Organon - 2 - Aristoteles

DÜNYA EDEBİYATINDAN TERCÜMELER YUNAN KLÂSİKLERİ : 72

ORGANON

II

ÖNERME (ikinci Basılış)

Millî Eğitim Bakanlığı Yayım Müdürlüğünün 10/V/1963 tarih ve 7766 sayılı emriyle Yunan Klâsikleri serisinde ikinci defa olarak 5000 sayı basılmıştır.

ARISTO

ORGANON

II

ÖNERME

IIEPI 'EPMHNEIAΣ

Bu eser Hamdi Ragıp ATADEMİR tarafından dilimize çevrilmiştir.

/

(İkinci Basılış)

ANKARA 1963 — MİLLİ EĞİTİM BASIMEVİ

Bu eseri Hamdi Ragıp ATADEMİR J. Tricot’nun Fransızca (J. Vrin Basımevi, Paris 1936) tercümesinden dilimize çevirmiş, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Profesörlerinden Suat SİNANOĞLU Yunanca asliyle, Mehmet KARASAN da Fransızca tercümesiyle karşılaştırarak incelemişlerdir.

ORGANON II

ÖNERME

ÖNERME

1.

İlkin ismin ve fiilin, sonra inkâr ve tasdikin, önerme ve sözün ne olduğunu ortaya koymak gerekir.

Sesin çıkardığı sadalar ruh hallerinin işaretleridir. Yazılmış kelimeler, sesin çıkardığı kelimelerin işaretleridir. Yazı her insanda (bir olmadığı gibi, konuşulan kelimeler de bir değildir; her ne kadar bu deyimlerin doğrudan doğruya işaretleri oldukları ruh halleri herkeste bir ise de; tıpkı bu hallerin, hayalleri oldukları şeylerin aynı oldukları gibi. Bu konu “Ruh Üzerine” adlı kitabımızda incelendi. Çünkü bu ayrı bir bilim kolunu ilgilendirir.

Ruhta kâh doğru ve yanlış ile ilgili olmıyan kavramlar, kâh gerekli olarak doğru veya yanlış olan kavramlar bulunduğu gibi, söz için de bu böyledir. Çünkü doğru ve yanlış, birleştirme ve ayırmada olur.

İsimler ve fiiller, kendilerine hiçbir şey eklenmezse, ne birleştirmesi, ne de ayırması olmıyan kavrama benzerler; insan ve ak gibi. Çünkü bunlar henüz ne doğru, ne de yanlıştırlar. işte bunun bir delili: teke-geyik’in pekâlâ bir mânası var; ama mutlak olarak veya zamanla ilgili olarak vardır veya yoktur eklenmedikçe o henüz ne doğru, ne de yanlıştır.

2.

İsim, zamanla ilgisi olmaksızın uylaşımlı bir mânası olan ve hiçbir bölümünün, ayrı ayrı alındığı zaman, hiçbir mânası olmıyan (bir şadadır. Gerçekte, kallippos has adında, hippos (at)un kendi kendine bir mânası yoktur; kalos hippos (güzel at) deyiminde olduğu gibi. Bununla beraber yalın isimlerde olan, birleşik isimlerde olmaz. Yalın isimlerde, 'bölümün herhangi bir mânası yoktur. Halbuki birleşik isimlerde ayrı ayrı alınmış olarak kendisinin hiçbir mânası olmamakla beraber bölüm, bütünün mânasına katışır. Söz gelimi, Epaktrokeles (korsan gemisi) de Keles (gemi)in kendinden hiçbir mânası yoktur. — Bir şey tabiatı gereğince, isim olmayıp da, yalnız işaret olursa, buna uylaşımlı mâna deriz; çünkü hayvanların sadaları gibi söz olmamış seslerin bir mânaları olduğu zaman bile, o seslerin hiçbiri yine bir isim olamaz.

İnsan-olmıyan, bir isim değildir. Gerçekte böyle bir deyimi anlatmak için hiçbir ad yoktur. Çünkü bu ne bir söz, ne de bir inkârdır. Bunun için ancak belirsiz isim olduğu kabul olunabilir. Çünkü o rasgele var olana da, var olmıyana da aittir.

Philon’un, Philon’a ve bu türlü başka şekiller isim değillerdir; bunlar bir ismin halleri’dir. Bu hallerin tanımlanması, her bakımdan ismin tanımlanmasının aynıdır. Şu farkla ki: dir, idi, olacaktır’la birleştirilince onlar bir isim için olanın aksine olarak ne doğru, ne de yanlıştırlar; söz gelimi; Philon’undır, Philon’un değildir deyimleri henüz ne doğru, ne de yanlış hiçbir şeyi olmıyan deyimlerdir.

3.

Fiil, kendi öz anlamına zaman anlamını ekliyen bir kelimedir. Bölümlerinde hiçbirisi tek başına hiçbir şey ifade etmez ve daima başka bir şey hakkında söylenen bir şeyi gösterir. Kendi öz anlamından başka, zaman ifade ettiğini söylüyorum. Söz gelimi: sıhhat bir isimdir. Halbuki sihhattedir bir fiildir. Çünkü fazladan, bu durumun şimdi de devam ettiğini gösterir. — Bundan başka, fiil daima bir şey hakkında, söz gelimi, bir konuya ait olan veya bir konuda bulunan birtakım şeyler hakkında söylenenin işaretidir.

İyi değildir veya hasta değildir gibi bir deyim bir fiil değildir. Kendi öz mânasına zaman anlamını eklese de ve hep bir konuya ait olsa da bu türlü deyimin adı yoktur. Ona yalnız belirsiz bir fiil denilebilir; çünkü ayrılık gözetmeksizin herhangi bir şeye, varolana da, varolmıyana-da tatbik olunabilir.

Aynı şekilde, o sıhhatte idi, o sihhatte olacaktır deyimleri de birer fiil değil, birer fiil “hali”dir. Halin failden farkı şudur: fiil kendi mânasına şimdiki zamanın mânasını ekler; hal ise şimdiki zamanı çevreliyen zamanı gösterir. Kendinden ve kendi kendisiyle fiil dediklerimiz gerçekte isimdir, belli bir mânaları varıdır. Çünkü onları söyliyen dinliyenin düşüncesini tesbit eder, dinleyici de derhal bu düşünceyi durdurur. Fakat henüz bir şeyin varolduğunu, veya varolmadığını ifade etmezler. Çünkü varolmak Veya varolmamak’ın nesneye delâlet eden bir anlamı yoktur. Bunları yalnız başlarına kullanmakla yetimsendiğim vakit varolan terimi de daha fazla bir şey ifade etmez. Gerçekten, kendi başlarına bu deyimler hiçbir şey değillerdir. Bunlar kendi öz mânalarına, birleşik nesnelerden ayrı olarak anlaşılması imkânsız olan bir birleşiklik (synthesis) ifade ederler.

4.

Söz, ayrı ayrı alman her bir bölümünün bir tasdik veya bir inkâr olarak değil, bir beyan olarak bir anlamı olan uygulaşımlı mânalı bir sadadır. Demek istiyorum ki, söz gelimi, insan kelimesinin pekâlâ bir mânası vardır: bununla

beraber onun varolduğunu veya varolmadığını anlatmaz. Ancak ona başka bir şey eklenirse tasdik veya inkâr olacaktır. Bununla beraber insan kelimesinin tek bir hecesinin hiçbir mânası yoktur. Fare kelimesindeki re hecesinin de mânalı olmadığı gibi. Bu, gerçekte, bir sadadan başka bir şey değildir. Her ne kadar, yukarda söylediğimiz gibi, kendi kendine olmasa da, yalnız birleşik kelimelerde hece manalıdır.

Her sözün her halde tabiî bir alet olarak değil, ama yukarıda dediğimiz gibi, uylaşımlı bir mânası vardır. Bununla beraber her söz de bir deklarativ söz değildir. Fakat ancak kendinde doğruyu veya yanlışı bulunduran söz bir deklarativ sözdür. Bu da bütün halterde olmaz; böylece,, dua bir sözdür; ama ne doğrudur, ne de yanlış. — Sözün öteki çeşitlerini bir yana bırakalım. Onların incelenmesi daha çok, Retorik veya Poetik’in işidir. Şimdilik burada inceleyeceğimiz önerme’dir.

5.

Deklarativ sözün ilk çeşidi tasdik, ondan sonra gelen de inkârdır. Bütün öteki sözler ancak bağlanmakla bir olurlar.

Her daklarativ söz gerekli olarak bir fiille veya bir fiil haline bağlıdır. Gerçekte, kendisine ne vardır, ne vardı, ne de varolacaktır ve ne de bu türlü bir şey eklenemiyen insan kavramı henüz bir deklarativ söz değilidir. — Fakat o zaman hayvan — yürüyen — iki ayaklı gibi bir deyim neye bir oluyor da, çök olmuyor? Şüphe yok, deyimi bir tek yapacak olan bu kelimelerin birbiri ardınca telâffuz olunması değildir. Ne olursa olsun, bu meselenin çözümü başka bir bilim koluna düşer.

Deklarativ söz ister tek bir şeyi, ister bölümlerin bağlanmasından hâsıl olan bir şeyi ifade etsin, birdir. Buna karşılık, tek bir nesneyi değil de, bir çokluğu ifade eden, veya bölümleri arasında hiçbir bağ bulunmıyan önermeler birleşik önermelerdir. — isim ve fiile yalın bir beyan diyelim; çünkü ya bir soruyu cevaplandırırken, veya kendiliğinden bir hüküm verirken, bu yolda bir ifadenin bir önerme teşkil ettiği söylenemez.

Bu önermelerin bir çeşidi yalındır: söz gelimi, bir şey hakkında bir şey tasdik etmek, veya bir şey hakkında bir şey inkâr etmek gibi, öteki çeşit önerme de, yalın önermelerden yapılan önermelerdir: söz gelimi, önce birleştirilmiş bir söz de böyledir. — Yalın önerme, zaman ayrımlarına göre bir konuda bir yüklemin varlık veya yokluğunu ifade eden bir sestir.

6.

Tasdik, bir şeyin başka bir şeyle bağlanmasının, beyanıdır. İnkâr, bir şeyin başka bir

şeyden ayrılışının beyanıdır. Bir şeye ait olan kendine ait değilmiş gibi; (kendine ait olmıyanı kendine aitmiş gibi; kendine ait olanı kendine ait gibi ; kendine ait olmıyanı kendine ait değilmiş gibi tasdik etmek mümkün olduğundan, ve içinde bulunulan zamanın dışında kalan zamanlara göre de aynı şey yapılabildiğinden, tasdik olunan her şeyi inkâr etmek, inkâr olunan her şeyi tasdik etmek mümkün olacaktır. Bunun sonucu olarak her tasdikin karşı olan bir imkân, her inkârın da bir karşı tasdiki bulunduğu apaçıktır. — Bir tasdikin ve bir inkârın karşı — olmalarını çelişme diye adlandıralım. Karşı (opposé) dan da aynı bir konunun aynı bir yüklemini beyan eden, fakat sofistlerin kurnazlıklarına karşı koymak üzere bizim ilâve ettiğimiz başka açıklamalara dokunmaksızın sadece homonim olmıyacak bir önerme anlarım.

7.

Bütüncül (l’universel) ve tekcil (le singulier) şeyler bulunduğundan, tabiatı birçok konular hakkında tasdik edilmiş olana bütüncül; böyle olmıyana da tekçil derim. Söz gelimi, insan, bütüncül ; Kallias tekcil bir terimdir. Gerekli olarak filân şeyin bir şeye ait olduğu veya olmadığı önermesi arasıra bir bütüncüle, arasıra da bir tekcile uygun gelecektir.

Bir bütüncül hakkında bir yandan bir şeyin kendisine ait olduğu, bir yandan da ona ait olmadığı bütün olarak söylenirse, zıd önermeler elde edilir. Bir bütüncülü bütün olarak beyan etmekten, söz gelimi, her insan aktır, hiçbir insan ak değildir gibi birtakım önermeler teşkil etmeyi kasdederim. Fakat tamamiyle bütüncüle taallûk etmekle beraber, bütün olarak söylenmemişlerse, (ifade olunan şeyler arasıra zıd olsalar da, bunlar zıd önermeler değillerdir. Birtakımı bütüncül olanlara taallûk edip de bütüncül olarak beyan edilmemiş olan önermelerin örnekleri işte şunlardır: insan aktır, insan ak değildir, insan pekâlâ bir bütüncüldür. Fakat önerme bütün olarak alınmamıştır. Çünkü bütün terimi bütüncülü ifade etmeyip yalnız bütüncül olan konunun bütün olarak alındığımı ifade eder. Fakat bütüncül olan yükleme, bütüncül yüklenirse, önerme doğru olmıyacaktır. Çünkü bütüncül olanın bütüncül yükleme yüklendiği hiçbir tasdik doğru olamaz: bütün insanlar, bütün hayvanlardır önermesi gibi. Çelişme adını verdiğim karşı-olum bütün olarak alınan bütüncül bir konuyu ifade eden bir tasdikin, bütün olarak alınmamış olan aynı konuyu ifade eden bir inkâra karşı-olmasıdır.

Söz gelimi:

— Her insan aktır. — Bütün insanlar ak değildir.

— Hiçbir insan ak değildir. — Bazı insanlar aktır.

Zıdlık karşı-olumu, bütüncül 'bir konunun tasdikinin bütüncül bir İkonunun inkârına karşı-olmasıdır. Söz gelimi:

— Her insan aktır. — Hiçbir insan ak değildir.

— Her insan âdildir. — Hiçbir insan âdil değildir.

Görülüyor iki bu sonuncu önermeler aynı zamanda doğru olamazlar. Halbuki zıdları, aynı konu için arasıra aynı zamanda doğru olabilirler. Söz gelimi:

Bazı insanlar ak değildir, bazı insanlar aktır, gibi.

Bütüncüle taallûk eden ve bütün olarak alınan her çelişiklik hakkında biri böylece gerekli olarak doğru, öteki gerekli olarak yanlıştır. Tekcil olana taallûk edenlerde de hal böyledir. Söz gelimi: Sokrates aktır, Sokrates ak değildir gibi. Fakat birtakım bütüncül olanlara taallûk etmekle bütün olarak alınmamış olan önermeler için daima birimin doğru, ötekinin yanlış olduğu söylenemez; gerçekte insanın hem ak olduğunu, hem ak olmadığını; hem güzel olduğunu, hem de güzel olmadığını söylemek doğrudur. Çünkü insan çirkinse, güzel değildir; bir şey oluyorsa, henüz bu şey değildir. ilk bakışta, düşünülebilir iki insan ak değildir önermesiniın aynı zamanda hiçbir insan ak değildir mânasına gelir görünmesinden ötürü burada bir saçmalık vardır. Bununla beraber bu önermeler ne aynı şeyi ifade ederler, ne de aynı zamanda gerekli olarak doğru ve yanlış değildirler.

Yine apaçıktır ki tek bir tasdika tek bir inkâr tekabül eder. Çünkü inkârın tasdik tarafından açıkça tasdik olunan yüklemin kendisini inkâr etmesi, ve konu tekcil olsun, bütüncül olsun, bütüncül ise bütüncül olarak veya bütüncül olmıyarak ele alınsın, — bu konuya taallûk etmesi gerekir. Söz gelimi: Sokrates aktır. Sokrates ak değildir dediğim gibi. Fakat yüklem başka bir yüklemse veya bu yüklem aynı kalarak konu başka bir konu ise o zaman karşı inkârın karşısında değil, büsbütün başka bir inkârın karşısında bulunulacaktır. Her insan aktır’ın zıddı bazı insanlar ak değildir; bazı insanlar aktır’ın zıddı hiçbir insan ak değildir; insan akdır’ın zıddı da insan ak değildir olur.

Böylece şimdi tek bir tasdika tek bir inkârın çelişik olarak karşı olduğunu ve bu önermelerin hangi önermeler olduğunu gösterdik. Zıdların büsbütün başka önermeler olduğunu ilâve ettik. Ve bu önermelerin hangileri olduğunu açıkladık. Son olarak iki çelişik önermeden daima birinin doğru, ötekinin yanlış olmadığını ortaya koyduk; bunlardan birinin doğruluğunun ötekinin yanlışlığını niçin ve ne zaman gerektirdiğini söyledik.

8.

Konu bütüncül olsun ve bütüncül olarak alınsın, veya böyle olmasın, bir tek konunun bir tek yüklenimi ifade eden tasdik veya inkâr bir tektir. Söz gelimi: her insan aktır, bazı insanlar ak değildir; insan aktır, insan ak değildir; hiçbir insan ak değildir; bazı insan aktır gibi. Şu şartla ki ak kelimesinin tek bir mânası olsun.

Buna karşılık, tek bir isim, gerçekten tek  bir şey teşkil eden iki şeye tatbik olunursa, tasdik bir tek değildir; inkâr da bir tek değildir. Söz gelimi: elbise kelimesinin hem at, hem de insan anlamına geldiği ileri sürülürse, elbise aktır önermesi tek bir tasdik olmıyacaktır. Üstelik, bir tek karşı inkâr da olmayacaktır. Gerçekte, bu önerme hiçbir suretle insan ve at aktırlar önermesinden farklı değildir. Bu önermede de şu iki: at aktır ve insan aktır önermelerinden farklı değildir. Öyleyse bu son iki önerme birçok şeyleri ifade ettiğine, yani karışık olduğuna göre, apaçıktır ki ilk önerme de ya birçok şeyleri- ifade eder, veya hiçbir şey ifade etmez. Çünkü insan-at diye bir şey yoktur. Bundan bu önerme çeşitleri için de iki çelişik önermeden birinin gerekli olarak doğru, ötekinin de yanlış olmadıkları sonucu çıkar.

9.

Şimdi veya geçmişte varolan şeylere taallûk eden tasdik veya inkâr gerekli olarak doğru veya yanlıştır. Bütüncüllere taallûk eden ve bütüncül olarak alınan (çelişik) önermelerden de daima biri doğru öteki yanlıştır; söylediğimiz gibi, tekcil konular için de bu böyledir. Buna karşılık, bütüncül olanlara taallûk edip de bütüncül olarak alınmamış olan önermelerin sözü edilirse, bu gereklilik yoktur; bu nokta üzerinde de düşündüklerimizi anlattık.

Falkat tekcillere taallûk eden olacaklar için aynı şey söylenemez. Gerçekte, her tasdik veya inkâr doğru veya yanlış ise, yine gerekli olarak, her şey vardır veya yoktur. Bunun sonucu olarak bir kimse filân şeyi olacağını, bir başkası da bu aynı şeyin olmayacağını tasdik ederse, şüphe yok, bunlardan birinin doğruyu söylemesi gerekmektedir. Çünkü her tasdik veya her inkâr doğru veya yanlıştır. (Tasdik ve inkâr, gerçekte, bu türlü hallerde aynı zamanda doğru olamazlar.) Çünkü ak vardır veya ak yoktur demek doğru ise gerekli olarak, ak vardır veya ak yoktur. Ve karşılıklı olarak, ak varsa veya de doğru idi; ak yoksa yanlışa düşülür; yanlışa de doğru idi; ak yoksa yanlışa düşülür; yanlışa düşülürse, ak yoktur. Bundan tasdik veya inkârın gerekli olarak doğru veya yanlış olduğu sonucu çıkar.

Bu böyle olunca, ister tesadüfün etkisiyle ister belirsiz bir tarzda, gelecekte gelişigüzel varolabilen veya yokolabilen hiçbir şey ne vardır, ne de olur; amma hiçbir belirsizlik olmaksızın gereklilikten doğar. Gerçekte, ya tasdik eden, yahut inkâr eden doğruyu söyler. Aksi halde bir olgu, gelişigüzel olabilir veya olmıyabilirdi. Çünkü belirsizlik şimdi veya gelecekte şu veya bu şekilde davranmaya karşı ilgisizlikten başka bir şey değildir.

Bundan başka, bir şey şu anda ak ise, onun ak olacağını önceden tasdik etmek doğru olurdu. öyle ki herhangi bir olgu hakkında olduğunu Veya olacağını söylemek daima doğru idi. Fakat bir şeyin varolduğunu veya varolacağını söylemek daima doğru olsaydı onun varolmaması veya olmıyacağı mümkün değildir. Öyleyse olmamazlıık edemiyen bir şeyin olmaması imkânsızdır. Olmaması imkânsız olan da gerekli olarak, olur. Böylece bundan bütün olacakların gerekli olarak, oldukları sonucu çıkar. Bunun sonucu olarak da, belirsiz bir tarzda veya tesadüfün etkisiyle, hiçbir şey olmaz; çünkü tesadüfün olduğu yerde gereklilik yoktur.

Ne tasdikin, ne de inkârın doğra olmadıklarını ileri sürmek de mümkün değildir. Söz gelimi: filân olgu ne gerçekleşecek, ne de gerçekleşmiyecektir denemez, ilkin, bunun sonucu şudur ki tasdik yanlış idiyse inkâr doğru olmazdı, bu defa da inkâr yanlış idiyse, tasdik doğru olmıyabilirdi. Sonra: bir şeyin hem ak, hem büyük olduğu doğru ise, bu iki niteliğin ikisinin birden ona ait olmaları gerekir; bu niteliklerin ona yarın ait olacaklarını tasdik etmek doğru ise, onlar da yarın gerçekte ona ait olacaklardır. Fakat bir olgu hakkında, yarın kendisinin ne gerçekleşeceğinin, ne de gerçekleşemeyeceğinin söylenemiyeceği kabul olunursa belirsizliğin kendisi ortadan kalkacaktır. Misal olarak bir deniz savaşı alınırsa, deniz savaşının ne olacağının, ne de olmıyacağının söylenememesi gerekir.

Şu halde ister bütüncül olanlara taallûk eden ve bütün olarak alınan önermelerin, ister tekcil olana taallûk eden önermelerin sözü edilsin, her tasdik ve her inkâr için, gerekli olarak, zıdlardan birinin doğru, ötekinin yanlış olduğu, ve oluşta hiçbir belirsizlik bulunmadığı; fakat aksine olarak bütün şeylerin gerekliliğin etkisiyle varoldukları ve olmak üzere bulundukları kabul edilirse işte bu ve buna benzer daha birçok saçmalıklara düşülür. Bu düşünce gereğince, şu işi yaparsak şöyle olacak; şu işi yapmazsak şöyle olmıyacak diye ne fikir yürütmeye, ne de emek vermeye artık hacet kalmıyacaktır. Gerçekte, hiçbir şey bir adamı on bin yıl sonrası için şöyle olacaktır, bir başkasını da şöyle olmayacaktır demekten alıkoymaz; öyle ki gerekli olarak olacak olan, hangisi olursa olsun, bu iki sözden o anda doğru bulunanıdır. Üstelik, gerçekte, bir tasdik veya inkâr yapmanın veya yapmamanın pek önemi yok. O halde açıktır İki gerçeklik, filân veya falanın tasdik veya inkârına rağmen, ne ise odur. Çünkü olguları gerçekleştirecek veya gerçekleştirmiyecek olan, on bin yıl önce Veya başka 'bir zamanda, tasdik veya inkâr edilmiş olmaları değildir. Öyle ki nesneler çelişik önermelerin biri hakikate uygun olacak şekilde bulunsalardı, o önermenin her zaman gerçekleşmesi gerekli olurdu; hem olguların hepsi her zaman gerekli olarak vâki olacak şekilde cereyan ederlerdi. Çünkü varolacağı doğru olarak söylenen bir şey gerçekleşememezlik edemez. Vâki olan bir şeyin gerçekleşeceğini söylemek her zaman doğru idi.

Fakat bu sonuçlar kabul olunamazlarsa, — gerçekte, biz görüyoruz ki, olacak şeylerin ilkesi düşüncede ve iştedir, ve umumi olarak daima fiil hailinde varolmıyan nesnelerin gelişigüzel varolmak veya olmamak imkânını haizdirler. Bu nesneler varoldukları kadar varolmıyabi'lirler de; bunun sonucu olarak vâki olabilirler de, olmayabilirler de. Gözlerimiz önünde bu türlü birçok haller var. Söz gelimi: şu elbise ikiye kesilebilir, bununla beraber kesilmiyebilir de; ama daha önce yıpranabilir. Bunun gibi, kesilmemiş de olabilir. Çünkü onun kesilmemezlik imkânı olmasaydı artık önceden de yıpranıp eskimiş olmıyacaktı. Bunun için kendisine bu türlü bir mıkân isnat olunan başka her olgu için de bu tıpkı böyledir.. Bunun sonucu olacak diyorum iki bütün nesnelerin varolmaları veya vâki olmaları gerekliğin sonucu değildir. Olurda, bir kısmı bir belirsizliğin sonucudur; o zaman da, tasdik veya inkâr birbirinden ne daha doğru, ne de daha yanlış olur. Bir kısmında da, ağır basan bu değil de öbürü olabilse de, belli bir yönde temayül daha kuvvetli ve daha duraklı olur.

Varolanın varolduğu zaman olması, varolmıyanın varolmadığı zaman olmaması, iste gerçekten gerekli olan budur. Fakat bu demek değildir ki olan her şeyin gerekli olarak varolması, ve olmıyan her şeyin de gerekli olarak varolmaması gerekir. Çünkü her varlığın varolduğu zaman gerekli olarak varolduğunu söylemekle mutlak surette gerekli olarak varolduğumu söylemek aynı şey değildir. Varolmıyan her şey için de bu böyledir. — Çelişik önermelere uygun gelen ayırt ta aynıdır. Her şey gerekli olarak vardır veya yoktur; olacaktır veya olamıyacaktır. Bununla beraber bu almaşlar ayrı ayrı göz önünde tutulursa ikisinden hangisinin gerekli olduğu söylenemez. Bir örnek alıyorum: gerekli olarak yarın bir deniz savaşı olacaktır, veya olmıyacaktır; ama yarın bir deniz savaşı olması gerekli değildir: olmamasının da gerekli olmadığı gibi. Fakat yarın deniz savaşının olması veya olmaması: işte gerekli olan budur. Önermeler nesnelerin kendilerine uydukları kadar doğru olduklarından bundan şu çıkmaktadır: bu nesneler belirsiz bir halde iseler ve güç halinde zıd ilseler, bunlara karşılık olan çelişik önermeler için de bunun böyle olması gerekir. Her zaman varolmıyan veya her zaman yokolmıyan varlıklar için de olup biten tamamiyle budur. Gerekli olarak o zaman iki çelişik önermeden birinin doğru, öbürünün yanlış olması gerekir, fakat gerekli olarak ne o, ne de öbürüdür. Gerçekte, birinden biridir; ve her ne kadar biri öbüründen daha doğru olsa da, henüz doğru veya yanlış değildir.. Bunun sonucu olarak tasdik ve inkâr gibi birbirine zıd olan iki önermeden birinin doğru, ötekinin yanlış olması, şüphe yok, gerekli değildir. Gerçekte, henüz varolmamakla, yalnız varolmak veya olmamak gücünde olan nesnelerin hali varolan nesnelerin haline benzemez; bu bizim şimdi açıkladığımız gibidir.

10.

Tasdik, bir şeyin ister bir isim olan, ister bir ismi olmıyan herhangi bir şeye taallûkunu ifade eder. Fakat tasdikte yüklenilen işeyin bir tek olması, kendinin yüklenildiği konunun da bir tek olması gerekir. (Daha yukarıda isim’den ve isim olmıyan’dan ne anladığımı açıkladım. Gerçekte, insan-olmıyan teriminin arık olarak bir isim olmayıp belirsiz bir isim olduğunu söyledim. Çünkü bir bakıma belirsizin de ifade ettiği bir tek şeydir. Bunun gibi sihhatte değildir deyimi arık olarak bir fiil olmayıp belirsiz bir fiildir.) Bunun sonucu olarak, her tasdik ve her inkâr ister arık olarak bir isim ve bir fiilden, ister belirsiz bir isim ve fiilden vücut bulur.

Fiilisiz ne tasdik, ne de inkâr olur. Çünkü şu dir veya olacak veya idi veya olmaktadır veya bu türlü başka deyimler bizim koyduğumuz tanım gereğince birtakım fiillerdir, çünkü onlar kendi öz anlamlarına zaman anlamını eklerler.

Bundan, ilk tasdik ve ilk inkârın, söz gelimi, insan vardır, insan yoktur olduğu sonucu çıkar. Bunun ardısıra, insan-olmıyan vardır, insan-olmıyan yoktur gelir. Sonra sırasiyle: her insan vardır, her insan yoktur, her insan- olmıyan vardır, her insan-olmıyan yoktur önermeleri gelir. Halin dışında kalan bütün zamanlar için de aynı muhakeme yürütülür.

Vardır (dir) fiili üçüncü terim olarak fazladan yükletildiğinde, karşı önermelerin sayısı o zaman diki misli olur. Söz gelimi: insan âdildir önermesinde dir fiili (buna ister isim, ister fiil densin) tasdikin üçüncü unsurunu teşkil eder, işte bu sebeple, burada dört önerme olacaktır. Bunlardan ikisi ardardınca sıralanışlarına göre tasdik ve inkâra nispette birtakım yoksunluklar olarak bulunacaklardır. Fakat öbür ikisi için bu böyle olmıyacaktır.

Demek istiyorum ki dir fiili hem âdil terimine, hem âdil-olmıyan terimine eklenmiştir. Olumsuz önermeler için de bu (böyledir. Şu halde önermeler -dört tane olacaktır.

Açıklamamızın anlaşılması, aşağıdaki tablo ile kolaylaşmış olacaktır:

(I)

(A)                                                                     (B)

İnsan âdildir.                                          (A) nın inkârı: insan âdil  değildir.

(D)                                                                         (G)

(G) nin inkârı: İnsan âdil-olmıyan değildir.              insan âdil-olmıyandır.

Bu çeşitli hallerde görüldüğü üzere, dir ve değildir, âdil’e ve âdil-olmıyan’a eklenecektir.

Öyleyse bu önermelerin sıralandıkları düzen Analitiklerimizde gösterdiğimiz gibi, bu düzendir.

ismin tasdiki bütüncül olarak yapılmışsa aynı yoldan yürünür:

(II)

(A’)                                                        (B’)

Her insan âdildir.                             (A’) nın’ inkârı: Bazı insan âdil değildir.

(D’)                                                               (G’)

Bazı insan âdil-olmıyan değildir.                    Her insan âdil-olmıyandır.

Bununla beraber tablomuzdaki karşı önermeler öncekiler gibi diyagonal olarak aynı zamanda doğru olamazlar. Bu yalnız bazı hallerde mümkün olur.

Öyleyse iki çift karşı önerme işte şunlardır; ama başka iki çift önerme daha var. Bu hal, bir terim, bir çeşit konu olarak ele alınan insan-olmıyan’a eklendiği zaman vâki olur.

(III)

(A”) (B”)

İnsan-olmıyan                                  İnsan-olmıyan âdil değildir.

âdildir.

(D”) (G”)

İnsan-olmıyan âdil-                                İnsan-olmıyan âdil- olmıyandır.

olmıyan değildir.

Fakat karşı önermelerin sayısı bundan fazla olamayacaktır. Yalnız ikonu olarak aldıkları. insan-olmıyan olduğundan ötürü bunlar tamamiyle öncekilerden farklı kalacaklardır.

Dir fiiliinin giremiyeceği önermelerde, sihhatte olur, geziniyor denildiğinde olduğu gibi, bu tarzda yerleştirilmiş olan fiil, tatbik olunan dir fiili imiş gibi aynı sonucu verir. Söz gelimi: her insan sihhatte olur, her insan sihhatte olmaz: her insan-olmıyan sihhatte olur, her insan-olmıyan sihhatte olmaz. — Gerçekte, olmıyan her insan dememelidir. Olumsuzluk ifade eden olmıyan insana eklenmelidir. Çünkü her terimi konunun bütüncül olduğunu değil, onun bütüncül olarak alındığını gösterir. Bu, açıkça insan sihhatte olur, insan sihhatte olmaz, insan-olmıyan sihhatte olur, insan-olmıyan sihhatte olmaz gibi önermelerde vâki olandan çıkar. Bu önermeler (bundan öncekilerden ancak bütüncül olarak alınmamalarından ötürü farklıdırlar. Bunun sonucu olarak, her ve hiçbir terimleri ismin tasdik veya inkârının bütüncül olarak alındığından başka hiçbir şey ifade etmez, önermenin öteki bölümleri aynı kalmakla yapılacak ekleme de aynı kalmak zorundadır. Her hayvan âdildir, önermesine zıd olan inkâr: hiçbir hayvan âdil değildir olduğundan bu iki önermenin asla aynı zamanda aynı konuya nispetle her ikisinin birden doğru olmıyacakları açıktır. Buna karşılık, karşıları arasıra aynı zamanda doğru olacaklardır. Söz gelimi: bazı hayvanlar âdil değildir, bazı hayvanlar âdildir.

Şimdi de bu önermelerin nasıl ardardınca geldiklerini görelim. Her insan âdil-olmıyandır önermesinden sonra hiçbir insan âdil değildir önermesi gelir; bazı insan âdildir önermesinin zıddı yani bazı insan âdil-olmıyandır gelir. Çünkü âdil bir insanın bulunması gerekli olarak bundan çıkar.

Gene açıkça görülüyor iki tekcil konulu önermeler hakkında ortaya atılan ilgili meseleye, doğru olumsuz (bir önerme karşılık verirse, olumlu bir önerme de doğru olur. Söz gelimi: Sokrates bilge midir? (demek doğru olursa) — Hayır, Sokrates bilge-olmıyandır’da denilebilir. — Buna karşılık bütüncül konular için de bu türlü hiçbir önerme doğru değildir; daha doğrusu, doğru olan olumsuz bir önermedir. Söz gelimi: her insan bilge midir? (demek doğru ise) — Hayır, öyleyse her insan bilge-olmıyandır (olumlu önermesi) yanlıştır. Halbuki öyleyse bazı insan bilge değildir olumsuz önermesi doğrudur. Bu sonuncu karşıdır; bundan önceki zıddır.

insan-olmıyan, veya âdil-olmıyan gibi belirsiz isimli veya fiili deyimler, isimsiz ve fiilsiz birtakım inkârlar gibi telâkki edilebileceklerdir. Hakikatte ise, öyle değildir. Gerçekte, daima inkâr gerekli olarak doğru veya yanlıştır; öyleyse kendime başka bir şey eklenmeksizin insan-olmıyan demekle yetimsemek, insan’dan daha fazla bir şey dememektir. Hattâ hakikat veya yanlış içinde daha az bulunmaktır.

Her insan-olmıyan âdildir önermesi mâna yönünden önce geçen önermelerden hiçbirinin aynı değildir; zıddı olan:  bazı insan-olmıyan âdil değildir önermesi de böyledir. Buna karşılık, her insan-olmıyan âdil-olmıyandır önermesi, hiçbir insan-olmıyan âdil değildir önermesinin aynını ifade eder.

Konumun ve fiilin yer değiştirmesi, önermenin mânasında hiçbir değişiklik gerektirmez. Böylece insan aktır; aktır insan. Gerçekte bu böyle olmasaydı, aynı bir tasdik için birçok inkârlar olacaktı. Fakat bir tek inkârın bir tek tasdika karşılık olduğu yukarda ispat olunmuştu. Gerçekte insan aktır önermesinin inkârı insan ak değildir önermesidir ve Aktır insan önermesi insan aktır önermesindeki aynı mânayı taşımasaydı, onun inkârı ister:  ak değildir insan-olmıyan; ister: ak değildir insan olacaktır. Fakat birincisi aktır insan-olmıyan önermesinin inkârı; İkincisi de insan aktır önermesinin inkârıdır. Böylece, bir tek önerme için iki çelişik önerme olurdu. Öyleyse isim ve fiilin yer değiştirmesinin tasdik ve inkârın anlamına tesir etmediği apaçıktır.

11.

Birçok kelimelerle ifade edilmiş olan şey, gerçekte, tek bir şey olmadan birçok konuların tek bir yüklemini, veya bir tek konunun birçok yüklemlerini tasdik veya inkâr etmek, işte bu ne bir tek tasdik, ne de bir inkârdır. Tek bir isim ile gösterilmiş olmakla beraber gene terkiplerinde gerçek bir birliği haiz olmıyan şey lere bir demiyorum. Söz gelimi: insan, şüphe yok, hayvan, iki ayaklı ve medenî’dir. Fakat o, bu bölümlerden teşekkül eden bir birlik olan bir şeydir de. Buna karşılık, ak’tan, insan’dan ve gezinmek’ten de bir şey yapılmaz. Bunun sonucu olanak, konu olarak alınan bu üç terimden tek bir yüklem tasdik olunursa, gerçekten tasdikin birliği değil, fakat gerçekte, tasdikler pek çok olmakla, arık olarak lafzî bir birlik olacaktır. Bunun gibi, tek bir konunun, yüklem olarak bu üç terimi tasdik olunursa gene de tasdikin birliği olmıyacaktır. Fakat bu tasdikler gene birçok olacaklardır.

Öyleyse diyalektik sorgu, ister önermenin kendine, ister çelişikliğin iki unsurundan birine bir karşılık istemekse, önermenin kendisi bir çelişikliğin unsuru olmakla, verilecek karşılık, tek bir önerme olmıyacaktır. Çünkü gerçekte sorgunun kendisi de, karşılık doğru da olsa, birlikten mahrumdur. Bunlar üzerine söyliyeceklerimi Topikler’de söyledim.

Aynı zamanda bir nesnenin tabiatına taallûk eden bir sorunun diyalektik bir soru olmadığı açıktır. Çünkü sorgu -çelişikliğin her iki unsurundan birini seçmeksizin, beyan etmekte serbest bırakmak zorundadır. Gerçekten lâzım olan ilkin nesneyi tanımlamak, sonra da söz gelimi, insan’ın tanımının bu olup olmadığını sormaktır.

Arasıra yüklemler, hepsi bir yüklem teşkil etmek üzere birleşen ayrı ayrı yüklemlerin bir terkibidir. Arasıra, bunun aksine olarak, bu imkânsızdır. Bu fark neden ileri geliyor? insan hakkında gerçekten ayrı ayrı, hem hayvan olduğunu, hem de insan olduğunu söylemek, veya bu taayyünleri bir tek olarak birleştirmek de doğrudur. Bunun gibi, insan ve ak birleşebilen yüklemlerdir. Buna karşılık, kunduracı ve iyi’nin sözü edilirse, iyi kunduracı denemez. Gerçekte, ayrı ayrı alınan her yüklemin doğruluğunun birleşik yüklemin doğruluğunu gerektirdiğini kabul etmek bir sürü (Saçmalıklara sürükliyecektir. Söz gelimi: insan hakkında insanı ve ak’ı; bunun sonucu olarak da, bütün yüklemi tasdik etmek doğrudur; Sırası gelince ona ak yüklenirse orada ak ile beraber bütün yüklem bulunacaktır. Bu ise, insan-ak-ak’ı yüklem olarak verecektir. Ve böylece bu sonsuz sürüp gidecektir. Çalgıcı, ak ve gezinen için de böyledir. Bu yüklemlerin terkipleri çoğaltılabilecektir. Bunun gibi, (diyebiliriz ki) Sokrates, Sokrates ve insan ise o, aynı zamanda Sokrates-insan’dır da; veya Sokrates, insan ve iki ayaklı ise o aynı zamanda insan-iki ayaklı’dır da. Bunun sonucu olarak, mutlak bir tarzda yüklem birleşmelerinin daima mümkün olduğunu tasdik etmek, şüphe yok, birçok saçmalıklara düşmektir. Şimdi burda konulması uygun olan ilke nedir, onu söyliyelim.

Kendileri hakkında bir şey tasdik olunabilen yüklemler ve terimler arasında ister aynı bir konuya, ister birbirlerine ilinti olarak yüklenenlerin hepsi birlik kuramayacaklardır. Söz gelimi, insan ak ve çalgıcıdır önermesini alalım: ak ve çalgıcı tek bir şey teşkil edemezler. Çünkü her ikisi de aynı konuya atacak ilinti olarak aittir. Hattâ ak çalgıcıdır demek doğru olsaydı bile çalgıcı ve ak terimleri gene tek bir şey teşkil edemiyeceklerdi. Çünkü ilinti olarak çalgıcı aktır. Öyle ki ak ve çalgıcı terimleri tek bir şey teşkil etmek üzere birleşmiyeceklerdir. Bunun içindir ki mutlak olarak iyi-kunduracı denemez. Halbuki hayvan-iki ayaklı denebilir. Çünkü bu son halde yükleme, ilinti olarak yapılmamıştır. Bunun gibi, birbiri içinde bulunan yüklemler için de bu mümkün değildir. Böylece ne ak birçok defalar birleştirilebilir, ne de insana insan-hayvan veya insan-iki ayaklı denebilir. Çünkü hayvan ve iki ayaklı, insan içinde vardır.

Buna karşılık, bir hususi şey hakkında tasdiki doğru olan şey, mutlak mânada da doğru olabilir. Söz gelimi: belli filân insan için insan olduğu, veya ak insan için ak insan olduğu söylenebilir. Bununla beraber bu her zaman mümkün olamaz; söz gelimi, eklenen terim içinde çelişiklik bulunan karşı bir şey varsa, ancak o zaman mümkün olur. Böylece ölmüş bir adamın insan olduğunu söylemek doğru değildir, hattâ yanlıştır bile. Fakat eklenen terim içinde buna

benzer bir şey yoksa yükleme muteberdir. Bir çelişiklik, terim içimde bulundukça yüklemeyi her zaman yanlış kıldığı halde, bulunmadıkça yüklemeyi her zaman doğru kılmaz: bu böyle değil mi.? Homeros filân şeydir, söz gelimi, şair’dir sözünü alalım: bundan Homeros’un varolduğu çıkar mı, çıkmaz mı? Çünkü dir fiili Homeros hakkında ancak ilinti olarak tasdik edilmiştir; dir’in tasdiki ancak Homeros’un şair olduğunu anlatır; hiç de mutlak mânada onun varolduğunu ifade etmez.

İsimlerin yerine tanımları konulduğu ve yükleme ilinti olarak değil, öze göre yapıldığı vakit kendilerinde hiçbir çelişiklik bulunmayan bu yüklemelerde ancak, mutlak olarak tekcil bir konunun bir yüklemini tasdik etmek hakkına sahibolunacaktır. Varolmıyana gelince: o, sanının konusu olduğundan ona vardır demek doğru olmaz. Nitekim onun hakkındaki sanı, onun varolduğu değil, yok olduğudur.

12.

Bu ayırtlar yapıldıktan sonra, mümkünü ve mümkün-olmıyanı, olağanı ve olağan-olmıyanı, imkânsızı ve gerekliyi ifade eden tasdik ve inkârların kendi aralarında ne yolda bulunduklarını incelemek gerekir. Gerçekte, mesele bazı güçlükler arz eder.

Birleşik deyimler arasında, kendi aralarında çelişik olarak karşılaşanların dir veya değildir fiiliyle birbirine karşılık teşkil edenler olduğunu kabul ediyoruz. Söz gelimi, insan vardır’ın inkârı insan-olmıyan vardır değil, insan yoktur’dur; insan aktır’ın inkârı insan ak-olmıyandır değil, insan ak değildir’dir. Gerçekte tasdik veya inkâr herhangi bir konu için doğru olduğundan bundan, odun, ak-olmıyan insandır denilebileceği sonucu çıkacaktır.

Bu böyle ise, dir (vardır) fiilinin eklenmediği önermelerde de hal böyle olacaktır. Yerini alan fiil, o zaman aynı işi görecektir. Böylece insan geziyor’un inkârı insan-olmıyan geziyor değil, insan gezmiyor olacaktır. Gerçekte, insan geziyor demekle insan gezinicidir demek arasında hiçbir fark olmıyacaktır.

Bunun sonucu olarak, bütün hallerde bu böyle olursa, bunun olması mümkündür’ün inkârı bunun olmaması mümkündür olup, bunun olması mümkün değildir olmıyacaktır. Fakat pekâlâ, aynı bir şey fark gözetmeksizin varolabilir veya olmıyabilir gibi geliyor: kesilebilen, gezinebilen her şey kesilmeye veya gezinmiyebilir. Bunun sebebi güç halinde böyle olan her şeyin iş halinde de her zaman böyle olmadığıdır. Öyle ki inkâr ona da ait olacaktır. Çünkü gezmek gücü olan her şey gezmiyebilir de; görmek gücü olan her şey görmiyebilir de. Bununla beraber karşı önermelerin aynı konu için doğru olmaları imkânsızdır. Bunun varolması mümkündür’ün inkârı bunun varolmaması mümkündür olmaz. Gerçekten, dediğimizden ya aynı konu hakkında aynı yüklemin hem tasdik, hem de inkâr olunamıyacağı, veya olumlu veya olumsuz önermeleri (teşkil etmeye ya riyan dır (vardır) veya değildir (yoktur) fiillerinin eklenmesi olmadığı sonucu çıkar, öyleyse sonucun kabul olunamıyaoağı gerçekse, seçilmesi gereken ikincisidir.

Böylece, bunun varolması mümkündür önermesinin inkârı bunun varolması mümkün değildir olur. Gerçekte, imkân bunun varolması olağan değildir önermesi olan bunun varolması olağandır önermesi için muhakeme aynıdır. Bu, öteki önermelerde de, söz gelimi, gerekli ille ve imkânsızla ilgili önermelerde de aynı şekilde olur. Gerçekte bu, daha yukarda incelediğimiz önermelerdeki gibi olur; öbürü, insanı bahis konusu eden bu önermelerde dir (vardır) veya değildir (yoktur) fiilleri ekleniyordu. Burada da aynıyla bunun varolması ve bunun varolmaması deyimleri sözün konusu rolünü oynarlar; mümkündür ve olağandır deyimleri eklenmişlerdir [ve yukardaki doğruya ve yanlışa taallûk eden dir (vardır) ve değildir (yoktur) fiillerinde olduğu gibi] bir şeyin imkânını ve imkânsızlığını belli ederler.

Bunun varolmaması mümkündür’ün inkârı bunun varolması mümkün değildir olmayıp, bunun varolmaması mümkün değildir olur. Bunun varolması mümkündür’ün inkârı bunun varolmaması mümkündür değil, bunun varolması mümkün değildir olur. Bunun için burada bunun varolması mümkündür önermesiyle bunun varolmaması mümkündür önermesi arasında karşılıklı bir bağlaşma var gibidir. Gerçekte aynı şey var ve yok olabilir. Çünkü bunun varolması mümkündür, bunun varolmaması mümkündür gibi önermeler kendi aralarında çelişik değilleridir. Buna karşılık, bunun varolması mümkündür ve bunun varolması mümkün değildir önermeleri aynı zamanda aynı bir ikonu için asla doğru değillerdir; çünkü onlar karşıdırlar. Bunun varolmaması mümkündür ve bunun varolmaması mümkün değildir önermeleri de aynı konu için aynı zamanda gene asla doğru değillerdir.

Bunun gibi, bunun varolması gereklidir’in inkârı bunun varolmaması gereklidir olmayıp, bunun varolması gerekli değildir olur. Bunun varolmaması gereklidir’in inkârı bunun varolmaması gerekli değildir oluyor. — Bunun gibi, bunun varolması imkânsızdır’ın inkârı bunun varolmaması imkâsızdır değil; bunun varolması imkânsız değildir oluyor. Bunun varolmaması imkânsızdır’ın inkârı bunun varolmaması imkânsız değildir oluyor.

Umumi olarak yukarda dediğimiz gibi, bunun varolması, bunun varolmaması deyimleri sözün maddesi olarak ortaya konulmalıdırlar. Sözü edilen tasdik ve inkârı yapan kiplikler (modalités)e gelince: onları bunun varolması, bunun varolmaması deyimlerine eklemek gerekir.

Biz aşağıdaki çift önermeleri karşı önermeler olarak göz önünde tutmaktayız :

Mümkündür.-Mümkün değildir.

Olağandır.-Olağan değildir.

İmkânsızdır.-İmkânsız değildir.

Gereklidir.-Gerekli değildir.

Doğrudur.-Doğru değildir.

13.

Önermeler şu aşağıdaki şekilde düzenlenirse, ardardınca sıralanmalar da düzenli bir şekilde olur. Gerçekte, bunun varolması mümkündür önermesinden sonra bunun varolması olağandır önermesi gelir. Bu, birinci önerme ile karşılığı konulabilen bir önermedir. Tıpkı, bunun varolması imkânsız değildir ve bunun varolması gerekli değildir gibi. — Bunun varolmaması mümkündür veya bunun varolmaması olağandır, önermesinden sonra bunun varolmaması gerekli değildir ve bunun varolmaması imkânsız değildir gelir. Bunun varolması mümkün değildir veya bunun varolması olağan değildir önermesinden sonra bunun varolmaması gereklidir ve bunun varolması imkânsızdır önermesi gelir. — Hasılı, bunun varolmaması mümkün değildir veya bunun varolmaması olağan değildir önermesinden sonra bunun varolması gereklidir ve bunun varolmaması imkânsızdır gelir.

Şimdi, dediklerimizi aşağıdaki tablo yardımiyle göz önünde tutalım:

(Birinci Sıra)

1) Bunun varolması mümkündür.

2) Bunun varolması olağandır.

3) Bunun varolması imkânsız değildir.

4) Bunun varolması gerekli değildir.

(İkinci Sıra)

1) Bunun varolmaması mümkündür.

2) Bunun varolmaması olağandır.

3) Bunun varolmaması imkânsız değildir.

4) Bunun varolmaması gerekli değildir.

(Üçüncü Sıra)

1) Bunun varolması mümkün değildir.

2) Bunun varolması olağan değildir.

3) Bunun varolması imkânsızdır.

4) Bunun varolmaması gereklidir.

(Dördüncü Sıra)

1) Bunun varolmaması mümkün değildir.

2) Bunun varolmaması olağan değildir.

3) Bunun varolmaması imkânsızdır.

4) Bunun varolması gereklidir.

Bunun varolması imkânsızdır ve Bunun varolması imkânsız değildir önermeleri, bunun varolması mümkündür veya bunun varolması olağandır, bunun varolması mümkün değildir veya bunun varolması olağan değildir önermeleri ardından gelir. Bu ardınca gelme, çelişiklerden çelişiklere, fakat evirtili olur. Gerçekte, bunun varolması mümkündür önermesi ardınca bunun varolması imkânsızdır önermesinin inkârı; olumsuz olandan sonra olumlu olan gelir. Çünkü bunun varolması mümkün değildir önermesi ardınca bunun varolması imkânsızdır önermesi gelir. Çünkü bunun varolması imkânsızdır önermesi olumlu, bunun varolması imkânsız değildir ise olumsuz bir önermedir.

Şimdi gereklik kipi (pos) nin nasıl vücut bulduğunu görmeliyiz. Denilecek iki bunun bizim anlattığımız yolda olmadığı açıktır, burada mümkünün ve olağanın çelişiklerinin ardınca gelen, zıdlardır. Halbuki çelişikler birbirinden ayrıdırlar. Gerçekte, bunun varolması gerekli değildir önermesi bunun varolmaması gereklidir anemisinin inkârı değildir. Çünkü bu iki önermenin her ikisi de aynı konu için doğru olabilirler; çünkü bir şeyin varolmaması gerekli olduğu zaman varolması gerekli değildir. Gerekli olanın, öteki kiplerin ardınca sıralanma (kaidelerine uymamasının sebebi zıd olarak beyan edilen imkânsızdır’ın gereklidir’e eşdeğerde olmasıdır. Çünkü bir şeyin varolması imkânsızsa onun varolması değil, varolmaması gereklidir ve onun varolmaması imkânsızsa varolması gereklidir. Bundan, imkânsız ile imkânsız-olmıyan modelleri, benzer bir şekilde mümkün ile mümkün-olmıyan modelleri ardınca sıralanmış iseler, gerekli ile gerekli-olmıyan modelleri için ardardınca sıralanışın zıd tarzda olması gerektiği sonucu çıkacaktır. Çünkü — gereklidir ve imkânsızdır’ın özdeş anlamları değil, bizim dediğimiz gibi, ters mânaları vardır.

Daha çok, gereklinin çelişiklerinin böyle olmalarının imkânsız olduğu müdafaa olunamıyacak mı? Çünkü bir şeyin varolması gerekli olduğu zaman varolması da mümkündür. Yoksa, gerçekte bu, ardınca gelen inkâr olacaktır. Çünkü ya tasdik etmek, veya inkâr etmek icabeder. Demek o şey mümkün değilse imkânsızdır, ve böylece gerekli olarak varolması gereken bir şeyin varolması imkânsızdır; bu ise saçma olur. Öyleyse bunun varolması mümkündür önermesinden sonra bunun varolması imkânsız değildir önermesi gelir. Bu sonuncudan sonra da bunun varolması gerekli değildir önermesi gelir. Bundan da gerekli olarak varolmak zorunda olanın gerekli olarak varolmadığı sonucu çıkar; bu 'ise saçmadır. — Bundan başka, bunun varolması mümkündür önermesinden sonra ne bunun varolması gereklidir, ne de bunun varolmaması gereklidir önermeleri gelmez. Çünkü bu bunun varolması mümkündür önermesinden ilki imkân çıkar. Halbuki iki öteki önermeden herhangi biri doğru ise bu iki imkân ortadan kalkacaktır. Gerçekte, (bir şey aynı zamanda olabilir de, olmayabilir de; ama onun varolması gerekliyse veya varolmaması gerekliyse o hem var, hem de yok olamıyacaktır. O halde bunun varolması mümkündür önermesinden sonra bunun varolmaması gerekli değildir önermesi gelecektir. Çünkü bu bunun varolmaması gerekli değildir önermesi bunun varolması gereklidir için de doğrudur. — Bundan başka, bu bunun varolmaması gerekli değildir önermesi bunun varolması mümkün değildir önermesinden sonra gelen önermesinin çelişiğidir. Çünkü bu sonuncudan sonra bunun varolması imkânsız ve inkârı bunun varolmaması gerekli değildir önermesi olan bunun varolması gereklidir önermeleri gelir. — Böylece çelişiklerin ardardınca sıralanışları da bizim gösterdiğimiz .şekilde olur, ve böyle bir halden hiçbir imkânsızlık çıkmaz.

Bunun varolması gereklidir önermesi ardınca bunun varolması mümkündür’ün gelip gelmediği âkla gelebilir; yoksa, gerçekte ardardınca gelecek olan, çelişiktir; yani bunun var olması mümkün değildir önermesidir. Bunun çelişik olmadığı ileri sürülürse o zaman bunun, bunun varolmaması mümkündür önermesi olduğunu kabul etmek gerekecektir. Şu halde gerekli olarak varolana tatbik olunan bu iki önermenin ikisi de yanlıştır. — Bununla beraber, buna karşılık, aynı bir şey kesilebilir veya kesilmiyebilir; varolabilir veya olmıyaıbiliır gibi geliyor. Öyle ki bundan gerekli olarak varolanın, olmaması mümkündür sonucu çıkacaktır. Bu ise yanlıştır. — Fakat varolabilmenin, veya gezebilenin de güc halinde zıdlar olduğunun da daima doğru olmadığı açıktır. Bunun doğru olmadığı haller var. En başta, usluk (aklî) bir şeyi olmıyan şu mümkünlerin sözü olduğu vakit, söz gelimi, ısıtmak gücüne, başka bir deyimle, usluk olmıyan bir güce sahibolan ateş gibi. Usluk güçler, güç halinde birçok sonuçları olan, yani zıd olan güçlerdir. Halbuki usluk olmıyan güçler hep bu halde olmazlar; demin dediğim gibi, ateşin hem ısıtması, hem de ısıtmaması mümkün değildir; ve her zaman iş halinde bulunan bütün öteki şeyler için de bu böyledir. Bununla beraber usluk olmıyan güçlerden bazılarının da aynı zamanda zıdları olması da olabilir. Fakat biz bu sözleri, her gücün, hattâ aynı mümkün anlamına cevap verdikleri zaman bile zıdlar kabul etmediğini göstermek için söyledik. Öbür yandan da, bazı güçler ikircil mânada söylenilirler. Gerçekte, mümkün mutlak bir terim değilidir. Arasıra o, iş halimde olması yönünden gerçeği ifade eder ; söz gelimi, bir adam gerçekte gezdiği için gezebilir denildiğinde olduğu gibi. Ve umumi olarak bir şey, mümkün olması tasdik edilenin daha önceden iş halinde gerçekleşmiş bulunmasından ötürü mümkündür. Anasıra da o şeyin gerçekleşebileceğini ifade eder, söz gelimi: bir insanın gezebileceğinden ötürü gezebildiği söylenildiğinde olduğu gibi. Bu son türlü güç, hareket etmekte olan varlıklara aittir. Halbuki ilki hareketsiz varlıklarda da bulunabilir. Her iki halde de zaten gezen ve fiil halinde bulunan insan için olduğu kadar yalnız güç halinde bulunan insan için de böyle bir varlığın yürümesinin veya varolmamasının imkânsız olmadığım söylemek doğrudur. Halbuki böyle bir imkânı, mutlak bir gereklilik hakkında tasdik etmek doğru değildir. Onu öbür türlü gereklilik hakkında tasdik edebiliriz. — Sonuç: mademki bölümcül (le particulier) den sonra bütüncül (l’universel) geliyor; öyleyse her mümkün için bu böyle olmasa da, gerekliden de mümkün çıkar.

Şüphe yok, gerekli ve gerekli-olmıyan, her şeyin, varolmalarının ve varolmamalarının ilkesidir. Bütün geri kalanlar bundan çıkmış gibi düşünülebilirler. Şu dediklerimiz açıkça gösterir İki gerekli olarak varolan iş halinde de vardır. Bunun sonucu olarak, öncesiz-sonrasız varlıkların önceliği varsa, işin de gücden önce olması gerekir. Bazı varlıkların, söz gelimi, ilk özler gibi, güçsüz fiili varsa, öbürlerinin de güçle birlikte fiili vardır. Onlar tabiatleri gereğince, önce; ama, zamana göre, sonradırlar; başkaları da hiçbir zaman fiil halinde değil, arık güc halindedirler.

14.

Mesele tasdikin, zıddının inkârda veya başka bir tasdikte olup olmadığını bilmekle ortaya konulur; her insan âdildir diyen önermenin zıddı hiçbir insan âdil değildir’ midir, yoksa her insan âdildir’in zıddı, her insan adaletsizdir önermesi midir? Örnek olarak: Kallias âdildir, Kallias âdil değildir, Kallias adaletsizdir önermelerini aldığımızda, bu önermelerin hangilerinin zıd olduklarını araştırmak gerekir.

Gerçekte, sesin çıkardığı sadalar zihinde gelip geçenlerle birlikte olup giderse zihinde zıd bir yüklemi olan hüküm, söz gelimi, her insan âdildir hükmü her insan adaletsizdir hükmüne zıd olduğu gibi, zıd ise; söylenilen tasdikler için de gerekli olarak bunun böyle olması gerekir. Buna karşılık, zihinde, zıd olan zıd yüklemli hüküm değilse, tasdika zıd olacak olan tasdik de değildir. Bu, beyan edilmiş olan inkâr olacaktır. Bunun sonucu olarak, yanlış bükme zıd olan doğru hükmün kendisi olduğunu incelemek gerekir: inkârın hükmü mü, yoksa olumlu olarak zıddı ortaya koyan hüküm mü ?

Bir örnek alıyorum; işte: iyi hakkında iyi olduğunu söyliyen doğru bir hüküm; onun iyi olmadığını söyliyen yanlış başka bir hüküm. Sonra, bunlardan ayrı olarak kötü olduğunu söyliyen bir üçüncüsü daha. Bu son iki hükümden hangisi doğra olana zıddır ? Tek bir zıd olduğuna göre bu ilki hükümden hangisine göre orada zıdlık olacaktır? Zıd şeylere taallûk etmeleriyle zıd hükümleri tanımlamak gerektiğine inanmak bir yanılmadır. Gerçekte, iyi için iyi olduğunu söylemek, kötü için de kötü olduğunu söylemek, şüphesiz bu, aynı ve tek bir hükmü beyan etmek ve hakikati anlatmaktır. İsterse bu birçok veya tek bir hükme taallûk etsin, Bununla beraber konular burada zıddırlar. — Hükümleri zıd yapan şey onların zıd konulara taallûk etmeleri değil, daha çok aynı bir ikonu üzerinde zıd bulunmalarıdır.

Bir: iyi iyidir; bir de: iyi iyi değildir hükmünü ele alalım. İyiye ait olmıyan ve ait olamıyan herhangi bir başka yüklem bulunduğunu da kabul edelim. Bu şartlar içinde doğru bükme zıd olarak ne konuya ait olmıyanı konuya yükliyen hükümler, ne de ona ait olanı ona yüklemeyi redden hükümler ortaya konulamıyacaklardır. (Gerçekte, her iki halde de hükümler, kendisine ait olmıyanı konuya yükliyenleri de, kendisine ait olanı konuya yüklemiyenleri de, hepsi sonsuz sayıda olacaklardır). — Gerçekte ancak kendisinde yanlış bulunan hükümler zıd olacaklardır. Öyleyse (böylesine hükümlerin kaynağı oluşlara (geneseis) elverişli şeylerdir; oluşlar, karşılarda vâki’ olduğundan yanlış için de bu böyledir.

Bu böyle olmakla, iyi hem iyi, hem de kötü olmıyandır. Bu taayünlerden birincisi öz yönünden ona ait değilidir; ikincisi de yalnız ilinti olarak ona aittir. Çünkü onun kötü olmıyan olması ilintilik yönündendir. Fakat doğru hüküm, bir konunun doğrudan doğruya özüne tallûk ettiği zaman daha doğru ise; yanlış hüküm de o zaman daha yanlıştır. Öyleyse iyi iyi değildir hükmü öz yönünden iyiye ait olan bir şeye taallûk etmesiyle yanlış hükümdür; halbuki iyi kötüdür hükmü ilinti yönünden iyiye ait olana taallûk etmektedir. Bundan: iyinin inkârını anlatan hükmün iyinin zıddını anlatandan daha yanlış olacağı sonucu çıkar. Fakat en büyük yanlış, herhangi bir konu üzerinde, hakikate zıd olan hükmü teşkil etmekten ibarettir; çünkü zıdlar aynı bir cinsde en çok farklı olan ne varsa, onlardır. Öyleyse iki hükümden biri doğru hükme zıd ise ve inkârı ifade eden hüküm daha zıd ise arık olarak zıd olacak olanın bu sonuncu olduğu apaçıktır, iyi kötüdür hükmüne gelince: gerçekte, bu bir hükümler birleşmesinden başka bir şey değildir. Çünkü, şüphe yok,aynı zamanda iyi, kötü değildir’i kasdetmek gereklidir.

Bundan başka, hattâ öbür hallerde bile, ancak nesnelerin benzer şekilde bulunmaları doğru ise o zaman bizi ilgilendiren halde de dediğimizin doğruluğu gerçekleşmiş gibi görünebilecektir. Çünkü ya her yerde zıdlık inkârda bulunuyor, ya hiçbir yerde. Öyleyse zıdları olmıyan terimler için yanlış hüküm, doğrunun zıddı olandır : söz gelimi, insanın insan olmadığını hükmetmek yanlış bir hüküm vermektir. Bu inkârlar zıd olduktan sonra öbür inkârlar da zıddırlar.

Üstelik, iyinin iyi olduğunu hükmetmek, iyi-olmıyanın iyi olmadığını hükmetmek; demek olur, iyinin iyi olmadığını hükmetmek ise iyi-olmıyanın iyi olduğunu da hükmetmektir. Şu halde doğru bir hüküm olan iyi-olmıyan iyi değildir’in zıddı ne olacak? Şüphesiz, iyi-olmıyan kötüdür hükmü olmıyacak. Çünkü o da pekâlâ, doğru olabilir. Halbuki doğru bir hüküm hiçbir azman doğru bir hükme zıd olamaz; gerçekte, iyi-olmıyan bir şeyin kötü olduğu da olabildiğinden bundan iki hükmün aynı zamanda doğru olabildikleri sonucu çıkar. iyi-olmıyan kötü değildir hükmü de daha doğru veya daha yanlış değildir. Çünkü bu taayyünler birlikte varolabildiklerinden bu hüküm de doğru olabilir. Öyleyse iyi-olmıyan iyi değildir’in zıddının gerçekte, yanlış bir hüküm olan iyi-olmıyan iyidir olması kalıyor, iyi iyi değildir hükmünün iyi iyidir hükmünün zıddı olduğunu ortaya koymaya da böyle erişilmiş olur.

Hattâ olumlu olanı (bütüncül olarak alsak da açıkça hiçbir fark olmıyacaktır; o zaman onun zıddı olumsuz bütüncül olacaktır. Söz gelimi, her iyi olan iyidir’i anlatan hükmün zıddı iyi olan hiçbir şey iyi değildir hükmü olacaktır. Gerçekte, iyi iyidir hükmü iyi bütüncül olarak alınmışsa iyi olanın iyi olduğumu anlatan hükmün özdeşidir ve bu sonuncu hiçbir .suretle iyi olan iyidir hükmünden farklı değildir. Aynı düşünce iyi-olmıyana taallûk eden hükümler için de ileri sürülebilir.

Öyleyse bunlar hüküm için böyle olursa ve söylenen tasdikler ve inkârlar zihinde olanların işaretleri iseler tasdikin zıddının bütüncül olarak alınan aynı konuya taallûk eden inkâr olduğu apaçıktır. Böylece her iyi olan iyidir veya her insan iyidir önermelerinin zıdları iyi olan hiçbir şey iyi değildir veya hiçbir insan iyi değildir; çelişikleri ise: bazı iyi iyi değildir veya bazı insan iyi değildir olur.

Ne doğru bir hükmün, ne doğru bir önermenin başka doğru bir hükme, başka doğru bir önermeye zıd olamadığı da apaçıktır. Gerçekte, zıd önermeler karşılara taallûk edenlerdir; halbuki doğru önermeler aynı zamanda doğru olabilirler. Öyleyse zıdlar aynı zamanda aynı bir konuya ait olamazlar.

Table of Contents

Title page

Organon - 2 - Aristoteles

ORGANON II

ÖNERME