TİMAŞ YAYINLARI | 1279
Klasikler | 36

GENEL YAYIN YÖNETMENİ
Emine Eroğlu

EDİTÖR
Merve Nur Erdoğan

KAPAK RESMİ
Şahin Erkoçak

KAPAK TASARIMI
Ravza Kızıltuğ

ISBN
975-263-198-3

E-ISBN
978-605-114-777-2

TİMAŞ YAYINLARI
Telefon: (0212) 511 24 24
Belgegeçer: (0212) 512 40 00
timascocuk.com
kitap@timascocuk.com
facebook.com/timascocuk

Kültür Bakanlığı Yayıncılık Sertifika No: 12364

YAYIN HAKLARI
© Eserin her hakkı anlaşmalı olarak Timaş Basım Ticaret ve Sanayi Anonim Şirketi’ne aittir. İzinsiz yayınlanamaz. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.

İÇİNDEKİLER

MUALLİM NACİ

ÖMER’İN ÇOCUKLUĞU

BÖLÜM I

Saraçhanebaşı Yokuşu

Babam

Amcam

Babaannemin Asası

Evcil Hayvan Besleme Merakım

Komşularla İlişkilerimiz

Mektepteki Günlerim

Babamla Ders Çalışmamız

BÖLÜM II

Varna’daki Günlerimiz

Fıskiye

Ayasofya’da Kayboluşum

Merkez Efendi Hazretlerini Ziyaret Edişimiz

Karanlık Korkusu

Babamın Vefatı

Kiracımızın Ziyaretçisi

Sunuş

1800’lü yılların ortalarına doğru Osmanlı dünyası iletişim araçlarının çoğalmasıyla Avrupa’yı tanıma faaliyetlerini hızlandırmıştır. Bu sürecin getirdiği doğal yansımalardan birisi de edebiyat alanında görülmüştür. Esasen bizde çocuk edebiyatının var oluşu da bu yenileşme hareketleri ve Batı’ya açılmamızla yakından ilgilidir. Çünkü Osmanlı İmparatorluğu’nda Batılılaşma ve yenileşme düşüncesi kendisini öncelikle eğitim alanında hissettirmiştir. Bu döneme kadar bizdeki çocuk edebiyatıyla ilgili çalışmalar, genel itibariyle sosyal ve ahlâkî değerlerimizi yansıtan öğretici eserlerle sınırlı kalmıştır.

Bizde tam manasıyla çocuk edebiyatının ortaya çıkışı, Tanzimat Dönemi’ne rastlamaktadır. Çocuk edebiyatının gelişimi, memleket çocuklarına uygun eserler vermeyi ihmal etmeyen Tanzimat yazarlarıyla bir hayli mesafe kat etmiştir. Tanzimat dönemi aydınları, gerek kendi eserleriyle gerekse Batılı yazarlardan yaptıkları çevirilerle, çocuk edebiyatının gelişimine katkıda bulunmak istemişlerdir.

İşte tam bu noktada, değinmemiz gereken isimlerin başında Muallim Naci gelmektedir. Çünkü gerek kendi dünyamıza, gerekse Batı dünyasının bu alana gösterdiği eğilime duyarsız kalmayan nadir kalemlerden birisi de Muallim Naci’dir. Naci, Türk çocuk edebiyatının gündeme gelmesi için gazete sütunlarıyla sınırlı bir çaba sarf etmekle kalmamıştır. Aynı zamanda bu tür için ilklerden sayılabilecek bir örneği, “Ömer’in Çocukluğu”nu da kaleme almıştır.

Asıl adı Ömer olan Naci’nin, babasının ölümüne rastlayan sekiz yaşına kadar olan çocukluk dönemini anlattığı kitabı “Ömer’in Çocukluğu”, hem döneminin hem de bugünün okurlarına 1800’lü yılların çocukluğuna tanıklık etme fırsatı sağlamıştır.

“Ömer’in Çocukluğu”, kaptanlığını henüz kalbine yaptıran bir çocukluk gemisinin serüvenlerini anlatmaktadır. Bu macerada, kimi zaman aileye ait hikâyeler kimi zaman da sokağa ve oyun çocukluğuna dair manzaralar göze çarpmaktadır. Hemen her çocuğun dünyasını çok renkliliğin çevrelediğini düşünürsek, “Naci’nin hayat serüveninin ilk yıllarını anlattığı bu kitap da bir ebem kuşağından başkası değildir” diyebiliriz.

Yazarın, sanatçının yaptığı iş; elindeki malzemeyi ayıklayarak bir araya getirmek, onlardan bir yapı oluşturmak, bazı unsurları atmak, düzeltmek ve sıralamak gibi etkinliklerdir. İşte Muallim Naci de kendi çocukluğuna ait malzemeyi en iyi şekilde ayıklamış, bir araya getirmiş ve “Ömer’in Çocukluğu” adlı eseri meydana getirmiştir.

Fenelon’un da değindiği üzere, beyinleri rüzgâra açık bir yere konmuş muma benzeyen çocuklarımızın ışıkları, onlara ulaşan rüzgârların etkisiyle, devamlı titreşip durmaktadır.

İşte bu eserin hazırlanıp siz okurlara sunulmasının temelinde de zihinlerinizi titreştirecek tatlı bir melteme zemin hazırlamak ve beyin yapılanmanızı olumsuz yönde etkileyecek kusurlu rüzgârlara dur diyecek fanusu, zihin mumlarınızın hemen üzerinde hazır tutmak yatmaktadır.

Hasan Ahmed GÖKÇE

MUALLİM NACİ

1850’de İstanbul’da doğdu. Asıl adı Ömer’di. Sekiz yaşındayken babasını kaybetti. Annesi ve ağabeyi ile birlikte Varna’ya, dayısının yanına gitti. Orada medrese öğrenimi gördü. Bir yandan da Arapça, Farsça, Fransızca ve hat öğrendi. Bir süre Varna’da öğretmenlik yaptı. Sait Paşa’nın özel kâtibi olarak Rumeli ve Anadolu’nun birçok kentini dolaştı. İstanbul’a geldi. Memuriyetten ayrıldı. 1883’te Ahmet Mithat Efendi’nin önerisiyle Tercüman-ı Hakikat gazetesinin edebiyat sayfasını yönetmeye başladı. Başka gazetelerde çalıştı. Daha sonraları, Galatasaray Lisesi ve Mekteb-i Hukuk’ta edebiyat öğretmeni olarak çalıştı. Yaşadığı dönemde, Recaizade Ekrem ekolüne karşı klasik edebiyatı savundu. Aruzu ustalıkla kullandı. Servet-i Fünûncuları etkiledi. Şiirinin yanında edebiyat tarihi ve sözlük çalışmalarıyla da ilgi çekti. 13 Nisan 1893’te İstanbul’da yaşamını yitirdi.

ESERLERİ ŞİİR:

Terkîb Bend-i Muallim Naci, Ateşpare, Şerâre, Fürûzan, Sümbüle, Yadigâr-ı Naci,

ELEŞTİRİ:

Muallim, Yazmış Bulundum, Demdeme

ANI:

Medrese Hatıraları, Ömer’in Çocukluğu

ARAŞTIRMA:

Osmanlı Şairleri, İstilahât-ı Edebiye, Esâmi, Lügat-ı Naci

MEKTUP:

Muhaberat ve Muhâverât, Şöyle Böyle, Mektuplarım

OYUN:

Heder

ÖMER’İN ÇOCUKLUĞU

BÖLÜM I

Saraçhanebaşı Yokuşu

Bizim Ömer’in söylediğine bakılırsa, Kıztaşı dört yol ağzından Sofular’a doğru, mezarlığı sağınıza alarak yürüyünce az ileride bir çeşmeye rastlarsınız. Bu çeşme, mahalleliyi bunca zamandır diğer uzak çeşmelerden faydalanmak zorunda bırakmadığı için gururlanmış gibi dimdik durmaktadır. Çeşmenin hemen karşısında hayli uzun bir sokak görülür. İşte bu sokak, Nurettin Dergâhları’ndan birinde son bulur.

Dergâhın sol tarafındaki eğimli yoldan ilerleyecek olan kişi; kendini uzunluğu ötekinden fazla olan Çelebi Sokağı’nda bulur. Bu sokağın sonundaki taş mektebin önünden sola dönülünce görülecek yokuş Saraçhanebaşı’na çıkar.

Bir gün o yokuştan iniyordum. En çok sevdiğim uzun hırkam üstümdeydi. Bu hırkayı, dört tane cebi olduğu için pek severdim. Cepler yemiş ve ufak tefek oyuncak koymaya çok elverişliydi. Diğer hırkalarımda ikiden fazla cep bulunmazdı. Giyme sırası dört cepli hırkaya gelince yüzüm gülerdi. O kadar sevinirdim ki hemen ellerimle hırkanın göğsüme gelen iki tarafını okşamaya ve “Oh! Oh!” diye diye odanın içinde dans ederek dönüp dolanmaya başlardım.

Neyse, ine ine okulun hizasına geldim. Bir iki adım daha atarak, eve gitmek üzere Çelebi Sokağı’na saptım. Birdenbire karşıma kuyruğu kesik bir köpek çıktı. Havlayarak üzerime atladı. Beni mektebin duvarına sıkıştırdı. Pençelerini göğsüme doğru atmaya kalkıştı. Ben ağlayıp haykırmaya başladım. Bir taraftan da kendimi kurtarmaya çalışıyordum. Şaşırmıştım. Kimden yardım isteyeyim? Sokakta köpekle benden başka kimse yok. Caddeden de geçen bulunmuyor. Besbelli feryadım işitilmiş. Okulun karşısındaki konağın alt katında bir pencereden iri bıyıklı bir adamın başı göründü. Bir yahut iki kere “Hoşt!” dedi. Köpek benimle uğraşmaya devam ediyordu. Nasılsa bir ara önünden gizlice kaçmaya çalıştım. Arkamdan yetişti. Omuzlarıma doğru sıçradığını hissettim. Feryadı arttırdım. Pencereden bakan adam, bir kere daha “Hoşt!” diye bağırdı. Hayvanın pençeleri sırtımdan sıyrılarak indi. Korkudan arkama dönüp bakamıyordum. Sesim de kesilmişti. Hem ağlıyor, hem koşuyordum. “Kurtuldum!” diyecek kadar koştuktan sonra, soluk soluğa durdum. Arkama baktım. Köpekten eser yok. Bir parça kendime geldim. Köpeğin bir şey yapıp yapmadığını anlamak için sağ elimi sevgili hırkamın ensesine doğru uzattım. Ense yok! Meğer köpek hırkanın yakasından tuttuğu gibi eteğine üç dört parmak kalıncaya kadar yırtmış. Hırkayı sırtımdan çıkardım. Zavallının hâline baktım. Gözlerimden yeniden yaşlar boşandı. Ne hüzünlü manzara! Ne büyük keder!

Hırka, koltuğumun altında, eve ulaştığım zaman ağladığım için içimi çekmekteydim. Annem beni o hâlde görünce telâşla:

– Sana ne oldu oğlum! Ne ağlıyorsun. Hırkanı niye çıkardın? Vah vah! Nedir bakayım söyle, demeye başladı.

Hırkayı koltuğumun altından aldığı sırada, dedim ki:

– Köşe başında kuyruksuz bir köpekle karşılaştım da... Üzerime atıldı.

Annem, daha fazla üzüntülü görünerek beni kucakladı, işte asıl o vakit ağlamaya başladım. Felakete uğramış bir insanı en fazla dert ortağı ağlatır.

Bu olay bana o köşe başını hiç unutturmaz. Şu adama ne dersiniz? İnsaniyetli adam değil miymiş? Susmadı... İnsaniyetsiz adam değil miymiş? Yardıma koşmadı. Behey adam! Gözünün önünde bir köpek zavallı bir çocuğu paralamaya çalışıyor. O köpeğin kuduz olma ihtimali de var. Çocuk ağlıyor, feryat ediyor, yardım istiyor. Ortada zavallıyı kurtaracak kimse yok. Sen pencereden “Hoşt!” demekle yetiniyorsun. İnsan değil misin? O, sana göre belki köpek yavrusu kadar değeri olmayan çocuğun bir gün olup seni sorguya çekeceğini düşünecek kadar da mı beynin yok? Korkma! İsmini bilsem de yazmam. Senin beni koruduğun kadar ben de seni koruyabilirim... Şurasını da söyleyeyim: Sen o zaman bana gerçekten insanca bir yardımda bulunmuş olsaydın, ben seni şimdi böyle mi yazardım? Bilmem bu azarlamada haksız mıyım? Ah! İnsan böyle gafil olmasa da daima herkese iyilik etse ne kadar kazanacak!

Yine bir gün eve dönerken Saraçhanebaşı’ndan Kıztaşı’na giden sokakta birtakım yük hayvanlarına rastlayarak duvar dibine varmıştım. Yanımda kır sakallı bir kişi göründü. Elimden tuttu. “Korkma oğlum!” diyerek vücuduyla beni korudu. Hayvanlar geçtikten sonra gülümseyerek “Haydi, şimdi git oğlum!” dedi. Büyük bir ihtimalle o kişi ölmüştür, fakat iyiliği benim gönlümde yaşıyor.

Babam

Babam kırk altı yaşındayken öldüğünde ben tahminen sekiz yaşındaydım. Görüntüsü hâlâ gözümün önündedir: Orta boylu, geniş omuzlu, sağlam yapılı, büyükçe başlı, yuvarlak yüzlü, kalınca kara kaşlı, ela gözlü, irice kara bıyıklı, beyaz tenli, heybetli yüzlü...

Başına giydiği büyük Tunus fesinin üzerine büyükçe bir başörtü sarardı. Geniş göğsünü zar zor kaplayabilen sırma işlemeli yün yelekteki düğmelerin büyük çoğunluğu, yaz kış açık bulunurdu. Yeleğinin üzerindeki yün elbisesinin kolları biraz kısaydı. İri, dolgun bilekleri daima göze çarpardı. Belinde en güzelinden, tabanı beyaz çiçekli bir İran şalı görülürdü. Bunun sarı zeminli bir eşi de omzunda yahut kolunda bulunurdu. Bunu çoğunlukla mendil olarak kullanırdı. Belindeki şalın içinde gizli olan korunaklı, iri “Corci Piryol” saatin sırma örme işlemeli, ortası düğmeli zincirini, yeleğin üst kısmındaki düğmelerin birine iliştiriverirdi. Dizlerinden bir parça aşağı inmekte olan yün şalvarın alt taraflarını beyaz tozluklar örterdi. Üzerinde eski değil, rengi değişmiş bir şey bile bulunmazdı. Pek yakışıklı, dolgun vücutlu bir Osmanlı adamıydı. Bununla beraber şişman denilecek durumda da değildi. İstanbul’da doğmuş büyümüştü, fakat bilmeyenler onu İstanbullu zannetmezlerdi. Saraçhane halkından Ali Bey’i tanıyanlar az değildi.

Ahlâkına dair birkaç söz söyleyeyim: Terbiyeli bir Müslüman aile içinde yetişmiş, güzel yaratılışlı bir adamın kalbi, duyguları nasıl olur? Babamın kalbi, duyguları da öyleydi. Kimseye fenalık etmemiş ama pek çok kimseye iyilik etmişti. Doğruluk, mertlik, kendisine babası Ahmet Ağa’dan kalmıştı. Biraz sinirli görünürdü, fakat yersiz sinirlenmezdi. Öfkesini ayağa kaldıran şeyler mutlaka İslam terbiyesine ve insanlığa yakışmayacak şeylerdi. Yüreği aile sevgisiyle dopdolu olmakla beraber hiçbir zaman şımartıcı davranışlarda bulunmadığından ev halkı onun korku, saygı ve hayranlık uyandıran etkisi altında bulunurdu. Bu etki dövüp sövmek gibi sebeplerden ötürü oluşmamıştı. Babamın hâlinden doğal bir şekilde meydana gelmişti. Dünyada kimseye muhtaç olmamak kadar büyük bir mutluluk olamayacağına inandığından, işleriyle meşgul olmayı pek severdi.

Oturduğumuz evden başka, bir de Saraçhanebaşı’nda ufak bir dükkâna sahipti. Kendi dükkânında at malzemeleri satardı. Sabahleyin erkenden dükkânına gider, akşamüstü doğruca evine dönerdi. Ömründe içki içmemişti. Günde, bir iki kere tütün içerdi ama ona da aşırı düşkünlüğü yoktu. Hatta bazen tütün kesesini dükkânda unuturdu. Evde zaten tütün bulunmadığından o gece içmeyiverirdi.

Kazancı bizimki gibi bir iki ev daha geçindirebilecek seviyede olsa da daha büyük bir ev almak, hizmetçi tutmak gibi düşüncelere kapılmazdı. “Bu evi kendim yaptırdım. Severim. Kalabalığımız yok. Bize yetip gidiyor. Dükkân da kendi malımız. Çalışıp kazanıyoruz. Güzel güzel geçiniyoruz. Cenab-ı Hakk’a şükredelim. Bize verdiği nimetlerin kıymetini bilelim... İçimizde yabancı bulunmasın. Hizmetçi derdi çekilmez. Kendi işinizi kendiniz görün. Allah yardım eder. Merak etmeyin. Hizmetçili evlerde bu saadet bulunmaz!” derdi... Evine o kadar güzel bakardı ki gören, bilen aileler özenir; “Keşke bizim de böyle bir babamız olsa!” derlerdi. Her şeyin iyisinden satın almaya meraklı olduğundan, evde her türlü ihtiyacın en güzeli bulunurdu. Biz çocukların isteyebileceği yemişin türlü çeşitleri de dolaplarda dururdu.

Pirinç, yağ gibi şeyleri daima toptan alırdı. Fakat komşulardan bazılarının dikkatini çekmemek için bunları eve akşamdan sonra getirtirdi... O küçük ev, bir büyük mutluluk yeri gibiydi. Orada insan gerçekten mutlu olurdu. Fakat sahibinin rızasına ters harekette bulunmamak şartıyla... Meselâ, kendisinin izni olmaksızın komşuya gitmek mümkün değildi...

Babam, değeri sayılacak adamlarla karşılaştırılamayacak bir derecede dünyanın hâlini bilen bir kişiydi. Ne boş şeylerle uğraşır, ne de uğraşanları severdi. Zamanını faydalı işlerde kullanmak isterdi. Geceleri gerekmedikçe bir yere gitmek âdeti değildi. Bununla beraber bir yerde yangın olsa, o tarafta bildiği bir kişi var ise mesafe ne kadar uzak olursa olsun hemen giyinir, çıkar, yardıma koşardı. Bu davranış, yiğitler arasında öteden beri âdetmiş.

Hatırlarım. Bir kış gecesi yatmış uyumuştuk. Bir ara sokaktan bekçi geçti. Bilmem hangi tarafta yangın olduğunu haber veriyordu. Yatağın içinde gözlerimi açtım. Babamın aceleyle giyinmekte olduğunu gördüm. Ağabeyim de uyanmıştı. Annem, “Çıkmasanız iyi olmaz mı? Baksanıza pencerelere, kafeslere!” dedi. Meğer o tarafta babamın dostlarından birinin evi varmış. Pencereler, kafesler baştanbaşa kar ile örtülüydü. Ben korkmaya başladım. Ağabeyim benden on yaş kadar büyük olduğundan onun yüzünde pek de korku belirtisi görülmüyordu. Babam annemin yaktığı ışığı alarak aşağı indi. Biz daha önce ayağa kalkmıştık. Babam sokak kapısını kapadığı sırada biz annemle beraber köşe penceresine koştuk. Annem camı açtı. Kafes tek parça kar hâlindeydi. Kafesi sarstı. Karın büyük bir kısmı döküldü. Babamın ışıkla gitmekte olduğunu gördük... Babam dönmedikçe tekrar yatmak olur mu? Aradan ne kadar zaman geçtiğini bilmiyorum. Döndü. Karşıladık. Üstü başı kar içindeydi. Üstelik bıyıkları da buz tutmuştu. Kendisi o zaman gözüme pek büyük göründü.

Genellikle, geceleri bile dükkânın işleriyle meşgul olurdu. Dostları bunu bildiklerinden pek nadir ziyarette bulunurlardı. Mahalledeki arkadaşlarından Behçet Beyefendi, bazı geceler babamla sohbet etmeye gelirdi. Behçet Bey edip, zarif, ne dediğini bilen bir insandı. Babam kendisini pek severdi. Böyle insanlara “baba dostu” derler. Babaları vefat etmiş çocuklar, bunları garip bir hisle severler. Amca bilirler.

Amcam

Bizim bir de gerçek amcamız vardı. Bursa’da yaşardı. Ara sıra İstanbul’a gelir, bizde misafir olurdu. Ailenin büyüğüydü. Bir gün yine gelmişti. Bir gece, babamla birlikte miydi değil miydi bilemiyorum, bir yere gitmesi gerekti. Amcam beni daima över, akşamları geldikçe de bana yemiş getirirdi. Bütün bunlar amcamı daha da fazla sevmemi sağlıyordu. Ona elimden geldiği kadar hizmet etmek isterdim. O gece feneri yakarak amcamın ayakkabılarını çevirmek üzere merdivenin altına indim. Ben bu işle uğraşmaktayken amcam da odanın kapısından çıkmış. Feneri çarpık tutmuş olmalıyım ki birdenbire tutuştu. Amcam “At elinden oğlum, at!” diyerek yanıma koştu. Beni kucağına aldı. O yetişinceye kadar ben feneri fırlatmıştım. “Korkma arslanım, korkma!” diyordu. Yukarıdan bir şamdan tuttular. Benzim uçmuş gitmiş. Amcam yüzüme bakarak kahkahayla gülmeye başladı. Ve beni yatıştırmak için birçok söz söyledi. Bir yandan da gülüyordu. Bense hizmet edeyim derken kabahat işlemiş olduğumdan kendisinin yüzüne bakmaya bile cesaret edemiyordum. Beni kucağından indirmiş olsaydı hemen annemin yanına kaçacağımdan şüphe yoktu.

Amcamız Mehmet Tahir biraz babama benzerdi. İstanbul’da birçok işe girip çıktıktan sonra Bursa’ya giderek orada kalmış. Burada bulunduğu sıralarda şundan bundan aldığı borçların çoğunu babam ödemiş. İşte babam bu yönüyle amcamdan ayrılırdı. Çünkü babamın ölümünden sonra, bin kuruş alacağı, altmış kuruş kadar vereceği çıkmıştı.

Babam vefat edeli bir hafta kadar olmuştu. Bir sabah marangoz kıyafetli bir Hıristiyan, evin kapısını çalıyordu. “Ne var?” denildi. Üzüntülü bir tavırla altmış kuruş alacağı olduğunu söyledi. Derhâl parasını vererek “Hakkını helâl et!” dediler. Adamcağızın gözleri doldu. Babamın pek çok iyiliğini gördüğünü itiraf etti. “Helâl olsun!” diyerek gitti. Birdenbire annemin gözlerinden yaş boşandı. Ağabeyimle bende zaten herkesten çok ağlama eğilimi vardı. Bir süre birlikte ağlaştık. Bir de annem “Ah benim yetim kalan evlâdım!” diye beni tutup bağrına basmasın mı? Bütün bütün bittim. İşte o zaman üçümüz birden öyle bir ağlaştık ki, Allah’la bizden başka hiç kimsenin göremediği bu manzara Allah’ın merhametine vesile olmuştur diye düşünürüm.

Babaannemin Asası

Babaannem benim doğumumdan bir ay kadar önce vefat etmiş. Babaannemin kullandığı beyazlı mavili alaca bir asa evin altında bir köşede dayalı dururdu. Ben bunu bazen “Kadın ninemin değneği!” diye oradan alarak omuzlar, asker gibi oynardım. Bir gün annesi mahalle çocuklarından Nail’i bizim eve getirmişti. Kadınlar konuşmaya başladılar. Benden büyük olan Nail ve ben, ninemin değneğini yerinden aldıktan sonra bahçeye çıktık. Bilmem nasıl olmuş, ben asayı Nail’in başına indirmişim. Çocuk ellerini başına götürdü. Ağlayarak feryat etmeye başladı. Bana bir korku geldi. Asayı elimden bırakıverdim. Şaşkın şaşkın bakarken annemlerin bahçe merdiveninden çıkmakta olduklarını gördüm. Bütün bütün korktum. Nail’in alnından kan akmaktaydı. Annesi meraklandı. Dargın dargın yüzüme baktı. “Ah! Ah!” diyerek oğlunun başından fesini çıkardı. Bir de baktık ki, asanın indiği yer yumurta gibi şişmiş. Anlayın artık ninemin değneğindeki dehşeti! Kızılcık sopası mıymış neymiş! Annem beni iyice azarladıktan sonra, şiddetle kolumdan tutarak aşağı doğru çekip götürdü. Galiba kulağımı da çekti. Ben de ağlamaya başladım. Biz önde, annesiyle Nail ise geride. Anneler ha bire söylenir, biz ağlarız. Bu şekilde merdivenlerden aşağı indik.

Ertesi gün asayı aradım. Ama nafile. Yerinde bulamadım. Anneme sormak işime gelmezdi tabiî. “Yine kimin başını yaracaksın!” diye çıkışacağını biliyordum. Birkaç gün merakta kaldım. Nihayet asanın kırılıp ateşe atılmış olduğunu öğrendim. Yani böylelikle benim güzel asam yakılacak odun oluverdi. Ben de ibret aldım. Bir daha kesinlikle böyle hareketlerde bulunmadım.

Evcil Hayvan Besleme Merakım

Bahçemizde zavallı bir mezarcık vardı. Sahibini oraya kendi ellerimle gömmüştüm. Mezarın sahibi bir ispinoz kuşcağızıydı. Zavallıyı bir müddet kafeste beslemiştim. Pek sevimliydi. Bir gün kafesin içinde tüylerini kabartmakta olduğunu fark ettim. Ertesi sabah bizim ispinozu kafeste cansız buldum. Üzülerek alıp bahçeye götürdüm. Gömdükten sonra da mezarının başına bir taş dikiverdim.

Babamın koç, koyun beslemek merakı olduğundan, bahçe duvarlarımız baştan başa asma yapraklarıyla süslüydü. Ancak bahçede bir kiraz ağacıyla iki yahut üç vişne fidanından başka bir şeycik bulunmazdı. Babam mevsimi gelince bahçeye arpa ekerdi. Bir gün tek başıma bahçeye çıktım. Ekilen arpa bir karış kadar boy atmış, bahçemizi güzelleştirmişti. Zevkle bahçeyi seyrederken aşağıdan ağabeyimin sesini işittim:

– Ömer! Bak bu keçi yavrusuna! Ne kadar güzel!

– Küçük mü ağabey, dedikten sonra merdivenden aceleyle inmeye başladım. Tam bu sırada ağabeyim, kucağında parlak siyah tüylü bir oğlakla:

– İnme! İnme! İşte getiriyorum, dedi.

Bende bir sevinç, bir sevinç!

– Bunu nerede buldun ağabey?

– Varna’dan dayım yollamış. Bir tavukçu dükkâna getirdi. Babam da bana “Al şunu, eve götürüver!” dedi.

– Bana mı yollamış?

– Sana ya! Ben oğlağı ne yapayım?

– Kuzum! Ağabeyciğim, benim kucağıma ver!

– Sen kaldıramazsın.

Ağabeyim son cümleyi söyler söylemez oğlağı arpalığın içine doğru salıverdi. Ben hemen koştum, oğlağı sevmeye bağladım. Yavrucuk azıcık otladıktan sonra yeşilliğin içinde yan üstü yatıverdi. Yorulmuş muydu yoksa orası hoşuna mı gitmişti, anlayamadım. Oğlak kadar tatlı hayvan pek az bulunur. Duruşu, bakışı bir hoşuma gitti ki tarif edemem. Hemen ben de yanına yatarak tekrar onu sevmeye başladım. Bu unutulur şeylerden midir? O şirin hayvancağız bana nice günler arkadaş oldu.

Babam her sene bize, bir yahut iki kuzu alırdı. Bunları ağabeyimle kendimize alıştırır, arkamız sıra gezdirirdik. Ancak hiçbir kuzuyu o oğlak kadar sevdiğimi hatırlamam.

Bir de “Fındık” isimli bir kedim vardı. Kuyruğu, kulakları kesik, karalı beyazlı, boynu kırmızı kurdeleli tuhaf bir şeydi. Onu pek severdim. Fakat oğlağım geldikten sonra onunla da ilgilenmez olmuştum.

Yine bir gün bahçede, ağabeyim üzümleri olmaya başlayan asmaların birine merdiven dayayıp üzerine çıkmıştı. Onu görünce ben de heveslenerek yavaş yavaş yanına sokulmaya başladım. Ağabeyim üzüm koparmakla meşgul olduğu sırada ben merdivenin ikinci veya üçüncü basamağından aşağı yuvarlanıverdim. Alnım büyükçe bir taşa çarptı. Feryadımı duyan ağabeyim hemen yetişerek beni kaldırdı. “Anne! Ömer’in alnı yarıldı!” diye haykırarak beni anneme götürdü. Kan burnumun ucundan akmaktaydı. Annem bir telâşlandı ki sormayın. Bir hayli söz söyledi. Alnımı sardıktan, sonra beni de minderin üzerine yatırarak üstümü örttü. Bir vakit sonra uyumuşum. Uyandığım vakit babamı başucumda buldum. Benim yaralı hâlim babamı epey etkilemişti. O yaranın eseri hâlâ sağ kaşımın üzerinde durmaktadır.

Bahçenin bir köşesindeki kümes Varna’dan gelmiş, yahut babam tarafından alınmış hindilerden, tavuklardan, ördeklerden ayrı kalmazdı. Ancak bir ara kümes sakinleri üç ördekten ibaret kalmıştı. Bunları gezinsinler diye bazen salıverirdik. Garibanlar bir gün yine gezinirken kaybolmuşlar. Her taraf arandı. Nereye gittikleri anlaşılamadı. O gün de nasılsa bahçe duvarının bir kısmı yıkılmıştı. Akşamüstü babam eve gelince duvarın yıkıldığı, ördeklerin de kaybolduğu kendisine haber verildi. Babam derhâl bahçeye çıktı. Arkası sıra ağabeyimle biz de çıktık. Babam duvar yıkıntısını onarırken “vıgır vıgır” diye bir ses işitildi. Dikkat ettik. Ördekleri taşların altında gördük. Babam hemen üzerlerinden taşları almaya başladı. Ağabeyimle ben de elimizden geldiği kadar yardım ettik. Ördeklere hiçbir şey olmamıştı. Üçünü de sapasağlam çıkardık. Yanlarına, üzerlerine düşen taşlar, sanki onlar için özellikle yapılmış gibi bir kovuk oluşturmuştu.

Babam dedi ki:

– Suphanallah! Baksanıza Allah’ın öldürmediği ölmüyor. E tabiî canı veren de o, alacak olan da. Demek ki bunların hiçbir taraflarına taş dokunmamış! Allah Allah!

Komşularla İlişkilerimiz

Komşularımızın arasında benden bir buçuk iki yaş kadar büyük bir Makbule Hanım vardı. Ara sıra bizim eve gelirdi. Birlikte oynar, eğlenirdik. Genelde beni gerek bina, gerek bahçe bakımından bizimkinden hayli büyük olan evlerine davet ederdi. Ben, annem yanımda olmazsa kesinlikle gitmezdim. Bir defa annemle birlikte gitmiştik. Biz Makbule ile bahçeye indik. Oyuna dalmışız. Hayli vakit geçmiş. Annem, “Yabancı yer değil ya, varsın arkadaşıyla biraz daha oynasın!” diyerek beni bırakmış, eve gitmiş. Bir ara bilmem kim söyledi, annemin eve gittiği kulağıma geldi. Bir dakika bile durmadım. Üstelik, Makbule ile annesinin ısrarlarını hiçe sayarak. Başka bir zaman Makbule’nin annesi anneme:

– Canım hanım! Bu çocuğa siz mi söylüyorsunuz? Bir türlü durduramadık. Bilseniz biz kendisini ne kadar severiz! Bizim ev sizin, demiş.

Annem:

– Eksik olmayınız. Biz de sizi belki akrabadan da ileri tutarız. Ben Ömer’ime daima sizi ziyaret etmesini teklif ederim. Hiç “Gitme!” der miyim? Ne bileyim, çekinmiş herhâlde, dedi.

Bizim, Topkapı semtinde hakikî teyzelerimiz de vardı. Hayli zengindiler. Babam hayattayken bizi pek desteklerlerdi. Onların evinde dahi annem olmadan korkardım. “Bana bir şey derler!” endişesiyle tir tir titrerdim. Demek ki ben kendi evimde oturmak, az da olsa kimseye yük olmamak istiyormuşum. “Benden şikâyet eden olmasın!” diyormuşum. Şimdi de böyle. Pek bir yere misafir olmak istemem.

Yine komşularımızdan, benden az küçük Cevriye diye bir arkadaşım vardı. Ben onu pek sevmezdim. Evde bana ayrılan ufak dolabın içinde yemişlerim dururdu. Bu dolapta bazen içinde leblebi falan olan bardaklar bulunurdu. Bir gün ben okuldaydım. Cevriye gelmiş, dolabı karıştırmış. Okuldan geldiğimde bardağımın ne olduğunu sordum. Annem dolaba baktıktan sonra, “Bilmem oğlum.” cevabını verdi. Üzüldüm tabiî. ‘Cevriye gelmişti. Çocuk bu ya, belki o almıştır.’ dedi.

Meğer zavallı kızcağız yolda giderken bardağı düşürmüş, kırmış. Yanında bulunan annesi içerlemiş ve bardağın yerine yenisini almaya karar vermişler. Bir gün geldiler. Öyle bir bardak getirdiler. Ertesi gün biz de annemle onlara gittik. Varır varmaz annem bana, “Öp hanım ninenin elini! Suçunu bağışlasın!” dedi. Öptüm. Bunun bir özür dileme olduğunu sonradan anladım. Meğer bardağı getirdikleri zaman ben Cevriye’yi görünce “Dolabı kim karıştırdı bakayım!” diye çıkışmışım. Bu özür onun içinmiş.

Cevriye’nin babası bir gece babamla görüşmeye gelmişti. Ben o günlerde hat çalışmaya başlamıştım. Bana iltifat etti. Yazdığım karalamalara baktı. Pek beğendi. Gülümseyerek dedi ki:

– Getir, sana ben de bir satır yazı yazayım. Baban söylesin bakalım, hangimiz daha iyi yazıyoruz.

Hiç unutmam, kendisine hokka, kalem ve bir sarı kâğıt verdim. Şu satırı yazdı: ‘Yâ huliyyel bâl kad belbelet bilbâli bal.’ Bunu benim okuyamayacağımı bildiği için birkaç kere de okudu. Okunuşu pek hoşuma gitti. Ömrümde işittiğim ilk mısra budur. O kâğıdı çok zaman sakladım. Ama bir zaman sonra maalesef kaybettim.

İstediğim vakit Kıztaşı Helvacısı’ndan para vermeksizin şekerli leblebi, kestane gibi şeyler alabilirdim. O zaman dükkânın sahibi Salih Ağa diye bir adamdı. Tebessüm ederek bana istediğim şeyi verirdi. Daha sonra babam ona ücretini ödermiş.

Mektepteki Günlerim

Bir gün her nedense okula gitmedim. Ertesi gün gitmek mümkün mü? Korku bırakmıyor ki gideyim. Hoca Efendi “Dün nerede idin?” derse ne cevap veririm? Yine gitmemeye karar verdim. Annem bu hâlimi babama söylemiş. Sabahleyin babam, “Haydi bakayım!” dedi. “Keseni boynuna tak. Bugün seni mektebe ben götüreceğim.”

Ne denilir? Hemen hazırlandım. Bir taraftan da babamdan korkmaya başladım. Çünkü birkaç gün önce akşamüstü dükkândan dönerken kendisini köşe penceresinden gördüğüm gibi süratle aşağı inerek sokakta:

– Baba! Bana ne getirdin, dediğimde beni bir güzel azarlamış ve kapıdan girince, bir daha öyle yaparsam kulaklarımı çekeceğini söylemişti. O zamana kadar böyle bir şey yaptığım yoktu. Bu hareketi neden yaptım bilmiyorum. Artık babamın yanında korka korka yürümeye başlamıştım. Neyse, okulun bulunduğu sokağa girdik. Bütün bütün yüreğim titremeye başladı. Babam hiçbir şey söylemiyordu. Kapıya sekiz on adım kalınca birdenbire dedi ki, “Şimdi seni Hoca Efendi’nin eline vereceğim.” Ben ağlarcasına, “Bana yazık değil mi babacığım!” deyince dikkatle yüzüme baktı. Hemen eğildi, Ömer’ini kucağına alıverdi. Kapının parmaklığını açarken yine dikkatle yüzüme bakarak dedi ki:

– Korkma oğlum! Ben seni dövdürmem.

Hoca Efendi bizi görünce:

– Buyurun Ali Bey, diyerek sevgi gösterisinde bulundu. Babam beni kucağından indirdi. Hoca Efendi’nin elini öptükten sonra yerime gittim, minderime oturdum. Hoca Efendi, babamı yanına aldı. Hayli mutlu konuşmaya başladı. Ben keseyi boynumdan çıkardım. Dersimi açtım ama gözlerim onlardan ayrılmak istemiyordu. Babamın verdiği söz ve hocamın gülümseyen yüzü beni rahatlatsa da sonumdan pek de emin değildim. Babam biraz oturduktan sonra kalktı, gitti. Artık Hoca Efendi’ye doğru bakamıyordum. Derken günü kazasız belasız geçirdim. Akşamüstü eve büyük bir sevinçle döndüm.

Babam benim nasıl korktuğumu anneme anlatmış. Demiş ki, “Bana yazık değil mi babacığım, deyince yüreğim yandı”. O gün gerçekten de az kaldı çocuk gibi ağlamaya başlayacaktım.

Okulun önünden geçtikçe hâlâ geçmiş günlere dalar giderim. Bundan bir hayli zaman önce yine oradan geçiyordum. Yeşil sarıklı bir efendi mektebin kapısından girmek üzereydi. Yüzüne bakınca belki yirmi seneden beri kendisini görmediğim hâlde hocamı tanıdım. Bize güzel yazı çalıştırırdı. O bana doğru bakmadı. Bakmış olsa da tanıyamazdı. Kendisiyle biraz konuşmak istedim. Sonra kendi kendime: “Okul asla sohbet yeri olamaz. Haydi, birkaç dakikalığına oldu diyelim. Kendisine ne söz bulup da söyleyeceğim? Ben filânın oğluyum. Okulunuzun yetiştirmeye çalıştığı çocuklardanım. Hey gidi günler!” diyerek konuşmaya başlamak elbette soğuk düşer. “Pek güzel, nasılsınız bakalım? Ne iş yapıyorsunuz?” derse, “Çok şükür iyiyim”den sonra ne diyeceğim, dedim. Yoluma devam ettim.

Babamla Ders Çalışmamız

Bir aralık evde elime bir kitap geçti. İbrahim Ethem ile oğlunun hikâyesini anlatıyordu. Hatırımda kaldığı kadarıyla şöyleydi: “İbrahim Ethem Allah’tan gelen bir ilhamla Belh padişahlığını terk ederek derviş kıyafetine girip Mekke-i Mükerreme’ye gitmiş. Belh’ten ayrıldığı vakit pek küçük bir oğlu varmış. Büyüyünce annesine babasını sormaya başlamış. Annesi, babasının Belh şehrinden nasıl çıktığını hikâye ettikten sonra şimdi Mekke’de bulunduğu söylemiş. Çocuk babasını görmek arzusuyla kalkmış, Mekke’ye gitmiş. Orada birtakım dervişler görmüş. Babasının nerede olduğunu sormuş. “Şu tarafa doğru gitti. Bekle şimdi gelir.” demişler. Biraz sonra o taraftan arkasına bir yük odun almış bir dervişin gelmekte olduğu görülmüş. Dervişler çocuğa, “İşte aradığın geliyor!” demişler. Çocuk koşarak babasını karşılamış. O da oğlunu tanımış. Birbirlerine sarılmışlar, öpüşmüşler, ağlaşmışlar.

Bu hikâyenin içinde İbrahim Ethem ile oğlunun taraflarından yazılmış şiirler de vardı. Bu hazin durum beni çok duygulandırmıştı. Şimdi daha çok duygulandırıyor. Ara sıra babam da beni okuturdu. Bir gece:

– Kuran-ı Kerim’i al da buraya getir, dedi. Aldım, öpüp başıma koyduktan sonra kabından çıkardım. Yanına götürdüm. Aldı, öptü, başına koydu.

– Dersini bul, diye Kuran-ı Kerim’i bana iade etti. Bu Kuran yukarıda hâlâ bizde durur. Açtım, buldum. Dersim “Tarık Suresi” imiş.

– Oku Ömer’im, dedi. Besmele’den sonra heceleyerek bir iki kelime okudum. Pek iyi okuyamıyordum. Kendisi ağır ağır okumaya başladı. Ben de onunla birlikte tekrar ettim. Tarık Suresi’nin başında yer alan, “Göğe ve gece ortaya çıkana ant olsun; gece ortaya çıkanın ne olduğunu sen bilir misin? O, ışığıyla karanlığı delen yıldızdır.” mealindeki ayetleri okudu. Bu ayetleri yedi sekiz defa tekrar ettik. Ben artık buraya kadar düzgünce okumaya başladım. Ezberlemiştim. Galiba dersim o kadarmış. Surenin alt tarafını okuyup okumadığımızı hatırlamıyorum. Babamın o kutlu kelimeleri tekrar eden sesi henüz kulağımdadır. Sekiz on defa okuduktan sonra babam:

– Aferin oğlum! Daha güzel okumaya gayret et. İnşallah siz benim gibi kalmazsınız. Kuran-ı Kerim’in manalarını da güzelce anlarsınız, dedi. Gönlümü garip bir his kapladı. Bu ne mutluluk, ne de hüzün idi. Kuran-ı Kerim’i öpüp başıma koyduktan sonra tekrar yerine götürdüm.

Babam Kuran-ı Kerim’i genelde Cuma akşamları okurdu. Ağabeyime de böyle yapmasını tavsiye ederdi. Dinimizin bütünlüğüne inancı tam ve doğru idi. Dedikodulardan, sataşmalardan hep uzak dururdu. Bundan dolayı herkes babama saygı duyardı. Bütün esnafların güvenini kazanmış olması onun istemediği hâlde esnaf yardımlaşma derneğinin başkanı olmasını sağlamıştı. Babam başkanlık yaptığı süre içinde neredeyse hiç oturmadan çalıştı. Hatta gezer, yemek dağıtımına bile kendisi bakardı.

BÖLÜM II

Varna’daki Günlerimiz

Annem Varnalı olduğundan bir ara memleketine gitmek istedi. Dayımız Ahmet Ağa zaten ticaretle uğraştığı için daima İstanbul’a gelir giderdi. Geldiği zaman bizde misafir olurdu. Babam bir gün beni, ağabeyimi ve annemi dayıma emanet ederek Varna’ya gönderdi. O zaman ben yedi yaşındaymışım. Kırk gün kadar Varna’yı, bağları gezdikten sonra, yine dayımızla beraber İstanbul’a döndük.

Varna’da bir Saraç Ömer Ağa vardı ki, gerçekten pek iyi bir adam olarak bilinirdi. Babam onunla sık sık haberleşirdi. Birbirlerine hediyeler gönderirlerdi. Varna’da bulunduğumuz esnada eşi olan hanım bizi çok kez evinde misafir edip ağırladı. Bu ev, bir yokuş üzerinde bulunduğundan memleketin Kumluk bölgesine bakardı. Ben zaten deniz seyahati gibi deniz seyrine de bayılırdım. Oradan körfezle karşıki dağları, bağları, Galata Burnu’yla açığını seyrederdim. Çok hoşuma gitmiş olmalı ki, İstanbul’a döndüğümüzde Varna’nın hayalimi meşgul eden taraflarından birisi de Ömer Ağa’nın evi olmuştu.

Dayımın benden büyük olan oğlu Süleyman Efendi benimle çok ilgilenirdi. Çok iyi hatırlıyorum, bir gün yine bu eve davet edilmiştik. Gittik. Süleyman Efendi de oradaydı. Bahçede birçok ağaç olduğu gibi, bir de elma ağacı vardı. Ağacın olgunlaşan meyvelerini, evin önü açık sofasından düşürülebilirdik. Bu ağacın altında gezinmeye başladık. Bir ara Süleyman Efendi kayboldu. Meğer sofaya çıkmış. Ağacı sarsmaya başladı. Bir de baktım ki, elma ile karışık zerdali dökülüyor. Birdenbire elma ağacından zerdali dökülmesine bir anlam veremedim. Sonradan anladım ki, Süleyman Efendi ağacı salladığı sırada, beni daha çok sevindirmek için bir yandan da avuç avuç zerdali dökmüş. O manzara bana pek eğlenceli göründü. Hakikaten beni başka bir şekilde bundan daha fazla memnun etmek mümkün değildi.

İstanbul’a dönüşümüzde bizim “Fındık” görünmedi. Birkaç gün geçti. Yine yok. Üzüldüm doğrusu. Annem kediyi aratmaya başladı. Çok şükür, bir gün bulundu. Ne kadar sevindim! Biz Varna’ya diye evden çıkıp gidince o da bari ben de gurbete çıkayım diyerek alıp başını gitmiş. Kendisini perişan bir hâlde bulduk. Birkaç gün bakıldı. Kendine geldi. Boynunu yine bir kırmızı kurdele ile süsledim.

Fıskiye

Döndükten sonraki ilk günlerde, mahalle çocuklarından birkaçıyla ellerimizde birer el fıskiyesi, çeşmenin başına gittik. Yalaklardan su alarak öteye beriye doğru fışkırtıp oynamaya başladık. Kıztaşı tarafından bir ihtiyar adam göründü. Gele gele yanımıza kadar geldi. Başında yünlü bir başlık, onun üzerinde beyaz sarık. Arkasında da yine beyaz bir cübbe. Kamburu çıkmış bir ihtiyar yani. Birkaç adım ilerleyince arkadaşlarımdan biri fıskiyesini ihtiyarın kamburuna doğrulttu. “Yapma” demeye kalmadı, fıskiyeyi sıktı. İhtiyar hiddetle döndü. “Sizi gidi sizi!” dedikten sonra yerden taş almak için eğildi. Hepimiz birden kaçtık. Ben kaçarken sağ ayağımın topuğuna büyükçe bir taş indiğini hissettim. İhtiyar gittikten sonra yine çeşme başında birleştik. Fıskiyelerimizi yeniden doldurduk. Topuğum ağrıyordu. Arkadaşlarımdan birinin beline de daha büyük bir taş denk gelmişti. “Vay belim!” diye haykırdığını işittim. Asıl kabahat sahibi olan çocuğun başına hiçbir şey gelmemişti. Bir de beli ağrıyan arkadaş ile bana bakıp, gülmeye başlayınca biz sinirlendik. Beli ağrıyan arkadaş fıskiyesini çevirdi. Şiddetle haşarı çocuğun yüzüne sıktı. Ben de ona katıldım. Diğer çocuklar da bize uydular. Hep birden haşarının üzerine su yağdırmaya başladık. O da bize doğru bir iki el fıskiye sıktı ise de sırılsıklam oldu. Derken koşmaya başladı. Biz takip ettik. Birer fıskiye daha boşalttık. Kaçarken üstünden başından sular akmaktaydı. Evine girdi. Bizden kurtuldu. Biz zafer kazanmış bir kumandan gibi geriye döndük.

Varna’ya gitmeden evvel, bizim sokaktan bir muhallebici geçerdi. Bazen ondan muhallebi alırdım. Döndükten sonra onu bir daha görmedim. Bir gün pencereden bakıyordum. Bir dilencinin geçmekte olduğunu fark ettim. Baktım, bizim muhallebici. Öyle bir duygulandım ki tarif edilmez. Anneme söyledim, “Sadaka ver oğlum!” diyerek, bana para verdi. İndim. Kapıyı açtım. Adamı çağırdım. Parayı avucuna koydum. Dua etti. Zavallı! Sonra bana galiba ağabeyim söylediydi. Zavallı muhallebici bir hastalığa yakalanmış. Zaten azıcık olan sermayesini bitirmiş. Bu hâle gelmiş.

Ayasofya’da Kayboluşum

Babamın akrabalarından bir hanım, bizim eve gelmişti. Yanında bulunan benden büyük oğlu ile benden küçük kızı giyinmiş, kuşanmıştılar. Hanım bir yere misafirliğe gideceğinden bahsederek beni de alıp götürmek istediğini söyledi. Annem, “Babasından izinsiz nasıl olur?” yollu özürler dile getirdiyse de hanımın ısrarı üzerine beni göndermeye mecbur oldu. Ben de gezmeye gideceğim diye sevindim. Hanım, bayramlık elbisemi sandıktan çıkararak bana özenle giydirdi. Bir kadın, üç çocuk birlikte çıktık gittik. Ayasofya semtinde bir konağa girdik. Ev mükemmeldi. Kibar birinin konağı olduğu anlaşılıyordu. Bir yahut iki gece kaldıktan sonra bir gün ev sahibi, bizim hanımın oğulları, bir de ben sokağa çıktık. Bir hayli gezdik. Döneceğimiz sırada bir dükkânın önünde çağla bademi görerek bilmem kaç paralık almak istedim. Yanımdakiler azıcık beni bekledikten sonra yürümeye başladılar. Ben satıcıdan çağlayı alıp parasını verinceye kadar onlar hayli ilerlemişler.

Süratle yürümeye başladım. Ama ileride tanıdık kimse göremiyordum. O zamana kadar Ayasofya semtini hiç görmemiştim. İçime bir korku düştü. Koşmaya başladım. Hangi sokağa saptıklarını bilmiyorum. Konağı bulamıyorum. Kendi kendime Saraçhanebaşı’nı bulacağıma bile ihtimal vermiyorum. Şimdi ne yapayım? Bir köşe başında ihtiyar bir kadına rastladım. Ağlayarak dedim ki:

– Aman hanım teyzeciğim, beni anneme götür!.. Anneme!

– Ben senin annenin nerede olduğunu ne bileyim!

Daha çok ağlamaya başladım. Tekrar yalvardım. Kadın bu defa hiç cevap vermedi. İlerleyiverdi. Yine koşmaya başladım. Darca bir sokağa girdim. Baktım ki bizimkiler kol kola vermiş gidiyor. İçeriden birisi arkasına bakmaksızın “Ömer!” diye bağırıyor. Sonunda onlara yetiştim. Yine ağlaya ağlaya dedim ki:

– Beni bıraktınız... Ben annemi isterim!

– Bu akşam da buralıyız. Yarın gideceğiz, cevabını verdiler.

O gece de konakta kaldık. Ertesi sabah erkence çıktık. Nerede ayrıldığımız hatırımda değil. Hanım kızıyla birlikte kendi evine doğru gitti. Biz bey ile Saraçhanebaşı’na geldik. Geçerken genç bir saraç beni gördüğü gibi dükkândan aşağı atladı. Kucağına alacakmış gibi tuttu.

Meğer babam, annem beni çok merak etmişler. Benim kaybolduğum mahallede yayılmış. Babam bir gün eve gelirken mahalle çocuklarının, “Ömer kaybolmuş. Kayığa binmiş de denize düşmüş.” diye söyleştiklerini duymuş. Bütün bütün üzülmüş. Zaten bütün esnaflara “Bizim Ömer’i nerede görürseniz alın, bana getirin.” diye tembih etmiş. Beni tutan saraç doğruca babamın dükkânına götürdü. Babam beni görünce, “Vay Ömer’im!” diye yerinden kalktı. Hemen beni kucağına aldı.

Biraz sonra elimden tuttu. Yavaş yavaş Fatih’e doğru çıktık. Meğer Ramazan’mış. Fatih meydanı kalabalıktı. Babam benim elime birçok yirmilik verdi. Orada durmakta olan fakirlere dağıtmamı söyledi. Birer ikişer hepsine dağıttım. Bir parça dolaştıktan sonra eve gittik. Annem babamdan da çok sevindi.

Merkez Efendi Hazretlerini Ziyaret Edişimiz

Bir sefer de yine aynı hanımla Merkez Efendi Hazretlerini ziyarete gitmiştik. Aşağıda bir kafeslik vardır. Oraya indik. Bizi birisi karşıladı. Hanım ve yanında bulunan diğer kadınlar feracelerini çıkardılar. Biraz oturduktan sonra kalktılar. Görevli elindeki mumla öne düştü. Ancak bir kişinin geçebileceği kadar dar, gayet karanlık bir yola girdik. Önümde kadınlar olduğu gibi ardımda da vardı. Okuya okuya, ağır ağır ilerlemeye başladık. Önüm sıra mumun ışığı azıcık görünüyordu. Bir dönemeç geldi. Aydınlık, gözümün önünden kayboldu. Karanlıkta kaldım. Az kaldı çıldırıyordum. Bereket versin bir iki adım daha attıktan sonra ışık görünmeye, başladı. Vara vara kuyunun dibine vardık. Bunun içinde su azdır. Birçok ufak taş vardır. Biraz dua ettikten sonra döndük. Bu defa ben, görevlinin ardından ayrılmadım. Selâmetle çıktık... Garip hâller!

Karanlık Korkusu

Karanlıktan pek sıkılırım. Bu hâl önceleri bende daha fazlaydı. Mehtapsız gecelerde ışıksız uyumak elimden gelir şeylerden değildi. Sait Paşa Hazretleriyle bundan sekiz dokuz sene önce bir akşamüstü Diyarbakır köylerinden birine inmiştik. Ocaklı bir yer odası gösterdiler. Oda ancak ufak bir pencereden ışık alabiliyordu.

Paşa Hazretleri beni yanından ayırmak istemezdi. O geceyi orada birlikte geçirmemizi istedi. Ocağın bir tarafına kendi kır döşeğini yaptırdı. Diğer köşesine de ben kendi pırtımı yerleştirdim. Paşa Hazretleri uyumak üzere yattı. Yorgunduk. Benim bir çantam vardı ki, içinde bulunan şeylerin en önemlileri mum ve kibritti. Hâlimi bilmez miyim? Karanlıkta kalmak istemem. Bu çantada iki de ufak kitap bulunurdu. Bütün bütün kitapsız vakit geçirmek istemezdim.

Bizim çantanın mumunu yaktım. Kitaplarımın birini okumaya başladım. Bir hayli okuduktan sonra epeyce yorulduğumu anladım. Mumu söndürünce odanın ne hâl alacağını düşündüm. Kitabımı çantanın içine, kibritleri de mumun yanına koydum, azıcık yattım. Kendi kendime, “Neredeyiz?” dedim. Birkaç saniye sonra mumu söndürdüm. Ortalığı karanlık kapladı. Kalktım, bahsettiğim pencereye doğru baktım.

Uyumuşum. Bilmem ne kadar zaman sonra uyandım. Paşa Hazretleri uyuyordu. Kendimi öyle bir karanlık içinde görünce bana bir fenalık geldi. Hemen hazırladığım kibriti buldum. Çaktım, çaktım yanmaz. Derken kibrit tükendi. Mumu yakamadım. Hemen ayağa kalktım. Söylenerek kendimi odanın ortasına attım. Meğer orada bir sandık varmış. Onun üzerine denk geldim. Meydana gelen patırtıdan Paşa Hazretleri uyandı. Ne istediğimi sordu. Pek doğal olarak cevap verdim:

– Aydınlık istiyorum efendim, aydınlık!

– Niçin böyle yapıyorsun? Yatsana!

Ben daha da sıkılmaya başladım. Emekleyerek gittim. Odanın açık bıraktığımız kapısını buldum. Kendimi dışarı attım. Azıcık durdum. Bir tarafta aydınlık gördüm. Oraya doğru yürüdüm. Biraz gittikten sonra kendimi, geniş bir ahır içinde buldum. Sekiz on kadar hayvan otlamakla meşguldü. Bir kandil de batıp çıkıyordu. Bu kandilin yanına kadar gittim. Ahır, bizim yattığımız odadan çok daha iyiydi. Paşa Hazretlerinin ağaları sesimi duymuşlar, bir mum yakıp getirdiler. Neyse uzatmayayım. Yine gittim, yattım.

Babamın Vefatı

Babam kurban bayramının ilk günü sabahleyin namazdan döndükten sonra kendisiyle annem için alınmış iki kurbandan birini kesti. Dinlenir gibi biraz durdu. Diğerini kesmeden vücudunda bir hâlsizlik hissetmekte olduğunu söyleyerek yukarı çıkıp minderin üzerine uzandı. Meğer hummaya yakalanmış. Döşeğe yatmaya mecbur oldu. Doktorlar geldi. Tedavi etmeye çalıştılar ama bir faydası olmadı. On bir gün sonra vefat etti. Edirnekapı’nın dışındaki mezarlığa defnedildi.

Keyifsizliği esnasında bir gün beni döşeğinin yanına çağırdı. Eliyle yanağımı okşadı. Sonra bir kolumu dirseğime kadar sıvadı. Dikkatle baktı. Yanımızda bulunan anneme:

– Ne kadar zayıf, dedi.

Annem, “Çocuk.” cevabını verdi. O yakışıklı yüz sapsarı olmuştu. Gözlerinin beyazında da sarılık görülüyordu. Birdenbire başının ucunda asılı bulunan büyük kamayı istedi. Annem kalktı, getirdi, verdi. Peder sol eliyle kının aşağı tarafından tutarak sağ eliyle kamayı güçlük çekerek sıyırdı. Biz, seyrediyorduk. Kamayı havaya doğru kaldırarak bir parça oynattı. “Ben şehit olmak isterdim!” dedi. Annem ağlamaya başladı. Ben de ağlayarak kalktım. Aşağı indim. O bayram dayımız İstanbul’da bulunuyordu. Babam, vefatından bir gün evvel dayımızı yanına çağırarak kimlerde ne kadar alacağı olduğunu, hatta yukarıda anlattığım marangoz kalfasına kaç kuruş vereceği bulunduğunu söyledikten sonra şöyle vasiyet etti:

– Beni vefat ettiğim zaman Edirnekapı’nın dışındaki mezarlığa götürün. Annem ile anneannemin kabirleri oradadır. Beni de onların yanına defnedin... Vücudum ağırcadır. Götürenler zahmet çekerler. Kuvvetli arkadaşlarımı çağırın. Onlar beni götürüverirler. Sen de bulunursun... Oğullarımla kardeşini al, Varna’ya götür. Birlikte oturun. Onlar burada kendilerini idare edemezler. Ev ile dükkânı kiraya verirsiniz. Oğullarıma babalık et. Senden başka kimseleri yoktur.

Kendisi hastayken dahi beni yine okula gönderirdi. Bir gün erkenden okula gitmiştim. Yemek için öğle vakti eve geldim. Sokağın köşesini dolaşınca bizim kapının önünde bir kalabalık gördüm. Telâş ile ilerledim. Yaklaşınca kalabalığın arasından hayal meyal babamın tabutunu gördüm. Kapının önündeki yüksek yere koyulmuştu. Dünyaya geleli öyle büyük bir acısı hissetmedim. Feryada başladığım sırada karşıki evin kapısı açıldı. Aralıktan bir kadın göründü.

– Buraya gel oğlum, buraya gel, dedi.

Gittim. Beni aldı, yukarı götürdü. Bu ev üç katlıydı. İkinci katında sokağa bakan bir odaya çıktık. Orada bulunanlarla beraber pencerelerden baktık. Tabutu götürüyorlardı. Şimdiye kadar öyle bir manzara görmedim. Gözümün önünden gitmiyor! Tabut köşe başını dolaşıncaya kadar ağladım, ağladım. Ah babacığım! Şimdi kendi kendime diyorum ki: “Oradan beni baktırmamalı idiler. Maksatları beni avutmak değil miydi?” Ama yine de bu komşumuza minnettarım. Tabuta doğru biraz daha ilerlemiş olsaydım belki daha fena bir hâle gelirdim. Sonra beni evin arka tarafına götürdüler. Oradan bir parça deniz görünüyordu. “Ömer, hele bak, kayıklar nasıl geçiyor!” yollu sözlerle yüreğime su serpmeye çalıştılar. O geceyi bizim evde nasıl geçirdiğimizi anlatmaya çalışmak faydasızdır. Bir iki ay sonra evin üst katını kiraya verdik.

Kiracımızın Ziyaretçisi

Kiracımız, terbiyeli bir hanımdı. Ben okula devam ediyordum. Bir gün yine öğle vakti okuldan eve gelirken, çeşmenin üst tarafındaki evin kapısının önünde uzun boylu bir kadın gördüm. Cumbadan diğer bir kadın ona hitaben, “İşte çocuk gidiyor hanım! Sizi götürsün.” dedi. Sonra da bana, “Oğlum, bu hanımı al da size götür.” dedikten sonra kadın yanıma takıldı. Beraber eve geldik. Bizim kiracıyı arıyormuş. Hâlbuki o vakit kiracı evde değilmiş. Birlikte içeri girdik. Evde yalnız annem vardı. Yukarı çıktık. Kadın sofanın kenarına oturdu. Anneme, kiracı hakkında sorular sormaya başladı. Bir taraftan da ayağıyla tahta döşemeye vurarak ahenk tutuyordu. Annem bu kadının deli bir şey olduğunu anlayarak, “Hanım! Onlar şimdi bizde oturmuyorlar. Şurada başka bir eve taşındılar. Çocuk size gösteriversin.” dedi. Bunu duyunca canım sıkıldı çünkü acıkmıştım. Annem bana gizlice işaret etti. Hemen kadının önüne düştüm.

Kapıdan çıktık. Yukarıda anlattığım Nurettin Dergâhı’na doğru gitmeye başladık. Dergâha yakın bir çıkmaz sokak vardı. Bu sokağın başından bakılınca sonunda iki ev kapısı görülür. Sokağın başına gelince ben durdum. Kadın da durdu. “Burada mı?” dedi. Ben kolumu uzatarak parmağımla, “İşte şu!” diye, dipteki kapılardan solda olanı gösterdim. Bizim kiracı orada mıydı? Ne gezer! Kadın sokağın içine girip de ilerlemeye başlayınca ben hemen oradan dönerek süratle eve geldim. Annemle sofraya oturduk. Kadına hangi evi gösterdiğimi sordu. Tarif ettim.

– Aferin oğlum! Sokağın başından da dönüverdin öyle mi?

– Ben ondan korktum. Gözlerine baksanıza bir kere!

– Öyle ise onu buraya niçin getirdin? Hiç adam bilmediği deli bir kadını kapıdan içeri sokar mı?

– Ben ne bileyim? Çeşmenin üstündeki hanım “Götür.” dedi.

– Sakın bir daha böyle bir şey yapma! Ya evden çıkmasaydı! Ağabeyin de burada yok! Ne yapardık?

– Bir daha yapmam anneciğim!.. Ben onu gönderdim gitti.

Bu esnada kapı şiddetle çalınmaya başladı. Annem kalktı, köşe penceresinden baktı. Dönerek bana dedi ki:

– Kadın yine gelmiş! Şimdi ne yapalım oğlum?

Kadın durmadan kapıyı çalıyordu. Ben de kalktım, annemin yanına giderek baktım. Kadın kendi kendine söylenmeye başladı. Derken kapıyı tekmelemeye de başlamasın mı? Kapı zıngırdadıkça biz de titriyorduk. Bir kere pencereye doğru baktı. Biz hemen çekildik. Yine söylenerek çekildi gitti. Bu büyük bir tehlikeydi.

Son olarak şunu söyleyeyim. Babamın Allah’a kavuşmasından bir sene sonra vasiyeti üzerine dayım bizi aldı, Varna’ya götürdü. Daha sonra kaderimizde varmış ki yine İstanbul’a geldik.

Bütün bu hatıraları niçin yazdığımı sorsalar belki de hiçbir cevap vermeye gerek duymam. Bilmiyorum, arzu ettim, yazdım. Diyelim ki, bu da bir çeşit çocukluktur.