AŞKIN İCADI

Tom STOPPARD

KARAKTERLER

AEH, A.E. Housman, 77 yaşında

HOUSMAN, A.E. Housman, 18-26 yaş arasında

ALFRED WILLIAM POLLARD, 18-26 yaş arasında

MOSES JOHN JACKSON, 19-27 yaş arasında

CHARON, Yeraltı dünyasının kaptanı.

BİRİNCİ SAHNE

MARK PATTISON, Lincoln College Rektörü, 64 yaşında, klasik bir öğretim üyesi

WALTER PATER, eleştirmen, denemeci, öğretim üyesi, Brasenose Bilim Kurulu Üyesi, 38 yaşında

JOHN RUSKIN tanınmış sanat eleştirmeni, 58 yaşında

BENJAMIN JOWETT, Balliol Yöneticisi, 60 yaşında

ROBINSON ELLIS, Latince uzmanı, 45 yaşında Ayrıca Oxford Üniversitesi Rektör Yardımcısı ve bir Balliol öğrencisi

İKİNCİ SAHNE

KATHERINE HOUSMAN, AEH’nin kız kardeşi, 19 ve 35 yaşlarında

HENRY LABOUCHERE, Liberal Milletvekili ve gazeteci, 54 ve 64 yaşlarında

FRANK HARRIS, yazar ve gazeteci, 29 ve 40’li yaşlarda

W.T. STEAD, yayıncı ve gazeteci, 36 ve 46 yaşlarında

CHAMBERLAIN, önce 20’li sonra 30’lu yaşlarında bir memur

JOHN PERCIVAL POSTGATE, Latince uzmanı, 40 yaşlarında

JEROME K. JEROME, yergici ve yayıncı, 38 yaşında

OSCAR WILDE, 41 yaşında Ayrıca Gilbert ve Sullivan’in eseri Patience’dan bir karakter, Bunthorne,

Başkan ve Seçici Kurul Üyeleri

Birinci ve İkinci Sahnedeki karakterler aynı oyuncu grubu tarafından temsil edilebilir. Sahne talimatlarında nehir, kayıklar ve bahçeye yapılan göndermeler, birincil değerleriyle alımlanmak zorunda değildir.

BİRİNCİ PERDE

(AEH, yetmiş yedi yaşında yaşlanması durmuş, iliklenmiş koyu renk ceket ve pantolondan oluşmuş bir takım elbise, bağcıklı ayakkabılarıyla Styks’in kıyısında durmuş, kayıkçı Charon’un kıyıya yanaşmasını izlemektedir.)

AEH: Demek ki öldüm. İyi. Demek bu da, o hep anlatılan Styks manzarası.

CHARON: Halatı oraya bağlayın efendim!

AEH: “Halatı bağla!” İnsanların ve meleklerin dili!

CHARON: Demiri gördünüz mü? Eminim arkanızdan yas tutan arkadaşlarınız ve aileniz sizin için saygın bir defin töreni düzenlemiştir.

AEH: Cesedim yakıldı, ama yine de oldukça saygındı, sanırım. Önce Trinity Kolejinde bir tören yapıldı sonra da — anlaşılabilir nedenlerle — asla yaşamadığım ve sadece bir iki kez şöyle bir uğradığım topraklarda, Shropshire’da, küllerim sonsuzluğa savruldu.

CHARON: Yani kurtlar ve ayılar eşip çıkarmayacaklar sizi.

AEH: Ondan yana korkum yok. Tabii çakallar ayrı mesele. Aslında sanıldığı kadar teselli etmiyor, “ben öldükten sonra” deyip durmak. Al işte. Halat bağlandı. Oxford’daki ilk dönemimde Ruskin’in derslerini dinledim. Herkesin halatı bir kazığa bağlanmıştı orada. Çıldırarak öldü, sizin de farkına varmış olabileceğiniz gibi. Birini mi bekliyoruz?

CHARON: Gecikti. Umarım başına bir şey gelmemiştir. Adınız ne efendim?

AEH: Adım Alfred Housman. Dostlarım Housman der bana. Düşmanlarımsa Profesör Housman. Şimdi benden bozukluk isteyeceksiniz belki ama ne yazık ki, ölünün ağzına bozuk para koyma geleneği Evelyn Düşkünler Evi’nde yaşatılmıyor ve hatta belki de kurallarına aykırı. (etrafa bakınarak) Çok gecikti. Emin misiniz?

CHARON: Bir şair ve bir alim denmişti bana.

AEH: Sanırım o benim.

CHARON: İkisi birden mi?

AEH: Korkarım öyle.

CHARON: İki ayrı kişi gibi gelmişti bana.

AEH: Biliyorum.

CHARON: Bir dakikacık daha.

AEH: Kendimi toplayayım diye. Ah, bakın, bir bozukluk buldum. Mint. 1936 Anno Domini.

CHARON: Latince biliyorsunuz demek.

AEH: Biliyorum diyebilirim. Ben, Cambridge, Benjamin Hall Kennedy Kürsüsü‘nün 25 yıllık Latince profesörüyüm, — düm. Kennedy burada mı? Tanışmak isterdim.

CHARON: Herkes buradadır, olmayanlar da olacaklar. Ortaya oturun.

AEH: Tabii, ama herhalde herkesle tanışacak kadar vaktim olmaz.

CHARON: Vaktiniz olur olmasına ama, Benjamin Hall Kennedy, genellikle ilk tercih değildir.

AEH: Ben de ilk tercihim olduğunu söylemek istemedim. Yunanca’dan ve Latinceden şiir çevirisi yapmaya gereğinden fazla önem atfederdi, hem antik şiirin temellerine ilişkin bir düşünce geliştirmek gibi bir hedefi de yoktu üstelik. Şiirin yasalarını, bu yasaları henüz tam olarak keşfetmediğin için sık sık o yasaları alt üst ederek çevirdiğin dizelerden öğrenemeyeceğin gün gibi açık aslında. Ama Kennedy bir öğretmendi, dâhi bir öğretmendi belki, ama sonuçta bir öğretmendi. Cambridge’in onun adına bir kürsü açması sadece duygusal bir çıkıştı. Ben olsam küçük bir mürekkep hokkası armağan ederdim ona. Yine de itiraf etmeliyim ki, Latince ve Yunancaya duyduğum ilgiyi, Kennedy’e, daha doğrusu on yedi yaşımda, okulda bana ödül olarak verilen Sabrinae Corolla’nın üçüncü baskısına borçluyum. Aslında Yunanca’da amatör sayılırım; hocalarımın bildiğinden fazlasını bildiğimi söylemek güç: evet, belki, Pearson’dan çok daha iyi biliyordum ve Pearson, Jowett ve Jebb’in bildiklerinin toplamından fazlasını bilirdi. Regius’un Yunanca Profesörü Jowett, anlamsız bir coşkuyla klasik eğitime bulaşmıştı ki bu konumun onun için tek anlamı, az buçuk Platon okumuş Balliolluların bulunduğu ya da az buçuk Platon okumuş Balliollular bulamadığında, az buçuk Platon okumuş Oxfordluların çoğunluğu oluşturduğu sınıflar sağlamaktı kendisine. 1877 Ekim’indeki ilk haftamda, Jowett’nin ‘akribos’ sözcüğünü ilk heceyi vurgulayarak telaffuz ettiğini duydum ve dedim ki kendi kendime “Eh, bu kadarı bile fazla Jowett için.” Jebb’in takıntısı da Sophokles’ti. Jebb’in Sophokles’inde dizeleri doğru okuma sorumluluğunun kimi zaman Gaz, Elektrik ve Kömür İşletmelerine havale edildiği durumlar olurdu.

CHARON: Biraz susar mısın?

AEH: Evet, benim de beklentim bu. Yaşamım uzun suskunluklarla mühürlenmiştir zaten.

(Charon halatı çözer ve kürek çekmeye başlar) İlk tercih kimdir genellikle?

CHARON: Truvalı Helen. Karşıya geçtiğimizde üç başlı bir köpek göreceksin. Sen onu görmezden gelirsen, o da seni görmezden gelir.

(Sahne dışından sesler, köpek havlamaları, kürek şıpırtıları)

HOUSMAN: …evet, çalı dikeninden üzüm ve deve dikeninden incir dermek için vahşi doğaya terk edildik.

POLLARD: Sağını çek Jackson.

JACKSON: Küreğe geçmek ister misin?

POLLARD: Hayır, sen çok iyi çekiyorsun.

(Kayıkta üç adam, kürek çekerek sahneye girerler, küçük bir köpek havlamaktadır. Housman başta, Jackson kürekte, Pollard da kıçta oturmaktadır. Köpek gerçekçi biçimde (doldurulmuş) bir oyuncakla canlandırılacaktır.)

JACKSON: Hous, Iffley’den beri pek bir şey yapmıyor.

AEH: Mo!

HOUSMAN: Alçak herif — seni kim çıkardı Hades’ten — Tabii köpeği saymazsak.

POLLARD: Köpek de seni saymıyor zaten. Köpek Jackson’ı seviyor.

HOUSMAN: Jackson köpeği seviyor.,

POLLARD: Cehennem azabı çekmemiş Jackson’ın sevdiği, cehennem azabı çekmemiş köpek, işin güzelliği burada. İyi köpek.

HOUSMAN: Cehennem azabı çekmemiş köpek iyi köpek değildir, köpeklerin ruhu yoktur.

JACKSON: Ne dedi?

POLLARD: Senin köpeğinin ruhsuz olduğunu söyledi.

JACKSON: Bu ne küstahlık!

POLLARD: Bu sadece köpekler hakkında ne kadar az şey bildiğini gösteriyor ve ruhu zaten cennet bahçelerinde özlenen, ölü değil de sadece uykuda olan arkadaşları tarafından dört gözle beklenen bu köpekle ilgili ise hiçbir şey bilmediğini.

AEH: Ölü değil, sadece düş gören!

(Üç adam yine kürek çekerek sahneden çıkarlar. “Sağı çek”, “Acıkan yok mu?”)

CHARON: Hayret, ben hiç düş görmem! Kendi kayıklarını getirmişler, bakalım daha neler göreceğiz.

AEH: Tek yapmam gereken elimi uzatmak! — ripae ulterioris amore! (Haykırır) Ah Mo! Mo! Senin için ölebilirdim ama hiç şansım olmadı.

CHARON: Köpek için mi?

AEH: En iyi dostum ve can yoldaşım, Moses Jackson. ‘Nec Lethea valet Theseus abrumpere caro vincula Pirinthioo.’

CHARON: Tamam, hatırladım. — Theseus — arkadaşını sımsıkı saran zincirlerden kurtarmaya çalışmıştı. Ama bunu kimse yapamaz efendim, kimse yapamaz.

(Charon kayığı sise doğru sürer. Cüppeli Rektör aydınlanır. Sesi ekoludur. Ya da yalnızca sesi duyulabilir.)

REKTÖR: Alfredus Edwardus Housman.

(Housman 18 yaşında, bir adım ileri çıkar ve rektörden bir “kitap” alır.)

Alfredus Guilielmus Pollard… Moses Johannus Jackson…

(Aynı yaştaki Pollard’a ve 19 yaşındaki Jackson’a düşer ışık, her ikisi de başarı ödülü olan kitaplarını almışlardır.)

JACKSON: “Trochum” ne demek?

POLLARD: — i halinde çekilmiş çember.

JACKSON: “Neque volvere…”

POLLARD: Evet konumumuz gereği çember çevirmek yasak bize. Ben Pollard. Sanırım bu yıl iki burs verilmiş. Kutlarım sizi.

JACKSON: Nasılsınız? Ben de sizi kutlarım.

POLLARD: Nerede okudunuz?

JACKSON: Vale Akademisi. Ramsgate’de. Aslında babam okul müdürüydü. Ama bitiremedim o okulu, Londra’da iki yıl University College’da okudum. Bir süre kürek takımındaydım. Ya siz?

POLLARD: King’s College.

JACKSON: Sen amerikan futbolu oynuyorsun, değil mi?

POLLARD: Evet ama özel olarak meraklı olduğumu söyleyemeyeceğim.

JACKSON: Amerikan futbolunu Birlik’in kurallarına tercih ederim. Ama üniversite takımının pek güçleneceğini sanmıyorum. Kendimi ciddi anlamda bir kriketçi saymıyorum, gerçi arada bir tam deliğe isabet ettirdiğim oluyor ama. Büyük olasılıkla bahar döneminde atletizme yoğunlaşacağım.

POLLARD: Ah tabii eğer tüm vaktini çember çevirmekle geçiriyor olmazsan.

JACKSON: Hayır, öncelikle ve aslında koşucuyum ben. Çeyrek ve yarım milde çok iyiyimdir.

POLLARD: Demek spora meraklısın.

JACKSON: Oxford’a çalışmaya gelinir tabii, ama şairin dediği gibi — oyun olmadan durmadan çalış…—

POLLARD: (sözünü keserek) Orandum est ut sit mens sana in corpore sano.

JACKSON: .. .mak Jack’i uyuza çevirir.

POLLARD: Klasikler için verilen spor bursunun üniversite için de geçerli olduğunu bilmiyordum.

JACKSON: Klasik mi? Yo hayır. Ben fen bursu aldım.

POLLARD: (sevinçli) Ha… Fen! Özür dilerim. Nasılsınız?

JACKSON: Ben Jackson.

POLLARD: Pollard. Kutlarım. Bu her şeyi açıklıyor.

JACKSON: Neyi mesela?

POLLARD: Bilmem. Evet trochus Ovidius’tan geliyor ya da Horadus’ta geçiyor, Satirler’de.

(Housman girer, onlara katılır)

HOUSMAN: Odessa. Özür dilerim. 3. Bölüm, 24. Sayfa. lludere doctior seu Graeco iubeas trocho. — her şeyin köpeklere atıldığını söylediği dize.

POLLARD: Hah, evet o! Ata binemeyen ve avdan korkan, bir takım mavi kanlı genç adamlar… Yunan çemberi çevirmekte çok daha beceriklidir hepsi de.

HOUSMAN: Aslında ‘trochos’ Yunanca; çember sözcüğünün Yunancası yani. Yani Horatius ‘Yunan trochus’u dediğinde ‘Fransız chapeau’su demiş gibi oluyor. Kısacası bu meselenin altını çiziyor değil mi?

JACKSON: Öyle mi yapıyor? Nasıl?

HOUSMAN: Ee, bir Romalı için, Yunan olan her şey — genellikle kız gibidir, efeminedir. Aslında çember, trochos Bir Yunan erkeğinin, sevdiği oğlana verebileceği en anlamlı hediyeydi.

JACKSON: Aha, iğrençlikten mi söz ediyorsun?

POLLARD: Bu arada, bu Bay Jackson!

HOUSMAN: Nasılsınız beyefendi?

JACKSON: Ben de çaylaklardanım, anlarsın ya. Hani yeni gelenlerin isimlerini yazabilecekleri ilan tahtaları olur ya, onlardan var mı buralarda? Gelecek dönem Torpido’lara katılmaya çalışacağım. Belki nehirde görüşürüz.

POLLARD: (aynı anda) yemekte — nehirde (Jackson çıkar) Fen burslusu ha.

HOUSMAN: Yine de oldukça efendi görünüyor.

POLLARD: Ben Pollard.

HOUSMAN: Housman. Aynı kattayız.

POLLARD: Mükemmel. Nerede okudun?

HOUSMAN: Bromsgrove. Ee, şeyde, Bromsgrove’da, Worcestershire’da bir yer.

POLLARD: Ben King’s College’da okudum. Londra’da.

HOUSMAN: Bir kez gitmiştim Londra’ya. Albert Hall’u ve British Museum’u gördüm. En çok kapıdaki nöbetçileri sevdim aslında. Ovidius konusunda haklıydın bu arada. Trochus, Ars. Am’da geçiyordu.

(Bir Oxford bahçesi, nehir, kıyısında bir bank. Görünmez bir kriket topunun hafifçe sahneye yuvarlanışı, ardından kriket sopasıyla Pattison girer)

PATTISON: Genç dostlarım, üzülerek söylüyorum eğer Oxford’a bilgi edinme düşüncesiyle geldiyseniz, bu düşünceden bir an önce kurtulmaya bakın. Biz sizi satın aldık ve iki tabakta sunuyoruz; Vizeler ve Finaller olarak.

POLLARD: Evet efendim.

PATTISON: Müfredatımız, bilginin tümünün, her yıl olmasa da, dört Yunanca ve dört Latince kitabın içinde bulunabileceği tembel bir plan üzerine kurulmuştur.

HOUSMAN: Teşekkürler, efendim.

PATTISON: Gerçek bir öğrenme aşkı genç bir adamı körlüğe ve yok oluşa götürecek iki gençlik hatasından biridir.

POLLARD/HOUSMAN: (Çıkarken) Evet efendim, teşekkürler efendim.

PATTISON: Umutsuz vaka.

(Pattison kriket topunu dışarı vurur, topu takip ederek çıkar. Pater yarunda bir Balliol öğrencisiyle girer. Öğrenci yakışıklı ve havalıdır. Pater ise kısa boylu, yakışıklı olmanın uzağında bir züppedir; silindir şapka, san eldivenler, mavi kravat)

PATER: Gönderdiğin sone için çok teşekkür ederim güzel çocuk. Ve tabii fotoğrafın için de. Ama neden hep şiir yazıyorsun? Nesri neden denemiyorsun? Nesir çok daha zordur.

öĞrencİ: Yazmak istediğim şiiri kimse yazamadı bu güne dek, ama Bay Pater siz o nesri yazdınız.

PATER: Çok sevimlisin. Eve gidince fotoğrafına daha dikkatli bakacağım.

(Çıkarlar. Ruskin ve Jowett, kriket oynayarak girer.)

RUSKIN: On yedimdeydim Oxford’a geldiğimde. Yıl 1836’ydı ve “estet” sözcüğü henüz bilinmiyordu. Estetik Almanya’dan yeni çıkıp gelmişti ve ne giyinip süslenmeyi de içerdiğine dair bir bilgi, ki bu durumda Londra İtfaiye Ekibi estetlerden kurulmuş denebilirdi, ne de Yunan’ın dağılmasına neden olan, erkeğin fiziksel güzelliğine duyulan aşırı hayranlıkla bağlantılı olduğuna dair bir kayıt vardı. 1860’lara kadar ahlaki yozlaşma asla sanatsal yetkenin hastalıklı korumasına alınmamıştı ve asla kendini estetik olarak pazarlamıyordu. Eskiden doğal olmayan her tür davranış —futbol merakı gibi— okula başlanan yıllarda terk edilirdi.

JOWETT: Ah, ah, beni de okuldayken çok güzel bulurdu herkes. Altın sarısı buklelerim vardı. Öbür oğlanlar bana Bayan Jowett derlerdi. 0 tüyler ürpertici törenden nasıl da ürkerdim! — o işkenceden! — aşağılamadan! — bütün vücudum aşağılamaların verdiği acılarla zonklardı ve ne zaman bir top yuvarlansa bana doğru, hemen kaçardım. (Çıkarken) Artık, galiba kimse bana Bayan Jowett, ya da Balliol Orospusu demiyor.

(Housman, Pollard ve Jackson’un kayığı girer, Jackson çekmektedir kayığı)

HOUSMAN: Ne yana dönsem gerçek olmayan oranlar, evet çalı dikeninden üzüm, deve dikeninden incir dermek için vahşi doğaya terk edildik.

POLLARD: Belki de bu yüzden bizim okul Vaftizci John’un adıyla anılıyordur.

JACKSON: Vaftizci John’un simgesi aslında çekirge ve yaban balıdır Pollard.

POLLARD: 0 Hard Knock’ların Vaftiz Okulu. Önce Wilde’cılık, sonra tepside sunulan kafalar.

HOUSMAN: Daha okula ilk başladığımız gün yanlış giden bir şeyler vardı. İçki, kumar ve çember çevirmekten men edilmiştik ama Jowett’nin Platon çevirisi yapmasını engelleyecek hiçbir yasaklama yoktu. Regius profesörü Yunan dilini telaffuz bile edemiyor ve koca Oxford’da bir tek kişi çıkıp söylemiyor bunu.

POLLARD: Sen hariç, Housman.

HOUSMAN: Onun sırrını mezara götüreceğim, tabii mezarıma giden yolda karşılaştığım herkese söyleyerek. İhanet eğer şaşırtıcıysa, günah olmaktan çıkar.

JACKSON: Biliyorum, başka tür bir telaffuz bu. Bir İngiliz olarak benim bu dili doğru dürüst konuşmam mümkün değil. Veni, vidi, vici. Bana hiç doğruymuş gibi gelmiyor.

(Latince okunuşları veyni, viydi viky gibidir.)

POLLARD: Aslına bakarsan bu söylediğin Latince Pollard.

JACKSON: Ve ‘Wennus’ Aşk tanrıçası, onu biliyorum.

POLLARD: Anlatamadım galiba. Latince ve Yunanca antik dünyanın farklı bölgelerinde yaşayan birbirinden ayrı insanların konuştuğu iki birbirine benzemez dil. Eminim, Vale Akademisi’nde, Ramsgate’de okurken bu meseleyle ilgili bir fikrin olmuştur.

HOUSMAN: Ama Aşk Tanrıçası‘na ‘Wennus’ demek, Jackson gibi zührevi araştırmaların adamı için yeni telaffuza karşı güçlü bir başkaldırı olarak kabul edilebilir — kimya Wennus’un neresinde?

JACKSON: Sen de, Pollard da fen bilimlerini küçümsüyorsunuz., biliyorum.

POLLARD: Bilimi küçümsemek mi? Ovidius sanat olduğunu söylemişti.

JACKSON: Ah aşk! Beni kızdırmaya çalışıyorsunuz, çünkü ikinizde daha hiçbir kızı öpmediniz.

POLLARD: Peki nasıl bir şey Jackson?

JACKSON: Kızları öpmek ne fene ne de spora benziyor. Yeryüzünde sadece senin ve onun var olduğunu düşünebileceğiniz üçüncü şey.

POLLARD: Vaycanına.

HOUSMAN: Da mi basia mille, deinde centum.

POLLARD: Catullus! Beni bin kere öp, sonra yüz kere daha! Sonra yeniden bin kez öp ve bir yüz kere daha! — evet, Catullus tam Jackson’a göre bir şair.

JACKSON: Devamı nasıl.? Lidell’e kendi şiirimmiş gibi gönderebilir miyim?

POLLARD: Bu Bayan Lidell’in nasıl biri olduğuna bağlı. Dum — di— di yapıyor mu?

JACKSON: Hiç sanmam. Hıristiyan Kilisesi Papazının kızı.

POLLARD: Yanlış anladın. Adının Lesbia’yla kafiyeli olması lazım. Catullus’un bütün aşk şiirleri ya Lesbiaya ya da Lesbia hakkında yazılmıştır. ‘Vivamus, mea Lesbia, atque amemus…’

JACKSON: Bana çevirisi lazım tabii ki. Öpüşen kızların Latinceleri biraz kıt oluyor da.

POLLARD: Ah çevirisi. Hadi Housman. “Yaşayalım, Lesbia’m ve sevelim ve bizi hor gören yaşlı adamların homurdanmalarına kulak asmayalım. ”

HOUSMAN: Ve metelik vermeyelim, bunaklık homurtularına yaşlılığın.

POLLARD: Ne gösterişçi görüyorsun değil mi?

HOUSMAN: İsterse güneşler doğup batsın yeniden: kısacık ışığımız

Parlayıp söndüğünde sonsuz gecenin uykusuna yatacağız.

Beni bin kere öp, sonra yüz kere daha,

Ve yeniden bin kez öp, ve son bir beş daha…’

JACKSON: Peki ama sonunda ne oldu?

HOUSMAN: Sonunda ikisi de öldü ve Catullus, Vasat şiirleriyle tanındı en çok. Nox et perpetua. [Gece ve Sonsuzluk]

POLLARD: Vasata ayarlanmışsa sonsuz olamaz ki.

HOUSMAN: İngiltere kilisesi mi?

JACKSON: Evlendiler mi?

POLLARD: Hayır. Sevdiler, tartıştılar, barıştılar, sevdiler, kavga ettiler ve itiraf ettiler ve yalan söylediler. Lesbia Catullus’u dünyanın en mutlu erkeği yaptı, aynı zamanda da en sefili. Birkaç yıl sonra da öldü ve ardından, otuzunda Catullus da göçüp gitti. Ama o zamana kadar, Catullus aşk şiirini icat etmişti.

JACKSON: İcat mı etti? Öyle mi Hous?

POLLARD: Her söylediğimi ona onaylatmak zorunda değilsin. Herşey gibi, saat, pantolon ve cebir gibi, aşk şiirinin de icat edilmesi gerekiyordu. Milyonlarca yıllık cinsellik ve yüzlerce yıllık şiirden sonra, Shakespeare’in, Donne’un ve Oxford öğrencilerinin anladığı anlamda — âşık şairin gerçek itirafları, sevgilisini — yani şiirin nedenini — ölümsüzleştirme biçimi— işte bu Roma’da İsa’dan önce birinci yüzyılda icat edilmişti.

JACKSON: Vay canına.

HOUSMAN: Burada önemli olan Basium. Öpücük Catullus’a kadar hep osculum’du.*

POLLARD: Bir dakika Hous, iyi düşün — öpücükte önemli olan bu mu sence?

HOUSMAN: Evet.

POLLARD: Sağını çek.

JACKSON: Küreğe geçmek ister misin?

POLLARD: Hayır, sen gayet iyi çekiyorsun.

JACKSON: Hous Iffley’den bu yana hiçbir şey yapmadı.

HOUSMAN: Alçak herif! Bizi kim kurtardı Hades’ten?

(Sahne dışına doğru kürek çekerek uzaklaşırlar. Yeniden kriket oyununa dönülür. Pattison’ı sırayla Jowett, Pater ve Ruskin izler. Oyun için önemli olan girişler, hareketler ve Pattison, Pater, Jowett ve Ruskin’in çıkışıdır.)

PATTISON: On yedimde yoktum Oxford’u ilk gördüğümde. 1830 yılıydı ve Oxford öyle güzeldi ki, bu dip dibe inşa edilmiş teneke mahalleler yoktu henüz. Kasaba burada yapacak hiçbir işi olmayan insanlarla kaynıyordu, belki de bütün işleri o anda yaptıklarıydı. Üniversite, Londra ve Birmingham’a demiryoluyla bağlanma işini kırklara kadar erteledi, ben de o zamanlar derdim ki: “Eğer Birmingham treni yaklaştıysa, Londra treni çok uzakta olamaz.”

PATER: Bunun pek doğru olabileceğini sanmıyorum Dr. Pattison.

JOWETT: Paddington trenine binebilmek için on kilometre ötedeki Stevenson’a gidip gelmenin mutlulukla anılacak bir tarafı yok. Şahsen ben Tanrıya tali raylar için şükran borçluyum ve umarım onun yüce merhameti Didcot’ta aktarma yaparken tükenmez.

RUSKIN: Paddington’da kendimi cehennemde gibi hissediyorum.

JOWETT: Bunu her yerde söylemeyin Dr. Ruskin. Oxford öğrencilerinin ahlaki eğitimleri açısından, günahın kefaretinin büyükçe bir tren istasyonunda yaya kalma duygusundan fazla bir şey olmadığı düşüncesinin yayılması hiç de iyi olmaz.

RUSKIN: Ahlaki açıdan eğitilmiş olmak bunun korkunç bir kefaret olduğunun ayırdına varmaktır zaten. Mekanik gelişim, insanlığın başarısızlıklarının yarattığı açıkları dolduruyor sadece. Cehennem sınır tanımadan yayılan modernizasyona öyle benziyor ki. Eskiden Buxton’la Bakewell arasında kayalık bir vadi vardı. Günün ilk ve son ışıklarını oradan seyredebilirdiniz, gün boyu peri kızları pan flütler eşliğinde dans ederlerdi Apollo için. Şimdi demiryolu inşaatı için havaya uçuruldu o kayalar ve böylece Buxton’daki her salak Bakewell’e, Bakewell’deki her salak da Buxton’a yarım saatte ulaşabiliyor.

PATER: (kriketi kastederek) Birinci sınıf dönüş.

JOWETT: Boşluğa dikkat.

PATTISON: Doğrusunu söylemek gerekirse ben eğitime inanıyorum ama bunun yeri üniversite değil. Bir üniversite, hayatın anlamını bilimsel düşüncenin ışığında aramak için vardır.

RUSKIN: Ben derslerimde hayatın anlamını açıklamıştım. İyi olmayan hiçbir şey güzel olamaz ve ahlaki bir amaca hizmet etmeyen iyi yoktur. Öğrencilerimi, Ferry Hinksey’deki bir bataklığın üzerine etrafı çiçeklerle bezenmiş bir yol inşa etmeleri için şafakla uyandırıyordum. İrlandalı bir züppe vardı aralarında, bembeyaz elleri, şiir gibi saçlarıyla bir gençlik kitabesi gibiydi. İşte bu çocuk bir gün, hayatında daha önce hiç kürek görmediğini, biraz da memnuniyetle söyleyince, ben de onu bütün bir dönem boyunca toprak işçisi gibi çalıştırdım ve el emeğinin erdemin anası olduğunu öğrettim. Sonra kısa bir süre için Venedik’e gittiğimde bataklık yolu bastı. Sevgili öğrencim de öğlenlere kadar uyuyup sigara ihtiyacıyla uyanır ve Fransız romanları okur oldu ve Oxford Londralıların kürek çekmeyi öğrenebileceği bir mesire yeri haline geldi. (Housman ve Pollard nehir kıyısından yürüyerek girerler, Housman görünmeyen bir kürek yarışını izlemektedir.)

HOUSMAN: Hadi bastır, St. John!

POLLARD: Ruskin Paddington’dayken kendini cehennemde gibi hissediyormuş, şu adam da, Oscar Wilde da diyor ki, “Ah, öyleyse…”

HOUSMAN: ‘öyleyse cehennemdeyken de Paddington’da olduğunu zannedecek.’ Eğer bütün şöhretini bir tümceyi tersine çevirme becerisine borçluysa yazıklar olsun. Hadi bastır St. John!

POLLARD: Sen spordan nefret edersin.

HOUSMAN: Asılın küreklere!

POLLARD: Wilde Oxford’un en hazırcevap adamı bilinir. Söylendiğine göre odası, içinde leylak duran mavi bir vazo dışında tümüyle boşmuş.

HOUSMAN: Mobilya yok muymuş?

POLLARD: Ee, tabii ki mobilya vardır … Herhalde mobilya vardır.

HOUSMAN: Bastır St. John!

POLLARD: Morrell’in balosuna Prens Rupert kostümüyle gitmiş, zaten her sabah geri zekâlı gibi o kıyafeti giyiyormuş uyanır uyanmaz, her yerde de dolaşıyormuş öyle. Dilden dile dolaşanlara bakılırsa, her geçen gün mavi çinisine katlanmak biraz daha zor geliyormuş kendisine. Bu size gülünç gelmiyor mu?

HOUSMAN: Bromsgrove’da bizim de mavi çini bir yağ kabımız vardı ve kimsenin umurunda bile değildi. Çok iyi çektiniz! Şansın yokmuş St. John!

JOWETT: Oxford’a geldiğimde on sekizimdeydim. Yıl 1835’ti ve Oxford gerçek bir yüz karasıydı. Eğitimin üniversite hayatıyla pek bağlantısı yoktu. Öğrenme işi, kapı arkalarında, ücra yerlerde yapılıyordu, tıpkı Elizabeth çağı beylerinin evlerindeki Katoliklik gibi, gizli saklı. Öğrenciler toplumsal açıdan silikti ve üniversite eğitiminin kasabadaki papaz evine tayinlerini bekleyen sevimli rahiplerin ellerine bırakılması gibi bir tarihsel süreç karşısında şaşkına dönmüşlerdi. Öğrencilere bir şey demiyorum, her zamanki sefih, işe yaramaz ayak takımı işte. 50’li yılların büyük reformu, ahlaki ve sosyal düzeni, örneğin benim Platon çevirimden pek haberi olmayan dış dünyaya yayacak eğitimli bir sınıfın kurulmuş olmasıydı.

PATTISON: 0 büyük reform bizi hızlı öğrenme kursuna çevirdi. Demiryolunun buraya taşıdığı salaklar, biletlerini bize damgalatıp, aynı trenle dış dünyaya gittiler.

JOWETT: Modern üniversite ancak dış dünyanın izniyle varlığını koruyabilir. 0 dünyaya uygun adamlar çıkartmalıyız buradan. Antik klasikten daha uygun bir örnek var mı onlara gösterebileceğim? Tarih boyunca, ahlaki, sanatsal ve toplumsal düzen ülküsünün, büyük filozoflar dönemi Yunanistan’ından daha uyumla hayata geçirildiği bir dönem daha olmamıştır.

RUSKIN: Oğlancılığı saymazsan.

JOWETT: Oğlancılığı saymazsan.

PATER: Aslında onbeşinci yüzyılın sonunda İtalya’da… Hiçbir yerde sanatsal, ahlaki ve toplumsal düzen ülküsü daha uyumla hayata geçirilmemiştir, ahlaki ve toplumsal düzeni saymazsak.

RUSKIN: Ortaçağ Gotiği! Ortaçağ Gotik katedralleri sanatın, ahlakın ve toplumsal düzenin motoruydu.

PATTISON: (kriket için) Dikkat et. Avantajı kullan.

PATER: Benim de ortaçağdan çok etkilendiğim bir dönem olmuştur ama artık miadını doldurmuş bir dönem. Şimdi dönüp de fırıncı küreğiyle aldığım etkiyi ortaçağa geri vermek gibi bir derdim yok. Sanat ve zanaat herkes için iyi bir şeydi, onlar olmasaydı Özgürlük tehlikeye girerdi, hatta belki de yok olurdu ama gerçek Estetik ruh, ta Floransa, Venedik ve Roma’ya uzanır — Japonya’yı saymazsak. Bunu Michelangelo’nun Davut’unda görmek mümkün — bacakları saymazsan.* Şu anda üzerimde görmekte olduğunuz boyunbağımın mavisi hâlâ aynı dönemi, insanın kendi doğasının mülkiyetini yeniden ele geçirdiği devrim dönemini yaşadığımızı gösteriyor ve de İtalyan Yeniden Kabarışını.

PATTISON: İtalyan Yeniden Doğuşu’nu, rönesansını tabii. Lanet olsun.

PATER: Santa Maria della Grazie’nin duvarlarındaki fresklerde ve St. Pancras’ın tavanındaki resimlerde.

PATTISON: St. Peter’ın demek istiyorsun. Yanılmıyorsam, bacağı öndeydi.

(Jackson, kürek takımı kıyafetiyle girer)

HOUSMAN: Çok iyiydin Jackson.! Ama korkarım bizi alt ettiler.

JACKSON: Çok garip bir şey oldu. Kadife pijamalı biri sanki yurt odasından sırf bunun için çıkmış gibi gelip yarıştaki başarımdan ötürü beni kutlamak istediğini söyledi. Ben de dedim ki: “Teşekkürler, ama adım Moses olsa da Yahudi değilim ve dolayısıyla başarımı buna borçlu olamam.” 0 da dedi ki: “Bir şaka yapayım öyleyse, zaten Oxford’a şaka yapmaya geldim — seni Torpidler’de gördüm ve şiir gibi bir sol bacağın olduğunu fark ettim.”

POLLARD: Sen ne dedin?

JACKSON: Doğal olarak, kürek takımında olup olmadığını sordum. 0 da Magdalen kayığındaki küreklerden birini kapmaya çalıştığını ama sonra her akşam Iffley’den geriye doğru kürek çekmenin anlamsızlığını görerek vazgeçtiğini ve her tür sporu bıraktığını söyledi, domino hariç: Fransız cafelerinin önünde oynuyormuş ara sıra. Bence bu adam ne biliyor musun?

POLLARD: Ne?

JACKSON: Şu Estet’lerden biri olduğunu düşünüyorum.

(çıkarlar)

RUSKIN: Vicdan, inanç, kontrol altına alınmış istekler, tabiata sadakat — bütün bu Hıristiyan erdemleri bize Chartres katedralini, Giotto’nun resimlerini, Dante şiirini armağan etti — göz alıcı renklerde dokunmuş o kumaşlar, dönemin bütün dikkatini üzerine çekince, erdemler saf dışı bırakılmış oldu.

PATER: Genç Raphael’de, Michelangelo’nun sonelerinde, Corregio’nun Parma katedralindeki leylak taşıyanlarında ve son olarak da boyunbağımda, hep o şeyin dokunuşunu hissedebiliriz, şeyin — ee, nasıl söyleyeyim?

PATTISON: Fırıncı küreğinin dokunuşu mu?

PATER: Fırıncı küreği mi? … Hayır… Güzelliği, Hıristiyan vicdanının yanmış kemik kokan hücresinden kurtaran, incelmiş ve olabildiğince hoş bir putperestliğin dokunuşu.  Rönesans bize, bilgi denilen kitabın, ezberleyerek değil, her anı salt o anı duyarak yaşamanın coşkusuyla, yeni baştan yazılarak öğrenilebileceğini göstermiştir. Yaşamda başarılı olmak bu coşkuya sahip olmaktır, her an bu şahane ateşle yanmaktır. Alışkanlıklar geliştirmek, yenilmek demektir. 0 şahane ateşle yanmak, her anın farkına varmaktır, sadece o anın. Alışmak bu anları kaçırmaktır. Bütün bu anların içinde var olabilmenin bir yolu olmalı, tecrübenin meyvelerini değil, ta kendisini edinmenin.

(Uzakta bir yerde, hiç yaklaşmadan Jackson’un izleyiciye doğru koştuğunu görürüz. Oyun Ruskin ve Pattison’ı dışarı alır)

Bir yaban gülünün ya da sanatın ya da bir dost yüzünün fevkalade tutkusunu yakalamanın? Çünkü bunu beceremezsek o kısacık donmuş ve alev alev yanan günümüz geceye varmadan uykuya dalmış oluruz. Bizden bu anların bir tekini bile feda etmemizi isteyen geleneksel ahlakın hiçbir etkisi yok üzerimizde. Sanat için sanat aşkı, yaşamın her anını en zengin ve yalnızca o anları hissederek yaşamaktan başka bir karşılık beklemez.

JOWETT: Bay Pater, bir dakikanızı bana ayırabilir misiniz?

PATER: Elbette! İstediğin kadar zaman ayırabilirim!

(Jackson nefes nefese girer. Housman elinde bir saatle karşılar onu. Jackson bitkin, banka çöker. Housmanın elinde defne yapraklarından yapılmış bir taç vardır. Neşeli hareketlerle ]ackson’a tacı giydirir.)

HOUSMAN: Bir dakika, elli sekiz saniye.

JACKSON: Ne?

HOUSMAN: Tam bir elli sekiz

JACKSON: Çok saçma.

HOUSMAN: Ya da iki elli sekiz.

JACKSON: Bu da öbür açıdan saçma. İlk çeyreği ne kadarda koştum?

HOUSMAN: Korkarım, bakmayı unuttum.

JACKSON: Ne yapıyordun peki?

HOUSMAN: Seni seyrediyordum.

JACKSON: Seni kalın kafalı.

HOUSMAN: Neden bir elli sekiz olmasın?

JACKSON: Dünya rekoru iki dakikadan fazla da ondan.

HOUSMAN: Ah, öyle mi? — kutlarım Jackson.

JACKSON: Ne olacak senin bu halin Hous?

(Jackson defne tacı çıkarıp banka bırakır çıkarken, Housman da kitabını alır)

HOUSMAN: Olan oldu çoktan.

PATER: Bence bu hikâye fazlasıyla abartıldı, hâlâ da abartılıyor, anlatıldıkça da büyümeye devam ediyor zaten ama bütün olup biten, görüp göreceğimiz “seni seven” diye imzalanan bir mektup.

JOWETT: Bir sürü mektup, hem de öğrenciye yazılmış.

PATER: “Seni seven” diye bitirilmiş ve bir öğrenciye yazılmış bir sürü mektup.

JOWETT: Bir Balliol öğrencisine.

PATER: Balliol öğrencisi bile olsa bu ortada bir kötülük olduğunu kanıtlamaz, hatta aşırı bir duyarlık kuşkusunu bile destekleyen bir şey yok ortada aslında.

JOWETT: Bir hoca, beyefendi, kendi fakültesinden bile olmayan bir öğrenciye, iğrenç bir sone için teşekkür ediyor.

PATER: Kısacası Doktor Jowett çizmeyi aştığımı düşünüyorsunuz?

JOWETT: Bay Pater, “seni seven” diye bitirilen ve Ganymed’in bal dudaklarından ve lekesiz kalçalarından dem vuran bir şiir için öğrenciye yazılmış bir teşekkür mektubunun, yüksek eğitim ülküsüne indirilmiş bir darbe olabileceğini düşünüyorum, söz konusu öğrenci, Balliol ibnesi diye bilinenlerden olmasa bile.

PATER: Beni şaşırtıyorsunuz.

JOWETT: Balliol ibnesi diyorlar öylelerine, eminim.

PATER: Yo, yo, beni şaşırtan açıkça Platonik bir coşkudan yakınmanız.

JOWETT: Platonik coşku, Platon’un anlattığı kadarıyla, bütün devlet okullarını boşaltıp, cezaevlerini tıka basa dolduracak türden bir coşkudur, tabii eğer yılanın başı küçükken ezilmezse. Phaedrus’u çevirirken, Platon’un oğlancılıkla ilgili betimlemelerini, bir İngiliz beyefendisi ile karısı arasındaki saygı dolu sevgi ilişkisine dönüştürebilmek için bütün dehamı kullanmak zorunda kalmıştım. Balliol’da okuyor olsaydı, Platon bu değişimi kendisi yapardı zaten.

PATER: İyi ama üstadım, hiçbir deha, ayırt edici özelliği oğlan aşkı olan bir toplumu bu özelliğinden sıyırmaya yetmez. Kültür tarihinin en muhteşem toplumu olarak takdis ettiğimiz o toplum, ahlaki ve zihinsel açıdan bütün komşularının kat be kat ilerisindeydi üstelik.

JOWETT: Çok kibarsınız ama bir öğrencinin bu türden bir ayırt edici özellik taşıdığını söylemek oldukça zor, zaten ben de babasına bir mektup yazıp oğlunu okuldan almasını istedim. (elinde yeni bir kitapla yaklaşmakta olan Housman’a) çantalarını toplayıp hemen uzaklaş buradan! Yunan’ı yiyip bitiren mikrop, Balliol’u yenemeyecek.

PATER: (çıkarken) Uzun hikâye, bir temizlik hareketi var da…

HOUSMAN: Adım Housman efendim. St. John’da okuyorum. 

JOWETT: Öyleyse yanlış insanla konuşuyormuşum. Hocan kim?

HOUSMAN: Haftada üç gün Magdelan’a Bay Warren’a gidiyorum.

JOWETT: Ah, evet. Warren Balliol’da değil mi, senden söz etmişti. İlerde çok iyi işler yapacağına inanıyor.

HOUSMAN: Sahi mi efendim?

JOWETT: Eğer hoppalığından ve karamsarlığından kurtulup, İrlanda taşralılığını gizlemenin, mavi çinilerinle ilgili yapmacıklı cümleler sarfetmekten ve erik kurusu kadife pantolonlarla ortalar  da dolaşmaktan daha iyi bir yolunu bulabilirsen — eee giymemişsin — ve de saçını kestirirsen — sen o değilsin değil mi? Neyse boşver, bakalım ne okuyorsun? Aa, Munro’nun Catullus’u. Kitapçıda şöyle bir karıştırmıştım. Bol Munro az Catullus. İnsanların onca parayı neye verdiklerini anlamak mümkün değil. Catullus okuma listende mi?

HOUSMAN: Evet efendim. ‘Peleus ve Thetis’in Evlenmesi’.

JOWETT: Catullus 64! Lord Leighton o giriş bölümünün resmini yapmalıydı. “Argos’un güç kaynağı seçkin gençler, Altın Postu ele geçirmek için yanıp tutuşuyordu, çamdan yapılmış kürekleriyle dalgaları yara yara ilerlerken, okyanusun altını üstüne getiriyorlardı.!” Ve deniz kızları Nereidlerin yabanıl yüzleri beyaz köpüklü suların arasından doğruldu — emersere feri candenti gurgite vultus aequoreae — manzaraya şaşkınlıkla bakıyorlardı — monstrum Nereides admirantes.

HOUSMAN: Evet efendim. Ama aslında freti olacak.

JOWETT: Ne?

HOUSMAN: Munro, feri‘nin freti olması gerektiği konusunda fikir birliğine vardı, çünkü Vultus, — i halinde olmak durumunda. 

JOWETT: Kiminle vardı o fikir birliğine?

HOUSMAN: Ee, şey, herkesle.

JOWETT: Catullus hariç herkesle. Metin eleştirmenleri sazı aldı yine. Kahrolsun yalın halde doğrulan yabanıl yüzler. Yaşasın beyaz köpüklü sulardan ferti’den, kanal gibi sulak bir yerden, geçişli fiil emersere eden, doğrulan — i halindeki benzersiz yüzler. Hali hazırda bir dolu sulak yer sözcüğü bilmemiz ve ihtiyacımız olan son şeyin yeni bir sulak sözcük olması kimin umurunda. — hadi buyurun: “feri’yi freti’ye çevirmek basit bir düzeltmedir, çünkü r, t, tr, rt el yazmalarında en çok karıştırılan harflerdir.” Munro Catullus’un el yazmalarının kendi beğenilerine — buna tahmin dese de yine de beğenisidir önemli olan, herkesle fikir birliğine varmaya hazır zaten. Cambridge Üniversitesi’nde profesörlük kadrosunda kalmak için abesle iştigal etmek şart. Ama siz, bayım, sizin dünyaya gelme nedeniniz Oxford’da hoca olmak olmadığına göre, Catullus’un şurada şurada ut mu, et mi, aut mu, yoksa bambaşka bir şey mi yazdığı ya da şu şu dizelerin, Catullus’un bilinen dehasına ters mi düştüğü yoksa şairin kendisini mi aştığı gibi sorunlarla zihninizi meşgul etmeniz yersiz. Antik yazarları, ünlü editörlerin düzeltmesiyle elimize ulaştığı haliyle kabul etmek için buradasınız ve şiir yazmaya başlayıncaya kadar onlar üzerinde çalışmaya devam etmelisiniz. Eğer Latince ve Yunanca şiir yazamayacaksanız, bunların dünyada bir anlamı olduğuna dair umudunuzu nasıl koruyabilirsiniz?

HOUSMAN: Ama antik yazarların gerçekten ne yazdığını saptamanın bir yararı yok mu?

JOWETT: Genel olarak bu arzu edilir ve yüzlerce yıl önce kaybettiğimiz iyi alimler tarafından yapılabildiği durumlarda oldukça iyi yapılmıştır zaten. Bunun dışında kesinlik ancak el yazmasını yeniden ele geçirmekle mümkündür ancak. Bu sabah bir öğrencinin babasına yazdığım mektubu daktilo ettirmem gerekti. Önüme gelen kopyanın, bir Balliol hocasının biricik görevinin doğa dışı sıçanları yok etmek olduğunu iddia etmeye başladığını gördüm. Bir başka şekilde ifade edecek olursak sekreteri olan herkesin bildiği gibi, Catullus’un asıl yazdıkları, daha ilk kopya edilişinde değişmeye başlamıştı zaten, hem de ta Roma’nın Britanya’yı ilhak ettiği yıllarda ve bize ulaşan ilk kopya bu tarihten yaklaşık 1500 yıl sonrasına aittir. Bütün o araya giren sekreterleri bir düşün; papirüsten papirüse geçirilirken üst üste eklenen o yanlışları, parça parça olmuş son kopyadan, ilk, cildi parşömen baskıya kadar, binlerce yıldır devam edip giden kopyalamalar, değişip duran el yazıları ve noktalama olmayışıyla — küften ve farelerden ve yangından ve sel baskınından ve Hıristiyan hoşnutsuzluğundan söz etmiyorum bile, Catullus’un asıl yazdıkları bir yazıştan diğerine geçip durdu; kopya edenlerin biri sarhoş, öbürü uykucu, beriki dikkatsiz ve bir başkası fazla ayık ve uyanık ve titiz, kimisi Latince cahili ve kimisi de — bundan daha da beter; kendini Catullus’tan bile daha iyi Latinceci sanıyordu. Ta ki, bir gün nihayet uzun uğraşlardan sonra evinin yolunu bulabilmiş, darmadağın ve bir şeyler anlatmaya çalışan bir köpek gibi, otuz kuşak boyunca sürüp giden dikkatsizlik ve aptallıktan sonra İtalyan Rönesans’ının eşiğinden kalan ve tek yaşayan şahit olarak bize ulaşan ve neredeyse bulunur bulunmaz yeniden kaybolan ama kaybolmadan önce yanlışlarla dolu bir kopyasını çıkarma fırsatı bulduğumuz; Catullus’un Verona Elyazmaları‘na kadar. Ve işte bu elyazmaları, Catullus’un ilk kez bir yayıncı tarafından Venedik’te 400 yıl önce basılan şiirlerinin temellerini oluşturmuştur.

HOUSMAN: Nerede efendim bu elyazmaları?

JOWETT: (işaret ederek) Tam burada.

HOUSMAN: Yani burada, Oxford’da mı demek istiyorsunuz efendim?

JOWETT: Tabii ya. Bu yüzden Oxoniensis Elyazmaları deniyor ya zaten. Yakın zamanda bir Alman akademisyen, şairin bütün eserlerini derlerken Oxoniensis’i temel alınca fark edildi önemi. Trinity College’dan Bay Robinson Ellis metnin varlığını birkaç yıl önce fark ettiyse de, ne yazık ki önemini atladı ve onun Catullus derlemesinin diğerlerinden en büyük farkı, yalnızca, kendi editörünün bulgusunu görmezden gelişi oldu.

(Ellis çocukluk haliyle, elinde bir lolipop, çocuk bisikleti sürerek girer, ama çocuk gibi giyinmemiştir.)

Felaket zor iş Ellis! Kendi Oxoniensis’ini görmezden geldin!

ELLIS: Görmezden gelmedim.

JOWETT: Geldin.

ELLIS: Gelmedim.

JOWETT: Geldin.

ELLIS: Gelmedim.

(Onlar böyle devam ederken AEH ve Charon sandalla nehir üzerinden gelirler.)

JOWETT: Geldin.

ELLIS: Gelmedim.

JOWETT: (çıkarken) Geldin, geldin, geldin!

ELLIS: Gelmedim! Hem öyle bile olsa, Baehrens ona gereğinden fazla değer verdi zaten!

AEH: Bu Boby Ellis! Hali tavrı biraz değişmiş ama ısrarcı zekâsı aynı.

ELLIS: Genç adam, sizin sınıf birincisi olduğunuzu söylüyorlar. Gelecek dönem Monobiblos’un okunacağı bir ders açmayı önereceğim. Ders ücreti bir pound olacak.

HOUSMAN: Monobiblos mu?

AEH: Onu da görmüştüm daha önce.

ELLIS: Aman tanrım. Propertius Birinci Kitap.

HOUSMAN: Propertius.

ELLIS: Romalı aşk şairlerinin en büyüğü ve en yozlaşmışı.

HOUSMAN: Ah.

ELLIS: Sadece Catullus var ondan sonraki dönemde, ama Propertius ondan daha fazla değişmiştir.

HOUSMAN: Ha, değiştirildi, evet. Teşekkür ederim, efendim.

(çıkarlar)

AEH: Propertius’u tanıyor musun?

CHARON: Şahsen mi?

AEH: Yani, şiirlerini biliyor musun?

CHARON: Ah, öyleyse hayır. İşte geldik. Cennet.

AEH: Cennet! Nereden nereye? Oxford’u ilk gördüğümde on sekizimdeydim ve Oxford şipşirin bir yerdi o zamanlar, şimdiki turistik mağaza haline dönüşmemişti daha. Birmingham trenini bekleyen atlı arabalar olurdu istasyonda, Kinema ve Kardomah yapılmadan önce, etrafta bir tek bina göremezdiniz. Rüyalarımın Oxford’unu yeniden rüyamda görmek. İşeme isteği eğer bunun hiç de iyi bir fikir olmayacağı duygusuyla birleşiyorsa, bu genellikle uyumakta olduğumuz anlamına gelir.

CHARON: Ya da sandalda. Bir kez gelmişti başıma.

AEH: Uykuda mıydın?

CHARON: Hayır, bir oyundaydım.

AEH: Düşünmeye değer bir cümle.

CHARON: Aristophanes, Kurbağalar.                

AEH: Doğru. Seni görmüştüm.

CHARON: Dionysos’u taşıyordum kayığımın kıçında.

AEH: Çok iyiydin.

CHARON: Hayır, sadece orada bulunuyordum. Hazırlıksız yakalandım. Kurbağalar iyi oyundu değil mi? Ne dersin?

AEH: Pek değil ama Aiskhylos’tan alıntılar vardır o oyunda.

CHARON: Aa, alıntı mıydı onlar?

AEH: Ne?

CHARON: Ah, Aiskhylos, Myrmidones. Biliyor musun o oyunu?

AEH: Bize ulaşmadı; sadece adını ve bir iki satırını biliyoruz. Bilsem ki taşın tepeden her yuvarlanışında Aiskhylos’tan bir dize söylenecek bana, Hades’te Sisyphos’un yerine memnuniyetle kayayı itmeye razıyım…

CHARON: Galiba bir kısmını hatırlıyorum.

AEH: Ah, tanrım…

CHARON: Bir dakika izin ver bana.

AEH: Lütfen tanrım.

CHARON: Akhilleus çadırındadır.

AEH: Lütfen, rüya olmasın olmasın bu!

CHARON: Koro klanın adamlarından, Myrimidon’lardan mürekkeptir.

AEH. Evet.

CHARON: Çadırında küskün oturmasına—

AEH: kızarlar, evet, ama gerçekten Aiskhylos’un yazdığı bir dize hatırlayabiliyor musun?

CHARON: Tamam, yavaş yavaş geliyor. Akhilleus önce kendini, kendi tüyünden yapılmış bir okla vurulmuş bir kartala benzetir., burayı biliyor musun?

AEH: Sözcükler, sözcükleri hatırla.

CHARON: Akhilleusça—

AEH: Çadırındadır.

CHARON: Çadırındadır — sen mi anlatacaksın, ben mi? — Patroclus’un öldürüldüğü haberi geldiğinde, kendi kendine zar atmaktadır. Akhilleus öfkeden deliye döner, onu suçlar, anladın mı, öldüğü için suçlar onu. Eee, dizeye gelince. “Senin için hiç mi bir şey ifade etmiyordu” der “taptığım o lekesiz kalçalar ve beni yıkadığın o öpücüklerin”

AEH: σέβας δέ μηρών άγνόν οΰκ έπηδέσω

ώ δνσχάριστε τών πυκνών φιλημάτων.

CHARON: Al işte.

AEH: Evet anlıyorum.

CHARON: İyi değil miydi?

AEH: Çok iyiydi. Ama günümüze ulaşmış bölümlerden biriydi. Gerçi Aiskhylos’un kendi sözleriyle nasıl ifade ettiğini anımsayamadığın kartal metaforunu da biliyoruz.

CHARON: Çıldırtıcı, değil mi?

AEH: Öyle de denebilir. Her şey ne kadar basit. Şu anda altımı ıslatmış, yatağımda yatıyor olabilirdim, nöbetçi hemşire gelip beni hiç üzmeden çarşaflarımı değiştirebilirdi. Bana hep çok iyi davranırlardı Evelyn Düşkünler Evi’nde.

JACKSON: (sahne dışından) Housman!

POLLARD: (sahne dışından) Housman!

CHARON: Canlan biraz öyleyse. Anladın mı?

AEH: Evet, tabii.

CHARON: Bunun gibi düzinelercesi var bende.

AEH: Belki bir daha ki sefere.

CHARON: Korkarım, bu son seferdi.

AEH: Ah evet. Zehrini nerende saklıyorsun sen?

(Charon, AEH’yi kıyıya çıkarır)

POLLARD: (sahne dışından) Hous! — Piknik!

JACKSON: (sahne dışından) Çekirge! Bal!

(Housman kitaplarıyla girer, bankın üstüne koyar az sonra kitapları)

HOUSMAN: Yardım ister misiniz?

AEH: (Charon’a) Kim bu?

CHARON: Kim bu, diyor.

AEH: (Housman’a) Teşekkür ederim!

CHARON: Sırası gelince ölecek.  (Housman AEH’nin kıyıya çıkmasına yardım eder)

AEH: Doğru zamanlama.

CHARON: Sırası gelince ölecek! Bundan kaçış yok! (kürek çekerek uzaklaşır)

AEH: Sen ona boşver. Burada ne yaptığını sorabilir miyim?

HOUSMAN: Klasikler efendim. Büyük klasikleri çalışıyorum.

AEH: Öyle mi? Ben de klasikleri çalışmıştım. Tabii bundan elli küsur yıl önce, Oxford henüz düşsel çan kulelerinin tatlı şehri iken.

HOUSMAN: 0 zamanlar daha keyifliydi herhalde.

AEH: Öyleydi. Moab ovasından gelip, Pisgah dağının tepesine oturup da tanrının gösterdiği, İsrailoğullarının ta denize kadar uzanan topraklarına bakan Musa gibi hissederdim kendimi.

HOUSMAN: Worcestershire’daki evimizin yanında Pisgah dağı dediğimiz bir tepe vardı. Sık sık çıkardım o tepeye, Vaadedilmiş Topraklarda sanırdım kendimi, gerçekte o küçük Clee Tepeleri’nde olduğumu bildiğim halde. Güneşe baktığımda uzaklarda Shropshire’ı görürdüm.

AEH: Ah,harika. Sen…

HOUSMAN: Adım Housman efendim. St. John’da okuyorum.

AEH: Ee, sürpriz gelişme diye buna denir. Felsefe bizi ele geçirmeden bir yerlere oturalım. Eskisi kadar genç değilim artık. Ve sen eskisi kadar gençsin. (Otururlar) Klasikleri çalışıyorsun, öyle mi?

HOUSMAN: Evet efendim.

AEH: Dengeli birisin, dünyayla uyumlusun, gelişkin beğenilerin ve oturmuş bir ahlak anlayışın var.

HOUSMAN: Evet efendim.

AEH. Maddi gelişimimiz için fen, ruhumuz için klasikler. Güzel olan ve iyi olan. Kültür. Erdem. Antik felsefecilerin düşünsel ve ahlaki etkileri.

HOUSMAN: Evet efendim.

AEH: Düpedüz üçkağıtçılık.

HOUSMAN: Efendim?

AEH: Sence, şu klasik dönem insanları, bilim adamlarıyla karşılaştırıldığında, duyarlılık, ahlak, beğeni hatta sevimlilik açısından daha mı üstündü?

HOUSMAN: Fen Bilimleri’nde bir tek kişiyi tanıyorum, o da hayatımda tanıdığım en iyi insân.

AEH: Ve bütün antik dönem felsefecilerinden daha bilge.

HOUSMAN: Ah!

AEH: Sahip oldukları bilgiyi en iyi onlar kullandı. En gelişkin beyinler onların arasından çıktı. Dünyanın en iyi aşçılarını Fransızlar yetiştirdi. Ve hiçbir farenin, tadının Paris kuşatması sırasında pişirilen türdeşlerinden daha iyi olması mümkün değil ama bugün şaraplı ördek yemek mümkünken fare yemeye devam etmenin anlamı yok. Antik dönem filozoflarının bir meseleye ilişkin görüşlerini dikkate almamızın tek nedeni, yazmış oldukları metinlerde anlaşılmazlık yaratan, değiştirilmiş bölümlerin aslında ne dediğini anlamaya çalışmak. Şairler söz konusu olduğunda, onları okumak için başka nedenlerimiz de var tabii; söylemek bile gereksiz, tabii ki onların yazdıklarını okumak ruhumuzu zenginleştirebilir ancak tek koşulla: Horatius’un bazı belli şiirlerinde olduğu gibi şiirin sesinin ve duygusunun yarattığı büyülü uyum kendi gelişkin benzerlerini sakladığınız şiir haznenize eklenerek alçakgönüllü olmayı öğretmelidir size. Ama bu etki hiç de sandığımız kadar güçlü değildir. Bunlar sizin kitaplarınız mı?

HOUSMAN: Evet efendim.

AEH: Bakalım ne varmış burada. (Housman’ın kitaplarının kapaklarına   bakar ama hiçbirini açmaz) Propertius! Ve… Propertius! Ve, tabii ki, Propertius.

HOUSMAN: (heyecanla) Biliyor musunuz?

AEH: Hayır. Daha değil.

HOUSMAN: Oldukça zor okunuyor — ters yüz edilmiş düşünceler ya da daha doğrusu ters yüz edilmiş Latince.

AEH: Ah, siz bunları iyi biliyorsunuz tabii.

HOUSMAN: — eğer el yazmalarına inanacak olursak — ki bunu yapmamız çok zor, çünkü bütün şiirleri aynı baskıdan ulaştı elimize ve o baskı Propertius’un, yakınından bile geçmiyor! Propertius matbaanın icat edilmesine kıl payı yetişen — bir mucize eseri — Romalı aşk şairlerinin ilkidir.

AEH: Kesin konuşmak gerekirse, ilk olan o değildi sanırım.

HOUSMAN: Oh, evet. Yüzde yüz haklısınız. Catullus daha öncedir ondan ama Lesbia şiirlerinde her tür uyağı denemiştir.

AEH: Ah..’.

HOUSMAN: Propertius’un sevgilisinin adı Cynthia’ydı. “İlk anda beni gözleriyle cezbeden Cynthia.”

AEH: Cynthia prima suis miserum me cepit ocellis. Miserium’u unuttun.

HOUSMAN: Evet biçare beni. Tabii ki biliyorsunuz onun şiirlerini.

AEH: Oh, evet. Oxford’da gencecik bir delikanlıyken hayalimdi;  benim çevirdiğim Propertius kendinden öncekilerin yerini alacaktı ve benimkinden sonra kimse bu şiirleri yeniden çevirmeye yanaşmayacaktı.

HOUSMAN: İnanamıyorum! Ben de aynı şeyi düşünüyordum. Bakın, Propertius öyle yanlışlarla dolu ki, bugün bile, elimin altın  da, üstünde hiç çalışılmamış bir şair varmış gibi hissediyorum. Ah, bütün o editörler, biri kendi Propertius’unu sürmüş ortaya, Baehrens’inki bu, matbaadan dün çıkmış gibi sıcak hâlâ! — ve hâlâ bana öyle geliyor ki, Propertius’un yazarlık doğasından kaynaklanan karmaşayla, el yazmalarının doğru okunup, doğru yorumlanamaması bu metni bu güne dek kimsenin doğru okuyamamasına neden olmuş. Baehrens’inki kendinden öncekileri rafa kaldırtmalıydı — insanın Propertius’u düzeltmeye kalkışmasının biricik nedeni bu değil midir? — Benim tek nedenim bu olurdu — Baehrens’in Propertius’u da insanı sandalyesinden sıçratıyor, bir-bir-beş‘le yazılmış cunctas gibi şeyleri görmeye başladığınızda öyle sakin sakin oturup metni okumak mümkün değil.

AEH: Evet, castas yerine cunctas yazmak affedilmez bir hata.

HOUSMAN: Kesinlikle! Ve bunu yapan Baehrens, Catullus Oxoniensis’i Bodleian kütüphanesinde bulup gün ışığına çıkaran adam.

AEH: Baehrens bu el yazmalarının kendisi hariç herkesin gözünden kaçmış olduğu fikrine fazla bel bağlamıştı. Yeryüzünde bir klasik metni düzeltemeyecek bir tek insan varsa o da Baehrens’tir Bir metnin saygınlığını korumak adına, şaire her türlü bönlüğü yakıştırabilir. Öte yandan bütün tahminleri ya felaket derecede önemsiz ya da barbarlık denebilecek denli rezildir ve bütün olarak ele alındığında züppeliği ve küstahlığı, onu, Propertius çalışmasının hak ettiği saygıdan mahrum bırakmıştır.

HOUSMAN: (kafası karışmış) Eee… Peki bu durumda … sonuç olarak iyi miydi, kötü mü?

AEH: Bunu annesine sorsan daha iyi edersin. (Bir sonraki kitabı alır) Ve işte birinci kitabın yirmi beşinci bölümünün beşinci satırında aut yerine et yazan Paley. Bana sorarsan, Propertius’u fazla büyütmüş gözünde; utanmadan Propertius’u Cynthia onu sevsin ve kendisi de Cynthianın sevgisinden kurtulsun diye dua ettirir. (Kitabı bir kenara koyar) Bir kısmı belki, gülmeden ve tiksinti duymadan okunabilir.

HOUSMAN: (şok olmuş) Paley de mi öyle yani?

AEH: (bir sonraki kitaba bakarak) Ve Palmer. Palmer’ın durumu farklı. Morkland’dan bu yana İngiliz Latincecilerin en yeteneklisi ve en büyüğüdür.

HOUSMAN: (coşkuyla) Gerçekten mi? Palmer öyleyse?

AEH: Tüm dehasına rağmen düşünce doğruluğu ve değerlendirme tutarlılığı bakımından ondan iyileri olduğunu söyleyebilirim.

HOUSMAN: Ah.

AEH: Mesela Munro.

HOUSMAN: Ah, evet — Munro!

AEH: Sakın bir metnin doğru edisyonu için Munro’ya başvurma. Palmer’da akıl yürütme yeteneği sıfırdır. Güçlü düşünceler onu aşar, o da kendini aşanı görmezden gelir.

HOUSMAN: Ama demin, sanmıştım ki

AEH: İçgüdülerinin gelişkin olduğunu zanneder ve içgüdüleri onu yanılttığında, basit bir hatayı ondan daha inatla savunan, ya da inanılmaz bir varsayımı güvenle telkin eden bir başkasını bulamazsın dünyada. Bu zaaflarına, bir de zararlı eğilimlerini sorumsuzca, ulu orta ilan etmesini eklemek gerek tabii. HOUSMAN: Ah! Öyleyse Palmer…

AEH: (diğer kitap) Ah evet. Şimdi de karşınızda yalancı ve köle ruhlu bir adam. (öteki kitap) Ve bu: Onun kadar Propertius düzeltmeyi bir köpeğe bile öğretebilirim. (diğer kitap)Aman tanrım… bunun da düzeltmeden anladığı bir iki harfin yerini değiştirip ne olduğuna bakmak. Eğer ortaya çıkan yeni durum sözcüğün en yüzeysel anlamıyla, anlam ve dilbilgisi açısından yanlış anlaşılabiliyorsa, ortada bir düzeltme vardır ona göre. Bu akademisyenlik değil, spor bile değil, seksek ya da misket oynamak bile daha fazla yetenek gerektirir. Sadece zaman öldürmek onun yaptığı, duvara yaslanıp sağa sola tükürmek gibi bir şey.

Housman: Ama bu Bay Ellis! Propertius için başvurduğum insan!

AEH: Aslında, evet, ben de görmüştüm onu. Yakışıklı olduğunu düşünmüştüm, fazlasıyla yakışıklı. (diğer kitap) Ah Mueller! (öteki kitap) Ve Haupt! (bir başkası) Rosberg! Aslında son elli yılda Almancada basılanları okumasan da olur — hatta önümüzdeki elli yıl basılacakları da.

(AEH Housman’ın defterini alır öylesine. Housman çekinerek geri alır defteri)

HOUSMAN: Ee bu sadece…

AEH: Ah tabii. Tabii ki şiir yazıyorsun.

HOUSMAN: Ee herkes kadar…

AEH: Herkes şiir yazamaz ama.

HOUSMAN: Okuldaki şiir yarışması için yeterince hoş bu şiirler

AEH: Ne iyi, benim yazdıklarımsa yeterince nahoştu.

HOUSMAN: Aslında Newdigate’e katılmayı düşünüyorum — geçen yıl ödül kazanan şiir, pek de — nasıl söyleyeyim…

AEH: Senin girişiminin küstahlık olduğunu düşündürecek kadar iyi bir şiir değildi.

HOUSMAN: Ama bilemiyorum, aslında Newdigate’i kazanacak durumda hissetmiyorum kendimi. Magdalen’den Oscar Wilde Newdigate’e bulaşmıştı ama onun alanı klasikler, üstelik Ruskin’e çaya giderdi hep. Pater de onun odasına giderdi çay içmeye, muhtemelen leylaklardan, Michelangelo’dan ve Fransız romanından konuşuyorlardı. Wilde’dan bir yıl önce bir Balliol’u kazanmıştı, çocuk, Pater’a Oxford’dan kovulma nedeni sayılabilecek Yunan şiirleri gönderiyordu ve sonunda beklendiği gibi Dr. Jowett tarafından kovuldu zaten, kendi içinde tutarlı bir hareketti ve Estetik’in sınırlarını yanlış hesaplaması anlaşılır kılıyordu her şeyi. Peki ben nasıl iz bırakacağım? Horadus’un övündüğü bronz anıttan bile daha kalıcı, kralların piramitlerinden daha uzun ömürlü, rüzgârla ve yağmurla ve akıp giden zamanla yok olup gitmeyecek bir iz nasıl bırakabilirim?

AEH: Şair olarak mı, akademisyen olarak mı?

HOUSMAN: Hiç fark etmez.

AEH: Fark etseydi işin daha kolay olurdu.

HOUSMAN: Aynı anda hem şair, hem bilim adamı olmak mümkün değil mi?

AEH: Değil. İkisinde birden iyi olamazsın. Şairane duygular alimler için tehlikelidir. Her zaman bozuk bir düzenin muhteşem olduğunu iddia etmeye hazır şair ruhlu insanlar olacaktır. Kime göre muhteşem? Romalılar iki yüzyıl önce yabancılar için yazan yabancılardı; ve tanrılarını yadırgadığımız, vahşetlerinden tiksindiğimiz, kişisel alışkanlıklarından söz etmekten hoşlanmadığımız bu insanların mükemmel bulduğu şeyler, tuhaf bir biçimde bizim göklere çıkardıklarımızla aynı.

HOUSMAN: Ama gerçekten öyle değil mi? Yüzyıllardır herkesin nefesini tuttuğu dizelerde tutuyoruz biz de nefesimizi. Şair, sevgilisine, ona olan aşkını “bir tarla kenarında sabanın ezip geçtiği bir çiçek gibi” öldürdüğünü yazıyor. Bir dostunun mektubuna yanıt veriyor; “Sakın düşünme mektubunun unutulacağını, güzel bir kızın, sevgilisinin verdiği elmayı annesinin sesiyle sıçrayıp düşürünceye ve hüzünlü yüzü utançla kızarıncaya kadar kucağında unutması gibi.” İki bin yıldır saat gibi  işliyor bu dize — ay çok özür dilerim, ben…

AEH: Özür dileme, öğrenmenin yaşı yoktur.

HOUSMAN: Catullus’un antik edebiyatın enkazından sağ kurtulan, en son, bozuk kopyasının, nasıl da kolayca kaybolmuş olabileceğini düşündükçe, ağlamak geliyor içimden, o elma ve çiçek şu anda bir şarap fıçısının altında çöplerin arasında olabilirdi. Bu duymazdan gelinemeyecek bir haykırış. Munro’yu biliyor musunuz?

AEH: Bir kez mektup yazmıştım.

HOUSMAN: Ben de bir mektup yazayım diyorum. Sizce bir fotoğrafını istesem yollar mı?

AEH: Yollamaz. Gençlik ne tuhaf şey. En iyisi şair ol sen. Edebi coşku kimseyi alim etmez ve pek çok alim edebi coşkusu nedeniyle yok olup gitmiştir. Edebi zevk, bilgi değildir. Bir akademisyenin yapması gereken, bilinenlere yenilerini eklemektir. 0 kadar. Ama bilgi sırf iyi olduğu için, en büyük tatmini verebilir. Bilgi göze güzel görünmek, kulağa hoş gelmek ve hatta bir işe bile yaramak zorunda değildir. Sadece bilgi olduğu için iyidir. Ve bilgiyi bilgi yapan tek şey doğru olmasıdır. Tümüne sahip olman mümkün değildir ve öğrenmeye değmeyecek en küçük  bir kırıntısı bile yoktur. Bir tek virgül, içinde doğruyu ve yanlışı barındırabilir. Senin “Peleus ve Thetis’in Evlenmesi” metninde, Catullus, Peleus’un Emathia gücünün koruyucusu olduğunu söyler: Emathiae tutamen opis, virgül, carissime nato: Peleus nasıl carissime nato, “oğlunun canı kadar sevdiği” olabilir, oğlu henüz doğmamışken?

HOUSMAN: Bilmiyorum.

AEH: Akademisyen olmak parmağını bir sayfaya vurup, “Burada ve burada hata yapılmış” diyebilmektir…

HOUSMAN: Virgül yanlış yere konulmuş değil mi, çünkü Oxoniensis’te ne noktalama işareti ne de büyük harf kullanılmıştır.

AEH: Şimdi değil hemşire, izin verin de lafını bitirsin.

HOUSMAN: Öyleyse opis küçük ‘o’ ile yazılmıyor, demek ki güç anlamına gelmiyor; Jupiter’in annesi Ops’un in hali. Virgülü bir sözcük geriye koyduğumuzda her şey anlaşılıyor.

AEH: Emathiae tutamen, virgül, büyük ‘0’ ile Opis, carissime nato. Emathia’nın koruyucusu, Ops’un en sevgili oğlu.

HOUSMAN: Gerçekten böyle mi?

AEH: Ah evet. Böyle, çünkü doğrusu bu — Emathia’nın koruyucusu Peleus, gerçekten Ops’un oğlu jüpiter’in en sevgili oğluydu. Dört yüz yıl önceki yanlış basımından beri sürekli okunan bir şiir, bir virgülün bulunduğu yerden kaldırılıp, başka bir yere konmasıyla saçmalamaktan kurtuldu. Cehalete ve yanlışa karşı kazanılmış küçücük bir zafer. Dağarımıza eklenecek bir gıdım bilgi. Bu sana ne hatırlatıyor? Bilimi tabii. Metin eleştirmenliği, nesnesi edebiyat olan bir bilimdir, tıpkı bitki biliminin botanik, hayvan biliminin zooloji ve taş biliminin jeoloji olması gibi. Bitkiler, hayvanlar ve taşlar doğa ürünüdürler ve bunlara ilişkin bilimler de mutlak bilimlerdir ve görülebilenin ve ölçülebilenin otoritesine başvurarak yanıtlar soruları. Oysa bütün zaafları, sapkınlıkları ve hata yapan parmaklarıyla insanın ve insan aklının ürünü olan edebiyatın bilimi olan metin eleştirisi ancak olasılık derecelerini hedefleyebilir ve başvurabileceği tek otorite yüzlerce ya da binlerce yıl önce ölmüş bulunan yazarın kendisidir. Ama yine de bir bilimdir, kutsal bir muamma falan değildir yani. Mantık ve sağduyu, yazarla kurulmuş bir gönül bağı, dili anlama yeteneği, hata yapması muhtemel parmaklarca yazılmış antik dönem elyazmaları konusunda bilgi, yoğunlaşma, dürüstlük, aklıselim, kişisel iradenin bastırılması — bütün bu özelliklere sahipsen, metin eleştirmeni olmak için iyi bir başlangıç yapma olasılığın var demektir. Bir başka deyişle, herkes botanikçi ya da zoolog olabilir. Metin eleştirmenliği akademisyenliğin şahı, doruğudur. Çoğu insan — yine de yeteri kadar değil — kuru ve sıkıcı bulsa da, bir Latince profesörünün var olmasının tek nedeni budur. Sana bunları anlatıyorum çünkü İngiliz üniversitelerinde ele alınışına bakarak bunları öğrenmen mümkün değil. Dergilerde boy gösteren bütün o yalan dolanlar, hokus pokuslar, çalıp çırpmalar ancak her derde deva seyyar satıcıların mesleki ilgisini çekebilir. Alman üniversitelerinde durum farklı. Alman hocaların bir çoğunu Mekanik Enstitüsü‘ne, kalanları da İstatistikçiler Enstitüsü‘ne göndermek lazım. Richard Bentley’den bu yana Avrupa’nın en büyük alimi olan Wilamowitz hariç. Aslında bazıları beni işaret ediyor “en büyük alim” derken, ama gerçekten öyle olsaydı, benim olduğumu bilemezlerdi. Eklemem gerekiyor Wilamowitz de öldü. Ya da ölecek. Ya da ölecekti. Herhalde haplarımı alma zamanım geldi, fiil çekimlerimi düzenliyorlar da. Gelecek zamanın hikâyesinin her zaman bir çeşit tezat olduğunu düşünmüşümdür. Yerinde olsam anıtım için bu kadar yormazdım kafamı. Eğer her şeye yeniden başlamam mümkün olsaydı Horatius’un her şeye yeniden başlamanın mümkün olmadığını söyleyen şiirlerini daha fazla dikkate alırdım. Hayat kısa ve ölüm kapıyı tekmelerken hiç de adil davranmıyor. Tanrıların bize kaç yarın daha garanti ettiğini kim bilebilir? Saat bu saat, hazır gençken saçlarını dağıt mersin dallarıyla, şarabın en iyisini iç, en olgununu kopart meyvelerin. Mevsimler ve mehtaplar yenilerler kendilerini ama ne asil soyumuz ve kibarlığımız, ne de yaptığımız iyi işler kurtarabilir bizi. Gece Hippolytos’un lekesini siler, Artemis bile ona yardım edemez, Hippolytos beklemelidir orada*; ve Theseus, Pirithous’u, dostların sevgisinin bile kıramayacağı zincirlere terk eder.

HOUSMAN: Bu ne?

AEH: Bir kusur. HOUSMAN: Bu “Diffugere nives”. Nec Lethaea valat Theseus abrumpere caro vincula Pirithoo. Ve Theseus’un sevgili Pirithous’unu saran Unutma zincirlerinden kurtaracak gücü yoktu.**

AEH: Senin çevirin daha yakın.

HOUSMAN: Dosttular değil mi? Theseus’la Pirithous yani?

AEH: Evet. Birlikte maceralara atılan dostlar.

HOUSMAN: Birlikte maceralara atılan dostlar! İnsanın içini titreten bir şey bu! Aralarındaki sevgi, birbirleri için canlarını vermeye hazır dostların sevgisi gibi miydi?

AEH: Aman tanrım!

HOUSMAN: Aşın düşkünlükten söz etmiyorum. Bilirsiniz işte…

AEH: Ah, yani insanı Oxford’dan kovduracak bir arkadaş sevgisi değildi.

HOUSMAN: Değildi değil mi!

AEH: Lirik şairlerin dizelerindeki gibi de değildi. — “bana iyi davrandığın günün tanrısı olurum, yüzünü çevirirsen dünyam kararır” —

HOUSMAN: Değildi.

AEH: Ya da Samos’un şairinin dediği gibi: “Henüz yirmi ikime varmadım, yorgun olmam için neden yok.”

HOUSMAN: Hayır — dostluktan söz ediyorum — erdem — Yunan kahramanları gibi.

AEH: Yunan kahramanlar — elbette —

HOUSMAN: Argonotlar… Akhilleus ve Patroclus…

AEH: Aa, evet, lason ve Argonotlar’ın Sekiz Haftada elde ettiği asaleti Akhilleus tek bir vuruşmada kanıtladı.

HOUSMAN: Öyleyse dalga geçilecek bir şey değil yani?

AEH: Yo,yo…

HOUSMAN: Oxford’da bazı şeylerin uluorta konuşulamayacağını biliyorum. Gerçeğe duyulan tutku, insanı tutkuların en zayıfı. Fakültenin kütüphanesindeki Tibullus çevirisinde, şairin âşık olduğu erkek kadın’a dönüştürülmüştür, o dönüşmüş “kadın”, başkasının karısıyla çekip gittiğinde ortalık karışmış tabii, çevirmen ne yapacağını bilemeyip vazgeçmiş çeviriden. “(Uçuşan karlar”ı yazan Horatius tanrı olmalı — karlar savrulur ve mevsimler her yıl devrilir birbiri üstüne ama bizim için, sıramız geldiğinde, her şey bitecek! İngilizce çevirisiyle yanına bile  yanaşamazsın Horatius’un.

AEH: Ama ah, gökyüzünün sürüklediği mevsimleri ne bozarsa bozsun,

Mehtap üstüne mehtap, ışıklarıyla yeniden düzeltir onu;

İşte Tullus’un ve Ancus’un olduğu yere geldik

Ve iyi Aenas’ın, toz ve hayaliz şimdi.

HOUSMAN: (sevimli) Evet, tümüyle umutsuz değil mi? Geçmişle gelecek arasında sıkışıp kalmış birinin ancak dili tutulur! Birkaç sayfa geri dönerseniz Horatius’un bir atlet yüzünden  gözyaşlarına boğulduğunu görürsünüz, rüyalarında onun peşi sıra koşup durur, Mars ovasını geçer, Tiber’in dalgalarıyla boğuşur! — … Horatius! — şiirlerinde bir sürü kadın olan ve  “evcilliği” Catullus’la, Lesbia’ya çılgınca âşık olan Catullus’la  boy ölçüşen ama bu arada — şey, Catullus — hakçası —  Brosgrave Lisesi’nde okuyacak yaşta bir oğlandan çaldığı öpücüklerden söz eder.

AEH: Catullus 99 — tuus yerine vester diyor, şiirin can alıcı noktası bu.

HOUSMAN: Hayır değil.

AEH: Özür dilerim.

HOUSMAN: Şiirin can alıcı noktası şu: — erdem nedir? Gerçekten ve hakikaten iyi ve güzel nedir?

(AEH bankın üzerindeki tacı fark eder. Pek farkına varmadan eline alır.)

AEH: Bir yanıtı olduğunu sanıyorsun, hayatın anlamını öğrenebileceğimiz kayıp bir el yazması kopyası olduğunu ve hatalarla saçma sapan bir hale gelmiş o kopyadan onu çıkartabileceğimizi. Ama eğer böyle bir kopya yoksa, gerçekten bir yanıt da yoktur. Her şey zamanlamaya bağlı. Homeros’ta Akhilleus ve Patroclus dostturlar, korkusuz ve lekesizdiler. Ondan asırlarca sonra yazılmış ve şu anda kayıp olan, Aiskhylos’un Eros’u anlattığı bir metin vardır, sanırım en aşırı düşkünlük sözcükleriyle çevirebiliriz o metni; öpücük sağanakları, el değmemiş kalçalar. Sophokles de; Akhilleus’un Aşıklarını yazmıştır, baştan aşağı hoppalıktır. Onunki de kayıp.

HOUSMAN: Oyunların kayıp olduğu nasıl biliniyor?

AEH: Eleştirmenler söylüyor.

HOUSMAN: 0 zaman eleştirmen var mıydı?

AEH: Doğal olarak. Demokrasinin beşiğiydi orası. Euripides bir Pirithous yazmış, son kopyası muhtemelen bin yıl önce meçbul bir farenin bağırsaklarından geçmiştir — tabii eğer rahipler tarafından yakılmadıysa — Kilise’nin iyi ve güzel anlayışı cinsel sapıklıkları dışarıda bırakır, bekâret hariç, herhalde nadir rastlanan bir durum olduğu için kabulleniyorlar onu da. Bu ne? (Defne dallarından yapılmış tacı kaldırır)

HOUSMAN: Benim o aslında.

AEH: Öyleyse alsan iyi olur. En hızlı koşucu, en kuvvetli güreşçi, en iyi ciritçi olmak — Horatius’un düşlerinde Ligurinus’un peşi sıra, Mars Ovası‘nda koştuğu zamanların erdemleriydi bunlar ve Ligurinus’un erdemine bir şey olmadı yakalandı diye. Erdem uygulanabilirdi; atletizm alanı, savaş tanrısının adıyla anılıyordu. Ah, birbirlerine âşık insanlardan oluşmuş bir ordu kurulabilseydi! — bunu söyleyen ben değilim, Platon, daha doğrusu Balliol’un kıvrak çevirisinden okuduğumuz Phaedrus: “sadece bir avuçtular, ama bütün dünyayı dize getirebilirlerdi, çünkü her biri sevdiğinin, onun mevzini terk edip silahlarını bıraktığını görmesindense, bin kere ölmeyi tercih ederdi, en korkağı bile aşktan güç alırdı.” Birileri bu noktada sırıtabilir — pis, yaşlı adamların genç, güzel oğlanlarla gönül eğlendirmek için uydurduğu safsatalar bunlar diye ve işte o zamandan beri bütün o idealler dibe vurdu. Oysa böyle bir ordu vardı gerçekten de, yüz elli çift âşık, Thebaili Gençlerin Kutsal Birliği, kimse yenememişti onları, ta ki Chaeronea çatışmasında Yunan özgürlüğü sonsuza dek ortadan kaldırılana kadar. Çatışma gününün sonunda, diyor Plutarch, Makedonyalı muzaffer Filip kıyımı görmek istemiş, savaş alanına geldiğinde birlikte savaşıp birlikte ölen üç yüz genç adamın  cesedini görünce, bunların âşıklar birliği olduğunu anlamış, göz yaşları içinde bu adamların yaptıkları herhangi bir şeyde en küçük bir adilikten şüphelenen herkese lanetler yağdırmış.

HOUSMAN: Ben de biriyle böyle dost olmak isterdim.

AEH: Göğsüne hançer, beynine kurşun yemeyi düşlemek bu—

HOUSMAN: İsterdim.

AEH: ve aynı sefaletle dönen bir dünyanın ortasına uyanacaksın, acıdan değil, yaşlılıktan öleceksin.

HOUSMAN: —ama-

AEH: Bütün hayatını dostun uğruna harcarsın — iyi adam! derler sana — paspas gibi önüne serersin hayatını-

HOUSMAN: Aaa!

AEH: Tatlı bir tebessüm ya da bir tek kelime için bütün hayatını kartlarını açar gibi açarsın ona — en iyi cins şarap gibi açarsın önüne: başka açma — serme örneği bulabilir miyiz acaba? — ah tabii ve hepsinin ötesinde, hepsinin ötesinde mezarda son bulacağını bildiğin o sayılı yürüyüş günlerinde, yol kenarında durup çantanı açar gibi açarsın hayatını. Adına dostluk ya da başka bir şey diyerek aşkı zarar veren yolundan döndüremezsin.

HOUSMAN: Aşkın ne olduğunu bilmiyorum.

AEH: Biliyorsun aslında. Karanlık Çağlarda Makedonya’da klasik antik çağ saçağından yansıyan cılız ışıkta, bir adam adı Septimus  ,olan oğlu için birkaç parça kopya etmiştir, eski kitaplardan; onun sayesinde Akhileus’un Aşkları‘ndan bir tek cümle ulaştı bize. Aşk, der Sophokles, çocukların avuçlarında tuttukları buzdur. Yumruğunun içinde sıktığın bir parça buz. Sana yardım edebilmeyi isterdim ama elimden gelmez.

HOUSMAN: Öyleyse aşk bu ve ben de bunu en iyi biçimde yaşayacağım. Sizi mutsuz kıldığına üzüldüm, ama; bu benim hatam değil ve bir başkasını mutsuz ederek iyi yaşanamaz bir aşk. El sıkışalım mı?

AEH: Memnuniyetle (Housman’ın uzattığı elini sıkar)

HOUSMAN: Peki sonunda ne oldu Theseus’la Pirithous’a?

AEH: Bu sonuydu zaten — son maceraları Hades’te geçer, orada yakalanıp görünmez zincirlere vurulurlar. Theseus sonunda kurtulur ama arkadaşını orada bırakmak zorunda kalır. Dostların aşkının kıramadığı zincirlere vurulmuş halde.

HOUSMAN: Abrumpere’yi “kırmak” karşılamıyor. Ben olsaydım “kurtarmak” derim.

AEH: Sen olsaydın Newdigate’i de kazanamazdın zaten.

HOUSMAN: Kazanmayı ummuyorum zaten. Bu yılki konu Catullus’tan — Tanrıların yatmadan önce hâlâ bizi ziyarete geldiği Altın Çağ‘a ağıt.

AEH: Şiir yazmak için harika bir konu. Sahte nostalji. Ruskin’e bakılırsa demiryolundan önce Derbyshire’da Apollo için dans eden melekleri görmek mümkündü.

HOUSMAN: Nerede söylemiş bunu?

AEH: (işaret eder) Orada. Bu bankın altında oturak var mı?

HOUSMAN: Ha?…Yok.

AEH: Peki, zaten pek iyi bir fikir sayılmazdı. Her daim bir şeylerin altın çağını yaşıyoruz, öyle  anlaşılıyor: bu işi çok sıkı tutan Ruskin bile. Tam bir çetin ceviz: Baktığı her şeyi çok ciddiye alırdı, böyle bir durum kimi olsa delirtirdi zaten. Ruskin’in varlığı hayatı anında zincirleme trafik kazasına çevirir. Doktorlara bağıran, trafiği altüst eden, otoyolu kontrol altına alması için yasaları iş başına çağıran bir adam — zaten sanat eleştirmenliğinden anladığı da böyle bir şey.

HOUSMAN: İlk yılımda Ruskin’in derslerini dinlemiştim. Her iki kıyıya ressamların halatları bağlanmış.

AEH: Korkarım buradan daha önce geçmiştik.

(Ayağa kalkar. Housman kitaplarını alır. Tam çıkacaklarken Pater ve Balliol öğrencisi girer)

PATER: Çok sevimlisin. Eve gidince fotoğrafına daha dikkatli bakacağım.

(Çıkarlarken)

AEH: Evet kesinlikle geçmiştik. Pater kimseyi etkilemeye çalışmaz, işine bakar, kenara çekilir.  Baktığı her şeyi eritir, tonu, rezonansı, karmaşayı, bir anlık mutluluk; ve yalnız onun için. Hayat anlaşılacak bir şey değildir, yalnızca katlanılacak ve biraz düzeltilebilecek bir şeydir. Ya bir yolu seçersin zaten ya ötekini. Ben de kesinlikle yüksek başarı notu alırdım.

HOUSMAN: Almadınız mı?

AEH: Hayır, ne düşük başarı, ne başarı, ne yüksek orta, hatta geçer bir not bile alamadım.

HOUSMAN: Atıldınız mı?

AEH: Evet.

HOUSMAN: Ama neden?

AEH: Onlar da bunu bilmek istiyordu.

HOUSMAN: Ah.

jackson: (sahne dışından) Housman!

POLLARD: (sahne dışından) Housman!

HOUSMAN: Sonra ne oldu?

AEH: Katip oldum ve Bayswater’daki kiralık odamda yaşadım.

POLLARD: (sahne dışından) Hous! Piknik!

jackson: Çekirge! Bal!

HOUSMAN: Özür dilerim, beni çağırıyorlar. Propertius’u bitirebildiniz mi?

AEH: Hayır.

HOUSMAN: Hâlâ saklıyor musunuz?

AEH: Ah tabii. Ben öldükten sonra yakılacak kağıtlarımı koyduğum kutuda duruyor.

 (Jackson ve Pollard kayıkla girerler)

HOUSMAN: (kayığa) Buradayım.

AEH: Mo!

POLLARD: Haydi gidiyoruz. (Housman kayığa doğru yürüyüp biner)

AEH: Senin için ölebilirdim ama hiç şansım olmadı.

HOUSMAN: Nereye gidiyoruz?

POLLARD: Hades’e. Platon’umu getirdim. — onu kandırmaya var mısın benimle?

HOUSMAN: Okumadım ki. Platon, Platon’un düşüncelerini açıklamak dışında hiçbir şeye yaramaz.

JACKSON: Platon çalışmanın ne anlamı var öyleyse?

POLLARD: Antik yazarları bugüne ders çıkarmak için okuruz.

HOUSMAN: Üçkâğıtçılık bu!

POLLARD: Öyle mi? Öyle. Antik yazarları iyi bir derece ile mezun olmak ve bilginin huzurlu kanatlarında geçirilecek bir hayat için öğreniriz.

HOUSMAN: Dünyayı açıklamak için bilime ihtiyaç duyuyoruz. Jackson, Platon’un bildiğinden fazlasını biliyor. Platon’un bir meseleyle ilgili söylediklerini önemsememiz için geçerli tek neden, sözlerinin bir metni anlamak için gerekli olmasıdır. Bu klasik eğitimdir ve bilimdir, metin eleştirisi bilimidir, Jackson — hepimiz bilim adamı olacağız. Yani ikimiz de bilim adamı olacağız. Pollard Oxford’da klasik akademisyen diye geçen, ölü diller üzerine edebi incelemeler yapanlardan olacak.

POLLARD: Bak ne diyeceğim, Oscar Wilde’ın son yazdığını gördün mü, Skeç‘te. “Ah bugün çok çalıştım — sabah bir virgül koydum, öğleden sonra da tekrar kaldırdım!” Bunun bir kıymeti var mı?

HOUSMAN: Neden?

POLLARD: Ne?

HOUSMAN: Ha, anladım. Şakaydı yani?

POLLARD: Tabii ki Housman! (Kayık onları alıp gider. Housman tacı suya bırakır.) Sağını çek Jackson.

JACKSON: Küreğe geçmek ister misin?

AEH: Parce, precor, precor. Dördüncü Kitap, bir. Ah, Venüs seni gidi yaşlı kerhaneci. Nerede kalmıştık? Hah — işte buradayız. Tamam. Horatius’larınızı açın, Dördüncü Kitap. Birinci Şiir: Aşk tanrıçasına yakarış:

Intermissa, Venus, diu

Rursus bella moves? Parce precor, precor!

— acı bana, yakarıyorum, yakarıyorum, ya da belki daha doğrusu esirge beni, yalvarırım, yalvarırım! Bay Fry, bella’nın sıfat olduğuna ve güzel anlamına geldiğine kanaat getirdiğinde, yumurtanın pastırmaya uyduğu gibi güzelin de Venüs’e uyduğuna inandığı zaman söylediği sözlerle sesleniyorum sana.

Intermissa Venus diu

Rursu bella moves?

Güzel Venüs seni alıkoysalar da, yine hareket eder misin? Soruyu soran nadir embesillik anlarından birini yaşayan Horatius, ve Horatius ölmüş bulunuyor, hepimizin öleceği gibi; ama ben yaşadıkça onun davasını savunacağım. Bu savaş‘tır Bay Fry! Ve keza bella. Venus savaşa mı gidiyorsun? Savaş hareketine girişiyorsun, diyebilir miyiz? Ya da savaşı başlatmak, ya da şöyle daha iyi; Venüs beni silah başına mı çağırıyorsun, rursus, yine, diu, uzun zaman sonra, intermissa alıkonulmuşken, ya da dilerseniz ertelenmişken ve ertelenen ne burada? İki yüz yıl önce Bentley intermissa’yı bella ile birlikte okudu, savaş ertelenmişti, Venüs değil, Bay Fry ve — evet — Bay Carsen ve tabii Bayan Frobisher, günaydın, artık kusurumuza bakmayacaksınız, sizsiz başladık diye — şimdi her şey yerine oturdu değil mi? Kitap Üç‘te aşkından vazgeçtiğini söyledikten on yıl sonra, şair bir kez daha tutku duymaya başlıyor ve merhamet diliyor: “Venüs, bunca zaman süren ateşkesten sonra, beni yeniden silah başına mı çağırıyorsun? Esirge beni, yalvarırım sana, yalvarırım sana! Bayan Frobisher gülümsüyor orada. Galiba nedenini biliyorum. Eğer Nasıralı İsa, Bayan Frobisher’ı, Londra Üniversitesi Sınav Sonuçları İlan Tahtası‘nda Latince’den geçenlerin listesinde kendi adını ararken görebilseydi, Matta’da 19. Bap’ta zenginlerin cenneti hak etmesinin imkânsızlığını anlatmak için iğne deliğinden geçen deveyi örnek vereceğine, Miss Frobisher’ı örnek verirdi de biz de İncil’i açtığımızda bu genç bayanın adını görerek şaşırırdık, tıpkı Frobisher adını Latinceden geçenler listesinde görmenin bizi şaşırtacağı kadar. Efendim? Soyadınız Frobisher değil mi? Ne öyleyse? Burton? Bayan Burton. Çok özür dilerim. Hemen düzeltiyorum hatamı. Eğer Nasıralı İsa, Bayan Burton’ı Londra Üniversitesi… Aman tanrım, umarım benim yüzümden ağlamıyorsunuzdur. Umurunuzda değil mi? Sizi ağlatmam umurunuzda değil demek. Ama Bayan Burton, bence biraz umursamaya çalışsanız iyi edersiniz. Hayat umursamaktır çünkü. İşte burada Horatius ellisine merdiven dayamışken umursamıyormuş gibi davranıyor: 29. Dörtlük, me nec femina nec puer, iam nec spes animi credula mutui — fiil hangisi? Bilen yok mu? İuvat; teşekkürler, hiç hoşuma gitmiyor, hoşuma gitmeyen ne? — ne kadınlar, ne oğlanlar, ne de spes credula — boş umutlar, animi mutui, — aşkın karşılık bulacağı umudu, nec, ne de, buraya kadar dört nec etti ve işte beşincisi “ama”dan önce gelecek, bu okuduğumuz şeyi şiir yapan da bu zaten — nec certare iuvat mero — evet, şimdi şarapla rekabete giriyoruz, anı kurtarabilir belki diye ve nec — neymiş? — nec vincire novis tempora floribus, Bay Howard burayı başıma yeni çiçekler bağladım diye çevirmiştir, Tennyson duysa kendini asardı herhalde — neyse boşverin, işte burada Horatius boşveriyor: Bana zevk vermez ne kadın, ne oğlan, ne de aşkın karşılığı olduğu boş umuduna yaslanmak, ne kadehi kadehe eklemek, ne de taze kesilmiş çiçeklerden alnıma taç yapmak — ama — sed cur heu, Ligurine, cur—(Jackson karanlıkta bir an görünür, bize doğru koşar gibi donmuş ama bize hiç yaklaşmadan durmaktadır) —ama neden, Ligurinus, ah neden bu alışık olmadığım gözyaşları akar yanaklarımdan? — neden bu basit dilim tam konuşacakken paramparça bir sessizliğe düğümlenir? Her gece rüyalarıma giriyorsun, sımsıkı sarılıyorum sana, peşinden koşarak geçiyorum Mars Ovası‘nı, kayaları döven sularda izliyorum seni ve sen hiç acımıyorsun bana.

 (Kararır)

İKİNCİ PERDE

(Günbatımında Pisgah Dağının tepesi,Housman, yirmi iki yaşında, on dokuz yaşındaki Katherine Housman’la birlikte batıya doğru bakmaktadırlar. Hafif bir esinti)

HOUSMAN: .. .Gilead’dan Dan’a kadar uzanan topraklar ve Napthali’nin tamamı ve İbrahim’in toprakları ve Manasseh ve Metodistlere verdiğim Galler dışında, Yehova’nın denize kadar uzanan topraklarının tamamı.

KATE: İyi de ne oldu Alfred?

HOUSMAN: Onların da bütün bilmek istediği bu.

KATE: Eğlence bitti. Şimdi hepimiz korkmaya başladık senden, ben hariç. Aslında ben de korkuyorum. Babam yaklaşan fırtınayı hissediyor. Burası kıt kanaat geçinilen, parmak uçlarında yürünen, kışın yalnızca tek bir yerde ateş yakılmasına izin verilen bir ev. Clemence yarım pens’e çalışıyor. Bay Millington “eğer erkek olsaydı onu kendi altıncı sınıfıma alırdım” deyip duruyor.

HOUSMAN: Millington başıma gelebilecek en kötü şeyin vasat not almak olduğunu sanıyordu. Aslında fena halde yanılıyordu. Arada bir iyilik olsun diye altıncı sınıfların klasikler dersine girmemi söylüyordu. Küçük Basil’in hocası olabilirdim belki.

KATE: Keşke hocam olsaydın, cahil salağın teki olmazdım o zaman. Güneşi ve gezegenleri öğretmek için bizi çayıra götürmüştün bir kez. Ben dünya olmuştum ve kendi etrafında dönen Laurence’ın çevresinde dönüyordum, sen de benim çevremde dönüyordun, ayışığımdın. Astronomi hakkında hâlâ tek bildiğim bundan ibaret. Yine hocalık mı yapacaksın?

HOUSMAN: Sadece memuriyet sınavı açılana kadar.

KATE: Memuriyet mi?

HOUSMAN: Kraliyetin Hizmetkarı.

KATE: Diplomat gibi mi?

HOUSMAN: Evet tabii. Ya da postacı. Arkadaşım Jackson Kraliyet Patent Bürosu’na atandı. Benimki de British Museum’un Okuma Salonları falan olsa keşke. Böylece klasiklere çalışmaya devam edebilirim. Clee’ye bak, çabuk — güneş batarken nasıl masmavi oluyor!

KATE: Ah, evet! Vaadedilmiş Ülke!

HOUSMAN: Bu arada, ben artık Tanrıya inanmıyorum.

KATE: Oxford’da okursan olacağı bu tabii.

HOUSMAN: Nehrin kıyısında arkadaşlarımı, Jackson ve Pollard’ı bekliyordum. Jackson’la tanışmadınız. Pollard bir kez bize kalmaya gelmişti. Hani annem, tuvalete girdiğinde kapıyı açık bırakıp kendini teşhir ediyor diye söylenmişti ya arkasından. Mahremiyet duygusu yokmuş… Neyse işte onları bekliyordum, nehrin kıyısındaki bir bankta oturuyordum, birden yapayalnız hissettim kendimi, öyle yalnızdım ki, hiçbir şey için yardım alabileceğim tek bir kimse yoktu.

KATE: Annem duysa kesin bir tarafına iner.

HOUSMAN: Sofra dualarında bundan bahsetmem, söz.

KATE: Oxford seni iyicene akıllandırdı. Asıl annemizi hatırlayabiliyor musun?

HOUSMAN: Ah, tabii. Hastayken bütün gün yanında otururdum. İyileşmesi için dua ederdik birlikte ve benimle büyükmüşüm gibi konuşurdu hep.

 KATE: Bak ama o duyabilir söylediklerini.

HOUSMAN: Bu bölüme inanmayı ta on üçümde bırakmıştım zaten.

KATE: Sen sadece Tanrıyı cezalandırıyorsun, annemi aldığı için.

HOUSMAN: Neyse ki, hep cezalı kalacak.

(Karanlık. Bir takip spotunda Gilbert ve Sullivan’ın Patience’ından [Sabır] Bunthorne şarkı söylemekte.)

Zır cahiller itip kaksın isterse,

Bir şakirt sayılabilirsin yine de

Estetikçiler taburunda

Eğer Piccadily’den aşağı

Bir gelincik ya da leylakla yürürsen

Ortaçağdan kalma elinde

(Bunthorne çıkar. Gece bir istasyon platformu. ‘Yeraltı — Yerüstü’ Buharlı Tren İstasyonu. Housman 23 yaşında, Jackson 24, “resmi” giyinmişlerdir. İstasyonda tren beklemektedirler. Housman katlanmış bir Filoloji Dergisi, Jackson’da bir akşam gazetesi taşımaktadır.)

JACKSON: Harikaydı değil mi? Bence bir dönüm noktası bu Hous.

HOUSMAN: Bence de oldukça… iyiydi…

JACKSON: Oldukça iyi de ne demek? Bu yeni bir çağın başlangıcı demek! Tiyatro artık D’Oyle Cartre’la birlikte modern kılınmıştır.

HOUSMAN: (şaşkın) Gilbert ve Sullivan’ı mı kastediyorsun?

JACKSON: Ne? Hayır, tiyatrodan bahsediyorum ben.

HOUSMAN: Ha…

JACKSON: Tümüyle elektrikle aydınlatılan ilk tiyatro!

HOUSMAN: Sevgili eski dostum Mo.

JACKSON: D’Oyly Carte Yeni Savoy’da tam bir zafer kazandı.   

HOUSMAN: … Londra’nın adına layık tek tiyatro eleştirmeni sensin. “Elektrikle aydınlatılan Savoy gerçek bir zaferle taçlanıyor. St. James’in titreyip duran rezil gaz aydınlatmalı sahnesi…” 

JACKSON: Sen dalganı geç bakalım.

HOUSMAN: “…kasvetli ve rutubet kokulu Haymarket… bilime ayak direyen Adelphi…

JACKSON: Ama çok heyecan verici değil miydi Hous? Her çağ kendini modern sanmıştır ama bizim yaşadığımız çağ gerçekten modern. Elektrik her şeyi değiştirecek. Her şeyi! Bugün bize bir elektrikli korse geldi.

HOUSMAN: Işıklı mı yani?

JACKSON: Daha önce hiç düşünmemiştim ama aslında patent ofisi bir şekilde yeni çağa açılan kapı olma işlevini üstlenmiş durumda.

HOUSMAN: Belki Elektrik Bölümü öyledir ama Tescilli Marka bölümünde yuvarlanıp giden bizler için aynı şey söz konusu değil. Bugün boğaz pastilleri geldi bana, zarif hüznüyle bir zürafa tescilli marka olma talebiyle başvurdu ofise. Tescilli marka düzenlemelerinde bugüne dek farkedilmemiş bir sorunun varlığını çıkarttı ortaya bu başvuru: aslında önceden yapılmış başka bir zürafa başvurusu vardı. On iki ayrı biçimli yaka takılmıştı güzelim boynuna, ama işte zurnanın zırt dediği yer burası, mutlu bir zürafaydı ama, süslü püslü, kendinden emin bir zürafa. Soru şu — tescilli zürafa Platonik miydi? Ya da Tanrının bütün zürafaları in esse et in posse, Houndsditch Yeni Moda Yaka Şirketi’nin zürafalarına mı çevrilmelidir?

JACKSON: Demek doğruymuş — klasik eğitim, insanları hiçbir işe hazırlayamıyor.

HOUSMAN: Geçenlerde meslektaşım Chamberlain’e danıştım, — yeni bir indeks derliyor da — bu işi pek becerebilecekmiş gibi görünmüyor, Vaftizci John’u Mitolojik Karakterler başlığı altına almış.

JACKSON: Biri ne dedi bana biliyor musun?

HOUSMAN: — ve bira kupası tutan bir rahibi de İncil konularına almış.

JACKSON: Bana neler olduğunu anlatacak mısın?

HOUSMAN: Pastiller için doğru maddeyi bulduk sonunda.

JACKSON: Kendini bile bile attırmışsın okuldan, öyle diyorlar.

HOUSMAN: Pollard mı söyledi bunu?

JACKSON: Hayır. Ama senin hakkında sorular sormak için çağırmışlar.

HOUSMAN: Pollard’ı Okuma Salonunda gördüm.  

JACKSON: Ne dedi sana?

HOUSMAN: Hiçbir şey. Okuma Salonu orası. Kısa ünlemlerle geçiştirdik.

JACKSON: Biz isteklerimizi gerçekleştirdik, Pollard British Museum’da, ben de sınav komisyonu üyesi oldum ve önümüzdeki yıl için üç yüz küsur projem var… Ama sen, sen hepimizden akıllıydın Hous! 

HOUSMAN: İstediğimi elde edemediğim doğru ama artık ne elde etmişsem onu istiyorum.

JACKSON: Haftada otuz sekiz şiline dirsek çürütmek istiyorsun yani.

HOUSMAN: Ama işte buradayız, sen ve ben, aynı kaplardan aynı yemekleri yiyoruz, aynı bürodaki işimize yetişmek için aynı trene biniyoruz her sabah, işimiz yorucu değil, klasiklere çalışmak için zaman ayırabiliyorum… ve arkadaşlığımız, bazen öyle mutlu ediyor ki beni, başımı döndürüyor bu kadar mutluluk — ve bak benim de planlarım var! Yazım yayınlandı (Jackson’a dergiyi gösterir) Kakaolarımızı içerken söyleyecektim.

JACKSON: Demiştim ben!

HOUSMAN: Filoloji Dergisi. Bak!

JACKSON: ‘Horatiana’ … ‘A.E. Housman’ — Biliyordum!… Ne      hakkında?

HOUSMAN: Horatius’un aslında ne anlatmaya çalıştığını yazdım. 

JACKSON: Horatius!

HOUSMAN: Sadece bir bölümü. Aslında Propertius çalışıyorum. 

JACKSON: Aferin Hous! Bunu ıslatmamız lazım!

HOUSMAN: Ama — bu yüzden ben de… 

JACKSON: (anımsatarak) Ah ama sana hâlâ borcum var biletler için.

HOUSMAN: Hayır, tiyatroya gitmek benim fikrimdi, ayrıca sen en iyi oyuncuların ışıkçılar olduğuna karar verdin.

JACKSON: Kızlar güzeldi, şarkılar da, sorun anlattıkları hikâyedeydi.

HOUSMAN: Tümüyle salaklıktı.

JACKSON: Sen beğenmiştin. Her seferinde benimle aynı fikirde olmak zorunda değilsin.

HOUSMAN: Tabii değilim!

JACKSON: Hep öyle oluyor ama, sen de biliyorsun Hous. — kendi fikirlerine daha sıkı sarılmalısın.

HOUSMAN: Richard Bentley’e, üç otuzundaki insanların bile alabileceğinden daha az risk alarak yazdığını söyleyebilmiş birine haksızlık ediyorsun.

JACKSON: Kime? — Ha, veni, vidi, vici. En sinir olduğum şey de bu aslında biliyor musun, o herif bütün bu tezahüratı ne yaparak hakediyor çok merak ediyorum — aslında hiçbirinin bir şey hak ettiği yok ya neyse — yani kime ne faydası var bu adamların?

HOUSMAN: Fayda mı?… Elektrik kadar faydalı olmadığının farkındayım ama bence çok heyecanlı, gerçekten samimi söylüyorum, bir şeyi aydınlatmak…

JACKSON: Ne?

HOUSMAN: — binlerce yıl boyunca bir şiiri yazıldığı gibi okuyan ilk insan olmak — ne?

JACKSON: Ben şu estetleri kastediyordum — gösterideki gibi…

HOUSMAN: [Ha!]

JACKSON: Beni ilgilendiren şey gösterilen bu ilginin nedeni — bir gazeteyi hatta Punch’taki karikatürleri bile, o estet olarak ağzını açıp, doğru dürüst işlerde çalışan bütün o sıradan insanlardan daha üstün olduğu duygusuyla konuşmadan okuyamıyoruz, her nedense. Yani hayatı boyunca ne yapmış bu adam? Ve şimdi de operette, allahaşkına, bütün şehrin onu bugüne dek konuşulduğundan iki kat fazla konuşmasını sağlayacak ne yapmış? Bütün bilmek istediğim bu!

HOUSMAN: Ee, ben… Bir şiir derlemesi var.

JACKSON: Şiirle bir alıp veremediğim yok, olduğunu sanmıyorum, iyi şiiri herkes kadar severim ben de, ama sen hiç ömründe Tennyson’ın Piccadily’den aşağı çok önemli bir işi varmış pozlarında, bir eli alnında koştura koştura indiğini ve bu arada zekice espriler patlattığını gördün mü — ve bütün bu pozlar, yapmacık tavırlar erkek tavrı değil bence Hous.

HOUSMAN: Elektrikli korseyi getiren o değildi değil mi.?

JACKSON: Oxford’da onun gibi bir takım adamlar vardı, hatırlayabildiğim kadarıyla.

HOUSMAN: Bacağının başlı başına şiir olduğunu söylediğini anımsıyor musun?

JACKSON: Hangisi?

HOUSMAN: Sol. Offf. — Wilde. Oscar Wilde.

JACKSON: Oscar Wilde biz oradayken Oxford’da mıydı?

HOUSMAN: Biz birinci sınıftayken, iyi dereceyle mezun oldu. Warren’a gittim, Magdalen’daki hocasına. Hatırlamıyor musun?

JACKSON: Wyld diye birini hatırlıyorum, hani kriket oynardı biraz, ortalıkta sopalarla dolaşıp…

HOUSMAN: Yo, yo… Mavi çini…

JACKSON: Bir saniye. Kadife pantolonlar! Hay allah belamı versin! Beş para etmez bir adam olduğunu anlamıştım zaten!

(Gürültü ve ışıklar: yaklaşmakta olan tren. Karanlık. 1885, Londra kulüplerinden birinde bir oda — belki bir bilardo odası, gece.

Labouchere ve Harris, son derece şık takımlar içinde — belki — ellerinde brendi ve puroları — örneğin — bilardo oynamakta — ya da oynamamakta — dırlar.

Üçüncü bir adam, Stead, buruşuk bir 4 kıyafetiyledir. Kocaman bir sakalı ve peygamber gibi bir görüntüsü vardır. Bir gazeteyi oldukça profesyonel bir tavırla taramaktadır.)

LABOUCHERE: Oscar’ı, biz icat ettik, biz şekil verdik ona. Sonra     da yüzdürdük. Sonra uçurduk. D’Oyly Corte “Patience”ı, New       York’a götürdüğünde, Oscar’ı da Amerika’ya götürüp bu ilginç       estetik nesneyi reklam panosu olarak kullanmayı düşünmüştü,       Oscar da daha gemiden inmeden yüzünü ağartmıştı adamın — “Atlantik Mr. Wilde’ı Düşkınklığına Uğrattı!” — hatırlıyor musun Stead? Gazette’te yer vermiştin buna, ben de Atlantik’in yanıtını Truth’da basmıştım — “Mr. Wilde Atlantik’i Düşkırıklığına Uğrattı!” Konuşmalarını deşifre edip yazdım ve Oscar, garibim her şeyden bihaber, orada herkese “Henry Labouchere kahramanlarımdan biri” diyormuş, ama sonuçta, her şey bir yana, iyi iş çıkartmıştık. Ama şimdi bizden giderek uzaklaşıyor. İpini ne zaman kesecek olursak olalım, uçurduğumuz uçurtmayı düşürmeyi beceremeyeceğiz. Çıkması gereken rampayı çıktı ve üstünde ismi yazan kağıtların değeri yükselip duruyor. Buraya geri döndüğünde Piccadily’de Amerika izlenimlerini anlatarak ders verme saçmalığından sonra, ben de “Oscar Sahneden Çıkar” başlığı altına üç sütun yazı döşendim. Karı kılıklı bir laf ebesi olduğunu yazıp, beş para etmediğini açıkladım, kesin çok şaşırmıştır. “Güzel”, “tatlı”, “sevimli” sözcüklerini kaç kez kullandığını saydım, tam seksen altı çıktı. Normalde bütün bunlardan sonra yok olup gideceğini düşünürsün değil mi, nerdee… Adam taşraya gitti; taşralılar kendilerine taşralı diyen ve evlerinin içinin de dışı kadar berbat, kocalarının sıkıcı, karılarının basit, giysilerinin eski moda ve sanat görüşlerinin değersiz olduğunu söyleyen bir adamı dinlemek için avuç dolusu para döktüler. Bütün bunlar olurken Oscar aslında hiç birşey yapmıyordu.

HARRIS: Bence ipin yanlış tarafındaydın Labby.

LABOUCHERE: Yukarı, hep yukarı… Ahlak dünyasının tümüyle gazetecilik tarafından yönlendirildiğine duyduğum inanç sarsılacak neredeyse.

STEAD: Çünkü bizi vuran hedefsiz bir ok, üstelik kendi tüyümüzden yapılmış.

HARRIS: Tam Eski Ahit’in editörlüğünü yapacak adamsın.

LABOUCHERE: Yapıyor zaten.

STEAD: Pall Mall Gazette yeterince Eski Ahit işlevi görüyor zaten, Tanrıyla sürekli dirsek teması halindeyiz, bugün de öyleydik mesela ve de ben — evet, ben! Parlamentonun Ceza Yasası Ek Kararnamesi’ni geçirmesini sağladım.

HARRIS: İnsanların senin deli olduğunu düşündüklerini biliyorsun değil mi Stead. Gerçi yeni bir şey değil bu, sen bir iddianı kanıtlamak için on üç yaşında bir bakireyi beş pounda satın almadan önce de aynı şeyi düşünüyorlardı zaten. — inkar etmiyorum, tiraj arttırmak için iyi numaraydı — şapka çıkarıyorum. Evening News’sin haber müdürü olduğumda yirmi sekiz yaşında bir adam bu işi ne kadar iyi yapabilirse o kadar iyi yapıyordum. Tiraj bana mısın demiyordu. Sonra gazeteyi on dört yaşında bir oğlan gibi yönetmeye başladım. Tiraj öyle bir yükselmeye başladı ki, bir daha tutabilene aşk olsun.

STEAD: Yapma allahaşkına Harris! Doğru ellerde editör kalemi, iktidar kılıcı gibi keskindir! Bizim için hayat bir kez daha kahramanlar çağında olduğu kadar görkemli olabilir. İlk kampanyamı yaparken taşrada gencecik bir delikanlıydım; Kuzeyi, Lord Beaconfield’in Rus politikasına ve Bulgaristandaki Türk zulmüne karşı ayaklandırmıştım. “Bulgar bakirelerinin onuru” diye sesleniyordum okurlarıma “Darlington seçmenlerinin ellerinde”. Tanrının sesini 1876’da çok net duymuştum: aynı sesi geçen yıl hükümeti General Gordon’u Khartoum’a göndermesi için zorladığımda duydum; bir kez de bugün Parlamentoyu on üç, on dört, on beş yaşındaki Britanya bakirelerinin insafına terk eden kampanyamı başlatırken duydum.

HARRIS: General Gordon’un Khartoum’da kafasını uçurdular.

STEAD: Kafası uçurulmuş olsa da, olmasa da—

HARRIS: Kafası uçuruldu.

STEAD: — biz gazeteciler halkın serbest kürsüsü olmak gibi kutsal bir misyonla donanmışız bir kez.

HARRIS: Türk — Rus savaşı gazetecilik tarihimin kanayan yarasıdır. Plevne çatışmasında General Skobeleffle beraberdim.

LABOUCHERE: (Stead’e) Ben Parlamento üyesiyim, halkın kürsüsü olmak için gazeteci olmam gerekmiyor. (Harris’e) Plevne’de değildin Frank, Brighton’daydın. (Stead’e) Ceza Yasası Kararnamesi çok kötü düzenlenmiş ve gazetemde yazdığım gibi yarardan çok zararı dokunacak.(Harris’e) ‘76’da sen Brighton Koleji’nde Fransızca öğretmenliği yapıyordun, ya da en azından Hattie’ye Phadrenin perde arasında öyle demişsin.

HARRIS: Sadece onun ilgisini çekmeye çalışıyordum.

LABOUCHERE: (Stead’e) Kanun tekliflerinin öncelikle bir Seçici komiteye ulaştırılması gerekiyordu, keşke öyle olsaydı, o zaman hükümet senin iğrenç makalelerinle güdülen bir şey olmaktan çıkardı.

HARRIS: Geleneksel olarak, Parlamento her daim Britanyalı bakirelerin koruyucusu olmuştur ama genellikle ilk kim kaparsa onun olur mantığıyla.

LABOUCHERE: Pall Mall Gazette ‘de sansasyonel bir tek haber yokken bile sayende sansasyonel bir gazete olarak bilindi ama Bakire Kampanyanla kendi saygınlığını lekeledin. Gazeteni dağıtan oğlanlar olup bitenlerle ilgili bütün o ahlaksız şeyleri okuyup durdular, üstelik bu ahlaksızlıklar bu çocukların kız kardeşleri dışında kimseyi ilgilendirmiyordu.

HARRIS: Gazette’deki büronda bulduğun fareyi, sandviçine koyup yediğin doğru mu?

STEAD: Kesinlikle doğru. (Labouchere’e) Gazette’de çalışmak için şehre indiğimde–

HARRIS: Çıktığında.

STEAD: — 13.000’den bir fazla satmıyordu gazete — aslında o kadar satması bile şaşırtıcıydı ya — kendi alemindeydi gazete.

HARRIS: Darlington’dan çıktığında.

STEAD: ‘81’de ara başlıkları, ‘82’de illüstrasyonu, ‘83’te röportajı getirdim gazeteye, sonra özel notları, imzalı makaleleri.

LABOUCHERE: Neden yedin fareyi?

STEAD: Tadını merak ettim.

LABOUCHERE: Bana sorabilirdin. Paris’te Kuşatma sırasında bir sürü fare yedim ben ve sıçan ve kedi.

STEAD: Yeni Gazetecilik benim icadımdır.

LABOUCHERE: Kedileri yiyip bitirmeden, sıçan yemeye başlamadık

STEAD: Erdemi öyle bir sesle konuşturdum ki, Parlamento duymazlıktan gelemedi.

LABOUCHERE: Sonra köpeklere geldi sıra. Köpekler de bitince, bir tek hayvanat bahçesindekiler kalmıştı geriye.

STEAD: Manşet! İlk cinsel deneyim yaşı on üçten on altıya yükseltildi.

LABOUCHERE: Raporlarımı balonla gönderip isim yapmıştım. Sen de o ara Paris Kuşatmasındaydın herhalde Frank.

HARRIS: Hayır, 1870’te ben Brooklyn Köprüsü‘nü yapıyordum.

STEAD: Manşet! Ahlaki açıdan tehdit altında olan kızlar mahkeme kararıyla ailelerinden uzaklaştırılabilecek.

LABOUCHERE: Herhalde hiçbiri yerine ulaşmamıştır.

STEAD: Ama bu senin kararnamendi.

LABOUCHERE: Azıcık duyarlılık sahibi bütün milletvekilleri, hükümete ellerinde doğru dürüst bir şey olmadığını ve geri çekilmeleri gerektiğini kabul ettirmek için Kararnamelerin altını üstüne getirdiler. Cinsellik yaşının yirmi bire! çıkarılması için bir oylama yapılsın diye ayak diredim ve iki kişi benden yana oy kullandı. Son gücümü de erkekler arasında yaşanan kepazeliklerle ilgili kararname için kullandım, allahtan olacak, herkes kafa salladı — aslında tartışmakta olduğumuz yasa tasarısı ile hiçbir ilgisi yoktu: normalde hemen gündem dışı bırakılırdı ama kimse işin dışında kalıp Genel Seçimlerde oy kaybetmek istemiyordu.

STEAD: Ama — ama sen — Tasarı gündemine çağın kepazeliğinin alınmasına sen mi neden oldun?

LABOUCHERE: Öyle bir şey değil ki. Benim bütün yaptığım orada duyarlılık sahibi bir iki insan varsa, onların dikkatini çekmekti — Ama işte oldu bitti ve artık iki dost birbirini tutkuyla mı öper, yoksa canları ne isterse onu mu yaparlar, kapıları kapalı evlerinin dört duvarı arasında oldukları ve iki yıllık kürek mahkûmiyetini göze aldıkları sürece, kendi bilecekleri iş. Hayatın cilvesi işte.

STEAD: Öyleyse bu zararlı hareketinin zamanlamasını iyi yapmışsın. Londra, Yunan’ın ve Roma’nın düşüşüne neden olan sapkın erotizm uçurumunun kıyısında olduğunun bütün belirtilerini gösteriyor.

LABOUCHERE: Neymiş o belirtiler?

STEAD: Ahlaki açıdan neyin doğru olduğu konusunda kuşku duyuluyor, Fransız edebiyatında yasak ve cinsellik prim yapıyor. Estetlerimiz bir gözleriyle hep Paris’te günah işliyor, gerçi burada isim vermek istemiyorum tabii, yaptıkları şeyler öyle rezil ki, bence Fransa’dan geri dönmelerine izin verilmemeli.

HARRIS: Aslında, Yunan’da ve Roma’da oğlancılık, bugünkü Fransız romanının bıraktığı tadı bırakmazdı ağızda, tersine spor dünyasının, savaş alanlarının kültürüydü oğlancılık; Sparta’daki gibi mesela, ya da Kutsal Thebai Birliği gibi. Ekim 1880’de Yunanistan’da geziniyordum, bazen yayan, bazen atla işte, bir gece manastırda, başka bir gece çoban çadırlarında uyuyordum, sonunda Thebai’ye vardım. Adının Schliemann olduğunu söyleyen bir arkeolog vardı orada— 

LABOUCHERE: Harris, hayatında hiç doğru söylediğin oldu mu?

HARRIS: — kimden duymuştuk hani Yunanlı bir adam Chaeronea yakınlarında devasa bir mezar bulmuş, tam Makedonyalı Filip’in İ.Ö. 338 zaferinin anısına diktirttiği taş aslanın altındaymış. Chaeronea çatışmasını hatırlıyor musun, Plutarch’a göre yüz elli çift asker Thebai’nin ele geçirilmesini kanlarının son damlasına kadar önlemeye çalışmışlar ve tamamı o savaş alanında can vermiş. Hah işte 297 iskelet bulunana kadar kaldım orada, hepsi birlikte gömülmüştü.

LABOUCHBRE: Demek ki senden duymuşuz.

HARRIS: Üst üste gömülmüşlerdi, sardunya gibi. Her yerde Makedonyalıların mızraklarıyla biçtiği kollar, kaburga kemikleri ve kafatasları vardı… hayatım boyunca gördüğüm en ilginç şeydi.

(Açık hava. 1885 bir yaz ikindisi. Housman, yirmi altı yaşında, çimlere uzanmış, Filoloji Dergisi okumaktadır. Yanında Chamberlain aşağı yukarı. aynı yaşlarda, oturmuş Daily Telegraph gibi bir gazete okumaktadır. Şehir dışındaki bir atletizm yarışmasını uzaktan izlemektedirler. Uzaktan uzağa zayıf alkış sesleri, bağırışlar, belki arada bir çalan bir bando sesi gelmektedir. Yanlarındaki çantada bira ve sandviç vardır.)

CHAMBERLAIN: Ne dersin Housman? Beş pounda bakire. Açaba bir sefer için mi ödeniyor bu para?

HOUSMAN: Aynı bakireyle iki kez birlikte olamazsın zaten.

CHAMBERLAIN: Acaba sonuna kadar oluyor mu? Yani. Parlamento raporu hangi noktaya kadar izin veriyor.

HOUSMAN: Şu çeyrek mil sırası mı? Jackson’ı göremiyorum.

CHAMBERLAIN: Öyleyse çeyrek mil değildir.

HOUSMAN: (tedirgin) Emin misin? Ta Ealing’den buraya kadar gelip de kaçırmayalım.

CHAMBERLAIN: Bay Labouchere Liberal, Northampton…’ …adam tuttuğunu koparıyor.

HOUSMAN: Yoksa yarım mil mi bu?

CHAMBERLAIN: Başlama noktasına bakarak bir şey söylemek mümkün değil, her şey bitiş noktasının nerede olduğuna bağlı. ‘Bay Labouchere’in kararnamesi…’ Of tanrım, of tanrım, of tanrım, bu durumda kasabadaki şantajcılar için kuzey — güney geçidi açılmış olacak; bunu akıl etmelerini beklersin değil mi? Eton ve Trinity’de eğitim görürsen olacağı bu, hiçbir şeye şaşırmıyorsun.

HOUSMAN: Bence bu hakikaten çeyrek mil (yarışı başlatan tabanca sesi duyulunca ayağa kalkar) Görebiliyor musun onu? (Chamberlain sonunda gazeteden. kaldırır başını)

CHAMBERLAIN: Çeyrek mil düz koşu değil miydi? Bu engelli baksana. (Yeniden gazetesine döner)

HOUSMAN: (rahatlar) Ah evet… 220 engelliden sonra olacaktı.

CHAMBERLAIN: Yavaş koşuyorlar.

HOUSMAN: Yoo, 220 yardda

CHAMBERLAIN: Otursana, pimpirikli kızlara döndün iyice. (Uzaktan bağrışmalar, alkışlar. Chamberlain gazetesine diker gözlerini) Sakın hemen savunmaya geçme dostum. Seni herkesten çok severim. Jackson’a takılıp kalmanı bile seviyorum. Ama o hiçbir zaman senin istediğin şeyi istemeyecek. Başka yerde aramalısın onu, yoksa mutsuz olursun, şimdikinden bile daha mutsuz. Ne dediğimi biliyorum. Durumumu bilmen umurumda bile değil. Bunu işyerinde kimseye yetiştirmeyeceğini biliyorum. Sen hayatımda tanıdığım en dürüst, en iyi adamsın ve durumuna üzülüyorum, hepsi bu. Eğer zamanı gelmeden konuştuysam kusuruma bakma.

(Uzaktan başlama atışı duyulur. Chamberlain ayağa kalkar. Koşucuların ilerleyişini seyrederler, ama sırf anı kurtarmak adına; sessiz, uzak, görmeden. Yarış yaklaşık bir dakika sürer; sessizlikler ve konuşmalar gerçek zamana uygun olmalıdır. Uzun bir sessizlik.)

Asılsa ilk üçe girer.

(Uzun bir sessizlik.)

HOUSMAN: (koşucuları izleyerek) İstediğim ne peki?

CHAMBERLAIN: Senin edepsizlik olarak niteleyeceğin şeyde ben bir yanlışlık görmüyorum. Onun silah arkadaşı olmak istiyorsun, onu kendine saklamak istiyorsun, birlikte gemi kazası geçirmek, onu hayran bırakabilecek gözü kara işlere girişmek, onu mutlak ölümün elinden çekip almak, onun için ölmek, onun kollarında ölmek bir Spartalı gibi, bir kez olsun dudaklarından öpmek… ya da angaryalarını üstlenmek. Dile getiremediğin şeyi bilsin ve konuşulamayan bir dilde sana verebileceği en müthiş yanıtı versin istiyorsun. (Sessizlik. Ses tonunda hiçbir degişiklik olmadan) O kazanacak! (Ama sonunda yarışçılar önlerinden geçerken heyecanlanmaya başlar) Tanrım işte! Haydi Jackson! Haydi Patent Bürosu!… …Kazandı.

(Chamberlain Housman’ın sırtına vurur içten bir neşeyle. Housman durgunluğundan sıyrılır, Chamberlain’in neşesine katılır.)

HOUSMAN: Kazandı!

CHAMBERLAIN: Şampanya getirseydik keşke!

HOUSMAN: Hayır o bir şişe İncil Konusu içmek ister şimdi. (utanır) Şey…

CHAMBERLAIN: Hadi öyleyse — Bütün bu koşuşturma beni susattı asıl…

(Pollard yirmi altı yaşında, terli ve bunalmış girer, iş kıyafetiyledir ve bir hafta sonu gazetesi eki vardır kolunun altında)

POLLARD: Housman! — neyse ki buldum sizi! Bu koşulan çeyrek mil miydi?

HOUSMAN: Pollard — seni şapşal! Kaçırdın işte! Kazandı!

POLLARD: Lanet olsun! Yani — amaan ona demedim. Bir dakika bile erken gelmem imkânsızdı. Bahse girerim istasyondan buraya Jackson’dan hızlı koşmuşumdur. (Chamberlain’e) Nasılsınız?

HOUSMAN: Chamberlain, bu Pollard, Pollard, Chamberlain.

CHAMBERLAIN: Çok memnun oldum.

HOUSMAN: British Museum’da çalışıyor.

POLLARD: (Chamberlain’e) Sergi salonlarında değilim, kütüphanede çalışıyorum.

HOUSMAN: Sen gezici sergi salonu gibisin zaten… (Pollard’ın yakasını ve kravatını düzeltir) Hadi bakalım. Bak. Piknik yapıyoruz.

POLLARD: Ah, çekirge ve bal.

HOUSMAN: Üçümüz eskiden Hades’e giderdik kayıkla, yol boyunca da piknik yapardık — Mo nerede?

POLLARD: Bir kere yaptık o işi.

HOUSMAN: St. John’la başlamıştı arkadaşlığımız.

CHAMBERLAIN: Hades’te mi?

HOUSMAN: — ha? — Chamberlain Vaftizci St. John uzmanıdır da — hani şu ünlü mitolojik kahraman.

POLLARD: Sahi mi?

CHAMBERLAIN: St. John çay kurabiyeleri. Evet belki biraz tuhaf kaçıyor ama Tescilli Marka Dairesi’nde çalışıyorsanız açık fikirli olmak zorundasınızdır.

HOUSMAN: İşte geliyor — victor ludorum.

(jackson gelip onlara katılır.)

POLLARD: Ave ligurine!

HOUSMAN: Çok iyiydin Mo!

CHAMBERLAIN: Bence de’ Ne kadarda koştun?

JACKSON: Bilmiyorum, alt tarafı bir yarış işte, ortalığı velveleye vermeye gerek yok. Elli dört saniye sanırım. Selam Pollard. (Housman’ın uzattığı birayı alır) Sağol. Bu da sizin sporunuz işte. Sandviçler de tabii!

CHAMBERLAIN: (sandviç uzatarak) Can boğazdan gelir.

JACKSON: (sandviçi reddederek) Önce üstümü değiştireyim. (Pollard’a) Hafta Sonu Gazetesi mi okuyorsun? (alır) Avustralyalılardan ne haber?

POLLARD: Hangi konuda?

JACKSON: Aman Pollard! (güler, bira ve hafta sonu gazetesiyle uzaklaşır)

POLLARD: Gazete yine beyaz köle trafiğiyle dolu. Görünen o ki Belçika’ya kadın ihracatında dünya lideriyiz.

CHAMBERLAIN: Ama bu gazetelerin bu meseleyi izleyiş biçimleri resmen iğrenç.

POLLARD: Gizleyişleri mi?

CHAMBERLAIN: Gizleyişleri değil. İzleyişleri…

POLLARD: Ha…

(Pollard ve Housman göz göze gelirler ve aynı şeye gülerler.)

CHAMBERLAIN: (bir sessizlikten sonra) Asla bilemeyeceğiz.

HOUSMAN: Pek fazla bilinecek bir şey de yok ortada zaten. Baskı makinesinin icadından önce genellikle iki üç kâtibe dikte ettirilirdi kitaplar…

POLLARD: .. .ve yüzlerce yıl sonra, bir el yazması “gizlemek” derken diğeri “izlemek” demektedir, her ikisi de Latincedir ve Housman gibi bir takım adamlar burada hangisinin gerçekten yazarın asıl yazdığı olduğunu tartışıp dururlar. Orada bunun yanıtı var mı? [Gazetede]

CHAMBERLAIN: Niye ki?

HOUSMAN: [Yok]

POLLARD: Ve tabii ki, kopyaların da kopyası yazılır ve bu kez de hangi kopyanın diğerinden önce kopyalandığı, hangi el yazısının daha sorunlu olduğunu tartışma fırsatı doğar, ah ah, eğlencenin ardı arkası kesilmez.

CHAMBERLAIN: Ama ikisinin birden anlamlı olduğu durumlarda, hangisinin doğru olduğunu bilmek mümkün değil ki.

HOUSMAN: Eğer önyargılardan kurtulup, yazarın aklının nasıl çalıştığını anlamayı becerebilirsen, içlerinden birinin diğerlerinden daha anlamlı olduğunu fark edersin.

POLLARD: Bu tür durumlarda sözcüğün aslında “gözlemek” olduğunu iddia eden bir makale yazarsın.

CHAMBERLAIN: Niye?

POLLARD: Niye? Çünkü böylece başka birileri de “özlemek” ve “sözlemek” olduğunda ısrarcı başka makaleler yazabilirler de ondan.

CHAMBERLAIN: En iyisi yazı tura. — Ben olsam öyle yapardım.

POLLARD: Bu da iyi bir yöntem. Sadece dalga geçiyorum Housman asma suratını boş yere.

CHAMBERLAIN: (kalkar) Ben gidiyorum, Jackson kusura bakmasın artık. Saat beşte West End’de biriyle buluşmam lazım da.

POLLARD: Bu saatte bir sürü tren vardır.

CHAMBERLAIN: Bisikletle geldim.

POLLARD: Aman Tanrım!

CHAMBERLAIN: Tanıştığıma çok memnun oldum.

POLLARD: Ben de. Kadınları bekletmemek lazım!

CHAMBERLAIN: Sırrımı tahmin ettin. Teşekkürler Housman. Pazartesi görüşürüz.

HOUSMAN: Keşke kalabilseydin. Teşekkürler.

CHAMBERLAIN: Kaçırsaydım üzülürdüm.

POLLARD: Ben de.

CHAMBERLAIN: Kaçırdın ya.

POLLARD: Haklısın.

(Chamberlain gider.)

HOUSMAN: Jackson’a söylemeye gerek yok, canı sıkılabilir. Niye Ligurinus dedin ona?

POLLARD: Ligurinus değil miydi? Hani şu Martius ovasında koşan? (Cebinden elle yazılmış yaklaşık yirmi sayfalık bir tomar çıkarır) Bunlar için teşekkür ediyorum.

HOUSMAN: Nasıl?

POLLARD: Benden değerlendirme yapmamı beklemiyorsun herhalde. Propertius uzmanı değilim.

HOUSMAN: Ama okudun Propertius’u.

POLLARD: Üçüncü sınıfta birkaç ağıtını okumuştum ama Propertius benim için biraz fazla karmaşık ve ‘sivri köşeli.

HOUSMAN: Bence de…

POLLARD: [Ama?!]

HOUSMAN: Uzman olmak için öğrenmen gereken ilk şey uzmanlığın beğenilerle hiçbir ilgisi olmadığı gerçeğidir; tabii ben Kraliyet Patent Dairesi yüksek kâtibi olarak konuşuyorum. Propertius benim için yabani otların sardığı bir bahçeydi, aslında çok ilginç bir bahçe de sayılmazdı, ama müthiş bir firsattı! Düzene sokulmak için yalvarıyordu neredeyse. Hem işin daha da hoş” yanı, bir iki sersem zaten düzene soktuğunu sanıyordu o bahçeyi — ortalığı gelişigüzel biçip kara hindibalarına yer açmaya çalışmaktı bütün yaptıkları. Aşağı yukarı iki yüz yerde yanlış anladıklarını kanıtladım. (Pollard güler). Gerçekten.

HOUSMAN: Canını sıkan ne?

POLLARD: Yani bazı bölümlerde kullandığın dil, biraz fazla sivri. Beni fazla rahatsız etmiyor tabii, çünkü ben aslında ne kadar iyi huylu ve yumuşak bir adam olduğunu biliyorum, ama bu genellikle uzmanların birbirlerini eleştirme biçimleri değil herhalde?

HOUSMAN: (yumuşak) Bentley ve Scaliger bundan çok daha kabaydı.

POLLARD: Ama bu asırlar önceydi ve sen Bentley değilsin, en azından şimdilik. Postgate kim?

HOUSMAN: İyi bir adam, genç kuşak Propertius uzmanlarının en iyilerinden biri

POLLARD: [Ne?] (aradığı yeri son sayfada bulur)

HOUSMAN: University College’da profesör.

POLLARD: (okur) “…ağıtı, baştan sona saçmalıklara boğmuştur.”

HOUSMAN: Ama öyle. 33.dizedeki “kelimeler”in onun tarafından düzeltilmiş halini çocuklara okusan yataklarını ıslatırlar.

POLLARD: “.. .Ancak sanıyorum, Bay Postgate kendisine yöneltilen bu değerlendirmeyle daha önce de karşılaşmıştır, ya da arkadaşlarının bunu kendisine daha önce belirtmiş olmaları gerekirdi.”… Resmen saygısızlık bu.

HOUSMAN: Çünkü ben alt tarafı Patent Dairesinde çalışan bir kâtibim değil mi?

POLLARD: (ateşli) — Hiç de değil! — Öyle bir şey demedim ben.

HOUSMAN: Kusura bakma. Uzatmayalım, boşver. Bir İncil Konusu daha içsene. (İki şişe bira açarlar)

POLLARD: (açıklayarak) Mesela bir gün University College’a ders vermek için başvurduğumu ve senin şu Bay Postgate’in de seçici kurulda olduğunu düşün.

HOUSMAN: University College’a sadece kürsü başvurusu yaparım.

POLLARD: (güler) Ah Housman, ne olacak senin bu halin?

HOUSMAN: Beni anlayabilecek tek dostum sensin, ne olur düş kırıklığına uğratma beni. Eğer saygısızlık ediyorsam, işimi önemsediğim, bunun herkesin oynayabileceği bir oyun olduğunu düşünmediğim içindir. Chamberlain’in ağzının payını verebilirdim. Uzman olanın bir sorundan şakayla sıyrılmaya ihtiyacı yoktur. İnsanlığımıza en yakın olduğumuz yerdir burası. Kendinden başka kimsenin işine yaramayan, yararsız bilgi. Bilginin yararlısı da iyidir ama yüreksizler içindir, öteki aslolandır; sadece zayıf bir ışıkla aydınlatır ortalığı, nereyi ne kadar aydınlattığı değil, aydınlatmanın kendisi önemlidir, karanlığa karşıdır ve Tanrının amacından Tanrıyı çıkardığında geriye kalandır. Şiiri önemsemediğimi sanma sakın. Önemsiyorum. Diffugere nives (Uçuşan Karlar) mızrak gibi delip geçiyor beni. Hiç kimse Horatius kadar iyi anlatamaz bir gün ölüp gideceğini — toz ve gölgeye dönüşeceğini ve ne yapılan iyi işlerin, ne de birilerini ikna etmeye çalışmanın seni geri getirmesi mümkün değildir. Hem Latince’de hem de Yunanca’da yazılmış şiirlerin en güzelidir bana kalırsa; ama Horatius 15. Dizede asla “dives” diye bir sözcük yazmamıştır ama bugün hangi düzeltilmiş metni açsan bunu bulursun ve ben aslında ne yazdığını adım gibi biliyorum. Şimdi çıkıp “E ne yapalım yani?” diyecek biri varsa derhal beş yüzyıl öncesine gönderilmesi gerekir, modernin ilk yıllarına, bu yüzden adına hümanizm deniyor ya zaten. Eski metinlerin keşfedilmesi, insanlığa yapılabilecek en yüce hizmettir — Erasmus’a şükran duymalıyız —. Birilerinin yapması gerekiyor bu işi. İnsanlığa işlenebilecek bir damar sunuyor el yazmaları: uzmanlık da elimizden alınanların bir kısmını yerine koymaya çalışıyor — Tanrının korumayıp yok olmaya bıraktıkları yalnızca değersizler değil.

POLLARD: Yeter — yeter Housman! — güneş pırıl pırıl tepede;  Cumartesi ikindisi! — Mutluyum! En iyiler, iyi oldukları için bugüne kalıyorlar zaten.

HOUSMAN: Ah Pollard. Hasattan sonraki mısır tarlasını gördün mü hiç? Anız kalır sadece geriye ve orada burada, mucize kabilinden ayakta kalmış birkaç sap görürsün. Neden o saplar sağ kalmıştır? Hiçbir nedeni yok. Ovidius’un Medea’sı, Virgilius’un arkadaşı ve kimilerine göre yazarlıkta rakibi olabilecek denli iyi Varius’un Thyestes’i, Aiskhylos’un kayıp Troya savaşı üçlemesi… sadece adları ve bir iki dizelik parçalarıyla tanıdığımız yüzlerce Yunan ve Latin yazarla birlikte unutulanların demetine bağlanmışlardır. — ve orada burada bir mısır sapı, bir deve dikeni, bir gelincik hâlâ ayaktadır ama bunun hiçbir anlamı yoktur.

POLLARD: Sen ne istiyorsun biliyor musun?

HOUSMAN: Ne istiyormuşum?

POLLARD: Bir anıt. Housman buradaydı, diyen bir anıt.

HOUSMAN: Ah, yakalandım desene.

POLLARD: Selin önüne çit dikmek bu.

HOUSMAN: Propertius çalışmalarımı özetleyen bir cümle.

POLLARD: (şerefe içerek) Sana ve Propertius’una. Jackson’un yanındaki kız kim? Tanıyor musun?

HOUSMAN: Hayır. Evet. Bir kere büroya gelmişti.

POLLARD: Şimdi bakma ama.

HOUSMAN: Bakmıyorum.

POLLARD: (şerefe içerek) British Museum’un kütüphanesinde çiftleşenlere! İnsanlığın gelişiminin toplamını elle tutulur hale getirenlere!

HOUSMAN: (şerefe kaldırır) Okunaksızlığın doğal ve insaflı tükenişine karşı duranlara! Ne kadar da bize özgü. El yazmalarını geri getir…

POLLARD: Bitti mi? Herkes gidiyor galiba.

Housman piknik sepetini toplamaya başlar.

HOUSMAN: Matbaanın bulunuşuyla birlikte basılan süprüntü deryasını düşününce, uygarlığın nimetlerinden kuşku duymaya başlıyorsun. Filoloji Dergisini her elime alışımda kuşkularım yoğunlaşıyor. Hayır. Toparlanıyorlar. Ah! — ödülleri dağıtıyorlar! Gel hadi!

(Çıkarlar. Housman piknik sepetini alır.

Başka bir yer — gece.

Jackson pijamalı, üstünde robdöşambr, el yazısıyla doldurulmuş bir kağıdı yüksek sesle okumaktadır, mütevazı bir gümüş kupa ortalarda bir yerlerdedir.)

JACKSON:

“Tanrılardan biri gibi kutsanmış

Yanında oturan Gençlik’te

Hep seni gördüm ve seni duydum,

Usulca konuşur, tatlı tatlı gülümserken sen.

Çırpınan kalbimle sana bakardım…”

Hmmm. Sen mi yazdın bunu?

(Housman iki kupa kakao ile girer. 0 da yatak kıyafetiyledir.)

HOUSMAN: E aslında Sappho. Yani aşağı yukarı işte.

JACKSON: (düşünür) Hmm. Şu senin habire okuduğun öpüşmeyle ilgili şiir nasıldı?

HOUSMAN: Catullus. “Beni bin kere öp sonra yüz kere daha.”

JACKSON: Evet. 0 bunun fazla ateşli olduğunu düşünebilir. Şiir ne kadar üzüldüğümü anlatmalı, sadakatsizliği için onu azarlayan ama bağışlamaya da hazır olduğumu gösterecek bir şey bulmamız lazım. Adını ağaçlara kazıdığım, diyen o şair hangisiydi?

HOUSMAN: Propertius. Bence biraz saçmalamaya başladın — alt tarafı saçını yıkayacağı için bu gece çıkmayacağını söyledi.

JACKSON: Ama biletleri falan her şeyi ayarlamıştım! Ne zaman parmağını şıklatsa gidiyorum ben, bir de onun yaptığına bak şimdi…

HOUSMAN: Quinque tibi potui servire [fidelitur annos]

JACKSON: Ne?

HOUSMAN: Beş yıllık sadık kölen.

JACKSON: Aynen öyle. Aslında iki hafta ya neyse.         

HOUSMAN: Burada karşı karşıya olduğumuz sorun şu; azarlayan şiirler kendini fahişe gibi, mutlu şiirler de senin fahişenmiş gibi hissetmesine neden olacak; bu durumda daha carpe diem bir yol tutturmalıyız bence, nerede olursan ol, der hep gonca gül, mezarlık sessiz ve gözden ırak, ama kimse birbirine açmaz kucak.

JACKSON: Bunu benim yazdığıma dünyada inanmaz!

HOUSMAN: Ah canım Mo, ne olacak senin bu halin?

JACKSON: Orkestra çukurlarında da pek kucaklaşma olamıyor.

HOUSMAN: Peki buldum. — “Eğer her öpücüğü ödeteceksen böyle, istemem bu çaldığım sonuncusundan başka” — bir oğlana yazılmış ama boşver — oldukça ilginç bir şiirdir bu aslında: tuus yerine vester kullanılmış

JACKSON: Senin bana asıldığını düşünüyor.

HOUSMAN: — birinci tekil yerine birinci çoğul. Ne?

JACKSON: Rosa bana asıldığını söyledi.

HOUSMAN: Peki ne demek istedi?

JACKSON: Anlarsın işte.

HOUSMAN: Sen ne dedin?

JACKSON: Bunun çok saçma olduğunu söyledim. Biz dostuz. Oxford’dan beri dostuz hem de, sen, ben ve Pollard.

HOUSMAN: Pollard’ın da sana asıldığını düşünüyor mu?

JACKSON: Pollard hakkında bir şey söylemedi. Asılmıyorsun değil mi Hous?

HOUSMAN: Sen benim en iyi dostumsun.

JACKSON: Ben de aynen öyle dedim, tıpkı…

HOUSMAN: Theseus ve Pirithous gibi.

JACKSON: Üç Silahşörler gibi.

HOUSMAN: Buna ne dedi peki?

JACKSON: Üç Silahşörleri okumamış.

HOUSMAN: Ama anlamıyorum. Yani sadece cumartesi günü, Ealing’den eve gelene kadar trende mi anlamış?

JACKSON: Herhalde. Evet. Chamberlain’in o gün orada olması da biraz tuhaftı zaten.

HOUSMAN: Neden?

JACKSON: Öylesine. Tuhaf işte. Tuhaf bir rastlantı. Sana söylemek istiyordum zaten.

HOUSMAN: Neyi?

JACKSON: Onunla pek sıkı fıkı olmasan iyi olur, yanlış anlaşılabilir.

HOUSMAN: Chamberlain’in bana asıldığını mı düşünüyorsun?

JACKSON: Hayır, tabii ki hayır. Ama dairede birileri bir şeyler duymuş onun hakkında. Şimdi ondan bahsettiğim için kızma bana. Kafana bir şey kakmak istemiyorum ama umarım ne yaptığını biliyorsundur Hous: Bak, ben Rosa’ya karşı çok güçlü bir şeyler hissediyorum; öteki kızlar gibi değil hiç, hatta kız işte deyip geçebileceğim biri de değil, kendin gördün zaten, o bir kadın, biz birbirimizi seviyoruz.

HOUSMAN: Çok memnun oldum Mo. Onu ben de çok sevdim.

JACKSON: (memnun) Gerçekten mi? Seveceğini biliyordum. Sen benim dostumsun, ben de senin, sana bir kerecik sordum, oldu bitti işte. Delinin teki olduğunu söyleyeceğim Rosa’ya. El sıkışalım mı? (Jackson elini uzatır, Housman tutar.)

HOUSMAN: Memnuniyetle.

JACKSON: Hâlâ dostuz.

HOUSMAN: Can yoldaşıyız.

JACKSON: Tıpkı şu bilmem kimler gibi.

HOUSMAN: Theseus ve Pirithous. İkisi de kraldı. Ölümüne vuruşmak için savaş alanında karşı karşıya geldiler ama görür görmez hayran kaldı iki düşman birbirine ve o günden sonra can yoldaşı oldular, birlikte maceralara atıldılar. Theseus hayatı boyunca olmadığı kadar mutluydu artık. Birbirlerine asılmadılar. Birbirlerini sevdiler; kahramanlar çağında erkekler nasıl sevdiyse birbirlerini öyle sevdiler, efsanelere ve şiirlere gerçek dostluğun örneği olarak geçtiler birlikte, antik dünyanın ortasında, ideal şövalye erdemlerini gösterdiler. Erdem! Ne oldu ona söylesene! Uzun solukluydu oysa — yüzyıllarca! — Sokrates zamanında gençliğin güzelliğine hayranlık duymak bir erdemdi, güzel olmak, hayranları olmak erdemdi, hâlâ yaşıyordu, belki biraz kirlenmişti, biraz kendinin gölgesiydi ama olsun, hâlâ yaşıyordu, çalıştığım Romalı şairler canları çektiği gibi oğlanlar ve kadınlar için rekabet edip dururlar. Horatius koşu sahasında Ligurinus için aşk gözyaşları dökerken erdemliydi. Bittik artık ha, Mo? Erdem kadınların kaybetmek zorunda olduklarıdır, geriye kalanı da at gitsin. Pollard da sana asıldığımı düşünüyor, tam olarak bunu düşündüğünden emin olmasa da. Buradan çıkıp yakınlarda başka bir yere taşınmama kızar mısın?

JACKSON: Neden ki? Ah…

HOUSMAN: Yine de arkadaş kalacağız, değil mi?

JACKSON: Oh!

HOUSMAN: Tabii ki Rosa anladı! — tabii ki o anlayacaktı!

JACKSON: Ah!

HOUSMAN: Gerçekten bir an için bile kuşkulanmadın mı?

JACKSON: Nereden anlayabilirdim? Sen de herkes gibi… yani normal görünüyordun. 0 Estetler falan gibi değilsin — (öfkeli) nereden bilebilirdim?

HOUSMAN: Yani Üç Silahşörler gibi giyinseydim kuşkulanacak mıydın? Hayatımın yarısı sensin. Bir kere Hades’e pikniğe gitmiştik. Orada adada bir köpek vardı, kaybolmuş, sevimli bir köpek ve nasıl becerdiyse hiç ıslanmadan sandala atladı kendini kurtarabilmek için. Köpeği hatırlıyor musun? Pollard’la ben İngilizce mi, Latince mi şiir için daha uygun diye tartışıyorduk — köpeği de kattık tartışmaya: kayıp köpek genç adamı sever — kayıp genç adamın sevdiği köpek, genç adam köpeği kayıp sever; Latince ile baş edemezsin: Uyumlu sözcükleri yan yana getir, sözcüklerin bitimi sana kimin neyi sevdiğini, kimin genç, kimin kayıp olduğunu söyler, eğer Latince’den anlamıyorsan, çek git evine, kaybetmişsindir! Sen köpeği öptün. 0 günden sonra bunun dışında kalan ne varsa boşunaydı, saçmaydı: insanın hayatını okumaya adaması fikrinin saçmalığı…

JACKSON: (kafası karışmış) Köpek mi?

HOUSMAN: (haykırarak) Ah keşke hiçbir şey söylemeseydin! Herşey nasılsa öyle kalabilirdi!

JACKSON: (bildirimde bulunur gibi) Bu senin hatan değil. Bütün söyleyeceğim bu. Korkunç bir şey ama senin suçun değil. İlk taşı benim atacağımı falan düşünme sakın. (sessizlik) Şimdiye kadar nasılsak öyle kalacağız.

HOUSMAN: Ne dediğinin farkında mısın Mo?

JACKSON: Kimseye söylemeyeceğim. Biz eski dostuz.

HOUSMAN: Teşekkür ederim.

JACKSON: Büyük bir şanssızlık bu ama bizim aramızda sır olarak kalacak. Bu çevrede bu iş için bir sürü saygın ev vardır — işe gelirken her zamanki gibi aynı trene bineceğiz ve eminim çok kısa sürede hayatının kadınına rastlayacaksın ve üçümüz gülüp geçeceğiz bütün bunlara — Rosa’yla yani. Buna ne diyorsun? Seni şaşırttım, değil mi? Tamam mı? Anlaştık mı? (Jackson elini uzatır. Housman’a düşen ışık dışında, karanlık.)

HOUSMAN:

Benim için değil kalışları, kim ne diyebilir ki?

Benim için değil durmaları, bakmaları.

Uzattığı eli sıktım ve tutup kalbimi yırttım.

(AEH’ye ışık.)

Ve hayatımın bende kalan yarısını alıp kendi yoluma gittim.

(Housman karanlıkta kalır.

AEH üstünde kitaplar, bir hokka ve bir kalem olan bir masada oturmaktadır.

Başka bir yerde eşzamanlı olarak, birkaç adamdan oluşan bir Seçici Komite toplanmıştır. “Komite” bir Başkan, birkaç konuşmacı ve Postgate’ten oluşmaktadır. Hepsi cüppelidir.)

AEH: Uyuyor muyum, uyanık mı? 200 cesedin bulunduğu savaş alanına vardığımızda gece bastırmıştı. 197’sinin hiç sakalı yoktu: 198’incinin çenesinde bir tutam sakal vardı; 199’uncunun takma sakalı yerinden sökülmüş, sol kulağının altına yapışmıştı, 200’üncünün başı uçurulmuş ve baş hiçbir yerde bulunamamıştı. Soru: Kayıp baş sakallı mı, takma sakallı mı, yoksa sakalsız mıydı? Bay Buecheler söyleyebilir size. Sakalı vardı çenesinde. Sadece yürüttüğü mantığa bakmanızı söylüyorum. Çünkü bir el yazması eksikse, o kayıp parçada Bay Buecheler’in orada bulunmasını istediği bir şey yazılıdır mutlaka ve uzmanlar bu güne dek onun bu akıl yürütmelerinde bir zaaf saptayamadılar.

BAŞKAN: (mektupları okuyarak) “Son on yıldır, klasikler temel ilgi alanım olmuş…

AEH: Bu adamlara fazla zaman harcadım.

BAŞKAN: Bay Housman için yazılmış referansların örnekleri tartışmaya sunuldu.

AEH: Bay Marx’ın tahminleri, kaliteleri açısından üç katmanlıdır; birincisi Bay Marx’ın tahminleri, ikincisi genel olarak insanlığın yapmış olduğu tahminler, üçüncüsü de bir takım işe yaramaz adamların tahminleri.

KOMİTE: Postane Kâtibi mi?

BAŞKAN: Patent Dairesi… kendisini destekleyenler arasında Oxford ve Cambridge Latince profesörleri, ve Dublin’deki Yunanca Profesörü  Classical Review dergisinin editörü… Magdalen’in Başkanı Warren…

AEH: Francken’ın cehaletinin genişliği ve çeşitliliği gerçekten göz kamaştırıcı. Planındaki aptallık ve uygulamasındaki dikkatsizlikle kullandığı apparatus criticus elinde patlayan bir bombaya dönüşüyor, Breter’in Manilius için kullandığı apparatus’tan bile kötü, bu güne dek onun kadar kötüsüne hiç rastlamadım.

BAŞKAN: Sevilen biri midir?

AEH: Aynı değerde iki el yazmasıyla karşılaştığında, iki yonca demeti arasında kalmış eşeğe döner, ancak demetlerden biri önünden alınırsa eşek olmaktan kurtulabileceğini sanır.

POSTGATE: Eee, hakkında iyi şeyler duydum.

AEH: Saptamaları tümüyle yalanlanamayacak kadar vahşi, akla gelebilecek her türden gafı anlaşılmayacak kadar karman çormandır ve asıl işe yarayacak bilgileri inatla saklamasındaki neden, insan zekâsının saygınlığına gölge düşürecek kendi saptamalarına yer açma amacında gizlidir.

KOMİTE: (okuyarak) “Bay Housman altıncı sınıflara verdiğim dersi üstlendiğinde, disiplinli ve sempatik bir öğretmen olduğunu kanıtlayarak…”

AEH: Kıt edebiyat bilgisi nedeniyle, ne cahilliğe karşıdır ne de garabetler onu şaşırtabilir, nahoş ve kabul edilemez ne varsa hepsinden zevk alan bir yapısı vardır; işte bu nedenle Bentley’in privos’una karşı pronos’u daha şiirsel olduğu gerekçesiyle savunmuştur, gerçi Bentley pronos’un şiirsel olmadığını değil, Latince olmadığını iddia ediyordu.

KOMİTE: (okuyarak) “Bentley’ın arzuladığı zekâ ve yakınlık…” Bu Warren’ınki. “…bende iz bırakan nadir öğrencilerin, en ilginci ve en dikkate değer olanı…”

BAŞKAN: …ve Trinity’den Robinson Ellis…” Kişisel olarak Bay Housman’ı her zaman cana yakın ve alçakgönüllü bulmuşumdur.”

AEH: Hiçbir sözcük Ellis’in elinden kurtulamaz, yeter ki pek de anlamsız kaçmayacak, yakın anlamlı bir sözcük bulabilsin atmayı planladığı sözcüğün yerine. Onun akıl yürütmesini takip etmeye çalışmak, zekâ özürlü bir çocukla kesintisiz bir iletişim kurmaya çalışmak kadar umutsuz. Doğuştan bilim düşmanı bir adamla karşı karşıyayız. Bu adam bütün Avrupa’yı, İtalyan rönesansı kalıntılarıyla doldurabileceği kullanılmış kağıt bulabilmek için altüst etmiş biridir ve okurunun batıl inançlarından kaynaklanan taleplerini dikkate alıp, çalı dikeninden üzüm, deve dikeninden incir dermenin daha iyi olacağına ikna olur.

BAŞKAN: Ee… Profesör Postgate?

POSTGATE: Hmmm.

AEH: Ancak Bay Postgate’in marazi dikkati II. Dörtlükteki modo’da uyuya kalmış ve dilbilimine iyi geceler deyip yatmıştır.

KOMİTE: Evet. Si? ne diyorsunuz Postgate?

AEH: Bay Postgate’in 33’te “rıoctes” yerine bulduğu “voces” için ise ne diyeceğimi gerçekten şaşırmış durumdayım.

POSTGATE: Bir noktayı belirtmek zorundayım.

AEH: (devam ederek) Yaptığı değiştirme, ağıtı, baştan sona saçmalığa boğmuştur.

POSTGATE: Bay Housman’ı bu göreve başvurmaya ben kışkırttım. Bana kalırsa İngiltere’deki en iyi klasik uzmanı. Propertius konusunda her zaman haklı olmasa da.

BAŞKAN: (oturumu kapatarak) Tempus fugit. Nunc est bibendum. (Komiteye düşen ışık azalır.)

AEH: Bu sıradan bahçeyi bir düzene koymaya çalışırken sıkıntıya düştüğüm, acı çektiğim zamanlarda, Dr. Postgate’i Propertius elyazmalarının yarattığı karmaşayı derleyip toplayabilmek için her önüne gelen çiti yıkarken bulurdum. Kullandığı bütün araçları iki uçluydu, ne ki tahmin edilebileceği gibi iki ucu da kördü. Bunun zor olduğunun farkındayım ama önemli olan birinin bu işi üstlenmesi… (Postgate aydınlanır.)

POSTGATE: (kızgın) Profesör Housman’ın stemma codicum’u temelde sorunludur — öyle bir iki sözcük falan değil neredeyse tamamı yanlıştır. Housmanın, Baehrens’in Neapolitanus’a düştüğü tarihe bu kadar bel bağlaması büyük hatadır.

AEH: Haberi aldın mı?

POSTGATE: Sana yanıt veren benim zaten. Maksadım bu kez seni rezil etmek, bilesin.

AEH: Gazete haberleri.

POSTGATE: Ah…

AEH: Oscar Wilde tutuklandı.

POSTGATE: Ah…

AEH: Seni kırdığımı bilmiyordum Postgate.

(Postgate çıkar.

Gazetelerini okumakta olan Stead, Labouchere ve Harris aydınlanır.

Bir demiryolu aracında olabilirler.)

STEAD: Suçlu bulundu ve iki yıl kürek cezasına mahkûm edildi!

LABOUCHERE: (okuyarak) “Estetik kült o iğrenç görüntüsüyle birlikte ortadan kaldırıldı.”

HARRIS: (okuyarak) “Camları açın! Temiz hava dolsun içeri! … Dramatik Eleştirmenimiz tarafından kaleme alınmıştır.”

LABOUCHERE: Labouchere kararnamesine dayanılarak suçlu bulundu!

AEH:           Kim şu bileklerine kelepçe vurulmuş genç günahkâr

Ve ne yapmış ki arkasından bağırılıyor, sallanıyor yumruklar?

Ve neden ona her bakanın vicdanında bir yerler sızlar

Ah onu saçlarının rengi için hapsediyorlar.

HARRIS: Yalvardım ona ülke dışına çıksın diye. Hyde Park’ın köşesinde üstü kapalı arabam ve Gravesend’de onu Fransa’ya götürmeye hazır bekleyen bir teknem vardı, üstelik…

LABOUCHERE: (Stead’e) İki yıl kesinlikle yeterli değil. (Harris’e) Hayır Frank öyle bir şey yapmadın. Gidip Cafe Royal’da pişkin pişkin marifetlerini anlatmasını söyledin. (Stead’e) Yedi yıla mahkûm edilmesini istemiştim.

HARRIS: … teknede bir şişe Pommery eşliğinde ıstakozlu akşam yemeği ve İngilizce, Fransızca kitaplardan mürekkep bir küçük kitaplık bulacaktı.

LABOUCHERE: Bana baksana sen, sen ona tekne değil, Cafe Royal’de masa ayarladın. (Stead’e) Bugünkü Başsavcı beni, en kararsız jürinin bile iki yıl mahkûmiyeti onaylayacağına ikna etti.

HARRIS: Bunu Tasarıyı baltalamak için yaptığını söylemiştin.

LABOUCHERE: Sana kim inanır ki?

STEAD: Eğer Oscar Wilde’ın tercihi el değmemiş bakirelerden, hatta diyelim ki 16 yaşındakilerden yana olsaydı, kimse kılına bile dokunmazdı adamın.

LABOUCHERE: Stead yasa tartışmaları başlamadan önce bana, Londra’nın bazı semtlerinde erkekler arası kepazeliğin, bakirelerle yaşananlar kadar ciddi bir sorun haline geldiğini söylediği için öyle yaptım.

HARRIS: Londra’nın bazı semtlerinde bakirelerle ilgili sorun yaşanmıyor.

STEAD: 0 dünyanın diliyle bile söylendiğinde müstehcen kaçacak  zevkler tadılıyor bazı semtlerde.

HARRIS: Bence de.

(Onları aydınlatan ışık kararır.)

AEH:          Şimdi parmaklarında bu üstüpü ve zincir ayaklarında

Ve Portland taşocağında ayazda ve sıcakta

Ve kürek cezasından arta kalan dar zamanlarda

Lanetler Tanrıyı verdiği renk için saçlarına

(Sandalda Üç Adam kürek sandalla girer. Jerome kürek çekmekte, Chamberlain (George) banjo çalmaya çalışmaktadır. (Frank) Harris’in elinde A Shropshire Lad’ın ilk baskısı. Chamberlain 11 yaş daha ihtiyar, bıyık bırakmış, canlı renkli bir blazer ceket giymekte. ]erome ve Harris’te “kriket pantolonları“nın üstünde tüvid ceketler.)

CHAMBERLAIN: Ta — ra — ra… Sağını çek Cey. Ta — ra — ra — boom—

JEROME: Küreğe geçmek ister misin?

CHAMBERLAIN: Hayır sen çok iyi çekiyorsun… boom — di — di —

HARRIS/JEROME: Kes sesini George.

HARRIS: Acıkan var mı?

CHAMBERLAIN: Harris, Henley’den ayrıldığımızdan beri hiçbir şey yapmadı.

HARRIS: Chamberlain nehirde sandalla gezeceğimizi söylediğinde, ben de yolcuları bir taraftan öbür tarafa taşıyan bir sandalı kastettiğinizi sanmıştım, kürekleri yolcunun çekmek zorunda olduğu bir düzenleme gelmemişti aklıma. Kişisel olarak bu sandalın bulunduğu yerden kıpırdamasını istemek için hiçbir nedenim yoktu ama birileri tutup bana dedi ki…

CHAMBERLAIN/JEROME: Kes sesini Harris!

CHAMBERLAIN: Neredeyiz Cey?

JEROME: Reading’e geliyoruz.

CHAMBERLAIN: Reading! (Nehrin yukarısına bakarlar.) Zindan’ın önünden geçecek miyiz?

JEROME: Belki Oscar bizi görür geçerken… Savoy’da hep nehir manzaralı yer isterdi.

HARRIS: (ciddi) Fahişeler sokaklarda dans ederlerdi.

CHAMBERLAIN: Cey de öyle.

JEROME: Hiç de değil — Popüler bir gazetenin editörü olarak birşeyleri duyurmak benim görevim tabii, ama onun sırlarının böyle uluorta ifşa edilmesindeki dolaylı katkımla gurur duymadığımı söylemek

CHAMBERLAIN/HARRIS: Kes sesini Cey!

JEROME: Pişman değilim. Eğer talihsizliğini beyefendi gibi kendine saklamış olsaydı, pişman olabilirdim belki.

CHAMBERLAIN: Beyefendi pozları takınsaydı.

JEROME: Kesinlikle. Tabii öyle yapsaydı bu kadar ünlü olamazdı. İngiliz yaşamı ve mektuplarında yozlaşma çıkmaz sokaktır. Biz gücümüzü kamuya faydalı bir mizah anlayışından alıyoruz. Faydalı mizah ve birinci sınıf maval. Shakespeare’i al…

CHAMBERLAIN: Ya da senin yaptıklarını…

JEROME: Ben kendimi övemem.

CHAMBERLAIN: Tamam, Harris, sen bacaklarından tut.

HARRIS: Robbie Ross bana bu adamın şiirlerini verdi. Oscar’ı hapishanede ziyarete gittiğinde okumak için ezberlemiş birkaçını.

JEROME: Ah, evet — Gasse söylemişti, Robbie’nin sevdiği bu Houseboat denen adam kim peki?

HARRIS: Houseboat değil. A.E.Housman.

CHAMBERLAIN: Alfred Housman mı?

HARRIS: Sanırım Shropshire’de yanlış insanlarla birlikte olmuş. Onunki kadar “ölsen daha iyi” diyen başka kitap okumadım hayatımda.

CHAMBERLAIN: Öyleyse kesinlikle aynı Housman’dan bahsediyoruz.

HARRIS: Kimseye kurtuluş yok, vurulmamış, asılmamış ya da bıçaklanmamışsan, kendini öldürürsün mutlaka. Hayat lanetlenmiştir, aşk ateşe yanmaktır, tanrı zalimdir ve vişne tomurcukları ah ne güzeldir!

CHAMBERLAIN: Latince profu.

JEROME: Ama Yunan kafasıyla değil mi George?

CHAMBERLAIN: Üç dört yıl önce bizler gibi biriydi burada.

JEROME: Uranya kafasıyla, yani.

CHAMBERLAIN: Kesin bir şey söylemek mümkün değil.

JEROME: Ben söylerim. Kılığında göze batan bir şey var mı?

HARRIS: George’un tam tersi gibi mi yani?!

JEROME: Bu Önemli bir nokta, ha George?!

CHAMBERLAIN: Ötekini çek Cey.

JEROME: Sen çekmek ister misin?

(Sandal çıkar.

AEH yıldızlı bir gecede tek başına. Uzakta havai fişekler atılmakta.

Haziran 1897. Jübile gecesi.)

AEH:           Herkesin derdi

Uçucu ve geçici              

Aşka düşmeleri,

Şansları, şöhretleri.

Benimkiler hep yakıcı

Benimkiler hep kalıcı

Dert ne zaman çalsa kapımı,

Hep hazır bulur beni.

(Chamberlain onu en son gördüğümüz yaşta, bu kez sokak kıyafetleriyle bir tepe başında yanına gelir.)

CHAMBERLAIN: (AEH ile eşzamanlı)

Dert ne zaman çalsa kapımı,

Hep hazır bulur beni.

Ötekini çek.

AEH: (memnun) Chamberlain! Yıllardır aklıma bile gelmemiştin. Bıyık bırakmışsın.

CHAMBERLAIN: Merhaba eski dostum. Yakışıyor mu bilmiyorum, kendi kendine uzayıp gidiyor işte.

AEH: Bence çok yakışmış.

CHAMBERLAIN: Eski halini bilen biri olarak, bu olgun yaşını görebileceğine hayatta ihtimal vermezdim.

AEH: Ne zaman?

CHAMBERLAIN: Her zaman. Pek mutlu günler değildi, sanırım. Özellikle Jackson Hindistan’a okul müdürü olarak gittiğinde. Yok — daha önce daha da kötüydün. Yok, ondan sonra daha kötü olduğun bir dönem vardı; evlenip buradan tamamen ayrılmak üzere son kez geri döndüğünde. Yok, bir dakika — daha önce — hani şu bir hafta ortadan kaybolmuştun. Nehirden başka bir ihtimal gelmemişti aklıma. Ama sonra birden ortaya çıktın, üstelik kupkuruydun. Sana söylemiştim değil mi?

AEH: Neyi? Ha… Evet… tabii söyledin.

CHAMBERLAIN: Belki de şiir yazmaman daha iyi olurdu.

AEH: Haklısın.

CHAMBERLAIN: Yani bir kötü rüzgâr esmekte, uzak ülkeden gelip ağaçlı tepelerden, sazlıklardan geçerek.

AEH: Sana bir öğüt vereyim Chamberlain; bir arkadaşının şiirlerinin belini kırman, onları okuduğunu göstermez…

CHAMBERLAIN: Sözcüklerine bayılıyorum ben, “Ah, ben ve o, ikimiz beraber, çılgın dalgalarında büyük suyun, sıcak iklimlere yelken açıyorduk…” Jackson’a ne oldu?

AEH: Emekliye ayrıldı, Kanada’ya yerleşti, kanserden öldü.

CHAMBERLAIN: Eee, ne de olsa hızla boy atsa da defne, kurur gider gülden evvel.

AEH: Bu iğrenç bir alışkanlık Chamberlain — seni men ediyorum.

CHAMBERLAIN: Ah, hepsini seviyorum, gerçekten seviyorum. Rüzgâr, evvel, sazlık. Bütün o güzelim sözcükler. Asla ne demek olduğunu bilemezsin. Ama gerçek şiirdir hepsi, tartışmasız. Seni gidi sinsi tavuk. Allah bilir Tescilli Marka Dairesi’nde şiir yazıp durdun.

AEH: Pek sayılmaz. 0 dönemden iki yıl sonra, 95’in başlarında, birşeyler dürttü beni, kışkırttı. 0 yılın ilk beş ayında kitabın yarısını yazdım, gerçi sonra biraz duruldum ama. Tuhaf bir şekilde, müthiş heyecanlı olduğum bir dönemdi.

CHAMBERLAIN: Oscar Wilde davasının olduğu dönem.

AEH: Evet doğru Chamberlain. Biyografi yazarı olmalıymışsın sen.

CHAMBERLAIN: Peki ya Shropshire’da sinekler gibi ölüp giden o genç çiftçiler, köylü oğlanlar — hiçbir şey kazanmadan, yabancı topraklarda vurulup gidenler.

AEH: Hayal gücümün gördüğü manzaraya dahildi hepsi.

CHAMBERLAIN: “Çünkü bir erkeğin söylemesinin yakışık almayacağı kadar sevdim seni…”

AEH: Kendini tutar mısın lütfen?

CHAMBERLAIN: “Fakat bu kadersiz aşk sürecek

Tutkusuna verdiğin yanıt havada eriyene dek.”

Peki kitaba almadığın şiirleri gönderdin mi Jackson’a?

AEH: Hayır.

CHAMBERLAIN: Ölene dek saklayacak mısın?

AEH: Bu bir inceliktir. İtiraf, savunmasız olana yöneltilmiş bir şiddet eylemidir. Havai fişekleri görüyor musun? Yaşlı kraliçenin pırlanta yıldönümü. Unutma ki Victoria dönemi şairiyim ben.

(Katherine gelir yanlarına, otuz beş yaşındadır. Chamberlain de yanlarında kalır.)

KATE: Clee’den Heaven’e dek şenlik ateşleri yanıyor!

AEH: Müthiş bir manzara. Sadece güneyden batıya doğru elli iki ateş saydım. En büyük ateş Malvern’dekiydi ama bir saate kalmadan söndü.

KATE: Clent’teki de büyük bir ateş. Oğlanlar da burada.

AEH: Ben tanıyor muyum ki onları?

KATE: Senin yeğenlerin onlar Alfred!

AEH Ah, senin oğlanlar, tabii ki tanıyorum.

KATE: Millingtonlar da burada. Bayan Millington hiç de iyi bir Shropshire rehberi olmadığını söylüyor. Hughley kilisesine bakmaya gitmiş, çan kulesi bile yokmuş kilisenin, intihar edenlerle dolu mezarlığından hiç bahsetmeyelim.

AEH: Belki bir gün düzeltilebilir… Zaten beş yüz bastığı halde birinci baskısı bile tükenmemiş, iki pound, altı şilinlik bir kitabın hacıları Hughley’e çekeceğini ummamıştım hiç. Üstelik orayı hiç görmedim, sadece adı hoşuma gitmişti.

KATE: Laurence ailenin şairinin kendisi olduğunu sanıyordu ama şimdi senin kitabın tamamını ezbere biliyor, sevdiği şiirleri ezberden okuyor. A Shropshire Lad’in okuduğu şiir kitaplarının en iyisi olduğunu söyleyen bir adamla tanışmış.

AEH: Umarım kimse onun yazdığı şiirleri bana atfetmeye kalkışmaz.

KATE: Seninle gurur duyması çok hoş bence.

AEH: Tabii ki çok hoş.

KATE: Sen hepimizi çok onurlandırdın ve şaşırttın. Clam dedi ki “Alfred’in kocaman bir yüreği var.”

AEH: Hayır ilgisi yok, hüzünlüydüm çünkü yakamı bırakmayan sürekli bir boğaz ağrısından muzdariptim. Yıllarca sürdürebilirdim şiir yazmayı, allahtan bir boğaz pastili markası hatırladım da, iyileştim.

KATE: Boğazın mı ağrıyordu?

AEH: Dergilerdeki uzlaşmaz polemiklerimin cezası. Mankafa olmakla akıllılık ettin Kate, kimse sana bulaşamadı.

KATE: Dinle bak, tarlakuşları şafağı müjdeliyorlar.

AEH: Ya da dünyanın sonunu.

KATE: Ah, ah! Hiç değişmemişsin. Hep o eski Alfred! (çıkar)

AEH: Ama değişmek istedim. Gündüz hemşiresi “bir karakter”e dönüşmemden kârlı çıkacaktı, Evelyn’in şakacısı. Derslerimi daha popüler hale getirmeye çalışıyordum ve hâlâ University College anılarıyla doluydu kafam, sorun öğrencilerin o anda orada olduğunu fark etmekle çözülebiliyordu. Hall’daki akşam yemeğinde komşuma uyarıda bulunup bir sansasyona neden olabilirdim. Ne için uyarı yapabilirim diye düşünüp duruyorum. Trinity’de her şeye kusur bulmamla ve yabaniliğimle tanınırım. Bazıları da sadece utangaç olduğumu düşünüyordu — saygısız salaklar! — Yine de azimliyim. Nezakete ancak salaklar katlanabilir ve Cambridge bu özel eğlence için sonsuz bir alan sunar. Creme brulee’yi Trinity’e ben tanıttım, ama eğer bu yetmiyorsa, insanlarla konuşabilirim. Hâlâ biniyor musun bisiklete?

CHAMBERLAIN: Evet, Robertson marka. Kardeşin Laurence’ı tanıyorum. Bir tür gizli örgüt üyesiyiz ikimiz de, Charonea Düzeni, Thebai’nin kutsal Birliği gibi. Bize ne denmesi gerektiğini tartışıyoruz. “Homoseksüller” önerildi.

AEH: Homoseksüeller mi?

CHAMBERLAIN: Eğer adımız olmazsa biz de olamayız.

AEH: Homoseksüeller mi? Bu barbarlık kimin eseri?

CHAMBERLAIN: Ne olmuş ki?

AEH. Yarısı Yunanca, yarısı Latince!

CHAMBERLAIN: Haklı olabilirsin. Peki bu arada bana ne oldu?

AEH: Bilmiyorum, hiç görüşmedik. Sanırım bir tür dipnot oldun. (dinler) Dinle! “Marsaillaise”in hafif hafif çaldığı duyulur.

CHAMBERLAIN: “Marsaillaise”. Tuhaf değil mi? Kraliçe’nin yıldönümünde çalması yani.

AEH: Oscar Wilde Fransa’da, Dieppe yakınlarındaki bir sahildeydi. Hapisten çıktığında kitabımı gönderdim.

(Chamberlain’in tarafı kararır.

Çocukların söylediği “Marseillaise’i yavaş yavaş Oscar Wilde’ın güçlü ve alçalıp yükselen sesi bastırır.

Wilde kırk bir yaşında, elinde tuttuğu A Shropshire Lad’den yüksek sesle şiir okumaktadır. Brendi ve sigara içmektedir.

Ortalık pırlanta jübile için verilmiş çocuk partisi sonrasının dağınıklığı içindedir. Her yer bayrak doludur — Union Jack’ler ve Üçrenkler (Birleşik Krallık ve Fransız Bayrakları) ve çok büyük süslü bir pastanın artıkları.)

WILDE:     “Vurmak? Böyle çabuk, böyle temiz mi oldu sonun.

Doğrusunu yaptın dostum, nasıl da cesursun.

İyileştirilmez cinstendi senin hastalığın

Kendinle götürmekti mezara tek yolun.”

Robbie’nin ezbere okuduklarından değil bu ama kitabı açtığımda şiirlerin bana hiç yabancı gelmedi.

“Ah ileri görüşlüsün, mantık yürütebiliyorsun

Ve nereye gittiğini görüyorsun bakınca yoluna

Akıllı ve cesursun zamanının ilersinde.”

AEH: Beklenmedik anlarda karşıma dikildiklerinde yapışkan arkadaşlara benziyorlar.

WILDE: “     Akıllı ve cesursun zamanının ilersinde

Hadi durma tabancayı daya şimdi şakağına.”

Ah zavallı oğlum!

AEH: Evening Standart’ta adli soruşturma raporunu okudum.

WILDB: Of tanrım şükürler olsun! Bir tek sözcüğüne bile inanmamakta haklıymışım.

AEH: Ama bütünüyle doğru.

WILDE: Tam tersine, bu sadece gerçek. Hakikat kesinlikle bundan başka bir şeydir ve imgelemin ürünüdür.

AEH: Sizi temin ederim. Davanızdan hemen sonraydı. Woolwich deniz okulu öğrencisiydi. Bu utançla ve ötekilerin alnına süreceği lekeyle yaşamak istemeyip beynini uçurmuş. Sorgu hakimine de bir mektup bırakmış.

WILDE: Tabii ki bırakmıştır, sen de şiirlerinden birini göndermeliydin sorgu hakimine. Sanat istisnalarla ilgilenir, tiplerle değil. Gerçeklerin ilgi alanıdır tipler. Bu kendini vuran bir genç adam tipi. Evening News’te kendini vuran bir adamı okuyup, Evening Standart’ta kendini vuran biri.

AEH: Ama bence!

WILDE:     “Ah haydi şimdi, geç kalmaktan iyidir böylesi

Bütün rezil olmalardan, aşağılanmalardan sonra

Vur kendi yuvasına ihanet edeni

Çek silahı, hiç doğmamış olması gereken ruhuna.”

Zaten senin bu şiirini okumadan önce vurmasaydı kendini, emin ol okuduktan sonra vururdu. Duygusuzluk etmiyorum. Eğer gazeteyi okumuş olsaydım, emin ol ağlardım. Ama yine de o gazeteyi şiir yapmaz bu. Sanat nesnesinden daha önemsiz değildir ki, öyle olsaydı sanat değil biyografi olurdu ve biyografiler gerçek hayatımızın aralarından kaçıp kurtulduğu balık ağlarıdır. Benim için Piccadily’den aşağı elinde leylakla yürürdü diyorlar. Hiç gerek yoktu ki. Bir şeyi yapmak hiç önemli değildir ama onu yaptığının söylenmesi çok önemlidir. Benimle ilgili hakikat bu işte. Shakespeare’in Karanlık Leydi’sinin ağzı kokuyordur belki de. Oxford’daki üçüncü yılıma kadar herkesinki kokuyordu zaten — ama içtenlik sanatın düşmanıdır. Bunu Pater öğretti bana ve Ruskin asla öğrenemedi. Ruskin’inki erdemi olmayan bir günahtı. Zavallı Pater da erdemsiz günahlar işleyebilirdi ama senin deniz subayı gibi eyleme geçme cesaretinden yoksundu. Ruskin’le kahvaltı ederdik. Pate çaya gelirdi. Biri iktidarsızdı, öteki korkak, benim sanatçı ruhum için kapışırlardı. Ama bir fahişeden frengi kaptım ve tedavi dişlerimi çürüttü. Oxford’da tanışmış mıydık seninle?

AEH: Hayır, yalnız bir kez aynı dergide basılmıştı şiirlerimiz. Benimki rahmetli annem için yazılmıştı, sizinki Bulgaristan’daki zulüm için.

WILDE: Ah, evet, Türk şampanyasına dokunmamaya ve yalnız Bulgar lokumu yemeye yemin ettim. Pasta yer misin? Kasabadan on beş çocuğu Yıldönümü kutlamaları için davet etmiştim de. Kraliçe’ye ve Cumhuriyet’in yöneticisine kadeh kaldırdık. Çocuklar da “Vive Monsieur Melmoth!” diye bağırdılar! Monsieur Melmoth ben oluyorum. Çileğimiz, çikolatamız ve nar şurubumuz vardı ve tabii pastamız. Herkese hediyeler verdim. Enbaşarılı partim oldu. Londra’daki partilerime geldiniz mi hiç? Hayır mı? Ama ortak dostlarımız olmalı. Bernard Shaw? Frank Harris? Beardsley? Labouchere? Whistler? W.T. Stead? Henry Irving’i tanımış mıydın? Lily Langtry? Hayır mı? Galler Prensi’ni? Ama birtakım arkadaşların vardı değil mi?

AEH: Meslektaşlarım vardı.

WILDE: Bir kez Covent Garden’dan bir kucak dolusu leylak almıştım Miss Langtry’e ve araba bekliyordum kucağımda çiçeklerle, küçük bir oğlan yanıma yanaşıp “Ah, ne kadar zenginsiniz” dedi… Ah ne kadar zenginsiniz!! {ağlar) Kusuruma bakmayın. Pastaya hiç dayanamıyorum. Bırakmaya çalıştım kaç kez, ama bu Yıldönümü bütün irademi kırdı, konuklarıma ayıp olmasın diye, sırf sosyal nedenlerle bir “ekler” yiyeyim dedim; gerisini hatırlamıyorum, kendime geldiğimde bir pasta denizine batmıştım. Ah — Bosie! (ağlar) Ona dönmek zorundayım biliyorsunuz. Robbie kızacak yine bana ama elimde değil. Aşk söz konusu olduğunda insanın arkadaşlarına ihanet etmesi önemli değildir ama kendine ihanet edersen hayat boyu kurtulamazsın pişmanlık duygusundan. Bosie benim yarattığım bir şeye dönüştü. Şımarık, intikamcı, tümüyle bencil üstelik pek yetenekli de sayılmaz ama bunların hepsi sadece gerçekler. İşin doğrusu Apollo onu severken Hyacinth’e dönüşür usulca, fıldişi olur, altın olur, gül kırmızı dudaklardan ezgiler dökülür, içimi mutluluk kaplar, dünyada beni anlayan bir tek o var. “diş çıkaran bebeğin kalbi nasıl heyecanla çarparsa; oğlanın güzelliğine bakan ruhu da öyle çırpınır; ne geceleri uyuyabilir ne gündüzleri huzur bulur.” Daha bir sürü var bunun gibi ama Platon’un aşkı tarif edebilmesi için, sevgilinin yaratılması gerekiyordu öncelikle. Kendi yarattığımızın ötesini görseydi gözlerimiz, kimseyi sevemezdik. Bosie benim eserim, benim şiirim. Yaratımın aynasında, aşk kendini keşfetti. Sonra kendi yaptığımızı gördük  ne tutabildiğimiz ne bırakabildiğimiz bir parça buzdu avucumuzdaki (ağlar) Beni dinlediğin için teşekkür ederim.

AEH: Etme. Hayatım uzun sessizliklerle mühürlenmiştir. Basılan ilk yazım Horatius üzerineydi. Altı yıl sonra geri çektim yazımı. Neredeyse elli yıl önce daha iyi bir el yazması bulabilirim umuduyla bir kenara bıraktım Propertius’u, en küçük bir umut bile yeterdi bana. Hâlâ sürüyor sessizlik. Bu arada klasikleri, bir sürü salağın yanlış tahminlerine karşı savunmaya çalıştım ve Ovidius, Juvenal, ve Lukan derlemelerini hazırladım. Son olarak da can yoldaşım Moses Jackson’a adadığım Manilius’u hazırladım, azgın dalgaların kıyısına yaptığım kumdan kalem işte bunlar. Klasikleri bir yana bırakacak olursak, hayatım yapmak istemediğim şeyleri yapmayacak kadar kısa sayılmazdı ama öyle şeyler var ki hayatımda, çakalların bile midesine oturur. Dört kez ev değiştirdim, birileri, trende işe giderken yanımdaki adam benimle konuştuğu için taşındığımı söyledi, ilgisi yok ama benimle ilgili hakikat de buydu işte. Pırlanta yıldönümünde hayatımda ilk kez yurtdışına çıktım.

WILDE: İşte sandalcım da geldi. Bana Latince Profesörü olduğunu o söylemişti ama unvan dağıtmak konusunda fazla hovarda, genellikle olmayacak insanlara profesörlük dağıtıyor — gerçi o “olmayacaklar”ın çoğu eski üniversitelerimizde kürsü sahibi oldular ya neyse—

AEH: Çok üzülüyorum. Hayatınız tam bir felaket. Kronolojik bir hata. Seçimin ille de vazgeçmek ile ahmak durumuna düşmek arasında yapılması gerekmiyordu. Theognis yazarken ve sevgilisine gelecek kuşaklar için şarkı söyletirken Megara’da yaşamalıydınız… şu anda değil! — Kendi sözlerinizi reddetmek zorunda kaldığınız ve size yapılanlara katlandığınız ve isimsiz, şanssız bir aşkla, adınıza dikilen anıtınızın kirletildiği şimdide değil.

WILDE: Sevgili dostum, yüz frank da iş görürdü. Sırf ışığını görmek için bir roketin düşmesine razıyım ben. Dante cehenneminde, bir hayat boyu hüzünlü ve karamsar olanlar için bir yer ayırmıştır. Senin “onur” dediğin baştan aşağı utanç vericidir, çekingenliktir, uzlaşmaktır. Lekesiz olmaktan söz etme bana! Oysa bizim aramızda sanatçı gizli bir suçludur. Otoriteye karşı gelişimin motorudur. Araştırmacı olmakla en doğrusunu yapmışsın. Alim, vicdanın ta kendisidir. Sanatçı ise yalan söylemek, kandırmak, aldatmak zorundadır, doğaya ihanet etmeli, tarihsel olanı küçük görmelidir. Hayatımı kattım ben sanatıma ve çok da başarılı oldum. Benim kendimi kurban edişimin alevi, ışığını dünyanın dört bir köşesinde kendi yalnızlıklarının karanlığı içinde oturan sayısız genç adama gönderdi. Megara’da ne yapacaktım ki? — düşün neler kaçıracaktım! Ben bütün bir asrın hayal gücünü kışkırttım. Tutup Ruskin’le Pater’ın kafalarını birbirine vurdum ve birinin katı ahlakı ile ötekinin estetik ruhundan yirminci yüzyıla bakabileceğim bir sanat felsefesi kurdum. Deham, yeteneğim, cesaretim vardı, kendi mitimi kendim yarattım. Değneğimi yabanarısının kovanına batırdım. Yasak meyvenin tadına baktım, çalınmış sulardan içtim. Her şeyin yeni uyandığı dünyanın dönüm noktasında ben oradaydım — Yeni Tiyatro, Yeni Roman, Yeni Gazetecilik, Yeni Hazcılık, Yeni Putperestlik, hatta Yeni Kadın. Bütün bunlar olurken sen neredeydin?

AEH: Evde.

WILDE: Eh, hiç değilse bir Yeni Terzi bulabilirdin kendine değil mi? Geliyor musun?

AEH: Hayır. Ben biraz daha kalacağım.

WILDE: Şiirlerinden söz etmedin hiç. Bütün bunları yazdığını bile bile nasıl bu kadar mutsuz olabiliyorsun? Her şey uçarken bir tek onlar kalıyor geriye.

(Sandalcı, Wilde’ın sandala binmesine yardım eder.)

Ama benim sandalcım değilsin ki sen! Sebastian Melmoth a votre service.*

SANDALCI: Ortaya otur.

WILDE: Tabii.

(Sandalcı ve Wilde uzaklaşır.

Housman nehir kıyısındaki bankta kucağında bir çift kitapla oturmaktadır.)

AEH: Burada ne yaptığım sorabilir miyim?

HOUSMAN: Klasikler efendim.

AEH: Ahh. Tabii. Kaçıncı yılın bu?

HOUSMAN: Son yılımdayım.

AEH: Ben de, aslında sözcüğün bütün anlamlarıyla ölüyüm. Ya sen nasılsın? (Housman’ın kitabını alır.)

HOUSMAN: Ben oldukça iyiyim, teşekkür ederim efendim.

AEH: Propertius!

HOUSMAN: Aşka övgü düzen Romalı yazarların ilki. Aslında finallerde Propertius’tan sorumlu değiliz. Şu anda harıl harıl çalışıyor olmalıydım, herkes benden en yüksek notu almamı bekliyor, anlıyor musunuz? Ailem de öyle. Ben ailenin en büyük çocuğuyum ve her zaman… bilgi küpü olmuşumdur. Şu anda Propertius’u bir yana bırakmam lazım ama artık çok geç! — ve gelecek yıl kendi Propertius’unu bastırmaya hazırlanan biri var, adı Postgate. Kim bilir tahminlerimin kaçını benden önce davranıp kullanacak.

ABH: Evet kim bilebilir? Bu arada sen bir şey yayınlamadan önce bilmen gereken bir nokta var, doğrusunu söylemek gerekirse ilk Romalı aşk şairi Propertius değildi. Cornalius Gallus’tu.

HOUSMAN: Gallusmu?

AEH: Kesinlikle ve tartışmasız.

HOUSMAN: Ama hiçbir şiirini okumadım. Size özel.

ABH: Ben de. Gallus’tan sadece bir tek dize kaldı bugüne. Gerisi yok olup gitti.

HOUSMAN: Oh!

AEH: Ama doğrusunu söylemek gerekirse — uykumda yaptığım gibi — ilk şair oydu.

HOUSMAN: Tek bir dizeyle anıt dikmiş!

AEH: Vergilius onun için bir şiir yazmıştı: insanın gereksindiği ölümsüzlüğün bir sınırı var mıdır? — kendi şiiri tek satırdan ibaret olsa da, öldüğünde hiç yaşamamış gibi olsa da, anısı hâlâ on beş asır önce yok olmuş bir imparatorluğun kuzeyindeki bir şehrin bahçesinde capcanlı durmaktadır. Bir arkadaş için bundan fazlası yapılamaz.

HOUSMAN: Evet. (sessizlik) İyi bir dize miydi?

AEH: Oldukça müstehcen; genellikle öyle olur zaten. Aşktan öldüğüne emin değilim aslında. Anthony ve Kleopatra’ya karşı, yenen tarafın yanında saf tuttu, sonradan Mısır’ın başına getirildi, bir şair için hiç de kötü bir gidişat değil. Ama biraz haddini aşınca, İmparator tarafından azarlandı; bunun üzerine kendini öldürdü. Ama bu arada aşk şiirini icat emişti.

HOUSMAN: Propertius ondan söz ediyor. “Ve kim bilir, son zamanlarda kaç yarasını yıkamıştır Gallus, Yeraltı Dünyası‘nın sularında, güzel Lycoris’in aşkından öldüğünde!” son zamanlarda. Bu aralar. Tam bu zamanlar.. Onlar birbirleri için sahici insanlardı, mesele bu. Birbirlerinin şiirlerini biliyorlardı. Birbirlerinin sevdiği kızları tanıyorlardı. Virgilius bütün bunları Altın Çağ‘da panflütlerle, keçi çobanlarının diliyle anlattı ve Apollo bizzat oradaydı — ama bütün bunlara inanabilirsin, söylemek istediğim bu. Sahici bir aşk hikâyesinin içindeki sahici insanlar, âşıklarını ölümsüzleştirdikleri şiirlerinde kendi ruhlarını çırılçıplak soydular — ve bütün bunları kısacık bir ana sığdırdılar. Sanki o ana kadar yazılmış ne kadar şiir varsa, bir şişenin boğazından geçmek zorundaydı ve bu arada diğer şairler bu şişeyle ne yapacaklarını düşünemiyorlardı bile. Sonra her şey bitti, aşk şiiri tamamlanmıştı, aşkı olduğu gibi anlatan aşk şiiri.

AEH: Ah, evet, daha önce de şarkılar… kısa manzumeler yazılıyordu — pek çoğu Yunancadır — hepsi de çok sevimli şeylerdir… ama kendini tiye almanın, aptal yerine konmanın böyle ilan edilmesi cesurca, düşkün bir kölelik, bir meydan muharebesi, delilik, ölümcül hastalık, tam bir felaket olarak hissedilip anlatılması aşkın, hem de uyağa vurarak anlatılması — hayır, işte bu yeniydi.

HOUSMAN: [Ah—!]

JACKSON: (sahne dışından) Housman!

POLLARD: (sahne dışından) Housman!

HOUSMAN: Özür dilerim, beni çağırıyorlar.

POLLARD: (sahne dışından) Hous! Pikniğe!

JACKSON: (sahne dışından) Çekirge! Bal!

(Jackson ve Pollard sandalla gelirler yanlarına.)

HOUSMAN: (sandala) Buradayım.

AEH: MO…!

POLLARD: Hadi bakalım. Gitme zamanı geldi. (Housman sandala doğru ilerleyip biner.)

AEH: Senin için ölebilirdim ama hiç şans tanımadın bana.

HOUSMAN: Nereye gidiyoruz?

POLLARD: Hades. Sağını çek Jackson.

JACKSON: Küreğe geçmek ister misin?

HOUSMAN: Tendebantque manus ripae ulterioris amore.

(Sandal gider)

AEH: “Ve en uzak kıyıların özlemiyle ellerini uzattılar.” Cleverboots aforizma cümleler yaratmakta ustadır. Virgilius da öyle, yeraltı dünyasının Aenasında, ölülerin ruhları, aşılması gereken suyun bir kıyısına ulaştığında ripae ulterioris amore, bundan iyisini Kodak bile yapamaz ve gömülmeyenler tam yüz yıl bekletiliyordu. Mecbur kalsam beklerim yüz yıl. Yetmiş yedisi oldukça çabuk geçti zaten. Tabii ki bu tamamını anımsadığım anlamına gelmiyor; Moses ve Pollard’la sandala bindiğimiz o güzel yaz günü ‘79’mu, 80’mi, 81’miydi çıkaramıyorum, ama çok umutsuz da sayılmam. Üstelik uyuklamadığımın farkındayım, tam tersine bütün tehlikelere karşı tetikteyim — arkaizm, anakronizm, ancak eşeğin arka bacağı kadar dikkate değer bir monologu sürdürüp durmak; hepsine karşı tetikteyim (çok kibarsınız ama henüz o aşamaya gelmedim) ve bir pencereden dışarı uzaklara bakarken, o pencereden görülebileceklerden çok daha fazlasını titrek ve bulanık da olsa görebiliyorum, anlattıklarımın zaman zaman fazla derin, kimi zaman da gülünç derecede kaba saba geldiğini biliyorum; derinliğimi Yunan’a, basitliğimi de Yunan’ı herkesin anlayabileceği bir dile çevirme çabama borçluyum, Virgilius’tan, Jerome K. Jerome’a pek çok yazarın adını andım burada. Bu iki isim arasında yolculuk etmek bile zaten bir tepeden aşağı yavaş yavaş inmek demekti. Bütun bunlar ne zaman oldu peki? Suyun üstünde yürüme numarasını hiç beceremedim ama su ve yürüme ayrı ayrı hep vardı bende. Ne ölüyüm, ne de rüyada ama ikisinin arasında bir yerlerdeyim, ne gerçek, ne de kurgusal hiçbir şeyin yokluğunu duymuyorum ve karşınızda deri çizmelerimi giymiş dikiliyorum. İşte işin gerçeğini açıklıyorum: aslında bu çizmeleri, gönül rızasıyla okuldaki yardımcıma bıraktım. Herhalde onun ayağına küçük gelecek ama önemli olan düşünmüş olmak, artık devam edebiliriz: Aralık 1894’te Sandalda Üç Adam’ın (Köpeği Saymazsak) ünlü yazarı Jerome K. Jerome, Oxford dergilerinden birine, Bukalemun’a saldırgan bir yazı yazdı. Aslında yazısı doğaya ters düşen bir hastalığın hoş görülmesi gerektiğini savunuyordu yaklaşık olarak. Bu, dedi, bizi değil, polisi ilgilendirmeli. Oscar Wilde da, o dönemde Oxford’da öğrenci olan ve arkadaşlık ettiği Lord Alfred Douglas’ı güç durumda bırakacak bir yazı gönderdi. Douglas’ın da “adı verilemeyen sevgiliyim ben” diye biten bir şiiri vardı o zaman. Jerome’un yazısı, Alfred’in babasını kışkırttı; Wilde’ın her zaman gittiği kulübe bir not yazıp bıraktı, notun üzerinde “Sodom’dan gelme oğlancıya” yazıyordu. Sonra işte olaylar birbirini izledi. Ve bütün bu olaylar, ne yaptığımı bilmeden, ne yaptığımı bildiğimi gösteriyor, hem de hemşirenin yorganımı sıkıştırması ite, dilimin altına sürekli inip çıkan, antiseptik bir derece sokup, yatağımın yanına ördeğimi getirdiği o çok meşgul olduğum zamanlarda bile.

(Önce Jackson aydınlanır, sonra da Housman)

JACKSON: Ne olacak senin bu halin Mo?

HOUSMAN: κώτα μέν σύ θέλεις, μακάρεσσιν ϊσαν άγω

άμέραν ότα δ’ ούκ έθέλησθα, μάλ’ έν σκότω

JACKSON: Bilirsin hiçbir zaman çakmadım şu dilden, tek bildiğim veni, vidi, vici…

HOUSMAN: Bana iyi davrandığın günün tanrısı olurum, yüzünü benden çevirdiğinde dünyam kararır. Ben sana kanatlar takayım. Sen dünya ile güneş durdukça yarının şarkısını söyle. Hades’teki, matem evine göçtüğünde — ah öldüğünde yani— adını yitireceksin.

(Housman ve ]ackson’ın bölümü kararır.

Loş ışıkta Charon’un Wilde’ı Styks ırmağından geçirdiği görülür.)

WILDE: Günahkârlık, ötekilerin çekiciliğine duyulan merak yüzünden, iyi insanların icat ettiği bir mittir. Herkes bir parça umulmadık olmalı. Gerçekten olmuş şeylerin en ufak bir önemi yoktur.

AEH: Altın Çağında Oxford! — kıldan yelek giyenler Estetlere karşı, neo — Hıristiyanlar, Neo — Paganlara karşı, insanlık adına klasikler üzerine çalışanlar, klasikler adına klasikler üzerine çalışanlara karşı — küçücük bir çay fincanının içinde ne büyük duygusal fırtınalar. Asıl dün gece gelecektiniz buraya, bütün Hades’i gösterdim dün gece; Ölüler Diyarı‘nın suçluları cezalandıran üç tanrıçasını, Harpia’ları, Gorgonları, Yılan Saçlı Medusa’yı, tabii köpeği saymazsak. Ama şimdi gerçekten gitmem gerekiyor. Ve nasıl da şanslıyım;bu ıssız kıyıda, kendimi, ayağımın altından beni umursamadan akan bu suyun başında böyle dururken bulduğum için.

(Yavaş yavaş kararır)

İngilizceden çeviren: Banu Beliz Güçbilmez

* [O öpücüğe “öpücük” diyene kadar hep “küçük ağız” denirdi. ç.n]

* Bu dokunaklı örneğe ilişkin olarak yazar, Pater’ı oynayan aktör Robin Soans’u bütün kalbiyle destekler.

* Artemis’in hayranı olan Hippolytos ona âşık olan üvey annesi Phaidra tarafından lekelenmiştir. Hippolytos Theseus’un oğludur (-ç.n)

** Theseus ve Pirithous Hades ülkesinde Unutma sandalyesine bağlanırlar. Herakles, Theseus’u kurtarır ama Pirithous orada kalır. (-ç.n)

AKROBATLAR

Üç oyun alanı vardır, çalışma odası, yatak odası ve hol. Aynı zamanda tüm sahnenin arka perdesini oluşturan bir beyaz perde vardır. Film ve slaytlar bu beyaz perdeye o büyüklükte yansıtılmalıdır ki oyuncular ve sahne dekoru perdedeki görüntüleri gözden saklamadan maskeleyebilsin. Başka bir yerde aksiyon olurken yatak odasının tümüyle karanlıkta kalması oyunun temel gerekliliğidir. Bundan sonraki sahne direktifleri için aşağıdaki planı öneriyorum.

Ön kapı sahne arkasının ortasındadır. Çalışma odası sahnenin solunda holün ve ön kapının solundaki tüm alanı kaplar. Yatak odası sahnenin geri kalanını kaplar. Eğer odalar “döner”se, oyun alanını dönüşümlü olarak kullanabilirler.

Daire, Ahlak Felsefesi profesörü GEORGE’a aittir. GEORGE, sahneyi erken bırakan bir zamanların ünlü müzikal güldürü oyuncusu DOROTHY ile evlidir. Dairenin yaşam standardının ahlak felsefesinden çok müzikal güldürüye yatkın olduğu tahmin edilebilir. Özellikle yatak odası cafcaflı bir biçimde döşenmiştir. Eşyaları arasında uzaktan kumandalı bir televizyon seti, pikap, dik arkalıklı iki şık koltuk, rahat bir koltuk, içinde kırmızı bir balık olan yuvarlak bir akvaryum, köşelerini süsleyen perdeyle örtülebilen dört direkli bir karyola sayılabilir. Zarif, kadınsı ve pahalı bir görünümü vardır. Yatak odasının iki kapısı vardır, birisi soldaki kulise açılır (görünmeyen banyo), ikincisi hole. Bu kapı sabit olmalıdır. İçeriye doğru açılır, öyle ki sonuna kadar açık olduğu zaman bile içi seyirciden gizlenmiştir. Odanın bir de dışarıdaki bir balkon taklidi ya da parmaklıkla korunan kapı gibi uzun bir penceresi vardır. Caddeye tepeden bakar ve gökyüzünü görür çünkü daire büyük ve eski tip ama yeniden dekore edilmiş malikanenin üst katıdır.

Çalışma odası, sahnenin arka duvarına dayanmış bir gündüz yatağı, yatağın üstünde kitaplık rafları, sekreter için bir masa sandalye ve George için daha büyük bir masadan oluşur. Odanın kulis tarafında yüksek bir dolap veya gardırop vardır. Odanın bir yerlerinde bir teypkayıt cihazı, bir metreye yakın çapta bir hedef tahtasıyla birlikte bir yay ve bir ok kılıfı içinde oklar, sekreterin kullanması için bir elektronik daktilo, küçük bir kaplumbağanın içinde yaşayabileceği küçük bir tahta kutu görünür. Hole açılan bir kapı vardır. George’un masası kitap ve kağıtlarla karmakarışıktır.

Ama bu yukarıdakilerin hiçbiri oyunun ilk dakikalarında görünmez çünkü boş bir alan gerekmektedir.

KARAKTERLER

GEORGE, 40-50 yaşları arasındadır ve ondan on-on beş yaş genç ve çok güzel olan DOTTY’yle evlenmesinin inandırıcı görünmesine yetecek kadar çekici bir erkektir.

ARCHIE bir züppedir.

MÜFETTİŞ BONES orta yaşlı ve kılıksız biridir.

CROUCH yaşlı, ufak tefek ve biraz kamburdur.

SEKRETER genç ve çekicidir ama yüzü ifadesizdir. Striptizci olarak göründüğü ilk sahnede bile suratsızdır.

AKROBATLAR sarı üniforma giymişlerdir — koşu pantolonlu ve atletlidirler. İlk bakışta asker gibi geçseler de, beklenildiği gibi genç ve atletik görünümlü değildirler.

BİRİNCİ PERDE

ARCHIE: (Görünmeden) Ve şimdi bayanlar ve baylar, Radikal Liberal Parti’nin seçimlerde kazandığı büyük zaferi kutlamak için sizlere çok özlenen, çok sevilen müzikal yıldızı benzersiz, büyüleyici Dorothy Moore’u sunuyorum!

(DOTTY girer. Alkış sesleri.)

DOTTY: Teşekkürler, geldiğiniz için teşekkür ederim. (Piyaniste) Teşekkürler, Sam. (“Shine on Harvest Moon”un giriş müziği. Dorothy susar. Giriş tekrarlar.) Nasıl başlıyordu? (Sahne dışındaki konuklar, şarkı söyler “Parla, parla dolunay”.) (DOTTY şarkı söyler ama hemen yanlış tona geçer.) Sevgilimle sevişmek istiyorum aşkın haziran veya temmuzunda. (Keser) Hayır. Yapamıyorum. Üzgünüm. (ve çıkar).

(Davul vuruşu.)

Hayal kırıklığı sesleri sevinç çığlıklarına dönüşür.

Karanlıkla karanlık arasındaki bir sarkaç gibi SEKRETER spot ışığına doğru sallanır ve yok olur. O bir kanattan diğerine, bir saniye görünerek, bir saniye yok olarak, bir saniye görünerek, bir saniye yok olarak bir eksen üstünde öne ve arkaya sallanan bir salıncak üstün dedir. Salıncak bir avizeden sallanır.

Alkışlar.

Her göründüğünde giysilerinden yeni bir parça çıkarmıştır.

Coşkulu alkışlar.

CROUCH yandan girer, partide içki servisi yapan kapıcıdır. Kısa bir beyaz ceket giymiştir ve tek elinde dengelediği yuvarlak bir tepsinin üstünde içkileri taşır. Görüntüye girmek üzereyken, sesler onu iyi niyetle uyarır.

CROUCH olup bitenin farkında değildir: o her sahnenin önüne döndüğünde SEKRETER onun arkasında görünür ve o her yukarı bakışında sahne boştur.

KONUKLAR’ ın sesleri… “Arkana dikkat et!” “Yoldan çekil!”

“Bırak da köpek tavşanı görsün!” CROUCH şaşırmıştır.

 Hemen hemen çıplak kalan SEKRETER karanlıkta kalır. Görünmeyen izleyiciler isterik öfke çığlıkları atarlar. Onların çığlıklarının doruk noktasında CROUCH salıncağın alanına doğru geriler ve çıplak bir bayan tarafından boylu boyunca yere serilir. KARARTMA ve bardakların kırılma sesi. Birden GEORGE ve bir telefon spot ışığıyla aydınlanır.

GEORGE: (Telefonda) Polis şefi ya da yetkili biriyle görüşebilir miyim?… Evet, komiserim, huzurun bozulmasıyla ilgili bir şikayette bulunmak istiyorum — ben bunun adsız bir şikayet olmasını yeğliyorum. Ancak adımızı verince mi şikayetleri kabul ediyorsunuz? Peki, peki, benim adım Wittgenstein ve parti yani suç mahali — Ne? Çift V — Wagner’in V’si, İ — id’in i’si — … hayır … İD — “İ”, domuzun “D”si … vorg … vorg … (GEORGE’da karartma) SES (Archie’nin sesi): “Ve şimdi — bayanlar ve baylar! — İnanılmaz — Radikal! — Liberal!! — AKROBATLAR!!”

(Beyaz ışık. Müzik girişi. Sahnenin iki tarafından dörder AKROBATLAR zıplayarak, takla ve perende atarak girer. Özellikle çok yetenekli bir jimnastik topluluğu olmamalıdırlar. Ilımlı bir müzik eşliği. Ayrı ayrı girişlerinden sonra mütevazı bir gösteriş tablosu oluşturmak için birbirlerine yaklaşırlar.)

DOTTY: (Girer) Hiç de inanılmaz falan değiller… Öyleler mi? Ben bundan daha iyi söyleyebilirim. Onların sıçradığından iyi şarkı söyleyebilirim demek istiyorum. (DOTTY şimdi dağılan tablonun önünde dolanır. Sarı saçları şık bir biçimde toplanmıştır, beyaz giysisinin eteği uzun ve kabarıktır… Harika ve büyüleyici görünür. AKROBATLAR’a çekilebilirsiniz anlamında elini sallar.) (Sakin) Hâlâ çok inanılırsınız. (Ortalığa) Bana şaşırtıcı birini bulun!

(GEORGE, elinde kağıtlarla onun ardında görünür.)

GEORGE: Dotty!

(GEORGE parti için giyinmemiştir. Eşofmanın üstünde eski, buruşuk bir smokin ceket, saçları dağınık, yüz ifadesi ve davranışları protestosunu belirtir. AKROBATLAR azimle devam eder, birbirlerine ters takla, köprü vs. hareketlerinde yardım ederler.)

DOTTY: Bir şikayetim var. Bunların inanılmaz şeyler yapmaları gerekiyordu ama beni şaşırtmadılar bile. En ufak bir şaşkınlık duymadım. Doğrusu, ben yalnızca onların atladığından daha iyi şarkı söylemiyorum, büyük bir olasılıkla onların şarkı söylemelerinden daha yükseğe atlayabilirim de.

GEORGE: Tanrı aşkına. Saat gece yarısı ikiyi geçiyor.

(GEORGE, onun koluna dokunmak için ona doğru ilerler. DOTTY, ani bir öfkeyle ona döner.)

DOTTY: Bu lanet partiyi ben veriyorum George!

GEORGE: Ya birisi polise telefon ederse?

DOTTY: Onlar da gelebilirler. (Piyanoya) Bana bir do sesi ver. (GEORGE çıkar.) (Bir AKROBAT, sahnenin ortasında ayaktaki pozisyona geçer.) (Yine ılımlı) Bunu yapabilirim. (İkinci AKROBAT, birinciye katılır.)  Bunu da. (üçüncü AKROBAT, ilk ikisinin omuzlarına zıplar.) Bunu yapamam ama fikrimi değiştirmedim, çıkın dışarı. (Görünmeyen müzisyenlere) Ayla ilgili olanı söyleyeceğim. Bildiğinizden eminim.

(Dotty’nin şarkısıyla ilgili bir not. Müzisyenler onu takip etmeye çalışırlar ama onun bir ay şarkısını diğerinden ayırt etmeyi becerememesi yüzünden vazgeçerler. Müzik sürekli değişir ama DOTTY her seferinde onları yarı yolda bırakır.)

(Şarkı söyler)

Parla, parla gümüş ay

İç çekerim

Haziran ya da temmuzda

Ne kadar yüce—

ay, yalnızım görüyorsun—

(Son altı sözcük, “Blue Moon”un [“Mavi Ay”] sözleriyle ezgisini tesadüfen kesiştirir.)

İşte oldu, işte oldu!

(Şimdi kendine güven kazanmış olarak şantözü oynamaya başlar, Azimli AKROBATLAR’ın arasında bir aşağı bir yukarı giderek gezinir sahnede.)

(Şarkı söyler)

 Mavi ay

Görüyorsun yalnızım

Hayalsiz kaldı kalbim

Yukarıda Mavi Ayda kalmış

Bir ay parıltısı olmalı.

(Bu andan itibaren hareketleri olaylarla sona erinceye kadar, AKROBATLAR, insandan piramit oluştururlar. Piramit tamamlandığında DOTTY’i gözlerden saklar.)

(şarkı söyler.)

Beni görüyorsun haziranda ocakta,

Ay’da ya da temmuzda

(Alaylı)

Akrobatlarım var — sarı giysili, hepsi benim onların!

inanılmaz, ama aslında inanılır, inanılır ve lanet olası —

Ben atla, deyince atlayın!

(Ses tonundan o ana kadar keyifli bir sarhoşluk içinde görünen DOTTY’nin artık aklını kaçırmak üzere olduğu açıkça anlaşılmalıdır. AKROBATLAR’ın ışığının dışında kalan hemen hemen karanlıktaki pozisyonu nedeniyle biraz sonra olacaklardan onun sorumlu olabileceğine inanmak mümkün olmalıdır: bir silah sesi. BİR AKROBAT, piramitten yere düşer. Bu arada piramit bozulmamış olarak kalır. Müzik durmuştur. Şantöz DOTTY, piramitteki boşluğun içinden geçer. Vurulan AKROBAT onun ayaklarının dibindedir. Adam kıpırdamaya başlar, ölürken DOTTY’nin bacaklarına tutunmaya çalışır. O bedenine sürünmeye çalışırken DOTTY ona şaşkınlıkla bakar. Giysisine kan bulaşmıştır. Onu kollarının altından tutar ve şaşkınlıkla çevresine bakınır. İnler gibi.) Archie…

(Piramit bu birkaç saniye içinde yerçekimine karşı koymuştur. Şimdi yavaş yavaş boş kalan kısma doğru çökerek yuvarlanır, ayrılır, yıkılır ve karanlığa karışarak görünmez olur, yalnızca beyaz ışık kalır. Parti gürültüsü daha yüksek perdeden geri gelir. DOTTY, kollarında AKROBAT’ı tutarak kıpırdamadan kalır.)

ARCHIE (Sesi): … Sessiz olun lütfen… parti bitti…

BİR SARHOŞ: (Şarkı söyler) Artık çekip gitmenin zamanıdır… (Bu alkış dalgasının fitillenmesine neden olur. Parti gürültüsü yerini sessizliğe bırakır. Işık yalnızca DOTTY ile AKROBAT’ı aydınlatır bir uğursuzluk işareti gibi. Zaman donar. DOTTY hâlâ kıpırdamamıştır. Onun çevresinde yatak odası bir araya gelmiştir. ARCHIE yatak odasında görünür.)

DOTTY: Archie…

ARCHIE: Ah canım.

DOTTY: Duncan bu.

ARCHIE: Evet — zavallı McFee.

DOTTY: Archie…

ARCHIE: Bunu çok büyütmeye gerek yok. Ölüm elbette her zaman acı bir şey ama alternatifi ölümsüzlük değil.

DOTTY: Archie…

ARCHIE: Onu sabaha kadar gözlerden uzak tut. Ben döneceğim.

DOTTY: Archie…

ARCHIE: Şışşş. Saat sekizde döneceğim. (ARCHIE çıkar.)

(Beyaz spot ışığı kalır — şimdi beyaz perdenin üstündedir: fakat özelliği değişir ve bir gezegenden görüntülenen ayın haritasına dönüşür… bildik çukurlu, engebeli daire. Aynı zamanda TELEVİZYONUN SESİ alçak bir tonda duyulur, o kadar alçaktır ki ne dediği anlaşılmaz. Resim, ay yüzeyinin yakın görüntüsüne dönüşür. Sabahtır. Ayda olan bir şeyler hakkındaki bir televizyon programını izleriz?. Resim birçok kez değişir — bir astronot, bir roket, bir ay aracı, vs. Yatak odasındaki televizyon açıktır.

DOTTY yatak odasında ayaktadır. Hiç kıpırdamamıştır. Üzerinde kan lekeli parti giysisi vardır, sarı pantolonlu ve atletli bir cesedi tutmaktadır. Cesedi ne yapacağına karar vermeye çalışarak etrafına bakınır.

Çalışma odasında, GEORGE, masada kağıt yığınına yenilerini ekleyerek çalışır.

Ön kapı açılır. CROUCH ana anahtarı kullanarak girer. Şimdi beyaz ceketi giymemiştir. Kapıcıların giydiği tipte gri bir iş tulumu vardır üstünde. Biraz topallar. Kendi kendine yavaşça şarkı söyler… “Güzel bir yolculukta… kalbimi yatıştıracağım… güzel bir yolculukta…”

DOTTY onu duymuştur. Uzaktan  kumanda aletini kullanarak televizyonun sesini kısar.)

DOTTY:… Archie…!

CROUCH: Ben Crouch, madam.

(CROUCH devam eder ve mutfağa doğru giderek çıkar. DOTTY yatağın üstüne oturur, ceset dizlerinin üstüne yığılır. Televizyona bakar. Sesini açar.)

TV SESİ: Ve böylece aya ulaşan ilk İngiliz olan Kaptan Scott, arızalı uzay kapsülüyle dünyaya dönüş yolunda. Onun zaferi, ayın şekilsiz, çorak yüzeyinden umutsuzca el sallayan Astronot Oates’un giderek uzaklaşan küçücük hayaliyle gölgelenecektir.

(DOTTY kanal değiştirir. Beyaz perdede: Londra sokaklarında büyük bir alay, askeri tonda (bando müziği) ama kutlama amaçlı: beş saniye. DOTTY kanalı değiştirir. Reklamlar: Üç saniye. DOTTY kanalı değiştirir. Tekrar ay programı.)

— kraterdeki hasarın, roketlerin havalanması için gereken hamlenin zayıflamasına neden olduğunun anlaşılmasını takip eden olayları milyonlarca izleyici seyretti. İki astronotun merdivenin dibindeki kavgası, Oates’un üstünün onu yere fırlatmasıyla sona erdi… Kaptan Scott merdiveni çekip kapağı kapatırken, “Ben şimdi gidiyorum. Bir süre dönmeyeceğim.” dedikten sonra radyo bağlantısını kesti.

(DOTTY kanalı değiştirir. Alay beyaz perdede. Askeri müzik. Cesede can sıkıntısıyla umutsuzca bakar. Giysisinin üstündeki kanı fark eder. Giysiyi çıkartır. CROUCH mutfaktan girer, bir kutu dolusu çöp ve boş şampanya bardağını taşır. DOTTY mutfak kapısını duyar. Televizyonun sesini kısar.)

DOTTY: Saat kaç, Crouch?

CROUCH: Dokuza geliyor, madam.

(SEKRETER girerken CROUCH ön kapıdan çıkar. SEKRETER paltosunu ve şapkasını çıkartarak aceleyle girer. CROUCH dışarı çıkarak ardından ön kapıyı kapatır. SEKRETER çalışma odasına girer, arkasından kapıyı kapatır, şapkasını ve paltosunu gardıroba asar, masasına oturur ve defteriyle kalemini düzenler. GEORGE başını kaldırmadan yazmaya devam eder.)

DOTTY: (Çok yavaş) İmdat! (Biraz daha yüksek) Yardım edin!

(GEORGE başını kaldırır ve seyirciye dalgın bir ifadeyle bakar. Gene önüne bakar ve yazmaya devam eder. Yatak odası kararır.

GEORGE yazmayı bırakır, ayağa kalkar. Konferans hazırlama sistemi şöyledir: bir sürü kağıda not karalar sonra da onları daktiloya çekmesi için sekreterine dikte ettirir. SEKRETER’e dikkat bile etmez. GEORGE şimdi sayfaları düzenli bir deste halinde toplar, uygun bir duruşa geçer ve en üstten başlar…)

GEORGE: İkinci olarak!… (Kendi kendini yanıltmıştır. Masasının arkasından eksik kağıdı bulur. GEORGE yeni bir duruş benimser.) Baştan başlarsak—

DOTTY: (Dışarıdan. Panik halinde) İmdat! Cinayet!  (GEORGE kağıtları masanın üstüne fırlatır ve öfkeyle kapıya yürür.) (Dışarıdan) Oh, dehşet, dehşet, dehşet! Karışıklık şimdi başyapıtını hazırladı… en korkunç cinayeti! — (Değişik bir sesle.) Heyhat, evimizde neler oluyor?

(GEORGE, eli kapının kolunda, duraklar. Masasına döner ve kağıtlarını alır.)

**********************

GEORGE: Baştan başlarsak: Tanrı mı? (Sessizlik.) Soruyu bu biçimde koymayı yeğlerim, “Tanrı var mı” diye sormak, Var olmayabilecek bir Tanrı‘nın varlığını önceden farz etmek anlamına gelebilir ve ben bu akşam dostum Russell’ı, bu akşam iyi dostum son Lord Russell’ı izleyerek ölü seviciliği saçmalığına düşmek istemiyorum! Baştan başlarsak: Tanrı mı? (Bir an düşünceye dalar.) Tanrı mı, diye sormak belki de varolmayan bir “Varlık”ı önceden farz etmek gibi görünebilir… ve bu nedenle “Tanrı var mı” sorusuyla aynı karşı çıkışa açıktır… ama bunun dil açısından anlam kargaşası yaratma eğilimi olmadığı ve herşeyi bilen, mükemmel bir Tanrı‘yı çağrıştırmadığı yalnızca varlık sorusuyla sınırlı kaldığı işaret edilebilir. Dilin mantıklı bir sembolizm olmayıp anlamın tahmin edilmesi olduğunu işaret eden bu kargaşalık Platon’la başladı ve Bertrand Russell’ın teorisiyle sona ermedi. Russell, varlığın bireylerle değil, tanımlamalarla kanıtlanabileceğini öne sürmüştü ama ben bu akşam çok eski dostum — şimdi elbette ölü — ahh! — son Lord Russell’ın Tanımlamalar Teorisi’ni izlemeyi önermeyeceğim. (Metne bakmadan doğaçlayarak, düzgün bir biçimde sürdürür.)

— dakikliği varlıktan daha önemsiz bir dayanak saymayan bir eski dosta değinirsem, o bizim, varoluşun Bertrand Russell’ın değil de “Principia Mathematica”nın yazarının kanıtı olduğuna inanmamızı neden istemişti? Tüm dakikliğine karşın, onun varoluşunu belirtmemek için hiç vakti olmadı, bu noktada kalın, baştan başlarsak: Tanrı mı? (SEKRETER’e) Bir boşluk bırakın. İIkinci olarak! Az sayıda kişi, akıl yürütmeyle ve diğer akılların ve doğanın kendilerinden önceki yapıtlarını inceleyerek, Tanrı‘nın varlığına karşı tutarlı tezler öne sürmüştür. Daha da çok kişi, duygusal ve psikolojik durumları inceleyerek, bunun doğru görüş olduğunu onaylamıştır. Bu görüş bir parça, diğer erdemlerin yanı sıra herkesin sahip olduğu sağduyudan, bir parça da teknolojik bir çağın yükselen inanılmazlığından çıkmıştı — çünkü bir adam koyunun yününün tanrının inayetiyle cennette yapıldığına inanabilir ama terilen karışımı için buna inanmak daha zordur. Sonuçta, eğilim bu yöne dönüyor ve bu eğilim insanlık tarihinde yalnızca bir kez dönmüştür… Oldukça ani ve gizlice karşı olanlar onu ele geçirdiğinde kanıtlama zorunluluğunun tanrıtanımazlardan inananlara geçmesinin tahmini bir takvim tarihi — anı — vardır. Profesör Ramsey’in teolojiyi ve ahlakı nesnesi olmayan iki konu olarak tanımlamasından bu yana yaklaşık elli yıl geçmiştir. Ama yine de akla meydan okumak olsa da, tanrısal bir yıkılmazlığın göstergesi olsa da soru orada kalacaktır: Tanrı mı?

DOTTY:(Dışarıdan) Tecavüz ediyorlar!

GEORGE: Ve sonra gene düşünüyorum, acaba soru “Tanrılar mı?” olmasın? Çünkü insan beyni iki oldukça bağlantısız esrarın peşinde koşuyor ve felsefe de bu ikisini nazikçe hazırlıyor. Birincisi,varoluştan sorumlu olan Yaradılışın Tanrısı var ve ikincisi, ahlaki değerlerden sorumlu olan İyiliğin Tanrısı. Onların bağlantısız olduğunu söylüyorum çünkü evrendeki iyiliğin kaynağının ille de evreni yaratmış olması gerektiğinin mantıki hiçbir nedeni olamaz. Diğer yandan bir Yaratıcı, yarattıklarının davranışlarını şu kadarcık takmak zorunda değildir. Yine de, en azından Yahudi-Hiristiyan geleneğinde, evreni yaratan Tanrı‘nın sonra elini yıkayıp çekildiğine dair bir belirtiden bahis yoktur. Ya da, buna alternatif olarak üniversel gazların şans eseri üretilmesine yeni yeni ilgi duyan bir Tanrı‘dan da söz edilmez. Pratikte, insanlar bir Yaratıcının ahlaki değerlere hükmettiğini ve ahlaki değerlerin de Yaradılışa bir anlam verdiğini kabul ederler. Fakat biz Tanrı‘nın varlığını bir felsefi sorgulama disiplinine oturttuğumuzda, bu iki bağımsız esrara ulaşırız: karşı konulmaz bir sorunun nasılı ve niçini:—

DOTTY: (Dışarıdan) Orada kimse var mı?

GEORGE: (Duraksar) Hemen hemen.

(DOTTY bağırır. Ciddi olduğu anlaşılır. Tabii hiçbir şey görünmez.) (Mırıldanır.) Kurt…

DOTTY: (Dışarıdan) Kurtlar! — Dikkat et! (GEORGE kağıtları öfkeyle yere fırlatır.) (Dışarıdan) Cinayet — Tecavüz — Kurtlar! (GEORGE kapısını açar ve kapalı olan yatak odası kapısına doğru bağırır.)

GEORGE: Dorothy, vahşi suçluluk psikozunun bu keyfi davranışlarıyla, çalışmamın bölünmesine izin vermeyeceğim. (Daha önce uzaklaşmış olan bando müziği, çalışma odasının kapısının açılmasıyla içeri dolar.)

Ve şu şeyi kapat! — bando müziğine bu ilgin, çalışmamı engellemek için mi başladı?

(Kapısını kapatır ve onun arkasından bir yayla ok sadağını çıkartır. Bunları öne getirir ve masasının üstüne koyar. Hoş bir ifadeyle) Tartışmanın selameti için, Tanrı, gerçekten var mı? {Tekrar arkaya döner ve bir hedef tahtası bulur, sahnenin arkasındaki kitaplığa dayar, yatağın üstünde dinlenir.) Ezelden ebede süren bu zorlu sorun hakkında benim bu akşamki sorgulama biçimim bazılarınıza fazlasıyla çarpıcı gelebilir ama tecrübelerim bana akademisyenlerin karşıt ekollerin dikkatini yalnızca tartışmayla çekmesinin yoğurttan bir Gotik kemer yapmakla aynı şey olduğunu öğretti.

(Sadaktan bir ok çıkarır.)

Daha sonra döneceğimiz İyilik Tanrısı‘nı şimdilik bir kenara bırakarak önce Yaradılış Tanrısı‘nı ele alalım ve ona temel felsefi varoluş nedeni — raison d’etre, ilk neden yakıştıralım. Doğaüstü ya da ilahi bir başlangıcın bir şeyin diğer bir şeye yol açtığı mantıki sonucuna dayandığını ve tüm bu dizinin bir ilk terimi olması gerektiğini görürüz. Bin yıl içinde tavuklar ve yumurtalar yer değiştirebilir. Eninde sonunda artık ne tavuğa ne de yumurtaya benzemeyen ama yine de tüm bu dizinin atfedildiği bir ilk terim, İlk Neden, ya da teolojik adını verirsek, Tanrı‘ya geliriz. Böyle bir sanı ne kadar iyi temellendirilmiştir? Sözgelimi, tavuklar ve yumurtalar sonsuza kadar birbirini şu veya bu biçimde takip ediyor olamazlar mıydı? Benim eski dostum — Matematikçiler bir ilk terimi olmayan dizilere alışık olduklarını belirtmekte acele ederek, sıfırla bir arasındaki bayağı kesirler örneğini verirler ve bu kesirlerin ilki, en küçüğü hangisidir sorusunu sorarlar. Bir milyarda bir mi, trilyonda bir mi? Cantor’un en büyük sayı yoktur kanıtı en küçük kesirin de olmayacağının garantisidir. Bir başlangıç yoktur. (Belli bir zevk alarak okunu yaya yerleştirir.) Fakat bu sonsuz diziler kavramı, Yunan filozofu Zenon’a bir hedefe yönelen okun önce mesafenin yarısını katetmesi gerektiğini, sonra kalanın yarısını, ve sonra kalan yarının yarısını kat edeceğini ve bunun sonsuza kadar süreceğini düşündürdü. Sonuç, şimdi göstereceğim gibi, bir ok her zaman bir hedefe yaklaşsa da hiçbir zaman tam olarak oraya ulaşamaz. Ve Aziz Sebastien korkudan ölmüştür. (Oku atmak üzereyken fikrini değiştirir.) Daha da ötesi, benzer bir akıl yürütmeyle okun yarı yol noktasına gelmeden önce çeyrek noktasına, ondan önce de sekizde bir ve ondan önce on altıda bir noktasına gelmesi gerektiğini, ve bunun böyle sürdüğünü, sonuçta Cantor’un kanıtını da anımsarsak, okun hiç hareket etmediğini gösterdi! DOTTY: (Dışarıdan) Ateş!

(GEORGE, hazır olmadan sıçrayarak oku fırlatır ve ok dolabın üstünde kaybolur.)

Yardım edin — kurtarın — ateş! GEORGE: (Öfkeyle bağırır) Bu çocukça saçmalığı keser misin? Sürpriz unsurumu kaybettirdiğin için teşekkürler! (Yayı fırlatıp atar, parmaklarının ucuna basarak çok yüksek olan gardırobun ütüne yetişmeye çalışır ve vazgeçer. Metni eline alır, sonra tekrar koyar ve bir bacağını sallayarak ve kollarını kavuşturarak masasının bir köşesine oturur. Çoraplarının uyuşmadığını fark eder. SEKRETER, kalemini hazır tutarak sabırla beklerken sakindir. [Yeri gelmişken onun hiçbir zaman konuşmadığı burada belirtilebilir] Boyun eğerek) Bak… Benim sol ayağımdaki çorabımı ele alalım. Benim sol ayağımda çorap var ama olması gerekmiyordu. Gerekli değildi ama bir olasılıktı. Çorabım neden varoluyor? Çünkü bir anlamda onu bir çorap üreticisi üretti, bir diğer anlamda daha önceki bir noktada insanoğlunun beyninde bir çorap kavramı oluştu, üçüncü bir anlamda benim ayağımı sıcak tutmak için, dördüncüde ise kâr etmek için yapıldı. İşte akıl ve işte neden ve işte soru, çorap üreticisinin üreticisini kim üretti? Pekâlâ, bir sonrakine geçelim! Bakınız, çorabımı hareket ettiren ayağımı hareket ettiriyorum. (Yürür) Ben, ayağım ve çorabım hep birlikte Aristo’nun söylediği gibi dünyanın etrafında dönen, ki bu konuda o hatalıydı, dünyanın etrafında döndüğü güneşin etrafında dönen odanın içinde dönüyoruz. Akıl var, neden var ve hareket var, her biri sonsuz bir biçimde bir başlangıç ve mutlak bir referans noktasına doğru geri dönüyorlar

— ve bir gün! — mağaramızın ağzındaki ateşe bakarken, birdenbire minnet duyduğumuz bir dehşet anında, onu buluyoruz!

— tek ve biricik, kendine yeterli, hareketin dışında, kendi başına hareket edebilen! — Gerekli Varlık, İIk Neden, Değişmeyen Değiştirici! (Kendini toplar.)

Akinolu Aziz Thomas’ın Tanrı‘nın varlığı için beş kanıtından üçü, dominoların sonsuz dizisinde dominolar birbiriyle tokuşuyorsa bir yerlerde birisi tarafından dürtülen bir domino vardır. Ve dominolara ilişkin ben de Aziz Thomas’tan daha ileri gide

medim. Her şey bir yerde başlamalıydı ve buna bir yanıt yoktu. Bir neden gerekiyor dışında, elbet. Sonu olmayan bir sonsuzluğu kabul ettiğimize göre, mantıksal olarak başlangıcı olmayan benzer bir sonsuzluk nosyonunu da kabul edemez miydik? Benim eski — Bayağı kesir dizisini anımsayın. Vesaire, vesaire. (SEKRETER’e) Sonra Cantor, sonra başlangıcı olmayan, vesaire, sonra Zenon. Araya sıkıştırılan bir not: Fakat gerçek şu ki, dizilerin ilk terimi sonsuz bir kesir değil sıfırdır. O vardır. Öyleyse, Tanrı, sıfırdır. Hayır, bu doğru olamaz. Devam ediniz. Doğrular dizisinin bir noktasını kaybeden Zenon, ünlü paradokslarında en pitoresk biçimde örneklenen yanlışlığı görmezden geldi. Hedefine asla ulaşmayan ok ve yarışmaya önde başlayan bir kaplumbağaya bir tavşanın asla yetişemeyeceği örneklerinde her yönüyle kendini gösterdiği halde — ve dikkatinizi tekrar toplamak için size bu yanlışlığın doğasını göstereceğim;

bu nedenle yanımda özel olarak eğitilmiş bir kaplumbağa (küçük bir tahta kutudan çıkartır.) — ve benzer biçimde eğitilmiş, lanet olsun! — (Daha büyük bir kutuyu açmış ve boş olduğunu görmüştür. Etrafına bakınır.) Thumper! Thumper, nerdesin oğlum? (Thumper’ı yatağın, masaların altında bulamayınca kaplumbağayı elinde taşıyarak odadan çıkar, yatak odasına girer, kapıyı sonuna kadar açar ve yatak odasının ışıkları yanarken kapıyı açık bırakır. Beyaz perdede bando. Bando müzigi biz onunla birlikte geziyormuşuz gibi şimdi yükselir. AKROBAT’ın cesedi görünen bir yerde degildir. Ama, DOTTY’nin çıplak vücudu, yatağın üstünde yüzü koyun ve cansız gibi görünür. GEORGE odaya bir göz atar ama DOTTY’i görmezden gelir ve hâlâ Thumper’ı çağırarak banyoya bakmaya girer. GEORGE bir iki saniye sonra banyo kapısında görünür. TV’nın sesi müzikle karışır, şimdi bir belgeselden kısa bir parçadır.) TV SESİ: … uçuş için güzel, mavi bir gökyüzü ve işte geliyorlar! (Çok yüksek: jet uçaklarının gök gürültüsüne benzer gümbürtüsü duyulur ve beyaz perdede görünür. Uçuşun ortasında kesilir. GEORGE, televizyonu kapatmıştır: Sessizlik ve boş beyaz perde.)

GEORGE: Sen bir atasözü müsün? DOTTY: Hayır, ben bir kitabım. GEORGE: Çıplak ve Ölü. DOTTY: Benimle kal!

(Karyolanın perdeleri kıpırdanır. GEORGE şimdi kapıdadır. DOTTY yatağın üstünde oturur.) Benimle oyna… GEORGE: (Şaşırır) Şimdi mi? DOTTY: Oyunlarımızı hatırlıyor musun—

(GEORGE çıkmaya hazırlanır.)

DOTTY: Hadi bana iyi davran. (GEORGE döner. Umutsuz.) Sana izin vereceğim!

(GEORGE çıkar, kapıyı çarparak cesedi seyircinin görmesini sağlar. Tekrar girer ve ceset yeniden görünmez olur.) GEORGE: Dostum sonuncu Bertrand Russell mı diyeyim yoksa eski dostum Bertrand Russell mı? İkisi de komik geliyor. DOTTY: Senin dostun değildi de ondandır. GEORGE: Bu konuda bir şey bilmiyorum.

DOTTY: (Kızgın) 0 benim dostumdu. Eğer o bana şu etrafta asılıp duran herif de kim diye sormasaydı, onunla hiç tanışamayacaktın.

GEORGE: Yine de onunla tanıştım ve bir süre çok coşkulu konuştuk. DOTTY: Anımsadığıma göre, sen bir süre coşkuyla dilin, metafizik tilki yeryüzüne kaçtığında ardı sıra cennetin tazılarını sürükleyen anason kokusu olduğunu anlattın. Senin boş gezenin boş kalfası olduğunu düşünmüş olmalı.

GEORGE: (İncinmiş) Bunu reddediyorum. Benim tilki ve tazılar benzetmem Russell’ın gayet iyi anladığı gibi onun Tanımlamalar Teorisine bir taşlamaydı.

DOTTY: Bertie’ye yaptığın tilki ve tazılar benzetmesi kendini John Peel’in yerine koyduğun Zalim Sporlara Karşı Lig benzetmen gibi kaynayıp gitti. 0 Mao Zedung’a telefon etmekle meşguldü. GEORGE: Ben onun aklını uluslararası politikanın gündelik dar görüşlülüğünden uzaklaştırarak evrensel önemde sorunlara getirmeye uğraşıyordum.

DOTTY: Evrensel önemde mi? Sen hayal dünyasında yaşıyorsun!

GEORGE: Gerçekten mi? Seni Başkan Mao’yla buluşturmak için yerel takas yapmaya çalışırken Pagoda Bahçesi’nden bir garsonu yatak odasının uzatmasından tercümanlık yapması için sarkıtmanın gerçek dünyanın kavranması olduğunu nasıl da düşünemedim? (Çıkmak için uzaklaşır.) Thumper! Neredesin, Thumper?

DOTTY: Georgie! — Sana izin vereceğim. (GEORGEdurur.)

GEORGE: Bana “izin vermeni” istemiyorum. Bunun düpedüz hakaret olduğunu görmüyor musun?

(DOTTY gerçek bir umutsuzluk ve belki de gerçek bir pişmanlık içinde kendini yatağa bırakır.)

DOTTY: Oh Tanrım… Hiç değilse Archie gelebilseydi.

GEORGE: (Soğuk) Yine mi geliyor?

DOTTY: Bilmiyorum. Sakıncası var mı?

GEORGE: Bu hafta seni görmek için her gün geldi. Ne düşünmem gerekiyordu?

DOTTY: Sesinin tonunun hoşuma gittiğini sanmıyorum.

GEORGE: Sesimin tonu filan yok. Ben tonsuz olarak seni düzenli olarak ziyaret edecekse ya öğleden sonra gelmesi ya da senin ondan önce kalkman gerektiği noktasına işaret etmek istiyorum. Yatak odasında konuk kabul etmek, orası otantik bir salon değilse bir kadının adının çıkmasına neden olabilir.

DOTTY: Buna nasıl cesaret edersin? — Hadi git de hayal dünyası münazara derneğin için aptal konuşmanı yaz! Bir kerecik olsun — evet bir kez de olsa biraz anlayış görebileceğimi sanmıştım — güç durumda kaldığımda sana güvenebileceğimi düşünüyordum. Bilgiçlik taslayan sorular sormadan, yetkililere haber versek daha iyi olmaz mı demeden birazcık destek göstermen için, bütün bunların üstüne çıkmamız gerekmez miydi? Ama sen olamazsın, oh hayır, Archie’ye yöneldiğimi mi düşünüyorsun)

(Yatağa uzanır ve örtüyü başının üstüne çeker.)

GEORGE: {Kayıtsız, dalgın) Biliyorsun, ikiyle ikiyi toplayabilirim. İkiyle ikiyi toplamak benim konumdur. Aceleci sonuçlara atlamam. Kuşkularla ve vahşi sanılarla ilgilenmem. Ben verileri inceler, mantıksal sonuçlara bakarım. Bir elimizde kocasıyla ilişkisi bir ekmek vesikası kadar kısa süren evli ve çekici bir kadın var, diğerinde Bayan Şey tarafindan kabul edilip yatak odasına davet edilen ve bir saat sonra çıkarken kendinden hoşnut bir biçimde, “Zahmet etmeyin, ben yolu bulurum.” diye bağıran ünlü bir kadın avcısı. (Soğukkanlı ve tatlı dilli bir tonlamaya geçerek) Şimdi bakalım. Bütün bunlardan çıkartacağımız sonuç ne olabilir? Yataktaki eş, bir centilmenin günlük ziyaretleri. Sence bunun anlamı ne olabilir?

DOTTY: (Soğukkanlı) Bana doktor gibi geliyor. (GEORGE şaşırmıştır.)

GEORGE: (Durur.) Doktor mu?…Rektör Yardımcısı mı?

DOTTY: (Canlı) Onun lanet olası bir doktor olduğunu biliyorsun!

GEORGE: Onun ehliyetli bir psikiyatrist olduğunu biliyorum ama pratiği yok. Yani ortalıkta dolaşıp insanların boğazlarına bakan biri değil. Onun konusu psikozlardır… manik depresifler —şizofreniler — fantezi ve halüsinasyonlar — (DOTTY aynayı alır ve saçını fırçalamaya başlar. George birden durumu kavrar.) Yine kötüleştiğini mi söylemek istiyorsun? {Duraksama) Üzgünüm… Nasıl bilebilirdim ki…

DOTTY: Ben hep buradayım. {Sessizlik)

GEORGE: Sana neden çiçek getirdi? Bir nedeni olması gerekmez, tabii, neden getirmesin ki?

DOTTY: Öyle.

GEORGE: Ne de olsa, bizim dostumuz sayılır. Senden hoşlanıyor? Sen de onu beğeniyor musun?

DOTTY: Kendi çapında iyi biri.

GEORGE: Nebakımdan?

DOTTY: Biliyorsun, işte.

GEORGE: Hayır, yani ne yapıyor? DOTTY: 0 bir doktor.

{Sessizlik.)

Ruh halimi düzeltiyor. GEORGE: Gerçekten mi? Bu… iyi. DOTTY: Sen istemezsen onu bir daha görmem. (Ona döner.) Bu

hoşuna gidecekse, yalnızca seni görürüm.

(GEORGE yeni tonu inceler ve onun samimi olduğuna karar verir.)

 GEORGE: (Yumuşar) Oh, Dotty… Benim sınıfıma girdiğin o ilk gün… “Bu daha iyi” diye düşündüm… Yağmurlu bir gündü… saçların ıslaktı… ve ben “İşte sümbül kız!” diye düşündüm…

“Benim saçlarım ne çok dökülüyor! DOTTY: Ve ben de “Hiç konuşmazsam aptal olduğumu anlamazlar.” diye düşündüm… ve “Güzel sözcüklerle ne güzel oynuyor” ve

“Saçları nasıl da dökülüyor” dedim kendi kendime.

GEORGE: Ve daha öne oturmaya başladın.

DOTTY: Ama yine de gözüme daha genç görünmedin.

GEORGE: (Sancılı) Ve sonra tiyatrocuların arasına düştün.

DOTTY: Ama o zaman da iyiydi.

GEORGE: Evet, ama bir süre. Ve sonra bir süre değildi. Ve sonra, bazen iyiydi, şimdi bile, sen her şeyi bırakmışken.

DOTTY: (Ona doğru giderek) Başım dertte, George.

GEORGE: Ne?

DOTTY: (Ona dokunarak) Katı davranmayacağına söz ver.

GEORGE: Katı mı? Ben mi? Bana her şeyi anlat. Hemen.

 DOTTY: Tıraş olmamışsın.

GEORGE: Öyleyse hemen traş olurum. Bir dakikada. Ne çeşit bir dert?

(Ona sarılır.)

DOTTY: Doğrusu biraz acıktım.

GEORGE: Ben de.

DOTTY: Yemek için demiştim.

GEORGE: Daha sonra.

DOTTY: (Kollarından sıyrılarak) Önce.

GEORGE: Düşüncelerime dönmeliyim.

(Çıkmaya hazırlanır)

 DOTTY: Hâlâ Tanrı‘yı icat etmedin mi?

GEORGB: Çok yakın, daktiloya geçirtiyorum.

DOTTY: Lütfen kal.

GEORGE: Gerçekten mi?

DOTTY: Gerçekten.

GEORGE: Öyleyse traş olayım.

(Jetler gürültüyle yukardan geçer.}

Neler oluyor?

DOTTY: Gösteri uçuşu.

GEORGE: Doğru ya… Radikal Liberaller…Kuşkulu bir zevkleri var. Askerler, savaş uçakları… Sonuçta bu bir genel seçimdi, darbe değil.

DOTTY: Senin böyle konuşman komik oluyor.

GEORGE: Neden?

DOTTY: Archie bunun bir genel seçim değil, hükümet darbesi olduğunu söylüyor.

GEORGE: Tamamen saçmalık. Böyle bir şeyden paçayı kurtaramazsın. Dolaptaki iskeletler bir dalgada ortaya çıkar.

DOTTY: Öyleyse Tanrı yardımcım olsun.

GEORGE: Ayrıca ben de oy kullandım.

DOTTY: Oy kullanmayla ilgisi yok, o işin demokrasi yanı, her şey oy sayımında olup bitmiş.

GEORGE: Senin bununla ilgili bir şey bildiğini sanmıyorum. Sen bir akademisyen eşisin. Bu senin olayların merkezinden iki kere uzak olduğun anlamına gelir. (Banyoya giderken duraklar.)

Tanrı yardımcım olsun derken, ne demek istedin?

DOTTY: Onu bu işe karıştırmak istemedim. Ağzımdan kaçtı.

(GEORGE, banyoda görünmez)

{Hâlâ neşeli} Ve Profesör, insan, hâlâ öldüğü farz edilen, varolmayan bir Tanrı‘ya başvurmaktan kendimizi alamama refleksinin devamlılığını düşünmeden edemiyor. Belki de o yalnızca eylemde kaybolmuştur ve ilerleyen Radikal-Liberallerin sarı saflarının gerisinde vurulmuş ve kendini toplamaya çalışıyordur, BÖÖ! {Tıraş bıçağını elinde tutarak döner.)

GEORGE: Bacaklarını mı traş ediyordun?

DOTTY: Ve böylece hocalarımız metafizikselden salt fiziksele doğru inişe geçtiler… halıya değecek kadar toprağa ayak basmadılar ama. Hatırlıyor musun?

(Yeni ton. Yarı köpüklü, önlüklü GEORGE yatağın üstüne oturur.) Senin başyapıtın olan “Bilgi Kavramı“na başladığın yıldı. Ve Ryle’ın “Beyin Kavramı”, Archie’nin “Beyin Problemi” ve Ayer’in “Bilgi Problemi”nden sonra, kalan son iyi başlıktı. “Bilgi Kavramı”, eğer yazsaydın seni önemli biri yapabilirdi ama Melbourne’da çalışan İtalyan adı taşıyan bir Amerikalı dört kopyanın üçünü bilinmeyen alıcılara, dördüncüsünü de sana sattığı daha kötü bir kitap için seninkini harcarken, sen vaktinin bir kısmını benimle halının üstünde geçiriyordun. Sen hâlâ deneyimle bilgi kazanmayı, tanışarak bilgi edinmeyi ve doğruları anlayarak sonuçlar çıkarmayı karşılaştırırken o senin önüne geçti. Ve senin benim İran halımı anlamasan da giderek daha yakından tanıman cinsel ilişkinin kutsal kitaptaki anlamını öğrenmenle sonuçlandı. Belki de senin içinde hâlâ bir kitap vardır.

GEORGE: (Çıkarken) Felsefe çağırıyor.

DOTTY: Gidemezsin, George… Dolapta bir ceset var.

GEORGE: Sen ne zaman bu hale gelsen, hep insanlann bize bakıp “Bu kadın bu adamla nasıl evlenir?” diye düşünmesinin ne kadar haksız olduğunu düşünüyorum. (Kırmızı balığa) Günaydın. Suyunu değiştirmelisin. Bana ne anlatacaktın?

DOTTY: Önemli değil.

GEORGE: Bir sorunun olduğunu söylemiştin.

DOTTY: Sanırım radikal liberal bir çözüm gerekiyor. Senin anlayacağını sanmıyorum. (Akvaryumu banyoya götürür.}

GEORGE: (Yeniden kendine güvenini tazeleyerek) Ah, bilemiyorum. Bu ülkede radikalizmin iyi ve onurlu bir geleneği vardır. Miras aldığımız değerler konusunda sağlıklı bir şüphecilik geliştirmemizi sağlar, hepsi bu.

(DOTTY boşalmış ve baş aşağı başına geçirilmiş akvaryumla girer. Ayda yürüyen birinin yürüyüşüyle yürür. GEORGE onu görmeden gelir.)

Radikal düşünceleri bana aptalca ve aykırı göründükleri için mahkûm etmek kibirlilik olur demek istiyorum. (DOTTY, ayda yürür gibi yürürken küçük bir madeni para bularak eğilip alır ve sözünü kesmeyen GEORGE’a uzatır.) “The Moon and Sixpence”

Sonuçta, bireysel özgürlüğü gruplardan esirgeyerek sağlamak radikal bir düşüncedir.

(DOTTY balık kabını çıkarır ve artık bir anlamı olmadığı halde masanın üstüne yerleştirir.)

Elbette, kendisini radikal olarak nitelendiren bir parti, basını umursamamış ve Kilise Komisyon üyelerini hapse göndermişse bu iddiayı kaybetmiş sayılır.

DOTTY: Kilise komisyonları değildi, şirketlerin mülkiyetindeydi.

GEORGE: Kilise Komisyonlarının bir emlak şirketi olduğunu sanıyordum.

DOTTY: Onlar mülksüzleştirilmişlerdi.

(Yatağın yanındaki masanın üstünden Times gazetesini alarak ona fırlatır.)

 GEORGE: Aynı zamanda şirket olan Kilise Komisyonları‘na ne demeli?

DOTTY: Bilmiyorum, sevgilim — ben açlıktan ölüyorum—

GEORGE: (Çılgınca bağırarak) Peki Kilise, din adamlarına nasıl ödeme yapacak? Kiliseleri yıkacaklar mı?

DOTTY: Evet. (GEORGE esner) Kilise modernleştirilecek.

GEORGE: Modernleştirme mi? (Öfkeli) Otuz dokuz ayeti modernleştiremezsiniz!

DOTTY: Hayır, hayır… inanç değil, doku modernleştirilecek. Demiryollarının modernleştirilmesini hatırlıyor musurı? — işte, şimdi de kiliseyi modernleştirecekler. (Sessizlik) Times’ta bir duyuru vardı.

GEORGE: Kimin tarafından?

DOTTY: Canterbury Başpiskoposu Clegthorpe.

GEORGE: Clegthorpe mu? Sam Clegthorpe mu?

DOTTY: Politik bir atama oldu. Yargıçlarda olduğu gibi.

GEORGE: Sen bana Radikal Liberal partinin tarım sözcüsünün Canterbury Başpiskoposu olduğunu mu söylüyorsun?

DOTTY: Bana bağırma… onu sürüsünü güden bir tür çoban olarak düşünmelisin… sanırım… GEORGE: Ama o bir agnostik, inançsız bir bilinemezci.

DOTTY: (Teslim olur.) Ben seninle tümüyle aynı fıkirdeyim — kimse ona güven duymayacak. Elektrik İdaresi Başkanı‘nın gaza inanması gibi bir şey bu.

GEORGE: (Bağırır) Hayır, olamaz. (Bitkin bir duraksama) Sen uyduruyorsun. Beni işletmekten hoşlanıyorsun.

DOTTY: Bilimsel bir geçmişi olan birisinin Canterbury Başpiskoposu olmasını mı inanılmaz buluyorsun?

GEORGE: Neyi inanılmaz bulduğumu ben nereden bileyim? İnanılırlık genişleyen bir alan… Adam ani bir uzak görüşlülükle kafa sallarken yüzdeki saf inanmazlık ifadesi pek fark edilmiyor. “Başpiskopos Clegthorpe mu? Elbette! Bir baytar için kaçınılmaz bir görev olmalı!” Eski başpiskoposa ne oldu?

DOTTY: Çekildi… istifa etti ya da cübbesini çıkardı—

GEORGE: (Düşünceli) Belki de kendini öldürdü.

(DOTTY televizyonu açar: Ay)

Aman Tanrım! (Pencerede) Clegthorpe’un ta kendisi! — İki vaiz eşliğinde yürüyor.

DOTTY: Piskoposluk tacını takmış mı?

GEORGE: Evet. Geleni geçeni kutsuyor. Sarhoş olmalı.

(Pencereden dışarıya bakar. DOTTY televizyon izler.)

DOTTY: Zavallı ay adamı, Sabah yıldızı gibi kayıyor. (Televizyonu kapatır. Perde beyazlaşır.)… Tabii onun üstündeki birine göre ay her zaman doludur, Onların normal davranışı bizimkinden farklı olabilir. (Susar, sertçe) Oraya ilk ayak bastıklarında, tele

vizyon haberlerinde bir ünikorn görmüş gibi olmuştum… Çok ilginç, elbette. Ama, kesinlikle ünikornları mahvediyorlar. (Susar.) Oradaki herkes bana ne olduğunu sorarken psikanalistime bunu anlatmaya çalıştım… “Neyin var, sevgilim?”, “Ne oldu bebeğim?” Ne diyebilirdim ki? İşte bir tuhaf oldum ve eve erken döndüm. Çalışan kızların başına gelir sık sık böyle şeyler. Neden lanet olası gösteri her durumda devam etmek zorundaymış ki? Benim ki o an, orada sona erdi. Benim sahneyi bıraktığım gece, bir anlamda meslek hayatımın en büyük zaferiydi. Çünkü hiç kimse salonu terk etmedi.

GEORGE: (Kendi kendine) Sam Clegthorpe!

DOTTY: Bir saate yakın oturup beklediler, şu aptal payetli aya bakıyorlardı ve paralarının karşılığını almak değildi gayeleri, haber peşindeydiler. 0 iyi mi? Sıkılmış bir ev kadını için fena sayılmaz, değil mi? sevgili profesörünün evine bakan bir zamanların sıkılmış amatör öğrencisi için hiç fena değil. Ve onlar hâlâ bekliyorlar! — ben sahnelerden çekileli neredeyse sahne yaşantım kadar zaman geçti, ama onlar benim gelip şarkımı bitirmemi bekliyorlar. Ve bu süre içinde bana aşk mektupları gönderiyorlar. Bu doğru, sesi şöyle böyle, sık sık nöbet geçiren ikinci sınıf bir sanatçı için fena sayılmaz. Yine de iyi değil. Onlar aşırı dozda alkol aldığımı sandılar oysa hepsi kırmızı balıkların kasesindeki küçük gri adamların yüzündendi, çok ilginçti ama televizyon haberlerinde kurşundan botlarıyla ağır ağır yürüyerek eski dostumuz ayın ardındaki gizemi mahvettiler…Psikanalistim elbette yanlış kapı çaldı, bir Freudçu’ya asla ünikornlardan söz etmemeliydim. (GEORGE, manzaradan döner.)

GEORGE: (Sakince) Başpiskopos Clegthorpe! Bilimciliğin doruk noktası bu olmalı; Darwin devrimi, buradan kökenlerine doğru inişe geçiyor. İnsan maymuna dönüşüyor; Tanrı hükmünü sürüyor ve her şey nasıl başladıysa, öyle bitiyor: yanardağların ve kraterlerin dumanlı manzarasının üstünden ay yükselirken o insansız dünyayı zihninde tartarak bakıyor.

DOTTY: Sence… ayda kilise inşa eden birini hayal etmenin imkân

sız olmasının bir anlamı var mı?

GEORGE: Eğer Tanrı varsa, kuşkusuz dinden önce de vardı. Filozofun Tanrısıdır o, apaçık önermelerin mantıklı değerlendirmelerinden çıkarsanmıştır. Onu yücelten destekçilerinin klüpleri yalnızca psikolojik ilgi kapsamına girer.

DOTTY: Archie, kilisenin mantıksızlığın anıtı olduğunu söylüyor.

(GEORGE döner ve ona şaşırtıcı bir öfkeyle bağırır.)

GEORGE: Ulusal Sanat Galerisi de bir mantıksızlık anıtı! Konser salonları da öyle — ve iyi bakılmış bir bahçe, sevgilinin iltifatı, veya başıboş köpekler için yuva da mantıksızlıktır! Aptal kadın, eğer mantık, varolmasına izin verilen her şeyin tek kriteri olsaydı, dünya, dev bir soya fasulyesi tarlası olurdu. (Kaplumbağasını alır ve dudaklarının hizasında parmağının üstünde  dengeleyerek tutar. Özür diler gibi.) Öyle, değil mi Pat? Mantıksız, duygusal, saçma… bunlar aklı uygarlığın motoru haline getirmek isteyen insanlığın damgaları. Tümüyle akılcı bir toplumda, ahlakçıya, “İyilik ve kötülük metafızik mutlaklardır” diye bağıran bir tür kaçık gözüyle bakılacaktır. Ben ne aramaya gelmiştim? (Etrafına bakınır.)

DOTTY: Fasulyelerle ilgili bu konuşma bana bir şey anımsattı… Bayan Doings için fırına bir şeyler koymuştum—sen onları—?

GEORGE: Hayır, ben bir şey yapamam. Mutfağın yerini biliyorsun.

DOTTY: Nerede?

GEORGE: Bayan Thingummy yok mu?

DOTTY: Bugün ulusal bayram. Sanırım aşağıda bir yerlerde küçük   sarı bir bayrak sallıyordur.

GEORGE: Ah, evet — mutlaka oradadır. Radikal — liberal felsefenin etkisine ondan daha açık birini düşünemiyorum: “Yeterli büyüklükte plastik bir torbası varsa hiçbir problem çözümsüz  değildir.”

(Çıkmak üzeredir.)

DOTTY: Büyük bir plastik torban yok, değil mi?

GEORGE: Buraya niçin geldiğimi hatırlıyor musun?

DOTTY: Lütfen, beni bırakma! Yalnız kalmaktan korkuyorum, bir çare—

GEORGE: Özür dilerim, Dotty, gitmeliyim… Senin kötü günlerinden biriyse üzgünüm, merak etme her şey daha iyi olacak.

DOTTY: Her şeyin daha iyi olması diye bir şey yoktur ki. Şeyler şöyle ya da böyle olur; “daha iyi” bizim onlara ilişkin değerlendirmemizdir, der Archie, ben pek öyle olduklarını düşünmüyorum; gerçi bazen Archie beni bir şeylerin çok da kötü görünmediğine inandırıyor — hayır, bu yanlış oldu, o görünmenin önemli olmadığını biliyor, şeylerin şöyle veya böyle görünmesi önemli değildir, önemli olan ne olduklarıdır, diğer yandan kötü, onların niteliği değildir. Onlar yeşil, kare, japon, yüksek sesli, aldatıcı, su geçirmez veya vanilya kokulu olabilirler, aynı şey davranışlar için de geçerlidir, onaylanmayan, komik, beklenmeyen, üzücü veya iyi televizyon olabilir, kimisi kaşını çatar, güler, zıplar, ağlar ya da dünya yıkılsa o programı kaçırmaz. Şeyler ve davranışlar, gerçek ve gerçekliği kanıtlanabilir özelliklere sahip olabilirler. Fakat iyi ve kötü, daha iyi ve daha kötü, bunlar şeylerin gerçek özelliği değildir, yalnızca bizim onlar hakkındaki duygularımızı ifade ederler.

GEORGE: Der Archie.

DOTTY: (Duraksar) Yazık ki bugün kendimi iyi hissetmiyorum. Sen istemezsen, onu görmem. Bu eski moda, gümüş rengi hasat ayının altında yalnızca ikimiz oluruz. Arasıra mavi, ineklerin üstünden atladığı dolunayla kafiyeli, her zaman aşkımın üstünde parlayan, Carolina’da çok bilinen, Allegheriy’de çok sevilen, Vermont’la aşina, Keats’in lanet ayı! Ozanı ya da şairi onun hakkında yazmaya iten her ne ise — doğanın ışığının güzel cenneti mesela — Milton’ın lanet ayı! bulutlu yücelerde yükselen, uzaktan bir kraliçe gibi — Ve Shelley’nin ölümlüleri çağıran Bakiresi — (Ağlar} Ah, o Taman her şey yerli yeririneydi! (GEORGE’un göğsüne yaslanarak ağlar. 0 başını okşar. DOTTY, onun göğsüne doğru konuşur.) Ah, Georgie…

(GEORGE, onun saçını okşar. Ne yapacağını bilemez Uzun bir süre onun saçıyla oynar, saçını kaldırır, parmaklarını üstünde gezdirir, bakar, toplar, ayırır. Kafası saça dalmıştır, sonra çekilir ve durur.)

GEORGE: Thumper’ı gördün mü?

(Birden kendinden utanır. 0 anın büyüsünü yok etmiştir. Ayrılırlar. DOTTY doğrulur. GEORGE kaplumbağasını alarak kapıya yürür.) Ondan sonra Bertrand Russell benden hiç söz etti mi?

DOTTY: Sık sık. Şarkı söylerdi. (Şarkı söyleyerek) George Moore’u ve paltosunu bilir misiniz? Filozof doktor George Moore’u çok çok uzaktayken bilir misiniz…

(Gitmekten başka yapılacak bir şey yoktur. 0 da çalışma odasına gider. Yatak odasının kapısını kapamıştır. AKROBAT, kapıda asılı görünür. DOTTY cesede ifadesiz bir yüzle bakar. Çalışma odasındaki bundan sonraki sahne esnasında yatak odasındaki ışık yanmaya devam eder. DOTTY, sahne sırasında, cesedi askıdan çeker ve sahnenin arkasındaki bir iskemleye oturtur. GEORGE çalışma odasına girer. Yüzü hâlâ köpüklüdür. SEKRETER, onun yazdırdıklarını daktiloya çekmektedir. Ona kağıtları uzatır. Yüzündeki küçücük ilgi izi, GEORGE’un yüzünde traş köpüğü olmasındandır.)

GEORGE: Öyleyse, hepimizin Tann’nın var olduğunda anlaştığımızı söyleyeceğim, “Ooo!” çığlıkları, İlk Nedeni kastediyorum, “Ooo!”, “Ooo!” çığlıkları. Bana tüm dikkatinizi vermediniz. Şimdi özetlemeye çalışacağım, gürültüler, “İstifa” çığlıkları — İlk olarak, Tanrı var mı? İkinci olarak her dizinin bir ilk terimi olması Tanrı‘yı bir mantıksal gereklilik yapmıştır. Üçüncü olarak, her dizinin başlangıcı olmayan sonsuzluk nosyonu, önsel olarak reddedilmiştir, teşekkür ederim. (Sayfayı masadan kaparak) Beşinci olarak, matematik sadece bir sayı sayma tekniği değildir—

(Keser. Bir başka kağıt alır.} yanımda özel olarak eğitilmiş bir kaplumbağa getirdim—

(Tekrar keser.) Pat!?

(DOTTYnin az önce AKROBAT’i iskemleye attığı yatak odasına doğru yönelir. İskemle, sahnenin arka tarafında seyirciyle yüz yüzedir. DOTTY, iskemlenin karşısında seyirciye arkası dönük olarak durmaktadır. AKROBAT’ın sarı pantolonu DOTTY’nin vücuduyla örtülmüştür. GEORGEgirer. GEORGE kapıyı açarken, DOTTY, soğukkanlılıkla elbisesini kalçalarının üstünde bir kıvrım olarak kalıncaya kadar indirir. Hâlâ elbisenin içinde kalan kolları, iki yanda durur ve AKROBAT’ı görüntüden saklar. Kalçalardan yukarısı çıplak olmakla birlikte arkadan görünür. GEORGE odadan geçerken ona dikkatsizce bakar.)

GEORGE: Popo mu?

(DOTTY poposunu örtmek için elbiseyi çekiştirir.) Sırt… Birinin sırtı… Arka? … Geri?… (Kaplumbağayı alır. DOTTY ona şuh bir bakış fırlatmak için omzunun üstünderı döner. 0, kapıya doğru geri dönmektedir.) Lulu geri döndü — kasabamızda — Çok iyi! (Çıkar, kapıyı kapar, çalışma odasına girer.) DOTTY giysisini tekrar giyer. Yatak odası kararır.

Çalışma odasında, GEORGE okla yayı eline alır. Kapı zili çalar. GEORGE duraksar.) {Kendi kendine) Rektör yardımcısı mı? Erken geldi. (Saatine bakar.) Hey tanrım, hiç profesyonelce bir tutum değil. Daha yeni gitmişti. (Zil tekrar çalar. GEORGE okla yayı sallayarak kapıya doğru yürür ve ağzını kaplumbağanın kulağına yaklaştırarak ona sır verir gibi söylenir.) Yapmasam mı ki Pat? (Ön kapıyı açar. Kapıdaki MÜFETTİŞ BONES’tur. Elinde bir demet çiçek vardır. Kapı bir elinde okla yay, diğerinde bir kaplumbağa taşıyan yüzü traş köpüklü bir adam tarafından açılmıştır. BONES, bu görüntü karşısında irkilir ve GEORGE da nedense geri çekilir. Hızlı bir karşılıklı konuşma bunu izler…)

BONES: Ah! Ben Bones!

GEORGE: Ne?

BONES: Hani şu dizideki gibi.

GEORGE: Anlamadım.

BONES: Şey… Adım Bones. B—0—N—E—S. Bu bir kaplumbağa, değil mi?

GEORGE: Özür dilerim. Bir psikiyatrist bekliyorum. BONES: Gerçekten mi?

(BONES kendini toparlamış, her zaman duruma egemen olan tavrına dönmüştür. GEORGE’a yaklaşır ve içeri girer.)

GEORGE: Şu anda çok meşgulüm.

(BONES, GEORGE’a gizlemediği bir ilgiyle bakar.)

BONES: Neyle meşgulsünüz?

GEORGE: Ben ahlak profesörüyüm.

BONES: (Parmağını sallayarak) Bunu duyduğuma sevindim, evlat.

(BONES, holü gözden geçirmeyi sürdürür.)

GEORGE: Belki size yardımcı olabilirim.

BONES: Soruşturmalarımda mı yoksa genel olarak mı? Cevap vermeden önce dikkatli düşün — eğer soruşturmalarımda yardımcı olacaksan, başlangıç için güvenirliliğini sarsmaman gerekir. Ben Müfettiş Bones, iyi çocuk ol da, geldiğimi Miss Moore’a haber ver.

GEORGE: Mrs. Moore demeliydiniz.

BONES: Moore onun evlilik soyadı mı?

GEORGE: Evet, Moore benim soyadım.

BONES: (Kurnazca) Siz kocasısınız, öyle mi?

GEORGE: Evet.

BONES: Profesör… Moore.

GEORGE: (Evet)… (Açıklayarak) Bir tür mantıkçıyım.

BONES: Gerçekten mi? İçinde kadın olan sandıkları ikiye bölenler gibi bir şey mi?

GEORGE: Sandıkçı değil, mantıkçı. (BONES, holü uzman gözüyle inceler.) Çiçekleri almamı ister misiniz, Müfettiş?

BONES: Miss Moore’u şahsen görmeyi umuyordum.

GEORGE: Nazik ziyaretinize teşekkür ederiz ama…

BONES: Hiç de değil. Eğer onu tutuklayacaksam, çiçek gönderme servisleriyle yapamazdım bunu.

GEORGE: Onu tutuklamak mı?

BONES: Görünüşe aldanma, Charlie. Miss Moore, Teşkilatın gözdesidir ve karakolun kantininde onun fotoğrafına saygısızlık eden kaç adamı haklamışımdır — ama kanun affetmez, zenginle fakir, ünlü ve ünsüz, masumla — yani Jack, eğer bu soruşturmayı başlatan telefon ihbarı benim de kuşkulandığım gibi bir delinin saçmalığıysa, o zaman ben bu armağanı iyi bir sanatçı, büyük bir şarkıcı ve gerçek bir hanımefendi olan eşinize takdim ettikten sonra burayı belki de şu çok sevilen, çok çalınmış gramofon plağının kapağında (yağmurluğunun büyük iç cebinden çıkarır) onun imzasıyla terk ederim — ve kim bilir? Belki de bir hayranın yanağına dokunan bir öpücüğün kalıcı temasıyla… (hayale dalar…) FAKAT! — eğer dün gece bu lüks çatı katındaki olaylara ilişkin iddialarda en ufak bir doğruluk payı varsa, kanunun haşmetli temsilcisi onun üstüne, bir ton kiremit ağırlığıyla geleceği için geriye yalnızca ayak altında ezilmiş taç yaprakları kalacaktır, anlaşıldı mı Ferdinand? (Çalışma oâasına girerek) Bu senin ahlak sahnen mi? (SEKRETER ona bakar.) (Gereksiz yere) Kıpırdama.

(BONES, evin sahibiymiş gibi davranır, nesneleri eline alır, bırakır, GEORGE’un masasındaki yazılı kağıtlara göz gezdirir.)

GEORGE: Bu benim sekreterim — o ve ben az önce— (Kaplumbağayı ve okla yayı yere kayar ve yüzünü aceleyle siler.) Oh, açıklamam gerek—

BONES: Ben hayal gücümü kullanmayı tercih ederim. Eşiniz ne zaman dönecek?

GEORGE: 0 yatıyor — rahatsız — doktoru bekliyor.

BONES: Tetanoz mu?

GEORGE: Hayır.

BONES: Öyleyse biraz sohbet edebiliriz. Tanrı mıdır, bu da neyin nesi? (Daktilo edilmiş metnin ilk sayfasını okur.)

GEORGE: Ne? Ah — 0, bu akşam üniversitedeki bir sempozyumda sunacağım bildiri. Ben, “İnsan — iyi mi, kötü mü yoksa kayıtsız mı?” konusunun iki esas konuşmacısından biriyim. Konu her yıl aynı ama anlamı hakkında yeteri kadar tartışma olduğu için konuyu her seferinde değiştirmek gerekmiyor. İlk kez bu konuda konuşmak için çağrıldım, bilirsiniz… İngiliz ahlak felsefesini rayından çıktığı kırk yıl öncesinden ele almaya başladım ama inançlarım bozulmamış ve düşüncelerim uyumlu olduğu halde gereken sözcükleri bulmakta güçlük çekiyorum…

BONES: Bence, “Tanrılar mı” yanlış bir başlangıç.

GEORGE: Ya da sözcükler ifade etmeleri gereken düşüncelere ihanet ediyorlar. En genel doğru bile siz onu dilin kalıplarına soktuğunuzda basit bir önermeye dönüşüyor. Eğer onu yakalayabilseydim büyük bir fırsat olacaktı… Demek istiyorum ki, gerçekten yılın olayıdır. (Duraksar) Yani, ahlak felsefesi dünyasında.

BONES: (Metni yerine koyarak) Bu benim pek de içinde gezindiğim bir dünya değil.

GEORGE: Bence de.

BONES: Suç dosyaları için yakından izlediğimiz Şov dünyası benim asıl ilgi alanımdır. Evin en büyük odası buysa, sizi uzun zaman rahatsız edeceğimi sanmıyorum..

GEORGE: Ooo, bir düşüneyim… yatak odası hemen aynı büyüklükte, ama elbette esas oturma odası var…

BONES: Oturma odası? Büyük mü?

GEORGE: Evet, büyüktür, burası dairelere bölünmeden önce balo salonuymuş.

BONES: Tavanı yüksek mi?

GEORGE: Evet.

BONES: Bir akrobat gösterisinin sığacağı kadar, değil mi?

GEORGE: (Duraklar) Evet, korkarım.

BONES: Nereye varmak istediğimi çaktın mı, Sidney? Hadi bir bakalım.

(BONES, çalışma odasından çıkar. Bir anlık şaşkınlık duraksamasından sonra GEORGE hızla onu takip eder ve çalışma odasının kapısını kapar.)

GEORGE: Müfettiş! — sanırım soruşturmanızda size yardım edebilirim. Aradığınız adam benim. Esrarengiz telefon ihbarcısı benim.

BONES: (Duraklar.) Karınıza karşı ihbarda mı bulundunuz?

GEORGE: Evet. Yani bu karımdan çok kendime karşıydı.

BONES: İsimsiz olarak. Kendinize karşı mı?

GEORGE: Evet.

BONES: Çok komiksiniz.

GEORGE: Sizi anlamıyorum. Adımı vermedim çünkü kendi katımdaki bir gürültüden şikayetçi olmam ciddiye alınmazdı. Ben de uyuyamayan bir komşuymuşum gibi konuştum.

BONES: Telefonunuz gürültüyle mi ilgiliydi?

GEORGE: Evet.

BONES: Bir akrobattan sözetmediniz mi?

GEORGE: Sözettim mi?

BONES: Ya da avizelerin üstünde sallanan çıplak bir kadından?

GEORGE: Evet, doğru. Söylemeye utanıyorum ama onu karşı pencereden gördüğümü söyledim. Bir ahlaksızlık iddiası, salt taşkınlıktan daha çabuk harekete geçirir polisi diye düşündüm. Tek bir kelimesi bile doğru değil, elbette. Benim karşı pencerede oluşum yani. Hem şikayetimi de geri aldım. Genellikle ağırbaşlı, sakin ve mükemmel karakterde bir genç kadındır. Bu, o zamana kadar hiç görmediğim bir yönüydü. Kuşkusuz, coşkudandı. Aklıma gelmişken, telefona sizin oradan kim yanıt verdi bilmiyorum ama bir zamanlar benim de genç olduğumu hatırlayarak perdeyi kapatmamı söyledi. İnsan bunu beklemiyor, değil mi?

BONES: (Bir defter çıkarır.) Bu partide kimler vardı…?

GEORGE: Ah… akademisyenler, yazarlar, doktorlar, filozoflar, aktörler, müzisyenler, parti çalışanları, akrobatlar ve elbette her şeye maydanoz Rektör Yardımcısı.

BONES: Karışık bir grup.

GEORGE: Pek sayılmaz. Yani, hepsi de Radikal — Liberal partidendi. Bu bir kutlama partisiydi.

BONES: Ya siz kutlamaya katılmadınız mı?

GEORGE: Hayır, ben politikayla ilgilenmiyorum. Konuşmamı yazmaya çalışıyordum. Birkaç saat divanın üstünde uzanmanın dışında hep onunla uğraştım. Bir iki kere müziği kısmaları için içeri girdim. Konuşma metni pek iyi gitmiyordu ve bu konuya tümüyle vakıf olduğunu düşünen Profesör McFee’den güçlü bir karşı çıkış bekliyordum. Zaten içerdeki tüm gürültüyü  yapan kişilerden biri de oydu.

BONES: Profesör McFee mi?

GEORGE: Mantık profesörü ve bu akşamki sempozyumdaki en büyük karşıtım. Kendi tarzında iyi bir adam, ama belki de genel olarak kabul edildiği gibi tanımlamam gerek. Nasıl söylesem, o, iyiye ve kötüye inanmaz.

BONES: Sahi mi? Nasıl yani?

GEORGE: 0, mutlak ve metafizik anlamda iyi ve kötü olmadığını düşünüyor. İyiyle kötünün kendi yarattığımız kavramlar olduğunu, bizim gruplar halinde yaşamamızı mümkün kılmak için tıpkı onsuz Wimbledon’ın altüst olacağı tenis kurallarını geliştirdiğimiz gibi geliştirdiğimiz sosyal ve psikolojik gelenekler olduğunu söylüyor, anlıyor musun? Mesela, biz doğruyu söylemenin “iyi” ve cinayetin “kötü” olduğunu savunduğumuzda, McFee şöyle söyleyecektir. Bunlar sizi ilgilendiriyor mu?

BONES: (Kalemi elinde, gözleri faltaşı gibi açık.} Vay canına!

GEORGE: Basit bir şekilde anlatırsam, ona göre tüm insanlar doğruyu söylemeli ve sözlerinde durmalılar çünkü eğer herkes yalan söyler ve sözünde durmazsa hayatın normal akışı bozulur. Yani bu tanımlama dairesel ve bir değeri yok. Ama ulaştığı tanım yalan söylemenin günah değil de anti — sosyal bir davranış olduğu sonucunu çıkarmasını sağlıyor.

BONES: Peki ya cinayet?

GEORGE: Evet, tabii cinayet de.

BONES: İnsanları öldürmenin yanlış olmadığını mı düşünüyor?

GEORGE: Nasıl desem, böyle koyuyor tabii… Ama felsefi olarak, bunun gerçekte de doğal olarak yanlış olduğunu düşünmüyor, hayır.

BONES: (Şaşırır) Ne çeşit felsefe bu?

GEORGE: Ana görüş diye adlandırabilirim. Ortodoks ana görüş.

(BONES başını kaşır. GEORGE ona safca bakar.)

BONES: Şu McFee’yi bana bir tarif edebilir misiniz?

GEORGE: Duncan mı? Hım, tam manasıyla aklını kaçırmış, tabii. Onların hepsi öyle… Yaa, Müfettiş, zamanınızı boşa harcadığım için özür dilerim. Ama daha fazla zahmet etmenize gerek yok. Bir İngiliz’in evi, şatosudur, öyle değil mi?

(Ön kapıyı açar, BONES görmezlikten gelir.)

BONES: (Alaylı) Bu tür vakalarda, suç mahaline bir göz atmak isteriz—

GEORGE: Gerçekten mi? Ama neden?

BONES: Gelenektir… Gelelim şu kaçık McFee’ye… silahı var mı?

GEORGE: Bilmiyorum. Sanırım bir zıpkını vardı. Ah, hayır, anlamıyorsunuz. 0 kimseyi öldürmez. Buna karşıdır. Buna izin verilmemesi gerektiğini düşünür. Cmayetlerin en aza inmesini yeğler. Yoksa her şey altüst olur. Birisini öldürme konusunda Canterbury Piskoposundan daha yetenekli değildir. (Kısa duraksama.) Hiç yeteneği yoktur.

BONES: Eğer, durum buysa, o zaman ister on emire itaat ettiğini düşünsün, isterse tenis kurallarına, bence fark etmez.

GEORGE: Bir fark var ama, tenis kuralları değişebilir.

BONES: Buralarda bir vazo var mı?

GEORGE: Vazo mu? Mutfakta.

(Birdenbire: Bando müziği Perdede bando. Yatak odası aydınlanır. BONES mutfağa gider. GEORGE ön kapıyı kapatır. DOTTY kapının sesini duyar.)

DOTTY: Archie!…

(DOTTY televizyorı seyretmektedir. AKROBAT görünmemektedir. GEORGE yatak odasına gider, kapıyı açar.) GEORGE: (Kapı aralığından) Archie değil. Polis.

(DOTTY televizyonu kapatır. Perde beyazlaşır.)

 DOTTY: Ne?

GEORGE: Müfettiş Bones. Dün geceyle ilgili gelmiş. Kötü niyetli şikayetler. Bazı iddialar söz konusu.

DOTTY: Ne gibi iddialar?

GEORGE: (Utanmış, sesini alçaltarak) Galiba adını vermeyen biri

telefonla ihbar etmiş. Sonra anlatırım.

(Çıkmaya çalışır, yalancı çıkışlarının ilki. DOTTY tepki vermez.) DOTTY: Bir akrobattan sözetti mi? GEORGE: Evet. Merak etme. Ben onu yatıştırırım. DOTTY: Yatıştırmak mı?

GEORGE: Suç mahalini teftiş etmeye gitti. Ne saçma bir telaş. DOTTY: George… sen olanları biliyor muydun?

(GEORGE onun kuşkulandığını sanarak) GEORGE: Bak, ben suçu üstüme almaya hazırım. DOTTY: Oh, George… George, gerçekten mi?

(Onu öper.)

GEORGE: Kabalaşırsa, onu burada vururum. DOTTY: Georgie! GEORGE: Onun üstünde cazibeni kullanabilirsin. Seninle karşılaş

mak için ölüyor. (Yalancı çıkış) Felsefeyle oldukça ilgili görü

nüyor. DOTTY: Ya? GEORGE:Sanırım onu ikna edebilirim. Onun olayları göreceli olarak

görmesini sağlayabilirim. DOTTY: (Şevkle) Archie de böyle söylemişti. GEORGE: (Başını sallar, yalancı çıkış) Ne için söylemişti?

DOTTY: Zavallı Duncan McFee için.

GEORGE: Duncan McFee’ye ne olmuş?

DOTTY: Bunu çok büyütmeye gerek yok. Acı bir şey, ama alternatifı

ölümsüzlük değilse.

GEORGE: (Başını sallar, sallamayı keser.) Pardon? BONES: (Sahne dışından) Merhaba! (Mutfaktan girer.)

(DOTTY, GEORGE’u yatak odasından dışarı ittirir ve kapıyı kapatır. Yatak odası kararır. GEORGE, şimdi görünen ve sahne arkasından elinde metal bir vazo içindeki çiçeklerle gelen BONES’u karşılamak üzere döner.) Söyle bana — Kim bu akrobatlar?

GEORGE: Esas olarak mantıkçı pozitivistler, birkaç linguistik analizcisi, bir iki Benthamcı pragmatist… modası geçmiş Kantçılar ve genel olarak ampiristler… ve doğal olarak her zamanki gibi davranış bilimciler… üniversite jimnastik takımının felsefi grubuyla, Felsefe Okulunun jimnastikçi üyelerinin bir karışımı. Jimnastikle felsefenin yakın ilişkisi sanırım yalnızca bu üniversiteye özgüdür ve varlığını ilgisiz bir filozof olmakla birlikte birinci sınıfbir jimnastikçi olan Rektör Yardımcısına borçludur. (BONES ona bakar, sonra çalışma odasına giderek oturmaya ihtiyacı olan bir adam gibi oturur. GEORGE onu takip eder.) İlginç bir karışım ama elbette eski klasik Yunan’da— BONES: Biz lanet olası eski klasik Yunan’da değiliz. GEORGE: Ben seninle tamamiyle aynı fikirdeyim. Gerçekte benim bunlarla hiç ilgim yok. Ve Rektör Yardımcısının benim düşündüğümden daha iyi zıplayacağım konusundaki ısrarına karşın hep aksini iddia ettim… Bu koşullarda Ahlak Felsefesi Kürsüsünü kapmam bile şanstı. (Ses tonu bunun pek de ödül olmadığını dürüstçe ima eder.) Ama İlahiyat Kürsüsü, son sahibi yağlı bir piston bulup başka bir yere atladığından beri altı aydır boş. BONES: Peki öyleyse sen neden… diğerleriyle birlikte atlamadın? GEORGE: Benim bağlı olduğum ekol, tüm ani hareketleri eğitimsizlik olarak niteler. Diğer yandan, profesörlüğü eksantriklik ehliyeti olarak gören ve Edinburgh’un Kuzeyin Atina’sı olduğu

kuruntusuna kapılan McFee gibileri, kısa sürede hayatı boyunca düşündüğünden çok daha iyi atlamayı öğrendiler ve Mantık Kürsüsü ile ödüllendirildiler.

BONES: Mantık profesörünün parttime akrobat olduğunu mu söylüyorsunuz?

GEORGE: Gerçekte daha çok jimnastikçi — akrobasi işin yalnızca sosyal yönü.

BONES: Buna inanmak güç.

GEORGE: Gerçekten mi? 0 nedenmiş?

BONES: (Korkarak) Bu hiç hoşuma gitmiyor, Clarence! Benim bildiğim, merkeze bazı biçimsiz iddialar içeren deli saçması telefonlar geliyor. Dorothy Moore’un dairesindeki avizelerde çıplak sallanan bir hanımla başlıyor ve kabare için perende atan bir profesörün tabancayla vurulmasıyla bitiyor. Anladığım kadarıyla bu iş oldukça karışık, Komiserime bir fincan kahve almasını söyleyeceğim ve kendi kendime düşünmeye başlayacağım, en azından şahsen saygılarımı sunmak için izin isteyeceğim ve kapıdan içeri adımımı atar atmaz olay biraz çözülmezse beni kovmasını isteyeceğim — Buradan bir yere ayrılma, anladın mı?

{Elindeki vazoyla kapıya doğru gider ve çalışma odasının kapısını kapatarak çıkar. Yatak odasının kapısında, saçını dikkatle düzeltir, ceket yakasını eliyle fırçalar, kapağında DOTTY’nin bir resmi olan gramofon plağını çıkartır ve yatak odası kapısını çalar, tek bir vuruş ve içeri girer.

Işık romantiktir: pencereye pembe perdeler çekilmiştir ve pembemsi bir ışıklandırma vardır.

DOTTY giyinmiş, saçı yapılmıştır. Büyüleyicidir. Müfettişi karşılamak için kalkar.

Müzik duyulur… Fidelio’dan bir trampet çağrısı. DOTTY ve BONES yüz yüze, bir rüyadaki iki âşık gibi donmuş dururlar. BONES başını kaldırır ve trompetleri takiben yüksek sesli bir hayvan bağırtısı bir eşleşme çağrısı gibi duyulur. Kollarını ona uzatan DOTTY, sözlü bir kucaklama gibi “Müfettiş” diye solur. BONES’un cansız par

maklarından vazo düşer. Taş merdivenlerden aşağı yuvarlanmış gibi bir gürültü çıkar. BONES donakalmıştır.

DOTTY uzun yumuşak bir tebessümle fısıldar: “Müfettiş… Kapalı perdelerin ardından kaskatı ölü AKROBAT eğri bir kalas gibi hızla odanın ortasına düşer. Sadece yatak odası hızla kararır. Seslerin hiçbiri hayali değildir. GEORGE’un şimdi kapatıp geri sardığı teybinden gelmiştir. GEORGE metni eline alır, SEKRETER’i umursamaz ve başlar.)

GEORGE: Profesör McFee’nin giriş bildirgesi sanırım hepinizin eline geçti. Bu bildirgeye karşı çıkmanın benim ayrıcalığım olduğunu düşünüyorum. Gerçekten etkileyici bir Jimnastik gösterisiyle ho, ho, teşekkürler, McFee ahlaki değerlerin estetik değerlerle aynı türe ait olduğunu göstermek için ters takla atıyor. “İyi insan” ve “iyi müzik” tümcelerinin aynı biçimde önyargı barındırdığını, kısacası insanda veya müzikte iyiliğin sizin bakış açınıza bağlı olduğunu öne sürüyor. Güzellik düşüncesini estetik bir mutlak olarak eleştirirken iyilik düşüncesini de ahlaki bir mutlak olarak değerden düşüreceğini umuyor ve ilk adım olarak bize değişik türde müzik eserleri dinletiyor. (Teybe uzanır.) Profesör McFee bize güzellik düşüncesini özellikle bir yandan Beethoven’ın Fidelio’sunda tasarlandığı biçimiyle sunuyor ve ben de burada ona yardımcı olmak için… (Fidelioyu tekrar çalar.)… diğer yandan yalnızca televizyon belgeselcileri tarafından ziyaret edilen Afrika’nın Ekvator bölgesinde bir Düğün Törenindeki bir grup müzisyenin müziğini değerlendirmeye sunuyor. Dışarda olmadığı ve Rektör Yardımcısı‘nın çemberinden atlamadığı nadir anlardan birinde —bunu söylemesem mi— rastladığı bir görüntü olmalı bu. Bizi güzelliğin evrensel olmayan, kişiden kişiye değişen bir nosyon olduğunda onunla hemfikir olmaya çağırıyor. Şahsen buna hiç itiraz etmeden katılabilirdim ama sıçrarken katettiği yükseklik kadar geniş bir okuma alanı olan Profesör… (SEKRETER başını kaldırır.)

… tamam, tamam, Profesör tezini Tarzan Maymunlar Arasında’dan bir örnek vermek gibi çeşitli edebi kaynaklarla güçlendirmeye çalışıyor. Burada Tarzan, bir gölde kendi yüzünün yansımasını ilk gördüğünde içinde büyüdüğü maymunların güzelliği yanında kendi insan çirkinliğine üzülüyor. Profesör McFee’nin gerçekle kurguyu ayırt edememe yeteneksizliği üzerinde durmayacağım ama müzik kaynaklarına dayanarak Beethoven’ın ve Afrikalıların çıkardıkları seslerde, diyelim ki bir teneke damın üstüne dökülen bir kova kömürün sesinde olmayan bazı ortaklıklar olduğunu işaret etmeye değer. Gerçekten, bu akşam yanımda iki başka trompet kaydı daha getirdim. Bir filin boru sesiyle başlıyorum… {Daha önce duyulan hayvan bağırtısını çalar.) … ve Profesör McFee’yi, bununla onun sevgili Beethoven’ı arasındaki farkın kendisinin klasik müziğe eğitimli kulağına bağlı olmaktan çok, müziğin gizemli bir özelliğine bağlı olduğunu itiraf etmeye çağırıyorum. Bu sonraki sesin bir file daha güzel gelebileceğini söyleyebileceğini sezerek şununla karşılık veriyorum… (Daha önce duyulduğu gibi geri kalan sesi çalar.)… bu bir trompetin taş merdivenlerden düşüşünün sesi. Mamafih, benim şu andaki kaygım Profesör McFee’nin estetik görüşüne karşı çıkmak değildir. Onun görüşlerinin onu, eğer üç gürültüyü “Beethoven, “fil” ve “merdiven” olarak adlandırırsak ve bunlar hiç kimsenin işitemeyeceği bir odada çalınırsa bu üç sesten hiçbirinin diğer ikisine üstün gelemeyeceğinin söylenemeyeceği, çünkü odada bunu söylemeyecek kimsenin olmayacağı sonucuna götürmesi gerektiğini açığa çıkarmaya çalışıyorum. Durum bu olabilir ama Profesör McFee böyle bir absürdlük kanıtını görmezlikten gelebilir çünkü onun derdi başka. Ve bu yüzden sınırlarını genişleterek devam ediyor gösterisine ve “iyi” sözcüğünün değişik zamanlarda değişik insanlara değişik anlamlar ifade ettiğini söylüyor. Bu basitliği yararsızlıkla onun anladığım kadarıyla göremediği ölçüde birleştiren bir egzersize benziyor. Çünkü bu bir yandan hiç kimsenin karşı çıkamayacağı bir tümcedir, diğer yandan bundan yararlı

bir şey çıkartılamaz. Bu, değer yargılarıyla değil, dille ilgili, dilin belli bir toplumda nasıl kullanıldığıyla ilgili bir tümcedir. Yine de Profesör McFee bu çok aşınmış yolda, ilginç ayrıntılara işaret ederek bize yol gösteriyor… hasta çocuklarını öldüren kabile, yaşlı aile büyüklerini yiyen kabile, ve örneklerini böyle çoğaltırken, grup yaşamının veya evlada bağlılık nosyonunun Atlas Dağlarının göçebeleriyle Brezilya yağmur ormanlarında başka bir şey, uygar ülkelerde başka bir şey olduğu üzerine düşünmek için bir an bile duraksamıyor. Yaşlılarına onları yiyerek şeref bahşettiklerine inanan bir kabile mutlaka başka bir yerde onlara bir kulübe satın almayı yeğleyen başka bir kabile tarafından kınanacaktır ve Profesör McFee şeref kavramının iklime ve kültüre göre bu kadar değişik biçimlerde kendini göstermesine hiç şaşırmayacaktır. Onun için daha şaşırtıcı olan şeref gibi kavramların kendilerini göstermesidir. Çünkü şeref dediğimiz nedir ki? Gurur, utanç, dostluk, cömertlik ve aşk nedir? Eğer onlar içgüdüyse, içgüdü nedir? Modern felsefenin egemen eğilimi, içgüdüyü, dürtülerimizi kökenlerine geri götürmeye çalışan düşünce silsilesinin başlangıcı olarak tahlil etmektir. Ama gerçekten özverili bir davranış dürtüsü için ne denebilir? Hobbes bunu öz saygısı diye yanıtlayabilir ama kendinden daha çok başka birini düşünmenin çekiciliği veya anlamı nedir? Daha çok nedir? Babasını yiyerek onurlandırmayı seçen bir vahşi, iyi bir vahşinin yapması gereken ahlaki seçimi yaptığına inanıyordur. Bu bazı eylemlerin diğerlerinden daha iyi olduğu duygusu nasıl oluşur? — daha yararlı, daha uygun, daha sevilen değil, basitçe ve anlamsızca daha iyi nasıl belirlenir? Kısacası iyi neden iyidir? Profesör McFee yalmzca değişik durumlarda değişik eylemlerin doğru ya da yanlış addedilmesinin zamandan ve mekândan bağımsız, anlaşılabilen ama adlandırılamayan iyiye neden olduğunu göstermeyi başarıyor. Adlandırılamayandır çünkü bizim erdemli dediğimiz şu veya bu niteliğe değinmenin başka bir yolu değildir. Cesaret değildir, dürüstlük ya da sadakat veya nezaket değildir. İyiliğin

indirgenemez gerçekliği bir tür eylemde onun karşıtından daha örtülü değildir. 0, bu iki karşıt eylemin arasındaki ilişkinin varlığındadır. 0 düzenlenmiş karşılaştırmaların anlamıdır. (Durur.) Nokta.

(Müzik! Işıklar! Dorothy Moore — ta kendisi! … 0 sırada, Dotty’nin plağından bir parça yatak odasında çalar. DOTTY şarkı söyleyip şarkıya göre mimikler yapar, BONES yatak odasından çıkarken kapının açılması sahneyi hareketlendirir. GEORGE da hole çıkar ve BONES’la karşılaşır. Müzik yüksek sesli olduğu için dediklerini duyamayız. GEORGE, BONES’i mutfak çıkışına götürür ve onunla birlikte çıkar. DOTTY sallanmaya ve mime devam eder; Şarkı “Sentimental Journey”dir [Duygusal Yolculuk].

Ölü AKROBAT, düştüğü yerdedir. Ön kapı açılır ve ARCHIE girer ve kapıyı kapatır gibi kapının hemen önünde durur. Etrafı dinler. Etkileyici bir görünümü vardır, zarif bir giyim, yakasında orkide, uzun siyah bir ağızlıkta sigara ve bu ayrıntıların öngördüğü her şey. Çalışma odasının kapısını dikkatle açar. SEKRETER başını kaldırır. Ona başını sallar ama bundan bir sonuç çıkarmak mümkün değildir. ARCHIE vazgeçer, kapıyı kapatır. Sahne önüne gelir ve mutfak koridoruna bakar. Ön kapıya gider ve kapıyı sonuna kadar açar.

YEDİ AKROBAT sarı takımlar içinde düzgün adımlarla girer. Altısı yatak odasına girer, kapıyı ARCHIE onlara açar. BİR AKROBAT mutfak girişini gözlemek üzere sahne önüne gider. Yatak odasında, DOTTY akrobatlarla ARCHIE’nin girişine şaşırmış ama sevinmiştir. Cesedi kaldırmaya gelmişlerdir. Şarkı tüm sahneye egemen olmuştur. Başka hiçbir şey işitilmez ve onun temposu cesedi kaldırma işini etkiler, DOTTY parmak şıklatarak tempo tutar, sallanır ve alayı selamlar gibi hareket ederken AKROBATLAR ona hafifçe karşılık verirler. AKROBATLAR ile DOTTY arasında küçük, basit ve doğaçlama bir koreografi gibidir. ARCHIE sahne önüne gider, bir sihir gösterecek olan bir sihirbaz gibidir. Cebinden mendile benzer küçük kare bir kumaş parçası

çıkarır, açar, açar, açar, büyük bir plastik torba oluncaya kadar açar. 1,70 m. boyundaki torbayı iKİ AKROBAT’a verir. Bu ikisi kapının önünde torbanın ağzını açık tutarlar, “dans’ın doruk noktası olarak DÖRT AKROBAT cesedi torbaya fırlatır, torbanın ağzı kapanır, yatak odası kapısı kapanır, AKROBATLAR düzgün adım çıkarlar, ön kapı kapanır, ve şarkının son notasında, sahnede yalnızca ARCHIE ve DOTTY kalır.) Sahne kararır. BİRİNCİ PERDENİN SONU

İKİNCİ PERDE

Yatak odası karanlıktır ama oradan hâlâ müzik sesi gelmektedir — Tahminen albümdeki bir sonraki parçadır. Sadece bir veya iki dakika geçmiştir.

BONES mutfak glrişinde görünür. İyice doldurulmuş bir yemek arabasını iterek girer. Üstü örtülü bir tencere, buz kovasında bir şişe şarap, iki bardak, iki tabak, iki kişilik her şey… iki kişilik çok şık bir sofra.

GEORGE elinde dalgın bir ifadeyle kemirdiği birkaç marul yaprağı ve bir havuçla onu takip eder.

GEORGE: “Neye benziyor?” da ne demek? Uzun bacaklı bir tavşana benziyor.

(Ama BONES, DOTTY’nin şarkısını dinlerken daha çok Sen Peter’in korosunu işiten bir adamın tavrıyla durur…)

BONES: İşte bu oydu… 0 zaman söylediği şarkı buydu… Sesinin nasıl kısıldığını hatırlıyorum, Gözlerine dolan yaşları gördüm, hıçkırıklar göğsünü sarsıyordu… ve müzikal sahnesinin bir numaralı hanımefendisinin üstüne perde bir daha asla açılmamak üzere inerken o korkunç kahkahaların yükselişini de hatırlıyorum. West-End gecelerinin bir sürü yıldızı var ama sadece tek bir Dorothy Moore’u vardı…

GEORGE: Evet, onu bu yönden kıskandığımı söylemeliyim. 0 kadar çok filozof yok ama onlardan ikisinin adı da George Moore. Ve bu diğerinin adının etkisini yok ediyor. Ama bu nedenle Bilgi ve Beynin Kavramsal Sorunları adlı kitabım ortalığı oldukça karıştıracaktı.

BONES: Eski formunu bulma şansı var mı, efendim?

GEORGE: Hâlâ bir yayıncı arıyorum. Denemelerimi de Dil, Gerçek ve Tanrı adı altında topladım. Bir Amerikalı yayıncı ilgilendi ama başlığı, “İnansan İyi Edersin!“e çevirmek ve kitabın editörü olmak kaydıyla… Karımın gramofon plaklarından daha az kârlı olacağını sanmam.

BONES: Mükemmel bir sanatçı, efendim. Sahneyi bıraktığı zaman çok etkilenmiştim.

GEORGE: Ne yazık ki sanatçılığı bıraktığı zaman mükemmelliği de bıraktı.

BONES: Gerçekten, kişisel bir kayıptı.

GEORGE: Hemen hemen. Kendini bırakıverdi. Neden bilmiyorum.

BONES: (Sonunda ona doğru yaklaşarak) Bana açıklamak zorunda değilsiniz, efendim. Onun inatçı hayranlarından bir şey saklayamazsınız. Benim de sinir krizi geçiren bir kardeşim vardı. Korkunç bir şeydir. 0 baskı, bilirsiniz. Bir yıldız olmanın korkunç baskısı.

GEORGE: Kardeşiniz yıldız mıydı?

BONES: Hayır, kemik uzmanıydı. Ona Kemik Düzelten Bones derlerdi. Her hasta bu konuda bir şaka yapmak zorunda hissederdi kendini. Bu şakalar sonunda delirtti onu. (Yatak odası kapısına yaklaşmışlardır ama BONES birdenbire arabayı bırakır ve GEORGE’u sahne önüne getirir. Dürüstçe.) Biliyorsun, Dorothy, nazik bir yaratık, elinde tuttuğunda küçük kırılgan kemiklerini kadife gibi derisinin altından hissettiğin parlak gözlü küçük bir kuş gibi. Senin anlayacağın incinebilir. Baskı altında patlak verdi hiç kuşkusuz. Bunun üstesinden kolay gelemezsin. Daha sonra da etkisi yıllarca sürebilir. İçin için varlığını sürdürür, taa ki bir gün — Beng! — belki de kişiliğine ters düşen bir şiddet eylemi gerçekleştirir. Demek istediğimi anlıyor musun? Geçici bilinç kaybı gibi bir şey. Ne yaptığını bilemeyecek durumdadır. (GEORGE’un dirseğini yakalar.) Ve bir yetkili, daha da iyisi ünlü bir psikiyatrist, uzman bir tanık bunu söylemesi için ayarlanır. Elbette, pahalıya mal olur ama olmayacak şey değil, beni anlıyor musun?

GEORGE: (Kafası karışmış) Anladığıma emin değilim.

BONES: Karın bana her şeyi senin açıklayabileceğini söyledi. Sen de olanlardan tümüyle sorumlu olduğunu söylüyorsun fakat—

GEORGE: Sen hâlâ orada mısın — tanrı aşkına, bir an için kendimi kaybettim, hepsi bu ve dizginleri elime aldım.

BONES: Gürültüden dolayı?

GEORGE: Kesinlikle.

BONES: Sence biraz aşırı bir tepki, değil mi?

GEORGE: Evet, evet, biraz.

BONES: Bana sökmez Wilfred. Bence onu korumaya çalışıyorsun.

GEORGE: Kimi korumaya çalışıyorum?

BONES: Bu oldukça anlaşılabilir. Bu güzel yaratığın başı dertteyken seyirci kalabilecek bir erkek var mı?

GEORGE: Siz biraz ileri gitmiyor musunuz? Önemli olan şu ki, evin sahibi benim ve evimde olan her şeyden benim sorumlu olmam gerekir.

BONES: Ev sahibi olmanın sorumluluğu bence bu şartlar altında işlenen bir suçu kapsayacak kadar genişletilemez.

GEORGE: Suç mu? Sen buna suç mu diyorsun?

BONES: (Ateşlenerek) Peki, sen ne diyorsun buna?

GEORGE: Bu küçük bir eğlenceydi. Sende hiç mizah duygusu yok mu, efendi?

BONES: (Sersemlemiş) Bilemiyorum, siz lanet filozoflar, hepiniz aynısınız, değil mi? Bir adam öldü ve siz bu kadar soğukkanlı olabiliyorsunuz. Karın gözyaşları içinde bana senin üstüne gitmemem için yalvardı ve doğrusu etkilenmediğimi söyleyemem—

GEORGE: Pardon, anlayamadım—

BONES: (Kızgın) Ama sen onu harcadın, aptal koca. Onu seninle evlenmeye iten neydi, bir bilebilsem. Daha iyi erkekler varken — kibar, güçlü, şefkatli, anlayışlı, duyarlı—

GEORGE: Birinin öldüğünü mü söyledin?

BONES: Yatak odasında taş gibi yatıyor.

GEORGE: Saçmalama.

BONES: Ceset yerde yatıyor!

GEORGE: (Kapıya giderek) Aklını kaybetmiş olmalısın.

BONES: Dokunma! — parmak izleri alınacak.

GEORGE: Eğer yerde bir ceset varsa, önce ben ayak izlerimi çıkarayım da üstüne görsün.

(Yatak odasının kapısını açar. Yatak odasında, hiç kimse görünmez. Karyolanın perdeleri yatağı örtmüştür. Belirsiz bir makine — dermatograf— kurulmuştur ve merceğiyle perdenin içini gözetler. Yatağın etrafına bazı kamera nıkları konmuş, karyolanın perdelerinin üstünde parlar. Tekvizyon bir kabloyla dermatografa bağlanmıştır. GEORGE kapı eşiğinde duraksar.)

ARCHIE: (İçerden).. .Nefes al…

DOTTY: (İçerden)…Evet…

ARCHIE: İşte… nefes al.

DOTTY: Evet…

ARCHIE: …ve işte…

DOTTY: Evet… evet…

(Bu sesler normal doktor — hasta ilişkisine uygundur. DOTTY az nefes alıyorsa bu olasılıkla steteskopun soğuk oluşundandır. Diğer yandan ARCHIE dermatograf ışıklarının alevi altında fazla ısınmıştır.)

ARCHIE: (İçerden) Özür dilerim…

(Archie’nin ceketi perdenin içinden atılır. GEORGE geri dönerek kapıyı kapatır.)

GEORGE: Şu anda tümüyle canlanmış.

(Bu buruk sözle, GEORGE çalışma odasına girer. BONES, yemek arabasıyla yatak odasına temkinli girer. Görünürde kimse yoktur. BONES duraklar. Archie’nin ayakkabılarından biri perdenin üstünden fırlatılır ve yere düşer. Sessizlik. İkinci ayakkabı fırlatılır, BONES’un ellerine düşer. Beklenen sesin gelmemesi üzerine ARCHIE başını kaldırır, perdenin üstünden bakar.)

ARCHIE: Ah! Günaydın!

(ARCHIE yataktan çıkmak için hamle yapar. Bu arada DOTTY yukardan bakar.)

DOTTY: Yemek ve Bonesi!

(ARCHIE ceketini yerden alır ve BONES bir uşakmış gibi BONES’a verir ve sonra kollarını giymek üzere hazırlanır.)

ARCHIE: (Ceketini giyerek) Çok teşekkür ederim. Orası bayağı sıcaktı. Işıklar, bilirsiniz.

DOTTY: Ne şeker şey, değil mi?

ARCHIE: Büyüleyici. Bayan Adıherneyse’ye ne oldu?

DOTTY: Hayır, hayır, bu Bonesi!

BONES: Müfettiş Bones, KY.

DOTTY: (Kaybolur) Pardon! İzninizle.

ARCHIE: Bones… ? Bones adında bir hastam vardı. Acaba akrabanız mı? Kemik uzmanıydı.

BONES: Kardeşim! ARCHIE: Vakayı gayet iyi hatırlıyorum. Soyadı sendromu. Benim ona tavsiyem karısının kızlık soyadı olan Foot’u alıp, yaşamına oradan devam etmesiydi.

BONES: Sizin tavsiyenize uydu ama talihsizlik eseri bu sefer de ayak ve nasır tedavisiyle ilgilendi. Şimdi Uxbridge’deki akıl hastanesinde.

ARCHIE: Ne ilginç, değil mi? Bunu mutlaka yazmalıyım. Soyadı sendromu, benim çocuğumdur, bilirsiniz.

BONES: Siz mi keşfettiniz?

ARCHIE: Ben buldum. Adım Jumper — işte kartım.

BONES:  (Kartı okur) “Sir Archibald Jumper, MD, DFel, DEd, HD, DKM, DPT (Jimnastik)… Tüm bu harfler de ne?

ARCHIE: Ben tıp, felsefe, edebiyat ve hukuk doktoruyum, bunun yanında klinik psikoloji ve beden eğitimi, jimnastik diplomalarım var.

BONES: (Kartı geri vererek)Anlıyorum, Profesör Moore’un üniversitesinin Rektör Yardımcısısınız.

ARCHIE: İyi bir rekor sayılır, değil mi? Ve hâlâ iki metreden fazla atlayabiliyorum.

BONES: Yüksek atlama mı?

ARCHIE: Uzun atlama. Yine de, en büyük merakım tramplen.

BONES: Benimki genel olarak gösteri dünyası.

ARCHIE: Gerçek mi? Tabii bugünlerde pratikten çok teoriyle ilgileniyorum ama tramplen ilginizi çekiyorsa, benim çalıştırdığım küçük bir takımda boş bir yer var. Daha çok kendimizi eğlendirmek için birkaç küçük sosyal etkinliğe katılıyoruz.

BONES: Bir dakika, bir dakika! — Profesör McFee’ye ne oldu?

ARCHIE: Üzgünüm ama öldü.

BONES: Öldüğünü biliyorum ama—

ARCHIE: Şok edici bir trajedi. Tümüyle benim suçum.

BONES: Siz de mi, efendim?

ARCHIE: Evet, müfettiş.

BONES: Çok şövalyece, bayım ama korkarım yemezler. (Perdeye doğru yüksek sesle seslenir.) Bayan Moore, bu safhada söyleyeceğiniz bir şey var mı?

DOTTY: (Başı görünür.) Üzgünüm?

BONES: Hepimiz üzgünüz — şekerim—

(DOTTY kaybolur.)

ARCHIE: Bir dakika. Bir hastamın gözünün korkutulmasına izin veremem.

BONES: (Düşünceli) Hasta mı?

ARCHIE: Evet. Gördüğün gibi dermatografik analiz yapıyordum.

BONES: (Dermatografı işaret ederek) Bu mu? Ne yapar bu?

ARCHIE: Deriyi, elektronik olarak inceler. Bu bir dermatograftır. Derinin altındaki tüm rahatsızlıklar yüzeyde görünür ve biz  onları bu şekilde öğreniriz.

BONES: Rahatsızlıklar mı? Ruhsal rahatsızlıklar?

ARCHIE: Onlarda.

BONES: (Yeni bir samimiyetle} Sir Jim—

ARCHIE: Archie—

BONES: Sir Archie, sizinle konuşabilir miyim, özel olarak?

ARCHIE: Ben de bunu önermek üzereydim. (Yatak odası kapısını açar.) Dışarı çıkalım mı? (BONES hole çıkar.)

DOTTY: … İşler o kadar kötü gitmiyor, sanırım. Ne demekse! (ARCHIE, BONES’u takip eder. Yatak odasının ışıkları söner. ARCHIE ve BONES mutfak çıkışına doğru yürür.)

BONES: Bu seninle benim aramda kalacak, Sigmund. Sizin duygularınızı çok iyi anlıyorum. Hangi centilmen böyle güzel, narin bir kadın söz konusuyken bir kenara çekilebilir—

ARCHIE: Sadede gelelim Müfettiş. Bayan Moore’un parti konukları için mütevazi bir akrobasi gösterisi yaparken, Profesör McFee karanlıktan ateşlenen bir kurşunla öldürüldü. Hepimiz onun vurulduğunu gördük ama hiçbirimiz kimin vurduğunu görmedi. McFee’nin jimnastikçi arkadaşları dışında herkes onu vurmuş olabilir ve herkesin de onu vurmak için bir nedeni olabilir, ben dahil.

BONES: Sizin nedeniniz ne olabilir?

ARCHIE: Kim bilebilir ki? Belki de benim sadık takipçim, gizlice benim aleyhime dönmüş, raydan çıkmış ve Moore’un Mesih’inin havarisi olmaya karar vermiş olabilir mesela.

BONES: Pek inandırıcı bir neden değil.

ARCHIE: Adamına bağlı. Moore’un kendisi önemli değil. 0 bizim evcil imanı bütünümüzdür. Onu ziyaretçilere cimnasyumdaki görkemli renkli camı gösterdiğimiz ruhla gösteriyoruz. Ama McFee, felsefi ortodoksluğun öncüsüydü, eğer o efendilerine doğru yola dönme çağrısında bulunsaydı, bu korkarım ama kafatasında bir deliğe yol açardı.

DOTTY: (Dışardan) Sevgilim!

ARCHIE: Ve tekrar söylüyorum, belki Dorothy’di. Ya da bir başkası. (Gülümser)

DOTTY: (Dışardan} Sevgilim!

BONES: Benim size tavsiyem, ona hemen bir avukat bulup getirin—

ARCHIE: Buna gerek kalmayacak. Ben Bayan Moore’un yasal vekiliyim.

BONES: İkincisi, ona uzman bir tanık bul — sinir krizi, korkunç baskı ve bir gün — beng! — bilinç kaybı, hiçbir şey hatırlayamıyor. Onu kürsüye çıkar ve işin yarısı tamamdır. Diğer yarısında Kaçık Jock McFee hakkında bir şeyler bul. Eğer yargıç İskoç değilse üç yıl gözaltı ve mahkemenin sempatisiyle kurtarırsın.

ARCHIE: Nezaketine teşekkür ederim, Müfettiş ama mahkemede görünmek bile müvekkilim ve hastam için utanç verici olacaktır. Üç yıllık gözaltı bir insanın özgürlüğü için hiç de küçümsenmeyecek bir kısıtlamadır.

BONES: Tanrı aşkına, bir cinayet davasından söz ediyoruz.

ARCHIE: Sen ediyorsun. Benim aklımdaki ise, fazla çalışmanın getirdiği korkunç baskıdan bir sinir krizi geçiren McFee — bunun için tamamiyle kendimi suçluyorum — dün akşam burayı derin bir depresyon hali içinde terk etti ve parkta dolaşmaya çıktı, orada büyük bir plastik torbanın içine girerek kendini vurdu… (Sessizlik. BONES konuşmak için ağzını açar.) … sabah erken saatlerde sağlıklı yaşam koşusuna çıkan bazı jimnastikçiler tarafindan plastik bir torbanın içinde cesediyle birlikte bulunan şu notu bırakarak… (ARCHIE cebinden bir kağıt çıkarır.)

(Sessizlik. BONES konuşmak için ağzını açar…) İşte ölüm raporu. (ARCHIE başka bir kağıt çıkarır, BONES alır ve okur.)

BONES: Bu gerçek mi?

ARCHIE: (Ters) Elbette, gerçek. Ben yetkiliyim, sahtekar değil. (BONES belgeyi geri verir, ve hemen hemen hazırola geçerek)

BONES: Sir Archibald Bouncer—

ARCHIE: Jumper.

BONES: Sir Archibald Jumper, ne desem—

ARCHIE: Şimdi, senin usule uygun ve eskiye bağlı tavrından, büyük miktarda para tekliflerine kapalı olduğun yargısına varıyorum.

BONES: Ben bunu duymadım.

ARCHIE: Kesinlikle. Diğer yandan, senin kendini değeri anlaşılmamış bir adam olarak hissettiğini düşünüyorum. Diğer adamlar, daha genç, daha gösterişli adamlar öne çıktılar… müdürler… amirler… komiserler…

BONES: Bundan bir şey çıkabilir.

ARCHIE: Senin hırslarının Polis Kuvvetleriyle sınırlı kalmadığını tahmin edebiliyorum.

BONES: Oh?

ARCHIE: Müfettiş, benim yetkim çok geniş değil ama seçkindir. Size prestij, akranlarınızın saygısı ve yerel dükkan sahipleri önünde sınırsız kredi — önerebilirim. Kısacası İlahiyat Kürsüsü sizindir.

BONES: İlahiyat Kürsüsü mü?

ARCHIE: Şu anda İlahiyat Kürsüsü pek gözde olmayabilir ama profesörlük yine de dikkate değer bir payedir. Büyük bir olasılıkla önümüzdeki hafta başlarında Polis Kuvvetleri, Ordunun barışı koruyan etkinlikleri nedeniyle göstermelik bir güce dönüşecektir.

BONES: Anlıyorum ama o güne kadar ben yine de bilmek isterim, eğer McFee kendini plastik bir torbanın içinde vurduysa silah nerede?

ARCHIE: (Hayranlıkla) Gerçekten çok iyi düşündünüz! Bunu da göz önüne alarak size Mantık Kürsüsünü önerebilirim ama bu son teklifimdir.

BONES: Bu bir cinayet soruşturması ve adalet az veya çok yerine gelmeli.

ARCHIE: Sizin tutumunuzu esneklikten uzak bulduğumu söylemeliyim. McFee’yi vuranın Bayan Dotty olduğundan nasıl emin olabilirsiniz?

BONES: Böyle şeylerin kokusunu alırım.

ARCHIE: Dünyayı verseler, burundan gelen sezgilerine dayanan bir adama Mantık kürsüsünü veremem!

DOTTY: (Dışardan) İmdat!

(BONES koşmak ister. ARCHIE onu tutar.)

ARCHIE: Bir şey yok — yalnızca teşhircilik: biz psikiyatristlerin imdat çığlığı dediği türden.

BONES: Ama imdat çığlığıydı zaten.

ARCHIE: Herhalde anlatamadım. Her tür teşhircilik imdat çığlığıdır, ama bunun gibi bir imdat çığlığı sadece gösteriştir.

DOTTY:(Dışardan) Adam öldürüyorlar!

(BONES hâlâ karanlıkta kalan yatak odasına dalar. ARCHIE saati’ ne bakar ve mutfak çıkışından çıkar. Çalışma odasında GEORGE konuşmasına devam eder.)

GEORGE: Ahlak felsefesi, bir şeye iyi ve başka bir şeye kötü dediğimizde ne demek istediğimizi belirleme çabasıdır. Ama her değer yargısı ahlak filozofunun çalışma konusu değildir. Dil, düşüncelerin sonsuzluğuna kabaca uygulanan sınırlı bir araçtır. Bu başarısızlığın hesaba katılması gereken bir sonucu da modern felsefenin “Bu iyi bir domuz şandviçidir.” veya “Bedser”in atışı iyiydi” (SEKRETER, “Bedser” sözcüğünde kafasını kaldırır.) Bedser! — Tanrım. B—E—D—S—E—R. gibi tümceleri çözümleyerek kendini aptal durumuna düşürmesidir. Keza, bu iyi bir domuz sandviçidir demek, yalnızca domuz sandviçini sevenlerin kriterini uygulayanlar için bir beğeni değeri taşır. İyi sözcüğü gevrek, yağsız, etsiz ve domates sosuyla karıştırılmamış gibi özelliklere de indirgenebilir. Domuz sandviçini az pişmiş, yağlı ve bol ketçaplı seven bir adam için bu kötü bir domuz sandviçi olacaktır. Verilen her örneği buna benzer bir çözümlemeye tabi tutan bu üniversitenin de içinde esef verici bir biçimde yer aldığı modern ekol, iyilik veya kötülük belirten tüm tümcelerin davranışta olsun, domuz sandviçlerinde olsun gerçek veriler olmadığını, yalnızca duygu, lezzet ya da kazanılmış hak ifadeleri olduğuna kendini inandırmıştır. Fakat biz İyi Samaritan iyi davrandı dediğimizde onun davranışı hakkında dairesel bir ön yargıdan fazlasını ifade ediyoruz. Nazik, özverili ve doğru davrandığını söylemek istiyoruz. Ve eğer bizim nezaketi onaylayışımız sezgilere dayanmıyorsa nezaket kendi içinde iyi, kabalık kötüdür. Bir adam yoluna çıkan bir böceğin üstüne basmak üzereyse onu ezmeye ya da ezmemeye karar verebilir. Niye? Hangi süreç işlemektedir? Ve böceği görmeyip yalnızca çatırtısını duyan adamın kafasında oluşan hızlı, kör, bilinçsiz bağlantı nasıl oluşmaktadır?

(Bu konuşmanın sonuna doğru ARCHIE döner ve sessizce çalışma odasına girer.)

Karşılaştığı zaman iyiyi tanıma sezgisini reddeden bu okulun benim uzaktan çok takdir ettiğim, sezgisel mi değil mi bilmem ama ben aradığımda hiç yerinde bulunmayan sezgici filozof G.E. Moore’un Prinsipa Ethice kitabında temelini bulan öncü çalışmanın eseri olması ironiktir. Moore Tanrı‘ya inanmıyordu ama bunu ona karşı kullanmayacağım — çünkü hüsnükuruntunun tüm biçimleri içinde hümanizm en büyük sempatiyi toplar — ve en azından iyiliğin bir gerçek olduğunda ve onu görünce tanıma bakkında ısrar etmesiyle, Moore, bir adamın iyi düşüncesinin ister Aziz Francis olsun ister Rektör Yardımcısı, bir başkasınınkinden daha anlamlı olmadığını itiraf etmek durumunda kaldıkları için üzülen ardıllarının icat ettiği ahlak çöküntüsünden kaçınmıştır.

(GEORGE, ARCHIE’yi fark ettiğı için ARCHIE öne gelir.)

ARCHIE: İzninle, uygunsuz bir karşılaştırma olduğunu söyleyebilirim. Ben de hayvanları çok severim. (PAT’i eline alır.) Adı ne?

GEORGE: Pat.

ARCHIE: Pat!… ne güzel bir ad.

GEORGE: Cinsiyeti belirsiz bir kaplumbağa için iyi bir ad. Bir de bir yerlerde Thumper adında bir tavşanım var… Aklıma gelmişken seni Aziz Francis’le karşılaştırmak istememiştim.

ARCHIE: Anlıyorum. Hitler, Stalin ya da Neron diyecektin… Tartışma her zaman çılgın bir diktatöre dayandırılır, yeni ahlakın eductio ad absurdum’u (saçmalığın kanıtı) ve sezgicilerin en büyük kozu da bu.

GEORGE: (Sesini yükselterek) Peki, neden olmasın? İnançlarımı absürdlük noktasına getirdiğimde Tanrı‘ya varıyorum —bu günlerde çok utanç verici görülse de. (Sessizlik} Bütün bildiğim, hiçbir şeyin yoktan yaratılamayacağı, benim ahlaki vicdanımın kabilemin kurallarından farklı olduğu, ve içimde bir mikroskobun görebileceğinden fazlası olduğu — ve bu nedenle ateizmin son kozu olan bu inanılmaz, tanımlanmaz ve kesinlikle aldatıcı Tanrı‘yla kaderimi birleştiriyorum.

ARCHIE: Dini inançla ateizmin neden karşıt tutumlar olarak düşünüldüğünü hiçbir zaman anlayamadım.

GEORGE: Hiçbir zaman mı?

ARCHIE: Şu anda aklıma geldi.

GEORGE: Tanrı‘ya inanmanın, Tanrı‘nın varolmadığına inanmakla aynı şey olduğu mu aklına geldi?

ARCHIE: Dikkatli bakarsan, dinsel inanç ve tanrı tanımazlık sadece Tanrı konusunda birbirinden ayrılıyor, insan hakkında aynı görüşü paylaşıyorlar: İnsan, varoluşun en üstün biçimidir, görevleri ve hakları vardır, vesaire ve kaba olmaktansa nazik olmak daha iyidir. Arkasında esrarlı bir kutsallık olsa bile, bizim iyi ve kötü anlayışımız görünüşte kendi seçimimize bağlıdır ve seçmek, insana özgü bir olasılıktır. Gerçekten, insanlığın kaderinde tarihsel olarak adı kötüye çıkmış olan dini hezeyandır, ateizm değil.

GEORGE: Benim inancımın nesnesinin mevcut dinsel adetlerin Tanrısı olduğunu hiç sanmıyorum. Bir tanrı icat etmenin küstahlık olduğunu mu düşünüyorsun?

ARCHIE: Ne ilgisi var? Eğer yakalanırsa, senin hayatın da tehlikeye girer. (Birden hatırlayarak) Ah! Sana söyleyeceğim bir şey vardı! — McFee öldü!

GEORGE: Ne?

ARCHIE: Bu sabah, parkta kendini vurdu, plastik bir torbanın içinde.

GEORGE: Tanrım! Ama neden?

ARCHIE: Söylemesi güç. Her zaman çok düzenliydi.

GEORGE: Ama kendini vurmak için…

ARCHIE: Bazen ne kadar saldırgan olur, bilirsin… Hem dün gece kavga çıkardı — belki de Müfettiş sana bu konuyla ilgili soru…

GEORGE: Hayır…

ARCHIE: Tümüyle önemsiz bir konuydu. Edinburgh’u Güney’in Reykjavik’i olarak nitelendirmeme karşı çıktı. (GEORGE onu dinlemez.)

GEORGE: … Hangi noktada umutsuzluğa kapıldı…? Ben, Mutlak’ı yadsımanın bütün manasının hayatı, mantıksız hayvanların mantıksız davranışına indirgemek olduğunu düşünmüştüm; öyle ki hiçbir şey o kadar önemli olmayacaktı—

ARCHIE: Korkarım, ölüm de buna dahildi… Bu ateizmin tanrı gerçeğine dayanamayanlar için bir tür koltuk değneği niyetine geliştirdiği ilginç bakış açılarından biri…

GEORGE: (Hâlâ uzaklarda) Merak ediyorum, acaba McFee ölümden korkuyor muydu? Eğer korkuyorduysa, korktuğu neydi acaba:

Cesedinin geçireceği kimyasal değişim değildi elbette. Sanırım, birçoğu gibi sadece ölmekten, bu fiziksel yok oluştan korktuğunu söyleyecekti. Ama benim korktuğum o değil — acının ne olduğunu biliriz hepimiz. Ben ölümden korkuyorum. (Sessizlik)

ARCHIE: Onun bildirgesi herkese dağıtıldığına göre, sempozyumun temeli olarak kalmalı.

GEORGE: Evet, tabii. Onun üstüne yazdığım makale için haftalar harcadım.

ARCHIE: İki dakikalık saygı duruşuyla başlayacağız. Bu bana benimkini hazırlama fırsatını verecektir.

GEORGE: Siz mi yanıtlayacaksınız?

ARCHIE: Bu kısa sürede başka kim hazırlanabilir bilmiyorum. Ben kürsüyü bırakacağım elbette ve benim yerimi alacak birini bulacağız. İyi bir namı olsun yeter, çok fazla felsefe bilmesi gerekmez. Duncan’ın anısına bir şeyler söylemesi yeterli.

GEORGE: Zavallı McFee… Ruhunun orada olacağını düşünmek istiyorum.

ARCHIE: Sadece materyalist düşüncenin orada doğru dürüst temsil edildiğinden emin olmak için gelebilir.

DOTTY: (Dışardan) Sevgilim!

(İki adam aynı anda, otomatik olarak karşılık verir ve ikisi aynı anda durur ve birbirine bakar.)

GEORGE&ARCHIE: 0 nasıl?

GEORGE: Ben nerden bileyim? Doktor sensin.

ARCHIE: Bu doğru.

(ARCHIE çalışma odasından çıkar. GEORGE da onunla birlikte hole çıkar.)

Onun bana açılmasını sağlamaya çalışıyorum, ama insan onun her şeyi anlattığından emin olamıyor, hatta anlattıklarının gerçek olduğundan da.

GEORGE: Ona ne olduğunu bilmiyorum. Kızgın damdaki kedi gibi ve odasından hiç çıkmıyor. Bütün söylediği, yatakta kendini iyi hissettiği.

ARCHIE: Evet ama bunun bir nedeni olmalı.

GEORGE: (Onu durdurarak, sinirli) İçerde tam olarak ne yapıyorsun?

ARCHIE: Terapi farklı biçimlerde uygulanabilir.

GEORGE: Senin hâlâ uygulamalı hekimlik yaptığını bilmiyordum.

ARCHIE: Ah evet… biraz hukuk, biraz felsefe, biraz tıp, biraz da jimnastik… Birinden bir tutam, ötekinden bir nebze.

GEORGE: Onu muayene ettin mi?

ARCHIE: Ah, evet, elimi her yere sokmayı seviyorum. Anlamalısın, sevgili Moore, Dorothy’i muayene ederken artık avukat, filozof ya da jimnastikçi değilim. Ah, biliyorum sevgili dostum —sen benim Dorothy’i muayene ederken gözlerini çiçek gibi, dudaklarını yakut gibi gördüğümü, cildinin kadife gibi yumuşaklığını ve sıcaklığını hissettiğimi, sırtında ellerimi gezdirirken omzundan topuklarına bir deniz kıyısı gibi akan nefis hatlarıyla kendimden geçtiğimi düşünüyorsun — ah evet, aklımın armutları olgunlaşır olgunlaşmaz koparmaya takıldığını—

GEORGE: (Hırçın) Hayır, düşünmüyorum.

ARCHIE: Ama biz tıp adamları için, insan bedeni sadece kusurlu bir makinedir. Filozof ve elbette jimnastikçi olarak da bize göründüğü gibi.

DOTTY: (Dışardan) Hazır…

(ARCHIE, GEORGE’a gülümser ve hızla yatak odasına girerken kapıyı arkasından kapar. Yatak odasının ışıkları yanar. Dermotograf ve ışıkları kaldırılmıştır. Yatak odası eski haline dönmüştür. BONES bir frak giymiş, başlık takmış ve yüzünü siyaha boyamıştır. Bir çöp kutusunu tamtam gibi kullanır.) Siyah Güzellik mi?

BONES: Hayır, bir fılm.

(BONES bir Afrikalı savaş çığlığı atar.)

DOTTY: Zulukasabaya döndü!?

BONES: Hayır, hayır. (Vakarlı bir edayla birkaç adım atar.)

DOTTY: Afrika Kraliçesi!

BONES: Buldun!

(DOTTY zevkle ciyaklar. ARCHIE odaya girmiş, BONES’un arkasında durmaktadır.)

ARCHIE: Çık… çık, Müfettiş. Şok oldum… çok şaşırdım.

BONES: Hayır — hayır — hayır — Ben yalnızca…

ARCHIE: Merkezde ne diyecekler?

BONES: Hayır — hayır — biz sadece…

ARCHIE: Lekesiz bir meslek hayatı için ne trajik bir son.

BONES: Hayır — lütfen!

ARCHIE: Umutsuzluğa kapılmayın. Bir anlaşmaya varabiliriz. (Işıklar söner ve aynı anda çalışma odasını aydınlatır.)

GEORGE: İnsan hangi boka inanacağını nasıl bilebilir? (SEKRETER son tümceyi yazmıştır.}

Hayır, hayır — (Fikrini değiştirir.) Tamam, tamam. (Dikte ederek) Insanın neyi bildiğini bilmesi bu kadar zorken neye inanacağını nasıl bilebilir? Ben Tanrının varolduğunu bildiğimi iddia etmiyorum, yalnızca benim bilgim dışında varolduğunu iddia ediyorum. Ve ben bildiğimi iddia etmediğimi iddia ederken, gerçekten bilemiyorum ve Tanrı da bilemediğimi biliyor. (Sessizlik.) Ve buna karşın ne gökkuşaklarını ve yeni doğmuş  bebeleri düşünürken ne de acının ve sevincin aşırılıklarında değilse de, oldukça önemsiz bir anda pusuya yatmış olarak —iki uzun yol kamyon şoförü arasındaki sinyal alışverişinde Al karayolunda korkunç bir gecenin sulusepken kar yağışı altında — farların birden parlayan ışığında ne hayvan ne de uzun yol kamyon şoförlüğüyle ilgisi olmayan bir ortak alan oluşur — işte o zaman size söylüyorum, — şakacı bir papaz gibi görünsem de ben biliyorum, yeni paragraf. Matematikte limit eğrisi diye bilinen bir kavram vardır, bu eğri, sonsuz sayıda kenarı olan bir çokgenin limiti olarak tanımlanır. Örneğin ben hiç daire görmemişsem ve nasıl çizileceğini bilmiyorsam, dairelerin varlığını onları sayısız kenan olan düzgün çokgenler olarak düşünerek varsayamam. Öyle ki eski bir üç kuruş bozukluk, kenar sayısını sürekli katlarsam mükemmelliğe ulaşabilecek yamru yumru bir kusurlu daire olacaktır:

sonsuzda sonuç daha önce hiç görmediğim ve nasıl çizileceğini bilmediğim ve çokgenlerin varlığının mantıksal olarak ima ettiği bir daire olacaktır. Ve şimdi yinelersem, ne çokgenleri ve yeni doğmuş bebeleri düşünürken ne de acının ve sevincin aşırılıklarında varolmayan ama daha büyük bir olasılıkla oldukça önemsiz bir anda, limiti sonsuza giderken kusursuzluğa yaklaşan gündelik biçimin yaşamın ta kendisi olduğunu düşünürüm. Ve eğer ben bundan kuşkuya düşersem, kuşku duyma, soru sorma ve düşünme yeteneği bana eğrinin ta kendisi gibi gelir. Cogito ergo deus est [Düşünüyorum öyleyse tanrı var.]. (Sessizlik.) Akademik dünyada benim gülünç bir figür çizmem, karmaşık ve mantıksal bir tezi şaşırtıcı bir banalliğin mistisizmine indirgeme yeteneğimden kaynaklanmıştır. McFee asla bu hataya düşmedi, saatin içindeki parçalarda esrar bularak kendini riske atmadı, hiç bela aramadı, sorumluluk yüklenmedi. Öldüğüne üzülüyorum ama neden yakınabilir ki? McFee zıpladı ve ardında bir boşluk dışında hiçbir şey bırakmadı. (Sessizlik.) Bir boşluk…

{Karanlıkta DOTTY’nin ahenkli kahkahası duyulur. GEORGE çalışma odasından dışarı adım attığında yatak odasının ışıkları yanar. ARCHIE ve DOTTY yemek arabasının başında oturmuş çok mükemmel bir öğle yemeği yerler. BONES gitmiştir.}

DOTTY: Patates püresi ile sosu çok avutucu bulduğumu söylemeliyim.

(GEORGE kapıya vurmadan girer.) GEORGE: Soruşturmanızı böldüğüm için özür dilerim—

(Gözleriyle Müfettişi aranır.ARCHIE cebinden gümüş kaplı bir defterle, diğer cebinden gümüş

bir kalem çıkarır.)

ARCHIE: Bu duygularınızın ilk kez ne zaman farkına vardınız?

DOTTY: (Neşeli) Bilmiyorum — Ben patates püresiyle sosu her zaman avutucu bulmuşumdur.

GEORGE: Müfettiş nerede?

ARCHIE: Soruşturma tamamlandı. Onu mu arıyordunuz?

GEORGE: Yoo, hayır… Aslında sizinle konuşmaya gelmiştim, Mantık Kürsüsü ile ilgili.

(GEORGE bu öğle yemeği partisi atmosferinden rahatsız olmuştur. ARCHIE ve DOTTY’nin hiçbir davranışı bunun olağandışı olduğunu düşündürmez. Onlar yemeye ve içmeye devam ederler.)

ARCHIE: Evet? 

GEORGE: Sanırım McFee’nin yerini alacak kişiyi düşünmek için pek zamanınız olmadı…

ARCHIE: Mantık Kürsüsüne yapılacak atama elbette büyük bir ciddiyetle düşünülmesi gereken bir konu. Biz her zaman mutlu bir takım olduk. Bu nedenle uyumlu ve biraz atlama yeteneği olan birini arayacağım.

GEORGE: Evet ama bana öyle geliyor ki, en kıdemli profesör olarak—

ARCHIE: Enyaşlı—

GEORGE: En uzun hizmet veren profesör—

ARCHIE: Ahevet.

GEORGE: Mantık geleneksel olarak en kıdemli kürsü kabul edilir…

ARCHIE: (Duraksar.) Evet, pekalâ, siz başvurunuzu yaptınız. Ama ben sizin Ahlak’ınız için endişeleniyorum…

GEORGE: Ben sizden ayrıcalık beklemiyorum—

ARCHIE: Hayır, hayır, Ahlak Kürsüsü demek istiyorum. Siz her zaman Ahlak Kürsüsü‘ndeydiniz. 0 zaman Ahlak ne olacak?

GEORGE: Orada hiçbir çelişki yok. Benim ahlak felsefesi üstüne çalışmalarım hep mantık ilkelerine dayanmıştır ve Mantık Kürsüsü‘nün kendisini insan ırkının etkinliklerine uydurmasının hiçbir zararı yok.

ARCHIE: Evet… evet… Ama görüyorsunuz, Mantık Kürsüsü burada felsefi sorgulamanın öncüsü sayılıyor. Sizin güçlü noktanıza gelince, nasıl söylesem, öğrencilerin çoğu sizin Principa Ethica adlı kitabın yazarı olduğunuz izlenimini taşıyor.

GEORGE: Ama o yıllar önce öldü.

ARCHIE: Zaten bu nedenle bu yanlışı bu kadar ciddiye alıyorum.

GEORGE: (Duraksar.) Anlıyorum. (Kapıya yürür.) Aklıma gelmişken, siz psikiyatristler, terapinin bu biçimine ne ad veriyorsunuz?

 ARCHIE: Öğle yemeği. Sizin koltuk isteğinizi reddetme alışkanlığı edinmek istemiyorum ama oturmanızı rica edemeyeceğim. Bir psikiyatrist, itiraf dinlemede rahip gibidir.

DOTTY: Ben değilim.

ARCHIE: Mutlak gizlilik, mutlak güven.

DOTTY: Ben yapmadım. Senin yaptığını sandım.

GEORGE: Neden bahsediyor? Müfettiş nerede?

DOTTY: Gitti. Sade giyimli bir dedektifken hiç bu kadar değişen bir adam görmemiştim.

GEORGE: Plağını almadan mı?

DOTTY: Ah, doğru. Ona göndermeliyiz.

(Ne olduğunu anlayamadığı bir şey, GEORGE’u rahatsız etmektedir. Banyoya doğru gezinir.)

GEORGE: Onun… böyle… birdenbire gitmesine şaşırdım.

(GEORGE banyoya girer.)

(Dehşete düşmüş çıkar) Tanrım!

(GEORGE öfkeden titreyerek, bembeyaz girer.)

Seni katil orospu!… Küvete biraz su koyman gerekirdi!

(Ölü bir kırmızı balık tutmaktadır.)

DOTTY: Ah canım… Üzgünüm. Unuttum.

GEORGE: Zavallı küçük Archie— (kendini tutmaya çalışır)

(ARCHIE başını biraz kaldırır.)

Bir oyun uğruna katledildi!

DOTTY: (Öfkeli) Katledilmek mi? Süslü benzetmelerle duygu sömürüsü yapma! Alt tarafı lanet bir kırmızı balıktı. Yediğin balıkların acı çekmediğini mi sanıyorsun?

GEORGE: Bir karıncayı ezme korkusuyla bahçeye çıkmayan keşiş vejetaryen olmak zorunda değildir… Arada ussal bir değeri olan usdışı bir fark var.

DOTTY: Çok zekice! Bulgularını İyi Yemek Kılavuzu gibi uygun bir yerde yayınlamalısın. Seni lanet yalancı! — son metafızik egosantrik! Güneşin senin etrafında dönmediğine dair dört yüz yıllık haber bile beni seni hâlâ sarsıyordur!

GEORGE: Hepimiz hâlâ sarsılıyoruz. Kopernik bizim güvenimizi sarstı ve Einstein ezip parçaladı: çünkü eğer bir insan yüz santimetrenin her zaman bir metreye eşit olduğuna artık inanamıyorsa, Tanrının Cenneti ve Dünyayı yarattığı gibi göreceli olarak daha az kesin olan önermelerden nasıl emin olsun?

DOTTY: (Kuru) Pekâlâ, şimdi hepsi sona erdi. Biz şimdi artık Tanrı‘nın evreninin merkezinde olmadığımız gibi, insanın imgesindeki ayak iziyle inayete bile ermedik… İnsan, ayın üstünde, ayakları sağlam toprağa basıyor, bizi bütün olarak, bir bakışta görüyor, küçük — yerel… ve bizim tüm mutlaklarımız, varlığımızın koşulu olan kurallarımız iki ay adamına nasıl görünüyor acaba? Başka bir yerin yerel kostümleri gibi. Bu düşünce aşağıya doğru indiğinde insanlar artık inançlarını sürdüremeyecek… kırılma noktasına gelecekler, helal olmayan yemeklerin çiğnenmesi, komşuların öküzüne tamah etmek, komşuların karılarını tanımak, anaların ve babaların şerefinin ayaklar altına alınması, putların önünde yaltaklanmalar, kırmızı balıkların öldürülmesi (başını kaldırır, gözleri dolmuştur) ve belki de daha fazlası olacaktır. Çünkü güvene dayanan gerçeklerin daha önce sınırları olmamıştı, çıkıp bu gerçeklerin nerede bittiğini göreceğimiz avantajlı bir gözlem kulesi de yoktu. (Ve ağlar.)

ARCHIE: (Duraksar.) Bu duyguların ne zaman farkına vardın?

DOTTY: Georgie…

(Ama GEORGE yanıtlamayacaktır ya da yanıtlayamaz.)

GEORGE: (Yüzünü çevirir, öne çıkar, duygusuz.) Koridorda bir arkadaşına rastlayan Wittgenstein, “Bana insanların güneşin dünyanın etrafında dönmesinin, dünyanın kendi etrafında dönmesinden daha doğal olduğunu düşünmesinin nedenini açıklayabilir misin?” der. Arkadaşı, “Açıkçası, güneş dünyanın etrafında dönüyor gibi görünüyor da ondan.” der. Filozofda şöyle yanıtlar, “Peki, dünya kendi etrafında dönseydi nasıl görünecekti?”

ARCHIE: Bu koşullar altında bu konsültasyonu uygulamam mümkün değil! Bu durumda sen de bize katılabilirsin.

GEORGE: (Uzaklaşır) Hayır, teşekkür ederim.

ARCHIE: Katıl bize… Bu, her neyse, iyi haşlanmış.

DOTTY: (Gözyaşları kuru intikam) Bu haşlama değil. Güveç.

(GEORGE donar. Sessizlik. Zil sesi.)

GEORGE: Dorothy…

DOTTY: Kapıda biri var.

(Ziliı formalite icabı çalan ve anahtarıyla kapıyı açıp giren CROUCH’tur. Kapının önünde izinsiz girmemek için adını duyurur: “Crouch!”)

GEORGE: Dorothy… Sen öyle demek istemedin, değil mi…?

CROUCH: Merhaba! (Ön kapıyı arkasından kapatır. GEORGE birden döner ve hızla dışarı çıkarak çalışma odasına yürür. Holde CROUCH’un yanından geçer.) Özür dilerim, efendim…

GEORGE: (Hırçın bağırır} Aklına her estiğinde çöp boşaltmaya geliyorsun!

(CROUCH hayretten konuşamaz. GEORGE çalışma odasına girer, kapıyı açık bırakır ve sandalyesine

yığılır. SEKRETER sabırlı ve temkinlidir. CROUCH çekingen girer.)

CROUCH: Çöp için gelmedim efendim.

GEORGE: Özür dilerim, Bay Crouch… Çok üzgünüm. Sinirlerim bozuktu. Çok berbat bir gün yaşadım.

(Kaplumbağa ile rahatlamaya çalışır.)

CROUCH: Sizi anlıyorum efendim. Benim de moralim bozuldu. Sizin moralinizin kötü olduğunu tahmin ederek, yapabileceğim bir şey var mı diye geldim… (GEORGE ona bakar.) Biliyorsunuz, onu oldukça iyi tanıyordum… bayağı dosttuk anlayacağınız.

GEORGE: Olayı biliyor musunuz?

CROUCH: Ben oradaydım, efendim. İçki servisi yapıyordum. Emin olun, şok oldum.

GEORGE: Onu kim öldürdü?

CROUCH: Kesin bir şey söyleyemem… bir beng sesi duydum ve başımı kaldırdığımda o yerde sürünüyordu… (GEORGE ürperir.)… ve Miss Moore orada duruyordu…

GEORGE: Şimdi onun içerde onu yediğini biliyor musun?

CROUCH: (Duraksar.) Yani — çiğ mi?

GEORGE: (Ters) Hayır, elbette değil! — pişmiş — sos ve patates püresiyle birlikte.

CROUCH: (Duraksar.) İyileştiğini sanıyordum, efendim.

GEORGE: Sence bu olanlara gösterdiğim tepki fazla mı duygusal?

CROUCH: (Kararlı) Hayır, efendim. Bence bu polisin işi.

GEORGE: Evet! Hayır — Bana gülecekler… Burada bir polis vardı ama gitti.

CROUCH: Evet, efendim, çıkarken gördüm. Polis olduğunu tahmin ettim. Onları kimin çağırdığını merak ediyorsunuzdur herhalde, efendim.

GEORGE: Hayır, ben kendim telefon ettim.

CROUCH: Siz dürüst bir adamsınız, efendim. Bu şartlarda benim de isim vermeden telefon ettiğimi size söylemekte sakınca görmüyorum.

GEORGE: Sen de mi?… Şimdi her şey halloldu, o gitti. Bir hiç uğruna bir sürü gürültü. İşler biraz rayından çıkmış ama… Sizin tutuculuğunuza da şaştım doğrusu, Bay Crouch… Biraz şarap, kadınlar ve şarkı…

CROUCH: Evet, efendim. Elbette, asıl önemli olan, Profesör McFee’nin öldürülmesiydi.

(Uzun sessizlik. CROUCH konuşurken, GEORGE hiç kıpırdamadan kör ve dilsiz oturmaya devam eder.)

Aklıma gelmişken, efendim… (Kaplumbağayı kaldırarak) Fırsat bulmuşken söylememe alınmazsınız umarım, bildiğiniz gibi dairelerde hiçbir hayvan beslemeye izin yok. Bu küçük ahbapı görmezden gelebilirim ama bu sabah bir tavşan gördüm ve görevim gereği — umarım üzerinde durmazsınız… (Sessizlik) Miss Moore buradan ayrılacak mı, efendim?

GEORGE: (Gözlerini açarak) Yatakta doktorla birlikte.

(Kısa sessizlik. GEORGE kalkar ve yatak odasına gider. ARCHIE ve DOTTY sakin TV izlerler. Büyük perde bize onların izlediklerini gösterir — Dotty’nin çıplak vücudunun kaydı.)

Crouch diyor ki — (Onların televizyon seyrettiklerini görüp biran geri çekilmiştir) — Crouch diyor ki—

(ARCHIE ve DOTTY Ştşşşş! der ve ekranı seyretmeyi sürdürürler.)

(İlerleyerek) Crouch diyor ki—

(Sonra GEORGE televizyonu ve çıplak vücudu görür. Duraklar: Belki de bu vücut ona tanıdık gelmiştir.)

Neler oluyor?

ARCHIE: Dermatograf, biliyorsun. Derinin altındaki tüm rahatsızlıklar yüzeyde kendini gösteriyor, eğer onları okumayı öğrenirsek, ve biz—

GEORGE: (Birden ters bir tavırla televizyonu kapatır, büyük perde boşkalır.) Benim lanet olası bir aptal olduğumu mu sanıyorsunuz!

ARCHIE: Ne demek istiyorsun?

GEORGE: Sizin bu yaptıklarınız şey gibi görünüyor…

(Sessizlik.)

ARCHIE: Eğer biz dermatografik muayene yapıyor olsaydık ne yapıyor gibi görünecektik?

DOTTY: Ne oldu Georgie?

GEORGE: Dotty…

DOTTY: Archie’ye aldırma — ona ve olgun armutlarına!

GEORGE: Crouch, McFee’nin vurulduğunu söylüyor! — burada — dün gece — Dotty’nin yaptığını düşünüyor—

DOTTY: Ben Archie’nin yaptığını düşündüm. Sen yapmadın, değil mi Georgie? (Çarşafı başına çeker.)

GEORGE: Dorothy — saklanma — bu bir oyun değil. Crouch gördüğünü söylüyor — Tanrı aşkına — Ne yapacağımı bilmiyorum—

ARCHIE: Crouch neyi gördüğünü söylüyor, George?

GEORGE: Tam olarak görmemiş ama…

ARCHIE: Hemen hemen. Biz bir şey bilmiyoruz.

GEORGE: Kanıtlanması mümkün olmayan birçok şey bilirim ama kimse onları bilmediğimi söyleyemez. Sanırım zavallı Dotty’e bir şeyler olduğunu biliyorum ve onun bir şekilde McFee’yi öldürdüğünü, zavallı Thumper’ımı öldürdüğüne emin olduğum kadar eminim buna da.

DOTTY: Georgie… o yalnız bir şakaydı.

(GEORGE yatak odasını terk eder ve ARCHIE onu takip eder. Yatak odası kararır. İkisi de CROUCH’un, George’un masasında oturup daktilo edilmiş teksti okuyarak kıkır kıkır güldüğü çalışma odasına girerler.)

CROUCH: Aziz Sebastian korkudan öldü! — çok iyi! (Sekretere, hayret uyandıracak şekilde) tabii, tartışmadaki hata, sonsuz olarak geri dönen dizilerin ilk teriminin bölünemeyecek kadar küçük sayılar değil de sıfir olduğu düşünülse bile, ikinci terimi tanımlamada ilk problemin devam etmesidir. Çünkü ne kadar küçük olursa olsun sıfırdan büyük olmalıdır — benim bakış açımı anladın mı? Russell’ın ilk noktasını yanıtlamış, bunu sana temin ederim — en küçük bayağı kesir sıfırdır — ama— (GEORGE arkadan CROUCH’un elindeki kağıdı çeker ve konuşurken inceler.)

GEORGE: Evet ama sen benim esas noktamı kaçırmışsın. İlk terimi sıfır olarak kabul edince — ki bu Tanrı‘dır — ikinci terim için endişelenmeye gerek kalmıyor. Onun ikinci olması yeterlidir. Anlıyor musun?

CROUCH: (Alçakgönüllülükle) Siz haklısınızdır, efendim. Yani bu benim için yalnızca bir hobi.

ARCHIE: (Öne gelerek) Bay Crouch!

CROUCH: Oh, iyi günler, sayın Rektör Yardımcısı, efendim… (Durum: CROUCH ve ARCHIE konuşarak çalışma odasının dışındaki hole çıkarlar. GEORGE metnini gözden geçirir. SEKRETER hâlâ kalemi ve bloknotuyla hazır bir gözlemcidir. Hole çıktıklarında ARCHIE çalışma odasının kapısını kapatır.)

ARCHIE: Sizin bir tür filozof olduğunuzu görüyorum, Bay Crouch.

CROUCH: Ben böyle diyemem efendim — Benimki yalnızca biraz — biraz kitap, biraz gevezelik, hepsi bu…

ARCHIE: Akademik hayat bu değil mi? Kılavuzunuz kimdir?

CROUCH: O, Profesör McFee’ydi.

ARCHIE: Gerçekten mi?

CROUCH: Çok korkunç bir şeydi, ölümü. Tüm hayatı, kuşkusuz size de anlatmıştır, bir krizden geçiyordu.                

ARCHIE: Evet…?

CROUCH: Ayın üstünde kavga eden astronotlar sonunda ona saf değiştirtti, efendim. Henry, dedi bana, Henry, ben felsefi saygınlığı toplumsal yaşamda yeni pragmatizme verdim. Faydacılığın burada ve Ayda birçok rahatsız edici örnekleri görüldü. Duncan, dedim, Duncan, kendini bırakma, seni alt etmelerine izin verme, bir bira daha iç. Ama o sürekli Antarktika’nın çorak topraklarında arkadaşlarına küçücük bir hayatta kalma şansı verebilmek için kendini feda eden Kaptan Oates’a dönüyordu… Henry, dedi bana, onu bunu yapmaya iten neydi? — çadırdan çıktı ve kendini tipinin kollarına attı. Eğer özveri bir olasılıksa, dedi, benim savunduğum düşünce hapı yutmuştur… Duncan, dedim, Duncan, bunun için endişelenme. Bu astronot en az yirmi yıl yer. Evet, dedi, belki, ama çıktığında, ancak yirmi yıl önde olduğunu fark edecek. Ben geleceği gördüm, Henry, dedi, gelecek sapsarı.

ARCHIE: (Sessizlik) Onun yakın dostu olmalısın.

(Bu andan başlayarak gelecek konuşmalar sırasında sahnede hareket eden tek kişi SEKRETER’dir. Kalkar. Paltosunu dolaptan alır. Öğle yemeği için çıkacaktır. Bir saat çalmış olabilir.}

CROUCH: Buraya sevgilisini almaya gelirdi.

ARCHIE: Sevgilisi mi?

CROUCH: Her zaman biraz erken gelirdi. Profesör Moore kızı biraz geç bırakırdı.

ARCHIE: Profesör Moore mu?

CROUCH: Bu yüzden benimle geçirirdi zamanını… Onunla küçük sohbetlerimizi arayacağım. Kız için de trajik olmuştur. İşine devam ettiğini görüyorum, kendini işle oyalıyor, tek çare bu ama üç yıllık gizli bir nişanlılıktan sonra oldukça güç olmalı.

ARCHIE: Evet ama neden gizli?

 CROUCH: Karısının kızdan haberi vardı ama kızın onun evli olduğundan haberi yoktu. Ona söylemeye korkuyordu, zavallı Duncan. Artık buraya hiç gelmeyecekti.

ARCHIE: O neden?

CROUCH: Açıkçası ona itiraf edecek ve her şeyin bittiğini söyleyecekti — yani manastıra gireceğini.

ARCHIE: Anlıyorum.

CROUCH: Ve şimdi o öldü.

(SEKRETER çantasını sert bir sesle kapatır.)

ARCHIE: Mantık için acı bir kayıp, Bay Crouch.

CROUCH: (Başını sallar.) Buna bir anlam veremiyorum. Siz ne dersiniz, efendim?

ARCHIE: Biz filozoflar için gerçek, her zaman geçici bir yargıdır. McFee’yi kimin vurduğunu hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Polisiye romanların tersine hayat asla bir sonucu garanti etmez. Böyle bir sonuç olsa bile insan nasıl emin olabilir ki?

CROUCH: Evet, yani, ben yalnızca kapıcıyım ama sonuçta biri onu vurdu, ve—

ARCHIE: Kapıcı mı? Ben de benim yürüttüğüm küçük bir sempozyumu yönetmek için bir bina yöneticisi arıyordum. Bu akşam işin var mı?

CROUCH: Ben mi? Ama benim gerekli niteliklerim yok.

ARCHIE: Ben onları sana veririm. İlahiyat seni ilgilendiriyor mu? (ARCHIE ve CROUCH ön kapıya doğru yürürler. Sırtında parlak bir kan lekesi bulunan beyaz mantosunu giyen SEKRETER de çıkmak üzeredir. GEORGE onun sırtındaki ve yerdeki kan lekesini görür. Kanın dolabın üstürıden gelmesi gerektiğini anlar. Masanın veya sandalyenin üstüne çıkması gerekir. Elinde tuttuğu Pat’i yere koyar ve dolabın üstüne bakmak için tırmanır ve görünmeyen derinliklerden hedefi şaşıran okla okun saplandığı Thumper’ı çıkartır. Müzik devam eder. Okla Thumper’ı kaldıran GEORGE, yüzünü Thumper’a yaslar. Tek bir hıçkırık. Bir adım geriler ve aşağı karççççç’. Yanlışlıkla Pat’in üstüne basmıştır. Bir ayağı masanın diğer ayağı Pat’in üstünde olan GEORGE yere bakar ve sonra başını kaldırarak çığlık atar, “Dotty! İmdat! Cinayet!” GEORGE yere düşer. Başlangıçta dekoru ortaya çıkartan süreç bu kez tersine işlemeye başlar. Onun son hıçkırıkları, Koda’nın başlangıcında büyüyerek tekrarlanır.)

İKİNCİ PERDENİN SONU

KODA

Sempozyum — tuhaf bir rüya görünümündedir. CROUCH, Başkandır.

ARCHIE bir yanda durur.

ÜÇ MÜBAŞİR (AKROBAT) CROUCH’un yükseltilmiş platformunun önünde otururlar. Sarı cübbe giymişlerdir. Renkli cam slaytlar başlangıçta içerdedir ve orada kalırlar. Hıçkırıklar diner. GEORGE hareketsiz yatar.

CROUCH: Evet, baylar, yaklaşık iki dakikalık saygı duruşu sona erdi. Açılış konuşmalarımızla devam etmemiz gerektiğini düşünüyorum — “İnsan — iyi ya da kötü mü, yoksa ne iyi ne kötü mü?” Sir Archibald Jumper.

MÜBAŞİR: Sir Archibald Jumper’ı çağırınız!

YANKI: Sir Archibald Jumper’ı çağırınız!

(GEORGE yüzükoyun yatmaya devam eder. Archie için büyük bir alkış, gerçekçi olmayan biçimde kesilir.)

ARCHIE: Bay Crouch, hanımefendiler ve beyefendiler. İnsan — iyi veya kötü mü, yoksa ne iyi ne kötü mü? Gerçekte, eğer ay deli sürü içgüdü, Tanrı baba sonuç mu? — başka bir noktayı ele alırsak: Eğer katiller hazırsa, örneğin günah farklı mı ya da yasaklanmış iyilik mi? — üçüncü olarak gökyüzünün dışında rastgele atom denemeleri, ne de evrendeki kötü alışkanlıklar, birinin adını vermek gerekirse — dördüncü olarak: Eğer gerekli varlık yoksa, Voltaire’in dediği gibi yaratanın anası, eğer türlerin kökeninden farklı olarak Darwin’den söz etmezsek — özetlersek. Süper, doğal ve seksüel, o halde düşünüyoruz öyleyse bazen Descartes’ın dediği gibi, ve biz kimiz? Teşekkür ederim. (Alkış. MÜBAŞİRLER puan kartlarını kaldırırlar: 9.7— 9.9 — 9.8.) Kaptan Scott’u çağırın! (Yankı, yankı ve bir ASTRONOT müzikle birlikte yüzerek gelir.)

CROUCH: Kaç tanık çağırmak istiyorsunuz, Sir Archie?

ARCHIE: Üç, Bay Başkan ve bir şarkıyla dans da sunacağım.

CROUCH: Çok iyi.

ARCHIE: Siz Kaptan Scott’sunuz, değil mi? ikamet adresi olmayan astronot.

SCOTT: (Guluk}

CROUCH: Bu evet mi, hayır mı?

ARCHIE: Ben soracağım, Bay Crouch. Bu evet mi, hayır mıydı?

SCOTT: (Guluk)

ARCHIE: Evet.

CROUCH: Şu ana kadar bizim bildiğimiz kadarıyla. Devam edin.

ARCHIE: Kaptan Scott, Kaptan Oates’la birlikte kendinizi ayda bulduğunuz geçen perşembeyi hatırlamaya çalışın. Oradan yeni geldiniz. Kaptan Oates dönmedi ve gecikmiş kabul edilmeli. Şimdi, sizin merdiveni çekmeniz, kültürü, çevresi ve elbette tarihi olmayan daha önceki spekülasyonları anlamsız kılan yeni bulunmuş bir araf ülkesi, ağaçsız bir Cennetteki duruma karşı doğal bir tepki değil miydi? Kendi sözlerinizle anlatır mısınız?

SCOTT: (Guluk)

ARCHIE: Teşekkür ederim.

(Müzik. SCOTT yüzerek çıkar.)

CROUCH: Sir Archie, bunların hepsi bu şekilde mi gelip gidecek?

ARCHIE: Çoğunlukla, Bay Crouch. Bir sonraki sallanacak. Lord Greystoke’u çağırın!

MÜBAŞİR: Lord Greystoke’u çağırın!

YANKI: Lord Greystoke’u çağırın!

(TARZAN uluyarak ve ipte sallanarak girer.)

ARCHIE: Lord Greystoke’sunuz, değil mi?

GREYSTOKE: Evet.

ARCHIE: Gereksiz gibi görünebilir ama sanırım, babanız ilk Lord Greystoke ve hamile eşi Leydi Alice Batı Afrika sahilinde gemide giderlerken, isyan eden gemi personeli tarafından ormanda ölmeye terk edildiler ve sizin doğumunuzdan kısa bir süre sonra da sizi maymunlar tarafından büyütülmek üzere bırakarak terki diyar eylediler. Diğer bir deyişle siz, Tarzan’sınız.

GREYSTOKE: Bu, doğru.

CROUCH: Bütün bunların sizi bir yere götüreceğini umuyorum, Sir Archie?

ARCHIE: Elbette, Bay Crouch. Lord Greystoke’u, bize bildiğimiz ahlaki değerlerin insan tabiatının işaretleri mi, yoksa uygarlığın ürünleri mi olduğunu anlatabilecek durumda olan tek kişi olduğu için çağırdım.

CROUCH: Ama o bir roman kahramam değil mi?

ARCHIE: Bunu ona soracağım, Bay Crouch.

CROUCH: Sorun. Onun kitaptan çıktığına eminim.

ARCHIE: Lord Greystoke, sizin bir kitaptan çıktığınız iddia edildi.

GREYSTOKE: Bu doğru.

CROUCH: Ve bu kitabın yazarı bir romancıydı, öyle değil mi?

GREYSTKOE: Ben onu birinin biyografisini yazmış biri olarak gördüm.

ARCHIE: Bundan daha iyi anlatamazdınız.

CROUCH: O sizin yaratıcınız, değil miydi?

ARCHIE: Bay Crouch, bu ucuz bir anlam kargaşalığı—

CROUCH: Eğer o gerçek bir insansa ben de Canterbury Başpiskoposu’yum.

ARCHIE: Bu inanılmaz bir iddia. Bir sonraki tanığım olarak Canterbury Başpiskoposu’nu çağırıyorum.

(BAŞPİSKOPOS tören alayı ile glrerken TARZAN ipte sallanarak gözden kaybolur. Başpiskopos, BONES tarafından canlandırılabilir. BAŞPİSKOPOS’un girişi müzik eşliğinde olur. Taç giyme töreni için giyinmiş gibidir. Sahnenirı önünde seyirciye doğru ayakta pozisyon alan sarılar giymiş iki rahip (AKROBAT) eşliğinde girer. GEORGE ayağa kalkar ve onu kutsayan CLEGTHORPE’a bakar.)

MÜBAŞİR: (BAŞPİSKOPOS’a) kitabı sağ elinize alınız ve kartın üstünde yazılanları okuyunuz.

BAŞPİSKOPOS: Dokuz.

ARCHIE: Siz Samuel Clegthorpe’sunuz, Canterbury Başpiskoposu.

BAŞPİSKOPOS: Günahlarım yüzünden. ,

CROUCH: Bununla ne demek istedi?

ARCHIE: Sanırım, kabinede bir koltuk bekliyordu efendim… Majesteleri, buraya insanın iyiliği, kötülüğü ya da ne iyi ne kötü oluşunu tartışmak üzere toplanmış bulunuyoruz. İngiltere Kilisesi’nin bir numaralı rahibi olarak, kuşkusuz bu konu hakkında derinliğine düşünmüşsünüzdür.

CLEGTHORPE: Doğrusu yakın zamana kadar ben esas olarak havadaki kuşlar ve karadaki canavarlarla ilgileniyordum — kargalar, porsuklar, tavşanlar ve bunun gibi.

ARCHIE: Pekâlâ. Ama eminim ki karada büyük bir belirsizlik olduğunun farkındasınızdır. Toprak ayağımızın altından kayıyor. Halk sizin yol göstermenizi bekliyor.

CLEGTHORPE: Evet. Rahiplerim onları dağıtmak için gözyaşartıcı gaz kullanmak zorunda kaldılar. Bence Hükümet çok hızlı gidiyor. (RAHİPLER dönüp ona bakarlar.}

ARCHIE: Doğrusu bu işi Hükümete bırakmak en iyisi.

CLEGTHORPE: “Bize İsa’nın karıını ver. Bize İsa’nın bedeninden yapılan ekmeği ver” diye bağırıyorlardı—

ARCHIE: Bu pek de akılcı bir talep sayılmaz.

CLEGTHORPE: Hiçbir yere gitmeyecekler!… İnsana olan inancımız, insanın inançlarına yer  ayırmamıza…? (MÜBAŞİRLER arkasında durur.)

ARCHIE: Başpiskoposum, kedi şimdiden atladı.

(MÜBAŞİRLER, CLEGTHORPE’u kaldırırlar.) CLEGTHORPE: Ve daha da önemli bir soru var…

(RAHİPLER piramite katılmak üzere ters takla atarak sahnenin ortasına gelirler.) ARCHIE: Başka sorum yok! CLEGTHORPE: Yalnızca sürümün Lambeth’daki bahçemde ağlamasını görmek hoşuma gitmiyor diyecektim. ARCHIE: (Sert) Sevgili Lord Başpiskopos, ben en son Lambeth’a geldiğimde bahçenizde çok güzel çilekler görmüştüm — Bana biraz göndermenizi rica edecektim. CLEGTHORPE: Peki, tamam ama durumumu takdir edersiniz her halde — şimdi Canterbury Başpiskoposu olduğuma göre— ARCHIE: Beni bu polis ajanından kurtaracak kimse yok mu?

(Bir silah sesi müziği durdurur ve CLEGTHORPE’u öldürür.)

CLEGTHORPE: George!

GEORGE: Dotty!

(Işık değişir — DOTTY’nin girişi için)

ARCHIE: Dotty Moore’u çağırın!

(Her şey birden canlanıp hayat kazanır: Yüksek perdeden müzik AKROBATLAR’ı yere indirir. Perde yıldızlı parlak bir gökyüzüne dönüşür. Müzik “Sentimental Journey”in giriş müziğidir. DOTTY,

girişini hilal biçimindeki parlak ayın üstünde yapar… AKROBATLAR da dansçılarıdır.)

AKROBATLAR: (Şarkı söyleyerek) Dotty Moore’u çağırın, Dotty Moore’u çağırın, Dotty Moore’u çağırın.

DOTTY: (Şarkı söyler) Beni mi çağırdınız? Neden sorabilir miyim? Rüya mı bu gördüğüm, ben ben miyim? Bana nerede duracağımı söyleyin Anlatayım size hayat felsefemi. İşte benim tutarlı teorim İki kere iki eder dört kabaca           Beyler, işte budur yerim,           Dorothy Moore’dur benim adım. Erkekler yer ayırtır gelmeden Bilemezsin nedir denemeden Kimi fena değil, kimi cennetten İlgisiz değil hiçbiri allahtan Nasıl inanabilirim cennete? Yalnız uyak yapar minnete! Çaldıkça kemanlar Götürür beni geçmişe Şarkı söylemesini bildiğim o mutlu günlere Bir ezgiyi tutturabilirdim Herkesin beni terk ettiği o geceye kadar—

GEORGE: (Bağırır) Kes artık!!! (Her şey donar.)

Hatırı sayılır sayıda güya akıllı insan, sağduyu onlara Tanrı bilgisini verdiği halde güya akıllı bir diğer grup insan tarafından şaşırtılarak bilginin ancak doğru ve yanlış olarak gösterilebilecek, Bristol treni Paddington’dan ayrıldı gibi konularda bir olasılık olduğunu söylüyorlar. Aşırı durumlarda bazıları Bristol treninin Paddington’dan bir gün önce ayrıldığını bile itiraf etmiyor — kötü niyetli bir rapor veya toplu bellek kaybı olabilir — bir gün sonra oradan ayrılacağını da itiraf etmiyorlar — hiçbir şey kesin olmadığı için — ve ancak eğer onlar tren ayrılırken bilfiil oradaysalar bugün için böyle olduğunu kabul ediyorlar. Ve tüm gözlemlenebilen olayların trenin Paddington’dan ayrılması gibi değerlendirilebileceğini söylüyorlar. Aynı insanlar hayatın ölümden güzel, sevginin nefretten iyi ve onların lanet cimnasyumlarmın doğu penceresinde parlayan ışığın çürüyen bir cesetten daha güzel olduğunu bilmek istemiyorlar! — Size sunduğum delillerin ışığında, sayın jüri üyeleri, Zenon, St. Thomas Augustine, Jesus Moore ve gökkuşağı kadar masum olan benim eski dostum Herr Thumper’ı tanık olarak dikkate almanızı isteyeceğim.

ARCHIE: Umutsuzluğa düşmeyin — İnsanların büyük bir kısmı hayatlarının büyük bir bölümünde mutludur, açtan çok tok vardır, hastadan çok sağlığı yerinde olan, ölenden çok tedavi gören, ölmekte olanların sayısı ölülerinkine yaklaşmıyor ve hırsızların biri bağışlanmıştı. Cehennemin çanları çalsa da, herkesin keyfi tıkırında — dünyanın yarısı kendisiyle barış içinde ve diğer yarısı da keza, boş alanlar henüz kirletilmemiştir, milyonlarca çocuk mahrumiyet çekmeden büyüyor, milyonlarca çocuk mahrumiyet içinde ama kötü muamele görmeden büyüyor ve milyonlarcası mahrumiyet içinde kötü muamele görürken yine de büyüyor. Hiçbir kahkaha kederli değil. Birçok gözyaşı neşe doludur. Mezar başında ölü kaldırıcı, şapkasını çıkarır ve matem tutanların en güzelini gebe bırakır. Bam, bam, teşekkürler Sam. (Işık azalır, yalnızca DOTTY’nin üstündeki spot yanar.)

DOTTY: (Müziksiz söyler) Hoşça kal, aptal güzel Ay. Sahne Kararır.

HAPGOOD

Tom STOPPARD

KARAKTERLER

HAPGOOD otuz sekiz yaşında

BLAIR altmış yaşlarında ama formda

KERNER kırk yaşlarında

RIDLEY otuz-kırk arası

WATES kırk beşten biraz genç de olabilir, yaşlı da

MAGGS yirmili yaşlarda

MERRYWEATHER yirmi iki yaşında

JOE on bir yaşında

RUS otuzdan elliye kadar her yaş olabilir

BİRİNCİ PERDE

Birinci Sahne Yüzme havuzu; Çarşamba, sabah

İkinci Sahne Hayvanat Bahçesi; Çarşamba, öğle

Üçüncü Sahne Rugby Sahası; Çarşamba, öğleden sonra

Dördüncü Sahne Ofis; Perşembe, sabah

Beşinci Sahne Atış Poligonu; Perşembe, öğleden sonra

İKİNCİ PERDE

Birinci Sahne Ofis; Perşembe, akşam

İkinci Sahne Stüdyo; Cuma, sabah

Üçüncü Sahne Hayvanat Bahçesi; Cuma, öğle

Dördüncü Sahne Ofis; Cuma, öğleden sonra

Beşinci Sahne Otel; Cuma, akşam

Altıncı Sahne Yüzme Havuzu, Cuma, akşam

Yedinci Sahne Rugby sahası; Cumartesi, öğleden sonra

BİRİNCİ PERDE

BİRİNCİ SAHNE

Eski bir belediye yüzme havuzunun erkeklere ait soyunma odasının bir bölümünü görmekteyiz. Saat sabahın onu. Soyunma kabinleri numaralı;kabin kapıları yerden yüksek olmakla birlikte kabinlerin dolu olup olmadıkları belli olmamaktadır. İzleyicilerin karşısında, bir iki lavabo ve traş olunacak bir yer vardır. Kabinlerden dört tanesi kullanılacaktır.

İçeri dört kapıdan girilip çıkılabilmektedir: ‘Lobi’, ‘Yüzme Havuzu, ‘Duşlar’ ve ‘Sahnenin arkasındaki kapı’.

Lobi kapısının üzerindeki camda tersten ERKEKLER yazmaktadır. YÜZMEHAVUZU, DUŞLAR, ERKEKLER ve ÇIKIŞ gibi levhalar kullanılabilir.

Su sesi duyulmaktadır; duşlardan birinin kullanıldığı anlaşılmaktadır. Oyun başladığında, WATES tıraş olmaktadır. WATES, her zaman çok temiz, şık kıyafetler giyen ama şu anda üzerinde eski püskü bir şeyler olan ve sanki geceyi parkta, bank üzerinde geçirmiş gibi görünen Amerikalı bir zencidir. Tıraş malzemesi basittir: Tıraş fırçası, tıraş sabunu ve eski tip bir jilet makinesi.

Herhangi bir şey olmadan önce, kısa bir telsiz konuşması duyulur. Duyulan, iki insanın (bir erkek ve bir kadının,HAPGOOD’un) birbiriyle yaptığı telsiz konuşmasıdır. Bu nedenle, konuşma biraz cızırtılı olmalıdır.

TELSİZ: Okey; mavi bir Peugeot… durdu. Bir erkek. Georgi değil. Onu tanıyan var mı? Elinde bir havlu var; evrak çantası yok; yineliyorum, evrak çantası negatif. Anne, duydun mu?—Peugeot geldi ama içinden Georgi değil, başkası çıktı. Adam karşıya geçiyor. Güzel bir eşofman ve spor ayakkabısı giyiyor. Takip edenden eser yok. Duydun  mu?—hedef yaklaşıyor, Georgi negatif, evrak çantası negatif, takip eden negatif, bana bir renk söyle.

HAPGOOD (Telsize): Yeşil. Kerner’ı görüyor olmalısın.

TELSİZ: Negatif. Planı değiştirmişler. Yeşili onayla.

HAPGOOD (Telsize): Yeşil. Kerner geldiğinde bana bildir.

WATES (Yüksek sesle): Eğer gelirse.

HAPGOOD (Telsize): Kerner geldiğinde bana bildir; yaya gelecek.

WATES (Yüksek sesle, duygusuz): Kerner on bin metre yüksekte Aeroflot’la uçuyor; midem bulanıyor.

TELSİZ: O da kim?

HAPGOOD (Telsize): Wates— tıraşına bak.

WATES (Yüksek sesle): Peki, hanımefendi.

TELSİZ: Hedef içeri girdi. Kerner negatif. Hedef lobide. Ridley onu gördü. Kerner hâlâ negatif. Sarı mı? Anne, bana bir renk söyle; hâlâ— Okey, bir yaya geliyor. Okey, Kerner geliyor… üç yüz metre… evrak çantası pozitif. Hedefin anahtarı var.

HAPGOOD (Telsize): Açarken söyle.

TELSİZ: Dört—üç—iki— (Lobi kapısı açılır.) Şu anda onu görüyorsun.

(Lobi kapısından bir ERKEK girer. Birkaç renkli bir eşofman ve spor ayakkabıları giymektedir. Elinde, yuvarlayıp rulo haline getirdiği bir havlu vardır; mayosu ve yüzücü beresi havlunun içindedir. İpe geçirdiği anahtarı boynunda kolye gibi asılıdır. Elinde başka bir şey yoktur. Bu adama, BİRİNCİ RUS diyoruz; çünkü adam Rus’tur ve iki Rus vardır.

BİRİNCİ RUS, bir numaralı kabine girer. (Bu numaralamanın kabinlerin üzerindeki gerçek numaralarla ilgisi yoktur; işimizi kolaylaştırmak içindir.) BİRİNCİ RUS kabine girer ve kapıyı kapatır.

RIDLEY, lobi kapısından girer. Elinde bir evrak çantası vardır (çanta, bir spor çantasının içinde de olabilir). RIDLEY oraya buraya gitmeye, ortalıkta dolaşmaya başlar. Olayın özü şudur: RIDLEY etrafta dolaşmakta, bir görünüp bir kaybolmaktadır; böylelikle daha sonra Könisberg köprüleri ile ilgili problemde (olay tekrar edilmese bile) anımsanacağı gibi, kabinlerin etrafında dolaşılabileceği anlaşılmaktadır. (Ayrıca da, BİRİNCİ RUS üstünü değiştirme fırsatı bulacaktır.) RIDLEY, içeri girdiğinde, elindeki evrak çantasını kirli havlularla tıka basa dolu çamaşır sepetine koyup, dolaşmasını bitirdiğinde geri alabilir.

Aksiyona geri dönelim:

BİRİNCİ RUS, mayosurıu giymiş, kabinden çıkar, kabini kilitler, havlusunu kabin kapısının üstüne atar ve yüzme havuzuna gider. O gidince, RIDLEY evrak çantasını bir numaralı kabinin kapısının altından içeri iter ve kapıdaki havluyu alır. (Evrak çantasını kapının altından iten RIDLEY, evrak çantasıyla içeri giren RIDLEY değildir.) RIDLEY, iki numaralı kabine girer ve kapıyı kapatır. Havluyu kapının üstünden atar. WATES traş olmaya devam eder. Duş hâlâ akmaktadır. KERNER lobiden girer. Elinde bir evrak çantası, havlu ve anahtar vardır. Etrafa bakar ve evrak çantasını, üstünden havlu sarkan iki numaralı kabin kapısının altından iter. KERNER kapıdan havluyu alır ve kapının üzerinden kabinin içine atar. KERNER bir başka kabine (üç numaralı kabin) girer ve kapıyı kapatır. Bir iki saniye sonra kapının üzerinden atar.

RIDLEY iki numaralı kabinden çıkar; elinde KERNER’ın evrak çantası ve havlu vardır. Havluyu bir numaralı kabinin kapısının üzerine atar. Elinde çanta, duşlar yönünde gözden kaybolur. Duş kabininin tamamı görülüyor olabilir; bu durumda Ridley’nin evrak çantasını kabinin içindeki kişiye verdiğini görürüz BİRİNCİ RUS havuzdan çıkmıştır; doğal olarak ıslaktır, yeniden kabine girer.

RIDLEY, duşların bulunduğu yerden gelir; elinde evrak çantası yoktur. Havuza gider.

İKİNCİ RUS lobiden girer. BİRİNCİ RUS’un ikizidir ve BİRİNCİ RUS gibi giyinmektedir. O da rulo haline getirilmiş bir havlu taşımaktadır. Ama, elinde bir de evrak çantası vardır. Etrafa şöyle bir göz atar; KERNER’ın kapısının üzerindeki havluyu görür. Evrak çantasını KERNER’ın kapısının altından içeri iter. Dört numaralı kabine girer.

MERRYWEATHER, üzerinde spor ceket ve pantolon, lobiden girer. Yirmi iki yaşındadır ama çocuk görünümlüdür. Davranışları RİDLEY’nin kiler gibi ölçülü değildir. Rusların olmadığını görünce önce çok rahatlar ama hemen arkasından huzursuz olur. Artık elbisesini giymiş olan BİRİNCİ RUS kabinden çıkar; rulo yapılmış havlusu elindedir ama (RIDLEY’nin bıraktığı) evrak çantasını almamıştır. BİRİNCİ RUS lobiye gider.

WATES’in aynasında kendine bakarak göze çarpmayacağını düşünen MERRYWEATHER, BİRİNCİ RUS’un peşinden lobiye gider.

Giyinmiş olan KERNER üç numaralı kabinden çıkıp lobiye gider; elinde oraya bırakılmış olan evrak çantası vardır.

Dört numaralı kabinden İKİNCİ RUS çıkar; bir numaralı kabine girer ve oraya bırakılmış olan evrak çantasını alır. O, kabinden çıkarken, RIDLEY havuz kapısından içeri girer. İKİNCİ RUS lobiye gider. RIDLEY onu takip eder. WATES traş olmayı bitirmiştir. Traş malzemesini toplamaktadır.

Duş sesi kesilir. Bir sessizlik olur; arkasından, duştaki kişi, HAPGOOD, görülür; elinde bir evrak çantası (KERNER’ın ki), dikdörtgen biçiminde omuzdan asılan bir çanta ve sallayıp kapatmaya çalıştığı bir şemsiye vardır. Ona bakınca, şemsiyenin çok işe yaradığı belli olmaktadır. Işığa çıkar ve şemsiyeyi kabin duvarına dikkatlice yaslar ve bir an düşünceli düşünceli durur. Açıkça belli olmaktadır ki, kafası WATES’e selam veremeyecek kadar meşguldür. WATES de aklına gelen bir şeye sessiz sessiz öylesine gülmektedir ki, omuzları sarsılmaktadır. Sağ bileğinde kalın, kocaman bir saat vardır. [Not: Oyun ilk sahnelendiğinde, bu olaylar müzik eşliğinde, baleyi anıştıran bir biçimde oynanmıştı.])

WATES: Spor ceketli bir genç; saçları kısa kesimli, sağ elinin üzerinde büyük bir çıban vardı; hayır, sol eli, aynadan sağ görünüyordu.

HAPGOOD: Merryweather.

WATES: Doğru, Merryweather. Adamın peşinden içeri girdi, yanlış adamın peşinden dışarı çıktı; bu arada Merryweather’ın adamı. geri geldi ve eşyalarla gitti. Biraz salak galiba.

HAPGOOD: Evet, biraz öyledir.

(Lobi kapısı açılır. RIDLEY heyecanla, hatta neşeyle girer.)

RIDLEY (Selam verir): Anne.

HAPGOOD: Bu, Ridley.

RIDLEY: Bana ikiz olduklarını söylemedin.

HAPGOOD: Bu,Wates.

(HAPGOOD evrak çantasını yere koyar. Kilidi açar, kapağı kaldırır. Bu arada WATES ve RIDLEY el sıkışmaktadırlar.)

WATES: Ben Wates.

RIDLEY (Dostça): Ridley.

(HAPGOOD doğrulur; elinde, çantadan aldığı ince, beyaz, kenarları birkaç santim uzunluğunda, içine bilgisayar disketi konulan türden, kare biçiminde bir karton kutu vardır. Kutuda da gerçekten bir disket bulunmaktadır. Ancak, HAPGOOD kutusuyla ilgilenmemektedir. Yerde açık duran evrak çantasına bakmaktadır. RIDLEY, henüz ‘RIDLEY’ demiştir. Lobi kapısı açılır ve içeri MERRYWEATHER girer—bir anlığına; çünkü, MERRYWEATHER arkası dönük genç bir kadın görmüş ve yanlış kapıyı açtığı düşüncesine kapılmıştır.)

MERRYWEATHER: Aman, tanrım, çok özür di—

(Tekrar çıkar. HAPGOOD kımıldamaz.)

HAPGOOD: Kahretsin!…Wates.

(WATES ona ve evrak çantasına bakar.)

WATES: Vay canına.

(MERRYWEATHER biraz çekinerek başını içeri sokar. HAPGOOD disket kutusunu evrak çantasının içine atar.)

HAPGOOD: Seninki nerde, Ridley?

RIDLEY: Peugeot’da.

MERRYWEATHER (İlerler): Ah, merhaba Anne—ben fark et—

HAPGOOD: Merryweather, nereye gitti o?

MERRYWEATHER: Kaybettim—bir taksi geldi—

HAPGOOD: Taksiye mi bindi?

(MERRYWEATHER başını ‘evet’ anlamında sallar)

RIDLEY (HAPGOOD’a): Chamberlain’in taksisi, bayıldım. Dinle, ne cehenneme—

HAPGOOD (Nazikçe): Ridley, sus. (HAPGOOD çantasını açar ve küçük bir telsiz çıkarır. Bu aletler sıkça kullanılacaktır ve teknoloji o denli ileridir ki, sigara paketinden daha ince telsizler vardır. Telsizden alçak tonda ses gelmektedir. Onun için, HAPGOOD çantasından telsizini çıkarmaktadır.) (MERRYWEATHER’a) Havuzun etrafını araştır.

MERRYWEATHER: Tamam. Tam olarak ne arayacağım?

HAPGOOD: Görmek isteyebileceğim ne varsa. (Telsize) Cotton.

TELSİZ: Anne.

(HAPGOOD telsizde konuşurken, aynı anda WATES ve MERRYWEATHER da konuşmaktadırlar.)

WATES (Tokalaşır): Ben Wates.

MERRYWEATHER: Nasılsınız efendim? Ben, Merryweather.

(MBRRYWEATHER havuza gider. RIDLEY evrak çantasını düşünmektedir. WATES yavaşça kabinlere doğru gider ve sakin bir biçimde kabinleri birbiri ardına inceler. Bu sırada:)

HAPGOOD (Telsize): Nerede o?

TELSİZ: Peugeot’da.

HAPGOOD (Sabırlı): Teşekkürler Cotton; Peugeot nerede?

TELSİZ: Camden High Caddesi’nde.

HAPGOOD: Onu alın, her şeyi istiyorum. Plastik torbada getirin bana onu.

TELSIZ: Peki, efendim.

HAPGOOD: Evrak çantasının içindekiler. Sizden haber bekliyorum.

TELSİZ: İkizdiler biliyor musun?

HAPGOOD: Evet, biliyorum. (RIDLEY’ye) Sen Kerner’ı al—üstünü iyice ara; enine boyuna. (Telsize) Taksinin peşinde kim var?

RIDLEY: Kerner temiz.

TELSİZ: Anne.

RIDLEY: Takası ben yaptım.

HAPGOOD (RIDLEY’ye, daha sertçe): Kımılda.

(RIDLEY lobiye gider.)

HAPGOOD (Telsize): Nerede, o?

TELSİZ: O, değil; onlar.

HAPGOOD: Teşekkürler, duydum. Seninki nerede?

TELSİZ: Chalk Farm’da, batıya döndü, Adelaide’den batıya gidiyor.

HAPGOOD: Getir onu.

TELSİZ: Çok ortalık yerdeyiz.

HAPGOOD: Başka çare yok, dediğimi yap.

TELSİZ: Peki,Anne.

HAPGOOD: Sizden haber bekliyorum. (Telsizi kapatır, duraksar, tekrar açar. Telsize) Paul… (Paul’le konuşurken ses tonu değişiktir—emir vermemektedir. Yanıt alamaz.) Paul… (Hâlâ yanıt yoktur. Telsizi kapatır. WATES ona doğru yürümektedir.) Doğru evrak çantası mı?

WATES: Evet. Sanırım, gözümüzü toptan ayırdık.

(HAPGOOD açık evrak çantasından disket kutusunu alır. Küçük kutuyu açar—kutu kapalıdır, bir defa kullanılan kutularda olduğu gibi, açmak için bir bandı sökmek gerekmektedir. HAPGOOD bandı söker ve disketi çıkarır; tekrar kutuya koyar, kutuyu evrak çantasına koyar, çantayı kapatır. Bu arada)

HAPGOOD: Sinyalden ne haber?

WATES: Sinyal yok.

HAPGOOD: Kesildiği zamanı bilmem gerekiyor.

WATES: Bileceksin. Neden disketi almadı acaba?

HAPGOOD: Kim?

WATES: Her kimse.

(HAPGOOD şemsiyesini almaya gider.)

HAPGOOD (Telsize): Ben gidiyorum.

TELSİZ: Araba ön tarafta.

HAPGOOD (Telsize): Teşekkürler. (Telsizi çantasına koyar.) Wates…

WATES: Efendim.

HAPGOOD: İşbirliğin için teşekkürler.

WATES: Önemli değil.

(Evrak çantasını HAPGOOD’a uzatır.)

HAPGOOD: Konuşmamız lazım. Sen de davetlisin.

WATES: Memnun olurum.

(HAPGOOD lobi kapısına yönelir. MERRYWEATHER havuzdan gelir.)

MERRYWEATHER: Hiçbir şey yok, Anne—her yer temiz.

HAPGOOD (Dışarı çıkarken): Havuzu boşaltın.

(Kapılar arkasından kapanır.)

MERRYWEATHER (Düşünceli ama pek memnun değil): Havuzu boşaltın.

 (Havuza geri gider. WATES yalnızdır. Önemli bir kişi olduğu bellidir. Paltosunu giyer, ayrılmak üzeredir. Cebinden benzer bir telsiz çıkarır ve kapıya doğru yürür, telsizi dudaklarına götürür, bu anda her şey değişir. Durur ve dinler; başını çevirir sahnenin arkasına bakar. Bu arada, çok yumuşak bir şekilde, hissettirmeden telsizi sağ elinden sol eline geçirmiş, sağ eline kısa namlulu bir tabanca almıştır. Tabancayı tutan elini indirir, durup dinler. Sabırla bekler;bir süre sonra kabinlerin arasından, karanlıktan bir adam çıkar. Bu kişi, şapka giymektedir, üzerinde devetüyünden kaliteli bir palto vardır, ellerini cebine sokmuştur, boynunda, şaşırtıcı derecede renkli ipek bir atkı vardır. Yavaş yavaş sahnenin önüne doğru ilerler. WATES, sahnenin önündeki ışıklar BLAIR’in yüzünü aydınlatana kadar kımıldamaz. BLAIR durur. WATES tabancasını yerine koyar, telsizi sağ eline alır ve konuşmaya başlar.)

WATES (Telsize): Ben, Wates—Tarayıcıları yollayın. (Başıyla BLAIR‘i selamlar.) Paul.

BLAIR (Karşılık verir): Ben.

TELSİZ: Tarayıcılar geliyor.

WATES (Telsize): Teşekkürler. (Telsizi cebine koyar, giderken, eleştirmek için değil, BLAIR’e bilgi vermek amacıyla) Anne işi mahvetti.

(Lobi kapısından çıkar .BLAIR cebinden bir telsiz çıkarır. Sahne değişmeye başlar.)

BLAIR (Telsize): Ridley.

RIDLEY (Telsizden): Ridley dinlemede.

BLAIR (Telsize): Saat tam on ikide Kerner’ı Regent’s Park’ta görmek istiyorum.

(Telsizi cebine koyar ve saatine bakar. Sahne değiştiğinde saat on ikidir ve BLAIR hayvanat bahçesindedir.)

İKİNCİ SAHNE

RIDLEY KERNER’ı hayvanat bahçesine getirmiştir. Saatine bakan BLAIR, RIDLEY’ye onu bırakmasını işaret eder. RIDLEY dışarı çıkar.

BLAIR ve KERNER’a bir kafesin parmaklıkları arasından bakmaktayız. Bir bank vardır ve etrafta plastik kahve bardakları bulunmaktadır… Parmaklıklar koyu gölgeler oluşturmaktadır. Yerde, duvarın köşesinin oluşturduğu köşe yüzünden, birbirinden belirgin bir biçimde ayrılmış aydınlık ve karanlık iki bölge olmalıdır.

KERNER çok koyu olmayan ve biraz da hoş bir aksanla, bir Rus gibi konuşmaktadır.

BLAIR: Joseph, deşifre oldun.

KERNER: Bayıldım buna. İşi mahveden o, mahvolan benim; lanet olsun. Bu lafları insana öğretmezler. David Copperfield’ı bile okuyabilecek kadar İngilizce öğretirler insana; sonra, bir bakarsın, David de uykucu ajan olarak yerleştirilmiş bir dil öğrencisiymiş.

BLAIR: Eee… lanetlendin, Joseph. Meslek hayatın sona erdi.

KERNER: Bilim adamlığı hariç, demek istiyorsun.

BLAIR: Evet, öyle demek istiyorum.

KERNER: Casus olarak meslek hayatım.

BLAIR: Ya da uykucu ajan olarak. Sadece bir gözlemdi. Bu sabah havuzdaki buluşma başarısızdı. Bizim casusumuz olarak deşifre olduğunu kabul etmeliyiz. Ruslar da uykucu ajanları olarak deşifre olduğunu kabul etmeliler. Her iki durumda da meslek yaşamın sona erdi. Hangi durumda, diye sormak galiba bilimsel bir soru olur.

KERNER: Ama yine de soruyorsun.

BLAIR: İnsan neyin ne olduğunu bilmek istiyor.

KERNER: Ah, tabii! Nesnel gerçeklik.

BLAIR: Sizlerin buna inandığınızı sanırdım.

KERNER: ‘Sizler’ mi? Ha, bilim adamları (Güler) ‘Sizler!’ Paul, nesnel gerçeklik zoologlar içindir. ‘Ah, tabii, kesinlikle bir zürafa.’ Ama çift taraflı ajan zürafaya benzemez. Çift taraflı ajan daha çok bir ışık oyunu gibidir. Bak. Gölgenin bittiği yere bak. Gölge, gölgeyi oluşturan duvarın kenarı gibi keskin. Sizin Isaac Newton bunu gördü ve ışığın küçük parçacıklardan oluştuğu yargısına vardı. Başkaları ışığın dalga olduğunu söylüyorlardı; ama Isaac Newton, hayır, dedi, eğer ışık dalga olsaydı, gölge, ırmaktaki suyun taşın etrafından kıvrıldığı gibi duvarın kenarından kıvrılırdı. Şimdi, birlikte bir deney yapacağız.

BLAIR: Şimdi mi, Joseph?

KERNER: Evet. Bu deneyde, elinde parçacık atan bir makineli tüfek var… bu, parçacıklara verdiğimiz ad…

BLAIR: (kuşkuyla) Kurşun mu?

KERNER: Kurşun. Bir perdeye ateş ediyorsun; diyelim ki, sinema perdesi gibi bir şeye. Ama, perde ile arana çelik bir duvar koydum; dolayısıyla, kurşunların hiçbiri duvarı delemiyor. Şimdi, çelik duvarda iki delik açıyorum. (Birbirinden birkaç santim uzaklıkta iki delik işareti yapar.) Seri olarak ateş ediyorsun. Sonra da, durup perdeyi inceliyorsun; doğal olarak, çelik duvardaki deliklerden geçen bazı kurşunlar perdede delikler açmıştır. Her deliğin karşısında yoğunlaşmış kurşun delikleri ve sağda ve solda, seken kurşunlar nedeniyle birkaç delik. Buna parçacık deseni denir. Tabancan bir lamba, ışık da kurşunların olsaydı, elde edeceğin Isaac Newton’un dediği gibi, bu olurdu. Ama demeyip yapınca, elde edemiyorsun. Parçacık deseni elde edemiyorsun. Dalga deseni elde ediyorsun. Dalga deseni şerit gibidir—perde boyunca aydınlık, karanlık, aydınlık, karanlık. Bunun nedeni, bir dalga küçük bir delikten geçtiğinde, bir yarım daire biçiminde yayılır; iki delik varsa, iki yarım daire elde edersin ve perdeye giderken de birbirine karışırlar—şimdi her şeyi anladın değil mi?—hayır, hiçbir şey anlamadın, pekâlâ: Bir dalganın tepe noktası bir başka dalganın tepe noktasıyla karşılaştığında çok büyük bir dalga elde edersin; eğer tepe noktası dalganın en alt noktasıyla karşılaşırsa, dalga yok olur— güçlü, zayıf, güçlü, zayıf, perdede şerit gibi görünür.

BLAIR: Joseph—sen bizim ajanımız mısın, yoksa onların ajanı mısın bilmek istiyorum, hepsi bu.

KERNER: Sana söylüyorum ama dinlemiyorsun. Yani, ışık dalgaymış ve Isaac Newton kurşunlar konusunda yanılıyormuş. Işık dalgaysa, fotoelektrik etkisi denilen şeyde bir sorun ortaya çıkıyor. Tam bir bilmece; tarihsel dipnotlarla ayrıntılı olarak açıklayacağım — tamam tamam, sadece suratını görmek istemiştim. Ama bu bilmece, bir bilmeceydi; çünkü herkes ışığın dalga olduğuna inanıyordu. Bilmeceyi Einstein çözdü. Daha doğrusu, ışık kurşun gibi hareket ediyorsa, ortada bilmece olmayacağını gösterdi. İyi de, perde üzerindeki şeritler, yani dalga deseni nasıl açıklanacaktı? Dalga deseni, iki delikten geçen ışık birbiriyle karışırsa ortaya çıkar ama parçacıklar bunu yapamaz— ışık kurşun, daha ikinci kurşun ateşlenmeden perdeye değmiştir bile. Yani, ortada tek bir çözüm bulunmaktadır.

BLAIR: Nedir?

KERNER: Her kurşun her iki delikten de geçmektedir.

BLAIR: Saçma.

KERNER: İşte şimdi heyecan verici yere geldik. Işık kurşunlarının nereye gittiğine bakacağız. Zor bir şey değil. Düzenek basit. Dikkatle bakınca, her defasında birbiri ardına giden kurşun görürüz; bazı kurşunlar çelik duvara çarpar ve seker, bazıları bir delikten geçer, diğerleri de diğer delikten; tabii, hiçbirisi her iki delikten de geçmez.

BLAIR: Biliyordum.

KERNER: Biliyordun. Şimdi benim en sevdiğim kısma geldik. Dalga deseni kayboldu! Parçacık deseni oldu, tıpkı gerçek makineli tüfek kurşunlarında olduğu gibi.

BLAIR: Niçin?

KERNER: Çünkü bakıyorduk. Onun için, bir kez daha deneriz; aynısını yaparız ama bu kez, kurşunların nereye gittiğine bakmayız; ve dalga deseni geri gelir. Bunun üzerine, bakarak bir kez daha deneriz ve parçacık deseni elde ederiz. Ne zaman bakmazsak dalga deseni elde ederiz. Dalga desenini nasıl elde ettiğimizi görmek için ne zaman baksak, parçacık deseni elde ederiz. Gerçeği belirleyen, bakma eylemidir.

BLAIR: Nasıl?

KERNER: Kimse bilmiyor. Eisntein da bilmiyordu. Ben de bilmiyorum. Klasik fizikte bunun açıklaması yok. Her nasılsa, ışık hem parçacık, hem dalga. Işık mı yoksa dalga mı olduğunu deney yapan belirliyor. Ne istiyorsan onu elde ediyorsun. Sen de benim dalga mı yoksa parçacık mı olduğumu öğrenmek istiyorsun. Rus arkadaşım Georgi ile buluşuyorum ve belge takas ediyoruz. Deney sona erdiğinde, elinde bir sonuç var: Ben Rus kaynağı olan bir İngiliz casusuyum. Ama onların da elinde bir sonuç var; çünkü, beni uykucu ajan olarak kullanan KGB denetçisi Georgi’ye, onun inanılır görünmesini sağlamak için (ki, o böyle olduğunu sanıyor) bir miktar bilgi veriyorum. (Duraklama.)

BLAIR: Bugünkü Georgi değildi.

KERNER: Öylemi?

BLAIR: Evet. Bugünkü başkaydı.

KERNER: Demek bugün baktın. Neden?

BLAIR: Senin araştırmalarından bazıları Moskova’nın eline geçmiş. Gerçek sırlar; evrak çantasında bulunan türden değil.

KERNER: Cık, cık, cık.

BLAIR: Amerikalılar da aşağı yukarı böyle dediler.

KERNER: Traş olan Amerikalıydı.

BLAIR: Hımm. Ben Wates, CIA. Onu seversin; Smith Wesson’la dalgalar yapıyor.

KERNER: Üzgünüm Paul.

BLAIR {Omuz. silker): Kuzenlerimizle başımız ilk kez belaya girmiyor. Ama, asıl bela diğer şey. Moskova’dan bu sızıntı olana kadar, Rusları iflas ettirmese de, onları çıldırtacak bir uzay savunma sistemi yapmakla uğraştırdığımızı düşünüyorduk, bizim taraf da, senin sayende, Wates’in deyimiyle, bambaşka bir oyun sahasındaydı—

KERNER: Ona futbol sahası denmez mi?

BLAIR: Hayır denmez. Top sahası denir. Neyse, Wates geldi ve, ‘Washington’dan size yardıma geldim. Başlangıç olarak Kerner’a ne dersiniz.? Kerner hakkında bir şey biliyor muyuz? diye sordu. Doğrusu, biliyoruz. Kaliningradlı. Yıllar önce Ruslar onu uykucu ajan olarak yerleştirdiler ama bizim tarafa geçmesini sağladık; şimdi bizim için çalışıyor; Ruslar ise, onun kendileri için çalıştığını sanıyorlar.

KERNER: Ne dedi?

BLAIR: Sizi gidi siziler, dedi.

KERNER: Zavallı Paul. Havuzda ne oldu?

BLAİR: Wates bu işi bitirip, seni artık kullanmamamızı ve Sketchleys’e* gönderip, temize havale etmemizi istedi. Ama biz, havuzda takas işini sürdürürken de, senin temiz olduğunu ona gösterebileceğimizi düşündük. Wates’e bir teklifte bulunduk. Bayan Hapgood ve Ridley senin teslimatın aynısını hazırladılar. Bütün belgelerin fotoğrafını çektiler ve senin bilgisayar disketini kopyaladılar. Yani, iki evrak çantasında da, aynı şeyler bulunmaktaydı. Ridley ikinci evrak çantasıyla havuza gitti—

KERNER: Sketchleys ne?

BLAIR: Sana havuzda ne olduğunu anlatmaya çalışıyorum.

KERNER: Anlattın. Benim Rus denetçime teslimatı Ridley yaptı. Ben de Ridley’e. Yani, eğer ben evrak çantama başka şeyler koyduysam, siz hepsini geri alacaktınız.

BLAIR: Onun gibi bir şey. Böylece, Ridley senin teslimatı aldı; ama senin evrak çantanı açınca, Bayan Hapgood’un filmlerinin orda olmadığını gördük.

KERNER: Bir bulmaca.

BLAIR: Şimdi heyecanlı kısma geliyoruz. Wates senin evrak çantana bubi tuzağı koymuştu. Çantanın içine, bir çeşit gaz sıkmıştı, radyoaktif deodorant gibi bir şey—böyle bir şeyden haberin var mıydı?

KERNER: İzotop solüsyonu. Çantayı açan geiger cihazı ile saptanabilir.

BLAIR: Evet; Wates seninle tokalaştı; bileğinde Rolex’e benzer bir sayaç var. Castro’yu, puro biçiminde bombayla öldürmeye çalışan insanlarla çalışıyoruz. Şakacı dükkânı gibi. Ayrıca, Wates evrak çantana radyo sinyalleri yayan bir alet koymuş ve havuza kadar sinyali takip etmişti. Sinyal orada öldü; sanki cennete gitti. Sinyal yayan alet de çantada yoktu. Oysa, kimse evrak çantasını açmamıştı. Wates sanki seçimlere katılıyormuş gibi, herkesle tokalaştı. Kimsede radyoaktivite saptayamadı. İşi, Bay Hiç Kimse yapmıştı. Wates adına üzülüyorum. O kadar kemer ve askı kullan, sonra da pantolonunu kaybet. Bizim pantolonumuzu.

KERNER: Demek deşifre oldum. Vay canına. Şaşkınlıktan şeyimi yuttum. Böyle denir mi?

BLAIR: Ben demem. Ha, bu arada, ikizler hakkında ne biliyorsun?

KERNER: İkizler mi?

BLAIR: Bu da bir başka sorun. Bugün Georgi yoktu. İkizler vardı. (KERNER güler.) Evet, bu, benim de en sevdiğim kısım. Biraz düşün. Olur mu?

KERNER: Ha, tabii. İzninle, fokların yemek saati geldi.

(KERNER, görünmeyen RIDLEY’ye kendisini izlemesi için bir baş işareti yapar ve oradan uzaklaşır. RIDLEY tekrar içeri girer ve yeterli bir uzaklıktan KERNER’ı izlemeye başlar. BLAIR ileri doğru bakmaya devam eder. Sahne değiştiğinde, bir rugby sahasının kenarında durmaktadır.)

ÜÇÜNCÜ SAHNE

BLAIR, bulutlu ve soğuk bir Ekim öğleden sonrası, açık bir alanda durmaktadır. On bir yaşındaki otuz erkek çocuğun rugby oynamasını izlemektedir. Beklenildiğinin tersine, bu sahne ses efektleri açısından pek zengin değildir:

Arada sırada hakemin düdüğü çalmakta, zaman zaman da, ‘Vur’, ‘Yüklen’, ‘İt’ gibi bağırışlar ve topa vuruş sesleri duyulmaktadır. Ama bunların çoğu uzakta olmaktadır; dolayısıyla, bu sesler zaman zaman duyulmaktadır. Yine de, bundan sonra olan şeyi gözümüzde canlandırabilmemiz için BLAIR’i’n durduğu yerin önemi vardır; çünkü, HAPGOOD saha çizgisi boyunca yan yan koşmakta ve vargücüyle bağırmaktadır. Duruma uygun giyinmiştir ve elinde iki parçadan oluşan bir erkek çocuk eşofmanı vardır. Eşofmanın üst kısmını boynuna bağlamış olabilir. Hızını alamaz ve BLAIR’in önünden geçip neredeyse sahnenin ortasına kadar gider.

HAPGOOD: Haydi, St. Christopherlılar, şöyle iyi bir yüklenin! Vur!— ayrıl!… iyi daldın, sevgilim!—yani, Hapgood—hay, lanet… (oyuncular uzaklaşır ama o, oyuna elinden geldiği kadar dikkatini vermeye çalışır.) Şunların küçücük dizlerine de bak. Oğlan çocuklarını sevmez misin?

BLAIR: Teşkilat bunu hiç hoş karşılamamıştır.

HAPGOOD: Peki ama, bu kadar da kızma.

BLAIR: Kızmıyorum.

HAPGOOD: Ciddiye alma, öyleyse.

BLAIR: Alıyorum.

HAPGOOD: Biliyorum, Paul. Ciddi olduğunu biliyorum. Seni gördüğüme çok memnunum. Beni burada bulabileceğini nerden biliyordun?

BLAIR: Saçmalama. İşler sarpa sardığında nereye gidersin bilirim. Hangisi?

HAPGOOD: En yakışıklı ve en güzel dizli.

BLAIR: Öyle mi?

HAPGOOD: El sallama.

BLAIR: Sallamayacaktım.

HAPGOOD: Bir kere salladım. Herkese evlatlık olduğunu söyledi. Kaşkolu giymen büyük incelik, gerekmezdi.

BLAIR: Kaşkolu seviyorum. Seni görmek istedim—

HAPGOOD: —görmek istedim—

BLAIR: —sen Wates’i görmeden.

HAPGOOD (Oyunla ilgilenmeye başlar): Öyle mi?

BLAIR: Kızgın olan Washington. Oradakiler—

(Ama HAPGOOD yine oyuna dalmıştır.)

HAPGOOD: Vur! Taca vur!—ah, lanet!—Dal! Bacağına dal… (Hakemin düdüğü duyulur. HAPGOOD için kötü haber.) Ah… St. Christopherlılar, büyük şanssızlık! Zavallı küçükler, dondular. On altı-sıfır.

BLAIR: Washington, Kerner’ı her şeyden uzaklaştırmamızı istiyor.

HAPGOOD: Biliyorum, Paul. Downing Caddesi’nde bir araba laf işittim. Amerikalıların Kerner’la alıp veremediği ne?

BLAIR: Valla, sadece bir tahmin ama sanıyorum ki, eğer burada Kerner’ın araştırma programına birkaç milyon dolar harcayacaklarsa, Rus Büyükelçiliği’nin erkekler serbest stil güreş şampiyonuyla ikide bir evrak çantası takas etmemesini istiyor olabilirler.

HAPGOOD: Paul, Kerner benim yıldızım.

BLAIR: Hiçbir anlamı yok bunun.

HAPGOOD: Sana söylememi istiyor musun, yoksa istemiyor musun? Kerner’ın çantasında altı ayın çalışması vardı—geri sayımdaki uzun zamanlı yansıtıcılar.

BLAIR (Yakınır): Ah, Elizabeth, anlayacağım dilden konuş.

HAPGOOD: Bak, bundan sonra çıkacak savaşta bazı füzeler savaş başlıkları taşıyacak, bazıları da tarayıcıları şaşırtmak için bir sürü süt şişesi kapağı—yansıtıcılar, tamam mı?—yani, firlatılacak yanıltıcı bilgi ve sırf Washington Kerner’dan kuşkulanmaya başladı diye buluşmayı iptal edemezdim.

BLAIR: Washington’u suçlayamazsın. Rusların, Kerner’ı burda uykuya yatırmaları, 1947 mahsulü Cheval Blanc’ı dinlendirmek gibi bir şeydi. Kerner yirmi dört ayar altın oldu. Anti-parçacık tuzağını, ne anlama geliyorsa, keşfeden adam, ne anlama geldiğini bana söyleme; ama eğer kendi buluşunu Moskova’ya sızdırıyorsa, biz bu işi onun için son derece kolaylaştırıyoruz.

HAPGOOD: Kerner temiz—onu ben kullanıyorum ve ben ne dersem onu yapıyor.

BLAIR: Üstüne alınma ama, Wates de aynı şeyi söyledi.

HAPGOOD: Neden alınayım? Kişisel bir şey değil ki. (Hakemin düdüğü duyulur—penaltı atılacaktır.) On sekiz. Haydi, St. Christopherlılar! Haydi, bir sayı yapalım! İşte bu kişisel: On beş oyuncu ve hakem, hakem çok şeker biri, ilahiyat okuyor; Joe, üniversiteye giriş sınavını geçerse, bu başarının yanında İsa’nın mucizelerinin çocuk oyuncağı gibi kalacağını söylüyor. Geri kalan her şey teknik. Sen bazen kişisel olursun ama şimdi değilsin, ki, iyi bir şey, yani, sana ne diyebilirim ki?—Kerner değil.

BLAIR: Yani, bana ne diyebilirsin, Elizabeth?  Pekâlâ, havuzda ne oldu? Teknik bir soru; öyle ki, kâğıt kalemle bile çözülebilirmiş gibi geliyor: A, B, C, D kabinleri; P, Q, R evrak çantaları. Açılar Kerner ve Rus ikizleri ise, X’i bul. İkizler başlı başına bir soru—bunlar, ünlü KGB ikizleri mi? İşte çift taraflı ajan diye ben buna derim. Yetkili hangisi ve aklı başında mı?

HAPGOOD: Paul, bundan nefret ediyorum.

BLAIR: Pekâlâ, neden memnun değiliz?

HAPGOOD: Berbat kokuyor. O lanet ikizler tekrar tekrar anlatılan bayat bir fıkra gibi; yıllardır duyardım ama asla inanmamıştım. Birdenbire çıkıp geldiler, birbirinin tıpatıp aynısı; gerçek mi gerçek. Bundan nefret ediyorum.

BLAIR: Onları bir süre tutmak ister misin?

HAPGOOD: Hayır—postala onları. Paul, onlar soytarı. Bu sabahki buluşma, tutuklamalar da dahil, tam Rusların planladığı biçimde gitti. İkizlere gerek yoktu, onların burada bulunması için başka bir neden olmalı. Onların görülmesi istendi, büyük hayranlık topladılar: ‘Bir burda, bir orda; aman Tanrım, iki taneymişler.’ Wates o kadar hayran kalmıştı ki, traş olurken nerdeyse yüzünü doğruyordu. Pembe kâğıda, kimin ne zaman nerede olduğunu, tüm gelişleri ve gidişleri gösteren bir kroki çizdi.

BLAIR: Ve?

HAPGOOD: Bil bakalım, sinyal sustuğunda evrak çantası kimin elindeydi?

BLAIR: Kimin?

HAPGOOD: Benim.

(Hakemin düdüğü duyulur—penaltı gole çevrilmiştir.)

BLAIR: Yirmi iki-sıfır. Bizim taraf hiç iyi gitmiyor. Eğer casus sensen, hangi tarafın parçacıkları hapsettiği benim için önemli değil. Anti-parçacıklar. Anti-parçacık nedir, bilir misin? Ben öğrenciyken, baş parçacık savunucusu Democritus’un onlardan söz ettiğini hiç duymamıştım. Elizabeth, bana bildiklerini anlat.

HAPGOOD (Döner): Pek söyleyecek bir şey yok; bir parçacık, bir anti-parçacıkla çarpışınca birbirini yok eder, enerjiye dönüşürler—yani, bum! Ne yazık ki, anti-madde öyle her yerde bulunmaz. Bir çarpıştırıcıda anti-parçacık oluşturabilir ve manyetik bir alanda hapsedebilirsin. Ama ondan sonra kalırsın— hapsettiğin yer bir ahır kadar büyüktür ve kapağı açtığında saniyenin milyarda biri kadar zamanın vardır, onun için elini çabuk tutman gerek. Anti-parçacıkları kontrol altına alınabilecek kadar yavaşlatabilirsen, bu alanda sen de varsın demektir. Kerner bunu başarabileceğini sanıyor. Nasıl başaracağını anlatmamı ister misin?

BLAIR: Hayır, zahmet etme.

HAPGOOD (Bağırır): Ayrılın! Kör müsün!

BLAIR: Bir zamanlar birini, fizik okuduğunu söyledi diye işe almıştım; Aristoteles’in kitabını kastettiğini sanmıştım.

HAPGOOD: O son penaltı gol oldu mu?

BLAIR: Hayır.

HAPGOOD: Bakmıyordun ki.

BLAIR: Hava atışı yapıldı.

HAPGOOD: Neyse, on yıldan önce böyle bir silah yapamazlar. O zaman, Joe yirmi bir yaşında olacak. Ben de kırk sekiz. Sen ise, neredeyse yüz. Canı bir şeye sıkılıyor; ikimizin yüzünde de aynı ifade oluyor.

BLAIR: Onun sıkıntısı ciddi bir şey olamaz.

HAPGOOD: Her şey ciddidir. Küçücükken bir şeye üzüldü; ağlıyordu, bana ne olduğunu söyleyemiyordu; ne olduğunu kendisi de bilmiyordu. ‘Anne, aslında ben yıllardır mutsuzum,’ dedi. Boyu ancak dizime geliyordu. (Bir an PAUL’ün kolunu tutar.) Artık buraya bakmaz. Taç çizgisinde yapılan aşırı sevgi gösterilerinden nefret eder.

BLAIR: Onu yine kaybettim—aynı kıyafeti giydiklerinde birini diğerinden ayıramıyor insan.

HAPGOOD (BLAIR’e döner): Doğru!—neredeyse buldun yanıtı. Ben ilk yarı bitmeden bulmuştum. Ne anlamı var bilmiyorum; lütfen bir anlamı olmadığını söyle bana. Paul, canlan biraz. Ridley havuzun yanında; Ridley’nin Rus’u giyiniyor. Merryweather’in Rus’u geliyor. Merryweather kendi Rus’unu içeri kadar izliyor ve diğer Rus’la dışarı çıkıyor—neden olmasın ki? Birbirlerine tıpa tıp benziyorlar ve Merryweather, onları hep ayrı ayrı gördü; bu herkese olabilir; özellikle de Merryweather’a, Tanrı korusun onu, belki de iki tane olduklarını hâlâ bilmiyordur. Arkasından Ridley havuzdan geliyor ve aynı şey ona da oluyor. Bir Rus’un peşinden içeri giriyor; diğer Rus’un peşinden dışarı çıkıyor, niye olmasın kı? Adamlar ikiz ve onları hep ayrı ayrı gördü. Arkasından içeri geliyor ve, ‘Bana ikiz olduklarını söylememiştin,’ diyor. (Hakemin, oyunun bittigine işaret eden uzunca düdüğü duyulur.) Doğru, söylememiştim.

(Uzaklardan, her iki rugby takımı da birbirlerini üçer kez selamlarlar; önce St. Christopher’ı, ardından St. Codron’u.)

BLAIR: Öyleyse nasıl anladı?

HAPGOOD: İkizlerin geleceğini biliyordu. Paul, bence Ridley. Kendi evimin arka kapısını açık bırakmışım. (Alkışlar) Çok iyi oyundu St. Christopherlılar… şanssızdınız—

BLAIR: Ahh, laaanet!

(JOE girer.)

HAPGOOD: Merhaba, sevgilim.

JOE: Merhaba, anne.

(Çamur içindedir ve annesini gördüğü için mutludur. Ayakkabıları ayağına büyük gelmektedir.)

HAPGOOD: Şanssızlık—yine de iyi oynadınız. Şunu giy.

JOE: Teşekkürler.

(Eşofmanı alır ve giyer. HAPGOOD giyinmesine yardım eder.)

BLAIR: Merhaba, Joe. Oldukça iyiydiler, değil mi.?

JOE: Evet, efendim.

BLAIR: Onun dışında nasılsın?

JOE: İyiyim efendim, teşekkür ederim efendim. Hep yeniliyoruz. Anne, keşke izlemesen.

HAPGOOD: İzlemeyi seviyorum, yenilmeniz benim için önemli değil.

JOE: Ama senden başka kimse izlemiyor.

HAPGOOD: Bir sürü insan izliyor—şuraya bak.

JOE: Onlar büyükler—demek istediğim de bu: Kimse Küçükler Colts B takımını izlemez!

HAPGOOD: Ben izliyorum.

JOE: Biliyorum, anne—

HAPGOOD: İyi öyleyse, izlemem.

JOE: Gelmen hoşuma gidiyor—

HAPGOOD: Bu kez bağırmadım—

JOE: Biraz bağırdın, anne.

HAPGOOD: Hiç de değil; kimin ayakkabıları onlar?

JOE: Benim.

HAPGOOD: Hayır, değiller.

JOE: Evet benim; satın aldım onları.

HAPGOOD: Nerden?

JOE: Sandilands’tan.

HAPGOOD: Sandilands da kim?

JOE: Böbreği alındığı için spor yapamıyor; bilgisayar dersi alıyor.

HAPGOOD: Ha. Kaça?

JOE: Bir sterline.

HAPGOOD: Bir sterline mi? Seninkinin nesi vardı?

JOE: Tekini kaybettim.

HAPGOOD: Rugby ayakkabının tekini mi kaybettin?

JOE: Evet. Eee, tam değil; yani, rugby ayakkabım yok.

HAPGOOD (Sinirli): Hayır var, daha önce ne giyiyordun?

JOE: Hokey ayakkabılarımı—dert değil, kimse önemsemiyor—

HAPGOOD: Yani, hiç rugby ayakkabın olmadığını mı söylüyorsun?

JOE: Sadece bu dönem, anne—

HAPGOOD: Neden söylemedin?—onlar ayağına çok büyük, Sandilands kaç yaşında?

JOE: Önemli değil, Colts B için yeni ayakkabı almak zaten aptallık.

HAPGOOD: Ve hokey ayakkabısının tekini kaybettin ha? Nasıl oldu?

JOE: Kaybetmedim, çatıda duruyor.

HAPGOOD: Nedenini bilmek istemiyorum.

JOE: Mr. Clark’ın garajının anahtarını ödünç aldım, orda merdiven var. Tenefüste oradan indirecektim ama kaybettim.

HAPGOOD: Merdiveni mi kaybettin?

JOE: Hayır, anahtarı, anne—bir yere koydum anahtarı, bulamazsam Mr. Clark sinir krizi geçirir.

HAPGOOD: Mr. Clark’ın garaj anahtarını kaybettiğin için mi canın sıkkın? .

BLAIR: Bizimkilerden birini yollayayım.

JOE: Önemli değil, anne sen karışma—

HAPGOOD: Karışmam. Ne zaman oldu bütün bunlar?

JOE: Bugün, kahvaltıdan sonra—ah, paket için teşekkür ederim. Kartın da geldi. Avusturya’ya ne zaman gittin? İspanyol Binicilik Okulu’na gittin mi?

HAPGOOD: Hayır, çok meşguldüm. Pakette ne vardı?

JOE: Hayvan şeklinde çikolata.

HAPGOOD: Ha, tamam.

JOE: Bir tane de Roger’a verdim.

HAPGOOD: Roger nasıl?

JOE: Sanırım hamile.

HAPGOOD: Tanrım.

JOE: Çok şişman ve sadece çikolata yiyor.

HAPGOOD: Eh…

JOE: Gitmem gerek—

HAPGOOD: Evet, çayı kaçırma—Mr Clark’a garaj anahtarını kaybettiğini söyledin mi?

JOE: Hayır; yani, ödünç aldığımı bilmiyor.

HAPGOOD: Öyleyse söyleme—kareleme yap. Kalktığın zamandan, anahtarı kaybettiğini fark ettiğin zamana kadar. Nasıl yaptığımızı anımsıyor musun?

JOE: Aman, anne—

HAPGOOD: İyi, tamam. Sen dediğimi yap—her beş dakika için bir kare çiz; hiçbir şey atlama çünkü anahtar o karelerden birinin içinde; bulamazsan ilk teneffüste bana telefon et.

JOE: Peki, tamam anne—geldiğin için teşekkürler—

BLAIR: Hoşçakal, Joe.

JOE: Hoşçakalın, efendim.                                

HAPGOOD: Hoşçakal, sevgilim—bir daha ne zaman gelebileceğimi sana bildiririm—

(Öpüşürler; JOE koşarak gider)

BLAIR (İçten): Ne kadar hoş bir çocuk! Çok güzel—

HAPGOOD (Sevgiyle): Yapma, Paul—onunla ilgili bir sorunum yok ama senin çocukları sevmeye başlaman gözlerimi yaşartıyor; tıpkı maymunların iyi çay servisi yapmaları gibi, öyle çabalıyorlar ki…

BLAIR: Haksızlık yapıyorsun. Dizleri çok güzel diye düşünüyordum. Biliyor musun, bir daha Viyana’ya gittiğinde İspanyol Binicilik Okulu’na yazılmalısın—gerçekten değer.

HAPGOOD (Gergin): Tamam, iyi, teşekkürler, mesaj alındı—ona bir kart yolladım; özür dilerim. Ah Paul, lanet olsun!

BLAIR: Ben yalnızca şey dedim—

HAPGOOD: Hayır, haklısın; ben hep kuralları çiğniyorum ve eğer okulun müdürü KGB ajanıysa Dzerzhinsky Meydanı‘nda bilmeyen kalmayacak—Hapgood Viyana’daydı. Önemli şeyleri hep kaçırıyorum; son defasında ben yokken Robin Hood’da oynuyordu, gerçi yalnızca bir ağaç rolündeydi ama olsun; eğer ona gittiğim yerden küçük bir kart bile yollayamayacaksam, Viyana’nı alıp sok—

BLAIR: Tamam, haklısın—

HAPGOOD: —cebine! Ah, lanet—zaten yatılı okulda ne işi var onun?

BLAIR: Al o zaman.

HAPGOOD: Kimle yaşasın? Ben Half Moon Caddesi dışında bir yerde çalışıyor olsam bile, haftada dört kez evde yalnız başına kalacak. Zaten Batı dünyasında mevsimlik dalgalanmalar gösteren tek haberalma örgütünün başındayım; bunun sebebinin, okulların tatil zamanları olduğunu birisinin keşfetmesi an meselesi. Ayrıca, erkeklerle birlikte olma meselesi var; babaları olmadığında böyle bir şeye gereksinimleri olurmuş. Bu işi bırakmam gerek.

BLAIR: Joe yine de burada olacaktır. Çünkü onaylıyorsun.

HAPGOOD: Evet, belki de. Yarışmayı, doğru dürüst konuşmayı, yengiyi ve yenilgiyi olgunlukla karşılamayı—erkeği erkek yapan şeyleri—orta sınıf değerlerini seviyorum. Bu değerleri destekliyorum ve senin, birlikte olmaktansa ölmeyi yeğleyeceğin bir sürü insanın fikri olduğu için de bir kenara atmayacağım onları. Beni mi yoksa Ridley’yi mi konuşacağız?

BLAIR: Ha, evet, Ridley. Onun hakkındaki düşüncende haklı olabilirsin. İnsanın aklına Paris’te kaybettiğimiz Bulgar geliyor…

HAPGOOD: Ganchev, benim de aklıma geldi. Ayrıca Atina da var.

BLAIR: Evet, Atina. Wates bunu sever.

HAPGOOD: Berbat bir şey.

BLAIR: Evet. Açıkçası Kerner olmasını yeğlerdim. O, daha iyi bir av olurdu. Gerçek sırlar, niyetler ve silahların konuşlanması ile ilgili ve Ridley işin içine edebilir; şu Amerikalıların konuşmalarına bayılıyorum, ya sen—öyle doğrudan, tanımlayıcı ve sıradan ki—hayır, sen tabii ki, hoşlanmazsın—sen hiç küfür etmez misin, hiç mi? Tavayı tutarken elini yakarsan ne dersin? ‘Lanet,’ mi?

HAPGOOD: Ben yemek yapmam.

BLAIR: Yemek yaptığını hiç düşünmemiştim. Pekâlâ, Ridley’yi ne yapacağız? Onu sorguya çekebiliriz ama bu sadece olasılık derecesini değiştirir, ben onu iş üzerinde yakalamayı yeğlerim.

HAPGOOD: Evet, doğru. Bugün şansımızı yitirdik; aynı şeyi bir daha yapmasını sağlamaya çalışmamız gerekecek.

BLAIR (Şaşırmış): Kuyuya geri gelmeyecektir, kuyu artık zehirli.

HAPGOOD: Biliyorum. Zor olacak. Bir yolunu bulurum. Çay ister misin? Anne babalara çay veriyorlar; onun iki çay hakkı var.

BLAIR (Başını hayır anlamında sallar): Araştırmaya geçmişi tarayarak başlasam iyi olacak. Belki, sekizden sonrası için bir vardiya oluşturabilirsin.

HAPGOOD: Oluşturdum bile.

BLAIR: Ve birisi, Downing Caddesi’ne, Kerner’ın arkasında olduğumuzu söylemeli.

HAPGOOD: Onu da yaptım.

BLAIR: Eee… (Başıyla hoşçakal der) Daha işi bırakma; sana ihtiyacım var.

HAPGOOD: Sanırım, teknik bir şey, değil mi?

BLAIR: Sanırım öyle.

HAPGOOD: Sadece anlamaya çalışıyorum. Bu sabah havuzda seni aradım. Neredeydin?

BLAIR: Oradaydım.

HAPGOOD: Sana ihtiyacım vardı.

BLAIR: Hayır, hayır, kişisel bir şeydi. Asıl bana şimdi ihtiyacın olacak.

HAPGOOD: Yarın görüşürüz. Yirmi dakika geç geleceğim; yapmam gereken bir şey var.

(BLAIR, arkasından bakar. Sahne değiştiğinde HAPGOOD’un ofisinde, şapkasını MAGGS’a vermekte ve paltosunu çıkarmaktadır.)

DÖRDÜNCÜ SAHNE

HAPGOOD’un ofisi; saat sabahın onu.

MAGGS’ın ofisinden içeri bir kapı açılmaktadır. Bir pencere olması iyi olur ama zorunlu değildir. Üzerinde, sıradan şeyler ve bir tanesi kırmızı en az iki telefon bulunan bir masa vardır. Telefonlar tuşludur. Ahizeyi kaldırmadan telefon edilebilmekte ve hiçbir şeye dokunmadan MAGGS’la konuşulabilmektedir. Masanın üzerinde, çok büyük olmayan bir resim çerçevesi bulunmaktadır. Odada bir kasa vardır. Sadece dört kişinin kullanacağı, altı kişilik, cilalı, eski bir toplantı masası vardır. HAPGOOD’un Mussolini’ye benzememesi koşuluyla, masanın hem çalışma masası hem de toplantı masası olarak kullanılması iyi olabilir. Taşınmaması koşuluyla bir koltuk yararlı olabilir. Odada yürümek için yer olmalıdır. MAGGS, HAPGOOD’un sekreteridir. Genç, sakin ve profesyoneldir.

BLAIR: Saçmalama.

MAGGS: Böyle söyledi. Çay ister misiniz?

BLAIR: Hayır, sanmıyorum, teşekkür ederim, içtim. Dışardaki Merryweather miydi?

MAGGS: Evet, efendim.

BLAIR: Biri gidip Bay Wates’e ellerini yıkamaya son vermesini söylesin.

MAGGS: Merryweather’a söylerim.

(MAGGS, BLAIR’ın şapkasını, paltosunu ve kaşkolunu dışarı. çıkarır. Paltosunu çıkaran BLAIR’ın üstü başı biraz buruşuk görünmektedir; gömleği kirliymiş duygusu uyandırmaktadır. Elinde Daily Telegraph gazetesi vardır. Koltuğa oturur ve gazeteyi açar. Kırmızı telefon çalar. Telefonun ilginç bir zil sesi vardır. BLAIR aldırış etmez. MAGGS koşarak içeri girer.)

BLAIR: Kırmızı telefon; ben karışmayayım dedim.            

MAGGS (Telefona): Bayan Hapgood’un ofisi… ah, merhaba—korkarım kendileri yoklar… Evet, iyiyim, teşekkürler; sizin oralarda işler nasıl?

(WATES içeri girer; çok şık görünmektedir: Takım elbise, beyaz gömlek, kravat, cilalı ayakkabılar. Elbisesi, tabancasını ve telsizini gizleyebilecek kadar boldur ama çuval gibi durmamaktadır. BLAIR ona merhaba demek için kalkar)

BLAIR: Ben! Günaydın!

WATES: Paul.

BLAIR: Gel—otur—

MAGGS (Telefona): … Ah, bir dakika bekleyin—

BLAIR: Bayan Hapgood birazdan gelir.

MAGGS (Blair’e): Afedersiniz—acaba… ?

BLAIR: Hayır, hayır—devam et. (Wates’e) Downing Caddesi.

WATES: Ah-ha.

MAGGS (Telefona): Ah, anlıyorum—tamam, kareyi çizerim…

BLAIR (Aceleyle): Bakıyorum da, Telegraph oldukça düzelmiş… eskiden olduğu gibi mürekkebi eline çıkmıyor insanın. Maggs senin elini yıkadığını söyledi ama neden yıkadığını söylemedi.

WATES: Siz yok musunuz.

BLAIR (Neşeli): Evet, burda hepimiz çok şakacıyızdır. Sözlerimiz birkaç anlama birden geliyor.

WATES: Hayır; sizler, hiçbir değeri olmayan sahte para gibisinizdir.

MAGGS (Telefona): Ayakkabını çatıya attı.

WATES: Dinlemiyorum.

MAGGS (Telefona): Ha-ha. Müdür için Whitaker bulmaya bir kare. Tuvalette, tamam—iki kare uyuklamaya, tamam—

WATES: Downing Caddesi’nde kaç numarayla konuşuyor?

MAGGS (Telefona): Ah! Başka bozuk paran yok mu?

BLAIR (WATES’e): On bir numarayla.

MAGGS (Telefona): Benim telefondan hemen arayacağım seni.

(Kırmızı telefonu kapatır ve kapıyı çekip odadan çıkar.)

BLAIR: Benimle konuşmak istemişsin, sanırım…

WATES: Eeee…

BLAIR: … tuvalette.

WATES (Özür dilercesine): Bir iltifattı.

BLAIR: Peki, peki, anlıyorum; sadece, son olaydan sonra, Bayan Hapgood’un erkekler tuvaletinde bize katılmayacağını hâlâ düşünüyor olmana şaşırdım.

(WATES kalkar; hiç oturmamış da olabilir, huzursuzdur. Kırmızı telefona bakar, belki yavaşça dokunur. Resim çerçevesine bakar ama dokunmaz.)

WATES (Sessizce): Anne.

BLAIR: Hımm.

WATES: Ridley ve öteki, Merryweather, ona Anne diyorlar.

BLAIR: Evet.

WATES: Bir oğlu var.

BLAIR: Oğlu var ama Savunma İrtibat Komisyonu’nda ona Anne diyorlardı—çay gelince Bakan, ‘Kim anne olacak?’ diye sorardı.

WATES: Tek kadın da oydu.

BLAIR: Evet. Hâlâ da tek kadın o.

WATES: Bir bay Hapgood var mı?

BLAIR: Yok.

WATES: Öldü mü?

BLAIR: Sırf meraktan mı soruyorsun?

WATES: Sen söyle.

BLAIR: Hapgood onun kendi adı. Bayan, ona gösterilen saygının işareti. Bir sürü açıklamadan kurtarıyor insanı. Genellikle.

WATES: Paul, sana bir şey sorsam kızar mısın?

BLAIR: Kızmaya başladım.

(WATES vazgeçer; masaya geri yürür ve bu kez çerçeveyi alır ve bakar.)

WATES: Ne komik, Langley’de yedinci kata yükselmeyi başaran ilk zenci olduğumda, kimse benden çay servisi yapmamı istemedi. (Özenle çerçeveyi masaya geri koyar. Birden sabırsızca) Bak, çok basit: Çocuğun babasının kim olduğunu biliyor musun, bilmiyor musun? (BLAIR boş gözlerle ona bakar; WATES vazgeçer. WATES‘in bir şikayeti vardır.) Bana Wates diyor.

BLAIR: Bir çeşit iltifat sayılır bu.

WATES: Dostça gelmiyor kulağa.

BLAIR: Bay da dostça gelmez.

WATES: Sen bana, Ben diyorsun.

BLAIR: O, bir başka tür iltifat.

WATES: O, bana Ben demiyor.

BLAIR: Dememek dostça olabilir ama iltifat olmayabilir.

WATES: Sana Paul diyor.

BLAIR: Evet ama biz dostuz.

WATES: Bunu benim anlayacağım bir şekilde açıklayabilir misin?

(BLAIR soruyu düşünür)

BLAIR: Hayır; sanmıyorum.

WATES: Sizler yok musunuz.

BLAIR: Ne hakkında konuşmak istemiştin?

WATES: Ridley.

BLAIR: Pekâlâ.

WATES: Şaşırmış görünmüyorsun.

BLAIR: Görünüşüm aldatıcıdır.

WATES: Ridley’yi düşünüyordum. Kerner teslimat yapıyor ama Ridley’nin eline geçiyor. Ridley’nin eline geçiyor ve Hapgood’a veriyor. Ridley ve Hapgood. Hapgood ve Ridley. Bu şarkıyı biliyorum. Atina’dakinin Ridley olduğunu bana söylemedin.

BLAIR: Ah, evet, Atina.

WATES: Paul, madem dostuz, bana Atina’yı anlat.

BLAIR: Atina’da, Rus Büyükelçiliği’nde, bir telsiz memuru vardı; karısını, karşısına çıkardığımız Atinalı bir kızla aldattığından yumuşak bir hedef olmuştu. Bayan Hapgood onu sorgulamak için Londra’dan gelmişti. O sıralarda Ridley Atina’da üç numaraydı. Birlikte telsizciyi bizim için çalışmaya ikna ettiler; sıradan bir şantaj olayıydı ama işler ters gitti; biz de, bildiğin gibi, Ridley’yi Atina’dan apar topar çekmek zorunda kaldık.

WATES: Bir Amerikan ajanını öldürdü.

BLAIR: Ben öyle ifade etmezdim.

WATES: Nasıl ifade ederdin?

BLAIR: O başka bir hikâye. Kız kokain ticareti yapıyordu ve yerel narkotik polis evini bastı—düpedüz şanssızlık; ama kızın pezevengi, Ridley kendisine tuzak kurdu diye tutturdu. Ridley’yi evinden çıkarken öldürmek istedi ama ilk ateş eden Ridley oldu. Pezevengin, Şirketin maaş bordrosunda olması, onu benim kitabımda Amerikan ajanı yapmaz; o, bir pezevenkti ve benim adamlardan birini öldürmeye çalışmıştı.

WATES: Senin Rus onun dairesindeyken kızın evi basıldı.

BLAIR: Evet, çok büyük bir şanssızlık.

WATES: Rus için demek istiyorsun.

BLAIR: Evet, onun için de.

WATES: Torbaya konup Moskova’ya postalandı.

BLAIR: Evet.

WATES: Skora bak: Bir Amerikan haber kaynağı öldü; bir Rus hedef deşifre oldu; bir aşk yuvası basıldı—üç sıfır galipler; arkasından Ridley Paris’e geçti. (Duraklar) Aklıma Ganchev geldi, Ganchev’i anımsıyor musun?

BLAIR: Ganchev. Pek anımsayamadım.

WATES: Bulgar. Senin casuslardan biriydi; Paris’te öldürüldü. Hani senin şu Bulgar — deşifre olmuştu — Bulgarlar onu temizlediler — sen ise onu pek anımsayamıyorsun ha.

BLAIR: Ha, tamam, Ganchev.

WATES: Evet, Miron Ganchev. Ridley’in haber kaynağıydı, değil mi?

BLAIR: Evet, doğru.

WATES: Ridley’le buluşacaktı; Velasquez Caddesi’nde güvenli olması gereken ama güvenli olmayan bir teşkilat evinin kapısını açarken öldürüldü.

BLAIR: Evet.

WATES: Ridley ayarlamıştı buluşmayı. İki kapı anahtarı; ilk gelen sonra geleni bekler. Ridley sonra gelmişti.

BLAIR: Evet.

WATES: Ganchev zinciri takmadan kapıyı açmazdı; ve gözetleme deliğinden gördüğünü beğenmeseydi kapı zincirini çıkarmazdı.

BLAIR: Nereye varmak istediğini sanırım anlıyorum ama ne yazık ki, Ganchev yirmi santim mesafeden vuruldu; oysa, Ridley o sırada ırmağın öteki tarafında trafikte sıkışıp kalmıştı. Bunları enine boyuna inceledik.

WATES: Hayır, anlamıyorsun. Onun takside olduğunu söyleyen kim?

(Duraklama)

BLAIR (Sakin): Ben, senin kendini aptal yerine koymanı gerçekten istemem.

WATES: Onun takside olduğunu söyleyen kim?

BLAIR: Siktir git.

WATES: Hapgood. Takside o da varmış. Ganchev, Londra’dan biriyle görüşmek istemişti. Sen de enine boyuna inceledin ha! Taksi şoförüyle konuştun mu? Hayır. Ridley’nin patronunun söylediklerine inandın.

BLAIR (Parlar): Nedir bu—gece uyuyamadın mı? Hiçbir dayanağı yok bunun: Eğer Ridley yaptıysa, Hapgood onun için yalancı şahitlik etmiş olmalı; eğer Hapgood onun için yalancı şahitlik ettiyse, işi Ridley yapmış olmalı. Ben, elinde uykusuzluktan başka bir şey yok.

WATES: Evet, uyuyamıyordum. Washington saatıyla akşam dokuzda Grosvenor Meydanı‘ndaydım; her şeyi yeniden gözden geçiriyordum; Kerner’ın evrak çantasındaki sinyali düşünüyordum. Sinyal buluşma yerine kadar var, sorun yok. Kerner teslimatı yapıyor, Ridley alıyor, Ridley teslimatı yapıyor, Hapgood alıyor. Sinyal kayboluyor.

BLAIR: Hâlâ uykusuzluk.

WATES (Sakin): Hâlâ uykusuzluk ve ben hâlâ Kerner’ın sinyalini düşünüyorum. Kayboldu ama bunun anlamı ne? Belki kayboldu, belki frekansı kaybettik, belki frekans atladı, belki daha baskın bir başka frekans girdi araya, ne demek istediğimi anlıyor musun? Bunların hiçbirisine inanmadım; sadece kafamı bunlardan arındırmak istedim ki, sinyali unutup başka bir şey düşünebileyim. Benim çocuklardan birinin frekans bulucusu masanın üzerindeydi, ben de kulaklıkları taktım ve ayarladım… ve Paul, sinyal geri gelmişti. Kurbağa gibi vıraklıyordu.

BLAIR: Sabahın üçünde mi?

WATES (Başını sallar): İnsanları uyandırmaya başladım. Onu yakalamıştım; artık koordinatları saptamak için seyyar bir elemana ihtiyacım vardı. Saat dörtte hangi caddede, hangi binada, binanın neresinde, kaçıncı katında, iki metre yanılma payıyla, biliyordum; lanet olsun, hangi oda olduğunu biliyordum. Sinyal bu ofisten geliyordu. Sinyal yeniden başlamıştı. Burada.

BLAIR: Neden beni uyandırmadın?

WATES: Nerede uyuyordun?

(Duraklama)

BLAIR: Hapgood, o şimdi nerede?

WATES: Bana mı soruyorsun?

BLAIR (Bağırır): Evet; sana soruyorum.

WATES: Pardon. (Cebinden telsizi çıkarır. Telsize) Wates konuşuyor—Toyota’da kim var?

TELSİZ: Collins, efendim.

WATES: Neredesin?

TELSİZ: Half Moon Caddesi’nde. Hedef geldi.

(WATES telsizi cebine kayar.)

WATES: Hapgood şu anda binadan içeri girdi.

BLAIR: Güzel.

WATES: Biraz geri duralım; önce iyice anlayalım.

BLAIR: Kaygılanma. Aklıma gelmişken, bu sabah nereye gitti?

WATES: Alışverişe mi?

BLAIR: Alışverişe.

WATES: Dediğim gibi, Paul, biraz geri durmak doğru olacak; ona biraz hareket alanı ver, beni anlıyor musun?

BLAIR: Tabii.

(Kapı açılır ve HAPGOOD canlı bir biçimde içeri girer. Yaptığı alışveriş yanındadır. Bir Lillywhites poşeti; bir de küçük bir Fortnum’s torbası)

HAPGOOD: Günaydın!—Paul— WATES—

BLAIR: Günaydın!—Bil bakalım ne olmuş—Gece Kerner’ın sinyali geri gelmiş; senin ofisten geliyormuş.

WATES: Ha siktir.

HAPGOOD: Aman tanrım, Wates.

WATES: Ben de öyle demek istemiştim.

HAPGOOD: Otur.

WATES: Çok oturdum; ayakta durmayı yeğlerim, hanımefendi.

(MAGGS girer. HAPGOOD’un görmesi için bir şeyler getirmiştir: Açık mektuplar, kısa notlar vb. şeylerle dolu ahşap bir tepsi (bir kutu); bunun yanı sıra, küçük bir evrak çantasının ya da kapaklı bir dosyanın içinde, önemli evrak ve malzeme. Tepsi masanın üzerine konur. HAPGOOD önce diğer gruba bakar.)

MAGGS: Günaydın. Deşifre edilmiş yazıları görmek ister misiniz?

(HAPGOOD masasına oturmuştur. BLAIR daha önce oturmakta olduğu yere oturmuştur; WATES ve MAGGS ayaktadır.)

HAPGOOD (MAGGS’a): Teşekkürler. Başka bir şey var mı?

MAGGS: Joe telefon etti. Kareleri not ettim.

HAPGOOD: Teşekkürler—gitme. (WATES’e) Saat kaçta, Wates?

WATES: İki elli—üçte…

HAPGOOD: Hı-hım. (Deşifre edilmiş belgeleri vs.‘yi çantadan çıkarmıştır. MAGGS çantayı alır. HAPGOOD incelemeye başlar. Bakacak pek bir şey yoktur. Ama sürekli olarak evrakları okuyup, sayfaların üzerine notlar düşüp, tek tek MAGGS‘a vermekte, o da çantaya geri koymaktadır. Dinlerken de, WATES‘te konuşurken de okumaktadır. Ama BLAIR‘le konuşurken başını kaldırır.) (BLAIR‘e) Bonn’dan gelen şu şeyi gördün mü?

BLAIR: Hımm.

HAPGOOD: Birini yardıma göndereceğim.

(Bir şeyler yazar ve kâgıdı MAGGS’a uzatır.)

BLAIR: Senin yerinde olsaydım onu oradan aldırırdım.

(HAPGOOD bakar, düşünür, kabul eder, yeniden bir şeyler yazar, kâğıdı MAGGS’a verir. Ne yazdığı hakkında hiçbir fikrimiz yoktur ve olmayacaktır.)

HAPGOOD (WATES’e): Kontrol ettiğinde sinyal vardıysa, ne zaman başladığını bilmiyorsun.

WATBS: Doğru.

HAPGOOD (MAGGS’a): Bu, kuryeyle Özel Birim’e. Bu, elden Rusya Masası‘na. (WATES’e) Kerterizi aldın ve ışınlar bu ofiste kesişti.

WATES: Evet, hanımefendi.

HAPGOOD: Hâlâ sinyal var mı?

WATES: Bildiğim kadarıyla, var.

HAPGOOD: Emin olmak istersin, değil mi? (Açıkça belli olmaktadır ki, bu sabah WATES‘i sevmemektedir.) (Soğuk) Neden beni aramadın? (WATES yanıt vermeyince ona şöyle bir bakar.)  Anlaşıldı. (Telefonunun üzerindeki birkaç tuşa basar ve ahizeyi kaldırır.)  (Telefona) Üzerinde Cornucopia Catering, Uxbridge telefon numarası yazan VRY 434X plakalı beyaz Toyota kamyonetle ilgili bilgi getirin bana.

WATES (Suçu kabul eder): Pekâlâ, tamam. 

HAPGOOD (Telefona): İptal. (Telefonu kapatır.) (WATES’e) Buna tekrar geleceğim. Peki, yanında telsiz alıcısı getirdin mi? (MAGGS‘a) Bu yukarıya; bunu tekrar onaylat.

WATES: Hayır, hanımefendi.

HAPGOOD: İlk fırsatı bana vermek istedin. İyi.

WATES: Efendim, bu, batarya ile çalışan, on yedi megahertzde yayın yapan, 500 milisaniye tekrar kapasiteli, duraksatıcısı olan bir radyo aktarıcısı… bu…

(HAPGOOD’un elindeki evraka dalmış olduğunu görünce kekelemeye başlar)

HAPGOOD: Duraksatıcı.

WATES: Sinyal gönderiyor; aynı sinyal olmalı.

HAPGOOD: Ben de bunu düşünüyordum. (Telefon tuşlarına tekrar basar.) (Telefona) İmza defterini bulun—son yirmi dört saat içinde bu binaya giren ve çıkan herkesi, ama herkesi istiyorum… teşekkür ederim. (Telefonu kapatır. Son deşifre edilmiş belgenin üzerine bir şeyler yazar, MAGGS’a verir ve diğer evrak yığınının en üstündeki kâğıdı alır.) Bu aktarıcı… dün sabah on sıfır yedide sustu ve bugün sabah üçte yeniden başladı. Böyle, bir gidip bir gelebilirler mi?

WATES: Bildiğim kadarıyla hayır. Benim adam da anlayamadı. Bu aletler ya bozukturlar ya da sağlam; kendi kendilerini tamir edemezler. Eğer sinyal yaymıyorlarsa, ya bozukturlar ya da kapsama alanı dışındadırlar; ve eğer alet kapsama alanı dışına çıktıysa, kurşun bir kutu içinde götürülmüş olmalı.

HAPGOOD: Hı-hım. Hamsterdan söz etti mi?

WATES: Neden?

HAPGOOD (MAGGS’a): Roger’dan.

MAGGS: Hayır.

HAPGOOD: Emin misin?—toplantıdan önce boş kare—

MAGGS: Hamster Roger’dan söz etmedi.

HAPGOOD: Ah, aptal çocuk. (Rahatlar) Hepsi bu kadar, Maggs. Çay.

(MAGGS ofisine geri gider. WATES bütün bunlardan sıkılmıştır.)

WATES: Afedersiniz—imza defterine gerek yok—bebek neredeymiş nasıl oralara gitmiş, ne zaman geri gelmiş bilmemize gerek yok. Geri gelmesi için hiçbir neden yoktu. Kulaklıkları takarken, suyun içinde on saattir ölü yatan birinin nabzını steteskopla kontrol ediyormuşum gibi aptal hissettim kendimi. Ama, hanımefendi, şu anda, bir sorunla karşı karşıyayız ve Paul’un burda olmasına seviniyorum çünkü sizden şu kasayı açmanızı istemesini istiyorum ondan; ki, bundan böyle kafam onunla meşgul olmasın. (HAPGOOD dinlemeyi bırakmıştır; düşünmektedir.) Paul?

(WATES’e yardım gelmez. HAPGOOD telefonun tuşlarına sertçe dokunur ve ahizeyi kaldırır.)

HAPGOOD (Telefona): İmza defteri—iptal. (Telefonu kapatır. Kapıya gitmek için kalkar ama bu onu WATES’e yaklaştırır.)  Wates, seni öpebilirim. (Kapıyı açar.) Merryweather. (Masasına geri gider.)

MERRYWEATHER (İçeri girer): Teşekkürler, Anne, çok zamanını almayacağım. Sadece bizim Rus’u düşünüyordum da—

HAPGOOD (Oturur): Bir dakika bekle. Havuzu boşalttın.

MERRYWEATHER: Evet, doğru.

HAPGOOD: Ne kadar sürdü?

MERRYWEATHER: Saatler—neredeyse bütün gün—dibe kadar—

HAPGOOD: Ve? MERRYWEATHER: Pek fazla bir şey yoktu—saç tokaları—nasır bantları… bir cam vardı, bir an ilginç göründü ama yüzücü gözlüğü camıymış.

HAPGOOD (Sabırsız): Eee, eee—

MERRYWEATHER: Hepsi orada—dün gece Maggs’ın kutusuna koydum—

(MAGGS’in evrakları arasında duran, kahverengi, A4 boyutunda bir zarfı göstermektedir. HAPGOOD zarfı yırtarak açar ve içindekileri masasının üstüne döker; bu arada—)

HAPGOOD: Kalın bir pul, aspirin tableti gibi—

MERRYWEATHER: Eee, evet, doğru—plastik bir jeton—

(HAPGOOD, nasır bantları arasında aradığını bulur. WATES’e atar; o da tutar. İstenirse, barmen gibi masa üzerinde kaydırabilir.)

HAPGOOD: Suyun içinde on saat ölü yattı. Su sinyali engeller; Merryweather sudan çıkarınca sinyal tekrar yayılmaya başladı.

(MAGGS, HAPGOOD’un çayıyla girer. Güzel porselenler, demlik, çaydanlık vb. Ritz’de sandviç yemeden çay içmek gibi. Uzun süredir kımıldamadan oturan BLAIR rahatlamış olarak sandalyesinde yayılır, gergin bedenini gevşetir.)

BLAIR: Sanırım çay hakkındaki kararımı değiştireceğim, Maggs… ya sen, Ben?

WATES: Evet. Lütfen.

HAPGOOD: Sadece bardak getir Maggs. Bay Wates limonlu içer.

MAGGS: Limonumuz yok.

HAPGOOD: Cık, cık; her zaman limon bulundurmalısın.

MAGGS (Giderken): Ottawa’dan yanıt geldi.

HAPGOOD: Öylemi?

MAGGS: File karşılık fil ve vezir e 1’e.

HAPGOOD: File karşılık fil, daha neler—çok bekler.

(MAGGS gider. HAPGOOD bir süre düşünür.)

MERRYWEATHER: Anne…

HAPGOOD: Ah, özür dilerim, Merryweather—

MERRYWEATHER: Aklıma bir şey geldi; önemli olabilir ama olmayabilir de.

HAPGOOD: Tabii—söyle aklına ne geldi.

MERRYWEATHER: Bu olayı düşünüyordum, pek doğru olmayan bir şey var. Rus, teslimatı soyunma kabininde yaptı ve hemen çıktı…

HAPGOOD: Eee?

MERRYWEATHER: Yüzecek veya başka bir şey yapacak zamanı yoktu.

HAPGOOD: Hı-hım.

MERRYWEATHER: Ee, demek istediğim şu—olayı düşünüyordum ve eminim ki, onun peşinden içeri girerken havlusu kuruydu ama dışarı çıkarken ıslaktı… bu acaba kimsenin dikkatini çekti mi diye merak ediyordum. (Duraksar) Eeee, sizinle paylaşmak istediğim bir düşünceydi.

HAPGOOD: Güzel bir düşünce Merryweather; düşünmeye değer. Teşekkürler.

MERRYWEATHER: İyi. Size başka bir şekilde yardımcı olabilir miyim?

HAPGOOD: Aslında, benim için bir şey yapmanı istiyorum.

MERRYWEATHER: Güzel—hay hay—

HAPGOOD: A30 karayolunda, Staines’i geçiyorsun.

MERRYWEATHER: Tamam. Bir buluşma mı?

HAPGOOD: Bir çeşit. Virginia Water’ı* geçer geçmez sağa dön, Bracknell’e giden A329’a çık; üç dört kilometre sonra bir okul var, St. Christopher’s. (Lillywhites poşetinden bir ayakkabı kutusu çıkarır ve MERRYWEATHER’a verir.) Saat tam bir ellide orada ol. Dışarda koşuşturan bir sürü çocuk göreceksin. Gördüğün ilk çocuğu durdur ve, “HAPGOOD’u tanıyor musun?” diye sor.

MERRYWEATHER: ‘HAPGOOD’u tanıyor musun?’

HAPGOOD: Çocuk, ‘Evet, efendim,’ diyecek. ‘HAPGOOD benim, efendim,’ deme olasılığı da var; ama demeyebilir de. Bunu ona ver ve ‘Anneden bir mesaj getirdim,’ de.

MERRYWEATHER: ‘HAPGOOD’u tanıyor musun? Anneden bir mesaj getirdim.’ Mesaj bu mu?

HAPGOOD: Hayır, mesaj, ‘Garaj anahtarı Roger’ın kafesinin üstünde.’

MERRYWEATHER: ‘Garaj anahtarı Roger’ın kafesinin üstünde.’

(MAGGS bardaklarla içeri girer. Tepsiye koymaya gider.)

HAPGOOD: St. Christopher’s—Bracknell yolu—bir elli.

MERRYWEATHER: Tamam. ‘Garaj anahtarı Roger’ın kafesinin üstünde.’

HAPGOOD: Çok teşekkürler, Merryweather. (Onu kapıdan uğurlar. MAGGS, MERRYWEATHER’ın peşinden dışarı çıkar.) (MAGGS’a) Piyon h4’e ve ona vezirini eski yerine koymasını söyle.

MAGGS (Dışarı çıkarken tekrarlar): Piyon h4’e.

(MAGGS kapıyı arkasından kapar. Duraklama. WATES cebinden pembe bir kağıt çıkarmıştır—bir kroki. Kağıdı katlar ve Hapgood’un masasına koyar.)

WATES: Ridley.

BLAIR: Hımm.

WATES: Üzgünüm. (Özür dilememekte, üzüntüsünü belirtmektedir.) Dokunduğu her şeyi teslim etmeniz gerekecek.

HAPGOOD: Etmeye başladık.

WATES (Şaşırır, gafil avlanmıştır): Ne zamandan beri?

HAPGOOD: Dünden beri. (HAPGOOD başparmağını BLAIR‘in çenesine sürter, teknik bir hareket.) Çok kötü görünüyorsun. Sadece araştırmayı başlatman gerekiyordu; bütün gece ayakta olman gerekmezdi. (WATES bir kez daha gafil avlanmıştır.) (‘WATES’e) Ganchev’i anımsıyor musun, bizim Bulgar’ı? Paul ve ben bu olayın incelenmesi gerektiğini düşünüyoruz, sana söyledi mi?

(Üçüncü kez gafil avlanmaktadır. Birden çok öfkelenir; izleyen dört konuşma çabuk ve şiddetli bir tartışmadır.)

WATES: Sizler yok musunuz!

HAPGOOD: Wates—

WATES: Dostlarım bana Ben, der.

HAPGOOD: Dostlarının sana ne dediği umrumda değil; sana bir şey söylemek istiyorum—kendi ülkemde senin adamların beni izleyemezler! İki araba ve yedi kişilik bir ekiple, paket gibi birbirlerine aktarıyorlardı beni; hepsini Lillywhites’ta dolaştırdım; yaka numaralarını bile söyleyebilirim; söyleyemeyeceğimi sanma. Bando takımı bile daha iyi takip eder insanları; eğer, öğle yemeğine çıktığımda hâlâ oradalarsa sana güle güle. Anlaşıldı mı?

WATES: Anlaşıldı.

HAPGOOD: Güzel. Fortnums’a girdiğimi de söylediler mi?

(Küçük Fortnums paketinden bir limon çıkarır ve çay tepsisine koyar; pakette başka bir şey yoktur.)

HAPGOOD: Paul, nerde kalmıştık? (İnterkom düğmesine basar.)  (İnterkoma) Maggs, kamyonetle getirilen bir evrak çantası olmalı sende.

MAGGS (İnterkoma): Evet, Bayan Hapgood.

HAPGOOD: Onu istiyorum. (Parmağını çeker.)

BLAIR: Geldiğimiz nokta şu: Sinyal kesildiğinde verici, evrak çantasının içinde değildi; suyun içindeydi ve havuzun  başında Ridley vardı. Bundan başka bilgi yok elimizde.

(MAGGS evrak çantasıyla girer.)

HAPGOOD (Çantayı alır): Teşekkürler. (MAGGS dışarı çıkar) Bu sahte evrak çantası, ikizden alınan.

(Evrak çantasını masanın üstüne koyar ve açar. BLAIR yaklaşır ve çantanın içinde bulunanları çıkarmaya başlar.)

BLAIR: Bir kopyalanmış disket… beş makara film…

(Film makaraları bir bez torbanın içindedir. Bu arada HAPGOOD kasadan benzer bir evrak çantası çıkarmıştır. BLAIR görsün diye açar. İçinde sadece, havuzda görülen disket vardır.)

HAPGOOD: Gerçeği bu—KERNER’ın teslimatı.

BLAIR (WATES’e): Kerner’ın sinyalini nereye yerleştirmiştin?

WATES: Kerner’ın film torbasının içine.

BLAIR: Ridley çıkarmış. Neden yaptı ki bunu? Sadece koyduğu şeyi alsaydı hiçbir şey anlamazdık.

HAPGOOD: Doğru… lanet olsun…

WATES: Ridley bir makara film koymuştu; ancak, makaraların hepsi birbirine benziyor—hepsini alması gerekti.

HAPGOOD: Evet,iyi.

WATES: Hanımefendi, çok güzel; o kadar güzel ki, doğru olması gerekiyor. Ruslar Kerner’ı yerleştirdiler ve onun çift taraflı mı yoksa üç taraflı mı olduğuna aldırmıyorlar; onu, Ridley’nin bilgi aktarabileceği bir kanal olsun diye yerleştirdiler. Kusursuz. Kerner’ın evrak çantasını hazırlamak Ridley’nin işiydi. Kerner’ın işi ise, Ruslara teslimat yapmaktı. Kusursuz. Dün her şey ortaya çıkıyordu ama Moskova’daki sızıntı kurtardı onları. Teslimatın inceleneceğini duydular. Oraya önce Ridley gitmeliydi. Filmleri aldı ve evrak çantasını duştayken sana verdi. Ama sinyal onda kalmıştı. Havuza attı.

BLAIR: Bütün bunları evrak çantasını açmadan mı yaptı?

WATES: Bunu açıklamaya çalışıyorum. Tek şansınız her şeyi yeniden yapmasını sağlamanız.

HAPGOOD: Doğru.

WATES: Kerner’ın disketini bıraktı. Diskette ne var?

HAPGOOD: Reflektörler. İşlenmemiş veriler ve Kerner’ın Cenevre’de bulunan CERN’den aldığı ışın zamanı ile ilgili bilgiler var.

WATES: Eh, eğer Ridley’nin bir şey almak için geri gelmesi gerekiyorsa, elinizdeki bu şey için gelecektir.

HAPGOOD: Önemli bir şey yok; önemli bilgiler ayıklanmıştı.

BLAIR: Önemsiz olduğunu Ridley de biliyor.

WATES: Önemsiz olduğunu biliyor çünkü Kerner senin casusun. Diyelim ki, Kerner uykucu ajan.

HAPGOOD: İşte bu güzel. Devam et.

WATES: Kerner iki taraflı oynuyor ise, disketteki bilgiler önemsiz olamaz. Diyelim ki, çok önemli, diyelim ki, bu disk onların bekledikleri gemi ve Ridley bilmediği için almadı. Almak için geri gelmek zorunda.

HAPGOOD: Başka?

WATES: Ama artık disket Kerner’da değil. Hapgood’da. Hapgood ve Ridley, Ridley ve Hapgood. Yine aynı şarkı başladı. Yalanla aran nasıl?

HAPGOOD: Geçinip gidiyorum.

WATES: Sen ve o olmalısınız, bir ekip gibi. Ridley’ye güzel bir masal anlat ve taşaklarından yakala onu. (HAPGOOD’a) Afedersin.

HAPGOOD: Önemli değil, Ben. (Dikkatini çay tepsisine çevirir.) (Neşeyle) Pekâlâ! Anne olayım mı?

BEŞİNCİ SAHNE

Kapalı bir atış poligonu. Ama bunu henüz bilmiyoruz- Sahnenin önündeki, tek aydınlık alanda, RIDLEY’yi görürüz; silahını sahnenin arkasına, karanlık tarafa çevirmiş, ateş etmeye hazırlanmaktadır. RIDLEY altı el ateş eder. Birbiri ardına ortaya çıkan altı aydınlatılmış hedefe ateş eder. Hedeflerden bazıları ‘mavi,’ bazıları (çoğu) ‘yeşil’dir.

RIDLEY’yı gördüğümüzde ortada hedef yoktur. İlk hedefin ortaya çıkmasıyla ateş etmeye başlar. RIDLEY’nin ortaya çıkan hedefleri sırasıyla dört yeşil, bir mavi ve bir yeşildir. İlk ikisini vurur, üçüncü ve dördüncüyü kaçırır; beşinciyi (maviyi) ve altıncıyı vurur. RIDLEY mikrofondan gelen bir SES’le konuşmaktadır. Konuşurken sesini yükseltmez ama sesi yankı yapmaktadır.

SES: Ateşi kes. İki ıska, üç yeşil ve bir mavi öldürdün. Tekrar doldur.

RIDLEY: Tekrar dolduruyorum.

SES: Hazır ol; ve unutma, maviler bizden.

RIDLEY: Evet efendim.

(HAPGOOD sessizce girer; RIDLEY’nin arkasına geçer.)

SES: Bay Ridley, hazır olun.

RIDLEY: Başla.

(İlk hedef mavidir. RIDLEY ona ateş etmez- Sonraki beş tane yeşildir, hızla çıkarlar. RIDLEY dördünü vurur, beşinciyi ıskalar ve daha küfretmeye vakit bulamamışken, hedef, altıncı bir kurşunla, HAPGOOD’un silahından çıkan kurşunla, vurulur.)

SES: Bir dakika—bir dakika—

(HAPGOOD, RIDLEY’nin ışığının altına gelir; çantasına küçük bir otomatik tabanca koymaktadır)

HAPGOOD: Hey, Ridley.

RIDLEY: Anne.

SES: Siz misiniz, Bayan Hapgood?

HAPGOOD (Neşeli): Merhaba, Mac. Nasılsın?

SES: Efendim, kuralları çiğniyorsunuz.

HAPGOOD: Biliyorum, hiç uslanmıyorum. Bizi biraz yalnız bırakır mısın?

SES: Mikrofon gerekecek mi?

HAPGOOD: Hayır, gerekmez.

SES: Ben arkada olacağım.

HAPGOOD: Teşekkürler. (Yankı kaybolur) (RIDLEY’ye) Seninle konuşmam gerek.

RIDLBY: Garip bir yer seçimi.

HAPGOOD: Ridley, seninle görülmek istediğimi sanmıyorum.

(RIDLEY bu sözü düşünür. HAPGOOD’a bakar. Elinde tabancası vardır. Tabancasını arkasına götürür; ceketinin altında, pantolonu ile belinin arasına yerleştirir. Bir sigara paketi çıkarır; ağzına bir sigara koyar; paketi cebine koyar ve çakmağı almak için elini cebine sokar.)

HAPGOOD: Yakma.

(RIDLEY ağzından sigarayı alır ve yakmadan elinde tutar.)

RIDLEY: Sorun nedir?

HAPGOOD: Sorun, birisi ihanet ediyor ve baş şüpheliler ikimiziz.

RIDLEY (Memnun): Sen ve ben mi? Ne yapmışız biz?

HAPGOOD: Öyküye göre, ikimiz hainiz. Önemli sırları aktarmak için Kerner’ı kullanıyormuşuz. Dün işler ters gitmiş ve buluşma sırasında çantadakileri geri almamız gerekmiş. Sen evrak çantasını bana vermişsin, ben de boşaltmışım.

RIDLEY: Bunu söyleyen Wates ise, neden açıkça bilineni kabul etmiyor? Çantanın içine önemli bir şey konmamıştı.

HAPGOOD: Wates onu havuza kadar izlemiş; sinyal gönderen bir alet koymuş. Evrak çantası bana gelene kadar alet sinyal göndermiş.

(RIDLEY güler)

RIDLEY: Sanıyorum anladım. Vericiyi dişinle kırdın.

HAPGOOD: Ben duştaydım. Alet suda çalışmıyor.

(RIDLEY bundan daha çok hoşlanır)

RIDLEY: Ya geiger aleti? Wates seninle el sıkışmadı mı?

HAPGOOD: Bir sonuç var mı diye bakmak için çantayı açana kadar el sıkışmadık; sonra el sıkıştık ve bileğindeki alet kastanyet gibi şakırdamaya başladı. Buraya kadar hoşuna gitti mi?

RIDLEY (Çok memnun): Nefis. Senin yaptığını düşünmeye başlıyorum. Bana ihtiyacın olmadığı belli.

HAPGOOD: Bir iki şey daha var. Wates eski defterleri karıştırmaya başladı ve bir şeyler bulduğunu sanıyor.

RIDLEY: Ne gibi?

HAPGOOD: Atina gibi.

RIDLEY: Ahh, Atina. Atina’da seninle tanıştık. Ah, Anne… Atina, hayatımın en güzel dönemiydi.

HAPGOOD: Öyle mi? Elimizde patlayan bir operasyon yürütüyorduk.

RIDLEY: Bundan Watese ne?

HAPGOOD: Kokainle yakalanan kız, senin ordan az önce ayrıldığını söylemişti.

RIDLEY: Saçma.

HAPGOOD: Biliyorum—sen Pire’de benimle bir arabadaydın; âşıkmışız gibi davranıyor ve hiç gelmeyen Rus’umuzu bekliyorduk.

RIDLEY: Nasıl unutabilirim ki?

HAPGOOD: Şehvetli şehvetli bakma, sana yakışıyor.

RIDLEY: Başka ne var?

HAPGOOD: Ganchev.

RIDLEY: Aman tanrım. Ne ekip.

HAPGOOD: Bana bak Ridley, senin şahidin olmaktan bıktım. Wates bizden kuşkulanıyor diye onu suçlayamam.

RIDLEY: Wates seninle konuştu mu?

HAPGOOD: Hayır.

RIDLEY: Paul Blair’le konuştu mu? Blair etkilenmemiştir. Tam bir kısır döngü. Senin yardımın olmadan ben hain olamam; benim yardımım olmadan sen hain olamazsın; öyleyse, her ikimiz de hainiz. İkimizin de hain olmama olasılığına ne oluyor? Blair dinlemiş mi?

HAPGOOD: Dinlemiş ama onunla aynı fikirde değil.

RIDLEY: Bak işte, bize güveniyor.

HAPGOOD: Hayır; sadece hainin Kerner olduğunu düşünüyor.

RIDLEY: Evet, bu akla yatkın.

HAPGOOD: Niçin?

RIDLEY: Her ikili oynayan üçlü de oynayabilir—BLAIR bunu göz önünde bulundurmak zorunda.

HAPGOOD: Umarım, yanılıyordur.

RIDLEY: Anne, ne garip bir laf bu.

HAPGOOD (Arzuyla): Kerner benim casusum! Onu ben bizim ajanımız yaptım. Eğer, üçlü oynuyorsa, bir şey neden olmuştur buna —son zamanlarda, birkaç aydır…

RIDLEY: Ne olabilir?

HAPGOOD (Omuz silker): Toska po rodine.

RIDLEY: Ne demek bu?

HAPGOOD: Sıla hasreti, ama çok aşırısı. Rus olsan bilirsin.

RIDLEY: Haklı olabilirsin. Arkasında bir aile bırakmış mı?

HAPGOOD: Niçin?

RIDLEY: Buluşmadan sonra üstünü ararken, sanki bir takım fotoğrafından makasla kesilmiş, tırnak büyüklüğünde bir fotoğraf buldum. Cüzdanının astarının altına saklamıştı, çok amatörce… futbolcu forması giyen küçük bir çocuğun fotoğrafı.

HAPGOOD (Gözünü ondan ayırmadan): Ne yaptın fotoğrafı?

RIDLEY: Yerine koydum, Anne. Sana hep Anne demem mi gerek? Sen bana Ernest diyebilirsin. {Duraklar.) Peki, Ridley de. (HAPGOOD’a ulaşmada zorluk çekmektedir.) Dinle, buluşma baştan sona aldatmacaydı. Teslimat başka yerde yapıldı. Kerner sinyali buldu ve bizi yanında tutmak için cebine koydu. Sonra da havuza attı.

HAPGOOD: Oldukça güzel.

RIDLEY; Havuzun suyunu boşalttır. Ne bulacağın hiç belli olmaz.

HAPGOOD: Hı-hım. Ridley, hiç de kötü değilsin. Şirket seni özleyecek.

RIDLEY: Tekrar eder misin?

HAPGOOD: Kızağa çekildin. Ben de. Wates masalını üst makamlara anlattı. Benim operasyona Paul Blair el koydu. Seni buraya zevk olsun diye mi getirttiğimi sanıyorsun?

RIDLEY: Aman tanrım. Şimdi ne yapacağız?

HAPGOOD: Blair ne derse onu yap. Saat yedide, ofisimde; oraya dinlemeye gidiyorsun, sıran gelmeden konuşma. Ha, Amerikalılara da söylemiyoruz.

RIDLEY: Bana güven. (Açık bir meydan okuma olarak) Sen niye güvenmiyorsun?

HAPGOOD: Sen tekin değilsin Ridley. Sen ataksın; ben ise, ihtiyatlı olmayı severim; sende alaylı zekası var; bu iş ise, satranca benzer. Paris’te Tigger* gibi oradan oraya koştun; sanki kovboylarla Kızılderililer savaşıyordu. Atina’da bir adam öldürdün ve Atina hayatımın en güzel dönemiydi diyorsun; çok seksi olduğunu düşünüyorsun. Benim tipim değilsin. Sen benim tanığımsın, ben de senin. Güvene yer yok bu işte.

RIDLEY: Madem kızağa çekildik, öyleyse, siktir git, Hapgood. (Çakmağını çıkartır ve bilinçli bir küstahlıkla sigarasını yakar.) Sanki casuslarını kıdemli personel lokalinden yönetiyormuş ve çok masum biriymiş gibi davranıyorsun; ama insanları bozuk para gibi harcıyorsun. Arkanı koruyayım diye beni geri çektin çünkü pis iş oldu mu ben tam aradığın adamım. Atina’da, elbiseni kafandan çıkarmayı başarabilseydin, benimle yatardın, hoşuna da giderdi.

(Gitmeye davranır.)

HAPGOOD: Ridley. (RIDLEY durur.) Emniyet.

RIDLEY: Doldurmadım.

HAPGOOD: Maviye ateş etmemiştin.

RIDLEY: Doğru. (Silahını kılıfından çıkarır, kontrol eder ve geri koyar.) Gerçekten yazık.

HAPGOOD: Ne yazık?

RIDLEY: Senle ben beraberken çok hoşuma gidiyordu. Ridley ve Anne. Dekorasyon şirketi adı gibi geliyor kulağa.

(RIDLEY gider. KERNER girer; karanlıktan çıkıp ışığa, HAPGOOD’a doğru yürür. HAPGOOD onu görür, şaşırmamıştır. Çantasından telsizini çıkarır.)

HAPGOOD (Telsize): Gitti mi?

TELSİZ: Yeşil.

HAPGOOD: Sizden haber bekliyorum. (HAPGOOD telsizi çantasına geri koyar.) (KERNER’a) Yani onun ikizi mi var?

KERNER: Niye olmasın?

HAPGOOD: Peki, diğeri nerde?

KERNER: Belki o diğeriydi.

HAPGOOD: Joseph! (İki dost gibidirler.) WATES’in krokisine baktın mı?

KERNER (Başını ‘evet’ anlamında sallar): Konumsal geometri. Leibnitz. Sana anlatayım.

HAPGOOD: Hayır, anlatma.

KERNER: Haklısın; bu, konunun dışında kalıyor. Sana Leonard Euler’i anlatayım. Hiç Kaliningrad’a gittin mi?

HAPGOOD: Hayır, gitmedim.

KERNER: Ben Kaliningrad’da doğdum. Immanuel Kant da orda doğmuş. Orda güzel bir heykeli var. Tabii, o zaman adı Kaliningrad değildi, Konigsberg’di; Prusyâ Arşidüklerinin başkenti. Başkan Truman, Konigsberg’i Stalin’e verdi. Anneme babama fikirleri sorulmamıştı; ben de birkaç ayla Alman olma şansını yitirdim. Neyse, Immanuel Kant’ın Konigsberg’inde yedi köprü vardı. Pregel Irmağı, şimdiki Pregolya, bir ada oluşturur, arkasından bir tane daha oluşturur. Her bir tutağında ve tutakların birleştiği yerde birer tane ve eğer fındık kırıyorsan, fındık koyduğun yerdeki adada da dört köprü olan bir fındık kıracağı düşün. Konigsberglilerin çok eski bir eğlencesi, hiçbir köprüden iki kez geçmeden, yedi köprüden geçmeye çalışmaktı. Kolay görünüyordu ama kimse başaramamıştı. Neyse, Kant on yaşındayken… bil bakalım ne oldu?

HAPGOOD: Gerçekten başardı mı? Ne hoş bir öykü.

KERNER: Küçük Kant da nasıl geçileceğini bilmiyordu. Hayır; Kant on yaşındayken, İsviçreli matematikçi Leonhard Euler, yedi köprü problemini ele aldı ve çözümünü St. Petersburg Fen Bilimleri Akademisi’ne, tepe noktaları üzerine kurulu bir genel prensip biçiminde sundu. Tabii, Euler Konigsberg’de dolaşarak zamanını boşa harcamadı; geometri ona yetiyordu. (WATES’in pembe kâgıt üzerine çizdiği krokiyi çıkarır.) Wates’in krokisine baktığımda, Euler’in bu problemi daha önce çözmüş olduğunu gördüm. Konigsberg köprüleri problemiydi; ama daha kolayı.

HAPGOOD: Euler neyi kanıtladı?

KERNER: Başarılamayacağını; iki kişi gerekli. (Duraklama)

HAPGOOD: Aslan Euler.

KERNER: Beğendin mi?

HAPGOOD: (Başını ‘evet’ anlamında sallar.) Sonunda ikizlerin birbirlerinin ardından, havuz etrafında dönüp durmalarını mantıklı hale getirdi. Bir süre önce, İsveç‘e bir KGB ajanı iltica etti; ve sorgulanması sırasında, sağlam bir Londra bağlantıları olan ünlü ikizler gündeme geldi. Eğer gerçekten iki Ridley varsa, bir şeyler döndüğünü anlamış olmalılar. Buluşmadaki o iki joker yem olarak getirilmişlerdi. Yansıtıcıydılar.. O zamana kadar ikizler hikâyesine inanmamıştım. Ama yansıtıcıları bilirim. Pekâlâ, kim patron ve aklı başında biri mi?

KERNER: Buranın tozu alındı mı?

HAPGOOD: Tozu mu?

KERNER: Yani, konuşabilir miyiz?

HAPGOOD: (Güler) Ha, evet. Konuşabiliriz. (Gözlerini ondan ayırmadan) Artık dikkatli davranıyor.

KERNER: Fotoğraf, değil mi? Çok utanıyorum.

HAPGOOD: (Birden hararetle) Hayır, ben utanıyorum. Ah, lanet!

KERNER: Yani, bana amatör denmesinden.

HAPGOOD: Ah! Joseph.

KERNER: Evet, senin casuslarından biriyim. Küçük nasıl?

HAPGOOD: Fena değil. İyi. Ona çikolata yollamaya bir son ver; dişlerine ve hamster’ine zararlı. Toz almak, parmak izleri için kullanılır. Gizli mikrofonlar temizlenir. İngilizce’yi öğrenmeyi reddetmen gerçekten utanç verici.

KERNER: Bu İngilizce mi oluyor? Toska po rodine’yi nerden öğrendin?

HAPGOOD: Nabokov’dan.

KERNER: Nerde o?

HAPGOOD: Öldü.

KERNER: Yakalandı mı?

HAPGOOD: (Kızar) Hayır, Joseph; o, bir yazar.

KERNER: Ha—Nabokov. Ben sadece casus romanları okurum.

HAPGOOD: Belli oluyor. .

KERNER: Casus romanlarını severim. Yani, farklıdırlar. Tabii, birbirlerinden değil. Büyük umutlarla okurum ama hepsindeki şaşırtma öğesi aynıdır. Ridley pek iyi değil; onun hain olmadığı ortaya çıkacak. Hainin Blair olduğu çıkacak; senin sevdiğin kişinin. İşte bu, yazarın, ‘Gördünüz mü! Ne yazık ki, yaşam romanlardakine hiç benzemez!’ deme şekli. Hepsi böyledir. Dert etmiyorum. İngilizce’ye âşığım.

HAPGOOD: (Nüktedan bir dille) Çok bahtiyar oldum.

KERNER: Güvenli ev, uykucu ajan, maske, casus… bayılıyorum. Dili tam olarak öğrenince kendi romanımı yazacağım. Hain senin sevmediğin kişi olacak; tam bir skandal. Ayrıca, haini baştan söyleyeceğim. Bu şaşırtmaya çalışma çılgınlığını anlamıyorum. Eğer yazar biliyorsa, söylememesi kabalık. Bilimde bu böyledir: İlginç olan, neyin olmakta olduğunu bilmektir. Bir deney hakkında yazarken insanları şaşırtmayı amaçlamam; deney şaka değildir. İşte bunun için bilimsel bir makale çok güzel birşeydir: Öncelikle, bulacağımız şey şudur; şimdi de, işte şöyle buluyoruz; işte ilk bilmece; işte yanıt; artık başka şeye geçebiliriz. Çok nazik bir davranış. Yazar zafer duygusu tatsın diye tüm yanıtları sona saklamayız—aydın diktatoryası denir buna.

HAPGOOD: (Israrlı) Joseph—ikizler.

KERNER: Adı Konstantin Belov, evet, aklı başındaydı; ama bana kalırsa saçma bir insandı.

HAPGOOD: Devam et.

KERNER: Artık işin başında değil. İkizler onun mirası.

HAPGOOD: Onu tanıyor muydun?

KERNER: Tabii. Parçacık fiziği eğitimi görmüştü. Özgün bir buluşu yoktu ama hiç özgün değildi de denemez. Araştırmacı olarak Ulusal Güvenlik’e girdi; arkasından eğitmen oldu; arkasından planlamacı ve daha sonra da bölüm başkanı; gelinebilecek en üst nokta. Bölüm başkanı olarak cehaletinin çekiminden kurtulursun; çünkü artık melekdaşların diğer bölümlerin başkanıdır ve kendi konun hakkında ne kadar az biliyorsan, onlar daha da azını bilmektedirler; bu aşamada fizikçi olursun. Artık bambaşka problemin vardır—kendine yol açabilmek için konunu nasıl kullanabileceğin problemi. Bir gün Konstantin Belov, ‘Evreka!’ diyerek, banyo küvetinden fırladı. Rusça’da ‘İkizler!’ demektir bu. Belki de, ‘Buldum! Buldum!’ diye bağırmıştır.

HAPGOOD: Çok zekice!

KERNER: Belki küvette uyuyakalmıştı. Parçacık dünyası, haberalma subayının düşlerinde gördüğü dünyadır. Bir elektron aynı anda burda da olabilir, orda da. İstediğini seç; arada başka bir yere gitmeden, burdan oraya gider; aynı anda iki kapıdan geçebilir; ya da birisi bakana kadar, orda olan ve herkesin görebildiği bir yolla bir kapıdan bir başka kapıya gider; bakma eylemi parçacığın bir başka yolu seçmesine neden olur. Parçacığın mantığı olmadığı için, hareketleri önceden kestirilemez. Onu gözlem altında bulunduramazsın; çünkü, onun ne yaptığını bildiğin anda nerde olduğundan emin olamazsın; ve nerde olduğunu bildiğinde, ne yaptığından emin olamazsın: Heisenberg’in belirsizlik ilkesi. Bunun nedeni, yeterince dikkatli bakmamak değildir; bunun nedeni, belli bir konumu ve hızı olan bir elektron diye bir şey olmamasıdır; birini belirlersin, diğerini yitirirsin; gözboyacılığı yoktur işin içinde; burası gerçek dünyadır, canlıdır.

HAPGOOD: Joseph, lütfen bana ikizleri açıkla.

KERNER: Biraz önce açıkladım ama kaçırdın. (Duraklama)

HAPGOOD: Demek açıkladın. Deli saçması.

KERNER: (Etkilenmez) Evet, haklısın… ama elektronla karşılaştırıldığında çok sıradan kalıyor. Aslında, elektronla karşılaştırıldığında, her şey sıradan. Foton da, proton da, nötron da… Yalizaveta, nesneler küçüldüklerinde tam anlamıyla çılgına dönerler; ve nesnelerin ne kadar küçülebileceğini tahmin edemezsin; bildiğini sanırsın ama bilemezsin. Dünyanın başlangıcından bugüne kadar geçen her saniye için avucuna bir atom koysam, avucundaki atomların oluşturduğu noktayı görebilmek için gözünü kısman gerekir. Şimdi, elini yumruk yap; diyelim ki, yumruğun bir atom çekirdeği; o zamân atom, St. Paul’s Katedrali kadar büyük demektir; eğer, bu bir hidrojen atomuysa, boş katedralin içinde, kâh kubbede, kâh mimberde, bir pervane gibi uçan, tek bir elektronu vardır… Her atom bir katedraldir. Okul kitaplarına koyulan küçük bir güneş sistemini andıran atom resimlerine katlanamıyorum. Bohr’un atomu. Boşversene sen. Bohr’un söylediği şey doğru değil; bir elektron gezegen gibi dönmez; ordan oraya uçan bir pervane gibidir, bir kuantum enerji kazanır ya da kaybeder ve sıçrar; ve bu ani kuantum sıçraması anında, birisi burda, diğeri de artık burda olmayan iki pervane gibidir; bir elektron ikizlere benzer, her biri eşsiz olan ikizlere.

HAPGOOD: Kendi kendinin şahidi.

KERNER: Bütün bu lanet olasıca kuantum sıçramaları, Einstein’ı çok rahatsız etti; onun tanrı kavramını altüst etti; açıkça söylemek gerekirse, Eisntein’ın anlayamadığım tek düşüncesi budur. Newton’ın inandığı tanrıya inanıyordu; nedensellik, nedensiz hiçbir şey olamaz; ama, bir şey başka şeye yol açtı ve sonunda nedensellik öldü. Kuantum mekaniği her şeyin gelişigüzel olduğunu gösterdi; nesneler bu yöne de gidebilir, o yöne de; matematikte kesinlik olmaz; sadece olasılığı ve rastlantıyı gösterir; ve Einstein zar atan bir tanrıya inanamıyordu. Bana gelmeliydi. ‘Dinle Albert, Tanrı seni attı—baksana etrafına, Tanrı hiç duruyor mu,’ derdim. Ha, bu arada, hamster nedir? Bekle, daha sonra söyle, önce sana bir şey söylemek istiyorum. Atom ile kum taneciği arasında doğrudan bir merdiven vardır; fizikteki tek gizem, merdivenin kayıp basamağıdır. Kayıp basamağın altında, parçacık fiziği; üstünde klasik fizik var; arada ise metafizik. Yaşamın tüm gizeminin bu gizem olduğu ortaya çıkıyor: Birbirinden farklı olan ama aslında bir süreklilik oluşturan nesneler arasındaki bütünleşme; beden ile zihin, irade ile kader, yaşayan hücreler ile yaşamın kendisi; fetüsten önceki an. Her şeyin bilardo topu gibi hareket ettiği kabul edilirken kimsenin Tanrıya gereksinimi yoktu. (Kendi kendine sessizce güler) Newton’ın kesin olamayacağını gösteren kişi Einstein’dı. Da! Zarı ortaya çıkaran, o. Eğer Tanrı yoksa, çok güzel bir şaka berbat olmuş demektir. Ne diyecektin?

HAPGOOD: Kulaksız tombul bir tavşan gibi bir şey.

KERNER: Ha tamam. Khomyak.

HAPGOOD: Evet; Roger adında bir khomyak. (Duraklar) Joseph, biliyorsun değil mi, Ridley’le ilgili bu işten sonra deşifre oldun; meslek hayatın sona erdi.

KERNER: Bilim adamı olarak demek istemiyorsun.

HAPGOOD: Hayır, onu demek istiyorum; artık sana ihtiyacım olmayacak; yani, sana yine ihtiyacım olacak—ah, lanet!—ne demek istediğimi biliyorsun—benimle evlenmek ister misin? Sanırım, evlenmek hoşuma gider. Öyle bakma suratıma.

KERNER: Nedir bütün bunlar?—bir fotoğraf yüzünden mi? Hiç gerek yok, bakmıyorum bile.

HAPGOOD: Onu görmek istemez misin?

KERNER: Ha, tabii. ‘Bu, Joe.’ ‘Merhaba, genç adam.’

HAPGOOD: (Meydan okurcasına) Benimle evlensen de evlenmesen de, ona söyleyeceğim.

KERNER: Büyülenmedim. Eğer seni sevdiysem, o kadar eskidendi ki, sana sevgimi Rusça söylemek durumundaydım, sen de teybi çalıştırıyordun. Aşk yapmak için güvenli bir ev değildi. Casus kendisini sorgulayan kişiye âşık oluyordu; teyp dinlense anlaşılırdı. Bir gün gizli mikrofonu kapattın ve hamile kaldın.

HAPGOOD:. Haksızlık yapıyorsun. Seni sevmiştim.

KERNER: Beni sorguladın. Haftalar, aylar boyunca, her gün. Ben senin düşüncendim, hedefindim… Eğer aşk böyle bir şeyse sağlıklı olamaz.

HAPGOOD: (İnatçı) Joseph, seni sevdim.

KERNER: Kendi bal kavanozunun içine düştün.

HAPGOOD: (Parlar) Lanet bir yalan bu! Seni, sefil!

KERNER: —ve şimdi de evlenmek istiyorsun, Joe’ya bir babası olduğunu, babasının hayatta olduğunu, ama bunun gizli olduğunu, hepimizin gizli serviste çalıştığımızı söyleyeceğini söylüyorsun!—hayır, ben öyle düşünmüyorum. Ya geri dönmeye karar verdiysem.

(HAPGOOD aniden doğrulur.)

HAPGOOD: Nereye? Niye yapasın ki, bunu?

KERNER: Toska po rodine.

HAPGOOD: Joseph, bunu bana söylememelisin. Lütfen söyleme.

(KERNER onu rahatlatır.)

KERNER: Milaya moya, rodnaya moya… tamam. Ben senin Joe’num. (KERNER’ın, kucaklamasına karşı koyar ama daha sonra kolları arasında erir) Sefil iyi. Sefili sevdim.

HAPGOOD: Bal kavanozuymuş…

KERNER: Yanlış mıydı?

HAPGOOD: Baltuzağı. Zaten o da başka bir şey. Sen ve kitapların. Ayrıca, seninle evleneceğimi sanmıyorum.

KERNER: Paul’la evleneceğini sanıyordum.

(Yanılmaktadır. HAPGOOD kasılır, KERNER’dan ayrılır.)

HAPGOOD: Bu gece görüşürüz. Bırak konuşmayı Paul yapsın. İşin seni ilgilendiren kısmını elinden geldiğince basit tut.

KERNER: Sen kendine bak. Ben muhteşem olacağım.

İKİNCİ PERDE

BİRİNCİ SAHNE

Akşam. Hapgood’un ofisi.

BLAIR, Hapgood’un koltuğunda oturmaktadır. Masanın bir tarafında HAPGOOD, diğer tarafında RIDLEY oturmaktadır. Beklemektedirler. Beklemekten canı sıkılan RIDLEY bir şeyler söylemek için ağzını açar.

BLAIR: (Yumuşakça) Ridley, sesini kes.

(Kapı açılır ve üzerine bir kart iliştirilmiş bir çiçek saksısı ile MAGGS girer ve saksıyı HAPGOOD’a verir. HAPGOOD küçük zarfı açar ve çiçekçinin kartına bakar; kartı zarfa geri koyar ve zarfı saksının üzerinden aldığı yere koyar. Bu arada BLAIR bir baş işareti yapar ve MAGGS odadan çıkar ama, hemen arkasından KERNER’ı içeri almak için tekrar girer. MAGGS kapıyı kapatarak tekrar çıkar.)

BLAIR: (KERNER’ı selamlar) Joseph!

KERNER: Merhaba, Paul.

BLAIR: Gel, buraya otur.

KERNER: (HAPGOOD’a döner) Pekâlâ. Anlaşılan önemli bir durum.

(HAPGOOD gözlerini KERNER’ın bakışlarından kaçırır. Kısa bir sessizlikten sonra, KERNER masanın öbür ucundaki, BLAIR’in karşısındaki koltuğa oturur.)

BLAIR: Bu dostça bir görüşme. Teknik bir terim. Düşmanca bir görüşme değil demek; ki, bu da teknik bir terim. Arzu edersen, ikisinin de tanımını yaparım. (Duraklar.) Neyse, uzatmayayım. (Bir dosyadan yarım düzine kadar 10x13’ lük siyah-beyaz fotoğraf ve daktilo edilmiş bir belgeden sayfalar çıkarır) Şunlara bir göz atsana (Fotoğrafları masanın üstüne koyup, KERNER’a doğru iter. KERNER fotoğrafları önüne dizer.) Korkarım pek iyi çıkmamışlar—fotoğrafların fotoğrafları—ama herhalde, ne olduklarını görebiliyorsundur.

KERNER: Tabii.

BLAIR: Cenevre’deki Nükleer Araştırma Merkezi ile birlikte yürüttüğün anti-madde programı üzerine iki ayda bir yazdığın raporlardan biri. Nisan/Mayıs raporu: Kopyaları ana işverenlere, Grosvenor Meydanı‘ndan elçilik kuryesiyle Pentagon’daki SSİ‘ye* ve oradan da Kaliforniya’daki Livermore Araştırma Laboratuvarı‘na ve yine kuryeyle, Savunma İrtibat Komisyonu’na gitmiş; her iki paket de bu büronun denetimi altındaymış ve belgelerin kopyasını bu büro çıkarmış; çok sınırlı sayıda, toplam on beş kopya, Amerikalılara dokuz, İngilizlere altı. Ancak bunlar, İngilizler için çıkarılan bir kopyanın fotoğrafları. Şu beyaz bölge, her orijinal kopyanın üzerinde bulunan kopya sayısını gösteren rakamın silindiği anlamına geliyor. Washington, Amerikan kopyalarına bir de harf ekliyor; ki, bu sayfalarda yok ama silindiği için değil. Buraya kadar her şey açık mı?

KERNER: Fotoğraflar nereden geldi?

BLAIR: Moskova’dan. Üç gün önce bölgedeki Amerikan casusu tarafından Washington’a yollandı; tabii, casus Amerikalı değil; ‘bölgedekinin anlamı—

KERNER: Çok rica ederim, cahil değilim.

BLAIR: Altı İngiliz kopyası “oku-iade et” kaşesiyle on bir kişiye yollanmış. Bunlara Bakan, İrtibat Komisyonu ve Başbakan’ın ofisi de dahil. Senin laboratuvar veya kopyamızı dosyalayıp güvenilir insanlara teslim ettiğimiz bu büro dahil değil.

KERNER: Bir soru sorabilir miyim?

BLAIR: Evet, sorabilirsin.

KERNER: Neden Bayan Hapgood’un koltuğunda oturuyorsun?

BLAIR: İyi bir soru. Yanıt, Bayan Hapgood burada değil. Bay Ridley de burada değil. Ücretli izinliler; işte bu yüzden, bu akşam bizimle birlikte olamıyorlar ve işte bu yüzden, bu, dostça bir görüşme.

KERNER: (Güler) Ah, Paul, sana hiç yakışmıyor—ve bu beni çok mutlu ediyor. Sonunda kuralları bozdun, ha?—bir çift güzel göz seni baştan çıkardı, ha?

HAPGOOD: (Öfkeli) Benim hakkımda böyle konuşamazsın, Joseph.

KERNER: Pardon, Ridley’yi kastetmiştim.

HAPGOOD: Edebini takın, lanet olasıca!

BLAIR: (Sakince müdahale eder) Lütfen… Bildiğiniz gibi, bu büroda Bayan Hapgood ve Bay Ridley tarafından, Sovyet denetçine aktarman için sana verilen, denetlenmiş, düzenli bir bilgi trafiği var. Başka bir deyişle, bir kanal var. Bayan Hapgood ve Bay Ridley, önlem olarak, görevlerinden uzaklaştırıldılar. Yine, aynı amaçla, ulusal çıkar adına, senin araştırma programın bir süre için durdurulmak zorunda. Yarın sabah saat sekizde açığa alındığın yazısı eline geçecek.

KERNER: Paul, dinle—bu belgelerin kaç kişinin elinden geçtiğini bilmiyorsun… benim laboratuvarım—Whitehall’dakiler, güvenlik personeli, Bakanın karısı, metresi, kimbilir başka kimler. Washington harf vermeden önce fotoğrafı çekilmiş bir Amerikan kopyası da olabilir. Elli, altmış insan var. Dolayısıyla kanalın hiçbir önemi yok.

BLAIR: Bu sayfalar bir masanın üzerinde çekilmiş; sanırım bu gibi durumlarda olduğu gibi biraz da aceleyle. Son sayfa—altı numaralı fotoğraf—çerçeveye tam oturmamış. Nasıl olduğunu görebilirsin: Sayfalar sol üstten tutturulmuş ve tek tek çevrilmiş; çevrilen beş sayfa altıncı sayfayı birazcık kaydırmış. Çerçevenin içine, altta duran bir başka belgenin köşesi girmiş. (Dosyasını tekrar açar ve içinden bir başka fotoğraf çıkararak KERNER’a iter.) Bu büyütülmüş hali. Bu, bir dizi sayısal tablonun sağ köşesinin fotoğrafı. Bu, bir siklotron içinde bulunan uranyum hedef üzerindeki nötron üretiminin açısal dağılımını gösteren bir tablo. Allah bilir ne anlama geliyor bu, ama bana açıklamanı istemiyorum. Önemli olan, senden alınan ham materyalin bilgisayar çıktısının bir bölümü olması. Bakanlar ve generaller gibi cahiller için hazırlanan iki aylık raporun bir bölümü değil. İki belgeyi bir arada düşününce, dolaşım sayısı üçe düşüyor; ki, bu nedenle, şimdilik sadece aramızda kalmak kaydıyla, çene çalmak için çağırdım sizleri. (Hiçbir şey söylemeden oturan HAPGOOD ve RIDLEY’yı de katar.) Senin ve Bayan Hapgood için biraz garip bir durum ama ne yapalım ki, öyle olmak zorunda.

KERNER: (RIDLEY’yi göstererek) Ya o? Onun için garip bir durum değil mi?

BLAIR: Evet; ama, tek başına değil. Arzu edersen açıklayabileceğim nedenlerden dolayı. Ridley—Bay Ridley—ve Bayan Hapgood bu konuda birlikteler; beğenseler de beğenmeseler de. (Duraklar) Peki, açıklayayım, o zaman.

KERNER: Hayır, gerekmez. (Fotoğrafları BLAIR’e geri iter.) Aceleye gelmedi; sadece dikkatsizlik.

HAPGOOD: (Sohbet ediyormuşçasına) Joseph, böyle davranma. Yardımına ihtiyacım yok. Gerçeği söyle.

KERNER: Gerçek, Paul’un gerçek olarak bildiği şey.

HAPGOOD: (BLAIR’e) Sana yalan söylüyor çünkü ben olduğumu sanıyor. (BLAIR bekler. HAPGOOD ses tonunu kontrol edememeye başlar.) Ah, Paul, uyan! Niçin yapsın ki? (KERNER’a) Niçin yapasın ki? Niçin işini tehlikeye atasın ki?

KERNER: İş benim, istediğimi yaparım. Kimin olduğunu sanıyordunuz? Sizin mi? Siz kimsiniz ki? Sen ve Blair? Köpek avcılarısınız. Şimdi de beni avlanacak bir köpek olarak görüyorsunuz—dikkat edin de köpek sizi avlamasın.

HAPGOOD: Buna inanacağımı sanma! (BLAIR’e) O, üç taraflı casus değil; çok iyi biliyorsun ki, üç taraflı oynamıyor—

KERNER: (Güler, acımasızdır) Gurur. Bu kadar kesin konuşman da çok komik— Olayların temeline inebildiğini düşünüyorsun ama bu iş dipsiz kuyu gibi. Ben dibini göremiyorum; sen kendini benden akıllı mı sanıyorsun? Şu anda gördüğüm şey, aç gözlülük ve şovenizm, siyasi egemenlik amacıyla başkalarını bilgiden yoksun bırakma.

HAPGOOD: (Kendini kaybeder) Nedir bu zırvalık?—sence, bu onun normal konuşması mı? Kafasının içine girmek için aylar harcadık; o, bildiğini okuyan bir fizik delisi. Ruslar bu iş için onu seçtiler çünkü iyi bir ilticacı profili vardı; bizi kandırmadı, onları kandırdı. Sovyetlerden iğrenir; o kendi başına bu bilgileri satamaz ve ayrıca satması için de bir nedeni yok. Hiçbir nedeni yok—varsa söyle.

KERNER: Joe’yu öğrendiler. (Duraklama. HAPGOOD sanki hançerlenmiş gibi irkilir. BLAIR kımıldamadan durur.)Üzgünüm.

BLAIR: Nasıl?

KERNER: Bilmiyorum.

BLAIR: Ne zaman?

KERNER: Bir yıldan fazla oldu. Bana gelip, ‘Demek İngiliz denetçinden bir çocuğun var. Pekâlâ—tebrikler; bizi kandırdın ama artık zararı telafi etme zamanı. Çocuğun iyiliği için,’ dediler.

BLAIR: Bununla ne demek istediler?

KERNER: Sence ne demek istemişlerdir, Paul? Sormadım. (HAPGOOD’a) Mecburdum, Lilya.

HAPGOOD: Joseph. Bütün yapman gereken bana söylemekti.

KERNER: Çok aptalca olurdu. (BLAIR’e) Sadece iki aylık raporları vermedim. Bilmen gerekir.

BLAIR: Başka ne verdin?

KERNER: Programımı.

BLAIR: Ya, parçacıkları kontrol etme olayı?

KERNER: Onu da, parçacıkları kontrol etmeye yarayan lazer optik aletini de aldılar. Ama monte edemediler—kimse edemedi; çünkü, mutlak sıfır derecesinde soğutunca—

BLAIR: Joseph—konuya gel.

KERNER: Her şey durdu; aynı hat üzerinde, aynı anda, aynı yere birbiriyle çarpışmadan, varan iki tren gibi bir şey gerekiyordu.

BLAIR: Yani yapılması olanaksız mı?

KERNER: Hayır, yapılabilir. Tıpkı çok zor olan, ama doğru fikre sahip olunca hiç de öyle zor olmayan, birçok şey gibiydi. Bir kere, bu şeyler tren değil; çok küçükler ve neredeyse ışık hızıyla hareket ediyorlar; dolayısıyla, rölativite etkileri kesinlikle gerçek; bir kişi için eşzamanlı olan bir başka kişi için eşzamanlı değildir. Herkes bunun böyle yapılması gerektiğini biliyordu ama ben doğru fikri bulana dek kimse konuyu toparlayamamıştı. Artık fikrimi kullanarak bir deney yapmak mümkündü. Programımda bununla uğraşıyordum.

BLAIR: Onlar bunu biliyor muydu?

KERNER: Hayır. Geçen yazdan söz ediyoruz. Haziran. Ben onlara başka bilgiler vermeye devam ettim. Onlar da çocuğun sağlığını sormaya. Anlarsın. Ama geçen ay Cenevre’de test yapıldı ve programımın doğru olduğu anlaşıldı. Tabii, bunu saklamak mümkün değildi; başarılı bir sonuç bilim dünyasında hemen duyulur; ve bu, Sovyet denetçimle aramdaki dansın sonu oldu. Yalan söylediğimi, anlaşmayı bozduğumu söylediler; artık bu bir ültimatomdur dediler; yoksa çocuğunu kaçırırız dediler ve kesinlikle kaçırırlardı.

BLAIR: Sen de istediklerini onlara verdin.

KERNER: Tabii verdim.

HAPGOOD: Paul—

BLAIR: Biliyorum. İzin ver. (KERNER’a) Ama Cenevre’deki testten sonra onlarla yaptığın tek buluşma dündü.

KERNER: Ben de dünü kastetmiştim. Havuzda.

BLAIR: Havuzda mı? Teslimatı nasıl yaptın?

KERNER: Diskette.

BLAIR: Ama o diskette önemli bilgi yoktu—disketi temizlemiştik.

KERNER: Hayır; bilgiler yükleme kayıtlarındaydı.

BLAIR: Açıkla.

KERNER: Disketteki normal kayıtta önemli bilgi yoktu. Ama, bir şifreyle gizli dosyalara ulaşılabiliyordu.

(HAPGOOD ayağa kalkar.)

BLAIR: (HAPGOOD’a) Sakin ol. (İnterkoma basar.) Maggs—içeri gel.

KERNER: Sorun nedir?

(MAGGS içeri girer.)

BLAIR: (Sakin) Ah, Maggs… Bayan Hapgood’un oğlunu telefonla ara, lütfen—müdür, müdire, kim olursa, ama çabuk ol.

(HAPGOOD hareket eder.)

HAPGOOD: Jetonlu telefonu arayacağım; daha yatakhaneye çıkmamışlardır.

KERNER: Kaygılanma—artık onun peşinde değiller—

BLAIR: Maggs, haydi!

MAGGS: Ama Joe orada değil, efendim… Merryweather geldi. Joe okulda değilmiş—izin almış… eee, Bayan Hapgood onu aldırmak için adam yollamış; şoförün elinde bir mektup varmış—

BLAIR: Merryweather mı?

MAGGS: Saat üç buçuk gibi geldi. (HAPGOOD’a) Özür dilerim… Dışarı çıkacağınızı bilmiyordum—posta kutunuza koy—

HAPGOOD: Ah, Tanrım, Maggs.

BLAIR: (MAGGS’a) Git ve kontrol et.

(MAGGS dışarı çıkar. HAPGOOD gelen evrak kutusunun içinde MERRYWEATHER’ın mesajını bulur. Ağzı kapatılmış bir zarftır. Açar.)

KERNER: Ama ben onlara her şeyi verdim—

BLAIR: Korkarım vermedin—

KERNER: Evet, verdim—teslimatla—

BLAIR: Kes artık, Joseph—senin teslimatı durdurduk; disketin ellerine geçmedi.

KERNER: Her şeyi mahvettin! Seni aptal!

(RIDLEY bu işin dışında gibidir. Masaya yaklaşır ve fotoğrafı alıp bir süre inceler.)

RIDLEY: (Kendi kendine) Aman tanrım.

(BLAIR kapıya gider ve açar.)

BLAIR: (Bağırır) Maggs!

HAPGOOD: (Oldukça sakin) Orada değil, Paul. (‘MERRYWEATHER’ın mesajını okumaktadır.)

KERNER: (HAPGOOD’a) Ona zarar vermeyeceklerdir. Takas etmek isteyeceklerdir.

BLAIR: Biliyorum ama takas yapamayız. (HAPGOOD’a) Kılına bile dokunmamışlardır; güvenli bir evde, bebek bakıcılarıyla birliktedir—bilirsin bu işleri. Seninle konuşmak için bir yol bulacaklar; kuş uçurtmayacağım; hatta, buna bile gerek kalmayacak—yerel bir olay bu, ayrıca da çok aptalca; Moskova tarafından durdurulacaktır; sana söz veriyorum, diplomatik yollardan halledeceğiz, ve bir saçmalık yapılmayacak—

KERNER: (Yüksek sesle) Moskova’yla görüşme—böyle bir şeyi kabullenemezler.

BLAIR: Sen artık bu işin dışındasın—

KERNER: Onları bir köşeye sıkıştıracaksın—

BLAIR: Onlar da sürünerek çıkarlar köşeden—

HAPGOOD: Tanrı aşkına susun! (Artık bir kavga halini almıştır)

RIDLEY: Peki, niye istediklerini vermiyoruz onlara? Ne önemi var ki? Aramalarını bekleyin ve takası yapın. Bu gece ararlarsa, bu gece yapın; küçücük bir çocuk o, yatakta olması gerekir onun; hepimiz de biraz uyku çekeriz. Dinleyin beni, neyi tartışıyoruz? Karşı taraftaki ajanlarımızın listesini mi? Bizim için çalışanları deşifre etmeyi mi? Half Moon Caddesi’ndeki yetkililerin adlarını mı? Moskova Büyükelçiliği’ndeki maske görevlerini mi? Bunların herhangi biri olsa kabul; çocuğu kaderine terk etmemiz gerekebilir. Peki, Kerner’ın elinde ne var? (Aşağılarcasına) Anti-parçacığı kontrol etme sorununun çözümü! Anti-parçacığı kontrol etme ne zamandan beri sorun olmuştu ki?

BLAIR: Kes sesini, Ridley. (HAPGOOD’a) O disketi ver.

RIDLEY: Verme.

BLAIR: Ridley, çizgiyi aşıyorsun.

RIDLEY: (Kendini kaybeder) Çizgiyi aştığımı söyleme bana; bu işleri bilirim, senin ise dünyadan haberin yok; sadece anlaşılmaz laflar edersin. Akıllı kişinin Kerner olduğu kabul ediliyor ama düş gücünden yoksun insanlara fantezi pezevenkliği yaptığını bilecek kadar beyni yok onun da. O diskette fizikten başka bir şey yok ve küçük Hapgood büyüyüp banker olana kadar da fizik olarak kalacak. Ortada bir alet yok. Hiçbir yararı yok. Bir milyar sterlinlik bir trene, sadece bir kereliğine, nasıl binileceğini gösteriyor, hepsi bu. Uzay savunmasıymış, kıçımın kenarı. (KERNER’a) Bak, doğru olmayan bir şey söylediğim an söyle, konuşmayı keseceğim. Livermore’dakiler, balistik bir füzeyi vuracak X-ışınlı laser üretebileceklerini düşünüyorlar; Kerner’ın bu konuyla ilgisi ise, mermi için yeni bir kapsül yapmak: Mermi lazer olduğunda, hidrojen bombası gibi bir kapsül gerekir; her mermiye bir bomba. Doğal olarak, hem silah yok olur, hem de hedef ama kimin umurunda; pekâlâ, sen bombayı ateşle, x-ışınları kendiliğinden yayılacak; madde ile anti-maddeyi bir araya getirerek bunu başarabilirsen güzel, hoş bir patlama elde edersin, radyasyon olmaz, Kerner da Barış Ödülünü alır. Bunu bir kenara bırakın, dünyadaki tüm parçacık ivmelendiricileri, bir yılda, ancak on kilo dinamitin neden olacağı patlamaya eşit anti-maddeden fazlasını üretemezler. Bunu da bir kenara bırakın, sistemi uzayda çalıştırabilmek için yaklaşık elli milyon hat gerekiyor; NASA’da yarım milyon hatla uğraşırken fırlatmalarda gecikmeler oluyor; ve herhalde Ruslar da bekleyecek değiller. Her şeyi bir kenara bırakın, Kerner’ın mermisi atmosferde patlamayacak. Uzaydaki bir silah, ancak atmosfer dışına çıkan ICBM’lere* karşı kullanılabilir. O zaman da, sadece beş dakikanız var demektir; çünkü, daha sonra hedefiniz yüz sahte bomba ve bir milyon alüminyum folyo arasına gizlenmiş on sekiz bombaya dönüşür—bu da, Ruslar yeni bir roket motoru geliştirene kadar sürecektir; ki, o zaman, savaşmak için altmış saniyelik bir süre kalacaktır. Demek istediğim, asgari on yıl sonra bile, Kerner’ın fiziğinin askeri alandaki uygulaması böyle olacaktır. Tam bir komedi. Kedim olsaydı, onun için bile takas ederdim bu bilgiyi. (BLAIR’a) Sen ise, bu operasyonu gizleyip, küçük yumurcağı rehine oyununda kullanacaksın—ne için? İşi berbat etmeyeceğini mi düşünüyorsun?

BLAIR: (HAPGOOD’a, sanki odada sadece ikisi varmış gibi) Başka yol yok. Bu işi ben yönetiyorum ve sana seçenek sunmuyorum. Bana güvenmen gerek. (Duraklama. HAPGOOD masasının bir çekmecesini çeker, elektronik ‘anahtarı’ çıkarır, kasayı açar, bir disket kutusu çıkarır, kasayı kapatır, kutuyu BLAIR‘e verir.) (Çıkarken, KERNER’a) Sen benimle geliyorsun.

KERNER: Lilya…

HAPGOOD: Paul ne diyorsa onu yap.

(KERNER, BLAIR’in peşinden dışarı çıkar, kapıyı açık bırakır. HAPGOOD sessizce ve dalgın dalgın oturmaktadır. RIDLEY ne yapacağını bilemez.)

RIDLEY: Üzgünüm.

(Kalkar ve kapıya yürür.)

HAPGOOD: Ridley, kapıyı kapa. (RIDLEY kapıyı kapatır.) Ona sahtesini verdim.

RIDLEY: Ne?

HAPGOOD: Ona senin çantandan aldığım sahte disketi verdim.

RIDLEY: Aman tanrım.

HAPGOOD: Hoşuna gitmediyse açıkça söyle.

RIDLEY: Gitse de gitmese de yapamayız; asla kendimizi temize çıkaramayız.

HAPGOOD: Onlardan bir adım öndeyiz. İlişkiye geçtiler—BLAIR atladı.

RIDLEY: Nasıl?

HAPGOOD: (Saksıdan kartı alır.) Interflora. ‘Anne—yarın saat ikide telefon edeceğim.’ Kendi kendime düşündüm—Anneler Günü değil ki.

RIDLEY: Dinle—BLAIR’e söyle. Onsuz hiç yaran yok—daha sen eve varmadan evinin etrafına gözcüleri yerleştirecektir; İngiltere Kraliçesiymişin gibi sana dadılık yapacaklar; sana hiçbir şey ulaşamayacak; bırak kendi telefonunu, binadaki tüm telefonları dinleyecekler.

HAPGOOD: Bu hariç (kırmızı telefon). Joe onlara bu telefonun numarasını verecek, şifreyi biliyor. Kuralları hep çiğnemişimdir.

RIDLEY: Sonra ne olacak peki? Bırak bir buluşmaya gitmeyi, tuvalete bile gidemeyeceksin.

HAPGOOD: Bütün bunları biliyorum.

RIDLEY: Yani, telefon geldiğinde Blair burada değilse; nereye gitsen yanında olacak.

HAPGOOD: Ben burada olmayacağım. Sen olacaksın.

RIDLEY: Tanrım, telefonu ben açamam. Senin açman gerek.

HAPGOOD: Ben açacağım.

RIDLEY: Aynı anda iki yerde birden olamazsın.

HAPGOOD: (Birden sabırsızlanarak) Ridley, ben soytarılık yapmıyorum; bu işlerin nasıl yapılacağını bilirim; benle birlik misin, değil misin.? (Duraklama. RIDLEY başını ‘evet’ anlamında sallar.) İki-üç saate ihtiyacım var. Telsizin var mı?

RIDLEY: Üzerimde yok.

(HAPGOOD kendi telsizini çantasından çıkarıp ona verir.)

HAPGOOD: Sana bu telsizden ulaşırım; benimle başka şekilde ilişki kurmaya çalışma. Eve gitme, bir otele git.

RIDLEY: Anne, ne yapmam gerektiğini biliyorum. (Çıkmak üzeredir.) Sen iyisin değil mi?

HAPGOOD: (Başını ‘evet’ anlamında sallar.) Fazla uzaklaşma.

RIDLEY: Tamam, seninle birlikteyim.

(Ama HAPGOOD RIDLEY’nin beklediği gibi konuşmaz.)

HAPGOOD: O şeyin kapsama alanı üç kilometre, fazla uzaklaşma.

(RIDLEY başını ‘evet’ anlamında sallar ve kapıyı arkasından kapatır. HAPGOOD bekler. Masasının çekmecelerinden birinden bir başka telsiz çıkarır. Telsizi masanın üzerine koyar ve beklemeye devam eder. Telsizin üzerinde arandığını gösteren bir ışık vardır. HAPGOOD telsizi alır.)

HAPGOOD: (Telsize) Gitti mi?

TELSİZ: Gitti.

(Telsize) Sizden haber bekliyorum.

(Telsizi tekrar masanın üzerine koyar. Kırmızı telefonu açar. MAGGS girer; paltosunu giymiştir.)

MAGGS: İyi geceler, Bayan Hapgood.

HAPGOOD: İyi geceler, Maggs. Teşekkür ederim.

MAGGS: Bu saatte burada ne yaptığınızı sormayacağım.

HAPGOOD: Sorma, Maggs. Bu arada, yarın gelmeyeceğim.

MAGGS: Kaleyi ben savunurum.

(MAGGS kapıyı kapatıp çıkar)     

HAPGOOD: (Telefona, neşeyle) Alo! Kimsiniz?… Sandilands! Hapgood’a annesinin aradığını söyleyebilir misin? Bekle bir dakika, sen ayakkabı satan çocuk değil misin?… Sadece bir kez ha, anlıyorum… hayır, hayır, sorun değil—kesinlikle değil, hatta, bence çok ucuz, bir sterline pek bir şey alamazsın bugünlerde… İki sterlin mi?… İyi ama… ? Ha, tanesi bir sterlin— eh, pekâlâ, evet, anlıyorum… Evet, sevgilim, bekliyorum— (Bu konuşmanın ortasında BLAIR sessizce odaya girer ve dosyasından çıkardıklarını toplamaya başlar.) (Aşağılarcasına fısıldar) Banker ha…

BLAIR: Biliyor musun, günün birinde başın öyle bir belaya girecek ki… Demek istediğim, o, Başbakanlık konutunun direkt telefonu— telefonu açıp meşgul olduğunu gördüklerinde ne düşüneceklerini sanıyorsun?

HAPGOOD: Aman tanrım, haklısın. (Meydan okurcasına) Çok doğal bir hata; Joe, bu telefonu onlardan daha fazla kullanıyor.

BLAIR: Ben de bunu söylüyorum.

HAPGOOD: (Neşeyle) İyi de, ona iş telefonumu veremem ki; devlet sırrı—

BLAIR: (Homurdanır) Gizli telefonda, Ottawa ile satranç oynuyorsun; sahte pasaportla Amsterdam’a gidip, kafayı çektikten sonra Viyana’ya geçiyor ve sanki tatildeymişsin gibi oğluna kart atıyorsun; bir gizli servis elemanım, mesai saati içinde futbol ayakkabısı vermesi için oraya buraya gönderiyorsun… Senin kadar sağlam bir insana göre, sen inanılmaz derecede, bilmiyorum, senin asi bir yanın var, keşke

HAPGOOD: Bana kızma, yorgunum. (Telefona) Ah—teşekkür ederim, Sandilands—bekliyorum— Paul…

BLAIR: Hımm?

HAPGOOD: Bunun gerekli olmadığını biliyorum; yine kızma ama ben—

BLAIR: (Sinirlenmiştir) Tamam, yapıldı—

HAPGOOD: Bilemezsin nasıl—

BLAIR: Tamam, tamam, bu iş bitene kadar okul çevresinde nöbetçi olacak; Cotton da müstahdem gibi çalışıyor. Rugby sahalarını işaretliyor, ona iyi gelecek, biraz sağlıksız görünüyordu.

HAPGOOD: Sensiz yaşamayı kesinlikle reddediyorum, anladın mı?

BLAIR: Tabii. Biliyorsun, takas edilecek çocuk olmadan takası yapmak biraz zor olacak.

HAPGOOD: Eh, biz de elimizden gelenin en iyisini yapmaya çalışırız, değil mi?

BLAIR: Tabii.

HAPGOOD: (Telefona) Ah, merhaba, Joe! İyi misin, sevgilim?

(KERNER girer)

KERNER: Muhteşemdi.

BLAIR: Teşekkürler.

KERNER: Hayır, muhteşem olan bendim. Sen berbattın. Söylediklerinin tek kelimesine bile inanmadım.

HAPGOOD: (Telefona) Hayır, sadece yarın telefon edeceksen, etme demek için aradım. Burda olmayacağım.

BLAIR: (KERNER’a) Fotoğraflara bile mi?

HAPGOOD: (Telefona) Ah, iyi.

KERNER: Fotoğraflar iyiydi.

BLAIR: Eee?

HAPGOOD: (Telefona) Kafesin içinde mi? Eh, çok yaklaşmışım. (Bu arada KERNER fincanlara birer tek votka koyar.) Teşekkür ederim, Joseph. (KERNER ve BLAIR şerefe kadeh kaldırır ve votkayı yuvarlarlar.) (Telefona) Geri zekâlısın—ayakkabılar uydu mu?…

BLAIR: (KERNER’a) Haydi gidelim.

(BLAIR fincanı bırakır ve odadan çıkar. KERNER kapıyı onun arkasından kapatır ve odada kalır.)

HAPGOOD: (Telefona) Tamam… Cumartesi ne zaman? Öbür gün mü… ee, belki gelebilirim. Kendi sahanızda mı, deplasmanda mı? (KERNER nazik bir biçimde telefonu elinden alır, bir süre dinler, geri verir ve odadan çıkar.) (Telefona) Evet, dinliyorum. Evet, tamam. Cumartesi sabah bana bildir. Evet Joe, bana burdan ulaşabilirsin.

(Telefonu kapatır.)

İKİNCİ SAHNE

Yeni bir yerdeyiz. Bu yerle ilgili göze çarpan ilk ve en belirgin şey, buranın bir fotoğraf stüdyosu olduğudur. İkincisi ise, buranın aynı zamanda bir ev olarak kullanıldığıdır; çok az mobilya ile döşenmiştir ve burada bir fotoğrafçının yaşadığı açıktır. Sokak kapısı ve başka odalara açılan bir başka kapı görünmektedir. Bir telefon vardır.

Henüz öğle olmamıştır. Odada kimse yoktur. Kapı çalınır. HAPGOOD diğer kapıdan hızla içeri dalar. Onu hiç böyle görmedik. Evi, temiz, derli toplu ve düzenli ofisinderı ne kadar farklıysa, kendisi de, diğer benliğinden o kadar farklıdır. HAPGOOD sokak kapısını açar; gelen RIDLEY’dır. RIDLEY alış veriş yapmıştır; elinde gösterişli Bond Caddesi poşetleri bulunmaktadır. Ona bakar.

RIDLEY: Bayan Newton?

HAPGOOD: (kayıtsız) Hastir be!

RIDLEY: Ben, Ernest.

HAPGOOD: Sen istediğim şey değilsin, onun için elbiselerini çıkarma. Geri zekalı herif! Sen değil, sevgilim, içeri gir. (Telefona gider.) Ne yaptılar? Katalogdan mı seçtiler seni? Ben hallederim—onların hatasıysa, yarım gün parası al—ilk kez olmuyor bu—(Telefona) Ben Celia, Fred’i istiyorum. Etrafta dolaşmasan. (Onun bu son sözlerini açıklamak gerek: RIDLEY elindekileri yere bırakmış ortalığı kolaçan etmektedir. Ona aldırış etmemektedir. Sanki kendi eviymiş gibi etrafta rahatça dolaşmaktadır; odadan çıkar, mutfak kapısını açıp içeri girer ve gözden kaybolur.) (Telefona) Merhaba sevgilim, işi boşlamaya başladın—Romalı asker dedim, İtalyan garson değil; ayrıca, biraz tuhaf biri gibi geldi bana… Ne demek istediğimi bana söyleme; sen homosun, o tuhaf; tuhaf bir görünüşü var. Değil bokser külot giymek, siktiğimin pandalarına bile bambu filizi satamaz o… İyi, ben vücuduna bakar sana söylerim—Fred?—Orda mısın?—Hayır, telefondan tık sesi geldi—(Etrafına bakar ve odada kimse olmadığını görür.) Hey—? Adı neydi? (Bağırır) Victor! (RIDLEY odaya geri girer.)

RIDLEY: (Kayıtsız) Telefonu kapa.

HAPGOOD: Sen ne yaptığını sanıyorsun? (Telefona) Hep çalıştığın birimi?… Hoşlanmadım ondan—(Telefon konuşması ancak bu kadar sürer; çünkü, hâlâ dolaşan RIDLEY telefonu kapatır.) Dinle beni—(RIDLEY ona bakar. HAPGOOD‘un yüzündeki ifade korkudan dönüşür.) Sen Betty’nin arkadaşısın. Allahın belası, beni çok korkuttun. Kendi kendime dedim ki, bu Victor değil, delinin biri, Kensington canavarı; Tanrım, üzgünüm sevgilim, ben Celia, alınma, modellere kötü davranmak stüdyomuzun özelliğidir; tekrar çekim yapmak gerekirse ekstra para ödenmesi tartışmaları gibi bir sürü saçmalıktan kurtarır insanı; zaten sen de İtalyan garsonlara benziyorsun. Betty ne istiyor?—Ona iyilik borcum yok; o, bana hiç iyilik yapmaz ki; yani, casusluk işinde eminim, fotoğrafçıların yapacağı bir sürü iş vardır. Bana çenemi tutamayacağımı söylüyor—her tanıştığım insana MI5’te çalıştığımı yumurtlayacağımı sanıyor galiba.—Beş miydi, altı mı?—Yanık kokusu alıyor musun?—Ha siktir!

(Aceleyle odadan. çıkar. RIDLEY, ona sanat galerisinde bir resme bakar gibi bakmaktadır. Elini cebine sokar ve telsizi çıkarır.)

RIDLEY: (Telsize) Anne.

HAPGOOD: (Telsizde) Ridley.

RIDLEY: Sen o allahın belası aklını kaçırmışsın.

HAPGOOD: (Telsize) Sorun nedir?

RIDLEY: Senin ikizin olabilir ama benzerlik orada bitiyor. Esrarkeşin biri, leş gibi kokuyor; saksıda esrar yetiştiriyor, susmak bilmiyor, tırnaklarını yiyor, bok gibi suratı var, demek istediğim…

HAPGOOD: (Telsizde) Ridley—

RIDLEY: Peki, tamam…

HAPGOOD: (Telsizde) Nerede o.?

RIDLEY: Mutfakta bir şeyler yakıyor…

HAPGOOD: (Telsize) Kapatıyorum.

RIDLEY: Hayır,dinle—

(Ama kapatmıştır. RIDLEY telsizini cebine koyar ve alışveriş poşetlerini alır. Kanepenin üzerine koyar ve içindekileri çıkartmaya koyulur. Poşetlerde giysi vardır. Ayrıca bir ayakkabı kutusu ve başka şeyler de bulunmaktadır. Bütün alışveriş bir araya getirilince, ortaya bir iş kıyafeti çıkmaktadır. RIDLEY bununla uğraşırken HAPGOOD hızla odaya dalar (büyük bir olasılıkla kapıyı kapatmaya çalışmayacağı için, kapıda bir yay mekanizması bulunması iyi olur. Yanmamış kısmını kemirdiği kruvasanı çöp kutusuna fırlatır.)

HAPGOOD: Senin yüzünden kruvasanım kömür oldu. Nedir onlar?

RIDLEY: Giysi, ayakkabı, makyaj malzemesi… Burda bir banyo var mı?

HAPGOOD: Hayır, mutfak lavabosuna işeriz. Biraz daha şirin olmaya çalışamaz mısın?

RIDLEY: Kız kardeşin her istediğim şeyi yapmanı söyledi.

HAPGOOD: Yani?

RIDLEY: Küveti doldur.

HAPGOOD: Niye?

RIDLEY: Yıkanman gerek.

HAPGOOD: Bir dakika bana bakar mısın—

RIDLEY: Saçını da yıka.

HAPGOOD: Bir dakika. Ben partiye martiye gitmiyorum; bu sabah çok işim var.

RIDLEY: Victor gelmiyor. Saat onu yirmi geçiyor; biz de biri çeyrek geçe burdan gidiyoruz; üç saat kadar zamanımız var. Giderken sana açıklarım.

HAPGOOD: Gerçekten mi? (Tekrar telefonu alır ve çevirmeye başlar)

RIDLEY: Kimi arıyorsun?

HAPGOOD: Betty’yi.

(HAPGOOD numarayı çevirirken, RIDLEY pek acele etmeden, telefon kablosuna asılır, duvardaki süpürgelik kopar, sıva düşer ve kablo elinde kalır.)

RIDLEY: Betty ile konuşmayacaksın; kimseyle konuşmayacaksın; bu kadar çok konuşmayacaksın, asla küfür etmeyeceksin, buna alış, lütfen.

HAPGOOD: Seni allahın belası eşkiya, yaşamımı o telefonla kazanıyorum ben!

RIDLEY: Öyle mi? Artık fotoğrafla kazanman gerekiyor.

HAPGOOD: Şansını zorluyorsun.

RIDLEY: Görürüz. (Cebinden bir deste para çıkarır.) Burada bin sterlin var. (Bir başka cepten benzeri bir deste daha çıkarır.) Burada da. Bu, şimdi; bu, daha sonra.

HAPGOOD: Ne için?

RIDLEY: Hoş görünmen, küfür etmemen ve bir telefona cevap vermen için. Sonrasını daha sonra konuşuruz.

HAPGOOD: Niçin?

RIDLEY: Zamanı gelince söylerim.

HAPGOOD: Niçin yapacağım bu işi?

RIDLEY: Para için, kız kardeşin öyle dedi. Kız kardeşinle ilişkin ilgimi çekti; kardeşin kardeşe rüşvet vermesi benim için yeni bir şey de.

HAPGOOD: Bunu al da, sok—

RIDLEY: Her küfür edişinde bu desteden on sterlin çıkaracağım. Kalanı alacaksın.

HAPGOOD: (Anlaşmak istercesine) Götüne? (RIDLEY lastikle tutturulmuş para destesinden on sterlin çıkarır ve desteyi cebine koyar.) Buna hırsızlık derler.

RIDLEY: Hayır, kundakçılık derler. (Çünkü, cebinden çıkardığı çakmakla parayı yakar.)

HAPGOOD: Aman tanrım, sen çılgının tekisin. Hepiniz çılgınsınız. O zaman da biliyordum. Betty’nin başı belada mı?

RIDLEY: Ne zaman?

HAPGOOD: Başı beladaysa, yardım ederim.

RIDLEY: Ne zaman da biliyordun?

HAPGOOD: O zaman—on beş yıl önce, mülakata ne zaman girdiysek.

RIDLEY: Anlat.

HAPGOOD: Davranış sınavından kaldım. Betty tam onlara göreydi; onun için, her şeye rağmen, onu işe aldılar.

RIDLEY: Her şeye rağmen mi?

HAPGOOD: İkiz arıyorlardı—öyle bir dönemdi. Çılgın tam karşılamıyor. Betty’ye sor; bir nedenleri vardı, o bilir. Demek, hoşuna gitti. (Gitmiştir.)

RIDLEY: Evet. Banyo yapıp, terbiyeli konuşup, dediklerimi yapacak mısın?

HAPGOOD: Bu, onun parası mı?

RIDLEY: Tam değil.

HAPGOOD: Onun parası olsaydı almazdım.

RIDLEY: İyi. Saat, onu yirmi beş geçiyor.

HAPGOOD: Adın neydi?

RIDLEY: Ernest. Sırtını liflememi ister misin?

HAPGOOD: Hayır, teşekkürler. Bence sinir sana daha çok yakışıyor.

RIDLEY: Giysileri al. Sana aldım.

(Giysileri alır; dışarı çıkmak üzeredir.)

HAPGOOD: Pek tarzım değiller.

RIDLEY: Haklısın.

(HAPGOOD odadan çıkar. RIDLEY olduğu yerde kalır. Hareket ettiğinde, bir başka kişidir.)

ARA-SAHNE

Bir önceki sahnenin dekoru kalkmıştır ama RIDLEY olduğu yerde durmaktadır. RIDLEY başka bir yerdedir… burası bir tren istasyonu olabilir; ya da, gemilerin geldiği bir liman veya uçakların indiği bir havaalanı. Asıl önemli olan, onun bir yerlerden gelmekte olduğudur. Elinde bir valiz vardır. Farklı bir RIDLEY’dir.

Kuantum sıçraması gibi.

Gözden kaybolur. Belki çıkar gider. Belki de sahne değişikliği durmamıştır ve değişikliğin tamamlanmasıyla RIDLEY de yok olmuştur.

ÜÇÜNCÜ SAHNE

BLAIR ve KERNER hayvanat bahçesindedirler.

BLAIR: İtiraf etmeliyim ki, her zaman için bir Ridley’nin yeterli olduğunu, hatta bazen ideal bir evren düzeni için bir tanesinin bile fazla olduğunu düşünmüşümdür. Oysa şimdi, biri Kensington’da, biri de her yerde olabilecek iki tane var. Bence İngiltere’de yaşamıyor, gerektiğinde gelip gidiyor. Belki İngiliz pasaportu var ama olmama olasılığı daha büyük. Tabii, bunları onun var olduğunu varsayarak söylüyorum. Şu anda sadece bir fıkir, bu.

KERNER: Bir fikir değil; ‘size nasıl davranılmasını istiyorsanız, siz de başkalarına öyle davranın’ ya da ‘buharlı tren’ gibi bir şey değil; kimsenin bu fikre sahip olması gerekmez, problemin özünde bu fikir var. Tartışılan problem, aynı zamanda problemin çözümü.

BLAIR: Ortada bir ikiz olduğunu mu gösteriyor?

KERNER: Hayır. Görünmez adam da doğru çözüm.

BLAIR: Sizler yok musunuz?

KERNER: Matematik dünyayı resmetmez; sadece kendi varlığını ortaya çıkarır. Dünyayı benzettiğin şey—ikiz olabilir, dalga olabilir, kara delik olabilir—insanın gerçeklik hakkındaki düşünce sini gösterir. Atina’da, Paris’te ve yüzme havuzunda iki Ridley olması gerekiyordu. Kendi kendisinin şahitliğini yapmaktaydı. Dolayısıyla, bahsi ikizler üzerine oynuyoruz. Ama aynı zamanda şanslı olmamız gerek. Şans ayağımıza gelmeli.

BLAIR: Sizler şansa inanmazsınız.

KERNER: Ah, bizler! Niels Bohr’un yaşadığı evin duvarında at nalı asılıydı. İnsanlar, ‘Niels, bir at nalının sana şans getirdiğine inanıyor olamazsın!’ dediklerinde, ‘Tabii ki, inanmıyorum ama inanmasan bile işe yarar diyorlar,’ derdi. (blair hâlâ ciddidir.) Sorun ne, Paul?

BLAIR: O fotoğraflar. Ridley’yi otururken gözünün önüne getir. Moskova’ya resimgönderen Ridley, birden masanın üzerine Washington kuryesinden sağlanan fotoğrafların yayılmış olduğunu görüyor. Onun için kötü bir an. Ve birden, temize çıkıyor. Kerner üstleniyor. Ridley’nin orda oturup, kendi fotoğraflarına neden senin sahip çıktığını düşünmesi işimize gelmez. Ridley, onların kendi resimleri olmadığını biliyordu; çünkü o, sayfaları masaya ayrı ayrı koyup resimlerini çekiyordu; onunkiler köşesinden tutturulup çevrilmemişti. Ve altta görünen o rakamlar, siklon bilmem nesinin bilmem ne üretiminin rakamları, onların kendisiyle hiçbir ilgisi yoktu.

KERNER: Doğal olarak, onların Moskova’ya yollanan resimler olmadığını düşündüm.

BLAIR: Öyle mi? Oysa, rakamlar Moskova rakamları gibi görünüyor olmalıydı, Joseph. Başka başka yerlerden bir araya getirilmiş gibiydiler; bilgiyi alan taraftaki kişi derlemiş gibiydi. (Duraklar) Joseph, ‘Paul, o fotoğrafları nereden buldun? Bu cycleclip rakamları sanki Moskova’da derlenmiş gibi görünüyor; ellerinde bunu yapabilecek rakamlar olmasına şaşırdım,’ dememiş olman beni gerçekten rahatsız ediyor. Yani, şaşırman gerektiğini varsayarak söylüyorum bunu.

KERNER: Siklotron, Paul. Doğrusu bu. Ona oranla, “cycleclip” oldukça garip.

(Duraklar) Demek artık ben de asal şüpheliyim—bu ifadeye bayılıyorum, neredeyse her kitapta var. Asal sayı, kendinden başka sayıyla bölünemeyen sayıdır; ve tüm şüpheliler asaldır; üç, beş, yedi, on bir… Ancak, aslında şüpheliler ikiz köklerin çarpımından oluşan sayıların karesine benzer; dört, dokuz, on altı… on altının karekökü ne?

BLAIR: Bu bir şaşırtmaca sorusu mu?

KERNER: Senin için olabilir.

BLAIR: Pekâlâ, dört.

KERNER: Doğru. Ama, aynı zamanda, eksi dört. İki doğru yanıt var. Artı ve eksi. Bu eksiyi çok severim; beni ben yapan odur; yani, şüpheli olarak değil de fizikçi olarak. Mecazi konuşmuyorum. Ben enerji ve kütle simyacısıyım; birini diğerine dönüştürebilir, arkasından yeniden eski haline getirebilirim; çünkü, enerji, kütle ile ışık hızının karesinin çarpımıdır. Ancak, ünlü denklem, ünlü biçimiyle keşfedilmedi; aslında, onun karesiydi; E eşittir MC kare, onun kareköküdür. Ama, tabii, E eşittir eksi MC kare de eşit derecede doğru çözüm… tıpkı senin on altı gibi. Yıllar boyu kimse eksiyi önemsemedi; hiçbir şey ifade etmiyordu; ait olduğu hiçbir şey yoktu; bir eksi-dünya gerekiyordu, bütün kutupları ters çevrilmiş; eksi artı, artı eksi olmuş bir anti-dünya. Ama sonunda, biri matematiğe güvendi ve, ‘Belki, de madde olduğu gibi anti-madde de vardır; anti-parçacıklardan oluşan anti-atom vardır,’ dedi. O da ne! Bulmaya başladılar. Vesaire, vesaire, sonunda… ben, Joseph Kerner, anti-maddeci, hayvanat bahçesine geldim. (Duraklar) Biliyorsun, sana yardım etmeyeceğim. Evet—ya/ya da yok—ya da… Çok uzun süredir casusluk işindesin; insanların ya hiç sırları olmadığını ya da tek ama büyük bir sırları olduğunu; ya göründükleri gibi, ya da tam tersi olduklarını düşünüyorsun. Bana bakıp düşünüyorsun: O, hangisi? Artı mı eksi mi? Sanki kökümü bulmak için bakıyormuş gibi bakıp anlayabilmeyi çok istersin. Ama o zaman bile emin olamazsın. Hepimizin ikizi var. Senin bile. Güzel sanatlar senin masken, fen bilimleri konusundaki cehaletin inanılmaz boyutlarda; ama gerçeklik konusunda laboratuvar standartları arıyorsun; oysa ben, sanatsallık üzerinde ısrar ediyorum. Aynı şey hepimiz için geçerli, bizler de ya biri ya öteki değiliz. Sabahları elbiselerini giyenler, çalışan çoğunluk; ama, geceleri—belki uykudan hemen önce—uykucu ajanımızla karşılaşırız—rahibin tanrının varlığından kuşkuya kapılması gibi; Marksistin, burjuvanın uygarlaştırma gücünün farkına varması gibi; işadamının, ortak mülkiyetin adil olduğunu kabul etmesi gibi.

BLAIR: Ya sen—sen neyi kabul ediyorsun?

KERNER: Yabancılaştığımı.

BLAIR: Üzgünüm.

KERNER: Biliyorsun, eve dönmeyi düşünüyorum.

BLAIR: Hayır, bilmiyordum. Senin için zor olabilir.

KERNER: Burdan ayrılmayı mı, oraya gitmeyi mi kastediyorsun?

BLAIR: Benim sana sorduğum da bu zaten.

KERNER: Tabii. Ya/ya da. Köpek ya da köpek avcısı. Bana gerçek bir ilticacı denir mi, bilmiyorum. Kabul ediyorum, beni işe aldıkları zaman ülkeden kaçmayı düşünüyordum; ama doğrusu vakumlu tüp mantığıyla çalışan sisteme iltica etmek istiyordum. Bizler, sizin müzelere koyduğunuz bilgisayarları kullanıyorduk. Ben sığınâcak bir yer aramıyordum; ben, bir tane IBM yüz doksan beş istiyordum.

BLAIR: Hayır, Joseph, sen bizim adamımız olmuştun. Seni bu iş için eğitmişlerdi ama Elizabeth seni bizim adamımız yapmıştı. Onun casusu olmuştun.

KERNER: Evet. Aşkın çok şaşırtıcı bir yanı var. İnsanın tüm ahlak değerlerini tüketiyor. Daha sonra, bir değerler sistemine dönmek ya da en azından dönmeye çalışmak gibi bir şeydi.

BLAIR: (Öfkeyle) Evet, değerler. Tek şey o lanet bilgisayarlar değildi, değil mi?

KERNER: Doğru. Kanımca, Batı ahlaken daha üstün. Doğu’nun adaletsizliği ve kokuşmuşluğu değişik oranlarda Batı‘da da var. Batı‘nın ahlaki üstünlüğü, sistemin kendi kendini geriye çevirme olasılığını içerdiği gerçeğinde yatmakta—oy kullanmaya hayranım; bana göre, onda doğadaki bir denklemin gücü var, kitleler enerjiye dönüştürülüyor. Tabii çok kuramsal; ama, sorumluluğun herkeste olduğu anlamına geliyor; suçu birkaç gangstere yükleyemezsin. Böyle olmasını yeğlerim ama onlara katlanmam gerekmiyor. Arkadaşım Georgi geri dönmek istiyorsam ayarlayacağını söyledi.

BLAIR: Bana neden anlatıyorsun bunu?

KERNER: Teklifini reddettim.

BLAIR: Joseph, sevindim.

KERNER: British Airways’i tercih ederim. (Duraklama)

BLAIR: Kabul etmeliydin.

KERNER: (Öfkeli) Ah, tabii!—Bakmak istemiyorsun, bakarsan casus deseni göreceksin!

BLAIR: Neyin ne olduğunu bilmek isterim.

KERNER: Tabii! Nesnel gerçeklik.

BLAIR: (Öfkeli) Başka tür gerçeklik var mı ki? Sen, ya busun ya da osun; hangisi olduğunu bilirsin. Fizik benim içine giremeyeceğim bir ayrıntı; içimizden birini biri şirket içindeki sahte belgelerle ilgili araştırma yapması için görevlendirdim; eğer Hapgood’a bir tuzak kurulmuşsa, seni timsahlara atarım—bu senin için yeterince gerçek mi?

KERNER: İçinizden biri mi? Ah, Paul. Ben ona ihanet etmeden sen edersin. O benim mamuşkam.

BLAIR: İyi. İyi, Joseph.  (Konuşmanın yapılış şeklinden hoşlanmışa benzemektedir.) Pekâlâ. Kızkardeş işi işleyecek mi?

KERNER: Ah, evet. Korkuyordum ama Bay Ridley ile bir sorun olmayacak. (Gitmeye davranır, durur) Elizabeth’i uyurken hiç görmedim. Sorgulamaları bilirsin. Bana, ‘Seninle yatmak istiyorum,’ dedi. Ama benle hiç uyumadı. İngilizce öğrenince de zaten onu kastetmediğini anladım.

 (KERNER gider.)

DÖRDÜNCÜ SAHNE

HAPGOOD’un ofısi. Kimse yoktur. Kapı anahtarla açılır. RIDLEY girer.

RIDLEY: (Dışardaki HAPGOOD’a) Kımılda.

(HAPGOOD onun peşinden girer. RIDLEY’nin eve getirdiği kıyafeti giymektedir. RIDLEY kapıyı kapatır. HAPGOOD çevresine bakınır. RIDLEY’nin elinde bir spor çantası vardır.)

RIDLEY: Şuraya otur.

(RIDLEY her şeyi rahatça ve çabucak yapmaktadır. Masanın üzerindeki bir belge tomarını karıştırır (bilimsel dergi olabilir) ve kapalı bir zarf çıkarır ve açar. Zarfın içinde küçük bir anahtar ve bir not vardır.)

HAPGOOD: Ya birisi gelirse.

RIDLEY: Tanrı aşkına, senin ofisin burası.(HAPGOOD’a anahtarı verir) Orta çekmece. (HAPGOOD anahtarla masanın orta çekmecesini açar.) Elektronik anahtar.

HAPGOOD: Bu mu? (RIDLEY’ye kasanın elektronik anahtarını gösterir. RIDLEY anahtarı alır. Notu okur, anahtarı programlar, kasayı açar. Kasadan bir disket kutusu çıkarır—yeni bir kutu, aynı türden, ağzı kapalı bir kullanımlık bir kutu. Kasayı kilitler. Disket kutusunu, yırtık zarf ve notla birlikte çantasına koyar. Bu sırada) Burada ne yaptığımı bana söyleyecek misin?

RIDLEY: Tabii. Telefon çalarsa açma. Ben açacağım.

(Kırmızı telefonu kaldırır; altına bakar, geri yerine koyar; Çantadan basit bir dinleme aleti, bir telefon alıcısına takılmaya hazır tek bir kulaklık ve bir tornavida çıkarır. Bu arada, kapı açılır ve MAGGS, bir önceki gün olduğu gibi, elinde dosyalarla içeri girer.)

MAGGS: Tünaydın, Bayan Hapgood, demek geldiniz. Deşifre edilmiş belgeleri görmek ister misiniz?

(HAPGOOD RIDLEY’ye bakar.)

RIDLEY: Merhaba Maggs… öğle tatilinde olman gerekmiyor mu?

MAGGS: Evet, efendim.

RIDLEY: Öyleyse, uza. Pub’a git.

MAGGS: Pub’daydım. (HAPGOOD’a) Kapıya haber bırakmıştım, gelirseniz bana haber versinler diye—sadece en üstteki, acil damgası var ve Sydney de bu sabah iki kez aradı.

HAPGOOD: Sydney, mi aradı?

MAGGS: Sydney’dekiler—sadece evet veya hayır demenizi istiyorlar.

RIDLEY: Bırak beklesinler.

HAPGOOD: Hayır, diyebilirim.

RIDLEY: Emin misin, Anne?

HAPGOOD: Ridley, bugün neyin var senin? (HAPGOOD, MAGGS’tan en üsttekini alır ve ilgiyle okur.)  Hımmm…

RIDLEY: Belki benim de…

(Dosyaya uzanır. MAGGS ona bakar.)

MAGGS: Bayan Hapgood, dosya kiş-öz.

HAPGOOD: Öyle mi, gerçekten mi? Evet, öyleymiş. Kiş-öz. Ridley, kiş-öz ne demek bilirsin.

RIDLEY: Evet.

HAPGOOD: Nedir?

RIDLEY: (Sertçe) ‘Kişiye özel’.

HAPGOOD: İyi öyleyse, bakamazsın. Çok ilginç.

MAGGS: Sadece evet ya da hayır.

HAPGOOD: Evet! Kesinlikle evet! (Kâğıdı canlı bir biçimde MAGGS’a geri verir.) Teşekkürler Maggs, diğerlerine sonra bakarım.

MAGGS: Belki bilmek istersiniz, McPherson’dan haber geldi.

HAPGOOD: Gerçekten mi?

RIDLEY: Anne, saat ikiye beş var.

HAPGOOD: McPherson ne diyor?

MAGGS: Fil d2’ye.

(Duraklama.)

HAPGOOD: Tamam.

RIDLEY: Anne.

HAPGOOD: Evet. Artık uzayabilirsin.

(Bir anlığına MAGGS için dünyanın sonu gelir. Kırmızı telefon çalar. MAGGS telefonu açar.)

MAGGS: (Telefona) Bayan Hapgood’un ofisi… bir saniye.

(Telefonu HAPGOOD’a verir ve çıkar.)

RIDLEY: Kahretsin!

HAPGOOD: Ne yapacağım?

RIDLEY: Konuş!

(RIDLEY’nin iki önemli kaygısı vardır: Dinleme aletini takmak ve HAPGOOD’a nasıl konuşacağını söylemek. Ama beceremez, her şey birbirine karışır.)

HAPGOOD: (Telefona) Alo… evet, benim, benim…

RIDLEY: ‘Joe’yla konuşmak istiyorum ! ‘… ‘Joe’yla konuşmak istiyorum!

HAPGOOD: (Ahizeyi kapatarak) Duyamıyorum ! (Telefona) Evet… On bir otuz… (RIDLEY’e) Birisi buluşmak istiyor.

RIDLEY: Nerede? Konuştur onları, Joe’yu iste…

HAPGOOD: Evet… Nerede?… Tamam…

(HAPGOOD telefonu kapattığında RIDLEY daha kulaklığı takamamıştır bile.)

RIDLEY: Seni öldüreceğim!—On bir otuzda nerede? Nerede? (HAPGOOD hâlâ telefonu düşünmektedir.)

HAPGOOD: Downing Caddesi, on numara.

RIDLEY: Ne? Aman, tanrım!

HAPGOOD: Bu muydu?

RIDLEY: Hayır. Erken aradılar sandım.

HAPGOOD: Joe kim? (RIDLEY ona aldırış etmez, kırmızı telefonla uğraşmaktadır.) Beni dinle, ne yaptığımı bana söylemezsen, bu işi yapamam.

RIDLEY: Zamanı geldiğinde söyleyeceğim. Yüce tanrım… seni pataklamalıyım.

HAPGOOD: Betty’nin Joe’sunu kastetmiyorsun, değil mi? Ernie?

RIDLEY: Ridley.

HAPGOOD: Ridley. Neler çevirmiş bizim salak karı?

RIDLEY: Onu sevmez misin?

HAPGOOD: Tabii ki, severim; o, benim kardeşim.

(RIDLEY işini bitirir ve HAPGOOD’un söylediklerini düşünür. Huzursuzdur, HAPGOOD’u bu ofiste, bu kıyafetle görmek onu nedense rahatsız etmiştir… HAPGOOD’a o kadar çok benzemektedir ki.)

RIDLEY: Bayan Newton. Bay Newton’a ne oldu? Boşandınız mı?

HAPGOOD: Evet. O piç bana binlerce sterlin borçlu. Aslında, Bay Newton yüzünden Betty ile aram bozuldu. Betty onun değişeceğini söyledi, ondan uzak durmam için uyardı beni, kardeşçe. Ben de Betty’yi listemden sildim ve onunla evlendim. Ondan sonra değişti. Tabii, Betty’yi asla affetmedim. Sence ezbere satranç mı oynuyor?

RIDLEY: Öyle görünüyor.

HAPGOOD: Tam ona göre.

RIDLEY: Çok akıllıdır.

HAPGOOD: Poz yapıyor, demek istemiştim.

RIDLEY: Neden birbirinize yakın değilsiniz?

HAPGOOD: O hep çalışkandı, ben de genç asi. Çocuğu doğurmak ona iyi geldi; hep gençlerin piç peydahladıklarını, çalışkan kızların da evlendiklerini düşünürdü. Bu, onun dünya görüşünü sarstı, biraz.

RIDLEY: Babayı tanıyor musun?

HAPGOOD: Sen tanıyor musun? O söylememişse, ben niye sana söyleyeyim ki?

RIDLEY: Babayı hiç gördün mü?

HAPGOOD: Hayır.

RIDLEY: Tanımıyorsun.

HAPGOOD: Sigara içmemin bir sakıncası var mı?

RIDLEY: O sigara içmez.

HAPGOOD: Önemli değil; zaten gerçek sigara değil.

(Dudaklarının arasına kendi sardığı bir sigarayı koyar; RIDLEY sigarayı ağzından kapar ve cebine koyar.)

RIDLEY: Tanrı aşkına, nerde olduğunun farkında değil misin ?

HAPGOOD: Pekâlâ, şimdi ne yapıyoruz?

RIDLEY: (Saatine bakar) Bekliyoruz. (RIDLEY masanın üzerindeki tuşlara uzanır.) Böyle yapınca (parmaklarını şaklatır) ‘Maggs, telefon bağlama, kimse rahatsız etmesin,’ diyeceksin.

(Parmaklarını şaklatır.)

HAPGOOD: Maggs, telefon bağlama, kimse rahatsız etmesin.

MAGGS’IN SESİ: Peki efendim.

(RIDLEY tatmin olmuştur ama hâlâ huzursuzdur; odada dolaşır.)

HAPGOOD: Belki de Maggs’ın aklına şey gelmiştir …

RIDLEY: Evet, güzel düşünce.

HAPGOOD: Kendi adına konuş.

RIDLEY: Öyle yapıyordum.

HAPGOOD: Siktiğim şansına çok güvenme. (RIDLEY, odayı adımlarken, dalgın bir biçimde cebinden para destesini çıkarır, bir 10 sterlinlik banknot ayırır ve çakmağıyla yakar. Dolaşmaya devam eder; HAPGOOD ona bakmaya devam eder.) Tanrı aşkına, otur. (RIDLEY masaya oturur.) Kupa onu.

RIDLEY: Ne diyorsun sen?

HAPGOOD: Kupa onu—şimdi sıra sende.

(RIDLEY iç çeker)

RIDLEY: Kupa papazı.

HAPGOOD: Sinek ikilisi.

RIDLEY: İyi de, ne oynuyoruz?

HAPGOOD: Devam et.

RIDLEY: Maça ası.

HAPGOOD: Karo yedilisi.

RIDLEY: Hiç maçan yok mu?

HAPGOOD: Sen kâğıdını oyna.

RIDLEY: Kupa altılısı.

HAPGOOD: Kupa ikilisi.

RIDLEY: Çok saçma bir şey bu. Sinek dokuzlusu.

HAPGOOD: Sinek valesi.

RIDLEY: Maça valesi.

HAPGOOD: Pişti!! Şanssızlık…

(RIDLEY sinirli sinirli ayağa fırlar; o sırada kırmızı telefon çalar.)

RIDLEY: Dokunma! Dinle—Betty’nin Joe’su kaçırıldı—arayanlar onu kaçıranlar.

(HAPGOOD’un sol elini tutar, avuç içi masaya gelecek şekilde sakince masaya koyar ve kendi elinin keskin tarafıyla, HAPGOOD’un eline, onun acıyla bağırmasına neden olacak bir sertlikle vurur.)

RIDLEY: Joe ile konuşmak istiyorsun—Joe nerede, Joe nerede?

(Kırmızı telefonun ahizesini kaldırır ve HAPGOOD’un sağ eline tutuşturur. Bu arada kulaklığı kulağına takmaktadır. HAPGOOD hıçkırmaktadır ve oryantasyonu bozulmuştur.)

HAPGOOD: (Telefona) Alo, Joe nerede, Joe’yla konuşmak istiyorum—ben—Evet—evet—evet— Evet. Duydum—konuşabilir miyim—

(RIDLEY rahatlar. Ahizeyi yumuşak bir biçimde HAPGOOD’un elinden alır ve yerine koyar. Telefon konuşması on beş saniye kadar sürmüştür. HÂPGOOD masadan fırlar, bağırmakta ve elini oğuşturmaktadır.)

RIDLEY: Çok iyiydin!

HAPGOOD: Seni manyak! (RIDLEY kulaklığını çıkarmakta, her şeyi çantasına yerleştirmektedir.) Betty nerede?—Joe ile ilgili söylenenler doğru mu?

RIDLEY: Evet, doğru. Ama onu geri alacağız. Öldürecek sekiz saatimiz var. (RIDLEY cebinden HAPGOOD’un sigarasını çıkarır, yakar ve HAPGOOD’un dudaklarının arasına yerleştirir. HAPGOOD sigaradan nefes çeker, hâlâ şaşkındır, titremekte ama yavaş yavaş sakinleşmektedir.) Çok iyiydin. Canını acıttığım için üzgünüm. Artık gidebiliriz. Önce ben. On ikiye kadar say; seni dışarıda bekleyeceğim. (RIDLEY çantasını alır. Dikkatlice HAPGOOD’un sigarasını alır, bir nefes çeker, sigarayı geri vermez. Kapıyı açar.) Şirkete hoş geldin.

(RIDLEY gider. Tek başına kalan HAPGOOD rahatlar; ama eli hâlâ acımaktadır. MAGGS endişeyle içeri girer.)

MAGGS: Her şey yolunda mı, Bayan Hapgood?

HAPGOOD: Evet, Maggs—her şey yolunda. (Açık kapıdan çıkarken) Vezir e1’e.

MAGGS: (Onun peşinden dışarı çıkarken) Vezir e1’e.

BEŞİNCİ SAHNE

Ucuz bir otel odası. Hava kararmıştır, akşarn vakti. Dışardaki tabelanın neon ışığı görünmektedir.

HAPGOOD üzerinde elbisesi, yatakta uyumaktadır. RIDLEY durmuş onu izlemektedir. Bir sonraki sahnede giyeceği kıyafeti giymektedir.

RIDLEY telsizini çıkarır.

RIDLEY: (Telsize) Anne. (Yanıt yoktur.) (Telsize) Anne. (Yanıt yoktur. Daha yüksek sesle telsize) Anne—hangi cehennemdesin!

(Yatmakta olan HAPGOOD kımıldar; uyanmıştır.)

HAPGOOD: Daha ne kadar var?

RIDLEY: İki saat.

(Telsizi bırakır ve tabancasını kılıfından çıkarıp kontrol eder.)

HAPGOOD: Ernest… Sana sormaya cesaret edemiyorum ama annende mi haberalma teşkilatında? (RIDLEY aldırış etmez. Tabancasını kılıfına sokar.) Ernie, o ne için?

RIDLEY: İnsanları öldürmek için. Bu, bir tabanca.

HAPGOOD: Ernie, sen insan öldürür müsün?

RIDLEY: Sen ikinci olacaksın.

HAPGOOD: Ben bu işi yapmak istemiyorum. Neden polise söylemiyoruz?

RIDLEY: Tanrım, çok aptalsın.

HAPGOOD: Polis Rusların nerde yaşadığını bilir mutlaka; canlarının istediği yerde yaşayamazlar, değil mi?

RIDLEY: Ne Rus’u? Galiba ben aptallık ettim. Birisi birisine yalan söylüyor. Ya onlar ona yalan söylüyor; ya da o bana yalan söylüyor.

HAPGOOD: Betty’nin yalan söyleyeceğini sanmıyorum.

RIDLEY: Tatlım, yalan söylemek Betty’nin işi—yalan, sahtekarlık, tuzağa düşürmek, şantaj, bazen insanlar ölür, ya da gulaglara gönderilirler, bu arada da ana-babaları ölür, çocukları çoluk çocuğa karışır. Yani, Betty, karşı tarafın Betty’nin bilmediğini sandığı, aslında hiçbir anlamı olmayan ve ona verilmemiş bir bilgiyi biliyor olabilir. Dolayısıyla, şansı varsa bu işten sıyırır; hamama giren terler; eğer şimdi bütün bunların küçük oğlunun uykusuz bir gece geçirmesine değmeyeceğini düşünüyorsa, oh olsun; böyle olacağı belliydi.

HAPGOOD: Belki düşündü.

RIDLEY: Kendisini istemeyen ve asla istemeyecek yaşlı bir piçi memnun etmek için casus çalıştırmak yerine, oğluna bir baba vermeliydi—(birden aklına bir şey gelir ve komiğine gider) Blair onu yıllardır kullanıyor, değil mi?

HAPGOOD: Ernest, ne demek istiyorsun?

RIDLEY: Teyzeciğim, o, Ruslarla yatıp hamile kaldı. Arkasından ya bir baba ya da çok değerli bir ikili ajan kaybetmek gibi iki seçenek arasında kaldı; karşı tarafa iltica etmiş bir köstebeğin baba olduğu öğrenilseydi anında deşifre olurdu; bizim işimiz babalarla değil, köstebeklerle.

HAPGOOD: Neden söz ettiğini anlamıyorum—anlayabileceğim dilde konuş!

RIDLEY: Kardeşinin elinde bir fener var ama başıyla kıçını karıştırıyor. Yönetici sınıfının çıkarları ile ülkenin çıkarlarını bir tutan bir şamatanın içindeyiz. Betty bu yalana inandı ve her şeyden çok önem verdi; artık kendisi yalan oldu. Ona çocuğunu geri vereceğim ama bu sadece kişisel bir şey. Eğer bana tuzak kurduysa, onu öldürürüm.

HAPGOOD: Ernest, sen onun için çıldırıyorsun. Beni düş kırıklığına uğrattın. Neden sana tuzak kursun ki? Ne için? Birisi birisine yalan söylemiyor; herkes herkese yalan söylüyor. Hepiniz yalan söylüyorsunuz. Hepiniz yalancısınız. Hepiniz çılgınsınız. Birbirinize yakışıyorsunuz—HAPGOOD yanına bir rehber köpeği almadan dışarda dolaşmamalı; sen de ona fener mi tutuyorsun yoksa tabanca mı doğrultmuşsun bilmiyorsun. Lanet olasıca gizli servis! Eğer sen ajansan, ben de Rusça biliyorum demektir. Kursu yarılamış gibi konuşuyorsun; tevekkeli değil kafan karışıyor. Dünyayı, oğlu için güvenli bir yer haline getirmeye çalışırken oğlunu bir dalın üstüne koydu; sen de onu kurtarmak için dala çıktın—ne arkadaş ama; senin gibi bir dostum olsun isterim.

RIDLEY: Bu, onun suçu değil. Beş para etmez cicili bicili şeylerin fotoğrafını çeken sen bunları anlayabildiğini mi sanıyorsun? Bana ihanet etmiyor. Ayrıca, ben çocukları severim ayrıca hiç belli olmaz, belki de arada sırada birileri doğruları söylüyordur.

HAPGOOD: Ernest, sen iyisin. Sadece onun tipi değilsin.

RIDLEY: Hıh, o benim güvenilir olmadığımı söylüyor. Çok doğru, değilim. Olsaydım, bir randevuevinde, birisinin teyzesiyle kokmuş balık gibi berbat kokular yayan bir buluşma için beklemezdim.

HAPGOOD: Nereye giderdin?

RIDLEY: Canımın istediği yere; cebimde de bilet yerine som altından bir kutu.

HAPGOOD: Ernie, gidebilirsin; o, sadece bir kadın.

RIDLEY: Kes sesini.

HAPGOOD: (Devam eder) Emin olsan iyi olur; ezbere satranç oynuyor. Hiç şansın yok.

RIDLEY: Kes sesini!

HAPGOOD: Yalan söylediğini düşünüyorsan, çek git. Onun çocuğunu kurtarmak seni onun tipi yapacağını sanıyorsan, çek git. Paranın karşılığını alamazsın; onun gibiler ödeme yapmazlar—tavsiyemi dinle ve kutuyu aç.

RIDLEY: (Onu yakalar) Kimsin sen allahın belası?

HAPGOOD: Ernie, ben senin düşlerinin kadınıyım—zevkten ve beyinden yoksun Hapgood’um.

(Karşı koymaz; RIDLEY hoyratça ona sarılır; sanki kan çıkarmak istiyormuşçasına öper.)

ALTINCI SAHNE

Yüzme havuzu. Gece vakti. Kimse yoktur. Bir numaralı kabinin kapısından bir havlu sarkmaktadır.

Ortalık karanlıktır. RIDLEY (İKİ) büyük bir fenerle lobiden girer. Fenerin yardımıyla etrafı kontrol eder. Sahnenin arkasına gider. Artık sadece fenerin ışığı görülebilmektedir. Fener ışığı tekrar öne gelir. RIDLEY (BİR) fenerin aydınlattığı alana girer. Duşların bulunduğu taraftan gelmiştir. Elinde spor çantası vardır. Fenere yaklaşır. İki erkek kucaklaşırlar. Bizim RIDLEY sahnede kalır; elinde fener olan RIDLEY çıkar. (Doğal olarak fener sahnenin arkasında el değiştirmiştir—izleyiciler sadece RIDLEY’yi oynayan aktörü açıkça görebilmekte ve duyabilmektedir.)

RIDLEY spor çantasını açar, bir disket kutusu çıkarır ve kapısında havlu sarkmakta olan kabinin altından iter. Havluyu alır ve iki numaralı kabine girer. Havluyu kapının üstünden atar.

HAPGOOD lobiden girer. Bekler, ürkektir.

HAPGOOD: Ernest…?

(Fenerli RIDLEY ortaya çıkar.)

RIDLEY: Sorun yok. Çocuğu çağır. (HAPGOOD duraksar.) Çocuğu çağır.

HAPGOOD: Joe… JOE: (sesi duyulur) Anne…?

(Sahnenin arkasında, kabinlerin bulunduğu yerde görünür. HAPGOOD onu görebileceği bir yere gider.)

HAPGOOD: Merhaba, sevgilim. Geçti.

RIDLEY: Joe, orda kal. (JOE durur.) Hadi.

(HAPGOOD çantasını açar, içinden disket kutusunu çıkarır ve (havlunun asılı olduğu) iki numaralı kabinin altından içeri iter. Havluyu alır ve kapının üzerinden, kabinin içine atar. JOE’nun yanına gider ve elini tutar.)

HAPGOOD: Gidiyoruz.

(HAPGOOD, JOE’yu lobi kapısından çıkarır; arkalarında RIDLEY vardır. Dışarı çıktıklarında RIDLEY (İKİ) iki numaralı kabinden çıkar; elinde havlu ve HAPGOOD’un kapının altından ittiği disket kutusu vardır. Havlunun ilk olarak asılı bulunduğu bir numaralı kabine gider, kapının üzerinden içeri atar. Kabinin kapısı açılır. İçerdeki WATES’tir. WATES’in elinde bir silah vardır.)

WATES: (sohbet ediyormuş gibi) Hey, Ridley. Ne yapacağını söyleyeyim sana. Yürüyorsun, konuşmuyorsun.

(WATES, RIDLEY ile sahnenin arkasına, kabinlerin bulunduğu yere yürür. Duraklama. Sahnenin arkasından BLAIR çıkar ve bir numaralı kabine yaklaşır. Kabine konmuş olan disket kutusunu alır. BLAIR lobiye doğru gider ama daha lobi kapısına varmadan RIDLEY girer. RIDLEY şaşırmıştır.)

BLAIR: (selamlar) Ridley.

(RIDLEY güler)

RIDLEY: Hiç Rusların işiymiş gibi gelmemişti; bir an bile. Kişisel çıkar kokuyordu. Tevekkeli değil, kaçırma işi bu kadar kusursuzdu. Paul Dayı. Ne kadar kolay.

BLAIR: Ama… tabii şey hariç…

RIDLEY: Ama çocuk söylerdi. Düşünüyorum da.

BLAIR: Ben olsam düşünürdüm.

RIDLEY: Çocuk kaçırılmadı.

BLAIR: Bu, daha iyi.

RIDLEY: Kaçırma olmadı. Sadece sen ve Hapgood.

BLAIR: Çok daha iyi.

RIDLEY: Sen ve Hapgood. Mantıklı olsun diye, beni ve kızkardeşi aptal yerine koydunuz ve arkasından, şöminenin üstünde duran porselen köpekler gibi, yerlerinize döndünüz.

BLAIR: Şimdi kafamı karıştırdın. Kızkardeş dedin.

RIDLEY: Kızkardeş kısmı kusursuz; ben bu işi bilirim. O hem burda, hem değil.

BLAIR: Söylediğini düşünüyorum: Kızkardeş dedin. (Bu arada HAPGOOD sessizce lobiden içeri girmiştir.) Eminim Bayan Hapgood’u tanıyorsun değil mi?

RIDLEY: Kızkardeşini daha iyi tanıyorum. (HAPGOOD’a) Değil mi? (HAPGOOD renk vermez.) Bana biraz süre verin; kafam kalındır.

(Kısa bir süre bir telsizdengelen sesler duyulur. Telsiz HAPGOOD’un elindedir. HAPGOOD telsizi ağzına götürür.)

HAPGOOD: Anne.

TELSİZ: Tamam mı?

HAPGOOD: Tamam.

TELSİZ: İkiz olduklarını biliyorsun, değil mi?

HAPGOOD: Evet, ikiz olduklarını biliyorum.

(Telsizi çantasına koyar.)

RIDLEY: Beni dinle, kendine gel. Bu insanlar sana göre değil, sonunda her şeyi yüzlerine gözlerine bulaştırırlar; çöp tenekeleri ağızlarını açmış, onları bekliyorlar. En çok da onu. Senden yeterince yararlandı; ama sen, karşılığında hiçbir şey almadın. O kuru; sulu olan sensin. Teyze, buradan çıkıp gidebiliriz.

HAPGOOD: Kutuyu açmalıydın.

RIDLEY: Canımın istediği zaman gider, çocuğu da kaderiyle başbaşa bırakırdım. Ama şimdi, her ikisini de aldın, sana ikramım.

HAPGOOD: İçinde sinyal yayan alet dışında bir şey yoktu. (Duraklama)

RIDLEY: Sen hangisisin bilemiyorum. Bir tanesi ateş edebilir, diğeri ise—

HAPGOOD: Ridley, yapma—

(RIDLEY söylediği gibi onu öldürecektir. HAPGOOD’un tabancasının sesiyle başlayarak, her şey yavaş hareketlerle olur, yaklaşık beş saniye sürer. HAPGOOD ona ateş ettiğinde, RIDLEY tabancasını henüz çıkarmıştır. Bu arada, WATES, elinde tabancası, arkadan görüntüye girmiştir. Sahne lşığı şimşek gibi çakar. BLAIR kımıldamaz.            

Bu arada kabinler yok olmaya başlar; izleyiciler kendilerini lobi kapısının öbür tarafına geçmiş bulurlar. Kapının üzerindeki ‘Erkek’ yazısı artık ters değildir.

RIDLEY (ceset) kabinlerle birlikte kaybolur ve, yüzü battaniyeyle kapatılmış, sedye üzerinde yatan bir beden olur. Tabanca sesi ve şimşek şeklindeki ışıklandırma sahne değişimi sırasında da devam eder. Değişimin sonunda, sahnede HAPGOOD, BLAIR, WATES, sedye, sedyeciler ve kelepçelenerek dışarı götürülen İKİZ RIDLEY vardır. Sedyenin yanından geçen RIDLEY battaniyeyi kaldırıp yatan kişinin yüzüne bakar. MERRYWEATHER tarafından dışarı çıkarılırken belli belirsiz bir çığlık atar. Sahne dışından, bir ambulansın parlayıp sönen mavi ışığı gelir. Bütün bunlar tabanca sesinden sonra kesintisiz olarak ve süratle gerçekleşir.)

BLAIR: (WATES’e, öfkeli) Neredeydin sen?

WATES: Ben ikinciydim, Ridley üçüncüydü. (HAPGOOD’a) Ah, anne.

BLAIR: (WATES’e) Ambulans derhal gitsin buradan.

WATES: Acelemiz yok.

HAPGOOD: Ben—? Omuza ateş edecektin.

WATES: Hayır, hamfendi.

HAPGOOD: Omuza ateş edecektin.

WATES: Üzgünüm. Sen biraz aşağıdaydın. Karton hedefler gibi değildi.

(Duraklama. HAPGOOD bir iki adım atar, sedyenin olduğu yere gider ve tekrar WATES’in yanına döner.)

HAPGOOD: Ben, işbirliğin için teşekkürler.

(Tokalaşırlar.)

WATES: Önemli değil.

(WATES çıkar.)

BLAIR: Haydi, Elizabeth, Joe bekliyor.

HAPGOOD: (Öfkeli) Benimle konuşma. Hani Joe’suz yapacaktık.

BLAIR: Gerçek gibi görünmesi gerekiyordu.

HAPGOOD: Bana yalan söyledin.

BLAIR: Çocuk olmasaydı gerçek gibi görünmezdi.

HAPGOOD: Ben o riski göze almıştım.

BLAIR: Ben almamıştım.

HAPGOOD: Seni asla affetmeyeceğim; asla.

BLAIR: Biliyorum. Biliyordum.

(Duraklama. HAPGOOD’un öfkesi üzüntüye dönüşmeye başlar.)

HAPGOOD: Peki, şimdi ben ona ne diyeceğim?

BLAIR: Gizli olduğunu söyle. Gizli servis. Küçük çocuklar anlarlar.

HAPGOOD: Küçük çocuklar hakkında ne bilirsin ki?

BLAIR: Bir zamanlar ben de küçüktüm.

HAPGOOD: Uyuyunca gelirim. Bakalım ne kurtarabileceğiz. Belki sen bir iletişim kurabilirsin.

BLAIR: Kurdum bile.

HAPGOOD: Paul—

BLAIR: Hayır, hayır; atlatırsın bunu.

HAPGOOD: Hayır.

BLAIR: Ağın ne olacak?

HAPGOOD: Ne ağı? Ridley mahvetti ağı! Adamlarımı patlamış kestane gibi birer birer geri çekiyorum, kim casus, kim ikili ajan onu bile bilmiyorum artık. Tanrım, Paul, demek Joe doğduğundan beri yalan ve önemsiz bilgiler dışında bir şey almıyormuşum! Joe konusunda seni suçlamıyorum. İşin gerçeği, eskiden bu işi seviyordum ama artık sevmiyorum.

BLAIR: (Güçlü bir biçimde) Niçin Joe için üzülmem gerekiyormuş? Çok daha kötü şeyler var. Bir seçenek olduğunu ve kaybetmeye tahammülümüz olmadığını bilmeyenlere daha çok üzülürüm. İnsan kendini toparlayıp devam etmeli. Ya onlar ya biz, değil mi?

HAPGOOD: Kim? Biz ya da KGB mi? Karşı taraf! Bizler sadece birbirimizi işsiz kalmaktan kurtarıyoruz; birbirimize Yeni Yıl kartı göndermeliyiz—ah, Paul, ne sikici iş!

(İşte bu kadar. BLAIR döner, duraksar ve çıkar. HAPGOOD hareket ettiğinde rugby sahasının yanında durmaktadır.)

YEDİNCİ SAHNE

HAPGOOD taç çizgisinin üstünde durmaktadır. Belli bir şeye bakmamaktadır. Biraz arkasında, üstünde palto, KERNER durmaktadır. Rugby oynayanların sesi gelir.

KERNER HAPGOOD’un yanına gelir.

HAPGOOD onu görür.

HAPGOOD: Joseph… Merhaba demeye mi geldin?

KERNER: Tam tersi. (Önüne bakar, şaşkın görünmektedir. Neşeyle) İlginç.

HAPGOOD: Henüz başlamadı. Sadece ısınıyorlar.

KERNER: Öyle mi, hangisi o?

HAPGOOD: (işaret eder) Yeni rugby ayakkabıları olan. Seni gördüğüme o kadar sevindim ki.

KERNER: (]OE’yu görür) Ha, evet.

HAPGOOD: Eşofmanlarını çıkardıklarında yanımıza gelir. Bu sabah sana ulaşmaya çalıştım.

KERNER: Biletimi satın alıyordum. Bir de valiz.

HAPGOOD: Aylar önceden eşyalarını yollamaya başladığını duymuştum. Paul nedenini biliyor mu?

KERNER: (Omzunu silker) Paul, benim üçlü ajan olduğumu düşünüyor; ama kesinlikle değildim, onu aşmıştım; en azından dörtlüyüm, belki de beşli.

HAPGOOD: Joe’nun varlığından haberdar oldular, değil mi? Seni kendileri için çalışmaya ikna ettiler. Doğruyu söylüyordun.

KERNER: Kaygılanacak bir şey yok, biliyorsun.

HAPGOOD: Kaygılanmıyorum. Artık teşkilattan çıktım. İşte bu, o.

(Koşarak JOE gelir; üzerinde eşofmanı vardır, çıkarır. Kıyafeti temizdir. Ayakkabıları yenidir.)

JOE: Merhaba, anne.

HAPGOOD: İyi şanslar, sevgilim. Bu Bay Kerner—Joseph. Onun adı da Joe.

JOE: Merhaba, efendim.                     

KERNER: Merhaba. Nasılsın?

JOE: İyiyim efendim; teşekür ederim, efendim. (HAPGOOD’a) Maçtan sonra burda olacak mısın?

HAPGOOD: Evet, sonra görüşürüz. (Eşofman HAPGOOD’dadır. Üst kısmını boynuna atar. JOE koşarak gider. Duraklama.) İşte gördün onu.

KERNER: Çok güzel. Çok İngiliz. (Duraklama.) Tabii, o yan İngiliz; insan unutuyor. Eee… güzel.

HAPGOOD: Çaya kalır mısın? Anne-babalara ikram ediyorlar.

KERNER: Sanmıyorum.

HAPGOOD: Ah,Joe.

(Çözülür. KERNER biraz beceriksizce onu tutar.)

HAPGOOD: Prosty Josef.

KERNER: Da nyet—vyet u menya byl vybar, Lilichka.

HAPGOOD: Nyet tagda u tibya nye bylo vybora—

KERNER: Da—mu ya pashol… ya napishu kagda dayedu…*

 (KERNER HAPGOOD’u öper ve gitmeye davranır.)

HAPGOOD: Nasıl gidebilirsin? Nasıl gidebilirsin?

(HAPGOOD arkasını döner. Maç başlar. Hakemin düdüğü duyulur; başlama vuruşu yapılır. Birkaç saniye sonra HAPGOOD kendini toparlar ve dikkatini rugby maçına verir. Maç başlayınca KERNER’ın dikkati oraya çevrilir. Durur ve maçı izlemeye başlar.)

HAPGOOD: Bastırın, St. Christopherlılar!—Bu maçı alabiliriz! Haydi, güzel dalışlar yapın!

(Döner ve KERNER’ın hâlâ orda olduğunu görür. Tekrar oyuna döner; canlanmıştır.)

HAPGOOD: Bastır! -dal!—iyi dalıştı!—çok iyi!—haydi!—haydi, Hapgood !—çok iyi—bu, çok daha iyi!

İngilizceden çeviren M. Hamit ÇALIŞKAN

* İngiltere’de bir kuru temizleyici firması.

* Virginia Water: İngiltere’de bir göl.

* Ünlü bir çocuk hikâyesindeki neşeli kaplan.

* Stratejik Savunma İnisiyatifi.

* Kıtalararası balistik füze.

*HAPGOOD: Joseph, üzgünüm.

KERNER: Hayır, hayır. Seçme şansım vardı, Lilychka.

HAPGOOD: Ama o zaman yoktu.

KERNER: Gitmem gerek. Gidince yazarım.

Merdivenden İnen Sanatçı

[Radyo Oyunu]

KARAKTERLER

MARTELLO (yaşlı)

BEAUCHAMP (yaşlı)

DONNER (yaşlı)

SOPHIE

MARTELLO (genç)

BEAUCHAMP (genç)

DONNER (genç)

Not: Oyunda on bir sahne vardır. Oyun başladığında zaman ‘şimdi’dir; izleyen beş sahnenin her biri, bir önceki sahneden ‘geri dönüş’ şeklinde düzenlenmiştir; yedinci, sekizinci, dokuzuncu, onuncu ve on birinci sahneler, sırasıyla beşinci, dördüncü, üçüncü ikinci ve birinci sahnenin devamıdır. Dolayısıyla oyun, ABCDEFEDCBA düzeniyle altı bölümden oluşmaktadır.

A: şimdi B: iki saat önce C: geçen hafta D: 1922 E: 1920 F: 1914

Bittiğinde bantı başa saran bir teypten bir dizi ses duyulmaktadır ve bu sesler MARTELLO ve BEAUCHAMP tarafından şöyle yorumlanmaktadır: DONNER uyukluyor: Düzensiz bir horultu sesi. Dikkatle yaklaşan birinin ayak sesleri. Gizemli bir etkisi vardır. Bir tahta gıcırdar. Ses DONNER’i uyandırır; yani, horultu durur. Ayak sesleri durur. DONNER’in sesi, sakin: ‘Ah! Demek burdasın…’ İki hızlı adım; arkasından ‘Güm! DONNER çığlık atar. Tırabzan kırılır ve DONNER aşağı yuvarlanır. Merdivenlerden düşüp; mide bulandırıcı bir gürültüyle zemine çarpar. Sessizlik. Bir duraklamadan sonra teyp baştan başlar… Horultu… Ayak sesleri… (önceden olduğu gibi).

MARTELLO: Galiba ben bu noktada içeri girdim. (BANT: ‘Ah! Demek burdasın…’)

BEAUCHAMP: Ve bu noktada ona vurdun.

(BANT: Güm!)

MARTELLO: Demek istediğim, bant başa sarmışken. Bant bitince başa sarıyor.

BEAUCHAMP: Tabii ki. Ben böyle kayıt yaparım, malzememe kement atarım—yo, yo, tirollerim—yani, şey gibi—neyse, önemli değil.

(BANT: DONNER merdivenlerin dibine yuvarlanır.)

MARTELLO: Zavallı Donner.

(MARTELLO ve BEAUCHAMP yaşlıdırlar; DONNER gibi.)

(BANT yeniden başlar.)

BEAUCHAMP (BANT çalarken): Dönüyor da dönüyor, Donner ağır bir öğle yemeğinden sonra uyuklarken, kat kat sessizlik kayıt ediyor; makaralar sessizce sessizlik üstüne sessizlik katlıyor; evet, sandıklara katlanmış çarşaf yerleştirmek gibi… Katlanıyor, katlanıyor, ta ki ayak sesleri sessizliği bozup… onu uyandırana kadar— (BANT: ‘Ah! Demek burdasın…’) Büyük Savaş‘tan önce, konaklarda öğleden sonraları ne kadar huzur dolu geçerdi. Öğle yemeğinden sonra, sadece bir sineğin vızıldadığı sıcak odada uyuklarken hizmetçilerin bir yerlerde sessizce çarşafları katlayıp çam ağacından yapılma sandıklara yerleştirdiklerini bilmek…  (BANT: DONNER merdivenlerin dibine yuvarlanır.) Donner siestayı severdi. Ailesinin önemli kişilerle akrabalığı vardı. Doğrusunu istersen, benimkilerle. (BANT: devam eder.) Sanırım, birisine haber vermemiz gerek; ama tüm olanları anlatmak zorunda değiliz. Kimseye bir yararı olmayacaksa, boşboğazlık edecek değilim.

MARTELLO: Beauchamp, sana destek olacağım. Uzun süredir beraberiz.

BEAUCHAMP: Martello, bana güvenebilirsin. İlk taşı ben atmayacağım.

MARTELLO: Beauchamp, attın bile ama yine de önyargılı davranmak istemiyorum.

BEAUCHAMP: Ben de; ama kafanın biraz karışık olduğu anlaşılıyor—    

MARTELLO: Ben de aynı şeyi düşünüyorum. Teybini kapat, dikkatini dağıtıyor— (BANT: ‘Ah!—’ ve kapatılır.)

BEAUCHAMP: Demek burdasın.

MARTELLO: Hayır, Beauchamp, asıl sen burdaydın. Bunun üzerinde anlaşamazsak, sana bu pisliği temizlemende yardımcı olamam.

BEAUCHAMP: Martello, ona dokunma.

MARTELLO: Donner’i temizlemeyi kastetmemiştim!—yani Beauchamp, ne geri zekalısın!

BEAUCHAMP: Kuşkucu!

MARTELLO: Bunak!

BEAUCHAMP: Katil! (Duraklama.)

MARTELLO: Dediğim gibi, önümüzdeki zor günleri aşabilmen için, ister yalan söyleyerek olsun, ister polis karakollarında olsun, duruma nasıl karşı koymaya karar vermişsen, sana elimden geldiğince yardım edeceğim; ancak, sadece bu suçlama ve karşı suçlama komedisini bırakmak koşuluyla sana yardım ederim. Yeryüzünde sadece iki arkadaşın vardı; bir tanesini öldürdün, dolayısıyla diğerini kızdıracak durumda değilsin.

BEAUCHAMP: Çok iyi!—Sana şans tanımıştım; ama şimdi gidip polis çağıracağım.   

MARTELLO: Çok mantıklı bir karar. Koşamayacak kadar güçsüz ve birbiriyle çelişmeyen yalanlar söyleyemeyecek kadar unutkansın. Dahası, bu işten yararlanamayacak kadar yaşlısın. Onlara doğruyu söyle; ama deli olduğunu ileri sürme. Üç kuşak sanat eleştirmeni hak etmedikleri bir itibar kazanırlar o zaman.

BEAUCHAMP: Martello, doğrusu kinine hayranım.

MARTELLO: Tüm hafifletici nedenleri vurgula. Örneğin, Donner’in tuvaleti kullandıktan sonra temizlememesi, herhangi bir tanesi onun yıllarca önce öldürülmesine neden olacak insanı çıldırtan gariplikleri gibi. John ‘Beethoven’ın 5. Senfonisinin açılışını bir kez daha 6/8’lik ıslıkla çalarsa Donner’ı öldüreceğim!’ derdi, anımsıyor musun?

BEAUCHAMP: Hangi John?

MARTELLO: Augustus John.

BEAUCHAMP: Hayır, hayır; Edith Sitwel’di.

MARTELLO: Saçma!—yaşlanıyorsun Beauchamp.

BEAUCHAMP: Martello, ben senden iki yaş küçüğüm.

MARTELLO: Benden iki yaş küçük olan birisi bunaktır. Eğer bedenim hâlâ çürümediyse bunu güçlü irademe borçluyum. Aklıma gelmişken, bu havada Donner’i merdiven dibinde uzun süre bırakamazsın; bu sadece işin pratik yanı; onu orada etik olarak ne kadar bırakabilirsin?

BEAUCHAMP: Benimle ilgisi yok.

MARTELLO: Beauchamp, beni şaşırtıyorsun. Siz okula birlikte gittiniz. Sen onun ilk bildirisini imzaladın; o da seninkini. Onun adını kullanıp biletiyle seyahate çıktın; onun çatısını, onun önyargılarını, zaman zaman kazandığı bursunu paylaştın; ekmeğini yedin, sağlığına kadeh kaldırdın (Tanrım, sen aklımı koru!—ironiye o kadar alışkın ki, başka türlü düşünemiyorum; insanın katırı yola getirmek için kamçılaması gibi, ben de beynimi, içten olması için kamçılamak zorunda kalıyorum!)—kısaca söylemek gerekirse, altmış yıldan fazla bir süredir dosttunuz.

BEAUCHAMP: Aynı şey senin için de söylenebilir.

MARTELLO: Evet ama onu sen öldürdün.

BEAUCHAMP: Ben öyle bir şey yapmadım! Bunu da çok iyi biliyor olman gerek! Martello, beni çok büyük düş kırıklığına uğrattın. Olayı senin açından görmeye hazırdım ama yaptıkları ortaya çıkınca dürüstçe itiraf edemeyen insanlara katlanamam.

MARTELLO: Öte yandan, ben ise senin ümitsiz ısrarına hayranım. Ama teypte her şey apaçık. Zaten teyplerin özelliği budur. Bu durumda, çok açık, gümbür gümbür, hem de Grundig kalitesiyle—Ah Tanrım, bir kapatabilsem!—tevekkeli değil hayatta hiçbir şey başaramadım!—beynim tüm eylem olasılıklarını yok eden bir trapezde. Zihinsel akrobasi, Beauchamp—zihinsel akrobasi dışında hiçbir şey başaramadım ben—hiçbir şey!— oysa sen, hangi nedenle ve ne kadar yanlış olursa olsun, hiç olmazsa bu kez yaşamla yüz yüze geldin ve Donner’i öldürdün.

BEAUCHAMP: Doğru değil, Martello!

MARTELLO: Evet, evet, sana söylüyorum, hiçbir şey!—Niente! Nada! Nichts!—Ah, şurda burda, ufak tefek şeyler, bir iki skandal—Zürih—Paris—Buenos Aires—ama, toplayınca, hiçbir şey, nihilistler arasında bile! (Duraklama.) Beauchamp, senin ses sanatını pek anlamlı bulmadığımı biliyorsun. Bu işe ilk başladığında, plak kullandığın zamanlarda Sophie’ye, Beuchamp zamanını boşa harcıyor, bundan bir aydınlanma, bir gerçek çıkmayacak dediğimi anımsıyorum. Eleştirmenler de dinlemeyecek. Dinlemediler de. Ama bu kez onları kulaklarından yakaladın. Haber filmi etkisi var. Bence bu bir tour de force.

BEAUCHAMP: Çıldırdığın besbelli. Belki de, ilk kez bir katil kendisini sanatsal nedenlerle haklı çıkarmaya çalışıyor. Ayrıca, yanlış yoldasın. Tour de force yaratmak bir yana, sen benim biriken sessizlikten oluşan başyapıtımın önemli bir parçası olacak şeyi mahvettin ve yerine, jürinin anlamlandırmakta fazla zorlanmayacağı melodramatik bir parça bıraktın. (Teybi çalıştırır: ‘—Demek burdasın—’ vs.) Gerçekten de burda bayanlar baylar, Bay Donner’in sessiz sakin bir biçimde anılardaki birine ait bir portre, asla bitirilemeyecek bir portre yaptığı odada, şans eseri çalışır durumda bırakılan bir ses kayıt cihazı sayesinde yakalanıyor.

MARTELLO: Zavallı Donner, Sophie konusunda şansı hiç yaver gitmemişti.

BEAUCHAMP: Bu kayıt için Bay Beauchamp’a teşekkür etmeliyiz; eğer en ufak bir kuşku varsa, bu kayıt onun masumiyetini kanıtlamaktadır, Bay Beaucahamp bazılarınızın tanıdığı bir sanatçıdır—

MARTELLO: Eğer çok yaşlıysanız ve ıvır zıvır topluyorsanız—

BEAUCHAMP: —ve arkadaşları, Bay Donner ve bu Martello denen kişi, geniş bir çatı katı dairede birlikte yaşadılar ve çalıştılar, daireye sahanlıktan bir merdivenle çıkılıyordu, tepede çürük bir tırabzan vardı ve birazdan duyacağınız gibi Bay Donner oradan düştü.

MARTELLO: Bu gerçekten bir kaza.

BEAUCHAMP: Öyle diyorsan öyledir.

MARTELLO: Niyetin onu öldürmek değildi. Kasıtlı değildi.

BEAUCHAMP: Bay Donner’in çalışırken koltuğunda nasıl uyuyakaldığını duyacaksınız… (BANT: Horultu.) Ayak sesleri yaklaşır. (BANT: Ayak sesleri.) Birisi sessizce içeri girer. Kim? Buraya hiç ziyaretçi gelmezdi. Martello ve Beauchamp tanıdıklarıyla dışarda buluşurlardı, önceleri Savage’da, daha sonraları kahvehanelerde. Merdümgiriz demeyelim de, biraz münzevi olan Bay Donner’ın ise hiç arkadaşı yoktu—diğer ikisi dışında, ne anlama geldiği apaçık belli olan bir gerçek— (BANT: ‘Ah. Demek burdasın… ‘—ve teyp kapanır.) ‘Sen de kimsin?’ ya da ‘Aman Tanrım, burda ne yapıyorsun, seni ne zamandır görmemiştim!’ değil—hayır. ‘Ah, demek burdasın.‘ Ayak sesleri sadece Martello denen kişiye ait olabilir.

MARTELLO: Ya da, Beauchamp denilen kişiye. Bununla nereye varacağımızı anlamıyorum—zaten iyi biliyoruz ki, ikimizden biriydi ve ortada etkileyeceğin üçüncü bir kişi yokken böylesine kaçamak konuşman saçma. Eve geliyorum ve Donner’i ölü buluyorum; sen de merdivenin tepesindesin ve teybini kurcalıyorsun. Çok açıkça belli ki, sen tam kanıtları silmek üzereyken ben geldim.

BEAUCHAMP: Ama eve gelip Donner’ı ölü bulan benim—ve bantta da senin ayak seslerin var. Benim ilk düşüncem, teybin kaydettiği her kanıtı korumak oldu, bu yüzden sessizce yukarı çıktım—

MARTELLO: Beauchamp, neden bana yalan söylemek için uğraşıyorsun? Issız adadaki arkadaşından son hindistancevizini yediğini saklayan biri gibisin.

BEAUCHAMP: Çünkü arkam dönükken ağaca tırmanıp hindistancevizini sen midene indirdin de ondan. Ha, aklımdayken— özel marmelatımı nereye sakladığımı keşfettiğin anlaşılıyor. Bunun adı hırsızlıktır Martello, düpedüz hırsızlık. O marmelatın parası ortak bütçeden çıkmadı—

MARTELLO: Donner yemiş olmalı.

BEAUCHAMP: Donner değildi. Donner hiçbir zaman banyo küvetini temizlemezdi; ayrıca, peynir yerken sert kısımlarını hep bırakırdı; ama hiç marmelatımı çalmadı çünkü o marmelat sevmezdi. Balımı çaldığını biliyorum. Sonra da utanmadan sütün kaymağını yemekle suçlardı beni.

MARTELLO: İyi de, yersin.

BEAUCHAMP (Öfkeli): Çünkü dört haftadır sütçünün parasını ben ödüyorum! Süt benim!

MARTELLO: Sanırım sütçüye bir not yazmalıyız. Artık günde iki şişe süt yeterli.

BEAUCHAMP: Sen hapiste olacağın için bir şişe bile fazla. Zavallı Donner. Son yıllarda onunla geçinmek zorlaşmıştı; yine de son konuşmamız dostça değildi diye hep üzüleceğim.

MARTELLO: Yine mi ev bütçesi yüzünden tartışmıştınız?

BEAUCHAMP: Hayır, hayır. Üzerinde çalıştığım yapıtım hakkında duyarsızdı.

MARTELLO: Geçen gün de benimki hakkında kaba sözler söyledi. Yapıtımı eleştirdi.

BEAUCHAMP: Benimkinin rezalet olduğunu söyledi.

MARTELLO: Seni eleştirdi ha? Neden bu muydu?

BEAUCHAMP: Acaba neden bana öfkeliydi? Son zamanlarda üzgün görünüyordu…

MARTELLO: Sophie’yi düşünüyordu.

BEAUCHAMP: Ve o aptal tabloyu. Neydi bu adamın derdi?

MARTELLO: Sanırım kabahat bende…

BEAUCHAMP: Üstelik ona bantımın orijinal kopyasını dinletmek lütfunda bulunmuştum…

GERİ DÖNÜŞ

(BEAUCHAMP’ın orijinal bantı, gıcırtı, çatırtı, patırtı ve daha başka kulak tırmalayan seslerden oluşmaktadır. Bantı gereğinden uzun bir süre çalar.)

BEAUCHAMP: Eee Donner, ne düşünüyorsun? Acele etme, sözcükleri özenle seç.

DONNER: Bence çöplük.

BEAUCHAMP: Ha. Yani, ses yığını, öyle mi demek istiyorsun?

DONNER: Hayır, çöplük, genel olarak çöplük. Beş para etmez, değersiz; kötü, saçma anlamında. Yani, çöplük..

BEAUCHAMP: Evet. Sesli varoluş birikimi; bir tür istenmeyen sesler yığını…

DONNER: Çöplük demek istiyorum. Beauchamp, üzgünüm ama yollarımızın ayrıldığı gerçeğini artık kabullenmelisin. Avangard diye bilinen o kolay başarılar kazandığımız çocuk parkında geçirdiğim yıllarda çok eğlenmiştim; ama artık ondan kat kat zor bir işle, gözün gördüğünü resmetmeyle ilgileniyorum.

BEAUCHAMP: Ben hiç çıplak bir kadını, yanında gül yiyen tek boynuzlu bir atla bahçede otururken görmedim.

DONNER: Bana ukalalık etme Beauchamp. Sen sanat nedir bilmezsin. Senin o bant kayıtların önemsiz bir entelektüel düşüncenin mekanik ifadesi; banyo yaparken insanın aklına gelen ama ayak parmaklarını kurularken de unutulan türden. Sen istersen ona sanat diyebilirsin ama herhangi bir ironik imgelemin kolaylıkla üretebileceği bir şey bu ve banyo akşamları kendilerine sanatçı denmesine şaşıracak binlerce tezgâhtar ve küçük memur vardır.

BEAUCHAMP: Donner, bir dakika—

DONNER: Onlar bile senin bantlarına—

BEAUCHAMP: Sus!—

DONNER: —çöplük derler. (Gümmm!)

BEAUCHAMP: Iskaladım! O sineğin mikrofonun etrafında vızıldamasını istemiyorum—yeni bir makara koyuyorum.

DONNER: Görüyorum ki, boş yere nefesimi tüketiyorum.

BEAUCHAMP: Seni duydum. Küçük memurlar—banyo akşamı— çöplük falan filan. Ama ben bantlarımı küçük memurlar için yapmıyorum. Onlar sanattan anlayanlar için, tıpkı diğer tüm sanatlar gibi.

DONNER: Benim sanatım Herkes için.

BEAUCHAMP: Sadece her insan o söz konusu gizemi bilir de onun için. Yoksa, senin tabloların köpekler, papağanlar, bisikletler için değil… Sen izleyicini seçiyorsun. Ben de öyle yapıyorum; ama benim bantlarım daha gizemli—onları köpekler, papağanlar, küçük memurlar ve insanlığın büyük bir bölümü anlayamaz. Bantımı radyoda çalsan, anlamsız bir gürültü gibi gelir; çünkü hiçbir beklentiye cevap vermez: İnsanlara sadece belli türde algılamaları normal karşılamaları öğretilmiştir. Sanatçının ilk görevi radyo istasyonunu ele geçirmektir.

DONNER: Bunu söyleyen Lewis’ti.

BEAUCHAMP: Hangi Lewis?

DONNER: Wyndam Lewis.

BEAUCHAMP: Doğrusunu istersen, Edith Sitwel’di.

DONNER: Saçma.

BEAUCHAMP: Onunla dans ederken söylemişti.

DONNER: Sen Edith Sitwel’le hiç dans etmedin.

BEAUCHAMP: Hayır, ettim.

DONNER: Nancy Cunard’ın sosyeteye takdim partisinde zenci spiritüelleri söyleyen o Amerikalı kadınla karıştırıyorsun.

BEAUCHAMP: Hayır, o Kraliçe Mary’nin düğünündeydi.

DONNER: Sen delisin.

BEAUCHAMP: Düğünü demek istemedim, denize indirilmesi demek istedim.

DONNER: Karıştırmış olmanı anlayabiliyorum ama Nancy Cunard için verilen partideydi.

BEAUCHAMP: Gemi havuzunda mı?

DONNER: İngiliz gemileri zenci şarkıcıların şarkılarıyla denize indirilmezler.

BEAUCHAMP: Denize indirilmesi değil, ilk seferi demek istemiştim.

DONNER: Bunu tartışmayı reddediyorum. Zaten berbat bir ses.

BEAUCHAMP: Sadece insanlara neyi dinleyecekleri ve nasıl dinleyecekleri öğretilmediği için.

DONNER: Neden söz ediyorsun sen?

BEAUCHAMP: Donner, zihnin bunaklık kaosunda dolanıp duruyor! Bantım. BBC’nin üst kademelerinde iyi bir dostum olsaydı, çok geçmez milyonlar için bir sanat eseri olurdu.

DONNER: Sanat olmazdı. Tamamiyle anlamsız bir gürültü değil de biraz ilginç bir gürültü olurdu. Sanatçı, allah vergisi bir yeteneği olan ve öyle yeteneği olmayan birinin ya kötü yaptığı ya da hiç yapamadığı bir şeyi bu yetenek sayesinde oldukça iyi yapabilen bir kişidir. Herhangi bir yetenek gerektirmeyen bir sanattan söz etmek, sanatsal eğilimleri olan ama özel bir yeteneği olmayan senin gibi insanların düştükleri bir çelişkidir.

(Güümm!)

BEAUCHAMP: Iskaladım!

DONNER: Beceri ve sanatsal düş gücü bir araya gelince, yetenek olur.

BEAUCHAMP: Nerde o?—ah— (Gümmm!) Kahretsin!

DONNER: Düş gücünden yoksun beceriye ustalık denir ve sayesinde hasır örgü piknik sepeti gibi bir sürü yararlı nesne kullanırız. Beceriden yoksun düş gücüyle ortaya modern sanat çıkar.

BEAUCHAMP: Çok mantıklı bir özet. (Gümm! Masaya vurulur.)

DONNER: Beauchamp!

BEAUCHAMP: Hakladın mı?

DONNER: Kralın çıplaklığını göstermeye çalışıyorum sana.

BEAUCHAMP: İyi de Donner, seni tanıdığım günden beri ordan oraya koşuşturup kralın terzisinin adı nedir—sembolizm, sürrealizm, imgecilik, fütürizm, fauvizm, kübizm—dada, soyut dışavurumculuk, hardedge, pop, bulunmuş nesne, nesne sonrası— öğrenmeye çalışıyorsun; ortak bütçemizin tamamını yenilebilir bir Milo Venüs’ü yapmak için şekere harcamanın üzerinden daha birkaç gün geçti; şimdi de çocukluğundaki modaları keşfettin, ha. Sana ne oldu böyle?

DONNER: Geleneksel değerlere dönüş yaptım; gerçek sanat tarihi orada yatıyor, senin küçük şakalarında değil. Geçmişi mazur göstermeye çalışmıyorum ama bizim yaşımızda çok bilmişlik biraz saçma, sence de öyle değil mi?

BEAUCHAMP: Bizim yaşımızda yaptığımız her şey birazcık saçmadır. Sanatçılar olarak en büyük umudumuz kendi yetersizliklerimizi aşmak ve tamamiyle saçma olmaktır. Sophie’nin portresiyle yapmaya çalıştığın şey de bu; çünkü, sen de görüyorsun ki, Pop-Art sonrası pre-Raphaelite biçem çağa uydurulmuş dada’dan başka bir şey değil— (Güümm!)

DONNER: Kes sesini, allahın belası!—onun hakkında konuşmaya nasıl cüret edebilirsin?!—bu ne cüret— (ve ağlamaya başlar—) —ayrıca, küveti yüz havlumla temizlemeyi de bırak!!! (Duraklama.) Üzgünüm—lütfen beni affet—

BEAUCHAMP: Özür dilerim, Donner… bu konuda bu kadar hassas olduğunu bilmiyordum.

DONNER (Burnunu çeker): Yüzümü siliyorum ona.

BEAUCHAMP: Hayır, hayır, demek istediğim, senin yeni… Donner, ne oldu?— Martello ile aranda ne geçti? Eskisi gibi değilsin… Venüs’ü parçalayıp portreyi yapmaya başladığından beri… Sen… benimle karşılaşmamaya çalıştın—

 DONNER: Bilerek yapmadım.

BEAUCHAMP: Seni kızdırdım mı? Konu süt mü?

DONNER: Hayır, sadece—üzgünüm.

BEAUCHAMP: Sophie konusunda beni mi suçluyorsun?

DONNER: Bilmiyorum. Artık çok eskide kaldı. Oldukça benzemeye başladı, değil mi?

BEAUCHAMP: Ah, evet. Sophie’nin hoşuna giderdi. Yani, görebilseydi. Tam bir Akademi tablosu…!

DONNER: Evet.

BEAUCHAMP: Bilmiyorum, Donner… savaştan önce, Kraliyet Akademisi’ne canlı bir devekuşu sokmak için Soho’da planlar yapardın hep; bir de şu haline bak. 1915’te Zürih’te, Tarzan’a onu çok tutucu bulduğunu söylemiştin.

DONNER: Tarzan mı?

BEAUCHAMP: Tarzan’ı kastetmiyorum. Kimi kastediyorum? Ona benzeyen bir adı. Hani, tutucu, 1915…

DONNER: Çar Nikola mı?

BEAUCHAMP: Hayır, hayır, Zürih’te.

DONNER: Zürih’i anımsıyorum… yürüyüş turundan sonraydı. Tanrım, ne yürüyüştü! Beauchamp, sen ve atın, inanılmazdınız.

BEAUCHAMP: Asla unutmayacağım. Ne yürüyüştü ama. Zürih’e vardığımızda, botlarımın tabanı kâğıt gibi incelmişti. Cafe Rousseau’da oturup ayaklarımı dikmiş ve bir limonata sipariş etmiştim.

DONNER: Cafe Rousseau daha sonra, Monte Carlo’daydı.

BEAUCHAMP: Monte Carlo’da Cafe Russe vardı.

DONNER: Öyle mi?

BEAUCHAMP: Cafe Rousseau’da ayaklarımı dikmiş ve limonata sipariş etmiştim.

DONNER: Doğru hatırlamıyorsun gibi geliyor.

BEAUCHAMP: İçemedim—limon yokmuş. Garson çok üzülmüştü. Savaş nedeniyle limon yok, dedi. Aman Tanrım, dedim, İsviçre savaşa mı girdi?—demek işler sarpa sarmaya başladı, çok mu sarp?—Hiç gülmedi. Yan masadaki adam yüksek sesle güldü ve bana limon tozundan yapılmış bir bardak limonata ikram etti, ‘Limon yoksa, limonu icat etmek gerekir,’ dedi. Neden bilmiyorum ama o sıra kulağıma çok zekice gelmişti.

DONNER: Voltaire! Tabii ya, Cafe Voltaire!

BEAUCHAMP: Çok ilginç biriydi.

DONNER: Voltaire mi?

BEAUCHAMP: Hayır, Lenin.

DÖNNER: Ha evet. Çok tuhaftı.

BEAUCHAMP: Limon tozu konusunda çok cömertti ama yine de ilginç biriydi. Edith onun ne menem biri olduğunu hemen anlamıştı. Ona, ‘Ne beklediğini bilmiyorum ama o şey İsviçre’de olmayacak,’ dedi. Tabii, kesinlikle haklıydı.

DONNER: Edith İsviçre’ye hiç gitmedi. Hafızan sana yine oyun oynuyor.              

BEAUCHAMP: Hayır, gitti.

DONNER: O zaman gitmemişti. O zaman olanlar, Hugo Ball, Hans Arp, Max, Kurt, Andre… Picabia… Tristan Tzara—

BEAUCHAMP: Hah işte o!

DONNER: Kim?

BEAUCHAMP: Tutucu olan. Ama çok cüretliydi. Adını karın üstüne yazdı, ‘Tamam!… buna Alpler diyeceğim,’ dedi.

DONNER: O Marcel’di. Satrançta Lenin’i hep yenerdi. Bütün o şakalara rağmen yetenekli biriydi bence. Bana, ‘İki şekilde sanatçı olunur,’ demişti. Birinci yol, sanat diye kabul edilen şeyler yapmak. İkinci yol ise, yaptığın şeylerin sanat diye kabul edilmesini sağlamaktır.’ Ne dâhiyane! Böylece her şeyi olabilir kıldı! — sanatımız kendi dışında herhangi bir ölçü kabul etmediği için, eleştiriden muaftı; bir geçmişi olmadığı için karşılaştırmadan muaftı; kendi yarattığı dışında bir değerler sistemine bağlı olmadığından değerlendirmeden muaftı. Herhangi bir sorumluluğumuz yoktu. Sanatçı olduğumuza kendimiz karar vermiştik.

BEAUCHAMP: Praxiteles’ten Rodin’e kadar hep öyle oldu. Klasik ölçülerin kutsal bir yanı yok; onlar sadece biraz daha büyük bir kulüp.

DONNER: Ama yine de modern sanatın kutsal bir yönü varmış gibi geliyor; çünkü sadece inançla ayakta duruyor. İşte bu yüzden sanatçılar rahipler gibi kendilerinden hoşnutlar. Kendi gerçeklerini kanıtlamaları gerekmez. Rahipler gibi, bir şeyin göründüğünden daha önemli olduğuna inanmamızı isterler—ekmek,şarap, konserve çorba, çarpık bir kiriş, mor bir kare, bir bant üzerine kaydedilmiş anlamsız sesler… (Bunu öylesine acıyla söyler ki—)

BEAUCHAMP: Donner… ne oldu?—Martello sana ne dedi?

DONNER: Önemli değil. Ayrıca yalan söylemediğini, sadece intikamını almak için konuşmadığını nasıl bilebilirim?—heykeline zarar verdim, birazcık… Çalışıyordu—ne olduğunu anlamamıştım—Ona bir fincan çay götürmüştüm—

GERİ DÖNÜŞ ********************

(MARTELLO kazımakta, yontmakta, dilini şaklatmakta, tekrar kazımaktadır. İç çeker.)

DONNER: Eveet—şeker alsana.

MARTELLO: Mümkün değil. Heykel çok sert.

DONNER: Meme uçlarından birini kır.

MARTELLO: Keski gerek.

DONNER: Bir dakika bekle. Onu eğeyim. Memesini fincanına sok,

ben de onu çevireyim. MARTELLO: Amma aptalca. Mısır gevreğimin üstüne nasıl serpe

ceğim onu?

DONNER: Açlıktan kırılan köylüler mısır gevreği yemez. Tanrım aşkına, Martello, hiç mısırları olsaydı onu fiziklerine önem veren daktilo kızlar için nefis bir kahvaltıya dönüştürürler miydi sanıyorsun?

MARTELLO: Ne diyorsun sen allah aşkına? Hangi açlıktan kırılan köylüler? Valla, Donner, sen bir aşırılıktan öbür aşırılığa gidiyorsun. Ben senin seramik kesme şekerlerini daha çok sevmiştim.

DONNER: Hayır, seramik yiyeceklerimle her şeyi ters yüz ettim. Tabii, seramik ekmek ile biftek ve alçı kremalı çilek, sorunu çok güzel bir biçimde oırtaya koyuyordu; ama ben hâlâ yanıtı bulamamıştım. Sorun şuydu: Karnı aç bir insana bir sanat yapıtını nasıl kabul ettirebilirsin? Tüm büyük buluşlarda olduğu gibi, yanıt çok basitti: Yenilebilir yaparak.

MARTELLO: Çok güzel.

DONNER: Bu aklıma—ha bu arada, yüz havlumu küveti silmek için kullanan sen misin?

MARTELLO: Hayır. Beauchamp olmalı.

DONNER: O adamın başkasının malına kesinlikle saygısı yok.

MARTELLO: Biliyorum. Bir de marmelatı saklamaya başladı. Nerde biliyor musun?

DONNER: Turşu kavanozunda.

MÂRTELLO: Kurnaz şeytan! Teşekkür ederim.

DONNER: Zeytinyağı kavanozunda da bal var.

MARTELLO: İnanılmaz. Banyoda, senin havlunu kullanırken aklına gelmiş olmalı.

DONNER: Nerde şimdi?

MARTELLO: Biraz daha şeker almaya gitti, kendi parasıyla. Bakalım nerde saklayacak.

DONNER: Boşver. Şeker sanatı sadece başlangıç.

MARTELLO: Kübizme yeni bir anlam kazandıracak.

DONNER: Bir düşünsene, Düşünen Adam’ın malzemesinin…

MARTELLO: Muhallebi olduğunu mu?

DONNER: Tuz olduğunu. Fakir köylerin aylık tuz ihtiyaçlarını klasik heykel biçiminde aldıklarını bir düşünsene!

MARTELLO: Sadece klasikleri değil!—senin yapıtlarını da, yok

edilemeyecek ama yenilebilecek bir biçimde üretilmiş— DONNER: Bir düşünsene, pizalar Van Gogh’un ayçiçekleri biçimin

de! — tuzdan keçiboynuzuna yepyeni bir sürü renk! MARTELLO: İmzalı ekmek somunların pişirilmiş… seramik biftekle

rin gerçek etten yapılmış! Böylece aydınlar fikir dünyasına,

damak tadı dâ gerçekten ait olduğu yere dönecek. Sanatçının

damağı—

DONNER: Martello, benimle dalga mı geçiyorsun? MARTELLO: Tabii ki hayır, Donner. Bırak yesinler sanatı. DONNER: Bir düşünsene bundan sonraki sergimi, aç insanlara açıl

mış… Biliyor musun Martello, hayatımda ilk kez her sanatçının

yaşadığı o utanç duygusundan kurtulmuş hissediyorum kendi

mi. Sanırım, başından beri aradığımız şey, yenilebilir sanattı. MARTELLO: Kimlerin? DONNER: Hepimizin!—Breton!—Ernst!—Marcel!—Max—sen—

ben—Pablo’nun savaşın sanatı nasıl anlamsız kıldığını haykır

dığını anımsıyor musun?—eee— MARTELLO: Hangi Pablo? DONNER: Ne demek, hangi Pablo?—Pablo! MARTELLO: Cafe Suisse’deki tek kollu garson mu? DONNER: Evet—Cafe Russe’daki—patron, Verdun’da bir ayağını

kaybetmiş olan— MARTELLO: Tanrım, Pablo ne salaktı. Hayret, sana borç veren

insanları nasıl da anımsıyorsun… DONNER: .Verdun’da bulunduğun için sana borç vermişti. MARTELLO: Doğru. DONNER: Ama yalandı. MARTELLO: Bulunmadım mı? Verdun’a oldukça yakın bir yerdi

herhalde, yolumuz bölgenin tam o noktasından geçiyordu, iyi

anımsıyorum.

DONNER: Aman tanrım, ne yürüyüştü. Martello, sen inanılmazdın. MARTELLO: Sanırım öyleydim. DONNER: Beauchamp da inanılmazdı.

MARTELLO: O ve atı.

DONNER: Son kez iyi bir zaman geçirmiştik…

MARTELLO: Sen nefret etmiştin.

DONNER: Hayır.

MARTELLO: Savaştan bile çok.

DONNER: Savaş yüzünden öyle hissediyordum. Ondan sonra, sanatçı olmanın bir anlamı kalmadı. O zaman bırakmalıydım. Sanat anlamsızlaşmıştı.

MARTELLO: Saçma sanat dışında. Pablo aradaki farkı asla anlamadı. Kolunu kaybettiği için çok öfkelenirdi—

DONNER: (bacağını…)

MARTELLO: Onu gözümün önüne getirebiliyorum—her iki elinde de bir tepsi, küfrederek… bir dakika—

DONNER: Bacak.

MARTELLO: Her iki bacağında bir tepsi—Kasten mi kafamı karıştırmaya çalışıyorsun?

DONNER: O haklıydı. Çok iyi anlamıştı. Hiçbir fark yoktu. Akıl, tarih, mantık ve tüm inançları ön plana çıkaran sanat ile, yitirilmiş inançlarımızın karşı-sanatı arasındaki farkı belirlemeye çalıştık—fakat tek bacaklı asker ile tek bacaklı, tek kollu, tek gözlü askerlerden oluşan sakatlar alayına yapılan hakaret aynıydı. Bizler ise, bir başka gelişme umarak hâlâ aynı konuyla uğraşıyoruz. Son olarak, heykelim hakkında söyleyebileceğim tek olumlu şey, onun yenilebilir olması.

MARTELLO: Benimki için de insanı gülümsetmesi. Beğendin mi?

DONNER: Terzi mankeni olarak kullanılan bir korkuluğa benziyor. Sembolik mi?

MARTELLO: Metaforik.

DONNER: Kafasında neden saman var?

MARTELLO: Saman değil—mısır püskülü. Saçı. Ya mısır püskülü ya da altın tel olacaktı; altın tel yapmasını bilmiyordum; zaten diş yerine inci koymak yeterince zor olmuştu.

DONNER: Takma diş gibi görünüyorlar.

MARTELLO: Tabii, onlar yapay inci. Tabii, yakutlar da. Memelerini beğeneceğini düşünüyorum.

DONNER: Ha, evet. Yenilebilirler mi? MARTELLO: Eee, yememen gerekiyor—şimdilik sadece gerçek

meyve kullanıyorum, kuğununkine benzer boynu için de ger

çek tüy. Gözlerini nasıl yapacağımı bilmiyorum: Yıldız uygun

kaçmazmış gibi geliyor… Sen olsan gözlerini siyah göl gibi be

timler miydin? DONNER: Kiminkileri? MARTELLO: Tabii ki Sophieninkileri. DONNER: Bana bu şeyin Sophie olduğunu mu söylüyorsun? MARTELLO: Metaforik olarak DONNER: Martello, seni aşağılık. MARTELLO: Pardon?

DONNER: Seni alçak herif! Senin için hiçbir şeyin değeri yok mu? MARTELLO: Yavaş ol Donner, kötü bir niyetim yoktu. DONNER: Onun anısıyla dalga geçmeye ne hakkın var?—Buna

izin vermeyeceğim, kahrolasıca! Tanrım, o yeterince acıklı

bir yaşam sürdü, bir de sen kalkmış o aşağılık sanatçı ukalalı

ğınla onun güzelliği ile alay ediyorsun—

(Güm! Birinci yere düşer…) MARTELLO: Sakin ol Donner, dişlerinden birini kırdın. DONNER (Nerdeyse ağlamak üzeredir): Ah, Sophie… Güzellik

deyince aklıma senin o masum zarafetin geliyor, saçların… MARTELLO: Mısır püskülü— DONNER: Altın sarısı. Acıklı bakışların—gözlerin— MARTELLO: Yıldız— DONNER: Dipsiz göl ve gülünce— MARTELLO: İnci gibi dişlerin— DONNER: Sanki, solgun yakut dudaklarının aralanmasına neden

olan gümüş bir çandı—

MARTELLO: Gümüş çan!—evet!—memelerinin arkasında— DONNER: —şey gibi— MARTELLO: —olgun armutlar— DONNER: Küçük, diri elmalar gibi— MARTELLO: Armut—Tanrı aşkına, Donner, kendine hakim ol,

onlar gerçek yapay inciler—

(İnciler yere düşer—DONNER zıplamaktadır, nefes nefesedir…) DONNER: Ah Sophie… Anısını kafamdan silmeye çalışıyorum ama… bir kurdele… bir çiçek… bir müzik parçası… eski köprülerin altından akan bir ırmak… yaz gününün kokusu… yetiyor. (Akordiyonla klişe bir Paris müziği çalar…)

GERİ DÖNÜŞ

(Müzik devam eder ve azalır.)

SOPHIE: Doğrusu, Lambeth’den ayrılmak beni pek üzmeyecek— ırmak ölü bir kedi gibi kokuyor ve aşağıdaki akordiyoncu beni çıldırtıyor…

(SOPHIE yirmi iki yaşındadır ve yaşama küskün değildir. Arka planda 24-25 yaşlarındaki GENÇ BEAUCHAMP’ın valiz kapağını kapatıp kayışlarını bağlama sesi gelmektedir.) Keşke biri, ona başka bir yerde bir iş verse, birkaç dakikalığına bile olabilir. Ya da valizlerimizi aşağıya indirmesi için onu tutsak. Akordiyonunu bırakması gerekir. Ama eminim, o zaman da ıslık çalar. Sevgilim, hiç işe yaramadığım için üzgünüm… Diğerleri aşağı indi mi?… Evet… işte onların sesi: Beş kat aşağıda arabacıya bağırmalarından, sesleri hemen ve kesin olarak tanımak ne kadar kötü, değil mi?… Keşke iyi tanıdığım tek ses seninki olsaydı. Onları da seviyorum—ikisi de iyiler, senin de eski arkadaşların, ki bu onları sevmem için yeter… Ama şimdi düşünüyorum da—affet beni—ama şimdi düşünüyorum da—çok geç olmadan… bence onlarla gitmemeliyiz, bence burda kalmalıyız, sadece sen ve ben… Sevgilim— lütfen—Lütfen kayışı bağlama—ne düşünüyorsan söyle—çok geç değil henüz—Lütfen çabuk söyle, holde Banjo’nun ayak seslerini duydum, birazdan burda olur…

(Kayış sesi tekrar duyulur; ancak bu kez çok sessiz) Lütfen bağlama kayışları!… sessizce bile olsa… (Bitkin, sevecen, ironik) Sabah giydiğin elbiseleri duyabiliyorum… Yün takım elbisen var üzerinde, sesini duyuyorum, kokusunu alıyorum—vazodaki bir peygamberçiçeği: Yakana takar takmaz fark ettim—bazen benim bir cadı olduğumu düşünüyor musun…? Ben sadece senin iyilik meleğinim; izin verirsen burada seninle kalmak istiyorum. Bana bir şey olmaz, bu kadar zamandan sonra, artık kendime güveniyorum, korkmayacağım, hiç, beni burada yanlız bıraksan bile—tabii sen dışarı çıkacaksın—sık sık—Fare ile Banjo’yu yeni stüdyolarında ziyaret etmek için—Lütfen söyle.

BEAUCHAMP: Sophie… Nasıl söyleyebilirim ki… ? (Kapı açılır. GENÇ MARTELLO.)

MARTELLO: Merhaba… Eee—ne haberler var?

BEAUCHAMP: Hiç. (Hızla kayışı çeker.) Ben bunu aşağı indiririm. Araba nasıl?

MARTELLO: Fena değil, ama at kötü—kamburu çıkmış, ince bacaklı.

BEAUCHAMP: Ben… geri geleceğim. (Kapı açılır.)

SOPHIE: Yardım edemediğim için üzgünüm. Pencerede oturup gözcülük yapmam gerekiyor.

MARTELLO (Açıkça güler): Ah, bu çok güzel. Sophie, sen hep kendinle böyle hoş bir şekilde dalga geçersin… (Akordiyon sesi duyulur.)

SOPHIE: Belki, ırmağın öte yakasında da bir başka akordiyoncu bizi bekliyordur. Ve hiç kuşkusuz, sol yakadaki koku da hemen hemen aynı olacak. Ama Chelsea tarafını daha çok seviyorum.

MARTELLO: Tabii, orada daha kaliteli insanlar var. Sanatçılar bile orta sınıf.

SOPHIE: Ben güneşi düşünüyordum—o tarafta güneye bakıyor olacağız ve ön pencerelerimizden güneş girecek. Yüzümde güneş,

yeni yerimde oturacağım ve Turner’ın çizdiği gibi bir manzara

düşleyeceğim. Pek fazla değiştiğini sanmıyorum, renkler

dışında. Turner gibi resim yapmak istemez miydin?—özür

dilerim, hayır tabii ki istemezsin, ne kadar aptalım… Turner’ın

da senin çizdiğin gibi çizmek isteyeceğini sanmıyorum. Tabii,

istese çizebilirdi. MARTELLO: Tabii. SOPHIE: Ama çizmek istemezdi.

MARTELLO: Öyle çizmek aklına gelmezdi; sanırım asıl nokta bu. SOPHIE: Evet, gerçekten öyle. Şimdi ne yapıyorsun? MARTELLO: Artık resim yapmıyorum. Bir figür yapıyorum. SOPHIE: Şimdi ne yaptığını sormuştum—tam şu anda—burada ne

yapıyorsun? MARTELLO: Ha. Doğrusu şu anda bir şey yapmıyorum, sadece seninle

konuşuyorum.

SOPHIE: Herhangi bir yerde bir sepet görebiliyor musun? MARTELLO: Bir sepet mi?—hayır. SOPHIE: Bir tane olmalı; ayakkabılarımı ve çantalarımı koymak

için. MARTELLO: Bisküvi gelene kadar bekle—sanırım ayak seslerini

duyabiliyorum, merdivenden yukarı çıkıyor. SOPHIE: Hayır, o gelen Fare. Bu takma adlar ne kadar da saçma.

Ne zaman bırakacaksınız bu adları kullanmayı? MARTELLO: İnsan duyunca kulağa saçma geliyor—ama biz duymu

yoruz çünkü onlar bizim isimlerimiz… Sanırım çok yaşlandığı

mızda ve Landseer gibi resim yapmaya başladığımızda kullan

mayı bırakırız. SOPHIE: Derssiz olmaz. İsimlerinizle alay etmek istemedim. Taşınma

işi sinirlerimi bozdu. MARTELLO: Evet. Tabii.

SOPHIE: Takma isimler çok ilginçtir. Sen hiç banjo çaldın mı? MARTELLO: Hayır. Küçükken vücudumun şeklini banjoya benzetirlerdi. Bisküvi ise sürekli, ‘Bisküvi gibi gevrek,’ derdi. SOPHIE: Evet, biliyorum. ‘Fare’ye de sessizce girdiği için.

DONNER: Merhaba, Sophie.

(Duraklama.)

SOPHIE: Neler oluyor? (Duraklama.) Bana figüründen söz etti. MARTELLO: Öyle mi?

SOPHIE: Sadece bir tane yaptığını. Ne yapıyorsun? MARTELLO: Adı ‘Sakat.’ Gerçek ayaklı ağaçtan bir adam. SOPHIE: Bir tür şaka. MARTELLO: Evet.

SOPHIE: Gerçek bir bacak mı kullanacaksın? MARTELLO: Tabii ki, hayır. Yapmam gerekecek. SOPHIE: Neden yapacaksın? MARTELLO: Eee, ağaçtan… tabii ki.

(Duraklama.)

SOPHIE: Peki, tek gözü kapalı gerçekten gören bir adama ne dersin? MARTELLO: Sophie— SOPHIE (Kendini kaybeder—patlar): Beni ne yapacağını bilmiyor,

değil mi?—Ne olacak?—hepiniz gidiyorsunuz, değil mi? MARTELLO (sessizce): Fare kalacak. İzninizle…

(Çıkar, kapıyı kapatır.)

(Duraklama.)

SOPHIE (kendini toparlar): Sen kalıyor musun? DONNER: Evet. SOPHIE: Niçin?

DONNER: Her iki şıkta da yapmak istediğim şey bu. SOPHIE: Her iki şıkta da mı?

DONNER: Onlarla gideceksen, artık yakınında olmak istemiyorum. SOPHIE: Eğer gideceksem mi… ? DONNER: Sophie, biliyorsun, seni seviyorum… seni çok uzun za

mandır seviyorum…

SOPHIE: Benim kalmamı mı istiyor? Seninle mi? DONNER (Bağırır): Neden gitmek istiyorsun? (sessizce) Sana artık

değer vermiyor. O artık sana sadece acı veriyor; ben de buna

katlanamıyorum. Seni mutlu ettiği zaman katlanamıyordum;

şimdi ise sana acı veriyor… ve ben… ben buna katlana

mıyorum—

SOPHIE: Başkasını mı seviyor?

DONNER: Başkası yok.

SOPHIE: Sorumun yanıtı değil. O şairi mi seviyor?—özel geliri olan o tahsilli Bohem’i?—Bana onun şiirlerini okuyordu; sonraları okumamaya başladı. Ben de mutlaka onunla görüşüyordur diye düşündüm.

DONNER: Sadece başkalarıyla birlikteyken. Eminim kadın onun farkında bile değildir—

SOPHIE: Onunla mı gidiyor—?

DONNER: Hayır—ne münasebet!… Zaten öyle paylaşılmaya uygun bir yer değil—büyük bir çatı katı odası, yataklar bir arada, mutfak da bir köşede—

SOPHIE: Beni götürmeyi hiç istememişti.

DONNER: Hiç uygun bir yer değil. Tuvalet aşağıda sahanlıkta, merdivenler dik ve tırabzan yok—düşebilirsin—Sophie, burda kalmalısın, burayı biliyorsun—ben de her koşula razıyım—

SOPHIE: Bana ne zaman söyleyecekti?

DONNER: Her gün söylemek istedi.

SOPHIE: Belki de, şöminenin üstüne bir not bırakacaktı. Şaka olsun diye.

DONNER: Sophie… ben seni seviyorum. Ben sana bakarım.

SOPHIE: Evet, biliyorum, bakarsın. Ama ben seni sevemem, Fare. Üzgünüm ama sevemem. Aşık olma yeteneğimi yitirdim. Aşkla ilgili kafamdaki son imge, ilk serginizi açtığınız galeride onun yaptığı şamata. ‘Sanatta Sınırlar’—amma komiktiniz, üçünüz, dikenli tel çekilmiş çit resimleriniz ve ‘Patagonya’ya girmek üzeresiniz’ yazılı tabelalarınızla—ne kadar gırgırdınız, değil mi? Neşeliydiniz, sanatçıdan çok, bıyıkları yeni terlemeye başlamış, güçlü kuvvetli, üç liseli kriket oyuncusu gibiydiniz. Hepinizi çok sevmiştim. Arkadaşlarınıza kahkahalarla gülmenizi sevmiştim. Söylediğiniz hiçbir şeyi duymamıştım; sizler de, ben arkada, fırfırlı elbisemle, kafamda kurdeleler ve gözümde kapkalın camlı gözlüklerimle dururken bana dikkat etmemiştiniz bile;

ama yine de hepinizi sevmiştim ve bir süre sonra bakıp acaba

bu hangisi? Martello mu? Beauchamp mı? Donner mi? diye düşünmekten kendimi alamamaya başlamıştım… Çok çabuk oldu: Bir an, kendi seçimim olmayan, değiştirilemeyecek bir şeyler olacağı yolundaki hastalıklı bir endişe; bir sonraki an, hayatımın gizi oldu o. Ben aşk demem; ama anlaşılan insanların bu durumlar için kullandığı sözcük buymuş.

DONNER: Ve bizi ikinci kez gördüğünde—

SOPHIE: —sizi göremiyordum. Ama hiç olmazsa artık o gözlükleri takmak zorunda değildim ve oldukça hoş göründüğümü biliyordum….

DONNER: Çok güzeldin.

GERİ DÖNÜŞ

(MARTELLO ve SOPHIE merdivenleri tırmanmaktadırlar. Yukarıda, kapalı kapılar ardında oynanan bir masa tenisi maçının sesleri gelmektedir.)

MARTELLO: Maalesef çok dik… Bundan sonra beş basamak tırma

nıp, sola dönerseniz üst kata çıkmış olacaksınız… SOPHIE: Çok güzel ve büyük bir oda olmalı… MARTELLO: Hepimizin kendi odası var ama oturma odasını ortak

kullanıyoruz—Sola—çok iyi, böyle devam edin. SOPHIE: Masa tenisi çok moda diyorlar. MARTELLO: Gerçekten mi?—İzin verir misiniz…

(Kapıyı açar. Masa tenisi sesleri artar. Bir sayının kazanıldığı topun

rakete artık değmemesinden anlaşılır.) SOPHIE: Güzel vuruştu! MARTELLO: Baylar, size Bayan Farthingale’i tanıtmaktan onur du

yuyorum.

(Masa tenisi tekrar başlar.)

SOPHIE (bozulur): Oh. MARTELLO: Bildiğiniz gibi, dostlarımın adı Donner ve Beauchamp.

Beauchamp sağınızda ve Donner da solunuzda.

(Top ağa çarpar: Topun masada sıçrama sesi giderek azalır.) SOPHIE: Şanssızlık.

MARTELLO: Masa tenisi oynamıyorlar. SOPHIE: Ah! MARTELLO: Bu yüzden bir an şaşırdılar. Beauchamp, kapat şunu.

(Masa tenisi sesleri kesilir.) SOPHIE: Pardon. DONNER(telaşla): Nasılsınız? BEAUCHAMP: Nasılsınız? MARTELLO: Ellerinizi öyle uzatmanızın anlamı yok. Bayan Farthin

gale kördür.

BEAUCHAMP: Valla Martello, şaka anlayışın berbat— SOPHIE: Ama öyle—bir yarasa kadar körüm, maalesef. BEAUCHAMP: Ah. Üzgünüm. SOPHIE: Lütfen, sözünü etmeye değmez. BEAUCHAMP: Tabii ki, etmeyeceğim. SOPHIE: Ah, istediğiniz kadar edebilirsiniz. Ayrıca, ağzınızdan,

‘gördüğün gibi’ sözcüğü kaçacak diye kaygılanmayın. İnsanlar

söylüyor; hiç aldırmıyorum. MARTELLO: Bayan Farthingale, oturmaz mısınız… İzninizle yardım

edeyim… SOPHIE: Ah, teşekkürler… çok teşekkürler. Burası çok rahat. Uma

rım kimse benim yüzümden ayakta kalmamıştır. MARTELLO: Çay alır mısınız? SOPHIE: Çok memnun olurum.

DONNER: Çaydanlıktaki suyun kaynamasını bekliyorduk. MARTELLO: Hint çayı mı yoksa Seylan çayı mı? SOPHIE: Aralarındaki farkı bilmiyorum. MARTELLO: Kimse bilmiyor. Bu yüzden sadece bir çeşit çayımız var. SOPHIE: Peki, o ne çayı. MARTELLO: Hiçbir fikrim yok.

DONNER: En kaliteli Assam çayı.

(Çaydanlığın ıslığı andıran sesi duyulur.) SOPHIE: Yine mi gramofon çalıyor? DONNER: İzninizle.

(Çaydanlığın sesi kesilir.) BEAUCHAMP: Bazı oyunların ve eğlencelerin seslerini plağa kaydedi

yorum.

SOPHIE: Körler için mi?

BEAUCHAMP: Hayır. Fikir şu, sesleri gözünüz kapalı dinlemek. SOPHIE: Çok etkili. Sadece dinleyerek skoru tutabilirdim. BEAUCHAMP: Evet!—gördüğünüz gibi—pardon!—Görsel imgeyi,

görsel sanatın kısıtlamalarından kurtarmaya çalışıyorum. Amaç,

tamamiyle zihinsel olan imge—resim—yaratmak… Sanırım bu

alanda çalışan ilk sanatçı benim. SOPHIE: Eminim öylesiniz, Bay Beauchamp. BEAUCHAMP: Duyduğunuz benim son çalışmamdı—Lloyd George

Clara Bow karşılaşması. SOPHIE: Tanrım! Onları nasıl ikna ettiniz? BEAUCHAMP: Hayır, gördüğünüz gibi— SOPHIE: Ha—tabii! Tabii ki, görüyorum. Bay Beauchamp, ne hoş

bir şaka. BEAUCHAMP: Evet… Teşekkür ederim. Size bir şey daha çalayım

mı?—çok sessiz. SOPHIE: Lütfen çalın.

(DONNER elinde bir tepsiyle girer.) DONNER: İşte geldim. Bayan Farthingale, çayınızı nasıl alırsınız? MARTELLO: Bayan Farthingale, çayları siz koyarak bizi onurlan

dırsanız? DONNER: Banjo! SOPHIE: Tabii… tabii… Evet koyarım.

(Çay tepsisini elleriyle hisseder.)

Şimdi.

(Önce çayları koyar. Birinci fincan. İkinci. Üçüncü. Dördüncü.)

Hepiniz de süt alıyor musunuz?

(‘Evet Lütfen’ vs. Bir. İki. Üç. Dört.)

Bay Donner, kaç şeker? DONNER: İki lütfen, Bayan Farthingale…

(Bir. İki.)

DONNER: Teşekkür ederim. SOPHIE: Bay Beauchamp?

BEAUCHAMP: Ben istemiyorum, teşekkür ederim. SOPHIE: BayMartello? MARTELLO: Bana sadece bir tane.

(Bir.) SOPHIE: İşte oldu.

(Erkeklerin gerginliği sona erer. Alkışlayıp gülerler.) DONNER: Bayan Farthingale, siz mükemmel bir kızsınız. SOPHIE: Bay Donner, çok naziksiniz. Lütfen benim ‘hızlı’ olduğumu

düşünmeyin ama ben de sizden ve arkadaşlarınızdan çok etki

lendim. Hepiniz çok hoş ve komiksiniz ve günün birinde sizlerle

çay içmekten daha fazla isteyebileceğim bir şey yoktu. MARTELLO: Arkadaşlarıma söylememiştim… SOPHIE: Ah, özür dilerim. Sizleri şaşırtmış olmalıyım. Sanat konu

sunda oldukça ilerici olan rahmetli amcam, geçen yıl beni

sizin Russel Galeri’deki serginizin açılışına götürmüştü.

(Duraklama.) BEAUCHAMP: Merakımı bağışlayın… sanat galerilerine sık sık gider

misiniz? SOPHIE: Artık gitmiyorum, tabii, Bay Beauchamp; o günlerde henüz

tamamen kör olmamıştım. Aman tanrım, her şeyi tersten anla

tıyorum. MARTELLO: Bayan Farthingale, Galler Prensi Sokağı‘ndaki Körler

Okulu’nda kalıyor. Ben okulun ordan geçerken, yandaki park

ta bir bankta oturuyordu. Çok utanmazca bana yanaştı. SOPHIE: Kesinlikle doğru değil! MARTELLO: O günden sonra iki kez okula çaya gittim. Çayı hep o

koyar. SOPHIE: Öğretmenimle parktaydım; suda yüzen ördeklere yiyecek

vermek için beni kısa bir süre için yalnız bırakmıştı. Öğretme

nim bana baktığında, bir erkeğin şapkasını çıkartmış, yüzünde

donmuş bir gülümseme, şaşkın ve utangaç bir biçimde bana

baktığını görmüş. Beni kurtarmaya geldiğinde artık çok geçti. DONNER: Çok mu geçti? SOPHIE: Sesin bana, ‘Özür dilerim ama daha önce sizinle karşılaş

mamış mıydık? Adım Martello,’ dediğini duydum. Tabii beni

daha önce görmemişti.

MARTELLO: O da bana, ‘Yoksa, sanatçı olan mı?’ diye sordu. SOPHIE: ‘Sanırım öyle,’ dedi; sanırım biraz gururu okşanmıştı. MARTELLO: ‘Sanatta Sınırlar mı?’ diye sordu. Çok şaşırmıştım. Ve

çaya davet etti, dolambaçsız bir dille. Evet, kabul edin ki, o

sırada hiç utanmanız yoktu. SOPHIE: Valla, o kadar tekdüze bir hayatım var ki… doğal olarak

heyecanlanmıştım. MARTELLO: Heyecandan bayılacağını sanmıştım. Öğretmen onayla

madı, hatta itiraz bile etti ama Bayan Farthingale’in ruhuna

şeytan girmişti bir kere! SOPHIE: Lütfen, Bay Martello… BEAUCHAMP: Tabii öğretmen senin neye benzediğini görebili

yordu.

DONNER: Bayan Farthingale, sergi sizi çok etkilemiş olmalı. MARTELLO: Sergiden hiç etkilenmemiş! (Biraz suçlu.) Yani… Ba

yan Farthingale resimlerin eften püften olduklarını ve kolaylık

la yapılabileceklerini düşünüyormuş. BEAUCHAMP: Kesinlikle haklıydı. MARTELLO: Ben de ona hemen açıkladım. Sanat neden yapılması

zor bir şey olsun ki? Neden çok kolay bir şey olmasın ki? SOPHIE: Ama şurası kesin ki, sanat—sanatçının konusuna ve ama

cına bakmaksızın—kendini de kapsayan bir dünyayı yüceltir—

yani, yüceltilen şeyin bir pârçası da sanatçının yeteneğidir. MARTELLO: Ne kadar karışık. SOPHIE: Bence her sanatçı, istese de istemese de, genelde resim

yapma güdüsünü, özelde bir şeyin resmini yapma hayalini ve

söz konusu resmi yapabilme yeteneğini yüceltmektedir.

MARTELLO: Vay canına!

SOPHIE: Resmi yapmak ne kadar zorsa, hayranlık duyulacak o kadar çok şey var demektir. Bu en önemli şey değildir ama en önemli şeylerden bir tanesidir. Eğer ben ayakkabılarımın bağcıklarını bağlayarak sizleri etkilemeyi düşünmüyorsam, neden sizler beyaz bir fon üzerine bir dizi siyah şerit çizerek beni etkilemek isteyesiniz ki? Sizin resimlerden biri miydi o?

MARTELLO: Anımsamıyorum—karşılaştığımızda da sormuştunuz.

SOPHIE: Evet sordum. Belki arkadaşlarınız anımsıyordur—karla kaplı bir tarlada siyah çit direkleri?

MARTELLO: Onlar adına ben yanıt vereyim. Galiba sizin için çok zor olan bir şeyin, sanatçı için çok kolay olabileceğini unutmuşsunuz ya da bilmiyorsunuz. Siz bağcıklarınızı ne kadar kolay bağlayabiliyorsanız sanatçı da aynı kolaylıkla ve hızla kusursuz bir elma resmi çizebilir. Dahası, bunu herkes yapabilir—evet, ısrar ediyorum: Eninde sonunda, doğayı resmetmek bir tekniktir ve piyano çalmayı öğrenmek gibi öğrenilebilir. Ama bir insana belli bir şekilde düşünmeyi nasıl öğretebilirsiniz?—Çok basit bir şekil çizip, resmi çerçeveleyip zorla insanın gözüne sokarak, o şekil hakkında hiç umulmadık bir şeyle zihni kuşatmak—

DONNER: Banjo…

MARTELLO: Ayrıca, naturalist sanatta mükemmeliyet noktası nedir—? İnsan doğayı taklit etme düşüncesini nasıl savunur ve haklı çıkarır? Başarı ne kadar büyükse, sonuç o kadar yanlıştır. Ancak düş gücü gözün gördüğü şeyden uzaklaştırıldığı zaman bir resim ilginç olur.

SOPHIE: Sanırım bu, sanatçılar ve resimden çok sanat tarihine önem verenler için ilginç. Bildiklerime dayanarak söylüyorum, bundan sonra çizilecek olanları göremeyeceğim için o kadar üzülmüyorum ve tamamen kör olmadan pre-Raphaelite’ların yapıtlarının çoğunu gördüğüm için mutluyum. Sanırım Ruskin’in denemesini bilirsiniz, hani şu—

BEAUCHAMP: Bayan Farthingale, çoraplarınızın rengi mavi mi?

SOPHIE: Bilmiyorum, Bay Beauchamp. Mavi mi? Hani bana oyun dinletecektiniz?

BEAUCHAMP: Ha, dinletiyorum. Devamı için plağı ters çevireyim.

DONNER: Biliyor musunuz… sanırım sizi anımsıyorum.

BEAUCHAMP: Fare, boşversene sen.

DONNER: Bir kız—gözlüklü ve galiba uzun at kuyruklu.

SOPHIE: Evet!

DONNER: Sanırım göz göze geldik!

SOPHIE: Belki. Söyleyin Bay Donner—siz hangisiydiniz?

DONNER: Hangisi mi?

SOPHIE: Evet. Üçünüzle ilgili kafamda bir fotoğraf var ama bir türlü çıkaramıyorum ve kim Donner, kim Beauchamp ve kim Martello, o sıralar sormaya utanıyordum. Daha sonra amcama sordum; o hanginizin kim olduğunu biliyordu ama, her birinizin kişisel özelliğini yeterince iyi tarif edemedim ona…

DONNER: Ne kadar ayıp, Bayan Farthingale!

SOPHIE: Ama, hepiniz sarışındınız, hepiniz yapılıydınız. Hiçbiriniz sakallı ya da kepçe kulaklı değildi—ayrıca, unutmayınız ki, hepiniz asker üniforması giyiyordunuz, tıpatıp birbirinize benziyordunuz…

MARTELLO: Evet, bir tür şaka gibiydi. Fransa’dan henüz dönmüştük.

BEAUCHAMP: Geç gittik, geç döndük.

SOPHIE: Birkaç ay sonra kör oldum; bu yüzden, seslerinizle aklımda

kalan yüzleri eşleştiremiyorum—yani tabii, her üç yüzle de.  (Duraklama.)

BEAUCHAMP: Yani, özellikle birimizin yüzünü mü anımsıyorsunuz, Bayan Farthingale?

SOPHIE: Eee, evet, Bay Beauchamp.

BEAUCHAMP: Ah.

SOPHIE: Yani, hepinizi çekici buluyordum.

BEAUCHAMP: Ama birimiz diğerlerinden daha çekiciydi.

MARTELLO: Ah. Artık asla bilemeyeceğiz!

DONNER: Ah! Ama göz göze geldiğiniz bendim.

SOPHIE: Aslına bakarsanız, bir yolu var… merakımı gidermenin.

Bir fotoğrafçı vardı, fotoğraf dergilerinin birinde çalışıyordu… DONNER: Tatler’da. SOPHIE: Hayır biliyorum, Tatler’da fotoğraf yoktu… bu adam

herkesin kendi resmi önünde fotoğraflarını çekti. MARTELLO: Anlıyorum. Ve siz de hangimizin tarif ettiğiniz resmin

önünde durduğunu bilmek istiyorsunuz. SOPHIE: Eee, evet. Böylelikle merakımı giderebilirim. Sanırım, arka

planda kar vardı.

DONNER: Evet, bir kar sahnesi vardı. Sadece bir tanesinde. SOPHIE: Her taraf kardı, tüm tuvali kaplıyordu— MARTELLO: Tüm tuvali değil— SOPHIE: Doğru—bir çit vardı— BEAUCHAMP: Evet, tamam—karda bir çit! SOPHIE: Evet! (Duraklama.) Eee, hanginiz…? DONNER: Aklınızdaki Beauchamp. SOPHIE: Bay Beauchamp! BEAUCHAMP: Evet, Bayan Farthingale… Anlaşılan benmişim.

(Duraklama.)

SOPHIE (neşeyle): Eee, kim daha çay ister? MARTELLO: Çaydanlığa biraz daha su koyayım.

(Duraklama.)

(GRAMOFON: ‘Şah..‘)

SOPHIE: Ah!—satranç oyunu mu, Bay Beauchamp? BEAUCHAMP: Evet. Lenin-Jack Dempsey maçı. SOPHIE: Ah, çok güzel. Artık resim yapmıyor musunuz? BEAUCHAMP: Hayır. Elli yıl sonra artık kimse resim yapmayacak.

Donner dışında, tabii. SOPHIE: Bay Donner, dilerim güzelliğin resmini çizersiniz; en büyük

güzellik doğada. BEAUCHAMP: Ah, lütfen güzelliğe ya da doğaya karşı olduğumu

düşünmeyin Bayan Farthingale. Örneğin, ben sizin Martello’yla

karşılaştığınız parkı çok severim, ırmağın karşı tarafından ne

de güzel görünür, değil mi?—yani—

SOPHIE: Çok haklısınız Bay Beauchamp. Benim için de çok güzel bir manzara. Ben sadece görme duyumu yitirdim. Orada, gözlerini kapayıp güneşte oturan herkes kadar ben de manzaradan keyif alıyorum; hatta daha da fazla çünkü bir ressam gibi gerçeği süsleyebilirim, hem de çelişkiye düşme kaygısı olmaksızın. Nal sesleri duyarsam, bahçeye tek boynuzlu bir at koyarım, kimse de gözlerimi açtırıp yanlış gördüğümü söyleyemez.

MARTELLO (döner): Hayatlarında hiç at görmemiş olan İnkalar için atla tek boynuzlu atın gerçekliği aynıdır; ki bu, çok yüksek bir gerçeklik derecesidir.—Dinleyin! Bayan Farthingale, bu bir fayton mu yoksa at arabası mı? (Caddeden araba sesleri gelmektedir.)

SOPHIE: Sekiz nal, Bay Martello; buna rağmen fayton değil. Bu atlar köylü atları, bir bira fabrikasının arabasıdır büyük bir olasılıkla.

MARTELLO (pencereden bakar): Vay canına, gerçekten de bir bira fabrikası arabası!—Bir oyun daha!

BEAUCHAMP: Eee—bu birden aklıma—anımsıyor musun—?

MARTELLO: Evet—ben de aynı şeyi düşünüyordum—

BEAUCHAMP: Beauchamp’ın Onuncu Atı!

GERİ DÖNÜŞ

(At nalı sesi… BEAUCHAMP’ın Atı. Sıcakta sinekler vızıldamakta. Ayak sesleri.)

BEAUCHAMP (nutuk atarcasına): Sanat sürekli sürpriz içerir. Sanat asla ödün vermemelidir. Sanat verdiği sözlerde durmamalıdır. Sanatın uzmanlıkla bir ilgisi yoktur: Bir şeyi iyi yapmak, sıradanı yapmak için özür olamaz. Tanrım, çok eğlenceli bu. Yazın

Fransız kırlarını, en yakın dostlarımla dolaşıp sanat hakkında savunulamayacak görüşler ileri sürmeyi hep istemişimdir. Martello, sana müteşekkirim. Donner, seni tanıdığım için mutluyum. Atımı beğendiniz mi?

MARTELLO: Güzel, majesteleri.

DONNER: Çok güzel. Neden kesmiyorsun sesini?

BEAUCHAMP: Fare bugün biraz mızmızlık yapıyor. Sen de bir at almalıydın. Aradaki fark çok büyük. Doğrusu hiç böyle rahat hissetmemiştim kendimi. Ünlü, titrek birer yaşlı olduğumuzda ve yaşam geçmişi düşünme ve geriye dönmelerden oluşmaya başladığında, anılarımın en fazla bu noktaya kadar ulaşmasını istiyorum— (şaaak!)

Hiç bu kadar terlememiştim… şu sinekler de… (Şaak!) Yaklaştık mı?

MARTELLO: Nereye yaklaştık mı?

DONNER: Nerden bileyim?

BEAUCHAMP: İkinci olarak!—sanatçı kendini toplum içinde nasıl haklı gösterebilir? Nedir rolü? Gerekçesi nedir?—Donner, sen neden bir sanatçı olmak istiyorsun?

DONNER: Çıplak kadın görme olanağı oluyormuş diye duydum.

BEAUCHAMP: Donner bugün biraz alaycı.

DONNER: Hayatımda hiç çıplak kadın görmemiştim; ve gidişata göre, göreceğim de kuşkuluydu. Ailemin toprağı vardı.

BEAUCHAMP: İlginç bir düşünce; anlıyormuş gibi davranmayacağım. Tekrar ediyorum—sanatçı kendini nasıl haklı gösterebilir? Yanıt: gösteremez, ve bencilce bir deneme isteğiyle insanların canını sıkmayı bırakmalı. Sanatçı şanslıdır. Hakkında söylenecek tek şey budur. Bin kişinin yaşadığı bir toplulukta işleri dokuz yüz kişi yapar, doksan kişi çok iyi, dokuz kişi de sıradan bir yaşam sürer ve bir şanslı kişi de diğer dokuz yüz doksan dokuz kişinin resmini yapar veya onlar hakkında roman yazar. Duuur oğlum, duur…

DONNER: Ah, sus allahaşkına.

BEAUCHAMP: Ona ne ad koyacağımı bilmiyorum.

MARTELLO: Aklıma çok güzel bir fıkir geldi.

DONNER: Benim de.

MARTELLO: Bir portre… kadın güzelliğini idealleştiren, Süleyman’ın şarkısını temel alan.

BEAUCHAMP: Anlamadım.

DONNER: Ben, gelecek yıl arabayla tura çıkalım; arabaya paramız yetmezse evde kalalım diyorum.

MARTELLO: Fare, yayan tura çıkmaya çok hevesliydin.

DONNER: Bazı kısımları diğerlerinden daha fazla seviyorum. En sevdiğim kısım, elimizde kakao fincanları, önümüzde Fransa haritası, evde şöminenin önünde oturup gezimizi planladığımız ilk kısımdı. Anımsayacak olursan, seyahatimizi bir güzel köyden diğerine yürüdüğümüz kolay etaplar halinde planlamıştık… her sabah, bir terasta, asmaların altında sade bir kahvaltı yapıp yola çıkacaktık; kırlardaki güzel yürüyüş yollarına kendimizi vuracak, arada sırada çağıldayan bir dereyi aşacak, öğlenleri bir gölgede dinlenecek, piknik yapacak, belki biraz kestirecek ve arkasından yine kısa bir yürüyüş sonrası hoş bir hana gidecektik… sıcak bir banyo, iyi bir akşam yemeği, barda dürüst köylülerle pipo tellendirip, elde bir mum ve güzel bir kitapla yatağa gidip, rüyasız bir uyku çekecektik— (şaakk!) al sana küçük şeytan!

BEAUCHAMP (nallar kayar); Çüüş—çüüş—Donner, atımı korkutma.

DONNER: Bisküvi, kes sesini. Sabahtan beri Fransız sinekleri beni yedi bitirdi; akşamları da nöbeti sivrisinekler devralıyor. Çağıldayan bir ırmaktan geçmeye çalışırken neredeyse boğuluyordum; dürüst köylüler paramızı çaldıkları için üç gündür kuru yerde yatmak zorunda kalıyoruz; sabahtan beri yarım hindistancevizinden başka bir şey yemedim; güzel yürüyüş yollarına gelince—ah Tanrım, işte yine geliyorlar!

(Kırık dökük kamyonlardan oluşan bir konvoy geçer. Kamyonların

yaklaşmaya başladıkları an ile, gözden kayboldukları an arasında

gürültüden hiçbir şey duyulmaz. Sonuna doğru BEAUCHAMP’ın

atı huysuzlanmıştır.)

BEAUCHAMP: Ağır ol oğlum, ağır ol… aferin… MARTELLO: Ne diyeceğim—Bırak da Fare ata binmeyi bir denesin. BEAUCHAMP: Olmaz. Bu at sadece bana güvenir. Ne hayvan

ama!—Değişik zamanlarda, midillimi de sayarsak, dokuz atım

oldu ama hiçbirisinin bununla alakası bile yoktu… Asla sorun

çıkarmıyor ve bana büyülü bir güven duygusu veriyor. Neşem

yerine geliyor, yollar akıp gidiyor… Ne ad vereyim ona?

DONNER: Banjo, şimdi neredeyiz? Biliyor musun?

MARTELLO: Aşağı yukarı.

DONNER: Eee?

MARTELLO: Son tabela ile harita arasında bir uyuşmazlık var.

DONNER: Bu sabahtan beri bir tabela görmedik. Belki de tabelaları söküyorlar.

(Daha fazla kamyon.)

BEAUCHAMP: Ağır ol, ağır ol…

DONNER: Tanrı aşkına, Beauchamp, defet başından şu hindistan

cevizini!

BEAUCHAMP: Hindistancevizi!—fena bir isim değil. Yine de bir

şey eksik. Acaba Napolyon atının adını Hindistancevizi koyar

mıydı?… Napolyon… fena bir isim değil.

DONNER: Her şeyden önemlisi, giderek belli olmakta ki, ulus

lararası durum nedeniyle, evden çıkmamamız gerekiyormuş.

MARTELLO: Ne uluslararası durumu?

DONNER: Savaş.

MARTELLO: Ne savaşı? O saçmalığa inanmıyorsun umarım? Neden

savaş olsun ki? O Orta Avrupalılar birbirlerini her zaman öldürürler.

DONNER: Bu, bugün gördüğümüz dördüncü asker konvoyu ayrıca

bir haftadır da gazete yüzü görmedik.

MARTELLO: Fransızlar millet olarak heyecanlıdırlar.

DONNER: Ama onlar Fransız değil, Alman’dı.

MARTELLO: Saçma.

DONNER: Evet, Almandılar.

MARTELLO: Nerde o lanet harita? Bisküvi, o kamyonlar Fransızların mıydı Almanların mıydı?

BEAUCHAMP: Bilmiyorum Banjo. Kamyonlar birbirine çok benzer.

MARTELLO: Askerleri diyorum. Donner onların Alman olduğunu söylüyor.

BEAUCHAMP: Nasıl anlaşılır?

MARTELLO: Donner?

DONNER: Üniformalarından.

MARTELLO: Üniformalarından. Neyse, kaygılanma. Ters yönde gidiyorlar. Onlar Paris’e girdiklerinde biz İsviçre’ye varmış oluruz.

DONNER: Siz ciddi ciddi benim İsviçre’ye yürüyeceğimi mi sanıyorsunuz? Martello, sen aklını yitirmişsin. (Uzaklardan patlama sesleri duyulur; top sesleri.)

MARTELLO: Madenciler.

BEAUCHAMP: Tamam Napolyon, sakin ol oğlum…

DONNER: Beauchamp da akılını yitirmiş. (Tekrar patlama sesi duyulur.)

MARTELLO: Buldum!—Ona Beauchamp’ın Onuncu Atı diyeceğim!—Savaşın gidişatını değiştiren hayalet süvari olacak— bir görünüyor, bir gözden kayboluyor—vurup kaçıyor, kişnemesini rüzgâr alıp götürüyor, hiç nal izi bırakmıyor; boş yolda sadece onun nal sesleri var—Fiziksel değil!—Metafızik de değil!—patafizik!—apokaliptik, kikloptik, Beauchamp’ın Onuncu Atı!—İşte geliyor—!!

(Bir süvari bölüğü dörtnala gelir, gökgürültüsünü andıran nal sesleri ortalığı doldurur; sesler azalır, üç erkek akılları başlarına gelmiş, donakalmışlardır.)

BEAUCHAMP: Aman tanrım.

DONNER: Şimdi bana inandınız mı? Alman süvarileriydi onlar.

BEAUCHAMP: Haklı.

MARTELLO: Doğuya fazla gitmiş olmalıyız. Endişelenmeyin—aman

tanrım, dünya ne hale gelmiş, insan Avrupa’da yürüyüşe çıka

mıyor. Haydi; bakın yol çatal oluyor—güneşe göre, sağ çatal

İsviçre yolu.

(Patlama.)

Aldırış etmeyin.

DONNER: Hey, neydi o?

MARTELLO: Ne?—Ha. Hendek kazan adamlar.

BEAUCHAMP: Askerler.

MARTELLO: Fransa’da askerlerin böyle işler yapması normaldir.

Almanyada da. Onlara aldırış etmemek en iyisi.

BEAUCHAMP: Amma derin bir hendek.

MARTELLO: Değil mi? Boru döşüyorlar, bence.

BEAUCHAMP: Sence siper değil mi?

MARTELLO: Görmemiş gibi davran.

DONNER: Bizi tutuklayacaklar. İnşallah bir şeye bindirirler bizi.

MARTELLO: Buranın manzarası çok güzel. Yol bir tepeye tırmanıyor.

Bu, iyiye işaret. Hadi, Bisküvi. Ne oldu Onuncu At’ına?

BEAUCHAMP: Ayaklarım gözle görülür bir biçimde şişiyor—Aman

Tanrım!

(Bir gümbürtü.)

MARTELLO (yüksek sesle, etrafa): Günaydın!

BEAUCHAMP (aynı anda): Bonjour!

DONNER: Gut’ntag…

(Duraklama.)

BEAUCHAMP (fısıldar): Bir sahra topuydu.

MARTELLO: Sevgili dostum, bizimle ilgisi yok. Bu Avrupalılar hep

sınır kavgası yaparlar.

DONNER: Nasıl geri gideceğiz?

BEAUCHAMP: Trenle. Telgraf çekip para isteyeceğim.

DONNER: Tren falan bulamayacağız!

BEAUCHAMP: O zaman, trenler çalışmaya başlayana kadar istasyonda beklerim.

DONNER: Bizi casus sanacaklar… ve öldürecekler. Çok budalaca olur bu. Budalaca ölmek istemiyorum.

BEAUCHAMP: Savaştaki bütün ölümler budalacadır.

MARTELLO: İkiniz de beni dinleyin, cahilce laf ediyorsunuz. Sizlerden büyüğüm; daha deneyimliyim. Avrupa’nın durumunu iyice inceledim ve size garanti veririm ki, savaş çıkmayacak, hiç olmazsa bu yıl. Rupert Amcamın Savaş Bakanlığı‘nda çalıştığını unutuyorsunuz. Amcama dedim ki, o saçma Ruritanya Arşidükü Ferdinand’ı vurduklarında, ‘Amca!,’ dedim, ‘Bu savaş mı demek oluyor?—dostlarımla kıştan beri heyecanla beklediğimiz yürüyüş turunu iptal mi etmemiz gerekiyor?!’ ‘Oğlum,’ dedi amcam—‘Gidin!, ben size garanti veriyorum. Savaş olmayacak; çünkü, Majestelerinin Hükümeti savaşa girmeye hazır değil; Fransızları yenebilecek duruma gelebilmemiz için en az altı ay gerekli.

DONNER: Fransızları mı?

MARTELLO: “Gidin ve çoraplarınızı eskitin,’ dedi amcam; ‘Baden-Baden’de de kaplıcaya girin,’ diye ekledi yengem, ‘Belki zamanınızı ve pahalı eğitiminizi boşa harcamanıza neden olan o sanat saçmalığından kurtarır sizi. Aklı başında ve güzel bir dünyada yaşıyorsunuz,’ dedi yengem, ‘İlle de ressam olacaksanız, hiç olmazsa, aklı başında ve güzel resimler çizin’, deyince aklıma geldi—artık yengem değilim—sizlere şimdiki tablomu anlatmak istiyorum; güzel bir kadın, Süleyman’ın şarkısında tarif edildiği gibi… (Patlamalar artar.)

Göbek deliğini, içinde içki olan, yuvarlak bir kadeh gibi çizeceğim; göbeğini, etrafı leylaklarla çevrili bir buğday tarlası gibi;

göğüslerini ikiz karacalar gibi; boynunu fildişi kule gibi; gözlerini Hebdon’da Bathrabbim kapısının yanındaki balık havuzları gibi; burnunu, Şam’a dönük Lübnan kulesi gibi… Çok güzel olacak! Sevgilimin saçları, Gilead dağından gelen keçi sürüsü gibi olacak, dişleri yünü kırkılmış koyun sürüsü gibi… Dudaklarını kırmızı bir çizgi gibi çizeceğim! Ve şakakları buklelerinin altindaki nar gibi olacak…! (Patlamalar.)       

GERİ DÖNÜŞ

(Üç genç adam, bazen hep birlikte, bazen biri veya ikisi yüksek sesle yön bildirmektedirler.)

ÜÇÜ BİRDEN: Sol!… sol… sağ… sol… sağ… sağ… dön… biraz

sağa… birazsola… dön… sol… dön… dur!

DONNER: Eee?

SOPHIE: Tam başladığım yerdeyim, sırtım sandalyeme dönük duru

yorum.

DONNER: Bayan Farthingale, emin misiniz?

SOPHIE (oturur): Bakın!

(Şaşkınlık ifadeleri; gülmeler.)

BEAUCHAMP: Kazandınız—ama sandalyeyi çekmiş olabilirdik.

SOPHIE: Biraz geriye çekmiş olabileceğinizi düşündüm; ama nasıl

olsa beni tutardınız.

BEAUCHAMP: Evet, kesinlikle yakalardık.

DONNER: Evet, kesinlikle. Hadi, bir daha yapalım?

SOPHIE: Bugün olmaz, Bay Donner. Düşündüğümden daha fazla

kaldım ve okulda beni merak etmelerini istemiyorum.

BEAUCHAMP: Öyleyse, okula yürürken size eşlik edelim.

SOPHIE: Teşekkürler. Ama hepinizi birden zahmete sokmak iste

miyorum.

BEAUCHAMP: Ben yürümek isterim.

SOPHIE: Peki, Bay Beauchamp, eğer istiyorsanız.

DONNER: Hepimiz isteriz.

SOPHIE: Tanrım, okuldaki herkes meraklı gözlerle bakacak—oh!!

(Çay sehpasını devirmiştir.)

BEAUCHAMP: Martello!—çay servisinin yerini değiştirmişsin!

SOPHIE: Özür dilerim—çok sakarım—

BEAUCHAMP: Kesinlikle sizin suçunuz değildi—lütfen kalkın—

gerçekten—İşte oldu!—hey—

SOPHIE: Ne oldu?

BEAUCHAMP: Hiç, gerçekten mavi çorap giyiyorsunuz.

(SOPHIE ve BEAUCHAMP gülerler.)

MARTELLO: Bayan Farthingale, iyi ellerde olduğunuz anlaşılıyor.

Eminim bir sürü insanın size eşlik etmesini istemezsiniz; bu

nedenle, izin verirseniz size hoşçakalın diyeyim, umarım bir

daha gelirsiniz.

SOPHIE: Ah, Bay Martello—tabii. Tekrar teşekkürler. İkiniz de

hoşçakalın.

DONNER: Eee… Hoşçakalın, Bayan Farthingale.

MARTELLO: Umarım Bay Beauchamp sizi akşam yemeğine davet

etmeyi unutmaz.

BEAUCHAMP: Hiç unutur muyum.

SOPHIE: Birlikte yemek yemeyi çok isterim. Ah—ayrıca iyi bir şeyler

giyinmeye gerek yok… Haydi, Bay Beauchamp… merdi

venlerden inerken elinizi tutabilir miyim?

BEAUCHAMP: Eğer el tutuşacaksak, adınızı bilmem gerekmez mi?

SOPHIE: Sophie.

DONNER: Düşme…

BEAUCHAMP: Düşmem!

(Merdivenlerden indikçe kahkaha sesleri azalır.)

DONNER (yakında, alçak sesle): Düşme.

(Kapı kapanır, kahkaha sesleri kesilir.)

GERİ DÖNÜŞ

(Akordiyon sesi yeniden duyulur. Odanın kapalı kapısının önünden başlayarak, merdivenlerden inen ve inilerı her katla giderek azalan ayak sesleri. En alt kata gelindiğinde ayak sesleri hâlâ duyulabilmektedir ve belli belirsiz duyulan son ses sokak kapısının kapandığıdır. Biitün bu olaylar yaklaşık yarım dakika sürer. Kapı kapandıktan sonra SOPHIE konuşmaya başlar, yakındadır.)

SOPHIE: Kendimi yine kör hissediyorum. Çaya geldiğim o ilk günden daha fazla kör hissediyorum kendimi. Oraya buraya çarpacağım, sehpayı devireceğim. (Bağırır.) Mümkün değil!—Acaba ne düşünüyor?—Fare, ne düşünüyorsun?… Kardeş gibi yaşayamayız. Biliyorum benden taleplerin olmayacak; öyleyse ben nasıl olur da senden bir şeyler talep edebilirim karşılığında? Ömür boyu sana Amerikan servisi veya koltuk örtüsü mü örmem gerekecek?… Hizmetçi kızı da tutmaya devam edecek miyiz? Onun parasını ödeyemem; bana akşamları kitap okuduğu için senin de ona ödeme yapmana izin veremem. Ama yalnız kalmak da istemiyorum, yalnız yaşayamam, karanlıktan korkuyorum; kendi karanlığımdan değil, gerçek karanlıktan; uyandığımda sabah olup olmadığını bilmek isterim; yoksa en kötüsü olacak ve şafağın söktüğüne olan inancımı yitireceğim—kim yapacak bunu benim için?… Şömineyi kim yakacak; kim seçecek giysilerimi, renk uyumuna dikkat ederek; kim bulacak ayakkabımın öteki tekini, kim giysilerimin arkasındaki düğmeleri ilikleyecek? Bunları düşünmedin. Eğer düşündüysen, sevgilin olacağımı düşünmüş olmalısın. Ama olmayacağım. Olamam. Ve beni istediğini bile bile seninle yaşayamam—Anlıyor musun?… Fare? Burda mısın? Bir şey söyle. Fare, böyle yapma, adil değil—lütfen, burdasın… Gittin mi? Lütfen… Sana güvenemezsem hiçbirşey yapamam ki—Yalvarıyorum sana, eğer burdaysan, söyle. Ne istiyorsun? Beni öylece seyretmek mi niyetin?—odada ses çıkarmadan durup—yatağa—küvetin kenarma oturup—Üzgün üzgün odada dolaştığımı, kendi kendime konuştuğumu, uyuduğumu, yıkandığımı, giyindiğimi, soyunduğumu, ağladığımı mı izleyeceksin?—Ah, hayır artık hiç yolu yok— Yapmayacağım—yapmayacağım—yapmayacağım—hayır, yapmayacağım…!

(Pencere büyük bir gürültüyle kırılır. Sessizlik. Sessizlikte caddede nal sesleri; arkasından SOPHİE’nin bedeninin yere çarpış sesi ve bir atın kişnemesi duyulur.)

GERİ DÖNÜŞ

MARTELLO: Donner, seni öldürebilirdi. Yani, bir metre daha sağa düşseydi. Bize güle güle derken beynin dağılabilirdi veya belin kırılabilirdi. Cam kırılınca yukarı baktığımı anımsıyorum; ama donakaldım ve ancak yere çarptıktan sonra, “Dikkat,” diye bağırdım. Seni kurtaramazdım. Beauchamp düştüğünü söyledi;

kazaymış; yoksa pencereyi açardı, dedi. Ama bilemiyorum. Mantıksız bir şey yaparken neden mantıklı davransın ki? Adli tabip, ‘Bu trajik pencereden ıskat olayı,’ dedi. Anımsıyorum. Ukala salak diye düşündüm. Ama galiba o, bu ifadeyi kullanmak için eşsiz bir fırsat yakaladığını düşünüyordu. Pencereden ıskat, tuhaf bir ifade, değil mi? Yani, pencereden atılan ya da pencereden atlayan insanların sayısının ne kadar az olduğunu düşününce. Bu arada, dişlerinden biri hâlâ kayıp, bir yerlerde gördün mü?—bir inci, dolabın altına yuvarlanmış olabilir… Evet, merdivenden itilen ya da bacalara tıkılan insanlar için bir sözcük neden yok…? Merdüban diye bir sözcük var ama bu bağlamda kullanılacağını sanmıyorum. Bacaya mahmul var. Bedeni bacaya mahmul edildi. İyi fikir; haydi, çeşitli ölüm biçimleri için sözcük uydurup eğlenelim—

DONNER: Martello, lütfen keser misin şunu? (Duraklama.)

MARTELLO: Ah, işte buldum.

DONNER: Dişleri de kınlmıştı, parçalanmış, dağılmıştı…

MARTELLO: Donner! Söylenecek en son şey bu. Elli yıl önce, acıklı bir yaşam sürmeye yazgılı tatlı bir kızla tanışmıştık; pencereden atladı, çok büyük bir şok ve trajediydi; şimdi, bunca acı ve ölüm gören, hiçbiri mutlu olmayan ve kuşkusuz, öyle ya da böyle yaşamlarımızın sonuna yaklaşan bizler Sophie’nin düşüşünü yakalamış olacağız, bir beden ile bir başka bedenin düşüşü arasındaki kısa gecikme dışında her şey birbirinin aynı—

DONNER: Hayır, hayır, her biri çok önemli ve her anın bir değeri

var—iyi çalışmaya, iyi yaşamaya ve iyi seçim yapmaya çalışmak için başka ne neden olabilir ki? Bence, yitip giden iyi bir yaşamdı onunki—benimle mutlu olurdu.

MARTELLO: Beauchamp da öyle düşünüyordu; ancak, sadece bir-iki yıl mutlu olabildiler. İnsan nerden bilebilir ki? Kör bir metres zor bir durum.

DONNER: Ben hemen evlenirdim onunla.

MARTELLO: Eee, evet, belki yanlış seçim yaptı.

DONNER: Seçenek yoktu ki. İlk bakışta ona âşık oldu. Benim ona âşık olduğum gibi. Ondan sonra, yaşamın en mükemmel olduğu anlarda bile eksik olan küçük bir şey vardı; yaşamımın eksiksiz olduğunu hissedemeden öleceğimi anlamıştım.

MARTELLO: Donner, hâlâ önemli mi? Sophie’nin aslında seni sevdiğini bilmek, bugün bile seni rahatlatır mıydı?

DONNER: Böyle bir şeyi asla düşünmem ama hakkımda benzer duygulara sahip olduğunu bilebilsem.

MARTELLO: Sevdiği kişinin sen olduğunu hiç düşündüğün oldu mu?

DONNER: Hayır, tabii ki düşünmedim. Beaucahmp’ı seviyordu.

MARTELLO: Beauchamp’ı sevdiğini biz sanıyorduk; ama beyninde hangimizi görüyordu… ?

DONNER: Sevdiği Beauchamp’dı—onun tablosunu anımsıyordu, kar sahnesini.

MARTELLO: Evet. O gün, bahçede karşılaştığımızın beşinci dakikasında bana o tabloyu benim yapıp yapmadığımı sordu; kısaca tarif etti; tualin tamamını kaplayan, sanki birisi bir kafesin parmaklıkları arkasından karla kaplı bir alana bakıyormuş gibi bir duygu uyandıran, park parmaklıkları gibi, siyah, dikey parmaklıklar canlanmıştı gözümde; hiç de Beauchamp’ın kar sahnesine benzemiyordu.

DONNER: Ama tek kar sahnesi olan tablo oydu.

MARTELLO: Evet, öyleydi, ama—inan bana, Donner, bu olaydan çok uzun zaman sonra, Sophie, Beauchamp’la yaşamaya başladıktan sonra fark ettim ki—

DONNER: Neyi fark ettin Martello?

MARTELLO: Senin beyaz parmaklıklı tablon—

DONNER: Beyaz parmaklık mı?

MARTELLO: Kalın beyaz direkler, tüm tual boyunca yukardan aşağı,

dört-beş santim aralıklarla, boşlukları da siyah— DONNER: Evet, anımsıyorum. Aman, Tanrım. MARTELLO: Beyaz parmaklıklar arasından karanlığa bakıyormuş

gibi.

DONNER: AmanTanrım. MARTELLO: İnsan yanılabilir; ama gözleri o zaman bile pek iyi

görmüyordu. DONNER: AmanTanrım. MARTELLO: İnsan onun yaşadığı kısa mutluluğu düşününce… biz

onun Beauchamp’la mutlu olduğunu düşünüyorduk ama me

ğer gerçekte seninle oluyormuş. DONNER: AmanTanrım. MARTELLO: Tabii, Beauchamp’la birlikte olmaya başladıktan sonra

bunu söylemek olanaksızdı—yani, insan söyleyemiyor— DONNER: AmanTanrım! MARTELLO: Donner, kendine hakim ol; yoksa sana söylediğime pişman

olacağım… DONNER: Aman Tanrım…

GERİ DÖNÜŞ’ÜN SONU

(Şaakk!)

BEAUCHAMP: Yine kaçırdım! (Duraklama.) Pekâlâ, söyleme öyleyse.

(BEAUCHAMP’ın TEYBİ: çatır çutur sesler gelir…) Büyüleyici, değil mi? Boş bir odada yakalanan, hayır, avlanan— hayır, şey edilen—neyse önemli değil, kat kat sessizlik! Donner, bu teyp bantında yaşamımızla ilgili bazı gerçekler olduğuna

inanıyorum. Bizim sessizliğimiz olan bu duyulmayan sesler bir

metafor—duyma sınırı ile bilgi sınırı arasında bir iletişim; ve

bilginin sessizliği bizim gürültümüz. DONNER: Beauchamp, çıkıyor musun? Ben devam etmek istiyorum. BEAUCHAMP: Dışarı çıkmam gerekmiyor ki. DONNER: Sinek öldürücü al. BEAUCHAMP: Peki, ben dışardayken boş bir bant kaydetmeme

izin verirsen giderim. Resimde benzerliği yakalayamazsan ıslık

çalmanı veya öte beri fırlatmanı istemiyorum. DONNER: Resim güzel oluyor. BEAUCHAMP: Evet, çok güzel görünüyor. Küçük bir öneride bulu

nabilir miyim? DONNER: Hayır.

BEAUCHAMP: Onun meme uçları aslında— DONNER: Defol! BEAUCHAMP: Biraz daha kibar olabilirsin. Pekâlâ, gidip bakayım

Martello barda mı, bir saate kadar dönerim.

(Bant değiştirir.)

İşte oldu. Odadan çıkınca düğmeye basar mısın? DONNER: Tamam. BEAUCHAMP: Söz mü? DONNER: Söz, Beauchamp. BEAUCHAMP: Zavallı Sophie. Sanırım benzerliği yakalayabildin,

Donner.

(BEAUCHAMP’ın merdivenden inen ayak sesleri duyulur. Kapı açılır

ve kapanır. Sinek vızıldamaya başlar. Mikrofonun yakınına gelir ve

ses hafifçe bozularak horultuya dönüşür.)

GERİ DÖNÜŞ’ÜN SONU

(DONNER’in BANT’ının başı. Sineğin çıkardığı sesin aynısı.)

MARTELLO: Bir daha dinlemek istemiyorum.

(TEYPdurur.) BEAUCHAMP: Pekâlâ öyleyse. Sondan bakmaya çalışalım. Sabırla.

Birinci gerçek: Donner merdivenlerin dibinde yatıyor, ölmüş,

benim deneyimsiz gözüme boynu kırılmış gibi görünüyor. Çıka

rım: Merdivenlerden düştü. İkinci gerçek: Yukardaki tırabzan

kırık. Çıkarım: Donner, sendeleyip kaygan zeminde kayarak

düştü… Eee, üçüncü gerçek: Bu çıkarımlarla örtüşen sesler

den önce Donner’in çığlığı, ondan önce bir çeşit vuruş sesi,

ondan önce iki çabuk ayak sesi, ondan önce de Donner’in

normal bir sesle—Martello, senden bunu beklemezdim.

(Duraklama.) MARTELLO: Ben de senden, Beauchamp. (Duraklama.) Haydi onu

yukarı taşıyalım. BEAUCHAMP: Bekle…

(Sinek.)

Bu sinek beni çıldırtıyor. Nerde o? MARTELLO: Şuralarda bir yerde… BEAUCHAMP: Tamam.

(Orijinal BANT’taki seslerin aynısı yeniden duyulur:

Sinek vızıldamaktadır.

Yaklaşan dikkatli ayak sesleri. Bir tahta gıcırdar.

Sinek konar.

BEAUCHAMPdurur.) BEAUCHAMP: ‘Hah, işte burdasın.’

(İki çabuk ayak sesi ve : Güüm!) BEAUCHAMP: Hakladım!

(Kısa bir kahkaha. atar.)

‘Muzip çocukların elindeki sinekler gibiyiz Tanrıların gözünde,

bizi keyifleri için öldürüyorlar.’

Haydi işimize bakalım.

İngilizceden çeviren, M. Hamit ÇALIŞKAN

Kasti Faul

[Televizyon Oyunu]

ingilizceden çeviren, M. Hamit Çalışkan

KARAKTERLER

ANDERSON

MCKENDRICK

CHETWYN

HOLLAR

BROADBENT

CRISP

STONE

YÜZBAŞI (6. ADAM)

POLİS(l.ADAM)

POLİS(2.ADAM)

POLİS(3.ADAM)

POLİS(4.ADAM)

POLİS(5.ADAM)

BAYAN HOLLAR

SACHA(Onyaşında)

GRAYSON

CHAMBERLAIN

FRANSIZ

BAŞKAN

KÂTİP, ASANSÖRCÜLER, KAPICILAR, ÇEVİRMENLER, GÜMRÜK

MEMURLARI, POLİSLER, vs.

1) UÇUŞ SIRASINDA BİR uçağin İÇİ.

Bir yolcu uçağının işadamı sınıf kısmı.

Özellikle iki yolcu ile ilgilenmekteyiz. ANDERSON bir Oxford profe-sörüdür. Orta yaşlıdır (veya biraz daha yaşlı). Uçağın kuyruk tarafına baktığımızda, solda, koridor üzerindeki koltuklardan birinde oturmaktadır. MCKENDRICK de koridor üzerindeki koltuklardan birinde, ama koridorun öbür tarafında ve kuyruğa bir sıra daha yakın bir yerde oturmaktadır. MCKENDRICK kırk yaşlarındadır. O da öğretim üyesidir ama ANDERSON insanın üzerinde oldukça titiz biri izlenimi bırakırken MCKENDRICK çetin ceviz biri gibidir.

MCKENDRICK sigara içilebilen koltukların en ön sırasında otur-maktadır. ANDERSON da, sigara içilmeyen kısmın en son koltuğunda oturmaktadır.

Uçak neredeyse boştur. ANDERSON’un hizasında, koridorun öbür tarafında kalan koltukların üçü boştur. ÂNDERSON’un sağındaki koltuk da boştur ama onun arkasında, pencere yanındaki koltukta bir adam uyumaktadır.

ANDERSON ile uyuyan adam arasındaki boş koltukta Penthouse türü bir seks dergisi bulunmaktadır. Ancak, dergi yüzüstü durmaktadır.

Yolcular yemeklerini bitirmek üzeredirler. Önlerinde yemek tepsileri durmaktadır.

MCKENDRICK çatalını bırakır ve bir sigara yakar.

ANDERSON peçetesiyle dudaklarını siler ve tepsiye koyar. Etrafa şöyle bir bakar ve yanındaki dergiyi görür. Uyuyan adamı görür.

MCKENDRICK’in yanındaki koltukta çantası durmaktadır;

çantasından parlak bir broşür çıkarır. Bu, felsefe kongresini tanıtan çok süslü bir broşürdür. Broşürün kapağında: ‘Colloquium Philosophicum Prague 77’ yazmaktadır.

ANDERSON yemek tepsisinin altından MCKENDRICK’in broşürünün aynısını çıkarır. Bir an broşüre bakar sonra ilgisini kaybeder. Dikkatini tekrar koltuk üzerindeki dergiye çevirir. Dergiyi ters çevirir ve kapaktaki çıplak kadın resmine bakar. Dergiyi eline alır, uyuyan adama bir kez daha bakar ve renkli resimlerle dolu bir sayfa açar. Farkında olarak ya da olmaksızın, elindeki broşürü derginin görünmesini engelleyecek biçimde tutmaktadır.

MCKENDRICK etrafa bakınırken kendi broşürünün aynısını görür.

MCKENDRICK: Pişti.

(ANDERSON suçlu suçlu bakar.) ANDERSON: Ah…

(ANDERSON dergiyi kapatır ve kapağı üste gelecek şekilde yemek

tepsisinin altına iter. MCKENDRICK canlıdır. Neredeyse uçarı. ANDERSON biraz durgundur.) MCKENDRICK: Siz olduğunuzdan emin değildim. Pek benzemiyor-

sunuz da.

ANDERSON: Sizi temin ederim ki, ben böyleyim. MCKENDRICK: Fotoğrafınızı kastediyorum. (Broşürünü açar. Kolok-

yumda konuşacak kadın ve erkeklerin fotoğrafları ve kısa yaşaın

öyküleri vardır.) Fotoğrafta daha genç görünüyorsunuz.

ANDERSON: Eski bir fotoğraf olmalı.

(MCKENDRICK kalkar ve koridorun öbür tarafında, ANDERSON’un hizasındaki boş koltuğa oturur.)

MCKENDRICK (Koltuk değiştirirken): Bill McKendrick.

ANDERSON: Ne garip.

MCKENDRICK: Öyle mi?

ANDERSON: Genç olduğu için eski. Eski olduğu için genç. Sadece ilk bakışta garip.

MCKENDRICK: Ha, evet.

(ANDERSON cebinden, üzerine kalem takılı bir defter çıkarır ve konuşurken yazrmaya başlar.)

ANDERSON: İkinci bakış dilbilimsel inceleme olarak bilinir. Birçok insan, söylemek istediğimizi söylemeyi başardığımızda bile, çoğu zaman söylediğimiz şeyi kastetmediğimizi söylemektedir. Kişisel olarak buna inanmaya hazırım. (Yâzmayı bitirir ve defteri kapatır. Camdan dışarı huzursuz bir biçimde bakar.) Kanatların nasıl sal-landığına dikkat ettiniz mi? Başka yere bakıp başka şeyler dü-şünmeye çalışıyorum ama karşı konulmaz bir şekilde tekrar oraya çekiliyorum… Kanatlar sallanmasa, uçmak beni tedirgin etmez. Sapasağlam çelik. Banka kasası gibi kalın. Ağaç dalı gibi esniyor. Doğal değil. İçimde bir ürperti var; sanki sigaranın dumanının tavana çarpıp çubuk kraker gibi iki parçaya bölündü-ğünü görür gibi oluyorum. Bu arada, o koltukta sigara içilmez.

MCKENDRICK: Pardon.

(MCKENDRICK sigarasını söndürür. ANDERSON defterini cebine koyar.)

ANDERSON: Evet, dilci çocuklar için ufak tefek ilginçlikler topla-maya çalışırım. Konuklara karışık şeker ikram etmek gibi birşey. Çok minnettar oluyorlar. (Birden aklına gelir.) Siz dilci değil-siniz, değil mi? (Soru MCKENDRICK’i şaşırtmış ve eğlendirmiş gibidir.)

MCKENDRICK: Hayır. Ben McKendrick’im.

ANDERSON: Bildiri sunacak mısınız?

MCKENDRICK: Evet. Doğrusu, yeni bir şeyler söylemeyeceğim. Daha

çok kendi alanımın bir özeti olacak. Her zamanki şeyler, bilir-siniz…

(MCKENDRICK bir yerlere varmaya çalışmaktadır ama ANDERSON anlamış görünmemektedir.)

ANDERSON: Çok güzel.

MCKENDRICK: Belki bazı yazılarımı okumuşsunuzdur… ? (ANDERSON durumu anlamıştır ve pişmandır.)

ANDERSON: Doğrusu, mantıklı bir beklenti bu. Üzgünüm. Adınızı bildiğimden eminim. Felsefe dergilerini yeterince fazla okumu-yorum; ve bu tür uluslararası toplantılara pek gitmem. Bugün-lerde hiç zaman bulamıyorum. Bizlere profesör denmemeli. Daha çok öğretim elemanlarını eğlendiriyoruz.

MCKENDRICK: Bildirim hiç olmazsa sizin için yeni olacak. Yani, ekmeğini kazanmak için çalışan tek İngilizler bizleriz. Bedava seyahat ve işin sosyal yanı için katılan birkaç kişi olacağını sanıyorum. Hatta bu uçakta da öyle biri olduğunu görüyorum. Arkada.

(MCKENDRICK başıyla uçağın arkasını işaret eder. ANDERSON dönüp bakar. Söz konusu kişi, arka sırada, koridor tarafında uyuyan CHETWYN’dir. CHETWYN, MCKENDRICK’ten daha genç ve çok daha ince ve narindir. ANDERSON gözlerini kısıp CHETWYN’e bakar.)

Prag’ı bilir misiniz?

ANDERSON (Dikkatli): Kişisel olarak bilmem. Adını duydum. (Sonra uyanır.) Ha, Prag. Pardon. Hayır, hiç gitmedim. (Kısa duraklama) Yoksa gittim mi? Bir zamanlar Bratislava’da onursal doktora ünvanı vermişlerdi bana. Uçak Prag’da aktarma yap-mıştı. (Duraklama) Doğrusu, Viyana’da da yapmış olabiliriz. (Duraklama. Pencereye bakar.) Sallan, sallan.

MCKENDRICK: Andrew Chetwyn. Tanıyor musunuz?

ANDERSON (Dikkatli): Kişisel olarak değil.

MCKENDRICK: Ben de kişisel olarak tanımıyorum. Alanını biliyor musunuz?

ANDERSON: Tam olarak bilmiyorum.

MCKENDRICK (Kuşkulu): Hiç adını duydunuz mu?

ANDERSON: Hayır. Tek kelimeyle.

MCKENDRICK: Oh. Son zamanlarda oldukça ortalarda.

ANDERSON: Alanı etik, değil mi?

MCKENDRICK: Aristo’nun doğruyu aşağı yukarı bulduğunu ve St.

Augustine’in de bunu güncelleştirdiğini söylüyor. ANDERSON: Bu onun neden ünlü olduğunu açıklıyor. MCKENDRICK: Hayır, bu yüzden meşhur olmadı. Politikayı kastet-

miştim. The Tımes’ta adlarının telafuzu zor bazı profesörlerin

baskı altında tutulduklarını bildirmişti. Çeklerin ona vize ver-

mesine şaştım.

ANDERSON: Çekoslavakya’da çok ilginç şeyler oluyor. Etik açıdan. MCKENDRICK: Evet. Kuşkusuz. ANDERSON: O1muyormuş gibi davranmamalıyız. MCKENDRICK: Kesinlikle. Yani, ben davranmıyorum. Benim konum

oldukça politik. Tabii, dolaylı olarak demek istiyorum. Sizinki

gibi. Sizin konuşmanızı dört gözle bekliyorum. ANDERSON: Teşekkürler. Sizin bildirinin de çok ilginç olacağından

kuşkum yok. MCKENDRICK: Doğrusunu isterseniz kurmacalar konusunda söyle-

necek hâlâ çok şey var. ANDERSON: Konuşmanızın konusu bu mu? MCKENDRICK: Hayır — sizin konuşmanızın. ANDERSON: Oh, öyle mi? (Broşüre şöyle bir göz atar.)

Öyleymiş.

MCKENDRICK: ‘Etik Kurmacalar ve Etik Temeller’. ANDERSON: Evet. Doğruyu söylemek gerekirse Çekoslovakya’ya

bu gelişimin gizli bir nedeni var. Biraz yaramazlık yapacağım. MCKENDRICK: Yaramazlık mı? ANDERSON: Etik olmayan bir şey. Masraflarımı Çekoslovakya hü-

kümeti ödüyor. MCKENDRICK: Peki, nedir… ? ANDERSON: Size söyleyeceğimi sanmıyorum. Bakın, size söylersem,

isteyip istemediğinize bakmadan sizi sırdaşım yapmış olurum.

Etik olarak, size benim sırdaşım olup olmamayı seçme fırsatı

vermeliyim.

MCKENDRICK: Peki neden bu fırsatı vermiyorsunuz? ANDERSON: Vermem için size söylemem gerek. Tam bir çıkmaz.

(MCKENDRICK tahminlerde bulunmaya başlamıştır ve merakını

gizleyememektedir.) MCKENDRICK: Bakın…Profesör Anderson…eğer herhangi bir bi-

çimde politik bir şeyse gerçekten çok ilgimi çekecektir. ANDERSON: Niye, siyasetle mi ilgileniyorsunuz? MCKENDRICK: İnsan doğal olarak bu gibi yerlerde olup bitenle

ilgileniyor. Ben de akademik bir ilgi duyuyorum — benim ala-

nım toplumbilim felsefesi. ANDERSON: Ne kadar ilginç. Tam olarak nedir bu? MCKENDRICK (Biraz kırılmış): Yarın öğleden sonraki bildirim size

bir fikir verebilir. ANDERSON (Mahçup): Yarın öğleden sonra mı? Ne büyük şanssızlık.

Tam da o sırada konferanstan kaçmam gerekiyor. Çok üzgünüm. MCKENDRICK (Soğuk): Önemli değil. ANDERSON: Sanırım bildirilerin yazılı metinleri olacak. MCKENDRICK: Sanırım. ANDERSON Toplum felsefesi bilimi, ha? MCKENDRICK (Kaba): Aşağı yukarı. ANDERSON (Kibar bir ilgiyle): McCarthy. MCKENDRICK: McKendrick. ANDERSON: Şeyde işler nasıl gidiyor…? MCKENDRICK: Stoke’da.

ANDERSON (Heyecanlı): Stoke! Çok iyi bir üniversitedir. MCKENDRICK: Çok iyi biliyorsunuz ki, ölseniz bile orda görünmek

istemezsiniz.

(ANDERSON bunu düşünür.) ANDERSON: Söylediğiniz doğru bile olsa, bildiğim kadarıyla, bugü-

ne kadar, bir yerin çok iyi olarak kabul edilmesi o yerde ölmem

koşuluna bağlanmamıştı.

(MCKENDIRCK istemediği halde güler ama buruk bir gülüştür bu.) MCKENDRICK: Çok güzel.

(Bir HOSTES koridor boyu-nca ilerleyerek yolcuların yemek tep-

silerini toplamaktadır. MCKENDRICK’in konuşmasının ortasında,

ANDERSON’un tepsisini alır ve tepsinin altındaki porno derginin

kapağı görülür.)

Zeka ve paradoks. Güzel konuşma. Beyefendi mesleği. Eski

üniversitelerde daha iyi ve daha yüksek bir uygarlık düzeyi

var. Görüyorum ki, meme ve popodan hoşlanıyorsunuz. ANDERSON (Utanmıştır): Ha…

(ANDERSON’un köşeye sıkışması MCKENDRICK’i oldukça sevin-

dirmiştir.) MCKENDRICK: Onunla gümrükten geçmenize izin vermezler. Sakla-

manız gerekecek. ANDERSON: Aslında, benim değil. MCKENDRICK: Batının kokuşmuşluğu. Marksistler felaket erdemli

geçinirler. Biliyorum, çünkü ben de biraz öyleyimdir. ANDERSON: Beni şaşırtıyorsunuz. MCKENDRICK: Dikkatinizi çekerim, Marksistim derken… ANDERSON: Ha, anlıyorum. MCKENDRICK: …Marksizm adına yapılan her şeyin savunucusu

olduğumu söylemiyorum. ANDERSON: Doğru, haklısınız. Bunun anti-sosyalist bir yanı yok.

Hatta, tam tersi. Bundan hep zenginler yararlandılar. MCKENDRICK: Tam tersine. İşte bu yüzden, etraftaki akademik

olmayan etkinliklerle çok fazla ilgileniyorum. Bu konuda açık

fıkirliyimdir.

ANDERSON (Hatları karışır): Ha, evet, ben de öyleyimdir. MCKENDRICK: Marx söz konusu olduğunda tehlikeli sularda yol

alırım. ANDERSON: Unutmayın ki, seyahat zihni geliştirir ama eskilerin

işaret etmediği bir biçimde. İnsan sadece havaalanlarında ve

garlarda eee — eee erotik, çıplak kadın dergilerine karşı ilgi

duyar.

(MCKENDRICK hatların karıştığını fark eder.) MCKENDRICK: Belki makalelerimden bazılarını okumuşsunuzdur.

ANDERSON (Şaşkın ve hayran) : Yani şey için…yazdığınızı mı söylüyorsunuz?

(Kendini toparlar.) Ha — sizin — makaleleriniz — Korkarım, söylediğim gibi, felsefi konulara ayak uydurma konusunda pek başarılı değilim…

(MCKENDRICK çantasından bir şey almak için daha önce oturduğu koltuğa gitmiştir. Elinde bir başka porno dergi ile gelir ve ANDERSON’a uzatır.)

MCKENDRICK: Burda da bir tane var. Sayfa altmış bir. Bilimkurgu öykü. Hiç de fena bir yaşam değil. Bilimkurgu ve seks. Ve tabii, toplumbilim felsefesi.

ANDERSON (Ölgün):   Çok teşekkürler.

MCKENDRICK: Sizde kalsın.

(ANDERSON dikkatle çıplak kadın resimi dolu sayfaları çevirir.) Acaba buralarda eli yüzü düzgün bir kadın var mıdır?

2) OTEL LOBİSİ. PRAG.

Resepsiyon masası yakınları. ANDERSON, MCKENDRICK ve CHETWYN henüz gelmişlerdir. Başkaları da olabilir. Bagaj olarak küçük valizleri ve çantaları vardır.

MCKENDRICK resepsiyon masasında, konuşmasının ortasındadır. Lobi, asansör vb. ile oldukça geniş bir yer olmalıdır. Üç İngilizi dikkatle izleyen ADAM’ın göze çarpmayacağı kadar büyük olmalıdır. Bu ADAM otuz beş yaşlarındadır (Daha genç olabilir). Kıyafeti eskidir ama serseriye benzememektedir. Adı PAVEL HOLLAR’dır. Lobide başka insanlar da vardır ve oldukça fakir bir gazete standı bulunmaktadır.

ANDERSON un CHETWYN ile konuşmasını duyarız.

ANDERSON (Heyecanlı): Birmingham! Çok iyi üniversite. Çok iyi insanlar var.

(Resepsiyon memuru, en önde MCKENDRICK’in beklediği masaya gelir. Memur ve diğer Çeklerin konuşmaları aksanlıdır ama metinde bu aktarılmaya çalışılmamıştır.)

MEMUR:  Üçüncü kat. Dr. McKendrick.

MCKENDRICK:  Sadece felsefe doktoru.

MEMUR: Bagajınız burda mı?

MCKENDRICK (Aceleyle):   Ha, ben hallederim. Anahtarı alabilir miyim, lütfen?

MEMUR: Üçüncü kat. Dr. Anderson. Dokuzuncu kat. Size bir mektup var.

(Memur ANDERSON’a ağzı kapalı bir zarf ve bir anahtar verir. ANDERSON’un tavırlarından mektubu beklediği anlaşılmaktadır. Memura teşekkür eder ve mektubu alır.) Dr. Chetwyn, dokuzuncu kat.

(Üç felsefeci asansörlere doğru yürürler. PAVEL gitmelerini izler. Asansörün önüne geldiklerinde ANDERSON etrafına bakınır ve lobinin öbür ucunda, (gazete standının yanı olabilir) iki adam görür. Adamlar CRISP ve BROADBENT’tir. CRISP çok gençtir, yirmi iki yaşındadır. Çok güzel ve gözalıcı bir takım elbise giymekte ve kravat takmaktadır. BROADBENT gençtir, otuzlu yaşlarındadır ama kelleşmektedir. Spor pantolon ve ceket giymektedir. CRISP oldukça kısa boyludur. BROADBENT uzun boylu ve iri yarıdır. Ama ikisi de çok zinde görünmektedirler.)

ANDERSON:   Vay canına, bakın orda kimler var…Broadbent ve Crisp.

(Asansörün kapısı açılmıştır. ANDERSON anahtarını asansör görevlisi yaşlı KADIN’a göstererek asansöre girer. MCKENDRICK ve CHETWYN de aynısını yaparlar. Bu arada:)

CHETWYN:  Kim? (Adamları görür ve tanır.) Ha, evet.

MCKENDRICK (Onları görür): Kim?

CHETWYN: Crisp ve Broadbent. Onlar da burada kalıyor olmalılar.

MCKENDRICK:   Crisp? Broadbent? Gazete standının yanındaki çocuk mu?

ANDERSON: O, Crisp.

MCKENDRICK:  Tanrım, her geçen gün daha gençleşiyorlar.

(Asansör kapısı kapanır.

Asansörde.) ANDERSON: Crisp yirmi iki yaşında. Broadbent artık zirvede değil;

bence  yeni yıldız, Crisp. MCKENDRICK: Onu tanıyor musunuz? ANDERSON:  Kişisel olarak değil. İki yıldır seyrediyorum. CHETWYN:  Newcastleli değil mi? ANDERSON: Evet.

MCKENDRICK:  Adını hiç duymadım. Görevi ne? ANDERSON:   Eskiden sol açık derlerdi. Broadbent ise, orta saha.

Felaket fırsatçıdır.

(Asansör üçüncü katta durmuştur.)

(MCKENDRICK’e.) Sizin katınız — sonra görüşürüz.

(MCKENDRICK asansörden çıkar ve etrafına bakınır.) MCKENDRICK:  Sizce odaları dinliyorlar mıdır?

(Asansör kapısı kapanır.

Asansörde. ANDERSON ve CHETWYN bir süre konuşmadan dururlar.) ANDERSON:   Aristo, insan ne kadar yükseğe tırmanırsa o kadar

fazla düşer… gibi bir şey söylemişti. CHETWYN: Trajik kahramanlar hakkında görüşlerini bildiriyordu.

(Asansör dokuzuncu katta durur. ANDERSON ve CHETWYN

asansörden çıkarlar.)

Benim oda şu tarafta. Aşağıda bir restoran var. Menü çok

fakir ama idare eder.

ANDERSON: Daha önce burda kaldınız mı? CHETWYN:  Evet. Belki daha sonra görüşürüz, efendim.

(CHETWYN, ANDERSON’un koridorunun ters istikametinde

yürür.) ANDERSON (Kendi kendine): Efendim mi?

(ANDERSON oku takip ederek odasına doğru yürür.)

3) ANDERSON’UN OTEL ODASI

Odada bir yatak, bir elbise dolabı, bir komodin ve bir telefon vardır. Bir kapıdan, içinde küvet bulunan banyoya girilmektedir.

ANDERSON valizini boşaltmaktadır. Bazı giysilerini dolaba koyar ve dolabı kapatır. Valizi, yatağının üzerinde açık olarak durmaktadır. ANDERSON çantasına gider ve MCKENDRICK’in verdiği dergiyi çıkarır. Dergiyi ne yapacağını bilemeden etrafa bakar. Kapı çalınır. ANDERSON porno dergiyi valizine atar ve valizin kapağını kapatır. Kapıyı açmaya gider. Kapıdaki PAVEL HOLLAR’dır.)

ANDERSON: Buyrun?

HOLLAR: Ben Pavel Hollar.

ANDERSON: Evet?

HOLLAR: Profesör Anderson.

(HOLLAR Çek’tir ve aksanlı konuşmaktadır.)

ANDERSON: Hollar mı? Ah, tanrım evet. Ne güzel. İçeri gel.

HOLLAR:  Teşekkür ederim. Üzgünüm—

ANDERSON:   Hayır, hayır — ne hoş bir sürpriz. Gördüğün gibi biraz önce geldim. İstediğin yere otur. Nasılsın? Neler yapıyorsun? Prag’da mı yaşıyorsun?

HOLLAR: Evet.

(ANDERSON kapıyı kapatır.)

ANDERSON: Vay, vay. Vay, vay, vay, vay. Nasılsın? On yıl geçmiş olmalı.

HOLLAR:  Evet. On yıl oldu. Doktoramı altmış yedide aldım.

ANDERSON:  Hem de iyi bir dereceyle, değil mi?

HOLLAR:  Evet, pek iyiyle.

ANDERSON: Tabii. Aferin, aferin. Hâlâ felsefeyle mi uğraşıyorsun?

HOLLAR:  Ne yazık ki, hayır.

ANDERSON: Ah. Peki, şimdi ne yapıyorsun?

HOLLAR:  Ben, ne derler — temizlikçiyim.

ANDERSON (Anlamaya çalışarak):  Temizlikçi mi? O da ne? HOLLAR (Şaşkın):   Temizlik. Yıkama. Paspas ve kovayla. Otobüs

terminalinde temizlikçilik yapıyorum. ANDERSON: Otobüsleri mi yıkıyorsun? HOLLAR: Hayır otobüsleri değil — tuvaletleri, insanların yürüdüğü

yerleri falan.

ANDERSON: Ha, anladım. Sen temizlikçisin. HOLLAR: Evet.

(Duraklama.) ANDERSON: Evli misin? HOLLAR:  Evet. Evlendim. Ben İngiltere’ye giderken nişanlanmak

üzereydik. İrma. Köylü. İngilizce bilmez. Felsefe bilmez. Bir

oğlumuz var, Sacha. Alexander demek. ANDERSON: Anlıyorum. HOLLAR: Bayan Anderson? ANDERSON:  Öldü. Onunla karşılaşmış mıydın? HOLLAR: Hayır.

ANDERSON (Duraklama):  Ne diyeceğimi bilemiyorum. HOLLAR: Yakınlarda mı öldü? ANDERSON:  Hayır — yani, temizlikçilik. HOLLAR:   Bir yıl mezuniyet sonrası araştırma yaptım. Doktoram

Thomas Paine ile Locke arasındaki paralellikler üzerindeydi.

Ama sonra, altmış dokuzdan bu yana… ANDERSON: Tuvalet temizliyorsun. HOLLAR:   Önce bir fırında çalıştım. Arkasından inşaatlarda, ev

inşaatında. Başka bir sürü şeyde. Birçok insanın durumu böyle. ANDERSON:   Burda benimle konuşmanın senin için bir sakıncası

var mı? HOLLAR: Tabii ki yok. Niye olsun? Benim profesörümsünüz.

(HOLLAR’ın elinde bir çanta vardır. Yere koyar ve açar.)

Burda bir şey var.

(Çantadan, içinde A4 boyutunda yaklaşık otuz adet kâğıt bulunan

bir zarf çıkarır. Çantadan ayrıca ‘sihirli yazı tahtası’ denilen, üzerine

yazı yazılan ve üzerindeki jelatin çekildiğinde yazının silindiği bir

çocuk oyuncağı çıkarır.)

Bunların ne olduğunu anlıyorsunuz tabii, değil mi? ANDERSON (Şaşkın): Eee… HOLLAR (Gülümser): Tabii anlıyorsunuz.

(HOLLAR yazı tahtasının nasıl çalıştığını gösterir; arkasından,

ANDERSON bakarken tahtanın üstüne yazar.) ANDERSON (Ona bakar):  İngiltere’ye mi?

(HOLLAR yazı tahtasına yazmayı bırakır ve ANDERSON’un kula-

ğına fısıldar.) HOLLAR: İzninizle.

(HOLLAR kapıya gidip açar ve ANDERSON’un dışarı çıkmasını

bekler. Zarfı yanına alır ama çantasını odada bırakır. ANDERSON

odadan şaşkın bir biçimde çıkar. HOLLAR onu takip eder. Koridorda biraz yürürler.)

Teşekkür ederim. Dikkatli olmak iyidir.

ANDERSON: Niçin? Odamın dinlendiğini ima etmiyorsun herhalde. HOLLAR:  Dinlendiğini varsaysak daha iyi. ANDERSON: Niçin?

(Tam o sırada ANDERSON’un odasının yanındaki odanın kapısı

açılır ve bir ADAM çıkar. Kırk yaşlarındadır ve koyu renk, buruşuk

bir takım elbise giymektedir. ANDERSON ve HOLLAR’a bakar.

Arkasından ters yönde, asansöre doğru yürür ve gözden kaybolur.  HOLLAR ve ANDERSON, içgüdüsel olarak, ADAM gidene kadar

konuşmazlar.)

Umarım başımı belaya sokmuyorsun. HOLLAR:   Umarım sokmuyorum. Sanmıyorum. Başı belada olan

dostlarım var. ANDERSON: Biliyorum; çok kötü — ama…eeee, ne var?

(HOLLAR zarfı işaret eder.) HOLLAR:  Doktora tezim. Genel olarak kuramsal. Yaklaşık on bin

sözcük uzunluğunda; ama çok iyi bir tez. ANDERSON: Vay canına… yazması on yıl mı sürdü? HOLLAR: Hayır. Bu ay yazdım — bu konferansı ve sizin geleceğinizi

duyunca. Karar verdim. Gece, her gün. ANDERSON:   Tabii. Severek okuyacağım.

HOLLAR:  Çekçe.

ANDERSON: Ah…eee…?

HOLLAR: Maalesef öyle. Ama Peter Volkansky — beraberdik, anımsarsınız — altmış üçte birlikte gelmiştik—

ANDERSON:   Ha, evet — Volkansky — evet, anımsıyorum. Dönmedi.

HOLLAR:   Evet. Dönmedi. Gerçekçiydi.

ANDERSON:  Galiba Reading’de ya da öyle bir yerde.

HOLLAR: Lyster’de.

ANDERSON:  Leicester. Doğru. Onunla görüşüyor musun?

HOLLAR:  Bazen. Bunu İngilizceye çevirip yayımlatmaya çalışacak. Eğer güzelse. Bence güzel.

ANDERSON: İyi de, sen bunu Çekçe yayımlatamaz mısın?… (Birden anlar ve başını hayır anlamında sallar.) Oh, Hollar…ama, anlarsın, gerçekten; ben burda hükümetin konuğuyum.

HOLLAR: Sizi aramazlar.

ANDERSON: Konu bu değil. Üzgünüm… Yani, ayıp etmiş olurum, değil mi?

HOLLAR: Ayıp mı?

ANDERSON: Biliyorum biraz bahane gibi geliyor kulağa. Ancak etik ve görgü kuralları ilginç bir biçimde ilintilidir. Dünya iftira tarihi görgülü davranışın kesintiye uğrama örnekleriyle doludur… (Duraklar.) Belki doğru davranış dersem kulağa o kadar saçma gelmez. Beni anlıyorsun, değil mi? Üzgünüm… Bak, odaya gidelim… valizimi boşaltmam gerek.

HOLLAR:  Tezimin konusu, doğru davranış.

ANDERSON: Öyle mi?

HOLLAR:  Bildiğiniz gibi, bu ülkede, bireysel olarak doğru davranış demek, Devlet için doğru olan davranış demektir.

ANDERSON: Evet, biliyorum.

HOLLAR: Ortak hakkın kendi başına nasıl bir anlamı olabileceğini ele alıyorum. Ortak etik fikrinin nerden çıktığını soruyorum.

ANDERSON: Evet.

HOLLAR: Bireyden, diye yanıtlıyorum. Bir insanın bir başka insanla ilişkisinden.

ANDERSON: Evet.

HOLLAR: Ortak etik, bireysel etiğin koca harflerle yazılmış şeklidir.

ANDERSON:  Büyük harfle.

HOLLAR: Kesinlikle, büyük harfle. Devlet etiği incelenirken, bireyin temel etiği baz olarak alınmalı. İnsanın, yurttaşın değil. Devlete göre doğru olanla savaşmanın bir zorunluluk, insani bir sorumluluk olduğu sonucuna varıyorum. Ne yazık ki, bu güvenli bir sonuç değil.

ANDERSON:   Çok doğru. Sorun, insanın kendine, birey etiğinin kendi başına ne gibi bir anlamı olabileceğini sorduğunda çıkıyor. Nerden geliyor bu? Örneğin, bir insanın doğuştan gelen bazı birey haklarına sahip olduğunu söylemek ne denli mantıklıdır? Bireylerden oluşan bir toplulukta insanların birbirlerine belli haklar vermeye nasıl karar verebildiklerini anlamak çok daha kolay. Örneğin, bu haklar, bir şey yayımlama hakkını içerebilir de içermeyebilir de. Bu durumda, birey etiği ortak etikten kaynaklanır, tıpkı Devletin dediği gibi. (Duraklama.)

Sadece bunun, üstesinden gelmen gereken bir sorun olduğunu söylüyorum.

HOLLAR:   Benim için güvenli değil, demek istiyorum.

ANDERSON (Hâlâ yanlış anlamaktadır) : Evet, ama örneğin, Devlet ile kişi arasındaki böyle bir ilişkinin bir tür sözleşme olduğunu söyleyebilirsin; ve bir sözleşmenin özünde, her iki tarafın özgür bir biçimde bu sözleşmeyi kabul etmeleri vardır. Ve sen bunu isteyerek yapmadın. Demek istediğim, konuyu ele almanın bir yolu bu olabilir.

HOLLAR:  Ama esas yol olamaz. Bana göre, insanın doğuştan bazı haklara sahip olduğu fikri oldukça anlaşılabilir bir fikir. Bu tür haklarımız olduğuna inanıyorum ve bu haklar çok önemlidir.

ANDERSON:   Evet, inandığın belli ama bu konuda ısrar etmeyi nasıl haklı gösterebilirsin?

HOLLAR:  Gözlem yapıyorum. Örneğin, oğlumu gözlüyorum.

ANDERSON: Oğlunu mu?

HOLLAR:  Örneğin. (Duraklama)

ANDERSON:   Bak, burda durmak gereksiz. Hiç… anlamı yok. Bir duş alıp üstümü değiştirecektim… bazı meslektaşlarla buluşacağım….

(ANDERSON gitmeye davranır ama HOLLAR koluna dokunarak onu durdurur.)

HOLLAR:  Ünlü bir muhalif değilim. Yazar, bilimadamı…

ANDERSON: Evet değilsin.

HOLLAR:   Eğer tutuklanırsam — diyelim ki, eve giderken — yer yerinden oynamaz. Bir temizlikçi. Yüzlerce kişiden biri olurum. Sorun değil. Eninde sonunda değişecek. Ama söyleyeceklerim var — hepsi bu. Eğer söyleyebileceklerimi söyleyebilmişsem, o zaman sorun yok. Anlıyor musunuz?

ANDERSON:  Galiba yapmam gereken şey onların bildiri önerisini kabul etmemekti. Ama kabul ettim. Bu, özgürce yapılan bir sözleşme. Onların konukseverliğini kabul ettikten sonra da, ülke dışına bir şeyler kaçırmam doğru olmaz… Kesinlikle etik olmaz.

HOLLAR:   Ama kaçırdığınızın farkında olmasaydınız—

ANDERSON:  Kaçırma eylemi farkında olmayı içerir.

HOLLAR:  Örneğin, tezimi eşyalarınızın arasına saklamış olsaydım.

ANDERSON: Çok çocukça. Ayrıca, benim başımı belaya sokabilirsin ve senin kavgan benimle değil. Senin davranışın, senin kurallarına göre — bir insanın bir diğer insana karşı tutumu açısından — etik olmaz. Üzgünüm.

(ANDERSON, odasına doğru yürür; HOLLAR kapıyı aralık bırakmıştır. HOLLAR peşinden gider.)

HOLLAR:   Hayır, özür dilemesi gereken benim. Yan taraftaki adam, sizden mi?

ANDERSON:  Hayır. Onu tanımıyorum.

(ANDERSON kapıyı açar. Hoşçakal diyecekmiş gibi döner.)

HOLLAR: Çantam.

ANDERSON:  Ha, evet.

(HOLLAR, ANDERSON’un peşinden odaya girer.)

HOLLAR:  Duş mu alacaksınız..?

ANDERSON: Almayı düşünüyordum.

(HOLLAR banyoya girer. ANDERSON şaşkın bir vaziyette yatak odasında kalır. Banyo musluğunun açıldığını duyar. Su akarken oldukça fazla ses çıkarmaktadır. ANDERSON banyoya girer ve HOLLAR’ın banyo küvetinin kenarında oturduğunu görür. Banyonun içi.)

HOLLAR (Sakin):  Henüz kopyasını çıkarmadım.

ANDERSON (Yüksek sesle): Ne?

(HOLLAR, ANDERSON’a yaklaşır ve ANDERSON’un kulağına fısıldar. Arka planda akan su oldukça yüksek bir gürültü yapmaktadır.)

HOLLAR: Henüz kopyasını çıkarmadım. Bunu eve götürürken, kötü bir şeyler olacakmış gibi bir his var içimde. (Zarfı işaret eder.) Geri götüreceğim aklıma gelmemişti. Sizden bir ricam var. (Gülümser.) Etik bir şey.

ANDERSON (Bu kez alçak sesle): Nedir?

HOLLAR: Bunu burda bırakayım; yarın evime getirirsiniz,— evimde bunu saklayabileceğim güvenli bir yer var. (HOLLAR cebinden kâğıt kalem çıkarır ve büyük harflerle adresini yazmaya başlar.)

ANDERSON:  Ama biliyorsun, buradaki zamanım çok kısıtlı— (Arkasından pes eder.) Yakınlarda mı oturuyorsun?

HOLLAR:  Pek uzakta değil. İşte adresim. (HOLLAR ANDERSON’a kâğıdı verir.)

ANDERSON (Alçak sesle konuşması gerektiğini unutarak) : Cidden— (HOLLAR ANDERSON’u alçak sesle konuşması için uyarır.) Cidden eve giderken aranacağını mı sanıyorsun?

HOLLAR:  Bilmiyorum; ama dikkatli olmak iyidir. Bay Husak’a bir mektup yazmıştım. Ayrıca, başka şeyler de var. Bu yüzden bazen beni izliyorlar.

ANDERSON:   İyi ama doktora tezini bana getirmeye çekinmedin.

HOLLAR: Evet. Eğer beni izleyenler varsa, sizin bana ne gibi kitaplar verdiğinizi bilmek isteyeceklerdir.

ANDERSON:   Anlıyorum. Tamam, peki Hollar. Bunu yarın sana getiririm.

HOLLAR:  Lütfen yemeğe indiğinizde odada bırakmayın. Çantanızı yanınıza alın.

(Yatak odasına giderler. ANDERSON HOLLAR’ın zarfını çantasına koyar.) (Normal sesle.) Bize gelip karımla tanışmak ister misiniz?

ANDERSON:  İsterim. Telefon edeyim mi?

HOLLAR:   Ne yazık ki, telefonum söküldü. Bütün gün evdeyim. Cumartesi.

ANDERSON:  Ha, evet.

HOLLAR: Hoşçakalın.

ANDERSON:  Hoşçakal.

(HOLLAR elinde çantası kapıya gider.)

HOLLAR:  Unutuyordum — Prag’a hoşgeldiniz. (HOLLAR kapıyı kapatıp çıkar.

ANDERSON bir süre kımıldamadan durur. Daha sonra koridorda, yaklaşan ayak sesleri duyar. Ayak sesleri odasının kapısında kesilir gibi olur. Ancak, daha sonra, yandaki odanın kapısı açılır ve görünmeyen adam yan odaya girer ve gürültüyle kapıyı arkasından kapatır.)

4) ANDERSON’UN ODASI. SABAH.

Kolokyum broşürünün yakın çekimi. ANDERSON’un masasının üstünde durmaktadır. ANDERSON broşürü alır. Kıyafeti, görünümü ve pencereden giren ışık vaktin sabah olduğunu göstermektedir. Dışarı çıkmak için giyinmiş olan ANDERSON çantasını alır ve odadan çıkar.

Koridorda asansöre doğru yürür.

Asansörün önünde CRISP’i görür. ANDERSON bir süre konuşmadan CRISP’in yanında durur.

ANDERSON: Günaydın. (Duraklama.) Bay Crisp…adım Anderson. Ben sizin hayranlarınızdanım.

CRISP (Sakız çiğnemektedir):   Oh…ha.

ANDERSON:  Öğleden sonra için iyi şanslar.

CRISP:   Teşekkürler. Beş para etmez, burdaki asansörler.

ANDERSON:  Hepiniz de bu otelde mi kalıyorsunuz?

(CRISP bu soruyu duymazlıktan gelir. CRISP BROADBENT’in bir odadan çıktığını görür. BROADBENT fermuarlı bir çanta taşımaktadır; CRISP’te de aynı çantadan vardır.)

CRISP (Bağırır):  Haydi, Roy — seni bekliyoruz. (BROADBENT gelir.)

ANDERSON:  Günaydın. Öğleden sonra için iyi şanslar.

BROADBENT:  Teşekkürler. Buraya maç için mi geldiniz?

CRISP:  Evet. Eeee, kısmen. Biletim var.

(ANDERSON cebinden RESEPSİYON MEMURU’nun verdiği zarfı çıkarır ve gösterir.)

CRISP (Sessizce):  Yani kadınla yatmadın mı?

BROADBENT:  Hayır.

CRISP:  İnsana güvenmiyorlar, değil mi?

BROADBENT: Ama, hakları da yok değil, değil mi? Milano’yu hatırlasana.

CRISP (Güler): Evet—

(Asansörün yaklaştığını belirten zil çalar.) Sonunda geldi lanet asansör.

ANDERSON: Dünkü gazetede Vladislav yerine Jirasek’i oynatacaklarını yazıyordu.

BROADBENT:  Evet, doğru. Boyu iki metre diyorlar.

ANDERSON:   Markajdayken hava toplarında pek başarılı değildir. (BROADBENT hayretle ona bakar. Asansör kapısı açılır ve üç    adam asansöre binerler. Asansörde kadın asansörcüden başka kimse yoktur. Asansörün içi.)

BROADBENT:  Onu izlediniz mi?

ANDERSON: İki kez izledim. Birkaç sezon önce UFA Kupasında…

Hegel Kolokyumu, eee, toplantısı nedeniyle Berlin’deydim.

Sonra da, geçen sezon onursal doktora unvanı almak için Bratislava’dayken.

CRISP: Ayak bileklerini tekmele. Ona iki metre olmak neymiş göster. BROADBENT:  Kes sesini — (Başıyla asansörcüyü işaret eder.) Kim

kimdir bilinmez, değil mi? CRISP:  Evet, belki de asansörü dinliyorlardır. ANDERSON: İki kere aynı pozisyondan gol attı; iki kere de kılpayı

kaçırdı— BROADBENT: Öyle mi?

(Duraklama.) ANDERSON (Aceleyle) : Benim üstüme vazife olmadığını biliyorum

— yani, benim salağın teki olduğumu düşünebilirsiniz, ama—

(Duraklama.)

Bakın, eğer Halas korner atarsa, kısa atacaktır — büyük bir olasılıkla — defansı üstlerine çekecek olan Demi ya da Kautsky’ye

atacaktır. Jirasek de uzak direğin oralarda hava topu bekleyecek.

Ölü toplarda da aynı şeyi yapacaklardır. Bir maçta en az üç ya

da dört kez. Gerçekten. Kısa kornerde ve serbest vuruşlarda.

(Asansör üçüncü katta durur. BROADBENT ve CRISP ANDERSON’a bakmaktadırlar.)

(Güvensiz.) Herneyse, Jirasek’i bunun için getirdiler, bence.

(Asansör kapısı açılır ve MCKENDRICK içeri girer. MCKENDRICK’in

tavrı canlı ve neşelidir.)

MCKENDRICK:  Günaydın! Demek bir araya geldiniz. ANDERSON:  Bir meslektaş. Bay McKendrick… MCKENDRICK: Siz Crisp’siniz. (CRISP’in elini sıkar.) Bili McKendrick.

Newcastle’da çok ilginç şeyler yaptığınızı duydum. Muhteşem

şeyler. Ben de hâlâ kendimi Stoke’da biraz sol kanat sayarım.

Tabii, benim çalışmam genellikle deneysel — epistemolojik

konuları uzmanlarına bırakıyorum — değil mi, Anderson?

(ANDERSON’un kaburgalarına bir dirsek atar.) ANDERSON:  McKendrick… BROADBENT:  Stoke mu dediniz?

(Asansör zemin kata varmıştır.)

MCKENDRICK (BROADBENT’e): Daha önce karşılaştık, değil mi? Yüzünüz yabancı gelmiyor…

(BROADBENT, CRISP ve MCKENDRICK   asansörden birlikte çıkarlar. ANDERSON onları biraz geriden izlemektedir.)

ANDERSON:  McKendrick—?

MCKENDRICK (Gevezelik etmektedir): Bu akşam birkaç panel var — yeni-Hegelciler ya da Quine’ci yeni-Pozitivistler. Hangisine gitmek istersiniz? Yazık ki, Quine burada olamayacak. Tabii, Hegel de.

(MCKENDRICK lobide pişkin bir kahkaha atar. BROADBENT ve CRISP ona dikkatle bakarlar. ANDERSON geri çekilir.)

5) İÇ MEKÂN. KOLOKYUM.

Birçok felsefeci tiyatroyu andıran bir yerde otururken, içlerinden biri sahnede bir kürsünün arkasında durmuş, bildirisini okumakta, arkasında da BAŞKAN oturmaktadır. Ancak sahnenin arka tarafı oldukça karmaşıktır. Bir tarafta üç cam kabin vardır ve her birinde bir ‘simültane çevirmen bulunmaktadır. Bu çevirmenlerin kulaklıkları ve mikrofonları vardır. Ayrıca, ellerinde, sunulmakta olan bildirinin bir kopyası bulunmaktadır. Çevirmenlerden biri Çekçeye, diğeri Fransızcaya, diğeri de Almancaya çevirmektedir. İzleyicilerin bazılarında kulaklık bazılarında da sinemalarda bazen izleyicilere verilen telefon ahizesi şeklindeki cihazlardan vardır. Bu telefonlar, dinleyicinin arzusuna göre, istenilen çevirmene ayarlanabilmektedir. Telefon, oyun akışına daha uygundur.

Salonun izleyicilerle dolu olması, özellikle ANDERSON’un konuştuğu sahnede, önemlidir.

Sahne açıldığında ANDERSON izleyiciler arasında, MCKENDRICK’in yanında oturmaktadır. MCKENDRICK hâlâ sıkıntılıdır. CHETWYN izleyiciler arasında başka bir yerde oturmaktadır.

Sahne, STONE isimli bir Amerikalının yakın çekim görütüsü ile başlar. Kamera STONE’un konuşmasına başlamasından biraz sonra izleyiciye olup biten hakkında bilgi verecektir, STONE’un konuşması sırasında, ANDERSON ve MCKENDRICK kendi aralarında konuşurlar. STONE’un konuşması sırasında yapılan bu konuşmalar, metinde, STONE’un konuşmasının hemen arkasından gelmektedir. Bu, benzer tüm durumlar için geçerlidir. Doğal olarak, STONE bu konuşmalar sırasında susmamaktadır.

STONE: Çoğunlukla günlük dilin belirsizliğinden kaynaklanan karmaşa, mantıklı bir dilde özel sorunlar çıkarır. Belirsizliğin rastlantısal olmadığı durumlarda — bilinçli olarak yaratıldığında, bu, özellikle böyledir. Gerçekte, mantıklı bir dilin yetersizliği, bu dilin edebiyat için uygun olup olmadığını, ya da mantıklı bir dilde şiir yazılıp yazılamayacağını kendimize sorduğumuzda ortaya çıkar. Etki amacıyla yaratılan bilinçli belirsizlik işte burada sorunlara neden olur.

ANDERSON:  Kesinlikle anlaşılır bir hata.

STONE:   Dahası, belirsizlikle eşanlamlılığı karıştırmamalıyız. Bir politikacının başkanlığa koştuğunu söylediğimizde, bu belirsiz bir ifade değildir; sadece, bir sözcüğün mecazi, deyimsel falan gibi değişik bir anlamda kullanıldığı bir andır.

MCKENDRICK:  Onu tanıdığımı söyledim.

ANDERSON:   Televizyonda, ‘Günün Maçı’ adlı spor programında görmüşsündür.

STONE:  Her kullanımda amaç bellidir. Gösteri Broadway’de başarıya koştu. Native Dancer, Kentucky’de iyi koştu, gibi. (Dinleyiciler arasındaki bir Fransız ‘bir yerli dansçının Kentucky’de iyi koştuğu anlamına gelen çeviriyi kulaklıktan duyduğunda şaşkınlığını dile getirir. Bir Alman dinleyici de aynı problemle karşı karşıyadır.) Peki, şu ‘İyi’ sözcüğüne ne demeli? Aynı şekilde, o da, değişik anlamlara gelen bir zarf olarak kullanılmakta — at hızlı koştu, gibi.

MCKENDRICK:   Demek, önemli randevunuz bir futbol maçı.

ANDERSON:   Dünya Kupası eleme maçı sıradan bir futbol maçı değildir.

STONE:   Ayrıca, bu varyasyonlar güvenilir oldukları sürece bir problem yoktur. Mary, John’a, ‘İyi yiyorsun,’ der. John, Mary’ye, ‘İyi yemek pişiriyorsun,’ der. Mary, ‘İyi yiyorsun,’ dediğinde, John’un zarif bir biçimde yemek yediğini kastetmediğini biliriz. Tıpkı, John, ‘İyi yemek pişiriyorsun,’ dediğinde Mary’nin fazla miktarda yemek pişirdiğini kastetmediğini bildiğimiz gibi.

ANDERSON:   Ama bildirini dinleyemeyeceğim için üzgünüm, gerçekten.

STONE: Bunu biliyoruz diyorum ama sadece ortak deneyimlerimizin bunu gösterdiğini kastediyorum. Zarf, anlamını, tanımladığı fiilin bağlamsal gücünden alır. Ama sadece ortak deneyimlerimizi değil, aynı zamanda özel deneyimlerimizi; sadece özel deneyimlerimizi değil, kendi kişisel deneyimlerimizi; sadece kendi kişisel deneyimlerimizi değil, aynı zamanda varsayımsal deneyimlerimizi de göz önünde bulundurmak, sağlam bir kuramın göstergesidir. Olasılıklar dünyasını, varsayımsal deneyimi ele aldığımızda, belirsizliğe daha çok yaklaşırız. John, Mary’ye, ‘İyi pişiriyorsun,’ der. Mary, John’a, ‘İyi yiyorsun,’ der.

MCKENDRICK: Bütün bunların önemli olup olmadığını hiç düşündüğünüz oluyor mu?

ANDERSON: Hayır.

MCKENDRICK:  Ne demek istediğinizi anlıyorum.

(CHETWYN elindeki ahizenin düğmesini çevirmekte ve söylenenleri diğer dillerde dinlemeye çalışmaktadır. Sıkıldığı açıktır. Saatine bakar.)

STONE:  Orda sorun yok. Sizlerden bir sofra adabı yarışması düşlemenizi istiyorum. (FRANSIZCA ÇEVİRMENİ‘nin kabini.)

TERCÜMAN:   …bonne tenue a table…

STONE:  John bu yarışmaya katılır ve Mary daha sonra, ‘Doğrusu, gerçekten iyi yedin!’ der. Burada Mary, John’un becerikli bir biçimde — zarif bir biçimde — yediğini söylemektedir. Şimdi

de, sofra adabının yanı sıra, yenilen yemeğin miktarının da göz önünde bulundurulduğu bir yarışma düşlemenizi istiyorum. Bu durumda Mary, John’a, ‘Valla, iyi yemedin ama hiç değilse iyi yedin,’ der.

TERCÜMAN: Alors, vous n’avez pas bien mange…mais… (Bütün ÇEVİRMENLER şaşkınlık içindedir.)

STONE: Açıkça görülüyor ki, Mary’nin John’a, çok ama beceriksizce mi, yoksa az ama ustalıkla mı yediğini söylediğini bilebilmek olanaksız. Burada gerçek bir belirsizlik söz konusudur. Mary’nin cümlesini mantıklı bir dilde söyleyebilmemiz için, Mary’ye ne kastettiğini sormamız gerekir. MCKENDRICK: Aklımdayken, size bildirimin bir kopyasını getirdim.

ANDERSON:  Ah, çok teşekkürler.

MCKENDRICK:   Uzun bir bildiri değil. Devre arasında rahatlıkla okuyabilirsiniz. (MCKENDRICK ANDERSON’a bildirisini verir.)

STONE: Ama bu, Mary’nin var olduğunu varsaymak demektir. Diyelim ki, Mary, benim yazdığım bir öyküde bir karakter. Siz bana, pekâlâ yazar, ‘Mary ne kastediyor?’ diye sorarsınız. Ben de, ‘Ne kastettiğinizi bilmiyorum. Onun belirsizliği benim öykümün temel noktasını oluşturuyor,’ diye yanıt verebilirim. Ve sanırım işte bu noktada, mantıklı bir dilin belirsiz olamayacağı görüşü yıkılıyor.

(ANDERSON çantasını açar ve MCKENDRICK’in bildirisini koyar. HOLLAR’ın zarfına dokunur ve düşünür. STONE konuşmasını bitirmiştir. Alkışlar arasında oturur. Arkada oturmakta olan BAŞKAN ayağa kalkmıştır.)

ANDERSON: Kimseye fark ettirmeden çıkayım — maçtan önce bir yere uğramam gerek. (ANDERSON ayağa kalkar.)

BAŞKAN:  Buyrun — Profesör Anderson, sanırım…?

(ANDERSON far ışığına yakalanmış tavşan gibidir. MCKENDRICK durumun tadını çıkarır ve merakla ANDERSON’un bu durumla nasıl başa çıkacağını beklemeye koyulur.)

ANDERSON:   Eee…Profesör Stone’a söylemek istediğim tek şey, dilin insanlar arasındaki tek ve belki de en önemli iletişim aracı olmadığıdır. Konuşamıyorsak, bu kesinlikle sessiz olduğumuz anlamına gelmemeli. (MCKENDRICK bravo anlamında gülümser.) Sözlü dil, bizim iletişim kurma yeteneğimizin, fons et origo’su* olmaktan çok, bu yeteneğin gelişmiş halidir. Dil, ad hoc” bir biçimde gelişir; dolayısıyla, dilin mantıklı bir biçimde gelişeceğini beklemek için bir neden yoktur. (Birden aklına bir şey gelir.) Dilin önemi abartılmaktadır. Dil, benim ve Profesör Stone’un birazcık gösteriş yapmamıza izin verir; ayrıca, ayrıntıları iletmekte çok yararlıdır — ancak önemli gerçekler basit ve mono-litiktir. Herhangi bir durumun özü kendi kendisini açıklar ve dilin gerçeği açığa çıkarma özelliği olduğu kadar onu gizleme özelliği de vardır. Teşekkürler. (ANDERSON kapıya yönelir.)

BAŞKAN (Tereddütle):  Profesör Stone…

STONE: Soru neydi?

6) DIŞ MEKÂN. HOLLARLARIN EVİNİN ÖNÜ

Ev, büyük ve eski bir binadaki yarım kat çıkılarak girilen, yan yana iki daireden biridir. Merdivenler pis ve bakımsızdır. HOLLARların sokak kapısı bir sahanlığa açılmaktadır; sahanlığın öbür tarafında diğer dairenin ön kapısı vardır. Merdivenle yukarı çıkılmakta ve aşağı inilmektedir. ANDERSON merdivenleri tırmanır, kapının üzerindeki numaraya bakar ve zili çalar. Elinde çantası vardır.

Bu sahnedeki bütün erkekler Çek sivil polisleridir. Oyunda rakamla belirtileceklerdir. Yetkili kişi 3. ADAM’dır. 1. ADAM kapıyı açar.

* Kaynağı ve çıkış noktası.

** Gelişigüzel.

ANDERSON:  Bay Hollar’ı arıyordum.

(l. ADAM başını hayır anlamında sallar. Arkasına bakar. 2. ADAM kapıya gelir.)

2. ADAM (Çekçe): Evet? Kimsiniz?

ANDERSON:   İngilizce? Iııı. Parlez-vous francais? Eee. Spreckanzydoitch?

2. ADAM (Almanca):   Deutch? Ein Bischen.

ANDERSON:  Aslında ben bilmiyorum. Bay Hollar burada mı oturuyor? Ev Hollarların? (2. ADAM arkasını dönüp biriyle konuşur.)

2. ADAM (Çekçe):  Bir ingiliz. Onu tanıyor musun?

(BAYAN HOLLAR kapıya gelir. HOLLAR’la aynı yaştadır.) ANDERSON: Bayan Hollar?

(BAYAN HOLLAR evet anlamında başını sallar.)

Kocanız evde mi? Pavel… BAYAN HOLLAR (Çekçe):   Pavel tutuklandı.

(İçerde, kapının arkasından 3. ADAM’ın Çekçe bağırdığı duyulur.)

3. ADAM (Görünmemektedir):  Ne oluyor orada?

(3. ADAM kapıya gelir.) ANDERSON:  Bay Hollar’ı arıyorum. İngiltere’den bir arkadaşıyım.

Profesörüyüm. Adım Anderson.

3. ADAM (İngilizce): Burada değil. (BAYAN HOLLAR’a Çekçe) Kocanın bir arkadaşı olduğunu söylüyor. Anderson. ANDERSON:  Benim öğrencimdi.

(BAYAN HOLLAR bağırır.) 3. ADAM (Çekçe):  Kes sesini. ANDERSON:  Öğrenci. Felsefe.

(BAYAN HOLLAR bağırır.) 3. ADAM:  Kes sesini.

(3. ve 2. ADAM sahanlığa çıkar ve kapıyı arkalarından kapatırlar.) ANDERSON: Onu görmeye gelmiştim. Sadece merhaba diyecektim.

Bir dakikalığına. Taksim bekliyor. Taksi. 3. ADAM: Taksi. ANDERSON:  Evet. Kalamam. 3. ADAM (İngilizce):   Bir dakika. Okey.

ANDERSON: Kalamam.

(3. ADAM yan dairenin zilini çalar. Oldukça ürkmüş bir kadın kapıyı açar. 3. ADAM, Çekçe, telefonu kullanmak istediğini belirtir. 3. ADAM yan daireye girer. ANDERSON durumu kavramaya başlar.) Bakın, izninizle — ben bir randevuya — yetişeceğim…

2. ADAM (Çekçe):   Burada bekle.

(Duraklama. ANDERSON saatine bakar. Bu sırada BAYAN HOLLAR’ın evin içinden Çekçe bağırdığı duyulur.)

BAYAN HOLLAR (Görünmemektedir): İstediğim bir kişiyi tanık seçme hakkım var.

(Kapı şiddetle açılır ve derhal çarpılarak kapanır. ANDERSON huzursuzlanmaya başlar.)

ANDERSON:  İçerde neler oluyor?

2. ADAM (Çekçe):   Burada bekle, birazdan gelir.

(ANDERSON, BAYAN HOLLAR’ın bağırdığını duymaktadır.)

ANDERSON: Bakın—

(ANDERSON zili çalar. Kapıyı 4. ADAM açar.) Bayan Hollar’la konuşmak istiyorum.

(Yukarda ve aşağıda kapılar açılmakta, insanlar Çekçe ‘Neler oluyor?’ diye bağırmaktadır. Aynı zamanda evin içinden de bağırmalar gelmektedir. 2. ADAM merdivenden aşağıya ve yukarıya Çekçe bağırır.)

2. ADAM (Çekçe):   İçeri girin!

ANDERSON: Bana bakın, ben Cambridge Üniversitesinde etik profesörüyüm ve beni bırakmanızı ya da İngiliz Büyükelçisine telefon etmeme izin vermenizi istiyorum.

4. ADAM (Çekçe): İçeri getir.

2. ADAM (Çekçe):  İçeri.

(ANDERSON’u evin içine iter. Evin içi. Hol. Kapıdan içeri girildiğinde içerde birden fazla daire bulunduğu anlaşılmaktadır. Pislik içindeki küçük holün sonunda bir mutfak, bir tuvalet ve HOLLAR’ların kapısı hariç iki kapı daha vardır.)

4. ADAM (Çekçe):   Onunla kal.

(HOLLAR’ların kapısı BAYAN HOLLAR tarafından içerden açılır.)

BAYAN HOLLAR (Çekçe):   Benim tanığımsa içeri girmesine izin veriyorum.

4. ADAM (Çekçe):   İçeri gir — senin tanığın değil.

(4. ADAM, BAYAN HOLLAR’ı içeri iter ve kapıyı içerden kapatır. Bu durumda ANDERSON ve 2. ADAM küçük holde kalırlar. Bir başka kapı açılır ve eski püskü bir şeyler giyinmiş küçük bir kız kafasını uzatır, içerden birisi kızı içeri çeker ve kapı kapatılır. BAYAN HOLLAR evlerinin kapısını yine açar.)

BAYAN HOLLAR (Çekçe):   Bu kapının açık durmasını istiyorum.

2. ADAM (Çekçe):   Öyleyse açık bırak. Birazdan gelir.

(4. ADAM evin içinde gözden kaybolur. BAYAN HOLLAR’ın sesi duyulur.)

BAYAN HOLLAR (Görünmemektedir. Çekçe.):   Piçler.

(ANDERSON holde durmaktadır. BAYAN HOLLAR’ın ağlamaya başladığını duyar. ANDERSON’un kafası tamamiyle karışmıştır.)

ANDERSON: Tanrım…

(Kapının zili çalar. 2. ADAM kapıyı açar; 3. ADAM içeri girer.)

1. ADAM (Çekçe): Onu susturmak için içeri girmek zorunda kaldık.

3. ADAM (Çekçe): Neyse, geliyor. (ANDERSON’a İngilizce.) Yüzbaşı gelmek. O ingilizce konuşmak.

ANDERSON:   İngiltere Büyükelçisine telefon etmek istiyorum.

3. ADAM (İngilizce):  Okey. Yüzbaşı gelmek.

ANDERSON: Ne zaman gelecek? Bir randevum var. (Saatına bakar.) Evet, aman Tanrım! Bir randevum var, yarım saat sonra başlıyor—

3. ADAM (İngilizce):  Lütfen.

(Bir tuvalet sifonu çekilir. Diğer daireden bir İHTİYAR ADAM çıkar.

3. ADAM, İHTİYAR ADAM‘a sertçe başını sallar. İHTİYAR ADAM,

ANDERSON’a bakarak yanından geçer. 3. ADAM insan trafiğin

ortasında kaldıkları için huzursuzlanmıştır. ANDERSON’u daireye

sokmaya karar verir. Ve sokar.

HOLLAR’ların odası. Birbirine bağlı iki oda vardır.

Odanın sonunda, yatak odasına açılan kapı vardır. Bu kapı açıktır.

Odalarda insanlar vardır. Odalar küçük ve bakımsızdır. Odalar didik didik aranmaktadır ve aramanın saatlerdir sürdüğü bellidir. Arayanlar hiçbir şey kırıp dökmemektedirler. Parçalanmış yastık veya benzeri bir şey yoktur. Ancak, birinci odada yerdeki kitaplardan geçilmemektedir. Hemen hemen iki duvarı kaplayan kitaplıklar boştur. Halı toplanmış, yerden bir-iki tahta sökülmüştür. 1. ADAM kitapları taramaktadır; her birinin sayfalarını açmakta ve sırtını incelemektedir. Kitapları tek tek raflara koymaya başlar. 5. ADAM çekmeceleri boşaltmış, bir kâğıt yığınını taramaktadır. BAYAN HOLLAR iki oda arasındaki kapıda durmaktadır. Onun arkasında, 2. ADAM’ın arama yaptığı görülmektedir. (4. ADAM yatak odasında, görülmemektedir.) 3. ADAM, ANDERSON’a oturması için bir sandalye gösterir. ANDERSON oturur ve çantasını yere, ayağının yanına koyar. Etrafa bakınır. Saatin 2.35 olduğunu görür. İkinci kez gördüğümüzde saat 2.55’i göstermektedir. ANDERSON aynı yerde oturmaktadır. 1. ADAM hâlâ kitapları incelemektedir. 5. ADAM hâlâ kâğıtları taramaktadır. 3. ADAM bir radyonun içine bakmaktadır.

Merdivenlerden belli belirsiz insan sesleri duyulur. Bir adam yakınmaktadır. Ayrıca bir kadın sesi duyulmaktadır. Kapı zili çalınır.

3. ADAM odadan çıkar, kapıyı kapatır. ANDERSON onun ön kapıya gittiğini duyar. Bir konuşma duyulur. Ön kapı tekrar kapanır ve 3. ADAM yeniden içeri girer.)

3. ADAM (ANDERSON’a İngilizce): Taksi.

ANDERSON:  Ah — onu tamamiyle unuttum. Aman tanrım.

3. ADAM: Okey.

ANDERSON: Parasını ödemeliyim.

(ANDERSON cüzdanını çıkarır. 3. ADAM elinden cüzdanı alır.)

3. ADAM: Okey.

(3. ADAM cüzdanın içine bakar.)

ANDERSON: Geri ver onu — (Öfkeli) Bana bakar mısınız — bu iş çok uzadı — ben — buradan gitmeme izin verilmesini istiyorum…

(ANDERSON ayağa kalkmıştır. 3. ADAM onu yumuşak bir biçimde itip sandalyesine oturtur. ANDERSON’un cüzdandaki zarfı ve içindeki futbol maçı biletini bulur. Geri koyar. ANDERSON’a acıyarak bakar.)

3. ADAM (Çekçe): Dostumuzun İngiltere maçına bir bileti var. Tevekkeli değil çok öfkeli. (Cüzdanı ANDERSON’a geri verir. İngilizce.) Taksi okey. Yok para O gitmek. Futbol değil güzel.

ANDERSON: Ben buna müstahakım.

5. ADAM (Çekçe):   Radyoda yayınlanıyor. Radyodan dinlesin. (3. ADAM gidip radyoyu açar. BAYAN HOLLAR yatak odasından hızla gelir ve radyoyu kapatır.)

BAYAN HOLLAR (Çekçe): Benim radyom.

3. ADAM (Çekçe):  Arkadaşın maçı dinlemek istiyor.

(BAYAN HOLLAR, ANDERSON’a bakar. Radyoyu açar. Radyoda birazdan başlayacak olan maçla ilgili bir şeyler söylenmektedir.)

3. ADAM (İngilizce): Güzel. Okey?

(ANDERSON dinler ve İngiliz takımının oyuncularının adlarının okunduğunu anlar. Arkasından maç başlar. Aradan bir süre geçer:

Yaklaşık yarım saat sonra durum aynıdır. Radyo hâlâ açıktır. 1. ADAM hâlâ kitapları karıştırmaktadır. Bir kenara 3-4 İngilizce kitap ayırmıştır. 5. ADAM gitmiştir. 2. ADAM halı süpürgesinin içindekileri incelemektedir. 4. ADAM bir sandalyeye çıkmış havalandırma deliğinin içini kontrol etmektedir.

ANDERSON sandalyesinden kalkar ve yatak odasına doğru yürür. Odadaki üç adam başlarını kaldırıp ona bakarlar ama durdurmazlar. ANDERSON yatak odasına girer. Yatak odası.

3. ADAM gardıroptaki elbiselerin ceplerini karıştırmaktadır. 5. ADAM yerdeki tahtaların altına bakmaktadır. BAYAN HOLLAR yatağın üstüne oturmuş onları izlemektedir.)

ANDERSON: Saat üç buçuk. Ya beni bırakın ya da İngiltere Büyük-elçisine telefon—

3. ADAM: Lütfen — yavaş konuşmak.

ANDERSON:  Ya beni bırakın—

3. ADAM:  Okey. Kim kazanıyor futbol?

ANDERSON (Duraklar): Gol yok. (Kapı zili çalar.

3. ADAM diğer odaya geçip kapıya gider. ANDERSON onun peşinden diğer odaya gider. Kapıdan çıkarken 3. ADAM radyonun kapatılması için işaret eder. 2. ADAM radyoyu kapatır. BAYAN HOLLAR gelir ve radyoyu açar.)

BAYAN HOLLAR(Çekçe): Kendi radyomu dinleyemeyeceğimin nerde yazdığını bana gösterin.

(3. ADAM yanında 6. ADAM’la sokak kapısından gelir. 6. ADAM odaya girerken:)

6. ADAM (Çekçe): Gitmesine izin vermeyin demiştim — içeri sokun dememiştim.

(ANDERSON’a İngilizce) Profesör Anderson? Üzgünüm, arkadaşınız Bay Hollar başını belaya soktu.

ANDERSON: Şükürler olsun — bana bakın — ben bir felsefe profesörüyüm. Çekoslavak hükümetinin konuğuyum. Hatta, onur konuğuyum bile diyebilirim. Prag’daki kolokyumda konuşma yapmak için davet edildim. İngiltere’deki bağlantılarım ülkenin en yükseklerine kadar uzanmakta—

6. ADAM: Kraliçeyi tanıyor musunuz?

ANDERSON: Tabii. (Çok çabuk yanıt vermiştir.) Hayır, Kraliçeyi tanı-mıyorum — ama hükümetin iki üyesini kişisel olarak tanıyorum derken doğruyu söylüyorum; içlerinden bir tanesini evimde ağırladım; ve sizi temin ederim ki, derhal bu binadan ayrılmama izin verilmezse, özgürlüğümün adamlarınız tarafından kısıtlanması büyük bir soruna yol açacak. Burada ne yaptıklarını bilmiyorum; burada ne yaptıkları umurumda değil—

6. ADAM: Özür dilerim. Profesör. Bir hata olmuş. Burada Hollar’la-rın bir dostu olarak bulunduğunuzu sanıyordum.

ANDERSON:  Pavel Hollar’ı tanıyorum, tabii ki.

6. ADAM: Kesinlikle. Siz bir dost olarak burdasınız, Bayan Hollar’ın isteği üzerine.

ANDERSON:  Şöyle bir uğramıştım — ne demek istiyorsunuz?

6. ADAM: Ne yazık ki, Bay Hollar Devlet’e karşı işlediği ciddi bir suç nedeniyle tutuklandı. Kanıt ve başka şeyler aramak için suçlanan kişinin evine girilmesi olağandır. Eminim aynı şey sizin ülkenizde de oluyordur. Bizim yasalara göre, Bayan Hollar’ın bir dostun tanık olarak aramada hazır bulunmasını isteme hakkı var. Aslında, iki tanık hakkı var. Yani, örneğin, yanlışlıkla pahalı bir vazo kırılacak olursa ve polis de vazonun daha önce kırılmış olduğunu ileri sürerse, onların sözüne karşı sadece Bayan Hollar’ın sözü olmayacak. Falan filan. Sanırım bunun adil olduğunu kabul edersiniz.

ANDERSON: Eee?

6. ADAM: E’si, anladığım kadarıyla, Bayan Hollar, sizin tanığı olmanızı istedi. (BAYAN HOLLAR’a Çekçe.) Onun tanığın olmasını istedin mi?

BAYAN HOLLAR (Çekçe):  Evet, istedim.

6. ADAM (ANDERSON’a, İngilizce): Evet. Dediğim gibi. (Duraklama.) Bay Hollar’ın dostusunuz, değil mi?

ANDERSON:   Çekoslavakya’dan Cambridge’e geldiğinde onun öğretmeni oldum.

6. ADAM:  Yürekli adam.

ANDERSON:  Evet… farklı bir dil… farklı bir kültür…

6. ADAM:  Mayın tarlasında yürüdü. 1962’de. Yürekli.

ANDERSON:   Belki de sadece çaresizdi.

6. ADAM: Belki de biraz nankördü. Anlarsınız, Devlet onu on sekiz yıl eğitti, besledi. Arkasından, ‘Çok teşekkür ederim — hoşçakalın.’

ANDERSON:  Ama altmış sekiz baharında döndü.

6. ADAM:  Ha, evet.

ANDERSON: Yanlış hesap.

6. ADAM: Ne demek istiyorsunuz?

ANDERSON:   Eee…valla… İngiltere’de yanlış giden bir sürü şey var; ama yine de, Hükümetin beğenmediği bir felsefi fikri ileri

sürmek, “Devlete karşı ciddi bir suç” işlemek olarak nitelendirilmez.

6. ADAM:   Profesör… Hollar döviz kaçakçılığıyla suçlanıyor. Bu ülkede döviz karaborsası var. Bu yasadışı. Felsefeyle ilgili yasalarımız yok. O adi bir suçlu. (Duraklama.

Radyodaki spiker normal bir sesle maç anlatmaktadır. Ancak bu duraklama sırasında seste bir yükselme olur. ANDERSON da, bizler de, maçta önemli bir şey meydana geldiğini anlarız. 6. ADAM dinlemektedir.) (İngilizce) Penaltı. (Bir süre dinler.) Korkarım, bizim lehimize.

ANDERSON: Evet, duyabiliyorum.

(Çünkü seyircilerin seslerinden penaltının ev sahibi takım lehine verildiği anlaşılmaktadır. 6. ADAM dinlemeye devam eder.)

6. ADAM (İngilizce): Broadbeht — tam gole giderken Deml’i düşürmüş… ne dersiniz siz buna? — gerekli bir faul.

ANDERSON: Kasti faul.

6. ADAM: Evet.

(Radyodan penaltının gole çevrildiği duyulur. Gol olduğu seyircilerin

tepkisinden kolaylıkla anlaşılmaktadır.)

Sizin için iyi değil.

(6. ADAM radyoyu kapatır. Duraklama. 6. ADAM ANDERSON’a

bakar.)

Yani, Hollar’la felsefi bir konuşma yaptınız.

ANDERSON:   Yanılmıyorsam gidebileceğimi söylemiştiniz. (Ayağa kalkar.) Hollar’ın dün akşam beni otelde ziyaret ettiğini bildiğinizden eminim. Dostluk ziyaretiydi; iade-i ziyaret yaparken bu işe bulaştım. Ayrıca, ben tanık olma işini anlamadım — bur-dan ayrılmam engellendi. Sadece merhaba demek ve Pavel’in karısı ile tanışmak için uğramıştım — futbol maçına giderken—

6. ADAM (Şaşkınlıkla): Profesör, yani Çekoslavakya’ya futbol maçını izlemeye mi gelmiştiniz? (ANDERSON bocalar.)

ANDERSON:   Tabii ki, hayır. Eee, öğleden sonra kolokyumda — eee, davet edilirken tüm oturumlara katılmam gerektiği bildirilmemişti. (Duraklama.) Konuşma yapmak için davet edildim, dinlemek için değil. Konuşmam yarın sabah.

6. ADAM: Hollar’ın sizi otelde ziyaret ettiğini nerden bilmem gerekiyor?

ANDERSON:   Bana sık sık takip edildiğini söylemişti.

6. ADAM: Bir insanın yabancılarla buluşup onlardan döviz satın aldığı biliniyorsa—

ANDERSON:  Bunun tek kelimesine bile inanmıyorum — Husak’a yazdığı mektup yüzünden taciz ediliyordu—

6. ADAM: Başkan Husak’a bir mektup mu yazmış? Nasıl bir mektup?

ANDERSON (Telaşla):   Sizinkiler biliyordu—

6. ADAM:  Başkana mektup yazmak suç değil—

ANDERSON:   Hiç kuşkusuz bu, mektupta neler yazdığına bağlı.

6. ADAM:  Yani, mektupta iftira mı atıyordu?

ANDERSON (Öfkeli):   Derhal burdan gitmek istiyorum.

6. ADAM: Tabii. Biliyor musunuz, taksi şoförü hakkınızda şikayette bulundu.

ANDERSON: Neden söz ediyorsunuz siz?

6. ADAM: Parasını alamamış.

ANDERSON: Evet, üzgünüm, ama—

6. ADAM: Sizin suçunuz yok. Ona gitmesini benim memurum söyledi.

ANDERSON:  Evet, doğru.

6. ADAM: Ama yine de şoför çok bozuk. Beş dakika sonra döneceğinizi, bir şey vereceğinizi söylemişsiniz—

ANDERSON:   Bunu ona nasıl söylemiş olabilirim? Ben Çekçe bilmem ki.

6. ADAM:   Saatinizde beşi göstermiş ve konuşmadan, birbirleriyle iletişim kurmaya çalışan insanların yaptığı şeyleri yapmışsınız. Bir şey vermek için geldiğinizden emindi. (Duraklama.)

ANDERSON:   Peki. Tamam. Ama para değildi.

6. ADAM:   Tabii ki, değildi. Siz suçlu değilsiniz ki. ANDERSON: Çok doğru. Pavel’e kolokyumda sunulan bir-iki bildirinin kopyasını getirmeye söz vermiştim. Doğal olarak felsefeyle

ilgileniyor; bunun yasadışı bir şey olduğunu sanmıyorum. 6. ADAM:  Tabii ki, değil. Öyleyse bana göstermenizde bir sakınca

yok.

(ANDERSON duraksar ve arkasından çantasını açar ve

MCKENDRICK’in ve kendisinin bildirilerini çıkartır ve uzatır. 6.

ADAM alır ve İngilizce başlıklarını okur.)

‘Etik Temeller olarak Etik Kurmacalar’… ‘Felsefe ve Felaket

Kuramı’.

(6. ADAM bildirileri ANDERSON’a geri verir.) 6. ADAM: Maça mı gitmek istiyordunuz? Son yirmi dakikasını, belki

biraz daha fazlasını izleyebilirsiniz.

ANDERSON:  Hayır. Üniversiteye dönüyorum, kolokyuma. BAYAN HOLLAR (Çekçe): Gidiyor mu? 6. ADAM:  Bayan Hollar kalmanızı istiyor. ANDERSON (BAYAN HOLLAR’a): Kusura bakmayın, olmaz. (Birden

aklına bir şey gelir.) Taksi şoförüyle konuştuysanız futbol maçına

gittiğimi bilmeniz gerekirdi.

(6. ADAM buna ne sözlü ne de işaretle bir yanıt verir.

ANDERSON çantasını kapatır.

Kapı zili çalar ve 3. ADAM kapıyı açmaya gider.

5. ADAM, elinde eski bir gazete kâğıdına sarılı küçük bir paketle,

yatak odasından çıkar.) 5. ADAM (Çekçe):   Şef, yerdeki tahtaların altında bunu buldum.

(5. ADAM paketi 6. ADAM’a verir; o da paketi açar ve içinden bir

tomar Amerikan doları çıkarır.

BAYAN HOLLAR inanmayan gözlerle bakar ve bağırmaya başlar.) BAYAN HOLLAR (Çekçe): Yalan söylüyor! (ANDERSON’a.) Yalan—

Kapı tekrar açılır ve 3. ADAM girer. Yanında on yaşındaki SACHA

HOLLAR vardır. Küçük ama metin bir çocuktur. Ağlayıp bağıran

annesine koşar ve ona sarılır. Sanki küçük bir yetişkin gibi onu teselli

etmektedir.)

ANDERSON: Aman tanrım… Bayan Hollar…

(ANDERSON ne yapacağını bilmemektedir ve korkmuştur; birden oradan ayrılmaya karar verir ve çıkar. 3. ADAM onu bırakıp bırakmamakta tereddüt eder ama 6. ADAM ona başıyla işaret eder ve ANDERSON gider.)

7) İÇ MEKÂN. OTEL KORİDORU. AKŞAM.

ANDERSON odasına gitmektedir. Çok yorgundur. Kapısının önünde anahtarını bulmaya çalışırken yan odadan sesler geldiğini fark eder. Kula-ğını yan odanın kapısına dayar.

GRAYSON (İçerden): Evet, yarınki baskı için yeni manşet — Okey — Prag, Cumartesi.

(GRAYSON yavaş konuşmamaktadır ama büyük bir özenle tüm ünsüzleri vurgulamakta ve gerektiği yerde anlaşılması için sözcükleri hecelemektedir. Bir sekretere metin dikte ettirdiği anlaşılmaktadır.) İngiliz futbolu iflasın eşiğindeyken, bu akşam, Çekler, Prag sokaklarında sevinçten dans edecekler; stop, satır başı. (ANDERSON kapıyı çalar.) (İçerden.) Kapı açık!

(ANDERSON kapıyı açar ve içeri bakar. Odanın içi. Tıpatıp olmasa bile, doğal olarak ANDERSON’un odasına çok benzeyen bir oda. Odanın sahibi, daha önce odadan çıktığını gördüğümüz adam, İngiliz spor yazarı GRAYSON’dur. ANDERSON çekinerek odaya girdiğinde GRAYSON telefonla konuşmaktadır.)

Hiç kuşkusuz, virgül, bu kurnaz Slovak’ların, bu öğleden sonra, burada ağlara gönderdikleri dört gol gelecek ay Wembley’de yapılacak olan Dünya Kupası Elemelerinin ikinci ayağında

onlar için yeterli olacaktır, stop. Satır başı — (ANDERSON’a.) Evet? (Telefona.) Bundan emin olabilirsiniz.

ANDERSON: Ben yan odada kalıyorum.

GRAYSON (Telefona): — emin olabilirsiniz. Satır başı — (ANDER-SON’a.) Daha sonra gelebilir misiniz? (Telefona.) İngiliz takımı-nın kalecilerinin bir türlü sakatlıktan kurtulamamaları yüzün-den kaleyi koruyan üçüncü yedek Jim Bart’ın cesur kurtarışları olmasa maç bitene kadar kalemizde dört gol daha görürdük, stop. Napolyon bizim bakkallardan oluşan bir ulus olduğumuzu söylerken yanılıyordu, stop. Bugün, İngiltere file bekçilerinden oluşan bir ulus gibiydi. Davey, Petherbridge ve Shell, hepsi de gol çizgisinden kurtarışlar yaptılar. Satır başı.

ANDERSON: Dinlememin sizce bir sakıncası var mı — maçı kaçır-dım da.

(GRAYSON sandalyeye oturması için işaret eder. ANDERSON bitişik odaya açılan kapının yanındaki sandalyeye oturur. Bu oda, ANDER-SON’un odası değil, GRAYSON’ın odasının öbür yanındaki odadır.)

GRAYSON (Telefona): Dickenson ve Pratt oyun boyunca Wolker, W ile, ve Deml, Domuzun D’si, Erol’un E’si, Memleketin M’si ve Londra’nın L’si — tarafından yaya bırakıldılar; sanki pas atacağı oyuncuyu telepatiyle buluyordu, stop. Sadece Crisp, Madame Tussaud — Müzesindeki heykellere benzemeyip umut vaad eden tek oyuncu Crisp’ti, stop. Çok iyi iki fırsat hazırladı, virgül, ikisini de Pratt harcadı; birini havaya dikti, diğerini de ıskaladı, stop. Oturduğum yerden, Crisp, apostrof in, acılı ekşili tepkisini görebiliyordum… (ANDERSON diğer odadan bir başka sesin geldiğinin farkına varır. İki oda arasındaki kapı tam kapalı değildir. GRAYSON’ın son sözleri sırasında ANDERSON yavaşça kapıyı açar ve içeri bakar; içerde GRAYSON’ın bir meslektaşının bulunduğunu ve onun da dikte ettir-diğini anlar.

ANDERSON ayağa kalkar ve diğer odaya bakar ve rakip spor muha-birinin yazdırdıkları ilgisini çeker. Odanın sahibi CHAMBERLAIN’dir.

CHAMBERLAIN’nin odasının içi. CHAMBERLAIN telefonla konuşmaktadır.)

CHAMBERLAIN: İngiliz defansının kötü koca adamı diye bilinen Wilson, hem bedenen hem de kafaca ağır kaldı, stop. Deml — D.E.M. memleket L. — Deml yürürken, aç parantez, gerçekten, kapa parantez, ona beş kere çalım attı; hep aynı vücut hareketini yaparak, virgül, Wilson’ın, bellek hariç, diğer her açıdan fil gibi görünmesine neden oldu, stop. Beşinci defasında, Deml’in gol atmasını engelleyecek hiçbir şey yoktu;

Broadbent kalktı ve Deml’i arkadan biçti, stop. Halas, pen-altı atışını gole çevirdi, stop.

(ANDERSON bir iç çeker ve CHAMBERLAIN’ın odasında aynı yerde duran sandalyeye oturur. CHAMBERLAIN onu görür.) Yardımcı olabilir miyim—?

ANDERSON: Pardon — ben yan odada kalıyorum.

CHAMBERLAIN (Telefona): Yeni paragraf — (ANDERSON’a.) Çok sürmez—

(Telefona.) Bu gol üzerine yüreklenen Çekler riski göze alıp, Bartok’u, besteci gibi, ileri sürdüler, stop. Bu oyuncu, on dakika sonra, birinci yarının bitmesine çok az bir zaman kala, virgül, Halas’ın yaptığı kısa köşe vuruşunda topu aldı ve havalandırdı;

Jirasek de yükselerek topu uzak kale direği dibinden kolayca gole çevirdi—

ANDERSON: Biliyordum!

(CHAMBERLAIN dönüp ona bakar.)

CHAMBERLAIN (Telefona): Satır başı. Trajik operalarda olduğu gibi, devre arasından sonra işler daha da kötüye gitti… (ANDERSON gitmek için ayağa kalkmıştır. GRAYSON’ın odasından çıkarken GRAYSON telefonda konuşmaktadır:)

GRAYSON (Telefona): …uzak kale direğinde markajsız bekleyen Jirasek, koca bir leylek gibi havalandı ve Bart’ın uzanmış elle-rinden yaklaşık bir metre daha yukarı yükselerek Çekoslavak-ya’yı zafer yoluna çıkardı.

(ANDERSON, GRAYSON’a bakmadan ve fark ettirmeden odadan çıkar.)

8) İÇ MEKÂN. OTEL LOKANTASI.

Canlı bir Çek müziği duyulmaktadır.

Yemek salonunda bir sahne vardır. Küçük bir Çek müzik grubu ve birkaç şarkıcı, stilize edilmiş köylü kostümleriyle gösteri yapmaktadırlar.

Vakit akşamdır. Masaların birinde, Amerikalı STONE ve bir FRANSIZ yan yana oturmaktadırlar; ANDERSON, MCKENDRICK ve CHETWYN de aynı masayı paylaşmaktadırlar. Değişik nedenlerden dolayı, üçü de suskundur. STONE suskun değildir. Yemeklerinin sonuna gelmişlerdir.

STONE: Vay anasına. İngilizce anlamıyor musun? Sana, ‘Ne demek

istediğini söyle,’ dediğimde, sen sadece, ‘Şunu şunu söylemek   istiyorum,’ diyebilirsin. ‘Ne söylemek istediğini boşver,’ derim.

‘Ne demek istediğini söyle bana.’ FRANSIZ: Mais oui, ama bana bunu Fransızca söylerseniz, ‘Qu’est-

ce que vous voulez dire?’ demeniz gerek — ‘Söylemek istediği-

niz şey nedir?’ Naturellement, benim arkasından, ‘Je veux dire

etcetera,’ diyebilmem için. STONE (Heyecanlı): Ben de aynı şeyi söylüyorum — farkında değil

misin? MCKENDRICK: Böyle bir yerde, yalnız ve kolay bir kadın bulma

şansı sizce nedir?

STONE: Bunu sana Fransızca soramam. MCKENDRICK: İlle de bekar olması gerekmez. FRANSIZ: Pourquoi non? Qu’est-ce que vous voulez dire? Voila! —

işte sordum. CHETWYN: İngiliz menülerinde kaz pek bulunmaz.

(CHETWYN yemeğini bitiren son kişidir. Artık hepsi yemeklerini

yemişlerdir. Masanın üzerinde içkiler ve kahve fincanları

bulunmaktadır.)

STONE: Fransızcada ‘demek istemek’ anlamına gelen bir fiil yoktur. CHETWYN: Acaba neden?

STONE: Yoktur da ondan.

CHETWYN: Dickens’ın romanlarında insanlar hep kaz yerler.

MCKENDRICK: Sizce güvenli olur mu?

FRANSIZ: Par exemple. Je vous dis, ‘Qu’est-ce que vous voulez

dire?’ MCKENDRICK: Demek istediğim, insan arkası cam olan bir aynadan

gizlice fotoğrafının çekilmesini istemez. STONE: Ne söylemek istediğini sana sormuyorum. Ne demek iste-

diğini soruyorum. Arada fark olduğunu varsayalım. ANDERSON: Bizde kaz ciğeri olur. Kazın geri kalanını ne yaparlar? STONE: Diyelim ki, bir şey söylüyorsun ama başka bir şey demek

istiyorsun.

FRANSIZ: Je dis quelque chose, mais je veux dire— STONE: Evet.

MCKENDRICK (STONE’a): Brad, afedersin. STONE: Evet? MCKENDRICK: İyi yiyorsun ama kötü bir yiyicisin.

(Bu doğru bir gözlemdir. STONE ağzında ekmek, kek, kahve vs.

varken konuşmakta ve etrafa saçmaktadır. STONE affediyormuş-

çasına gülümser ama konuşmasına ara vermez.) STONE: İzninizle. FRANSIZ: A bientot.

(STONE ve FRANSIZ gitmek üzere ayağa kalkarlar.) STONE (Giderken): Yani, ortada yanlış bir cümle var; ama düzeltil-

diğinde, yine kendine benziyor.

(Bir duraklama olur.) MCKENDRICK: Bildirimi okuyabildiniz mi? ANDERSON: Sadece şöyle bir göz atmaya zamanım oldu. Dikkatle

okumaya can atıyorum. CHETWYN: Ben okudum. ANDERSON: Konuşmada değil miydin? MCKENDRICK: Hayır, öğleden sonrayı kaytardı. ANDERSON: Chetwyn, seni sinsi şeytan. Eminim, öğleden sonran

berbat geçti. İnsan düş kırıklığına uğruyor, değil mi?

CHETWYN: Evet, öyle oluyor. İnsan kendini aptal hissediyor.

MCKENDRICK: Ama o maça gitmedi.

CHETWYN: Ah — siz maçta mıydınız?

ANDERSON: Hayır, işim çıktı.

MCKENDRICK: Bir şeyler gizliyor. Bence, bir kadın.

ANDERSON (CHETWYN’e): Sen ne yaptın?

CHETWYN: Birkaç arkadaşla buluştum.

MCKENDRICK: Bir şeyler gizliyor. Bence kadın değil.

CHETWYN: Burada dostlarım var, hepsi bu.

ANDERSON (MCKENDRICK’e): Bildirin beğenildi mi?

MCKENDRICK: Hayır. Anlamadılar. Sorulardan ortada bir iletişim bozukluğu olduğu belli oluyordu.

ANDERSON: Kulaklıklar yüzünden mi?

MCKENDRICK: Hayır, hayır — kısaca tezimi anlayamadılar. Çoğu felaket kuramını duymamıştı bile; dolayısıyla çoğu bu kuramın oldukça cüretli bir uygulamasını dinlemeye hazır değildi.

ANDERSON: İtiraf etmeliyim ki, ben de bu konuyu tam anlamış değilim.

MCKENDRICK: Geri vites gibi bir şey — hayır — kırılma noktası gibi. İnsanların hatası, bir ahlak ilkesinin sonsuza kadar uzatıla-bileceğini, her duruma uyarlanabileceğini, gerçek durumu-muzun grafığini düz bir çizgi halinde kestiğini — bak, işte şöyle — (Bir bıçak alarak soldan sağa, masa örtüsünün üzerinde dümdüz bir çizgi çizer.) düşünmelerinde. ‘Ahlak’ şurada; ‘ahlaksız-lık’ da ona paralel olarak şurada — (Bir paralel çizgi çizer.) — ve bu ikisi asla buluşmayacaklar. Onlar bir ilkenin bu anlama geldiğini düşünüyorlar.

ANDERSON: Öyle değil mi?

MCKENDRICK; Hayır. Her iki çizgi de aynı düzlem üzerinde. (Elini, avuç içi aşağı gelecek şekilde, çizdiği çizgilerin üzerinde tutar.) Onlar, aynı düzlemin kenarları — yani, üç boyutlu — ve düzlemi, bizim felaket kıvrımı dediğimiz şekilde bükersen, gerçek dün-yada karşılaştığımız davranış türünden bir model elde edersin. Bir noktaya — felaket noktasına — gelindiğinde kişinin bir

davranış çizgisi boyunca gösterdiği ilerleme, insanı öteki çizgiye

geçirir; mantıklı bir insanın bırakacağı noktada, ilke tersine

döner.

CHETWYN: Öyleyse bu bir ilke değil. MCKENDRICK: Senin anladığın anlamda ilke yoktur. Sadece, sanki

ilkeler varmış gibi davranan bir sürü ilkeli insan vardır. ANDERSON: İyi de bu aynı şey. MCKENDRICK: Chetwyn ve onun ilkel Yunanlılarından daha vahim

bir vakasınız siz. Hiç olmazsa onun iyilik ve güzelliğe inanmak

gibi bir bahanesi var. Oysa siz onların kurmaca olduğunu bili-

yorsunuz ama onlara o kadar takılmışsınız ki, sanki Tanrı kela-

mı gibi mutlak olduklarını düşünüyorsunuz. ANDERSON: Başka nasıl pratik bir değeri olabileceğini anlamı-

yorum— MCKENDRICK: Dolayısıyla, bir ahlak ilkesini, bir ahlak ilkesine

karşı çıkmaya karşı bahane olarak kullanıyorsunuz. Bir çeşit

kaçış—

(Baskı altındaki ANDERSON hiç kendisinden beklenmeyen ve şaşır-

tıcı bir şekilde fincanı altlığa çarparcasına koyar. Bu yüzden öfkesi

çok daha kaygı vericidir.) ANDERSON: McKendrick, ne kadar rahat konuşuyorsun. Senin

ilkelerin böylesine rahatça tersyüz edilebiliyorlarsa, ahlaki ce-

sarete niye ihtiyacın olsun ki. MCKENDRICK: Pekâlâ! Çok ileri gittim. Her zamanki gibi. Özür

dilerim. Hadi, başka şeylerden konuşalım. Dışarda, lobide do-

lanıp duran oldukça çekici bir kadın var.

(Yemek salonunun kapısından lobinin bir kısmı görünmektedir.)

Sizce bu bir tuzak mı? Karım bana — bana bak Bill, aptalca

şeyler yapma, kendini bilirsin, üniformasının üstten üç düğmesi

açık sarışın bir polis kapını çalıp biraz şeker istese sen hemen

onun yan odada çay yapan bir otobüs biletçisi olduğunu düşü-

nürsün demişti. ANDERSON (Kendini toparlar): Afedersin… bir noktaya kadar hak-

lısın. Ahlak ilkeleri düz çizgiler şeklinde olsaydı ve asla bir-

birleriyle kesişmeseydi ahlaki çelişki diye bir şey olmazdı. İnsan

bizlerden çok daha zeki kişilerin kafasını karıştıran durumlarla

karşı karşıya kalıyor. CHETWYN: Deneyimlerime göre, onları bizden çok daha az akıllı

insanlar üzerinde denemek iyi bir yol. Ben sık sık oğluma ne

düşündüğünü sorarım. ANDERSON: Oğluna mı? CHETWYN: Evet. Sekiz yaşında. MCKENDRICK: Kadın kesinlikle bu tarafa bakıyor — ciddiyim,

acaba birimiz onu kafalayabilir miyiz?       (ANDERSON dönüp bakar; kadının BAYAN HOLLAR olduğunu

görürüz,) ANDERSON: Özür dilerim.

(Ayağa kalkar ve gitmeye davranır ama hemen geri gelir ve masanın

altından çantasını alır ve gider. Masada kalırız. MCKENDRICK

ANDERSON’un BAYAN HOLLAR’la buluşmasını, elini sıkmasını

ve gözden kaybolmalarını izler.) MCKENDRICK: Vay anasına, bir kadınmış. Kurnaz ihtiyar.

(Uçak kalkmak üzeredir, pistte hızlanmaya başlar.)

9) DIŞ MEKÂN. CADDE. GECE.

ANDERSON ile BAYAN HOLLAR yürümektedirler.

Park. Parkta bir bank. Bankta SACHA HOLLAR oturmaktadır. ANDERSON ve BAYAN HOLLAR gelirler.

BAYAN HOLLAR (Çekçe): İşte burda. (ANDERSON’a.) Sacha.

(Çekçe.) Geldiği için ona teşekkür et. SACHA: Geldiğiniz için teşekkür ediyor. BAYAN HOLLAR (Çekçe): Onu rahatsız ettiğimiz için üzgünüz.

SACHA: Verdiğimiz rahatsızlık için üzgünüm diyor. ANDERSON: Hayır, hayır, asıl ben üzgünüm… her şey için. Okulda

İngilizce mi öğreniyorsun?

SACHA: Evet. İki yıl İngilizce öğreniyorum. Babamla da. ANDERSON: İngilizcen çok iyi.

SACHA: lyi değil. Babamın arkadaşısınız. Teşekkür ederim. ANDERSON: Bir şey yapmadım ki. SACHA: Yazısı sizde mi?                             ANDERSON: Tezi mi? Evet. Burada. (Çantasını işaret eder.) SACHA (Çekçe): Tamam, hâlâ onda.

(BAYAN HOLLAR başını sallar.) BAYAN HOLLAR (Çekçe): Söyle ona, bugün onun kim olduğunu

bilmiyordum.

SACHA: Annem, yarın evde, bilmek yapmıyor kim olduğunuzu. ANDERSON: Bugün. SACHA: Bugün. Pardon. Diyor annem, “Buraya gel! Buraya gel!

Eve gir!’ Çünkü bilmiyor. Babam ona söylemiyor. Babam bana

söylüyor yalnızca.

ANDERSON: Anlıyorum. Baban sana ne söyledi? SACHA: Arkadaşı İngiliz profesörü görmeye gidecek. Yazıyı götü-

rüyor.

ANDERSON: Anlıyorum. Dün akşam eve geldi mi? SACHA: Hayır. Otelden çıkınca tutuklandı. Sonra, gecede, arama

yapmak için geldiler. ANDERSON: Bütün gece aradılar mı? SACHA: Onlar geliyorlar saat on bir. Yirmi saat arıyorlar. ANDERSON: Tanrım.

SACHA: Sabah ben gitmek Bartolomesskaya’ya, onu görüyor için. BAYAN HOLLAR (Açıklar): Polis. SACHA: Ama ben yok onu görüyor. Diyorlar, eve git. Bekliyorum.

Sonra gidiyorum eve. Sonra görüyorum sizi. ANDERSON: Ne arıyorlardı? SACHA (Omzunu silker): Batılı kitaplar. Ayrıca babam şeyler yazıyor.

Mektup, politika, felsefe. Hiçbir şey bulamıyorlar. Hoşlanma-

dıkları bazı İngilizce kitaplar; ama gerçekte hiçbir şey. Ama

dolarlar, tabii onları bulmuş yapıyorlar.

(BAYAN HOLLAR dolar sözcüğünü duyar.) BAYAN HOLLAR (Çekçe): Dolarları oraya polisin koyduğunu söyle

ona.

SACHA: Babamın dolarları değil. Onun hiç paraları yok. ANDERSON: Evet. Biliyorum. SACHA: Onu dolarlar yüzünden tutuklamalılar çünkü hiçbir şey

yapmıyor. Hiç kötü şeyler. Bir şey imzalıyor. Onun için sorun

yapıyorlar. ANDERSON: Evet.

BAYAN HOLLAR (Çekçe): Ona Jan’ı anlat. SACHA: Babamın tezini geri vermelisiniz. Şimdi değil. Gelecek

günler. Annem alamaz.

ANDERSON: İngiltere’ye götürmemi istedi benden. SACHA: Artık mümkün değil. Ama teşekkürler. ANDERSON: Götürmemi istedi. SACHA: Mümkün değil. Artık sizi arıyorlar, sanırım. Havaalanında.

Çünkü görüyorlar, siz eve geliyorsunuz ve bizimle çok görüşüyor-

sunuz. Belki bizi görüyorlar şimdi. (ANDERSON etrafına bakınır.)

Mümkün. ANDERSON (Huzursuz): Sana söylemem gerek… (Çabucak) Sizin

eve tezi geri vermek için geldim. Babana hayır demiştim. Ama

yolda durdurulacağından korkuyordu — sadece üstünün ara-

nacağını kastettiğini sanmıştım, tutuklanacağını değil— SACHA: Çok çabuk — çok çabuk—

(Duraklama.)

ANDERSON: Ne yapmamı istiyorsun? SACHA: Babamın arkadaşı — bugün Felsefe Konferansına geliyor. ANDERSON: Yarın. SACHA: Evet yarın. Yazıyı ona verin. Adı Jan. Okey. İyi arkadaş.

(ANDERSON başını ‘peki’ anlamında sallar.) ANDERSON: Jan. SACHA (Çekçe): Yarın üniversiteye getirip, Jan’a verecek. (SACHA

ayağa kalkar.)

Şimdi gidiyoruz ev.

(BAYAN HOLLAR ayağa kalkar ve ANDERSON’la el sıkışır.) ANDERSON: Üzgünüm… Ona ne olacak? BAYAN HOLLAR (Çekçe): Ne dedi? SACHA (Çekçe): Babama ne olacağını öğrenmek istiyor. BAYANHOLLAR: Ruzyne. SACHA: Hapishane. Ruzyne.

(Duraklama.)                                       ANDERŞON: Tabii, İngiltere’de yardım etmeye çalışacağım. Mek-

tup yazacağım. Çek Büyükelçisine… Ayrıca arkadaşlarım da

var, bizim hükümette—

(ANDERSON çocuğun ağlamaya başladığının farkına varır. Şaşır-

mıştır çünkü o zamana kadar ona yetişkin gibi davranmıştır.)

Dinle beni — kişisel dostlarım arasında önemli kişiler var —

Eğitim Bakanı — falan gibi insanlar. BAYAN HOLLAR (ANDERSON’a Çekçe): Lütfen Pavel’e yardımcı

olun— ANDERSON: Bayan Hollar — onun için elimden gelen her şeyi

yapacağım.

(BAYAN HOLLAR ve SACHA’nın karanlıkta uzaklaşmalarını izler.)

10) İÇ MEKÂN. ANDERSON’UN ODASI. AKŞAM

ANDERSON yatağın üzerinde giyinik olarak yatmaktadır. Gözleri açıktır. Sadece pencereden ışık girmektedir. GRAYSON’ın odasından belli belirsiz sesler gelmektedir. Bir süre sonra ANDERSON kalkar, odasından çıkar ve GRAYSON’ın kapısını çalar.

GRAYSON’ın kapısının önü.

GRAYSON kapıyı açar.

GRAYSON: Ah, merhaba. Pardon, yoksa çok mu gürültü yapıyoruz?

ANDERSON: Hayır, önemli değil; ama hâlâ uyanık olduğunuzu

anladım ve sizden yardım istemeye geldim. Acaba daktilonuzu

ödünç alabilir miyim? GRAYSON: Benim daktilomu mu? ANDERSON: Evet.

GRAYSON: Ama, yarın sabah ayrılıyorum. ANDERSON: Yarın sabah erkenden veririm. Öğleden sonraki uçakla

ben de ayrılıyorum. GRAYSON: Ah — pekâlâ, o zaman. ANDERSON: Çok iyisiniz.

(Yukardaki konuşma sürerken, odadan gelen sesler yarı anlaşılır

olmuştur. Oldukça içkili olan ama yine de anlaşılır konuşan

MCKENDRICK’in sesi duyulmaktadır.) MCKENDRICK (Yukardaki konuşma sırasında, sadece sesi

duyulmaktadır):

Dinleyin beni, ben profesyonel bir felsefeciyim. Söyleyeceğim

şeyleri dinleseniz iyi olur. ANDERSON: Anlaşılan içerde McKendrick var. GRAYSON: Ah — sizlerden biri mi? ANDERSON: Pek diyemem. GRAYSON: Zil zurna şarhoş oldu. ANDERSON: Evet.

GRAYSON: Onu burdan götürebilir misiniz? Birazdan dayak yiyecek. ANDERSON: İşinize bakın, dövün, istiyorsanız. GRAYSON: Ben değil. Broadbent’le bizim çocuklardan ikisi. Dostu-

nuz barda bize takıldı. Oysa yatması gerek. ANDERSON: Elimden geleni yapmaya çalışırım.

(ANDERSON, GRAYSON’ın peşinden odaya gider.) MCKENDRICK: Kahramanları hayvan gibi davranırken küçük ço-

cukların birer beyefendi gibi davranmasını nasıl bekleyebi-

lirsiniz — bunun cevabını verin — hayır — soruma cevap

vermediniz — sahada hayvan varsa, tribünlerde de hayvan

olacaktır.

(GRAYSON’ın odasının içi.

Ayaktaki tek kişi MCKENDRICK’tir. Bir elinde bir viski şişesi, diğer elinde kadehi, herkesi susturmuş, konuşmaktadır. Bu küçük odada BROADBENT, CRISP, CHAMBERLAIN ve İngiliz takımının birkaç başka oyuncusu bulunmaktadır. İçki partisi verilmektedir.)

GRAYSON (Kapıyı kapatırken): Felsefecileri sakin, çalışkan insanlar sanırdım.

ANDERSON: Bazılarımız öyleyiz.                       .

MCKENDRICK (Bağırır): Anderson! İşte görmek istediğim adam! Profesyonel futbolcuların hayvansı etiği hakkında felsefi bir tartışma yapıyoruz—

BROADBENT: Sözlerine dikkat et, dostum.

MCKENDRICK: Roy duyarlı çünkü bugün kasdi bir faulle bir penal-tıya neden oldu. Yüzde yüz gollük bir pozisyonu engellemek için bir oyuncuyu biçti. Ne de olsa penaltı atışı kurtarılabilir, futbolda bacak kırılması da sık rastlanan bir şey değildir— (BROADBENT ayağa kalkar ama MCKENDRICK onu bir hareketle durdurur.)

—kesinlikle doğruydu — takım yararına, İngiltere için futbolun yararcı değerlerini uyguluyordun! Özel, çıkarcı davranışlardan söz etmiyorum. Hayır, ben tüm ethos’tan söz ediyorum.

ANDERSON: McKendrick, sence yatma zamanı gelmedi mi?

MCKENDRICK (Ona aldırmaz): Bakın, ben yıllarca futbol oynadım. Yıllarca. Sekiz yaşımdan on üçüme kadar futbol oynadım. Ondan sonra rugby okuluna gittim. Buna rağmen, Tommy kendimi hâlâ bir sol kanat oyuncusu kabul ettiğimi size söyleyecektir. (CRISP’e.) Ha Tommy, bu arada, asansörde olanlar için özür dilerim.Yıllar yılı oynadığım futboldan hiç unutmadığım şey-lerden bir tanesi şu: İki futbolcu aynı topa girmişse ve top da taca çıkmışsa, söz konusu oyuncular arasında, topun en son kime dokunduğu konusunda hiçbir kuşku yoktur. Futbol oynadığım uzun yıllar boyunca, topa en son dokunan kişinin bunun farkına varmadığı bir tek durum anımsamıyorum. Yani, bilmek istedi-ğim şey — niçin Günün Maçı programında, o lanet top ne zaman taca çıksa, her iki oyuncu da tacı kendi takımlarının

atması gerektiğini iddia ederler? Sadece öğrenmek için soruyo-rum. Aptal mı aptal oldukları için mi, yoksa haklı da olsa haksız da olsa avantaj avantajdır diye düşündükleri için mi?

CHAMBERLAIN: Bak dostum, oldukça uzun bir gece oldu—

ANDERSON: McKendrick, yarın yeni bir gün.

MCKENDRICK: Deneyimlerime göre, yarın genellikle aynı gündür. Bir içki al—

ANDERSON: Hayır, teşekkürler.

MCKENDRICK: İşte antropologlar için bir soru. Bana, bir takım oluşturan ve rakipleriyle yaptıkları spor karşılaşmalarında ka-zandıkları her puanı çocuksu bir mutlulukla, hoplayıp zıplaya-rak, dans ederek, üzgün rakiplerinin ortasında, birbirlerine sevinçle sarılarak kutlayan bir kabile söyleyebilir misiniz? — Yaşamın inişli çıkışlı uzun yoluna aldırmaksızın ya da onun farkında olmaksızın tepkilerini derhal bir duyguya dönüştüren bu ilkel insanlar kimdir? Evet, bildiniz! (Günün Maçı Programının şarkısını mırıldanır.) Ayın hayvanı yarışması, yanıtlarınızı yollayın lütfen. Ama soru şu: Alt tabakadan geldikleri için mi, yoksa paragözlük onları ahlaksızlaştırdığı için mi? Yoksa ikisi de mi?

ANDERSON: McKendrick, hakaret ediyorsun.

MCKENDRICK: Anderson bir kriket oyuncusu kadar idealist ve dürüsttür. Alktş, alkış. (Kibar bir şekilde alkışlar ve kibar bir ses tonu takınır.) İyi atıştı, bayım. Kötü şans, dostum. Kriket benzet-mesi hayvan etiğinin alt tabakaya özgü olduğunu aklınıza geti-rebilir.

(BROADBENT, MCKENDRICK’in yanına gelir ve onu duvara dayar. MCKENDRICK umursamaz, kaçar ve duraklamadan konuşmaya devam eder.)

Ama çok yanılırsınız. İzninizle size Galli madencilerin kurduğu tipik bir rugby takımını anlatayım. Gol atılınca oyuncular gurur-lanırlar ama ölçülüdürler; rakibinin şanssızlığına seviniyor den-mesin diye, golü atan oyuncunun yüzü ifadesiz bir maskeye dönüşür — Tanrım, insanı rahatlatıyor, değil mi? Hayvan etiği-nin paragözlükten kaynaklandığı sonucunu çıkarıyorum.

ANDERSON: Salaklık etme.

(MCKENDRICK bunu entelektüel bir itiraz olarak alır.) MCKENDRICK: Yoksa, sence tapınılma mı?

(CRISP’e) Tommy, seni yoldan çıkaran şey, övgü mü? CRISP: Ne saçmalıyor böyle? CHAMBERLAIN: Benim uyku saatim geldi. CRISP: Hayır, hakkımda ne söylediğini bilmek istiyorum. Sinirime

dokunuyor. ANDERSON (MCKENDRICK’e): İzin verirsen, etik konusunda senin

de çıkarcı olduğunu anımsatayım sana— MCKENDRICK: Ha, evet — anladım — böyle düşünüyorsun çünkü

hayata güvenmediğim için, benim de biraz hayvan olduğumu

düşünüyorsun — akademik basamakları tırmanırken başka-

larının dizkapağına sert tekmeler indirdiğimi — Stoke’un Roy

Broadbent’ı olduğumu düşünüyorsun — (BROADBENT’e)

Stoke benim takımım. BROADBENT: Şu salak herife felsefesinin canımı sıktığını söyler

misiniz?

GRAYSON: Abuk sabuk konuşuyorsun, dostum. MCKENDRICK: Ah! Grayson’ın çok mantıklı bir beyni var. Parma-

ğını, tezimin aksayan noktasına, yani, futbolcuların birer hay-

van olmalarının alt tabakadan gelmeleriyle, paragözlükle veya

tapınılmayla hatta futbolcu olmakla ilgili olmayabileceği konu-

suna bastı. Belki de, futbol sadece belli tipte insanları, hay-

vanları çekiyordur—

(Tam bu noktada BROADBENT yüzüne bir yumruk oturtur.

MCKENDRICKdüşer.) CRISP: Eline sağlık, Roy.

(ANDERSON yere serilmiş olan MCKENDRICK’in yanına gider.) ANDERSON: McKendrick… CHAMBERLAIN: Ben yatmaya gidiyorum.

(CHAMBERLAIN odasına açılan kapıdan geçer ve kapıyı kapatır.) BROADBENT: Böyle şeyler söylerse olacağı budur. GRAYSON: Odası nerde?

ANDERSON: Üçüncü katta. GRAYSON: Vay anasına. CRISP: Uyanıyor. BROADBENT: Bir şeyi yok. ANDERSON: Hadi, McKendrick.

(Hepsi birden MCKENDRICK’i ayağa kaldırırlar. MCKENDRICK

itiraz etmez. Güçlükle yürüyebilmektedir.)

Ben onu asansörle indiririm. (Daktilo kutusunu görür ve

GRAYSON’a:)

Daktiloyu almaya geleceğim. (MCKENDRICK’i kapıya götürür.) MCKENDRICK (Mırıldanır): Pekâlâ. Çok ileri gittim. Hadi başka

şeyden konuşalım.

(Ama MCKENDRICK yürümeye, sendeleyerek gitmeye devam

etmektedir. ANDERSON GRAYSON’ın kapısını açar.) BROADBENT: Baksana. O lanet Jirasek. Tıpkı dediğin gibi oldu. ANDERSON: Evet.

BROADBENT: Anlaşılan, orda size bir şeyler öğretiyorlar. ANDERSON: Haklısın.

(ANDERSON, MCKENDRICK’in dışarı çıkmasına yardım eder ve

kapıyı kapatır.)

11) KOLOKYUM

ANDERSON kürsüye gelir. Arkasında Çek OTURUM BAŞKANI vardır. CHETWYN dinleyiciler arasındadır ama MCKENDRICK yoktur. ANDERSON mikrofona yaklaşır ve kürsünün üzerine daktilo ile yazılmış bir tomar kâğıt koyar.

ANDERSON: Bu bildiride, benden önce birçok kişinin ele aldığı bir problemi, yani, bireylerin hakları ile toplumun hakları ara-

sındaki çatışmayı ele alıyorum. Haklar ile kurallar arasındaki farkı göstereceğim.

(Dikkatle ve nazikçe dinleyen BAŞKAN’ın birden şaşırdığını görürüz. Önünde bay bildiriler vardır ve bunlardan bir tanesini, ANDER-SON’un resmi bildirisinin resmi kopyasını çıkarır. Bildiriye bakmaya başlar. ANDERSON’un farklı bir bildiri vermekte olduğunu anlaması uzun sürmez. Bunlar ANDERSON konuşurken olur. Aynı zamanda kabinlerinde, ANDERSON konuşurken anında mikrofonlara çeviri yapan üç ÇEVİRMEN de zorluk çekmektedirler çünkü onların da önlerinde ANDERSON’un resmi bildirisinin kopyası vardır.) Haklarla karşılaştırıldığında, kuralların asal haklardan doğan ve onlara göre ikincil derecede öneme sahip olan sonuçlar olduklarmı göstermeye çalışacağım; genel olarak kurallarla toplumlar ve haklarla bireyler arasında bağlantı kurmaya çalışacağım. İkisi arasındaki çatışmanın, iki taraftan birinin diğeri üzerinde hakkı varmış gibi görünmesinden kaynaklanan sözde bir çatışma olduğunu göstermeye çalışacağım. Bir çatışma için-de olduklarında, hakların kurallardan önemli olduğunu ileri sürdüğüm halde, hakları, pratik değerlerin benimsenmesine yol açan kurmacalar olarak tanımlayacağım; arkasından, bu haklar kurmaca olmalarına rağmen, onları sanki gerçekmiş gibi düşünmek gerektiğini ileri süreceğim; dahası, bu zorun-luluk kurmacalar üzerine dayalı değerler üzerine dayalı olduğu halde, bu zorunluluğu sanki bir gerçek üzerine dayalıymış gibi ele almak zorunluluğu olduğunu ileri süreceğim; ve bu böyle ad infinitum gidiyor. (Bu noktada BAŞKAN müdahale eder.) BAŞKAN: Pardon — Profesör — bu sizin bidiriniz değil— ANDERSON: Hangi anlamda? Benim sunduğum tartışma götürmez. BAŞKAN: Ama sunmak için davet edildiğiniz bildiri bu değil. ANDERSON: Belli bir bildiri sunmak için çağırılı değilim. BAŞKAN: Bir bildiri önermiştiniz. ANDERSON: Doğru. BAŞKAN: Ama bu o değil. ANDERSON: Doğru. Fikrimi değiştirdim.

BAŞKAN: Ama bu kurallara aykırı.

ANDERSON: Önemli olduğunu bilmiyordum.

BAŞKAN: Bu bir saygısızlıktır.

ANDERSON (İrkilir): Saygısızlık mı? Özür dilerim.

BAŞKAN: Bu bildiriyi sunamazsınız. Bizde kopyası yok.

ANDERSON: Felsefi bildirilerin bir tür temiz kâğıdı alması gerekti-ğini mi söylüyorsunuz?

BAŞKAN: Çevirmenler kopyasız çalışamıyorlar.

ANDERSON: Kaygılanmayın. Çok teknik bir bildiri değil. İsterseniz biraz daha yavaş okurum. (ANDERSON mikrofona döner.) Ger-çeklerin gücüne sâhip olan, hakları kurmacalar olarak tanımla-maya yanaşmazsak, insanların sadece iki anlamda hakları ol-duğu söylenebilir. Birincisi, toplu ve karşılıklı olarak bu hakları birbirlerine verme konusunda anlaşmışlarsa, insanların belli hakları olduğu söylenebilir. Bu sadece, insanlığın kulüp kural-ları uygulanan büyük bir kulüp olduğu anlamına gelir; ama insan haklarıyla söylenmek istenen genellikle bu değildir. Locke’un söylemek istediği bu değildir, Locke’dan esinlenip vazgeçemeyecekleri bazı hakları — bunların arasında yaşam, özgürlük ve mutlu olma hakları da vardır — olduğunu söyleyen Amerikanın kurucularının söylemek istediği de bu değildir. İlk Amerikalılar bunların Tanrının lütfu olduğunu söylediler — ki, bu da insan haklarıyla kastedilen ikinci anlamıdır. Bu, bazı toplumlarda diğerlerinden daha fazla desteklenen bir görüştür. Burada bu konuda daha fazla konuşmak istemiyorum;

sadece bunun bir görüş olduğunu, bir çıkarsama olmadığını ve benim bu görüşte olmadığımı söylemek istiyorum. Bize şaşırtıcı gelen, bireyin haklarının bu hakları hem tanrısal otoriteye dayandıranlar hem de doğrunun ve mantıklının ne olduğu konusunda kendi düşüncelerinden başka hiçbir otorite kabul etmeyen kimseler tarafından vurgulanması konusundaki fıkir birliğidir. Amerikan Anayasasının insana din, ifade, yayın ve Toplantı özgürlüğü veren birinci maddesi, onun kadar değerli olan, bizim bu konferansın değerli evsahibi Çekoslavak-ya’nın Anayasasının 28. ve 32. Maddelerinde yankılanmaktadır.

Aynı şekilde, 4. Maddeyle Amerikan halkına garanti edilen mahremiyetin korunması, nedensiz arama, mektup okuma ve haberleşmenin dinlenmesini engelleyen haklar 31. Maddeyle Çek halkına da verilmektedir. (Giderek daha huzursuzlanmaya başlayan BAŞKAN bu noktada sahneyi terk eder. Yana gider. Biraz uzakta ama ANDERSON’un söylediklerini duyabileceği bir uzaklıkta, yani ANDERSON’un söylediklerinin güçlükle ama açık seçik duyulabileceği bir uzaklıkta, bir telefon vardır. Burası sahne amirinin odası olabilir. BAŞKAN’la gideriz ama hâlâ ANDERSON’u duymaktayız.) Böyle bir fikir birliği çok mu olağanüstü? Hiç de değil. Eğer bir Tanrı varsa, onun kulları olan bizler, onun değerlerine kuş-kusuz boyun eğmeliyiz.Ve eğer bir Tanrı yoksa ve o bizim yarattı-ğımız bir şeyse, kuşkusuz bizim adil ve mantıklı olduğunu dü-şündüğümüz değerler atfedilecektir ona. Ama adalet nedir? Mantık nedir? Açıklama gerektirmediğini düşündüğümüz bu değerler nelerdir? Ve bunlar neden birer değerdir?

12) İÇ MEKÂN. MCKENDRICK’İN ODASI

MCKENDRICK giyiniktir ve hâlâ akşamdan kalmadır. Odası ANDER-SON’unkinden daha dağınıktır. Giysiler etrafa atılmıştır. Yarı dolu valizi açıktır. Çantası da görünmektedir. MCKENDRICK saatına bakar; ama saat durmuştur. Telefona gider ve bir numara çevirir.

13) İÇ MEKÂN. ANDERSON’UN ODASI

Telefon çalmaya başlar. Kamera telefondan uzaklaşır; odada iki adam olduğunu görürüz; sivil POLİS’ler, odayı aramaktadır. Bir anlığına telefona

bakarlar ve telefon çalarken sessizce işlerine devam ederler. Odayı çok özenle aramaktadırlar. İçlerinden birinin çekmeceyi dikkatle çektiğini görürüz ve sahne değişir.

14) KOLOKYUM

ANDERSON’un bildirisine geri döneriz. Sahnede BAŞKAN yoktur.

ANDERSON: Bir zamanlar etik bir tür anıt, dürüstlük, sadakat, adalet gibi, hep birbirine bağlı ve birbiriyle çelişmeyen ve anıtı ayakta tutmak için uyumla vurgulanan Platonik özelliklerle inşa edilmiş bir hayalet Eyfel Kulesi, kendi davranışlarımızı ölçtüğümüz bir ideal olarak nitelendirilmişti. Bu kule uzun süredir yıkık. Günümüzde dilbilim felsefesi, adalet fikrinin, bu sözcüğü kullanmayı yeğlediğimiz anlamı dışında var olma-dığını ve sadece bizim kullandığımız şekliyle varolduğunu ileri sürmektedir. Diğer bir deyişle, etik bizim davranışlarımızın ken-disinden esinlendiği bir şey değil, bizim dil ile yarattığımız birşeydir.

(Konuşmanın son kısınında telefonla konuşmakta olan BAŞKAN’a döneriz. BAŞKAN konuşmakta ve aynı zamanda dinlemektedir.) Ancak, gözlemlerimiz bu görüşün bir açıklama gerektirdiğini göstermektedir. Kardeşinin yaptığı bir şeyden dolayı cezalandı-rıldığında, ‘Bu hiç adil değil,’ diye ağlayan küçük bir çocuk besbelli, daha iyi bir sözcük bulunmadığı için, doğal olarak adlandırabileceğimiz bir adalet fikrine sığınmaktadır. Ve bizler, doğal adaletin, ne kadar aldatıcı olursa olsun, çoğu zaman bir sürü insanın davranışlarına yön verdiğini kabullenmeliyiz. Etik bir söz olarak bu, başka bir yerdeki başka bir sözden türemeyen, bir doğruluk duygusunu tanımlama çabası gibi görünmekte.

(Sahne arkasına gideriz; ama ANDERSON’un konuşması devam etmektedir ve tiyatroların sahne arkalarında bulunan türden bir hoparlör sisteminden sesi duyulmaktadır. BAŞKAN koridorda hızla yürümektedir, üniformalı bir ‘İTFAİYECİ’ bir sahne arkası sorumlusu aramaktadır ve bulur. Bu sırada ANDERSON konuşmaktadır.)

Doğru ve yanlışın zorlu enginliklerini araştıran bir felsefeci, ‘bir çocuk bile farkı bilir,’ sözünden fazla etkilenmemelidir. Ama, örneğin, yanlış kitaplar okuduğu ya da yazdığı için hapse atılan bir kişiyi hapse atmanın etik olduğunu kabul etmemiz istenecek olsa, bir insanı, yeterince zeki olması durumunda, hemen her şeye inandırabileceğinizi ama daha az zeki Birini inandırmanızın çok daha zor olduğunu unutmamak gerekir. Dil ile ifade edilmeden önce varolan bir doğru ve yanlış anlayışı vardır. Bu, bireysel olarak yaşanan ve bir insanın bir başka insan ile olan ilişkisi ile ilgili bir şeydir. Yarattığımız bu etik sistem,  birey haklarının tanındığı bu kişisel yaşantıların topla-mından oluşur.

(Bu sırada ANDERSON’a döneriz. Ve bu noktada BAŞKAN sahneye geri gelir ve sandalyesine oturur. ANDERSON ona aldırmaksızın konuşmasına devam eder.) Eğer bu böyleyse, o zaman bireysel haklarla çatışma içinde olan ve halk adına, Devleti oluşturan bireylere kendi değer-lerini zorla kabul ettirmeye çalışan ortak etiğin ya da Devlet etiğinin yeniden gözden geçirilmesi gerekir. Devlet etiğinin bu manevrasındaki mantıksızlık, bazen bu mantıksızlığı, “bur-juva mantığı’ ile açıklama girişiminde bulunulur ki, ‘burjuva mantığı’ denilen bu kavramı anlamak en az burjuva fiziği ya da burjuva astronomisini anlamak kadar zordur. Hayır, yanılgı başka yerde olmalı—                      (Bu noktada ziller ve çanlar çalmaya başlar. Yangın alarmı. BAŞKAN fırlar ve bağırır.)

BAŞKAN (Çekçe): Paniklemeyin! Yangın var. Lütfen düzenli bir biçimde salonu terk edin. (İngilizce) Yangın! Lütfen sessizce salonu terk edin!

(Felsefeciler ayağa kalkarlar ve çıkışa yönelirler. ANDERSON sakin bir biçimde kâğıtlarını toplar ve sahneyi terk eder.)

15) İÇ MEKÂN. HAVAALANI

Ülkeden ayrılanların bagaj kontrolundan geçmeleri gerekmektedir. Kadın ve erkek gümrük memurları yan yana duran üç masada, yolcuların bagajlarını aramaktadırlar. Durum şöyledir:

İlk masada CHETWYN vardır ve bagaj kontrolü yapılmaktadır.

İkinci masada ANDERSON vardır ve bagaj kontrolü yapılmaktadır.

Üçüncü masada bir başka yolcu vardır ve bagaj kontrolü yapılmaktadır.

Her masanın önünde kısa kuyruklar vardır. Üçüncümasanın önündeki kuyruğun başındaki kişi MCKENDRICK’tir. Bu masadaki kontrol gevşektir.

Ancak, ANDERSON çok sıkı aranmaktadır. ANDERSON’a odaklanırız. Henüz CHETWYN’ı görmemekteyiz.

ANDERSON’un masasında üniformalı bir gümrük memuresi, ANDERSON’un valizinin içindekileri incelemekte ve ürüformalı birgümrük memuru ona yardım etmektedir. Aynı anda bir sivil POLİS, ANDERSON’un çantasının içindekileri dikkatle aramaktadır.

Gümrük memuru ANDERSON’un valizinden ambalajlı bir çikolata kutusu çıkarır. Ambalajı açar, çikolatalara bakar, sonra elini daldırıp çikolataların alt sırasına bakar. ANDERSON şaşkınlıkla izlemektedir. Çikolata kutusu kapatılır ve çantaya geri konur. Bu arada bir Matruşka Bebeği’nin içindeki bebekler tek tek çıkarılıp incelenmektedir.

Kamera üçüncü masaya gelen MCKENDRICK’e odaklanır. Bu masada sivil polis yoktur. Gümrük memuru çantayı açar ve gelişigüzel bir biçimde MCKENDRICK’in evraklarını karıştırır. MCKENDRICK’e valizini açmasını söyler. MCKENDRICK’in valizini şöyle bir karıştırır.

Ama ANDERSON’un masasındaki sivil polis ANDERSON’un cüzdanını almış cüzdandaki her kâğıt parçasını incelemektedir.

MCKENDRICK’in masasına geri döneriz, MCKENDRICK çantasını kapatmaktadır. MCKENDRICK dönüp ANDERSON’la konuşur.

MCKENDRICK: Dostum, yanlış kuyruğu seçmişsin. Rus ruleti. Chetwyn de öyle.

(CHETWYN’in de ANDERSON’un arandığı gibi arandığını görürüz. Onun da başında bir sivil polis vardır. Bu polis CHETWYN’in valizinden aldığı bir kitabın sırtını irıcelemektedir. ANDERSON’un masasına döneriz. Gümrük memuru ANDER-SON’un valiz kapağının altındakifermuarlı bölmede kuşku uyandırıcı bir şişkinlik keşfetmiştir. ANDERSON’un yüzü kaygıyla buruşur. Şiş-kinliğin boyutu aklımıza HOLLAR’ın zarfını getirir. Gümrük memuru fermuarı açar ve MCKENDRICK’in çıplak kadın dergisini çıkarır. ANDERSON utanmıştır.

Çantası didik didik aranan CHETWYN’e döneriz. Valizi arayan gümrük memuru yıkanmış, ütülenmiş, güzelce katlanmış bir gömlek bulur. Gömleği açar ve içinden yarım düzine kadar kâğıt çıkar. Dak-tiloyla yazılmış ince kâğıtlar. Bir de bir erkek fotografı vardır. Sivil polis, gümrük memurunun yanına gelir ve kâğıtları irıcelemeye başlar. Yüzü bembeyaz kesilmiş CHETWYN’e bakar.)  

16) uçağin İÇİ

Uçak pistte ilerlemektedir.

MCKENDRICK ve ANDERSON yan yana oturmaktadırlar.

MCKENDRICK çok şaşkındır. .

MCKENDRICK: Aptal herif. Gerçekten.

ANDERSON: Önemli değil — bir sonraki uçakla gönderirler.

MCKENDRICK: Sibirya’ya.

ANDERSON: Hayır, hayır, saçmalama. Onlar için iyi olmaz, değil mi? Herkes ayağa kalkar. Çek yasalarında, bir insanın üzerinden Uluslararası Af Örgütü‘ne ve Birleşmiş Milletler’e veya benzeri

yerlere yazılmış mektuplar çıkması ile ilgili herhangi bir şey

olduğunu sanmıyorum. Zaten, Chetwyn’e Çek muamelesi yap-

mazlar.

MCKENDRICK: Ama yine de onun için çok tatsız. ANDERSON; Evet.

MCKENDRICK: Büyük bir risk almış. ANDERSON: Evet.

MCKENDRICK: Ben almam. Sen alır mısın? ANDERSON: Hayır. Aranacağını tahmin etmesi gerekirdi. MCKENDRICK: Seni neden aradılar? ANDERSON: Bir şey olabileceğini düşündüler. MCKENDRICK: Varmıydı? ANDERSON: Vardı denilebilir. MCKENDRICK: Neydi?

ANDERSON: Bir tez. Çek hükümetine göre, iftiralarla dolu. MCKENDRICK: Nerde saklamıştm? ANDERSON: Çantanda.

(Duraklama.) MCKENDRICK: Nerde? ANDERSON: Dün gece. Bir kuralı tersine çevirdim.

(MCKENDRICK çantasını açar ve HOLLAR’ın zarfını bulur.

ANDERSON zarfı ondan alır. MCKENDRICK çok öfkelidir.) MCKENDRICK: Seni orospu çocuğu. ANDERSON: Onaylayacağını sanıyordum. MCKENDRICK: Ukalalık yapma bana. (Sinirden titremektedir.)

Tanrım. Hiç sportmence değil, değil mi? ANDERSON: Evet, sanırım değil. Ama büyük bir olasılıkla seni

aramayacaklardı. MCKENDRICK: Konu bu değil. ANDERSON: Bence bu. Ama haklı olabilirsin. Etik çok karmaşık

bir konu. Zaten onun için bu konferansları düzenliyorlar.

(Uçak kalkmak üzeredir, pistte hızlanmaya başlar.)