aykan, Cevdet 639 Aziz (Sultan) 14

Babeuf 84

Babür (Zahirüddin Muhammed) 495, 496

Babüroğlu, Selâhattin 639 Bach, Johann Sebastian 261, 326 Baden-Powell, Robert Stephenson 320, 694 Badoglio (General) 369 Bagehot 163, 723

Bahaeddin Şakir (Dr.) 577, 588, 589 Bakolas 766

Bakufu 386,387, 397, 414, 444 Balbo, Cesare 340 Ball.John 35 Banercea 512 Baratieri (General) 352 Barbarossa, Friedrich 180, 277 Bamard, Christopher 418,423 Bartok 124

Başar, Ahmet Hamdi 619 Başgil, Ali Fuat 630 Baştuğ, irfan 629 Batista 658

Bayar, Celâl 607, 619, 620, 641, 725

Baykal, Deniz 656

Baykal, Rifat 630

Baykaıa, Barbaros 707

Baykara, Tuncer 543

Bayur, Yusuf Hikmet 571

Beauhamais, Eugene 334

Beck, Ludwig 793,974

Becker, Kari H.E. 797

Beethoven, Ludwig van 261

Behçet Kemal 737

Behiç, Enis 672, 737

Behlendorff, Hans 796 Bell 317

Bellamy, Joseph 53 Belli, Mihri 634

Benedict, Ruth 427-429, 435,446, 453,454,456,458,459,473 Bensason, Elvan 690, 691 Bemhardi, Friedrich von 792 Bemstein, Eduard 251 Besant, Annie 512, 514,515 Beşe, Hakkı Kâmil 739 Bhima 493 Biddle, James 386 Bismarck 104,139,190, 200, 208, 210, 212-232,234-237, 239,240, 250, 253, 256, 270, 277, 288, 289, 296, 297, 306,314-317, 352, 353, 402, 555, 563, 713 Blaskowitz, Johannes 796 Bleda, Mithat Şükrü 576, 595 Blomberg, Wemer von 793 Blum, L6on 95 Blücher 151, 192 Boccaccio 347 Bock (Fedor von) 797 Bodhisattva 431 Boege, Ehrenfried 796 Boehm, Franz 796 Boissonade, Gustave 402 Bonneval (Comte de) 661 Bordiga, Amedeo 361 Borghese 327 Bose, Bihari 421 Bose, Subhas 517, 521 Botticelli 347 Bourgeoys, Marin le 131 Boyen (Harbiye Nâzın) 289, 312 Bozbeyh, Ferruh 641 Brandt, Willy 277 Brauchitsch, Walter von 794 Braudel, Femand 13,118, 487, 488, 543

Breith, Hermann 796 Brentano, Clemens 197 Brissot, Jacques Pierre 71 Bnınelleschi, Filippo 326 Bruno, Giordano 326

Buckingham 42, 557 Buda 431, 432, 462,484, 485, 610, 669

Burckhardt, J. 272 Burgdorf, Wilhelm 794 Burke, Edmund 56,74, 75 Buruma, lan 383, 384, 399,402-404, 414,415 Busch, Ernst 795 Bush, G. H. W. (baba) 60, 428 Bush, G. W. 60,656 Busse, Theodore 795 Butto, Zülfikar Ali 529 Bülow, Bemhard von 235, 240, 241 Bünau, Rudolf von 796 Byron, George Gordon 285, 759, 774

Cadoma, Luigi (General) 357 Caesar, Julius 127 Calonne, Charles-Alexandre de 67,69

Calvin, john 28, 29, 52, 181, 723 Camus, Albert 459 Canaris, Wilhelm 793 Canbolat, İsmail 576 Canbulad 595 Cansever, Edip 634 Caprivi, Leo 235, 792 Carlo Alberto (Prens) 335, 339 Carlo Emanuele (I.) 332 Carlo Emanuele (III.) 333 Carlos (I.) 181 Cariyle, Thomas 100, 285 Camot 73

Carr, E. H. 336, 602 Cana, Carlo 355 Carter, Jimmy 60 Cassirer, Ernst 432 Casdereagh 201 Catherine of Aragon (İspanyol Prensesi) 28 Cato 359

Cavit Bey 592, 595 Cavit Oral 620

Cavour, Camillo Benso (Kont) 189191, 213, 337-344, 346, 348, 351, 353, 354, 564

Celâl Nuri 672 Celâleddin Arif Bey 580 Cemal Paşa (Mersinli) 607 Cemal Paşa 587, 592, 594 Cenab Şahabeddin 670, 672 Cengiz Han 376,492,495,664 Chamberlain, H.S. 164, 481 Charlemaigne 178 Charles (I.) 29, 35, 36, 51 Charles (Prens, II.) 37, 38, 40, 51, 70, 87 Charles (X.) 73, 93, 202 Chaucer, Geoffrey 111 Chenier, Andre 72 Chevenement, Jean-Pıerre 84 Choltitiz, Dietrich von 797 Churchill, Winston 49, 50, 520, 522, 525 Ciano 366 Cicero 542 Cihan (Şah) 497,498 Cihangir 497, 498 Clausewitz, Cari von 138, 164 Clemenceau 95 Clinton, Bili 60, 656 Clive, Robert 500 Clogg, Richard 758, 769, 776, 777 Colbert 66, 500

Coleridge, Samuel Taylor 119, 199 Colomb, Christoph 23,498,499 Comte d’ Artois 333 Comte, Auguste 722, 723 Condillac, Etienne Bonnot de 70 Condorcet, Marquis de 70, 71 Constantinus (Büyük) 374 Coolidge, C. 60 Comwallis 93 Corradini, Enrico 355 Coşkun (Zebercet) 707 Cömert, Servet 751 Cranmer (Canterbury Başpiskoposu) 29

Crispi, Francesco 353, 354 Cromwell, Oliver 35-37,40, 50, 87, 88, 276 Cunnosuke, İnoue 414 Curzon (Lord) 513

Çakmak, Fevzi 171, 578, 607-609, 681

Çalık, Ziya 607

Çalıka, Rifat 739

Çallı, İbrahim 672

Çaterci, Bankim Çandra 533

Çelebioğlu, Enver 731

Çetinkaya, Ali 607

Çilingiroğlu, Ayhan 639

Çiller, Tansu 654, 689

Çöker, Avni 728

D’Annunzio, Gabriele 355, 358 Dadrian, Vahakn 707 Daisuke, Hagaki 415 Daladier, Edouard 95 Dante 111, 325, 326, 347 Dantidurga 490 Danton 71, 72, 276 Danvin, Charles 162-164, 267, 441, 723, 724 Das, C. R. 518 David (St.) 122

Davis, John A. 188, 330, 331, 342,

343,348,354 Dayal, Lala Har 514 De Gasperi, Alcide 369 de Gaulle, Charles 74, 95-97, 140, 276 de Grand 363, 364 De la Warr (Virginia valisi) 51 Decker, Kari 797 Delacroix 124, 774 Demetrios 760, 762, 765 Demirel, Süleyman 606,634,640-642, 650, 652-654, 785 Demirhan, Pertev 585, 718 Demirsoy, Seyfl 634 Demosthenes 782 Denktaş, Rauf 708 Depretis 348, 353, 354 Derbil, Özer 639 Desmoulins 71 Dhrita-raştra 493 Diakos, Athanios 766 Diaz (General) 357 Diderot 70 Dink, Hrant 657 Disraeli, Benjamin 220, 277, 563

Diu 499 Dog 434

Donatello 326,347 Donizetti Paşa 123 Dostler, Anton 797 Dostoyevski 85,119,459 Dönitz, Kari 794, 795 Drexler, Anton 254 Ducos 71 Duggan 348 Duncan [Macbeth] 36 Durando, Giacomo 344 Durant, Will 709 Durkheim, Emile 118, 723 Düzgören, Nedim 703 Dwyer (Vali) 49 Dyer (General) 49, 516

Eberbach, Heinrich 797 Ebül-Fazl 497

Ecevit, Bülent 617, 639-642, 653, 654

Edhem Nejad 686

Edip Servet Bey 576

Edward 28, 33

Edvvards, Jonathan 53

Efdaleddin Bey 673

Efe (Çakırcah Mehmed) 774

Efe, Necdet Rüştü 689

Einaudi, Luigi 369

Einhard 179

Eisenhower 90

Eisenstein 183

Eisner 252

Ekber (Akbar, Hümayun’un oğlu) 496-498, 505 Eleanor 34 Elevli, Avni 711, 712 Elias, Norbert 116, 267-275, 277, 281, 307, 363,452, 716, 775 Eliot, Charles (Sir) 435 Elisabeth (Avusturya-Macaristan İmparatoru Franz-Josefin karısı) 361

Elizabeth (I.) 28, 29, 276 Elizabeth (II.) 49, 51 Elias 589, 762, 768, 776 Ener, Kadri 682

Enescu, George 124 Engels, Friedrich 205, 224, 250 Ensai 435

Enver Paşa 171, 584, 587, 601, 602, 672,673, 721 Enver Yahya 602 Er, Ahmet 630 Eraslan, Nusret 698 Erbakan, Necmettin 641, 652, 654, 656

Ergin, Muharrem 669

Ergin, Sait Naci 639

Erim, Nihat 634, 638, 639

Erkanlı, Orhan 630

Erkilet (General) 613

Ersoy, Bülent 648

Ersoy, Mehmed Âkif 124, 564, 607,

727, 737 Ertem, Sadri 737

Ertürk, Hüsamettin 561, 588 Eryavuz, İhsan 607 Erzberger 246,255 Esat Bey (Maarif Vekili) 668 Esat Sagay (Bursa mebusu) 668 Esenbel, Selçuk 386 Esendal, Memduh Şevket 611, 737 Esin, Numan 630 Eşref (Kuşçubaşı) 588, 593 Ethem (Çerkeş) 589, 593, 594, 596602, 604, 605, 774 Eugene (Prens) 661 Euripides 774 Eusebio 303

Evren, Kenan 644,646,648, 649,

728, 784 Evrengzîb 498, 500

Eyiceoğlu (Denizci Komutan) 640 Eyüb Han 524 Eyüp Sabri Bey 571

Fa Hian (Fa-hsien, Faxian) 488 Fahri Celaleddin 672    '

Falkenhayn, Erich von 239, 243, 792

Falkenhorst, Nikolaus von 797 Famese 327 Fatma (Kara) 680

Federer 314,315 Fellx 204

Ferdlnand (Napoii Kralı) 334 Ferdinand, Franz 181, 204, 356 Fethi Naci 634 Feyzioğlu, Turhan 627 Fichte, Johann Gottlieb 100, 199,282, 284-288 Filiberto, Emanuele 332 Findley, Carter 108 Firuz 495 Fischer, Fritz 240 Fleurus 132, 133 Foche 95 Ford, Gerald 60 Ford, Henry 710 Frantzius, Botho von 797 Franz (II.) 179

Franz-Josef (Avusturya-Macaristan imparatoru) 204, 356, 361 Frederick (VII) 210,216 Freud, Sigmund 118, 208, 286 Frevert, Ute 281,291-293, 296,305, 311

Friedrich (I.) 186, 789 Friedrich (IL, Büyük) 185-187,789 Friedrich (III.) 184, 229, 231, 289,

789

Friedrich VVİlhelm (I.) 183-186, 204, 280

Friedrich Wilhelm (II.) 789 Friedrich Wilhelm (III.) 289, 789 Friedrich Wilhelm (IV.) 207, 208, 211-213, 220, 226, 234,789 Fritsch, Wemer von 793 Fu, Dien Bien 96 Fuad Paşa (Keçecizade) 567 Fuad Paşa 543, 557, 599 Fuat, Beşir 720 Fumimaro, Konoe 423

Galanti, Avram 616 Galileo 326

Gandhi, İndira 529, 537 Gandhi, Mohandas Karamçand 49, 421,480, 509, 514-530, 532,'534, 536, 537

Garibaldi, Giuseppe 190, 336-338, 340-344, 350, 351, 353, 354 Gautama 484, 485 Gellner, Ernst 105,106 Genro 390,393, 409,410, 448-450, 474 Gensome 71

Georg (Wemer’in kuzeni) 297 George (I.) 39, 115 George (Kral) 51 George, Lloyd 767 Germanos 762 Ghose, Aurobindo 533 Gıyaseddın Tuğluk 495 Giolitti, Giovanni 354-356, 361-363 Giotto 325, 326, 347 Giritli, ismet 720 Giuliano 773, 774 Gladstone, William Ewart 39, 277, 563, 603, 767 Gluck, Carol 101

Gobineau, Arthur de 164, 198, 481, 482,724, 725 Go-Daigo 376, 448 Godse, Nathuram 523 Goebbels, Joseph 365, 798 Goethe, Johann Wolfgang von 117, 177,186,187, 198, 261 Goetz, Hermann 487, 488 Gokhale 512-514, 534 Goltz, Wilhelm Çolmar von der 141, 578, 584, 585, 645, 792 Golvalkar, Madhav Sadaşiv 535 Gonzaga 327 Gorbaçov, Mihail 156 Gouges, Olympe de 84 Govinda-raca (Delhi’nin egemeni) 491 Gökalp, Ziya 100, 118, 665,669, 671, 672, 720, 723, 737 Gökçen, Sabiha 681 Grab, Alexander 188, 330 Gramsci, Antonio 360, 363 Grangeneuve 71 Grant, Ulysses 90 Gregorius (XVI.) 343 Grieg 124

Griffls, William Elliot 465

Grigorios (V.) 762, 763 Grimm, Jacob 113,197,198, 481,532 Groener, K.E. VVİlhelm 251, 792 Grolmann 138 Guadet 71

Guderian, Heinz 795 Guillaume (Norman Kralı, I. Wüldam) 31

Guizot 115

Gupta, Çandra (Kral) 483,486-488 Gustav Adolf 131 Gücüyener, Fuat (Muallim) 710 Gücüyener, Sehna 710 Gümûşpala, Ragıp 634, 652 Günaltay, Şemseddin 615, 616,672 Günkut, Tank 159 Güntekin, Reşat Nuri 737 Gürcan, Fethi 632 Güreş, Doğan 654 Gürler, Faruk 638, 640, 642 Gürsel, Cemal 630,637 Güventürk, Faruk 628 Gvaüor 495

Hackett, Roger F. 385

Hakkı (Sapancah) 587

Hakkı Baha 576

Hakkı Bey 580

Hakkı Süha 672

Hakkı Tank 672

Halaçyan Efendi 586

Halder, Franz 794

Hale, William 689

Hâlet Efendi 762

Halil Edhem 672

Halim Sabit 671

Halit Fahri 672, 673

Halman, Talât 639

Hamaguçi (Başbakan) 414, 415

Hamilton, Alexander 56, 277

Hammerstein-Equord, Kurt von793

Hanioğlu, Şükrü 577

Hanneken, Hermann von 797

Hara Kei 415

Hardenberg 193

Harding, W.G. 60

Hargreaves 221

Harmel, Heinz 796 Harşa 488 Hasakura 382 Hawthome, Nathaniel 52 Hayal, Yasin 578 Haycht, Franz Joseph 123 Hearder, Harry 329, 355, 356 Hebert 72

Hegel, Georg Wilhelm Friedrich 285

Heian 431

Heibei, Takao 414

Heidegger, Martin 257

Helena (St.) 85

Herrıingway, Ernest 356

Henri (Jeanne’m oğlu, IV.) 65,332

Henri (Louis, XIV.) 65

Henry (Ingiltere Kralı, VIII.) 28, 65

Henry (Leicester Dükü, “Earl”, III.)

33,34 Henry (V.) 33 Henry, Patrick 55 Herakles 430

Herder 100,108,109,186, 187,197, 198,282,286-288,398 Herzeg, Rudolf 272 Heston, Charkon 91 Heusinger, Adolf 795 Heydebrand, von 239 Hıfzı Tevfik 672 Hideyoşi 379-382,439 Hikmet Emin (Konyalı) 575 Hill, Christopher 32 Hilton, Rodney 32 Himnüer, Heinreich 259,793 Hinckeldey 270

Hindenburg 95, 235, 243,244, 246, 247, 254-256, 258,259,278,317, 318, 791, 793 Hintze (Amiral, von) 245 Hipokrates 603 Hirohito 424,425, 430,471 Hitler, Adolf 164,172,173, 175,180, 210, 214, 225, 245, 248, 251, 252, 254-259,266, 267, 273, 278, 285, 315,, 349, 365, 366, 368,405,419, 420,453,609,612,686, 694, 709; 715, 719, 792-799

Hobsbawm, Eric 201, 226, 545 Hoffmann (General) 318 Hoftmann, August Heinrich 123,177 Hohenlohe, Kari Victor 235 Hokkaido 371

Hollweg, Bethmann 235, 239, 243, 244

Holstein 200, 210, 211, 216, 297 Holstein, Friedrich 239 Homeros 758, 780 Honşu, ltami 371,375,378,437 Hopkins, Samuel 53 Horatius 326 Hristaki 711

Humbolt,Wilhelm von 288 Hume, A.O. 512

Hunter, Janet 382-384, 401, 402, 408, 412,421,422,445,446 Huntington, Samuel 137-139,172, 222, 454 Hutchinson, Anne 52 Hümayun 495, 496 Hüseyin Avni bkz. Aka Gündüz Hüseyin Avni (Ulaş) Bey 607, 739 Hüseyin Cahit 570, 572, 595 Hüseyin Çavuş (Çalh Ali oğlu) 547 Hüseyin Rahmi 672 Hüseyinzade Ali 575 Hüsrev (Kör) 497 Hüsrev Paşa 139

Inoki, Masamichi 385 lrwin, Edward 519, 520 Isnard 71

lbn Batuta 495 lbni Haldun 713 lbni Sina 706 İbnülenıin 553 İbrahim Alaeddin 672 İbrahim Bey 591 leyasu 429,467 İffet Bey 580 Ikki, Kita 415 İlhan, Attila 740 İlkin, Seüm 591, 597 İnal, Selahattin 639

İnönü, İsmet 22, 168, 316, 578, 597, 599,608, 609-615, 619,630, 632, 639, 649, 674, 710, 736 İpsilanti, Aleksandros 761 İpsilanti, Konstandinos 760 Ishak Sükût! 575 İsmail (Gaspıralı) 683 İşiguro, Kazuo 476-478 Itagaki 415 ltami, Juzo 437

Ito Hirobumi 387,389,396,397,401, 402,409 lvakura Tomomi (Prens) 397 lyeyasu, Tokugava 379,380,382

Jackson, Andrew 90,91 Jahn, Friedrich Ludwig 199, 280-282, 284,285,288,289,320, 691 James (Iskoçya Kralı, I.) 29,35 James (York Dükü, II.) 37, 38, 40, 51 Jeanne d’Albret (Navarre Kraliçesi)

65

Jefferson, Thomas 54, 56, 277

Jinbei 463

Jodl, Alfred 794

Joffre 88

John (Kral) 34

Johnson, Andrew 60

Johnson, L. B. 60

Jones, William 481, 532

Jordan, Wilhelm 209,210

Josef, Franz 204,361

Jusdanis, Gregory 780

Kabibay, Orhan 630, 722, 747 Kadri (Hoca) 575 Kafesoğlu, İbrahim 669 Kageyasu, Takahaşi (Globius) 384 Kamakura 375, 376 Kamçıl, Atıf 571, 587 Kamio (General) 405 Kant, Immanuel 272, 284, 625 Kanunî (Sultan Süleyman) 181, 418, 448, 544,610, 661,684 Kaplan, Mustafa 630 Kapodistrias, loannis 761, 767, 773, 777

Kapp, Wolfgang (Prusyalı devlet memuru) 251, 254, 792,793 Kara Haydaroğlu 774 Karabekir, Kâzım 578, 596, 600, 602, 611

Karaiskakis 766 Karakaş, Cahit 639 Karakol, Vasıf 607 Karakoyunlu, Sadri 728, 729 Karakurt, Esat Mahmut 739 Karan, Muzaffer 630 Karaosmanoğlu, Atilla 639 Karaosmanoğlu, Yakup Kadri 546, 551,609,737, 745 Kari (Büyük) 177-180, 277,324 Kari (IV.) 179 Kari (Şarlken, V.) 181, 277 Karpat, Kemal 722, 747 Katsuşige (Lord) 462 Katte, Hans Hermann von 185 Kautilya (Brahman) 486 Kavrakoğlu, Osman 627 Kavuncu, Osman 627 Kaya, Şükrü 595 Kayacan, Kemal 640 Kaynak, Mahir 632 Kâzım Nami 576, 672 Keay, John 486, 500, 502 Keitel, Wilhelm 258, 794 Kemal (Kara) 595 Kemal, Orhan 740 Kennedy, J. F. 60 Kennedy, Malcolm 403,405, 413 Kesselring, Albert 796 Key, Francis Scott 123 Kırca, Levent 169 Ki, Kao 659 Kibar, Osman 627 Kiçinosuke 461 Kiçizaimon, Yamamoto 462 King, Martin Luther 27, 28, 35,181, 187,214,573 Kira 388, 389 Kirilov 460 Kitaplı, Doğan 639 Kitchener, Horatio Herbert 88,471 Kiun, Kim Ok 400

Kleist, Ewald von 794, 795 Kluge, Günther von 797 Kluge, Wolfgang von 797 Knobelsdorff, Otto von 797 Knox, John 28, 29,181 Kocagöz, Samim 740 Koçaş, Sadi 639 Koçu, Reşat Ekrem 741 Kohl 225 Koin, Kido 397

Kolettis, loannis 768,772, 777 Kolokotronis, Theodoros 762, 767, 777

Konfüçyüs 374, 378,431-434, 436, 461,465, 610, 669 Korais 757 Koraltan, Refik 607 Korutürk, Fahri 641 Kossuth 204 Kotoku 431

Kotzebue, August von 201,255,289

Koyuncu, Âkil 672

Köroğlu, Erol 671, 673, 773, 774

Köseoğlu, Selahattin 607

Krebs, Hans 795

Krişna (I.) 490, 494

Krosigk, Emst-Anton von 797

Krüger, Friedrich 797

Kubalı, Hüseyin Naili 627

Kubilay 376,469

Kukai 431

Kun, Naip Tai Won 400 Kurtbek, Seyfi 713, 714 Kutbüddin Aybeg (köle hükümdarlardan) 491,492 Kutuzov 151    .

Küchler, Georg von 797 Küpeli, Yusuf 632 Kyi, Aung San Suu 421

Lafayette, Marquis de 93 Landau, Jacob 551,794 Lanjuinais 71 Laozi 433, 434 Lauenburg 200 Lavisse (Profesör) 667, 668 Le Pen, Jean-Marie 84

Lee (General) 277 Leeb, Ritter von 798 Lenin, V. I. 251, 602 Leonardo 347

Leopold (Hohenzollem Prensi) 219, 352

Lerchenfeld (Bavyeralı diplomat, von) 239 Leue 292

Leyser, Enst von 797 Liebknecht, Kari 251 Liebknecht, Wilhehn 295 Liege 319

Lisle, Clau'de-Joseph Rouget de 122 List, Friedrich 200, 342 Littre, M.P.E. 113 Litzow, Kurt-Jürgen von 798 Lodi 495

Loren, Sophia 364 Lossow, Otto von 795 Louis (XIV.) 65, 66, 78, 79, 92, 557 Louis (XV.) 67,92 Louis (XVI.) 67-71, 73, 80, 81, 93, 121, 132,182, 183, 202, 276, 333 Louis (XVIII.) 123,202 Louis-Philippe 73, 202, 203 Louvet 71

Ludendorff, Erich 95,164, 235,243247, 250-256, 278, 317-319, 791,792 Ludwig (I.) 768 Ludwiger, Hartwig von 798 Lübeck 188, 200 LütfullahBey 576 Lüttwitz (General) 792,793

MacArthur, Douglas (General) 90,91, 424-426,430 Machiavelli, Niccolö 186,324,327, 347, 424 Mackensen, August von 792 Maecenas, Gaius 326 Magnus, Carlus 178 Mahmud (Gazneli) 490 Mahmud (U.) 108,122,123,491, 540-543, 552, 564, 566, 578, 579, 762, 764, 768

Mahmud Celâleddin Paşa 576 Mahmut Esat (Adalet Bakam) 536, 607, 739 Maisel, Ernst 794 Makris, Dimitrios 766 Makriyannis 766 Maksud, Sadri 100 Malatesta, Enrico 361 Marnı, Thomas 200 Mannstein, Erich von 794 Manteuffel, Hasso von 231,270, 306, 795 Marat 71,276 Marcos 659 Mardin, Şerif 579 Mardin, Yusuf 680, 687 Marianne 124 Marighella, Carlos 637 Marlborough (General) 88 Marr, Nikolay 109,110 Martel, Şarl 713

Marx, Kari 172, 205, 206, 232, 250, 438, 504, 526, 572, 759 Mary (Bloody) 28, 29 Mary (Kral II. James’in kızı, III.

William’ın karısı) 38, 51 Mary Henrietta (I. Charles’m karısı) 51 Masaccio 326 Masaciro, Omura 449 Masamichi, Inoki 385 Masaru, Ikei 412 Mastai-Ferretti 343 Matsui (General) 422 Mattenklott, Franz 798 Matteotti 366 Maurice 131 Mauser 564

Mavromihalis 762, 766, 769, 777 Max von Baden (Prens) 247 Maximilian (1.) 180,181 Mazarin (Kardinal) 66, 557 Mazhar Müfit 607 Mazumdar 512

Mazzini, Giuseppe 334-338,340, 342, 344,350,353,369 McCarthy, Joseph 53 Medici, Marie de 66

Mehmed Ali Paşa (Kavalalı) 584, 713, 768, 770 Mehmed Arif Bey 580,581 Mehmed Murad Bey (Dağıstanlı Mizana) 542 Mehmed Nihad Bey 685 Mehmed Reşid Çerkeş 575 Mehmet Efendi (Dilaverin) 597 Mehta 512 Meinecke 306, 307 Menderes, Adnan 620, 627, 628, 630, 711, 722 Menelik (II.) 352

Menteş, Halil (Meclis Başkam) 595 Merkel, Angela 225 Metaksas 778,779 Mete Han 689, 703 Mettemich 191,192, 195,196, 201203, 206, 213, 216, 289, 334, 335, 341

Michaelis 235, 318 Michelangelo 347 Michelet 76 Midhat Cemal 672 Midhat Paşa 553-557 Midhat Şükrü 576 Milch, Erhard 796 Miller, Arthur 52, 53 Min (Kraliçe) 400 Mirabeau 68, 261, 279, 280 Mitard 667, 668 Mithridates 126 Mitsuru, Toyama 416 Mitsuşige, Nabeşima 460 Miura 401

Mizancı Murad Bey 542, 543, 564,

565, 565, 745 Model, Walther 796 Moltke (büyük Moltke’nin yeğeni, J. L.

Helmuth von) 242, 306, 584, 791 Moltke, Helmuth Johannes Ludvvig 139,173, 219, 222, 230, 231, 236, 342, 578, 698, 791, 792 Mommsen, Wilhelm 118, 119 Monbei, Mori 463 Monroe, James (ABD Başkam) 405, 407

Montesqieu 60, 70, 606 Montgomery 88, 419, 795, 798 Moore, Barrington 11-14, 64, 76-78, 80-83,506, 510, 511 Moore, Michael 91 More, Thomas 276 Moreau, Odile 581,582 Morkaya, Burhan Cahit 745 Motilal Nehru 518 Mountbatten 522,523 Muhammed 489 Muhammed Ah Cinnah 521 Muhammed ibn Kasım 489 Muhittin 672

Muhlis Nadas 732, 735, 736 Muizzüddin Muhammed bin Sam 491 Mukerjee 512 Murad (I.) 552, 703 Murad (V.) 123, 552, 553 Murat 189, 333-335 Mussolini, Benito 259, 270, 274, 275, 331, 345, 349,352,354-356, 358360,362,363,365-367,369,370, 419,420,453,607,609,612 Mustafa Fazıl Paşa 568 Mustafa Reşid Paşa 541, 566 Mustafa Suphi 600-602 Mübarek 168 Müfit Ratib 672 Mümtaz 587 Müşerref 524 Müşir Zeki Paşa 575 Myron 774

Naciye, Nimet 595 Nadi, Nadir 613 Nagata (General). 414 Nail (Yenibahçeli) 587 Naki Bey 576 Nakula 493

Namık Kemal 124, 162, 555, 557, 568, 745 Nanak 496 Naoroci 512 Naoşige (Lord) 461, 462 Napoleon (Bonaparte) 47, 73, 74,85, 86, 93,94,113,115,123,132,

133,135,138,141,142,150,187193,196,201-203,219, 222,248, 261, 276, 279-283, 289, 330, 333335, 699 Napoleon (III.) 74,123, 203,213, 218, 219,338,340,351 Narada 493 Nasreddin 495 Natapulta, Mahavira 485 Navegador (Prens Henrique) 42 Nazım (Dr.) 577, 588, 589, 595 Nâzım (Hikmet) 633 Nazmi Ziya 672 Necioğlu, Safter 707 Necker 67

Necmeddin Sâdık 671, 672 Nehring, Walther 796 Nehru, Cavaharlal 509, 517 Nehru, Motilal 519, 517-520, 523, 527-530, 532,536,537 Nene Hatun 680 Nenni (Sosyalist) 369 Nestorios (İstanbul Patriği) 489 Nevsky, Aleksandr 130 Nietszche 285

Nihad Bey (Bursah Mehmed) 685

Nikola (Prens) 552

Nikola (Rus Çan) 416

Nitobe, Inazo 465-469

Nixon, R. M. 60

Niyazi Bey (Resneli) 571

Nobunaga 378, 379

Nogi (General) 585

Noriega 658

Novalis 117

Nureddin (Sakallı) Paşa 578 Nurullah Efendi (Hacı) 597

Obama, Barack 60 Oberkamp, Kari von 798 Ohnuki-Tiemey, Emiko 389, 456, 469,471-474 Okyar, Fethi 561, 578, 595 Olcay, Osman 639 Olivares 226, 557    .

Onar, Sıddık Sami 627 Ono, Masuji 477,478

Oray, İsmail 731 Orbey, Ergin 644 Orel, Şinasi 639 Orhan Seyfi 672 Orlando, Vittorio 357,358 Ortaç, Yusuf Ziya 672, 673 Orwell, George 16 Osaçi, Hamaguçi 415 Osma, Şinasi 719, 720 Osman (Topal) 602,607, 774 Oster, Hans 796

Otto (I. Ludwig’in oğlu) 760, 768, 769, 773-777

Ûmer Naci 576

Ûmer Seyfeddin 109,461,665,669, 670, 672, 724 Ûmeroğlu, Hamdi 639 Ûzal, Turgut 24, 624, 650, 651, 653, 654, 751 Özalp, Kâzım 607 Ûzalp, Nafiz 607 Özdağ, Muzaffer 630, 631 Özgen, Necati 751 Özgüç, Mithat 715 Özgüden, Doğan 634 Ûzgüneş, Mehmet 639 Ûzkök, Hilmi 655, 657 Ûzlü, Demir 634 Ûzlü, Tezer 677 Ûztan, Gürkan 691

Paine, Tom 55, 56, 74 Pakalın 699, 741 Pal, Bipiçandra 533 Pancho Villa 577 Pandu 493

Pangalos (General) 778 Paoli, Pasquate 58 Papaflesas 762 Papandreu, Andreas 778 Papen, Franz von 255, 792 Patrick (St.) 122 Paulus, Friedrich 795 Peker, Recep 609, 615 Penn 51

Perikles 603, 774

Perry (Amiral) 385-387, 393, 444, 449, 453 Petain, Philippe 95, 140, 276 Peters, Cari 238 Petro (Büyük) 540, 542, 706 Petro (III.) 186, 447 Phidias 774

Pius (IX.) 338, 344, 345 .

Pius (XI.) 345

Plastiras (Albay) 778

Platon 603, 774, 782

Pombal 557

Praksiteles 774

Prens Sabahaddin 576

Preuss, Hugo 249

Prithvirac (Ecmir Kralı) 491

Puşkin, Aleksandr Sergeyeviç 774

Radovitsi 766 Raeder, Erich 795 Rahmi Bey 576, 596 Rai 512

Raif Necdet 672 Rama 493, 494 Ranade 512

Rask, Rasmus 198,481, 532 Ratazzi 346

Rauf Bey (Orbay) 589, 593, 595, 596

Rauf Yekta 672

Ray, Lala Racput 533

Ray, Satyajit 530

Reagan, Ronald 60

Recep (İpsiz) 774

Refet Paşa 578, 599

Refik Halit 737

Reichenau, Walter von 798

Reinecke, Hermann 798

Renan, Ernst 100, 666

Rendulic, Lothar 798

Reşad (Sultan) 562, 566, 586, 672

Reşid Efendi 578

Reşid Paşa 541, 566

Reşit Galip 683

Rıza Nur 607

Richelieu (Kardinal) 65, 66, 75, 77, 226, 503 Rigas 757

Rintaro, Katsu 396

Robespierre, Maximilien de 71, 72, 83, 84, 276 Rockefeller 41 Roe, Thomas (Sir) 499 Rommel 794

Rommel, Erwin 259,419, 793, 794 Roon, Albrecht von 213, 306 Roosevelt, Franklin D. 60, 428 Rosenberg, Arthur 316-318 Rousseau 70,119,285,606 Royer-Collard 115 Runstedt, Gerd von 794 Rustow, Dankwart A. 385 Ruşen Eşref 672, 716 Ryoma, Sakamoto 396

Sadullah Paşa 720

Saffet Bahri (Saffet Engin, Arın Engin) 712

Saffet Paşa 553 Sağlam, Tevfik 740 Sahadeva 493 Sahir, Celâl 671-673 Saiço 431

Saigo, Kido Takayoşi de 392, 409 Saint-Just 71 Saint-Simon 336 Saka, Haşan 615 Sakarya, Ihsan 707 Salan (General) 96 Salandra 356 Salisbury (Lord) 354 Salmuth, Hans von 798 Samac (Brahmo) 533 Samast, Ogün 578, 657 Samipaşazade Sezai 672 Sand, Kari 201 Sanders, Liman von 792 Sang, Bharatiya Cana 536 Sang, Raştriya Svayamsevak 535 Sarasvati, Dayananda 532 Sarkozy, Nicolas 84 Sarper, Selim 613 Satır, Kemal 639 Saucken, Dietrich von 798 Sav, Atilla 639

Savarkar, Vinayak Damodar 533-535 Savoie 332,333; 342 Saydam, Refik 607 Sazak, Emin 607, 620 Schamhorst 138,193,194, 280 Schelling 199

Schlegel 117,198,199, 284 Schleicher, Kurt von 255, 792, 793 Schleswig 200,210,211, 216, 297 Schlieben, Karl-Wilhelm von 798 Schlieffen (Prusyah General, Alfred von) 241-243, 791 Schmidt, Erich 267 Schneppenburg, Leo Geyr von 797 Sehömer, Ferdinand 798 Schulz 262, 263 Schulz, Hagen 280, 283 Sebüktekin 490 Sedan 139, 219

Seeckt, Hans von 158» 256, 792 Selâhattin 672

Selek, Sabahattin 592, 605,606,609

Selim (III.) 540, 541,662

Sen, Keşab Çandra 533

Sertel, Zekeriya 672

Seyyidî 495

Sforza 327

Shakespeare 36,40,111,198 Shelley, Mary 119 Sheridan (General) 277 Shirer, William 260 Sibelius 124

Sidehara (Dışişteri Bakanı) 412 Siebold, von 384 Sieyes, Emtnanuel-Joseph 68, 73 Simon of Montfort 33, 34 Singh 520

Skoufas, Nikolaos 760

Smith, Anthony 101,102

Sobiestki, Jean 713

Sobiewski, Jan 661

Sokrates 729, 774, 782

Solmazer, İrfan 630

Solon 603, 757, 774

Soma (Lord) 463    •

Somoza 658

Sophokles 603, 757, 774 828

Soykut, Refik 701, 729 Soyuyüce, Şefik 630 Spencer, Herbert 163, 723 Spengler, Oswald 257 Stalin 110, 252, 256, 259, 566, 602, 610, 636, 734 Stanhope, Leicester 774 Stein, Baron Heinrich Friedrich Kari 193, 282 Stendhal 85

Stevenson, William 774 Storry, Richard 390 Streltsi 447, 542 Strave 206 Stuart, Mary 276 Student, Kurt 796 Stumm 272

Sunay, Cevdet 175, 640 Suvorov 131 Süleyman Nazif 672

Şakir, Bahaeddin 577, 588, 589 Şamsutdinov 600, 601 Şapolyo, Enver Behnan 689 Şefik Hüsnü 634 Şemsi Paşa 571 Şerif Paşa (Kürt) 711 Şerif Paşa 590 Şevçenko 109,111 Şevket, Refik 607 Şevki (Giritli) 595 Şigenobu, Okuma 405 Şigeru, Yoşida 424 Şinto 374, 378, 39.8,429,431,432, 436,461,465 '

Şîr Han 496 Şoin, Yoşida 387,395 Şozan, Sakuma 387

Tagore, Devendranath 533 Tagore, Rabindranath 533 Tagmaç, Memduh 638, 640 Tahir Bey (Bursah Mehmed) 576 Tahsin Bey (Kuzucuoğlu) 69 Tahtakıhç, Ahmet 591 Taişi, Şotoku 374 Takamori, Saigo 392,409

Takaşi, Hara 414 Takuma, Dan 414 Talât Efendi 586

Talât Paşa 576, 587, 589, 592, 594, 673 Tales 603

Tanaka (Başbakan) 414 Tannöver, Hamdullah Suphi 124, 607, 671, 672 Tansu, İsmail 708,726 Tao 432, 433,436 Tarcan, Selim Sim 691 Taşer, Dündar 630 Tatar Osman Paşa 571 Tawney, R.H. 32

Taylor, A.J.P. 191, 193-195, 207,210, 211, 222, 232, 233, 245, 267, 286, 287

Taylor, Zachary 90 Tayyar, Cafer 578 Tek, Ferit 592 Tekeli, İlhan 591, 597 Tekin Alp 672 Temo, İbrahim 575 Teodulfa 179

Tevfik, Mehmed Ali 467, 600, 665669,672,689,698 Tevfik, Rıza 670, 671 Thâlmann, Emst 254 Thatcher, Margaret 39 Theresia, Maria 115,117, 185 Thoma, WilheLm Ritter von 798 Thomson, David 115,117, 297 Tilak, Bal Gangadhar 512-514, 516, 532, 533 Timur 495, 664 Timurlenk 664 Tippelsirch, Kurt von 798 Tiritoğlu, Alaeddin 711 Tirpitz (Amiral) 235, 240, 242, 254, 792

Todorova, Maria 101 Togan, Zeki Velidi 611 Togliatti (Komünist) 369 Togo (Amiral) 585 Tokugava 378-381, 385, 389, 439442,444

Tokutomi, Soho 405,406 Tolstoy, Lev 515 Topuzlu, Cemil 586 Tory 37, 38,44,518 Toşumiçi, Okubo 397 Tott, Baron de 661 Townshend (General) 585 Toynbee, Amold 57,94,444, 707, 763, 764 Troçki, Lev 64, 76, 251 Trotha, Lothar von (General) 50, 237, 238, 240, 792 Truman, H. S. 60, 90,91 Tsang, Hsuan 488 Tsokaloff, Athanasios 760 Tsunetomo, Yamamoto 460 Tsuramoto, Taşiro 460 Tsuyoşı, lnukai 415 Turgenyev, lyan Sergeyeviç 116 Turgot, Anne Robeıt Jacques 67 Türkeş,'Alparslan 143, 613, 629, 630, 632, 697, 705 Türkkan, Reha Oğuz 612, 613, 719 Twain, Mark 270 Twesten, Cari 270, 306 Twesten, Cari 306 Tyler, Wat 34, 35

Ulay, Sıtkı 710, 711, 748 Umberto (I.) 346,361 Uşakhgil, Halit Ziya 549, 550

Ûngör, Osman Zeki 124 Ûnsaldı, Levent 687, 688

Vaerst, Gustav von 799 Vagts, Alfred 88, 89,148,149,167, 272,399 Vahap Coşkun 744 Vahdeddin 124, 607 Valmiki 493, 494 Valmy 70,83,132,133 Vamakiotis 766 Vasco da Gama 23, 498 Vasfi Mahir 737 Vasıf Bey (Kara) 594 Veli Paşa 762

Venizelos (Giritli) 589, 604, 771, 778, 779 Vergilius 326 Vergniaud 71, 72 Vermann, Nikolaus von 798 Vespucci, Amerigo 347 Victoria (Kraliçe) 39, 116, 229 Vikramaditya 495 Villa-Lobos 124 Vittorio Amedeo (II.) 332 Vittorio Amedeo (Kral) 333 Vittorio Emanuele (Kral, III.) 369 Vittorio Emanuele 332, 340, 341, 346 Vivaldi, Antonio 326 Vivekananda 512 Voltaire 70, 84, 118, 179, 186

VVagner, Richard 164, 257 Waldersee, Alfred von 231, 236, 791 Ward, Robert E. 385 Washington, George 55,88 VVavell 522

Weber, Max 167, 168, 269, 270 VVehler, Hans-Ulrich233, 239, 247, 253, 254 Wellington (General) 88, 113,151 Wenck, Walter 795 Wertmüller, Una 364 Wietersheim, Gustav Anton von 799 VVİlhelm (I.) 213, 220, 231, 270, 306, 317, 789

VVİlhelm (II.) 116, 229, 231, 232, 235, 239, 245, 252, 317, 453, 789 Willem (Orange Prensi, III.) 38,184 Williamson, D.G. 209, 228 Wilson, Thomas Woodrow 123, 244, 357, 603 Windthorst, Ludwig 225 Witzleben, Erwin von 796 Wolf, August 287 Woods Paşa 585

Wordsworth, William 119 Wycliff, John 35

Xanthos, Emmanuil 760 Xavier, Aziz Francisco 381

Yahya Han 524 Yahya Kâhya 601, 602 Yahya Kemal 550, 551, 671, 737 Yakup Cemil 415, 587 Yekaterina (II.) 115,117 Yeltsin, Boris 168, 583 Yetkiner, Ethem 711 Yılmaz, Suad (Dr.) 679 Yirmibeşoğlu, Sabri 708 Yohei 463

Yoritomo, Kamakura 375,376, 439, 442

Yörük Ali 596, 774 Yudhişthiıa 493 Yukiçi, Fukuzava 415 Yukio, Mişima 476 Yunus Nadi 601, 607, 719 Yurdakul, Mehmed Emin 672, 673, 679,699, 737 Yusuf Kemal 607 Yusuf Razi 672 Yükselen, Niyazi Tevfik 666

Zangen, Gustav-Adolf von 799 Z.apata 577 Zeitzler, Kurt 795 Zeki Paşa 566, 575 Zen 376,434-436 Zenciro, Yasuda 414 Ziya Hurşit 595, 607 Ziya Paşa 567, 568 Ziya-ül Hak 524 Zuckmayer 269 Zuolin, Zhang 413 Zwingli 181