DUT YEMİŞ BÜLBÜL

Hazırlayan:

Yakup KAVAS

KÜNYE

Copyright © Zambak Yayıncılık ve Eğitim Gereçleri Tic. AŞ

Bu kitabın tamamının ya da bir kısmının, kitabı yayımlayan şirketin önceden

izni olmaksızın elektronik, mekânik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt sistemi ile

çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması yasaktır. Bu kitabın tüm hakları,

Zambak Yayıncılık ve Eğitim Gereçleri Tic. AŞ’ye aittir.

MEB Tavsiyeli İlköğretim 100 Temel Eserden Seçmeler 21

DUT YEMİŞ BÜLBÜL

Yayın Yönetmeni

Mehmet AZİM

Editör

Sait TÜRKOĞLU

Resimleyen

İmam CİCİ

Grafik ve Görsel Tasarım

Sürat Dizgi - Grafik - Tasarım

AÇGÖZLÜ OLMAK

Her şeye sahip olmak istemek, aza kanaat etmemek anlamlarını taşır.

Hayatta bazı insanlar her şeye sahip olmak isterler. Bunların gözü bir türlü doymak bilmez. Halk bunlara: “Gözünü toprak doyursun.” der.

Açgözlülerin ne kadar malı mülkü olsa da yine isterler. Komşularının, arkadaşlarının veya herhangi birinin bir şeye sahip olmasını istemezler. Sonunda hırstan, açgözlülükten çatlayıp giderler.

Tarihte III. Selim devrinde Derviş Efendi adında açgözlü bir adam varmış. Bir türlü doymak bilmeyen bu adam, yedikçe bir balon gibi şişermiş. Bir seferinde, kırk yumurta ile üç kilo pastırma yemiş. Bunları silip süpürdükten sonra oracıkta çatlamış.

Evet, helalinden kazanmak güzeldir. Fakat başkalarını da düşünerek insana yakışır bir şekilde yaşamayı da unutmamak gerekir.

Ölçüyü kaçırıp da

Sakın aç gözlü olma.

Kanaat eyle aza,

Sakın açgözlü olma.

ALACASI İÇİNDE OLMAK

İnsana bakıldığında onun anlaşılmayan gizli yanları, bilinmeyen tarafları bulunmak anlamlarını taşır.

Eski insanlar: “Hayvanın alacası dışında, insanın alacası içindedir.” derler. Bir hayvanı dış görünüşüyle tanımak mümkündür. Ama insanı dışından tanımak zordur. Onun gizli ve hileli taraflarını söz ve davranışları ortaya çıkarır. İnsan çoğu zaman kendini gizler.

Eski hakimlerden biri rüşvet almış. Görev yaptığı yerde halkı soyup soğana çevirmiş. Bu şekilde epeyce mal mülk toplamış. Halk bu hakimden o kadar bıkmış ki şikâyet üstüne şikâyet etmiş. Sonunda hakimin işine son verilmiş.

Haksız kazançla zengin olan hakim, İstanbul’a nasıl döneceğini düşünmeye başlamış. Yol boyunca haramiler, eşkıyalar varmış. Onlar, nasıl almışlarsa, hakimin İstanbul’a döneceği haberini almışlar.

Hakim, bir kervancıyla anlaşmış. Develere çanak, çömlek ve değersiz eşyalar yüklenecekmiş. Altınlar da bu kapların arasına gizlenecekmiş. Hakim de tanınmamak için kıyafet değiştirecekmiş.

Hakim, senelerdir giydiği alaca benekli ve kaplan derisinden yapılmış kürkünü ters çevirip giymiş. Kavuğunu da çıkarıp başını kervancılar gibi sarmış. Kervanla gizlice yola koyulmuş.

Birkaç gün ilerledikten sonra haramiler, kervanı dar bir geçitte durdurup kontrol etmişler. Değerli eşya olmadığını görünce kızmışlar ve hakimi sorgulamaya başlamışlar. Hakimin üstünü başını ararken alaca benekli kürkünü fark etmişler. O an heyecanla reise seslenmişler:

– Reis müjde! Aradığımız hakim burada, demiş.

Reis:

– Nasıl olur, onun sırtında alaca kürkü yok muydu, diye sormuş.

– Var, var! Var olmasına var da onu ters giydiği için alacası içinde. Bu yüzden onu tanıyamadık, demişler.

Alacasını içinde saklayan insanlardan kendimizi korumalıyız. Çünkü böyle insanlar gerçek yüzlerini hep gizlerler. Bir fırsatını bulduklarında bize büyük zararlar verebilirler. İçi dışı bir olan insanlardan zarar gelmez ama gerçek niyetini gizleyenlerden her şey beklenir.

Aldanma dışına bakıp

Alacası var içinde.

Nice yuvalar yıkıp

Alacası var içinde.

ALİ KIRAN BAŞ KESEN

Bu deyim, kabadayı yani haylaz delikanlı konuşmasıdır. İşsiz güçsüz, acıması olmayan külhanbeyleri için kullanılır. “Dal kıran baş keser.” atasözünün değişmiş hâlidir.

Atalarımız ağaca çok önem verirlerdi. İstanbul Fatih’i Sultan Mehmet’in: “Ormanlarımdan bir ağaç veya fidan kesenin başını keserim.” sözü atalarımızın ağaca, yeşile verdiği değeri çok güzel anlatmaktadır.

Batılı gezginler, hatıra kitaplarında, yıllar önce ülkemizin bir ağaç denizi olduğunu anlatmaktadırlar. Bugün ise geriye çıplak tepeler, çatlamış topraklar ve uzayıp giden bozkırlar kalmıştır. Bu nedenle her yıl toprağımızın bir kısmı denizlere sürüklenip gitmektedir.

Ağaç, temiz havadır, yağmur ve berekettir. Memleketin zenginliği, çocukların yattığı beşik, evimizin kapısıdır. Oturduğumuz sandalye, masa, kullandığımız mobilyadır; okuduğumuz kitap, yazı yazdığımız defterdir.

Ülkemizi, geleceğimizi seviyorsak fidan dikelim. Ağaçlarda kuşlar şarkı söylesin, yuva yapsın dallarına. Gölgesinde dinlensin insanlar. Ağacı kesmede ve ormanı yok etmede Ali kıran, baş kesen olmayalım. Kendi elimizle geleceğimizi yok etmeyelim.

Ali kıran, baş kesen:

Toplumun yüz karası.

Ali kıran baş kesen:

Herkesin maskarası.

ALTIN YUMURTLAYAN TAVUĞU KESMEK

Çok kâr getiren bir şeyi elden çıkarmak, ondan gerektiği gibi faydalanamamak, sürekli bir kazancı açgözlülük ederek daha çok almak için yok etmek anlamlarında kullanılır.

Altın yumurtlayan tavuk kesilir mi? Kesilmez. Çünkü altın yumurtluyor. Her güne bir altın... Tavuğu kesersek bundan mahrum kalırız. Demek ki bize sürekli fayda sağlayan bir şeyi aç gözlülük edip elden çıkarmamalıyız.

Açgözlülük, sevilmeyen sıfatlardandır. Çok insan bu sıfattan kurtulamadığı için sevdiklerini kaybetmiş, cahilce davranışlarının kurbanı olmuştur.

Açgözlü değil, tokgözlü ve kanaatkâr olalım.

Masaldaki adamın durumuna düşmeyelim.

Hani, fakir bir adamın her gün bir altın yumurtlayan tavuğu varmış. Adam bir gün şöyle düşünmüş: “Bu tavuk, her gün bir altın yumurtluyor. Galiba bunun karnında bir hazine var. Neden her gün bir altın verecek diye bekleyeyim. Bu tavuğu kesip karnındaki bütün altınlara bir anda kavuşayım.”

Sabırsız, düşünmeden hareket eden adam ertesi sabah tavuğu kesmiş. Bakmış ki tavuğun karnında hiç bir şey yok. Adam, yaptığı hatayı anlamış ama iş işten geçmiş. Açgözlülüğünün cezasını çekmiş.

Acele etme, sabırlı davran.

Altın yumurtlayan tavuk kesilmez.

Açgözlülük her şeyi yer bitirir.

Mal, mülk, servet azar azar birikir.

AYAKLARI SUYA ERMEK

Hatasını anlamak, aklı başına gelmek, gafletten uyanıp doğruyu bulmak anlamlarında kullanılır.

Hayatımızda yanlış bir iş yapmaya kalkıştığımızda vicdanımızın uyarısı ile karşılaşırız. Yanlış iş yapmaktan vazgeçeriz.

İnsan melek değildir, hata yapabilir. Yaptığımız hatalar bizim için öğretici olmalı. Bunlardan ders çıkarmalıyız. Böylece hak ve hakikate kavuşur, huzur buluruz.

Eskiden uyurgezerlerin yattığı yerin çevresine kaplar içinde su koyarlarmış. Uyurgezer, uyku hâlindeyken kalkıp etrafta dolaşırken ayakları su dolu kabın içine girermiş. Ayakları su ile temas edince uyanıp kendine gelir, ne yaptığının farkına varırmış. Tekrar yatağına döner, mışıl mışıl uyumaya başlarmış.

Gerçeği kavramaktır,

Ayakları suya ermek.

Tehlikeden kurtulmaktır,

Ayakları suya ermek.

AYAK UYDURMAK

Başkasının yürüyüşüne, davranışına, hayat şartlarına uymak, onlar gibi hareket etmek anlamlarında kullanılır.

Bazı insanlar, hayata ayak uyduramazlar. Uyduramayınca da uyumsuz, mutsuz, huzursuz bir hayat sürerler.

Farklı bir yere gittiğimiz zaman, oraya uyum problemi yaşar, bazı sıkıntılarla karşılaşırız. İşte önemli olan, bu sıkıntıların üzerine gidip mücadele etmektir.

Çevresine ayak uyduramayan, mutlu ve huzurlu olamaz. Fakat ayak uydurmak, insanların yanlışlarına ortak olmak anlamını taşımaz.

Aslında “ayak” halk şiirinde “kafiye” demektir. Ayak uydurmak da bir şiirin ayaklarına (uyak) uygun nazım düzenlemek, ahenkli söz söylemektir.

Saz şairleri şiirle birbirine cevap vermek suretiyle yarıştıklarında biri ilk beyti söyler. Diğeri de aynı kafiye ile cevap verirdi. Saz şairlerinin karşılıklı aynı kafiye ile söylemelerine “ayak uydurmak” denilirdi.

Ayak uyduramazsan

Gidersin buralardan.

Ayak uyduramazsan

Harcarsın boşa zaman.

BAŞINA ÇORAP ÖRMEK

Birine kötülük etmek için gizliden gizliye çalışmak ve plan hazırlamak demektir.

Hayatımızda başımıza çorap ören, yani bize kötülük etmek isteyenler bulunabilir. Bizimle uğraşan, bizi kıskanan insanlar olabilir. Bunlara karşı dikkatli olmalı, bunlarla ilişkilerimizi gözden geçirmeliyiz.

Aslında çorap baş için değil, ayak için örülür. Çorap baş için örülüyorsa sevilmeyen bir insanın başını ayağa düşürmek ve değersiz kılmak demektir.

BURNU KAF DAĞI’NDA OLMAK

Kendini, yükseklerde görmek, kibirlenmek, herkese yukarıdan bakmak anlamlarına gelir.

Kaf Dağı, masallara göre dünyayı kapladığına, arkasında cinlerin, perilerin bulunduğuna inanılan zümrütten bir dağdır.

Sonradan görme insanlar vardır. Bunar, dünyalık üç beş mal ile insanlara tepeden bakarlar. Onları küçümserler.

İnsan dünyaya malsız mülksüz gelmiştir. Öylece de gidecektir. Herkes, elde ettiklerini bu dünyada bırakarak göçecektir. Her şeyin sahibi Allah’tır. Yunus’un dediği gibi:

Mal sahibi, mülk sahibi

Hani bunun ilk sahibi.

Mal da yalan, mülk de yalan;

Var biraz da sen oyalan.

İnsan, burnu Kaf Dağı’nda olmamalı. Sonunda bir gün bu dünyadan çekip gidecektir. Geride yaptığı güzel eserler ve güzel işler kalacaktır. Bunun için kimseyi küçük görmemeliyiz. Alçakgönüllü olmalıyız.

BURNU SÜRTÜLMEK

Önceden kabullenmediği doğruları, hayatla ilgili düşünceleri; başından gecen olaylardan ders alıp kabule mecbur olmak, gururlanmaktan ve büyüklenmekten vazgeçmek gibi manalar taşır.

Gençler, hayat tecrübesinden yoksun oldukları için bazı hatalar yaparlar. Hatalara düşmemek için büyüklerin tecrübelerinden yararlanmak gerekir. Büyüklerin öğütleri çoğu gençlerin kulağına şarkı sözü gibi gelir. Ancak bazen iş işten geçince gençler gerçeği anlarlar. İşte o anda eski davranışlarından vazgeçip büyüklerin nasihatlerine kulak verirler. Eski gurur ve kibirlerinden eser kalmaz.

İnsan, hata yapmaktan yerlere düşerek burnu sürtülsün istemiyorsa büyüklerin tecrübelerine kulak vermelidir. Yoksa her hatada yerlere yuvarlanır, burnu da sürtülür, canı da fena şekilde yanıverir.

Oğlum dinle babanı,

Burnun sürtülmesin.

Çalıştır şu kafanı,

Yerde sürünmeyesin.

ÇEKİRDEKTEN YETİŞMEK

Bir işi, çıraklıktan başlayıp deneye deneye öğrenmek ve o işte ustalaşmak demektir.

Anne babalar, çocuklarını daha küçük yaşlarda yetiştirmeye, hayata hazırlamaya çalışırlar.

Çocuklar, tatillerde boş boş gezmek yerine ailelerine yardım eder, bir meslek öğrenmeye çalışırlar. Bunun için bir ustanın yanına çırak olarak verilirler veya meslek sahibi babalarının yanında çalışırlar. Bazı çocuklar da tatillerde becerilerini geliştirmek için kursa giderler. Çoğu zaman bir doktorun resim yaptığını, bir savcının şiir yazdığını, bir öğretmenin bakır süslemesi yaptığını görürüz.

Çoğu insan bu şekilde, çekirdekten, yani temelden yetişip çıraklıktan kalfalığa ve ustalığa geçer. Para kazanmanın kolay olmadığını öğrenir.

Bugün yüksek makamlara gelenlerin çoğu bu şekilde yetişmişlerdir. Kimi kalemle, kimi fırçayla, kimi çekiçle, kimi keskiyle...

En has, en iyi usta

Çekirdekten yetişir.

Kişi sabırla çalışsa

Çekirdekten yetişir.

DALGA GEÇMEK

Ciddi işlerle uğraşmayıp boşuna vakit geçirmek, aklı başka yerlerde olmak, kendini işe verememek, biriyle alay etmek, gönül eğlendirmek gibi manalar taşır.

Çoğu zaman zoru değil de kolayı tercih ederiz. Zaman, bize verilen önemli nimetlerden biridir. Boşuna “Vakit, nakittir.” dememişler. Zamanı faydalı işlerle değerlendirmek, güzelliklerle doldurmak, üretmek ve çalışmak çok önemlidir.

Hızla akıp giden zaman içinde ciddi işler yapıp ardında iyi şeyler bırakmak insanın en önemli görevlerindendir. İnsanlarla, hayatla dalga geçenler arkalarından güzel şeyler bırakamazlar.

Kendi kusurlarımız dururken başkalarının kusurlarıyla uğraşmak, onları alay konusu yapmak, erdem değildir. Bu, büyük bir kişilik zaafı olduğu gibi aynı zamanda kul hakkına girer.

Çalışkan insanlardan korkmamalıyız. Çünkü onların kötü şeyler düşünmeye ve yapmaya zamanları yoktur. Ancak tembel insanlar, bir şeyler yapmak istemedikleri için her şeyi boş verirler. Dalga geçmeyi bir marifet sayarlar. Kötülük yapmaya, kötülük düşünmeye çok zamanları vardır tembel insanların.

Geçmiş zamanlarda zengin bir tüccar elinde neyi var neyi yoksa hepsini kaybeder. Bundan dolayı bunalım geçirerek kendini denize atmaya karar verir. Sahildeki yalçın kayalıklardan birinin üstüne çıkarak kıyıya vuran dalgaları saymaya başlar. Dalga sayısı yüz olunca kendini yukarıdan sulara bırakacaktır. Durumunu öğrenen bir dostu onu geriden takip etmektedir.

Tüccar ”Doksan altı, doksan yedi, doksan sekiz...” diye sayıp sona yaklaşır. Tam bu sırada dostu, tüccarın kolundan tutarak saymasına engel olur ve: “Olmadı dostum! İki dalga az saydın. O iki dalga geçti, yeniden sayacaksın.” der. Tüccar usanıncaya kadar, dostu sayıp tamamlamasına engel olur. Sonunda dostunu, yanına oturtur. Yaptığı işin boş olduğunu anlatır, onu bu kararından vazgeçirir.

Büyük kusur sayılır,

Biriyle dalga geçmek.

En kötü davranıştır,

Biriyle dalga geçmek.

DELİ DİVANE OLMAK

Bir şeyi, ne yapacağını bilemeyecek kadar sevmek, sevincinden deliye dönmek, bir olaya üzülmek, aklı başında gitmek anlamlarına gelir.

Deli kelimesinin çeşitli anlamları vardır. Aklı başıda olmayan, mantıklı hareket edemeyen kişilere denir. Ölçüsüz, taşkın ve aptalca hareket eden kişilere de deli deriz. Ayrıca bu sözcük, aşırı cesur davranan, gözü kara insanlar için de kullanılır.

Tarihte Rumeli ve Anadolu’da beylerbeyinin emrinde oluşturulan atlı asker anlamına da gelir. Halk korkusuz, gözünü budaktan sakınmayan, çok cesur davranan bu askerlere de deli sıfatını vermişti.

Evimize misafir veya yakınımız geldiği zaman ona hizmette, onu ağırlamakta deli divane oluruz. Milletimiz, misafire kucak açar. Evinde ne varsa onları ikram ederek memnun etmeye çalışır.

Boş boş işler yüzünden

Deli divane olma.

Çıkma büyük sözünden

Deli divane olma.

DİLE DÜŞMEK

Kötü tanınmak, herkes tarafından dedikodusu yapılır olmak, hakkında kötü söz söylenmek gibi anlamlar içerir.

Allah kimseyi dile düşürmesin! Dile düşmemek için iyi bir hayat yaşayıp söz ve davranışlarımıza dikkat etmeliyiz. Doğru, dürüst ve ölçülü insan başkalarının diline düşmez.

Yemede, içmede, uyumada, eğlenmede, giyimde, tavır ve davranışlarımızda ölçülü olmalıyız.

Bir insan başkalarının diline düşmüşse artık onun için rahat bir hayat yoktur. Nereye gitse onun hakkında konuşanlara rastlayacaktır.

Dile düşen insanlar hakkında söylenenlerin çoğu gerçek olmayabilir. Haberler dilden dile dolaştıkça hiç olmadık şeyler eklenerek abartılı boyutlara ulaşabilir. Bu da insanı çok huzursuz eder. Dile düşmemek için iyi bir hayat yaşamalı, dürüst olmalıyız.

Çile bülbülüm çile,

Beni düşürme dile.

Sesini duyur ele,

Çile bülbülüm çile.

DUT YEMİŞ BÜLBÜLE DÖNMEK

Neşesi ve konuşkanlığı herhangi bir sebepten dolayı kaybolmak, cevap verememek, susup kalmak, anlamlarına gelir.

Bazı insanlar durmandan konuşur. Bazılarının ağzından kerpetenle laf alamazsın. Bazen elde olmayan sebepler yüzünden neşemizi, konuşkanlığımızı kaybeder; karşılmızdakine cevap veremeyiz. Adeta dilimiz tutulur.

Taşı gediğine koymak ve duş yemiş bülbüle dönmek istemiyorsak sözü yerinde kullanmayı bilmeliyiz.

Haziran, beyaz dutların tatlanıp ballandığı bir aydır. Dut mevsimi başlayınca bülbüller güzel ötemezmiş. Çünkü dut yiyen bülbüller, karın ağrısına, mide sancısına tutulurmuş. Bağırsakları bozulurmuş. Bir de dut boğazda da kalabilir, o an bülbül de tıkanır, ötemezmiş.

Ben bir dostun karşısında

Dut yemiş bülbüle döndüm.

Ariflerin çarşısında

Dut yemiş bülbüle döndüm.

DÜNYANIN ÇİVİSİ ÇIKMAK

Her şeyin bozulması, yozlaşması, kuralların alt üst olması, işlerin tamamen kötüye gitmesi anlamları taşır.

Aslında değişen, bozulan ve kokuşan, dünya değil, insandır. Dünyayı bozan, yaşanmaz hâle getiren, yine insandır.

Bazı insanlar için: ”Bastığı yerde ot bitmez.” demiş atalarımız. İnsanoğlu bozulunca ekmek de süt de bal da bozuldu. Su, hava bozuldu. Giyiniş, yürüyüş, alışveriş, sonuç olarak ahlak bozuldu.

Her şey neden bozuldu? Özden, asıl kaynaktan, bizi ayakta tutan değerlerden, Allah korkusundan uzaklaştık ondan dolayı bozuldu.

Süte su, suya ve havaya zehir, helale haram, alışverişe hile, söze ve oturuşa ölçüsüzlük kattıkça sonunda “Dünyanın çivisi çıkmış.” dedik.

Diyorlar ki dostlarım,

Dünyanın çivisi çıkmış.

Ben de bundan korkarım,

Dünyanın çivisi çıkmış.

EKMEK TEKNESİ

Ekmek teknesi, karnımızın doyduğu, ailemizi geçindirdiğimiz yer, araç anlamına gelir.

Her ailenin bir ekmek teknesi vardır. Hayatta kimi memur, kimi tüccardır. Kimi sanat kimi zanaat sahibidir. Kiminin de bir motoru, aracı, kamyoneti, traktörü vardır. Bunların her biri ekmek teknesidir.

İnsan, ekmek teknesini iyi korumalı, ona sahip çıkmalı.

Anadolu’da buğday harmanları kaldırılır. Buğday, değirmende un yapılır. Evlerde de bu unla teknelerde ekmek yapmak için hamur yoğrulurdu. Bu hamur, sabah ezanları okunurken dört kulplu tekneyle fırına taşınırdı. Fırında hamurun mayalanması beklenir, sonra da ekmekler yapılır, fırına sürülürdü. Etrafı mis gibi ekmek kokusu sarardı. Fırından çıkan ekmekler, tekneyle eve getirilir, evin bir haftalık ihtiyacı karşılanırdı. Mecbur kalmadıkça eve dışarıdan ekmek getirilmezdi.

Mis kokular yükselir

Ekmek teknelerinden.

Hayat bereketlenir

Ekmek teknelerinden.

EKMEĞİNİ TAŞTAN ÇIKARMAK

İşsiz kalmayacak kadar becerikli ve çalışkan olmak, zor işleri yaparak geçimini sağlamak, her güçlüğü yenerek rızkını kazanmak gibi manalar içerir.

İşin iyisi, kötüsü yoktur. Becerikli ve çalışkan olanlar, her işin üstesinden gelerek para kazanmamın yollarını bulurlar. Alınlar terleyip beden yoruldukça işler ilerler, kazançlar artar.

Hayatta öyle insanlarla karşılaşırız ki hiç boş durmazlar. Daima hareket hâlindedirler. Çünkü nerede hareket varsa orada bereket vardır.

Bu deyim, taşçı ve mermerci esnafının zorlu mücadelesinden doğmuştur. Onlar, ekmeklerini taştan ve mermerden çıkarırlar. Ellerindeki araçlarla sabırla taşa, mermere şekil verirler. Bir ustanın elinde taş, mermer güzel bir şekilde işlenir, yapılara malzeme olur. Hem boy boy yapılar yükselir hem de bu ustalar bu yolla geçimlerini sağlarlar.

Nice gayretli insan

Ekmeğini taştan çıkarır

Çekiç sallar durmadan

Ekmeğini taştan çıkarır.

EL PENÇE DİVAN DURMAK

Birinin söylediğini yapmaya hazır durumda olmak, fedakâr bir şekilde onun emrini beklemek demektir.

Eskiden, devlet adamlarının karşısında eller birbirine bağlanarak saygılı bir şekilde durulurdu.

“Divan” aynı zamanda padişah huzuru, makamı ve devlet işlerinin görüldüğü yer demektir. Padişahın veya bir devlet adamının karşısında eller kenetlenir, saygılı şekilde beklenir.

Osmanlılarda memurlar yöneticilerin, devlet büyüklerinin karşısında el bağlarlardı. Yapılacak bir işi hemen yerine getirmek için hazır beklerlerdi.

Eskiden büyüklere karşı saygılı olmak yapmacık bir davranış değil, içten gelen bir duyguydu.

Büyükler karşısında

El pençe divan durulur.

Seçkin dostlar huzurunda

El pençe divan durulur.

EL SÖZÜNE UYMAK

İyi tanımadığı kişilerle konuşup görüşerek onların sözünü dinlemek, onların sözüyle hareket etmek anlamlarına gelir.

Huyunu suyunu bilmediğimiz kişilerle fazla güvenmemeliyiz. Çünkü insanın alacası içinde, hayvanın alacası dışında olur. Bir hayvanı dış görünüşüyle az çok anlayabiliriz. Ama insanı anlamak, tanımak zordur. Onun iyi mi kötü mü olduğunu ancak onunla vakit geçirdiğimizde anlayabiliriz.

Büyüklerin: “El sözüne uyma!” şeklindeki uyarılarına kulak vermek gerek. Çünkü onlar görmüş, geçirmiş tecrübeli insanlardır. Zararın nereden geleceğini bilirler.

Günümüzde el sözüne kanıp yerinden, yuvasından, değerlerinden uzaklaşan birçok genç vardır. ‘El’ yani, yabancı olan, insanın iyiliğini düşünmez, istemez. Uyanık olmak gerek.

Ciğerparem, iki gözüm,

El sözüne uyma sakın!

Sana öğüt olsun sözüm,

El sözüne uyma sakın.

ELİ MAŞALI (BAYRAKLI)

Otoriter, kavgacı, huzur bozucu, katı ve geçimsiz davranışlarıyla ortalığı karıştıran manalarına gelir.

Daha çok, geçimsiz ve sert kadınlar için kullanılan bir deyimdir.

Terbiyeli, nazik ve zarif olanlara edepli; terbiyesiz, kaba ve haddini bilmezlere de edepsiz deriz. Eli maşalı insanlar kaba, haddini bilmez kişilerdir.

Kavgacı ve huzur bozuculardan uzak durmalı, kendi karakterimize uygun insanlarla birlikte olmalıyız. Aksi takdirde hep sıkıntılar yaşarız.

Osmanlı Devleti’nin son zamanlarında memleketin her yerinde sık sık isyanlar çıkıyordu. Bu isyanlarda, isyancılar ellerindeki bayraklarla sağa sola saldırıyor, bozgunculuk yapıyorlar. Özellikle İstanbul’da olur olmaz şeyleri bahane eden yeniçeriler ayaklanıyordu. Halkın huzurunu bozarak maddi manevi zararlar veriyorlardı.

İşte o dönemlerde elinde bayrak ortalığı karıştıran insanlar böyle olumsuz bir iz bırakmışlardır.

Zaman içinde zararlı ve huzur bozucu olan eli bayraklılar, günümüzde eli maşalılara dönüşmüştür.

EŞEKLİĞİNE VERMEK

Yapılan hatayı kişinin cahilliğine, görgüsüzlüğüne vermek anlamlarını taşır.

İnsan, hoşgörülü, sevgi dolu olmalı. Mevlana’nın hoşgörüsü ve Yunus’un sevgisi ile dünyaya bakmalıdır. Böyle yaşamalı, başkalarının kusurlarını gereksiz yere büyütmemeli.

Evvel zaman içinde bir adam, eşeğiyle tren yolundan geçiyormuş. Görevliler, adamı yakalamış ve beş kuruş ceza kesmişler. Bu sırada raylarda başıboş dolaşan bir eşek daha varmış. Görevliler, onu da yakalayıp sahibini bulmuşlar ona da iki kuruş ceza vermişler. Beş kuruş ceza ödeyen adam, buna itiraz etmiş. “Sahipli eşekten beş kuruş, sahipsiz eşekten iki kuruş! Olmaz!” demiş. Ceza kesen kişi:

– O eşeğin sahibi yoktu; eşek, eşekliğinden yola çıkmış, demiş. Adam:

– Benim eşeğimi de sahipsiz sayın, ben de iki kuruş vereyim. Üç kuruşu da eşekliğime sayın, demiş.

Acemiler hata yapar,

Eşekliğine vermeli.

Ara sıra yoldan sapar,

Eşekliğine vermeli.

EŞREF SAATİ

Bir işin yapılması, bir şeyin alınması için en uygun olan, bir kimse için en verimli, en coşku dolu zaman anlamlarına gelir.

Anne babamıza bir şeyi aldırmak istiyorsak onların en keyifli, en huzurlu zamanlarını kollamak gerekir. Birisine bir şey yaptırırken en uygun zamanı kollamazsak o işin istediğimiz şekilde tamamlanması şüphelidir.

Söz gelimi babanızın işten yorgun argın geldiğini düşünelim. Üstelik karnı da çok aç. Ondan bir şey istiyorsunuz... Bu durumda, babanızdan olumsuz bir cevap alabilirsiniz. Yeterli ilgiyi görmeyebilirsiniz. Hâlbuki, bir şey istemek için en uygun zamanı beklemeliydiniz.

Her insanın ruh özelliğine göre uygun eşref saati vardır. Bu zamanı keşfetmeli; önemli, güzel işleri bu zamanlarda yapmalı.

Eşref saat; savaş, nişan, düğün gibi önemli işlerde insanlara hayır ve iyilik getirmiştir.

Hayırlı, hoş işler için

Eşref saatini bekle!

Yolunda gitsin her işin,

Eşref saatini bekle!

ETTİĞİNİ BULMAK

Yaptığı kötülüğün karşılığını bulmak, kötülük yapanın kendi başına da kötülük gelmesi, ettiği yanına kâr kalmamak manalarına gelir.

Kötülük eden, kötülük bulur. İyilik eden ise iyilik bulur. İnsan bu dünyada iyi ya da kötü, ne yaparsa yapsın, mutlaka ektiğini biçecektir. Zulüm ve adaletsizlik sonsuza kadar sürmez. Hiçbir kötülük karşılıksız kalmaz.

Kul hakkı yemek, başkalarına zarar vermek doğru değildir.

İnsanların temiz duygularını kullanmak, onları kandırmak, Allah’ın affetmeyeceği büyük bir günahtır. “Kendine yapılmasını istemediğin şeyi başkalarına da yapma.” Başkalarını zulüm altında inletirsen inlersin. Bunun karşılığını zulüm olarak görürsün. Başkalarının hakkını yersen senin hakkını yerler.

Kitseye kötülük etme,

Ettiğini bulursun.

Haksızın peşinden gitme,

Ettiğini bulursun.

FAKA BASMAK

Oyuna gelmek, aldanmak, kurulan tuzağa düşmek anlamlarını taşır.

İnsan hayatı; kurulan tuzaklarla, çeşit çeşit oyunlarla doludur. Kim kime tuzak kurar? İnsan hayvana tuzak kurar, insan insana tuzak kurar.

Bir başkasının oyununa gelmemek, kurduğu tuzağa düşmemek için uyanık ve tedbirli olmak gerekir.

İnsanları, çaresiz ve zor durumlara duruma düşürmek için türlü dolaplar çevrilir. Neden? Bunun temelinde düşmanlık, çıkar hırsı, kıskançlık veya bencillik vardır.

“Fak” Arapça bir kelimedir. “Tuzak” anlamına gelir. Hayvanlara ormanda tuzak kurarlar. Tuzağı otlarla, çalılarla gizlerler. Üzerine de yem koyarlar. Hayvan gelir, yeme kanar, tuzağı görmez. Tuzağa basar basmaz yakalanır. Hayatta da türlü tuzaklar vardır. İnsan uyanık olmalı, tuzağa düşmemeli.

Hayat, dolambaçlı yoldur,

Uyanık ol, faka basma!

Kalbini iyilikle doldur,

Uyanık ol, faka basma!

GURBETE DÜŞMEK

Doğup büyüdüğü yerlerden ayrılıp yabancı yerlere gitmek zorunda kalmak anlamlarını içerir.

Gurbet, kişiye yabancı olan yerdir. Sıla ise kişinin büyüdüğü yerdir. Gurbete çıkana garip, kimsesiz denir. İnsanı iki şey uslandırır demişler: gurbet ve zaman.

İnsan, okumak, çalışmak ve bir hizmeti yerine getirmek için gurbete gider. Gurbete düşenler gurbetin acısını, sıkıntısını ve yalnızlığını iyi bilirler. Çevrende kültür ve inanışları farklı insanlar vardır. Aile, akraba ve dostların, yaşadığın yere uzak olabilir. Buna rağmen insan, gurbete katlanmak ve alışmak zorunda kalır. İnsan nelere alışmaz ki! Bakmışsınız gurbet, vatan gibi, vatan da gurbet gibi olmuş. Yaban ellere alışmış, memlekete ise yabancılaşmış bulursun kendini.

Yıllar önce Anadolu insanı çalışmak için Avrupa ülkelerine gurbete gittiler. Onları bilmedikleri bu ülkelere davul ve zurnayla uğurladık. Bazıları zor da olsa gurbette yaşamaya ve oraya alışmaya çalışıyor. Alışamayanlar ise geri döndü. İşte ‘gurbetçi’ sözü de bu göçten dolayı çıktı.

Anadolu’da, gidip dönmeyenler için türküler, ağıtlar yakıldı.

Yolumuz gurbete düştü,

Hazin hazin ağlar gönül.

Araya hasretlik girdi,

Hazin hazin ağlar gönül.

HALİL İBRAHİM BEREKETİ

Bolluk, bereket ve zenginlik içinde yaşamak manasını taşır.

Aslında, “Allah, Halil İbrahim bereketi versin!” bir dua cümlesidir. Bolluk ve zenginlik, berekete bağlıdır. Bereket, Allah’tan gelen hayrın ve iyiliğin bir şeyde görünüp devam etmesi, çoğalmasıdır. Berekette “uğurlu olma, mutluluk, kutsallık ve şükür” vardır.

Halil İbrahim denilen Hz. İbrahim (as) Peygamber’dir. Hz. İbrahim (as) çok cömert ve insanlara bol bol ikram eden bir peygamberdir. Bunun için, ‘Halil İbrahim Sofrası’ meşhur olmuştur. İbrahim Peygamber, misafirsiz gün, gece geçirmezdi. Bir gün misafiri gelmediğinde kendinde kusur arardı. “Ben ne yaptım da bugün kapımı bir misafir açmadı!” derdi. Misafirsiz günlerde yollara çıkar, evine misafir getirirdi.

Geçmişte bu deyimi hatırlatacak güzel bir hikâye de yaşanmıştır:

Evvel zaman içinde birbirini seven ve mutluluğunu isteyen iki kardeş varmış. Büyüğünün adı Halil, küçüğünün adı İbrahim’miş. Halil evli ve çocuklu, İbrahim ise bekârmış. İki kardeş, tarlayı ortak ekip biçermiş. Ürünü toplar, aralarında pay eder, geçinip giderlermiş.

O yıl harmanda buğdayı ikiye ayırmışlar. Halil:

– Kardeşim İbrahim, buğdayı koymak için gidip çuvalları getireyim, sen burada bekle, demiş.

Halil, çuvalları getirmeye gitmiş. Kardeşi gidince İbrahim’i bir düşünce almış. Kendi kendine:

– Ağabeyim evli, üstelik çocuğu da var. Ben bekârım, ona buğday daha çok lazım, demiş.

Kendi payından onunkine biraz buğday katmış. Halil bir süre sonra çuvallarla geri dönmüş:

– Haydi İbrahim, önce çuvalları sen doldur da ambara taşı, demiş.

İbrahim, buğday dolu bir çuvalı alıp yola koyulmuş. Halil, kendi kendine:

– Allah’a şükür benim bir yuvam, çocuğum ve eşim var. Kurulu düzenim var. Ama kardeşim hâlâ bekâr. Çalışıp para biriktirecek, sonra da evlenecek, diyerek kendi payından kardeşinin hissesine biraz buğday atmış. Birbirinden habersizce karşılıklı yapılan buğday yardımları sürüp gitmiş. Akşam olmuş, karanlık basmış ama taşımakla buğday yığınları bir türlü tükenmiyormuş.

Bu karşılıklı hareket, Allah’ın çok hoşuna gitmiş. Onlardan razı olduğu için Allah bereket üstüne bereket vermiş. Taşıdıkça buğdayları çoğalmış, ambarları dolup taşmış.

Bugün Halil İbrahim bereketi denilince bu iki insan akla gelir. Ne yapalım Allah bizim de bereketimizi artırsın. Bencillik, kıskançlık ve fesatlık ortadan kalksın!

Güzel insanlar sahip olsun,

Halil İbrahim bereketine.

Bütün muhtaçlar koşsun,

Halil İbrahim bereketine.

KABAK BAŞINDA (BAŞINA) PATLAMAK

Başkalarının sebep olduğu yanlışların zararı üstüne kalmak, zarar görmek, sıkıntı çekmek, başı belaya girmek, başkasının yaptığı hatanın cezasını çekmek gibi anlamlar taşır.

Bazı kimseler, başkalarının yaptığı kötülüklerden dolayı, suçsuz yere zarar görüp sıkıntıya düşer. Başkası olumsuz işlerle uğraşır, bunun zararını da bir başkası çeker.

Asma kabağı yetiştiren meraklı bir bahçıvan varmış. Asma kabakların asmalarını çardaklara dolar, onları doya doya seyredermiş.

Bahçıvan bir gün, çardakta bal kabağı yetiştirmeye karar vermiş. Büyüyen bal kabakları çardağın her tarafını sarmış, dallar çiçek açmış. Çiçekler meyveye, bal kabağına dönmüş. Bal kabakları koca koca olmuş.

Bir gün, yetiştirdiği bal kabaklarını seyrederken bir rüzgâr çıkmış, çardak sallanmış. İri iri bal kabakları da bahçıvanın başına düşmüş. Dostları ona kabak yetiştirme işinin nasıl gittiğini sorduklarında onlara: ”Kabak başımda patladı.” demiş.

Ne ettim ne yaptım ki

Kabak başımda patladı?

Yanlış bir işe saptım ki

Kabak başımda patladı.

KOKUSUNU ALMAK

Gizli tutulan şeyi sezmek, hissetmek, bir şeyin varlığının farkına varmak gibi manalara gelir.

Yapılan iş ve hizmetleri gizlemenin bir anlamı yoktur. Hiçbir şey gizli kapaklı kalmaz. Gizli, kapaklı yapılan iş ve hizmetler milletin yararına değil, zararınadır. Uzun süre insanları kandırmak mümkün olmaz.

Biri, koku alıyorsa demek ki bir yerlerde bu kokunun kaynağı vardır. “Ateş olmayan yerden duman çıkmaz.” demiş atalarımız. Koku, varlığın kendisinden haber verir.

Bir gün Nasrettin Hoca’nın canı çorba ister. Yoğurtlu, naneli, bol limonlu ve kara biberli bir çorbanın hayalini kurar. Ama bu hayalini gerçekleştirecek bir şeyciği yoktur evinde.

Tam bu sırada kapı çalınır. Hoca, bir de ne görsün?

Kapı komşunun çocuğu, elinde boş bir çorba tası ile karşıda durmuyor mu?

Çocuk, bizim Hoca’ya annesinin hastalandığını ve bir kap çorba istediğini söyler. Hoca da ellerini havaya kaldırır:

– Allah’ım, ne güzel komşularım var. Benim hayalimdeki çorbanın bile kokusunu alıyorlar, der.

NABZA GÖRE ŞERBET VERMEK

İstediğini elde etmek veya birinin gözüne girmek için bir kimsenin hoşuna gidecek şekilde hareket etmek, onun durumuna göre davranmak manalarını taşır.

Günümüzde pek çok insan nabza göre şerbet verir hâle geldi. Çıkarları gereği, karşısındakinin huyuna ve suyuna göre söz edip onları etkilemeye, işini böylece yürütmeye çalışıyor. Hâlbuki, özü sözü doğru olarak, dosdoğru iş yapmak, doğruluktan taviz vermemek gerekir.

Arapça bir kelime olan “şerbet” meyve özü, su ve şekerle yapılan tatlı bir içecektir. Eskiden, meyve suyu olmadığı zamanlarda, insanlar şerbet yapıp içerlerdi. Anadolu’da bazı insanlar için “şerbetli” sıfatı kullanılmaktadır. Anlamı ise başkalarının yapmak istemediği işleri, hiç çekinmeden yapan ve bundan bir zarar görmeyen kimse demektir. Eskiden düğünde dernekte veya herhangi bir yerde kalp çarpıntısı olan ve heyecanlanan kimselere şerbet içirilirdi. Önce hekim tarafından nabız dinlenir, çarpıntının durumuna göre şerbetin ne zaman, nasıl verileceği belirlenirdi.

Sonunda muradın erdi,

Nabza göre şerbet verdi.

Ah bir bilsek nedir derdi,

Nabza göre şerbet verdi.

NALLARI DİKMEK

Ölmek anlamında kullanılan argo bir deyimdir.

Evvel zaman içinde bir padişahın çok sevdiği bir atı varmış. Bu at, bir gün hastalanmış. Padişah üzgün ve sıkıntılı imiş. Adamlarına atı iyileştirmeleri konusunda tehditler savurmuş:

– Kim atımın öldüğünü bana haber ederse kendisine girecek delik arasın, demiş.

Baytarların tüm çabalarına rağmen hayvan iyileşmemiş. Kısa süre sonra da ölmüş. Herkesi bir korku sarmış. Atın ölümünü padişaha nasıl haber vereceklerini kara kara düşünmeye başlamışlar.

Bu sırada sarayda hizmetçilik yapan babayiğit ve açıkgöz biri: ”Ben, atın öldüğünü padişaha söylerim.” demiş. Padişahın huzuruna çıkarak:

– Biraz önce ahıra gittim. Atınız nallarını dikerek derin bir uykuya dalmış. Hiç hareket etmiyor, demiş.

Durumu anlayan padişah çok kızmış:

– Açık açık atın öldüğünü söylesene, demiş.

Saray görevlisi:

– Benim ağzımdan öyle bir söz çıkmadı. Onu siz söylediniz efendim, demiş ve işin içinden sıyrılmış.

Güçlü, soylu, güzelim at,

Sonunda nalları dikti.

Padişahın gülü kır at,

Sonunda nalları dikti.

OK YAYDAN ÇIKMAK

Bir işte, dönüşü olmayan yola girmek, yapılacak bir şeyin kalmaması gibi anlamlar içerir.

Her zaman, iş işten geçmeden planlı çalışmalı, adımımızı hesaplı atmalıyız. Düşünmeden taşınmadan hareket etmemeli, bir işe başlamadan önce getirisini götürüsünü iyi hesaplamalıyız.

Ok ve yay, Türklerin geleneksel silahlarındandır. Türkler, at ve kılıç kadar ok ve yaya da değer verir. Ok ve yay, silah olarak asırlarca kullanılmıştır. Okçuluk, ata sporudur.

Ok aynı zamanda doğruluk ve adalet demektir. Atalarımız, oklarıyla birlikte gittikleri yerlere adaleti de götürmüşlerdir. Ok gibi dosdoğru olmak gerekir.

Adam, oku yaya yerleştirdi, gerdi gerdi, sonra şirin bir ceylana nişan aldı. Güzelim hayvanın tatlı canını düşünmedi. Onun anne, babasını, ailesini hesaba katmadı. Zavallı hayvanı vurduktan sonra da oturup düşündü: ” Ben ne yaptım, bu şirin cana nasıl kıydım?” dedi. Çok pişman oldu. Ok yaydan çıktıktan sonra gelen pişmanlık bir fayda vermez.

Oku yaya yerleştirip atınca artık onun geri dönüşü yoktur. Bir canlıya nişan alınmışsa yapacak bir şey kalmamıştır. Önemli olan, oku fırlatmadan önce iyi düşünmek!

Dokuz düşün, bir karar ver,

Ok yaydan çıkmadan önce.

Yayını aklın ile ger,

Ok yaydan çıkmadan önce.

SAKALINI DEĞİRMENDE AĞARTMAK

Gün görüp ihtiyarlamasına rağmen hayattan ders almamış, bir şey öğrenmemiş olmak; boş işlerle uğraşmak, ortaya halk ve Hak için bir şey koyamamak anlamlarını taşır.

Ömür rüzgâr gibidir. Gelir geçer. Konan göçer. Hayat yolculuğunda güzel işler yapmak, güzel eserler bırakmak insanoğlunun en önemli görevi olmalıdır.

Hayatı boş ve faydasız işlerle geçirmemeli. Dolu dolu, hayatı ve insanları aydınlatacak, onlara hak ve hakikat için kılavuzluk edecek işlerle geçirmeli. Çünkü bilgisiz, faydasız ve esersiz geçen bir hayatın yerinde yeller eser.

Değirmende oluşan un tozları, çalışanların sakal ve bıyıklarının üzerini örterek onları beyazlaştırır. Böylece sakal ve bıyıkları ağarmış gibi görünür. Ama aslında bu ağarma gerçek ağarma değildir.

Hayatta çok görüp çok yaşadı.

Sakalı değirmende ağartmadı.

İnsanlığa büyük eserler bıraktı.

Sakalı değirmende ağartmadı.

SIFIRDAN BAŞLAMAK

Bir işe parasız, pulsuz, sermayesiz başlamak veya her şeyini kaybettikten sonra toparlanıp yeniden başlamak demektir.

Bazı insanlar, bütün varlıklarını kaybettikten sonra ümitsizliğe ve karamsarlığa düşmez. Yeniden ayağa kalkıp her şeye sıfırdan, yani başından başlarlar. Büyük çabası ve iyimserlikleri sayesinde yeniden yükselirler.

Öyle insanlar vardır ki alınlarının teri, gözlerinin feri ve bileklerinin gücüyle zorlukları yenip hesaplarını bilerek düzlüğe çıkmışlardır.

Nice fakir ailelerin çocukları da farklı işlerde çalışıp feleğin çemberinden geçmiştir. Daha sonra hem insan hem de para pul sarrafı olmuşlardır.

Önemli olan işini, iyi yapmaktır. İşinin gereğini yapan, asla yolda kalmaz.

Sıfır, bilindiği gibi sayıların başlama noktasıdır. Tek başına hiçbir değer ifade etmez. Bu sebeple ‘sıfırdan başlamak’ demek, her şeye yeniden başlamak demektir.

Neleri gördük geçirdik,

Ne avuçta var ne elde.

Başla da sıfırdan dedik,

Mevla vardır bu gönülde.

TAVŞANA KAÇ, TAZIYA TUT

Birbirine rakip olan, anlayış ve görüşleri farklı iki tarafı da çatışma ve kavga için tahrik etme, kışkırtmak manalarını taşır.

İnsanları birbirine düşman etmek, birbiriyle çatıştırmak hem kötü bir alışkanlık hem de günahtır. Aileyi, topluluğu bölmek, parçalamak ve yok etmek isteyenler onları birbirine düşürür. Birbiriyle kavgaya tutuşturur.

İşte ayrılık tohumları bir ülkede böyle ekilir. Dostluk ve sevgi yerine, düşmanlık ve kin böyle yeşertilir.

Hâlbuki, şairin dediği gibi “Aykırı fikirlerin çatışmasından hakikat şimşekleri doğar.” Konuşup anlaşarak birlik ve beraberliği sağlamak mümkün olabilir.

“Tavşana kaç, tazıya tut.” deyip her iki tarafa da şirin görünerek onları birbirine düşürenlere karşı uyanık olmalıyız. Onların oyununa gelmeliyiz.

Bozguncular, hileciler der;

Tavşana kaç, tazıya tut.

Bu söz dostlukları böler;

Tavşana kaç, tazıya tut.

TEMCİT PİLAVI GİBİ

Tekrar tekrar söz konusu edilen, insanı usandıracak kadar üstelenen durumlar, konular için kullanılır.

Bu deyimin tamamı ”Temcit pilavı gibi ısıtıp ısıtıp önüne koymak.”tır.

Bazı insanlar, çözüme ulaştırılmış bir konuyu, başka mesele yokmuş gibi tekrar tekrar tartışırlar.. Bu şekilde toplumu etkilemeye çalışırlar. Onların dikkatlerini başka yönlere çekip başka işler peşine düşerler.

“Temcit” kelimesinin birkaç anlamı vardır. Birincisi yüceltme, ululamadır. İkincisi, sabah namazından önce minarelerden belli bir makamla okunan yalvarış ilahisidir. Üçüncüsü ise sahur vaktidir.

Sahura kalkılan evin hanımı, pilav hazırlamış ve eşinin uyanmasını beklemiş. Bu arada pilav soğumuş fakat eşi hâlâ uyuyormuş. Hanım tekrar pilavı ısıtarak eşinin gelmesini beklemiş. Adam yine uyanmamış, pilav tekrar soğumuş. Hanım, pilavı tekrar ısıtmış. Aynı hereket tekrar tekrar yapılmış. Temcit pilavı defalarca ısıtılmış. Sonunda adam sofaraya oturmuş. Tabi ki pilav da pilavlıktan çıkmış.

Aynı hamam aynı tas,

Temcit pilavı gibi.

Sen de buna kulak as,

Temcit pilavı gibi.

ÜÇ MAYMUNU OYNAMAK

Birinin; görmek, duymak, konuşmak istememesi gibi durumlar için kullanılan bir deyimdir. Bir şeye karışmak istemeyenler, üç maymunu oynarlar.

Japonya’dan çıktığı söylenen bu deyimde üç maymun varmış. Maymunlardan biri elleriyle gözlerini, biri kulaklarını, diğeri de ağzını kapatmış. Böylece “Görmedik, duymadık, söylemedik.” mesajı vermek istemişler.

Japon kökenli bir figürdeki maymunların isimleri, Mizaru, Kikazaru ve Iwazaru, Japonca’da sırasıyla (şeytanı) görmemek, işitmemek ve konuşmamak anlamına geliyor.

Çok eski zamanlarda bir dağın bir yamacında iyi ve akıllı bir kral, diğer yamacında da çok kötü huylu biri yaşarmış. Kralın çok yaşlı ama çok da akıllı üç maymunu varmış. İnançlarına göre öbür yamaçta yaşayan kötü kişiyi gören ve sesini duyanlar felakete uğrarlarmış.

Bu üç maymun bir gün kralları için tepede seçkin çiçekler ararken çalıların arasında bir hışırtı duymuşlar. Merakla çalıları aralayıp baktıklarında bu çok kötü kişiyle yüz yüze gelmişler. Kötü huylu kişi, çığlıklar atmaya başlamış. Maymunlardan birincisi görmemek için gözlerini kapamış ama onun sesini duymuş. İkincisi kulaklarını kapamış ama o da gözleriyle görmüş. Üçüncüsü ise hiçbir şey yapamamış, kötü huyluyu hem görmüş hem de sesini işitmiş. Bu sırdan kimseye bahsetmemek için hemen ağzını kapamış.

Bu üç maymun, felakete uğrayacaklarını bilerek ormanda bir söğüt ağacının altına gizlenmişler. Orada korkudan tir tir titriyorlarmış. Gece yarısı, bu sırrı kimseye söylemeyeceklerine, krallarını ve halklarını tehlikeye atmamak için söz vermişler. Ellerini ağızlarından, kulaklarından, gözlerinden çekmemeye yemin etmişler. O günden sonra insanlar gözlerini, kulaklarını ve ağzını kapatmış üç maymun görseler kötü ruhlu kişiyi hatırlarlarmış. Fakat toplumun çıkarları uğruna bunu bir sır olarak saklarlarmış.

İnsanlar, çevrelerinde gördükleri kötülükler, haksızlıklar karşısında sessiz kalmamalı. Başkalarının zarar görmemesi için yanlışları dile getirmeliler.

Göz görmek için, kulak işitmek için, ağız da söylemek içindir. Öyleyse her organın görevi yerli yerince yerine getirilmeli. Haksızlık ve yanlışlık karşısında susmak, bir şey yapmamak iyi insanların sergileyeceği bir davranış değildir.

İnsan ilişkilerinde samimiyet olmalı, riyakârlık olmamalı. Dostluğa koşmalı, düşmanlıklardan uzak durulmalıdır. Sadece kendini değil, başkalarını da düşünmelidir.

Üç maymunu oynayıp

Duyarsız kalmamalı.

Haksızlığa göz yumup

Duyarsız kalmamalı.

YAŞ (ISLAK) TAHTAYA BASMAK

Aldanarak sonu zararlı olabilecek bir işe başlamak, bir işte yanılmak, tuzağa düşmek gibi anlamlar taşır.

Yaş tahtaya basmamak, yani zor duruma düşmemek için işleri sağlama almalı. İlerlerken yere sağlam basmalı, iyi hesap yapmalı. İnsan bir işin önünü, sonunu iyi görür, hesabını iyi yaparsa yaş tahtaya basmaz. Dolayısıyla bir zarar görmemiş olur.

Eskiden evler daha çok ahşaptan yapılırdı. Kışın ılık, yazın serin olurdu. Ahşap ev ve konakların temizliği yapılırkan tahtalar arap sabunu ile ovulurdu. Kayganlaşan tahtalara basıp düşenler olurdu.

Evin büyüğü, tahta merdivenlerden iniyormuş. Islak basamaklarda ayağı kayarak aynı gün içinde iki kez düşmüş. Birkaç gün topallamak zorunda kalmıştı. Kıs kıs gülen çocuklar:

“Bizim ağa yaş tahtaya basmış...” diyerek bu durumu birbirlerine anlatarak eğlenirlermiş.

Sermaye yüklendi kediye,

Yaş tahtaya bastın yine.

Beni dinlemedin ne diye?

Yaş tahtaya bastın yine.

YILDIZI PARLAMAK

Şansı açılmak, başarılı hâle gelmek, talihi yaver gitmek, işleri yoluna girmek gibi anlamlar taşır.

İnsanların olduğu gibi milletlerin ve devletlerin de yıldızlarının parladığı veya sönükleştiği devirler olmuştur. 1299’da kurulan Osmanlı Devleti’nin yıldızı XV. ve XVI. yüzyıllarda parlamış, devlet üç kıtaya yayılmıştı. İnsanlar, barış ve adalet içinde huzurlu ve mutlulu bir şekilde yaşıyordu.

Bu millet, birlik ve dirlik duygusu içinde ilerledi yüceldi. Kendi değerlerine sahip çıkarak yükseldi. Hak, hukuk ve adaleti dünya üzerinde yeniden kurup insanlığa barışı, huzuru getirdi.

Mehmet Âkif, İstiklâl Marşı’nda bayrağımız için:

“O benim milletimin yıldızıdır parlayacak,

O benimdir, o benim milletimindir ancak.” diyor.

Ümidimiz odur ki bizim yıldızımız tekrar parlayacak, geleceğimiz eskisinden de daha güzel olacaktır.

Kendisini iyi yetiştiren çocuklarımız ve gençlerimiz, milletimizin bu hayalini tekrar gerçekleştirecektir.

Gayret eden herkesin

Yıldızı parlamalı.

Hayrı isteyen sesin

Yıldızı parlamalı.