KÜRDİNSAN

Bir Kürt Sosyolojisi Denemesi

Vahdettin İnce

Biyografi

•

Ufuk Yayınları

Copyright © Ufuk Yayınları, 2013
Bu eserin tüm yayın hakları Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’ne aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin Yaran Yayıncılık Tic. Ltd. Şirketi’nin önceden
yazılı izni olmaksızın elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt
sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması yasaktır.

Editör
Onur ATALAY

Görsel Tasarım
Ali BIYIKLI

Digital ISBN
-

Yayın Numarası
162

Basım Tarihi
2013

UFUK YAYINLARI
Rasim Paşa Mah. Rıhtım Cad. Derya İş Merkezi
A Blok No: 28/39-48, Kadıköy / İSTANBUL
Tel: (0216) 449 49 09 Faks: (0216) 449 49 11
www.ufukyayinlari.com

Giriş

Kiminin hayatını okuduğu bir kitap değiştirir, kiminin de bir bakış. Benim hayatımı babamın bir bakışı değiştirdi.

Yetmişli yılların başında bizim köylerden Erciş’teki ortaokula okumaya giden ilk nesiliz biz. Sınıfta sessiz sedasız duruşumuzdan, okul bahçesinde ürkek dolaşmalarımızdan, hatta dolaşmayıp bir duvarın dibine tüneyişimizden, derste öğretmenin sorusuna verdiğimiz cevaptan, Türkçe konuşurken yanlış bir kelime kullanacağız diye heyecandan elimizin ayağımızın birbirine dolaşmasından, büyük ölçüde de kılık kıyafetimizden hemen fark edilirdi Kürt olduğumuz, daha doğrusu köylü olduğumuz. Çünkü ileride anlatacağım gibi aslında herkes Kürt’tü ama Erciş’te oturanlar kendilerine Türk diyorlardı, köylüler de Kürt. Önce “Erciş neden böyledir”i biraz irdeleyelim.

Erciş, Van Gölü’nün kenarında yer alan güzel ve tarihi eskilere dayanan bir şehirdir. Şimdilerde Van’a bağlı bir ilçe olsa da tarihte Mervani Kürt devletine (Dostki devleti), bir ara da Akkoyunlu devletine başkentlik yapmış. Yavuz Selim ile İdris-i Bitlisi arasında sağlanan Kürtlerin Osmanlı devletine gönüllü katılımını öngören ittifaktan sonra Erciş Kalesini Botan aşiretinden beyler idare etmişler. II. Mahmut zamanında ittifak bozulup Kürdistan’ın özerkliği ve eyalet sistemi ortadan kaldırıldığı sırada Erciş Kalesinin son beyi İbrahim Begê Botî idi. Erciş’in çekirdek yerlileri işte bu Botan beylerinin akrabalarıdır. Devletle münasebetler nedeniyle zamanla Türkçe konuşmaya başlamışlar. Sonradan göç edenler de onlara uyup “Türkleşmişler”. Kürtçe kelimeler yoğun olduğu bir Azeri lehçesi konuşur Ercişliler. Erciş’te sadece Kürtler yaşamıyordu elbette. Ermeniler de hatırı sayılır bir yoğunluktaydılar. Sonra Ermeni tehciri ve buna bağlı dramatik olaylar neticesinde Kürtler yalnız kaldılar. 1930 Ağrı isyanının bir devamı olarak Erciş’e bağlı Gelîyê Zîlan’da yaşanan korkunç katliam Erciş’te bir travma meydana getirdi: Kürtlükten kaçış. İsmet İnönü otuzlu yıllarda bölgeye yaptığı bir geziden sonra Meclise sunduğu “doğu raporu”nda Erciş Kürtlerinin bu halini “Türklüğe hevesli Kürtler” olarak nitelendirir. Katliam o kadar korkunçtu ki Ercişliler Kürtlüğün ateşten gömleğini üzerlerinden atmak zorunda kaldılar. Ama bir sorun vardı. Mesele “ben Türk’üm” demekle bitmiyordu. Köylerde hâlâ Kürtlükte inat eden akrabalar yaşıyordu. Bunun için de bu oyunbozan akrabalarla araya mesafe koymak gerekiyordu. Ercişli “Türklüğe hevesli Kürtler” vicdan azabı yakıcılığındaki bu hakikati örtbas edebilmek için köylü Kürt akrabalarını dışlamaya, onlarla alay etmeye başladılar. Zamanla da gerçekten Türk olduklarına inandılar doğal olarak. İnatla ve kesin bir imanla Türk olduğunu söyleyen bir arkadaşım, annesinin gizlice Erivan radyosundan Kürtçe stranlar dinleyip ağladığını itiraf etmişti. Dayısı da bizzat bana ünlü bir Kürt aşiretine mensup olduklarını söylemişti. Dersim’inkine benzer bir travmadır Erciş’inki. Bir nevi Stockholm sendromu yani.

Şehirli çocuklar her şeyimizle alay ederlerdi. Akrabamız oldukları halde şehirde oturdukları için Türk kabul edilen bir ailenin yanında kalıyordum. Onların bir çocuğu da benimle birlikte okula geldiği için bir parça dokunulmazlık kazanmıştım. Benimle pek alay edilmezdi anlayacağınız. Ama diğer çocuklar resmen bunaltıcı bir baskı altındaydılar. Ben de benzeri bir baskıya maruz kalmamak için Kürt olduğumu, köyden geldiğimi hemen hemen hiç kimseye söylemezdim. Bir gün biri benim Kürt olduğumu keşfedecek diye de için için korkuyordum. Bu yüzden de Kürtçe konuşmamaya özen gösterirdim. Uzun süre durumu idare ettim. Bir gün babam gelmişti köyden. Okul dağıldıktan sonra babamla çarşıda dolaşıyordum. Okulu, derslerimi soruyordu, nasihat veriyordu. Söz arasında galiba onun da bundan memnun olacağını düşünerek “Baba! Kimse benim Kürt olduğumu anlamıyor” dedim. Babam hiçbir şey söylemedi ama yüzüme öyle bir baktı ki bütün hayatım boyunca unutamadım. Sanki yüzündeki acının alevi yüreğimi sarmıştı. Yanlış bir şey yaptığımı anladım. O günden sonra kendime bir söz verdim. Kürtlüğümü hiç gizlemeyecektim. Hiç gizlemedim. Bana kariyer anlamında, ekonomik anlamda ve daha birçok anlamda çok pahalıya mal olduğu halde.

Üniversitede başarılı bir öğrenciydim. Okulu bitirdiğim sene bir hocamızın da teşvikiyle bölümümüzde (o zamanki adıyla) asistan olmaya karar verdim. Ben dâhil herkes sonuca kesin gözüyle bakıyordu. Bölüm başkanına gittim, niyetimi açıkladım. Derslerdeki başarımı bildiği için memnuniyetle kabul edeceğini düşünüyordum. “Sende Kürtlük damarı var mı?” diye sordu. Anlamıştım meseleyi. “Başka hiçbir damar yok” diye cevap verdim ve odasından çıktım.

Aslında ilkokulu bitirdiğim senenin yazında dedem bir traktör kazasında vefat etmeseydi, ilkokulla birlikte bizim köyün medresesinde başladığım dini eğitimimi tamamlamak üzere Norşin’deki (Bitlis’in Güroymak ilçesi) “Mala Seyda”ya gidecektim. Dedem Norşin Nakşi şeyhlerinin müridiydi. Her sene kağnıya hediye kabilinden bir şeyler yükler, şeyhini ziyarete gider ve günler sonra oradan teberrük kabilinden bir şeylerle dönerdi. Şeyhinin onayını almıştı ve beni oraya götürecekti. Ama benim için bambaşka bir kader çizilmişti. Dedem vefat etti ve köyün öğretmeni beni ortaokula göndermesi hususunda babamı ikna etti. Ama medrese eğitimimi bizim köyün medresesinde modern eğitimin yedeğinde hep sürdürdüm. İcazet alıp bir “Mela” olamadım ama hep bir “feqî” olarak anıldım. Feqî yani talebe.

Anlayacağınız okulda öğrenci, yaz tatilinde medresede de feqî olmaya devam ettim. Tıpkı okulda “Türk” olmaya zorlanıp tatilde “Kürt” olmak gibi.

Sonra öğrenci ile feqîyi buluşturan bir gelişme oldu. Muş İmam-Hatip Lisesinin yatılı kısmını kazandım. Babamın istediği de bu olmalı ki beni Muş’a gönderirken “git, hem dünyanı hem de ahiretini kurtar” dedi. Dedemin ruhunun bu iki dünyanın buluşmasından şad olduğunu düşünüyordum. Bavulumu almış Erciş terminalinde Muş’a gitmek üzere otobüs bekliyorduk babamla. Köyümüzün ileri gelenlerinden Hacı Selahattin Fidan yanımıza geldi. Babamla kısa bir sohbetten sonra kolumdan tutup bir kenara çekti. Alnımı öptü ve kulağıma fısıldar gibi, “Gidin okuyun, bu zavallı milleti kurtarın.” dedi. Bizim köylerden okumaya giden ilk kuşak sayılırdık. Halkın beklentisi ise belimizi bükecek ağırlıktaydı. 12 Eylül öncesinin siyasal ortamına gözü kara dalışımızda bunun da büyük bir etkisinin olduğunu düşünüyorum. Biz dünyayı kurtarmakla görevlendirilmiş bir nesildik. Ve bir de tabiî babama bir söz vermiştim.

Muş İHL günlerinde Erciş’tekine benzer Kürtlük üzerinde öğrencilerden kaynaklanan bir baskı yoktu. Ama idare, özellikle bazı hocalar bu hususta son derece acımasız davranabiliyorlardı.

Bir pazar gecesi yatakhanede birkaç Kürt arkadaşla oturmuş onlara Kürtçe bir masal (çîrok) anlatıyordum. Türk bildiğimiz (Kürt olduğunu söylediğini hiç duymadım) bir arkadaş sessizce dışarı çıktı. Sonra geri döndü. Lavaboya gitmiştir diye düşündük. Biraz sonra başka bir yatakhaneden bir öğrenci geldi ve nöbetçi öğretmenin beni çağırdığını söyledi. Gittim. Niye Kürtçe konuşuyorsun diye bir araba sopa attı bana. TRT Şeş’te program sunmaya başladığım günlerde biri beni telefonla aradı. Kendini tanıttı. Benimle aynı dönemde İHL’de okuduğunu söyledi. Kürtçe konuşuyordu. Adını söyleyince hatırladım, ihbarı sonucu yediğim bir araba dayağı da. Ama daha çok dört sene boyunca Kürt olduğunu gizleyebilmesini takdir ettim.

Erciş ortaokuluna giderken evlerinde kaldığım akrabamızın çocuğu, okul ölçeğinde Kürtlük üzerindeki bunaltıcı baskıya karşı bana bir tür dokunulmazlık sağlamıştı dediğim gibi. Ama o etkiyi yüreğimde hissetmeme engel olamıyordu. Baskıdan bunalan birçok arkadaşım yeni yeni başlayan siyasal hareketlerle birlikte sol grupların içinde yer aldılar. Süreç onları günümüzün PKK’sine kadar götürdü. Benim de onlardan biri olmam için ortam son derece müsaitti. Kürtlükte özdeşleştiğim bu arkadaşlarla aynı safta yer almamı “feqî”liğim engelledi. Marksist-Leninist bir yapıda yer alamazdım. Bugünün moda deyimiyle kırmızı çizgilerimden biri Kürtlük idiyse bir diğeri de Müslümanlıktı. Bazı arkadaşlar da Kürtlüğün ateşten gömleğini çıkarıp “biz Türk’üz” diyerek kendilerini o bunaltıcı baskıdan kurtardıklarını düşünüyorlardı.

Sınıfta “Türk” olduğunu söyleyen biri vardı. Kürtlerle alay edenlerin başını çekiyordu. Babamla Erciş’in ana caddesinde dolaştığım bir günde onu giyimi kuşamıyla köylü olduğu her halinden belli olan bir adamın yanında gördüm. Adam biraz yaklaşınca babama selam verdi ve Kürtçe koyu bir sohbete daldılar. Ahbapmışlar. O çocuk orada bana bakıp renkten renge giriyordu. Bizim köyün hemen yukarısında yer alan bir köyde oturuyorlardı. O da benim gibi bir akrabasının evinde kalıyordu. O günden sonra bir daha köylü-Kürt çocuklarıyla alay ettiğine şahit olmadım. Dediğim gibi bazen bir bakış da insanın hayatını değiştirebiliyor. Ya da beklenmedik bir karşılaşma.

Bu kitapta öğrenci-feqî Kürt çocuğunun “Kürdinsan”a yönelik gözlemlerini okuyacaksınız…

İnsanın serüveni ad koymakla başlar. “Allah Âdem’e bütün isimleri öğretti.” (2/Bakara, 31). O gün bugündür insanlık sonsuza doğru uzanan bir ad koyma sürecinde bir “kendini var etme” (tekâmül) çabası içindedir. Emrine verilen varlıklardan yeni varlıklar icat etmek, yeni işlevler kazandırmak suretiyle hep bir ad koyma faaliyetidir insanın hayatı. Varlıkların adından yeni bir ad icat ettiği her seferinde zihin dünyasına da bir anlam katmaktadır. Bu aynı zamanda medeniyetin de hikâyesidir. Çünkü ad koymak bir değer üretmektir. Medeniyet ise zaten değerler bütünü demektir. Artık üretecek değeri ya da değer üretecek mecali kalmadığı zaman insanın varlığı adını, diğer bir ifadeyle anlamını yitirir. Doğal olarak medeniyet de yerini Bedeviyete terk eder. Bedeviyet fasit bir daire içinde verili isimlerle koskoca varlık yükünü bir göçebe heybesine sığdırmanın adıdır. Aslında Bedeviyet, insanın sonsuza doğru uzayıp giden değer üretme/medenileşme sürecinin bir yerinde çeşitli nedenlerden dolayı varlığın akışına ayak uydurma kabiliyetini yitirmesinden ibarettir. Kürtler bu sonsuz ad koyma/değer üretme sürecinin bir yerinde, özellikle modern zamanlarda büyük ölçüde dış etkenlerin engelleyici müdahalesiyle Bedeviyet ile Hadariyet arasında bir noktada takılıp kalmışlar.

Ermeni ayaklanması ve neticesinde yaşanan hazin tehcir öncesinde bizim oralar adeta kavimler ve inançlar harmanıydı. Çoğunluğu Kürt olmak üzere Ermeni, Müslüman, Hristiyan, Êzîdî, Azeri… ne ararsan varmış. Yüzyıllarca aynı topraklar üzerinde özgün kişiliklerini sergileyerek bir arada yaşamışlar. Bu arada her kavmin, her inanç öbeğinin bir uğraş alanı belirginleşmiş. Her biri bir alanda uzmanlaşmış. Bu doğal seleksiyonda Kürtlere hayvancılık, Ermenilere de bağ-bahçe işleri düşmüş. Diğerleri de başka uğraş alanlarında tebarüz etmişler. Uğraş alanları karakterleri de şekillendirmiş tabii. Bağ-bahçe yetiştiriciliği incelik gerektirdiği, toprağı sabırla işlemek lazım geldiği için mesela Ermeniler daha temkinli, daha dakik ve hesaplı kitaplı hareket etmeyi bilirlermiş. Sağlam bir karakterleri varmış. Osmanlıların onlarla ilgili “Millet-ı Sadıka” nitelemesi boşuna değilmiş anlayacağınız. Dedem, “Sözünde duracaksan Ermeni gibi dur.” derdi mesela, bazı Kürtlerin vefasızlığını gördüğü her seferinde ve kendi hayatından şu olayı anlatırdı:

“Annem ve babam vefat ettikleri için bana ve ağabeyime amcam bakıyordu. 10 yaşlarında bir çocuktum ve amcamın davarlarını güdüyordum. O günlerde Ermeni ayaklanması çıkmıştı ve Kürtlerle Ermeniler arasında da artık husumet vardı. Bir gün hayvanları otlattığım yerin yakınındaki bir mağaranın önünde oturmuş hayallere dalmıştım. İçeriden sesler geldiğini fark ettim ve o tarafa dönüp baktığımda bir grup Ermeni savaşçıyı gördüm. Çok korkmuştum. Bana acıdılar ve bir daha buraya gelmememi ve yerlerini de kimselere söylemememi tembihlediler. Kimseye orada olduklarını söylemediğim gibi bir daha da davarları o tarafa götürmedim. Ancak uykudan geç uyandığım bir sabah amcamın karısının hayvanları o tarafa saldığını öğrenince telaşlandım. Kimseye de bir şey diyemiyordum. Kilere girdim heybeme biraz peynir ve ekmek doldurdum. Hayvanlar yerlerinde duruyorlardı. Ermeni silahlılar da mağaranın kapısında beni bekliyorlardı.

– Kirve! Bir daha buraya gelme demedik mi? dedi başlarındaki adam. Korku içinde titriyordum. Bir yandan da şöyle karşılık verdim:

– Size ekmek, peynir getirdim.

Heybeyi önlerine koydum. Aç kurtlar gibi saldırdılar. Kim bilir kaç gündür açtılar. Civarda Ermeni köyleri olmadığı için de Müslüman Kürtlerin kapısına gidip yiyecek istemeyi göze alamıyorlardı zahir. Birkaç gün daha orada kaldılar ve sonra ortadan kayboldular. Onları bir daha görmedim. Ta ki birkaç yıl sonra bizim köylülerle Ahlat’a ot biçme vakti ırgatlık yapmaya gidinceye kadar. Hamidiye alayları ile Ermeniler arasındaki savaş iyice kızışmıştı. Sivil Kürtler de artık hedef olabiliyordu. Yolumuzu bir grup silahlı Ermeni kesti. Bizi yan yana dizdiler. Ellerimizi bağladılar. Sonra bizi öldürmek üzere bir kaçı karşımıza geçip nişan aldı. Bu sırada bir süvari grubu uzakta belirdi. Bekledikleri arkadaşlarıymış. Geldiler. Başlarındaki adam. “Bunlar kim?” diye sordu. “Bir grup Muhammedi!” dediler. Adam atından indi. Teker teker yüzlerimize bakıp süzüyordu. Sonra önümde durdu, uzun uzun baktı. “Beni tanıdın mı?” dedi. Can derdine düştüğüm o esnada onu tanıyacak halde değildim tabi. “Hayır!” dedim. Sonra bana bizim köyün yanındaki vadide bulunan mağarayı, kendilerine peynir ekmek götürdüğümü hatırlattı. Gerçekten oydu. Ardından, “Hepinizi bu gencin hatırına bağışlıyorum.” dedi ve arkadaşlarına bizi bırakmalarını emretti. Yediği bir lokma ekmeğin hatırını unutmamıştı.” Dedem Ermenilerin vefalarının bir örneği olarak hep anlatırdı bu olayı. Başlarındaki adam ise Erciş, Adilcevaz ve Patnos civarında Kürtlerin “Qazoyê File” (Hıristiyan Qazo) dedikleri, daha sonra Bitlis’te yakalanıp idam edilen “Qezer Ağa” imiş.

Yerleşik hayat süren Ermenilerin taş işçiliği de hâlâ dillere destandır.

Buna karşılık Kürtler sürekli hareket halindeki sürünün peşinde son derece değişken, alabildiğine kırılgan ve nereden nasıl geleceği belli olmayan tehlikelerle kuşatılmış yarı göçebelik hayatı nedeniyle nerede nasıl davranacağı belli olmayan bir karakter edinmişler. Senenin altı ayını dağların zirvelerinde yaylalarda, diğer altı ayını da ovada köylerde geçirmeleri, tıpkı hayat tarzları ve coğrafyaları gibi inişli çıkışlı, değişken bir kişilik kazandırmış Kürtlere. Dengbêjlerin söyledikleri türkülerin yabancıları bıktıracak uzunlukta ve inişli çıkışlı olması da bu yaşam tarzından kaynaklanıyor olsa gerek. Yarı göçebe Kürtler yarı Bedeviydiler anlayacağınız. Zaten ilk İslam kaynakları da Kürtler hakkında “Bedwu’l Furs” (İranlıların bedevileri) nitelemesinde bulunurlar. Bir Kürdolog, katır sırtında dağdan odun getiren bir Kürt’ün bir noktadan itibaren inatlaşarak hareket etmeyen katırı odunla döverek öldürmesini, hemen oracıkta pişman olup öldürdüğü katırın başını dizine koyarak hüngür hüngür ağlamasını Kürtlerin naif duygularının, kırılgan, değişken karakterlerinin örneği bir anekdot olarak anlatır.

Zaman zaman düşünürüm; acaba Ermeniler yerleşik hayat sürdükleri, bağ bahçe işleriyle uğraştıkları, taşa adeta can verdikleri için mi sosyal hayatta da kurallara bağlıydılar, hadlerini biliyorlardı? Buna karşılık sürü peşinde alabildiğine özgür bir hayat sürdürdükleri için mi Kürtlerin başı hep sınırlarla belada olmuştu?

Şimdilerde Ermenilerden, Êzîdîlerden eser yok. Gitmişler ama onlardan, özellikle Ermenilerden onlarca darbımesel, atasözü, deyim, hikâye, anekdot, hatta küfür geride kalmış. Bugün bile birine tixa (Ermenice genç erkek), xarsik (genç kız), axçîk (gelin) demek hakaret sayılır. Kiliselerinin harabeleri benim çocukluğumda bile duruyordu. Küfür ve hakaret amaçlı olanları bir kenara bırakırsak, içinde Ermeni kelimesi geçen bütün atasözü ve deyimlerde onların yaşam tarzlarından kaynaklanan karakterlerine işaret edilir. Ermenilerle ilgili o kadar darbımesel, atasözü içinde benim dikkatimi en çok çeken, “Ermenî û pez, Kurd û rez bihevnakevin.” (Ermeni ile sürü Kürt ile bağ-bahçe bağdaşmaz) sözüdür. Ermenilerin hayvancılıktan, Kürtlerin de ziraattan, bağ-bahçe işinden anlamadığını anlatır. Bunu, anlamadığı bir işe kalkışan kimseler için kullanırlardı. Bizzat bizim köyde gördüklerim bu sözün pratik ve gerçek hayattaki karşılığıdır. Bizim köyün arkasında 5-6 km uzunluğunda derin bir vadi var. Ortasında da bir dere akar. Vadinin her iki yamacında etrafları sınır mahiyetinde iğreti taş duvarlarla çevrilmiş üzüm bağları uzanır. Aslında uzanırmış demem gerekir. Çünkü şimdilerde hayvanların otladıkları boş tarlalardır. Babam, “Ben bu vadideki üzümlerden çok yedim.” der her fırsatta. Tabi bana da kışın tandırda, sobada yakmak üzere kökleri sökmek düşmüştü. Diyeceğim, Ermenilerin bıraktıkları üzüm bağlarına nasıl bakacaklarını bilmeyen Kürtler sürülerine mera yapmakta bulmuşlar çareyi, yukarıdaki atasözünü doğrularcasına. Herkes bildiği işi yapar neticede. Vaktiyle bizim köyde yaşayan bir Ermeni’nin bir ara hayvancılığa heves sardığını ama her türlü hazırlığı (ot, saman… vs.) yeterince bulunduğu halde iki ineği sağ salim bahara çıkaramadığını anlatıp dururlarmış o günleri gören yaşlılar ki hâlâ beceriksizliğe örnek olarak anlatılır.

Komşunun tavuğu komşuya kaz göründüğü için mi yoksa komşu komşunun külüne muhtaç olduğu için mi bilmem ama komşular birbirlerinin ürettiklerine de pek düşkünlermiş. Bir şeye hırsla atılan, aç gözlülük eden kimseler için “mîna Ermenîyê çav bi penêrê ter ketîye” (Taze peynir görmüş Ermeni gibi) derler. Aynı durum karşısında Ermeniler de “mîna Kurdê çav bi dimsê sor ketîye” (Kırmızı pekmez görmüş Kürt gibi) derlermiş. Ermeni Kürdün ürettiği taze peynire, Kürt de Ermeninin ürettiği pekmeze hasretmiş demek ki.

Benim çocukluğumda Kürtler arasında modern hayat ve modern üretim tarzı henüz etkili olmadığı için sürü hayatın tam merkezindeki yerini koruyordu. Bugünlerde modern hayat tarzı Kürtleri de büyük oranda köklerinden koparıp bir yerlere savurmuş olsa da naif ve kırılgan karakterleri, inişli çıkışlı kişilikleri devam ediyor.

Bir yaz mevsiminde Erciş’in kuzeyinde yer alan Zîlan deresinin çilkanîyan yaylasına gitmiştik. Çilkanîyan, Delekor dağındaki bir yaylanın adıdır. Dağın dibindeki aynı adı taşıyan köye yerleşmiştik. Biz çocuklar oyuna daldığımız bir sırada birden köyün orta yerinde bir gürültü koptu. Köylerde gürültü eksik olmaz ama bu seferki farklıydı. Gürültünün geldiği tarafa doğru koştuk. Göz gözü görmüyordu. Köyün orta yerini bir toz bulutu kaplamıştı. Kadınların çığlıkları, erkeklerin sağa sola emir yağdıran bağrışmaları çocukların korku dolu ağlaşmalarına karışıyordu. Çîyayê Delekor denilen dağın tam dibindeki daracık vadiye yukarıdan aşağıya yüzlerce koyun akıyordu. Olağanüstü bir durum vardı. Çoban daha dağın zirvesinde iken “hawar!… hawar!…” diye yardım istemiş. Köylüler çobanın yardım istemesini önce eşkıyaların talan girişimi olarak anlamış, silahlarını alarak sürüyü kurtarmaya koşmuşlardı. Sürünün bulunduğu bölgeye vardıklarında meseleyi anlamışlardı. Her tarafta koyun cesetleri... Kimini çoban yetişip kesmiş, kimi de murdar olmuştu. Çoban bir anlık dalgınlıkla bölgede herkesin bildiği ve sürüyü özenle uzak tuttukları zehirli otların bulunduğu yere salmıştı. Otları zehirli olduğu için “Jehrî” denilen bu bölgede otlayan koyunun kurtulma şansı neredeyse bulunmuyordu. Zayiat büyüktü. Yerde onlarca ölü koyun vardı. Sürünün geri kalanını kurtarmak için vadide bulunan köye doğru sürdüler. Dik yamaçtan baş aşağı inen sürü köyde küçük bir kıyameti andıran bu manzaraya neden olmuştu. Kadınlar bir yandan yakaladıkları koyunlara zehrin etkisini yok etmek için ayran içiriyorlardı, bir yandan da bir yakınları ölmüş gibi ağıt yakıyorlardı. Ortalıkta ellerinde bıçaklarla dolaşan ve kurtulmayacağını düşündükleri koyunları boğazlayan erkeklerin yüzlerindeki ifade anlatılır gibi değildi. Kendi elleriyle ciğerparelerini kurban ediyormuş gibiydiler. Öte yandan Hacı Ziver’in karısı Cecê elleriyle dizlerini döverek tek çocuğu “Silo” ölmüş gibi onun adına ağıt yakıyordu. Murdar olan ya da boğazlanan koyunlardan yaklaşık on tanesi Hacı Ziver’e aitti. Bu da büyük bir felaket sayılırdı.

Aslında bunun anlaşılmayacak bir tarafı yok. Çünkü bizim oralarda bir adamın itibarı sahip olduğu sürüyle ölçülürdü. Sürün ne kadar kalabalıksa itibarın o kadar yüksek olurdu. Koyunları akşamları ağıllara doldururken bir sürü sahibinin yanına “Kevanî” dediğimiz hanımını alarak kehribar ağızlığıyla cıgarasını içip gururla sürüyü izlemesi, göz ucuyla da kıskançlıktan çatladıklarını düşündüğü komşularını kollaması görülmeye değer bir manzaraydı. Sürüsü olmayan ya da yeterince kalabalık olmayan komşular da kıskançlık ve üzüntüyle karışık duygularla seyrederlerdi bu manzarayı. Sürü hayatın merkezindeydi. Koyunların yemlenme vakitleri, suya götürülmeleri, haftada bir tuzlanmaları, sabaha doğru “şevîn” dediğimiz ara öğün için ağıllarından çıkarılıp yemlenmeleri asla sektirilmez, ihmal edilmezdi. Deyim yerindeyse bir “sürü yetiştirme müfredatı” söz konusuydu. Ailenin çocukları bile bu kadar itibar görmez, bu denli özenle yetiştirilmezlerdi. Çocukların üst başları, hatta sağlıkları ihmal edilir ama koyunların günlük rutin bakımları kesinlikle ihmal edilmezdi. Diyebilirim ki bir adamın çocuklarına, eşine düşkünlüğü alay konusu bile olabilirdi ama sürüsüne düşkünlüğü gıpta ile karşılanan bir tavırdı. Ateşler içinde kıvranan çocuğunun kurtuluşunu Allah’a havale ederken, hasta koyununun başında sabaha kadar gözüne uyku girmeden bekleyen nice kişi tanırım bizim köyden. Dediğim gibi sürü itibar ölçüsüydü. Biri için, “İçecek bir tas ayranı yok.” dediklerinde bu acıma anlamına geldiği gibi çoğu kere aşağılama anlamına da gelirdi. Böyle bir söze muhatap olmaktan yeğdi ölüm.

Bir gün Perîxan Teyze Kaxan dediğimiz köyün merasına doğru üstünü başını yırtarak, yüzüne gözüne vurarak ağıt sesleri arasında koşuyordu. Sanki kocası, kardeşi veya çocuğu ölmüştü. Bir kadın yüzünü gözünü dövüyorsa, üstünü başını yırtıyorsa bu, ailesinde ölüm olduğu anlamına gelirdi. Sesini duyan peşine takılıyordu. Önünde köyün “golikvan”ı (buzağı çobanı) seğirtiyordu. Pero Teyzenin peşinden giden köylüler Kaxan mıntıkasına vardıklarında meseleyi anladılar. Pero Teyze ve Şayeste Amcanın bütün sermayesi tek buzağıları can çekişiyordu. Biri bıçağı boğazına salıp kesti. Pero Teyze ile birlikte diğer kadınlar da ağladılar. Çocuğu ölseydi bundan farklı bir manzara olmazdı. Akşam köylüler Şayeste’nin evine gidip taziye sunar gibi üzüntülerini bildirdiler. Bu ziyaretlerin taziyeden tek farkı Fatiha okunmamasıydı. Şayeste Amca o buzağının etinden tek lokma yiyemedi. Ne zaman önüne etli yemek gelse buzağısı aklına gelir, gözleri dolar ve sofradan uzaklaşırdı.

Birinin çocuğu akşam eve geç gelse veya vakit epey ilerlediği halde ortalıkta gözükmese, akrabalarda veya komşulardadır, nasılsa sabah ortaya çıkar denir ve fazla endişe edilmezdi. En fazla bir iki komşuya sorulur ve sabah beklenirdi. Ama birinin bir koyunu veya sığırı akşam eve gelmezse etraf didik didik edilir, her tarafa bakılırdı. Hayvanı bulmak için bütün imkânlar seferber edildikten sonra ek önlemler de alınırdı.

Bir gece babam, annem, ben ve kardeşlerim gaz lambasının ışığında oturmuş babamın anlattığı masalı pür dikkat dinliyorduk. Babam bize “Mîrze Mihemed û Rovî” masalını anlatıyordu. Masal bu ya Mîrze Mihemed ve Rovî (Tilki) kardeş olmuş ve bir mağarada yaşıyorlarmış. Kurt da çetesini toplayarak hayvanlık âlemine sızmış bu insan oğlunu, Mîrze Mihemed’i, yemeyi kafaya koymuş (belki de insan aklı desteğinde daha rafine avlar gerçekleştiren rakip ulus tilkilerin önü alınamaz yükselişinin hayvanlık âleminde neden olduğu haksız rekabete son vermek için). Geceleyin gizlice mağaranın kapısına dayanmış.

– Tak…Tak…Tak..

Dondum kaldım. Kardeşlerim de en az benim kadar korkmuşlardı. Masalın etkisinden kurtulamamıştık ve kapıyı çalanın kurt olduğunu sanmıştık. Babamın “Ew kî ye?” (Kim o?) sesiyle evimizin kapısının çalındığını anladık. Gelen Şe’rê teyzeydi. Düvesinin bu akşam gelmediğini, bütün aramalara rağmen onu bulamadıklarını anlattı. Babamdan Kur’ân’dan âyetler okuyarak kurtların, ayıların ağızlarını bağlamasını istiyordu. Babam cebinden çakısını çıkardı, yüksek sesle Kevser sûresi’ni okudu. “İnne şanieke huwe’l ebter” dedikten sonra çakıya üfledi ve “Devê Dirindeyan Bû Qenter” (yırtıcı hayvanların ağzı kantar gibi bağlandı) dedi. Şe’rê’nin düvesi sabahleyin sapasağlam ortaya çıktı.

Söz konusu sürü olunca akan sular dururdu. İnsanların sürülerini beslemek için yapamayacakları fedakarlık yoktu. Korkunç fırtınalı kış günlerinde, gecelerinde sürülerini sulamak, yem vermek için fırtınada boğulmayı bile göze alırlardı. Sürü o kadar hayatın merkezindeydi ki kış mevsiminde uzak bir köyden gelen herhangi bir misafire hal hatır faslında sonra sorulan ilk soru, “Debara we çawa ye?” (Hayvanlarınızın yemi ne durumda, yeterince var mı?) idi. Çoluk çocuğun durumu bile bu kadar sıklıkla sorulmazdı. Sürü otlatırken çiğnenmeyecek hudut da hemen hemen yok gibiydi…

Ermeniler gitti, geride karakterlerini, yaşam tarzlarını yaşatan meselleri kaldı. Kürtler modern hayatla tanıştı, geçmiş hayat tarzlarından miras aldıkları kişiliklerini yeni şartlarda ifade etmenin çelişkisini yaşıyorlar. Şimdilerde toplumsal bütünlüğü sağlamak maksadıyla özellikle Kürtleri yasal olarak oturtacağımız bir zeminin arayışı içine girmiş bulunuyoruz.

Kur’ân, “Kullun ye’melu ala şakiletihi” (Herkes karakterine göre hareket eder.) der. Âyette geçen “şakile” kelimesi toplumsal bir kümenin tarihin akışıyla birlikte edindiği karakter, kişilik anlamındadır.

Medeniyet, “şakile”nin eşyaya “şekil” vermesinden ibaret değil mi zaten? Diğer bir ifadeyle, değer üretmek.

Bugün dil ile objeler âlemi arasında sağlıklı bir denge kuramadıkları için varlık sahnesinde hak ettikleri yere gelemeyen Kürtlerin önlerine koyacakları ufuk budur. Vahyin diliyle varlığı “şakile”leri doğrultusunda anlamlandırmak, varlıklara ad koymak.

Bir medeniyet yolculuğu da denebilir buna.

İslam irfanında topyekûn varlık, bir ağaca benzetilir. Ağacın kökleri toprakta, dalları göğe doğru yükselmektedir. Meyvesi ise tekrar dibine düşer. İnsan, mutasavvıfların “Şeceretu’l Kewn” (Varlık Ağacı) dedikleri bu metafora benzer bir serüven yaşar. Toplumsal bir kümede dünyaya gelir, onun bağrında maddi ve manevî gıdasını alarak beslenir, âleme açılır ve sonunda köklerinden aldığı güçle âlemden devşirdiği değerleri tekrar toplumuna kazandırır.

1961 yılında (annemin dediğine göre) Newroz’da başlayan yolculuğum nerede ne zaman bitecek bilmiyorum ama bu yolculuğun köklerime bir geri dönüşümünün olması için bir çaba içinde olmamın gerektiğine inanıyorum.

Ailem, doğduğum Pertax (yeni adı Dinlence) köyüne, Sîpan Dağının (Süphan, ki adını bölgede yoğun olarak yerleşik bulunan Sîpkan aşiretinden alır) eteklerindeki Ağrı’nın Patnos ilçesine bağlı Eşara köyünden gelmişler geçen yüzyılın otuzlu yıllarında. Köyümüz Erciş’in batısında yaklaşık 10 km uzaklıkta yer alır. Kuzeyinde uzun ve derince bir vadi var. Pek verimli olmasa da tarıma elverişli arazileri, sürü otlatmaya müsait geniş meraları vardır. Van Gölü’ne 5 km kadar uzaklıktadır. Köyde çoğunluğu Zilan aşiretler konfederasyonundan büyük Haydaran aşiretinin bir kolu olan Ademan’ın bir boyu kabul edilen Hemoyîler oturuyor. Ailem Haydaran aşiretinin Şêxhesenan koluna mensuptur. Hemoyîler Zîlan isyanında aktif rol aldıkları için büyük kıyıma uğramışlar. Köyün güneyinde “Newala Kuştîyan” (Katledilmişlerin Vadisi) denilen yerde bizim köyden on dört kişinin yattığı bir toplu mezar var. Zîlan’da başlayan temizlik harekâtının neticesinde topluca katledilmişler. Sabah uyanan herkesin ilk göreceği bir mevkidir burası. Bu köyde dünyaya açtım gözlerimi. Bu köyden başladı yolculuğum ve “Kürdinsan”a yönelik gözlemlerim…

Birinci Bölüm

TARİH

Tarih ve Kürtler

Tarihçi değilim. Tarih felsefecisi hiç değilim. Bu yüzden burada dört başı mamur bir “Kürt Tarihi” kaleme almak gibi bir iddiam yok. Özellikle ideolojik yaklaşımların, spekülatif tutumların büyük ölçüde belirleyici olduğu tarih gibi bir alanda, bahusus Kürt tarihi hakkında objektiflik iddiasıyla kalem oynatmak hiç de kolay değil. Ben bu yüzden gözle görülür, elle tutulur hâlihazırdaki “Kürt” hakkında yazmak istiyorum, kişisel gözlemlerimi esas alarak. Bununla beraber her varlığın, her olgunun bir geçmişinin olduğu gerçeğinin de farkındayım. Önümüzde duran Kürt realitesinin de her toplum gibi dayandığı, tevarüs ettiği bir geçmişinin olması kaçınılmazdır. Fakat sırf böyle bir realite var, sırf böyle bir dayanak bulmak gerekir diye örneklerini etrafımızda çokça gördüğümüz tarzda uçanı kaçanı, dağı taşı Kürt yapmak gibi bir niyetim de yok. Tabi insanlar bugünkü güçlerini, bugünkü etkinliklerini biraz da geçmişlerinin gücünden, etkinliğinden aldıklarını unutmadan…

Kürtler Ortadoğu’nun kadim halklarından biridir, bu tartışılmaz. Modern anlamda devletten, modern kurumlardan yoksun kalmış olmalarına rağmen varlıklarını hâlâ sürdürüyor olmaları bunun kanıtıdır. Fakat herkes etkinliğini, gücünü farklı biçimde sergiler. Kimi ordularıyla, kimi diplomasisiyle, kimisi taşları çatlatan sürgit direnişiyle, kimi de Kürtlerde olduğu gibi dilinin, kültürünün kadimliğiyle, sabırlı coğrafyasının gücüyle...

Çevre milletlerin abartılı geçmiş argümanıyla modern sahnede var olma çabasının ne tür hezimetlerle, hayal kırıklıklarıyla neticelendiğini gözlemleyen biri olarak, Kürtler (bu çok eskiye dayanan geçmişlerini unutmasalar da) “geçmiş geçmişte kaldı, bugün için bir şeyler söylemek gerek” şiarıyla hareket etseler, kendileri açısından çok daha hayırlı olacağı inancındayım. Çünkü bugün bir varlık göstermen gerekiyorsa bugünü inşa etmen gerekir. En yakın örnek olarak, Türkiye’nin Cumhuriyetten belki bir asır öncesinden başlayarak geçmişi inşa paradigmasının bugün kelimenin tam anlamıyla bir iflasın eşiğine geldiğini hepimiz gözlemleyebiliyoruz. Üstelik son yıllarda, reel duruma dayalı olarak bugünü inşa etmeye odaklanan yeni bir paradigma ile birlikte daha etkin bir varlık sergilenmeye başlandığı da malum. Dolayısıyla fertler gibi milletler de geçmişlerinden güç alırlar ama geçmişi yeniden inşa etmek bugüne güçten ziyade altından kalkılması zor bir yük bindirir. Bugünü yeterince okuyamayan, kavrayamayan, hatta yaşayamayan, hayatın akışına etkin bir özne olarak müdahil olamayan nice milletlerin muhteşem geçmişlerinin altında ezildiklerinin sayısız örnekleri vardır. Geriye doğru inşa edilmiş bir modern tarih ile gerçekler bayırında pek fazla yol alamazsın. Büyük İskender’in ahfadı Makedonların, Cengiz’in çocukları Moğolların öve öve bitiremedikleri geçmişleri bugün dizlerinin üstünde bile olsa dikilmelerine yetmiyor çünkü.

Tüm bunları akılda tutarak söylemek lazım gelirse, Kürtler bugün yaşadıkları coğrafyanın otokton bir halkıdır. Hali hazırda kalabalık bir nüfusları vardır ve büyük ölçüde bir arada yaşamaktadırlar. Coğrafyaları dağlık ve engebelidir. Bu haliyle bu coğrafya bugün sahneye çıkma eşiğindeki Kürtlere bir ana rahmi işlevini görmüştür. Her vadisi, her dağı, her yaylası, her platosu, her taşı bir aşk hikâyesine, bir kahramanlık destanına, bir ölümcül hezimete, bir acıya, bir hüzne, bir zafere, bir sevince, bir yeniden doğuşa tanıklık etmiştir. Taşı kaldırsan altından gide gele yol olmuş patika misali hikmetle yoğrulmuş bir darbımesel, bir atasözü, bir çîrok (masal) çıkacak. Bir edebiyat bostanıdır Kürdistan. Uçurumlarının kenarlarından dengbêjlerin sesleri yankılanır. Sıradağların sırt sırta vermiş sessiz yalnızlığında dewrêşlerin uzayıp giden erbanelerinin sesleri tabiatın nabız atışını andırır. Feqîyê Teyran’ın kuşlarla hasbihalini, Melayê Cizîrî’nin Botan sırtlarını kora çeviren ateşini, Ehmedê Xanî’nin Bayezid kıtası büyüklüğündeki özlemini, Melayê Bateê’nin nübüvvet pınarına teşneliğini bu aşılmaz dağlara emanet edilmiş geleceğin medeniyet duvarlarının mimarları olarak görmek mümkündür.

Kürtçede kullanılan deyimlerden, bazı bölgelere ve dağlara verdikleri isimlerden bile bölgede çok eski zamanlardan beri yaşadıklarını anlayabiliyoruz. Mesela bugün hâlâ bölgemizde kullanılan rüzgar isimleri aslında Kürtlerin çevre ve komşu algısının hangi tarihi dönemlere kadar uzandığını gösterir türdendir. Buğday hasat zamanı sürekli iki rüzgardan söz edilir. Bayê Ecem (Acem Rüzgarı) ve Bayê Romê (Roma Rüzgarı). Bizim köylüler harmanda buğdayı samandan ayırmak için yele verirken bu iki rüzgarın esme vakitlerini titizlikle takip ederlerdi. Kürtlerin bu adlandırmada yaşadıkları coğrafyanın batısında yer alan Roma’yı ve doğusunda yer alan İran’ı dikkate aldıkları âşikârdır. Bugün bile Malatya’nın ötesine “Rom” derler. Bazı Kürtçe stranlarda (türkülerde) hâlâ kullanılan “Eskerê Romê” (Roma Askeri) deyimi ile sanıldığı gibi “Türk Askeri” doğrudan kast edilmiyor. Kürt algısında Batı’daki devlet Roma’dır ve oranın halkı değişse de algı değişmez. Bazılarının sandığı gibi Türklere Rum demek istemiyorlar. Hatta İran Kürtlerinin Türkiye Kürtlerine “Romî” (Romalı), Türkiye Kürtlerinin de İran Kürtlerine “Ecem” (Acem) dedikleri bilinmektedir. Algı o kadar eski ve kökleşmiş ki devlet ve halk değişse de bir isim olarak varlığını sürdürüyor. Bir diğer örnek de Türkçede Ağrı denilen dağın Kürtçedeki ismidir. Agirî (Ateşli Dağ). Ağrı Dağı volkanik bir dağdır. Bu isimlendirme Kürtlerin en azından bu dağın en son lav püskürttüğü zaman o bölgede yerleşik olduklarını gösterir. Artık en son ne zaman lav püskürtmüşse!

Bu böyledir de genelde Ortadoğu halklarının, özelde de Kürtlerin tarihle münasebetleri yukarıda söylediğim gibi sağlıklı bir çizgide gelişmiyor, geriye doğru bir inşa hareketidir tarih buralarda. Oysa İslam âlimlerinin İslamî ilimlerde kullandıkları yöntem tarihle ilişkilerde de esas alınırsa tarihin bugünü inşa etme sürecinde çok verimli bir alan olduğu görülecektir. Tefsir, tevil ve tabir yönteminden bahsediyorum. İslam âlimleri bir hükme varmak için açıklama (tefsir) aşamasından sonra bunun tarihi prototipini tespite yönelirler (tevil ki sözlükte bir şeyi ilk aslına döndürmek anlamına gelir) ve neticede bugüne uygun bir çıkarsamada bulunarak (tabir ki sözlükte nehrin beri tarafında olanı bu tarafına geçirmek demektir) işlevsel bir hükme varırlar. Tarih veya tarihsel bir sürecin bugünümüzde verimli bir etkinliği sağlanmak isteniyorsa bütün yönleriyle açıklandıktan sonra sebepleri tespit edilerek bugünde etkin bir model oluşturması yönüne gidilmelidir. Tarihle ilişkimiz bu olmalıdır ve ancak böyle bir durumda tarih denen olgunun bir anlamı olabilir.

Kürtçede “Kaya Kevn Nede Bayê/Genim jê dernayê” (Eski samanı yele verme, buğday elde edemezsin) diye bir atasözü var. Türkçedeki “müflis tüccar eski defterleri karıştırır” özdeyişi ile benzer anlamda. Oysa Ortadoğu’da tarih, hani neredeyse eski defterleri karıştırmaktan ibaret. Resmiyet sahnesine çıkmaya hazırlanan Kürtlerin bundan bir ders çıkarıp “Kaya kevn”i yele vermekten alabildiğine uzak durmaları ve bugünü inşa etmeleri âcizane önerimdir.

Tarihin Penceresinden Bakmak

Kürtlerin yerini ve konumunu anlamak ve anlamlandırmak Osmanlının mirasçısı Türkiye açısında hayati bir öneme sahiptir. Büyüyüp kalıcı olmak veya küçülüp sonunda yok olmak kadar hayati.

Bu coğrafyanın tarihi incelendiğinde büyüme istidadı göstermeden mevcuda rıza göstererek varlığını sürdürebilmiş tek bir sakini yoktur neredeyse. Belki de göçebelikten kalma bir özelliktir ya da İslam dininin yeryüzünü imar etme misyonunun etkisidir, yahut insan fıtratının insanlık ailesini geliştirme amacına yönelik değer üretme dürtüsüdür.

Bu coğrafyada yaşayanlar da coğrafyanın ruhuna uygun olarak ve de zamanın imkânları doğrultusunda gözlerini hep uzak ufuklara dikmek durumunda kalmıştır. Denebilir ki Anadolu’da yaşayan bir kavmin küçük düşünme şansı yoktur. Anadolu’da küçük düşünenler sadece küçük olmakla kalmazlar, varlıklarını da sürdüremezler. Selçuklu devletinin yıkılmasından sonra Anadolu’da kurulan onlarca beylik içinde sadece Osmanoğulları beyliğinin (en küçüklerinden biri olduğu halde) büyüyüp cihan imparatorluğu haline gelmesi, buna karşılık coğrafyanın ruhuna uygun bir perspektife sahip olamayan diğer beyliklerin (kemiyet olarak daha büyük ve birçoğu -Karamanoğulları gibi- daha köklü olduğu halde) yok olması bunun tarihsel örneklerinden biridir. Osmanoğulları bu vizyona sahiptiler.

Bir beylik olarak mevcuda razı olmadılar ve tarihin, coğrafyanın, geleneğin, kültürün gereğini yaparak büyümeye baktılar, aradan sıyrılıp büyüdüler. Sonlara doğru iç yetersizlikler ve dış tazyikler nedeniyle panikleyip küçük düşünmeye başlayınca da bu coğrafya onları omuzlarından atmakta tereddüt etmedi. Bu gerçeği ruh kökünde hisseden Türkiye insanının, Birinci Dünya Savaşının ardından çizilen bu sınırlar içinde kendini sıkıştırılmış, hapsedilmiş gibi algılaması da bu yüzdendir.

Şimdilerde coğrafyanın kimliğini, kişiliğini yansıtma istidadında olduğunu her fırsatta gösteren Anadolu halkının bu yeteneğinin farkında olan bir iktidarla buluşmuş olduğumuz gibi bir realiteden söz edebiliriz. Ya da en azından iktidar bu misyonu üstlenmiş olduğunu gösteren adımlar atıyor. Türkiye halkı, coğrafyanın ruhuyla uyumlu bu bilincine taban tabana zıt politikalar izleyen iktidarların ardından gelen Ak Parti hükümetinin dış politikasının şahsında, bu özleminin ete kemiğe büründüğünü düşünmüş ve hükümetin adımlarını inandırıcı bulmuş olmalıdır ki adı geçen partiyi üç dönem üst üste iktidara getirmek suretiyle desteğini esirgememiştir.

Etrafı sarılmış bir askeri birliğin “huruç” yapmak üzere beklediği komutanın nihayet ortaya çıkıp hareket emri vermesi gibi bir durumla karşı karşıya olduğumuz da söylenebilir.

Anadolu insana bu ruhu kazandırıyor olabilir, bugünkü iktidar da halkın ve coğrafyanın bu beklentisini yerine getirmeye soyunmuş olabilir. Ama bütün bunlar gerçekten büyümek, gerçekten bölgesel düzeyde de olsa tarihin akışına yön vermek için yeterli midir?

Tarihimizden iki örneği irdelersek bu sorunun cevabını bulabiliriz sanırım. Yavuz Sultan Selim’in hareketi ile Enver Paşa’nın Birinci Dünya Savaşı şartlarında Orta Asya steplerinde başlattığı hareketi kast ediyorum.

Yavuz Sultan Selim, yumuşak huylu, halim selim babası II. Beyazıt’ın yönetimindeki Osmanlı devletinin duraksar gibi olduğunu ve bunun da Safevilerin hâkimiyet kurma iştihasını, haçlılarınsa imha etme ihtirasını kabarttığını fark etmiş ve babasını devirip tahta geçerek yeniden zamanın ve coğrafyanın ruhuna uygun bir hareket başlatmıştı. Yavuz’un hedefi, Anadolu’ya sıkıştırılıp kaçınılmaz bir sonla karşılaşmazdan önce batıya doğru büyümekti, zaten batıya doğru gelişince büyümüş olurdu. Çünkü Müslüman topraklar üzerindeki mücadele tamamen bir hâkimiyet, bugünkü deyimle bir iktidar mücadelesi sayılırdı. Yavuz’un ise halletmesi gereken üç mesele vardı ve üçü de içeriyle ilgiliydi.

Yakın iç mesele Kürdistan, uzak iç mesele İran ve Mısır. Kürdistan meselesinin halli, batıya doğru gelişmeye güçlü bir ivme kazandıracağı, ayrıca İran ve Mısır gibi uzak iç sorunların suhuletle bertaraf edilmesine stratejik bir katkı sunacağı için önemliydi. Büyük hekim İdris-i Bitlisi aracılığıyla Kürdistan meselesi diplomasiyle çözüme kavuşturuldu. Safeviler ise dönemin şartlarına uygun olarak savaşla durduruldular. Kürdistan’ın aksine İran ele geçirilmedi (amaç resmi mezhepten farklı Şii-Alevi varlığı doğal alanında tutmak olduğu için). Ardından Mısır Seferi yapıldı ve Memluk devleti ortadan kaldırıldı ve Mısır, İran’ın aksine Osmanlı sınırlarına dâhil edildi.

Çünkü Safevi saldırısından emin olduktan sonra batıya doğru ilerlemeye karar veren Yavuz’un (Sünni oldukları için) Kürdistan ve Mısır ulemasının şahsında entelektüel desteğe ihtiyacı vardı. Nitekim Osmanlı Şeyhülislamlarının büyük çoğunluğu Kürdistan ya da Arap menşelidir. Askeri yetkinliğini kanıtlamış, iç dirliğini sağlamış ve entelektüel desteği arkasına almış, dahası Safevilerin temsil ettiği Şii-Alevi akımını doğal etkinlik alanında tutmuş Osmanlı artık çemberi kırmıştı, dolayısıyla batıya doğru ilerleyebilirdi. Bu da Yavuz’un oğlu Kanuni’ye nasip olacaktı.

Enver Paşa ise Birinci Dünya Savaşı sürecinde Osmanlının dağılma ve Anadolu’ya sıkıştırılma akıbetiyle karşı karşıya olduğunu fark etmişti. Bunun bir mukadder yok oluşa doğru gitme anlamına geldiğini bilecek kapasitede olan Enver Paşa’nın önünde iki seçenek vardı. Hilafetin temsil ettiği İslam birliği (Panislamizm) ve Turan olarak ifade edilen Türk birliği (Pantürkizm).

Hilafet kurumunun ayakta kalması ya da yeniden etkin kılınması için omurga konumunda olan Araplar çok önceden İngiliz politikalarıyla devre dışı bırakıldığı için bu seçeneğin hayata geçirilmesinin mümkün olmadığını gördü ve Turana yöneldi. Ama yüzyılları bulan fizikî kopukluk bilinç ve duygu kopukluğunu da beraberinde getirdiği bu coğrafyada düşüncelerini hayata geçirecek bir zemin yoktu. Ekonomik ve entelektüel yoksunlukla çıkılan bu seferin hüsranla bitmesi kaçınılmazdı. Nitekim Enver Paşa mefkûresiyle birlikte yere ayak basmadan at sırtında vuruldu.

Ak Parti’nin dış politikası bu iki örnekten, Yavuz’un hareketine daha çok benziyor olsa da Enver Paşa’nın akıbetine uğrama ihtimalini büsbütün devre dışı bırakabilmiş değildir. Evet, ekonomik toparlanma süreci tamamlanmış gibi. Cumhuriyetin kurulmasıyla yaşanan ilk şok atlatıldıktan sonra muazzam bir entelektüel istekle müthiş bir çeviri hareketi başladı ve bugün Türkiye entelijansiyası öngörülen siyasal ufukları algılayacak, sistemleştirecek yetkinliktedir. Hatta bu birikimin yansımaları dış dünyada da eğitim kurumları ve benzeri girişimlerin şahsında sözünü ettiğimiz vizyonun zeminini oluşturacak sağlamlıktadır. Dahası sembolik ifadelerle söyleyecek olursak İran ve Mısır seferleri de zaferle neticelenmiştir. Ama Kürdistan meselesi bu modelin aksayan ayağı olmaya devam ediyor.

Son Milli Birlik ve Kardeşlik Projesi adını verdikleri çözüm süreci doğrultusunda atılan adımlar ve sergilenen kararlılık, Anadolu ruhunun sağlıklı bir kavrayışa dönüştüğünü göstermesi açısından umut vericidir.

Türkiye’nin önünü açacak, ülkeyi daha geniş ufuklara taşıyacak, politikacılara perspektif kazandıracak yetkinlikteki aydınların, düşünce kuruluşlarının Kürdistan meselesine yoğunlaşmaktan dış dünyaya bakacak, Türkiye’ye yön verecek çalışmalara vakit ayıracak halde olmadıklarını görüyorlardı elbette. Türkiye’nin parası gibi entelektüel birikiminin de gencecik bedenlerle birlikte Kürdistan dağlarına gömülmesine engel olacaklarına dair bir ümit de aşılamışlardı topluma ve bu ümit son seçimler de göstermiştir ki hâlâ diridir. Dolayısıyla yeni barış süreci bu umuda sahip çıktıklarını göstermektedir.

Ak Parti iktidarı bu entelektüel birikim ve ekonomik potansiyelle birlikte bu iç meseleyi suhuletle çözerek zinciri kırabilecek vizyona sahip olduğunu göstermek durumundadır. Kendininkinden farklı bir İslam anlayışına (Şii/Alevi) el uzatmışken (Alevi çalıştaylarını, Türkiye tarihinde ilk defa bir başbakanın Necef ve Kerbela’yı ziyaret etmesini, ayrıca İstanbul’da Halkalı Muharrem merasimlerine resmen katılmasını böyle okumak gerekir. Nitekim Mısır’ın ulemasını payitahta taşıyan Yavuz da, Hafız’dan Sa’di’ye, Ömer Hayyam’a, hatta Fuzuli’ye kadar nice İran-Şia entelektüelini de eserleriyle Osmanlı kültür havzasına taşımanın kapılarını açarak savaş alanında mağlup ettiği İran’ı zımnen taltif etmişti.) ve Mısır’ın temsil ettiği “Arap aklı” tarihsel kulvarına girmek üzereyken bir an önce bu dereyi aşmalıdır. Yoksa denizi aşma azminde olup derelerde boğulan nice örneklerin tarihimizde bulunduğunu bu partinin yetkilileri de pekâlâ bilirler. Barış süreci akamete uğrarsa bizi hangi akıbetin beklediğini de bildikleri gibi.

Günümüze en yakın bir örnek olarak Turgut Özal’ın çıkışı gösterilebilir. Aksayan ekonomiye rağmen entelektüelleri ortak bir vizyon etrafında birleştirmeyi büyük ölçüde başardığı halde Kürdistan meselesini bu vizyona göre çözme imkânını bulamayan Özal’ın son Orta Asya hurucu sonuç vermedi. Sonu dramatik bir şekilde Enver Paşa’ya benzedi (aslında Özal da Orta Asya seyahatinden döndüğü günlerde hedefine ulaşmak için Kürt meselesinin çözümünün gerekliliğini fark etmiş ve bu konuda bir takım ciddi adımlar atmaya da hazırlanmıştı ama ömrü vefa etmedi. Enver Paşa gibi “vuruldu” mu yoksa eceliyle mi öldü hâlâ tartışılıyor). Ak Parti de Türkiye’nin muhteşem yüzyılının öncüsü olabilecekken entelektüel birikimin bu şekilde heba edilmesine biraz daha seyirci kalırsa, tıpkı Özal gibi Enver Paşa’nın akıbetine uğrayabilir.

Sonuç olarak Arap âlemi (temsil niteliğine sahip belli başlı ülkeler itibariyle) son devrimlerle Türkiye’nin çekim alanına girmek üzeredir. İran da, eğer Şii-Sünni çelişkisinden öte İslami duyarlılığı esas alan politikalar izlerse Türkiye açısından olabilecek en ideal noktaya gelir.

Türkiye’nin benimsediği dış politikanın sempati zemini ise dünyanın dört bir yanındaki eğitim kurumlarıyla belli ölçülerde sağlanmış denebilir. Buna rağmen iç pratikte uygulamaya konulan politikalar yüzünden bu elverişli şartlar Kürdistan deresinde boğulmak suretiyle heba edilirse, küçük bir devlet olarak kalma şansı bile kalmayacaktır korkarım. Bunu ben değil Anadolu ruhu söylüyor. Bakalım okyanusları aşma azmindeki Türkiye Fırat’ın sularını aşabilecek mi?

Yezidî Kürtler’de bir gelenek vardır. Birinin etrafında bir çember çizdiğin zaman, sen çizgiyi silmediğin sürece çemberin içindeki kişi çıkamaz. Bazen de kişi kendini cezalandırmak için etrafına böyle bir çember çizer ve orada aç susuz bekler. İkna edilmezse açlıktan ölebilir de. Maddi sınırların ötesinde Türkiye’nin özellikle Kürt sorunu bağlamında zihnine biçtiği sınırları düşündükçe Yezidîlerin bu geleneği aklıma gelir. Aklı başında bir adam Allah rızası için şöyle ayağının ucuyla bu çizgiyi silse de memleket kurtulsa diye düşünürüm. Ve en son oluşturulan “Akil İnsanlar” heyetinin böyle bir misyonu eda edebilmesi en büyük dileğim.

Dil Yarası Nasıl Geçsin?

Ben kendi ölçeğimde bir çözümleme yapmış ve farklılığımızı koruyarak birlikte yaşamanın formülünü bulmuştum ama Kürtlerin mağduriyeti de bir gerçeklik olarak orta yerde duruyordu.

Kürtler olarak mağdur edildiğimizi anlamamız ilkokula adım atmakla başlamıştı desem doğrudur. Aslında Kürt olduğumuzu bilirdik bilmesine de bunun bu kadar önemli olduğunu ancak okulda Türklüğün altının bu kadar kalın çizgilerle çizilmesiyle fark etmiştik. Bizi Türkleştirmek için yana yakıla uğraşan sistem, aramızdan bir kaçını devşirmeyi başarmıştı ama kahir ekseriyetin de doğal olmanın ötesinde Kürtleşmesine de ön ayak oluyordu istemeden. Evet, Kürtler mağdur ve mazlumdu. Şu hâlde ne yapmak gerekiyordu? Bugüne kadar gereken yapıldı mı bilemem ama mağduriyet fikrinin epey işlendiğini yüreklerde zehirli bir kıymık gibi yer aldığını biliyorum. Bu ise çok tehlikeli bir durumdur.

Çünkü tarihin tanık olduğu en büyük zulümler büyük oranda geçmişin mağdurları eliyle işlenmiştir. Mağdurların zilleti içselleştirmeleri ise insan onuruna yakışmayan, gelecek nesillerin hayatını karartan yıkıcı bir etkiye sahip olmuştur. Mağdur olan, olduğuna inandırılan kişi ya da toplum, ya mazlumiyeti içselleştirip kabuğuna çekilir, hayat sahnesinde etkisiz, silik bir özne olarak kalır ya da önüne çıkan her fırsatı zaliminden intikam almak için değerlendirir, hıncını dindirmek için akıl almaz zulümler işler. Her iki durum da insani değerler açısından büyük bir felakettir. Bunun en çarpıcı toplumsal örnekleri kuşku yok ki Yahudilerin ve Ermenilerin durumudur. Yahudilerin iki bin yıllık “Kudüs’ten sürülme” söylemine bir de Alman mezalimi eklenince karşımıza İsrail devletinin şahsında korkunç bir zulüm makinesi çıkıverdi.

1915 trajedisiyle yatıp kalkan Ermenilerin ise yüzlerinde psikolojik yıkılmışlığın, tükenmişliğin izlerini görmek mümkündür. Bunun sebebi bizzat trajedinin kendisinden çok, ona dayandırılarak geliştirilen mağduriyet edebiyatıdır kuşkusuz. Bu yüzden Ermeniler dünyayı kendilerine acındırmaktan vazgeçip geleceklerini karartıcı bu mağduriyet psikolojisinden kurtulmaya çalışırlarsa, herhalde gelecekleri açısından çok daha iyi bir adım atmış olurlar. Bir neslin yaşadığı trajediyi dünya durdukça gelecek tüm Ermeni kuşaklarına yaygınlaştırmanın, yeniden yaşatmanın kendilerine kazandıracağı bir şey olmasa gerektir. Bu yüzden Kürt aydınlarının her söze girişlerinde Kürtlerin mağduriyetlerini anlatmaya başlamaları endişe vericidir. Mağduriyet bir hayalet bulutu gibi insanı takip edince, bugünü ile birlikte geleceğini de karartır çünkü.

Ama bu, tarihle yüzleşilmemesi anlamına gelmez. Özellikle geleceğin şekillendirilmesine yönelik adımların atıldığı süreçlerde… Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de de Hz. Musa önderliğinde bambaşka bir geleceğe doğru yola çıkan İsrailoğullarına, her fırsatta, “Oğullarınızı boğazlıyor, kızlarınızı sağ bırakıyorlardı.” benzeri ifadelerle Firavun döneminde çektikleri işkencelerin hatırlatıldığını görüyoruz. Bu, İsrailoğullarının yüreklerine Mısırlılara karşı kin ve intikam duygularını yerleştirmek amacına yönelik değildir elbette. Özgürleşme sürecinde yaşanan sıkıntıları büyüterek geçmişe özlemlerini dile getirenlere, geçmişte neler yaşadıklarını hatırlatma, dolayısıyla özgürlüğün değerini bilmelerini sağlama amaçlı bir uyarıdır. Kürtlerin bu ülkenin başlıca mağdurları olduklarını her vicdan sahibi teslim eder. Resmi ağızlar da artık kabul ediyor. Bugün ise önümüzde bambaşka bir geleceğin kapıları açılmış bulunuyor. Kürtlerin bu sürece yapıcı katkı sunmaları hayati öneme sahiptir. Gerekirse geçmişlerini hatırlatarak bu katkıyı sunmaları sağlanmalıdır. ‘Zalimler’inden intikam almak üzere bilenmeleri için değil, ufukta beliren özgür geleceğin kıymetini bilmeleri için. Bunun ne demek olduğunu bilen bir coğrafyanın çocuğuyum ben. Zilan’ın.

Zilan İsyanını çoğunuz duymuşsunuzdur. İşte o isyana adını veren yaralı coğrafya. Kürtlerin, Cumhuriyetin ilk yıllarında yeni rejimin kimi uygulamalarına, özellikle dini kurumlara ve de kavmî özelliklerine, dillerine yönelik uygulamalarına karşı sergiledikleri lokal tepkilerinden biridir Zilan İsyanı. Bunun gibi irili ufaklı birçok Kürt isyanının patlak verdiğini de biliyoruz. Çoğu kendiliğinden ve tepkiseldir. Ama devletin bu bağlamda bir ajandasının olduğunu, Kürt nasyonalitesini görünür olmaktan uzak tutmak, sahne dışına itmek şeklinde bir planının bulunduğunu, sonraki gelişmeler göstermiştir. Amaç uluslaşmaya dönük özgüveni ortadan kaldırmaktır. Bu planın gereği, ortaya çıkan ve söylediğim gibi çoğu dar bir bölgede cereyan eden lokal olaylar genel bir sindirme ve tenkil aracı olarak kullanılmıştır. İleride devreye sokulacak plana uygun psikolojik zemin oluşturulmaya çalışılmıştır. Zilan İsyanı da ortaya çıkışı ve sonrasında yaşanan gelişmeler itibariyle bu tür olaylardan biridir. Zilan İsyanı günlerine yetişmedim ama o günleri yaşayan birçok kişiyi tanıdım.

Bizim köyde önceleri Ermenilerle Kürtler (Şêxbizinî aşireti) beraber yaşamışlar. Ermenilerin tehcirinden sonra Kürtler köyde kalmaya devam etmişler. Bir süre sonra Şêxbizinîler ilçeye göç edince köy boş kalmış. Bu durum Zilan İsyanına kadar devam etmiş. Zilan olayları bastırılınca isyan artıklarından bazıları boş olan bizim köye yerleşmeye başlamışlar. Her birinin bir hikâyesi vardı, yürek burkan cinsten. Mesela bir Hacı Dilşad Nine vardı. Mütevekkil, mümin bir kadındı. Onu hep evlerinin önünde torunlarını etrafına toplamış müşfik bir edayla sohbet ettiği ya da namaz kıldığı haliyle hatırlıyorum. Köydeki bütün kadınlar gibi okuma yazması yoktu ama bilge bir kadındı. Köyün erkeklerine bile yol gösterir, sözünü dinletirdi. Ölümle sonuçlanabilecek birçok ciddi kavgayı bitirdiğine çok kere şahit olmuşluğum var.

O anlatıyordu. “Derviş Beyin (Dewrêş beg) milisleri köyümüze geldiler. Köyün erkeklerinin ellerine üzerinde bir şeyler yazılmış birer kâğıt parçası verdiler ve ‘Bu pusulayla Hasanabdal (Hesen Evdal) köyüne gidip isyana katılmadığını söyleyenler serbest bırakılacaklardır.’ dediler. Pusulada ne yazdığını kimse bilmiyordu. Hem Türkçe, hem de okuma yazma bilen yoktu. Köyden, Hasan Abdal köyüne giden bütün erkekler kurşuna dizildi.”

Aralarında Hacı Dilşad Ninenin babası, kardeşi, amcaları da vardı. Pusulada “Ben Zilan İsyanına katıldığımı kabul ediyorum.” diye yazıyormuş.

Haydar diye biri vardı bizim köyde. Lakabı “Pişt Birîn” (Sırtı Yaralı) idi. Sonradan öğrendim, meğer bu lakabın da Zilan’dan kalma bir hikâyesi varmış. Derviş Beyin milisleri köylerine gelmiş, kadın erkek herkesi köy meydanına toplamışlar. Haydar, annesi Gulê’nin kucağında birkaç aylık bir bebektir. Hepsini otomatik (Kürtler tometîk derler) silahla taramışlar. Gulê ve bebeği yara almadan cenazelerin altında kalırlar. Bir milisin aralarında hâlâ hayatta kalan var mı diye kontrol ettiği sırada, Gulê ile bebeğinin üstündeki adamın yaralı olduğunu fark eder, bir süngü batırır, adamın sırtından girip karnını delen süngünün ucu bebek Haydar’ın sırtına girer. Ortalık sakinleşince Gulê cenazelerin altından çıkar ve bebeğinin hâlâ nefes aldığını görür. Vurur kendini dağlara. Günlerce dolaşır. Sonunda Erciş’te bir Türk’ün evine sığınır. Adam doktor getirir, evinde bebeği tedavi eder. Süngü fazla batmamış, iç organlarına zarar vermemiş. Hacı Haydar vefat ettiğinde sırtındaki yaranın izi belirgindi.

Bayram sabahları, bayram namazından sonra ilk iş mezarları ziyaret etmekti bizim köyde. Bütün köylüler kadınlı erkekli yakınlarının mezarlarını ziyaret eder, başlarında Yasin okurlardı. Hiç gözümün önünden gitmez. Yaşlı bir kadın vardı, Hanım (Xanım) adında. Kur’ân okumasını bilen bir torununun elinden tutar, mezarlık yerine epey uzaktaki bir vadiye giderdi. Her bayram bu manzara tekrarlanırdı. Biz o vadiye “Newala Kuştîyan” (Öldürülmüşlerin Vadisi) derdik. İsminden dolayı biz çocuklar ürkerdik oraya gitmekten. O vadide bir toplu mezar var. Mezarda on dört kişi yatıyor. Hanım’ın kocası da onların arasındaydı. Hüzün resmedilmiş gibi buruşan yüzüyle bize bakıp, “Milisler geldiler, ellerini bağladılar, sonra da ‘tometik’le taradılar.” diyordu.

Anneannem her sabah elimden tutar medreseye götürür, köyün mollasının yanında Kur’ân dersi almamı sağlardı. Ben dersimi tamamlayıncaya kadar da medresenin kapısında beklerdi, dersi kırıp oyuna dalmamam için. Onun sayesinde medresede Kur’ân okumayı öğrenmenin yanı sıra Arapçayı, dinî ilimleri de öğrendim. Ama anneannemin amacı dinî eğitim alıp bir molla, bir âlim olmam değildi. Onun bütün derdi, perşembeyi cumaya bağlayan akşamlarda gurbette ölen babasına Kur’ân okuyacak birini yetiştirmekti. Perşembeyi cumaya bağlayan her akşamda Kur’ân-ı Kerim’i alır Yasin sûresini okurdum. Anneannem yanı başımda otururdu. Okuma bitip sıra sevabını ölenlere bağışlamaya gelince. “Qasımê Misto’yu unutma, o gurbette yalnızdır.” derdi, askerdeki yakınına mektup yazdırıyormuş gibi. Ben de en başta sevabı onun ruhuna bağışlardım. Qasımê Misto, Zilan İsyanı bastırıldıktan sonra İstiklal Mahkemesi’nde haklarında sürgün kararı çıkanlardan biriydi. Denizli’ye sürgün edilmiş. Bir keresinde kaçarak köyüne dönmüş ama tekrar yakalanarak Denizli’ye geri gönderilmişti. Bir daha da ondan haber alınamamıştı. Menfilere af çıktığı halde o dönmemişti. Öldüğü muhakkaktı ama ne zaman, nerede bilinmiyordu. O bizim ailenin “Qasımê Menfî”siydi.

Erciş’te yaşları kırkın ellinin üstünde olan herkes bilir, “Delala Dînik”i (Deli Delal) ve yürek yakan hikâyesini. Zilan İsyanında nişanlı bir genç kızdır Delal. Köydeki herkes öldürülür, annesi, babası ve kardeşleri. Nişanlısı da öldürülenler arasındadır. Delal bu acıya dayanamaz ve delirir. Köy köy, yayla yayla dolaşır. Sonunda Erciş’te Halim Hoca adında biri sahip çıkar ona. Evinde barındırır. Sabahtan akşama kadar çarşıda pazarda dolaşırdı Delal. Çocuklar Delal’ı kızdırmaktan pek zevk alırlardı. En çok da “Delal! Helîm Xoce mirîye” (Delal! Halim Hoca ölmüş) dediklerine kızardı, adeta çılgına dönerdi. Bu dünyadaki tek koruyucusunu yitirmekten korkuyordu zahir. Delal, Halim Hocasından önce öldü de bu dünyada bir daha yakınlarını kaybetmenin, bir kez daha kimsesiz kalmanın acısını yaşamadı.

Söylediğim gibi Zilan ve benzeri olaylar, bütün yönleriyle düşünülmüş bir projenin ilk safhasıydı. Sindirme, tepeleme. İkinci safha ise, özgüvenleri kırılmış Kürtleri gerçekte bir dillerinin olmadığına inandırma olarak sahneye konuldu. İki binli yıllara kadar, bu sahneyi seyrettik. Ama bu, beklenenin aksine kendiliğinden ve yerel tepkiler olarak ortaya çıkan bütün olumsuz sonuçlarıyla acılarıyla unutulmaya hazır ilk Kürt isyanlarının mahiyet değiştirerek genelleşmesine yol açtı. Yukarıda işaret ettiğim acıları yaşayan bütün Kürtlerin bunları unuttuklarını veya unutmaya hazır olduklarını gözlemlemiştim. Ama Kürtçeye yönelik tenkil ve sindirme hareketini hazmeden bir tek Kürde rastlamadım bugüne kadar. “Hançer yarası geçer, dil yarası geçmez”di demek. Anadilde eğitim tartışmalarının yoğunlaştığı bugünlerde Türkçenin güzel deyimlerinden birini hatırlatmak istedim. Deyimler bazen ciltler dolusu kitaptan daha çok şey anlatırlar. Türklerin tarih sahnesinde Kürtlerin “zalimleri”, Kürtlerin de mazlumiyeti içselleştirmiş, ümmetin “mustazafları” olmamaları gerekir. Bu yüzden bebek Haydar’ı tedavi eden ‘Türk’ün benzerlerine ihtiyaç vardır, körpe bedenine süngü batıran ‘milis’e değil.

İkinci Bölüm

DİL

Kürtçe

Dil insanın evidir, demişler. Anadilin, insanın içini ısıtan sıcaklığı bundan daha güzel ifade edilemezdi herhalde. Tıpkı bir ev gibi dil de insanın kişiliğini, kimliğini, duygularını, sırlarını barındırır. Nitekim ev için de “insanın kalesi” demişler. Bir de “İnsan dilinin altında gizlidir.” deyimi var. Hep birinin dilinin altındakini merak etmemiz bu yüzden. Bir insanın diline dokundunuz mu evine, kalesine saldırmış olursunuz. Bir anlamda haneye tecavüz sayılır birinin diline dokunmak. Evinden başka bir yerde uyumak zorunda kalan bir insanın yerini yadırgaması gibi, anadilinden başka bir dili konuşmak zorunda bırakılan bir insan da doğuştan yabancısı olduğu bu anlam dünyasını yadırgar. Kürtlerin yaşadıkları tüm ülkelerdeki huzursuzlukların sebebini biraz da burada aramak gerekir. Ama Kürtçe bu anlamda her türlü saldırıya maruz kalmış bir dil olmakla beraber tıpkı Kürt dağları gibi özüne dokundurtmayan, geçit vermeyen bir dik başlılığa da sahiptir. Yirminci yüzyılın en rafine asimilasyon yöntemlerine maruz kaldıktan sonra bugün hâlâ konuşuluyor olmak her dilin harcı olmasa gerek. Bir mucizedir Kürtçe. Bu yüzden var oluşsal bir kutsiyeti de vardır, her dil gibi.

Rahmetli anneannem “Zimanê meriv bela serê meriv e” (Kişinin dili başının belasıdır.) derdi, insan her yerde her konu veya kişi hakkında konuşmamalı, sonra konuştukları başına iş açabilir, anlamında. Bu deyimin bu anlamı bir yana, her halde Kürtçe kadar konuşanların başını derde sokan başka bir dil yoktur dünyada. Şahsen benim başım kaç kere dilim yüzünden belaya girmiştir. Kitabın akışı içinde bunları çeşitli vesilelerle anlattığım için burada ayrıntılı olarak anlatmak istemiyorum. Ama şunu söyleyebilirim: Kürtler analarının ak sütüyle birlikte emdikleri bu dil uğruna her türlü belayı da seve seve çektiler.

Anadolu’nun doğusuna, İran’ın batısına, Arap yarım adasının kuzeyine ve Ermenistan’ın güneyine düşen ve Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde de Kürdistan olarak adlandırılan geniş bir coğrafyada konuşulan Kürtçe, modern dil sınıflandırmalarına göre Hint-Avrupa dil grubuna dâhildir. Bölgemizde konuşulan dillerden Kürtçeye en yakın olanı Farsçadır. Pek de yakın olmayan bir dönemde bu iki dilin aynı kökten ayrıldıkları muhakkaktır. Kürtçe, Kürtlerin ana yurdunun dışında İran’da Horasan’da, Ermenistan’ın Elegaz bölgesinde, Azerbaycan’ın Laçin, Kelbecer şehirlerinde ve Nahçivan’da, ayrıca Orta Anadolu’da (Konya, Ankara, Aksaray, Kırşehir, Yozgat) bugün bile konuşulmaktadır.

Kürtçe dediğimiz dil dört lehçeden ibarettir: a) Kurmancî (Kurdmadî-Badînî), b) Kurmancî Jêrîn (Kurdî-Soranî), c) Kirmancî (Kirdî-Dimilî-Zazakî) d) Lorî. Bunların dışında bir de Irak Kürdistanının Hawraman bölgesinde konuşulan Goranî (Zaza Goranî ve Hawramî de denir) lehçesi vardır ki bugün artık Soranîye dâhil edilmektedir. Bunlardan Kurmancî lehçesi en yaygın lehçe olarak Türkiye Kürtlerinin dörtte üçü, Suriye Kürtlerinin tamamı, Irak ve İran Kürtlerinin üçte biri, Ermenistan ve Azerbaycan Kürtlerinin tamamı tarafından konuşulmaktadır. Soranî lehçesi Irak ve İran Kürtlerinin üçte ikisi tarafından, Zazakî ise (çok benzeştiği Goranîyi saymasak) sadece Türkiye Kürtlerinin dörtte biri tarafından konuşulmaktadır. Lorî lehçesi de İran’da Loristan eyaletinde konuşulmaktadır.

Dil bilimcilere göre bir dilin kimliğini, aidiyetini ele veren en önemli unsurlardan biri “ben” zamiridir. Merkezinde “ben” zamiri olmak üzere kelimeler, gramer yapısı, cümle karakteri gibi başka unsurlar halka halka dilin kişiliğini, kimliğini oluştururlar. Bu ekler çoğaldıkça şive, lehçe ve ayrı dil şeklinde bir ayrışma da kaçınılmaz olur. Ama “ben” zamiri vasıtasıyla bu ayrılan kolların bağımsız bir dil olarak bir dil ailesine mi yoksa bir lehçe olarak bir anadile mi ait olduğunu tespit etmek mümkündür. Hint-Avrupa dil grubuna dâhil dillerin ariyanik “ben” zamiri farklı telaffuzları ile “Min, Men, Mein, Meine”dir. Bunun yanında çoğunlukla her birinin bir de kendine özgü “ben” zamiri vardır “(I), (Ich)” gibi. Kürtçenin saydığımız tüm lehçelerinin ariyanik “ben”i “Min”dır. Ama hepsinin Kurdî “ben”i “Ez” zamiridir. Bu bakımdan Türkiye Kürtlerinin konuştukları Kurmancî ve Kirmancî (Zazakî) arasındaki ilişki ortak “Ez” zamirinden dolayı bir dilin lehçeleri arasındaki ilişki düzeyindedir. “Min” zamiri ise ariyanik dil ailesine aidiyetlerini gösterir. Bunun yanında Kurmancî ve Kirmancî lehçelerinin çoğunlukla aynı kelimelerinin farklı telaffuz edilmelerinden kaynaklanan bir farklılığı görülmektedir. Kuşkusuz Türkiye’de Kürtçe denilince çoğunluğun konuştuğu lehçe olmasından dolayı Kurmancî akla gelir. Bazı Zazalar doğal olarak Kurmanc olmadıklarını vurgulamak maksadıyla, bu adlandırmanın kendilerini kapsamadığını düşünerek Kürt olmadıklarını söylemektedirler. Bir yönüyle Türkiye’deki Sünni-Alevi ayrımını çağrıştırmaktadır bu tepki.

Yine de eşyanın ayrışmaya yönelik karşı konulmaz yasası gereği bir gün bu iki lehçenin ayrı diller olarak belirginleşmeleri de kaçınılmazdır. Şayet doğal ömürlerini tamamlayıp yok olmakla yüz yüze kalmazlarsa. UNESCO önlem alınmaması durumunda yok olma tehdidiyle karşı karşıya olan diller arasında Zazacayı da saymaktadır. Eğer bir gün Zazaca yok olursa bunun vebalı büyük oranda Kürtlerin (Zazaların) omuzlarındadır.

Kürt edebiyatı özellikle Kürt Mirlikleri (Mîrekên Kurdan) döneminde büyük bir gelişme kaydetmiştir. Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Feqîyê Teyran ve Elî Herîrî gibi Kürt edebiyatının büyük temsilcileri bu Mirliklerin sağladıkları özgür atmosferde ortaya çıkmışlardır. Ehmedê Xanî’nin “Mem û Zîn” adlı eseri, yazarının şairlik gücünü gösterdiği gibi Kürtçenin edebi kudretini de gözler önüne seren bir şaheserdir.

Tarihin bir döneminde özgür bir atmosfer bulduğu için muhteşem eserler veren Kürtçenin, gerçek bir devlet olmanın gereği olarak vatandaşlarının her türlü farklılığını geliştirebilecekleri bir sistem oluşturma hususunda önemli adımlar atan günümüz Türkiye’sinde aynı kudretini bir kez daha göstereceğinden en ufak bir kuşkum yoktur.

Dillerin Savaşı

İlkokulda iken atlas kitabımın ülkeler bölümünü çok severdim, çoğu öğrenci gibi. En çok merak ettiğim de ülkenin dini kısmıydı. Bir ülkenin din hanesinde İslam yazıyorsa ona sempati besler, kendime yakın hissederdim. Bir de dillerini merak ederdim ülkelerin. En başta Türkiye olmak üzere hiçbir ülkenin dilleri arasında Kürtçenin yer almaması Müslüman ülkelerin çokluğu karşısında duyduğum sevincin yanında buruk bir tat bırakıyordu. Zaman içinde haritaların aşkın bir dilinin olduğunu fark edince de Kürtçenin olmaması ile diğer dillerin olması arasında pek bir fark olmadığını anladım.

Haritaların dili var. Özellikle Ortadoğu haritasının çok fasih bir dili var. Halkların konuştuğu dillerden tamamen farklı ama evrensel bir dil. Bu dili çözdüğünüz zaman evinizin içindeki problemlerin bile çözüm anahtarını elde etmiş olursunuz.

Doğrudur, Ortadoğu’nun siyasal haritasına baktığımızda bölge halkları açısından tam bir fecaat tablosuyla karşılaşıyoruz. Sınırlar cetvelle çizilmiş gibi, hangi kritere göre çizildiği belli olmayan (aslında belli olan) bu sınırların içinde bazı halklar birkaç ülkeye bölünmüş, kaynaklar enteresan biçimde sorunlu bölgeler olacak şekilde dağıtılmış vs. Evet bu bir faciadır ama konumuz bu değil. Anlatmak istediğim bunun bizzat bir dil olduğudur. Sınırlar Birinci Dünya Savaşının ardından büyük ölçüde İngilizlerin ve Fransızların istekleri doğrultusunda biçimlenmiş. Savaşın galipleri onlardı. Mağlup ettikleri Osmanlının topraklarını önce işgal ettiler, ardından aralarında paylaştılar. Savaş esnasında saflarında yer alan başka Avrupa ülkelerini de bu paylaşımdan nasiplendirdiler doğal olarak. Biz işin bu tarafı üzerinde yoğunlaşırken, bunun aslında bundan sonra konuşacağımız dilin kültürel ve zihinsel zeminini oluşturan bir yapı olduğunu fark edemedik doğal olarak.

Haritanın dili var derken emperyalistlerin siyasal anlamda gelecekteki muhataplarının konuşacağı dili tayin etmiş olmalarını kast ediyorum. Çünkü bu paylaşımı uzun vadeli kılmanın yolu bölgenin dilini de belirlemekten geçiyordu. Dili sen tayin ettikten sonra o dili konuşanlar ister istemez senin kelimelere yüklediğin anlamları ifade etmiş olacaklar.

Yani Ortadoğu’daki siyasal rejimlerin, siyasal haritaların insanı belli bir anlam dünyasını dile getirmeye zorlayan karakterleri vardır. Bildiğiniz gibi Büyük Britanya bir krallık ve Fransa da cumhuriyettir. Ortadoğu haritasında İngilizlerin payına düşen ülkelerde kurulan rejimler büyük ölçüde krallık, Fransızların payına düşen ülkelerin rejimleri de yine büyük oranda cumhuriyettir. Haritaya bakın, bunu açık bir şekilde göreceksiniz. Güçlü devlet geleneği olan ve bu bağlamda belli oranda bağımsız hareket etme kabiliyetine sahip bazı devletler istisnadır elbette. Türkiye ve İran gibi. Ama yaşadığımız sürece baktığımızda bu ülkelerin de haritanın diline bigane kalmadıklarını görürüz.

Harita ve haritanın dayattığı dil yerli yerinde dursa da kurucu emperyalistlerin eski güçlerinden çok şey kaybettikleri de bir gerçektir. Bugün dünün emperyalistlerinin ya paylaşımlarından ya da iç dinamiklerin daha güçlü bir şekilde sahnede yer almalarından dolayı baş gösteren soruna gerekli ve sonuç alıcı müdahaleyi yapamadıklarını, müdahale etmek zorunda kaldıkları durumlarda ise sorunu iyice girift hale getirdiklerini, bu yüzden sorunların çözümünü (elbette belli bir pay karşılığında) daha diri ve daha taze bir güç olan ABD’ye havale etmek zorunda kaldıklarını görüyoruz.

ABD’nin müdahale ettiği bölgelerde ise bu sefer, enteresan bir şekilde federatif yapıların doğuşuna şahit oluyoruz. Çünkü ABD bir federasyondur. Her gücün müdahale ettiği bölgeye kendi rengini vermesinden bahsediyoruz. Ya da her insanın muhatabının kendisinin anladığı dilden konuşmasını istemesi gibi bir şey. Bosna ve Irak’taki federatif yapılar ABD’nin müdahalesiyle ortaya çıkmışlardır. Libya, Suriye gibi ülkeler de bu yolda ilerliyorlar. İngilizler ve Fransızlar kendi dillerini dayattıkları gibi Amerika da kendi dilini dayatıyor müdahale alanlarına. Dediğimiz gibi ilişkinin, diyalogun sürmesi için aynı dili konuşmak şarttır.

Bunu söylerken, eski durumla yeni durum arasında bir tercih yapmak değildir amacım. Neticede hem eski durumun hem yeni durumun şekillenmesinde halkların rolünün çok da belirleyici olmadığına inanıyorum. Bir resim çizmek istiyorum ve buradan hareketle kendi iç sorunumuza bir kapı aralamak amacındayım. Başka bir deyimle Ortadoğu’daki genel siyasal yapının, ilk olarak bu yapıyı oluşturan güçlerin, sonra da yapıyı yeni duruma göre şekillendiren gücün anladığı dilden konuşacak şekilde dizayn edildiğini vurgulamak istiyorum. Bu genel tabloyu kavradığımız zaman ülkemizde olup bitenleri daha iyi anlayabiliriz çünkü.

Türkiye Cumhuriyeti kurulurken Batılı laik bir devlet olarak sahnedeki yerini aldı. Bir ulus devletti ve hemen her alanda tekçi bir zihniyet hâkimdi. Farklı bir etnik ya da dinî grubun yeni devletin tayin ettiği ulus kavramı içinde farklılığını koruyarak varlığını sürdürmesi mümkün değildi. Malum olduğu üzere Kürtler yeni durumdan memnun olmadılar. İsyanlar patlak verdi, ardından devletin müdahalesi geldi. Kürtlerle devlet anlaşamıyordu. Her biri farklı bir dilden konuşuyordu çünkü. Kürtler devletle şeyhlerin, ağaların, geleneksel kanaat önderlerinin (Şeyh Said, Seyyid Rıza gibi) diliyle dinî ağırlıklı bir söylemle konuşurken (aslında Kürtler asıl muhataplarını, halifeyi arıyorlardı) devlet laik, Batılı bir dille konuşuyordu. Sonunda devlet Kürtler adına sahnede yer alan geleneksel figürleri tasfiye etmesi durumunda karşısına aynı dili konuşan muhatapların çıkacağına kanaat getirdi. Bu yüzden her Kürt isyanından sonra isyanın lideri konumundaki şeyh veya ağa ortadan kaldırılırken esasen isyanla hiç alakası olmayan, hatta isyan esnasında devletin yanında yer alan yüzlerce şeyh ve ağa da ya hapislere atıldı ya da uzun süre bölgeye gelemeyecek şekilde sürgün edildi. Galiplerin diliyle konuşmanın sağladığı kolaylığı bilen devlet, lisan-ı hâliyle kendisiyle aynı dili konuşacak muhatap arıyordu Kürt sorunu bağlamında.

Derken “nur topu gibi” bir muhatap çıktı devletin karşısına. Aynı dili konuşuyorlardı. Batılı değerlere sıkı sıkıya bağlıydılar. Aralarında sadece su sızıyordu. “Düşük yoğunluklu” bir çatışmanın sürdürülmesi için bütün koşullar hazırdı. Böylece çok önceden modernleştirilen Türkler gibi Kürtler de modernleştirilmiş olacaktı. Nitekim devletin onca propaganda imkânını kullanmasına rağmen Kürtlere kabul ettiremediği nice Batılı değer aynı dili konuşan yeni muhatap aracılığıyla Kürtlere rahatlıkla benimsetildi.

Sorun şuradaydı, yeni muhatap kendisine sağlanan egemenlik alanını sevmişti ve kimseye kaptırmak da istemiyordu.

Devlet aklı fayda umduğu yerden ölümcül bir zararın gelmekte olduğunu görünce önce kendi dilini değiştirdi, ardından eski muhataplarını aradı. Tam da “Ba’de harabi’l Basra” gibi bir durum söz konusuydu. O muhatapların bir kısmı terki diyar etmişlerdi, kalanları ise yeni muhatabın potasında çoktan erimişlerdi. Devlet yılmadı, yeni dilinden anlayan konsepte uygun muhatap yetiştirmeye koyuldu. Çünkü Kürtlerde her şeye rağmen güçlü bir dinî ve geleneksel damar mevcuttu.

Resmen adı konulmamış olsa da öteden beri resmi gücün muhataplığından kaynaklanan iktidarını yitirmek istemeyen modern muhatabın da devletin yeni dilini sevmediği görülüyor.

Bakalım taraflar muhataplarını mı müstahaklarını mı bulacaklar?

Bana sorarsanız bütün durumlarda konuşulan dil, Kürtçe ya da Türkçe değil, Ortadoğu denilen fecaat haritanın dayattığı Batılı anlam dünyasının dilidir. Nitekim her birimiz İngilizlerle, Fransızlarla, Amerikalılarla çok rahat anlaşabildiğimiz halde Kürtlerle, Türklerle, Araplarla anlaşamıyoruz.

Ya da şöyle bir soruyla noktalayalım: Harita değişmeden dilin değişmesi mümkün mü?

Üçüncü Bölüm

DİN

Kürtlerde Din ve Dindarlık

Üniversite yıllarında Erzurumlu bir hoca efendiden duymuştum. Birinci Dünya Savaşı yıllarında Erzurum’a Amerika’dan bir heyet gelmiş, şehrin Ermeni kimliğini araştırmak istiyorlarmış. Zamanın Erzurum müftüsü onlara, Erzurum’un kimliğini öğretmenin en kestirme yolu mezarlıkları görmektir demiş. Amerikalılar Müslüman mezarlığının Ermeni mezarlığının beş on misli büyüklüğünde olduğunu görünce ne diyeceklerini bilememişler.

Hakikaten mezarlıklar bir yerin kimliğine dair sağlam bilgi verirler.

Çocukluğumda bizim köyün üç ayrı mezarlığı vardı. Köyün doğusunda “Rasta Xaçan” (haçlar düzlüğü) denilen yerde Ermeni mezarlığı, batısında “Topikê Rûtik” (“çıplak tepecik” üzerinde ot ağaç falan bitmediği için) denilen yerde “Gorên Êzîdîyan” (Yezidî mezarlığı) ve kıble tarafında (güneyde) Müslüman mezarlığı yer alıyordu.

Aslında Yezidî mezarlığının adı vardı kendisi yoktu. Sürülerin güzergâhı haline gelmişti. Ama herkes oranın Yezidî mezarlığı olduğunu biliyordu. Bir ara Yezidîlerin ölüleriyle birlikte kıymetli eşyalarını da gömdüklerini bir yerlerden duyan bizim köylüler Topikê Rûtiki adeta delik deşik ettiler. Kap kacak, değersiz incik boncuk, bakır yüzük, bilezik, küpe gibi eşyaların dışında bol insan kemiğinden başka kayda değer bir şey bulamamışlardı. Anlaşılan bizim köyün Êzîdîleri pek yoksuldular!

Çocukların saklambaç oynarken arkalarına saklandığı, üzerlerine haç işlenmiş Ermeni mezar taşlarının yerinde de şimdilerde yeller esiyor. Özellikle mehtaplı gecelerde uzayan gölgeleriyle pek ürkütücü oluyorlardı. O mezar taşları bizim köylülerin evlerinin duvarlarındaki yerlerini alalı yıllar oluyor. İtiraf etmeliyim ki Müslüman mezarlığı bugün bile çocukluğumda gördüğüm Ermeni mezarlığının büyüklüğüne erişebilmiş değil.

O mezarlıklar bölgede, en azından bizim köyde bir dinsel çeşitliliğin yaşandığının somut kanıtlarıydı. Bunu köyün adından da anlamak mümkündür. Köyümüzün adı Pêrtax’tir. Bu kelime Kürtçede “Pir” (çok) ve “Tax” (mahalle) kelimelerinden türemiş bir birleşik kelimedir. Muhtemelen (aslında mezarlıklardan da anlaşılabilir) eskiden bizim köyde birinde Ermenilerin, birinde Êzîdî Kürtlerin, birinde de Müslüman Kürtlerin yaşadığı üç mahalle vardı.

Gerçekten de öyleydi. Nitekim Cumhuriyete, en azından Birinci Dünya Savaşı yıllarına kadar bizim oralarda üç din (Müslümanlık-Hıristiyanlık-Êzîdîlik) yaşıyordu. Tek tük Yahudi (Kürtler Cuhû derler) de vardı elbette. Zerdüşt olanını ise ne gördüm ne de duydum. (Bir keresinde Üsküdar vapur iskelesinin bekleme salonunda aralarında Farsça konuşan iki yaşlı kadına kulak misafiri olmuştum. Yanlış vapura mı biniyoruz diye endişe ediyorlardı. Nereye gideceklerini sordum, Eminönü dediler. Doğru vapura biniyorsunuz dedim. Çok memnun oldular. Tanıştık. İran’dan Türkiye’ye sığınmış Zerdüştler olduklarını söylediler. Gördüğüm ilk ve son Zerdüştler onlardı). Malum gelişmelerden sonra Ermeniler ve Yezidîler buralardan gittiler. Urfa-Viranşehir, Mardin-Kızıltepe, Diyarbakır-Bismil dolaylarında birkaç Yezidî köyü kalmış. Geçenlerde televizyonda Diyarbakır şehir merkezinde bir tek Yezidînin yaşadığını duydum. Arap, Türk, Fars Yezidî yoktur. Bütün Yezidîler Kürt’tür ve istisnasız hepsi Kürtçenin Kurmancî lehçesini konuşur.

Dinsel çeşitlilik yok olunca, bölgemizin tek hâkim dini doğal olarak İslam oldu. Türk İslam’ı, Kürt İslam’ı, Arap İslam’ı gibi tanımlamalardan pek hazzetmesem her kavmin dini hayata kendi karakterini yansıtması bakımından bir dindarlık çeşitliliğinden söz edilebileceği de bir gerçek.

Mesela Türkiye’nin batısında tanık olduğumuz camilerin mimari görkeminin yanı sıra cemaatin disiplini (her Türk asker doğar ne de olsa), derli toplu oluşu bizim oralardaki camilerde pek rastlanan şeyler değildir. Aslında dışarıdan bakan biri hangi binanın cami olduğunu da pek çıkaramaz. Sıradan bir ev gibidir cami ve içerisi de o kadar derli toplu olmaz. Köylülerin tarlada, bağda bahçede çalışmasından veya sürüsünü otlatmasından dolayı cemaat namazı da pek sık kılınmaz. Bu yüzden bireysel bir dindarlık daha yoğundur. Dağda bayırda, yol kenarında, tarla başında şapkasını ters çevirmiş yere serdiği ceketinin veya düz bir taşın üzerinde namaz kılan insan manzaralarına çok sık rastlanır. Cumalar da genelde ilçede kılınır. Ama kışın ilçeye gidişler zorlaştığı için cumalar köyde de kılınır. Şafiî mezhebine göre Cuma namazının kılınabilmesi için kırk kişilik bir cemaatin varlığı şarttır. Cemaat otuz dokuz kişi olsa Cuma namazı kılınmaz.

Yarıyıl tatili için köyde bulunduğum bir Cuma günü camiye gitmiştim. İmam efendi vaaz veriyordu. Cemaat kalabalık görünüyordu. İç ezan okunduktan sonra imam efendi cemaati saydı. Tam otuz dokuz kişiydik. Köyde olup da gelmeyen kimse var mı diye sordu. Biri Sait Amcanın köyde olduğunu söyledi. Gidin çağırın onu dedi. Bu sırada camide bulunan Mihemedê Koçarê, “O gelirse ben giderim.” diye ayaklandı. Zar zor ikna ettiler. Sait Amcayı çağırmaya giden adam yalnız başına geri döndü. Sait Amca, Mihemedê Koçerê’nin olduğu camiye gelmem demişti. Mecburen kalkıp öğlen namazını kılıp dağıldık. Dışarıda Sait Amca evinin önünde şapkasını kaşlarının üzerine indirmiş, ceketini omuzlarına atmış vaziyette uzaktaki bir noktayı hasmını alt etmiş bir aşiret nijdevanı (siz buna muzaffer komutan diyebilirsiniz) edasıyla kısık gözlerle süzüyordu. Muhtemelen Cumayı kılmasına bile engel olan inadının tadını çıkarıyordu.

Bizim köylerde ülkenin batı taraflarında pek rastlanmayan ilginç manzaralara da tanık olabilirsiniz. Cami temizliğini, kışın sobayı tutuşturmayı gönüllü olarak üstlenen mucêwr dediğimiz adam namaz vaktinden önce gelir eğer mevsim kışsa sobayı yakar. Sonra köylüler gelmeye başlar. Sobanın etrafında halka tutan köylüler bir yandan ısınırken ezan okununcaya kadar da kaçak tütünden sardıkları cıgaralarını tüttürürler. İmam efendi gelince pencereleri açar bir güzel havalandırırlar. Bizim oralarda soba tahtasının üzerinde ya da halı ve kilimlerin altına sokuşturulmuş onlarca sigara izmariti görebilirsiniz.

Dışarıdan birinin pek anlam veremeyeceği cami içi uygulamalardan biri de namaza gelen köylülerin büyük kısmının içeri girer girmez önce çoraplarını, sonra pantolonlarını çıkarıp namaza durmalarıydı. Gün boyunca hayvanlarla uğraşan, hayvanlarına yem vermek için ahırlara girip çıkan insanlar ayrıca namaz için giyinebilecekleri bir kıyafetleri de olmadığı için hayvan pisliğinin bulaşmış olması ihtimaline karşı namaza dururlarken pantolonlarını çıkarırlardı. Şeker torbasından, Amerikan bezinden dikilmiş uzun donlarıyla namaz kılanlar ilginç bir manzara oluştururdu. Çizgili pijaması olanlar da pek kasıntı olurlardı bu arada. Şeker torbasından ya da Amerikan bezinden mamul donlarıyla namaz kılanlar muhtemelen bir gün çizgili pijama giymenin hayalini kurarlardı.

Ramazan ayında bir teravih namazını kavgasız gürültüsüz bitirmek neredeyse imkânsızdı. Özellikle çocuklar ve gençler için teravih namazı sanki bir ibadetten çok bir eğlenceydi. Namaz acemisi olanlarla alay etmek, arka sıralarda saf tutup gülmek vakıayı adiyedendi. Şafiî mezhebinde teşehhütlerde işaret parmağı hariç sağ eli yumarak Tahiyyât’ı okumak müstehaptır. Çocukların çoğu hangi ellerini yumacaklarını bilmezlerdi. Mesela sol elini yuman birine bir başkası namazda müdahale eder, sağ elini yumması gerektiğini söylerdi ve böylece gülüşmeler başlardı. Bazen büyükler de tutamaz kendilerini ve namazı bırakırlardı. Sonra bastonlarını kapıp çocukları kovarlardı. Çocuk bu vazgeçer mi, bir daha gelir ve belki bir saatte bitecek teravih namazının saatlerce sürmesine neden olurdu.

Sılo diye saf bir adam vardı. Haylaz tiplerden biri mutlaka ona musallat olurdu namaz esnasında ve onu güldürmeye çalışırdı. O da namazı bırakır ve ağza alınmayacak küfürler savururdu caminin içinde. Bir daha dağılırdı saflar. Bir keresinde rükûa giderken fark ettirmeden arkasında saf tutan bu haylaz tiplerden biri kafayı geçirdiği gibi adamcağızla birlikte önündeki bir iki saftan da birkaç kişiyi devirmişti. İbadet mi, eğlence mi, eziyet mi siz karar verin.

Bu kadar eğlenceli olmasa da benzer bir rahatlığı İran camilerinde de görmüştüm. Mesela cemaatle kılınan namazlarda son teşehhütte imam henüz selam vermeden isteyen önceden selam verip namazı bitirebiliyordu. Araplar da camilerde pek rahat davranırlar. Bu yüzden her Türk hacısı geri döndüğünde Arapların camilerdeki rahat tutumlarını, sere serpe yatmalarını, hele hele namazda oralarını buralarını kaşımalarını mutlaka eleştirir. “Tabii, gerçek Müslümanlık bizde var.” hükmünü koymayı unutmadan.

Ramazan ayında öğlen namazından sonra Kur’ân okumasını bilenler camide halka tutarak hatim indirirlerdi. Her gün bir cüz okunurdu ve okumasını iyi bilenler birer sayfa okur diğerleri de onları takip ederdi. Fakat hatasız okumak şarttı. Tecvide uygun demiyorum, çünkü tecvid kuralları uygulansa hepsi sınıfta kalırdı. Sadece harekeleri ve harfleri düzgün çıkarmak büyük bir maharetti. Biri bir harfi yanlış telaffuz eder veya bir harekeyi yanlış çıkarırsa diğerleri “cık!” (bu arada bu sesin Kürtçedeki karşılığı “niç!”tir) diye onu uyarırlardı. O da bir yeri yanlış okuduğunu anlar, o kısmı tekrarlardı. Koca koca adamlar ne eder ederdi bu hatim halkasını da bir eğlenceye dönüştürürlerdi. Sırf kızdırmak için “cık!” derlerdi mesela. Okuyan kişi de onların niyetini anlayıncaya kadar döner döner okurdu, yine de kurtulamazdı “cık”çılardan. İsmail Amca Kur’ân okumaya pek hevesliydi. Gel gör ki deyim yerindeyse kafasını gözünü yararak okurdu. Biri “cık!” dediğinde ise canı çok sıkılır ve hatasını asla kabul etmezdi. Yakın dostu Hacı Ahmet bir gün onu en az beş on kere “cık!” diyerek durdurmuş ve elinde Kur’ân’ıyla ayağa fırlayan İsmail Amca küfürler savurmuştu oruçlu ağzıyla.

Hesenê Cezo diye pek asabi, huysuz bir köylümüz vardı. Yaman bir sigara tiryakisiydi. Normalde çok asabi olan bu adamcağız Ramazanda çekilmez olurdu. Bırakın çocukları yaşlılar bile semtine uğramaktan çekinirlerdi. Bir gün Ramazan ayında köyün kuzeyinde yer alan dereye gitmiş orada vakit geçirmeye çalışıyordum. Hesenê Cezo da oradaydı. Bu arada derenin taşlık olan yamacında bazı oruç tutmayan gençler gizlice sigara içiyorlardı. Hesen Amca şimdi köpürecek diye içimden geçirdim. Fakat Hesen Amca gayet yumuşak bir ses tonuyla gençlere seslendi, gelin yanımda için dedi. Normalde bastonunu kapıp onları kovalaması beklenirdi. Hesen Amcanın evi camiye çok yakındı. İftar vakti yaklaşınca sigarasını sarar, özenle dudağına yerleştirir, çakmağını ateşlemeye hazır hale getirirdi. İmam caminin damına çıkar, vaktin tam olarak girmesi için düz toprak damda birkaç tur atar, bu arada Hesen Amcada sinir tavan yapardı. İmam elini kulağına götürünce Hesen Amca çakmağı yakardı. “Allahu ekber” sesiyle birlikte sigarasını tutuştururdu.

Malum olduğu üzere Kürtlerin çoğu Şafiî mezhebine mensuptur. Bir kısmı Hanefi, bir kısmı da Alevidir. Şafiî mezhebinde kadın ve erkeğin vücutlarının herhangi bir yerinin birbirine temas etmesi abdesti bozar. Birbirlerine nikah düşenler için de geçerlidir bu kural. Dedemle nenemin soğuk kış günlerinde ellerinin birbirine değmesi yüzünden nice kereler kavga ettiklerine tanık olmuştum. O soğukta abdest almak çok zordu ve nenemin dikkatsizliği yüzünden ufak bir dokunmadan abdestinin gitmesi dedemi çileden çıkarırdı. Bu yüzden mesela bizim oralarda bir yere bir şeyh, bir seyyid gelecek olsa kadın erkek herkes elini öpmeye koşar. Şeyh de erkeklere elini öptürür, kadınlara da dirseğini gösterir (Kürt dindarlığını bilmeyenler, bu arada feministler için söylüyorum, bildiğimiz anlamda kadını aşağılama amaçlı bir “dirsek gösterme” değildir bu, sadece abdestin bozulmamasına yönelik alınmış pratik bir tedbirdir) ve kadın çıplak vücuda temas etmeden, dolayısıyla hem kendisinin hem şeyhin abdestini bozmadan elini öpmüş, sevaba da nail olmuş olur.

Türkiye’nin özellikle batı bölgelerinde Cami, Cemaat ve Cumanın merkezinde yer aldığı törensel, derli toplu, alabildiğine disiplinli, hatta bir parça şekilci diyebileceğimiz bir dindarlık geçerli iken bizim oralarda yukarıda verdiğim örneklerden anlaşılacağı üzere bir parça amacından saptırılmış eğlenceye malzeme olsa da bireysel davranışlara sinmiş, yoğun olarak yaşandığı halde törensellikten uzak olduğu için pek belirgin olmayan ve de alabildiğine pejmürde bir dindarlık hüküm sürmektedir.

Dinî hayat da dâhil hayatın çeşitliliği karakterlerin çeşitliliğinin bir yansımasıdır. Diğer bir ifadeyle varlığın çeşitliliğe yönelik güçlü dinamizmi tek dinin çatısı altında dahi olsa mutlaka kendini göstermeye bir yol bulur.

Kürtçe İbadet ya da
“Darê Min Gopalê Min”

Rahmetli babaannem Fatiha sûresi başta olmak üzere namazda okunan hiçbir sûreyi ve duayı düzgün bir şekilde okuyamazdı. Tecvit kuralları şöyle dursun, Arapça kelimeleri de doğru düzgün telaffuz edemezdi. Taze medreseli, sonraki yıllarda İmam-Hatipli ben de onu düzeltmek için çok uğraşırdım. Ama yaşını başını almış, dili Arapçaya dönmeyen babaannem kelimenin tam anlamıyla bildiğini okurdu. Bense büyük üzüntü içindeydim, babaannemin namazları kabul olmayacak diye. Bir gün bu çabama şahit olan amcam bildik bir hikâyeyi kendince anlatmıştı:

Hz. Musa Tur-i Sina dağında Allah ile tekellüm etmeye (konuşmaya) giderken yolda bir çobanla karşılaşmış. Çoban namaz kılıyormuş. Usul erkân hak getire. Fatiha’yı, Tahiyyât’ı… bilmiyormuş. Her erkânda yalnızca “darê min, gopalê min” (değneğim, bastonum) sözünü tekrarlarmış. Ne tekbir, ne tesbih ne de salavat… Allah’ın peygamberi Musa gördüklerine inanamamış. “Ne yapıyorsun çoban?” demiş, “böyle namaz mı olur?” Çoban gayet mahcup bir edayla, “Ya nasıl olur efendim, bildiğim budur?” demiş. Musa, çobana namazın nasıl kılınacağını, hangi surelerin ve duaların okunacağını öğretmiş ve oradan ayrılmış. (“Musa peygamber zamanında diyelim ki bizim kıldığımız namaza benzer bir ibadet vardı, peki Fatiha sûresi nereden çıktı? Musa peygamber zamanında Fatiha sûresi mi vardı? Ya şu Kürtçe ‘darê min gopalê min’ ifadesine ne demeli?” diye söylendiğinizi duyar gibiyim. Valla hikâye bu. Bence siz burada da hikâyenin kurgusuna, diline falan takılmayın, mesaja, özellikle niyete bakın). Bir süre Allah’ın peygamberi Musa’dan öğrendiği şekilde namaz kılan çoban sûre ve duaların doğrusunu unutmuş. Sürüsünü bırakarak Musa’nın peşine düşmüş. Sonunda bir limandan henüz ayrılmış geminin içinde olduğunu fark etmiş ve suyun üzerinde yürüyerek gemiye yetişmiş, “Ya Musa!” demiş, “Öğrettiklerini unuttum, bir daha söylesene.” Musa, suyun üzerinde yürüyen çobanı görünce işin aslını anlamış ve “Sen bildiğin gibi okumaya devam et.” demiş, “seninki daha makbul.”

Daha sonra Mevlana’nın Mesnevi’sinde de (ufak tefek bazı değişikliklerle) okuduğum bu hikâye (orada “darê min gopalê min” ifadesi geçmiyor elbette) ibadetin özünün ihlas olduğunu, şeklin ve dilin bir dereceye kadar önem arz ettiğini anlatıyordu.

Neticede dil anlaşma aracıdır. İnsanlar arasında olduğu kadar insan ile Allah arasında da geçerli olan bir vasıtadır. Allah mesajını bir dil üzerinden bize gönderir, biz de bir dil aracılığıyla O’na dua eder, kulluğumuzu ifade ederiz. Allah, Kur’ân’da belirtildiği gibi, her millete kendi lisaniyle hitap etmiştir ve doğal olarak her millet de Allah’a kendi lisanlarıyla yakarmıştır. Bu hususta ayrıcalıklı diller olmadığı gibi ayrıcalıklı milletler de söz konusu değildir. Sadece belli dönemlerde ilahi mesajın aracı olarak seçilen (seçkin değil) diller söz konusudur. Bu yüzden eğitimde ve bilhassa ibadette bazı dilleri yüceltip kutsiyet atfettikten sonra geri kalan dilleri “anadil” başlığı altında bu haktan yoksun bırakmak, en azından tartışma konusu yaparak zımnen küçümsemek son derece yanlış ve ırkçılık kokan bir tutumdur, en az ümmetin şiarı sayılan ezanı –başka değil sadece milliyetçi duygularla- Arapça dışında şu veya bu dille okutmaya kalkışmak kadar… Doğrusu bu tutumun ibadet bağlamında gündeme gelmesi ibadet kavramının mânâ ve mefhumuyla hiçbir şekilde bağdaşmamaktadır. İbadette asıl olan ihlastır. Yani kulluğu sırf Allah için eda etmek. Bu noktada kullanılan dilin ehemmiyeti, kalplerdeki niyet kadar yoktur.

Nitekim Fatiha’yı ve diğer sûre ve duaları büyük oranda yanlış okuyan babaannem, kışın en soğuk günlerinde, neredeyse insanın kemiklerinin içindeki iliği donduracak kadar şiddetli soğuklarda sabah namazına kalkar, doğal olarak içeride lavabo, musluk gibi bir imkân olmadığı için dışarıda soğuk su ile abdestini alır, derin bir huşu ile sabah namazını kılardı. Kendini beğenmiş mektepliye ise babaannesinin ihlasını, anlamını bilmediği gibi doğru düzgün telaffuz da edemediği duaları derin bir imanla mırıldanışını hayranlıkla izlemek düşüyordu tabi.

Gözlemlerime dayanarak söylüyorum. Dinî ya da başka herhangi bir eğitim almamış, sûre ve duaları doğru düzgün okuyamayan insanları motive eden en önemli unsur okuduklarının Allah ve peygamber kelamı olduğunu bilmeleridir. Anlamını bilmiyorlar, yabancı bir dilden dua ediyorlar ya da yanlış telaffuz ediyorlar diye onları bu motivasyondan yoksun bırakmak herhalde zulümlerin en büyüğüdür. Hikâyedeki çobanın kulluk samimiyetiyle ördüğü derinlikli dünyasını yerle bir etmekle eşdeğerdir.

Kuşkusuz ibadetin şekli, dili önemlidir ve bunların ibadetteki yerini, sınırlarını, Arapçadan başka bir dili kullanmanın imkânlarını bilebilecek, sınırlarını çizecek olanlar uzmanlardır, din âlimleridir, ayrıca bu hususları tartışmaya mahal bırakmayacak şekilde belirlemişlerdir. Belli durumlarda Arapçadan başka bir dilin kullanılabileceği de yine âlimler tarafından ifade edilmiştir. Ama uzmanlar belli durumlarda cevaz vermiş olsalar da yüzlerce yıldır uygulana gelen şekliyle bilinen ibadetin diline, dinî şiarlara müdahale etmek o sıcaklığı ortadan kaldıran, samimiyeti yok eden bir girişimdir. Dediğim gibi büyük bir içtenlikle Rabbine kulluk eden hikâyedeki çobanı, ibadetin özünden uzaklaştırıp şekle odaklanmaya zorlayan girişimin değişik bir versiyonudur.

İbadette ihlastan söz ederken, bir anlamda karşılıksız kulluğu, herhangi bir çıkar gözetmeden sırf Allah rızasının gözetilmesini kast ediyoruz. Modern zamanlarda bir değer olarak ön plana çıkan milliyetçiliğin etkisiyle her şeyi mensup olunan milletin gözüyle görmek, onun diliyle okumak, onun çıkarlarını esas alarak yorumlamak bir hastalık gibi zaman zaman nüksediyor ve iş ibadetleri, mabetleri, evrensel dinî şiarları millileştirme düzeyine kadar vardırılıyor. Daha önce Türk milliyetçiliğinin ezanı Türkçeleştirdiğine, bazı dönemlerde Türkçe ibadetin gündeme getirildiğine tanık olmuştuk. Bu yaklaşım, yukarıda işaret ettiğimiz ibadette okunan sure ve duaların kurallara uygun okunması amacına yönelik müdahaleler gibi de değildir, büsbütün ibadetin ruhuna aykırıdır. İhlası bozan bir tutumdur. Sırf Allah için olması gereken ibadetin milli dil denilen bir ikinci tanrıya sunulması gibi bir şeydir. Bu sakınca sadece ibadetin Türkçe veya Kürtçe yapılması girişimleri için geçerli değildir elbette. Bir Arap sırf Arapça olduğu için namaz kılar, ibadetin kendisini değil, Arapça oluşunu öncelerse aynı şekilde samimiyet, içtenlik, dolayısıyla ihlas olgusu ihlal edilmiş olacağı için ibadeti geçersiz olacaktır. Nitekim başka bir şey için değil sırf Arap olduğu için Hz. Muhammed’i (s.a.v) yücelten Arap milliyetçileri de tevhidin temel unsurlarından biri olan risalete iman etmiş sayılmazlar.

Yukarıda Arapçadan başka bir dilin herhangi bir ibadette, özellikle namazda kullanılmasının sınır ve imkânlarını din âlimlerinin bilebileceğini belirtmiştik. Genel geçer uygulama, dinin temel kaynaklarının işareti ve din âlimlerinin içtihadıyla şekillenmiştir. Bu uygulama içinde her milletin namazda okunan sûre ve duaların dışında mesela namaza niyet getirmek, vaaz, hutbe ve benzeri genel anlamda ibadet kavramının içinde sayılan uygulamaları kendi dilleriyle yerine getirdikleri bilinen bir gerçektir.

Bizim köyde hoca efendi cuma günleri önce uzun uzun Kürtçe vaaz ederdi. Hutbenin Arapça kısmını okuduktan sonra yine Kürtçe olmak üzere cemaate öğüt verirdi. Ben şahsen namaza hâlâ Kürtçe niyet ediyorum, bizim köydeki herkesin de böyle yaptığını biliyorum. Fıkıh âlimlerinin ibadette Arapça dışındaki bir dilin kullanılmasının sınırlarına dair tespitleri, Arapça bilmeyen milletlerin uygulamaları yüzlerce yıldır bu tarzda şekillendiğine ve bu hal bir anlamda şiar olarak belirginleştiğine göre, zaman zaman ülkemizde Türkçe, son zamanlarda da Kürtçe ezan ve ibadet söylemleri her şeyden önce ibadet kavramının mânâ ve mefhumuna aykırıdır. Milli din, dinde milli şiar ve milli mabed inşa etme girişimi, toplumsal vahdeti (birliği) bozması şöyle dursun, tevhidi bozar.

Gece ve Ramazan

Oldum olası öteleri merak ederim. Belki de doğup büyüdüğüm köyün ötelere geçit vermeyen coğrafi konumundan miras almışım bu özelliği. Kuzeyinde Aladağların olanca haşmetiyle sıralandığı bizim köyün güneyini Topê Mêran dediğimiz hayli irice tepe bir set gibi kapatmıştır. Bu yüzden Van Gölü’nün sadece Bêgirî (Muradiye) vadisine doğru uzanan ucu görülebiliyordu. Doğusundaki Tendurek dağı ve batısındaki Sîpan dağı geçmişin ve geleceğin kapısındaki iki bekçi gibi dururdu. Çocukluğumun geçtiği ve dört tarafı dağlarla çevrili bu köyde dünyanın sınırları doğuda Tendurek dağından başlar, batıda Sîpan dağında biterdi. Bütün çocukluk dünyam bu dağlar arasındaki, bir çocuk için bile alabildiğine dar mesafeden ibaretti. Güneş doğuda Tendurek dağının ardından doğardı köyümüzün üzerine ve küçücük bir dünya armağan ederdi bana. Batıda Sîpan dağının ardında batarken de, sürümün ufku büyüklüğündeki dünyamı da beraberinde götürürdü. İşte bu küçücük dünyada çocukluk hayallerimin gemi azıya almış atı dörtnala seğirtirken aslında bir fasit dairede dönüp duran dolap beygirinden farksızdı. Tendurek’in ötesi puslu bir masal ülkesi İran, Sîpan’ın ardı kasvetli bir hüzün destanıydı Xecê û Sîyabend.. Aladağların ardı ürkütücü, soğuk ve de her an şu dağları aşıp gelmelerinden korkulan Ûris (Rus), Topê Mêran’in arkasında zülfünün ucunu mahcupça gösteren bir nazlı gelin salınırdı Behra Wanê. Doğmak ve ölmek kadar kısa, basit, derinliksiz, ruhsuz… biraz ürkütücü ve de mahdut, bu yüzden alabildiğine sıkıcı bir dünya. Seslensem sesim dört bir yanımı sarmış dağlara çarpar, hayallerimin umutsuz, yılgın atıyla birlikte bana dönerdi. Bir tek Aladağları da aşarak uzaktan belli belirsiz uç veren ve masallarda sözü edilen Kaf Dağı sandığım Agirî, başka dünyaların da bulunduğu fikrini usul usul aşılardı dünden hazır hayal mahzenime.

Gece olunca güneş, dağ, eşya kaybolurdu, geçmiş ve gelecek sınırları aşılırdı. Ucu bucağı olmayan engin bir dünya armağan ederdi bana karanlık. Bütün bir zaman ve mekân bir an mesabesinde derin ama yalın olarak adeta avuçlarımın içindeymiş gibi gelirdi. Doğuş ve ölüş anlamsızlaşırdı. Ya da bambaşka bir anlama bürünürdü. Yağız atlı hayal süvarisi rüzgar kadar hoyrat bir özgürlükle eserdi. Doğuş ve ölüşün ötesine seferler düzenlerdi. Tendurek ve Sîpan ayaklarının altında kalırdı. Seher vakti esen meltem, menzilinden dönmekte olan hayal atımın soluklanışıydı. Uçsuz bucaksız gökyüzü sayısız yıldızlarıyla en az Şair’in “Kaldırımlar”ı kadar serin sonsuzluk yorganını örterdi üzerime. Yıldızların nabız atışlarını hissettiğim bu dipsiz sessizlikte göklerle ünsiyet kurar, geçmişin ve geleceğin dikenli telleriyle kuşatılmış zihnimin sınırlarını zorlardım. Ne Tendurek kalırdı ne Sîpan. Bütün çıplaklığıyla gecenin bağrında sonsuzluğu teneffüs ederdim. Büyüdükçe anladım, gece el yordamıyla kavranan hakikatten başka hiçbir şeye bu kadar candan sarılmazmış insan. Ve hiçbir şey karanlıkta el yordamıyla temas edilen ötelerin tadı kadar lezzetli değilmiş. Yaz geceleri damlarda ya da harman yerinde (Bêder) buğday silolarının yanında serilmiş yataklarımıza sırt üstü uzanırken, “zozan”larda sürülerimizi otlatırken yıldızların elimizi uzatsak tutacakmışız kadar yakın olduğunu hissetmek nasıl bir sonsuzluk duygusu verirmiş büyüdükçe anladım. Geceleri seslensen sesini cinler duyar derdi ninem, gecenin sınırsızlığını, sınır tanımazlığını anlatırcasına. Gözsüz görebilmekti gece rüya beldesinde. Kaç gece çocuk başıma Kaf dağına gidip gelmişliğim var, Simurg’tan habersiz, Ûris diyarında. Mesafeler çelik olsa erir karanlığın iradesi karşısında çünkü.

Gece bir anlamda somut varlığın üzerini örterek, perdeleri yırtan bir perdeymiş gibi göğün aslında bana ne kadar yakın olduğunu gösterirdi. Bir gün Sîpan dağının başına çıkıp göğe elimi değdirmeyi bile hayal ederdim mesela. Irağı yakın ederdi gece. Ayrıntıyı karanlığına boğarken bütünsel varlığın hakikatini olanca yalınlığıyla sererdi önüme ışıldayan yıldızlarıyla bir adım ötedeki sema gibiydi mavera. Atlas semasında bana göz kırpan yıldızlar kadar yakındı varlık hakikati gecede. Güneş bazen başına bulut perdesini çekebilir ama insanın içini dışını bir gösteren şeffaf geceye nüfuz edecek gölge bulamazsınız. Pürüzsüz varlık dedikleri bu olsa gerektir.

Gecenin atlıları da öyle... Sınır tanımazlar. Apansız çıkagelirler bir gece vakti, gündüzü delerek karanlığın bağrına kendilerini atmışlar gibi. Bir elleriyle terli alınlarına dökülen poşunun püsküllerini iterken, bir elleri etrafı süzen gözlerinin emrine amade tetik beklerdi mavzere yaslanmış. Heybeler dolusu haber getirirlerdi, kaçak tütün kokan, Tendurek’in puslu ardından, buğulu bir çay kıvamında. Dillerinden dökülen sözcükler en az gözleri kadar kaçakçı tedirginliğiyle titrek olurdu. Ve en az Acem ülkesi kadar gizemli. Sonra aynı tedirginlikle karanlıkta kaybolup sonsuzluğa karışırlardı. Gündüz, sınırlar ötesi göz alabildiğine uzak, gece, mavera kadar yakın akrabalarımızdı onlar. Gündüz atlıları ise hep yorgun olurlardı, bir tas soğuk zozan ayranı özlemiyle. Ne sınırlar aşmak zorunda kalırlardı kim bilir! Ben hep bir gece atlısı olmak isterdim. Özgürlüğe, sınırsızlığa mahmuzlayarak... Gecenin atlıları tıpkı karanlık gibi sınırları çiğnerlerdi çünkü. Oldum olası başım beladadır sınırlarla. Hayalim, “sınırları çiğnedim, çiğnedim de geldim insanlar,” diyebilmektir bir gün.

Büyüdükçe aynı şeyleri algılar insan aslında. Ve insan kendini tekrarlar başka boyutlara taşıyarak. Değişen tek şey algının, kavrayışın, derinliğin boyutudur, sistematiğidir, başka değil. Kulunu, bir gece vakti yola çıkarmıştı noksanlıklardan beri Allah, etrafı bereketlenmiş kutlu beldeye doğru, âyetlerini göstermek için. Semavi bereketler en güzel geceleri görülürmüş. En uzak mescidi saran âyetleri görmek için Arabistan’ı, Hicaz’ı, Kudüs’ü… bütün ayrıntıları gündüze bırakıp gecenin nuruna “isra” makamında akmak gerekirmiş. Gecenin kadri uludur kutlu kelamda. Ve gece bir hendeğe düşercesine birden kucağına düşmüştü gerçeğin, gaybı kurcalayan Şair. Bilgelik baykuşu geceleri ortaya çıkarmış. Gecenin derinliğinde Lut’a kurtuluşu bahşeden melekler, arkana dönüp bakma uyarısında bulunmayı ihmal etmemişlerdi mesela. Arkasında Ölü Deniz gibi ayrıntılar denizi gündüz duruyordu. Kim teskin etmişti dersiniz ürkek ve kaçak Musa’yı, gecenin bağrında ışıldayan ateşten başka!

Ben Ramazanı geceye benzetirim. Sınır tanımazlığıyla, sonsuzluk duygusunu vermesiyle, taşların bile nabzını dinleten derinliğiyle, atlas atlas yıldızlar serpiştirilmiş dingin semasıyla, güneşin ışığında görünmeyen dağların ardında gizlenmiş hakikatleri, ötelerin malı gibi kucağımıza düşüren apaydınlık karanlığıyla bir gecedir Ramazan. Mevsimlerin özgürlük bahçesidir Ramazan. Ayrıntıya boğulmuş insanın başını güneşten göklere çevirir. Göklerle temas kurmak için dağlara tırmanmaya, fezaya merdiven dayamaya gerek yoktur Ramazanda. Gökleri yere indirir Ramazan. Bir ömür göğe yükselmeyi hayal eden insanın, imsak ve iftar gibi bir zaman aralığında avuçlarının içine kondurur bütün bir semayı. Zaman ve mekân dağlarını bir demirci körüğünde eritir gibi, fırtınalı bir havada yele verir gibi, hallaç pamuğunu savurur gibi yok eder. Tıpkı gecenin çocukluk hayallerimi sınırlandıran Tendurek ve Sîpan’ı yok etmesi gibi. Gece, erişilmez yıldızları avuçlarıma kondurduğu gibi Ramazan da erişilmez göksel anlamıyla Kur’ân âyetlerini bir semavî sofra bolluğuyla yere indirir, ötelerin armağanı olarak. İçine doğru insanın açılan bir pencere gibidir Ramazan. Seyrettirir insana kaç bin âlemi kendi içinde. Hissediş, dokunuş, duyuş, görüş ve biliş ancak bu kadar sahici olabilir. Gönlünüzde geceden ödünç alınmış bir Hira kovuğu kadar yer ayırmanız yeter Kur’ân’ın ılgıt ılgıt esen meltemini avuçlamanız için. Bir Ramazan vaktinde yerlere inen melekleri seyretmek için.

Ramazanda ruh iner dünyamıza, fecre kadar selama durur.

Dördüncü Bölüm

COĞRAFYA

Sınır

Sınır, mutlak anlamda her insanın, her toplumun maddi ve manevî haddini gösterir. Yeryüzünde sınırsız bir hayat yoktur. Ama bu sınırlar bazıları için mutluluk kaynağı olurken bazıları içinse kelimenin tam anlamıyla bir tutsaklık olabiliyor. Özellikle zihinlere çekilen tel örgüler... Yirminci yüzyıla kadar Kürtler belli belirsiz, diğer bir ifadeyle gevşek sınırlar içinde kendilerine özgü bir özgürlük alanı oluşturmuşlardı. Yirminci yüzyıl dünyanın yeni bir anlayışla şekillenmesine tanık oldu ve Kürtler aynı mekânda, aynı koşullarda sınırların mahkûmu haline geldiler.

Yıllar önce “Müzekkire-i Derviş Paşa” adlı Osmanlıca bir raporu bugünkü Türkçeye tercüme etmiştim. Osmanlılar zamanında Derviş Paşa başkanlığında kurulan komisyon İran heyetiyle karşılıklı görüşmeler yapmak ve Osmanlı-İran sınırını nihai olarak tespit etmeye çalışmakla görevlendirilmiş. Rapora göre her iki komisyon sınır boylarındaki herhangi bir bölgenin, köyün, kasabanın ya da meranın kendilerine ait olduğunu kanıtlamak için Kürt aşiretlerinin kendilerine ödedikleri vergilerin kayıtlarını kanıt olarak ileri sürmüşlerdi. Basra körfezinden tutun ta bugünkü Gürcistan sınırına kadar uzanan çizgide ağırlıklı olarak Kürt aşiretlerinden Caf, Doskî, Ertuşî, Heyderî, Celalî ve Birûkîlerin hareketleri anlatılıyordu. Oradan anladığım kadarıyla Osmanlı ile İran arasında Kasr-ı Şirin’de sınırı ana hatlarıyla belirleyen bir anlaşma yapılmış ama anlaşma yapıldığı sırada İran tarafında sözgelimi kışlakta olan aşiret daha sonra yaylaya çıkınca bir anlamda ülke de değiştirmiş olabildiği için bir takım sorunlar baş göstermiş. Çünkü İran tarafına örneğin yaylaya ya da Osmanlı tarafına da kışlaka gelmeye devam ediyorlarmış aşiretler. Dolayısıyla hem İran, hem Osmanlı yaylası veya kışlakı kendi tarafında olan aşiretin karşı taraftaki yayla veya kışlakının da kendisine ait olduğunu ileri sürüyordu. Aşiretler açısından bakınca aslında İran ve Osmanlı ve de sınır izafiydi, onlar binlerce yıllık alışkanlıklarını sürdürüyorlardı, modern anlamda sınır çiğneme kastî olmaksızın geleneksel anlamda sınır tanımıyorlardı.

Müzekkirede anlatıldığına göre mesela bir senenin yazında Osmanlıya vergi veren aşiret aynı senenin kışında bu sefer İran’a vergi vermiş. Her iki ülke bu kayıtlara dayalı olarak aşiretin meskûn olduğu toprakların kendisine ait olduğunu savunuyordu. Aşiretler ise yukarıda süren bu tartışmadan habersiz yaylaya ve kışlaka gitmeye devam ediyordu. Bugünkü sınır daha sonra nasıl tespit edildi bilemiyorum. Belki de aşiretler taksim edilerek ortadan bir sınır çizildi. Mesela mensubu bulunduğum Heyderan aşiretinin, Celalilerin, Brukilerin, Şikakîlerin yarısı Türkiye topraklarında yarısı da İran topraklarında yaşıyor. Caf, Doski, Ertuşi aşiretleri ise daha sonra ortaya çıkan sınırlar dolayısıyla Türkiye-Irak, İran-Irak arasında bölünmüş vaziyettedirler. Ama bildiğim bir şey vardır ki sınır boylarında yaşayan aşiretler Cumhuriyet kuruluncaya kadar Osmanlının ve İran’ın bilgisi dâhilinde binlerce yıllık yayla kültürlerine dayalı olarak sınırın her iki tarafına geçmeye devam ettiler. Bugünlerde aşiretlerin toplu halde yer değiştirmeleri, sınırı geçmeleri söz konusu değil artık ama bireysel, hatta zaman zaman gruplar halinde geçişler farklı amaçlara yönelik olarak devam ediyor. Sınırların iki yakasında akrabalar yaşıyor. Düğünlerde, cenazelerde, hatta aşiretler arası çatışmalarda sınırlar kolaylıkla geçiliyor ve ziyaretleşmeler olabiliyor hâlâ.

Zaman zaman egemen ülkelerin tavrından dolayı daralsa da ciddi bir ticari potansiyel de mevcuttur. İnsanlar sınırın karşı tarafındakileri farklı bir ülkenin vatandaşları olarak değil, sözgelimi evini nehrin karşı yakasına yapmış bir yakını, soydaşı, dindaşı olarak görüyor. Sınırı da akrabasına kavuşmak istiyorsa aşmak durumunda olduğu bir engel olarak görüyor. Bu hareketini suç veya kaçakçılık olarak görmüyor. “Qaçaxçî” kelimesini kullanıyor olsa da bu belki barikattan “kaçış”ı ifade ediyor. Nitekim Kürtçede bu kelimenin karşılığı da yoktur. Kaçakçılık gibi bu fiilin ismi de Kürt anlam dünyasına dışarıdan girmiştir. Adlandırmak zorunda kaldığında özümsemenin, benimsemenin ifadesi olarak kendi dilinden değil, egemen devletin kavramsallaştırdığı bir zorunluluk olarak kullanıyor.

Çocukluğumda Tahran radyosunun Kürtçe bölümünde sık sık yayınlanan bir stran bilirim: “Îran e xweş Îran e/ji Kermaşanê bigire heyanî Qerecdağê Kurdistan e/êl û eşîran kon û çîtê xwe lêdane…” (İran güzel İran/Kermanşah’tan Karacadağ’a kadar Kürdistan/El ve aşiretler çadırlarını, çitlerini kurmuşlar…) diye devam ediyordu. Rahmetli Birê’nin söylediği bu türkü bir anlamda Kürtlerin kendilerine hükmeden İran, Osmanlı gibi devletlerle ilişkilerini özetliyordu. İran’sa İran, tamam, Osmanlıysa Osmanlı amenna, hâkimiyetinizi kabul ediyoruz ama bizim de doğal bir yaşam alanımız var ve aşiretlerimizin, obalarımızın anayurdudur burası demek istiyordu. Üstelik bunu pratikleriyle de hep gösterdiler Kürtler. Hükümran devletlerin hâkimiyetini hep tanıdılar, vergilerini verdiler. Ulus devletler ortaya çıkıncaya kadar da egemen devletler de Kürtlerin bu özerk alanlarına, bu alanda hayatlarını bildikleri gibi sürdürmelerine karışmadılar. Ne zaman ki paradigma değişti, egemen devletler yeni bir anlayışla hareket etmeye başladı, o zaman sınırlar Kürtleri boğmaya başladı.

Komşu devletle kurulan ilişkilere paralel olarak zaman zaman gevşetilse de sıkı takip eksik olmadı sınırlarda, Kürtlerin de sınırları aşmaları. Modern paradigmalarıyla ulus devletler için suç ve kaçakçılık olan şey Kürtler için hayatın ta kendisiydi.

Bazen sınırları aşan sınırlar vardır ve bunlara riayet etmek doğanın kanunudur. Kürtleri anlamak bu yüzden çok önemlidir.

Diyarbekir

Medeniyet yolculuğuna çıkıyorsanız uğrak yerleriniz şehirler olacaktır. İslam Medeniyetinin Kürdistan ayağında şehir ve insan manzaraları zihinsel yolculuğumun uğrak yerleridir. Ve elbette Diyarbekir. İlk uğrak yeri, ilk menzil niteliğini fazlasıyla haizdir.

Benim vurgunu olduğum şehirlerim var, kimini gördüğüm, kimini görmediğim, platonik bir aşkla tutkunu olduğum. Her birinin bir tarafı cezp etmiştir beni.

İstanbul gibi. Diyarbekir gibi. Mesela bir Bağdat, bir Şam… birer kimlik, kelimenin tam anlamıyla birer kültürdürler benim kişisel coğrafyamda. Hatta birer masaldırlar. Ve hatta bu yüzden “şehir”dirler. Arkalarında bu muazzam efsane olmasa, bu efsunlu masal bulunmasa birer yerleşim birimi ya da en fazla büyük “kent” olurlardı, ekmek kapısı niyetine. Aslında çoğunu görmeden zihin ülkeme yerleştirdiğim bu şehirleri o kadar iyi biliyorum ki ressam olsaydım çizebilirdim. Birer karizma abidesi bu şehirlerim. Sözgelimi Bağdat. “Tiralê Bexdayê” (Bağdat tembeli) efsanesi bile tek başına gökleri delen modern zaman burçlarından daha etkilidir.

Mesela Ankara benim şehirlerimden biri değildir. Bir şehrin tek özelliği çene altından göbek altına kadar iliklenmiş üniforma düğmeleri gibi beynine yanaşık düzen talimi verilmiş bürokrasinin merkezi olmaksa o şehir hiçbir zaman benim özlemini duyacağım yerlerden biri olamaz. Tek bir boyutla izah edemezsiniz benim şehirlerimi. Çok yönlü, çok boyutlu, çok kültürlüdürler.

Zihin coğrafyamın kimlik sahibi başka şehirleri de vardır; Mekke ve Medine gibi. Ama bunlar salt dinsel kimlikleriyle ön plandadırlar ve hep öyle kalırlar. Büyümezler, çoğalmazlar, çeşitlenmezler. Tevhidin kıblesinde çokluğa, çeşitliliğe yer yoktur.

Kudüs’ü inanç kimlikli şehirler kategorisinde saymıyorum bu yüzden. Kudüs’ün bir şehir olarak temsil ettiği kimliğin temelinde güçlü bir inanç unsuru olmakla beraber, merkez olma özelliğini bu inanç unsurunun yanına başka kültürel, tarihsel özellikleri katarak kazanmıştır. Belki de sırf bu yüzden kalıcı bir kıble olmadı, bu görevi salt inanç kimliğine sahip Mekke’ye devretti diye düşünürüm. Kudüs, dinamizmini inançtan alan bir kimlik, bir kültür, bir mânâ çeşitliliğidir. Sırf inanç noktasından baksan bile, en az üç (Yahudilik-Hıristiyanlık-İslam) ortağı çıkar Kudüs’ün.

Benim şehirlerim sınır tanımazlar. Bir İstanbul’u, bir Diyarbekir’i deli gömleği misali tel örgülerle ihata edemezsiniz. “Başka vadilerden esen rüzgarlar değmesin gamzesine” diye tarihin kıskançlıkla ördüğü surları eriten iradelerini bükecek el bulunmaz nitekim. İstanbul’un ağır başlı, Diyarbekir’in ise alabildiğine hırçın isyanı (serde Kürtlük var ne de olsa) bu yüzdendir.

Benim zihin coğrafyamda İstanbul evrenselliğin şarkısı, Diyarbekir de “kendiliğin” türküsüdür. Diyarbekir’de bulduğum kimliğimi İstanbul’un “irfan kumaşları satılan çarşılarında”(qalay-ı maarif satılur sûqlarında) marifetle süsler, kıymetlendiririm. İstanbul dersaadet (mutluluk kapısı) ise Diyarbekir payibahttır (mutluluk yurdu).

Özellikle Diyarbekir’e yüklediğim bu anlam sırf bana özgü değildir. Kürt coğrafyasının neredeyse tamamında bu kimlik ve kültür derinliğiyle mütenasip bir algı oluşmuştur Diyarbekir hakkında. Gözlemlediğim kadarıyla Kürtler için Diyarbekir, İstanbul’a, diğer bir ifadeyle evrensele açılmanın kapısıdır. Böyle olunca da bizim oralarda Diyarbekir zihnimdeki muadilini andıran, köylü sadeliğiyle yaratılmış bir efsaneye dönüşmüştür. Masal kahramanlarının gittikleri “bajarê mezin” (Büyük Şehir) önce Diyarbekir’dir sonra Stenbol’dur (İstanbul) mesela. Tek tük de olsa “bajarê Misrê”ye gidenler de vardı. Bizim oralarda Mısır’ın bir şehir olarak bilinmesi de hâlâ çözemediğim bir muammadır. Acaba Arapça klasik metinlerde büyük şehir/metropol anlamında kullanılan “Mısır” kelimesinden dolayı mı oluşmuş bu algı? Bir de Hindiye “Mirîşka Misrê” (Mısır tavuğu) derler bazı bölgelerde.

Sırf Türkiye Kürtlerine özgü de değildir Diyarbekir’e ilişkin bu algı. İran Kürdistan’ının merkezi Senendej’e (Sine) gittiğimde son yıllardaki siyasal gelişmelerden tamamen bağımsız olarak İran Kürtlerinin bölgeye ilişkin kültürel algılarının merkezinde de Diyarbekir’in önemli bir yer tuttuğunu şaşkınlıkla görmüştüm. “Stran” ve “kilam”larında en az Türkiye Kürtleri kadar Diyarbekir vurgusunun bulunduğunu fark etmiştim. Onca ayrılığa, yüzlerce yıllık sınıra rağmen… Kürt coğrafyasının her köşesinde denbêjlerin stranlarında “rasta elî gewro”, “mêrgehmedê”, “taşxana dîyarbekirê” tasvirleri oya gibi işlenir.

Bu mazhariyet başka hiçbir Kürt şehrine nasip olmamıştır. Bu yüzden Türkiye sınırları dışında bile olsa her Kürt, doğduğu şehirle birlikte biraz da Diyarbekirlidir.

Çocukluğumda bizim köyde okuması yazması olan, Türkçeyi bilen bir ağabey vardı. Jandarma, öğretmen gibi resmi zevat köye geldiğinde onu çağırırlardı anlaşabilmek için. Diyarbekir’i düşündüğümde aklıma gelen manzaralardan biri de budur.

Diyarbekir’in adını ilk amcamdan duyduğumu hatırlıyorum. Bizim köylülerden biriyle Diyarbekir’e gitmiş vakti zamanında. O güne kadar bizim köylülerin askerlik dışında gittikleri en uzak diyardı Diyarbekir ve amcam her fırsatta oradaki günlerini, yaşadıkları maceraları, Diyarbekir’in surlarını ballandıra ballandıra anlatır, köylüler de merakla dinlerdi. Masal gibi. Beraber Diyarbekir’e gittikleri komşumuz için, “Evdile gawur e” (Abdullah gavurdur.) derdi her fırsatta. Niçin diye sorulunca, “Diyarbekir’de keşişin elini öptü.” diye cevap verirdi. Evdile amca sarıklı, sakallı, cüppeli keşişi görünce “mela” zannetmiş ve hürmetini göstermek için elini öpmüş. Dudaklarını keşişin eline temas ettirecekken boynunda sallanan haçı fark etmiş ama iş işten geçmiş.

İlk defa 1980 yılında üniversite sınavına girmek üzere Diyarbekir’e gitmiştim. Otogardan çarşıya doğru giderken gözlerim gayri ihtiyari keşiş aradı ama nafile, keşişler anılarda kalmışlardı. Görseydim, belki elini öpmeyecektim ama amcamdan kalma bir hatıraya dokunmak adına elini sıkacaktım.

Bir de askerden tezkere alıp gelenler hep bir Diyarbekirli çavuştan söz ederlerdi. “Bir gün “…lı” bir çavuş bana bir tokat attı…” diye başlayan askerlik anılarında mutlaka Diyarbekirli bir çavuş sahne alır ve tokat atan çavuşa karşı çıkardı. Nedense hiç tezkere almazdı bu Diyarbekirli çavuş. İnanamayacaksınız, askere gittiğimde ben de gördüm bu Diyarbekirli çavuşu. Hâlâ aynı rolü oynuyordu. Ahbap olmuştuk. Benim için o, askerlik arkadaşından çok, bizim köylülerin askerlik anılarında kalan kahramanları Diyarbekirli çavuştu.

Diyarbekir’e ilk gidişimdeydi galiba, bir lokantaya girmiş, yemek yedikten sonra hesap vermek üzere masadan kalkarken elim su bardağına çarpmış ve bardak yere düşüp kırılmıştı. Hesabı öderken, “Bir de kırılan bardağın parasını kesin.” dedim. “Ellah wekil dezgehımı qırsan para almam senden yeğenim.” dedi lokantacı. Diyarbekirli çavuş efsanesinin asılsız olmadığını anlamıştım.

Bir yaz günü akşama doğru köyün minibüsüne binmiş ilçeden köyümüze dönmek üzereydik. Başlarında takkeleri düzgün giyimli iki genç yanaştı minibüsün kapısına. Erciş’in ünlü İrşad köyü medresesinde Mela Evdileyê Dîbo’nun (rahmetli Molla Abdullah Arı) yanında okuduklarını, medresenin tatile girdiğini ve memleketleri Diyarbekir’e dönecek paralarının olmadığını söylediler. Yardım istiyorlardı. Köyün ileri gelenlerinden rahmetli Hacı Selahattin ön koltukta oturuyordu. Elini cebine attı, yol paralarını fazlasıyla verdikten sonra, “feqîno!” (fakihler) dedi, (Kürtler medresede okuyanlara Arapça faqih -fakih- kelimesinden bozma feqî derler) eğer buralarda insanlardan yardım isteyecekseniz, “Biz Pertaxlı Hacı Selahattin’in çocuklarıyız deyin ama Diyarbekirliyiz demeyin.” Başkalarından yardım istemeyi Diyarbekirlilere yakıştıramamıştı. Onun ve bölgedeki hemen hemen herkesin algısına göre Diyarbekirliler dara düşenlere yardım ederlerdi ama yardım istemezlerdi. Hacı Selahattin Diyarbekir efsanesine toz kondurulmasına razı olamazdı, bizzat Diyarbekirlilerden kaynaklansa dahi.

Bir de “dengbêj”lerin “Diyarbekra şewitî” diye yaktıkları ağıtlar yüzünden Diyarbekir’de bir yerlerde hep bir yangın tasavvur ederdim. Alevler yükselir konaklarından, sûklarından… yanık stranların ateşîn sözlerinden. Hiçbir efsane asılsız değildir derler ya, Diyarbekir’de “sûka şewitî” (yanmış çarşı) diye bir yerin olduğunu duyduğumda şaşırmıştım.

Ne zaman Diyarbekir’e gitsem, bu masalın etkisinden istesem de kurtulamıyorum. Somut gerçeklikle yüz yüze gelmemi engelleyen bu masal halesi gittiğim her yerde beni takip eder. Surların üzerinden elî gewro düzlüğünde eski zaman eşkiyalarının talan dönüşü Dicle kenarındaki cümbüşlerini seyre dalarım. Urfa kapıda Halep’ten gelen deve kervanlarının çan sesleri sanırım araba kornalarını (bir yerlerden yükselen “hat karwané helebé türküsü de burçlarda yankılanabilir). Az önce yüklerini indirmiş Karwanê Mûsilê (Musul Kervanı) surların dibinde dinleniyor gibi gelir. “Taşxana Diyarbekir”in dış duvarına sırtını dayayıp Emînê Perîxanê’nin yolunu gözleyen “porkura wesîla”nın sahipsiz kalan aşirete yaktığı ağıta kulak veririm Şakiro’nun Murat nehri gibi çağlayan sesinden. Meyan kökü şerbeti satan çocuğun “şerbetçîîî” diye ünleyerek elindeki çıngırağı sallamasını Halep kervanının dönüş işareti gibi algılayacağım handiyse. Sûka Sipahîyan’dan (Sipahiler Çarşısı) geçerken elleri urganla bağlanmış Cemîlê Çeto, Emê Gozê, Hesenê Ozmîn… ve daha nice çocukluk kahramanım Krapêtê Xaço’nun stranlarından fırlamış gibi bir köşeden karşıma çıkacaklar diye heyecanlanırım. Dağkapı meydanında darağaç siluetleri yaldızlı bir tarih sayfası gibi ışıldar. Ne duvarlara sinmiş yoksulluğu fark ederim ne de kelimeleri mesken tutmuş ümitsizliği. Başım bulutlarda baş döndürücü bir efsanede gezinirim. Diyarbekir’e gittiğimde geçmiş bir zamana gitmiş olurum ve bugüne dönmeyi bir türlü başaramam. Ayaklarım yere basmaz, ya “çimanser” ya da “serçavan” burçlarındadır.

Dedim ya bir efsanedir Diyarbekir. Keçi burcuna çıktığım her seferinde babamın uzun kış gecelerinde bize anlattığı bir fabl gelir aklıma. Katır, Tilki ve Kurt kardeş olur, birlikte dağlarda dolaşmaya başlar. Yaz boyunca pek bir sorunla karşılaşmazlar. Her şey yolundadır. Ama kış bastırınca yiyecek kıtlığı çekmeye başlarlar, özellikle Tilki ve Kurt açlıktan öleceklermiş neredeyse. Katırın pek sıkıntısı yokmuş. Çünkü karı eşeleyip altındaki otları yiyebiliyormuş. Sonunda Tilki ve Kurt bu böyle olmaz, şu Katırı yersek kendimizi bahara atabiliriz derler. Ama bunun için de bir hile gerekiyormuş. Kimin yaşı küçükse onu yiyeceğiz diyelim, her birimiz kendimizi çok yaşlı gösteririz. Nasılsa aptal Katır gerçek yaşını söyler diye planlarını kurmuşlar ve Katıra gidip durumu anlatmışlar. Katır itiraz etmeden kabul etmiş. Sıra yaşlarını söylemeye gelince Tilki, “Doğum tarihimi tam olarak hatırlamıyorum ama Diyarbekir surları yapılırken ben bıyıkları henüz terlemiş bir delikanlıydım.” demiş. Kurt da, “Ben de o sırada surun yapımında çalışanların kaydını tutan bir kâtiptim.” deyivermiş. Sıra Katıra gelmiş. Hain kardeşlerin hilesini anlayan Katır “Doğum tarihimi, yaşımı bilmiyorum. Ama ben doğarken babam doğum tarihimi sağ arka ayağımdaki nalın üstün yazmış, bir gün lazım olursa bakılsın diye. Buyurun bakın.” demiş. Tilki ile Kurt birbirlerine bakmışlar. Meseleyi anlayan Tilki, Kurda: “Ne bakıyorsun, kâtip olan sensin!” demiş. Derken Kurt, Katırın pek çiftesiyle kendini yerde bulmuş… Burcun adı keçi olunca kâtibin kurt olması çok da garip kaçmaz diye düşünürüm ve efsanenin gülümseten hüznü kışın tezek sobasının tadına doyulmaz ısısı gibi çehreme yayılır. Neticede kardeşlerin nice hilelerle kardeşlerini kandırdıklarını, tabiatın yaman çiftesini yedikten sonra yerlerde debelendiklerini bizzat insanlık âleminde seyredip duruyoruz. Hakikaten bir efsanedir Diyarbekir.

Son gidişimde havaalanından itibaren kendimi güncel gerçeği algılamaya şartlandırdım. Dağkapıda “Sivil Cuma”nın kılındığı meydandan geçtim, yağmur yağıyordu ıslandım, otelin lobisinde can sıkıcı haberleri izledim. Remzi Ustada “ciger” yedim, Ulu Camide namaz kıldım, Ulu Caminin imamlarından Mela Said’den Diyarbekir’de medfun sahabeleri dinledim, Hasan Paşa hanında kahvaltı yaptım… olmadı. Efsane peşimi bırakmadı. Vefa timsali arkadaşım Mehmet Erim Hoca ile buluşmak üzere gittiğim bir mahallede restore edilen Ermeni kilisesini görünce, gerçeklikle bağımı büsbütün kaybettim, somut gerçeklik namına gördüklerim zihnimden uçup gitti. Bizim köylünün elini öptüğü keşişin hayali kapıda bekliyor gibiydi. Ürkütücü bir tenhalık beni karşıladı içeri girdiğimde. Ne keşiş vardı ne cemaat, Müslüman bir bekçi koruyordu kiliseyi. Orada bir özür gibi duruyordu. “Gavur”ları koruyamadık bari kiliseyi koruyalım der gibiydi. Göçüp gidenlerin geride bıraktıkları isli ocak taşlarını seyrediyor gibiydim kül rengi Karacadağ (Kevirê Qerecdaxê) taşlarından örülmüş duvarlara dalarak. “Durun! Sevgiliyi ve çadırının izlerini anarak ağlayalım.” (qifa, nebki min zikra habibin we menzeli…) demişti İmru’l Qays benzer bir ıssızlık karşısında. Onu düşündüm. Issızlığın rengi küle benzer zahir. Terk edip giden alevlerden arta kalan.

Mıgırdıç Magrosyan’ın “Gavur Mahallesi” burası mıydı yoksa? Burada mı birbirine karışıyordu çan sesiyle ezan sesi?..

Diyarbekir, Kürtlerin okumuş yazmış ağabeyi. Dil bilmez acemi delikanlıların çavuş hamisi… Toprağına yüz sürerek akıp giden Dicle’nin nazenin sevgilisi! Benim şehrim.

Alabildiğine politize “Amed” ile kan kusturucu asimilasyonu hatırlatan “Diyarbakır” değil benim “Diyarbekir”im.

Miks (Bahçesaray)

Tarihte Kürt mirlikleri (emirlik/otonom bölgeler) meşhurdur. Botan, Mıks, Hekari, Xerzan, Xaylaz, Xoşav ve Bazîd, daha güneyde Badînan, Soran ve Baban gibi. Kürt edebiyatı da bu mirliklerin sağladıkları özgür alan içinde gelişmiştir. Ehmedê Xanî’nin Mem û Zîn’i, Melayê Cizîrî’nin divanı gibi Klasik Kürt edebiyatının en parlak örnekleri bu mirlikler döneminde ortaya çıkmışlardır. Bu mirliklerden biri Miks mirliğidir ve ünlü halk ozanı Feqîyê Teyran buralıdır. Van Gölü’nün güneyine düşen Miks’te hüküm süren bu mirliğin hâkimiyet alanı Van Gölü’nün kuzeyine düşen Erciş’e kadar uzandığını sanmıyorum. Ama deyimlerde, hikâyelerde, atasözlerinde sıkça geçtiğine göre şöhretinin buralara kadar yayılmış olduğunu biliyoruz en azından. Bildiğimiz bir diğer husus da Miks mîrlerinden Mîr Hesen’in halk tarafından “welî” gibi dini bir nitelikle taltif edilmiş olmasıdır ki bu, bildiğim kadarıyla başka hiçbir mir için kullanılmamıştır.

Mesela babaannemin kendine özgü yeminleri vardı. “Bi serê qûlê reş” (siyah kölenin başı hakkı için. Muhtemelen Bilal-i Habeşi’yi kast ediyordu.) “bi qebra Mîr Hesenê Welî” (Mir Hasan Veli’nin kabri hakkı için) gibi.

Bizim köye zaman zaman Van Gölü’nün güneyine düşen Westan (Gevaş) ve Miks (Bahçesaray) taraflarından dervişler gelirlerdi. Erbaneler eşliğinde Feqîyê Teyran’dan beyitler, kasideler söylerlerdi. Bu dervişlere “Mucêwrê Mîr Hesen” (Mir Hasan’ın komşusu) derlerdi. İşte babaannem bu “Veli”nin başına yemin ediyordu.

Dilo rabe ji xewarê
Çavan bişo ji gemarê
Mirin hatîye emel kanê

(Gönül uyan uykudan
Gözleri yıka kirden çapaktan
Ölüm gelmiş hani amel?...)

Dilo rabe ku êvar e
Ji newmê ra nebit yar e
Mirin hatîye emel kar e

(Gönül uyan ki akşamdır
Uykuyla dost olma, ziyandır
Ölüm gelmiş amel kardır…)

O günlerden aklımda kalmış beyitlerdir.

Xurcik dediğimiz heybelerinde nakışlı tahta kaşıklar bulunurdu dervişlerin. Köylüler bu kaşıklardan satın alırlardı teberrük niyetine. Dedem “Mucêwrê Mîr Hesen”den satın aldığı bu kaşıklara kutsal bir emanet gözüyle bakardı. O kaşıklarla yenen yemek daha mı bereketli olurdu bilmiyorum ama daha lezzetli olduğunu söyleyebilirim. Bazen de o kaşıklarla yemek yenmesine kıyamaz duvara süs gibi asarlardı. Duvarda kılıfında asılı bulunan Kur’ân-ı Kerim’in hemen altına…

Nesillerin teması bilgi, birikim ve tecrübenin aktarımı gibi insan hayatı açısından önemi inkar edilemez bir iletişim yöntemidir. Sonradan eğitimle veya kişisel tecrübeyle kazanılacak değerlerin mayası gibi bir şeydir. Hiç eğitim almasa, okuma yazma öğrenmese bile bir insan, bu iletişim sayesinde “sıfır” tecrübeyle başlamamış oluyor hayat serüvenine. Geçmiş kuşakların her sözü, her deyimi, her davranışı gelecek kuşakların zihin tarlasına ekilmiş bir tohum gibidir de denebilir. Mevsimi geldikçe bu tohumlardan bazıları filizleniyor, insanın hayatına yön verici işlevini görüyor. Tohum bu, kimi mevsimlik, kimi senelik, kimi asırlık olabiliyor. Bazen bir büyüğünden küçük yaşlarda duyduğun bir sözün tam olarak ne anlama geldiğini ancak kırk yıl sonra çözebiliyorsun. Demek ki vakti değilmiş! Böyle bir durumla karşılaştığın zaman zekândan şüpheye düşüp üzülme! Geç filizlenen ağaç uzun ömürlü olur. Zihninde filizlenecek değer tohumu kalmamışsa asıl o gün öldüğün gündür!

16-17 Haziran 2012 tarihlerinde Van’ın Miks (Bahçesaray) ilçesinde düzenlenen 3. Feqîyê Teyran Kültür festivaline katıldım. Miks’i ilk defa göreceğim için çok heyecanlıydım. 7-8 ay kar altında kalan, bütün dünya ile bağlantısı kesilen, Feqîyê Teyran gibi Kürtlerin Yunus Emre’si kabul edilen büyük bir ozana yurtluk yapmış bir beldeye gitmek elbette heyecan vericidir. Ama 45-50 yıl öncesinden babaannemin çocukluk zihnime emanet ettiği halk dindarlığının bir sembolünü keşfe çıktığımı bilemezdim elbette.

Gölün karşı kıyısından (Erdîş-Erciş) biri olarak neticede çok da yabancısı olmadığım bir coğrafyaydı görüp gezeceğim. Belki vadileri daha derin, dağları daha yüksek ve sarp olacaktı. Nitekim önce uzun bir tırmanış gerçekleştirdik (tırmanış dediysem, araçlarla gidiyorduk ve yol açıktı!). Vardığımız son noktanın denizden yüksekliği 3000 metre civarıydı. Bu zirveye “Zozanê Krapêt” (Karapet yaylası) deniliyordu. Ünlü Ermeni asıllı Kürt dengbêj Krapêtê Xaço’nun buralarda yaşadığını, bu yüzden adının verildiğini sanarak epey bir heyecanlandık. Ama bu Krapêt başka bir Krapêtti. Bu sefer baş aşağı zikzaklar çizerek inişe geçtik.

Ve Miks… derin bir vadide şirin ve dingin bir kasaba… Dört tarafı dağlarla çevrili” diye bir deyim var ya, işte bu deyimin eksiksiz karşılığı bir vadi… Tabiat, onu kıymetli bir tohum gibi özenle avuçlarının içinde korumuş da bugünlerde filizlensin diye bağrında saklamış gibiydi. Nadide bir mücevheri saklar gibi. Tam ortasında “Ava Miksê” (Miks çayı) melodik bir akışla yanı başımızdan geçiyordu. Bu güne kadar acelesi varmış gibi telaşla akan böyle bir nehir görmedim. Vakıa her akarsuyun böyle aceleci bir akışı var ama bu biraz daha belirgindi. Aceleci, telaşlı ama uğultusuz ritmik bir akış.. şiir gibi… hatta usta bir atıcının yayından fırlamış ok gibi… bir amacı, bir hedefi olmalı… hedefini tutturacak bir kararlılıkla akıyordu. Batılıların Tigris dedikleri Dicle’nin kaynağı da Miks çayıdır ve Tigris ok demektir. Kürtçede ise Tîr…

Feqîyê Teyran aynı duygular içinde olmalı ki yüzyıllar öncesinden şöyle seslenmişti bu suya:

Ey av û av ey av û av
…
Ji işqa kê her têy û têy
Heta kengê her bêy û bêy
Bo min bêje heyranê kêy
Da ez bizanim qissetê

(Ey su…
…
Kimin aşkından hep akmadasın
Daha ne kadar böyle akacaksın
Söyle bana kimin hayranısın
Bileyim bu hikâyeyi…)

Feqî filozof çapındaki irfanıyla bu soruları sorarken varlığın bir gayesinin olduğunu biliyordu. Hiçbir varlık amaçsız olamazdı. Her gidişin, her gelişin, her akışın, her oluşun hatta şu Miks’ın dağlarınınki gibi her duruşun bir gayesi, bir gün varacağı bir ereği vardı. Divanında ortaya koyduğu gibi Feqî o engin ve coşkun yüreğiyle varlığı şairlik tecessüsüyle kurcalamış ve suyun akışında “büyük küçük bütün kâinatın demetlendiğini” görmüştü. Bütün varlığın gerdandaki “ben”de noktalandığını gördüğü gibi. Tıpkı Miks’e bağlı “Arvas” kandilinin ışığında “suya yokuşları söktüren” şair gibi.

Subhan ji navê te re tenê
Xalek ji xala gerdenê
Te’z dîn kirim berdam dinê
Wêran ez im malim xirab…

(Sadece senin adını tenzih ederim
-Varlığı- gerdandaki bir “ben” yaptın
Ve beni delirtip dünyaya saldın
Viran benim, evim harap)

Mevlana da:
Bişnov ez ney çun hikayet mîkuned
Ez cudaîha şikayet mîkuned

(Dinle neyden ki hikaye etmede
Ayrılıklardan şikâyet etmede)
Derken aynı şeyi söylüyordu…

Feqî bütün varlık adına cevap versin diye Miks suyuna seslenirken bu cevabın peşindeydi:

Lazim te mehbûbek heye
Yan dost û metlûbek heye
Yan meylû mensûbek heye
Lew bê libas û kiswetê

(Bir sevgilin olmalı senin
Ya dostun ya da matlubun
Ya da meylin ve mensubiyetin olmalı
Ki giysisiz kisvesizsin…)

Bizim buralara kadar gelişimizin farkında olduğumuz veya olmadığımız gayelerinin olması gibi.

Bütün bu düşüncelerin zihnimde uyanmasına vesile olan davetin sahibi Van Milletvekili Gülşen Orhan çocuğuna “Mîr Hasan” diye seslenirken, bir anda beynimde şimşekler çaktı. Babaannem… “Mîr Hesenê Welî”… Miks… Evet! Evet!… Halk dindarlığı sembollerinin gücünü fark etmeme yarayan bir yolculuğa çıkmıştım ben. Çocukluk günlerimde zihnimin bir yerine tutunmuş emanet, inkişaf demini kollarmış gibi bugün yerini bulacaktı.

– Bu isim nereden geliyor? diye sordum.

– Büyük büyük babamızın adıdır. Mîr Hasan Veli olarak da bilinir.

Büyükler “dewrêş bêjînga dinê ne” (dervişler dünya eleğidirler) diye boşuna dememişler. Diyar diyar dolaşır, gördüklerini, duyduklarını zihin eleğinin süzgecinden geçirir, en billurlaşmış şekliyle başkalarına aktarırlar demek istiyorlardı. Çocukluk yıllarında “Mîr Hesenê Welî” adını, nice menkıbeleriyle birlikte taşıyan “Mucêwr” bir anlamda kültür aşılaması yaptığını bilemezdi elbette. Ben de babaannemin başına yemin ettiği Mîr Hesenê Welî’nin torunlarına bir gün misafir olacağımı bilemezdim.

Meşhed ve Kürtler

Ortadoğu dediğiniz yer İslam Medeniyetinin merkezidir ve bu medeniyetin dört ana kavim tarafından temsil edilen kültür havzaları var. Araplar, Farslar, Türkler, Kürtler… Bunlara İslam Medeniyetinin omurga milletleri de denebilir. Büyük arif Şeyh Ehmedê Xani, Hz. Peygamberi (s.a.v) kast ederek, “Ku bûn peyrevêd wî Ereb, Ecem, Kurmanc, Romî” (Ona tabi oldular Araplar, Acemler, Kürtler ve Türkler…) derken bu kültürel iç içe geçmişliğin İslam Medeniyetinin omurgası mesabesinde olduğuna dikkat çekmiştir. Medeniyetimizin izini sürerken hangi nirengi noktasından hareket edeceğimizi bilmek için bunları hatırlatıyorum. Acem diyarının, İran’ın en doğusunda, Afganistan sınırında yer alan Meşhed şehrine gittiğimde bu dört omurga milletten medeniyet ve kültür unsurlarına tanıklık etmiştim. Bunun yanında beşeri iç içe geçmişliği de gözlemlemiştim. Meşhed’in rengine bürünmüş Diyarbekir’i görmüştüm de denebilir. İstanbul’u, Konya’yı gördüğüm gibi. Eğer Meşhed’de Diyarbekir’i, Acem’de Kürdü, Türk’te Arabı göremezsen evrensel İslam Medeniyetini kavraman mümkün olmaz çünkü. Meşhed’de Diyarbekir’in, İslam Medeniyetinin Kürdistan ayağının izlerinin peşine düşmüştüm ben de. Burada size böyle bir hikâye anlatacağım işte.

Haritada derin bir tekne gibi görünür İran, tarihi derinliğini anlatırcasına. Hindistan’dan, Uzakdoğu’dan, Çin’den gelen kültür bu teknede yoğrulur, mayalanmaya bırakılır. Sonra insanlık medeniyetine yön vermek üzere sunulur uygarlıklar pazarına. Orta Asya bozkırlarından kopup gelen Türkleri düşünün (Alparslan olarak girmişlerdi bu tekneye de Keykubat olarak görünüvermişlerdi Anadolu’da) dönüştürücüdür İran. Osmanlı’yı kurup üç kıtaya hükmeden Türkler yüzyıllarca İran teknesinde mayalanmışlardı. Orta Asya’dan akan coşkun nehir Afganistan’da taşkınlığın zirvesine çıkar ve oradan İran teknesine akarak durulur. Oturur, olgunlaşır steplerin taşkın çocuğu.

Cumhuriyet aydını, Türklerin İran teknesinde yoğrulma sürecini görmezden gelmeyi pek sever. İran’ı atlayarak doğrudan Orta Asya’ya göndermede bulunur. Türk tarihinde İslami dönemi paranteze almayı sevdiği gibi… Hâlbuki el-Cahiz’in deyimiyle, “eğersiz atların sırtında” Orta Asya’dan dalkılıç kopup gelen Türkler, medeniyet kurucu özelliklerini büyük oranda İran havzasında geçirdikleri zamana borçludurlar. Türklerin kökleri Orta Asya ise serpilip gürbüzleşmeleri uçsuz bucaksız İran teknesinde olgunlaşmalarıyla mümkün olmuştur. İrani unsurları çekip aldığınızda bir Türk edebiyatından, Türk folklorundan, Türk geleneğinden söz etmek neredeyse mümkün olmayacaktır. Farsçayı söküp alırsanız Türkçeden, meramınızı tam olarak anlatamazsınız bugün bile. Günleriniz isimsiz kalır mesela.

İran’ın birçok milleti kıskandıran uzun ve kesintisiz biri tarihi vardır. Buna rağmen dışı solgun, eskimiş bir heybeyi çağrıştırır zihnimde. Nedense gri renkli olmalıdır bu hayali heybe diyorum. Üzerinde tarihin tozunu taşıyormuş gibi. Anadolu ile İran coğrafyası arasında ilginç bir bağ vardır. İran, Anadolu’nun doğuya doğru devamı, Anadolu İran’ın batıya doğru uzantısı gibi. Anadolu’da yaşayan her kavmin bire bir aynısı İran’da da yaşar. Bu iki coğrafya dönüp birbirlerine baktığında kendilerini görürler. En büyük Sünni âlimler İran’dan çıkmışlardır mesela. Ebu Hanife, Gazali gibi… Şianın merkez üssü İran’dır. En dinamik Şia teorileri İran’dan yayılır dünyaya. Ta Endülüs’te ortaya çıkan İbn Hazm’ın ataları İranlıdır, tıpkı İbn Sina ve daha niceleri gibi. İslam coğrafyası İran’dan hız alarak açılmıştır batıya. İrfan bir yanıyla İranlıdır, vahyin mayaladığı irfan.

15 Ekim 2010 tarihinde altı gün süren bir İran yolculuğuna çıktım. Uluslararası İmam Rıza Festivali (ceşnvare diyorlar) çerçevesinde Astan-ı Kuds-ı Rezevi adlı müessesenin davetlisiydim.

Horasan (Kürtler “Xuristan” derler. Eski Farsça’da Xaweristan -doğu ülkesi- denirdi. Zamanla Xorasan olarak telaffuz edilmiş) eyaletinin merkezi Meşhed’e doğru yola çıktım. Yaklaşık dört saat süren uzun bir yolculuktan (bugüne kadar uçakla yaptığım en uzun seyahatti) sonra Meşhed hava alanına indik. Pasaport işlemlerinden sonra dışarıya çıktım. Bizi kapıda bekleyen mihmandarımızın refakatinde otele doğru hareket ettik. Burası Horasan’dı.

Daha önce de İran’a gitmiştim, Tahran, Kum ve Ostan-ı Kordestan’ın (Kürdistan eyaleti) merkezi Senendej (Kürtler Sine diyorlar) gibi yerleri ziyaret etme fırsatı bulmuştum. Gördüğüm bu kentlerin her birinin kendine özgü bir atmosferi vardı, anlaşılır nedenlerle kendime pek yakın görmüştüm oraları ve yabancılık çekmemiştim. Burada bir parantez açarak Sine’deki bir gözlemimi anlatmak istiyorum. Şehirde Hz. Fatıma’nın doğum günü münasebetiyle düzenlenen bir konferansa davetliydim. Konuşmalar Kürtçe ve Farsça yapılıyordu. Öğle yemeği için ara verildi. Yabancı misafirler olarak büyükçe bir salonda yemeğimizi yedik. Şehrin müftüsüyle karşı karşıya oturmuştuk. Ben yemeğimi yedikten sonra sigara içmek için dışarı çıktım. Bir grup çocuk kapıdaki güvenlik görevlisine misafirlerden sonra içeri girip kalan yemekleri yemek için izin istiyorlardı. İran’ın muhteşem kültürüne, hele hele mustazafların devrimine yakışmayan bir manzaraydı. Hemen içeri girdim. Üst katta dinlenme salonuna yöneldim. Vali Bey (Ostandar) ve üst düzey memurlar için de ayrı ve bayağı lüks olan bizim soframızdan daha göz alıcı bir sofra hazırlanıyordu.

Horasan’ın merkezi Meşhed, en uzak bir noktada olmasına rağmen bana çok tanıdık geliyordu. Belki de Anadolu’ya gelip Rum diyarını İslam irfanıyla aşılayan Horasan erenlerinden dolayıdır diye düşündüm.

Ertesi gün Meşhed içinde bir geziye çıktık. Müzeler, kütüphaneler gibi rutin tanıtım programları. Ben başka bir şey arıyorum. Meşhed’i nasıl anlamlandırmalıyım, zihnimin neresinde bir yer vermeliyim? Eşyayı anlamak için atılacak ilk adımlardan biri, isimden yola çıkmaktır. İsimle müsemma arasında doğrudan bir ilişki vardır çünkü. İsim müsemmayı gösteren bir alamettir. Meşhed kelimesi şehadet yeri anlamında ism-i mekândır. Şehit düşülen yer. İmam Rıza’nın burada Halife Me’mun tarafından zehirli üzüm verilerek şehit edilmesinden dolayı bu ismi almıştır. Ayrıca şahit olmak, görmek anlamında “şehide” fiilinin de ism-i mekânıdır. Müşahede edilen yer. Sahne. Hakikat sahnesi. İrfanın, derinliğin, hikmetin, tevhidin, bilgeliğin sahnelendiği yer. Bu iki anlam arasında doğrudan bir bağlantı vardır. Şehit, kendini feda ederek geride kalanlara erdemin uğruna ölmeye değer olduğunu gösterir. Sözlü şahitliğini fiili şahitlikle taçlandırır. Sözlü şahitlik, şahidin ortadan kalkmasıyla uçup gider, gelip geçici bir sahnedir o. Ama fiili şahitlik zamanları, mekânları aşarak gök kubbede çınlamaya devam eder. Bu yüzden şehitler ölmezler, şahitlikleri ölümsüzdür. Bir meşhedin tam ortasında ebediyet şarkılarını terennüm ederler. Meşhed, İmam Rıza’nın şehit olarak nebevi irfanı sergilediği bir sahnedir. Kendimi Meşhed sahnesinde gaybi inayetlere hazırlamalıyım.

Diğer misafirlerin geleneksel el sanatlarının sergilendiği müzeyi gezdikleri sırada ben dışarıda bekleyerek yolda gelip geçenleri seyretmeye koyuldum. Önümden geçen genç bir çift aralarında Kürtçe’nin Kurmanci lehçesini konuşuyorlardı. Kıyafetlerinden, özellikle kadının çarşafından İranlı oldukları anlaşılıyordu. Ta Afganistan sınırında Horasan eyaletinin merkezinde böyle bir olayla bir daha karşılaşmam dedim ve bütün cesaretimi toplayarak onlara selam verdim. Söze Kürtçe konuşarak başladım. Şaşırdılar. “Nerelisin?” dedi adam. “Türkiyeliyim,” dedim. Biraz daha şaşırdılar. “Siz nerelisiniz?” dedim. “Meşhedliyiz,” dediler. Nasıl heyecanlandığımı tarif edemem. İran Kürtleri büyük oranda Senendej merkezli Ostan-ı Kordestan’da (Kürdistan eyaleti), Kirmanşah’ta, Bukan, İlam ve Mehabad’da yaşarlar ve Sorani lehçesiyle konuşurlar. Daha kuzeyde Azerbaycan-ı Ğerbi (Batı Azerbaycan) eyaletine doğru Türkiye sınırına paralel uzanan bölgedeki Salmaz, Seqiz, Urmiye, Maku ve Hoy (Xoy) gibi şehirlerde yaşayanları ise Kurmanci lehçesiyle konuşurlar. Adam “Meşhedliyiz” deyince bu yüzden şaşırmıştım. Beni bırakmıyorlardı. Diğer misafirler müzeden çıkmış, otobüste beni bekliyorlardı. Sonunda kaldığım otelin ismini verdim ve ayrıldım. Akşam otel odasındaki yatağıma uzanmış dinleniyordum. Telefon çaldı. Resepsiyondan arayan biri misafirlerimin olduğunu söylüyordu. Aşağı lobiye indim. Genç adam eşiyle oturmuş beni bekliyordu. Hoş beşten sonra köydeki babasını aradığını, babasının beni köyde misafir etmek istediğini söyledi. Teşekkür ettim. Ama bir festival çerçevesinde davet edildiğimi, dolayısıyla programdan ayrı hareket etmenin doğru olmayacağını, bunun kendileri açısından da bir takım sakıncalarının olabileceğini söyleyerek gelemeyeceğimi belirttim. Anlayışla karşıladılar ve yaklaşık bir saat sohbet ettik. Sonra eğer daveti kabul etseydim beni de alıp götürmek için kapıda hazır beklettikleri arabalarına binip gittiler. Ben de onlar da duygulanmıştık. Giderken eşi hanımefendi çantasından bir paket İran kınası çıkardı, “Bunu eşinize hediye ediyorum.” dedi. Sohbetimiz Meşhed Kürtleri (onlar özellikle kurmanc diyorlardı) etrafında dönüyordu. Nüfusları 2 milyon kadarmış. Ta Nadir Şah zamanında Türkiye sınırına yakın bölgelerden (Maku, Bayezid -o zamanlar Erzurum’a bağlıydı- dolaylarındaki büyük Celali aşiretinin mensupları) alınıp Türkmenistan sınırına yerleştirilmişler. Aralarında her zaman Kurmanci konuşuyorlarmış. Bizim Ağrı, Erzurum, Muş, Van bölgelerinde konuşulan Kurmanci lehçesinin aynısıydı. Araya ister istemez karışan Farsça kelimeler olmasa bir Türkiye Kürdünden fark edilmezlerdi. Şia mezhebine mensupmuşlar. Hiç Sünni yokmuş aralarında. Meşhed’de “Kurmanc” adıyla yayınlanan bir gazeteleri varmış. Resmi makamların kendileri için “Kürt” değil “Kurmanc” ismini kullandıklarını da ekledi. Nitekim sonraki günlerin birinde festival çerçevesinde tanıştığım biri benim Türkiye’den gelmiş bir Kürt olduğumu öğrenince bana dönüp: “Biz de Kürtlere yakın bir milletiz.” demişti. Doğrusunu isterseniz ilk önce Farsları kast ettiğini sanarak “öyle!” diye karşılık verdim. Ama sözlerinin devamında, “Bize Kurmanc derler.” deyince, “Nasıl yani?” dedim ve ekledim, “Ben de Kurmancım…” Sonra aramızda Kurmanci konuşmaya başladığımızda dostumun kafası epey karışmıştı. İster istemez Türkiye’deki bazı Zazaların, “Biz Kürt değiliz, Kürtlere yakın ayrı bir milletiz.” demeleri aklıma gelmişti. Kim kimden kopya çekmişti acaba?

Ertesi gün erkenden İmam Rıza’nın makamına gidiyoruz. Önce kütüphaneyi ziyaret ediyoruz. İran’ın ikinci büyük kütüphanesiymiş, Milli Kütüphaneden sonra. Kum’daki Âyetullah Maraşi Kütüphanesini soruyorum, daha büyük değil mi? diye. Bazı bakımlardan daha büyük olabilir ama burada yazma eserler daha çoktur, cevabını alıyorum. İmam Zeynülabidin’den kalma el yazması Kur’ân-ı Kerim varmış bu kütüphanede. Gerisini siz tasavvur edin. Gerçekten muhteşem. Sonra İmam Rıza’nın sofrasına kabul ediliyoruz (İranlılar öyle diyor) öğle yemeği için. Sade bir sofra ama doyumsuz bir lezzet. Herkesin yüzünde bu sofradan yemek yemenin bahtiyarlığı. Etrafımı meraklı gözlerle izliyorum. İnsanlar cennet sofrasına oturmuşlar, gökten inmiş maideye kurulmuşlar gibi gururla, yüzlerine vurmuş beşaret mutluluğuyla lavaş ekmek, pilav (birinc ya da polov diyor İranlılar) ve etli mercimek yemeğinden yiyorlar. Dikkatimi Hindistanlı misafirin ekmek parçalarını, biraz pilavı bir poşete doldurması çekiyor. Sonra başkaları da öyle yapıyor. Teberrük için, hastalara şifa vermesi temennisiyle Hindistan’a götürecekmiş. Dışarı çıkıyoruz. Çıkış kapısının yanında dizilmiş kadınlar, bu ekmek kırıntılarından kendilerine vermeleri için çıkanlara yalvarıyorlar. Bütün bunların yadırganmaması da ayrı bir ilginçlik. Ne avuç açıp dileyenlerin yüzünde bir hicap kırıntısı, ne de verenlerin simasında üstünlük kasıntısı. Herkes bir hayrın, bereketin yerini bulmasının aracısı olduğunun bilincinde rolünü oynuyor. Kimse kendisi değildi orada. Fena hali bu muydu Allah’ım! Hindistanlı misafire otel lobisinde, ekmekleri ne yaptığını sordum. Kapıda bir kadının çok yalvardığını ve ona verdiğini söylüyor, göz bebeklerinin ta içi gülerek.

Otel odasına çekildim ve türbe ziyaretini gözlerimin önüne getirdim. Gündüz gördüklerimi gözlerim kapalı yeniden seyre daldım. İğne atsan yere düşmez bir kalabalık. Mihmandar, ilk defa ziyarete gelenlerin ilk üç dileklerinin kabul edildiğini söylüyordu. Ben ne istiyordum? Bir kul ne ister ki Allah’tan. Sustum, lal kesildim, divanlar dolusu konuşarak. Sözsüz, kelimesiz, dilsiz konuştum, bu kutlu dergâhta. Bir değil, üç değil, on değil… bin dilekte bulundum. Varlığı dürüp dürüp bir yokluk özetine sığdırmaya çalıştım isteklerimi…

Ez adem amede em be sûy-ı vucûd
Uftade ğeribem be ser-ı kûy-ı vucûd
Gofti çi xahi ez inca cami
Ademi xahem ki neyayed bûy-ı vucûd

(Yokluktan gelmişim varlık tarafına
Varlık köyüne atılmış bir garibim ben
Buradan ne istersin Cami? dedin
Varlıktan eser olmayan bir yokluk isterim ben)

Cami’nin bu dörtlüğü Pir-ı Horasan’ın makamında mücessem hale gelmiş o maneviyat halesinde hissettiklerimi ifade etmeye kifayet eder mi, bilmiyorum.

Öylece durmuş etrafımı gözetliyorum. Türbenin içi baştanbaşa kristalden işlenmiş, dışı ise göz alıcı çini motifleriyle süslenmiş. Kubbesi altın kaplamalı. Mahşeri bir kalabalık… Yanı başımda secdeye kapanmış ağlayan bir kadın ve onun yanında duran adam. Kocası olsa gerek. Kadın uzun uzun ağlıyor. Bütün bu gördüklerimin ötesine nüfuz edip maveraya geçmek için zihnimi çevremden soyutlamaya çalışıyorum. Kristal camlar, altın kaplamalı kubbeler, muhteşem minareler hakikati yakalamama engel olmamalı. Gözlerimi perdelememeli. Ben gaybi kurcalamalıyım. Sözsüz konuşmalı, vasıtasız duymalıyım. El uzatsam değecek gibi yakıcı hakikati hissetmeliyim. Hatta hakikat korunu avuçlarıma alıp yatışmaz yüreğime koymalıyım. Yanmayı, kavrulmayı, arınmayı yaşamalıyım. Bu yangını gözyaşı söndüremez. Bu hicranı göz alıcı manzaralar vuslata çeviremez. Bu gurbeti beden kafesinden sonra bir de eşya kafesiyle perçinleyemem. Özgürce uçmalıyım hakikat semasında. Erenlerin peşinde ömürlerini tükettikleri yakıcı hakikati bir göz açıp kapama anı kadar kısa bir sürede yakalamalıyım. Bugün bu mekânda “burnum burnuna değmeli yok’un”, yokluğun akıllara durgunluk veren gerçekliğinin sırrına ermeliyim. Var olabilmek için yok olabilmeliyim. Birden âşina bir ses çalınıyor kulağıma. Hâlâ ağlamasını sürdüren kadını, yanı başında duran kocası sandığım adamı, göz alıcı çinileri, yıldızlar gibi parıldayan kristalleri ve perde perde yükselen salavat seslerini aşıp o âşina sese veriyorum özümü: “Yasin. We’l Qur’ani’l Hakim…” Yanımda beliren yaşlı bir adam Yasin sûresini okuyordu. Gözpınarları kurumuş, gözleri fokurdayan yüreğinin kaynamasına ayak uyduramıyordu. Gözyaşları sesinden akıyor gibiydi. Âyetlerin gözyaşıyla yoğrulmuş ıslaklığını hissettim. Derin huşusu yüzüne vurmuştu adamın. Gözleri bitap düşmüş, onların yerine dilinden dökülen âyetler ağlıyordu. Âyetleri ilk defa dinlemişim gibi gözyaşı mendilime sarıp yürek yangınımın üzerine serdim. Maveradan aşıp gelen bu ses hikmetlerle dolu Kur’ân’ı yakıcı bir kor gibi avuçlarıma bırakıvermişti. İrkildim… üşüdüm… avuçlarımda yakıcı hakikat… türbeden ayrıldım…

Bedenen yorgun ama müthiş haz almış olarak otele döndük. Odaya çıktım, kendimi derin bir anlama yolculuğuna emanet ettim.

Lobide bekleyen arkadaşların yanına indim sonra ve sohbete daldık. Diğer misafirlerle ya Arapça ya da Farsça konuşuyordum. Fikir alış verişi yapıyor, ülkelerimiz hakkında merak ettiklerimizi birbirimize soruyorduk. “Şuna ne diyorsunuz mesela?” diye bir şeyi gösteriyor, bizim dilimizdekine benzer bir söz duyduğumuzda bir ortak nokta daha bulmuş olmanın mutluluğu yüzümüze vuruyordu. İşi kelimelerle olan benim, kelimelerin peşinde nasıl bir heyecanla koştuğumu tahmin edemezsiniz. Türkmenlerle, Taciklerle, Beluclarla, Azerilerle, Horasan Kürtleriyle her fırsatta kelime mübadelesinde bulundum ve dağarcığımı manaların hamalı kelimelerle doldurdum. Kelimeler derinliklerin yüzeydeki pencereleridir. Kelimeler dünyasında bir yolculuğa çıkmış gibiydim.

Yunanistan’dan gelmiş biri vardı. Adı Nikola idi. Müslüman olmuş ve Hasan adını almıştı. Rint meşrep biriydi. Türkiye’den olduğum için bana yakınlık gösteriyordu. Ne de olsa komşuyduk. Çat pat Arapça öğrenmişti. Biraz Arapça daha çok işaret diliyle anlaşıyorduk (!). Anneannesi Erzurum’dan Yunanistan’a göç etmiş bir Rum imiş. İmam Mehdi’nin annesi de Yunanlıdır diyordu. Nikola geldiği ilk günden itibaren herkesin ilgi odağıydı. Biraz hırpani giyim kuşamıyla ama daha çok davranışlarıyla… O, Meşhed’e ağlamaya gelmişti. Biraz sohbet edince ayrılacağımız aklına geliyor, boynumuza sarılıp hüngür hüngür ağlıyordu. Bana öyle geliyordu ki Nikola, Hasan’ın Yunanistan’daki yalnızlığına ağlıyordu. Sık sık Osmanlıya hayranlığını dile getirirdi. İlginçti. Bir ara Türkiyeli olduğum için belki beni hoşnut etmek amacıyla böyle konuşuyor diye düşündüm. Kaynaştıkça anladım ki Osmanlı, Nikola’nın zihin dünyasında İslam’ın hâkimiyetini, Müslümanların izzetini temsil ediyor. Bir rejimi, bir kavmiyeti, bir mezhebi değil. Bugünkü Müslümanları, özellikle azınlık Müslümanları gözümün önüne getirdiğimde ona yerden göğe kadar hak verdim. Mesela Gazali’yi de çok seviyordu. Ama Gazali onun zihninde içe dönük bir figür değildi. Müslümanlar arasındaki fikir ayrılıklarının bir tarafı olarak görmüyordu onu. Felsefeye karşı duruşunu, bugünkü Avrupa’ya meydan okumanın bir arkaik modeli olarak konumlandırmıştı zihninde. Kim Avrupa karşısında dik durmuşsa Nikola için değerliydi.

Ertesi gün park-ı millet (Millet parkı) dedikleri yere götürdüler. Kuh-ı Senginin hemen yanındaydı park. Kuh-ı Sengin taşlı dağ demektir. Yüksekçe bir tepeydi aslında. Ve yekpare bir taş gibiydi. Zirvesine kadar çıkan basamaklar oymuşlardı. Rehberimiz önde biz arkada tepeye tırmandık. Sekiz tane mezar vardı tepede. İran-Irak savaşında şehit düşmüş meçhul askerlere (gumnam) aitti. Kim oldukları bilinmiyordu.

Kuh-ı Senginin tepesinden Meşhed’i izliyorum. Tam ortasında İmam Rıza’nın makamı altın kaplamalı kubbesiyle parıldıyor. Şehir, makamın etrafında bir dantel gibi örülmüş, uzayıp gidiyor düzlük boyunca, huzurlu ve dingin. İnsana sonsuzluk duygusunu veriyor. Hiçbir yapının İmam Rıza’nın makamından daha görkemli olmaması için söz birliği etmişçesine mütevazıca türbedarlık ediyor Meşhed. Tepede akşam namazını kılıyoruz sonsuzluğa el açarak. Dağ başındayız.

Dağ… Emanet ilk ona teklif edilmiş. Ama emanetin ağırlığını hissedip kaçınmış onu yüklenmekten. İnsan yüklenmiş. Yine de emanetin inişine eşlik etmekten vazgeçmemiş. Musa ilk vahyi aldığında Tur Dağı vardı yanı başında. İsa, Zeytin Dağından seslenmişti kavmine. Ve Muhammed (s.a.v)… İlk vahyi aldığında tanığı Hira Dağıydı… Dağlar, varlığın dua için göğe açılmış elleri gibidir. İcabet rahmeti ilkin onlara değer, yağmur damlalarının ilkin onlara inmesi gibi. Göğe en yakın zirvelerde karara bağlanır ikrar. Peygamberler dağların zirvesinde gökten inen rahmeti kulların dünyasına indirirler. İrfan sahipleri yatışmaz benliklerini terbiye etmek için dağlara sığınırlar. Dağlar zayıfların barınağıdır. Varlık güç alır dağlardan. İlkin haberi onlar alırlar gökten inen. Bir dağın başında yudumladığın sonsuzluğun doyumsuz lezzetini başka bir yerde hissedemezsin.

Ve son gün Meşhed’den kırk elli km uzaklıktaki tarihi Tus kentine gideceğiz. Yola çıktık. Göz alabildiğine uzanan çölü seyrediyorum. Burası Horasan’dır. Erenler diyarı. Efsaneler membaı. Filozoflar, şairler, şahlar arenası. Tarihî İran’ın derinlikleri… Firdevsi Şahname’yi burada yazdı. “Otuz sene nice zahmetler çekerek Acem’i yeniden dirilten” görkemli Şahname’yi. Otobüs durdu. Burası Firdevsi’nin mezarıdır dedi rehber. Tus’a gelmiştik. Beş on metre yükseklikte yekpare bir kaide, üzerinde Şahname’den dizeler yazılmış. Önünde Firdevsi’nin bir heykeli, küçük bir havuzun kenarında. Kaidenin altında Firdevsi’nin mezarı. Merdivenlerden aşağıya iniyoruz. Duvarlarda Şahname’den sahneler resmedilmiş kabartmalar şeklinde. Simurg’un kucağında Zal. İsfendiyar’ı öldüren Rüstem. Omuzlarından iki yılan başı çıkan Zalim Dahhak. Rehber adeta canlandırarak anlatıyor sahneleri. Tam bir teatral gösteriyle tarihten, mitolojiden bir demet sunuyor. Orta yerde Firdevsi’nin mezarı. Tüylerim diken diken olmuş. Kaptırmışım kendimi rehberin anlattıklarına. Yerin altında bir masal kentine gelmiş gibiydim. Çocukluğuma doğru bir yolculuğa çıktım.

Van-Erciş’te bir dağ köyü. Altmış yetmiş hanelik. Kış akşamları köylüler bir evde toplanır Mıhemed-ı Mele Unıs’ın (Molla Yunus oğlu Muhammed) anlattığı masalları (çîrok) dinlerlerdi. Özellikle Zaloğlu Rüstem masalı daha bir heyecanla dinlenirdi. Mıhemed Amca tabakasındaki kaçak tütünden bir cıgara yakar ve başlardı anlatmaya. Kelimelerle duman birlikte çıkardı ağzından.

Rüstem’in gürzü onun elinde inerdi, siyah devin başına, o tutardı Rüstem’in kılıcını İsfendiyar’ın boynuna indiğinde. Taş kesilir dinlerdik sigara dumanıyla birlikte ağzından dökülen kelimeleri, can kulağıyla. Bir gün Rüstem masalının son bölümünü anlatacaktı. Gündüzden herkes konuşuyordu. Bu gece Rüstem öldürülecek. Gün batımında bizim evde toplandı köylüler. Mıhemed Amcanın gelmesini beklemeye koyuldular. Derken kapıdan görünüverdi. Asık yüzü ve kan çanağı gözleriyle. Çocukluğundan başlayarak büyütüp yetiştirdiği kahramanını kendi elleriyle öldürecekti bu gece. Tarifsiz bir acı vardı bakışlarında. Köylüler de derin bir hüzün içindeydiler. Anlatmaya başladı. Bu gece bir başka tüttürüyordu cıgarayı. Sesindeki hüzün çok belirgindi. Önceki bölümlerin coşkusu, heyecanı gitmiş, matem havası sarmıştı her yanı. Derken yere düşmüş Rüstem’e bir kılıç darbesi inmek üzereydi. Dondu kaldı herkes. Masalın en heyecanlı yerine gelmişti. Mıhemed Amca durdu. Bir anlam veremiyordu köylüler. “Ne oldu sonra?” “Sonrası yok.” dedi, Mıhemed Amca. “Hiç kimse bana Rüstem’i öldürtemez.” dedi, ağlamaklı bir ses tonuyla ve çekip gitti. Rüstem’i öldürmeye kıyamamıştı. Bugün Rüstem destanının doğduğu yerdeydim Mıhemed Amca! Senin öldürmeye kıyamadığın kahramanın hâlâ yaşıyor tarihin duvarlarında. Horasan’dan Rüstem destanını Van’ın bir Kürt köyüne ilk getiren kimdi bilmiyorum ama çoktan Kürt kimliğine bürünmüş Rüstem’i Tus’la, doğum yeriyle buluşturduğumu düşündüm bir anda. Tarihî bir andı. Evet, insan gittiği yere medeniyetini de beraberinde taşır.

Nikola omuzuma dokundu, gidiyoruz. Uyandım masal dünyasından, kahramanlık rüyasından. Dışarı çıktık. Burası Firdevsi’nin evinin de bulunduğu kendi bahçesiymiş, oraya gömülmüş. Otobüse yeniden bindik ve Harun Reşid’in zindanının bulunduğu yere gittik. Abbasi döneminden kalma müthiş etkileyici bir yapıydı. Yapının içinde aşağıya açılan bir pencere. Demir mazgalla kapatılmış. Mazgalın şişlerine çaputlar bağlanmış, kısmetinin açılmasını isteyen evde kalmış kızlar ya da dilek tutan başkaları tarafından. Kim bilir? Kulağımı dayasam mahkûmların tarihin karanlığını yırtan sesini duyabilir miyim? Ali Şeriati’yi andım. Piramitleri seyrederken taş taşıyan kölelerin çıplak bedenlerine inen kırbaçların sesini nasıl duymuştun üstad?

Meşhed’e gelmişken Ali Şeriati’yi anmamak olmaz.

Türkiye’de, seksenli yıllarda, “Kürt yoktur. Karlı dağlarda yürürlerken ayaklarının çıkardığı kart kurt seslerinden dolayı bu ismi almışlardır.” aşağılayıcı saçmalığının bilimsel hakikat olarak sunulduğu bir dönemde bir adam “Medeniyet ve Modernizim” adlı kitabında, “Yunan medeniyetini Yunanistan’a göç eden Kürtler kurdular.” derse bu psikolojik saldırıya maruz kalmış biri olarak ne hissedersiniz?!. Hemen hemen Türkçeye çevrilen bütün kitaplarını okudum Şeriati’nin. Baştan başa bir vicdan abidesiydi.

Tam bir vicdan adamı... Yatışmaz benlik... Tahran’dan Paris’e uzanan uykusuz gecelerin, kavgalı gündüzlerin şövalye ruhlu entelektüeli… Serapa aydın... Piramitlerin dibinde durup da Firavun’un görkemli saltanatını hayranlıkla izlemek varken o taşların altında ezilen köle bedenlerin iniltisini duyan his abidesi… Kalbinin gözeneklerinden, beyninin kıvrımlarından merhamet akan ipek yürekli savaşçı… Kaç beden Şiisinden Sünnisine bütün bir Müslümanlık mazlumiyetinin yükünü sırtına vurabilmiştir bugüne kadar? İran coğrafyasının geçen yüzyılın başlarında insanlığın ortak vicdanının kapısını çalmak üzere ortaya çıkardığı Cemaleddin Esedabadi (Afgani)’den sonra yüreklere dokunmak üzere çağa armağan ettiği, insanı kalbinden yakalayan derviş! Bütün bir insanlığın acısını üzerine çekmeye aday Kerbela müptelası. Diğer bir ifadeyle bükülemeyen mazlumiyet. Bir de Kürdüyle Türküyle mazlumiyetin ne olduğunu çok iyi bilen Anadolu’nun en çok sevdiği İranlı.

Ali Şeriati. Vicdan adamı… Başı bulanık İran platosunun muhteşem çocuğu. Seksenli yılların o zifiri karanlığında “Kürtleri bir medeniyetin kurucuları” olarak tanıtmış olmanın bu sözünü duyan, okuyan her Kürdün vicdanında evrensel bir duyarlılık uyandırdığının tanığıyım.

Ve yeniden Harun Reşid’in zindanının karanlık dehlizleri. Kısmet arayanların niyetleri makes bulur mu bu karanlık dehlizde. Dipten gelen kırbaç seslerine karışmış iniltileri, yukarıdan sarkıtılan kısmet buketleri çelişkisini nasıl çözeceğim? Tarihin kaderi mi bu? Zindanın bahçesinde bir mezar. Etrafına rengarenk çiçekler ekmişler. Mühim biri olmalı diyorum. Üzerindeki yazıyı okuyorum. Ebu Hamid Muhammed Gazali. Durdu zaman. Neredeyim Allah’ım! Ve son mısranın son kafiyesini bulmuştum, çok tanıdık birinin yattığı bu lahide dokunurken. Ben derin İran’a yolculuk yapmıştım. Parmaklarımın ucuyla dokunduğum lahitten tarihin nabzını tutuyor gibiydim. Geçmişime dokunuyordum. Necip Fazıl’ın şu dizelerinde tasvir ettiğine benzer bir ruh hali içindeydim:

Gece bir hendeğe düşercesine
Birden kucağına düştüm gerçeğin
Sanki erdim çetin bilmecesine
Hem geçmiş zamanın hem geleceğin

İnsan gittiği her yerde medeniyetini içinde taşır ya da medeniyetinin bir mezar taşında hayat bulduğunu bile görebilir.

Meşhed derinlikti. Derindi.

Çölü, derinliği, tarihi, mitolojiyi, irfanı, hikmeti geride bırakmış yeniden İstanbul’a gelmiştim işte. Aklımın bir ucunda Horasan Kürtleri…

Beşinci Bölüm

KÜRDİNSAN VE
SOSYO-PSİKOLOJİSİ

Kürtlerde Ölüm

Kürtçede bir deyim var: “Dîn an di şînan de an di şahîyan de kivş dibin” (Deli ya yasta ya da düğünde belli olur). Aslında “deli”den öte, insanın karakterinin yas gibi düğün gibi sosyal kaynaşmalarda, insanın normal zamanlardaki gibi kendini kontrol etme gereğini duymadığı ortamlarda ortaya çıkar demek istiyorlar. Bu bakımdan sosyal alanlarda sergilenen tavırlar kültür ve medeniyetin de göstergesi, özgünlüğün yansıması mesabesindedir. Bütünleştiğin oranda ayrışıyorsun yani.

Evet ölüm olgusu karşısında sergilenen tavır da bir medeniyetin göstergelerinden olabiliyor, bir toplumun karakterlerini yansıtan bir ayna olabiliyor.

Aslında ölüm tek ve değişmez hakikat. Herkes, her toplum için geçerlidir bu.

Ama ölümün ötesi var. Ölümden sonrası (dünyadaki sonrası), özellikle ölen kişinin çevresi söz konusu olunca farklı olabiliyor. Bu bağlamda hayat her yerde farklı yaşandığı gibi ölüm de farklı algılanıyor, farklı karşılanıyor (nitekim ahirette de herkes farklı bir akıbetle karşılaşır). Ateş de düştüğü her yeri yakar ama her yeri de bir başka yakar! Sessiz sedasız kor olup gideni var, cayır cayır yananı var. Kültürün, dinî anlayışın, coğrafî şartların, hatta iklimin yoğurduğu gelenek bunu belirler. İslam medeniyetinin ölüm teorisi her pratikte farklı bir görünüm sergileyebiliyor bu yüzden.

İşte bu noktada Kürtlerin nev-i şahsına münhasır ölüm algısı kendini gösteriyor. Bir mukayese yapsak bu algının özgünlüğünü daha bir fark etme imkânı bulabiliriz.

Bugüne kadar Batı ülkesine gitmedim, bu yüzden oralarda ölümü nasıl karşılıyorlar, görme imkânım olmadı. Ama takdir edersiniz ki medyasıyla, sinemasıyla, dizileriyle yoğun kitle iletişim araçları etkisi altında olmamızdan mütevellit ölümü nasıl karşıladıklarını bizzat görmesek de tahmin edebiliyoruz. Bir kere (televizyondan, sinemadan gördüğümüz kadarıyla) son derece ağırbaşlı karşılıyorlar (haklarını yemeyelim şimdi!). Kadınlı erkekli siyahlar giyilir ve gayet ciddi, vakarlı bir tarzda cenaze töreni düzenlenir. Dini vecibeler yerine getirilir ve defin işlemi tamamlanır. Mezarlıkta dizilen ve mevtanın birinci dereceden akrabaları olan kimselere taziyeler sunulur ve her şey tamamlanmış olur. Ve hayat kaldığı yerden devam eder. Anlayacağınız ölüme ayrılan vakit mezarlıkta son buluyor. O düzenli, temiz mezarlıkta ne yalan söyleyeyim, insanın uzanıp yatası geliyor. Hayatın güçlü akışı içinde ölüm küçük bir parantez mesabesindedir Batı’da!

Batı’yı görmediysem Doğu’da İran’ı görme imkânım oldu. Orada ise ölüm her yerdedir de kimsenin dönüp baktığı yoktur gibi bir algı oluşuyor ilk etapta. İran’a gittiğim bir keresinde bir mescide gitmiştik Tahran’da. Birden salavat sesleri yükseldi, omuzlarda bir cenaze mescidin avlusuna girdi. Bir tur attıktan sonra gittiler. Derken bir tane daha. Kaldığımız süre zarfında birkaç cenazeye tanık olduk. Avluda bulunan “Şeyh Hasan” denilen zatın türbesinin etrafında dönüyorlardı. Ölüm kendini aşmış da hayata dönüşmüş gibiydi. Herkes hayata evirilmiş ölümü yaşıyordu. Ağlayan sızlayan kimse yoktu. Kimse yoktu dediysem de bir kaçı hafiften inliyordu aslında. Kulak verdim “wa Huseyn!” (ah! Hüseyin!) diyordu biri. “Ölenin adı Hüseyin mi?” diye sordum. Gruptan biri, hayır, dedi, o Hz. Hüseyin’e ağlıyor. İran’da her ölüm biraz da Hüseyin’e ağlamak için bir vesiledir. Bu yüzden ölüm her yerdedir, her yürekte Hüseyin olduğu için. Bu aynı zamanda ölümün her yerde sonsuz bir yasa bürünmüş hayata dönüştüğünün de ifadesidir. O anda geçmişte televizyonda seyrettiğim bir manzarayı da yerli yerine oturttum. İran’ın tarihi Bem kentinde taş üstünde taş bırakmayan şiddetli bir deprem olmuştu. Televizyonda seyretmiştim. Yaşlı bir adam ailesinden sıra sıra dizilmiş birkaç cenazenin başında “wa Huseyn!” diye göğsünü dövüp ağlıyordu. Her halde adam bu cenazeler içinde adı Hüseyin olanı diğerlerinden daha çok seviyor diye düşünmüştüm o zaman. İran’da Hüseyin varken ciğerparen de olsa başkasına ağlaman zül sayılıyor.

Bizim buralarda ise ölüm parantezinin bir ucu hep açıktır. Bazen hayatı felç edecek kadar. Aslında Türkiye’de, ülkenin batısı ve doğusu arasında hayat gibi ölüm açısından da farklı bir algı ve tatbikat var diyebilirim. Türkiye’nin batısında, Türkler arasında ölüm, Batı’nın mekanikliği düzeyinde olmasa da daha bir doğal karşılanıyor diyebilirim. Ağlamalar, feryatlar, kontrolsüz isyanlar burada da az değildir Allah için! Hele son senelerde –neyse ki şimdilik elit kesimin arasında görülüyor- cenaze kalkarken bir alkış tutma furyası var ki akıllara ziyan. Ülkenin batısında ölümden sonrası, asıl ölünün yakınlarının tutumu açısından haber değeri taşıyor. Bitmez tükenmez miras kavgaları, mahkemelere taşınmalar vs. Bazen kardeşler miras için birbirlerini vurabiliyorlar!

İstanbul’da üst katımızda yalnız yaşayan yaşlı bir amca vardı. Kızı ve damadı haftada bir gelip bakarlardı. Oğlu ise nadiren uğrardı. Bir gün amcanın öldüğünü duyduk ama defin işlemleri tamamlandıktan sonra. Sessiz sedasız götürmüşlerdi. Birkaç gün sonra kapıda kızını, damadını gördüm. Taziyelerimi sundum, üzüntümü belirttim. Kızı, gayet soğukkanlı bir şekilde, “Üzülmeye gerek yok! Babamız yaşayacağı kadar yaşadı. Güzel yaşadı (her ne demekse). Artık vakti gelmişti!” dedi. -Aşağıda vereceğim örnekten ve birçok benzerinden ötürü- ölümleri hep bir travma gibi yaşayan benim için bu bir şoktu. Sonra adamın bankadaki paraları, daireleri ve arsaları yüzünden oğluyla kızının birbirine girdiğini haber aldık. Babalarının ölümü karşısında gösterdikleri metaneti, sıra miras paylaşımına gelince koruyamamışlardı.

Doğuda, özellikle Kürtler arasında ölüm, hayatın bir hakikati, hayatın ikizi gibi değil, bir felaket olarak algılanır. Her ölüm beklenmeyen bir ölümdür. Her ölüm sanki ilk kez karşılaşılmış gibi ağır bir tarzda yaşanır. Yediden yetmişe her ölüm, üstesinden gelinemeyecek bir afettir. Her ölen, bir daha yeri doldurulamayacak büyük bir kayıptır. Her ölüm böyledir de bazı ölümler daha bir ölümdür. Bu yüzden hayatın deyim yerindeyse belini kıran bir ağırlığı vardır bazı ölümlerin. Herkes bir gün böyle bir ölümle karşılaşma tedirginliği içinde yaşar. Kulaklar hep uzaktan gelecek bir ölüm haberine ayarlıdır, tersi olunca derin bir nefes alınır. Hayat, ölümün öncesi ve sonrasıyla egemen olduğu bu dünyada küçücük bir parantezdir, o kadar. Hayatın onların hayatında kendini görünür kılmaya gücü yetmiyor zahir. Bugün Kürtler önlerinde denizi yaran, firavunu alt eden mucizevi Musevi hayat karşısındaki İsrailoğullarının ölümcül bedbinliği içindedirler denebilir.

Bazen düşünüyorum; biri Kürtlere dünyada ebedi yaşayacaklarına dair bir söz mü vermiş de ölümle karşılaştıklarında ihanete uğramış birinin bir türlü kabullenemeyişi gibi bir duyguyla hareket ediyorlar ölüm karşısında! Çünkü ölüm üzerine inşa edilmiş bir hayatları var. Stranlarında, destanlarında, edebiyatlarında ölüm teması hayata dair her temanın önündedir. “Memê Alan” destanının sonunda Mem ile Zin’in ölü bedenleri yeniden dirilsin diye günlerce omuzlarda taşındığı anlatılır. Biri öldüğünde bizim oralarda yakınları yüzünü görme yarışına girerler adeta. “Olamaz! Ölemez!” gibi bir duyguyla hareket edilir. Neredeyse, “Bize verilen söz bu değildi.” diyecek gibi isyancı bir tutum.

Hem bu mitoloji hem de hâlâ süren bu uygulama bu kanaatimi pekiştiriyor. Dengbêjlerin stranlarında köy, şehir “yangın yeridir” (Gundo şewitîyo!)… Aşiret, aile Viran olmuştur (mala min xirav bû!) kardeş düşman kurşunuyla ölmüş (Gulek li berî bedena birê min da ne), üç günlük gelin perde arkasında ağlamaktadır (Bûka sê rojan pişt perdê de digirî)… buna benzer ifadeleri duymayacağınız stran neredeyse yok gibidir. Bu kadar ağır ve kasvetli bir atmosfer… isyan üstüne isyan…

Köydeki komşularımızdan birinin beş kızı ve bir erkek çocuğu vardı. Çocuk büyüyüp askere gidince ölüme gidiyormuş gibi herkes ağladı. Savaşa gitmiyordu (bugünkü gibi bir çatışma ortamı da yoktu) ama yine de ağlıyorlardı (ailenin tek erkek çocuğu olduğu için). Derken bir yıl geçti ve bir trafik kazasında öldüğü haberi geldi. Öylesine ağır bir ölüm havası çöktü ki köyün üzerine hemen hemen bütün alışkanlıkları değiştirdi desem abartmış olmam. Bir kere kimse radyosunu açamaz oldu (o zamanlar televizyon yoktu). Açanlar da ölen askerin uzak yakın akrabalarından biri duymasın diye her türlü tedbiri alırdı. Ancak bir iki sene sonra o da Kıbrıs savaşında “acans” dinleme izni çıktı. Çocuğun annesi oğlunun ölümünden yaklaşık otuz sene sonra öldü. O süre zarfında hiçbir bayramı kutlamadı, kimse bayramını kutlamaya gitmedi. Uzak yakın akrabalar bayramları, o da yeniden ağlayıp yas tutmak için evine giderlerdi. O hep siyahlar giyindi. Hayatının alt üst olduğunu anlatmak istercesine üstündeki entariyi hep tersyüz ederek giydi. Her askere gidenin ardından ağladı, her askerden dönenin yolunda gözyaşı döktü. Son birkaç yılda ise sürekli ağladığı için gözlerini kaybetti. Ölüm döşeğinde iken oğlunun adını hep andı, “Salih hat?” (Salih geldi mi) deyip durdu son nefesine kadar. Ölüm genel itibariyle nasıl Kürtleri esir almışsa oğlunun ölümü de onu esir almıştı. İranlıların ölümü Hz. Hüseyin üzerinden bir tür hayata dönüştürmelerinin aksine o, bir ölümden yüzlerce ölüm devşirmişti. Bu esaret aynı şiddette olmasa da bütün köylüler, özellikle akrabaları için de geçerliydi.

Ölen askerin başka bir köyde evli ablası yasına geldiğinde ise ölümün Kürtler üzerinde nasıl bir travma etkisi bıraktığını gözler önüne seren bir hâdise yaşandı. Ablası saçından bir tutam kesmişti! Kürtler arasında kadının saçı bir tabudur. Bir kadın ancak büyük bir felaket karşısında ya da ağır ve yüz kızartıcı bir suç işlenmesi durumunda saçını kesebilir. Bu yüzden bir kadına “Por kurr” (saçın kesilsin e mi!) demek büyük bir beddua, ağır bir hakarettir. Hatta bir kadın kavgaya tutuşmuş aşiretlerin tam ortasına atılıp başındaki tülbendi (laçik) yere atıp saçını açtığı anda ölüme susamış gibi kavgaya tutuşan erkekler bir anda geri çekilir, kavgaya son verirler. Çünkü bu hareketiyle kadın, ben saçımı kesmeye hazırım, mesajını verir. Kadının saçını kesmesi de hiçbir erkeğin tahammül edemeyeceği bir hâdisedir. Aslında bir kadın da öyle kafasına estiği gibi saçını kesemez. Öncelikle ikna edici bir gerekçesi olması gerekir. Sadece ailesi değil, çevresinin de onay vermesini icap ettirecek mücbir bir sebebin olması lazım gelir. Nitekim ölen askerin ablasının saçını kestiği haberi duyulunca köyde bir dalgalanma oldu. Herkes işini gücünü bırakıp yas evinin önünde toplandı. Ailenin bu hayatta başa gelebilecek en büyük felaketlerden birine uğradığının ilanıydı bu. Köylüler açısından da bu bir felaket olarak algılandığı için, ablasının saçını kesmesi hıçkırıklarla karşılandı. Yediden yetmişe herkes gözyaşı döktü. Köylülerin bu sarsıcı olay karşısında sadece gözyaşı dökmesi de bu hususta aileyi kınamadıklarının ifadesiydi.

Ölümün hayatı bu kadar gerilettiğini, yaşayanın değil ölenin bu kadar yüceltildiğini, ölüm ateşinin bu denli cayır cayır yaktığını başka hiçbir toplumda görmedim.

Kürtlerin bu kadar şiddete meyilli olmalarının altında hayatı değil de ölümü yüceltmeleri mi yatıyor acaba?!

Ayrılık Vakti

Ayrılık fikri birçoklarına pek de sempatik gelmez. Birlik ve beraberlik denince, mutlaka aynı olmayı anlamak gibi eşyanın tabiatına aykırı bir anlayışa sahip insanlardır bunlar. Oysa eşyada amaç ayrılma ve ayrışmadır.

“Göklerle yer birdi, biz onları ayırdık.” diyor âyet. Gökler, yıldızlar, feza, hava, atmosfer, yeryüzü, denizler, ağaçlar, insanlar, hayvanlar, velhasıl bütün varlık türleri bu “ayırma” sonucu ortaya çıkmışlardır. Allah her vesileyle “gece gündüz ayrılığı”na dikkatimizi çeker, temel evrensel ayrılıktan sonra güncel ve kesintisiz, sürüp giden ayrışmaya bir örnek olarak. “İnsanlar bir ümmetti, biz peygamberler gönderdik (…) ayrıldılar” der bir başka âyet. Ümmetler, milletler, kavimler, halklar, ülkeler, yönetimler, en önemlisi o güzelim diller ve de ortak değerler bütününden ibaret medeniyet havzaları bunun neticesidir. Sanki peygamberler potansiyel insani güzellikleri ortaya çıkarmak üzere ayrıştırıcılar olarak gönderilmişlerdir. En önemlisi yüce kitapta “renklerin ve dillerin ayrılığı” kutsal birer âyet olarak nitelendirilir. Nice güzelliklerle birlikte çekik gözlerin sırlı bakışını, beyaz ırkın sarışın albenisini, esmerin asaletini, siyahın bir vicdan azametindeki mahzun ve melül duruşunu, kızıl derilinin yoksunluk içindeki onurunu, şiir gibi akan dilleri, çağlayan misali çağıldayan lehçeleri bu “ayrılık” âyetine borçlu değil miyiz?!.

Sıcak bir yaz gününün kavurucu “bütünlüğünden” kaçıp dal budak salmış “ayrılık ağacı”nın gölgesine sığınmanın lezzetine doyulmaz. “Wa’tasîmû bi hablillah”(Hep birlikte Allah’ın ipine sarılın) buyruğu, tek tipçi zihniyetin yeknesaklığından, verimsiz aynileşmesinden ziyade kopmadan, yabancılaşmadan ayrı olmanın verimliliğini, değer üreticiliğini başarmanın serlevhasıdır. Her biri ayrı kırat ve değerde rengârenk ayrılık mücevheratının dizildiği kopmaz iptir.

Siz Mevlana’nın “ayrılıktan şikayet”ine bakmayın, eğer sazlıktan kesilmeseydi “Ney”den o âlemi sermest eden nağmeler nasıl dökülecekti? “Ney’in şikayet”i sazlıktan kesilirken çektiği bıçak acısıyla ilgilidir. “Ayrılıklardan şikayet”ini aktarırken “Ney”in, o acısını kast ediyor, Şems’in ayrılığının acısını yüreğinde hisseden Bilge. Ali Şeriati bütün bir medeniyet yükünü bir tür ayrılık olan “hicret”in sırtına vurur. Ayrılık medeniyettir demeye getirir.

Bir Mecnun’un Leyla’sına, bir Mem’in Zîn’ine kavuştuğunu ya da hiç ayrılmadığını düşünün; bütün bir Arabistan’ın Mecnunsuz nasıl bir duygusuzluk çölüne, bütün bir Mezopotamya’nın da Mem’siz nasıl bir kavruk bozkıra dönüşeceğini tasavvur edin, meltemsiz, nağmesiz, inlemesiz… Kim ısıtacaktı soğuk kış gecelerinde Kürd’ün yüreğini?!

Modern zamanların ayrılıkları ise kopmalar şeklindedir. Çünkü irfandan yoksun her ayrılık bir eksilmedir, kadük kalmadır. Kısır ve verimsiz olma halidir. Ayrılıktan söz edildiğinde tüylerimizin diken diken olmasının sebebi işte bu eksilme korkusudur. Çünkü irfandan yoksun modern akıl elinde bir balta, bir oduncunun kütükleri kırıp parçalaması gibi her şeyi birbirinden koparmaktadır. Ayrılıkları kopma olarak temellendiren modern zihniyetin hakikat namına vardığı en son noktanın, evrensel ayrışmanın ruhumuzu okşayan yumuşaklığını bir büyük patlama (Big Bang) olarak nitelendirmek olması şaşırtmıyor beni. Modern zamanların her ayrılığı bir büyük patlama yıkıcılığındadır bu yüzden. İrfan perspektifinde ise ayrılık bir çoğalma, bir değer kazanma, bir değer üretme, bir var olma, ayrı ve bambaşka bir değer olarak görünme sıcaklığıdır. Yaratılış, işte bu sıcak, bu verimli, bu üretken, bu değer katan ayrışma sürecinin adıdır.

Bu yüzden ben halkların benzerliklerinin değil ayrılıklarının daha ilginç, daha yararlı olduğuna inanırım. Ayrılıkları aynileştirmek aslında insanlığın geri kalanını bir literatürden, bir edebiyattan, bir mânâ denizinden mahrum bırakmak demek olduğunu bilirim. Bir eğitim sisteminin de aynileştirme esasına dayanıyor olması, toplumu kuru bir kütük verimsizliğine mahkûm etmekten başka bir işe yaramadığı da ortadadır.

Bütün bunlardan dolayı Kürtlerin “ayrı”lıkları her “ayrı olma” hali gibi heyecanlandırır beni. Gündelik yaşam itibariyle Kürtleri diğer Ortadoğu halklarından ayıran birçok özelliklerinin yanında dikkat çeken üç temel özellikleri vardır: Birbirlerine lakap (navnûçik) takıp alay etmek. Çok çabuk öfkelenip aynı çabuklukta pişman olmak... Uzun kış gecelerinde evlerde toplanıp gece yarılarına kadar anlatılan masalları (çîrok) dinlemek. (Belirgin bir yoğunluktan bahsediyorum, yoksa bu özelliklere şu veya bu oranda her halkın arasında rastlayabilirsiniz)

Birkaç Kürdün tarlada, harman yerinde, hatta camide ya da başka bir yerde bir vesileyle bir araya gelip de birbirlerine lakap takıp alay etmemeleri vaki değildir. Özellikle kışın hemen herkes köydedir, dışarıya gideni pek olmaz. Sabah erkenden durûnge denilen yerde ot ve samandan ibaret yemler özenle teknelere konur ve bir iki saat sürecek hayvanların yemlenmesi faslı başlar, bu olay akşama doğru bir kez daha tekrarlanır. Hayvanlar durûrgeye salındıktan sonra güneş alan bir duvarın dibinde kaçak tütünün eşliğinde bir şakalaşma ve alay etme faslı başlar. Bu işin uzmanları da vardır. Birine bir lakap taktılar mı yapışıp kalır ömür boyu. Hatta torunlara bile miras kalır. Mesela Elîyê Mihemedê Cemîlê Keran (Eşekçi Cemil oğlu Mehmet oğlu Ali) diye bir isim tamlaması duyarsanız şaşırmayın. Adam, Rus işgalinde varını yoğunu eşeklere bindirip kaçtığı için hâlâ süren bir lakap miras bırakmıştır çocuklarına. Herkes -sonsuz bir hoşgörüyle karşıladıkları halde- bu şakacı/alaycılardan uzak durmaya, yapışıp kalacak bir lakaba neden olacak şekilde açık vermemeye özen gösterir. Ama ne yaparsan yap neticede bir gün senin de civar köylere kadar yayılan ve seninle bütünleşen bir lakabın olabilir.

Özellikle lakap takıldığında sinirlenen kişilerle uğraşmaktan zevk alırlar. Bizim köyün şakacısı Fikret söylediği her sözüyle insanları gülmekten kırıp geçirecek bir ustaydı. Gariban Gulavî az çekmemişti dilinden. Sabah erkenden Erciş’e gidecek yolcuları bekleyen minibüsleri kollardı her ikisi de. Gülavi Fikret’in bindiği minibüse binmemeye özen gösterirdi. Ama Fikret önce normal bir şekilde kendisini Gulavî’ye de fark ettirerek bir minibüse binerdi. Garibim Gulavî Fikret’in arabaya bindiğinden emin olduktan sonra başka bir minibüse binerdi. Fakat o da ne, tam hareket edecekleri sırada Fikret bu minibüse damlamasın mı? Şoför ve diğer köylülerin de ortak oldukları bir kumpasa kurban giderdi Gulavî ve yapacak bir şey yoktu. Yarım saat kadar süren cehennem gibi bir yolculuk başlardı Gulavî için.

Lakapların bazıları bedensel bir sakatlığı ya da iriliği, ufaklığı, bazıları ilginç bir anıyı, hatta sıradan bir kelimeyi bile temsil edebiliyordu. Mesela yaşı yetmişlere merdiven dayamış bir Kazimê Çardesalî (on dört yaşındaki Kazım) vardı. Adam ne zaman bir şey anlatsa “ben on dört yaşında iken” diye söze başlardı. Sanki bütün bir anıları, hâdiseleri, kavgaları o bir sene içinde yaşamıştı. Kazimê Çardesalî demeden kimse tanımazdı yetmişlerindeki Kazım Dayıyı. Biroyê Pêtexe (Ayağı ot demeti İbrahim). Bayağı büyükçe ayaklarını dışa doğru açarak adım attığından dolayı bu lakabı almıştı. Cindîyê Horhore vardı mesela. Özellikle baş aşağı yürüdüğünde dağın zirvesinden kopup yuvarlanan bir kayayı andırırdı. Celadînê Şindik seğirterek yürüdüğü için bu lakapla anılırdı. Yoksulluk da bir lakap olarak kullanılabilirdi. Mesela Zinarê Birçî (Aç Zınar) diye biri vardı. Feyzoyê Ustûqetyayî (boynu kopmuş Fevzî) de duyduğum lakaplardan biriydi. Adamın boynu basbayağı uzundu çünkü. Koptu kopacak kadar yani. Zoroyê Serjinik (Kılıbık Zoro), Qubînê Kûzê (Kambur Kubin), Lezgînê Qertel (Kartal gibi burnu vardı mübareğin). Bazı kadınlar da bu lakaplardan nasiplerini almışlardı. Cemile diye bir kadın altı yedi çocuğuyla dul kalmıştı. Nereye gitse çocuklarından bir kaçı boy boy dizilip onu izlerlerdi. Bu yüzden Cemîla Sercûcikan (civciv yetiştiren Cemile) diyorlardı. Yine bir dul kadın vardı. Çocuklarına hem annelik hem babalık yapıyordu adeta. Hatta sadece babalık yapıyordu da diyebilirim. Çünkü erkeklerin yaptığı bütün işleri yapardı. Erkek gibi davranırdı. Adı Aliye idi ama köylüler adını erkekleştirerek ona Hecî Elî (Hacı Ali) diyorlardı. Kürt olmayanların etnik aidiyetini ifade eden lakaplara da rastlanırdı, Hisênê Tirk (Türk Hüseyin), Çerkez Omer (Çerkez Ömer), Elî Qûlîyê Ecem (Acem, Azeri Ali Kulu), Usivê Laz (Laz Yusuf) gibi. Kürt olup Kurmanc olmayanlar da Mecîdê Zaza (Zaza Mecit), Sîyabendê Sorî (Soran Siyabend) şeklinde çağrılırlardı.

Kürtlerin aniden öfkelenip çok çabuk pişman olmaları herkesin malumudur. Çok basit şeylere öfkelenip hayatlarını zehir eden nice kimseler vardı. Ahmet Amca ikinci evliliğini yakın bir köyden yapmıştı. Üç gün sonra kadını boşadığı duyuldu. Kadın bizim oraların meşhur yemeği “Keledoş” pişirmişti. Ama “Keledoş”un ayranı bir miktar katı gelmişti. Ahmet Amca eline üç taş almış ve “Bu nasıl ‘Keledoş’, üçten dokuza kadar boşsun.” diyerek taşları yere atmıştı. İşte kıyamet de o anda kopmuştu. Çünkü Ahmet Amca aslında karısını boşamak istemiyordu. Bir anda öfkelenip kadını boşamış, belki o saniyede de pişman olmuştu. Yaklaşık bir sene boyunca o mele senin bu mele benim kapı kapı dolaşarak karısını geri almanın fetvasını aradı durdu.

Bu arada Fikret onların hikâyesini çoktan “beynok” haline getirmişti (manileştirmişti) bile.

Heyla wayê heyla wayê
Ehmo jinek anî ji alîyê Payê
Seba keledoşê berdayê
Keledoş e tîr e
Pincara navê hur e
Ehmo yekî çilûr e

(tercüme edince otantik tadı kalmaz ama gene de tercüme edelim:

Vay ki vay
Ahmet bir kadın getirdi pay köyü taraflarından
Ama Keledoş yüzünden boşadı kadını
Keledoş katı gelmiş
İçindeki otlar da fazla ufakmış
Bu Ahmet var ya, pintinin tekidir.)

Sertîp Amca ile Kerime Teyzenin eşekleri doğurmak üzereydi. İkindiye doğru ateşi küllenmiş tandıra ayaklarını sarkıtmış eşek doğurunca nerede nasıl otlayacağını tartışıyorlardı. Sertîp, yavruyu bir çimende bağlarız, annesi serbest kalsın. Nasılsa yavrusunu bırakıp gitmez. Ama anneyi bağlayıp yavruyu serbest bırakırsak başını alıp gidebilir, kurda kuşa yem olur, diyordu. Kerime ise, “Öyle şey mi olur? Dünya âlem anneyi bağlıyor, yavru da annesinin etrafında otlar. Yavru annesinden ayrılıp bir yere gitmez.” diye diretiyordu. Bir ondan bir ondan derken Sertîp Amca yakındaki çömleği Kerime Teyzenin kafasına indirmişti. Kan revan içinde dışarı fırlayan Kerime Teyzeyi duyan komşular gördükleri manzara karşısında dehşete kapılmışlardı. Hikâyeyi duyduklarında ise gülsünler mi ağlasınlar mı karar verememişlerdi. Sertîp Amca karısını tedavi etmek için kim bilir kaç eşek alacak parayı harcamıştı.

Kürtlerin “ayrı”lığının örnekleri olarak paylaştığım bu anekdotların bir çocuksuluğu, bir sosyal oturmamışlığı yansıttığının farkındayım ama bunlardan kaynaklanan edebiyatın, kültürün, geleneğin tadına varınca iyi ki bu ayrılıkları vardır, iyi ki Kürtler ayrıdır diyeceğinizden en küçük bir kuşkum yoktur. Zaten her milletin böyle çocuksu yönleri yok mu?

Diyeceğim o ki, ayrılıkları durdurmaya, aynileştirmeye kalkışmayın, başaramazsınız. Sonunda tabiat kayasına toslarsınız çünkü.

“Deynê Doquzê”
(“Dokuzuncu Ay Borcu”)

Eylül ayı gelince yüreğimi bir hüzün kaplar, bu doğru ama ağaçların yapraklarını dökmeye başladıkları, her tarafın gazele büründüğü hazan mevsiminin güzelliklerinin farkına varılmadan bir sabah ansızın kendilerini aylarca kalkmayacak bir karın altında buluveren insanların aşka ayıracak ne zamanları olurdu ne de fırsatları. Bu yüzden hüznüm, mazide kalan romantik bir eylül aşkından kaynaklanmıyor. Aşk, ömrümün çocukluk ve ilk gençlik dönemlerinin geçtiği bölgemize o kadar uzaktı ki. Kim bilir belki Ehmedê Xanî’nin Mem û Zîn kitabının başında bu kitabı yazmasının sebeplerini açıklama bağlamında “da nebêjin Kurd bê me’rîfetin” (Kürtler ilim irfandan, aşktan, estetikten bihaberdirler! demesinler diye bu kitabı yazdım) derken belki de bu eksikliğe dikkat çekmek, gerçek hayatta izine rastlanmayan bu güzelliğin en azından kitaplarda yer almasını sağlamak istemişti. Çünkü bizim oraların baharında bile izine rastlanmazdı aşkın.

Yine Ehmedê Xanî’nin, di fesla nûbiharê da digel dilber biçin geştê / ji ew xweştir umir nabit li min ew hal qewî xweş tê (İlkbahar mevsiminde dilber ile beraber gezintiye çıkmak/ işte bundan daha güzel ömür olmaz ve bu halden çok mutlu olurum) dizeleri, belki onun için bile şair hayalinden öte bir anlam ifade etmiyordu, diye düşünmekten kendimi alamıyorum. Sadece bir özlemin ifadesidir diyorum. Kuşkusuz arada bir başını gösterdiği de olurdu ama her güzellik gibi kendisini fark ettirme imkânını bulamadan kaybolurdu. Bir iki tazenin gönlünde filizlenen bu duygu, çok kanlı bir encama doğru yelken açmak anlamına geleceği bilindiği için, kor haline gelmesine fırsat verilmeden söndürülürdü. Âşıkların her biri munis bir şekilde kendini değişmesi, değiştirilmesi dahi teklif edilemez törelerce tayin edilmiş bir kaderin (!) kucağına bırakıverirdi, hatırlanması, eski sevgilinin cihetine kaçamak bir bakış yöneltilmesi bile kan kırmızısı bir vakte dönüşebilme ihtimalini barındırırdı. Bu tür duygulardan geriye, bakışların bile esirgendiği yârin semtine doğru bükük bir boyun kalırdı “dengbêj”lerin yanık “stran”larında hatıra olarak ve de isimsiz. Törelerde aşkın adı her nasılsa yazılmamıştı. Bunca barikatı aşma istidadı gösterenlerden bir kaçı da Mem û Zîn, Xecê û Sîyabend, Heso û Nazê, Binevş û Cembelî nadirliğinde saygınlık kazanır, uzun kış gecelerinin bir çeşnisi olurlardı.

Evet, bu bir eylül yazısıdır ama Salacak’ta, ada sahillerinde, lise yollarında yaşanan ya da kırmızı bir gül eşliğinde Boğaz’ın sularına ısmarlanan duyguların şarkılara evirildiği, Hülya Koçyiğit-Ediz Hun filmi kıvamında bir aşk hikâyesi değildir. Sosyal bir dramın, yoksulluğun kavruk yüzünün enstantanelere yansımış öyküsüdür.

Bizim oralarda eylül aşkları yerine, eylül borçları konuşulurdu bütün bir sene boyunca. Hüznüm bundandır.

Çünkü ağustos ayında başlayan hasat zamanı eylülde son bulurdu. Yaylalarda beslenen hayvanlar eylül ayında satılırdı. Herkes hesabını buna göre yapardı.

Aslında bölgenin ekonomisi bütün bir sene borç et, hasadın kaldırıldığı dokuzuncu ayda (bölgedeki adıyla Kürtçe-Türkçe bir terkip olarak “meha doquzê”) öde şeklinde özetlenebilir. Ya da çok sınırlı birkaç istisna dışında, sadece eylül ayında bir ekonomik yapıdan söz edilebilirdi. Nitekim satıcılar da bu ayı gözeterek hareket ederlerdi. Eylül ayı geldiğinde köyde satıcıdan geçilmezdi çünkü. Gelenler iki kısma ayrılırdı. Kimi bir şeyler satmaya gelirdi, kimi de daha önce sattığı malının parasını tahsil etmeye. Eylül ayında bir şeyler satmaya gelenler peşin çalışanlardı. Küçük, basit şeyler sattıkları için karşılığını para ya da başka bir ürünle tahsil edebiliyorlardı.

Peşin çalışan satıcıların başında çerçiler gelirdi. İncik-boncuk, kap-kacak türü şeyler satarlardı. En büyük müşterileri gelinlik kızlar, bir de balon, sakız türü şeyler alan çocuklardı. Kızlar çeyizlerini dizmek için babalarından, kardeşlerinden aldıkları birkaç kuruş para ya da küçük bir sepet yumurta, bir iki ölçek (Kürtçede katlok denilen bu ölçek bir kilodan biraz fazla buğday alır) buğday, arpa, birkaç kilo tereyağı veya otlu peynir karşılığında bir şeyler satın alırlardı. En ünlü çerçi Erciş’ten gelen Ferzende Amcaydı. “Çerçi Ferzê hatîye” (Çerçi Ferzende gelmiş) sözü köyde dalga dalga yayılır ve bütün gelinlik kızlar anneleriyle birlikte Ferzê’nin at arabasının başında toplanırlardı. Herkesin alışveriş yaptığı bir sırada gelinlik bir kızın boynu bükük kalması olmazdı, bu yüzden herkes o güne hazırlardı kendini.

Bir kısım peşin satıcılar da Bitlis’in Mutki ve Hizan ilçelerinden ya da Cizîra Botan’dan (Cizre) gelirlerdi. Bunlar da pekmez, tahin, (yaş-kuru) üzüm, soğan, patates gibi şeyler satarlardı. Karşılığında buğday-arpa-nohut alırlardı. Mesela “serek genim serek tirî” (bir ölçek buğday karşılığında bir ölçek üzüm) ya da “nîv ser genim serek pîvaz” (yarım ölçek buğday karşılığında bir ölçek soğan) diye bağırarak mallarını satarlardı. Bir iki gün içinde getirdikleri mallarını satar ve çuvallar dolusu buğday-arpa ile dönerlerdi. Caminin önündeki düzlük veya harman yerinin ilçeye giden yola bakan tarafı eylül ayı boyunca küçük bir panayır yerini andırırdı.

Bir de kışın ortasında ya da nisan-mayıs aylarında gelen satıcılar vardı. Nisan-mayıs aylarında genellikle Van Gölü kıyısında yer alan Çelebibağı köyünden (bizim köylüler Çelîbax derlerdi) balıkçılar gelirlerdi. Van Gölü’nden çıkardıkları taze balıkları at arabalarına yükler bizim köye ve civardaki diğer köylere satmak üzere getirirlerdi. Bunlar da balıkları, evlerinde ihtiyaç duydukları veya ilçeye götürüp satabilecekleri otlu peynir, tereyağı ya da buğday karşılığında satıp giderlerdi.

Sonbaharın sonlarına doğru veya kışın ortasında ise Siirt’ten gelen Arap satıcılar (bunlara bölgede Farsça köylü anlamına gelen “ristaq” adı verilirdi. Arapça veya Kürtçede kullanılmayan bu kelimenin kullanılması da ayrıca ilginçti) da yatak yorgan yüzü, elbiselik basma getirirlerdi. Bir katırın, eşeğin ya da atın sırtında getirdikleri mallarını dokuzuncu ayda tahsil etmek üzere veresiye satarlardı.

Nevi şahıslarına münhasır satıcılardı. Küçük bir defterleri olurdu. Borçlularının adını ve borcun miktarını bu deftere yazar, senet-sepet almaksızın çekip giderlerdi. Bunlardan yatak yorgan yüzü, entarilik basma alan birçok köylünün, Siirtlinin bir yerde kar fırtınasına tutulup boğulmasını temenni ettiğini (!) tahmin edebiliyorum. Çünkü nevi şahıslarına münhasır bu satıcıların borç tahsil etme yöntemleri de en az kendileri kadar ilginçti ve köylüleri canından bezdirecek türdendi. Eylül ayı girdiğinde alınlarının çatına indirdikleri altı köşeli kasketleriyle ansızın çıkagelirlerdi. Köyün girişinden itibaren alacaklı oldukları bir eve misafir olurlardı. Ne borçlarını isterlerdi ne de kimseye ev sahibinin kendilerine borçlu olduğunu söylerlerdi. Ama herkes Siirtlinin misafir olduğu evin ona borçlu olduğunu bilirdi. Bu da ev sahibi üzerinde psikolojik bir baskı yapar ve ne eder eder bir an önce borcunu vermenin yollarını arardı. Siirtli de borcunu almadan o evden ayrılmazdı. Borcunu aldıktan sonra sessiz sedasız sırası gelen borçlusunun evine taşınırdı. Gün boyunca köyden biriymiş gibi köylülerle oturur, harman yerine gider, camide namaz kılar, akşam olunca da aileden birinin rahatlığıyla borçlusunun evine pervasızca dönerdi. “Siz bilirsiniz! Benim acelem yok, bir sene bile bekleyebilirim, bir sene boyunca beni misafir etmeyi göze alıyorsanız, benim için bir sakıncası yok” der gibiydi. Bu yüzden borçlular da alacağını tahsil etmeden gitmek nedir bilmeyen bu misafir evlerine gelmeden önce parayı hazırlamaya çalışırlardı. Henüz hasadı kaldırmayanlar, Siirtlinin misafir bulunduğu evde birkaç gün daha kalması için yana yakıla dua ederlerdi.

Şimdi tam hatırlamıyorum, köyümüzün öğretmeni ya erken dönmüştü tatilden ya da o yaz köyde kalmıştı. Ben de köylülerin hasat kaldırmakla uğraştıkları bir gün öğretmenin yanına gitmiş okulun bahçesinde sohbet ediyorduk. Komşularımızdan Memê Amcanın kan ter içinde bize doğru geldiğini gördüm. “On gündür evimde misafirdir zalım, hasadı kaldırıp satmam en az on gün daha sürer. Hocalar! Sizde para olur, Allah rızası için kurtarın beni Siirtliden.” dedi. Allah’tan üzerimizde para vardı. Parayı aldı. Şimdi Felemez Dayı düşünsün, dedi. Siirtlinin misafir olacağı ikinci ev Felemez Dayının eviydi. Öğretmen meseleyi anlayamamıştı. Anlattım. “Etkili ve sonuç alıcı bir borç tahsil etme yöntemidir.” dedi gülerek. Siirtli satıcılar faiz almazlardı. Ama veresiye verdikleri için fahiş sayılacak bir kar koydukları kesindi. Bir kere gelen genellikle bir daha gelmez, yerine bir başkası gelirdi. O zaman da söylentiler alır başını giderdi. Nedense köylüler birkaç metre bez sattığı bu bir kerelik alışverişten adamın büyük bir servet kazandığı söylentisine inanmaya pek yatkındılar. Hatta Siirtlilerin, “em herin welatê keran, bînin peran” (eşeklerin memleketine gidip para getirelim) dediklerini bile iddia ediyorlardı. Ama bir katır yükü bir kaç metre basma satmakla sözünü ettikleri servet kazanılmazdı. Çünkü şehirlerarası otobüs firması kurduklarından falan söz ediyorlardı. Sanırım bizim köylüler Siirtlilerin kıvrak zekâlarını, özellikle özgüvenlerini kıskanıyorlardı. İnsan Kürt tefecilerin Kürtlere ettiklerini görünce kimin kimi “ker” yerine koyduğunu da anlıyor.

Dedim ya bizim oraların ekonomisi borç alma ve borç ödeme üzerine kuruludur. Son yirmi otuz yıldır yeni bir borçlanma türü peydahlamış bölgede. Kışın ortasında acil bir ihtiyacı çıkan, hastası olan ya da beklenmedik bir masraf yapması gereken köylüler ilçede bilinen tefecilerden borç almak zorunda kalırlar. Bu tefeci de verdiğini bazen bire on hatta daha fazla faiz ekleyerek tahsil eder. Aslında parayı verirken son derece kurnaz bir yöntem izler. Mesela “Sana şu kadar parayı nisan ayının birinde ödemen şartıyla şu kadar faiz karşılığında (bazen faiz de istemez) veriyorum.” der. Çok düşük bir faizdir istediği. Köylü de bir şekilde öderim diye düşünerek alır bu parayı. Ama tefecinin başka bir hesabı var. Köylü ne eder eder bu parayı hazırlar ve nisan ayının birinde tefecinin dükkânına veya ofisine gider. Ama tefeci yoktur yerinde. Yana yakıla arayan borçlunun onu bulması mümkün değildir. Tefeci bilerek o gün ortadan kaybolmuştur. Ertesi sabah bir daha gider ve dükkânın ya da ofisin açık, tefecinin de yerinde olduğunu görür. Ama bu sefer bir sorun var. Tefeci parayı almaz. Ayın birinde verecektin, bütün gün seni bekledim, gelmedin. Şu kadar para almıştım birinden, senden gelecek parayı ona verecektim, sen gelmeyince mecburen şu kadar faiz karşılığında borcu dokuzuncu aya kadar erteledim, der. Adam yemin billah ederek geldiğini söylese de kâr etmez. Tefeci ister şimdi ver, ister dokuzuncu ayda, bire on (ya da ne kadarına tutturabildiyse) faiz vereceksin, ben senin yüzünden faiz vereceğim, der. Böyle bir durum karşısında iki ihtimal var. Ya kan dökülecek ya da çaresiz tefecinin teklifi kabul edilecektir. Tefeciler aslında çete halinde faaliyet gösterirler ve genellikle aşireti güçlü olmayan kimseleri gözlerine kestirirler. Güçlü aşiret mensuplarından hem parayı tahsil etmek zordur hem de zor kullanmak. Bu yüzden bu tür numaraları garibanlara yaparlar. Birçok insan, zor zamanlarında tefecilerden aldıkları cüzi bir meblağın birkaç ay içinde ödenmeyecek miktara ulaşan faizinden kurtulmak için evini barkını, tarlasını satmak zorunda kalır. İstanbul gibi büyük şehirlerde aylarca inşaatlarda çalışanların çoğu, çoluk çocuklarına üst baş bile alamadan bütün kazandıklarını tefecilere verirler.

Bu kadar dinamik (!) bir ekonominin kayıt dışı alanı olmaz mı hiç! Geceleri çıkagelen satıcılar da vardı. İran’dan kaçak tütün ve çay getirirlerdi. Bu piyasanın açılışı da eylül ayına denk gelirdi doğal olarak. Çünkü peşin çalışırlardı ve köylüde de sadece eylül ayında para bulunurdu. Ayrıca biraz ötede jandarmaya yakalanıp aylarca, belki yıllarca hapis yatma riski de vardı. Veresiye vermeye gelmezdi yani.

Eylül ayında alacak verecek meselesi yüzünden kavgasız gün yoktu desem abartmış olmam. Aslında senenin hemen her gününde eften püften konulardan, bazen ciddi meselelerden dolayı aileler birbirlerine girerlerdi. Ciddi husumetleri bekleyen satıcılar vardı. Bunlar kokuyu almış gibi kavganın ertesinde damlarlardı köye. Katır yükü envaı çeşit silahla. Keleşten tutun on dörtlü tabancaya kadar. Mutkililerin soğan patates serdikleri gibi sererlerdi mallarını orta yere. Tam bir seç beğen manzarası. Kendilerini tehdit altında hisseden hasımlar da ihtiyaçlarına göre silah seçerlerdi. (12 Eylül dönemiydi -tesadüfe bakın bölgenin geleceğini karartan darbe de Eylül ayında meydana gelmişti- askerler bizim köye geldiler. Köylülerden silahlarını teslim etmelerini istiyorlardı. Ellerinde, silahları olanların isimleri ve silahların seri numaraları vardı. Cebinden küçük alacak-verecek defterini çıkaran Siirtli tüccar gibiydiler. Silah tüccarlarının hangi odaklarla işbirliği içinde olduklarını bu aklımla ben bilemem elbette!) En ünlü silah kaçakçısı Nurîyê Licî (Liceli Nuri) idi. İran Devrimi sırasında İran’a silah sokmaya çalışırken sınırda öldürüldüğünü duydum sonra. Devrim sonrasında iç çatışmaya gebe kargaşanın kokusunu almış olmalı.

Bölgede tanık olduğumuz ülkeler arası her gerginliğin gecesinde silah tüccarlarının söz konusu ülkelerin karar merkezlerine damladıklarına adım gibi eminim bu yüzden. Silahların üzerindeki seri numaraları, bir sıcak çatışma çıkması için kimlerin ellerini ovuşturdukları hususunda bir fikir verebilir belki.

Bu bir eylül yazısıdır, ülkemin bir yarısının İstanbul’un romantik hazanına nispet, bitmek nedir bilmeyen bir karakışı yaşadığının öyküsüdür. Hüznüm bu yüzdendir.

Kürtlerin Kimlikle İmtihanı

Kürtler burada sayamayacağımız kadar çok nedenden dolayı bir Türkler, bir Araplar, bir Farslar gibi İslam medeniyetinin lokomotifi sayılacak bir konuma sahip olamadılar. Dediğim gibi buna ilişkin birçok neden sıralanabilir ama herhalde en önemlisi coğrafyalarının konumudur denebilir. Bu yüzden Ortadoğu çapında meydana gelen değişimleri çoğu zaman geriden takip etmek durumunda kalmışlardır. Aslında sarp dağlarla örülü bu coğrafyanın kendine özgü bir dinginliği, oturmuşluğu ve derinden işleyen bir sistemi vardır. Kürtlerin dışarıyı etkileyecek bir imkânları olmamıştır ama dışarının da Kürtlerin bu sakin, bu oturmuş hayatlarına nüfuz etmesi pek kolay olmamıştır. Birinci Dünya Savaşı öncesinden başlayan modern hayat tarzı, modern fikirler bu yüzden bölgenin diğer toplumları kadar hızlı bir şekilde Kürtlerin hayatına sirayet etmemiştir. Modern zamanlara kadar Kürtlerle doğrudan ilişkili iki devlet vardı, Osmanlı ve İran. Sanırım Kürtlerin coğrafyasını, bu coğrafyanın biçimlendirdiği sarp karakterlerini bilip ona göre hareket etme noktasında Osmanlıya göre İran daha avantajlıydı. Çünkü içlerine fazla müdahale etmeye kalkışmadan uzaktan idare etmekle yetiniyordu. Osmanlı ise Cumhuriyet Türkiye’si kadar olmasa da o girift ve engebeli hayata müdahale etme noktasında hep arzulu olmuştu. Modernizmin bir sonucu olarak ortaya çıkan yeni devlet, modern anlayışın en ince detayına kadar hayatı şekillendirme özelliğiyle Osmanlıdan tevarüs ettiği müdahale dürtüsünü birleştirince de bir Kürt sorunu en belalı şekliyle kapısına dayanmış oldu. Devlet yepyeni görünümüyle alabildiğine müdahil ve modern anlayış, hantal Kürt yaşam tarzını derinden sarsacak nitelikteydi ama aradaki mesafe de çok fazlaydı.

Mesela Kürtler açısından Birinci Dünya Savaşı, modern hayat sisteminin kendine uygun bir üst yapı oluşturmaya yönelik karşı konulmaz dürtüsüyle çıktığını algılayamamışlardı zamanında. Onlar açısından eski zaman savaşlarından biriydi ve küffara karşı cihad veriliyordu. Savaş bitip hiçbir şeyin eskisi gibi olmadığını gördüklerinde ise bir anlamda apışıp kalmışlardı. Bu bir modernizim rüzgârıydı ve Kürtler zihnen bu rüzgarın sebep olduğu alt üst oluşlara hazır değillerdi.

Bugüne kadar semavi dinleri bir yana bırakırsak, modernizm dışında eşyayı ve hayatı bu denli etkileyen, evrensel ölçekte aktif olan beşeri bir akım görülmüş değildir. Hayatı ve eşyayı alt üst etmiştir modernizm. Doğal olarak kimi kavramlar ve olgular itibar kazanıp öne çıkarken kimileri de itibardan düşüp gerilerde kalmıştır. Mesela dünya kurulduğundan beri doğal seyrinde devam edip sosyal hayat içinde mütevazı bir yere sahip “kimlik” kavramı da modernite ile birlikte itibarı tavan yapan kavramlardan biridir.

Modern bir hayat tarzını kendilerine şiar edinmiş kadroların öncülüğünde kurulmuş Türkiye Cumhuriyeti’nde de Kürtlerin bir anayasal “kimlik” sorunlarının ortaya çıkması son derece normaldi. Bir ölçüde üstyapıyı ilgilendiren bu sorun, farklı bağlamlarda ortaya çıkan ihtiyaçlara binaen gündeme gelmiştir. Biraz da Türk kimliğinin yüzlerce yıllık gelenek içinde alışık olunmayan bir düzeyde vurgulanmasına bir tepki olarak belirdiğini söyleyebiliriz. Kısaca Kürt kimlik sorunu bir halk, bir ulus olarak tanınma, kendini gerçekleştirme ihtiyacının doğurduğu modern bir sorun. Bu açıdan da modern konsept içinde olmak kaydıyla “meşru” bir sorun. Bunun yanında Kürtlerin yine modernite ile başlayan bambaşka bir “kimlik” sorunları daha var ve bana göre üst yapıyla irtibatlı kimlik kavramının altını sosyolojik olarak da dolduran, daha etkin bir talep olarak algılanmasını sağlamak gibi bir özelliği de olan bu “kimlik” sorunu çözüm aciliyeti açısından öncekinden hiç de geri kalmamaktadır. Aynı zamanda Kürtlerin modern hayata adapte olma noktasındaki geç kalmışlıklarını da gözler önüne sermektedir.

Denebilir ki “kimlik”, insanın tanıma merakından doğmuş bir kavramdır. Bir tahmin yürütürsek, insan ilk defa kendini ve çevresini fark etmeye başladıktan sonra önce kendini, sonra çevresini tanıma gereğini duymuş ve aldığı tepkilerle kendi algılarının şekillendirdiği zihin yapısından hareketle varlıklara ad koymaya başlamıştır (daha önce bu hususta detaylı açıklamalara yer vermiştik). Kimlik de “kim” sorusunun cevabı bir kavram olarak hayatımıza girmiştir böylece. İyi ki girmiştir, çünkü hayatımıza büyük bir kolaylık getirmiştir. Bir ülkenin parasının o ülkenin zenginlik kaynaklarını temsilen tedavülde olması, dolayısıyla insanları her daim bu zenginlikleri ceplerinde taşımak gibi imkânsız bir yükten kurtarması nasıl büyük bir kolaylık sağlamışsa, insanların, varlıkların kimlikleri (isimleri) de onların reel varlıklarını fiilen bulunamayacakları yerlerde temsil etmek gibi büyük bir kolaylık sağlamıştır. Her varlığı yanımızda taşıyamayacağımıza göre kimliğini bilmemiz onu hem kendi zihnimizde hem muhatabın zihninde canlandırmamız için yeterli oluyor. Ama dediğimiz gibi “kimlik” kavramı yeni konseptte bu mütevazı anlam dünyasını çoktan aşmış bulunmaktadır.

“Kim” sorusuna verilen ilk cevap günümüzün “kimlik” kavramının prototipidir. “Kim”ler kemiyet ve keyfiyet olarak geliştikçe “kimlik”ler de buna paralel olarak gelişmiştir. Fakat her “kim” aynı hızda gelişmediği için her “kimlik” de aynı gelişmişliğe sahip değildir. Özellikle Kürtler açısından ve yukarıda işaret ettiğimiz nedenlerden ötürü. Eskiden hayat bu kadar iç içe olmadığı, her toplumsal küme deyim yerindeyse kendi dağında, kendi dünyasında yaşadığı için “kim”ler ve “kimlik”ler arasındaki gelişmişlik düzeyi de bugünkü gibi göze batmazdı. Ama özellikle modernite ile birlikte dünyanın birçok yerinde farklı gelişmişlik düzeyine sahip “kimlik”ler aynı hayat şartlarında yaşamak durumunda kalmak gibi bir dayatma ile yüz yüze kaldılar. Doğal olarak bazı “kimlik”ler oluşumunu tamamlamadan en üst düzeyde bir yapıda temsil edilmek gibi zor bir durumla karşı karşıya buldular kendilerini. Hatta fersah fersah uzağında oldukları modern hayat şartlarının gelişkin kimlik kavramının altını doldurmak gibi bir cenderenin de gönüllü kurbanları olmak durumunda kaldılar.

Kimliğin oluşumu bağlamında farklı düzeyler söz konusu olduğu gibi kimliğin beyanı açısından da birtakım farklılıklar söz konusudur. Önceleri sözlü beyan yeterli iken modern zamanlarda kimliğin belgelenmesi gibi bir zorunluluk doğmuştur. Üst yapı bağlamında “Ben Kürt’üm ya da ben Türk’üm.” demek de yetmiyor. Bir kanıtlama sürecini yaşaman gerekir. Ta Altaylardan, Orta Asya derinliklerinden ya da Nemrut’tan, Bisütundan deliller bulmak gerekir. Tarihin caniler kategorisine kaydettiği nice figür bu bağlamda sempatik birer kahraman haline gelir. Cengiz’i çocuklarına ad olarak veren Türkler var da henüz Nemrut’u ad olarak kullanan Kürtlere rastlamadım. Zerdeşt isim olarak kullanılıyor mu ne! Hoş bazı metinlerde kadim peygamberlerden olduğuna ilişkin görüşler de yok değil!

Bugün her birimizin üzerimizde özenle taşıdığı nüfus cüzdanı veya kimlik kartı modernitenin sözünü ettiğimiz bu dayatmasından kaynaklanarak hayatımızın ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Osmanlı topraklarında bugünkü kimlik kartına benzer bir belge ilk olarak hangi dönemlerde kullanıldı bilmiyorum. Ama en azından Kürt coğrafyasında yaygın olarak Cumhuriyetten sonra kullanıldığını biliyorum. Hâlâ karşı karşıya kalınan “kimlik” sorunlarından dolayı…

Kürtler, malum, yüzyıllardır aynı coğrafyada yarı göçebe bir hayat sürdürmüşlerdir. Göçebe hayat, doğası gereği yalındır ve yerleşik hayatta rastlanan karmaşalardan uzaktır. Kimlikle irtibatlı olarak bir şehirde her an karşılaşılabilecek birçok sorun bir göçebenin karşısına ömründe bir veya iki kere çıkabilir. Mesela yerleşik hayatta kimliğin sözlü beyanı bazı durumlarda yeterli olmayabilir. Bir köylünün ya da göçebenin hayat güzergâhı neredeyse hiç değişmediği için uğrak yerlerinde aidiyetini ve kimliğini sözlü olarak beyan etmesi yeterli olur.

Önceleri Kürtler arasında alışverişte, evlilikte, mirasta ve hayatın birçok alanında kimliğin sözlü beyanı yeterli olabiliyordu. Ama Cumhuriyetle birlikte okula kaydolmak, evlilik cüzdanı almak, boşanmak, askere gitmek, mirası paylaşmak, mahkemelere gitmek, karakola düşmek gibi alışık olmadıkları olgular girmeye başladı Kürtlerin hayatına. Mesela ben doğum günümü bilmezken çocuklarım için doğum günü kutlamak hayli önemli bir hâdisedir. Bir yanda modern hayatın vazgeçilmezleri, bir yanda binlerce yıllık alışkanlıklar deyim yerindeyse Kürtleri bir “kimlik” bunalımına sokmuş, çok daha yakıcı, hatta kimi zaman trajikomik bir kimlik sorunuyla karşı karşıya getirmiştir.

Mihemed ve Memé adında iki kardeş vardı. Türkçede bu iki isim de “Mehmet” şeklinde söylenir. Aralarında çok az yaş farkı vardı ve sima olarak da birbirlerine benziyorlardı. Mihemed için nüfus cüzdanı çıkarılmıştı, Memé ise nüfusa geçirilmemişti. Belki de babaları, “Nasılsa Türkçede ikisine de ‘Mehmet’ deniyor, ben de birini kaydederim, bir nüfus cüzdanı ikisine yeter, hayatlarında kaç kere ihtiyaç duyarlar ki!” diye düşünmüştü. Nitekim kardeşlerden sadece Mihemed askerlik yaptı. Memé evlendi, çoluk çocuk sahibi oldu. Yedi sekiz çocuğu vardı, hepsi de amcaları Mihemed’in üzerine kayıtlıydılar. Memé bir yere gitmek istediğinde Mihemed’in kimliğini yanına alırdı. İkisi de rahmetli oluncaya kadar hiçbir sorunla karşılaşmadılar. Fakat onların ölümünden sonra “nüfusta kardeş gerçekte amca çocuğu” olan çocuklarının bu “kimlik” sorununu çözmek için epey uğraştıklarını duydum.

Zezê Teyzenin kimlik sorunu ise akıllara ziyan. Hasan Amcayla evliydi. Kaymakamlık ve belediyeden bazı memurların bir ara köye gelip toplu resmi nikah yaptırdığı bir sırada onların da resmi nikahı kıyılmıştı. Kısa bir süre sonra Hasan Amca Zezé’yi boşadı. Ama resmen boşama diye bir şey kimsenin aklına gelmedi doğal olarak. Zezé de başka biriyle evlendi. Ondan çocukları oldu. Artık hangi münasebetle olmuşsa kocası çocuklarını nüfusa kaydettirmek için evlilik cüzdanı almak üzere başvurunca memurun gözleri fal taşı gibi yuvalarından fırlamıştı. Zezé başka biriyle evli görünüyordu. Üstelik kocası olduğunu söyleyen adam da bundan pek etkilenmişe benzemiyordu. Memur dehşete düşmekte haklıydı. Eski kocası yeniden evlenmiş ve ikinci eşiyle resmi nikah yapmadığı için doğan çocuklarını da Zezé’nin üstüne kaydetmeye devam etmişti. Zezé, “biri resmi, biri gayri resmi olmak üzere iki kocayla evli ve neredeyse her iki kocadan aynı tarihlerde çocuk doğurmuş” gibi görünüyordu. Memur aklını oynatmasın da ne yapsındı!

Milazım Amcanın ikizleri olmuştu. İkisi de erkekti. Milazım Amca düşündü. İkisini aynı yaşta nüfusa kaydedersem ikisi de aynı sene askere gider. En iyisi ben birini iki yaş büyük yazdırayım. Çocuklar büyüyüp askerlik vakti gelince, iki çocuğuna birden celp geldiğini gören Milazım Amca küçük çaplı bir şok geçirdi. Mesele kısa sürede anlaşıldı. Milazım Amca ikizlerden birini kardeşinden önce askere gitsin diye iki yaş büyük yazdırırken farkında olmadan onlardan iki yaş büyük ağabeyleriyle aynı yaşta kaydetmişti.

Abdurrahman’ın askerlik çağı gelmişti. Ama nüfusta kaydı yoktu. Babası nüfus dairesine götürüp kaydını yaptırmak istedi. Abdurrahman 1954 doğumluydu. Babası da aynı tarihi söyledi memura. Memur ailenin nüfus kütüğüne baktığında Abdurrahman’ın annesi Zeynep’in 1953 yılında vefat etmiş olarak kayda geçirildiğini gördü. “Bu nasıl olur amca, bir insan annesinin ölümünden bir sene sonra doğar mı?” dedi, hayretler içinde kalarak. Sorun basitti. Amca iki eşliydi bütün çocuklarını resmi nikahlı eşi üzerine kaydetmek mecburiyetindeydi. Resmi nikahlı eşi vefat ettikten sonra diğer eşiyle resmi nikah yapmak aklına gelmemişti ve Abdurrahman da annesinin ölümünden bir sene sonra doğmak gibi bir garabetin kahramanı oluyordu. Sorun Abdurrahman’ın resmi annesinin ölümünden birkaç ay önce doğmuş gibi kaydedilmesiyle aşılmıştı.

Sabiha Teyzenin hikâyesi de tam bir “kimlik” buhranı! Babası öldüğünde onu hatırlamayacak kadar küçüktü. Onu ve diğer üç kardeşini anneleri büyüttü. Derken Sabiha büyüdü, evlendi. Kocası bir köy kavgasında başından aldığı darbe neticesinde öldü. Bu sefer Sabiha beş altı çocuğuyla dul kaldı. Yıllar sonra çocukları dedelerinden kalma araziden paylarını almak için mahkemeye başvurduklarında ne babalarının, ne annelerinin, dolayısıyla ne de kendilerinin kaydının olmadığını gördüler. Birkaç yıl boyunca “kimlik” almak için uğraşıp durdular. Önce babalarının ve annelerinin nüfusa geçirilmesi gerekiyordu. Sonra resmen evlendirilmeleri ardından kendilerinin de onların çocukları olduklarını kanıtlamaları gerekiyordu. Bütün bunlar kolaydı da, bu işlemler için şahitlik edecek kişilerin çoğu bu dünyadan göçmüştü. Çık işin içinden çıkabiliyorsan! Yıllarca uğraşıp durdular.

Dediğim gibi, modern hayat bazı toplumları zamansız yakalamıştır. Özellikle Kürtlerin derin “kimlik bunalımları” biraz da bundan mütevellittir. Sorun diyordunuz, işte size sorun…

Altıncı Bölüm

KÜRTLER, JAKOBENLER VE
ORYANTALİZM

Aydınların Çarpık Yaklaşımları

Bir “Kürtleri Tanımama Sorunu” vardır.

Bir yerde bir sorun varsa, bir bunalım baş göstermişse çözüm önerileri de doğal olarak ortaya çıkar. Çözüm önerilerinin kritiğine geçmeden önce, hem bu hususta bize yardımcı olacak hem de bu yakıcı sorunun temelinde yatan nedeni tespit etmemize yardımcı olacak bir noktaya temas etmek gerekir.

Cezayirli düşünür Malik b. Nebi Afrikalıların “sömürülme istidadı”ndan söz eder. Beyazlar tarafından köleleştirilmelerinin temelinde acz içinde bir görüntü arz etmelerini kast ediyor. Türkiye devleti kurulurken Kürtleri asimile etmeyi kafalarına koyan kurucu iradenin bu tutumunun altında da siyahların “sömürülme istidadı”na benzer bir konum sergileyen Kürtlerin tavrı yatmaktadır. Modern düşünce bütün dünyayı kasıp kavururken, bunun akabinde Birinci Dünya Savaşıyla dünyayı bu düşünce doğrultusunda şekillendirme iradesi karşı konulmaz bir realite olarak kendini dayatırken, Kürtlerin yukarıda değindiğimiz yeni durumun farkında olmama halleri kurucu kadroları böyle bir düşünceye sevk etmiştir. Kürtlerin toplumsal şaşkınlıkları, yeni durumu kavrayacak kadroları zamanında sahneye çıkaramamaları, eski sisteme sarsılmaz bağlılıkları bir anlamda kolay lokma olarak algılanmalarını sağlamıştır. “Medeniyet-i hazıra bir seyl-i hurişandır” diyen, diyebilen Türkiye’nin kurucu kadroları Kürtlerin bu “asimilasyona amade”lik görüntüsü olmasa, herhalde asimilasyon gibi ağır bir kararın altına imza atmazlardı. Nitekim zamanın ruhu Kürtleri de etkiledi ve “Kürt sorunu” kapımızı çaldı.

Ve Kürt sorununun çözümüne yönelik siyasal faaliyetler, akademik araştırmalar, sosyolojik gözlemler de her gün artan bir yoğunlukla gündemimize oturdu. Bu gelişmeler elbette doğaldır. Çünkü ülkemizin en yakıcı sorunudur Kürt sorunu. Ne var ki bütün bu çabaların dışarıdan ve hatta oryantalist bakış açısına dayanıyor olmak gibi önemli bir kusuru vardır. Aydınlarımız oryantalistlerin gözüyle bakıyorlar soruna. Kürt sorunu bağlamında feodalizmden tutun, otonomiye, federasyona, özerkliğe, self determinasyona, kendi kaderini tayin hakkına... şu veya bu modele kadar ya doğrudan Batı menşeli ya da bunların tercümesi, dolayısıyla sorunun reel zemininden uzak bir yığın kavramın havada uçuşuyor olması oryantalist bakışın göstergesidir. Yabancı kavramlarla kendimize dair bir sorunu yeniden anlamlandırıyor ve bu anlamlandırmaya dayalı çözümler geliştiriyoruz. Doğal olarak derine inmeyen, yüzeysel analizler sadra şifa namına bir şey sunmuyor, kafaların biraz daha karışmasından öte. Modernizim Batı menşeli bir kavramdır ama bundan bire bir Batı’yı taklit etme sonucunu çıkarmak aslında modern bir yaklaşım değildir. Önemli olan burada perspektiftir. Çağdaş bir perspektifle özgün açılımlar gerçekleştirebilmektir. Bu yüzden evet modernizmin etkisiyle ortaya çıkmış Kürt sorununa oryantalist bir zihinle yaklaşmak modern bir tutum değildir ve hiçbir fayda sağlamayacaktır. Ama bundan da Batı’dan kaynaklanan her çözümün yanlış olduğu sonucuna varmak da doğru değildir. Kendi dinamiklerimizi harekete geçirip geliştirdiğimiz herhangi bir sonuç modern bir kavramla örtüşebilir. Benim dediğim Kürtleri tanımadan, çoğunluğun Kürt algısını bilmeden hazır kavramlara sığınmak çözüm üretmek değildir.

Bu yaklaşımın dinî konularda da benzeri bir yıkıma sebep olduğunu yakın zamanlara kadar gözlemledik. Tamamen müsteşriklerin zaviyesinden bakan “din adamları”nın akıl almaz söylemleri hâlâ kulaklarımızda yankılanıyor.

Kürtleri tanımayan, onları Batılı araştırmacıların gözüyle okumaya çalışan aydınlar da zaman zaman akıl almaz teorilerle ortaya çıkıp zihin bulandırmaları da benzeri bir yabancılaşmanın yansımasıdır. Diz boyu cehalet. Doksanlı yıllarda özel televizyonlarda boy gösteren “din adamları”, isimlerinin önünde unvan yoğunluğundan geçilmeyen koca koca adamlar, emekleyen bir çocuk yordamıyla İslamî konulara dalıyor ve bin yılların sistemleştirdiği İslamî değerleri, kavramları hallaç pamuğu gibi savuruyorlardı. Yüz yıllarca İslam hilafetine yurtluk yapmış bir ülkede değilmişiz de ilk defa İslam’la karşılaşmış müptedi bir ülkedeymişiz gibi. Sonunda sular duruldu ve yavaş yavaş ehil olanlar konuşmaya başladı da biz de muhtemel bir “İslam’da aslında İslam da yoktur!” cehaletin dibi dehşet fırtınasına tutulmadan “…İslam’da yoktur”ların vızıltısından kurtulduk, bin yılların âşinası sesler duymaya başladık. (Aslında tehlike henüz tam olarak geçmiş sayılmaz.)

Tam “dinimizi kurtardık” rehavetine kapılmıştık ki aynı unvan yoğunluklu zevat bu sefer Kürt meselesinde arzı endam etmeye başladı. Herhalde “çağdaş medeniyet düzeyine ayıp oluyor” diye düşünmüş olmalıdırlar ki artık “Kürt yoktur” demiyorlar. Ama herhalde “Kürt vardır” derken “aslında yoktur” demenin Nobellik edebiyatını yarattıklarını siz de takdir ediyorsunuzdur.

Geçenlerde bir dostum aradı. Türkiye’nin ünlü üniversitelerinden birinde profesör olan bir arkadaşı yabancı bir kuruluş adına Kürtler hakkında bir makale hazırlamış, göndermeden önce (bilimsel nesnellik yapacak ya) gözden geçirmesini, (Kürtçe ve Kürtlerle ilgili tanım ve isimlerde) varsa eksikleri yazmasını, yanlışlıkları düzeltmesini istemiş. O da bu işi benim yapmamı istiyordu. Kıramadım dostumu tabi. Aldım makaleyi okudum. Makaleyi okuduktan sonra, “Profesör herhalde bu makaleyi seferi iken hazırlamış.” diye içimden geçirdim. Her bakımdan en az yüzde elliye varan bir tenkisata gitmişti çünkü. (Efendim, seferi iken dört rekatlı namazlar iki rekat kılınır ya o bakımdan!) Kürtlerin nüfusları kesin olarak bilinmiyordu ama “iki elin parmak sayısını geçmezdi”. Türkiye’de yoğunluklu olarak nerede yaşadıkları tam belli değildi (evet evet, aynen böyle). Kürtçe olarak isimlendirilen dillerinin tam olarak ne olduğu, hangi dil ailesine mensup olduğu da belli değildi. (Hint-Avrupa dil grubu kadar taş düşsün makalenin başına e mi!) En yaygın olan lehçe “Kurmançi” (biraz zorlasa Komançi diyecek handiyse) idi. Bir de “Luri” diye bir lehçe vardı (İran’da yaşayan “Lor”ların dilini kast ediyordu. Allah razı olsun dedim, en azından Lorları Kürt yapmışsın! Bir de insanın şu soruyu sorası geliyor: Burnunun dibindeki Zazaları görmüyorsun da ta Acem diyarının merkezindeki Lorları nasıl görebiliyorsun? Bu göz yaşartıcı uzak görüşlülük(!) için profesör mü olmak lazım?) ve Türkiye’de nerede konuşulduğu bilinmiyordu. Tamamen çevre dillerden kelime aldıkları için (ah Kürtler ah! O kadar da dedim size, oturun bir “kurum”un başına çevirin gelip geçen bütün kelimeleri sağından solundan kırpın, “Öz Kürtçe” diye âleme yutturun! Sonra nasılsa bulursunuz “orta bilmem nereden” binlerce yıl önceden bir delil. Değil mi ama! En azından adınız kelime hırsızına çıkmazdı! Hatta “dilaçar” kahramanlar bile olurdunuz. Bu yolla Türkçeyi katledenlerin nasıl baş tacı edildiklerini de mi görmezsiniz?) Kürtçe denilen dilde kaç orijinal kelime olduğu bilinmiyordu vs.

Şimdi ben bu makalenin neresini düzeltecektim! Aklıma ünlü bir fıkra geldi. “Çokbilmiş soruyor: Erenler! Hangi kadın evliya komşuları tarafından denize atılmıştı? Erenler: “Ben bunun neresini düzelteyim. Bir kere kadın değil erkekti, evliya değil peygamberdi, komşuları tarafından değil kardeşleri tarafından, denize değil kuyuya atılmıştı…” o derece yani.

Ben başımı iki elimin arasına almış, dinime ta’n edenlerin eşyanın hakikati karşısında aldıkları hezimetten ders alacakları yerde bu sefer Kürt meselesi bağlamında sahne alıp kardeşlik dokularını yanlış ilmeklemekten geri kalmayışlarını kara kara düşünürken aklıma İran Kürtlerinden büyük din âlimi, tarihçi merhum Merduhi’nin Tarih-i Merduh ismiyle Farsça kaleme aldığı eserinde anlattığı bir olay geldi.

Merduhi, Şah döneminde doğum yeri İran Kürdistanı’nın Mehabat şehrine bir gidişinde şehrin valisini ziyaret eder. Vali ve üst düzey memurların önlerindeki masaya serdikleri bölgeye dair koca bir haritada harıl harıl bir yeri bulmaya çalıştıklarını, nüfus ve yerleşim birimleriyle ilgili arşivleri gözden geçirdiklerini görünce sorar: “Nedir bu telaşınız? Neyi arıyorsunuz?” Vali şu cevabı verir: “Bu yakınlarda merkezî hükümet bir İngiliz haritacıyı bölgenin bütün yerleşim birimlerinin haritasını çıkarması için görevlendirmişti. İngiliz haritacının çizdiği haritada bugüne kadar adını duymadığımız, kayıtlarda geçmeyen bir köyümüzün olduğunu fark ettik. Şimdi eski kayıtları, eski haritaları bir kez daha gözden geçiriyoruz. Belki köye dair bir şeylere rastlarız diye.” Şunu da eklemeyi ihmal etmemiş vali: “Bu Avrupalılar çok dikkatli, işlerini iyi yapıyorlar. Bunca zamandır nasıl da farkına varmamışız!” Merduhi köyün adını sorar. Vali “Nazanum” der. “Düşünebiliyor musunuz ‘Nazanum’ adında bir köyümüz varmış ve bunca zamandır kimse fark edememiş!” Valiye sorar Merduhi: “Gidip gördünüz mü köyü?” “Hayır.” der. “O halde haritada belirttiği yere gidelim, bakalım hangi köymüş bu güne kadar kimsenin varlığından haberdar olmadığı, doğrusu ben de merak ettim.” der. Giderler ve İngiliz haritacının haritada gösterdiği yerde gerçekten bir köy olduğunu görürler. Ama köyün herkesçe bilinen, kayıtlarda ve eski haritalarda geçen bir adı daha vardır. Sonunda mesele anlaşılır. Bölgeyi gezen İngiliz haritacı Mehabat’tan yanına aldığı rehberine, “Bu köyün adı nedir?” diye sormuş. O da, “bilmiyorum” anlamında Kürtçenin Sorani lehçesiyle “nazanum” (bu arada Kurmancîsi “nizanim”, Zazakisi de “nizom”dur) diye cevap verince, garibim İngiliz de köyün adını “Nazanum” şeklinde haritaya geçirmiş.

Merduhi bu anekdotu, Batılıların çalışkan, planlı hareket eden, entelektüel merakları yüksek ve donanımlı araştırmacılar olmalarına karşın bölgenin kültürel kodlarını ancak kendi zihin yapılarına göre anlamlandırdıklarını, derinlere nüfuz edemediklerini, bu yüzden de bazen gülünç neticelere de varabildiklerini vurgulamak için anlatmaktadır.

Aslında İngiliz haritacıdan çok valinin tavrı anlamlı… Bir Batılının hata yapmış olabileceği aklına bile gelmemiş. Eğer Merduhi akıl etmezse, İngiliz haritacının haritaya işlediği köyün adından hareketle geriye doğru bir tarih ve coğrafya inşa edecek, kim bilir ne tür hukuki sorunlara, köyler arası arazi anlaşmazlıklarına sebep olacaktı. Belki de birçok insanın mülkiyet hakları ellerinden gidecekti. Ve de sonu gelmez kanlı çatışmalara kapı aralanacaktı. (Gel de Ortadoğu’daki kanlı çatışmalardan işkillenme!)

Yazının girişinde de belirttiğim gibi son zamanlarda Türkiye entelijansiyasında yüksek bir Kürt merakı depreşmiş bulunuyor. Gazete köşelerinde her gün bu konu tartışılıyor neredeyse. Kitapçı rafları bu konuya tahsis edilmiş eserlerle dolu. Televizyon programlarında Kürt uzmanlarından geçilmiyor. Sevindirici olmasına sevindirici de önlerindeki Batı menşeli bir haritadan bakıyorlar meseleye. Bu da önemli olmazdı eğer zihin haritalarını da Batılılar çizmemiş olsaydı. En azından haritaya bu kadar güvenmez gidip yerinde görmeyi akıl ederlerdi. Ne yazık ki Türk entelektüelleri fena halde “Merduhi’nin Valisine” benziyorlar. Diğer bir ifadeyle her bakımdan bir “garbzedegi” fırtınasına tutulmuşlar.

Hakikaten bu anekdot, hem entelektüellerimizin içler acısı durumu hem de Türkiye’deki Kürt sorununun bu hale gelmesi açısından son derece açıklayıcı.

Malum bölgenin haritasını İngilizler (onların şahsında Batılılar) çizmiş. Yerli rehberin (o dönemin entelektüelleri) etkisinden midir yoksa başka bir hinlikten midir bilinmez, haritada her nasılsa “Kürt” köyünü göstermeyi ihmal etmişler. (Şimdi günahlarını almayalım) Belki de İngilizler yerli rehbere “burada kimler yaşıyor?” diye sormuş, o da muhtemelen Kürtçenin Kurmancî lehçesiyle “Nizanim” cevabını vermiş. Böylece “bilinmeyen bir halk”, “bilinmeyen bir dil” üzerinden doksan senedir bir kavgadır gidiyor. Yöneticilerimiz, “İngiliz yazmış kardeşim, var mı ötesi.” dedikçe Kürdün de adıyla sanıyla varlığını kanıtlama, adını haritaya yazdırma süreci inişli çıkışlı, kanlı, acılı bir süreç olarak devam etmiş. Kürt bu, haritada göstermediğin zaman yok olmuyor, bir fırsatını buldukça varlığını hissettiriyor.

Kürt’ün varlığı (hem de resmen) hissediliyor hissedilmesine de hâlâ “İngiliz”in çizdiği harita üzerinde araştırılıyor. Oysa reel zeminde çok farklı bir Kürt olgusunun ve algısının bulunduğunu anlamak için “İngiliz Haritasını”, özellikle de zihinlere nakşedilmiş haritayı bir kenara itmek kâfidir.

Türkiye’de birden fazla “Kürt” algısı vardır. Kişisel olarak benim eğitim tarihim bir anlamda toplumdaki farklı Kürt algılarını gözlemleme tarihimdir diyebilirim. Van-Erciş’ten başlayıp Muş’ta son bulan orta öğrenim süreci bölgeye özgü bir Kürt algısını görmemi sağladı. Bölgede özellikle şehir ve kasaba merkezlerinde Kürt demek, köylü demekti. Adamın kardeşi, amcası, dayısı vs. köyde Kürt, kendisi şehirde Türk’tü mesela. Bu, hayat tarzıyla ilintili bir algıydı. Köylü Kürt, köylülükten kaynaklanan hayat tarzı ve davranışları yüzünden şehirliye itici geliyordu. Kendisini Türk olarak konumlandıran şehirli Kürt, hayat tarzından dolayı köylü kardeşini “Kürt” diye ötekileştiriyordu. “Kürt ne bilir bayramı, fır fır içer ayranı” deyimi bu algının folklorik yansımasıydı. Şunu da belirtelim ki son yıllarda Kürtlerin şehirlere göç etmesinden sonra yaşam tarzlarının büyük ölçüde benzeşmesinden dolayı bölge açısından artık böyle bir algıdan söz edemeyiz. Kalmışsa bile siyasal bir söylem olarak belirginleşecek etkinlikte ve yaygınlıkta değildir artık.

Üniversiteyi Erzurum’da okudum. Erzurum’dan başlayarak Sivas’a, biraz daha ötesine kadar olan çizgide ise tamamen farklı bir Kürt algısına tanık oldum. Bu çizgide Kürt, Alevi anlamına geliyordu. Tek kelime Kürtçe bilmediği halde Alevi olduğu için Kürt muamelesi gören çok kişi bilirim. Bunun yanında anadili Kürtçe olduğu halde Sünni olduğu için Türk olduğunu söyleyen ve öyle bilinen birçok kişiye de rastladım. Dini yaşama biçimiyle irtibatlı bir algıydı bu durum. Bu algıdan kaynaklanan ötekileştirmenin formülü ise yine inançsal bir temaydı: “Gavura bakınca Kürt, Müslüman görünür.”

Yıllar önce Üsküdar’da bir handa bir büro kiralamıştım. Çevirilerimi orada yapıyordum. Hanın çay ocağını iki oğluyla birlikte Erzincanlı bir hacı amca işletiyordu. Çay getirdiklerinde masamın üzerindeki Arapça kitapları görüyor, hayranlıklarını ifade ediyorlardı. Dindardılar. Bir gün hacı amcaya bir vesileyle Kürt olduğumu söyledim. Hacı amca şöyle bir baktı, derin bir acı çekiyormuş gibi yüzünü ekşitti ve: “Öyle deme, sen de bizim gibisin. Namaz kılıyorsun.” dedi. Hacı amca zaman zaman birileriyle Kürtçe konuştuğumu görüyordu, üstelik bundan rahatsız da olmuyordu. Memleketimi de biliyordu. Niçin Kürt olduğumu söylediğimde bunu yadırgamıştı? Sonunda meselenin “namaz kılıyorsun” ifadesinde gizli olduğunu anladım. Hacı amca Erzincanlıydı ve o bölgede Kürt ifadesi, etnik köken ve dilden çok mezhepsel bir anlam ifade ediyordu. Tepkisi de o yüzdendi.

Bunların yanında elbette bir de etnik anlamda bir Kürt algısı vardır. Yukarıdaki örneklerde içkin veya ayrı olarak gözlemlenebilen bir algıdır bu. En çok belirginleştiği alan ise Türkiye’nin batı bölgeleridir. Türkiye’nin batısında Kürt bir kavmi, bir etnisiteyi ifade eder. “Kürt’ten evliya koyma avluya” gibi deyimler Kürtleri etnik olarak ötekileştirmenin halk dilindeki ifadesidir.

12 Eylül darbesinin üzerinden bir veya iki yıl geçmişti. Bir yaz tatilinde köyde sabahın erken saatlerinde evimizin damında dolaşan birinin ayak sesleriyle uyandım. Neler oluyor diye bakmak üzere giyinip dışarı fırladım. Köyün ön tarafındaki harmanlıklar semtinde birkaç askeri araç ve koşuşturan askerleri görünce meseleyi anladım. Sonra yukarı doğru baktığımda evin damında elinde silahıyla bir askerin bana baktığını gördüm. Hayırdır hemşerim, diyecek oldum. “Gozume kotu gorunuyon” dedi, orta Anadolu şivesiyle. Bu, Kürde etnik gözle bakmanın ve buna dayalı olarak ötekileştirmenin yansımasıydı. Asker, 12 Eylül’ün hâkim anlayışının da etkisiyle o köye asayişi ilgilendiren bir meseleye müdahale etmek üzere gelmiş olmaktan çok, bir “Kürt” köyüne gelmişti ve kafasındaki algıdan dolayı “Kürt” onun gözüne kötü görünüyordu. Yapacak bir şey yoktu. Usulca içeri sıvışmıştım.

Son dönemlerde bazı bölgelerde Kürtlere yönelik sergilenen toplumsal tepkilerde bu algıların, özellikle son ikisinin etkisini görmek mümkündür. Milliyetçilik başlığı altında bu tepkileri dile getirenlerin Erzurum’dan Orta Anadolu’ya kadar olan kesimde ağırlıklı olarak dinsel çelişkileri kullanmaları, buna karşılık Batı Anadolu’dan sahillere doğru ise ulusalcılık olarak kendini gösteren tepkinin ırkçılık düzeyinde olması da bunun göstergesidir.

Bunlar yer yer iç içe geçmiş, yer yer ayrışan algılardır. Algıyı düzeltmek, taleplerin anlayışla karşılanmasının ilk adımı olacaktır. Hatta devletin ikna edilmesinden daha önemlidir. Daha doğrusu Türkiye’deki toplumsal kesimlerin, yaşam tarzından, inanç özelliklerinden ve etnik kökenden kaynaklanan farklılıkların sergilenmesinin mutlaka kendisinden ayrı bir konum almayı gerektirmediğine inandırmak gerekir. Bu da herkesten çok Kürtlere düşüyor. Tabii her şeyden önemlisi zihnimize nakşedilen haritaları bertaraf etmek gerekir. Toprağa çizilen haritaları anlamsızlaştırmak kolaydır.

“Hayat Devam Ediyor” mu?

Bizim gibi ülkelerde aydınların elinde toplumsal davranışları değerlendirmeye yönelik özgün sosyolojik kriterler bulunmaz. Ellerinde Batı entelijansiyasından ödünç alınmış şablonlar vardır ve toplumlarını bu şablonlara göre kıymetlendirirler. Çünkü gücü elinde bulunduran hegemonik Batı medeniyeti bilimsel üretimin de merkezidir. Bilime kendi rengini, şeklini verir, kendi anlayışını yansıtır. Dünyanın geri kalanı ise “Batı’da üretilen bilimi değerlendirmek ya da tüketmek şeklinde konum alır.” Bizim aydınlarımız başka diyarlarda üretilmiş sosyolojik verileri bu diyarın koşulları doğrultusunda yeniden üretip değerlendirecekleri yerde bambaşka özelliklere sahip kendi toplumlarında tüketmekle meşguldürler. Bunu edebiyattan, sanata, eğitimden siyasete kadar her alanda görebiliriz. Mesela bizim aydınımız da Batı aydınını taklit ettiği için ötekisiz yaşayamaz. Bu ötekisi ilkel, yobaz, kıllı, kirli, ter kokan, geri kalmış, feodal ve eğitilmeye muhtaçtır. Ancak bir sorun var. Bizim aydınımız Batı aydını gibi sınırlarının dışında sözgelimi Afrika’da, Hindistan’da, sömürgelerde bu duygularını tatmin etme, ilkel, vahşi insanları adam etme (!) fırsatını bulamamıştır (bazen Türk aydınının Osmanlı özlemi karşısında acaba kaçan bu emperyalist fırsata yönelik bir hayıflanma mıdır diye de düşünmüyor değilim), hatta Batı aydını tarafından ilkellerle aynı kategoride görülmektedir. Bu yüzden hem bu kompleksten kurtulmak, hem de egemenlerin safında yer aldığını kanıtlamak için kendi içine yönelir ve toplumunun bir kesimine, dindarlara, Alevilere, köylülere, özellikle Kürtlere bu gözle bakar. Bu yüzden çiftliğinde sabah akşam viski içen, ırgatlarını karın tokluğuna çalıştıran zalim ve ahlaksız Kürt ağalarını ya da modern beyaz insanın aksine yamuk yumuk konuşan, bildik harfleri hırıltılı seslerle çıkaran hemen hepsi kriminal tipler olan Kürtleri, dışarıdan gelen öğretmen, doktor, mühendisle her an “iş pişirmeye amade” Kürt kızlarını yansıtan dizilere, sinema filmlerine rastlıyoruz. Romanlar yazılıyor, kitaplar kaleme alınıyor. Biraz daha farklı, hatta objektif bir yaklaşım içinde olduğunu, Kürtlerin haklarını ve özgürlüklerini savunduğunu söyleyenler ise Cezayir bağımsızlık savaşına destek olan Sartre havasındalar. Yine aynı tepeden bakmacı eda… Sadece Türk aydını mı? Egemenlerden çağdaşlık, modernlik payesini almak için yana yakıla yalvaran, toplumunun her türlü değerine söven, mensubu bulunduğu toplumun değerlerini omuzlarında bir yük gibi gören, bu yüzden bunlardan kurtulmaya çalışan ve beyazlaşmak için ölümüne bir mücadeleye giren Kürt aydın tipi de az değildir. Batı başkentlerinde Türk aydın tipiyle “gavurluk” yarışına giren bu Kürt aydın tipinin davranışı “Michael Jackson Sendromu” olarak değerlendirilebilir mi bilemem (böyle bir sendrom var mı ya da daha önce birileri tarafından kullanıldı mı bilmiyorum. Değilse bu da bilim dünyasına benim armağanım olsun). Kürdün namus anlayışı, töresi, gelenekleri, örf ve adetleri her gün televizyon ekranlarında, gazete sayfalarında, makale ve kitaplarda teşrih masasına yatırılır bu bilim tüketicisi kifayetsiz uzmanlar tarafından.

Aslında bu anlayış Cumhuriyetten önce egemen olmaya başlamış ve Cumhuriyetle birlikte uygulama imkânını bulmuştur. Gerçekleştirilen devrimler bağlamında mesela “efendi, ağa, seyyid, şeyh, dede, mele” gibi sıfatlar da yasaklandı. Muhtemelen bireysel imtiyazlara son vermek amacıyla atılan bu adım, Kürt coğrafyasında sosyal hayatı ayakta tutan kurumların, geleneklerin, düzen sağlama özelliğine sahip manevî yetkilerin yok olmasına neden oldu. Bireysel imtiyazlar ortadan kalktı ama beraberinde asalet de katledildi. Bugünlerde çokça duyduğumuz töre, namus, berdel, kuma gibi olguların ahlaki zemini yok edildi. Eğer sözünü ettiğimiz bu tüketici, taklitçi aydın tipi egemen olmasaydı aşağıda vereceğim örnekleri farklı bir zeminde okuma imkânımız olabilirdi. Ya da bu kavramları günün bilimsel verilerine göre yeniden değerlendireceğimiz için bu gibi örneklere rastlanmayabilirdi.

Gulîzer 10-11 yaşlarında bir kızdı. Bir kış günü babası onu evlendirdiğinde yaşıtlarıyla birlikte harmanlığın yokuşunda olup bitenlerden habersiz kızak kayıyordu. Aslında habersiz değildi, sadece bir anlam veremiyordu olup bitenlere ya da oyun sanıyordu. Arkadaşları, “Seni şimdi kocaya veriyorlar.” dediklerinde bile “bana ne!” dercesine omuz silkip oyuna devam ediyordu. Gulîzer evlendirildiğinde köyde küçük çaplı bir tartışma da başlamıştı. Kimi yaşının küçük olduğunu söylüyor, babasını kınıyordu. Kimi kız çocuğunu bir an önce evlendirmenin yararlarından dem vuruyordu. Zaman kötüydü. Tartışmaya köyün öğretmeni de dâhil olmuştu. Öğretmen köylülerin geri kalmışlığından, bu yaştaki bir kız çocuğunu evlendirmenin gericilik olduğundan, bunun çağdaşlığa, medeniyete aykırı olduğundan bahsediyordu. Çağdaşlık ve medeniyet gibi kavramları bilmeyen köylüler bununla evlenme arasındaki bağı da doğal olarak kuramıyorlardı. Öğretmen, çağdışılık dediği uygulamanın yerine köylünün içine sinecek bir model öneremiyordu zaten (Öğretmen köylünün sahip olduğu geleneksel değerleri yıkmanın ama yerine bir şey koymamanın misali olarak algılanıyordu). Köylüye göre öğretmene kalsa kızlar “hayâsız”laşacaktı. Cuma günü hoca tartışmaya noktayı koydu. Bir kitapta yeri varmış. “es-Samin ene damin” (sekiz yaşında olanın kefiliyim) diyordu kim bilir hangi şartlarda ve hangi sosyolojik saiklerle yazılmış kitap. Sekiz yaşına gelen biri evlenebilirdi (Ne de olsa o imam da, yüzlerce yıllık kuralları yeniden üretip bugüne uyarlamaktan aciz, bitap düşmüş bir geleneğin temsilcisiydi). Mesele bitmişti. Ama bitmemişti, biten insanların kendi vicdanlarını yatıştırma süreciydi. Vicdanlar rahatladığına göre Gulîzer bu yolculukta artık tek başınaydı. Birkaç yıl sonra kocasının Gulîzer’i öldürdüğü haberini aldık. Gulîzer’den yaşça epey büyük olan kocası büyüyüp serpilen güzel Gulîzer’i kıskanmıştı.

Mêrg (çayır-çimen anlamına gelir) dediğimiz mıntıkada küçücük bir pınar kaynar. Bu pınardan akan sulardan da küçük bir dere oluşur. Akış güzergâhında yer alan tarlaların hayat kaynağıdır. Ama tarlalar çok ve dere de cılız olduğu için bir yaz boyunca o güzergâhtaki tarlaların sahiplerinin arasında da niza eksik olmaz. Özellikle Hemzê ve Avdel ailelerinin bu yüzden her yaz kavgaya tutuşmaları gelenek haline gelmişti. Bir gece Hemzêlerden Cimşît, Avdellerden Hiso’nun tarlasına giden suyun yönünü kendi tarlasına çevirince sabahleyin bildik ağız dalaşının ötesinde ciddi bir çatışmanın fitilini de ateşler. Hemzêlerden dört, Avdellerden de beş kişi yaralanır. Yaralılar eşit olsaydı, “Bir bizden, bir sizden.” deyip olayı kapatacaklardı. Ama Avdellerden fazladan bir kişi yaralıydı. İleri gelenler araya girdiler, iki aileyi barıştırdılar. Avdel ailesi o fazladan bir yaralı için Hemzêlerden bir kız aldı kan bedeli olarak. Güzelim Sernaz hayat kurtarmıştı.

Baran diye hesabını kitabını bilmez bir adam vardı. Yine hesapsız kitapsız bir işe girişmiş sonunda ağır bir borcun altına girmişti. Köylüler, hatırı sayılır kişiler, devreye girdiler. Hali vakti yerinde bir akrabası onun borçlarını ödeyecek o da kızını ona verecekti. Adam evliydi ve en az beş altı çocuğu vardı. Melahat o sabah xêlî dediğimiz gelinliği giyinmiş, at sırtında gelin giderken babasının hayatını kurtarmanın gururunu yaşıyordu.

Uzaktan bir akrabamız liseye gittiğim yıllarda benden bir kaç yaş küçük oğlu Memê’yi evlendirdi. “Çocuk bir anda o kadar hızlı büyüdü” ki duruşu, tavırları karşısında benden küçük olduğu halde ona “abi” diyesim geliyordu. Hakikaten hızlı büyüdü çünkü daha otuzlarında torun sahibi olmuştu. İki sene önce vefat ettiğini duyduğum zaman, “Yetmiş seksen yıla sığması gereken üç kuşağı kırk küsur senede yaşadı, gördü!” demekten kendimi alamadım. Sıkıştırılmış bir hayat gibi.

Zelal diye bir kadın vardı. Daha küçük yaşta dayısının oğluyla evlendirilmişti. Bu arada kocası bir cinayet işlemiş, uzun yıllar hapiste yatmıştı. Hapisten çıktıktan sonra yeniden evlendi. Zelal kumayı içine sindiremedi. Kocasıyla didişip durdu. Bir gün koca evinden bir gözü çıkmış halde baba evine geldi. Kocası dövüp bir gözünü kör etmişti. Aile kocadan hesap soracağına onu geri dönmeye ikna etmeye çalıştı. Baba evinde barınamayacağını anlayan Zelal kocasının evine geri döndü. Ama huzursuzluk devam etti. Sonunda kocası onu boşadı. Yanında beş altı yaşlarındaki kız çocuğuyla baba evine geldi. Babası kabul etmedi. Boşanmış bir kadın ailesi için utanç vesilesidir. Bu yüzden bizim oralarda hemen hemen hiç rastlanmaz boşanma vakıalarına. Kadınlar da bunu bilirler ve cehennem hayatı da olsa kocalarından ayrılmaz, her türlü zulmü sineye çekerler. Zelal’in çilesi tahammülfersa olacak ki boşanmayı kabul etmişti. Zelal bir akrabasına sığındı. Onlar da gün yüzü göstermediler. Çocuğunu dövüp resmen işkence ediyorlardı. Sonunda şehre gitti, otellerde temizlikçilik yaptı, ev bark sahibi oldu. Hiç Türkçe bilmiyordu, okuma yazması yoktu ama şehirde ayakta durmayı başarmıştı.

İçeriden biri olarak söylüyorum Kürt Meleleri, Şeyhleri, Ağaları, Mîrleri itibardan düşürülmeselerdi bu örneklere rastlanmayabilirdi. Bazen düşünmeden edemiyorum: “Türk aydını Batı karşısında eksikliğini hissettiği “beyaz adam” kompleksini tatmin etmek için mi Kürtleri geleneksel kurumlarından yoksun bıraktı?” diye.

28 Şubat Süreci Kaç Yaşında ve
Daha Ne Kadar Yaşayacak?

Medeniyet biraz da tabiata müdahale etmektir. Kabul. Akarsuyun akışını belki tersine çevirmek değildir ama başını alıp gitmesine de müsaade etmemektir. Tarlada, bağda bahçede kullanmak üzere sulama yöntemleri geliştirmek, barajlar kurup elektrik üretmek bu müdahaleyi özetleyen medeni adımlardır mesela. Ve insanın yeryüzündeki varlığını anlamlı kılan da bu tür müdahaleleridir. Ama suyun akışını tersine çevirmek, işte bu, imkânsız olduğu kadar tabiata yönelik yıkıcı bir müdahaledir. Bu da kabul... Fakat öte yanda yeryüzünde bazı toplulukların tabiata müdahale namına yapabildikleri tek şey, söz gelimi bir akarsuyun içindeki balıkları avlamak, tarlasını, bağını bahçesini ve hayvanlarını sulamak düzeyindedir.

Modern zamanlara kadar genelde İslam âleminde, özelde de Türkiye’de uzun zamandan beri deyim yerindeyse doğal bir yaşam sürüyordu ve yüzyıllardır taş üstüne taş konulmuş değildi. Müslümanlarla birlikte dünyanın geri kalanı karşılarında göz kamaştırıcı Batı medeniyetini gördüklerinde kendi güçsüzlüklerini, yoksulluklarını, yoksunluklarını da fark ettiler. Hem kendilerinin farkına vardılar, hem de Batı’nın tabiata müdahalesini öğrendiler. Kendi müdahale düzeylerinin ilkelliğini fark ettiler. Türkiye’de Cumhuriyete gelene kadar yaklaşık yüz yıl bu bağlamdaki tartışmalarla geçti. Sonunda toplumun hemen her kesimi, sosyal hayatın yukarıdan bir müdahaleyle verimli, dinamik ve üretken hale getirilmesi hususunda fikir birliğine vardı. Felsefi ayrılıklar, yöntem farklılıkları bu müdahalenin şekliyle irtibatlıydı. Derken sonraları “toplum mühendisliği” diye formüle edilen tutum egemen oldu ve Türkiye’de artık hiçbir şey eskisi gibi olmadı.

Sert ve etkili bir müdahale söz konusuydu ama bu müdahale tabiatın amacı doğrultusunda gelişmiyordu. Türkiye’de durağan da olsa, yeni durumlara uyum kabiliyetini yitirmiş de olsa varlığın amacına uygun şekillenmiş bin yılları bulan bir geçmişe sahip sağlam bir gelenek de vardı. Tabiata, sosyal hayata müdahalenin şekli hususunda entelektüel düzeyde yürütülen mücadele yerini, bu mücadeleyi kazanmış iktidar erki ile bu topraklara kök salmış gelenek arasındaki mücadele aldı. İşte 27 Mayısından, 12 Martına, 12 Eylülüne ve en son da 28 Şubatına kadar literatürümüze giren süreçler bu mücadelenin yüzeydeki görüntülerinden ibarettir.

Türkiye’de okumuş yazmış kesimler, haber değeri taşıdığından olsa gerektir dikkatlerini hep sözünü ettiğimiz bu süreçlerin başlayıp bitişleri üzerinde yoğunlaştırırlar ve bu süreçlerin ortaya çıkmasına zemin oluşturan derindeki kesintisiz süreci göz ardı ederler. Türkiye’deki sıkıntılar on yılda bir konjonktürel olarak devreye sokulan darbe süreçleriyle ilgili değildir. Asıl sıkıntı ve aslında asıl mücadele derindeki süreçle ilgilidir. Gelenekle jakoben müdahale tarafları arasında yürümektedir. Konjonktürel süreçlerde olup bitense toplumsal kesimlerden birinin derin süreçle irtibatlı olarak oluşturulan dengeyi bozacak şekilde güçlenmesinin önlenmesi amacıyla üst yapı bağlamında yapılan müdahalelerdir. Tabi genelde elit kesimi etkilediği için de gürültüsü fazla olmaktadır. Oysa bu süreçlerin öncesinde, esnasında ve sonrasında halkın hayatında pek de bir şey değişmemektedir.

Rahmetli dedem ikinci eşini alır. Cumhuriyetin ilk yıllarıdır. Muhbir vatandaşlardan biri başka bir köydeki karakola duyurur. Bir gün iki jandarma kapıya dayanır. Dedemi götürmeye gelmişler. Seni karakola götürmeye geldik, hakkında şikayet var derler. Dedem buyurun gidelim der. Böyle olmaz, bize at bulman lazım, bu kadar yolu yaya geldik, yorulduk. Dedem atım yok der. O zaman bizi sırtında taşıyacaksın, derler. Sırayla beş altı kilometre yolu dedemin sırtına binerek giderler. Sabaha kadar nezarethanede döverler. İkinci eş almak Devrim kanunlarına aykırıydı. Dedem her vesileyle o günleri anlatırdı ve neneni boşamamı istediler ama yapmadım derdi.

Babam anlatıyor. Kırklı yıllarda annem bana yünden bir fes örmüştü. Yol üstündeki tarlada babamın biçtiği otları topluyordum. Karakolun bulunduğu köyden birkaç jandarma köyümüze doğru geliyorlardı. Yanımdan geçerlerken biri beni çağırdı. Başımdaki fesi aldı. Bir tarafını bana tutturdu, sonra kasatura ile ikiye biçti. Fes giymek Devrim kanunlarına aykırıydı. Akşam anneme götürdüm iğne iplik alıp yeniden dikti.

Altmışlı yıllardı. Bizim köyün camisi aynı zamanda medrese işlevi görüyordu. Arabi ilimler, fıkıh, hadis, tefsir, mantık, felsefe dersleri okutulurdu. Medreseye yeni başladığım günlerdi. Bir gün talebelerin telaşla sağa sola koşuşturduklarını, bir şeyleri saklamaya çalıştıklarını gördüm. Sonra aşağı dereye doğru çuvallara doldurdukları kitaplarıyla kaçmaya başladılar. Biz de evlerimize dönüp kitaplarımızı sakladık. Muhtarın evine jandarmalar gelmişti. Muhtar gizlice haber göndermiş talebeler saklansın diye. Dinî eğitim almak Devrim kanunlarına aykırıydı. Bu tür baskınlar bir kaç kere daha tekrar etti. Ama o camide medrese eğitimi de devam etti.

Çocukluğumdan ilk gençlik yıllarıma kadar tanık olduğum ama bir anlam veremediğim bir olay da ilçeye gidilince tekrarlanırdı. Köylüler büyük oranda geleneksel Kürt kıyafetleri “şal û şapik” veya şalvar ve yelek giyer başlarında da poşi olurdu. Ama ilçeye gidilirken heybelerinde bir şapka bulunurdu. İlçeye yaklaşıldığında poşiler çıkarılır şapkalar giyilirdi. Herkesin şapkası da olmazdı. Şapkası olup o gün ilçeye gitmeyen birinden ödünç alınırdı çoğu zaman. Akşam dönülürken ilçenin çıkışında yeniden poşiler giyilir şapkalar heybelere yerleştirilirdi.

Şehirlerarası otobüslerle seyahat edilirken de benzer bir manzara ile karşılaşırdık. Memleketten yola çıkarken şoför genellikle Kürtçe kasetler atardı teybe. Malatya’yı geçtikten sonra kasetler çıkarılır, yerine Türkçe kasetler atılırdı. İstanbul’dan memlekete gidiyordum. Seksenli yıllardı. İstanbul’dan yola çıktık ve teypten Türkçe türküler şarkılar eşliğinde yol aldık. Sivas-Gürün dolaylarına vardığımızda, şoför artık kendini evinde hissetmiş olacak ki, o zamanlar galiba sanatçı Beşir Kaya’nın yeni çıkan ve içinde bir iki Kürtçe şarkıya da yer verdiği kasetini attı teybe. Bir anda otobüste bir hareketlenme oldu, bütün eller aynı yerden komut almış gibi koltukların hizasında tavandaki ses düğmesine doğru uzandı. Yüzlerdeki memnuniyet, neşe anlatılır gibi değildi.

Üniversitede başörtüsü yasağı başladığında öğrenciydim ben de. Sınıf arkadaşlarımızdan bazı kızlar üniversitenin kapısına kadar başörtüleriyle gelir, orada başörtülerini çıkarır, ya başı açık ya da gereğinde şapka giyerek içeri girerlerdi. Bizim köylülerin ilçenin giriş çıkışında gerçekleştirdikleri poşi-şapka seremonisini andırırdı.

Geçenlerde bir televizyonda Ermeni bir vatandaş konuşuyordu. Galiba asıl adı Garo’ydu. Ama yıllarca Kaya adını kullandığını söyledi. Evden çıkıncaya kadar Garo, tekrar eve girinceye kadar Kaya olarak yaşamak zorunda kalmıştı.

Ticaretle uğraşan bir akrabam İstanbul’a mal almaya gelmişti. Kendisine eşlik etmemi istedi. Bir kumaş toptancısının mağazasına girdik. Akrabamız Hayri Bey diye hitap ediyordu. Bir ara gözüm vergi levhasına takıldı. Adamın adı “Haim”di. Dışarı çıktığımızda akrabamıza bunu söylediğimde hayret etti.

Şiddeti artık ayyuka çıktığı için gizlenemeyen üç beş süreçten ziyade derindeki kesintisiz süreç insanın, eşyanın ve evrenin ruhuna aykırı olduğu için toplumu medenileştirmek adına attığı bütün adımlar toplumun bütün kesimlerinde bir ikiyüzlülüğe sebep olmuştur. İki kimlikli, iki dinli, iki mezhepli, iki etnikli insanların yaşadığı garip ve çelişkili bir toplum yaratmıştır.

Beri taraftan mücadelenin kazananı her zaman olduğu gibi köksüz jakoben müdahale karşısında iyice zayıflamış, kendini yeniden üretme kabiliyetini yitirmiş olsa da tabiatın, varlığın amacına uygun şekillenmiş gelenek olmuştur. Nitekim konjonktürel süreçlerin her biri de bu geleneğin gücüyle geriletilmiştir. Ama gelenek de kesintisiz derin süreci devre dışı bırakacak güçten henüz yoksundur. Geleneğimiz bu dinamizmi kazanıncaya kadar tali süreçler karşısında kazanılan başarılar nihai zafer sayılmamalıdır.

Belki babaannemin jandarmanın kasaturasıyla yırtılan fesi yeniden dikmesi mesabesinde bir teselli sayılmalıdır.

Değerleri Öğütme Makinesi-Kürt Sorunu

Toplumları ayakta tutan değerler vardır. Tarih boyunca sahada gerçekleşen deneyimlerin imbiğinden süzülmüş, billurlaşmış, toplumun inanç ve medeniyetinden damıtılmış ve hini hacette başvurulsun diye toplumsal hafızalarda yer edinmiş kalıcı değerlerdir bunlar. O gün gelip çattığında bir el uzatma mesafesindedirler. İşlevsellikleri, etkileri tartışılmaz. Bu, dünyanın her yerinde ve her toplum için geçerlidir. Bir de belli dönemlerde dünyanın gidişatına bağlı olarak ortaya çıkan geçici, ikame değerler vardır. Genellikle dünyanın hercümerç olduğu dönemlerin tozu bulutu arasında zihinlerin toz bulutlarının istilasına uğradığı zamanlarda gerçek değerlerin işlevini görmeye adaylıklarını ilan ederler. Zamanın rüzgârının desteğinde toplumların beyinlerinin bütün kıvrımlarına, duygularının tüm gözeneklerine sirayet ederler. O kadar etkili ve motive edicidirler ki gerçek değerlerden ayırt edilemezler. Ancak ilk gerçek sınavda da deyim yerindeyse dökülürler. Sahtelikleri anlaşılır, yaldızları söner.

Balkan Savaşlarının çok öncesinden itibaren Osmanlı Devleti dünyanın geri kalanı gibi Batı menşeli yeni değerlerin, göz alıcı kavramların etkisi altına girmişti. En etkileyici ve siyasetle birlikte bütün kurumları sürükleyici kavram kuşku yok ki milliyetçilikti. Onu da vatan, şanlı tarih, muhteşem geçmiş gibi alabildiğine abartılmış kavramlar besliyordu. Bir anda bütün bir toplumu motive edeceği ve geçmişin özlemi çekilen zaferlerini yeniden tattıracağı düşünülen yeni ikame değerlerin müminleri “Jön Türkler”in öncülüğünde bundan yüzyıl kadar önce girilen Balkan Savaşında Osmanlı devleti gerçek bir orduya göre ancak çete sayılabilecek “ordular” karşısında perişan oldu. İkame değerler ilk sınavda yağmura maruz kalmış makyajlı yüz gibi toplumun yüreğinde şerhalar bırakarak dökülüverdi. İkame değerlerin ilk armağanı Balkanların elden çıkması olmuştu.

Rahmetli Dengbêj Şakiro’nun “Balkan Savaşlarını” konu edinen bir stranı var. Orada Kürt aşiret kuvvetlerinin kahramanlıklarından bahseder. Balkan Savaşlarında Kürtlerin rolünü bilmediğim (ya da resmi ideoloji tarafından karartıldığı) için doğal olarak bu stranı Şakiro’nun etrafta bu savaşa dair duyduklarını hayaliyle meczederek oluşturduğunu düşünüyordum. Sonra çeşitli kaynaklarda Kürt aşiret kuvvetlerinin Balkan Savaşlarına katıldıklarını okudum da rahmetlinin ruhundan özür diledim. Şöyle diyor bu stranın bir yerinde Dengbêj Şakiro:

Edirne, İşqodre di mehserê de mane
Contirkan namus firotine bi peran e
Şer qelibî ser milê lawê Kurdan e
Hewara me jorê bi Xwedê
Li jêrê pênsud jinê Lazan e
Zendê zer badane
Bi hewara şehîd û xazîyan canê xwe dane

(Edirne, İşkodra muhasarada kalmış
Jön Türkler namusu paraya satmış
Savaşın yükü Kürd oğlunun omuzlarına binmiş
Umudumuz yukarıda Allah
Aşağıda beş yüz Laz kadını
Sarı kolları sıvamış
Şehit ve gazilere yardım için canlarını feda etmişler)

Yıllar önce Cemaleddin Afgani’nin Dehriyyuna Reddiye adlı kitabını Arapçadan Türkçeye tercüme etmiştim. Orada iman ve ahlaktan yoksun dejenere kadroların öncülüğündeki imparatorlukların yıkılışları sadedinde Jön Türk taifesinden subayların Balkan Savaşında para karşılığı vatan toprağını düşmana teslim ettikleri yazılıyordu. İkame değerlerin balonu ilk sınavda sönüvermişti. Nitekim 1967 Arap-İsrail savaşında Kudüs’ü de neredeyse tek kurşun sıkmadan Siyonistlere teslim edenler de Arap milliyetçisi subaylardı.

Bundan kısa bir süre sonra girilen Birinci Dünya Savaşında ise Osmanlı devleti zamanın düvel-i muazzamasına deyim yerindeyse kök söktürmüştü. Vakıa Osmanlı yenildi ve tarih sahnesinden çekildi. Ama tarihçilerin çoğu bu yenilginin biraz da müttefiki Almanların hezimetinden kaynaklandığını söylerler. Herhalde sebep ve netice ne olursa olsun herkes Osmanlının muhteşem bir final yaptığı hususunda hemfikirdir. Balkan “çeteleri” karşısında bozguna uğrayan ama hemen sonrasında patlak veren Birinci Dünya Savaşında beklenmedik bir direnç gösterip birçok cephede zaferler kazanan Osmanlının bu akıllara durgunluk veren direnişinin temelinde bu ölüm kalım savaşında gerçek değerlerin, kavramların devreye girmiş olması yatmaktadır. Cihad gibi, şehadet gibi, hilafet gibi…

Kurtuluş Savaşında da başta Kürtler ve Türkler olmak üzere Anadolu’nun diğer Müslüman kavimlerini Cihan Harbinin ölümcül yorgunluğuna rağmen motive eden yine bu gerçek değerlerdi.

Sonrasında ise tanık olduğumuz uygulama, Cihan Harbinde etkileri ve işlevsellikleri gerçek bir sınavla bir kez daha kanıtlanan yüzlerce yılın asil değerlerinin yozlaştırılmasını, anlamından koparılmasını dolayısıyla bir ihtiyaç anında etkisiz kalmasını sağlayacak türdendir.

Uygulama şöyle özetlenebilir: Hedef haline getirilen kavram ve değer etrafında bir organizasyon gerçekleştirilir. Bu organizasyona bu değerler adına kitleleri ürküten, tiksindiren, bezdiren eylemler yaptırılır, sonra medya aracılığıyla bu ahlaksızlıkların ilişkilendirildiği değerler iyice afişe edilir. Sonuç; değerlerin kirletilmesiyle birlikte toplum nezdindeki itibarının yerle bir edilmesidir.

Seksen senelik Cumhuriyet tarihi boyunca, tarikat, şeriat, şeyh, molla, cihad, çarşaf kavramları etrafında geliştirilen edebiyatın etkisiyle bugünkü nesiller inanç ve medeniyetimizin yüzyılların billurlaştırdığı bu kavramlarına bir milletin geleceği açısından felaket sayılacak bir tutumla öcü gibi bakmaktadırlar. Maraş destanının “Çarşaf” sembolü etrafında şekillendiğini bilmeden…

En yakın örnek ise geçen yüzyılın doksanlı yıllarında İslam adına oluşturulan bir takım örgütlerin işledikleri cinayetlerin, topluma ruh veren değerler dünyasında meydana getirdiği onulmaz tahribatlardır.

Kaç yıl önceydi tam hatırlamıyorum. İstanbul’da bulunan ABD konsolosluğuna bir saldırı düzenlenmişti. Saldırı esnasında çıkan çatışmada ölen militanlardan biri galiba Bitlisliydi. Bir TV’nin muhabiri ailesinin İstanbul’da oturduğu mahallede çocuk hakkında araştırma yapıyordu. Televizyonda izlerken komşularından birinin muhabire verdiği cevap kanımı dondurmuştu. “Aslında sessiz sedasız kendi halinde bir çocuktu. Ama son zamanlarda namaz kılmaya başlamıştı!” diyordu adam. Amerikan konsolosluğuna bir şey olmamıştı ama namaz gibi “her türlü çirkin hayâsızlığa, kötülüğe karşı kalkan” işlevini gören bir ibadet safi zihinlerde şiddetle irtibatlı hale getirilmişti.

Bilinçli bir el, Cihan Harbinde kurtarıcı rol oynama kudretini her şeye rağmen gösteren medeniyetimizin ruh köküne dayanak oluşturan değerleri anlamından koparıp etkisizleştiren bir planı ustalıkla yürütüyordu.

Yine geçen yüzyılın son çeyreğinde, özellikle 28 Şubat sürecinde medyada çarşaf çarşaf yayınlanan ve ahlakî zaaflarını gözlerimize sokan “şeyh” tefrikaları da erdem ve irfanın sembolü bir ekolü lekelemeye yetmişti. Şeyh Senüsi’nin, Şeyh Şamil’in, Şeyh Ubeydullahê Nehrî’nin ve daha nice irfan ehlinin uğruna mücadele ettiği değerler bunların gölgesinde kalmıştı.

Kürt sorunu ise kelimenin tam anlamıyla medeniyetimizin sahih değerlerini öğüten bir değirmen gibidir. Bu sorun bağlamında yaşamını yitiren 40-50 bin insanın, viran edilen binlerce köyün, işlenen cinayetlerin yanında, bin yıllık birlikteliğin garantisi onlarca değerin itibardan düşürülmesi, etkisiz hale getirilmesi bu sorunun bilinçli bir odağın eseri olduğunu göstermektedir. Seksen senelik Kürt sorunu tarihinde maddi kayıpların yanında “İslam” ve “kardeşlik” gibi bu topraklarda özgür ve eşit yaşamanın yegane garantisi nice manevî değer de âdeta öğütülmüştür. Ülkenin batısında üniversitelerde başörtüsü gibi İslamî sembollere dahi tahammül edilmezken İslam ve kardeşlik kavramlarının ülkenin doğusunda Kürt taleplerinin önünde birer dalgakıran gibi kullanılması, ayrılıkçılığın önlenmesinden ziyade bu kavramların Kürtlerin nezdinde itibardan düşürülmesi gibi sinsi bir amacın güdüldüğünü ortaya koymaktadır. Bunun yanında Molla Gorani’den, Ebu Suud Efendiye, Mevlana Halid Şehrezori’den Bediüzzaman Said Nursi’ye kadar Anadolu tarihinde ülkenin batısına İslamî değerleri taşıyan Kürt ulemasının çocuklarının ülkenin batısına İslamî değerlere tepkiliymiş gibi tanıtılması da bu sinsi amacın bir parçasıdır. Kürtlerin “mızrakların ucuna takılan Mushaf”la güdülen amacı sezmesi, Kur’ân’ın kendisine bir tepki gibi gösterilerek bir taşla iki kuş vurmayı hedefleyen samimiyetsizliğin dâhiyâne oyunu sahnelendi bugüne kadar.

On yıllık Ak Parti iktidarının bu sorun bağlamında “İslam” ve “kardeşlik” kavramlarını kullanıyor olması, aynı samimiyetsiz tutumun devam ettiği anlamına gelmeyeceği, partinin öncü kadroları açısından söylenebilir. Bu on yıllık süreç açısından sorun oluşturan husus, söylem ve kavram samimiyetinin henüz adil ve eşitlikçi bir çözümle desteklenmemiş olmasıdır.

Kur’ân-ı Kerim’de, “Güzel söz Allah katına çıkar. Onu yükselten de salih ameldir.” buyrulur.

Kürt sorunu bağlamında hükümetin samimi söylemi adil bir çözümle beslenmese havada kalır. Diğer bir ifadeyle Kürt sorunu, bu sorunu çıkaranların ve ondan nemalananların istediği gibi en önemli değerlerimizi de öğütecektir.

Yedinci Bölüm

KÜRTLÜK TÜRKLÜK

Biz Hangi Milletiz?

Anayasa hazırlama sürecinde iyice gündeme otursa da Kürt sorunu bağlamında “millet”, “etnisite”, “kavim”, “ulus” gibi kavramlar öteden beri tartışılan konulardır. Çoğunlukla da “alt kimlik”, “etnisite” gibi nitelendirmelerle Kürtlerin “Türk Milleti” üst kimliği içinde gösterilmesi amaçlanmaktadır (Millet kavramı da anlamından kopartılıp Necip Fazıl’ın deyimiyle bir “Moğol buyrultusu” olan “Ulus”a indirgenerek). Bu amaca yönelik Cumhuriyetle birlikte gerçeklerle bağdaşmadığı için sonuçsuz kalmış birçok tez ileri sürülmüş olmakla beraber, Türk’ün bir etnisiteyi, bir ırkı ifade etmediği, birçok etnisiteyi ifade ettiği, çünkü Avrupalıların Türk derken Müslümanları kast ettiği hususu son zamanlarda en çok vurgulanan tezdir.

Avrupalıların Türk derken Müslümanları kast ettiği, özellikle milliyetçilik hareketinin etkin olmaya başladığı Fransız devriminden önce bu algıya sahip oldukları bilinen bir gerçektir. Amerika kıtasına göç eden Hristiyan Araplar bile hâlâ Latin Amerika ülkelerinde “el-Turco” olarak adlandırılırlar. Bugün bile balkan Müslümanları arasında bu algının etkin olduğu bilinmektedir. Boşnaklar, Arnavutlar Müslüman olan birine “Türk oldu” derler. Anadolu’da Türk etnisitesinden olan hatırı sayılır bir yekûnun da “Türküz” derken “Müslümanız” demek istedikleri de hepimizin malumudur.

Avrupalıların İslam medeniyetinin temsilcisi olarak Türkleri görüp diğer bütün Müslüman milletleri, özellikle Osmanlı hanedanının da Türk kökenli olması nedeniyle bu şekilde isimlendirmesi normaldir. Nitekim biz de hemen hemen Avrupalıların bütün Müslümanları “Türk” olarak nitelendirdikleri aynı zaman diliminde bütün Avrupalıları “Frenk” olarak nitelendirirdik. Yine halk kitlelerinin mensubu oldukları ırkın veya kavmin kahir ekseriyetinin Müslüman olmasından hareketle etnisitenin ismini dinin ismiyle özdeşleştirmeleri de sosyolojik olarak anlaşılır bir şeydir. Nitekim benim çocukluğumda yabancı milletlerden söz açıldığı birçok sohbette “Kurd e an file ye?” (Türk mü gâvur mu? ifadesinin Kürt versiyonu) sorusunun sorulduğuna çokça tanık olmuşluğum vardır. Çünkü bütün Kürtler Müslümandı, dolayısıyla onların dışında bölgede yaşayan Ermeniler, Süryaniler Kürt yani Müslüman değildi. Tıpkı Türkiye’nin batısında ve Balkanlar da Türk’e yüklenen anlamın bir benzeri doğuda Kürt’e yüklenmişti. Eminim Ermeniler de Müslüman olan soydaşları için “Kürt oldu” demişlerdir. Çünkü bölgede gerçekten de Müslüman oldukları için Kürtleşen çok sayıda Ermeni vardır.

Tarihsel olarak böyle bir algının oluşmuş olması ya da halk kitlelerinin bir tür tasnif kolaylığı diyebileceğimiz şekilde etnik aidiyetle dinsel aidiyeti özdeşleştirmesi basit bir ifade tarzı, yalın bir anlamlandırma yöntemi ve hatta iyi niyetli bir genelleme olarak doğal mecrasında sürüp gitmesinin hiçbir sakıncası yoktur. Ama bu algıdan hareketle bütün etnik ve ırksal farklılıkları görmezden gelerek herkesi “Türk” kabul etmek, özellikle devlet yönetimi, anayasa gibi insan hayatının hemen hemen her alanını ilgilendiren ve hukuksal neticeler doğuran hayati düzenlemelerde bu algıyı esas almak son derece sakıncalıdır. Sırf tarihimizin bir döneminde Müslümanlar olarak bizim bütün Avrupalıları “Frenk” olarak nitelendirmiş olmamızdan hareketle Fransızların bütün Avrupalıların Fransız Milleti üst kimliği altına giren alt kimlikler olduklarını iddia ettiklerini düşünsenize!

Şu halde “Kürtler ve Türkler hangi temellere dayalı olarak bir arada yaşayabilirler?” sorusu asıl muhatap olan Türkler ve Kürtler açısından çok da anlamlı değildir. Çünkü Cumhuriyetten bu yana iyice örselenmiş olsa da Türkler ve Kürtler dinlerinden, kültürlerinden ve tarihlerinden kaynaklanan sağlam temellere dayalı olarak zaten bir arada yaşamaktadırlar. Bu yüzden soruyu, “Kürtlerin ve Türklerin tabandaki bu birliktelikleri üst yapıda nasıl formüle edilebilir?” şeklinde sormak daha anlamlı olur.

İşe bazı kavramları tashih etmekle veya yeniden hatırlamakla başlamak gerekir bence. Ama özellikle bu bağlamda üzerinde en çok durulması gereken kavram, diğer ilgili birkaç kavramla birlikte “millet” kavramıdır. Aşağıda göreceğimiz gibi Kürtleri ve Türkleri bir çatı altında toplama istidadı olduğu için. Zorlama, yakıştırma ya da dayatma değil, hakikaten cami bir kavram olduğu için.

“Millet” lügatte uzun süre gide gele, çiğnene çiğnene yol olmuş patika anlamına gelen “Melle/melalen” kökünden türemiş olup ıstılahta şeriat, din anlamına gelir. Nitekim bir şeyi uzun süre yapmaktan dolayı yorulmak, bıkıp usanmak için de aynı kökten “melal” kelimesi kullanılır. Ama din ve şeriat anlamına gelir dediğimiz millet kavramı ile bu iki kavram arasında bağlam itibariyle bir fark vardır, diğer iki kavramın kendi aralarında farklı olmaları gibi. Din Allah’a boyun eğmenin, itaat etmenin ifadesi olarak daha geneldir (Şeriatı ve milleti de içerir). Şeriat (su kaynağı yolu), “Din”in kurallara bağlanmış, sistemleşmiş halidir (bir anlamda teoridir). Millet ise şeriatta kurallar olarak ifadesini bulan “Din”in (şeriatın) insan hayatının sürekli bir geleneği, refleks düzeyinde hayat tarzı olarak belirginleşmiş halidir (yani pratiktir). Çünkü millet kelimesinin anlam kökünde süreklilik, bıkıp usanmayı gerektiren yorucu devamlılık esastır. Şöyle de ifade edilebilir: Din gökten yağan yağmur, şeriat bu yağmur sularının yeraltında birikip sonra da yeryüzüne taştığı bir pınar, millet ise bu pınardan kaynaklanan akarsudur. Kuşkusuz gökten yağan yağmur toprağa değer değmez toprağın içinde yer alan bir takım minerallere, besleyicilik özelliğini pekiştiren elementlere bulaşır. Pınar olarak fışkırırken daha bir berraktır artık. Ama besleyici ve kullanılışlı olması üçüncü aşamada, yani akarsu olma sürecinde gerçekleşir. Çünkü akış güzergâhındaki envaı çeşit toprakla temas eder ve kalıcı bir özellik kazanır. Bir bakıma ırk, akarsuyun içinden akıp geçtiği toprağa tekabül ediyor diyebiliriz.

Dolayısıyla millet, dinden kaynaklanan hayat tarzını artık refleksi haline gelen bir gelenek olarak sürekli yaşayan, bütün beşeri ilişkilerinde bu hayat tarzını, bu geleneği esas alan topluluk demektir. Bu anlamı itibariyle mesela Türk bir millettir. Çünkü bin yıldan beri mensubu olduğu İslam dininden kaynaklanan bir hayat tarzı, bir geleneği, bir töresi vardır. Bu bağlamda başka Müslüman ırklarla ortaklaşır, Araplar, Kürtler, Farslar, Arnavutlar, Boşnaklar gibi. Yine bu bağlamda Arap da Kürt de, Fars da birer millettirler. Ve fakat Türk milleti mesela bu geleneği ve hayat tarzını yaşayan Arap ırkını, Kürt ırkını kapsamaz, onlarla sadece aynı din ve şeriattan beslenmek anlamında ortaklaşır.

Öte yandan Türk bir ırktır. Çünkü sadece mensuplarının kendi aralarında anlaşabildikleri, dışarıdan birinin ancak eğitim ve benzeri bir yolla öğrenebildiği özgün bir dili vardır. Tarihsel olarak dayandığı etnik kökenleri vardır. Başka ırklardan ayrılmasını gerektiren yapısal, fiziki özellikleri vardır. Başka ırklarla ortaklaştığı millet olgusuna onlardan farklı olarak kendi çapında kendi rengini verme özelliği vardır. Bu bakımdan da millet açısından ortaklaştığı Araplardan, Kürtlerden, Farslardan ayrışır. Çünkü onların da kendilerine özgü dilleri, ayrı etnik kökenleri, ortaklaştıkları millete kendi renklerini vermişlikleri söz konusudur. Bu yüzden Kürt, Türk’le aynı millete mensuptur ama bu milletin adı Türk milleti değildir, İslam milletidir. Türk milleti tabiri, İslam milleti olgusunun Türk ırkı cephesindeki yansımasını ifade eder. Kürt milleti tabiri de İslam milleti olgusunun Kürt realitesindeki pratiğin adıdır. Müslüman ırkların millet olgusu etrafında ortaklaşmalarının adı ise (aidiyet merkezli bir kavram olarak) ümmettir (ve ümmet de sözlükte, kastetmek, yönelmek anlamına gelir). Diğer bir ifadeyle ırk doğuştan sahip olunan veya sonradan kazanılan fiziksel, kültürel özelliklerle ilgili iken millet dinden ve şeriattan kaynaklanan hayat tarzının ırki özelliklerin kalıbına girmiş pratiğine tekabül eder. Türkiye ölçeğinde (altyapı-sosyal taban itibariyle) bir değerlendirme yapacak olursak Türkler ve Kürtler aynı millete mensup ayrı ırklardır. Millet bağlamında bu iki ırk birden kast edilirse bu milletin adı İslam iken ayrı ayrı kast edilirse bu milletin adı Kürt ya da Türk milletidir.

Benzeri bir anlam hemen hemen yalnızca “ırk” anlamında kullanılan “kavim” kelimesi için de geçerlidir.

Dillerin çoğunda, özellikle Arapçada insanlık, bir şahıs gibi tasavvur edilir. İnsanlığın bütünü içinde oluşan kümelere de bir şahsın bedeninin organlarına verilen isimlerden biri verilir. Anlamaya çalıştığımız kavramlar Arapça oldukları için Arapça üzerinden meseleyi ele aldığımızda gördüğümüz manzara şudur: Arap tasavvurunda insanlığın her bir kümesi bir bedenin organı gibidir. Bir küme insanlığın bütünü içinde bedenin hangi organının işlevini görüyorsa, ona, o organın adı verilir.

Söz gelimi, Arap tasavvurunda, bir adam insanlık bütününün veya herhangi bir topluluğun ayağı konumundadır. Bu yüzden Araplar, ayak anlamına gelen “er-riclu” kelimesinin türediği (r-c-l) kökünden adam demek olan “er-raculu” kelimesini türetmişlerdir.

Bir adamın görme organına ‘ayn’ dedikleri gibi, bir topluluğun gözde kimselerine, eşraftan olan faziletli kimselere de ‘ayn’ demişlerdir. Bu isimlendirmede, söz konusu kimselerin toplumun dışa açılan gözleri olduklarına ilişkin tasavvur esas alındığı gibi, gözün bütün organlar içindeki ayrıcalığı ve üstünlüğü de esas alınmıştır.

Toplumun lideri, başı konumundaki kimse, bedendeki baş gibi tasavvur edilmiş ve baş anlamına gelen “er-re’su” kelimesini türettikleri (r-e-s) kökünden başkan, lider anlamına gelen “er-reis” kelimesini türetmişlerdir.

Ama sosyal bir küme olarak “kavim” ile ilgili isimlendirmede bedenin herhangi bir organı değil, bir tavrı, bir halı esas alınmıştır. “Kavim (el-Qawm)” kelimesi ‘Qame’ fiilinin mastarıdır. ‘Qame’ ise, kıyam etmek, ayak üzerine dikilmek, dik durmak anlamına gelir. Bir topluluğa kavim denilirken, bedenin bu özelliği göz önünde bulundurulmuştur. Bu, organik bir isimlendirme değil, niteliksel bir isimlendirmedir. Dolayısıyla bu adlandırmada hem bireyin toplum içinde maişetini temin etmesi ve güvenli bir hayat sürdürmesi, dolayısıyla ezilmeden ayakta durması, hem de toplumun başka topluluklar karşısında bu anlamda ayakta durması esas alınmıştır. Ayakta durma bir hal, bir tavır olduğu için, bu halin gerçekleştirilmesine elverişli hemen bütün insan kümelerine kavim denilmiştir. Her kişinin kavmi, onun taraftarları ve aşiretidir. El-Müfredat ve Lisanu’l Arab gibi temel lügatlerden derlediğimiz bu anlamlandırmada dikkat çekici husus, bir kimse için, herhangi bir topluluğun kavim olarak nitelendirilebilmesi için soy birliğinin zorunlu koşul olarak görülmemiş olmasıdır. Taraftarlık gibi ortak bir amacı simgeleyen bir olgu, birlikte yaşama ve muaşeret etme esasına dayanan toplumsal bir küme olan aşiret olgusu kavim kavramının nesnel karşılığı olarak gösterilmiş olmasıdır ki her ikisinde de soy birliği yok değilse de, olmazsa olmaz bir koşul da değildir. Buna göre, aileden başlayarak ümmete kadar bütün topluluklar, bireyin bu halini gerçekleştirmesine uygun ortam oluşturmaları hasebiyle kavim olarak nitelendirilebilirler. Bir insan, nerede kıyam edebiliyorsa, hangi topluluk içinde maddi ve manevî olarak dik durabiliyor, onurunu koruyabiliyorsa, özgürce yaşayabiliyorsa onun kavmi orasıdır. Bunun için soy birliği gerekli öğelerden biri olsa da, temel bir yanılgı olarak kabul edildiği gibi tek öğe değildir. Nitekim kaynaklardan anlaşılacağı gibi, kavim kavramı mutlaka ve zorunlu olarak aynı soydan gelen kimseler için kullanılmamıştır. Örneğin Kur’ân’da birçok peygamberin “kavmi” olarak isimlendirilen topluluklarla o peygamberler arasında herhangi bir kan bağının olmadığı da tarihsel bir gerçektir.

Dolayısıyla ayrı dilleri, etnik kökenleri, kültürleri olması hasebiyle ayrı ırklar olan Türkler ve Kürtler, İslam ümmeti çerçevesinde aynı millet, birbirlerinin özgürlüklerini ve kişiliklerini korudukları, korumayı garanti ettikleri, yani birbirlerinin ayakta durmasını sağladıkları ölçüde de aynı kavimdirler.

Anayasa hazırlama sürecinde devlet, ortak hayat tarzını güçlendirdiği oranda Kürtlerle Türklerin aynı millet, etnik, dil ve kültürlerini özgürce kullanmalarını sağladığı oranda da aynı kavim oluşlarını pekiştirmiş olacaktır.

Acının Türkçesi Kürtçesi

Geçmişte her çok kayıplı PKK saldırılarından sonra, Kürtler (özellikle Müslüman Kürtler) neden tepkilerini ortaya koymuyorlar türü yazılar görmek, özel sohbetlerde serzenişler duymak rutin hale gelmişti. Zaman zaman ateşli, öfkeli söylemlerle dile getirilse de ben aslında bunu iyiye yoruyorum. Kürtlere yönelik olumlu bir düşünceye sahip olmanın işareti olarak değerlendiriyorum. Doktorlar söyler, bizi yataklara düşüren ateş yükselmesi aslında bir sağlık alametidir, vücudun dışarıdan nüfuz eden mikroba karşı direncinin göstergesidir. Ama makul bir düzeyi aşarsa beyinde bir takım hasarlarla yol açabilir, menenjite dönüşebilirmiş. Diyeceğim o ki, Kürtlerin aslında bu tür katliamları onaylamadıklarını, bu yüzden kendilerinden beklenen, bu tür olaylara tepki göstermek olduğunu anlatmak istiyorlarsa bu bir sağlık alametidir. Ama eğer bu sözlerin altında, “Görüyor musunuz nasıl da sessiz kalıyorlar. Bunlar aslında bu tür olayları zımnen onaylıyorlar. Hepsi bölücü bunların!” gibi bir anlam yatıyorsa, sosyal bir menenjit hâdisesi ile karşı karşıya olduğumuzun resmidir. Ateş düşürücü falan kâr etmez yani. Bir değil bin gösteri düzenlesen onu da başka şeylere yorarlar.

Esasında hem Türklerin Kürtlerden hem Kürtlerin Türklerden böyle bir beklenti içinde olmalarını, yani dar zamanda yanında olduğunu görmeyi arzu etmelerini gayet normal ve gerekli gördüğümü belirtmeliyim. Acılı bir halinde yanında görmediğinde ise her iki tarafın da serzenişte bulunması doğaldır ve söylediğim gibi sağlık alametidir.

Ulusal medyada pek görülmese de Kürt cenahından da benzeri bir yakınma hep var olmuştur. Buna çok kere şahit olmuşluğum var.

Seksenli yıllardı. Basına da yansımıştı. Siirt’in bir köyünde Özel Tim köylülere köyün ortasında dışkı yedirmişti. Bir arkadaşım: “Ben Müslüman Türklerin buna tepki koyacağını düşünüyorum. ‘Bu kadarı da fazla!’ diyecekler.” demişti bana. Öyle olmadı. AHİM tepki koydu ve Türkiye’ye bilmem kaç yüz bin avro tazminat ödetti. Hâlbuki Türklerin en küçük bir tepkisi hiçbir maddi bedelle ölçülemez bir kardeşlik örneği olurdu.

Yine o yıllarda Bulgaristan Türklerine o zamanın Bulgar yönetimi korkunç bir baskı uyguluyor, isimlerini değiştiriyor, direnenleri Türkiye’ye göçe zorluyordu. Tam bir etnik temizlik… Kürdüyle Türküyle hepimiz ayaktaydık. Türkiye devlet olarak göç eden muhacirlere kapılarını açmış, Türkiye halkları da yüreklerini açmıştı. Soydaş kavramı o günlerde basbayağı popülerdi. Kamplarda geçici bir süre tutulduktan sonra “soydaşlar” ülke içinde rahatça dolaşıp iş, ev bark sahibi olmaları temin ediliyordu. Bu, gayet insanî ve İslamî bir tutumdu.

Hemen hemen yakın tarihlerde Saddam Hüseyin’in katliamlarından kaçan yüz binlerce Kürt kendilerini Türkiye sınırına atmıştı. Ama günlerce sınırda aç sefil bekledikten sonra BM’nin araya girmesiyle içeri alınmışlardı. Kürt diyorum ama basının ve resmi kurumların dilinde “Peşmerge” gibi ötekileştirici bir isimle anılıyorlardı. “Soydaş”ın sempatikliği karşısında “Peşmerge” alabildiğine antipatikti. “Peşmergeler” “Soydaşlar” gibi Türkiye içinde rahatça gezemiyorlardı. Etrafı tel örgülerle çevrilmiş jandarma gözetimindeki kamplarda kalıyorlardı ve bölge halkıyla herhangi bir temas kurmaları kesinlikle yasaktı. Birkaç sene o kamplarda kaldılar. Memlekete her gittiğimde Muş’ta yol kenarındaki kamplarını görüyor, açık cezaevi benzeri bu kampta mahpuslar gibi volta atışlarını seyrediyordum. Birçok Türk arkadaşımdan o günlerde “peşmergece” diye bir dilin varlığını bile duymuştum.

Halepçe katliamının üzerinden birkaç ay geçmişti. İstanbul Sultanahmet meydanında bir grup Kürt genci oturma eylemi yapıyordu. Etraflarını polis sarmıştı. Ben de İslamcı bir Türk arkadaşımla oradan geçiyordum. Merak ettik, oturanları bir süre izledik. İçlerinde ikimizin de tanıdığı İslamcı bir Kürt genci (şimdilerde Kürt halk edebiyatı, Kürt klasik edebiyatı alanında önemli derlemelere imza atan yazar Halit Yalçın) vardı. Arkadaşım şaşırmıştı (aslında ben de). Arkadaşım biraz şaka yollu “Senin ne işin var orada?” dedi. Çoğunluk solcu olduğu için. Oturma eylemine katılan İslamcı Kürt, İsmet Özel’in bir kitabına isim olacak çapta bir laf etmişti: “Sen neden burada değilsin?!” Bu sözü bir Kürt olarak bana değil de Türk olan arkadaşıma demesi manidardı.

Azerbaycan’da Halk Cephesi liderliğinde ilan edilen bağımsızlığın Moskova tarafından Azatlık Meydanında tanklarla ezildiği günlerde Kürt gençleri miting meydanlarında Türklerle birlikte bu katliamı protesto ediyordu. Ermeni-Azeri savaşında Hocalı katliamını protesto ettikleri gibi... Kürtler basın tarafından öne çıkarılan Azerilerin katliama uğramasını protesto eden Türklerin yanında yer alırken, her iki taraf da aslında en ağır darbeyi Laçin ve Kelbecer gibi Kürt yoğunluklu şehirlerin aldığından habersizdiler. Basın acının bir tarafına bir gözünü kapatmıştı çünkü.

Ama seksenli yılların sonlarında Saddam Hüseyin’in Kur’ân-ı Kerim’den bir sûrenin adını kullanarak başlattığı “Enfal” hareketinde 183 (yazı ile: yüz seksen üç) bin Kürdü Arap çöllerine gömdüğünden haberi dahi olmamıştır, bugün, “Kürtler nerede? Neden sesleri çıkmıyor?” diyenlerin.

Türk’ün acı çektiği her yerde Kürdü yanında görmek isteyenler yerden göğe kadar haklıdır. Tıpkı Halepçe katliamını protesto eden dostumun Türk arkadaşını yanında görmek istemesi gibi.

Kürdün acılarını ötekileştirici yaftalarla görünmez kılan, Türkün acılarını da Kürdün biganeliğinin bir kanıtı olarak sunan, bazı aydınların da bunun bir hakikatmiş gibi bir algıya sahip olmasına, en azından kuşkulu bir dil kullanmalarına sebep olan bu gizli el masum değildir. Oysa herkes bilir ki Anadolu tarihinin her karesinde, Malazgirt’ten Çaldıran’a, Balkan Savaşlarından Birinci Dünya Savaşına, Çanakkale’den Kurtuluş Savaşına kadar kader anı mesabesindeki her sahnede Kürtlerle Türkler yan yana olmuşlardır.

Bugün dağlarında büyük ölçüde bu gizli elin iki yönlü teşvikiyle süren kirli savaşta Kürtlerin ve Türklerin zımni destekçi oldukları gibi bir sonuç çıkarmak entelektüel akla sığmaz, bu toprakların tarihiyle bağdaşmaz.

Başka hiçbir şey yapmayalım, sadece şu deli gömleği misali bize giydirilen sistemi bertaraf edelim, Kürtlerle Türklerin yan yana omuz omuza olduklarını görürüz.

Erciş Depremi

Arapların “el-Wehletu’l Ula” (korku ve şaşkınlıkla karışık ilk görme, ilk karşılaşma) şeklinde bir ifadeleri var. İlk karşılaşmada, ilk çarpışmada edinilen intiba ve algının genelde isabetli olduğunu anlatmak isterler. Çünkü insan o ilk karşılaşmada, korkunun, şaşkınlığın da etkisiyle fazla detaylı düşünme fırsatını bulamaz, dolayısıyla yalın fıtratı çıplak haliyle devrededir ve o esnada parıldayan ışık, edinilen intiba gerçeğin ta kendisidir. Sonra bin bir türlü fikir, hesap devreye girer ve o çıplak gerçeğin üzerini örter.
Erciş’le (uzaktan da olsa) ilk karşılaşmam, bütün hayatım boyunca unutamayacağım olumlu bir intiba bırakmıştır üzerimde. Önceki yazılarımdan birinde de işaret ettiğim gibi bizim oralarda Kürtlük köylülük, Türklük de şehirlilik anlamında kullanılır. Ercişli bize göre Türktü. Erciş’i görmem biraz da Türk’ü görmem anlamına geliyordu bu yüzden.

Çocukluk günlerinde bizim köyden (Pertax/Dinlence) iki çocukla birlikte üç kafadar Erciş’e gitmeye karar verdik. 7-8 yaşlarındaydık. Babalarımız sabah erkenden atlarına binip Erciş’e gitmişlerdi. Biz de yaya olarak peşlerinden gidecektik ailelerimizden habersiz. Çocuk aklı. Dediğimizi yaptık da. Altmışlı yıllardı, araba yok, yol yok. Ancak atlı veya yaya gidilebiliyordu.

Çocuk başımıza patika yolu takip ederek ikindiye doğru Erciş’in yanı başında yer alan Wêrane (şimdilerde Örene ismiyle Erciş’in bir mahallesidir) köyünün yanından geçen nehrin kenarına vardık. Mevsim yazdı ve Erciş uzakta görünüyordu yeşil yeşil. Sanki sadece ağaçlardan müteşekkil koca bir şehir ve yanı başında kulaklarımızı sağır eden bir uğultuyla akan bir nehir. Sonradan nehir sayılmadığını, sadece büyükçe bir çay olduğunu öğrenecektim ama o güne kadar gördüğüm en büyük akarsuydu. Aslına bakarsanız koca Erciş de şehir sayılmazmış, sadece Van’ın bir ilçesiymiş. Nehir biraz ileride Van Gölü’ne dökülüyordu. Göle dökülürken nehrin, genişleyen yatağında martıların seslerine karışan uğultulu ve köpüklü akışı, bêrîlerde berodan vakti annelerine kavuşurken meleşen kuzuların, çobanların ve bêrîvanların tatlı telaşına karışan o gürültülü koşuşturmalarını andırıyordu.

Üzerinde uzun beton bir köprü vardı. Bizim köyün deresinin üzerine iki ağaç uzatılarak kurulmuş derme çatma sözüm ona köprüye hiç benzemiyordu. Köyümüzün yazın ortalarına doğru kurumaya başlayan cılız deresine “Çem” (nehir) dediğimizi tasavvur edin, Wêrane çayının gözümde nasıl büyüdüğünü anlarsınız. Nehrin kenarında hayvanlarını otlatan birkaç çocuk bizi gördü. Koşup yanımıza geldiler. Bizden yaşça büyüktüler. Hiç unutmam içlerinden birinin uzun kızıl saçları vardı ve kızlarınki gibi örülmüştü. Muhtemelen annesi güzel kızıl saçlarını kesmeye kıyamamıştı. Ellerinde sopaları, bizi dövecek gibi duruyorlardı. Ama galiba acıdılar, yorgun ve de korkmuş halimizi görünce. Meraklı gözlerle bizi süzüyorlardı. Bir şeyler söylediler. Anlamadık. Erciş’e gideceğimizi söyledik. Onlar anlamadılar. Birinin elinde bizim oralarda “destenan” dediğimiz, ara ara bir parça koparıp yediği bir tandır ekmeği vardı. Gözümü ekmekten alamıyordum. Çocuk fark etti. Yarısını kesip bize verdi. Aç susuz yaklaşık 10 km yol yürümüştük. Köprüden geçip Erciş’e gitmeyi göze alamadık, geldiğimiz yoldan geri döndük. Gece yarısına doğru ancak varabilmiştik köye. Bu, Türk’le, Türkçeyle ilk karşılaşmamdı. Bana yabancıydı. Ama Türkçe konuşan Ercişli çocuk, ekmeğini benimle paylaşan biri olarak kazındı belleğime. Yani “el-Wehletu’l ula”nın sonucu olumluydu. Bir de havsalamın nehir algısını alt üst eden “Çemê Wêranê”yi çıkaramıyordum aklımdan. Karşılaşmalar ve karışmalar sıklaştıkça Türk’e ilişkin bu ilk intibaın ne kadar isabetli olduğunu, öz fıtratın, İslami değerlerin de desteğiyle derinden derine etkisini gösterdiğini hep gözlemledim.

Yakın zaman önce Van’ı, en çok da Erciş’i yıkan bir deprem meydana geldi. Yerle bir olmuş diyorlar. Taş üstünde taş kalmamış. Enkazın altında yüzlerce ölü ve yaralı var. Unutulur bu acılar, yeniden gülümser Erciş Van Gölü’ne bakarak yeşil yeşil. Ercişli Türk (veya Kürt) çocuk yeniden paylaşır ekmeğini Kürt (veya Türk) çocukla bundan eminim. Ama ülkemin bazı sokaklarında Erciş’i vuran deprem üzerine sevinç naraları atıldığını duyduğumda kaç şiddetinde bir depreme tutulduğumu hesap edemedim. Kardeşlik fay hattının bu kadar derinden çatladığını da tahmin etmezdim.

Bunları düşünürken bundan 35 sene geriye gittim. Yine Erciş’i de vuran Çaldıran depremini hatırladım.

1976 yılında Van’da merkez üssü Çaldıran ilçesi olan, büyük can ve mal kaybına yol açan şiddetli bir deprem meydana gelmişti. Çaldıran ve civarı kadar olmasa da bizim oralarda da maddi hasara, bazı köylerde can kaybına yol açmıştı. Yanılmıyorsam Kasım ayıydı. Van ve civarı için artık kış yaklaşmış sayılırdı. Bu yüzden evleri yıkılan veya hasar gören birçok aile devlet tarafından batı illerine gönderildiler. Amcam ve diğer bazı köylüler Isparta merkeze yakın bir beldeye (adı Savköy’dü galiba) yerleştirilmişlerdi. O sırada İmam Hatip Lisesinde öğrenciydim. Yaz tatilinde amcamı ziyaret maksadıyla Isparta’ya gittim. Belde belediye başkanı başta olmak üzere belde halkının onlara yardım etmek, hayatlarını kolaylaştırmak için adeta seferber olduklarını gördüm. Evlerini, yiyeceklerini, hatta tarlalarını paylaşanlar vardı. Bizim köylülerin çocukları yerleştirildikleri evlerinin önünde oynarlarken o beldeden bir ninenin onların tatlı tatlı Kürtçe konuşmalarını hayranlıkla izlediğine şahit olmuştum bir keresinde. Çocuklara, “Ne gonuşupturunuz leen.” dedikten sonra cebinden çıkardığı şekerleri onlara verdi ve gülerek uzaklaştı. Hiç unutmam bir gün komşularından birinin oğlunun düğünü olacaktı. Beldenin ileri gelenlerinden birkaçı ile birlikte düğün sahibi, amcamın evine geldi. Mehmet Amca dedi, sizin acınız var, evleriniz yıkıldı, akrabalarınızı kaybettiniz, memleketinizden uzaktasınız. Fakat bu çocukların düğününü de yapmamız gerekiyor. Eğer müsaaden varsa, biz davul zurna çalmadan sessiz sedasız bir düğün yapmak istiyoruz.

Düğün yapmak için amcamdan izin almaya gelmişti. Bu âlicenap tavır karşısında amcamın gözü doldu. “Tam tersine, davul zurna olsun, düğün dernek kurulsun, biz de katılacağız. Siz insanlığınızı en güzel şekilde gösterdiniz. Çocukların bu mutlu günlerinin bir matem havasında geçmesine gönlüm razı olmaz.” dedi amcam. Sonra hep beraber kalktık düğüne gittik. Bir ara, “Sizin oraların halayı güzel olur, askerde iken doğulu askerler oynarlardı, siz de oynayın.” dedi biri. Kalkıp Kürtçe oyun havaları eşliğinde halay çekti bizim köylüler. Koçerî, delîlo, bablekan, hilqişte… derken bizim oralardan bir düğün yaşatmışlardı. Ispartalı Türklerin o günkü memnuniyetleri, hayranlıkları hâlâ gözümün önündedir. Bugünkü aklımla ensar-muhacir dayanışmasının bu topraklara kök salmış örnekleri olarak değerlendiriyorum o gün gördüklerimi.

Ayrılık vakti gelip memlekete dönmeye karar verdiklerinde bütün belde halkının nasıl ağladığını amcam anlatmıştı sonraları.

Demek ki insan fıtratına, bu toprakların mayasına meydan okuyan resmi ideoloji, hesaplı kitaplı bir strateji izlemiş, bu günleri tasarlayarak adımlarını atmış. Depremzede Kürt üzülmesin diye çocuğunun düğününü müziksiz, sessiz sedasız yapmak isteyen Türk gitmiş, yerine, Kürt depremin altında kalmış diye sevinen baykuşlar türemiş.

Bu noktaya nasıl geldik sorusunun cevabını sanırım resmi ideolojinin tornası mesabesindeki eğitim sisteminde bulabiliriz. Kürd’ü çıldırtıp dağlara salan, Türk’ü de ruh kökünden koparıp erdemsizleştiren eğitim sistemi.

Hepiniz bilirsiniz. İlkokulda ders yılı başında bazı öğrenciler sınıf başkanı, temizlik kolu başkanı, spor kolu başkanı ve kitaplık kolu başkanı seçilirler. Bizde bir fazlası vardı. Kürtçe kolu başkanı... Bu başkanlık sınıf başkanlığından bile daha prestijliydi. Görevi sınıfta, okul bahçesinde Kürtçe konuşanların adını yazıp öğretmene vermekti. Her teneffüsten sonra onlarca çocuk Kürtçe konuştuğumuz için öğretmenden dayak yerdik. Görevli çocuk bir hafiye gibi çocukların arasında dolaşır, Kürtçe konuştuğunu tespit ettiklerinin adını yazardı. Bazı öğretmenler işi daha da ileri götürür, köy içinde konuşanları da yazmasını isterdi. Bu yüzden elimizden geldiğince Kürtçe konuşmamaya dikkat ederdik. Ama ne kadar dikkat etsek de boş bulunduğumuz bir anımızda yakayı ele verirdik. Bir gün sınıfta öğretmen yoklama yaparken adımı okudu. “Buradayım” diyeceğime, boş bulunup Kürtçe “çi?”(ne?) dedim. Yerinden hışımla kalkan öğretmen elindeki değnekle ellerime, bacaklarıma, sırtıma vurmaya başladı. Okulda tezeklik olarak kullanılan karanlık bir oda vardı. Ceza olarak yarım gün o odaya kapatıldım. O karanlık odada resmi ideolojinin soğuk yüzünü beynime nakşetmiştim.

Bu, seksen yıllık Cumhuriyet Türkiye’sinin Kürtlere yönelik genel resmi politikasının küçük bir Kürt köyüne yansıyan minyatürüydü. Büyüdüm, etraflı düşünmeyi öğrendim. Üniversitede, kışlada, bürokraside yürütülen politikanın bizim köydeki uygulamanın daha geniş çaplı da olsa aynen tekrarı olduğunu gördüm. Devlet yönetiminde de Kürtçe kolu başkanına benzer bir birim vardı ve nefesini bugüne kadar gittiğim her yerde, bulunduğum her ortamda, üniversitede, kışlada ensemde hissettim.

Başka bir köyde oturan halamın ilkokula giden oğlu bize gelmişti bir gün. Çocukta bir gariplik vardı. Konuşmak istemiyormuş gibi bir hali vardı. Konuşturmak için uğraşıyor, annesinin, babasının hal hatırını sormaya çalışıyorduk. Ya konuşmuyordu ya da sorularımıza Türkçe cevap vermeye çalışıyordu. Gerçekten garip bir durumdu. Gariplik Türkçe konuşmasında değildi, sorun meramını anlatacak kadar Türkçe bilmemesinden kaynaklanıyordu. O halde bu ısrar nedendi? “Hava atmak için Türkçe konuşmak gibi bir durum söz konusudur” desen o da yoktu. Biraz kurcalayınca meseleyi anlamıştık. Öğretmen okul dışında da Kürtçe konuşmalarını yasaklamıştı ve Kürtçe konuştuklarını öğrendiği çocukları acımasızca dövüyordu. Öğretmenin ve de “Kürtçe kolu başkanının” nefesini başka bir köyde de olsa ensesinde hissediyordu çocukcağız. Türk’ün Kürt’e kardeşlik ve eşitlik esaslı, ortak ruh kökü birlikteliğinden beslenen tavrının tam aksi istikamette işleyen ve bu kardeşliği kemiren resmi ideoloji olanca sinsiliğiyle devam ediyordu. Resmi ideolojinin gayesi Türkçeyi öğretmek değildi, Kürtçeyi unutturmaktı. Kardeşlik fay hattında bugünlerde tanık olduğumuz kırılmalar meydana getirmekti. Yedi düvelin zedeleyemediği kardeşliği günün birinde düşmanlığa dönüştürmekti.

Erzurum Atatürk Üniversitesinde okuyan bir yakınım anlattı. Bir arkadaşıyla Erzurum’un ünlü Cumhuriyet Caddesinde aralarında Kürtçe konuşarak dolaşıyorlarmış. Yanlarına yaklaşan kasketli bir dadaş, “Türkçe varçen niye Çürtçe qonişirsiz çi?” (Türkçe varken niye Kürtçe konuşuyorsunuz ki?) demiş. Gençler, “Sene neçi” diyecek olmuşlar ama tepkilerden çekinmişler. Erzurum söz konusu olunca “nereden nereye” demekten alamadım kendimi.

Erzurum Üniversitesinde öğrenciydim. Bir gün Erzincan kapı semtindeki Murat Paşa Camiinin dış avlusunda namaz kılıyordum. Selam verince yaşı epey ilerlemiş bir hacı amcanın oturduğu yerden bana baktığını fark ettim. “Yecen Çürt müsen?” (Yeğen Kürt müsün?) dedi. Evet, dedim. Şafiî mezhebine göre namaz kıldığımı görünce böyle düşünmüştü. Kürtler büyük oranda Şafiîdirler. Sonra gözlerini Palandöken dağına doğru dikti ve “Ermeniler bizi muhasaraya almışlardı,” dedi. “O zaman çocuktum. Bütün ahali var olan imkânlarımızla kendimizi savunmak üzere çaresiz, saldıracakları anı bekliyorduk. Sonra bir haber geldi, Kürt aşiretleri yardıma geliyorlar diye. Şu dağı görüyor musun (aslında ‘ahan şu dağı cörirsen mi’ demişti) -Palandöken dağını işaret ederek- oradan sel gibi akan Kürt aşiret kuvvetleri yardıma geldiler. Büyük bir coşkuyla savaşıp Ermenileri püskürttükleri o gün hâlâ gözlerimin önündedir.” Sonra alnımdan öptü ve şirin Erzurum şivesiyle, “Men Çürtleri sevirem he!” dedi.

Erciş’te deprem olmuştu, enkazın altında yüzlerce ölü ve yaralı vardı. Ben enkazın altında kalan kardeşliğimize ağlıyordum.