ATTİLÂ İLHAN

Bütün Şiirleri 2

SİSLER BULVARI

BİLGİ YAYINEVİ

SİSLER BULVARI'nda "... aşırı bir

        içtenliğe dayanan anlatım, ahenkli

        bir deyiş ve işlek bir dille birleşerek,

        belirli bir lirizm doğurur. Ayrıca askıda

        yaşamanın yarattığı heyecanlı gerilim,

        sinema tekniğinden

        yararlanmanın sağladığı çarpıcı görüntüler

        ve yabancı ülkelerle ilgili

        egzotik tasvirler, bu lirizmi etkili bir

        havayla donatır. Şiirden lirizmi kovan

        Garip akımına karşı bu hava bir

        çeşit başkaldırma yerini tutar..."

ASIM BEZİRCİ

İçindekiler

ATTİLÂ İLHAN 1

Bütün Şiirleri 2 1

SİSLER BULVARI 1

başka yerde olmak 2

şahane serseri 3

başka adam 3

bir, üç ve beş.. 5

eski deniz halkı 6

liman 8

tatyos'un kahrı 9

cinayet saati 11

başka yerde olmak 11

KAPTAN 13

la donna e mobili 13

mırç 13

kaptan 14

emperyal oteli 20

pia 21

sisler bulvarı 22

Yer altı ordusu 23

bence malûmdur 23

yeraltı ordusu 24

silezya dağları'ndan uzakta 32

BURSA'DAN YAYLIMATEŞ 34

tarz-ı kadim 35

kirli yüzlü melekler 35

ümitten ümit kesilmez 36

hu 36

ölüler ihtiyarladı 37

eskimiş bir saban korkuyor 37

İstanbul şehri ağlıyor 38

bursa'dan yaylımateş 38

BARAKMUSLU MEZARLIĞI 40

dilekçe 41

cazgır 41

öküz 41

barakmuslu mezarlığı 42

batı 43

tütünkeş 44

rinna-rinnan-nay 45

iskeletler dansı 46

buğda 47

uzun hava 48

derecikviran 49

Mustafa kemal 50

hayır 51

dokuz eylül 52

MERAKLISI İÇİN NOTLAR 52

başka yerde olmak  

 ben gidip başıma belâlar aramışım

 o kalıp mevlâsını bulmuş

şahane serseri

yolumdan çekil yavrum

bağlasalar duramam

demir âsâ demir çarık dedim

neyleyim!

yolculuk dedim

ağaçlara tünedi yine akşam kargalarla bir

rüzgâr kendini yerden yere vuruyor

kırık dökük yıldızlar belirdi uzaktan

telsiz mevceleri ardım sıra koşturuyor

anamdan yolcu doğmuşum

yedi dağın yolları kalbimden geçer

salkım salkım mısralar gelir içimden

dudaklarımda yağmur damlaları

alır beni yollar beni alır gider

anamdan yolcu doğmuşum

nehirlerle birlikte denizlere kavuştum

akşam dedim

şu koca dünya dedim

ağlasam dedim

yola bir düşüldü mü ömür boyunca gidilir

ekmeğin ve şarabın peşinden

turnaların peşinden

büyük şehirler büyük aşklar

çığlık çığlığa terkedilir

ben

çocuklar gibi sevdim devler gibi ıstırab çektim

damarlarımda dünyanın bütün rüzgârları

harblere açlıklara yalnızlığıma rağmen

anamdan yolcu doğmuşum

neyleyim

gurbet dedim

vatan dedim

hürriyet dedim

başka adam

yerinden kaldırmasalar

tedirgin etmeseler

armonikle ezbere polkalar çalan

alsace'lı kör kadını

türkülerin başladığı bittiği yerdeki kız

raspail bulvarı'ndan

yine gelip yine geçsen her akşam

yalnız

tedirgin etmeseler

armonik çalan bir kadını

ışıklar yola çıkınca herhangi bir akşam

beni alıp duvarların arkasına götürmeseler

seni alıp götürmeseler

zuider-zee körfezi'nin mastor bulutları

bir bir hatırında

hep böyle cam yeşili gökler boyar durur

sabahtan akşamlaradek

hollanda'lı bir ressam

orfevre rıhtımı'nda

demek

bir türkünün kıyısından çocuklar geçer

ellerini tertemiz bir yağmurda yıkamış

yalınayak macera gözlü çocuklar geçer

gülmüş gülmüş

ağlamış ağlamış

ben hızlı yıldızları deniz boylarında gördüm

ateşten oyulmuş çizgiler vardı

gözbebeklerinde

yıldız rüzgârları geçtiler

poyraz rüzgârları geçtiler

üşüdüm

büyük büyük üşüdüm

deniz fenerleri

akşamın içinden öksüz bakarlardı

palermo ve calabria sahillerinde

güvertede serseri ve mahzun gemiciler

ve gemicilerin gözbebeklerinde

bilmediğim

görmediğim

duymadığım

bir melankoli vardı

palermo ve calabria sahillerinde

deniz fenerleri

akşamın içinden öksüz bakarlardı

ben örsün kerpetenin şairi

İstanbul limanından marsilya limanına kadar

kurşun döker gibi döktüm

mısra mısra

bütün namuskâr

bütün insancıl şiirleri

bulvarlarda rüzgâr

luxembourg bahçesi'nde rüzgâr

çoluk çocuk son yaprakları savuruyor

şimdi yerin altında

bir başka dünyanın nabzı gibi vuruyor

maden işçilerinin otomatik çekiçleri

ve köstebek yavrusu metrolar

armonik sesi utangaç

uzaktan

kaldırımlarda paris manzaraları

gökyüzünde bir çabuk

bir açık

bir hızlı mavilik

bir hızlı bulutlar

kırmızı kuşlarla süslenmiş yün eldivenlerin

gökyüzü kaldırımlarken ve paris şehri

sen ve paris şehri sevgilim

ve her biri bir başka türlü çığrışan

yol-cu-luk-lar

ubangi-

şari'-

de

el değmemiş yıldızların altındaki

şehirsiz ve radyosuz dört duvarın

el değmemiş namuslu gözlerinde

ve yabani sarmaşıkları

misli görülmemiş hayranlıklar içinde

yabani yabani aydınlatan

beş alevlik ateşimiz

sonra bir adam

uğultulu ormanı

küstah çakal seslerini

ve bizzat çakalları

omuzlarına almış

yağlı simsiyah bir adam

yağlı ve kıvırcık

simsiyah sakalları

ben adam

başka adam

yürük adam

yıkmış sokaklara boylu boyunca gençliğini

ümitlerini güvercinler gibi uçurmuş

binlerce defa kaybetmiş ümitlerini

gemilerin kayboldukları yerde kaybetmiş

hain şiirlerde hain türkülerde kaybetmiş

binlerce defa yeniden bulmuş

ümitlerini

sonra fecir çığlıklarının saçlarından tutmuş

deniz gider o gider

bulut gider o gider

ben adam

başka adam

yürük adam

bir, üç ve beş..

desen ki denizin tuzu

çiğ düşmüş kadife donlu patlıcanlar

desen ki kendilerinden karga çığlıklarıyla

                                                     kaçanlar

en fakiri en zengini çirkini ve orospusu

seni unutmuş olsun

sen ki üşümüş gökte o yalnız bulutsun

kıskanmadığın cömert bir maviliğin ortasında o

bildiğin yalnızlığın ellerinden tutmuşsun

desen ki unutulmuşsun

denizler kızılca kıyamet akıp geçiyor

zamana karşı geliyorsun

bir üç ve beş leylekler artık gitti

şimdi seni karanlıkta bir liman çekiyor

unutulduğun unutulmadığın bilinmediğin bir

                                                              liman

bir üç ve beş derken şişede rom bitti

sen yaşamaya başladığın zaman

üşümüş gökte o yalnız bulut

kendini hiç yerinde hissetmiyeceksin

keyif senin

istersen talihini billur akıntılarla bir tut

ellerini göğsüne kavuştur

doğu batı kuzey güney diyerek

koştur

bir üç ve beş istersen rom kadehleri gibi

nasıl ki unutulmuşsun

devril

ve bitir maceranı

eski deniz halkı

"ölünün sandığı üstünde

onbeş kişiydik

yo ho hoy!

bir de rom şişesi

içki ve şeytan

hepimizin hakkından geldi

yo ho hoy!

bir de rom şişesi"

oralarda garip bir çakıl söyler

deniz çobanları etmiş sürülerini açıklara

                                                       sürmüştür

midyelerin gözbebeğinde orospu maviler

bağımsız batılarda yeşil zaman kalyonları

unutulmaz ve yeşil ve görünmüştür

kanrevan içinde

yalab yalab

eski deniz halkını duyarsın

dinlesen

sanki liman meyhanelerinde

kıvırcık deniz halkını

İspanyolca şarkılar İtalyanca şarap

ve allahmış gibi küfürler yaratırsın

20'nci meridyen derecesine kadar 15'nci meridyen

                                                           derecesinden

beynelmilel küfürler yaratırsın

bizzat

ve mizana direğinden

sen küfürlerin allahı çağıltıların bilmediklerimin

sen kayıp hâzinelerin allahı

arkana bakmayacak rüzgâra tükürmeyeceksin

siyah yelkenler çekilmedikçe amiralin kalem

                                                          direklerine

namuslu esintiler kıvılcımlandırmayacak

korsan gözlerini

yağmur çiğnemeye alışmadıkça

tütün çiğnemeye

akdeniz'i unutmadım

alevlere girdim ben iştahla ağladım

yaratmanın

yaratılmanın hazzı titrerdi gökyüzünde

ve dualar büyük yelkenler gibi açılırdı

sonra bakardın üç hilâl birden vardı

hayreddin şarkılarını çaylaklar gibi kollarından

                                                            uçurmuş

rüzgâr boyu çıplak ayaklarıyla Cezayirli kaptanın

                                                           leventleri

mesina boğazı'nı septe boğazı'nı ve bütün

                                                boğazları tutmuş

çevirip gemi kervanlarını

lâ-ilâhe-il-allah

çevirip yakardı

amma şehrayinler derdin unutulmayacak

yıldızlar burç burç ve deniz fenerleri berzah

                                                          berzah

sonra tutar annibal'la birlikte roma'ya giderdin

fenikeliler alfabe taşırlardı cam taşırlardı daha

                                                       eskilerden

ejderhalar üfler deniz canavarları peydahlanırdı

Cenevizli bir forsa hayaleti rodos kalesinde

ayak bileklerinde zincir

sırtında kamçı

ve lâtince şarkılar boşanır

antonius'un gemilerinden

sen umulmaz unutulmaz tahammülfersa ve derin

bir muço kadar bir tayfanın bıyıkları kadar

                                                                  hergele

büyümüş

rüzgâr gülüne ve bilmem kaç cihete sığmaz olmuş

                                                                    mutlak

bir kaç asırlık korsan kaderin

kollarına ve namütenahi göğüslerine dövülmüş

yeşil ve benek benek

meleksima deniz kızları kaypak yunuslar

demek

sen bu dünyadan çocukların anladığını anlıyorsun

zaman ihtiyarlıyor ya sen hâlâ çocuksun

sen eski deniz mezarlığı korsanların ve

                                                                 leventlerin

sen hayreddin şarkılarının mezarlığı

muktedir dalgalarınla sen büyük okyanus'sun

plankton canlılarının yıldızca kalabalığı

vatosların deniz nilüferlerinin

sen allahsın saltanatında ne allahlar taşıyorsun

akıntılara hükmetmiş efendi kaptanları

yıldız poyraz'da dolaşır gün batısı’nda dolaşır

                                                             bazıları

bir kaptan joy vardı ki buz denizlerine

                                                        gömmüştük

bir andersen vardı ki bir kaptan kid vardı ki

elbirliğiyle top gibi kahkahalar patlatıp

bir devler şenliğinde

savrula savrula ölmüştük

sonra kuşadası'ndaki sürmene'deki dalyanlar

hatırlanmayacak kadar eski ve güzel olmak

bütün yıldızları unutup kutup yıldızı'nı bir görüşte

                                                                tanımak

sonra sakalları tuzlanmış balıkçı italyanlar

ve sonra cehennem gibi taraz taraz

tilkinin bakır tükürdüğü bir limana

karakurum çölleriymiş gibi kupkuru inip de

                                                                  gemiden

bir şarab seli hâlinde dönmenin yezitliği

hey gözünü sevdiğimin

cenup kutbu'na doğru uzandığımız zamanlar

terra del fuego'dan

yâni ateş arazisi'nden

liman

1

gözümden yere bir damla kan damladı kırmızı

adım adım şehrin ışıklarını yaktım sokak sokak

içimde sonrasız bir yolculuğun iç bulantısı

galata rıhtımında eski bir liman kahvesi

hepyekten düşeşe günahlarım ve salkım saçak

avucumun içinde iki satır japon yazısı

bunun ne demek olduğunu öğrenemeyeceksiniz

rize'li bir tayfanın anasına avradına sövdüm

naylon bir gömlek giymişti utanıyordu

elinden tuttum gece abanoz'a götürdüm

kalbin cebimde bir yerimdeydi denize düşürdüm

köprüler açılmıştı üsküdar uyanıyordu

tophane rıhtımında oturdum yere tükürdüm

yere neden tükürdüğümü öğrenemeyeceksiniz

ellerim memelerinde kaldı yoksul türkân'ın

türkân'ı görmeyin türkân'ı köpekler gibi pişman

ben ismimi kaybetmişim yazdığım herşey yarım

haliç'te yaşlı bir şileb ağladı ben ağladım

kulaklarımın içinde çığlık çığlığa bir akşam

şu bulutları bir yerde görmüştüm tanıdım

nereden tanıdığımı öğrenemeyeceksiniz

3.cü arz derecesinde bir adam durdu

yumrukları iki balyoz gibi omzuna asılmış

bakir bir orman rüyası görüyordu

insan yiyen ağaçlar görüyordu

şehvetli yapraklarını yağmura açmış

karanlık kapkara bir yürek görüyordu

usturayla oyulmuş çıkarılmış

avuçlarında ölümünü görüyordu

İzmir'de bir gemici barında

üç sarhoş kadın ona gülmüşlerdi

sakalı vardı yirmi bir yaşında

içerken elleri titriyordu

bir sefer balear adalarında

kaçakçılıktan hapse düşmüştü

bir bıçak parıltısı gözünde kaşında

herifin birine silâh çekmişti

İzmir'de bir gemici barında

üç orospu üstüne gülmüşlerdi

3.cü arz derecesinde bir adam durdu

dünya da durmuştu artık dönmüyordu

güneş simsiyahtı görünmüyordu

aklına flamingolar gelmişti

bir martının gözleri gelmişti

lucie-anne'ın gözleri gelmişti

çok şükür ağlamasını biliyordu

tatyos'un kahrı

son yolcunun adı attilâ ilhan'dı

miyoplu kısa boylu bir adamdı

dostu yoktu yalnızlığı vardı

yazı makinasıyla binmişti

bizimle konuşmaktan çekinmişti

gözlerini görseniz korkardınız

polis'ten kaçıyordu derdiniz

bir cinayet işlemişti derdiniz

halbuki kendinden kaçıyordu

tatyosyan'la arkadaş oldu

güvertede birlikte gördük

hırsızlama durduk dinledik

ermeni sicim gibi ağlıyordu

karısı marsilya'da kalmıştı

çocuğu karısında kalmıştı

anası İstanbul'da bekliyordu

palermo feneri parlıyordu

tatyos'u iki polis getirdiler

marsilya’daydık kıştı kıyametti

rıhtıma kelepçeli getirdiler

mistral zehir kusuyordu

deniz bildiğiniz felâketti

bölük pürçük akşam oluyordu

tatyos'u göz hapsine koydular

katiyen cıgara içiyordu

"dövülmüş süt gibi yorgunum

geceleyin kapımı çalsalar

öyle telâş telâş uyanıyorum

iflâhımı kesti fransızlar

taşların üstünde yattım

karımla konuşturmadılar

üç günde bütün ihtiyarladım

üç gün dua ettim küfrettim

beni süreceklerdi biliyordum"

tatyos'un camları kırılmıştı

vapur ecel teri döküyordu

gizli gizli şimşek çakıyordu

haham levi dua ediyordu

tatyos'un kahrını anlamıştı

allah da anlasın istiyordu

allah tatyos'u görmüyordu

ellerini kana bulamıştı

tatyos’un üç cıgarası olsa

ikisi mutlaka bizimdi

iki göz gibi birbirimize yakındık

aynı kahırla bakıyorduk

aynı sancıyı çekiyorduk

bindiğimiz bu gemi batsa

çırpına çırpına boğulsak

allah bilir ki sevinirdik

yalnız çocuklardan utanırdık

madem ki ölmemiz lâzımdı

"aşkale'de kel bir dağ vardı

nefesimi keserdi tıkanırdım

beni varlık vergisi yıktı

üç sefer askerlik ettim

gözüme kargalar konardı

elimde değildi ne yapayım

marsilya uzakta duruyordu

macera beni çekiyordu

İstanbul'u sevmiyordum

alıp başımı gidecektim"

attilâ ilhan bir şiir yazacaktı

herifin yüreği delinmişti

içi taun gibi uğulduyordu

tatyos'un kahrını yazacaktı

sırılsıklam utanacaktık

tatyos mutlaka mesut olmalıydı

ömründe bir dakika olmalıydı

o dakika mesut olmalıydı

bunun çâresine bakmalıydık

yoksa yüzümüz olmazdı

doğru dürüst ölemezdik

ölüler bizi ayıplardı

cinayet saati

haliç'te bir vapuru vurdular dört kişi

demirlemişti eli kolu bağlıydı ağlıyordu

dört bıçak çekip vurdular dört kişi

yemyeşil bir ay gökte dağılıyordu

deli cafer İsmail tayfur ve şaşı

maktulün onbeş yıllık arkadaşı

üçü kamarot öteki aşçıbaşı

dört bıçak çekip vurdular dört kişi

cinayeti kör bir kayıkçı gördü

ben gördüm kulaklarım gördü

vapur kudurdu kuduz gibi böğürdü

hiç biriniz orada yoktunuz

demirlemişti eli kolu bağlıydı ağlıyordu

on üç damla gözyaşını saydım

allahına kitabına sövüp saydım

şafak nabız gibi atıyordu

sarhoştum kasımpaşa'daydım

hiç biriniz orada yoktunuz

haliç'te bir vapuru vurdular dört kişi

polis katilleri arıyordu

deli cafer İsmail tayfur ve şaşı

üzerime yüklediler bu işi

sarhoştum kasımpaşa'daydım

vapuru onlar vurdu ben vurmadım

cinayeti kör bir kayıkçı gördü

ben vursam kendimi vuracaktım

başka yerde olmak

on iki sıfır beş'te İzmir'de bir yıldız kaydı

imbat durmuştu kan ter içindeydim

akdeniz'in elindeydim söz temsili

ışıklı bir teşbih karşıyaka'ydı

İstanbul deyip mendebur sisli

bir deniz kahvesinde içiyordum

İstanbul soluk yeşil bir tramvaydı

Sultanahmet demişti inliyordu

on iki sıfır beş'te İzmir'deydim allahım

şiir deniz gibi kımıldıyordu

on iki on beş'te İstanbul'a dağılmıştım

hilâl gibi bir kızcağız beşiktaş'ta

rüyasını dokuyordu ondan bıkmıştım

çiğ mürekkep ve aseton kokuyordu

Sarıyer'de balıkçılar denizi çekiyordu

deniz büyük büyük içini çekiyordu

on iki on beş'te bir kadeh cin parlatmıştım

kadehimi kırmıştım elim ayağım telâşta

vezüv içime çökmüştü şaşırmıştım

napoli'de gözlerim güneş diye doğmuştu

on iki on beş'te İstanbul'da allahım

gökyüzü birdenbire buz gibi soğumuştu

on iki otuz beş'te napoli garı'nda bir tren

çırpınıyordu aşağılık bir gemici barında

ben burnumu şaraba sokmuştum

katiyyen sarhoştum kirpiklerim yanıyordu

santa-lucia civarında bir kainlik

bir iştahsız orospu bulmuştum bilmem neden

uyuyup uyuyup uyanıyordu

on iki otuz beş’te napoli garı'nda ben

utanmasam bilet parası dilenecektim

paris diye ölecektim uzaktan

notre-dame'ın çığlıklarını dinliyordum

kalbim köpürmüştü anlıyordum

on iki otuz beş'te napoli de allahım

uyuyamıyordum uyuyamıyordum

on iki elli beş'te paris'te kan çıktı

içimdeki bozgun büyüyordu herkeste

bir telâş vardı herkes acıkmıştı

önüne gelen bir sual soruyordu

ben daima bir sual soruyordum

afrika bulut gibi üstüme yürüyordu

on iki elli beş'te sen uyandığın zaman

ben paris'teydim gare da l'est'de

yoksul bir oteldeydim kahrımdan

seni terketmiştim hırsımdan

kendimi içkiye vermiştim mektuplarını

yakıp yırtmıştım bütün mektuplarını

bana yazdıklarını yazmadıklarını

on iki elli beş'te içimde isyan çıktı

paris çıldırmıştı ben çıldırmıştım

artık öteki ömrümü yaşayacaktım

KAPTAN

la donna e mobili

paris'e mahsus bir yağmur hayatı

bin dokuz yüz elli bir senesi sonunda

sokaklar benim ben sokakların

bir türkü gezinir dilimin ucunda

maubeuge sokağı'nda gelip durmuşum

otel defterine şair yazmışlar

konservatuvar talebesi komşum

rigoletto'dan prensin aryasına başlar

her sabah saatin onunda

masmavi bir sesi var hergelenin

türkü söylemek yaşamanın başka türlüsü

gönlünce bir türküsü var madem ki herkesin

bu bizim yaşamışlığımızın türküsü

üniversitenin ikinci yılında

elbet bana biraderi düşündürür

siz kendisini tanımazsınız

bafra maden içer istifham gibi yürür

şimdi ben yalnız o daha yalnız

rigoletto'nun sağında ve solunda

kalbinde dünyayı taşır bu çocuk

dünya kalbimizde taşınmaya değer

bir yılbaşı gecesi balıklar gibi sarhoştuk

la donna'yı eteğinden çekti birader

taksim harbiye yolunda

abbas ki türküler içinde yaşadı

dört bucağa tohum tohum türküler serpiyor

boulevard sebastopol’da yağmur başladı

belleville taraflarında güneş açıyor

la donna kaybolmuş barbes metrosu'nda

mırç

isminiz cahid selçuk filândı

hatırımızda öyle kalmış

biz size mırç derdik

parmaklarınızla oynardınız

suyu çırılçıplak içerdiniz

unutamam

ekmeği uzun ve sağlam çiğnemek âdetinizdi

herhangi bir memleket türküsünü tutunca

                                                  kulağından

memleketin bir dağını kafamıza yıkıvermek

mârifetinizdi

ve büyük bardakla şarab içerdiniz

sesiniz yıllanmış bir mahkûm gönlünce sıcak

bir çocuk namusunca temizdi

parmaklarınızla oynardınız

İstanbul pırıldardı gözlüklerinizde

uzak

kasımpaşa'dan haliç'i kayıkla geçerdiniz

geceyanlarından sonra bir köylülük çökerdi

                                                     üstünüze

köylüleri severdik

sâhi çerkezdiniz

efkârınız sığmazdı kaşık kadar yüzünüze

size mırç derdik

parmaklarınızla oynardınız

kaptan

1

eflâtun gözlerin olduğunu bilmiyordum

gece yarısını yaşamaktan yorgunum

ayazın avucunda unutmuştun ellerini

önünden geçtiğim halde beni tanımadın

ben değiştim biliyorum hem sakal bıraktım

şiirlerim külrengi kumrular gibi uçuyorlar

bakır çalığı göklere katiyyen tahammülüm yok

hele paris'in gökleri aklımı başımdan alıyor

bana seni senden evvelki poitiers'li kızı

                                                            hatırlatıyor

ayazın avucunda unutmuştun ellerini

karanlığın arkasında kıvılcım gözlü orospular

gölgelerine yaslanmış evliya gibi bekliyorlar

ışıklar kırmızı yandığı zaman duracaksın

ben değiştim biliyorum hem sakal bıraktım

soğuk gözlerinde buğulanmıştı ölsen

                                                   tanıyamazdın

hattâ ricardo bile hani vatansız ricardo

burnumun dibinden geçti geçen gün beni

                                                         tanıyamadı

oysa au vieux châtelet'de akşam sabah beraberdik

üçümüz viyana kahvesi ve sıcak rom içerdik

üstelik o krapfen severdi güzel olurmuş rivayet

neden ve nasıl sevdiğini anlıyamadım gitti

yalnızlıktan da kurtulup yalnız kalmak isterim

montmartre metrosu civarında seni gözden

                                                          kaybettim

o zenci yine arkanda mıydı hiç dikkat etmedim

ağzında yoksul bir ıslık ıslak bir cıgara gibi

sidney bichet'nin caz havalarını çiğneyip tüküren

o saklasın varsın seni sevdiğini biliyorum ben

yüzünün renginden geliyor bütün üzüntüsü

bir gazete aldım ama evde okuyacağım

kahvelerden birine girip bir grog ısmarlasam

seni öldürmek için çareler tasarlasam

sükût bembeyaz buz tutsa bıyıklarımda

mağrur bir totem gibi sussam konuşmasam

ve türküm kaybolsa sessizliğin hırçın türküsü

ve ben unutulsam ve yazdığım şiirler

senin için yazdıklarım herkes için yazdıklarım

eski padişahlar gibi unutulsa birer birer

ve ben seni unutsam hiç hatırlamasam hiç mi hiç

ihanetini hatırlamasam şehvetini hatırlamasam

ellerim oldum olasıya seni unutsalar

yarı gecenin içinden bir zenci süt beyaz bakıyor

rue lafayette'de dünden bugüne geçiyorum

eflâtun gözlerini bir grog kadehinde unuttum

2

bu geminin yelkenlerine herifin biri paris yazmış

luxembourg garı'nın dirseğindeki çiçekçiyi

                                                            bileceksin

yeşil muşamba ceketli sarışın küskün kızcağız

en dokunulmaz kızı en temiz fikrimce paris'in

pablo'ya sorarsanız bir taksi şoförüyle yatıyor

pablo!.. ah pablo!.. onunla bir tanışsanız

önüne gelene salamanca'da bir şeyler anlatıyor

babasını orada bir duvar dibinde bırakmış

halbuki konuştuğu zaman fransız sanırsınız

saint-michel'de bir talebe kahvesindeyim yalnız

gündüz olduğu halde bütün ışıkları yakmışlar

bir cumartesi günü saat dört buçuğa beş var

ellerim kırılsa ben senin için bu şiirleri yazmasam

dinamit taşırmış gibi gözlerini taşımasam

avenue wagram'da bir akşam yeter bana ağustos'ta

yapraklara serilmiş yirmi beş franklık yıldızlar

bir mısra yeter geceleyin bir tren gibi pırıl pırıl

sen kendine yetmiyorsun hiç kimse sana yetmiyor

birini bitirmeden aklın öteki yolculukta

dün gece châtelet'de metro'nun yanıbaşında

                                                               durdum

yağmur bilmediğim başka bir gökten yağıyordu

yağmur saint-jacques kulesine doğru yağıyordu

yanımda olduğun zaman her zamankinden

                                                            yalnızım

şimdi bir nefeste cafc de l'ecluse'ü hatırladım

seine kıyısındaki küçük nehir kahvesini

kapısında bir gemici feneri asılmış duruyor

seine gemicileri her akşam burada toplanırlar

onlar için bir takım maceralar düşünürüm

seine sanki petrolmüş gibi iştahlı ve obur akıyor

dupont'daki kızlar yalnız cıgara içerek yaşıyorlar

utrillo'nun bir sokağından seni çektim çıkardım

elin yüzün kirlenmiş üstün başın toz içinde

sana mardi gras için bir japon maskesi aldım

sen bana kaptan diyorsun herkes bana kaptan

                                                                   diyor

sahici bir kaptanmışım gibi tükürüyorum

3

yalın kılıç bir kasım sabahını paris'te yaşadım

sokaklarda sonbahar şiirleri salkım salkım

faubourg saint-denis'de işte yine pazar kurulmuş

beş franga çorba içtiğimiz julien'in kapısı önünde

kırmızı ve siyah ve san saçlı bir kadın durmuş

muzaffer patatesler satıyor üç renkli neşesi içinde

camların arkasında ekmekçi kızlar mavi beyaz

raflarda uzun uzun herifler gibi tâze ekmekler

üstüne bir yağmur yağdırmak hevesi uyanır içinde

ben bu mısraları yazarım tout-va-bien kahvesinde

concorde'da bütün fıskiyeler birden ayaklanacak

eğri bir demir gibi ensende hissedeceksin ebem

                                                               kuşağını

paris'in göklerinden uzanıp bir yıldız kopardım

kırmızı bir karanfilmiş gibi yıldızı saçlarına

                                                                   taktım

onbeş dakika sonra bordeaux'ya bir tren kalkacak

garın merdivenlerinde benim için ağlayacaksın

ellerim yağmura açılmış sakallarım ıslak

ben ki cehennemde bir allah gibi yalnızım

st. vincent de paul kilisesi benim otelin arkasına

                                                                  düşer

saat kulesi her gece uyur uykumdan uyandırıyor

her seferinde seni tekrar bordeaux'ya yolcu

                                                                 ediyorum

saadetin ıstırap çekmek olduğunu ben keşfettim

çarmıhta bir isa gibi ben ıstırap çektim

bir sülfat acılığı sinerse parmaklarına şiirlerimden

gözyaşları sinerse eğer küstahça kafiyeli '

anla ki ölümle hayat arasında zaman gibi

                                                                mesudum

kendimi öldürecek haldeyim seni öldürecek

                                                           saadetimden

donna - maria! bir kahvede isyan halinde

                                                               bulduğum

çekik gözleriyle ermenice küfürler yazıp çizen

                                                                    çocuk

sen! bordeaux'ya yorgun bir flâmingo gibi

                                                            yolladığım

geceleri benim için dua etmelisiniz

renault'daki grevciler toptan sokağa atıldılar

paris'in duvarlarını boydan boya afişler kapladı

seni hatırladıkça bir kadeh amagnac içerim

amagnac demek yirmi beş damla gözyaşı

                                                         demekmiş

demek her akşam yirmi beş damla gözyaşı içerim

senin dağlardan ve sarhoşlardan korktuğunu

                                                             bilirim

ben sarhoş olduğum zaman korkmuyorsun hiç

                                                   korkmuyorsun

gözlüklerim kırılmasın diye sakladığını bilirim

kalbim bakır bir mangır gibi boynuma asılmış

ondan kurtulmak için sürgünlere gitmeye razıyım

nehir gemilerinde muçoluk etmeye ölmeye

seni terketmeye razıyım parasız pulsuz çekip

                                                              gitmeye

kur'andaki bütün belâlara tevrattaki bütün belâlara

ibranice öğrenmeğe razıyım hapis yatmaya

kalbim yüzünden madem ki ellerimi parçaladım

kalemimi kırdım hayatımı çiğnedim ağladım

madem ki en büyük düşmanım kalbim benim

                                                           kendimin

onu inkâr ediyorum kalbimi inkâr ediyorum

geceleri benim için dua etmelisiniz

üçüncü paralelde eski bir dünya gibi batacağım

malgaş halkı birkaç yüzyıl hikâyemi anlatacak

4

cenova'ya indiğim sabah seni katiyyen

                                                     göremezdim

aklım başımda değildi küfür gibi huzursuzdum

herkes beni unutmuştu ben kimseyi unutmamıştım

zehra'yı unutmamıştım allahsız gözlerini

                                                  unutmamıştım

sol böğrüme sanki çıplak bir hançer saplamışlardı

şimdi benim gözlerim paris’te marivaux

                                                    sinemasında

bir çift kara maça gibi yorgun ve uykusuz

ellerim derseniz marsilya'da garsonla hesaplaşıyor

martini-cin seksen frank on frank da servis

kalbim derseniz onun nerede olduğunu

                                                      bilmiyorum

ağlıyorum onun nerede olduğunu bilmiyorum

hiç kimse kalbimin nerede olduğunu bilmiyor

nihayet seni terkedip gitti diyebilirsiniz

benim acılarım ilâhlar gibi şiirlerimi doğuruyorlar

onları karanlıkta bembeyaz gözleriyle görüyorum

karanlıkta seni görüyorum dudaklarına ellerimi

                                                       sürüyorum

seni kollarımın arasında tutuyorum ağzından

                                                            öpüyorum

ikimiz birdenbire austerlitz garı'na gidiyoruz

austerlitz garı önüne bakıyor bizden utanıyor

bir trene binmek rastgele defolup gitmek

                                                          istiyorum

trenin barında alnımı yağmurlu camlara dayamak

küstah bir duble birayla karşılıklı oturup ağlamak

kalemimde mürekkep kalmıyor insanlar beni

                                                       görmüyorlar

insanlar kendilerini kaybetmişler onlara acıyorum

ümitsiz bir akrep gibi ben aynı zamanda

                                                          mağrurum

samaritain'in ışıkları ocağıma düşmüş yalvarıyor

bir roman için fevkalâde oldukları düşünülebilir

sen bir paket gauloise aldın bir paket mavi

                                                             gauloise

bense on frangımı amerikan bilardosuna kaptırdım

seine kıyısında mırç büyük bir hayal kuruyordu

seine kıyısında üçümüz sarhoş bir hayal

                                                              kuruyorduk

mavi bir ışık vardı ben işte onu kaybettim

ben gölgemi kaybettim max jacob'un şiirlerini

sen avucunda bir lokma rüzgâr tutuyordun

bu rüzgâr için şairliğimi hınzırlığımı kaybettim

aklımdan sen geçiyorsun bir bulut gibi geçiyorsun

dün gece ezberimden çehreni defterime çizdim

sen belki hakikaten bir bulut gibi yolcusun

marsilya'da bir akşam soğuktan tir tir titredim

p. cheyney'in bir kitabını bir kahvede soluksuz

                                                                  bitirdim

vapur ertesi gün saat beş'te kalkacaktı

ölümüm herkesinkinden başka türlü olacak

bunu ali ahım gibi aşikâr biliyorum

kim ne derse desin biliyorum içime gün gibi

                                                                    doğuyor

on bir gün aç ve susuz gözlerinin içine bakacağım

on ikinci gün jiletle damarlarımı keseceğim

5

hep aynı manzarayı kullanmaktan bıktım usandım

bir yumruk vurdum dünden kalma bir şarkıyı

                                                                 dağıttım

van gogh bana bakıyordu deli gözleriyle

                                                                bakıyordu

ellerim titriyordu bir dakar yolculuğu kuruyordum

güya bir şilebin kıç güvertesinde durmuştum

nabızlarım bir deniz fenerinin gözlerinde atıyordu

asor adalarında on sekiz mısraımı unutmuştum

onlar beni terketmişlerdi yalnız kalmıştım

                                                       mahvolmuştum

sen beni terketmiştin bunu yalnız serdümen.

                                                                biliyordu

geceleyin ışıkları söndürüp senden

                                                       bahsediyorduk

seine kitapçılarında villon’un şiirlerini buldum

nehir yürek gibi kabarmıştı rüzgâr esiyordu

bir hafta her gece villon’dan bir şeyler okudum

sen benim şiirlerimi okudukça ağlıyacaksın

seni hiç görmeseydim seni keşke hiç

                                                görmeseydim

şu benim iki gözüm aksalardı kıpkızıl kör

                                                      olsaydım

sacre-coeur'de armonik çalsaydım dilenseydim

seni hiç görmeseydim ismini hiç duymasaydım

belki kendime göre rezilce saadetlerim olurdu

kaldırımlara renkli tebeşirle katedral resimleri

                                                            çizerdim

kaldırımlara senin resmini çizerdim herkes seni

                                                            çiğnerdi

bistroya yıkılır çırılçıplak bir quantro içerdim

lucie-anne yine gelir yine bana senden bahsederdi

lucie-anne neden gelir neden bana senden

                                                            bahsederdi

benim bu çektiklerimi bir çocuk var ki anlıyor

kendimi yerden yere vuruşumu içimdeki zehiri

bir çocuk var ki anlıyor benim gibi kahroluyor

odasında şiirlerim fukara mumlar gibi yanıyorlar

sen o çocuk değilsin sen artık çocuk değilsin

dudakların eskisi gibi beyaz değiller biliyorsun

sen gözlerini kaybettin gözlerini bunu biliyorsun

ben ki yaşadıklarımı büyük dinler gibi yaşıyorum

sen artık bir din değilsin bunu biliyorsun

eiffel’in dibinde durduk ben bir cıgara yaktım

saint-dominique sokağında şehir ışıklarını yaktı

içim büyük karanlıktı ellerimi göğe uzattım

soluk bir sisin arkasından yüzün gözüküyordu

gece inmişti takım takım yıldızlar gözüküyordu

şimdi sen başka bir şehirdeydin saçlarını kesmiştin

dudaklarını boyamıştın bu seni tamamen

                                                        değiştirmişti

rüyana erkekler giriyordu hem çıplak giriyordu

aklına ben geldiğim zaman utanıyordun

onların arasında değildim çünkü ben yoktum

ben paris'te kalmıştım adresim ezberindeydi

her cumartesi istesen bir kart gönderebilirdin

ne var ki bunu hiç bir zaman yapmayacaksın

kendimden kurtulmak için gölgemi koridorda astım

pazar günü sözleşmiştik beni mutlaka bekliyecekti

şimdi kalkıp gitsem mırç'ı bulacağım malûm

sonra vini-prix'den üç litre şarab alacağımız

şarabın yanına bir şişe rom-negrita alacağımız

sarhoş olacağımız malûm şarkı söyleyeceğimiz

sonra mırç Zehra'dan bahsedecek ben susacağım

camlardan bakınca paris'in damlarını göreceğiz

bana ancak sabahları telefon edebilirsiniz

emperyal oteli

ben hiç böylesini görmemiştim

vurdun kanıma girdin itirazım var

sımsıcak bir merhaba diyecektim

başımı usulca dizine koyacaktım

dört gün dört gece susacaktım

yağmur sönecekti yanacaktı

sameland seferden dönecekti

duvardaki saat duracaktı

kalbim kendiliğinden duracaktı

ben hiç böylesini görmemiştim

vurdun kanıma girdin itirazım var

emperyal oteli'nde bu sonbahar

bu camların nokta nokta hüznü

bu bizim berhava olmuşluğumuz

bir nokta bir hat kalmışlığımız

bu rezil bu çarşamba günü

intihar etmiş kötümser yapraklar

öksürüklü aksırıklı bu takvim

ben hiç böylesini görmemiştim

vurdun kanıma girdin itirazım var

sesleri liman sislerinde boğulur

gemiler yorgun ve uykuludur

sabahtır saat beş buçuktur

sen kollarımın arasındasın

onlar gibi değilsin sen başkasın

bu senin gözlerin gibisi yoktur

adamın rüyasına rüyasına sokulur

aklının içinde siyah bir vapur

kıvranır insaf nedir-bilmez

otelin penceresinde duracaktın

şehri karanlıkta görecektin

karanlıkta yağmuru görecektin

saçların ıslanacak ıslanacaktı

kış geceleri gibi uzun uzun

tek damla gözyaşı dökmeksizin

maria dolores ağlayacaktı

İstanbul'u yağmur tutacaktı

bütün bir gün iş arayacaktım

sana bir türkü getirecektim

kulaklarımız çınlayacaktı

emperyal oteli'nin resmini çektim

akşam saçaklarından damlıyordu

kapısında durmanı söylemiştim

yüzün zambaklara benziyordu

cumhuriyet bahçesi'nde insanlar geziyordu

tepebaşı’ndaki küçük yahudiler

asmalımesçit'teki rum kemancı

böyle rüzgârsız kalmışlığımız

bu bizim çektiğimiz sancı

el ele tutuşmuş geziyordu

gazeteler cinayeti yazıyordu

haliç'e bir avuç kan dökülmüştü

emperyal oteli'nde üç gece kaldık

fazlasına paramız,yetmiyordu

gözlerin gözlerimden gitmiyordu

dördüncü gece sokakta kaldık

karanlık bir türlü bitmiyordu

sirkeci garı’nda sabahladık

bilen bilmeyen bizi ayıpladı

halbuki kimlere kimlere başvurmadık

hiçbiri yüzümüze bakmıyordu

hiç kimse elimizden tutmuyordu

ben hiç böylesini görmemiştim

vurdun kanıma girdin kabulümsün

pia

ne olur kira olduğunu bilsem pia'nın

ellerini bir tutsam ölsem

böyle uzak uzak seslenmese

ben bir şehre geldiğim vakit

o başka bir şehre gitmese

otelleri bomboş bulmasam

içlenip buzlu bir kadeh gibi

buğulanıp buğulanıp durmasam

ne olur sabaha karşı rıhtımda

çocuklar pia'yı görseler

bana haber salsalar bilsem

içimi büsbütün yıldız basar

bir hançer gibi çıkıp giderdim

ben bir şehre geldiğim vakit

o başka bir şehre gitmese

Singapur yolunda demeseler

bana bunu yapmasalar yorgunum

üstelik parasızım pasaportsuzum

ne olur sabaha karşı rıhtımda

seslendiğini duysam pia’nın

sırtında yoksul bir yağmurluk

çocuk gözleri büyük büyük

üşümüş ürpermiş soluk

ellerini tutabilsem pia’nın

ölsem eksiksiz ölürdüm

sisler bulvarı

elinin arkasında güneş duruyordu

aylardan kasımdı üşüyorduk

ağacın biri bulvarda ölüyordu

şehrin camları kaygısız gülüyordu

her köşe başında öpüşüyorduk

sisler bulvarı'na akşam çökmüştü

omuzlarımıza çoktan çökmüştü

kesik birer kol gibi yalnızdık

dağlarda ateşler yanmıyordu

deniz fenerleri sönmüştü

birbirimizin gözlerini arıyorduk

sisler bulvarı’nda seni kaybettim

sokak lâmbaları öksürüyordu

yukarda bulutlar yürüyordu

terkedilmiş bir çocuk gibiydim

dokunsanız ağlayacaktım

yenikapı'da bir tren vardı

sisler bulvarı'nda öleceğim

sol kasığımdan vuracaklar

bulvar durağında düşeceğim

gözlüklerim kırılacaklar

sen rüyasını göreceksin

çığlık çığlığa uyanacaksın

sabah kapını çalacaklar

elinden tutup getirecekler

beni görünce taş kesileceksin

ağlamayacaksın! ağlamayacaksın!

sisler bulvarı'ndan geçtim sırsıklamdı

ıslak kaldırımlar parlıyordu

durup dururken gözlerim dalıyordu

bir bardak şarabda kayboluyordum

gece bekçilerine saati soruyordum

evime gitmekten korkuyordum

sisler boğazıma sarılmışlardı

bir gemi beni afrika'ya götürecek

ismi bilmiyorum ne olacak

kazablanka'da bir gün kalacağım

sisler bulvarı'm hatırlıyacağım

kımıızı melek şarkısından bir satır

lodos'tan bir satır yağmur'dan iki

senin kirpiklerinden bir satır

simsiyah bir satır hatırlıyacağım

seni hatırlatanın çenesini kıracağım

limanda vapurlar uğuldayacak

sisler bulvarı bir gece haykırmıştı

ağaçları yatıyordu yoksuldu

bütün yaprakları sararmıştı

bütün bir sonbahar ağlamıştı

ağlayan sanki İstanbul'du

öl desen belki ölecektim

içimde biber gibi bir kahır

bütün şiirlerimi yakacaktım

yalnızlık bana dokunuyordu

eğer sisler bulvarı olmasa

eğer bu şehirde bu bulvar olmasa

sabah ezanında yağmur yağmasa

şüphesiz bir delilik yapardım

hiç kimse beni anlıyamazdı

on beş sene hüküm giyerdim

dördüncü yılında kaçardım

belki kaçarken vururlardı

sisler bulvarı'ndan geçmediğin gün

sisler bulvarı öksüz ben öksüzüm

yağmurun altında yalnızım

ağzım elim yüzüm ıslanıyor

tren düdükleri iç içe giriyorlar

aklımı fikrimi çeliyorlar

aksaray'da ışıklar yanıyor

sisler bulvarı ayaklanıyor

artık kalbimi susturamıyorum

Yer altı ordusu

bence malûmdur

dikenin

kalbime battığı bir sonbahar günüdür

sen elini bulutların içinde gezdirirsin

bulutlar senin gözlerinin üstünde yürürler

içini kurtlar kemirir

bence malûmdur

buğulanmış camların arkasında masmavi yüzün

senin ateşler içinde olduğun

bence malûmdur

ellerin muhakkak çocuk elleridir

hep kimsenin bilmediği türküler düşünürsün

onlar neden daima okul türküleridir

süleymancıktan bahseder

kara toprakta açık yeşil bir yıldız gibi akıp giden

süleymancıktan

ve karınca yuvalarından bahseder

ışıksız kömürsüz karınca yuvalarından

gökyüzünde

kıpkızıl bir hilâlin kaydığını görürsün

sen ansızın gökyüzünde görünürsün

gözlerinin gözlerinin rengi

bence malûmdur

elinde değildir akşam serinliğinde üşürsün

eylül'den itibaren geceler hazindir uzundur

sokaklar yorulur uykuya varıp gelirler

sokakların üstüne bulutlar gelirler

bulutların üstüne yıldızların gözleri gelir

bir yıldız bir yıldızın ardınca gider

yıldızların kayboldukları yer

bence malûmdur

karanlıkta bir şeyler kopar dağılır

uzaktan yabancı sesler duyulur

sen elini bulutların içinde gezdirirsin

elin hayallerimi dağıtır

bilirsin

sen elini bulutların içinde gezdirirsin

yeraltı ordusu

1

yıldızlar eskidirler

yıldızlar çipil çipil gözleriyle bizimdir

biz böyle onlarla birlikte yaşarız

onlar bizi bilirler

söylenecek bir çift sözümüz vardır

rüzgâr cehennem kıvılcımlarıyla dolu

denizler ıssız

dağlar uyumuşlardır

gecenin içinden çekirgeler çıkar gelirler

yıldızlar bizi bilirler

saat üçdür

kan kesilmemiştir

çocuklar uyumamıştır

büyümemiştir

gramos dağları büzülür uykusunda titrer

ince ince şimşek çakar

yağmur niyetlenir

bir alman motorlu kolu yolun boyunca gider

çocuklar uyumamıştır

büyümemiştir

yol boyunca çeteler

çeteciler:

   - ... yıldızlar be stelyo

   üşümüş be

   hani yağmur da gelecek

   kozma'dan haber var mı kozma'dan

   öteden

   dinamitler geldi mi

   yerleşti mi?

   - ... virajı döner dönmez hemen...

   - ... şimdi bir tavema’da olacaksın

   kadehlerde reçina buz gibi

- ... sen rüzgârın getirdiği serseri bir şarkısın

   - ... yıldızlar be stelyo

   gitme be

   - ... şimdi bir tavema'da olacaksın

   - ... dur be stelyo

   -... ne o?

yıldızlar eskidirler

Çizgi

nokta

sığırcık süriileri sanki ufukta

ufukta sanki martılar

üç çizgi

üç nokta

maniple

tıkırtılar

noktalar ve çizgiler fişek gibi savruluyor

gökyüzü ıslıklarla ve seslerle doluyor

çizgi

nokta

tıkırtılar

gizli antenler birbirine seslenir

titriyerek yıldızlara yükselir

kıvılcımlar uçuşur bereketli karanlıkta

mesajlar gider gelir

çizgi

nokta:

   -... prag konuşuyor:

   gestapo dün gece matbaamızı basmış

   gazete darmadağın

   çocukları götürmüşler

   - ... burası marsilya

   ben pierre

   bernard'ın kurtuluşu yakın

   benzin yüklü bir tren bulutlarda gezmeye çıktı

   üç gündenberi işler yolunda gidiyor

   - ... varşova'dan haber

   yeniden on beş kişiyi kurşuna dizdiler

   içlerinde tek partizan yoktu

   kimisi ihtiyardı

   kimisi çocuktu

   marş söyliyerek öldüler

    - ... burası anwers

   bir alman denizaltı gemisi yola çıkacaktır

   hareketini ayrıca bildireceğiz

yıldızlar eskidirler

onlar bizi bilirler

norveç'te sogne fiyoru

ayaklarının dibinde en çocuk sesleriyle deniz

uzaktan martılar bir garip seslenirler

havada fırtına durgunluğu

saat kaçtır bilemezsin

sana burada burunda bekle demişlerdir

yarı geceden sonra denizden bir dost gelecek

gece ayazdır için için titrersin

yıldızlar üstüne başına serpilmişlerdir

beklemek dersin saatlarca beklemek

cıgara içmeden

konuşmadan

gülmeden

saatlarca bir balıkçıl gibi düşünerek

sabırla beklemek

insanlar dersin ellerini büyük şeylere uzatmışlar

diyelim ki bombalar yağmıyacak bir gökyüzüne

meydanlarda yakılmış hürriyet bayrağı kitaplara

diyelim ki barış ve emek türküsüne

bütün enlem ve boylamlarda savaşıyoruz

halklar ayağa kalkmışlar

yıldızlar eskidirler

ince ince şimşek çakar

yağmur niyetlenir

iştvan gölgesini zincirlerine yıkmış

iştvan görünüyor gözlerini oymuşlar

sormuşlar sormuşlar sormuşlar

iştvan söylememiş

vurmuşlar

tuna köpürerek köprülerin altından akmış

tuna’nın üstünden yıldızlar akmışlar

galiba tarlalarda buğday devşiriliyormuş

tarlaların birinde şuncacık bir kız

mavi mavi bir çift göz

iştvan susmuş

söylememiş

iştvan’ı dövmüşler

iştvan görmüyor gözlerini oymuşlar

tuna boylarında küçük yeşil kanatlı tarla kuşları

heyecanlı ormanlar heyecanlı insanlar

tuna boylarında iştvan'm arkadaşları

erkek silâhları hürriyet diye dövülmüş

gözlerinde güneşin sarhoşluğu köpük köpük

yumrukları demirden delikanlılar

iştvan'a onları sormuşlar

iştvan gülmüş

söylememiş

iştvan'ı dövmüşler

zincire vurmuşlar

iştvan susmuş

söylememiş

gözlerini oymuşlar

...iştvan

... miş

rüzgâr cehennem kıvılcımlarıyla dolu

dağlar uyumuşlardır

yol boyunca bir alman motorlu kolu

yolun orta yerinde beton bir köprü vardır

köprünün altında dinamitler

dinamitlerin ucunda fitil

fitilin ucunda stelyo

ve öbür çeteciler

yıldızları sivrisinekler gibi elleriyle kovup

yalnız göz ve sinir kesilmişler

bekleşirler

 - ... virajı döner dönmez hemen basacaksın

bir tek kamyon bile kurtulmamalı

stelyo ter içindedir

stelyo'nun elleri bir başka türlüdürler

hem bir uskur kadar canlıdırlar

hem ölüdürler

   —... virajı döner dönmez hemen...

alman motorlu kolu virajı döner

95 beygirlik kamyonlar virajı döner

stelyo ter içindedir

stelyo'nun elleri ansızın büyürler

mermiler vızıldaşır

nasıl olursa olur

dağlar sıçrayıp gürler

yaklaşır yıldızlar yaklaşır

kayaların önünde ardında gürültüler

kamyonlar havaya savrulur

sonra bir ölüm sessizliği

sonra şimşek

ve yağmur

güneş ve ay daima doğudan yükselirler

bir gecenin bitmediğini hiç kimse görmemiş

en güzel çocuklar en zor dünyaya gelirler

ellerinin üstünde gece ne kadar geniş

suların altı ne karanlıktır

yarı geceden sonra bir dost gelecekmiş

bakarsın

kulaklarında yan geceleri vurur bütün saatlar

bütün yarı geceler kulaklarında karmakarışık

kulaklarında çekiç ve örs sesleri

kürek sesleri

karanlıkta kibrit çakılmış gibi ürkek bir ışık

açıkta belirsiz bir karaltı var

sen de bir kerecik tutar lâmbanı yakarsın

gözlerin genişler

bakarsın

bir sandal yanaşır içinden bir adam çıkar

yanma varırsın elini sıkarsın

uzakta

santa avgusta deniz feneri

alman devriyelerinin çiğ düdükleri

ikizler takımyıldızı kardeş kardeş elele tutuşmuş

yukarda ne türlü oyunlar oynanıyor

biz burda ne oyunlar oynuyoruz

şafaklar söküyor

dünya uyanıyor

erik dallarında parmak kadar serçeler

ansızın horozları duyuyoruz

2

brindisi açıklarında bir gemi batıyor

hüznünü bir çocuk tebessümü gibi suyun üstünde

bırakıp

batıyor

viyana şehri

merkezi avrupa'nın en yağmurlu gündüzünü

en üzgün yağmurunu yaşamaktadır

doğu cephesinden askerler geliyorlar

soğuk aydınlıkta kararmış

gözleri kör olmuş

mağlup

kadınsız ve tütünsüz

askerler geliyor

tozlu rüyalarının koynuna sokulmuşlar

gözbebeklerinde büyük yangınların kızıllığı kalmış

insanın gururunu kendisine hürmetini insanlığını

bir cam parçası hainliğiyle parçalaya parçalaya

gözlerine hücum eden çocuk cesedlerini

ıslıklı

uçsuz bucak ukrayna steplerini

birdenbire unutup

ışıltılı biralarla aydınlatılmış bir sofraya

yapayalnız oturmak istiyorlar

viyana'nın üstünde yağmur

katranlı bir ağ gibi dokunuyor

kimsenin kimseyi gördüğü yok

gazetelerde führer’in çılgın bakışları

kahveler kapanmış

doğu cephesinden askerler geliyorlar

soğuk aydınlıkta kararmış

gözleri kör olmuş

mağlup

kadınsız ve tütünsüz

askerler geliyor

içlerinde keskin yüzü bilenmiş bir binbaşı var

üniforması yırtık ütüsüz

ellerini koyacak yer bulamıyor

boynundaki demir haç nişanına

inanmış bir nazi olmasına rağmen

binbaşı himmerstock

içinden

utanıyor

eğer bu gemi batmasaydı

denizin

mahzun bir çocuk gibi gülümsediğini

                                     göremiyecektik

İtalya uzakta karanlıktaydı

dağ köylerinde yosun bağlamış sefalet

kıyılarda billur bir bardak gibi kırılmış balıkçılar

elbet

İtalya ayaktaydı

bir deprem uğultusu nabızlarında

gözlerinde bir aydınlık

bir deniz türküleri aydınlığı

güneyden kuzeye bütün yolları tutmuşlar

yürekleri görülmemiş bir el bombası gibi

                                         avuçlarında

bütün İtalyan partizanları

ayaktaydı

eğer bu gemi batıyorsa bu gemi

bunu onlar başarıyor

bu gemideki afrika mağlupları

çürümüş kavunlar gibi boğuluyorsa akdeniz'de

bunu onlar başarıyor

bir tek martı bile dönüp yüzlerine bakmıyorsa

denizin mahzun bir çocuk gibi gülümsediğini

                                                        görüyorsak

bunu onlar başarıyor

beride marsilya'da

 eski rıhtım üzerinde

 ağızları kahramanca sarmısak kokan

elleri gelip giden gemileri taşımaktan yorulmuş

 üç liman işçisi

 üç adam

 biri jean

 tanıyorum

 öbürünün adı neydi unuttum

 üçüncüsüne gelince

 onun sarhoşluğundan bütün bir liman korkar

 kirli sokak kızlarının küçük orospuların şaşmaz

                                                             sevgilisi

 güvercin gözlü ricard

 İspanyol diyorlar İtalyan diyorlar

 fransızım diyor

 akordeonunu futbol merakını ve küçük

                                           orospularını bırakmış

 büyük bir şarkının ilk seslerini içinde duyup

 şimdilik

 fransa için harb ediyor

aksilik

ne zaman bir arkadaşı afrika'ya geçirmek icab etse

aklına hep bilbao'nun gökleri gelir

hani karanlıkta ıslıkların dolaştığı bir gece

hani bir frente popular gecesi

biraz mahzun ve heyecanlı

biraz çakırkeyif

bahçede bir şezlonga uzanıp yıldızlara bakmıştı

ne gizli yıldızlarla aydınlanmış bir gökyüzüydü o

bereketli bir kadın gibi nasıl nefes alıyordu

nasıl nurlu şuurlu ve kesif

ve boşlukları avuç avuç dolduran bir iyimserlik

yukardan

ricardo'nun kucağına boşalıyordu

kardeşim viyana niçin böyle yağmur yağıyorsun

bak

binbaşı himmerstock büyük utanıyor

bilenmiş profilini vagonun kapısına balta gibi

                                                          saplayıp

neredeyse sırılsıklam ağlayacak

üstüne varman doğru mu?

yakışır mı?

o zaten utanıyor

nümberg'de yaşanmış gençliğinin anılarına

                                                          yaslanıyor

führer’in nutuklarına yahudi katliâmlarına

1940 ilkbaharına yaslanıyor

o vakit hinımerstock binbaşı değildi henüz

demir haç nişanını kazanmamıştı

ama bir panzer tankının gözetleme yerine

führer’in taa kendisi gibi geçip

kurulmuş hollanda'yı çiğnemiş

belçika'yı çiğnemiş fansa üzerine yürüyordu

kardeşim viyana

sen tutmuş yağmur yağıyorsun

olacak şey mi bu

salkım saçak iniyorsun binbaşı himmerstock'un

                                                               kahrına

nümberg gençliğinden 1940 baharından elinde

                                                  bir şey kalmıyor

panzer tümenleri peynir gibi eriyorlar

artık ne avrupa'nın başşehirlerinde deutschland’ın

                                                                uğultusu

ne muzaffer mütehakkim ayak sesleri

ne gamalı haç

ne bayraklar

şimdi yalın ve yalnız

führer'in feldmareşalların subayların ve askerlerin

nasyonal sosyalist partisi ileri gelenlerinin

hâsılı bütün kaatillerin enselerinde hissettikleri

soğuk ve merhametsiz bir namlu gibi hissettikleri

yenilmek korkusu

ölüm korkusu

hepsi bu

...ve sen kardeşim viyana

yağmur yağıyorsun

giordano falconetti

yavrum

biliyorum

ne de olsa kalbin acır

parmaklarının arasından kum süzülür gibi

saniyeler süzüldükçe

ölmek değil öldürülmek dokunur insana

biliyorum

niyetin kurtuluş gününü rüzgârlı bir dağbaşında

yaşamak

türkü söyleyip zeytin toplıyanları seyretmekti

olmayacak

bir geminin batmasına sebep olduğun için

sulhun ilk ışıklarını göremiyeceksin

seni mahkûm edecekler

vuracaklar

giordano falconetti

yavrum

bak

seninkiler yorgun argın uykuya kavuşmuşlar

stefano rüyasının pencerelerinden yıldızlara el

                                                             ediyor

işi gücü yok mudur bu yıldızların

partizanların üstüne başına neden böyle

                                                    dökülüşürler

neden harb demezler sulh demezler

gülüşürler

nöbetçi karanlıkta göz gezdiriyor

karanlıkta pırıl pırıl ıslığını gezdiriyor

tutalım ki avanti popolo deyip gezdiriyor

senin parmaklarının arasından kum süzülür gibi

yirmi üç yaşının süzüldüğünü ne bilsin

aklı fikri batırılan gemide

bir de

hani dişleri fevkalâde parlak bir antonella vardı

                                                                    diyor

okul çocuklarına memelerini göstermekten

                                                       hoşlanırdı

sonra hayaldir deyip

antonella'yı kolundan tutup yanıbaşına

mavi ak deniz dikenlerinin arkasına

getiriyor

giordano falconetti

yavrum

malûm

ne de olsa kalbin acır

ölmek değil öldürülmek dokunur insana

velhâsıl ricardo

gördüğün bu kıvılcımlı gökler

ispanya’nın göklerine benziyor

bu türküler

gizli ıslıkların taşıdığı bu türküler

los cuatros generales türküsüne benziyor

öyle ki

o eski

o cumhuriyetçi madrid'in

varoşlarında dövüşüyor gibisin

zifiri bir karanlık yağıyor üstüne

toprak kımıldamıyor

milletlerarası birliğe mensup

lyon'lu dokumacılar

kendi elleriyle no passaran yazdıkları duvarların

                                                            dibinde

falanjist kurşunlarının önünde durup

mağlup göğüslerini kalbura çeviriyorlar

velhâsıl ricardo

şimdi sıra senin

şimdi sen marsilya için

o kıllı o erkek o mübarek göğsünü

bir fırtına denizinde bir siklon göğünü

kahramanca biçen bir yelken gibi açacak

kalbura çevireceksin

öleceksin be ricardo

erik dallarından çiçek fışkırdığını

bile bile

harpten sonraki ilk fransa kupasını

söz temsili bordeaux'nun kazanacağını

bile bile

la vie en rose şarkısını

bile bile

öleceksin be ricardo

ama bir küçük

ama bir beyaz saçlı adamcağız

bütün bir kuzey bölgesini almanlara haram

                                                          ettikten sonra

gestapo'nun parmakları arasından sıyrılıp

o kıllı o erkek o mübarek göğsünün arkasında

hepinizin selâmını ve zafer ümidlerini

hür fransızlara götürecek

afrika'ya götürecek

cek

hepimiz elimizden geleni yapacağız

silezya dağları'ndan uzakta

ellerini ellerimin üstüne koyuversen

yapraklar dökülseler

sen uzaktaki yalnız çocuk

parmakları titreyen yorgun akasyalar

suyun içindeki balıkların kaskatı gözleri

senin külrengi yalnızlığını bilseler

yapraklar dökülseler

karlı silezya dağlarını gördüm

resimlerinde

şimdi artık kardeşinin olmadığı

kardeşin kurşuna dizilmiş elleri tertemiz bir

                                                          çocuk

sen uzaktaki yalnız çocuk

kardeşinin güleç yüzü aklıma gelir

resimlerinde

su var ya su

yeryüzünü bırakıp yerin altına gitmek

geceleri kırılmış camlar kadar mahzun umutsuz

                                                           yüreğinde

buz gibi bir bombardıman korkusu

su var ya su

ölmek filân

sen uzaktaki yalnız çocuk

patiska gibi canavar düdükleri yırtmasa uykunu

karanlıklar ortasında bembeyaz uyanmasan

hatırladıkça mitralyöz seslerini

yalnız olduğunu

su var ya su

suyun üstünde yüzmek suyun altında boğulmak

iğne demek iplikten geçebilir demek

insan canından geçebilir

sen uzaktaki yalnız çocuk

yeniden azraille birlikte orak biçmeğe koyulmak

şimdi onsekiz yaşında

silezya dağları'ndan uzakta

uzun söze ne hâcet

bu şehrin yağmurunu sen zaten bilirsin

yürekten göğüs geçirir gibi çiseler

kımıldar

köprünün demirlerinden suyun ağlamasını seyret

gözlerinin yaşarması var hıçkırması var

köşeyi döner dönmez tut ki viet-nam'dasın

yıldızların-kaçıştığı acımsı geceler içinde

beyaz korkunun keskin ümidin içinde

çekik gözlerin

bulutlar gibi kaydığını görsen

ya kanlı parmakların maviliğe değdiğini görsen

uzun söze ne hâcet

sen uzaktaki yalnız çocuk

kardeşinin resimlerden çıktığım görsen

delik deşik gövdesiyle türküsüz yürüdüğünü

ölüsünü görsen

görsen

doymamış çocuk ve kahraman ölüsünü

oturup senin için türkçe şiir yazmak

silezya dağları için

türkçe şiir yazmak

öksüz kimsesiz korkusuz

oysa ne sen ne ölüler türkçe biliyorsunuz

sen bir kere yine açık ve aydınlık değilsin

bilmediğim bir sokakta yağmur altında gezersin

iş dünyayı sevmekte yaşamakta çocuğum

ekmeğin içinden namuslu merminin

çekirdeğinden sert

açıkça merasimsiz ve cömert

dünyayı sevmekte

yaşamakta

onlar ne derse desin

ben türkçe yazarım ölüler kendi dilince anlar

sen diyelim pekâlâ kendi dilince anlarsın

şimdi onsekiz yaşında

silezya dağları’ndan uzakta

BURSA'DAN YAYLIMATEŞ

tarz-ı kadim

- babam şair bedri ilhan'a...

olmuyor neyleyim

olmuyor velinimetim efendim

olmuyor yirminci asırda

tarz-ı kadim üzre gazeller söylemek

beşiktaş'a yakın hânesi yerle yeksan oldu nedim'’im

bâki o enis-i dilden

bir yahya kemal kaldı hâl-i hâzırda

ayıptır efendim iç bâde güzel sev demek

var ise akl-ü şuurun

ayıptır bu zamanda yâr deyip yâr işitmek

kıvılcımlar kaymalı

insanlarım dedikçe şair kaleminden

zaten ömrümüz rüzgârlı sular gibi dalgalı

kimseler başalamaz medar-ı maişet derdinden

itim okur kim dinler siham-ı kazayı?

yalnız alıp verilür bir selâm kalmıştır

nâbi efendi'den

sen benim velinimetim efendim

ben senin hayr-ül-halef

sen vakt-i zamanında

uyan derdin uyan ey mest-i hâbinaz

uyan artık uyan artık

bense uyandım hâb-ı gafletten

uyan derim uyan ey esirler dünyası!

kirli yüzlü melekler

sayende sayebân olduk İstanbul şehri

sayende sebil olduk aç kaldık sefil olduk

yıldızlar dem çekti güvercinler gibi başucumuzda

ve yaktı perişan eyledi sine-i sâd-pâremizi

saplanıp hançer misâli bir hilâl

sokaklar serseri biz serseri

yüksekkaldırım'da

bir cezayir şarkısını dile getirdi plâklar

cadde-i kebir: bütün ışıklarını yakmış bir gemidir

sinemalar neredeyse boşalacaklar

vay anam vay

sen ne dersin İstanbul

sen garip bir şair olsan söyle ne halt edersin

kimin gücü yeterse kahretsin parasızlığı

sefalet akıyor gürül gürül sokaklardan

yol üstünde bir şehvet çarşısı tıklım tıklım

yol üstünde sevda pazarlığı aşk pazarlığı

kurtulamadık gitti bu denlü kepaze hayattan

hep böyle gecelerin koynunda yaşadık

geceler serseri biz serseri

karakoldaki aynada safran gibi kirli yüzümüz

gözlerimiz hasta gözleri ellerimiz hasta elleri

kırılmış kavala dönmüşüz

sen söyle serseriler kralı İstanbul

sen söyle iki gözüm

hangi merhem çâredir şu bizim yaramıza

yel üfürdü su götürdü gençliğimizi

elimiz boşa geldi meydanlarda kaldık

meydanlar serseri biz serseri

sağımız sefalet solumuz ölüm

işte geldik gidiyoruz

kahrolasın

kahrolasın İstanbul şehri

ümitten ümit kesilmez

yeniden eskisinden gayrı türküler söylemeliyim

farzoldu bana devran devair yolculukları

hiç kullanılmamış maceralar peşindeyim

yağmur gelir gider ufuk malûm sarı

farzoldu bana devran devair yolculukları

siyah siyah avuçları kurşuni camlarda

susuz gözleriyle ölüler unutuldu

bir başka mezarlıktır hanidir hatıralar

hanidir mısra mısra kan kusuluyor

garipsemiş fenerler uyandı tenhalarda

fıstıkî makam üzre malûm akşam oluyor

usandık bıktık eski kahırlardan

bitmez tükenmez bir hasretlik sardı bizi

yollar tutulmuş ferhad misâli yolcu olamazsın

ölüm eskimiş kabil değil yenilemek

tersine çevirmek bir eldiven gibi içimizi

şimdi yine saatlerin ormanında tek başınasın

yollar tutulmuş ferhad misâli yolcu olamazsın

şu dağın ardında son ümidim

dağlar ve yollar yürümekle tükenmez

yeniden eskisinden gayrı türküler söylemeliyim

devran değişti ümitten ümit kesilmez

hu

bir ağaç yaktım çınar

büyük aydınlıkta

geldi dedi

hu

odunlar çatıp üstünde bir kadın yaktım

ermiş jehanne'ın içi soldu

geldi dedi

hu

elimden kaydı dev kibritleri

tel tel kavruldu kirpiklerim

ahveş geldi dedi

hu

bir şiir tuttum delirdi

yaktı gözünü başını

geldi dedi

hu

al kalem ver kalem

hâlâ şimşek çizgileri çekiyorum

ateş yediğim alev yuttuğum

doğru

bir ben yanmıyorum

ölüler ihtiyarladı

yıldızların dökülmesi hâzâ kandilli temennadır

zambaklar beyaz hâzâ beyazlar zambak

durgun sularda sivrisinekler milyon çoğalıyor

böcekler möcekler hemişe koyun koyuna

yıldızların dökülmesi hâzâ kandilli temennâdır

hep eski süvariler nal döver yorgunu yokuşa

yıldız yıldız terlemiş atları çatladı çatlayacak

eski savaş meydanı şehit gâzi yatıyor

ayıtlar söğütler hemişe koyun koyuna

bir kız doğa bir fâni göçe bir yıldız düşe

hep eski süvariler nal döver yorgunu yokuşa

sırtlanlar hatırlasın istemez hâzâ cümbüşü

canın tenden çıkması insanın insanlıktan

yüz şehit yüz yetim yüz kayıp

anam beni yetiştirdi bu ellere yolladı

sırtlanlar hatırlasın istemez hâzâ cümbüşü

bir kız doğa bir fâni göçe bir yıldız düşe

ölen öldü ölüler ihtiyarladı

eskimiş bir saban korkuyor

çeşmehan taraflarında dızgallı’nın toprakçası

tarla desen tarla değil toprak desen toprak değil

şarken dere garben mezar çınaroğlu tam ortası

çınaroğlu'nun dibinde eskimiş bir saban korkuyor

yalnız desen yalnız değil çocuk desen çocuk değil

örtüler örtünmüş gezinir başka bulut kerhâneci

bu bulut başka bulut on sekiz başlı ummacı

içine bir herif oturmuş usturasın biler döker

yezit desen yezit değil deyyus desen deyyus değil

mezarlıkta ölüler akşam sabah üç kol çengi

trahom mavisi ölüler ferişteh mavisi ölüler

elbet çınarın dibinde eskimiş saban korkuyor

kara desen kara değil saban desen saban değil

öküzün ardında gideni lay ne korkarsın herif

çınaroğlu dedikleri bütün çeşmehan’da mâruf

ağaç desen ağaç değil insan desen insan değil

bir çınaroğlu az imiş bir çift öküz de az imiş

derede ıssızlar toplanır derenin suyu buz imiş

bu sudan içenler sulanır basıp geçenler dilenir

dere desen dere değil boru desen boru değil

elbet çınarın dibinde eskimiş saban korkuyor

söz temsili saban dedik korkan yalnız saban değil

İstanbul şehri ağlıyor

şimdi gökler mecnun rüzgâr yolcu bulutlar

şimdi yürek sarhoş kâğıt sarhoş kalem sarhoş

minareler elpençe divan durmaktan usanmış

mavi yeşil neon lâmbaları bir sönüp bir yanıyor

son tramvaylar fren çözüp uykuya doğru uzamış

ve iliklerine kadar geçmiş efkâr

İstanbul şehri ağlıyor

ben mehtabı içmişim gökyüzü içime akmış

onlar anadan üryan ansızın karşıma çıkmışlar

bir hayal bir rüya gibi gelip elimi sıkmışlar

kimisi l'eshane’den kimisi beykoz fabrikası'ndan

gözleri nemli değilmiş ama galiba açmışlar

bu kan mıdır kızılcık mıdır mum gibi veremliler

ölüm gezer gölgeniz misâli arkanızdan

merhaba mahkûmlar kelepçeliler

yumruklarınız koparılmak istemez sınıf

                                                     kavgasından

yalnız sen yağma yağmur vurma kalbime kalbime

bulutlar seni almasın karanlık kana girmesin

çıkmış bir yol sefere çıkmaz olası rüzgâr

şimdi bütün türkiye bir anne gibi uyumuş

ah benim anadolu’m ah benim türkiye'm

yarana merhem olsam gözlerimi sürsem

bu çocuklar merinos fabrikası'nın işçileri

                                                             bursa'dan

bunlar kömür kesilmiş kalbini söker yeraltından

söndürme lâmbamı rüzgâr bulutlar beni almasın

kaldırımlar dinleniyor başını toprağa koymuş

ne zincirler örmüşüz gözyaşlarından

bırakın İstanbul şehri kana kana ağlasın

bursa'dan yaylımateş

karadeniz boğazı'ndan mudanya körfezi'ne kadar

marmara denizi

çitlembik gözlü bir martı gibidir

saçları hep öyle perişan nilüfer çayı’nın

ve bulutlara tünemiş ihtiyar bir akbaba uludağ

kanatlarının altında bursa şehri yatar

bu şehir yeşillikler meyvalar sular şehridir

şimdi yine gözlerimde bursa şehri var

bursa şehri’nde sen varsın

ellerini kalbinin üstüne koyar camlardan bakarsın

ovada çırılçıplak melül mahzun kavaklar

biletçisi dumanlı bir otobüs

geçti muradiye'den

işte gece işçisi merinos fabrikası'nın

bir yağmur bulutu gibi asfalta dökülmüş

ezan sesleri dağıldı kanat kanat minarelerden

hiç bir müezzinin hiç bir surette şüphesi yoktur

bilirim bildiririm

tanrının elçisi muhammet'ten

ve bakarsın üflenir sokak lâmbaları şehrin

öksüz bir çocuk gibi sabah olur

açılmış bir dev yelpazesine benzer bursa ovası

uçsuz bucaksız

yudum yudum hürriyet damlar şehrin üstüne

cumhuriyet alanı insanlarıyla kaynaşır durur

uludağ gibi yine kalbine bakar büyük adam

zehra kardelin

sen siyah kehribar gözlü kız

rüzgârda savrulan kuşların kırmızı böceklerin

heyecanı bulut bulut dolar göğsüne

ve sana malûm olur kirşiz çapaksız

sana malûm olur bir ayna gibi devran

uludağ köpükler içinde gözlerine kar yağmış

İznik gölü'nden akıyor bir nehir gibi bu rüzgâr

yelkenleri paramparça bursa şehri'nin

bursa şehri demir taramış

böyle kavgalı günlerde sen poyraza dönersin

küfreder küfür üstüne yumrukları sıkılmış dağlar

incecikten bir zehir süzülür gönlüne

zehra kardelin

hovarda bir çan sesi gibi genişlersin günden güne

ezberinde kınından sıyrılmış bütün mısralar

şöyle bursa şehri’nden çıkar şehir şehir gezersin

gazi anadolu'm

gaziler gibi yaralıdır büyüktür

her köşesi bir çâre bekler kendi derdine

kamında sıtma göğsünde verem gözlerinde

                                                             trahom

saz benizli köylülerimiz yaprak yaprak dökülür

yol bulunmaz iz bulunmaz köylerine

telgraf tellerimiz dile gelir karış karış

kimsesizlikten hekimsizlikten

ayaklarımızın altına yatmış memleket

seslenirler çağırırlar Serik'ten Siverek'ten

hayır nedim ahmed değil

değil sevgilim eskiden

fikret namına bir şair-i cihan varmış

gençler demiş bütün ümmid-i vatan sizdedir

lâkin bir hayli dem geçmiş fikret öleli

yine günler takvimlerde harab takvimlerde sefil

âlem yine ol âlem devran yine ol devran

bir esmiş pir esmiş başımızdan kavak yelleri

biz genciz kahveler meyhaneler şahit

kanımız kararmış avuçlarımızda kadın memeleri

dilimizde ucuz şarkılar beynimizde kilit

yumruk yumruğa görüp hayran oldu bize

                                                             stadyumlar

ama sıtmalar veremler trahomlar

karanlık salonlarda mihman

kilometrelerce film gördük

telgraf telleri

ya karış karış telgraf telleri

ya anamız avradımız ya unumuz buğdayımız

ya gazi anadolu?

işte bursa şehri secdeye varmış

dilsiz bir kar dökülür işte uludağ'dan

işte kış gecesi simsiyah bayrakları açılmış

yeşil'den süzülür kollarına bir kumru iner

sen akşamlar içinde şol kumru gibi mahzun

dağıtır hülyalarını bir tren sesi gelir uzaktan

gözlerin serseri saçların rüzgârda yorgun

çıldırsın bursa ovası çıldırsın bursa şehri

körkandil kavaklar çıldırsın boydan boya

işte şehrin ışıkları soğuktan tir tir titrer

işte kahvelerde kanlı bıçaklı mahalle türküleri

giymiş mor cepkeni Süleyman durmuş ağlamaya

zehra kardelin

nasıl çıkmış bütün türkiye'yi gezmiş yüreğin

arapkir'de damarlarını kesip ağlamış kahrından

süphan dağı’nda pekmezle kar yemiştir

iki ellerinden öpmüş giresun'da fındık işçileri

erzurum'da üşümüş serçeler gibi titremiştir

artık uludağ’ı silkip atmak ister alnından

şöyle bulutsuz açık denizler gibi genişlemek

şöyle rüzgârın gözüne işlemek

ne çâre gazi anadolu bir türlü çıkmaz aklından

sen gülmek istersin ne çâre kahrolur devran

BARAKMUSLU MEZARLIĞI

şahin kocasa da vermez avını

aslı kurt yavrusu yine kurt olur

dadaloğlu

dilekçe

oy bilesin ki ben ha

taş döven demir döven

oy bilesin ki ben ha

toz toprak içinde şanlı

sıfatım kat'i çopur

ellerim mağrur yağlı

oy bilesin ki ben ha

yerden cevahir söken

zincirin yitirmiş dev

erkân üzredir feryadım

grev hakkımı isterim

grev hakkımı grev

cazgır

vur ha vur vur davul baş pehlivan havası

çıksın bekir osman mestanoğlu dülger ahmed

vur ha vur vur davul gürlemenin sırası

davran bre pehlivan ha ömrüne bereket

ateş alsın büklüm büklüm pazındaki kudret

davran deli fişek karayel fırtınası

çığlar devirip yenmenin güreşmenin ustası

vur ha vur vur davul dağları taşları titret

dile gelsin yusufun aliço'nun hâtırası

çıkalım hele meydana yanardağ gibi emret

hey mübarek mübarek er meydanı bu meydandır

cümle âlem birikmiş işte davullu zurnalı

herbiri bir özge diyarda baş pehlivandır

yiğitler gelir güreş tutmağa göğsü armalı .

boyları yıldız döker omuzları çifte burmalı

hoy senin pehlivan dediğin şahan olup da uçandır

rüzgâr deme buluttur bulut deme dumandır

vur ha vur davul gök yerinden kaymalı

hodri meydan! vakit tamam peşrev tamamdır

ha deyince kaldırıp kaldırıp yere vurmalı

öküz

yaşamak'lı musa'nın yaşmaklı öküzü ho

aya karşı ay gibi gövermiş boynuzu ho

gözüne yıldız üşmüş tependeki beş yıldız

bir su içer bilin mi hele yarabbi şükür

aşka gelir bilin mi ulam ulam böğürür

salyası iplik iplik boynuzları mıhladız

yaşamak'lı musa'nın yaşmaklı öküzü ho

gidinin İmansızı yabanın domuzu ho

ho öküz koca öküz ruşenâ öküz

kuyruklu dağ dedin mi musa'nın hınzır öküzü

karanlıkta pırıl pırıl burnunun teli yaldızı

güneş dökülenece sabahın körü şafaktan

şol mübarek bilin mi boyunda boyunduruk

övendire bilin mi ah derik gocunuruk

ter dökmesi bizden bereketi topraktan

garibin garib öküzü musa'nın muztar öküzü

kaşında çifte lâmelif gözünde kudretten yazı

ho öküz koca öküz ebedâ öküz

barakmuslu mezarlığı

kuş uçmaz kervan geçmez karanlık tuttu yolları

gözün gönlün kararmış sen nasıl gecesin hey gidi

buğdaysız çavdarsız kara ekmeğe benzersin

yıldızların hani yıldızların çiçeklerin nerdeler

kalbin neden durmuş rüzgârı kesilmiş değirmen

                                                                        gibi

suya indi çakallar suya indi söğüt dalları

barakmuslu mezarlığı kımıldanır için için

barakmuslu mezarlığı'nda seyran seyran ölüler

kuş uçmaz kervan geçmez karanlık tuttu yolları

gözün gönlün kararmış sen nasıl gecesin hey gidi

ben ne inim ne cinim ben bir garib âdemim

barakmuslu köyünden selâmsız oğlu bekir

yıkılası hânede sekiz boğaz avcuma bakar

ben kendimi toprak bilirim toprak beni baba bilir

benim köyümde avrat bile toprak gibi sevilir

ben ne inim ne cinim ben bir garib âdemim

nideyim bû mezarda babam yok yalnız anam var

dedem yok bu mezarda fukara ninem yatar

söyleyin dağlar taşlar ben selâmsız oğlu bekir

iki gözüm iki ateş parçası iki taş parçası iki elim

yıkılası hânede sekiz boğaz avcuma bakar

gece düşer barakmuslu mezarlığı dirilir

barakmuslu mezarlığı'nda seyran seyran ölüler

bir giden bir daha dönmez gitti gider

sen harami yusuf her yaranda bir çiçek açmış

sen hasretli şâkir mapuslarda ölen şâkir

evlâdım kadir nasıldı o seni dağda mı vurdular

ya hüsne gelin yar yoluna serden geçmiş

fâdime'm sıtmalar girdi kanına fâdime’m

barakmuslu mezarlığı cümlenize mekân oldu

barakmuslu mezarlığı’nda koyun koyuna girdiler

bir giden bir daha dönmez gitti gider

barakmuslu mezarlığı cümlenize mekân oldu

iki elim kızıl kanda selâmsız oğlu bekir'im

hem babam hem dedem yâdellerde kurban oldu

herkesin kökü toprakta bir ben köksüz gibiyim

şavkın yok ateşin yok sen nasıl gecesin hey gidi

gözün gönlün kararmış tadın tuzun kalmamış

yıldızların hani yıldızların çiçeklerin nerdeler

ben ne inim ne cinim selâmsız oğlu bekir'im

benim babam benim dedem yâdellerde öldüler

bir giden bir daha dönmez gitti gider

neylersin oğlum bekir bak işte ben dedenim

benim mezarını yoktur dardanos şehitlerindenim

kül oldu yirmi-üç baharım kıvırcık bir mart günü

başımı ayrı gömdüler gövdemi ayrı gömdüler

ya gâzi ya şehid diye geldik şehid olduk

iki gözümle gördüm topların ölüm tükürdüğünü

tövbeler olsun göklerin veremli gibi öksürdüğünü

neylersin oğlum bekir şehidlik alın yazısı

benim dedemin de tarabulus'tan geldi künyesi

biraderim İsmail vurulmuş akar kanları

ah şipka’nın balkanları ah şipka'nın balkanları

ninen köyde uyudu biz gâzâ'da uyuduk

kırıldı kanadımız kaldık çöllerde

ya gâzi ya şehid diye geldik şehid olduk

ben Sakarya'da bir kavak ağacıyım yel eser

                                                                 inilerim

sakarya ığranıp gider ben Sakarya'yı beklerim

selâmsız duran çavuş barakmuslu’dan

ah başıma gelenler yapraklarım gözlerim

ben Sakarya'da bir kavak ağacıyım yel eser

                                                                 inilerim

benim mezarım yoktur ben üçüncü taburdan

bir kahbenin kurşunu geldi gelip ciğerimi deldi

at ölür meydan kalır yiğit ölür şan kalır

ben öldüm selâmsız çavuştan bir garib kavak

                                                                 kaldı

telli kavak telli kavak ne uzarsın boyuna

suya indi çakallar suya indi söğüt dalları

söğüt yaprağı narin gözlerim yanıyor gözlerim

kuş uçmaz kervan geçmez karanlık tuttu yolları

ben ne inim ne cinim siz kimsiniz kimsiniz

derviş gibi nerden gelip böyle nereye gittiniz

barakmuslu mezarlığı kımıldanır için için

benim dedem benim babam yâdellerde öldüler

yüreğimi zehir ettin sen nasıl gecesin hey gidi

kapkara gözü yaşlı mezar taşma benzersin

yıldızların hani yıldızların çiçeklerin nerdeler

ben ne inim ne cinim selâmsız oğlu bekir’im

yâdelde ölmek istemem dedem gibi babam gibi

iki elim kızıl kanda sekiz boğaz avcuma bakar

ağlar mı şipka’nın balkanları ben ağlarım

babam duran çavuş'tan kavak ağacından dilerim

telli kavak amanın telli kavak derdime bir çâre

yüreğimde bir yılan çöreklenmiş yatar

barakmuslu köyündenim selâmsız oğlu bekir'im

ben bu köyde doğmuşum bu köyde ölmek isterim

batı

ben batılıyım

menderes yolunda kunduram kaydı

dinle mısralarımı ağlar durur gediz nehri

ben batılıyım

eski İzmir şehrinden üzüm şehrinden

anam babam menemen ovası sıtma yuvası

hey turnam garib turnam

diyâr-ı gurbetlerde durmam

haydar haydar

rüzgâr efem

rüzgâr eser üzümlerim savrulur

aman aman bergama kazan kazan ver bana

çatal matal şimşek çakar hey bulutlar devrilir

selli sulu yağmur iner şöyle bağa bostana

güneşten bir selâm gelir pekmez olur şarab olur

topraktan bir selâm gider

su gider

derman gider

aman aman bergama kazan kazan ver bana

bu yıl bereket yılıdır ağaçlar zeytinden yıkılır

zeytinyağını şeker şerbet emsali yok cihan değer

bir ayağım balıkesir bir ayağını bandırma

haydi hovardam kışlalarda talim var

bu hava aydın havası hoples de

bir hovarda yârim var

yârimin ellerini yârimin incir dalamış

arabası var aman mandası var

iki kaşı arasında damgası var

gözlerini gün bilemiş

gönlüme ateş düştü

incirler çürüdü incirlere ballık üştü

nazilli kırmış parmaklarını hoples de

iki gözü iki çeşme çine kan ağlar

menderes menderes bulanık menderes

harmandalı efem

aman allah rüzgâr gibi durmuş bakıyor

önüne katıp dağları deryaya sürmüş

çifte de yarasından kızıl kanlar akıyor

harmandalı eser esmesin mi başımızda

rüzgâr efem tosun gerdan kırıp yürüsün

davul çağırınca dengi dengine

kılıç gibi bakışları gökte bilesin

davul çağırınca dengi dengine

vur dizini zeybek toprak inlesin

ben batılıyım

menderes yolunda kunduram kaydı

diyâr-ı gurbete düştüm yârim batı'da kaldı

batı'nın taşı toprağı iliklerime geçmiş aman

hey gümbür gönül kunduranı tek tek bas

ay vurmuş da salkımları gümüşlemiş aman

ben batılıyım

ister öldür

ister as

tütünkeş

dilâver rüzgâra çıktı

yarı gece süt dökmüş Samanyolu çolpan ve öbür

                                                                       yıldızlar

büyük bayrak yeldirmeli kadınlar kızlar rüzgâra

                                                                       çıktı

tütün tarlalarında.tezekler gündüzden sıcacıktı

kör başına

taşlı topraklı karanlık

mızmız ocak çekirgeleri ve kimseler

iç içe

yarı gece ıslık ıslık

kavakların üstünden çipil çipil yıldız merhabaları

elin öksüzü yetimi köroğlusu çeçen arabaları

dilâver menekşe gözlü dilâver

ölüsü kandilli beygirler

sevapsız

iç içe

üç kavaklar

kavakların berisinde leylekler

günahsız

iç içe

çeçen arabalarının garipsi çıngırakları

çeçen arabalarında tütün ırgatları

silik soluk açık mavi türküler

yol boylarında boynu bükük bir çeşme güler

ağlamış bir çocuk gibi güler

yol boylarında

türküler

dilâver rüzgâra çıktı

yarı gece süt dökmüş Samanyolu çolpan ve öbür

                                                                 yıldızlar

büyük bayrak yeldirmeli kadınlar kızlar rüzgâra

                                                                  çıktı

yarı gece ellerimiz kollarımız pazara çıktı

rinna-rinnan-nay

melengecin dalında çifte sığırcık diley çifte

                                                                 sığırcık

ciğerime ateş değdi öley diley öley gencecik

zehir pamuk ırgatlığı gâvur gündelikçilik

               rinna-rinnan-nay

               yüreğim bölündü lay

               damarlarım delindi

               kan gider kan gider

melengecin dalında çifte saksağan diley çifte

                                                                   saksağan

boynumda dönüp batır öley diley şol kahbe

                                                                   devran

ağlarım bir yandan kan kusarım bir yandan

              rinna-rinnan-nay

              ellerim kırıldı lay

              gözüm seli duruldu

              kum gider kum gider

melengecin dalında çifte güvercin diley çifte

                                                                 güvercin

eğnimde göynek yok öley diley ayağım yalın

              ölürsem kahrımdan öldüğüm bilin

              rinna-rinnan-nay

              yollarım kapandı lay

              bulutlar parçalandı

              gün gider gün gider

melengecin dalında çifte ispinoz diley çifte

                                                                    ispinoz

azıktan yetimim öley diley katıktan öksüz

               dirliksiz düzensiz hanidir hürriyetsiz

               rinna-rinnan-nay

               künyemiz yazıldı lay

               kervanımız dizildi

               can gider can gider

iskeletler dansı

cehennem yürekli seher seher seher’in selâmı var

şafak sökmeye durdu madra dağları uyandılar

deryanın gökçe mavisi ciğerlerine vurdu

onlar madra dağları beş aşağı beş yukarı

onlar zeytin ağaçları yeşil zeytin siyah zeytin

kül rengi zeytinlikler fukara gündelikler

bir kara somun dedim bir acı soğan dedim

cehennem yürekli seher seher kamyon gider ay

                                                                      gider

içimin ataşı yollar başımın dumanı yollar

söz temsili hani içim geçmiş de bizim köyde

                                                                 başlamış'da

kuruş gibi bir ay doğar ay gümüş doğar vay

                                                                 gümüş batar

kamyonlar beteroğlan yaaa beteroğlan sırtı sıra

                                                                  kamyonlar

kamyonların koynunda yaaa erkekler kadınlar

gözlerinden buğday geçer buğday ekmeği geçer

kurtlar gibi yola düştük yollara dökülüştük

kamyonlar delisi yollar ömrümün çizgisi yollar

emirâlem'de pamuk tarlaları yandım yakıldım

ateş böcekleri maltepe sırtlarında ateşlerimiz

karanlıkta bizden ırak ağlıyor köylerimiz

ağaç gibi karanlıkta dal gibi canavar ellerimiz

yaaa beteroğlan iki el bir baş için iki el

yaaa beteroğlan kanı kanla yurlar kanı suyla

                                                                    yumazlar

onlar ırgat kamyonları boyalı kınalı kamyonlar

tozunan toprağınan kamyonlar huu kamyonlar

gözleri görmez olmadı rüzgâr dellendi durmadı

ah yollar kördüğüm geçtiğim yollar kördüğüm

uğrunca yele savrulduğum gurbetlere düştüğüm

onlar akça buğdaylar ısındı köpükleniyor

deliceler çırpındı zeytinler yandı tutuştu

ateş suya bitişti bulutlar ayaklanıyor

bir yerimden kan akıyor öfkelerim akıyor

başlamış akıyor haneleri katran kesilmiş

onlar meydan ateşleri dev nefesi ejder nefesi

onlar gündelikçiler bir deri bir kemik

cehennem yürekli seher seher seher döner ay

                                                                     döner

döşün gömgök kana kesmiş yaaa beteroğlan

baskın geldi başımıza nettik neyledik bilmedik

felek canımıza kıydı ölmedik ölmedik ölmedik

buğda

hoyda bre karasaban hoyda bre demir pulluk

gün sektirme beş kıt'ada davran ekim ayında

canavar yağmurlar yemiş çalışkan toprağı gördük

karış karış tarlalar tarlalar şarktan garba

şimalden cenuba varmış fersah fersah merhaba

hakkım sana helâl olsun yeryüzünün mayası

gözleri kudretten sürmeli kara ekmeğin anası

kimi yerde öküz böğürmesi kimi yerde traktör

                                                                    şarkısı

seni gördüm gönül verdim yandım çakır buğda

haydar geldi avuç avuç eserlerde savruldun

şimdicek uykuya vardın yedi kat yerin altında

uyudun hey allahım evvel baharı bekledin durdun

ispanya'da küçük asya'da macaristan'da

yıldızların kervanı başının üstünde

buğda'yım dedin bir şafak vaktinde lâfın gelişi

filizi libaslar içinde amanın ne filizi

ümit gibi serpiliverdin de maşallah ümit gibi

seni gördüm gönül verdim yandım çakır buğda

zeybekçe güneşler buram buram yağmurlar

gökyüzü efendimiz filhal gösterdi kendini

bir çengi kıyamet davullar zurnalar

göklerdeki bereket tarlalara indi

filizler aldı yürüdü cümle rençber sevindi

gömgök göverdi buğda'm gâri delikanlıdır

boyalıdır kınalıdır da tunus'ludur tahran'lıdır

estirir beste beste sağa sola yaslanır

dandini-mavzer kükresin buğda'm kurtardı

                                                                  kendini

giyindi kuşandı hançerleyin başakları

biçer döver biçer bağlar haydindi üştü meydana

hasatçılar biçiciler tırpanları orakları

savul deyip giriştiler omuz omuza yanyana

türküler zincirden boşandı ter çıktı mintana

gele beyler başaklardan yağmur döküldü

oğul uşak harmanlarda harman dövüldü

kağnılarla sap çekildi saman çekildi

dastana-mavzer kükresin buğda'm erişti harmana

hoy rençberim rençberini orak vakti buğda

                                                                     biçerim

su içerim ayran içerim parmaklarım kıvılcımlanır

elim ekmek tutar horantayı da beslerim

gelin buğda'm yola çıkar binbir diyâra yayılır

buğda'm varsa âlem yiğit yoksa dünya meret

                                                                    dünya yıkılır

onun omuzlarında şehirler köyler ülkeler

deniz milleti gök ve kara milleti onun için

                                                                    seferber

nice canlar onun için dövüştüler onun için öldüler

saçların sevdiğim buğda'm şerefli şanlıdır

şanı gür olsun yeri göğü ambarları doldursun

siloları doldursun kamımız pehlivanca doymalıdır

tırmığımız yabamız har vurup harman savursun

tarlalar döllenip üst üste doğurmalıdır

değirmenler dönmelidir değirmenler bağırmalıdır

hoyda bre karasaban hoyda bre demir pulluk

iptida buğda vardı bizler ona boyun eğdik

hoyda bre gönül verdik hoyda bre vurulduk

saçların sevdiğim buğda'm şerefli şanlıdır

uzun hava

dumanlı dağın çobanı garib yıldız

yağmurlar yağmasına yağıyor

rüzgârlar esmesine esiyor

ben ölmüşüm sen ölmüşsün kime ne

kimsecikler derdimizi bilmiyor

kemah pazarında sıra sıra testiler

jandarmalar anacığım evimizi bastılar

al kanlarım bulaştı kelepçenin demirine

üstelik on sekiz ay ceza kestiler

ya ben neyleyim neyleyim neyleyim

dumanlı dağın çobanı garib yıldız

şimdi ben burda yalnızım sen orda yalnız

kuş değilim lodos poyraz uçamam

demirlerin gölgesi yüreğimi karartır

ecel şerbetini yirmisinde içemem

ben ölmeylen kahbe dünya yıkılır

ferânenin kapısında demir parmaklık

hey gidi bulutlar! hey kemah yolları!

ayağımda zincir kolumda zincir

bu meret mapusluk bu ince hastalık

bilir miyim nedendir nedendir nedendir

dumanlı dağın çobanı garib yıldız

ciğerim parçalanır dağlarda akşam oldu mu

garibim zincirlerim boynuma ağır gelir

anacığım ağlamaya durdu mu

kör talih bu kimi gider kimi kalır

ben ölmeylen kahbe dünya yıkılır

derecikviran

derecikviran köprüsünde paldır küldür adamlar

derecikviran köprüsünü bu adamlar yaptılar

ürkek çilentiler geçti püskül saçlarından

beş parmağın izi kaldı katranlı kütüklerde

kimisi cehennemdere'den kimisi karkın'dan

derecikviran köprüsünde paldır küldür adamlar

fenerler yakıldı yıkıldı çöktü akşamlar

ciğer kebab oldu yandı gönül hasretlik ateşinde

kurbağalar bırakın beni balaban bakışlı kurbağalar

belik belik kamyon lâmbaları narköy yokuşunda

derecikviran köprüsünde paldır küldür adamlar

samanyolları huryaa yukarda mor salkımlar

derecikviran! derecikviran! yandım aman!

selâmünaleyküm deli murtaza cehennemdereli

aklım suyla bozmuş kanına sular gireli

çayın havlamaları onu çekip nerelere götürür

yıldızlar çoluk çocuk ayakta toprakta köstebekler

düşman narköy sırtlarına kum gibi şarapnel

                                                              döktürür

selâmünaleyküm deli murtaza cehennemdereli

derecikviran köprüsünde kasığından yaralı

su bulanır kan bulanır azrail başucunda

geçmiş zaman olur ki yaşandıkça ölünür

elleri lirin gibi kızmış bıyıkları toz içinde

selâmünaleyküm deli murtaza cehennemdereli

her saat çaylarda boğulur köprüyü baştan kuralı

derecikviran! derecikviran! yandım aman!

derecikviran köprüsünün düverleri köknardan

bilâl'in boyu minare bilâl'in gözleri mercan

elinden hani bir kaza çıktıydı zamanı mâzide

toprağın ırzı demek bilâl'in ırzı demek

mapusluk varmış nedek alnındaki yazıda

derecikviran köprüsünün düverleri köknardan

dağlar süt beyaz kesildi boyunca kardan

önüne düşüp de çifte jandarmanın hey felek

köprüden geçtiydi bilâl kolları kelepçeli

kurt gibi doruğunda kömür gibi bir kara çaylak

derecikviran köprüsünün düverleri köknardan

bilâl'in sesi duyulmaz bit yeniği dört duvardan

derecikviran! derecikviran! yandım aman!

kibrit çaktım cevahir yalazını yel aldı gitti

derecikviran köprüsünü bıldır sel aldı gitti

adın batsın sel cevahir'i yaktın sel

iki baş düvesi ve yetmişlik anası hilâfsız

                                                 boğuldular

ocağını söndürdün ocağına incir diktin sel

kibrit çaktım cevahir yalazını yel aldı gitti

kimisin allah aldı kimisin kul aldı gitti

düvelerden birini tee pırnallı köylüleri buldular

cevahir anasız kalsa nolur yol köprüsüz kalamaz

öteygün bu adamlar kazma kürek geldiler

kibrit çaktım cevahir yalazını yel aldı gitti

çaktığın her bir çivi ciğerini deldi gitti

derecikviran! derecikviran! yandım aman!

şol derecikviran çayı akar ekmek deyu deyu

balaban kurbağalar doğradı böldü uykuyu

derecikviran köprüsünde paldır küldür adamlar

cehennemdereli deli murtaza cevahir ve bilâl

kıvırcık göğüs kıllarında inci boncuk damlalar

şol derecikviran çayı akar ekmek deyu deyu

şol mübarek erkek eller yarattılar köprüyü

derecikviran köprüsünde paldır küldür adamlar

başını taşlara vurmuş boylu boyunca derde girmiş

devrilmiş dağlar gibi devler gibi yatanlar

şol derecikviran çayı akar ekmek deyu deyu

şol bir dilim ekmek için çile çekmek deyu deyu

derecikviran! derecikviran! yandım aman!

Mustafa kemal

dağ başını efkâr almış

gümüş dere durmaz ağlar

gözyaşından kana kesmiş gözlerim

ben ağlarım çayır ağlar çimen ağlar

ağlar ağlar cihan ağlar

mızıkalar iniler ırlam ırlam dövülür

altmış üç ilimiz altmış üç yetim

yıllar gelir geçer kuşlar gelir geçer

her geçen seni bizden parça parça götürür

mustafa'm mustafa kemal’im

diz dövdüm

gözlerim şavkı aktı Sakarya'nın suyuna

Sakarya’nın suları nâmın söyleşir

hemşehrim sakarya öksüz sakarya

ankara'dan uçan kuşlar

kemal'im der günler günü çağrışır

kahrolur bulutlara karışır

gök bulut yaşmak bulut

uca dağlar dev boyunlu morca dağlar

divan durmuş bekleşir

mustafa'm mustafa kemal'im

nasıl böyle varıp geldin hoşgeldin

çıngı kaymış yalazlanmış gözlerin

şol yüzünde güneş südü sıcaklık

ellerinden öperim mustafa kemal

senin dalın yaprağın biz senin fidanların

biz bunları yapmadık

sen elbette bilirsin bilirsin mustafa kemal

elsiz ayaksız bir yeşil yılan

yaptıklarını yıkıyorlar mustafa kemal

hani bir vakitler kubilay'ı kestiler

çün buyurdun kesenleri astılar

sen uyudun asılanlar dirildi

mustafa'm mustafa kemal'im

karalar kuşanmış karadeniz akmam eliyor

dokunmayın ağlamaktan bıkmam diyor

bu gece kıyamet gecesi bu vapur bandırma vapuru

yattığı yer nur olsun mustafa kemal

ben ölümden korkmam diyor

korkmam diyen dilleri toz oldu toprak oldu

değirmen döndü dolandı yıllar oldu

bir kusur işledik bağışlar mı kimbilir

o bize öğretmedi kazan kaldırmasını

günahı vebali öğretenin boynuna

erdirip oldurana ana avrat sövmesini

yüreğim kırıldı kanım kurudu

var git karadeniz var git başımdan

mızıka çalındı düğün mü sandın

bir yol koyup gideni gelir mi sandın

mustafa'm mustafa kemal'im

ankara’nın taşına bak

tut ki baktım uzar gider efkârım

çayır ağlar çimen ağlar ben ağlarım

gözlerimin yaşına bak

ankara kalesi’nde rasattepe'de

bir akça şahan gezer dolanır

yaşın yaşın mezarını aranır

şu dünyanın işine bak

mustafa'm mustafa kemal'im

hayır

bu döşeği sen mi serdin elin dert görmesin ana

ana uyuyacağım ninni çağır danalar girsin bostana

çetin bir yörük kızı hoyrat murat dağı'ndan

bir papatya getirsin bir gelincik getirsin

elimden tutsun beni metristepe'ye götürsün

gönlümce bir hu diyeyim hısımım ali osman'a

yamacına yöresine rüzgârlı çamlar dikeyim

bu höşmerimi sen mi ettin eline sağlık ana

ana lokma dökelim aşure kaynatalım

hayır dağıtalım hayır ali osman dayıma

ördüğün bu çorabı sağlıcakla giyiyorsam

tuzladığın bu ayranı afiyetle içiyorsam

tuttuğun bu yoğurdu yoğurduğun bu ekmeği

kaynattığın bu bulguru çalakaşık yiyorsam

etime ve sütüme ineğimin ıslıklı memelerine

kabıma kaçağıma toprağıma bu benim

                                                          diyebiliyorsam

ali osman dayımın yoksul yüreği bunun bedeli

metristepe göğüne uğru yıldız uğramaya

ana bu benim yüreğim hısımım ali osman'ın

                                                            yüreği

dokuz eylül

İzmir kapısını açar açmaz

şakağına bir mermi çivilediler

bozköy'lü hasan'ın

düşmedi

öylece ayakta durur

ay ışığında baksan

görürsün

MERAKLISI İÇİN NOTLAR

(ilk şiir kitabım duvar'la, İkincisi sisler bulvarı arasına yıllar girmiştir, iki nedenden, birincisi 1945/1955 arasının yaşantımın en hareketli dönemini oluşturmasıdır bunların, öyle, durduğum yerde duramıyor, istanbul/paris/izmir arasında öyle zigzaglı bir mekik hayatı sürüyordum ki, şiiri yaşamaktan yayımlamaya vakit kalmıyordu. İkincisi elbette, o zamanlar 'solcu' ozanların yayınevi bulamayışları, duvar'ı kendi hesabıma yayımlamıştım, parasını bir türlü toplayamadım ki, bir ikinci şiir kitabı çıkarabileyim, o zaman ne oluyor, yazıp yazıp dosyalıyorum, hem ne dosyalamak!.. o eski dosyalar hâlâ gözlerimin önündedir: şiirler numaralanmış, kronoloji sırasıyla daktilo edilmiş, altlarına nerede bitirildikleri yazılmış vs.

salim şengil, sokaktaki adam'ı yayımlayıp iyi sonuç alınca, bu defa bir şiir kitabı yayımlamak istedi, aslında elimde bir değil birkaç kitaplık birikmiş şiir bulunuyor, mecidiyeköyü'ndeki evde, oturdum, iyi kötü bir seçim yaptım, o tarihte hâlâ ilk şiir armağanının parasıyla satın aldığım kermes baby daktilomu kullanıyorum, çöktüm başına, seçtiğim şiirleri yeniden daktilo ettim, aklımca bir sıraya koydum, ankara'ya salim şengil'e gönderdim. kitabın adı sisler bulvarı olacaktı, sisler bulvarı yayımlandı, çok da ilgi gördü, gel gör ki o gün bugün içimde ukde olan bir değişiklikle: şengil, gönderdiğim müsveddeyi fazla kalın bulmuş, şiirlerden bazılarını ikinci bir şiir kitabı için ayırmıştı. kısacası, sonradan yağmur kaçağı adıyla yayımlanan şiir kitabı, gerçekte benim ilk derlediğim sisler bulvarı'nın içinden bölünmüş bir parçaydı. Başkalarını bilmem ama benim için hep öyle kaldı.

birkaç satır da, şiirlerin yazıldığı günler için ekleyeyim: paris'te plekhanov'u okumak, fransız sosyalist ozanlarının farklı tutumunu görmek, önüme yeni ufuklar açıyor, eski ’inek toplumculuğumu' sanatım için bir 'çocuk hastalığı' sayıyorum. doğasal ve toplumsal diyalektiği, bütün düzeylerde içiçe ele aldığım gibi, o zamana kadar zararlı diye elimi sürmediğim ozan ve akımlardan gelen esintileri de kişiliğimin özgün bileşimine yediriyorum, kimler mi? baudelaire'den rimbaud'ya, apollinaire'den mallarme'ye bir sürü ozan! varoluşçuluktan, gerçeküstücülük'ten, lettrisme’e kadar bir sürü akım! 40 yıllarında, İstanbul'da toplumcu ozan ağabeylerimiz, bu 'burjuva' ozanlarını bize yasaklardı, oysa paris'te çağdaş fransız şiirinin baudelaire'le başladığını, aragon'un ağzından işitmiştim. zaten o da, eluard da, tristan tzara da -ki partili ozanlardı-, dadaisme'den, gerçeküstücülük'ten geliyorlardı.

türkiye bakımından, durum nedir? 40 karanlığı'nı, chp diktası altında yaşamıştık. 1950 seçimleriyle iktidara gelen dp, truman doktrini'nin çerçevesine yerleştikten sonra, soğuk savaşı en acımasız biçimiyle sürdürmeyi iş edindi, öyle ki, sözde ana özgürlükler (roosewelt'in ünlü 'dört özgürlük'ü) herkese tanınmıştı ama, örgütlenme cesaretini gösteren ilerici parti ve demekler (türkiye sosyalist partisi, vatan partisi, barışseverler demeği vs.) sürüm sürüm süründürülüyor, toplumcu eğilimli dergi ve gazetelere hayat hakkı tanınmıyordu. bu ortamda, ben, bir yandan paris'te ve İstanbul'da nâzım hikmet'i kurtarma kampanyasına faal olarak katılıyor, bir yandan da geliştirdiğim toplumsal gerçekçi sanat tutumunu yazdığım roman, şiir ve yazılarla somutlaştırmaya çalışıyordum. soğuk savaş baskısının önemli bir etkisi, 40 yıllarından sürdüregeldiğimiz 'dolaylı' devrimci söyleyişin sürdürülmesidir, demokrasi gelmişti ama, toplumcu ozanlar diyeceklerini açık açık diyemiyorlardı. sisler bulvarı nda, yağmur kaçağı'nda böyle şiirler vardır, sırası geldikçe işaret edeceğim.

üzerinden yirmi yıldan fazla bir zaman geçtiği için, rahatlıkla söyleyebilirim, bu şiirler, inanılmaz derecede etkili olmuşlardır, garip şiiri’nin ülkemizdeki saltanatını sarsan bunlardır, ozanların üzerinde de epeyce etkileri oldu sanırım, bunu asım bezirci'nin kaleminden okumanız daha doğru olmayacak mı? bakın ne demiş: "... attilâ ilhan, sisler bulvarı'ndaki şiirlerle türk şiir tarihinde 'kendine özgü' bir çizgi çeker, bu çizgi öylesine yeni ve güçlüdür ki bir çok şairi peşinden sürükler. ilkin turgut uyar, cemal süreya, ahmet oktay, yılmaz gruda, ümid yaşar arkasından haşan Hüseyin, ergin sander, türkân ildeniz, ay han kır dar vb. sırayla etki alanından geçerler.")

* başka yerde olmak

ilk gençlik yıllarımın, bir başka heyecanı: yolculuk! o zaman dilimizden düşürmediğimiz bir deyimle 'dünya halinde yaşamak', dibi kurcalansa.

kitaplığımda bugün bile sakladığım jules verne'nin esrarlı ada'sına, r.l. stevenson'ın define adası'na kadar gider mi? bilmem, ortaokul öğrenciliğimde yazdığım ilk romanın adı, merih’e seyahat'ti, liseden siyasal nedenlerle kovulduğum için aylak geçirdiğim yıllarda (o zaman gâvurdağları'ndaki bahçe ilçesindeydik) hem ö.f. toprak'la toplumculuk ve toplumcu şiir konusunda mektuplaşıyor, hem de avunmak için serüven romanları yazıyordum, ama sanırım ki bizim kuşağı bu alanda asıl etkileyen panait istrati, o zamanlar ardı ardına yayımlanan kira kiralina, angel dayı, akdeniz, baragan'nın devedikenleri vb. kitapları olmuştur. bir de tabii jack london. deniz kurdu'nu, güneşin çocuğu’nu nasıl unuturum, tuhaf şey, düşündükçe gorkiy'i de işe katmam gerektiğini anlıyorum. öyle ya, bizim ondan ilk okuduğumuz türkçe eserler, stepte, serseriler, yol arkadaşım, sıkıntı, benim üniversitelerim vs. yazarın o şehir senin bu şehir benim rusya içinde dolaştığı yılları anlatmaz mı?

özel olarak, benim etkilendiğim bir başka şey daha vardı: sinema, yazmıştım ama, tekrarlayayım: karşıyaka'daki iki sinemada, ortaokul yıllarımda, fransız sinemasının iki savaş arası büyük ustalarını seyretmiştim, daha doğrusu seyretmişim. çünkü gördüğüm filmlerin çok büyük filmler olduğunu, yıllar sonra fransa'ya gidince anladım, yoksa kimsenin sevmediği, ama nedense benim tutulduğum birtakım filmler sanıyordum, özellikle carne’nin filmleri, le jour se leve, quai de brumes. ayrıca remorque, la belle equipe, gibraltar, la fin du jour, un carnet de bal, la grande illusion, vb. bu sinemanın şiir evrenimin kuruluşunda dolaylı ama yadsınamayacak bir etkisi olduğunu hep söylemişimdir. 'başka yerde olmak' bölümündeki şiirlerde, işte bu 'dünyayı görmeye gitmek' esprisi somutlaşıyor.

/ şahane serseri /

şiir, burhaniye'de yazılmıştır, ilk 'abbas yolcu yazılarını varlık dergisine gönderdiğim sıralar olmalı, paris'e ya gittim ya gidiyorum, bir mısraın, geceleyin, uykumun arasında oluşup beni uyandırdığını hiç unutmam: 'rüzgâr kendini yerden yere vuruyor.' bir kaç mısraıysa çok sevilmiş, çok tekrarlanmıştır: 'yola bir düşüldü mü...' ile başlayıp, '...ıstırap çektim'le biten mısralar, (a. aksan fransızcaya çevirmiştir)

/ başka adam /

ilk paris yolculuğundan sonra yazılmıştır, zira ankara vapuru ile batı akdeniz seferini yaptığım okuyunca anlaşılıyor, dahası şiirin içinde 'sevgilim' diye anette'ten söz ediyorum, onun 'kırmızı kuşlarla süslenmiş yün eldivenlerinden', anette'ten 'abbas yolcu'da da söz etmiştim, polonyalı bir mültecinin kızıydı, alliance française'de tanışmıştık, soğuk kış geceleri luxembourg bahçesi'nde dolaştığımızı hatırlıyorum: ışıklar, mavi bir sis içinde yüzerdi.

şiirde alttan alta bir toplumculuk havası esmektedir. öyle ki bu yüzden yaşar nabi'nin bazı eleştiriler yaptığını, şiiri de yayımlamadığını hatırlar gibiyim, 'örsün ve kerpetenin şairi' olmak, o günlerde, son derece belâlı bir şeydi, (talât sait halman, İngilizceye çevirmiştir)

/ bir, üç ve beş... /

pek yayılmamış bir şiir ama, ne zaman okusam etkilenirim. 50/55 yıllarının ağır baskısı altındayız. siyasal eylemi bırakmışım, mezun olmama, (hem de pekiyi dereceyle) pek birşey kalmadığı halde, fakülteye boş veriyorum, şiirlerimi yayımlayacak dergi yok. İstanbul'da, şimdi hangisinde olduğunu unuttuğum, bir pansiyonda kalıyorum. şiir, o kötümser hava içinde yazılmıştır, şimdi, ilk mısralarının yazıldığı anı, görür gibiyim: osmanbey'den harbiye’ye doğru yürüyorum, hafif yağmur çiseliyor.

/ eski deniz halkı /

ha bakın, bu şiirimi severim, oldum olası deniz tutkunuyum ya (çocukluğumda kaptan olmak istemiştim), günün birinde bir deniz şiiri yazacağım belli. 'şafak vakti dünya' deneyinde 'deryaları çıkarıyorum, demek doyurmamış, arkadan bu geliyor, halk şiirinden alınmış bir rüzgârın, eski korsan şarkılarının havasıyla kaynaştırılmasından mı doğmuştur acaba?

şiirle ilgili bir açıklama: çok sonra tanışıp dost olduğumuz nimet arzık, fransızca şiir antolojisinin sanırım ikinci basımına attilâ ilhan’dan şiir koymak gerekince, bu şiirin başına aldığım eski İngiliz korsan türküsünü çevirip koymuştur, yalnız o kadarını, bu tabii beni kimbilir kaç yüzyıllık o korsan türküsünün (define adası'nda geçer, wallace berry'nin oynadığı filmde ne güzel söylemişlerdi) ozanı yapıyordu, (şiirin bütünü talât sait halman tarafından İngilizcece çevrilmiştir)

/ liman /

liman konusu beni çekiyor, bir kere çocukluğumun filmlerinden dolayı, ayrıca 'şehir' gerçeğinin en renkli, en önemli kesimlerinden birisi olmasından. ben ki, genç kuşağın ’şehir'i şiirleştirmeye çalışan ilk ozanlarından biriyim, liman'ı es geçemezdim. şiirin ilk bölümü İstanbul, ikinci bölümü İzmir limanı üzerinedir, ama geride 'dünyayı görmeye gitmek' ’theme’i açıkça duyumsanır.

/ tatyos’un kahrı /

tatyos tatyosyan'ı ankara vapurunda tanıdım: şiir'de anlattığım gibi, otuzbeş yıldır yazdıklarımı okuyanlar, ermeni, rum, yahudi ve lövantenleri, sık sık söz konusu ettiğimi bilirler, önceleri bunu sanırım toplumculuğun bir gereği saydığımdan yapıyordum, git git, yakın tarihimizde oynadıkları önemli rollerin bilincine vardığım için yaptım, tatyos, gözümde, 'feleğin sillesini yemiş' bir adamdı, hem türkiye'de, hem fransa'da ezilmişti, yol boyunca, kıç güvertesinde uzun uzun çene çaldığımızı hatırlarım, dehşetli korkuyordu, onu yüreklendirmeye çalışmıştım, neticede, galata rıhtımında, ikimizi de polisler aldı götürdü, kurtulduktan epeyce bir zaman sonra, annesinden bir mektup aldım. yol boyunca tatyos'a yardımcı olduğum için bana teşekkür ediyordu, niye kaybettim acaba o mektubu? (’tatyos'un kahrı', peter bruveris tarafından letonca'ya çevrildi)

/ cinayet saati /

yayımlandığı sıralar hayli tartışma konusu olan bir şiir, bu şiirde, gerçeküstücü imgeyi bir gerilim içeriğini vurgulamak için kullanıyorum, yadırgandı, ama bu şiirin tutulmasına, epeyce yayılmasına engel olmadı. ('cinayet saati', peter bruveris tarafından letonca'ya çevrildi, ahmet kaya, besteledi ve kasete okudu.)

/ başka yerde olmak /

İzmir'de yazdım, ilk bakışta bir 'kaçış' şiiri izlenimini verebilir. öyle midir? pek emin değilim, daha çok, türk şiirinde o tarihte geçerli olan, belirli bir coğrafyaya bağlı, âdeta 'kapalı devre' bir şiir anlayışını aşmak çabası, elbet içinde yolculuk heyecanı, dünyayı görmeye gitmek esprisi de var, var ama, o zamana kadar türk insanının pek yaşamadığı, belki yaşayamadığı geniş açılı bir yaşantının özlemi ve saptaması da açık.

* kaptan

50'li yıllarda, (daha sonraki yıllarda da), genç kuşak neden attilâ ilhan şiirini benimsemiştir? bunu uzun süre ben de araştırdım, kafa kuruluşumun toplumcu olmasından mıdır nedir, ne yapıp yapıp, olaya rasyonel ve toplumcu bir açıklama bulmak istiyordum, duygusal açıklamalar beni doyurmuyordu, sonunda şöyle bir yere vardım, o zamana kadar türk şiirinde insan ya somut bir kırsal insandı, ya soyut bir toplumcu, oysa benim şiirimle şiire somut olarak büyük şehir, büyük şehir yaşantısı, büyük şehir yaşantısındaki insanın çeşitli durumları giriyordu, o tarihlerde türkiye’de şehirleşmenin başlamış olması, şehir gerçeğini henüz yaşamaya başlayan gençlere, bu şiiri, içeriği ve biçimiyle yaşantısına en yakın şiir diye almak olanağını tanıdı, yaşadıkları, en azından yaşamaya özendikleri bir yaşantının, çeşitli durumlarını bu şiirde buluyorlardı, onun için sevdiler, benimsediler. aynı şiirin etkisini sürdürmesi, şehirleşme gerçeğinin gittikçe hızlanan bir süreç halinde, daha da kesinleşmesinden olsa gerek, başlangıçta attilâ ilhan şiirlerinde 'kendilerini bulan' gençler, belki sadece İstanbul, İzmir ve ankara'da yaşayanlardı, ama giderek adana, bursa, trabzon, eskişehir, vb. şehirlerde yaşayanlar da onlara katılıyorlar.

'kaptan' bölümündeki şiirler, yaşadığım şehirlerin verdiği esinle, bu türde yazılmış, etkileri de oldukça derin olmuş şiirlerdir, {'liman 1 ve2’, peter bruveris'ce letonca'ya çevrildi)

/ la donna e mobili /

paris'e ilk gidişimizde, biz üç kişiydik, bunlardan birisi, kardeşim cengiz'di. üniversite'nin ikinci yılında, koptuk gittik, cengiz oradaki zorlukları, özellikle öğretiminin aksayacağını anlayınca, çok kalmadı döndü, ben, öteki arkadaşım mırç'la (asıl adı cahit), oralarda kaldım, kaldığım otelde bir konservatuvar öğrencisi var, sık sık, rigoletto'dan ünlü aryayı söyler, oysa lise yıllarında İstanbul'da, sanırım saray sinemasında (belki de şark sineması) seyrettiğimiz ünlü rigoletto filminden beri (tito gobbi oynuyordu) kardeşim cengiz, aramızda bu aryayı en güzel söylemekle ün yapmış. oğlan şarkıya başladı mı, kardeşimi hatırlıyorum.

/ mırç /

mırç, paris yolculuğunun öteki fedaisi, abbas yolcu'da uzunboylu anlatmışımdır. ('mırç', peter bruveris'ce letonca'ya çevrildi)

/ kaptan /

bir dizi olan kaptan şiirleri, kısmen paris'te yazıldı, kısmen İstanbul'da, bence ilginç yanı şurası: bu şiirleri deneyene kadar, başıboş şiir yazmak beni ürkütürdü. önceki şiirlerimdeki biçim anlayışı, içten içe son derece disiplinli bir biçim anlayışıdır, oysa, özellikle gerçeküstücü ozanları okuduktan sonra, deyişte bir rahatlık sağlamanın o kadar da fena olmayabileceği düşüncesi kafama doğdu, kaptan şiirlerinde çağrışımlar önemli rol oynar, atlamalar, birbirini izler, alışılmış mantık kesinlikle bırakılmıştır, büyük bir metropolün, bu metropolün dağdağasını yaşayan bir adamın yaşantısı, çarpıcı kesitler halinde verilmiştir.

peki niye şiirin adı kaptan? paris’te bir ara sakallıydım, eşdost bundan mı nedir, bana kaptan adını yakıştırdılar, ad oradan geliyor, kaptan şiirlerinin hepsini birden bir dergide yayımlayamadım. bazısı şurda, bazısı burda çıktı, ancak sisler bulvarı'nın ilk basımında bir araya gelebildiler, etkileyici de oldular, birçok edebiyat matinelerinde, bana bu şiir okutulmuştur. bir tarihte ankara radyosu'nda şiir saati yapan jülide gülizar, yerinde kullanılmış efektlerle, kaptan'ın tamamını radyoda okumuştu o akşam, cengiz’lerde yemekteydik, birden şiir başladı, kulak kesildik, çok etkilendim, o kadar ki, hiç tanımadığım halde, ertesi gün jülide gülizar'a bir teşekkür mektubu yazdığımı hatırlıyorum.

/ emperyal oteli /

ünü pek yaygın bir şiirdir bu, edebiyat matinelerinde kimbilir kaç kere okunmuştur, yanlış aklımda kalmadıysa, işsiz ve yoksul iki gencin kısa aşk öyküsüdür, bu niyetle yazılmıştır, öyledir de neden o kadar çok yankı yapmıştır, açıklaması zor olan burası, sanıyorum, uzaktan iki savaş arası fransız filmlerini hatırlatan atmosferi bunda etkili oldu, bir de şehirli özellikleri, sinema için elverişli yanı, su götürmez. 55'de mi, 56'da mı ne, metinle (erksan) nasıl bir film yapılabileceğini söyleşirdik: oyuncularımız da kimler, kız çolpan (ilhan), oğlan fikret (hakan).

ne kadar ilginçtir ki, 'emperyal oteli' yıllar sonra biket ilhan'ın tv’ye çektiği 'geç kalmış ölü' şiir dizisinde küp olarak ekrana geldi: oğlanı selçuk özer, kızı senem kayra oynadı.

/ pia /

mecidiyeköyü'ndeki evde başlanmış, otobüste sürdürülmüş, taksim'e geldiğimde bitirilmiş bir şiir. vatan'ın sanat yaprağı'nda yayımlandığım düşünüyorum. inanılmaz yaygınlıkta bir şiirdir, pia adı sandallara, dolmuşlara, ağır kamyonlara konulmuştur. radyoda reklam programlarına girmiştir. şimdi düşünüyorum da, yıllarca sonra 'böyle bir sevmek'te tekrar döneceğim, bir türlü elde edilemeyen hayaldeki sevgili theme'inin, şiiri bu derece etkili kıldığını daha iyi görüyorum, başı bereli, yağmurluklu genç kız tipini 'moda' eden de, bu şiir olmuştur ya!

/sisler bulvarı /

bu pek ünlü şiiri çoğu paris'te yazdığımı, adı geçen bulvarın paris bulvarlarından birisi olduğunu sanır, öyle değildir, şiiri paris dönüşü, lâleli'de, şair nigâr sokağı’nda, emekli öğretmen melâhat hanım’ın evinde pansiyoner kalırken yazdım, atatürk bulvarı üzerinde, o zaman günseli pastahanesi diye bir pastahane vardı, akşamları oraya düşer, sonbahar sisleri basıp sokak lambaları puslu puslu yandı mı, yürüyerek taa atatürk köprüsü'ne kadar inerdim, demek bu yürüyüşlerde bir yandan paris günlerini düşünüyormuşum, bir yandan sevdiğim kızı, bir yandan da yaşadığım gerilimli hayatı, daha önce, ben sana mecburum'daki bazı şiirler dolayısıyla yazdığım gibi gizli komitacılık hayatı uzunca bir süre bıçağın ağzında yaşamamı gerektirmişti, bu yaşantının izlenimlerini dolaylı olarak böyle gerilim şiirlerinde söylemeye çalıştım, o zaman ciddi olasılıklar halinde beliren bazı şeyleri, sonraki kuşakların, gündelik ve acımasız gerçekler olarak yaşamalarına ne demeli?

kırmızı melek şarkısı merak edilmiştir, yeri gelmişken söyleyeyim: porte d'orlean'da bir öğle sonu sinemaya gittik, sıradan bir fransız filmi oynuyordu, adı l'ange rouge / kırmzı melek, film önemsiz ama aynı adı taşıyan şarkıyı unutmak ne mümkün!., müzik dükkânlarına girer, elektrikli gramofonlardan aralıksız bu şarkıyı dinlerdim, ne kadar sevmişim ki işte böyle şiirin birinde kendine bir yer edinivermiş.

(sisler bulvarı'nın 1,2,3,7 ve 9. bölümleri, akil aksan'ca fransızcaya ve peter bruveris'ce tamamı letonca'ya çevrilmiştir, sisler bulvarı'nı kerem güney besteledi, o ve samime sanay kasete okudu.)

* bu dönem şiirleriyle ilgili olarak, yanlış bir izlenimi de düzeltmem gerekmiyor mu? armagnac, calvados, quantro vs... bunlar, çeşitli fransız içkileridir, şiirler boyunca anılır durur, nedense okurlar, (yalnız onlar mı, eleştiriciler de), bundan benim alkol düşkünü olduğumu çıkarmışlardır. mehmet kaplan, şiir tahlilleri'nde, attilâ ilhan şiirini ozanın alkol düşkünlüğüyle açıklamaya bile kalkıştı, oysa yok böyle birşey. türk şiirinin en 'kuru' ozanlarından biriyim ben. aram içkiyle de, cıgarayla da iyi değil, paris’te, fransız hayatının ayrılmaz parçası olan içki çeşitleri, o hayata uymak çabalarımın olağan bir sonucu olarak şiirlerime giriyor, içki içmeyi de orada öğreniyorum zaten. yemekten önce bir cinzano, yemekten sonra bir fine, hepsi o kadar, armagnac, calvados ve öbürleri de elbet tadını bildiğim şeyler ama, iş düşkünlük derecesine varmıyor, ilk yolculuğumda, paris'te cebimde rhum şişesi taşıdığım da doğru, ama niçin? dehşetli soğuk bir kıştı, kaldığım ucuz otelde kalorifer yoktu, rhum'la ısınmayı deniyorum.

* bir de şu var,-özellikle anadolu okuru, paris şiirlerinde yer alan fransızca yer, insan ve içki adlarını yadırgamıştır. bazı fransızca sözleri, mısraları da. bu yüzden eleştirirlerdi, hâlâ eleştirirler, bir çeşit züppelik gibi mi görünüyor ne? oysa değil. nasıl İstanbul'dan kars'a ya da adana'ya giden bir sanatçının şiirine yöresel dil özellikleri girerse, paris'e gideninkine de girer, o zamanlar bunu anlatamıyordum, şimdilerde anlatması kolaylaştı, zira anadolu içlerinden almanya, hollanda, fransa içlerine taşınan işçilerimiz, öyle yöresel dille karışık konuşuyorlar ki, onun yanında benim şiirler zemzemle yıkanmış kalır, böylece, yaptığımın züppelik değil, yaşanılan atmosferin getirdiği bir özellik olduğu da anlaşıldı.

                                                                                     *yeraltı ordusu

başkasını bilmem ama, beni, ikinci dünya savaşı adamakıllı etkilemiştir, bu etkileri, biraz gecikerek de olsa, eleştiriciler saptamışlardır, savaşın hemen ardından batı'ya gidişim, oralarda o bunalımlı yılları yaşamış olanları tanıyışım, kuşkusuz bu etkilerin önemli bir kaynağını oluşturuyor, yalnız, daha gitmeden de, savaş ve gerçeğiyle ilgili, angage şiirler yazmak, o dönemin toplumculuk gerekleri arasında idi. uluslararası faşizme karşı demokrasi ve sosyalizm cephesinin yürüttüğü savaşı destekliyor, türkiye savaşa girmese de, hangi yandan olduğumuzu belirtmek gereğini duyuyorduk. nâzım'ın, dinamo'nun, a. kadir'in, ö.f. toprak'ın bu doğrultuda bir sürü şiiri çıkmıştır.

bu bölümdeki şiirlerden, 'bence malûmdur' ve ’silezya dağlarından uzakta’ adını taşıyanları, paris’teki izlenimlere dayanılarak yazıldı, 'yeraltı ordusu' ise, daha önce de sözünü ettiğim 'şafak vakti dünya' adlı ikinci dünya savaşı destanının bir bölümüdür, bu bölümde, nazi ve faşist işgali altındaki avrupa'da gizli direniş hareketini anlatmaya çalışıyorum, tamamını yayımlamadığım, (zaten üçbin mısra kadar yazdıktan sonra, vazgeçtim, bitirmedim) destanın başarılı parçalarından sayılıyordu, onun için sisler bulvarı'na girmiştir. ('yeraltı ordusu, 2' peter bruveris tarafından letonca'ya çevrildi)

* bursa’dan yaylımateş

’bursa'dan yayhmateş' bölümündeki şiirler, daha çok, duvar şiirleriyle, yukarda gördüğümüz yeni tür attilâ ilhan şiirleri arasındaki, 'geçiş dönemi' şiirleridir, çoğunu paris yolculuğundan evvel yazdım, demek ki 48 (duvar'ın yayımlandığı tarih) ile 50 arasında yazılmıştır, öbürlerinin tersine, 'memleket gerçekleri ve sorunları' üzerinde dururlar, görüleceği gibi, dillerinde, klasik şiirimizden gelen bir hava vardır ki, epeyce sonra bu damarı geliştirip, "yasak sevişmek’ten itibaren ulusal şiir bileşiminin önemli öğeleri arasına sokacağım.

/ tarz-ı kadim /

sevilmiş bir şiirdir, yazmıştım sanırım, babam şairdi, divan tarzında gazeller yazardı; ben de elbet, hem onun şiir tutumunu yadsıyorum, hem de kendimi ona kabul ettirmeye çalışıyorum, kolay kolay etmedi ya, o ayrı sorun, tarz-ı kadim, bugünkü kafama göre, yanlış bir saldırı tutumundadır. besbelli abdülbaki gölpınarlı'nın yayımladığı 'divan edebiyatı beyanındadır' adlı kitabın etkisindeyim. klasik şiiri küçümsüyorum. neden olarak da biçimciliğini gösteriyorum, şiir, ne yazık ki, özgün biçimiyle yayımlanamamıştı. sebebi ilginç, gençler için anlatayım: gerçekte, son mısra bu kitapta yayımlandığı biçimde idi, yani 'uyan derim uyan ey esirler dünyası', buradaki 'esirler dünyası', hiç kuşkusuz ünlü enternasyonal marşı'nın başlangıcındaki 'esirler dünyası'dır, öyledir ama, gel de o zaman bunu yayımlat, baktım şiir elimde kalıyor, değiştirdim, 'esirler dünyası' yerine 'sulh-ü müebbet' sözlerini koydum, öyle çıktı, tabii canına da okunmuş oldu, doğrusu, ilk kez yayımlanıyor sanırım, ('tarz-ı kadim', peter bruveris'ce letonca'ya çevrildi)

/ kirli yüzlü melekler /

aklımca, savaş yılları İstanbul'undaki 'sefil' çocukların şiirini yazıyorum, oysa şiir, hele yayımlandıktan sonra, klasik halk ve divan edebiyatımızdaki 'kalendermeşrep' şiirlerin çizgisinde algılandı. belki de o yüzden, sevildi, tuhaftır, türk okuru, belki de uzun bir şiir geleneğinin (şarkının da) etkisinde, 'perişanlık' şiirlerini sever, bunda sakın imparatorluğun son iki yüzyılını sürekli göçler, yenilgiler, toplumsal kargaşalıklar içinde geçirmemizin rolü olmasın, toplumsal güvencesizlik, insanı kaderciliğe sürükler, buna İslam'dan gelen 'tevekkül'de katıldı mı tamam.

/ ümitten ümit kesilmez /

aynı söyleyiş, yalnız içerik, çok daha örtülü, çünkü, söze başlarken sözünü ettiğim, 'dolaylı' şiirlerden birini yazıyorum, amaç, el altından, içinde yaşadığımız baskı, eziyet, karamsarlık ortamını anlatmak, herşeye rağmen, hiç değilse ümit etmekten ümit kesilemeyeceğini aktarmak.

/ hu I

aynı damardan bir başka şiir, yalnız bu defa tasavvuf şiirinden bir rüzgâr hissediliyor, son mısra, bir önceki şiirin ümitlerini yenilemeye çabalıyor.

/ ölüler ihtiyarladı /

aynı damardan üretilmiş, üstü örtülü bir barış şiiri, üstünü örtmeye ne gerek var diyeceksiniz? var. zira barışseverler hareketi, savaş ertesinde bir sosyalist hareketi olarak belirdi, soğuk savaşa karşı, savaş düşmanlığı yapan onlar, stokholm bildirisi diye bir bildiri yayımladılar, avrupa'nın, ne avrupa'sı, dünyanın her tarafında imza toplanıyor, ilerici ozan ve yazarların görevi, barış için şiir yazmak (picasso, ünlü barış güvercinlerini o ara çizmiş, hareketin emrine vermiştir), ben de bunu deniyorum, bu kadar üstü kapalı olması, türkiye'nin kore savaşına bulaşmasından, herkes kore savaşını göklere çıkarırken, karşı çıkmak kolay mıydı bir düşünün.

/ eskimiş bir saban korkuyor /

bu şiir, aynı damardan ama, özelliği gerçeküstücülerin ecriture otomatique yöntemiyle yazılmış olması, başka deyişle, ozan kalemini esininin buyruğuna terkediyor, ne geliyorsa, yazıyor, içeriği hayli belirsiz, çokluk bilinçaltı dürtülerini taşıyan, şiirler çıkıyor ortaya, bence bu şiir onlardan birisi, sonradan bıçağın ucu'nda daha ayrıntılı olarak ele alacağım 'korku' sorununu haber veriyor. 40 ve 50 yıllarındaki baskı, toplumcuları ciddi bir ürkekliğe sevketmişti.

/ İstanbul şehri ağlıyor /

’duvar'daki bazı şiirlerin damarından üretilmiştir, bu şiir. 50 yılları başında İstanbul'un 'sefaletini' dile getirmek çabasında, bu da yayımlanırken ikinci bendin sonundaki 'sınıf kavgasından' kısmı 'hayat kavgasından' diye değiştirilerek yayımlanmıştı, dergiciler öyle istiyor, aslı bu kitaptakidir.

/ bursa'dan yaylımateş /

o tarihte zehra bursa kız lisesi'nde okuyordu, vırt zırt bu şehre gidip geliyorum, zehra benim sevgilim, henüz lisede, bense toplumcu eyleme bulaşmış bir üniversite öğrencisiyim ama, nasıl olmuşsa bir şiir armağanı kazanmışım, 'duvar' diye bir de kitap yayımlamışım, bursa'da nâzım yatmıyor mu, şehirle ilgili birşeyler yazmalıyım, hatta mümkünse içine nâzım'ı da karıştırmalıyım. bu, ’uludağ gibi yine kalbine bakar büyük adam' mısraıyla yarım yamalak yerine getiriliyor, şiirin bütününde, ülkenin çaresizliği, buna karşılık gençlerin sadece sporla, içkiyle, kadınla, sinemayla oyalandığı belirtiliyor, bundan yakınılıyor. pathetique havalı bir şiirdir, o zamanlar beğenilmişti.

* barakmuslu mezarlığı

geldik, sisler bulvarı’nın en haksızlığa uğramış bölümüne, kitap, göreceğiniz gibi, memleket gerçeklerini toplumsal açıdan hem de halk şiiri deyişiyle pekâlâ ele alıyordu ama, o dönemin eleştiricileri ozanı karalamak için bunu ısrarla görmezlikten geldi, şu satırları yazmadan, gerçekçilik savaşı yıllarının eleştirilerini bir daha gözden geçirdim, tam tersine beni, savunduğum toplumsal şiiri yapmamakla suçlamışlar, sanıyorum bunun nedeni, bir türlü içlerine sindiremedikleri alışılmışı aşmak eğilimimdi. öyle ya, toplumsal şiir yazan sanatçının yoksulluk edebiyatı yapması, büyük şehir kaçaklarından, rıhtım orospularından, gece otellerinden söz etmemesi lâzım, sanki bu oteller, bu orospular, bu kaçaklar yok, sanki onlar da toplumsal gerçeğin bir kesitini oluşturmuyor, hele sevdayı baş köşeye oturtmam, düpedüz kınanmıştır. sanki aşk ve cinsellik doğasal diyalektiğin önemli bir çelişkisini oluşturmaz. kısacası, 'inek toplumculuğu' öylesine gözlerini köreltmiş ki, öbür şiirlere ülkelerinden, pekâlâ beğenebilecekleri bu bölümdeki şiirleri de yadsıyorlar.

/ dilekçe /

şimdi her yörede patır patır grev yapılıyor ya, bizim kuşağın yaşantısında grev, erişilemeyecek kadar uzakla bir hayaldi, türk işçileri için grev hakkı isteyen bu şiiri yayımlatacak yer bulamadım. öylesine ürkütüyordu herkesi, görüleceği gibi şiir, 40 yıllarının sonuna doğru, halk şiirinden ürettiğimiz toplumcu şiir sesini taşımaktadır.

(dilekçe'yi ahmet kaya besteledi ve kasete okudu.)

/ cazgır /

pehlivanları yazmak da nereden aklıma geldi? bir kere tabii güreşin yoksul anadolu halkının ilgi duyduğu tek spor olmasından, geleneksel ve göreneksel bir yeri olmasından, ama gençlerin bilemeyeceği bir dış neden var: o tarih, türk pehlivanlarının olimpiyatlarda olsun, dünya şampiyonluklarında olsun, ortalığı duman ettiği tarih, aklımda yanlış kalmadıysa, bu şiir, İstanbul'da yapılan bir şampiyonada bizim pehlivanların -ki hepsi halk çocuklarıdır- büyük başarılarından sonra söylenmiştir.

/ öküz/

ben kırsal yörenin çocuğu değilim, anadolu'ya onbir yaşımdan sonra çıktım, ama iyice özümsedim. bahçe'deki evimizde, geceleri petrol lambası aydınlığında babama şiirler okurken, sık sık, halk edebiyatı şairlerinin öküz için yazdıklarına rastlardık, halk ozanı, üretim aracı olarak öküze 'müstesna' bir yer vermiştir, gerçekte bu şiirle ben de aynı şeyi yapmayı deniyorum, 'toplumcu' eleştirmecilerin birisi bile farketmemiştir.

eski köy mezarlıklarını gördünüz mü? hele iç anadolu'nun mezarları insanı dehşete düşürür, çocukluğumdan içimde öyle izlenimler kalmış ki, hâlâ yol boyunca uzaktan böyle bir mezarlık görsem ürperirim, ama barakmuslu mezarlığı'nı bunu anlatmak için yazmadım, aslında siyasal bir şiir bu, tam barışsever hareketi sırasında, barış dergisinin 'kore, nere?' diye başlık açıp kapatıldığı dönemde, 'edebiyat dünyası' dergisinde yayımlanmıştır. amacı da, örtülü görünse de, aslında pek açıktır, kore'de savaşmaya gönderilen türk köylüsü adına, barakmuslu mezarlığı'nı dolaşan, bütün hısımlarının çeşitli cephelerde öldüklerini düşünen selâmsız oğlu bekir, 'ben bu köyde doğmuşum, bu köyde ölmek isterim' demektedir, daha ne desin? resmi makamlar, slogancı bir edayla yazılmadığı için, şiiri atladı, işin tuhafı, toplumcu takımı da atladı, yalnız aziz arkadaşım hasan tanrıkut tadına varmıştı, zaten şiiri ona ithaf etmiştim.

/ batı /

bizim ege yöresine güzelleme, sağı solu kurcaladıkça görüyorum ki, türk halk şiirinde hemen her köşe ele alınmış da, batı anadolu'ya pek dokunulmamış. üvey evlat gibi bir hali var. osmanlı döneminde, oraları İslam olmayan ahaliyle dolu olduğu için desem, yanlış, orta anadolu'da, doğu anadolu'da da 'gayr-ı müslüm' ahali az sayılmaz, oysa oraları için neler yazmışlar, neler, besbelli olayın asıl nedeni, ege yöresinden, klasik anlamda fazla 'âşık' çıkmamış olması, aklımca bu şiirle o eksikliği gideriyorum.

/ tütünkeş /

Sındırgı'da, ya da oradan edinilmiş izlenimlerle, İstanbul'da yazılmış bir şiir, babam Sındırgı'ya atanınca, tütün gerçeğinin göbeğine düştük, tütün ırgatları üzerine, toplumcu geçinen bir ozanın bir- şeyler yazmaması düşünülebilir mi? yazdım elbette. bu o şiirlerin ilkidir, ama sonu değil.

/ rinna-rinnan-nay I

bütünüyle halk ağzı, hatta halk türküsü ağzı bir şiir ki, pamuk ırgatlarının çilesini yansıtıyor, biçim olarak, handiyse kusursuz denebilecek bir düzendedir, türkü ritmi yüksek sesle okundu mu hemen hissedilir, nitekim timur selçuk bunu farketmiş, şiiri bestelemiş, demokrat İzmir'de çalışırken, bir gün telefon etmiş, diğer üç şiirle birlikte bunu da bestelediğini söylemişti.

/ iskeletler dansı /

buyurun tarım ırgatlarını konu edinen bir şiir daha, yine aynı halk ağzıyla, biraz türküye, biraz tekerlemeye yakın bir deyişle düzenlenmiş, sabah ezanı kasabadan, ya da köylerden, kadınlı erkekli ırgatları yüklenip tarlalara götüren kamyonlar kimi etkilemez? beni de etkilerdi, o kadar etkilerdi ki, günün birinde bu şiir âdeta kendiliğinden doğdu.

/ buğda /

bence değeri bilinmemiş bir şiir de budur. buğda, toplumcu ozanın, üretim sürecini şiirleştirmesi. dikkatle okundu mu, tohumdan hasada buğday üretiminin şarkısını söylediğim hemen farkedilir. başka deyişle, yaygın yoksulluk edebiyatı yapacağıma, üretim sürecini anadolu gerçeğinde, anadolu ağzıyla yansıtmaya çalışıyorum.

          / uzun hava /

uzun hava'nın ne olduğunu anlatmaya gerek yok. halk türküsü ağzıyla, şiirde, insan gerçeğinin (isterseniz birey gerçeğinin de diyebilirsiniz) önemini belirtmeye uğraşıyorum, ünlü bir uzun hava vardır, onunla tartıştığımı bile söyleyebilirsiniz, o uzun hava’nın nakaratı şu: 'bir de ben ölmeylen dünya yıkılmaz', acı, acımasız gerçek, oysa ben oldum olası, nesnel dünyanın yıkılmayışına mukabil, öznel dünyanın yıkıldığı gerçeğini çizerim, şiir bunu söylüyor: ’ben ölmeylen kahbe dünya yıkılır'. demek ki, nesnellik adına öznelliğin hiçe sayılmasına karşı çıkıyorum.

         / derecikviran /

buğda, nasıl insanın doğadan hayatını üretme sürecini yansıtıyorsa, derecikviran da öyle, doğa/ insan çelişkisini anlatıyor, hiç olmazsa, şiirin yaslandığı diyalektik bu. anadolu'da halkın hem susuzluktan kırıldığı, hem de sellerden battığı bilinen bir gerçek, derecikviran çayı üzerine köprü kuran ırgatlar, hem doğayı evcilleştirme çabası içindedirler, hem de çağrışımlarla bireysel yaşantılarının geçmişine dönerler, o sıralar, ısrarla, türkü ritmini şiire yedirmeye çalışıyordum, bu şiir de onlardan birisi, tekrarlar, ritmin hareketlenmesine yardımcı oluyor, söyleyiş, klasik halk şiiri söyleyişinin günümüze uyarlanmış biçimidir, nasıl ki sonraları aynı şeyi divan şiiri için de deneyip, o söyleyişi günümüze uyarlayacağım.

            / mustafa kemal /

ünlü bir şiir bu, ölüm yıldönümlerinde gazetelerde yayımlanır, okullarda okunur, ilk yayımladığım yıl (ki mustafa kemal'in ölümünün onuncu yıldönümü idi) etrafı biraz şaşırtmıştı, sebebi şu. chp diktası döneminde atatürk şiirleri yoğun bir dalkavukluk, bir 'güneş saçlar deniz gözler’ şiiridir. behçet kemal, paşa'nın sevilmemesi için lâzım gelen herşeyi yazmıştı. 40 yıllarının solcuları, mustafa kemal'i anti-emperyalist bir lider olarak tutar, dahası İnönü diktasına karşı savunurdu, bu şiirde ben de ölüm yıldönümünde paşa'ya bir çeşit durum raporu veriyorum, iki ana fikir kendini belli ediyor, birisi, o yıllarda sık sık teki arlanan gençlik mitingleri dolayısıyla, mustafa kemal den özür dileme, zira uzun yıllar türkiye'de gençlik mitingleri, öğrenci gösterileri, iktidar tarafından düzenlenmiş faşizan karakterli eylemlerdi, amaçlan ilericileri sindirmekti, şiir yazıldığı yıllarda bu mitinglerle tan'ı, yenidünya'yı yıkmışlar, emekçi partisini ve sosyalist partisini duman etmişlerdir.

ikinci fikir, irticaın hortlaması, demokrat parti hareketiyle birlikte şeriatçılık çeşitli biçimlerde kendini göstermişti. sosyalistlik, elbet demokratik devrimi, demokratik devrim ise laikliği içerir, sosyalistin laik olmaması olası mı? bunu şunun için yazıyorum, son yıllarda geçmişimize sahip çıkalım deyince, kimi şeriatçılar beni içten olmamakla suçladılar, çünkü bir tarihte İslamcılığa 'bir yeşil yılan demişim, 'hangi sağ'da uzun uzun açıkladım ya, iki satır da burda diyeyim, geçmişe sahip çıkmak başka şey, geçmişi şeriata dayanarak yeniden ihya etmeye kalkışmak başka şey, ilki ileriye dönük ulusal bir bileşim çabası, İkincisi düpedüz irtica, laiklik konusunda sosyalistlerin ödün vermeleri söz konusu olamaz.

         / hayır /

anti-emperyalist olmaya çalışan bir şiir, türkiye emperyalist/kapitalist ’sistem’e iyice koşulduktan sonra, kurtuluş savaşı’nın anti-emperyalist karakterini belirtmek, ’müdafaa-i hukuk doktrinini’ savunmak başlıca işlerimden olmuştur, burada o işi şiirle yapıyorum, son iki mısra, türk insanının kuva-yı milliye yüreğini hâlâ taşıdığını, metristepe göğüne uğru (hırsız/yabancı) yıldız uğratmayacağını vurguluyor, o sıralarda, amerikanlar bütün savunma düzenimize elkoymuşlardı.

        / dokuz eylül /

aynı espride kısa bir şiir, vurucu gücü yüksek bir imge taşıdığı için severim, kuva-yı milliye ruhunun, ayakta durduğunu anlatmaya çalışmışım.