HACİVAT İLE KARAGÖZ

Yazan

Mehmet AZİM

ÖN SÖZ

Değerli Okuyucular,

Kıymetli Öğrenciler,

İlköğretim yıllarında kazanılan davranışların, öğrenilen bilgilerin ve yapılan etkinliklerin etkisi hayat boyu sürer. Okul yılları, öğrenciler için model olacak fırsatlar sunar. Öğrenciler, hayat yolculuğunda bu gerçekçi uygulamalardan yararlanır.

Belki de aranızda oyuncu olmayı hayal edenler olabilir. Veya hayata bir oyun alanı olarak bakanlar bulunabilir. İster oyunculuğa ilk adımı atmak için olsun isterse dersi eğlenceli hâle getirmek için olsun, farklı etkinliklere ihtiyaç vardır. Bir Karagöz oyunuyla dersimizi daha farklı işleyebiliriz.

Şiirin eğitim ve öğretim çalışmalarında önemli bir yeri vardır. Vezinli ve kafiyeli cümleler, düz yazıya göre zihinde daha kalıcı olabilmektedir.

Bu eseri hazırlarken öncelikli olarak Karagöz oyununun ortaya çıkışı ve oynanması ile ilgili bilgilere yer verdik. Bu konuda Ünver ORAL’ın, kaynakçada belirttiğimiz eserlerinin açıklama bölümlerinden ve Sevengül SÖNMEZ’in hazırladığı “Karagöz Kitabı” adlı eserinden yararlandık.

Karagöz oyununu ilk olarak uygulayan Şeyh Küşteri’nin, bazı bilgileri öğrencilerine öğretmek için böyle bir yol seçtiğini biliyoruz.

Karagöz’le ilgili araştırma kitaplarında, yeni Karagöz diyaloglarının yazılmasına vurgu yapılmaktadır. Bu vurguyu kendimize hareket noktası olarak kabul ettik. Biz de özellikle hayat bilgisi ve Türkçe derslerinin işlenişinde böyle bir oyundan yararlanabileceğimizi düşündük. Buna bağlı olarak temalara ve kazanımlara uygun Karagöz şiirleri kaleme almaya çalıştık. Bu şekilde hem Karagöz oyununu sizlere tanıtacağız hem de ders öğretimi etkinliklerine küçük bir katkı sağlamış olacağız.

Diyalogları sınıfta sergilemeniz, farklı etkinlikler yapmanız, kazanımların sezdirilmesi ve pekiştirilmesi açısından yararlı olacaktır.

Eğitim öğretim çalışmalarınızda sizlere katkı sağlaması dileğiyle hepinizi sevgi ve saygıyla selamlarım.

A.1. BÖLÜM

1. HACİVAT VE KARAGÖZ KİMDİR?

Karagöz oyununun nasıl ortaya çıktığı konusunda çeşitli görüşler vardır. Bunlardan en yaygın olanı ise Bursa’da geçen olaydır. Bu olay, bir efsane şeklinde bizlere aktarılmaktadır.

Osmanlı Devleti’nin ikinci padişahı olan Sultan Orhan, Bursa’yı alır. Burada büyük bir cami yaptırmak ister. Çeşitli yerlerden ustalar gelir ve Ulucami’nin inşaatı başlar. İnşaatta Kambur Bâli Çelebi (Karagöz) demir işlerini yapar. Halil Hacı İvaz (Hacivat) ise caminin duvar ustası olarak çalışır. Hacivat, aynı zamanda caminin ustabaşısıdır.

Hacivat; okula gidip eğitim almış, alışverişten anlayan, bilgili bir kişidir. Karagöz ise saf, temiz, mert, alaycı, zeki ve okumamış bir özelliğe sahiptir.

Hacivat ile Karagöz arasında eğlenceli konuşmalar başlar. Bu iki insan çok nüktelidir. Diğer ustalar ve işçiler de işi gücü bırakıp bu iki nükteli insanı seyreder. Bu nedenle caminin inşaatı yavaş ilerler ve aksar. Durumu öğrenen padişahın hiddetlendiği ve Hacivat ile Karagöz’ü cezalandırdığı söylenir.

Padişah, daha sonra bu duruma çok üzülür. Şeyh Küşteri isimli bir kişi, padişahı teselli etmek ister. Bunun için beyaz sarığını çıkarır, duvara gerip perde oluşturur. Perdenin arkasına ışık yakar. Ayağındaki çarıkları çıkarır, onlarla Hacivat ve Karagöz’ün şekillerini canlandırır. Onların eğlenceli konuşmalarını seslendirir. Karagöz ve Hacivat’ı, gölge oyunu olarak perdeye aktarır. Şeyh Küşteri, Karagöz oyununun kurucusu olarak kabul edilir.

2. KARAGÖZ OYUNUNUN ÖZELLİKLERİ

Karagöz oyunları, tiyatro ve sinemanın olmadığı devirlerde halkın eğlence ihtiyacını karşılamıştır. Oyunlar, güldürürken düşündürmeyi ve bazı problemlerin çözümüne yardımcı olmayı amaçlar. Özellikle devlet büyüklerinin önünde oynanan oyunlarda halkın dertleri dile getirilir. Devlet adamlarından, bu dertlerin giderilmesi istenir.

Karagöz, bir kukla çeşididir. Hem oyunun hem de iki baş kahramandan birinin adıdır. Bildiğiniz gibi diğer önemli kahraman, Hacivat’tır. Görüntülü iletişim araçlarının olmadığı zamanlarda Karagöz, insanları eğlendirmiştir. Karagöz perdesinde her olay hayalî olarak işlenebilir.

Karagöz, eski ramazanların ve sünnet düğünlerinin baş eğlencesidir. Artık günümüzde de, özellikle ramazan aylarında Karagöz oynatılıyor. Çocuklar, Karagöz oyununu zevkle seyrediyor.

Karagöz, bir sanatçı tarafından perdede canlandırılır ve seslendirilir. Ancak Karagöz ustasının yardımcıları olur. Karagöz şekilleri ve resimleri, daha çok deriden yapılır. Karton ve plastik levhalardan yapılanları da vardır.

Karagöz oyunu, müzik ve şiirle karışmıştır. Karagöz oynatan kişinin şiir bilmesi ve güzel şiir okuması önemlidir. Karagöz’de bol bol şarkı ve türkü vardır.

Karagöz oyunu dört bölümden oluşur:

1. Giriş (Mukaddime)

Boş olan perdeye göstermelik adı verilen görüntülerin yerleştirilmesi ile başlar. Göstermelikler, oyunla ilgili veya ilgisiz olabilir. Salıncak, kayık, sandalye, deve, çiçek, köşk kapısı vb. göstermelik olarak kullanılır. Göstermeliklerin konmasının amacı, seyircileri oyuna ısındırmaktır. Göstermelikler, “nareke” adı verilen düdüğün sesi eşliğinde kaldırılır. Daha sonra Hacivat, seyirciye göre sol taraftan gelir.

Karagöz oyununa, Hacivat’ın perde şarkısını (gazelini) okumasıyla başlanır. Perde gazeli bitince Hacivat, kendisine bir arkadaş arar. “Yar bana bir eğlence.” diye bağırır. Bu sırada Karagöz gelir. Kavga ederler ve giderler. Giriş şiirleri (gazelleri) Karagöz’ün faydasını, güzelliğini anlatır.

2. Söyleşme (Muhavere)

Hacivat ile Karagöz’ün karşılıklı konuşmalarından oluşur. Bu bölüm, oyunun asıl konusundan bağımsızdır. Güldürmek, bu bölümün temel amacıdır. Karagöz, Hacivat’ın konuşmalarını yanlış anlar, böylece güldürücü sözler ortaya çıkar.

3. Konu (Fasıl)

Karagöz gösterilerinin asıl uzun bölümü, konunun işlendiği “fasıl” bölümüdür. Bu bölüm, daha çok şiir şeklinde söylenir. Karagöz, şiiri güldürücü bir biçime sokar.

Bu bölümde, Karagöz ve Hacivat’ın dışında başka birçok şahıs oyuna katılır.

4. Bitiş

Çok kısa bir bölümdür. Oyunun bitiş bölümünde önce Hacivat, sonra Karagöz gelir. Ağızlarından kaçan yakışıksız ve kaba sözler için özür dilerler.

Teknik

Hacivat ile Karagöz, bir araya gelince anlaşamayan fakat birbirlerinin ayrılıklarına da dayanamayan iki arkadaştır. Karagöz’ün sesi kalın, Hacivat’ınki ise incedir. Böylece dinleyenler ve seyredenler hangisinin konuştuğunu anlar. Karagöz, top sakallı; Hacivat ise sivri sakallıdır. Karagöz ve Hacivat’ın giydiği özel şapkaya “ışkırlak” adı verilir.

Perdeyi aydınlatmak için kullanılan ışık kaynağının adı “şem’a”dır. Perdedeki gösteriyi bir kişi yapar ve seslendirir. Konuyu doğaçlama olarak işler. Karagöz gösterilerinde kullanılan iki alet vardır. Bunlar def ve nârekedir. Defe “dayre” defi çalana da “dayrezen” denir. Nâreke ise bir karışlık kamıştan yapılan özel bir düdüktür.

Karagöz oyununu oynatan kişiye “hayalî” denir. Hayalî olan kişinin, değişik konuşmaları taklit etme ve çok iyi espri kabiliyetinin olması gerekir. Hayalînin yardımcısına ise “çırak” denir. Çıraklar daha sonra ustabaşı olur. Çırak, oyun içinde sırası gelen tasviri, hayalîye verir.

Sandıkkâr ise o gece oynatılacak olan oyunun tasvirlerini sandıktan çıkarır. Sopalarını takarak çırağa verir. Perdenin kurulmasına yardım eder. Yardak, oyunda geçen şarkı ve türküleri okur. Hamal ise Karagöz oyununun araç ve gereçlerini oyunun oynatılacağı yere götürür.

Karagöz oyunları, hem eğlendirici hem öğüt verici hem de ders vericidir.

B. 2. BÖLÜM

KARAGÖZ OYUNLARI

1. OKULLAR AÇILIYOR

2. HACİVAT İLE KARAGÖZ ALIŞVERİŞTE

3. HACİVAT İLE KARAGÖZ TRAFİKTE

4. MEYVE FİDANLARI

5. KARAGÖZ HASTA OLDU

6. BİLGİSAYAR KURSU

1. Okullar Açılıyor

Giriş (Söyleşme) Bölümü

Hacivat: İşte başlıyor eğlencemiz,

Birazdan açılır perdemiz.

Gelince Hacivat, Karagöz,

Size neşe verir perdemiz.

Artar sizin hayat bilginiz,

Aydınlatır sizi perdemiz.

Konuklarımız hoş geldiniz,

Size ayna olsun perdemiz.

Yar bana bir eğlence.

Konu (Fasıl) Bölümü

Hacivat: Merhaba dostum, Karagöz’üm!

Yakında pazara gittin mi?

Karagöz: Merhaba dostum, ceylan gözlüm!

Çocuklara azar ettin mi?

Hacivat: Okullar açılır yakında,

Çocuklara çanta aldın mı?

Karagöz: Oklar da atılır yakında,

Ok ve yayı hazırladın mı?

Hacivat: Çocuklar okuyup yazsınlar,

Sözleri doğru anlasınlar.

Karagöz: Boncuk boyayıp satsınlar,

Durmadan çalıp oynasınlar.

Hacivat: Çocuklar okumazsa eğer,

Gelecekleri sana benzer.

Karagöz: Eşeğe koymaz isen eğer,

Keyfinden çayırlarda gezer.

Hacivat: Hiç kalem tutmadıysa elin,

Çocuklara değer verin.

Karagöz: Anlamayız kalem, kitaptan,

Hoşlanırız biz boş laftan.

Hacivat: İnadı bırak Karagöz’üm,

Gidelim pazar yerine.

Karagöz: Gitme ırak, salkımlı üzüm,

Elbise alalım Ruhi’ye.

Hacivat: Sonunda anladın sözümü,

Okut da adam olsun Ruhi.

Karagöz: Sonunda bulmuşum çözümü,

Hay aklınla bin yaşa emi.

Bitiş Bölümü

Hacivat: Oyunumuz sona erdi,

Kapanıyor perdemiz.

Karagöz: Eğer üzdüysek sizi,

Hepinizden özür dileriz.

Hacivat: Şenlik olsun eviniz,

Sizi yine bekleriz.

Karagöz: Mutlu olsun her anınız.

Sağlıcakla, hoşça kalınız.

2. Hacivat ile Karagöz Alışverişte

Giriş (Söyleşme) Bölümü

Hacivat: Çalsın defler, yansın mumlar,

Aydınlatsın bizi hayal perdemiz.

Yüce Mevla korusun bizleri,

Hiç kararmasın hayal perdemiz.

Alışveriş, fatura, kredi kartı, fiş

Sizlere bir ders versin perdemiz.

Bereketli olsun alışverişiniz,

Hacivat, Karagöz’ü oynatsın perdemiz.

Yar bana bir eğlence.

Konu (Fasıl) Bölümü

Hacivat: Merhaba Karagöz’üm,

Gel alışverişe gidelim.

Karagöz: Merhaba asmalı üzüm,

Boş sepeti ne yapayım?

Hacivat: Gel, inat etme,

Bin şu arabaya.

Karagöz: Hacivat beni bekletme,

Bu araba gider mi Bursa’ya?

Hacivat: Ne Bursa’sı Karagöz’üm,

Markete gidiyoruz, markete.

Karagöz: Burası kimin arsası,

Gidiyoruz pata küte.

Hacivat: Alalım, süt, peynir, konserve

Koyalım elimizdeki sepete.

Karagöz: Benim hiç vaktim yok,

Gidemem salona, konsere.

Hacivat: Aldığın yiyecekleri kontrol et,

Son kullanma tarihi geçmesin.

Karagöz: Sen niye aldın beş kilo et ?

Sakın kedi kapıp gitmesin!

Hacivat: Kredi kartını verelim,

Alalım fişimizi.

Karagöz: Ben kır atımı veremem,

Kırsa bile dişimizi.

Bitiş Bölümü

Hacivat: Alışveriş sona erdi,

Kapanıyor perdemiz.

Karagöz: Eğer üzdüysek sizi,

Kusurumuzu affediniz.

Hacivat: Sağlıcakla gidiniz,

Sizi yine bekleriz.

Karagöz: Mutlu olsun aileniz,

Sona ersin dertleriniz.

3. Hacivat ile Karagöz Trafikte

Giriş (Söyleşme) Bölümü

Hacivat: Şeyh Küşteri bizim pirimiz,

Işığı ile aydınlanmış perdemiz.

Ders almak isteyenler gelmiş,

Trafiği anlatacak perdemiz.

Kendimiz hayaliz, sözümüz gerçek;

Gerçekleri size anlatır perdemiz.

Gül bahçesidir, herkese kendi yeri,

Gül bahçesi gibi rengârenk perdemiz.

Yar bana bir eğlence.

Konu (Fasıl) Bölümü

Hacivat: Uyan artık Karagöz’üm,

Sana var bir çift sözüm.

Karagöz: Uyanamam, açılmaz gözüm,

Canım çeker iki salkım üzüm.

Hacivat: Gözün aydın olsun iki gözüm,

Yeni bir araba almışsın.

Karagöz: Sağ olasın ballı üzüm,

Arabayla çarpışmaya var mısın?

Hacivat: Ne çarpışması Karagöz’üm,

Burası lunapark mı?

Karagöz: Yanlış söyledim sözü,

Yarışmaya var mısın?

Hacivat: Gaza fazla basma, gürültü olur,

Çevreye zararlı gaz yayılır.

Karagöz: Burası çayır çimen mi,

Kazlar nerede yayılıyor?

Hacivat: Acemi şoförsün fazla hız yapma,

Hız yapıp da kaza yapma!

Karagöz: Hız yapma, kaza yapma!

Peki, trafikte ne yapılır?

Hacivat: Sana biraz daha bilgi vereyim,

Trafik kurallarını öğreteyim.

Karagöz: İstemem Hacı Cavcav, istemem!

Satarım arabayı daha iyi.

Hacivat: Yaya bile olsan öğren bilgileri,

Kullanmalısın geçitleri.

Karagöz: Okuma yazmam yok, bilirsin;

Nereden öğrenirim geçitleri?

Hacivat: Uygulamazsan eğer kuralı,

Ya sakat kalırsın ya yaralı.

Karagöz: Anladım, kurallara uyarsak eğer,

Hiç üzülmez sevgili anneler.

Bitiş Bölümü

Hacivat: Daha vardı sözümüz,

Fakat kapanıyor perdemiz.

Karagöz: Kalanlarını siz düşününüz,

Kusurumuz var ise affediniz.

Hacivat: Mevla kaza bela vermesin,

Herkes muradına ersin.

Karagöz: Mutlu olun her biriniz,

Sizi yine bekleriz.

4. Meyve Fidanları

Giriş (Söyleşme) Bölümü

Hacivat: Güneş doğdu, çıktım yola,

Hemen baktım sağa sola.

Karagöz’üm iyi ola,

Seyirciler mutlu ola.

Karagöz’üm evde misin?

Pencereden bakar mısın?

Ben giderim eğlenceye,

Bana gazel okur musun?

Yar bana bir eğlence.

Konu (Fasıl) Bölümü

Hacivat: Ey ceylan gözlüm merhaba!

Hayırlısıyla çıkmışsın sabaha.

Karagöz: Ey tatlı dillim, güzel sözlüm,

Gel, katıl kahvaltımıza.

Hacivat: Gel Karagöz’üm bahçeye gidelim,

Bahçeye meyve fidanı dikelim.

Karagöz: Benim de meyve çeker canım,

Gel seninle manava gidelim.

Hacivat: Ne manavı Karagöz’üm,

Ekmeden hiç biçilir mi?

Karagöz: Bu havada fidan dikilir mi?

Gel gölgede saz çalıp oynayalım.

Hacivat: Meyve fidanı dikelim, büyüsün,

Meyvesinden çoluk çocuk yesin.

Karagöz: Bu fidanlar ne zaman büyür,

Büyüyüp de bizlere meyve verir?

Hacivat: Çalışıp eser bırakalım çocuklara,

Renk renk çiçek açsın bahçelerde.

Karagöz: Yarına eser bırakalım da Hacı Cavcav,

Eseri koruyacak adam da bırakalım.

Hacivat: İnat etme Karagöz’üm, al şu fidanları,

Kalmasın yurdumuzda ağaçsız bir köşe.

Karagöz: Sen dik o fidanları Hacı Cavcav,

Gölgelerde dinlenir Karagöz amcaları.

Bitiş Bölümü

Hacivat: Şimdi doldu zamanımız,

Hoşça kalın canlarımız.

Yine gelin perdemize,

Ortak olun eğlenceye.

Karagöz: Kötü söz ettik ise

Kalbinizi kırdık ise

Vaktinizi aldık ise

Sizden özür dileriz.

5. Karagöz Hasta Oldu

Giriş (Söyleşme) Bölümü

Hacivat: Hoş geldiniz perdemize,

Şeref verdiniz hepimize.

Hayal olsa da gölgemiz,

Ders vermektir emelimiz.

Dert görmesin eliniz,

Tatlı söylesin diliniz.

Şifa bulsun hastanız,

Neşe dolsun haneniz,

Yar bana bir eğlence.

Konu (Fasıl) Bölümü

Hacivat: Hu, hu! Karagöz’üm nerelerdesin?

Allah sağlık, afiyet versin!

Karagöz: Kaç gündür hastayım nerelerdesin?

Allah senin de iyiliğini versin!

Hacivat: Gidip doktor çağırayım Karagöz’üm,

Hastalığını belirlesin, sana ilaç versin.

Karagöz: Hiçbir yerim ağrımıyor Hacı Cavcav,

Ama kendimi hiç iyi hissetmiyorum.

Hacivat: İnat etme, gel hastaneye gidelim.

Hastalığın, derdin neymiş, öğrenelim.

Karagöz: Hacı Cavcav, benim moralim bozuk,

Sen de kafa şişirip beni hasta etme.

Hacivat: Galiba senin hastalığın psikolojik,

Neye üzüldün, kime darıldın, söyle!

Karagöz: Acaba, nane kaynatıp içsem geçer mi?

O zaman düzelir mi bizim psikoloji?

Hacivat: Doktora gitmeden düzelmez psikolojin,

Yarın erkenden hasta kuyruğuna girmelisin.

Karagöz: Ne kuyruğundan bahsediyorsun

Hacivat, Benim ayakta duracak hâlim mi var?

Hacivat: Efendim, o zaman doktoru buraya getirelim,

Çocukluğunda neler yaşadığına baksın.

Karagöz: Çocukluğumla ne işi var Hacı Cavcav,

Doktor, benim bu hâlime baksın.

Hacivat: Çocukluğuna inmeden hastalığı öğrenemez,

Bu gidişle senin psikolojin düzelemez.

Karagöz:Yeter artık Hacı Cavcav, yeter,

Bu konuşma psikolojimi iyice bozacak.

Hacivat: Canım, bunda bozulacak ne var,

Konuşarak psikolojin düzelir.

Karagöz: Sağ ol Hacivat, sayende bitkin düştüm,

Hastalıktan çok, muhabbetin beni hasta ediyor.

Bitiş Bölümü

Hacivat: Sona erdi eğlencemiz,

Geldi gitme vaktimiz.

Herkese açıktır perdemiz,

Yine perdemize bekleriz.

Karagöz: Kötü söz söyledikse

Sizden özür dileriz.

Sizi eğlendirdik ise

Perdeye tekrar geliriz.

6. Bilgisayar Kursu

Giriş (Söyleşme) Bölümü

Hacivat: Hoş geldiniz efendimiz,

İşte açılıyor perdemiz.

Şeyh Küşteri pirimiz,

Eğlendirir sizi perdemiz.

İşte başlıyor dersimiz,

İyi geçsin eğlenceniz.

Hacivat, Karagöz geldi,

Şimdi açıldı perdemiz,

Yar bana bir eğlence.

Konu (Fasıl) Bölümü

Hacivat: Günaydın Karagöz’üm, günaydın!

Allah sağlık, afiyet versin!

Karagöz: Merhaba ballı üzüm, ayaydın!

Yukarı gel de kahvaltılayalım.

Hacivat: Davetin için sağ ol, ben de çok açım,

Hem laflayalım hem kahvaltı yapalım.

Karagöz: Afiyet olsun Hacı Cavcav, afiyet olsun!

Çayın demli, ekmeğin kepekli olsun.

Hacivat: Ooo, teneke peyniri de varmış,

Üstelik ekmekler de kızarmış!

Karagöz: Ne tenekesi Hacı Cavcav,

Bunlar yağsız beyaz peynir.

Hacivat: Karagöz’üm, kahvaltıda yok yok!

Ama benim karnım biraz tok.

Karagöz: Hacı Cavcav, kahvaltıda yok var,

Balı, peyniri yedin; şimdi yok ararsın.

Hacivat: Kahvaltı için sağ ol Karagöz’üm,

Yarın sizi, bize bekleriz.

Karagöz: Sabah sabah nereye salkım üzüm,

Defter elinde nereye gidersin?

Hacivat: Bilgisayar kursuna Karagöz’üm,

Herkes bilgisayar kursuna gidiyor.

Karagöz. Bende bilginin yaşı yok ki

Bilginin kurusunu ne yapayım.

Hacivat: Sadece kuru bilgi değil Karagöz’üm,

Bilgisayarda uygulama da yapıyoruz.

Karagöz: Bilgimi sayıp da ne yapacağım,

Bana beş parmak yeter canım.

Hacivat: İnternete gireriz Karagöz’üm,

İnternette gezinirsin, bilgi ararsın.

Karagöz: Ne interneti Hacı Çelebi,

Ben sokakta da bilgi edinirim.

Bitiş Bölümü

Hacivat: Bizler birer hayaliz,

Gerçeği anlatmak emelimiz.

Şimdi bitti eğlencemiz,

Sizi yine perdemize bekleriz.

Karagöz: Kırdık ise kalbinizi,

Sizden özür dileriz.

Üzdük ise birinizi.

Sizden af dileriz.