Peygamberliğe Yapılan
İtirazlar

Necdet İçel

PEYGAMBERLİĞE YAPILAN İTİRAZLAR

Copyright © Işık Yayınları, 2013

Bu eserin tüm yayın hakları Işık Yayıncılık Tic. A.Ş.’ye aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin Işık Yayıncılık Tic. A.Ş’nin önceden
yazılı izni olmaksızın, elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt
sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması yasaktır.

Editör
Mustafa ARSLAN

Görsel Yönetmen
Engin ÇİFTÇİ

Kapak
İhsan DEMİRHAN

Epub
Ahmet KAHRAMANOĞLU

Dijital ISBN
978-975-278-819-0

Yayın Numarası
648

Basım Yılı
Kasım 2013

Işık Yayınları
Bulgurlu Mahallesi Bağcılar Caddesi No: 1
34696 Üsküdar/İSTANBUL
Tel: (0216) 522 11 44 Faks: (0216) 522 11 78

www.isikyayinlari.com
facebook.com/kitapkaynagi

Önsöz

Tevhid, nübüvvet, haşir, ibadet ve adalet diye ele alınan İslâm’ın dört büyük esasından bir tanesi, peygamberlere imandır. Başka bir deyişle kâinatta “ulûhiyet hakikati” ve “ubudiyet hakikati” olmak üzere iki büyük hakikat vardır. Bütün semâvî kitapların özeti olan Fatiha sûresinde bu iki hakikat anlatılmıştır. Fatiha’nın yarısı ulûhiyetten, diğer yarısı da ubudiyetten bahseder. Ubudiyet hakikatinin başında da peygamberler vardır. Zira peygamberlere ve mesajlarına dikkat etmeden biz kime, niçin, neden ve nasıl ibadet edeceğimizi bilemeyiz.

Peygamberler Hz. Allah tarafından Allah’ın emir ve yasaklarını insanlara tebliğ etmek ve hidayet yolunu göstermek üzere, gönderilen elçilerdir. Peygamberler Allah tarafından seçilmiş insanlardır. Bu seçimde bir başkasının müessir olması mümkün olmadığı gibi, çalışmakla, ibadet etmekle de elde edilmesinin imkânı yoktur. Dinî literatürde bu durum “Peygamberlik kesbî değil vehbîdir.” şeklinde ifade edilir.

İnsanlık peygamberle ve peygamberlikle başlamıştır. İlk insan, aynı zamanda ilk peygamberdir. İnsanlık tarihinde nerede bir insan grubu varsa Allah oraya muhakkak bir peygamber göndermiştir. Peygamber göndermediği bölgedeki insanları da mesul ve mükellef kılmamıştır.

Yeryüzüne gönderilen peygamberlerin sayısı hakkında kesin bir bilgi vermek mümkün değildir. Zira Cenab-ı Hakk “Onlardan bir kısmı vardır ki sana anlattık, bir kısmı da var ki sana anlatmadık.” (Mü’min Sûresi, 78) fermanı da bize bu fikri vermektedir.

Peygamberlerden bir kısmı resûl bir kısmı da nebidir. Yine peygamberlerden bazıları “ahd-i mîsâk” ile Allah’a söz veren peygamberlerdir. Bazıları da “mîsâkan ğalîzâ” ile Allah’a daha ağır şartlarda vazife yapacaklarına ve dönmeyeceklerine dair söz veren peygamberlerdir ki bunlara “ülü’l azm peygamberler” denir.

Peygamberlerin aslî vazifeleri Allah’tan aldıkları vahyi, ümmetlerine ulaştırmaktır. Ve bütün peygamberler her türlü takdirin çok ötesinde bütün çilelere ve engellemelere rağmen bu vazifelerini en mükemmel şekilde eda etmişlerdir.

Peygamberlerin tebliğ vazifesini eda etmeleri çok da kolay olmamıştır. İnsanlar önce “Peygambere ne gerek var? Bizim aklımız bize yeter.” diyerek peygamberliğe karşı gelmişlerdir. Şeytan da bu mevzuda onlara bütün gücüyle destek vermiştir.

Peygamberliğin lüzumuna itiraz edemeyenler, bu defa ikinci kademede, peygamberlerin geliş şekillerine itiraz etmişlerdir. “Allah bize neden meleklerden peygamber göndermedi? Fakirlerden ve yetimlerden de peygamber mi olur? Peygamberin bileğinde altın bilezikler olmalı değil miydi? Niçin peygamberler çobanlık yapmışlardır? Çobanlardan da peygamber mi olur?” şeklinde itiraz etmişlerdir.

İnanmayanların bu itirazlarını Cenab-ı Hakk, Kur’ân-ı Kerîm’de değişik âyetlerde ele almış ve onlara gerekli cevapları vermiştir.

Bu ikinci hususta da peygamberliğe karşı yapılan itirazlarını kabul ettiremeyen inkârcılar, bu defa üçüncü bir yola tevessül ederek, peygambere inanmamak ve inandırmamak için bütün gayretler sarf etmişlerdir.

Bizler bu kitap çalışmamızda peygamberlikle alâkalı bu üç itiraza cevaplar vermeye çalıştık. Onun için kitaba da “Peygamberliğe Yapılan İtirazlar” adını verdik.

Günümüz insanlarının pek çoğunun Allah’a imanları taklidî olduğu gibi, maalesef ki peygamberliğe olan imanları da taklidîdir. Böyle bir iman uzun ömürlü bir iman değildir.

İman rükünlerinin en başında Allah’a iman sonra peygamberlere iman gelir. Fakat peygamberleri tanımadan ve onların mesajlarına kulak vermeden Allah’a iman edebilmek ve Allah’ı tanıyabilmek de mümkün değildir. Peygamberleri ve Efendimiz’i tanıyabildiğimiz ölçüde Allah’ı tanıyabileceğimiz gibi, haşre imanımız ve diğer iman rükünlerine bağlılığımız da bu sayede artacaktır.

Necdet İçel

İzmir / 28.02.2013

www.necdeticel.com.tr

info@necdeticel.com.tr

Giriş

Kâinatta dört büyük hakikat vardır; Tevhid, nübüvvet, haşr, ibadet ve adalet.

Bütün semavî kitaplar ve özellikle Kur’ân-ı Kerîm bu dört büyük hakikati anlatmak için gönderilmiştir.1 Hz. Âdem’den (aleyhisselâm) Hz. Muhammed’e (sallallahu aleyhi ve sellem) kadar takribî ve tahminî olarak gönderilen 124000 peygamber2 bu dört büyük hakikati anlatmak ve şerh etmek için gönderilmişlerdir.

Şüphe yok ki bu dört büyük hakikatin en başında “tevhid” vardır. Allah’ın varlığı ve birliği hakikati en yüce hakikattir. Allah (celle celâluhû) esmasıyla mâlum, sıfatlarıyla muhât, zâtıyla mevcûd-u meçhûl, nâ kâbil-i idrak zât-ı ecel-i a’lâdır.3

Tevhid sadece Allah’a iman etmek değildir. Allah’ın zâtına iman ettiği halde şirk içerisinde olabilen pek çok insan vardır. Allah zâtında bir, sıfatlarında bir, esmasının tecelliyatında bir, kâinattaki icraatında ve ef’âlinde bir, Rubûbiyet noktasında da birdir.4

Tevhid bütün mertebeleriyle bir deryadır. Vahdet kökünden olup birleştirme, bir kılma, bir sayma ve Allah’ı birleme mânâlarına gelir.

Tevhid akidesi bir yönüyle Bir’i görme, Bir’i bilme, Bir’i söyleme, Bir’i çağırma, Bir’i talep etme ve O’ndan başkasıyla olan münasebetlerini hep O’na bağlama ve her şeye O’ndan ötürü alâka duyma mânâlarına gelir.5

Tevhid bir ummandır. Eb’âdını ve derinliğini ihata edebilmemiz oldukça zordur. Bu mevzuda “Aczimizi itiraf etmek, en büyük idraktir.” itirafıyla, hakikatin ilmini Allah’a havale etmek en selametli yoldur.

İkinci büyük hakikat olan nübüvvet, fazilet sıralamasından sonra tevhid hakikatinden sonra gelse bile, meseleyi kavramada onu birinci olarak ele alabiliriz. Zira peygamberlik hakikatine inanmadan ve onların getirdiği mesajlara kulak vermeden, tevhid hakikatinin idraki, anlaşılması ve tasdiki de mümkün olamayacaktır. Rahmetli edip ve şair, Ali Ulvi Kurucu Bey’in

“Doğmazdı kalbe iman, İnmezdi arza Kur’ân,
Meçhul olurdu esma, Levlâke ya Muhammed…”

dizelerinde ifade ettiği gibi Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) olmasaydı Kur’ân yeryüzüne inmeyecekti, kalbimize iman doğmayacaktı ve esmasıyla malum olan Allah’ı da tanıyamayacak, tasdik edemeyecektik. Kalbimizde tevhid hakikatinin yerleşmesi, ancak nebiler ve Hz. Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) sayesinde gerçekleşebilir. İşte bu yönüyle nübüvvet hakikati tevhid hakikatinin önüne geçmektedir.

Haşir, ibadet ve adalet hakikatleri ise nübüvvet ağacının en büyük meyveleridir. Eğer peygamberler olmasa ve biz onların tariflerine kulak kesilmesek, haşre imanımız mümkün olmayacağı gibi, ibadeti ve adaleti yaşayabilmemiz de mümkün olmayacaktır.

Bu dört büyük hakikatin bütün mertebeleriyle bilinebilmesi ve bunlara inanılabilmesi, ancak nübüvvet hakikatinin bütün mertebeleriyle bilinmesi ve tanınmasıyla mümkün olabilecektir.

İşte biz bu kitapta peygamberler hakikati üstünde durmaya çalışacağız.

Nübüvvet kendi içinde de bir deryadır. Uzaktan bakıldığında küçük ve ihatası kolay zannedilebilir. Fakat mevzu içerisine daldıkça, meselenin ne kadar çaplı, buudlu, derin ve âdeta idraki gayr-i kâbil bir okyanus olduğu anlaşılacaktır.

Asırlardan beri, bu nübüvvet meselesini bütün büyüklerimiz, üstadlarımız anlatmışlardır. Özellikle Nebiler Sultanı Hz. Muhammed’i (sallallahu aleyhi ve sellem) edipler, şairler, âşıklar, hatipler, tarih ve siyer yazarları anlatmışlar, anlatmışlar ve sonunda “Seni anlayamadık ve anlatamadık.” ufkuna ulaşmışlardır.

Biz bu deryanın girişi sadedinde üç önemli hususa üç önemli başlık altında temas etmeye çalışacağız.

1. Peygamberliğin lüzumu veya peygamberliğe duyulan ihtiyaç

Yani (hâşâ ve kellâ) “Peygamberliğe ne gerek var? Allah peygamber göndermese olmaz mıydı? Dinimiz akıl ve mantık dini olduğuna ve bizler de akıllı, mantıklı olduğumuza göre peygambere ne gerek vardı?” diyen bir kısım akılcılar ve inkârcılara karşı bu hususun önemle anlatılmasının ve anlaşılmasının lüzumuna inandığımızdan kitaba bu önemli hususla başladık.

2. Peygamberlerin geliş şekillerine yapılan itirazlar

Peygamberliğin gerekliliğine inandığı halde yine aklına ve küfrüne takılarak peygamberlerin geliş şekillerine itirazda bulunanlar olmuştur. Bu itirazlardan bazıları şunlardır: “Allah neden fakirlerden ve çobanlardan peygamber gönderdi? Peygamberler zengin olmalı değil miydi? Neden meleklerden değil de insanlardan gönderildi? Çarşıda pazarda gezen, alışveriş yapan, bizim gibi yiyip içen ve uyuyan birisi nasıl bize peygamber olabilir?”

3. Peygamberlere inanmama sebepleri

Peygamberlerin geliş şekillerine itirazlarına da cevap bulamayan akılcılar, küfürlerine takılarak peygambere inanmamada direndiler ve direttiler. Senelerce peygamberlik yaptığı halde, hiç ümmeti olmayan peygamberler vardır. Hz. Nuh’un (aleyhisselâm) peygamberliğinin sekiz yüz ellinci senesinde, tufan olmasına rağmen gemisinde seksen inanmış insanın bulunması,6 insanların inanmada zorlanmasının bir delilidir. Bu bölümde de bu önemli hususun psikolojik, sosyolojik, iktisadî ve içtimaî sebeplerini tahlil etmeye çalışacağız.

1 Bediüzzaman Said Nursî, İşârâtü’l-İ’câz, s. 9

2 Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 5/265

3 M. Fethullah Gülen, Kalbin Zümrüt Tepeleri, 2/134

4 Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, 10/71

5 Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, s. 231

6 İbn-i Sa’d, Tabakât, 1/41; İbn-i Esîr, el-Kâmil fi’t-Târîh, 1/70

I. Bölüm
Peygamberliğin Lüzumu

İlk İnsan İlk Peygamberdir

İnsanlığın peygamberliğe ve peygamberlere ihtiyacı vardır ki, Cenâb-ı Hakk ilk insanı aynı zamanda ilk peygamber olarak göndermiştir.7

“Gerçek şu ki Allah Âdem’i, Nûh’u, İbrâhim ailesi ile İmran ailesini, birbirinden gelen tek zürriyet halinde bütün insanlardan süzüp onlara üstün kılmıştır.”8

Hz. Allah Tin sûresinde, insanlığın yaratılmasını ifade etmeden önce peygamberlere yemin etmiştir ki bu, insanlığın peygambersiz olamayacağını ifade eder.

Tin Suresi’nin başında Allah, incire ve zeytine yemin ettikten sonra Sina dağına ve emin belde olan Mekke’ye yemin etmiş, ardından insanın en güzel şekilde yaratıldığını ifade etmiştir. Hâlbuki Kur’ân-ı Kerîm’de nazım bütünlüğü vardır. İncir ve zeytin iki ağaç ismidir. Sina dağı ve Mekke ise mekân isimleridir. Böyle bakarsak bu âyetler arasında mânâ bütünlüğü yoktur ancak aslında âyetler arasında mânâ bütünlüğü vardır. Çünkü Allah’ın yemin ettiği incir; Mescid-i Aksa etrafında bulunan, pek çok peygamberin de neşet ettiği ve peygamberlik vazifesini yaptığı incir dağlarıdır (Tûr-i Teynâ). Ve yine Allah’ın yemin ettiği zeytin; etrafıyla beraber mübarek olan Mescid-i Aksâ çevresindeki Zeytin dağlarıdır (Tûr-i Zeytâ). Böylece incir dağlarına, zeytin dağlarına, Hz. Musa’nın Rabbiyle konuşmaya çıktığı Tûr dağına ve Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) neşet ettiği ve peygamberlik vazifesini yaptığı emin belde Mekke’ye yemin olsun ki; “Biz insanı en mükemmel surette yarattık.” şeklinde nazmî mânâyı yakalamış olabiliriz.9

Bir nazmî mânâ da şudur: Buradaki dağlardan ve mekânlardan maksat onların zarfı değildir, o zarflar içerisindeki mazrufların faziletine dikkat çekilmiş ve onlara yemin edilmiştir. “İncir dağlarında neşet eden ve peygamberlik vazifesi yapan Benî İsrail’in peygamberlerine, zeytin dağlarında neşet eden ve peygamberlik vazifesi yapan Benî İsrail’in büyük peygamberlerine, Tûr-i Sînâ’da kendisine vahyedilen Hz. Musa’nın peygamberliğine, emin belde Mekke’de peygamberlik vazifesini yapan Muhammed’ül-Emîn’in peygamberliğine10 yemin olsun ki Biz insanı en mükemmel surette yarattık.” mânâları nazmî bütünlük içerisinde ortaya çıkmaktadır.11

Cenab-ı Hakk’ın insanın yaratılışını anlatmadan önce peygamberlere yemin etmesi gösteriyor ki insanlık peygambersiz olamaz.

Ve yine Cenab-ı Hak, insanın yaratılışına dikkat çekmeden önce emin beldeye, emin beldede neşet edip peygamberlik vazifesi yapan Muhammed’ül-Emîn’e yemin etmek suretiyle, insanlık için emniyet ve güvenin önemine dikkat çekmiştir. İnsanlar arasında emniyet ve güven yoksa insanlar ve insanlık yok sayılır. Öyleyse insanlığın emniyete ihtiyacı vardır. O ise peygamberlere ve özellikle Muhammed’ül-Emîn olan Hz. Muhammed’e (sallallahu aleyhi ve sellem) imanla temin edilebilir. Peygamberler olmazsa emniyet ve güven de olamaz.

İnsanlık, peygamberlikten uzaklaşınca insanlıktan da uzaklaşıyor ve şeytanlaşıyor. Peygamberlik ruhundan kopunca insanlık içerisinde ehramlar dikiliyor ve insanlar putperest oluyorlar. Peygamberliğin izinden gitmeyi terk edince, şehvetlerinin arkasından gidiyorlar. İnsanlık tarihinde bütün vahşetler ve zulümler peygamberlerden ve peygamberlik ruhundan uzaklaşmanın neticesinde meydana gelmiştir.

Evet, insanlığın emniyete ve insanlık mânâsına ihtiyacı vardır ki bu da ancak peygamberlerle temin edilebilir.

Allah’a İman Peygamberlere İmanı İktiza Eder

Allah’a iman, peygamberlere imanı iktiza eder. Kelime-i tevhidin iki cümlesi vardır. Bunlardan birincisi olan “Lâ ilâhe illallah” rüknü, burhan-ı limmî ile “Muhammedü’r-Resûlullah”a delalet eder. “Muhammed’ür-Resûlullah” da burhan-ı innî ile ‘Lâ ilâhe illallah’a delalet eder.

Burhan-ı limmî; müessirin esere olan delaletidir. Ateş varsa neticede dumanı vardır. Ateş müessir, duman ise onun eseridir. Ateşi kabul edip de dumanını kabul etmemek mümkün değildir. “Lâ ilâhe illallah” müessirdir.

Onun eseri “Muhammedü’r-Resûlullah”tır.

Burhan-ı innî ise; eserin müessire olan delaletidir. Bir yerde duman varsa mutlaka orada ateş de vardır. “Muhammedü’r-Resûlullah” hakikati bir eserdir. Onun müessiri de “Lâ ilâhe illallah” rükn-i a’zamıdır.

Bu hususu Üstad Bediüzzaman Hazretleri şu veciz ifadeleriyle anlatır;

“Kelime-i şehâdet: Vardır iki kelâmı. Birbirine şâhiddir, hem delil ve bürhandır.

Birincisi sânîye bir bürhan-ı limmîdir. İkincisi evvele bir bürhan-ı innîdir.”12

Allah’ın Kelâm Sıfatı ve Mütekellim İsmi Peygamberliği İktiza Eder

Allah’ın her bir sıfatı ve ismi, kâinatta bir iş ve bir icraatı iktiza eder. Başka bir tabirle, her bir sanat ve fen, Allah’ın birer ismine dayanırlar. Mühendislik, Allah’ın Musavvir ismine; peyzaj sanatı, Allah’ın Müzeyyin ismine; tıp ilmi, Allah’ın Şâfî ismine dayanır. Misalleri çoğaltmak mümkündür.

Peygamberlik de Allah’ın kelâm sıfatına ve Mütekellim ismine dayanır veya bu isim ve sıfat, peygamberlerin olmasını iktiza eder. Bu hususu Bediüzzaman hazretlerinden okuyalım;

“Şu kâinatın Sahip ve Mutasarrıfı, elbette bilerek yapıyor ve hikmetle tasarruf ediyor ve her tarafı görerek tedvir ediyor ve her şeyi bilerek, görerek terbiye ediyor ve her şeyde görünen hikmetleri, gayeleri, faydaları irade ederek tedvîr ediyor. Madem yapan bilir, elbette bilen konuşur. Madem konuşacak; elbette zîşuur ve zîfikir ve konuşmasını bilenlerle konuşacak.

Madem zîfikirle konuşacak; elbette zîşuurun içinde en cemiyetli ve şuuru küllî olan insan neviyle konuşacaktır.

Madem insan neviyle konuşacak; elbette insanlar içinde kabil-i hitap ve mükemmel insan olanlarla konuşacak.

Madem en mükemmel ve istidadı en yüksek ve ahlâkı ulvî ve nev-i beşere muktedâ olacak olanlarla konuşacaktır. Elbette, dost ve düşmanın ittifakıyla, en yüksek istidatta ve en âli ahlâkta ve nev-i beşerin humsu ona iktidâ etmiş ve nısf-ı arz onun hükm-ü mânevîsi altına girmiş ve istikbal onun getirdiği nurun ziyasıyla bin üç yüz sene ışıklanmış ve beşerin nuranî kısmı ve ehl-i imanı mütemadiyen günde beş defa onunla tecdîd-i biat edip ona duayı rahmet ve saadet edip ona medih ve muhabbet etmiş olan Muhammed aleyhissalâtü vesselâm ile konuşacak ve konuşmuş; ve resûl yapacak ve yapmış; ve sair nev-i beşere rehber yapacak ve yapmıştır.”13

Allah’ın kelimatı, nâmütenahidir. Vahiyler ve ilhamlar olarak bütün peygamberlere, sevk-i ilahî olarak da bütün hayvanata gelir.

“De ki: “Rabbimin sözlerini yazmak için denizler mürekkep olsa ve bir o kadar da ilave etsek (denizlere deniz katsak) Rabbimin sözleri tükenmeden önce denizler tükenirdi.”14 âyet-i kerimesi de, Allah’ın kelimelerinin nâmütenahi olduğuna dikkat çekiyor. Allah’ın kelimeleri Mütekellim isminin gereği olarak, kendisiyle konuştuğu peygamberlerin olmasını iktiza ediyor.

Varoluşculuk Suallerine Ancak Peygamberler Cevap Verir

Eğer Allah tarafından gönderilen peygamberler olmasaydı, insanoğlu kendisini meşgul eden “Necisin, nereden geliyorsun, bu alemde vazifen nedir ve nereye gidiyorsun?” suallerine cevap bulamaz ve bundan dolayı da gerçekten çok huzursuz olurdu. Bizler bu suallerin cevaplarını Peygamberimiz’den (sallallahu aleyhi ve sellem) öğrendiğimiz için, şu anda çok rahatız. Ama bu suallerin cevabını veren peygamberler olmasaydı insan aklı olmazların zoru içerisinde bu sorulara cevap bulamaz ve en nihayet deli divane olurdu.

İnsan bir yolcudur. Ruhlar âleminden, baba sulbünden, anne karnından, bu dünyaya çocuk olarak geldik. Çocukluğumuzdan gençliğe, oradan ihtiyarlığa, ihtiyarlıktan kabre, kabirden haşre, haşirden sırata ve oradan da ya ebedî saadet yurdu olan Cennet’e veya ebedî şekavet âlemi olan Cehennem’e (Allah korusun) gideceğiz. Bu yolculuğu bize anlatan ve bu menzillerde başımıza neler geleceğini ifade eden peygamberlerdir. Ne yaparsak kolay olan yola, neleri ihmal edersek zor olan yollara gireceğimizi ancak ve ancak peygamberler vasıtasıyla öğrenmekteyiz.

Bu hususta bütün peygamberler ve başta Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) olmak üzere yüzlerce, binlerce mevzuları bize anlatmışlardır. Kur’ân-ı Kerîm’in tamamı bu hususların izahından ibarettir.

“Onlar var güçleriyle yemin ederek: “Allah, ölen kimseyi diriltmez!” dediler. Hayır, diriltecek! Bu O’nun verdiği kesin bir sözdür, fakat insanların ekserisi bunu bilmezler.”15

İnsanlık Nev’inin Reisleri Peygamberlerdir

Her nev’in bir reisi vardır. Karıncaların emiri, arıların da beyi vardır. Allah elbette biz insanları da emirsiz ve beysiz bırakmayacaktır, bırakmamıştır ve o reisler de peygamberlerdir. Bediüzzaman hazretleri bu hususu şöyle anlatmaktadır;

“Karıncayı emirsiz, arıları yâsubsuz bırakmayan kudret-i ezeliye elbette beşeri de bırakmaz şeriatsız, nebîsiz. Sırr-ı nizam-ı âlem böyle ister elbette.”16

Avustralyalı bir bayan, Sidney yakınlarında ölen asker karıncalara, arkadaşları tarafından yapılan cenaze merasimini şöyle hikaye ediyor:

“Karıncalar ikişer ikişer sıralanarak cesetlerin bulunduğu yere gelinceye kadar intizamla ağır ağır yürüdüler. İki karınca ilerledi ve arkadaşlarından birinin cesedini aldı, sonra diğer ikisi ilerledi, sonuna kadar hepsi aynı şeyi yapınca, artık karıncalar yürümeye hazırdı. Evvela bir cesedi çeken iki karınca hareket etti, sonra ikisi boş olarak yürüdü. Bunları yine ceset götüren iki karınca takip etti ve sonuna kadar böyle devam etti. Sırada aşağı yukarı kırk çift kadar vardı. Artık alay yavaş yavaş ilerliyordu. Aralarında iki yüz kadar karınca bulunan intizamsız bir grup da bunları takip ediyordu. Bazen iki karınca duruyor, taşıdığı cesedi bırakıyor, arkadan boş gelen ikisi bu cesedi alıyordu. Böylece zaman zaman cesetleri birbirine devrederek deniz kenarında bir kumsala vardılar. Burada her karınca için ayrı ayrı bir mezar kazıldı. Aralarında altı veya yedi karınca kazma işine iştirak etmeden kaçmaya teşebbüs etti. Bunları yakalayıp geri getirdiler, üzerine hücum edip öldürdüler. Derhal tek bir mezar kazdılar ve hepsini birden içine attılar. Bunlara cenaze merasimi yapılmadı.”

Bütün canlılar âleminde hiçbir şey ve hiçbir varlık rehbersiz bırakılmamıştır. Ne arılar beysizdir ne de karıncalar melikesizdir.

Büyük cüsseli balıklar, yavrularını dar ve girintili çıkıntılı yerlerde kontrol edip sevk edemeyeceklerinden, yumurtadan yeni çıkanların başına birer kumandan tayin edilir.

Leyleklerde; evlilik bağı çözülünceye kadar, ihanet eden eş ölüme mahkûm edilir.

Ehlî atlar; salıverilip vahşileşince, beşer-altışar bir araya toplanıp gruplar meydana getirirler. Ne kadar başka gruplarla karıştırılmaya çalışılırsa çalışılsınlar derhal kendi içlerindeki reisleri, kendi grubunu çekip ayırır. Hatta bir doğum vukua gelirse yavru, tepeler aşacak hale gelinceye kadar, reisler kafileyi yerinden kımıldatmaz. Bir iki hafta içinde tay kuvvetlenince harekete izin verilir.

Kurtlar; idrarlarıyla av bölgelerini sınırlar. Başkasının hududuna tecavüz eden kurt, diğer kurtlar tarafından cezalandırılır.

İşte bu misallerde görüldüğü gibi, bütün varlıkların kendine has, kendi içlerinden, kendilerine rehberleri ve imamları olduğunu görmekteyiz. Elbette varlıklar dünyasının en mümtazı olan insanların da kendi içlerinden, kendilerine gönderilen rehberlere ihtiyacı vardır ki onlar da peygamberlerdir. Bediüzzaman hazretlerinin bu husustaki enfes tespitini paylaşmak istiyorum;

“Her bir nev-i mevcudâtın, hattâ yıldızların bir serzakiri ve nurefşân bir bülbülü var. Fakat, bütün bülbüllerin en efdali, en eşrefi ve en münevveri ve en bâhiri ve en azîmi ve en kerîmi ve sesçe en yüksek ve vasıfça en parlak ve zikirce en etemm ve şükürce en eâmm ve mahiyetçe en ekmel ve sûretçe en ecmel, kâinat bostanında arz ve semâvâtın bütün mevcudâtını latîf secaâtıyla, leziz nağamâtıyla, ulvî tesbihâtıyla vecde ve cezbeye getiren, nev-i beşerin andelîb-i zîşânı ve benî Âdem’in bülbül-ü zü’l-Kur’ân’ı, Muhammed-i Arabîdir.”17

Peygamberler insanların hayatında lazım olan sanat, fen, teknoloji, ekonomi, idare, hukuk, siyaset vs. noktalarında rehber olmuşlardır.

Hz. Âdem; ilimde18 ve tevbede19 insanlığın rehberidir. Kâbe’nin inşasının da imamıdır.20 Gemicilerin rehberi Hz. Nuh’tur.21 Hz. İdris terzilikte,22 kalem ile ilk kez yazı yazmada;23 Hz. Davud kuş dilini bilmede,24 demiri ve bakırı bal mumu gibi eritmede;25 Hz. Süleyman cinleri kullanmada;26 Hz. Musa asâsıyla su çıkarmada,27 eliyle ışık saçmada;28 Hz. Yusuf saatçilikte, iktisatta ve sosyolojide;29 Hz. İbrahim ateşin yakmaması için amyant gibi itfaiyecilerin kullandığı elbiselerin icadında;30 Hz. İsa da tıbbın31 son noktasında insanlığın rehberleri olmuşlardır.

Bu husus bütün peygamberlerin ortaya koyduğu her çeşit sanat, fen gibi hususlarda daha genişçe misallendirilebilir. Biz bir fikir vermeye çalıştık.

İnsandaki Sınırsız Kabiliyetlerin Kullanımı Peygamberliği İktiza Eder

Bu hususu çok farklı yönleriyle anlatan Bediüzzaman hazretleri şunları aktarıyor;

“İnsan, bütün hayvanlardan mümtaz ve müstesna olarak, acip ve latif bir mizaçla yaratılmıştır. O mizaç yüzünden, insanda çeşit çeşit meyiller, arzular meydana gelmiştir. Mesela; insan, en müntehap şeyleri ister, en güzel şeylere meyleder, ziynetli şeyleri arzu eder, insaniyete layık bir maişet ve bir şerefle yaşamak ister.

Şu meyillerin iktizası üzerine, yiyecek, giyecek ve sair hacetlerini istediği gibi, güzel bir şekilde tedarikinde çok sanatlara ihtiyacı vardır. O sanatlara vukufu olmadığından, ebnâ-yı cinsiyle teşrik-i mesai etmeye mecbur olur ki, her birisi, semere-i sa’yiyle arkadaşına mübadele suretiyle yardımda bulunsun ve bu sayede ihtiyaçlarını tesviye edebilsinler.

Fakat insandaki kuvve-i şeheviye, kuvve-i gadabiye, kuvve-i akliye Sâni’ tarafından tahdit edilmediğinden ve insanın cüz-i ihtiyarîsiyle terakkisini temin etmek için bu kuvvetler başıboş bırakıldığından, muamelatta zulüm ve tecavüzler vukua gelir. Bu tecavüzleri önlemek için cemaat-i insaniye, çalışmalarının semerelerini mübadele etmekte adalete muhtaçtır.

Lakin her ferdin aklı adaleti idrakten aciz olduğundan, küllî bir akla ihtiyaç vardır ki fertler o küllî akıldan istifade etsinler. Öyle küllî bir akıl da ancak kanun şeklinde olur. Öyle bir kanun ancak şeriattır.

Sonra o şeriatın tesirini, icrasını, tatbikini temin edecek bir merci, bir sahip lazımdır. O merci ve o sahip de ancak peygamberdir...”32

En Büyük Tarifçiler Peygamberlerdir

Her ne kadar insanlar akıllarıyla Allah’ı bulabilseler de O’na nasıl ibadet edeceklerini, O’nun rızasını kazanmak için nasıl davranacaklarını bilemezler. Onun için ibadetlerin şekillerini ve Allah rızasını kazanmanın yollarını tarif edebilecek ve fiilleriyle de rehber olabilen peygamberlere ihtiyaç vardır.

İnsanın ilk yaratıldığı günden bugüne kadar aklını meşgul eden “Necisin, nereden geliyorsun, nereye gidiyorsun ve bu âlemde vazifen nedir?” sorularına ancak peygamberler ile cevap verilebilir.

En Büyük Tefsirciler Peygamberlerdir

Her kitabın bir muallime, öğreticiye ihtiyacı vardır. Özellikle bu kitap çok kıymetli ve çok derin mânâları ifade ederse...

Kitaplar içerisinde en muhteşemi kâinat kitabıdır. Kâinat kitabının sırlarını keşfedecek ve bize anlatacak muallimlere ihtiyacımız vardır. İşte bu muallimler de kâinat kitabını yaratan Hz. Allah tarafından bize gönderilen peygamberlerdir.

Kâinat kitabından da derin, daha muamma, bir kitap daha vardır ki o da insandır. Kâinat insan-ı ekmeldir. İnsan ise âlem-i asğardır. İki âlem arasında derin bağlantılar ve münasebetler vardır. İşte bütün bu kitapları en ince ve derin noktalarıyla bizlere şerh eden muallimlere ihtiyacımız vardır ki onlar da peygamberlerdir.

Şu âyetler de konuya açıklık getirmektedir;

“Nitekim, size âyetlerimizi okuması, sizi tertemiz hâle getirmesi, size kitap ve hikmeti ve bilmediğiniz nice şeyleri öğretmesi için sizden birini elçi gönderdik.”33

“Gerçekten Allah, kendi içlerinden birini, onlara âyetlerini okuması, onları her türlü kötülüklerden arındırması, kendilerine Kitap ve hikmeti öğretmesi için resul yapmakla, müminlere büyük bir lütuf ve inâyette bulunmuştur. Hâlbuki daha önce onlar besbelli bir sapıklık içinde idiler.”34

Saraya Davet Edilenlere Teşrifatçılar Gerekir

Üstad Bediüzzaman hazretlerinin “on birinci söz”de de tarif ve tasvir ettiği gibi Allah (celle celâluhû), kâinatı ve sonra şu muhteşem dünyayı bir saray gibi yaratmış ve insanları bu dünya sarayına davet etmiştir. Bu saraya gelen insanlar, bu sarayın âdâbını ve yapılış hikmetini ve davetin sebebini öğrenmek isteyeceklerdir. İşte bu davetçilere teşrifatçılık yapacak, sarayı müştemilatıyla beraber tanıtıp hikmetlerini tarif edecek o teşrifatçılar ise peygamberlerdir.

Antika Sanatlar Çarşısı Tarif Edici Üstadları İsterler

Düşünün ki antikacılar çarşısında pek çok antika eserler teşhir edilmiş, insanlar da bu antika sanatları seyretme ve tanımaları için davet edilmişler. Eğer bu antika sanatları onlara tarif eden bir muarrif üstad veya rehber olmazsa, insanlar çok iyi dikkat etseler bile o antika sanatlardan bir şey anlayamayacaklardır. Ve onların da sergilenmesinin bir hikmeti ve mânâsı kalmayacaktır.

İşte kâinat kitabı ve o kitap içerisindeki her bir varlık Cenab-ı Hakk’ın bin bir esmasına mazhar birer antika sanattırlar. Bu varlıkların ve sanatların ne işe yaradıklarını, neleri hatırlattıklarını ve ne mânâlar ifade ettiklerini insanlara tarif edebilecek muarrif üstadlara ihtiyaçları vardır. İşte o muarrif üstad ve rehberler de peygamberlerdir.

En Büyük Rehberler Peygamberlerdir

Allah, insanlara sonsuz kabiliyetler, hadsiz emeller, arzular ve güzel meziyetler ihsan etmiştir. İnsanın sayısız fikir ve tasavvurları, sınırsız şehevî ve gadabî istekleri vardır. Âlemde hiçbir şey boş yere, mânâsız ve israf olarak yaratılmamıştır. Eğer bu kabiliyet çekirdekleri, meyil ve tasavvurlar, terbiye edilip geliştirilmezse, gayeleri istikametinde kullanılmazlarsa, iktisat ve hikmet kanunlarına zıt bir israf olur. Bu sermaye hükmündeki duyguların geliştirilmesi ise ancak ve ancak gerçek terbiyeci ve gerçek rehberler olan peygamberler vasıtasıyla olacaktır. İnsanlığın gelişmesi, terbiyesi ve tenmiyesi için Peygamberlere ihtiyacı vardır.

En Büyük Tatbikçiler Peygamberlerdir

Binlerce ihtiyaç, gaye ve emelle yaratılmış ve topluluk halinde yaşamak zorunda olan insanların aralarındaki haksızlıkları önleyecek ve her meselede başvuracakları esaslara ihtiyaçları vardır. Bu esaslar da ancak ve ancak insanların maddî ve manevî yapıları, yaşadıkları mekân ve zaman şartlarını, içtimaî hayatın değişmez kanunlarını çok iyi bilen bir zât tarafından ortaya konabilir. O zât da insanın bütün hücrelerinde çalışan her zerreye her an hâkim olan Allah olabilir. Allah’tan gelen esasların en mükemmel tatbikatçıları ve onları en güzel yaşayanlar da peygamberlerdir. İnsan kafasından çıkan nice (görünüşte parlak) prensipler vardır fakat bu fikirleri başta sahipleri tatbik etmedikleri gibi asırlarca insanlığı gerçek hayatta tatbik imkânı bulunmayan bu hülyalarla avutmuşlardır. Hâlbuki tatbiksiz fikrin ve ilmin hiçbir kıymeti yoktur. Peygamberler ise Allah’ın koyduğu esasları bir an dahi ihmal etmeden nefislerinde ve etraflarında en mükemmel şekilde tatbik etmişlerdir.35

Bu hususun daha iyi anlaşılabilmesi için şöyle bir noktaya daha dikkat çekilmesinde fayda vardır. Kur’ân-ı Kerîm’de Fatiha sûresinde geçen;

“Bizi doğru yola, Sana doğru varan yola ilet”36

“Sırat-ı müstakim; şecaat, iffet ve hikmetin mezcinden ve hülasasından hâsıl olan adl ve adalete işarettir. Şöyle ki:

Tagayyür, inkılâp ve felaketlere maruz ve muhtaç şu insan bedeninde iskân edilen ruhun yaşayabilmesi için üç kuvvet ihdas edilmiştir. Bu kuvvetlerin birincisi, menfaatleri celp ve cezb için kuvve-i şeheviye-i behîmiye; ikincisi, zararlı şeyleri def için kuvve-i sebuiye-i gadabiye; üçüncüsü, nef’ ve zararı, iyi ve kötüyü birbirinden temyiz için kuvve-i akliye-i melekiyedir.

Lakin insandaki bu kuvvelere şeriatça bir had ve bir nihayet tayin edilmişse de fıtraten tayin edilmemiş olduğundan, bu kuvvelerin herbirisi tefrit, vasat ve ifrat namıyla üç mertebeye ayrılırlar. Mesela; kuvve-i şeheviyenin tefrit mertebesi humuddur ki ne helale ve ne de harama şehveti, iştihası yoktur. İfrat mertebesi fücurdur ki namusları ve ırzları payimal etmek iştihasında olur. Vasat mertebesi ise iffettir ki helaline şehveti var, harama yoktur.

İhtar: Kuvve-i şeheviyenin yemek, içmek, uyumak ve konuşmak gibi füruatında da bu üç mertebe mevcuttur.

Ve keza, kuvve-i gadabiyenin tefrit mertebesi cebanettir ki korkulmayan şeylerden bile korkar. İfrat mertebesi tehevvürdür ki ne maddî ve ne manevî hiçbir şeyden korkmaz. Bütün istibdatlar, tahakkümler, zulümler bu mertebenin mahsulüdür. Vasat mertebesi ise şecaattir ki hukuk-i diniye ve dünyeviyesi için canını feda eder, meşru olmayan şeylere karışmaz.

İhtar: Bu kuvve-i gadabiyenin füruatında da şu üç mertebenin yeri vardır.

Ve keza, kuvve-i akliyenin tefrit mertebesi gabavettir ki hiçbir şeyden haberi olmaz. İfrat mertebesi cerbezedir ki hakkı bâtıl, bâtılı hak suretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya malik olur. Vasat mertebesi ise hikmettir ki, hakkı hak bilir, imtisal eder; batılı batıl bilir, içtinap eder.

“Kime hikmet nasip edilmişse doğrusu ona pek çok hayır verilmiştir.”37

İhtar: Bu kuvvetin şu üç mertebeye inkısamı gibi füruatı da o üç mertebeyi havidir. Mesela; halk-ı ef’al meselesinde Cebr mezhebi ifrattır ki bütün bütün insanı mahrum eder. İ’tizal mezhebi de tefrittir ki tesiri insana verir. Ehl-i Sünnet mezhebi vasattır. Çünkü bu mezhep beyne-beynedir ki o fiillerin bidayetini irade-i cüziyeye, nihayetini irade-i külliyeye veriyor. Ve keza, itikatta da ta’til ifrattır, teşbih tefrittir, tevhid vasattır.” 38

7 İbn-i Sa’d, Tabakât, 1/32; Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 5/178

8 Âl-i İmrân Sûresi, 33

9 Âlûsî, Rûhu’l-Meânî, 30/221

10 Kasas Sûrsi, 57

11 Fahruddin Râzî, Tefsîr-i Kebîr, 32/920

12 Bediüzzaman, Sözler, s. 764

13 Bediüzzaman, Mektubât, s. 95

14 Kehf Sûresi, 109

15 Nahl Sûresi, 38

16 Bediüzzaman, Sözler, s. 763

17 Bediüzzaman, Sözler, s. 379

18 Bakara Sûresi, 31

19 A’râf Sûresi, 23

20 Âl-i İmrân Sûresi, 96

21 İbn-i Esîr, el-Kâmil fi’t-Tarih, 1/69

22 Mes’ûdî, Mürûcü’z-Zeheb, 1/40

23 İbn-i Hişam, Sîre, 1/3

24 Neml Sûresi, 16

25 Sebe Sûresi, 10-12

26 Neml Sûresi, 40

27 Bakara Sûresi, 60

28 Tâhâ Sûresi, 22

29 Yûsuf Sûresi, 21

30 Enbiyâ Sûresi, 69

31 Al-i İmrân Sûresi, 49

32 Bediüzzaman, İşârât’ül İ’câz, s. 84

33 Bakara Sûresi, 151

34 Âl-i İmrân Sûresi, 164

35 Abdullah Aymaz, Peygamberler, s. 10

36 Fatiha Sûresi, 6

37 Bakara Sûresi, 269

38 Bediüzzaman, İşârât’ül İ’caz, s. 21

II. Bölüm
Peygamberliğin Geliş Şekillerine İtirazlar

Kitabın birinci bölümünde peygamberliğe duyulan ihtiyacın üzerinde durduk. Anlaşılmış ve katiyyetle ortaya çıkmıştır ki insanlığın peygamberlere ihtiyacı vardır. İnsanların bütün maddî ve manevî ihtiyaçlarını bilen ve onları yerine getiren Hz. Allah, insanlığın peygamberliğe olan ihtiyacını da gidermiş ve insanlığa pek çok peygamber göndermiştir.

Peygamberlere inanmak istemeyenler, peygamberlerin gönderilişine aklen ve mantıken itiraz edecekleri bir nokta bulamayınca, bu defa peygamberlerin gönderiliş ve geliş şekillerine itiraz etmişlerdir. Peygamberlere inanmayı kendi menfaatlerine ters görenler, peygamberliğin gelişine itiraz etmişler, demagoji, diyalektik ve cerbeze yaparak farklı şekillerde itirazlarını ortaya koymuşlardır. Bu itirazların hiçbir aklî, mantıkî ve naklî dayanağı yoktur.

Bu husus Kur’ân-ı Kerîm’deki değişik âyetlerle de ele alınmış ve kâfirlerin itirazlarına cevap verilmiştir. Biz de bu bölümde ana başlıklar hâlinde bu hususların üstünde durmaya çalışacağız.

Allah Niçin İnsanlardan Peygamber Göndermiştir?

Müşriklerin ve kâfirlerin itiraz noktalarından bir tanesi, Allah’ın niçin insanlara insanlardan peygamber gönderdiği ve meleklerden göndermediği hususudur.

Cenab-ı Hakk, Kur’ân-ı Kerîm’de onların itirazlarına şöyle yer vermiştir;

“Yine, ‘Ne oluyor bu peygambere, böyle peygamber mi olur: Yemek yiyor, çarşı pazarda dolaşıyor! Bari yanında heybetli bir melek olsaydı da etrafındaki insanları korkutup uyarıda bulunsaydı!’ dediler.”39

Hâlbuki insanlara insan peygamber gönderilmesi, insanlık nevinin şerefine dikkat çekmek ve şerefini ortaya koymak içindir. Eğer meleklerden bize peygamber gönderilseydi onlar bize fiilleriyle, ahlakıyla ve tavırlarıyla imam olamazlardı. Yemeyen, içmeyen, uyumayan, zaafları olmayan meleklerin, yiyip içen, uyuyan ve zaafları olan insanlara fiilleriyle imam olabilmeleri mümkün değildi.

İnsanlar zaaflarıyla insandırlar. Kuvve-i şeheviyenin, kuvve-i gadabiyenin, kuvve-i akliyenin ifrat ve tefritlerine açık olarak yaratılmışlardır. Bu noktasıyla melekler insanlara rehber olamazlardı.

İnsanların ticarette, cihatta, evlilikte, yeme ve içmede, yatmada, abdest, banyo ve gusül vs. noktalarında melekler insanlara fiilleriyle imam olamazlardı. Hâlbuki peygamberlerin, hayatın bütün noktalarında insanlar için en güzel örnek olmaları gerektiğini şu âyet ifade ediyor;

“Hakikaten, Allah’ın Resûlü’nde sizler için, Allah’a ve âhiret gününe kavuşmayı bekleyenler ve Allah’ı çok zikredenler için en mükemmel bir nümune vardır.”40

Mekke döneminde Efendimiz’e bu yönüyle itiraz eden müşrikler de biliyorlardı ki daha önce gelen peygamberler de yemek yiyen ve çarşıda gezen insanlardı;

“Senden önce gönderdiğimiz peygamberler de yemek yer, çarşılarda ihtiyaçlarını temin ederlerdi. Böylece sizi birbirinizle imtihan ediyoruz; bakalım buna sabredecek misiniz, sabredemeyecek misiniz? Rabbin zaten her şeyi görmektedir.”41

Bu itirazlar hemen hemen bütün peygamberlere yapılmıştır.

“Böyle oldu... Çünkü peygamberleri onlara açık açık delillerle geldiler. Fakat bunlar: ‘Bizim gibi bir beşer mi bize yol gösterecekmiş!’ dediler. Onların nübüvvetlerini inkâr edip sırt çevirdiler, Allah da müstağnî olduğunu açıkladı. Gerçekten Allah ganîdir, hamîddir (hiçbir şeye ihtiyacı yoktur, bütün övgülere lâyık olan O’dur).”42

Semud kavmi, peygamberleri olan Hz. Salih’e de (aleyhisselâm) aynı itirazla dil uzattılar.

“Semûd kavmi de peygamberlerini yalancı saydılar ve: “Yani biz,” dediler, “içimizden bir adamın peşinden mi gideceğiz? Böyle yaparsak doğrusu sapıtmış ve çıldırmış oluruz! Ne o, yani bu kitap, içimizden bula bula onu mu buldu, o mu buna lâyık görülmüş? Hiç de öyle değil, bilakis o, yalancının, küstahın tekidir!”43

Hz. Musa ve Harun (aleyhisselâm) hakkında Mısırlıların ileri sürdükleri itiraz da şu idi;

“Dediler ki: ‘Kendi kavimleri bizim hizmetçi kölelerimiz iken şimdi kalkıp bizim gibi beşer olan bu iki adama mı inanacağız?’ Böyle deyip onları yalancı saydılar. Kendileri de helâk edilenler gürûhuna dâhil oldular. ”44

Bu itirazları ne kadar mantıksız ve demagojiktir. Çünkü Mısırlıların, kendileri gibi birisine, Firavun’a “ilah” diyerek taparken, kendilerinden gelen insanların peygamberliğine itiraz etmeleri bir şaşkınlığın ifadesidir. İnsanın ilahlığına(!) ses çıkarmayanların, insanın peygamberliğine itiraz etmeleri gayet mantıksız bir diyalektik değil midir? Zira Hz. Musa ve Harun’a “İnsandan peygamber olmaz.” deyip itiraz edenlerin, devrin Firavun’unun “Adamlarını topladı ve onlara: “Sizin en yüce rabbiniz benim!”45 demesine itiraz etmemeleri çok garip ve mantıksız değil midir? Bugün de aynı mantıksızlık devam etmektedir.

Aynı şartlara haiz olmayanlardan birinin amir, diğerinin memur olması büyük problemlere sebebiyet verebilirdi.

“Zaten, insanların ekserisinin, kendilerine hidâyet geldiği halde iman etmemelerinin başlıca sebebi: “Allah bula bula bir insan mı seçip halka elçi gönderdi?” demeleridir. Onlara de ki: “Eğer yeryüzünde melekler yerleşip dolaşsalardı o zaman Biz onlara melek elçi gönderirdik.”46

Allah’a inanmayanların, inanıyormuş gibi görünerek, Allah’ın her yaptığı icraatı tenkit etmeleri, onların inkârlarının ve Allah’a teslim olmayışlarının gereğidir. Eğer Cenab-ı Hak, insanlara meleklerden peygamber gönderseydi bu defa buna da itiraz ederek diyeceklerdi ki; “Allah niçin insanlara meleklerden peygamber göndermiştir de insanlardan göndermemiştir?” Bu itirazın ve tenkidin sonu gelmeyecektir.

Bazı ilahiyatçıların zühul ve hata olarak Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) hakkında; “O da bizim gibi bir insandır, O da hata edebilir vb.” yanlış ve farklı anlaşılabilecek ifadeler kullanmaları da çok mahzurludur. Peygamberliğin insanlığın seviyesine tenezzül buyurmasındaki incelikleri anlayamama gafletidir.

Peygamberlerin ve özellikle Hz. Muhammed’in (sallallahu aleyhi ve sellem) insan oluşuna bakarak kafamıza böyle bir şüphe gelirse O (sallallahu aleyhi ve sellem) beşeriyet çekirdeğinden inkişaf eden, miracıyla da semere veren nübüvvet ve risalet ağacına bakmalıyız. Bütün şüphelerimiz bu bakışla zail olacaktır.

Bu husus çok önemli olduğundan Üstad Bediüzzaman’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) bu mevzudaki tespitlerini buraya aynen almakta fayda görüyorum;

“Resûl-i Ekrem’in (sallallahu aleyhi ve sellem), çendan her hâli ve her tavrı, sıdkına ve nübüvvetine şahit olabilir. Fakat her hâli, her tavrı harikulâde olmak lâzım değildir. Çünkü Cenâb-ı Hak onu beşer suretinde göndermiş tâ insanın ahvâl-i içtimaiyelerinde ve dünyevî, uhrevî saadetlerini kazandıracak a’mâl ve harekâtlarında rehber olsun ve imam olsun ve herbiri birer mu’cizât-ı kudret-i ilahiye olan âdiyat içindeki harikulâde olan sanat-ı Rabbâniyeyi ve tasarruf-u kudret-i ilahiyeyi göstersin. Eğer ef’âlinde beşeriyetten çıkıp harikulâde olsaydı, bizzat imam olamazdı; ef’âliyle, ahvâliyle, etvârıyla ders veremezdi.

Fakat yalnız nübüvvetini muannidlere karşı ispat etmek için harikulâde işlere mazhar olur ve indelhâce, ara sıra mu’cizâtı gösterirdi. Fakat sırr-ı teklif olan imtihan ve tecrübe muktezasıyla, elbette bedâhet derecesinde ve ister istemez tasdike mecbur kalacak derecede mucize olmazdı. Çünkü sırr-ı imtihan ve hikmet-i teklif iktiza eder ki, akla kapı açılsın ve aklın ihtiyarı elinden alınmasın. Eğer gayet bedihî bir surette olsa, o vakit aklın ihtiyarı kalmaz, Ebû Cehil de Ebûbekir gibi tasdik eder, imtihan ve teklifin faydası kalmaz, kömürle elmas bir seviyede kalırdı.

Câ-yı hayrettir ki, Resûl-i Ekrem aleyhissalâtü vesselâmın, mübalâğasız binler vecihte binler çeşit insan, herbiri birtek mucizesiyle veya bir delil-i nübüvvetle veya bir kelâmıyla veya yüzünü görmesiyle ve hâkezâ birer alâmetiyle imân getirdikleri hâlde, bütün bu binler ayrı ayrı insanları ve müdakkik ve mütefekkirleri imana getiren bütün o binler delâil-i nübüvveti, nakl-i sahihle ve âsâr-ı katiye ile şimdiki bedbaht bir kısım insanlara kâfi gelmiyor gibi, dalâlete sapıyorlar.

Resûl-i Ekrem aleyhissalâtü vesselâmın ahvâl ve evsâfı, siyer ve tarih suretiyle beyan edilmiş. Fakat o evsaf ve ahvâl-i galibi, beşeriyetine bakar. Hâlbuki, o zât-ı mübarekin şahs-ı mânevîsi ve mahiyet-i kudsiyesi o derece yüksek ve nuranîdir ki, siyer ve tarihte beyan olunan evsaf, o bâlâ kamete uygun gelmiyor, o yüksek kıymete muvafık düşmüyor. Çünkü “Sebep olan yapan gibidir.” sırrınca, her gün, hattâ şimdi de bütün ümmetinin ibadetleri kadar bir azîm ibadet sahife-i kemâlâtına ilâve oluyor. Nihayetsiz rahmet-i ilâhiyeye, nihayetsiz bir surette, nihayetsiz bir istidatla mazhar olduğu gibi, her gün hadsiz ümmetinin hadsiz duasına mazhar oluyor.

Ve şu kâinatın neticesi ve en mükemmel meyvesi ve Hâlık-ı Kâinat’ın tercümanı ve sevgilisi olan o zât-ı

mübarekin tamam-ı mahiyeti ve hakikat-i kemâlâtı, siyer ve tarihe geçen beşerî ahvâl ve etvâra sığışmaz. Meselâ; Hazret-i Cebrâil ve Mikâil iki muhafız yaver hükmünde Gazve-i Bedir’de yanında bulunan47 bir zât-ı mübarek, çarşı içinde bedevî bir Arap’la at mübayaasında münazaa etmek, bir tek şahit olan Huzeyme’yi şahit göstermekle48 görünen etvârı içinde sığışmaz.

İşte, yanlış gitmemek için, her vakit mahiyet-i beşeriyeti itibarıyla işitilen evsâf-ı âliye içinde başını kaldırıp hakikî mahiyetine ve mertebe-i risalette durmuş nuranî şahsiyet-i mâneviyesine bakmak lâzımdır. Yoksa ya hürmetsizlik eder veya şüpheye düşer. Şu sırrı izah için şu temsili dinle:

Meselâ; bir hurma çekirdeği var. O hurma çekirdeği toprak altına konup açılarak koca meyvedar bir ağaç oldu. Hem gittikçe tevessü eder, büyür.

Veya tavus kuşunun bir yumurtası vardı. O yumurtaya hararet verildi, bir tavus civcivi çıktı. Sonra, tam mükemmel, her tarafı kudretten yazılı ve yaldızlı bir tavus kuşu oldu. Hem gittikçe daha büyür ve güzelleşir.

Şimdi, o çekirdek ve o yumurtaya ait sıfatlar, hâller var. İçinde incecik maddeler var. Hem ondan hâsıl olan ağaç ve kuşun da o çekirdek ve yumurtanın âdi, küçük keyfiyet ve vaziyetlerine nispeten büyük ve âlî sıfatları ve keyfiyetleri var.

Şimdi, o çekirdek ve o yumurtanın evsâfını ağaç ve kuşun evsâfıyla raptedip bahsetmekte lâzım gelir ki, her vakit akl-ı beşer başını çekirdekten ağaca kaldırıp baksın ve yumurtadan kuşa gözünü tevcih edip dikkat etsin tâ işittiği evsâfı onun aklı kabul edebilsin. Yoksa “Bir dirhem çekirdekten bin batman hurma aldım.” ve “Şu yumurta, cevv-i âsumanda kuşların sultanıdır.” dese, tekzip ve inkâra sapacak.

İşte, bunun gibi, Resûl-i Ekrem aleyhissalâtü vesselâmın beşeriyeti o çekirdeğe, o yumurtaya benzer. Ve vazife-i risaletle parlayan mahiyeti ise, şecere-i tûbâ gibi ve Cennetin tayr-ı hümayunu gibidir. Hem daima tekemmüldedir. Onun için, çarşı içinde bir bedevî ile nizâ eden o zâtı düşündüğü vakit, Refref’e binip,49 Cebrâil’i arkada bırakıp, kab-ı kavseyne koşup giden zât-ı nuranîsine hayal gözünü kaldırıp bakmak lâzım gelir. Yoksa ya hürmetsizlik edecek veya nefs-i emmâresi inanmayacak.”50

Peygamberlerin Fakirlerden Gönderilmesi

Peygamberlerin gönderilişlerine itiraz edilen noktaların biri de; onların toplumun en fakirlerinden seçilip gönderilmesidir. Kur’ân-ı Kerîm’de bize anlatılan peygamberlerden üç tane zengin peygamber vardır. Bunlardan iki tanesi ki Hz. Davud ve oğlu Hz. Süleyman’dır. Bunlar hem zengin hem de saltanat sahibi olan sultan peygamberlerdir. Bu iki peygamberin dışında asaletten zengin olan, zenginken fakirleşen ve sonra zenginleşen, hayatın iniş ve çıkışlarıyla imtihan olan bir peygamber daha vardır, o da Hz. Eyyüb’tür. Hz. Yusuf da peygamberliğinin son döneminde devlet başkanı olmuş, maddeten ve manen zenginleşmiştir. Bunun dışındaki Peygamberler, toplumun fakirlerinden seçilmişlerdir. İşte müşrikler de buna itiraz etmişlerdir.

Cenab-ı Hak Hz. Nuh’u (aleyhisselâm) toplumun en fakirlerinden seçerek göndermiştir. Hz. Nuh’un cemaati, bunu hazmedememiş ve itiraz etmişlerdir.

“Seni izleyenlerin, toplumun en aşağı tabakasından olduklarını göre göre sana inanmamızı nasıl beklersin?” dediler.”51

“Buna karşı halkının ileri gelen kâfirleri hep birden kalkıp: “Bize göre, sen sadece bizim gibi bir insansın, bizden farkın yoktur. Hem sonra senin peşinden gidenler toplumumuzun en düşük kimseleri, bu da gözler önünde! Ayrıca sizin bize karşı bir meziyetiniz olduğunu da görmüyoruz. Bilâkis sizin yalancı olduğunuzu düşünüyoruz” dediler.”52

Hz. Nuh’un (aleyhisselâm) fakir olması ve O’na ilk defa fakirlerin iman etmesi, Nuh’un kavminin itirazlarına sebebiyet veriyor ve başkaldırıyorlardı. Hz. Nuh (aleyhisselâm) kendi kavmiyle, kavim de Hz. Nuh’un ve ona ilk iman edenlerin fakir oluşlarıyla imtihan oluyorlardı. Hz. Nuh’a diyorlardı ki; “Yanındakileri kov, biz gelelim!” Hz. Nuh ise “Ben iman edenleri asla kovamam. Ben sadece açıkça uyaran bir elçiyim.”53 diye cevap verdi.

“Hem ey halkım! Bu tebliğimden ötürü sizden maddî bir karşılık istiyor değilim. Benim mükâfatımı verecek olan yalnız Allah Teâlâ’dır. Ben o iman edenleri kovacak da değilim. Elbette onlar Rab’lerine kavuşacaklar (O da onları imanlarından dolayı ödüllendirecektir.). Ama ben sizin cehalet içinde yuvarlanan bir toplum olduğunuzu görüyorum. Ey halkım! Ben onları kovacak olsam Allah indinde bu sorumluluktan beni kim kurtarabilir, Kim bana yardım edebilir? Artık bir düşünmez misiniz?”54

Bütün peygamberlere ve Hz. Nuh’a böyle itirazlar yapıldığı gibi, Efendimiz’e de (sallallahu aleyhi ve sellem) aynı itirazlar yapılmıştır. Efendimiz de (sallallahu aleyhi ve sellem) kavmin fakirlerindendi ve ilk defa da etrafında toplanan ve iman edenler fakirler ve kölelerdi.

Bu hususta Abdullah ibn-i Mesud’dan gelen şöyle bir rivayet vardır;

“Allah Resûlü’nün yanında Süheyb, Bilal, Ammar, Habbab ve Müslümanların zayıflarından diğerleri varken, ona Kureyş’ten bir grup uğradı, “Ey Muhammed! Kavminden bunlara mı razı oldun? Aramızdan Allah’ın kendilerine verdikleri bunlar mı? Biz bunlara mı uyacağız? Onları yanından kov! Onları kovduğun takdirde belki sana uyabiliriz.” dediler ve bu münasebetle şu âyetler nazil oldu;55

“Sabah akşam Rab’lerine, sırf O’nun cemaline ve rızasına müştak olarak niyaz edenleri yanından kovma. Ne sen onlardan, ne de onlar senden sorumlu değilsiniz ki onları kovup da zalimlerden olasın. Biz onlardan kimini kimi ile neticede “Allah bula bula aramızdan bunları mı lütfuna lâyık gördü.” desinler diye, işte böyle imtihan ettik. Allah kimin şükrettiğini, kimin lütfuna daha lâyık olduğunu bilmez olur mu?”56

Aynı hususu anlatan bir başka âyet-i kerime daha var. Müşrikler diyorlardı ki “Yanındakileri kov, biz gelelim…” Aslında Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) yanındakileri kovsaydı, onlar yine gelmeyeceklerdi. İki türlü zarar vermek istiyorlardı. Hem inanmış insanları yanından kovdurmak ve hem de kendileri de inanmamak suretiyle Efendimiz’i yalnız bırakmak istiyorlardı. İşte bu husus şu âyetle ifade edilmiştir;

“Rab’lerine, sırf O’nun rızasını ve cemaline kavuşmayı umdukları için, sabah akşam yalvaranlarla beraber olmakta sebat et.! Dünya hayatının süslerini arzulayarak sakın gözlerini onlardan başkasına kaymasın. Kalbini Bizi zikretmekten gafil bıraktığımız, heva ve hevesine uyan ve işi hep aşırılık olan kimselere itaat etme!”57

Aklı başında olan insanlar, bütün peygamberlerin genelde fakirlerden geldiğini biliyor ve Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) fakir olmasını peygamberliğinin delillerinden sayıyorlardı.

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Hudeybiye Müsalahası’ndan sonra, dünya krallıklarına onları İslâm’a davet eden elçiler gönderdi. Gönderdiği elçilerden bir tanesi de Bizans kralı Heraklius’e gönderdiği Dıhyet’ül Kelbî idi. Heraklius’un yanında Ebû Süfyan da vardı. Heraklius, Ebû Süfyan’a Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) ile alâkalı bazı sorular sordu ve sorularından bir tanesi de şu idi;

“Ona insanların zayıfları mı yoksa eşrafı mı tâbi oldu?”

Ebû Süfyan “bilakis zayıfları” cevabını verince, Heraklius “Onlar peygamberlerin tâbileridir.” diye ifade etmesi de oldukça manidardır.58

Kureyş müşrikleri, zayıflardan ve fakirlerden Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) iman edenlerle alay ediyor ve onlardan güç yetirebileceklerine işkence ediyorlardı.

“İnkâr edenler bir de, müminler hakkında şöyle derler: “Bu İslâm dini eğer önemli ve değerli bir şey olsaydı, bu Müslümanlar (fakirleri kastederek) akıllarını kullanıp onu anlamakta bizi geçemezlerdi.” Kendileri bunu başaramayınca “Bu, zaten eski, modası geçmiş bir yalan!” deyip geçiştirmek isterler.”59

Müşriklerden ve Abd-i Menaf oğullarının eşrafından bir grup (Utbe ibn-i RebÎa, Şeybe ibn-i RebÎa, Mut’im ibn-i Adiyy, Haris ibn-i Nevfel) Ebû Talib’e gelerek dediler ki; “Ey Ebû Talib! Kardeşinin oğlu Muhammed, köleleri ve bize karşı anlaşmış olanları yanından kovsa ya! Muhakkak ki onlar bizim kölelerimiz ve işçilerimizdir. Böyle yapsaydı bizim gönüllerimizde daha büyük, bizim katımızda itaate daha layık, kendisine uymamız ve onu doğrulamamıza daha yakın olurdu.” dediler.60

Netice olarak; toplum hayatının dengesi için, Allah bazı insanları fakir bazılarını da zengin yapmıştır, bu bir imtihan vesilesidir diyebiliriz.

“…Fakat O, size verdiği farklı şeyler dairesinde sizi imtihan etmek istediği için ayrı ayrı ümmetler yaptı…”61 âyet-i kerimesi de bu hususu ifade etmektedir.

Düşünelim ki toplum hayatında fakirler olmasaydı acaba içtimaî denge sağlanabilir miydi?

Allah peygamberleri genelde fakirlerden göndermiştir. Zira fakirler zenginlere tâbi olamayabilirler ama herkes fakirin yaşantısına tâbi olabilir. Toplumun yüzde seksen nispeti ekseriyetle fakirdirler. Ve peygamberlerin de toplumun genelinin tâbi olabileceği bir ortam içerisinde yaşaması ve onların haline uygun bulunması önemlidir. Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) tavsiyesi de budur. Buyuruyor ki; “Sizden en zayıf olanların durumuna göre hareket ediniz.”62

Cenab-ı Hak Hakîm’dir. Allah abes, boş ve faydasız bir iş yapmaz. Özellikle peygamberlerini fakirlerden seçip gönderirken, peygamberlerine de öğretmek istediği önemli mânâlar vardır. Bir tanesi de şu olabilir ki “Siz mala-servete değil, bana dayanıp bana güvenin!” demek istemiştir. Zira zengin insan kendi malına ve servetine güvenir, ona yaslanır, hareketlerini ona bina eder. Hâlbuki peygamberlerin güvendiği ve dayandığı nokta sadece ve sadece Hz. Allah’tır. Nokta-i istinadlarının Allah olması için, Allah onları fakir olarak göndermiş olabilir. En doğrusunu Allah bilir…

Bu ve buna benzer pek çok hikmetlere binaen, Allah peygamberleri fakirlerden gönderdiği gibi, onlara ilk iman edenler de yine ümmet içerisinden fakirler olmuştur. Yukarıda saydığımız dört peygamber hariç Hz. Nuh’tan Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) kadar gelen peygamberler, genelde fakirlerden olmuşlardır. Efendimiz’e de (sallallahu aleyhi ve sellem) ilk iman edenler, genelde fakirlerdir. Hz. Bilal, Hz. Ammar ve Süheyb gibi.

Hz. Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) hayata fakir başlamış, fakir olarak devam etmiş ve fakir olarak da ruhunu Allah’a teslim etmiştir. Kendisi bundan da şikâyetçi değildir. “Fakirliğimle iftihar ederim.”63 buyurmuştur.

Ebû Said el-Hudrî anlatıyor; “Muhacirlerden bir grupla birlikte oturuyordum. Onların bir kısmı, neredeyse çıplak olduğundan adeta diğerlerinin elbiseleriyle örtünüyordu. Bir araya geldiğimizde içimizden biri Kur’ân okur geri kalanlarımız da onu dinlerdik. Bir gün Hz. Peygamber yanımıza gelerek;

“Ümmetimden böyle fakir kimselerle arkadaşlığımı sürdürmeyi emreden Allah’a hamdolsun.” buyurdular. Bunun üzerine halka bozuldu ve yüzler Hz. Peygamber’e doğru döndü. Arkadaşlarım arasında yalnız beni tanıyan Hz. Peygamber;

“Ey muhacir fakirleri! Sizi kıyamet günündeki bir nur ile müjdeliyorum. O gün siz Cennet’e zenginlerden yarım gün daha önce gireceksiniz ki bu yarım gün beş yüz sene etmektedir.” buyurdular.64

Îlâ hadisesi münasebetiyle Hz. Ömer hücre-i saadete girdi ve Efendimiz’i (sallallahu aleyhi ve sellem) bir hasır üzerinde yatıyor gördü. Rikkate geldi ve ağladı. Allah Resûlü, niçin ağladığını sorunca da şöyle cevap verdi: “Bizanslar, Kisralar kuş tüyünden yataklarda yatarken, sen Allah Resulü olduğun halde böyle hasır üstünde yatıyorsun, işte buna ağlıyorum.” Bunun üzerine Efendimiz şu ölümsüz ifadeleriyle meseleyi izah etti: “İstemez misin Ya Ömer! Dünya onların, ahiret de bizim olsun?”65

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) kendisi için fakir yaşıyordu. Eline geçen bütün imkânları ümmetine ve insanlığa dağıtıyordu. Böyle insanlara gönlü zengin insanlar denir. Her bulduğunu kendi kesesine koyan ve başkalarını düşünmeyenlere gönlü fakir insanlar denir. Gerçek fakirlik de gönül fakirliğidir. Gerçek zenginlik gönül zenginliğidir.

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Hayber dönüşünde çok büyük ganimetlerle döndü. Allah’ın kendisine verdiği pay olan ganimetlerin beşte birisini alsaydı, çok zengin olabiliyordu. Fakat O, Uhud dağının önüne gelince şöyle buyurdu: “Şu Uhud dağı altın olsa, altınlar benim olsa hepsini üç gün içinde Allah’ın kullarına dağıtırdım.”66 Medine’ye döndüğü zaman da, kendisine ait bütün ganimetleri fakirlere dağıtıverdi.

Şu hususu da ifade etmekte yarar var ki dinin özünden kaynaklanan tasavvufta kullanılan “bir lokma, bir hırka” ifadesi; “Müslümanlar, fakirliğe ve iktisadî çöküntüye razı ve dünya ile alâkalarını kesmişler.” şeklinde yanlış anlaşılmıştır. Tasavvufta geçen bu tabir; bir insanın, Müslüman’ın, kendi şahsî hayatıyla alâkalıdır. Yani her Müslüman iktisadî olarak çok zengin olacak zira terakkimiz maddeten terakkiye bağlıdır. Ama bu kazandıklarını İslâm’ın yükselmesi ve toplumun refahı için harcayacak ve yine kendi şahsi hayatında bir lokma ve bir hırkaya kanaat getirecektir.

Müslümanlığın ve İslâm dünyasının bu ruha ihtiyacı vardır.

Efendimiz’in (s.a.s.) Yetim Oluşu

“Seni yetim bulup barındırmadı mı? Seni dinin hükümlerinden habersiz bulup seçerek dosdoğru yola koymadı mı? Seni muhtaç bulup ihtiyacını gidermedi mi? Öyle ise, sakın yetimi güçsüz bulup hakkını yeme, sakın onu küçümseyip üzme! İsteyene de kaba davranma, onu azarlama! Rabbinin nimetlerini ise durmayıp söyle!”67

“Seni bir yetim bulup da barındırmadı mı?”68 âyetinde geçen “yetim” lafzında son derece güzel bir işarî mânâ vardır zira asıl yetim, küçükken babadan öksüz kalan demek olup bunda tek başına yalnız kalmış olma mânâsı vardır. Onun için tek ve benzersiz veya pek az bulunur kıymetli şeye de yetim denilir. Benzeri yok gayet kıymetli inciye “dürr-i yetim” denilmesi de bundandır.

Siyerde bilindiği üzere Hz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) babası Abdullah ibn-i Abdülmuttalib’ten yetim olarak dünyaya gelmişti. İbn-i İshak’a göre: Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) babası Abdullah’ın vefatında henüz annesinden doğmamıştı. Annesi karnında altı aylık idi ve babası Abdullah, Medine’de Neccaroğullarından Nâbiğa’nın evinde vefat ettiğinde 25 yaşındaydı.69 Dolayısıyla doğarken yetim olarak doğmuştu.

Peygamberimiz altı yaşındayken, Hz. Âmine yanına Ümmü Eymen’i de alarak iki deve ile Medine’ye gitti. Maksatları, hem Abdülmuttalib’in annesi tarafından kendilerine dayı düşen Adiyy ibn-i Neccaroğullarını hem de kocası Abdullah’ın kabrini ziyaret etmekti. Medine’de Neccaroğullarından Nâbiğa’nın evine misafir oldular ve onun yanında bir ay oturdular. Kocası Abdullah’ın kabri de bu evin avlusunda idi.

Hz. Âmine Medine’de daha fazla kalmayı uygun bulmadığından Mekke’ye dönmek üzere yola çıktılar. Medine ile Mekke arasında, Medine’ye daha yakın olan Ebva köyüne geldikleri zaman Hz. Âmine hastalanıp 30 yaşında vefat etti ve oraya defnedildi.70

Hz. Amine’nin Vefatına Yakın Efendimiz’e (s.a.s.) Hitabı

Hz. Âmine ölüm döşeğine düşünce, başucunda olan Peygamberimiz’in yüzüne bakmış ve şöyle demişti:

“Ey çekilen dehşetli ölüm okundan Allah’ın lütuf ve yardımıyla yüz deve karşılığı kurtulan zatın yavrusu!

Allah, seni mübarek ve devamlı kılsın! Eğer rüyada gördüklerim doğru çıkarsa sen celal ve bol ikram sahibi olan Allah tarafından Âdemoğullarına helal ve haramı bildirmek üzere peygamber gönderileceksin!

Sen, İbrahim’in dinini yaşatmak ve yerleştirmek için gönderileceksin!

Allah, seni, milletlerle birlikte devam edip gelen putlardan, putperestlikten de esirgeyecek ve alıkoyacaktır.

Her yaşayan ölür, her yeni eskir, her yaşlanan zeval; her çok, fena bulur.

Evet, ben de öleceğim. Fakat temelli anılacağım. Çünkü temiz bir evlat doğurmuş, arkamda hayırla beni anan evlat bırakmış bulunuyorum.”71

Dünyada böylece babasız ve annesiz kalan Peygamberimiz’i Allah, hâmîsiz bırakmadı.

Daha sonra da sekiz yaşında iken dedesi Abdülmuttalib vefat etti.72 O vakit de onun vasiyeti ile amcası Ebû Talib vâsîsi olarak onun sorumluluğunu yüklenip yanına aldı. Ona güzel baktı ve kendisinde diğer çocuklarda görülmeyen olağanüstü durumlar görüldüğü için ona çok özen gösterdi.73

Hz. Muhammed (s.a.s.) Yetim Büyüdü

O, yetim olarak büyüdü zira ileride yükleneceği çok ağır bir yük, büyük bir vazife vardı ve ona şimdiden hazırlanması gerekiyordu. Tevekkülün zirvesinde, bütün güçlüklere göğüs gerebilecek bir yapıda yetişmeliydi.

Allah (celle celâluhû) onun, hayatının her safhasında itidal ve istikameti muhafaza eden, ifrat ve tefritten uzak bir insan olarak yetişmesini temin etti.

Bir liderin, bu türlü sıkıntılı günlerden geçmesi çok mühimdir. Yetimliğin ne demek olduğunu bilmelidir ki raiyetine şefkatli bir baba gibi davranabilsin. Fakirliği tatmış olmalı ki idaresi altındakilerin durumunu idrak edip onlara öyle muamele etsin.

İşte Allah Resûlü’nün yüce ahlâkı içinde bir nüve hâlinde bulunan, yetime ve fakire el uzatma, onları görüp gözetme hasleti, yaşadığı bu hayatın suyu, toprağı ve havasıyla besleniyordu. Sonra o, zirvelere çıktığı zaman da bu ilk hâlinden hiç mi hiç taviz vermeden ve hayatı boyunca yaşama tarzını değiştirmeden dümdüz yaşamış, benzeri olmayan bir şahsiyettir.

Ömrünce yetimi azarlamadı ve isteyeni boş çevirmedi. Zira bunu ona bizzat Cenâb-ı Hak talim ve emir buyurmuştu:

“O, seni yetim bulup barındırmadı mı? O, seni hayrette bulup hidayet etmedi mi? Seni fakir bulup, zengin etmedi mi? Öyle ise yetimi hor görme. Dilenciyi azarlama. Rabbinin nimetini de anlat da anlat.”74

“Öyleyse sakın yetimi ezme.”75 çünkü yetimliği tattın ve hakkındaki ilâhî lütfu gördün.

Râğıb’ın “Müfredât’ında kahr; hem üstün gelme, hem zelil kılmadır. Ayrı ayrı her iki mânâda da kullanılır.76

Şu halde her ikisi de yasaklanmıştır. Yetimi zayıf saymamalı ve zelil etmemeli; hakkını, hukukunu gözetmeli ve buna özen göstermelidir.

Peygamberlerin Çobanlık Yapmaları

Peygamberlerin gönderiliş şekillerine yapılan itirazlardan bir tanesi de onların ekseriyetle çobanlık yapmış olmasıdır.

Efendimiz’in de (sallallahu aleyhi ve sellem) çocukluk ve gençlik çağlarında kendilerine ait koyunları kırlarda yalnız başına veya arkadaşlarıyla birlikte otlattığı olmuştur.

Hz. Cabir naklediyor: “Merr-i Zahran’da misvak meyvesini topluyorduk. Peygamberimiz, ‘Kararmışları toplayınız, onlar güzeldir.” buyurdu. Sahabeden bazıları, ‘Ey Allah’ın elçisi! Siz kırda koyun güttünüz mü ki kır meyvelerinin iyisini biliyorsunuz?’ dediler.

Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem): ‘Hiçbir peygamber yoktur ki koyun gütmemiş olsun.’ buyurdu.”77

Bir gün Peygamberimiz: “Koyun gütmeyen hiçbir peygamber yoktur.” buyurmuştur. “Ya Resulullah sen de mi güttün?” denilince “Evet ben de güttüm.”dedi.78

Süheylî, Peygamberimiz’in bu sözleriyle Benî Sa’d yurdunda süt kardeşiyle birlikte Halime’nin koyunlarını otlatmaları hadisesini kastetmiş olduğunu açıklar.79

Ebû Hüreyre’nin naklettiğine göre, Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem): “Allah, koyun gütmeyen bir peygamber göndermemiştir.” buyurdu. Sahabe: “Ya Resûlullah sen de mi?” diye sorunca Efendimiz: “Evet ben de ehl-i Mekke’nin Karâtît’inde koyun güttüm.” cevabını vermiştir.80

Ebû İshak’ın naklettiğine göre, Efendimiz bir gün: “Musa (aleyhisselâm) peygamber gönderildi, koyun güderdi. Davud (aleyhisselâm) gönderildi, koyun güderdi. Ben de gönderildim, ben de kendi ailemin koyununu Ciyad’da (Mekke’nin alt tarafında bir mahal olup şimdilerde “ecyad” denen semttir.) güderdim.” buyurmuşlardır.81

Peygamberimiz’in, Mekke’nin yukarı tarafında geceleri Kureyş’ten bir gençle birlikte kendi hayvanlarını otlattığını Hz. Ali de anlatmıştır.82

Peygamberimiz’e babası Hz. Abdullah’tan birkaç koyunla beş deve miras kalmıştır. Ebû Talib’in de birkaç devesi vardı. Peygamberimiz bunları, her zaman ve her memlekette olduğu gibi, yalnız başına veya aynı yaştaki arkadaşlarıyla birlikte kırlara çıkarıp otlattığı olmuştur.83

Kur’ân-ı Kerim’de Hz. Musa’nın, Hz. Şuayb’ın (aleyhisselâm) koyunlarını güttüğü sarih âyetlerle sabittir:

“Medyen tarafına yönelince: “Umarım Rabbim beni doğru yola yöneltir.” dedi.

“Medyen’in su kuyularına varınca orada davarlarını suvaran bir grup insan buldu. Onların gerisinde de kendi hayvanlarını uzakta tutmaya çalışan iki kadın gördü. “Siz niçin bekliyorsunuz?” diye sordu. Onlar da: “Çobanlar hayvanlarını suvarıp ayrılmadıkça, biz suvarmayız. Babamız da hayli yaşlı olduğundan iş bize kalıyor” diye cevapladılar.”

“Bunun üzerine onların davarlarını suvardı, sonra gölgeye çekilip: “Ya Rabbî! Bana lütfedeceğin her türlü nimete muhtacım!” diye dua etti.”

“Az sonra o iki kızdan biri utangaç bir tavırla yürüyerek çıkageldi ve “Bize sunduğun suvarma hizmetinin ücretini vermek üzere babam seni dâvet ediyor.” dedi. Mûsâ onun yanına girip başından geçen olayları anlatınca o zat: “Endişe etme, o zalimlerin elinden artık kurtuldun!” dedi.”

“Kızlardan biri: “Babacığım, dedi, bunu işçi olarak tut, zira senin çalıştıracağın en iyi adam, böyle kuvvetli ve güvenli biri olmalıdır.”

“Babaları ona: “Kızlarımdan birini seninle evlendirmek istiyorum. Buna karşılık sen de sekiz yıl yanımda çalışırsın; şayet süreyi on yıla çıkarırsan, o da senin ikramın olur. Ben seni zahmete sokmak istemem. İnşaallah benim dürüst bir insan olduğumu göreceksin.”

“Musa: “Bu seninle benim aramızdaki bir sözleşmedir. Bu iki müddetten hangisini yerine getirirsem buna itiraz edilemez. Yaptığımız bu sözleşmeye Allah da şahit olsun.” dedi.”84

Gerçekten Medyen Mısır’a oldukça uzaktı. Çeşitli tehlikeleri göze alıp uçsuz bucaksız çölleri aşarak buraya gelmeye kimse kolayca cesaret edemezdi. Hz. Musa burada emniyette sayılırdı. İleride kayınpederi olacak şanlı peygamber Hz. Şuayb’ın talihli bir misafiriydi.

Hz. Musa, Hz. Şuayb’ın tekliflerini kabul etti. Bu mukavele her ikisi arasında geçerli idi. “Sekiz veya on senelik tekliften hangisini tamamlarsam kızmak ve darılmak yok. Bu anlaşmaya Allah da şahittir…”85

Anlaşma gereğince Hz. Şuayb (aleyhisselâm) çok zeki ve firasetli kızı Safura’yı Hz.Musa ile evlendirdi.

Çoban Oluşlarının Hikmetleri

Hz. Musa (aleyhisselâm) çoban olduğu sırada, koyunlarını gütmek için eline bu hizmeti esnasında bir “asâ” geçti. Bu asânın aslı ve Hz. Musa’ya nasıl geçtiği hakkında muhtelif görüşler vardır.86 İttifak edilen husus şudur ki Hz. Musa bu asayı Medyen’deyken elde etmiş ve koyunlarını bununla gütmüştür.

Hz. Musa (aleyhisselâm) çobanlığıyla elde ettiği bu asâ ile peygamberliği döneminde mucizeler göstermiştir. Asâsı çobanlık döneminin kazandırdığı bir Allah hediyesidir.

Peygamberler, peygamberliklerinden önceki dönemlerde çobanlıkları sayesinde, cemiyetin haram ve günah ortamından uzaklaşmış ve günahlardan korunmuşlardır. İsmet sıfatları peygamberlikten önce de tecelli etmiştir.

Peygamberler peygamberliklerinden önceki çobanlıkları sayesinde yüksek dağlarda, geniş ovalarda Allah’ın heybetini, azametini idrak ederek, Allah’a daha sağlam inanmışlar, kendi aczlerini ve hiçliklerini kabul ederek Allah’a dua dua yalvarmayı öğrenmişlerdir.

Peygamberler çobanlıkları döneminde dağlarda ve vahalarda tehannüs (ibadet, dua ve tefekkür) yaparak peygamberliğe hazırlanmışlardır. Efendimiz’in (aleyhisselâm) peygamberliğinden önce Ğâr-i Hira’ya çıkıp orada tehannüs yapması gibi.87

Peygamberler çobanlıkları sayesinde idarecilik sanatında tecrübe kazanmışlardır. Koyunları gütmesini beceremeyen kimseler daha sonra insanları idare etmeye kalkınca bunda başarılı olamazlar ve olamamışlardır. Her başarı, küçük eğitimlerle başlar ve kendi içinde tekâmül eder.

İnsanlar tabiattaki otlardan ve hayvanlardan beslenerek gelişmekte ve hayatlarını devam ettirmektedir. Hastalıkların kaynağı otlar ve hayvanlar olduğu gibi, hastalıkların tedavisi de yine otlar ve hayvanlardır. İşte insanları ele alan ve terbiye eden peygamberler, otları ve hayvanları çok iyi tanımak suretiyle insanlar için gerçek tedavi edici olmuşlardır.

İbrahim’in (aleyhisselâm) Kâbe’yi inşa etmesinden sonra altı bin tane köpeğinin nezaret ettiği koyunları vardı. Bu servetini “Halilullah” olmasıyla telif edemeyen melekler Allah’a hikmetinden sual ettiler. Allah da: “Gidin insan olarak yanında temessül edin ve: “Sübbûhun Kuddûsün Rabbünâ ve Rabbü’l melâiketi verrûh” deyin.” buyurdu. Melekler de öyle yaptı. İbrahim de(aleyhisselâm) onların bu tesbihatını duyunca bütün servetini onlara hibe etti. Melekler insan şeklinden melek şekline dönerek: “Biz senin Halil olup olmadığını denemek istedik. Sen imtihanı kazandın, senin malına ihtiyacımız yoktur.” dediler. İbrahim de (aleyhisselâm): “Biz peygamberler hibe ettiğimiz şeyi gerisin geriye almayız.” dedi ve servetini gelecek hacılara ve insanlara vakfetti. Mekke haremi İbrahim’in (aleyhisselâm) vakfı olarak tarihe geçmiş oldu.

Peygamberlerin çoban olmasıyla alâkalı daha bilemediğimiz kim bilir ne hikmetler vardır. Allah peygamberlerin ömürlerinden bir dakikasını bile israf etmez.

39 Furkân Sûresi, 7

40 Ahzâb Sûresi, 21

41 Furkân Sûresi, 20

42 Teğâbûn Sûresi, 6

43 Kamer Sûresi, 23-25

44 Müminun Sûresi, 47-48

45 Nâziât Sûresi, 24

46 İsrâ Sûresi, 94-95

47 el-Vâkidî, Kitabü’l-Meğazi, 1/78; el-Kurtubî, el-Cami’ li-Ahkâm’il-Kur’ân, 4/194-195

48 Ebû Davud, akdiye, 20; Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 5/215-216

49 Nesâî, Sünen-i Kübrâ, 6/470-473

50 Bediüzzaman, Mektubât, s. 99, 104

51 Şuarâ Sûresi, 111

52 Hûd Sûresi, 27

53 Şuarâ Sûresi, 114-115

54 Hûd Sûresi, 29-30

55 Müslim, fezâilü’s-sahâbe, 45-46

56 En’âm Sûresi, 52-53

57 Kehf Sûresi, 28

58 Buhârî, cihad, 102; Müslim, cihad, 74; Müsned, 1/263

59 Ahkâf Sûresi, 11

60 Taberî, Tarih, 2/231

61 Mâide Sûresi, 48

62 es-Sehavî, Makâsid’ül-Hasene, s. 246; Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, 1/563

63 Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, 2/87

64 Ebû Nuaym, Hilye, 1/342

65 Buhârî, tefsiru sûre (66) 2; Müslim, talâk 31

66 Buhârî, isti’zân 30; rikaâk 14

67 Duhâ Sûresi, 6-11

68 Duhâ Sûresi, 6

69 İbn-i Hişam, Sîre, 1/177

70 İbn-i Hişam, Sîre, 1/177-178; İbn-i Sa’d, Tabakât, 1/116

71 İbn-i Hişam, Sîre, 1/177

72 İbn-i Hişam, Sîre, 1/190

73 İbn-i Hişam, Sîre, 1/118-120

74 Duhâ Sûresi, 6-11

75 Duhâ Sûresi, 10

76 Rağıb el-İsfehânî, el-Müfredat, s. 414

77 Ömer Ziyaeddin Dağistanî, Buhârî tercümesi, s. 590-591

78 İbn-i Hişam, Sîre, 1/176

79 Süheylî, Ravdu’l-Ünf, 1/112

80 İbn-i Sa’d, Tabakât, 1/125

81 İbn-i Hişam, Sîre, 1/176

82 Taberî, Tarih, 2/193

83 Belazûrî, Ensâbu’l-Eşraf, 1/96

84 Kasas Sûresi, 22-28

85 Kasas Sûresi, 28

86 Mehmet Vehbi, Hülâsatü’l-Beyân, 10/4092

87 Müslim, iman, 252

III. Bölüm
Peygamberimize ve Peygamberlere
Neden İnanmadılar?

Bu bölümden itibaren, “Neden inanmadılar, hâlâ inanmayanlar neden inanmıyorlar, küfrün sebepleri nelerdir, hidayetin âmilleri nelerdir?” sorularının cevapları üzerinde duracağız.

Acaba inanmadıklarına göre akıldan-fikirden mahrum mu idiler?

“Ve ilave edecekler: “Şayet biz gerçeği işiten ve aklını çalıştıran kimseler olsaydık, elbette bu alevli ateşe girenlerden olmazdık! Böylece günahlarını itiraf ederler. Rahmetten uzak olsun o Cehennem’likler! Onlar akıllı idiler. Fakat inanmıyorlardı. Ya akılları yoktu, ya akıllarını kullanmıyorlardı. Veya bu işte başka incelikler vardı.”88

Eğer akılları yoksa zaten Efendimiz’in ve diğer peygamberlerin onlara bir şey anlatmasına gerek yoktu. Çünkü “Kişinin dini aklının varlığına bağlıdır. Aklı olmayanın dini olmaz.”89 hadisine göre onlarda akıl var ki anlatıyordu. Firavun da, Nemrud da, şeytan da akıllıydılar.

Şurası muhakkaktır ki akıl ile iman yüzde yüz her zaman birbirlerini destekler durumda değildir. Bakış açısına ve nereden baktığına bağlı olarak değişir.

Onlar bütünüyle Allah’ı inkâr etmiyorlardı. Allah inançları vardı.

“Biz onlara sadece, bizi Allah’a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz”90 âyeti onlarda bir Allah inancı olduğunu göstermektedir. Asırların birikimi örfî olarak putlara tapıyorlardı.

“Onlara İbrahim’in başından geçenleri de anlat. Günün birinde o babasına ve halkına hitaben: “Söyler misiniz, siz nelere ibadet ediyorsunuz?” dedi. Onlar da: “Kendi putlarımıza ibadet ediyoruz.” dediler ve ilave ettiler: “Onlara tapmaya da devam edeceğiz!” Peki dedi, “Siz kendilerine dua ettiğinizde onlar sizi işitiyorlar mı? Yahut taptığınızda size fayda veya tapmadığınızda size zarar verebiliyorlar mı? “Yok!” dediler, “ama atalarımızı böyle bir uygulama içinde bulduk, biz de onu benimsedik.”91

Başları sıkıştığında “Allah” demişler. Sonra eski putlarına dönmüşlerdir. Uhud’un sonunda Ebû Süfyan’ın “Bizim, Uzza isminde putumuz var. Sizin Uzzanız yok!”92 demesi zihinlerinin köşelerinde nelerin olduğunu göstermektedir.

Şu âyet bu hususun delillerindendir;

“Gemide yolculuk yaparken boğulma tehlikesine düşünce bütün kalbleriyle yalnız Allah’a yalvarırlar. O da onları kurtarıp karaya çıkarınca bir de bakarsanız ki yine müşrik oluvermişler!”93

“Eğer onlara, “Gökleri ve yeri yaratan kimdir?” diye sorarsan “Allah!” derler.”94

Peygamberleri ve Efendimiz’i reddederken laf olsun diye değil, şuurlu ve dirayetli bir karşı koyuşla inanmıyor ve kabul etmiyorlardı.

Hâlbuki akıllı idiler. Akıllı olduklarına dair o kadar çok emareler ve vakıalar vardır ki gerçekten onların akıllarının başlarında olduğunu gösteriyor.

Öncelikle onların ne kadar akıllı olduğunu anlatan bazı misalleri verdikten sonra, buna rağmen acaba neden inanmadılar hususunun üstünde durmaya çalışacağız.

Onların akıllı olduklarını gösteren deliller

Dikkatimizi çeken ilk husus, Peygamberimiz’in de mensubu bulunduğu Kureyş kabilesinin, diğer kabileler arasında “sayılan, hürmet edilen, itibarlı” bir kabile olduğudur. Bu konu, üzerinde tartışma yapılamayacak kadar kesindir. Çünkü Hz. Allah (celle celâluhû) bizzat kendi kitabında, Kureyş’i yaz ve kış yaptığı ticaretlerle medh-ü sena etmiştir. Bu, onların akıllı oluşuna ve hürmetli olmalarına bağlıdır.

Aklî dengesi bozuk olanlara bir mevki ve makam verilmez, bir mevkinin kendisine teslim edildiği şahıs, zaman gelir aklî dengesini kaybederse, mevkisini de kaybetmiş olur.

Buna göre, Kureyşliler “ne yaptığını bilmez, aklî dengeden mahrum” kişiler değillerdi.

Utbe ibn-i Rebîa’nın, Peygamber Efendimiz’e yaptığı teklifler, onun makul bir düşünceye sahip olduğunu gösteriyordu:

Peygamberliğin gelişinin altıncı yılında idi. Utbe, arkadaşlarına:

“Ne dersiniz, Muhammed’e kadar gideyim, konuşayım, teklifler götüreyim diyorum. Olur ki bunlardan birini kabul eder, mesele böylece halledilmiş olur.” dedi.

Arkadaşlarının kabul etmesi üzerine geldi, Resûlullah Efendimiz’e selam verdi ve şunları söyledi:

– Ey kardeşimin oğlu, sen bize göre şerefli bir aileye mensupsun. Soy cihetiyle inkâr edilmeyecek bir üstünlüğün var fakat sen kavminin başına büyük bir iş getirdin. Topluca dağıttın, akıl sahiplerinin fena yolda bulunduğunu söyledin. Tanrılarını ve dinlerini ayıpladın. Geçmiş babalarının bâtıl üzere olduklarını iddia ettin. Şimdi beni iyi dinle, sana bir kısım teklifler getireceğim. Umulur ki kabul edersin.

– Söyle ey Ebû Velid, seni dinliyorum.

– Ey kardeşimin oğlu, bu getirdiğin dava ile mal sahibi olma düşüncesinde isen sana aramızda mal toplayalım, en zenginimiz ol.

Bu dava ile şan ve şeref peşinde isen seni başkan yapalım ve sana danışmadan bir iş yapmayalım.

Saltanat sevdasına kapıldıysan, taç giydirelim, seni kendimize sultan yapalım.

Yok, eğer gözüne görünen cin ve peri var da kendini tanıyamıyorsan bütün servetimizi harcayarak tedavi yolunu arayalım. Çünkü bazen insana tedavi edilmedikçe kurtulamayacağı bir hastalık musallat oluverir.

Peygamber Efendimiz, Utbe’yi sonuna kadar böylece dinledikten sonra:

“Sözlerin bitti mi ey Ebû Velid?” diye sordu. “Evet bitti.” cevabını alınca:

“O hâlde sen de beni dinle!

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) besmele çekerek “Fussilet” sûresinden okumaya başladı. Secde âyetine gelince okumayı kesti ve kalkıp secde etti. Tekrar okumaya başlayacağı zaman

Utbe:

“Aramızdaki akrabalık hürmetine artık yeter.” dedi.

“Peki, ey Ebû Velid, sen de beni dinlemiş oldun. İşte sen, işte dinlediklerin.” dedi.

Utbe yerinden kalktı ve sendeleyerek oradan ayrıldı. Arkadaşlarının yanına gelirken: “Yemin olsun ki Utbe, gittiği yüzden bir başka yüzle dönüyor.” diyenler oldu.

– Neler oldu ey Ebû Velid!

– Yemin ederim ki ömrümde benzerini duymadığım bir söz dinledim ki o sihir değil, şiir değil, kehanet değil. Ey Kureyşliler sözümü dinleyin ve tutun. Bu adam ile davasının arasına girmeyin. Kendi haline bırakın. Vallahi dinlediğim bu söz, büyük bir hâdise meydana getirecektir. Eğer Araplar ona galip gelirlerse, sizin adınıza işini bitirmiş olurlar. Eğer o Araplara galip gelirse şunu iyi bilin ki onun zaferi sizin zaferiniz, onun şerefi sizin şerefiniz olur. O takdirde insanların en şereflisi siz olursunuz.95

Bu hâdise de onların konuşmalarında makul olduklarının ve akıllarının da yerinde olduğunu gösterir.

Resulullah Efendimiz’in davasını durdurabilmek için, Nadr ibn-i Haris ve Ukbe ibn-i Ebî Muayt’ı Medine’ye göndermişler, orada bulunan Yahudi bilginlerinden yardım istemişlerdi. Peygamber Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) sorulmak üzere, altından kalkması mümkün olmayan sualler istemişlerdi.

Yahudi bilginleri onlara üç sual verdiler. Cevaplarını yarım yamalak öğrettiler.

Bilesiniz ki, bu suallerden ikisini güzelce cevaplandırır, birine de kısaca cevap verirse o adam bir peygamberdir. Çünkü peygamber olmayan bir insanın bu sorulara cevap vermesi mümkün olmaz dediler.

Bunlar Ashab-ı Kehf, Zülkarneyn ve ruh hakkında sual sorulmasını istemişlerdi.

Resulullah Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) bu soruları dinledi, yarın cevap veririm, dedi.

Fakat vahiy on beş gün gecikti. Daha sonra gelen âyetlerde sorular istenildiğinden daha mükemmel şekilde cevaplandırıldı, bu arada da Efendimiz’e “Allah dilerse” mânâsına gelen “inşaallah” demedikçe yarın şöyle yaparım dememesi tembih edildi.

“Ey Kureyş, size Muhammed ile aranızda hükmü verecek açık bir beyanla döndük” diyenler, beklenen cevabı aldıkları zaman, soranlar kendileri değilmiş gibi davrandılar.96

İstenilen cevap verilmediği takdirde kıyametleri koparacak olanlar, bu defa pişkince davranma yolunu tutmuşlar. Onları, kimselerin bilemeyecekleri sualler almak üzere Medine’ye gönderen akıl, geldiklerinde ve istediklerinden daha mükemmel cevap aldıklarında da “O hâlde bu adam bir peygamberdir.” demeye de yeterli olmalıydı.

Şair olmaları yönüyle hem hisli ve hem akıllı olduklarını gösteren deliller

Şiir, insandaki ince duyguların bir meyvesidir. Önüne gelen herkesin şiir söyleyemeyeceği muhakkaktır. Herkesin göremediğini görebilmektir, gördüklerini edebî bir ölçü içinde verebilmek lazımdır. Bu bakımdan şair; aklı, muhakemesi, duygusu ve kabiliyeti itibarıyla içinde bulunduğu cemiyet seviyesini aşmış bir insan sayılabilir.

Biz, Peygamber Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) nübüvvet vazifesini aldığı zamanda yetişen birçok şair ve hatibi isimleriyle, mensubu bulundukları kabileleriyle biliyoruz.

Arap edebiyatını tetkik edenler yüksek bir şiir duygusunun tesir sahasına girdiklerini hissederler. Çölün sıcak havasından, önüne katıp otlattığı develerinden, kabile çadırlarından ve nihayet aralarında bir ömür tükettiği kabile insanlarından başka bir şey tanımayan bu insanlarda, bu derece ince bir duygunun bulunması, yirminci asırda yaşayanlara bile hayret ve dehşet verir. Sevgilisini anlatırken duyduğu heyecanı, ifadelerindeki coşkunluğu, buluşlarındaki inceliği duyan ve anlatabilen şairlerin sayısı, yirminci asırda bile pek fazla olmasa gerektir.

Bu şiirler, uzun uzadıya tahsil görmüş, edebî eserleri incelemiş, ömrünü kütüphanelerde tüketmiş, edebiyat tarihini bilen kimselerin kaleminden çıkmış değildi. Bununla beraber bu şiirler; ölçülü, vezinli, kafiyeli, mânâlı idi.

Kabile çadırları arasında karşılanan bir âşık şair, sevgilisinin sadece bir bakışından çıkardığı mânâyı şöyle dile getiriyor: “Sevgilim ev halkından çekindi, konuşamadı, sadece göz ucuyla işaretle yetindi. Ama ben anladım ki o bakış merhaba, hoş geldin, sefalar getirdin ey bağrı yanık sevgili diyordu.97

Bir gözün bakışlarından bunları anlayan, bu duyguları gerçekten iki güzel beyit ile dile getiren kişinin akıl durumu hakkında ne söylenebilir?

Meşhur Arap ediplerinden Rebîatü’r-Rey, bir gün süren bir konuşma yapmış ve kendi de bu konuşmayı beğenmişti. Yanında bulunan bir bedeviye sordu:

– Size göre belağat nedir?

– Az ve doğru sözdür.

– Belağattan aciz olmak nedir?

– Sabahtan beri içinde bulunduğun hâldir.98 Biz bu konuşmayı tahlil ettiğimiz zaman şu iki neticeyi çıkarırız:

Hitabet sahasında şöhret bulmuş bir edibin, bir bedeviden fikir sorması, onun edebî görüş ve zevkine değer vermesindendir.

Bedevinin cevabı, kendilerinde bulunan anlayış ve kabiliyet hakkında açık bir fikir vermektedir. “Az ve doğru konuşmak” bir meziyettir. Fakat böyle bir konuşmayı dinlemekten zevk almak, geveze hatiplere yüz vermemek de böyledir. Bir cemiyette bu anlayışın yer almış olması, onlarda muhakeme kabiliyetinin mükemmel derecede olduğunu gösterir.

Az ve doğru sözü yeterli bulan bir insanın, anlayışsız olduğunu söyleyebilmek için anlayışsız olmak lazımdır.

Ukâz Hatibi diye şöhret bulmuş olan Kuss ibn-i Sâide’nin, ölümü anlatan şu şiirine bakın: “Geçen asırlar bizim için bir sürü ibretle dolu... Ben ölümün giriş kapılarını gördüm fakat çıkış yerlerinin bulunmadığını fark ettim, küçük büyük herkesin ölüm yolculuğuna koyulduğunu, gidenin geri dönmediğini, kalanın ebedî olmadığını sezdiğim zaman anladım ki herkese olan bana da olacaktır.”99

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) aklı yerinde ve hisleri dorukta olan bir topluma hitap etmiştir. Fakat onlar inanmakta zorlanmışlardır. Çünkü iman için sadece akıllı olmak yetmez. Akıl, insanı küfre ve dalalete de düşürebilir.

İmanda Aklın Rolü

Batılı bir ilim adamı şöyle diyor; “Bazen akıl, insanın akıllı davranmasına mâni olur.”

Akıllı idiler ama inanmadılar. Zira akıl imanın mahalli değildir. Eğer imanın mahalli, merkezi akıl olsaydı, aklına gelen bir şüphe ile kişi imandan mahrum olurdu. İmanın mahallinin akıl değil de kalb olması Cenab-ı Hakk’ın biz kullarına büyük bir ihsanıdır.

Aklın, imanın sarayı ve mahalli olan kalbe karşı iki vazifesi vardır:

İman sarayına girecek vesvese ve şüphelere karşı süpürgecilik vazifesi yapıp imanımızı muhafaza etmek,

Varlıklar dünyasında, enfüsî ve âfâkî âlemde gezerek, Allah’ın varlık ve birliğine dair marifetullah ballarını toplayıp kalb peteğinde iman balı olarak örgülemektir. Ve böylece imanın daha da ziyadeleşmesine vesile olmaktır.

Aklın gerçeği bulabilmesi, duru olmasına, gıll ü gış’dan ârî olmasına, objektifliğine bağlıdır.

Aklın imana götürmesi için bağlı olduğu vicdanının veya kalbinin sesini dinleyerek hareket etmesi şarttır.

Aklın imana götürmesi için, hâdiselere, nereden, nasıl, hangi şekilde baktığı çok önemlidir.

Akıl; Allah’ın ilk yarattığı, mükerrem bir varlıktır. Bir hadis-i şerifte, “Allah ilk önce aklı yarattı”100 buyrulmuştur.

Başka rivayetlerde nakledilir ki “Allah, nefsi yarattı ve sonra aklı yarattı.” Allah nefse sordu: “Sen kimsin, Ben kimim?” Nefis: “Sen Sen’sin, ben de benim.” dedi. Allah nefse azab etti yine sordu: “Sen kimsin, Ben kimim?” Nefis: “Sen Sen’sin, ben de benim.” dedi.

Allah nefsi ateşe attı, azab etti yine sordu: “Sen kimsin, Ben kimim?” Nefis: “Sen Sen’sin, ben benim.” dedi. Allah nefsi, açlıkla terbiye etti, sonra sordu: “Sen kimsin, Ben kimim?” Nefis: “Sen Rabbi Kerîm’imsin, ben ise aciz bir kulunum.” dedi. Sonra Allah akla sordu: “Sen kimsin Ben kimim?” Akıl ilk soru ve cevapta: “Sen Rabbi Rahîm’sin, ben ise aciz bir kulunum” dedi.101

Aklın ilk soruda doğruyu bulması ve bilmesi aklı zatında muhterem ve mükerrem kılmıştır.

Onun için akıl, teklifin menatı ve esası olmuştur. Aklı olmayanın dini yoktur, dini yaşamakla mükellef değildir.102 Dinin bütün emirlerine muhatap olmada akıl-bâliğ olma şartı getirilmiştir.103

Allah, imandan önce aklı esas almıştır. Emir ve nehiyleri yaşamada akıl esastır. Kur’ân-ı Kerîm hemen hemen her meselesini akla tespit ettirmiştir.

Nice âyetlerde Cenab-ı Hak, meseleyi anlatıyor ve en sonunda; “Akletmiyor musunuz?”, “Düşünemiyor musunuz?” veya “Ey basiret sahipleri ibret alınız.” buyurarak akla değer veriyor.104 Her meselesini akla tespit ettiriyor. Kur’ân-ı Kerîm’de akıl ile alâkalı kelime kırk dokuz yerde geçmektedir. İsraf etmeyen Hz. Allah’ın kelâmında bir defa geçse yeterliydi. Ehemmiyetine binaen bu kadar yerde geçiyor.

Ayrıca Kur’ân tefekküre de önem veriyor. Tefekkür fikretmedir. Fikir, “Aklın varlıklar üstünde tedricî seyrine denir.” Aklın âni seyrine “hads” (sür’at-i intikal) denir. Aklın tedricî seyri olan tefekkür de, Kur’ânı Kerîm’de değişik kalıplarıyla on dokuz defa ifadesini bulmuştur. Aklın tedricî seyri olan tefekkür ile kâinata, dünyaya, dünya işlerine bakmayı akletmeyi Kur’ân emretmiştir. Kaç yerde: “Doğrusu bunlarda, düşünen kimseler için ibretler vardır.” âyetleri, her kavim ve milleti tefekküre davet etmiş ve tefekkürü emretmiştir.

Tefekkürle kâinat ve hâdiselere bakma işlemine, “ibret” denir. İbret, yine Kur’ân’da değişik noktalarıyla dokuz yerde farklı mânâlarda geçiyor. İbretle bakış “hikmet”i meydana getirir. Hikmet, “hayr-ı kesir”dir. Hikmet menâfi-i eşyaya vukûfiyettir. Hikmet; fayda ve maslahatı bilmedir. Hikmet; felsefedir. İşin sebep ve müsebbeblerini, neden-niçinlerini, illet ve ma’lüllerini keşfetmedir. Bugünkü bütün maddî ilimlerin de tahlili böyle yapılır. Hikmet, Kur’ân’da yirmi yerde geçmektedir.

Aklın tedricî seyirle kâinatta dolaşması tefekkürdür. Tefekkürle ve hikmetle âlemde fikren gezip dolaşma ise Kur’ân’ın ifadesiyle “nazar”dır. Nazar; basirettir. Maddî gözün maddî sanatı görmesi, basardır, nazardır. Manevî gözün o sanatı yapan sanâtkârı görmesi de nazardır ve basirettir. Onun için “Basar masnuatı görüp de, basiret Sânii görmezse çok garip ve pek çirkin düşer.”105 denilmiştir.

Kur’ân, nazara davet eder. “Bakmıyorlar mı? Görmüyorlar mı?”106 ifadelerini bazen müminlere, çok defa da Allah’ı tanımak, inanmak istemeyen inatçı kâfirlere karşı kullanır:

“O kâfirler bakıp düşünmezler mi? (Mesela) deve nasıl yaratılmış?”107

“Hiç üzerlerindeki göğe bakmazlar mı? Bakıp da Bizim onu nasıl sağlamca bina ettiğimizi, onda en ufak bir çatlaklık, dengesizlik olmadığını düşünmezler mi?”108 ifadelerini kullanarak kâinat kitabını varlıkları tek tek incelemeye basara, nazara, basiretle bakmaya davet eder.

Akıl, dini anlatan ulemanın nazarında o kadar mühim olarak ele alınmıştır ki “Akıl ile nakil (yani vahiy) tearuz ettikleri vakitte, akıl asıl itibar olunur ve nakil ona te’vil olunur. Fakat o akıl, akıl olsa gerektir.”109 demişlerdir.

Akıl, akıl olsa gerektir çünkü akıl; madeni, kalb ve ruhta; şuaı, dimağda bulunan bir nuru manevîdir ki insan bununla mahsus olmayan şeyleri idrak eder.110

Kalb ve ruhun madeninde, beynin ışığında bulunan manevi bir nurdur ki insan bununla, duyu organlarıyla hissedilemeyen şeyleri anlar. Akıl yürütmek; sebeplerle sebeplerin meydana getirdiği şeyler ve eser ile eseri meydana getiren şeyler arasındaki ilgiyi yani “illiyet kanunu” dediğimiz sebebi neticeye bağlayan kanunu ve ona bağlı olan gerekli ilgileri idrak ederek eserden müessire veya müessirden esere yahut da bir müessirin iki eserinin birinden diğerine intikal etmektir.

Mantık denen bu intikal sayesinde duyu organlarıyla hissedilen bir eserden, hissedilemeyen müessiri anlaşılır. Hissedilen bir hışıltıdan görülüp hissedilmeyen bir hayvanın anlaşılması gibi… Yahut da hissedilen bir müessirden hissedilmeyen eseri anlaşılır. Mesela; görülen bir bal arısından, görülüp hissedilmeyen bal idrak edilir. Yahut hissedilen bir eserden, ilgili olduğu diğer bir eser anlaşılır. Mesela; görülmeyen bir arının vızıltısından, henüz görülüp hissedilmeyen balı keşfedilip, bilinir.

İşte böyle hissedilenden, hissedilemeyene intikale sebep olan veya hissedilemeyen bir mânayı bizzat ve açıklıkla keşfeden idrak vasıtasına akıl denir.111

İşte akıl böyle sahih akıl olur, fonksiyonunu ifa ederse o akıl akıldır.

Akıl kalbin bir şubesidir. İnsanda aslolan merkez, kalbtir. Nasıl maddî vücudumuzun merkezi çam kozalağına benzeyen maddî kalbtir. Manevî vücudumuzun merkezi de mahall-i iman olan kalbtir. Kalbe vicdan da denilebilir. Onun özü ruhtur ki canlılığımızın, hayatiyetimizin şartıdır.

İmanın mahalli kalbtir. Allah, vahyin Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) kalbine geldiğini, “Ey Muhammed uyaranlardan olman için O’nu Cebrail Sen’in kalbine indirmiştir.”112 âyeti ile ifade buyuruyor.

Maddî kalbimizden çıkan dört ana damar olduğu gibi, manevî kalbimizden nebean eden sekiz küllî duygu vardır. Bunlar; zihin, irade, his, latife-i Rabbaniye, nokta-i istinat, nokta-i istimdat, cezb ve incizaptır.

Görüldüğü gibi zihin yani akıl, kalbe bağlıdır, kalbten beslenir. Vahiy de kalbe gelir, kalb akla kuvvet kazandırır. Kalbi karanlıksa aklı aydın olamaz. Bir kalb ki vahyin aydınlığından mahrumdur, ona bağlı akıl karanlıklar içindedir.

Bediüzzaman’ın bu tespitleri ne müthiştir:

“Zulmetli münevverler bu sözü bilmeliler: Ziyâ-i kalbsiz olmaz nur-u fikir münevver.

O nur ile bu ziyâ mezc olmazsa zulmettir; zulüm ve cehli fışkırır. Nurun libasını giymiş bir zulmet-i müzevver.

Gözünde bir nehâr var; lâkin ebyaz ve muzlim.

İçinde bir sevad var ki, bir leyl-i münevver.

O içinde bulunmazsa, o şahmpâre göz olmaz, sende bir şey göremez. Basîretsiz basar da para etmez.

Ger fikret-i beyzâda süveydâ-i kalb olmazsa, halita-i dimağî ilim ve basîret olmaz. Kalbsiz akıl olamaz.”113

Nasıl cüzî irademiz, O’nun küllî iradesine aynadır, nasıl gözümüz Allah‘ın “basar”ına aynadır ve nasıl işitmemiz, Allah’ın Semî’ sıfatına aynadır, aklımız da Allah’ın akl-ı küll diyebileceğimiz vahyine ayna olursa bir işe yarar. Zaten aklın vazifesi de budur.

Akıl insandaki sair maddi ve manevi duygular gibi mahduttur. Mesela kulağımız var işitir. Ama mahduttur, sınırlıdır. İşitmesi lazım gelen bu şehadet alemindeki her şeyi işitemez.

Mesela gözümüz görür ama her şeyi göremez. Görmesi lazım gelen şu şehadet âlemindeki varlıkların birçoğunu göremez. Görebildiğimiz varlıkları isabetli ve tam görebilmemiz için güneşe ve güneşten kaynaklanan ışıklara ihtiyacımız vardır. Güneş ışığı yoksa gözümüz göremez. Gece zifiri karanlıkta biri parmağını gözümüze soksa biz onun parmağını bile göremeyip, gözümü koruyamayız. İşte bunlar gibi aklımız anlar, kavrar ve idrak eder ama aklımızın da isabetli görebilmesi için vahyin güneşi olan peygamberlere ihtiyacı vardır.

Ziya Paşa’nın ifadesi ile, bizim akıl terazimiz mahduttur.

“İdrak-i meâlî bu küçük akla gerekmez,
Zira bu terazi bu kadar sikleti çekmez.”

Çiçekler, tohumlar güneşi nazar edip istifade ettikleri nispette, gelişip büyüdükleri gibi, akıl da vahyin güneşine nazar edip, onu kavramaya ve anlamaya çalıştığı nispette gelişecek, inkişaf edecek ve terakki edecektir. Maddî-manevî, dünyevî-uhrevî terakkimiz ancak buna bağlıdır.

Şems-i ezel ve ebedden gelen vahiy güneşinden mahrum, asrımızın karanlıkta kalmış, maddenin ve aklın dar kalıplarında kalmış insanlığımıza yeniden vahiy güneşi ile bir daha nefes aldırmak ancak vahyin güneşi olan peygamberlere imanla olacaktır.

“Peygamberlerin muhatap aldıkları müşrikler bu kadar akıllı olmalarına rağmen acaba peygamberlere neden inanmadılar?” hususu asırlardan beri insanların fikirlerini meşgul etmiştir. Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) muhatap aldığı Mekke müşrikleri ise fevkalade akıllı ve zeki olmalarına rağmen, Efendimiz’e neden inanamamışlardır hususu da akılları meşgul eden bir sorudur. Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) gayet aklî ve mantıkî anlatıyordu. Müşriklerin de akılları ve mantıkları yerindeydi. Buna rağmen acaba neden inanmamışlar veya inanmakta zorlanmışlardır.

İşte bu bölümde sırasıyla bu hususları başlıklar halinde inceleyeceğiz.

Hakkın ve Doğrunun Peşinde Olmamaları

Muhatab aldığı cemaat akıllı olmalarına rağmen inanmıyorlardı. Neden? Çünkü onlar hakkın ve doğrunun peşinde değillerdi. Nelerin doğru ve nelerin yanlış olduğunu araştırmıyorlardı.

Hz. Muhammed’in (sallallahu aleyhi ve sellem) karşısında olup inanmayan ve düşmanlık yapanların “İşin doğrusunu anlayayım, gerçek ise kabullenip, boyun eğip itaat edeyim.” niyetleri yoktu. Frekansları Efendimiz’e ve Hakk’a, hakikate müteveccih değildi. Onun için alamıyor, anlayamıyor ve inanamıyorlardı.

Alıcı antenlerini samimiyetle, merakla, tam olarak, verici istasyon olan Hz. Muhammed’e (sallallahu aleyhi ve sellem) tevcih edince Hz. Ömer’in kalbindeki buzlar çözülüyordu.

Hz. Ömer, Kâbe’nin kapısı tarafında, Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) altın oluğun altında Hatîm’de oturmuş, Tûr suresini okuyordu. Hz. Ömer bu sözlere vuruluyordu ve diyordu ki: “Acaba bu zat kâhin mi yoksa mecnun mu? Veya şair mi?”

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Tûr sûresinde geçen şu âyetleri okuyordu:

“Ey Resûlüm, sen irşad ve nasihatine devam et! Sen Rabbinin ihsanı sayesinde kâfirlerin iddia ettikleri gibi kâhin de değilsin, deli de değilsin. Ne o, yoksa onlar senin hakkında: “Ne olacak? Şairin biri! Feleğin onun başına neler getireceğini göreceğiz” mi diyorlar? De ki: “Bekleyin bakalım! Ben de sizin fecî âkıbetinizi bekliyorum.”114

Kur’ân’ın bu tevafukâtı karşısında, yani aklına gelen sorulara karşı sırasıyla; “Sen kâhin değilsin, sen mecnun değilsin, sen şair değilsin.” cevapları Hz. Ömer’i şaşkına çevirmiş ve inanma noktasında “Acaba?” dedirtmiştir.

Aradan birkaç gün geçtikten sonra da eniştesi Said’in evinde Müslüman olmuştur. 115

İnanmayan Mekkelilerin din ve Efendimiz ile alâkalı hiçbir merakları yoktu. Araştırma yapmıyor, tahkik etmiyorlardı.

Kur’ân Okunurken Gürültü Çıkarmaları

Resûlullah Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Kur’ân’ı açıktan okurken, onu başkalarına duyurmamak için etrafında gürültü çıkarma gayretine kapılmışlardı. Bu hareket medenî ölçüler içinde izah edilemezdi. Ne denildiğini anlamak ve gerekirse ona lüzumlu cevapları vermek varken dinlememek ve başkalarının dinlemelerine de engel olmak doğru bir hareket olarak değerlendirilemezdi. Bu durum Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle anlatılıyordu:

“İnkâr edenler şöyle dediler: Bu Kur’ân’ı dinlemeyin ve okunduğu zaman gürültü çıkarın, olur ki galip gelirsiniz.”116

Efendimiz’i susturabilmek için böyle bir yolu denemeye kalkanlar, okunulan Kur’ân’ın mânâsı üzerinde düşünceye dalamaz ve kendilerini nelere davet ettiğini düşünemezler miydi? Kaldı ki onlar bu kadarla da yetinmemişler, Resûlullah Efendimiz okumaya başladığı zaman “Kur’ân’a da, Kur’ân’ı indirene de, onu getirip tebliğ edene de...” diyerek sövmeye başlamışlar, bunun üzerine:

“…Namazında Kur’ân’ı pek açıktan okuma, onu kimse duymayacak şekilde gizleme de. Bunun ikisi arasında bir yol tut.”117 âyeti nâzil olmuştu.

Frekansları Hakk’a Doğru Değildi

Onlar, o kadar hakikati ve doğruyu bulmaktan uzak idiler ki, frekansları tamamen ters istikamete müteveccih idi. Bedir harbine giderken Ebû Cehil şu sözleri söylemişti:

“Allah’ım, eğer bu senin tarafından gelen bir hak ise, bizim üzerimize gökten taş yağdır yahut bize acıklı bir azap getir.”118

Eğer Ebû Cehil, doğruyu ve hakikati isteyen bir kişi olarak şayet bir karar veremediyse “Allah’ım, bu Sen’in tarafından gelen bir hak ise, gönüllerimizi ona meylettir, kalblerimize genişlik ver.” şeklinde yalvaramaz mıydı?

“Babalarımızı Böyle Yapıyor Bulduk.” Demeleri

Şayet onlar doğrunun, hakkın, haklının peşinde olsalardı

“İşte böylece senden önce, uyarıcı bir resûl gönderdiğimiz hiçbir şehir yoktur ki oraların varlıklı kişileri: “Biz babalarımızı bir dine bağlanmış gördük. Biz de onların izlerine uyduk!” demiş olmasınlar.”119 Hâlbuki onlar babalarının okuma ve yazmadan mahrum, ilim ve irfandan bihaber kişiler olduklarını biliyorlardı.

Hâlbuki hak ve hakikati görünce tanıyacak, akı karadan ayıracak derecede akıl ve zekâ sahibi olduklarında şüphe yoktu.

Mucize istiyorlardı

Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) “Şayet peygamber isen...” diyerek, olmazların en olmazı diye kabul ettikleri bir mucize istemişler, gökteki ayı ikiye bölmesini, iki ayrı parça halinde birini bir dağın, diğerini diğer bir dağın üzerine getirmesini, daha sonra parçaları tekrar birleştirmesini teklif etmişler, mucize istenildiği gibi gerçekleştiği zaman “Bu bir sihirdir.”120 “Bizim gözlerimizi boyadın, fakat burada olmayanları da sihirlemiş olamazsın, onlar gelince hakikat meydana çıkacak.” demişler ama gelenler hâdisenin gerçekten vaki olduğunu doğrulayınca onların da sihre tutulduğunu söyleyivermişlerdi.

Efendimiz’in davasını durdurabilme yolunda her şeyi arayıp bulmaya, her yolu denemeye razı olanlar, biraz da durup düşünmeli değil miydiler? Bu güçlerini hakkı ve hakikati arama yolunda harcayamazlar mıydı?

Burada şu misali verebiliriz:

Rêsûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) henüz Mekke’de iken, Medine’den birkaç kişiyle görüşmüş ve onlar Müslüman olmuşlar, bir sene sonra geldiklerinde yanlarına yeni Müslüman olanları katmışlardı. Efendimiz’den kendilerine bir Kur’ân muallimi tayin etmesini istediler. Mus’ab ibn-i Ümeyr gönderildi.

Mus’ab, Medine’de Müslüman olması ümit edilen insanlarla görüşüyor ve onlara İslâm dinini anlatıyordu. Bu arada Medine’nin Evs kabilesinin iki büyüğü Sa’d ibn-i Muaz ve Üseyd ibn-i Hudayr, onun gizliden gizliye İslâmiyet’i yayma faaliyetlerini fark etmiş, derhal gerekli tedbiri almak üzere harekete geçmişlerdi. Bir bahçede oturup sohbet etmek üzere iken uzaktan Üseyd ibn-i Hudayr’ın geldiği görüldü. Medine Müslümanlarından Es’ad ibn-i Zürâre, Mus’ab’a:

“Bak Mus’ab, şu gelen adam, Abdü’l-Eşhel oğullarının büyüklerinden biridir. Eğer onu, Allah’ın birliğine inandırabilirsek büyük bir iş başarmış oluruz.” dedi.

Başlar, gelen adama, kalbler onu yaratan Yüce Mevla’ya çevrildi. Mus’ab ve arkadaşları: “Allah’ım bu adama hidayetini nasip et.” diye niyazlarını ulu dergâha sunmaya başladılar.

Üseyd’in suratı asıktı. Can sıkıntısı içinde olduğu belliydi. Kulakları tırmalayan birkaç küfür savurduktan sonra onların tepelerine dikildi:

“Nedir sizin derdiniz?” diye başladı söze. “Nedir istediğiniz bu gençlerden? Bir takım saf delikanlıları bulup azdırmaktan başka nedir yaptığınız? Eğer canınıza ihtiyacınız varsa buradan defolup gidersiniz!”

Sıkı sıkıya kavramıştı mızrağını. Gözleri, mızrağının ucu kadar keskin, sesi, bakışlarıyla yarış edercesine sert bir adam...

Mus’ab bir anda gönlünü Resûlullah’ın yanında buldu. Onun yumuşak tabiatı, onun güler yüzlü, tatlı sözlü davranışı geldi gözlerinin önüne. Sert ve kaba davranan bu adama, onun kadar sert davranmanın faydası ne olabilirdi?

“Bir miktar otursan konuşsak olmaz mı? Bizi dinlemiş olursun, hoşlanırsan kabul edersin, hoşlanmazsan biz de sizi rahatsız etmek istemeyiz.” dedi.

Bu ses, âlemlerin sultanının yanındaymışçasına yumuşaktı. Nezaket, edep ve terbiye vardı bu seste. Bu sözü söyleyen adamın yüzünde ve bakışlarında şer ve fesat izleri görünmüyordu.

Alabildiğine sert olan bakışlarda bir yumuşama belirdi. Yüz hatlarındaki gerginlik gevşedi.

“Haklı bir söz söyledin.” dedi.

Elindeki mızrağı toprağa sapladı, bağdaş kurup oturdu. Mus’ab konuşmaya başladı. Eski durumlarını anlattı. Resûlullah Efendimiz’den ve insanlara getirdiği dinin ahkâmından, Allah Tealâ’nın indirdiği kitaptan bahsetti.

“Peki bana o kitaptan okuyacağın neler var?” deyince Mus’ab besmele çekerek okumaya başladı. Üseyd ibn-i Hudayr, gönüllerin en derin noktalarına kadar ulaşan, hiçbir edip ve şairin hayalinden geçmeyen bu belağat dolu ifadelerle ruhunun yıkanmakta olduğunu hissetti. Okunan bu ilahî kelamı dinlerken görünmez fakat karşı konulmaz kuvvetlerce yakalandığını, eski hayatının tersine nurlu bir yola çevrildiğini zannetti.

“Bu ne tatlı, ne güzel bir kelâm.” diye mırıldandı. Mus’ab’a dönerek:

“Siz bu dine girmek için ne yapıyorsunuz, nasıl yapıyorsunuz?” dedi.

“Gusleder temizlenirsin, elbiseni temizlersin, sonra

şehadet getirir ve namaz kılarsın…” cevabını aldı.121

Üseyd hemen orada Müslüman oluverdi. Aslında Müslüman olmak için değil, onları oradan kovmak, kendince gençlerin zihinlerini bozup ifsad etmelerine engel olmak için gelmişti. Onların gerçekten de Medinelileri şuursuzca şer ve fesada sürüklemekte olduklarını zannediyordu.

Biraz sonra arkadaşı da aynı şekilde gelmiş, fakat o da oradan iman ederek kalkmıştı.

Hak ve hakikate boyun eğmesini bilen, doğruya ve iyiye saygısı olan insanların yapması lâzım gelen hareket bu olmalıydı.

Mekke Müşriklerinin Hakk’a ve Doğruya Karşı Baş Kaldırıları

Mekke müşriklerinin Hakk’a ve doğruya karşı takındıkları tavır, hiçbir zaman insanî ölçüler içinde cereyan etmemiştir. Onları dinlemek, ne gibi bir yola girdiklerini ve bu yolun faydalarını, zararlarını hesap etmek yerine zorla güzellik aramayı, vicdanlara baskı yaparak insanları istedikleri gibi inandırma yolunu benimsemişlerdir.

Gençlerin, zayıf ve aciz kişilerin inançlarının, itikatlarının bozulmasına taraftar değillerdi. Bu sebeple yeni dinin ve yeni din ile ilgili olan herkesin önüne geçmeyi vazgeçilmez bir vazife bildiler. Nasihat etmek, sövmek, tehdit etmek, dövmek, işkence etmek, alaya alıp eğlenmek ve öldürmek... Bütün bunlar Müslümanlara karşı bol bol tatbik edilmişti.

Her gün Resûlullah’ın evinin önüne, ayağına batması dileğiyle serilen dikenler, dökülen pislikler, namaz kılarken üzerine deve işkembesi koymalar insanlık ölçüleriyle, medenî davranışla izah edilemezdi.

“Şairdir, sihirbazdır, delidir.” gibi yapılan iftiralar, “Allah senden başka peygamber olarak vazife verecek kimse bulamadı mı?” gibi alaylı ifadeler, kendini bilen insanlara yakışan davranış olarak değerlendirilemezdi. Hakk’ı kabul edecek olan insan, karşısındaki peygamber olduğunu söyleyen zata, “Sende şöyle bir kusur görüyorum ve bu sebeple reddediyorum.” derken ciddi sebepler üzerinde durabilmeliydi.

Müslümanlara yapılan eziyetler ise tahammül edilebilecek derecenin bile üzerindedir. Aç ve susuz bırakıp bulunduğu odayı dumanla doldurup boğmaya teşebbüs etmek, başını suya sokup nefesi kesilinceye kadar bekletmek, kızgın demirlerle vücudunu dağlamak, kızgın kumların üzerine yatırıp üzerine ağır taşlar koymak ve güneşin altında öyle saatlerce bekletmek, yanan ateşlerin üzerine yatırıp ateş sönünceye kadar kaldırmamak, iki devenin arasına vücudunu gererek iki parçaya ayırmak gibi insan aklına gelmeyecek işkenceler bunlardan bazılarıdır.

Bütün bunları yıllar boyu yapacak derecede Müslümanlarla uğraşanlar, yaptıklarını şöyle bir durup hesap etseler, bu yolda harcadıkları enerjinin pek azını, Kur’ân’ın üzerinde düşünmeye harcasalar mesele kendiliğinden halledilmiş olacak, haksız olduklarını anlayacaklardı.

Bunlar Hakk’a bağlı, Hakk’ın karşısında boyun eğmeye hazır insanların yapacakları işler değildi.

Karşılarında:

“Ya onların yürüyecek ayakları veya tutacak elleri veya görecek gözleri veya işitecek kulakları mı var? De ki: “Haydi çağırın şeriklerinizi sonra bana istediğiniz tuzağı kurun da elinizden gelirse bana bir lâhza bile göz açtırmayın.”122 denildiği zaman durup düşünmek yerine, saldırmak, aklın ve mantığın gereği olan cevabı alaya almak ve iftira etmek, Hakk’a bağlı insanların yapacakları hareketler olamazdı.

Ahirete İnanma İşlerine Gelmiyordu

Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) muhatap olan kimseler şirk içinde olsalar bile yine de Allah inançları vardı. Putlara, Allah’a yaklaştıracağı için inanıyor ve ibadet ediyorlardı.

“Biz onlara sadece, bizi Allah’a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz.”123 diyorlardı.

Fakat iman bir bütündür. İman için Allah’a iman yetmez. O, iman sarayının giriş kapısıdır. İman, inanılması lazım gelen ne kadar rükün varsa hepsine imanla meydana gelir. Bakara sûresinin son iki âyetinde bu hususlara dikkat çekilmektedir.

“Her biri; Allah’a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler…”124

Âyetlerden de anlaşılıyor ki iman ve İslâm tecezzi kabul etmez bir bütündür.

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) onlara ahiretten bahsediyor, ahirette bu hayatın hesabının verileceğini anlatıyordu. Bu düşünce ve inanç onların akıllarına sığmıyordu. Böyle bir inanç işlerine gelmiyordu.

“Hakikat olan sadece dünya hayatıdır. Kimimiz ölür, kimimiz hayat bulur. Biz öldükten sonra tekrar dirilecek değiliz”125 diyorlardı.

“Biz öldüğümüz, toprak ve kemik olduğumuz zaman mı tekrar dünyaya çıkarılacağız? Bu tehdit bize yapıldı, daha önce de atalarımıza yapılmıştı. Bu evvelkilerin masallarından başka bir şey değil.”126 diyorlardı.

Bir gün müşriklerden Übeyy ibn-i Halef, elinde çürümüş bir kemik parçasıyla geldi. Resûlullah’ın karşısında onu ufaladı, toz haline getirdi, savurdu ve:

“Söyle bakalım bu çürümüş kemiklere kim hayat verecek?” dedi. Bu münasebetle;

“Bir de kendi yaratılışını unutarak bize bir örnek getirdi. Dedi ki: “Çürümüşlerken kemikleri kim diriltecek? De ki, o kemiklere, ilk defa yaratan Allah hayat verecektir. O her yaratılanı bilendir.”127 âyetleri nazil oldu.128

İnsan öldükten sonra aradan bir zaman geçince etleri çürüyüp toprak oluyor, kemikleri dağılıyordu. Ara sıra bir çukur yahut bir mezar kazmak üzere çalışırken bu hakikati gözleriyle görüyorlardı. Yüzlerce, binlerce yıldan beri insanlar ölüp gidiyor, kemikleri dağılıyor, çürüyor, toprak oluyordu. Allah bilir bu topraklar kaç defa mezar olmuş, kaç defa toprak olan kemiklerin tozları rüzgârlarla etrafa savrulmuştu. Bunların bir araya gelmesi nasıl mümkün olur, bir araya gelse eski canlı ve taze halini alması nasıl düşünülebilirdi?

Bütün bunlar, insan gücünün, insan aklının içinden çıkamayacağı şeylerdi. Kudreti hakkında fazla düşünmek istemedikleri putların da böyle akılları durduran işleri yapabileceklerinden söz edilemezdi.

Sorumsuz bir hayat yaşanılmıştı, yaşanmaktaydı. Bu hayatın bir hesabı yapılırsa ne olurdu? İçinden çıkılmayan, kurtuluşu mümkün olmayan bir neticeyle karşılaşıvermek de vardı.

Bundan dolayı, hem aklın kabul etmediği, hem de gönüllerin arzu etmediği bir âlemi durup dururken başlarına bela etmenin mânâsı yoktu.

Allah’ın kudretinin sonsuz olduğu kabul edilse bir de âhiretin varlığı yahut yokluğu insanın istemesine bağlı olmadığı düşünülse mesele halledilmiş olurdu. Ayrıca dünyada çiğnenen hakların geri verilmesi, zalimin zulmünün yanına kalmaması da vardı. Kim çiğnenen hakkının geri alınmasını isterdi, kim hakkının çiğnenmesine razı olurdu? İyi ile kötü arasında bir hüküm verilmeyecekse, haklıyla haksız birbirinden ayırt edilip hak, sahibini bulmayacaksa o zaman dünya sadece kuvvetlinin ve zalimin Cennet’i olarak kalır, daima zayıflar ve biçareler ezilir giderdi.

Nitekim Yüce Mevla gönderdiği âyetlerle kıyamet ve âhiret hakkında pek çok tafsilat vermiş bulunuyordu. İnanmayanlar istemese de bunlar olacaktı.

“İnsan zanneder mi ki biz onun kemiklerini bir araya getiremeyeceğiz? Evet, biz onun parmak uçlarını bile tesviyeye kadiriz.”129

“Bak Allah’ın rahmetinin eserlerine... Yeryüzüne ölümünden sonra nasıl hayat veriyor? Şu muhakkak ki, Allah ölülere hayat verecektir. O her şeye kadirdir.”130

Netice itibariyle bu hayatın arkasında yepyeni bir âlem gelecektir. Haşir gerçekleşecektir. Allah bu hayatın hesabını bize zerre zerre soracaktır. Allah’ın kudreti, insan aklının ve hayalinin ulaşamadığı çok şeyi gözler önüne getirecek, Resûlullah’ın karşısında cephe alanlar, eninde sonunda pişman olacaklardır.

Ancak öbür âleme inanmak müşriklerin işlerine gelmiyordu. Çünkü hayatlarında kökten bir değişikliğe razı olamıyorlardı.

Su-i Zanları ve Vehimlerini Delil Zannetmeleri

Müşrikler bir defa inanmamaya niyetlenmişlerdi. Akarsuyun yukarısında bulunan kurt, keçiyi yemeye niyetlendiğinde “Suyumu bulandırıyorsun haa!” diye gülünç bir bahane uydururmuş. Müşrikler de vâhî, tutarsız iddialarıyla Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) peygamberliğine inanmıyorlardı. Vehimlerini hakikat zannediyorlardı.

İşte müşriklerin yalan olan iddia ve iftiralarından bir tanesi;

“Biz onların, Peygamber hakkında: “Mutlaka ona öğreten bir insan vardır!” dediklerini pek iyi biliyoruz. Hakikatten uzaklaşarak tahminle kendisine yöneldikleri şahsın dili, yabancı bir dildir, hâlbuki bu Kur’ân, açık bir Arapça ifadedir.”131

“Kur’ân’ı Muhammed’e Rûhü’l-Kudüs indirmiyor, şüphesiz bir insan ona öğretiyor.” diyorlar. Böyle demeleri en başta şimdiye kadar bir insandan eğitim ve öğrenim görmediğini itiraf etmeleri ve “Kendisi uyduruyor.” demelerini yalanlıyor.

“Ona bir insan öğretti.” diyemiyorlar. Yani Hz. Peygamber’in peygamberliğini ilan etmeden önce; ne gizli, ne açık bir kimseden okuyarak ders almadığını herkes bildiğinden dolayı, hiç kimseyi aldatamayacak olan öyle bir iddiaya cesaret edemiyorlardı. Fakat gördükleri olağanüstü durum karşısında bunu bahane ederek diyorlardı ki: “Bu şimdiye kadar hiçbir öğrenim ve eğitim görmediği için bunu kendisi yapamaz. Okuma-yazma bilmeyen birisinin böyle bir kitap hazırlayabileceğini akıl kabul etmez. Muhammed’i şimdi kesinlikle birisi eğitiyor.” Allah’ın onu eğittiğine inanmak istemiyorlar da, şüphesiz bir insan onu eğitiyor diyorlardı. “Bu Kur’ân’ı ona bir insan öğretiyor, o da ondan öğrendiklerini Allah sözü diye satmak istiyor.” şeklinde iftira ve alay ediyorlardı.

Bu âyetin inmesinin sebebi hakkında yapılan rivayetlerde denilmiştir ki Mekke’de Amir ibn-i Hadramî’nin Cevrâ, Yeîyş veya Cebir adında Arap olmayan Rum asıllı bir kölesi varmış, okuma-yazma bilirmiş ve kitap ehli imiş. Herkesi İslâm’a davet eden Allah’ın elçisi bazen Merve’de onu meclisine alır konuşurmuş. Kureyş müşrikleri buna kızar, Kur’ân’ı Muhammed’e bu Hıristiyan öğretiyor diye alay etmek isterlermiş.

Bir de Cebrâ ile Yesâra adlarında iki Rum, Mekke’de kılıç yaparlar, aynı zamanda Tevrat ve İncil okurlarmış, Hz. Peygamber ara sıra bunlara uğrar, okuduklarına rast gelirse dinlermiş. Bazıları da bunu bahane etmek istemişler.

Bir de Huveytıb ibn-i Abdü’l-Uzzâ’nın kölesi Abisâ kitaplara sahipmiş, Müslüman olunca müşrikler: “İşte Muhammed’e bu öğretiyormuş.” demeye kalkışmışlar.

Bir de Selmân-ı Fârisî’den bahsedilmiştir. Fakat bu zat, Medine’de Müslüman olmuştur. Âyet ise Mekkî olduğundan, iniş sebebinde bu iddianın söz konusu edilmesinin doğru olamayacağı açıklanmakla buna itiraz edilmiştir.

Özetle peygamberliği kabul etmek istemeyen müşrikler, Resûlullah’ı yeni tahsile başlamış acemi bir öğrenci ve başkasına yaptırdığını kendine isnat eden bir aldatıcı gibi göstermek için, bir insanın ona öğrettiği şüphesini uyandırmak istiyor ve bazen şuna, bazen buna isnat ederek çeşitli propagandalar yapıyorlardı. Nitekim son zamanlarda bazı Hıristiyanlar da Muhammed, dinini Hıristiyan’lardan öğrendi, Müslümanlığı Hıristiyanlıktan aldı diye aynı şekilde yayınlar neşretmişlerdir. Bunlar şimdiki adıyla “Yehova şahitleri”dir.

İşte bütün bunları kapsamak üzere görülüyor ki, âyette bir isim açıkça zikredilmemiş, kayıtsız olarak “bir insan” denilmiş ve bununla şüphenin genel olarak kökünden halledilmesine işaret edilmiştir. Çünkü bu şekilde iftiracıların esas kötü niyetleri, herhangi bir insanın Hz. Muhammed’e öğrettiği şüphesini ileri sürmektir. Yanılmalarının da dayanağı budur. Kur’ân’ın Allah tarafından indirilmiş bir kitap olduğunu inkâr etmek için öyle söyleyenler düşünmüyorlar ki Peygamber’e öğretiyor zannında bulundukları kimsenin ana dili Arapça değildir.

Dolayısıyla ona bir insan öğretiyor demelerindeki gayeleri insanların aklını çelmek, fikir ve düşüncelerini Allah’tan bir insana çevirmektir.

Hâlbuki bu söyledikleri şey büsbütün akla aykırıdır. Çünkü Muhammed’e öğretiyor diye fikirleri bozmak istedikleri o varsayılan insanın bir defa Araplardan olmasına ihtimal yoktur. Çünkü Kur’ân, bütün kâinata meydan okuyup dururken Araplar içinde öyle bir öğretmen olsaydı, hiç şüphesiz, kalkıp “Sana öğreten ben değil miyim?” diye hemen yüzüne vurmaz mıydı? Veyahut Kur’ân’ın benzerlerini yapıp hiç olmazsa el altından hemen dağıtmaz mıydı?

Arapların bütün beliğleri ve zenginleri bununla uğraşıyor ve Peygamber’in maddî ve manevî açıdan hiçbir zorlayıcı gücü bulunmuyordu. Ve ona karşı koymak için o kadar sebep ve vesika bulunuyordu ki bu şartlar altında öyle bir şahsın kendini tanıtmaması ihtimali düşünülemezdi. Onun için Araplar içinde öyle bir öğretmenin olmadığı araştırma ile sabit olduğu gibi, aklen ve delil ile de sabit idi. Bu bakımdan öyle varsayılan bir şahıs, olsa olsa Araplar dışındaki herhangi bir toplumdan Arap olmayan biri olmak üzere farz olunabilir. Dolayısıyla Araplar da Arapla değil, yukarıda nakledildiği üzere Arap olmayan biri ile dinsizlik ediyorlardı.

“Bu Kur’ân-ı Kerîm apaçık bir Arapçadır.” Öyle Arapça bir beyandır ki bütün Arap edebiyatçılarını benzerini yapmaktan aciz bırakmıştır. Bunu Arap olmayan biri nasıl yapabilir? Böyle parlak bir Arapça, Arap olmayan birisinin öğretimine nasıl isnat edilebilir? Arap değil, yabancı olmak, sonra da bütün Arapların üstünde parlak bir Arapça diline sahip olmak, şüphe yok ki böyle bir varsayımda bir değil, iki derece olağanüstülük vardır.

Allah Teâlâ’nın o yabancı hakkında harika üzerine harika olan bir ihsan ve yardımını düşünüp kabul etmeden böyle bir teori yürütmek aklın bütün bütün zıddınadır. İşte Allah’ın öğretmesini ve indirmesini kabul etmeyip de akılları çelmek için “Ona bir insan öğretiyor.” diyen inkârcıların akla uygun gibi ileri sürmek istedikleri o söz, akla uygun değil, daha fazla akla aykırı ve çelişkilidir. Olağanüstü bir olayı kabul etmemek için iki olağanüstü şeyi kabul etmeyi akla uygun sayar ve çelişkilerinden haberleri olmaz.

Denilebilir ki acaba bunların maksatları “Arap olmayan biri Kur’ân’ın mânâsını telkin ediyor, o da onu o parlak Arapça ile anlatıyor.” demek olamaz mı? Fakat böyle demek, Kur’ân’ın nazmının indirilmiş olduğunu ve Arapça nazmındaki fesahat ve belağat itibarı ile kesin ilzam (karşısındakini susturma) ifade eden bir mucize olduğunu itiraf etmektir. Özetle inkârcılar, iftiralarında böyle çelişkili ve fikirlerinde böyle şaşkındırlar.132

Müşriklerin bahsettiği Cevrâ, Yeîyş veya Cebir demircilikle meşgul olan bir Hıristiyan idi. Sonradan gelip yerleştiği Mekke’de güzel konuşabilmek bir tarafa, ancak çat pat derdini anlatabilecek kadar konuşuyordu. Bu akılsızca iftirayı, hakkında Kur’ân âyeti inecek kadar yaygınlaştıran müşrikler, aslında kendi şaşkınlıklarını ortaya koymuş oluyorlardı.

Bu adam Hıristiyan idi. “Hıristiyanların da aleyhine olmak üzere âyetler de ihtiva eden bir kitabı yazdırır mı?” diye düşünemiyorlardı.

“Bu adam kendi derdini anlatacak kadar bile Arapça bilmiyor, nasıl olur da edebiyatçıları, şairleri ve belağat dâhilerini dize getirecek bir eser, bu adamın dilinden dökülebilir?” diyemiyorlardı.

Şayet Kur’ân’ı gerçekten o yazdırsaydı para mukabilinde yahut baskı yaparak, birkaç âyeti yazdırıvermek ve meseleyi hemen oracıkta bitirmek zor olmazdı. O da olmadı, o Hıristiyan’ı ortadan kaldırıverince kaynak kurutulmuş olur ve iş biterdi. Ebû Talip gibi arkası olan bir insanla uğraşmaktansa, kimsesiz bir köleyi bertaraf etmek söz bile değildi.

Bu mütevazı köle, ortalığı birbirine katan bunca hâdise sürüp giderken bir defa bile ortaya çıkıp “İşte bunları ona yazdıran benim, o benim eserimdir.” dememişti. Kim böyle büyük bir eseri başkasına kaptırmayı ister de ses çıkarmadan durabilirdi.

Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) okuma ve yazma bilmeme mânâsında ümmî olduğu da muhakkaktır.

“Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil’de vasıfları yazılı o ümmî peygambere tâbi olurlar. O peygamber ki kendilerine meşrû şeyleri emreder, kötülükleri yasaklar, kendilerine güzel ve hoş şeyleri mübah, murdar şeyleri ise haram kılar, üzerlerindeki ağırlıkları, sırtlarındaki zincirleri kaldırıp atar. Ona iman eden, onu destekleyen, ona yardımcı olan ve onunla beraber indirilen nûra tâbi olanlar var ya, işte felaha erenler onlardır.

“De ki: “Ey insanlar! Ben sizin hepinize Allah tarafından gönderilen peygamberim. O ki, göklerin ve yerin hâkimiyeti O’na aittir. O’ndan başka ilah yoktur. Hayatı veren de ölümü yaratan da O’dur. Öyleyse siz de Allah’a ve O’nun bütün kelimelerine iman eden o ümmî Nebîye, o Resûle inanın. Ona tâbi olun ki doğru yolu bulasınız.”133

Bu âyetlerde geçen “ümmî” ifadeleri, bu mânâyı anlatmaktadır.

Ümmînin beş mânâsı vardır;

1- Arapça’da (ümm) “ana” demektir. Ümmî; anasıyla alâkalı, anasından doğduğu gibi mânâlarına gelir. Bir insan anasından doğduğu zaman okuma yazma bilmediği için netice itibarıyla ümmî demek, “okuma-yazması olmayan” demektir.

2- Yine aynı mânâda “ümm-ümmî”, anasından doğduğu gibi hâlini devam ettiren demektir. İnsan anasından doğduğunda günahsız doğar. Efendimiz de anasından doğduğu hâlini hayatın sonuna kadar devam ettirmiştir.

3- Ümmî, “ümmü’l kurâ”lı demektir. “Böylece sana Arapça bir Kur’ân vahyettik ki sen anakent olan Mekke ile bütün etrafını uyarıp irşad edesin ve gerçekleşeceğinde hiç şüphe olmayan mahşer günündeki büyük buluşmayı haber veresin. O ne müthiş manzara: Bir kısım Cennet’te… Bir kısım alevli Cehennem’de!…”134 âyetinde geçen (ümmü’l kurâ) yani yeryüzü beldelerinin anası, etrafıyla beraber Mekke’dir. Ümmî demek bu mânâda ümmü’l kurâlı yani Mekke’li demektir. Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Mekke’de doğduğu için Mekke’li mânâsında ona ümmî denilmiştir.

4- Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) verilen kitap, kitapların anasıdır. “Bu muazzam kitabı sana indiren O’dur. Onun âyetlerinin bir kısmı muhkem olup bunlar Kitab’ın esasıdır.”135 Bu âyette geçen (ümmü’l-kitap) Kur’ân-ı Kerîm’dir. Efendimiz’e “ümmî” denmesi, ümmü’l kitaplı mânâsında ifade edilmiştir.

5- Ümmî, bir mânâsıyla ümmeti çok olan demektir. Efendimiz’in ümmeti diğer peygamberlerin ümmetinden daha çoktur. Kendisi de bunu arzulamıştır. “Kıyamet günü, diğer peygamberlere nazaran etbâı en çok olan peygamberin ben olacağımı ümit ediyorum.”136 Bu mânâda Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) ümmî denmiştir.

Netice itibarıyla, Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ümmî olduğu, âyetlerin ve kendisinin ifadesiyle sabit olmuştur. Müşrikler bu iddialarında samimi değillerdir. Efendimiz’e bâtıl davalarının yıkılmaması için iftira atmışlardır. Düşünen insanları tatmin edebilecek bir iddia ile ortaya çıkamadıkları da anlaşılmaktadır.

Saltanatlarının Ellerinden Çıkması Korkusu

İnsanlar mutluluğu; dünyayı, dünya malını, servetini, saltanatını ele geçirmede aramışlardır. Peygamberlik ruhundan uzak, ahiretten gafil olma durumuna göre bu garip duygu insanlara hâkim olmuştur.

Özellikle dünya saltanatını ele geçirenler, Hz. Nuh’tan beri kendilerini Hakk’a, âhirete, manevî saltanata davet edenlerden endişe etmişler, onları bertaraf etmek için bütün güçlerini kullanmışlardır.

Saltanat o kadar vâhî esaslara bağlıdır ki ne zaman harap olacağını kimse bilemeyeceği gibi, gece mi gündüz mü geleceği belli olmayan bir bela ile hâk ile yeksân olabilir.

Şeytanın, Allah’a ve Hz. Âdem’e isyanının altında, asırlardan beri devam ettirdiği saltanat ve hâkimiyetini kaybetme korkusu vardır.

Hz. İbrahim’in (aleyhisselâm) konuşturulmamasının ve ateşe atılmasının arkasında Nemrud’un saltanatını ve maddi menfaatlerini kaybetme korkusu vardır.

Hz. Musa karşısında mağlup olduktan sonra inanan sihirbazlara, “Ben de sizi hurma ağaçlarına asıp, çaprazvari olarak el ve ayaklarınızdan keseceğim.” diyen ve Hz. Musa’yı deniz ötesine kadar takip edip en nihayet boğulan Firavun’un inanmamasında en önemli sebep yine saltanatını kaybetme endişesidir.

Saltanat sevdası sonuç itibarıyla insanların hem dünyasının hem de âhiretlerinin kaybolmasına sebebiyet veriyor.

Hz. Nuh’a karşı gelenler saltanatlarının sona ermemesi için karşı geldiler.

Hz. Musa’ya karşı da aynı psikoloji ile hareket edip Firavun’un saltanatı yıkılmasın diye karşı geldiler. Onu, ezaya ve cefaya maruz bıraktılar.

Habeşistan’a hicret edenleri saltanat kaygısıyla geri getirmek istediler

Mekke’de saltanatlarının ellerinden gitmesinden korkanların Müslümanlara, özellikle Müslümanların zayıflarına işkence ve zulüm yapmalarına karşılık, Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) onların Habeşistan’a hicret etmelerini emretti. Sahabe-i kiram da iki defa Habeşistan’a hicret ettiler. İkinci Habeşistan hicretinde seksen iki erkek ile on kadın Habeş ülkesine sığındılar.

Bunun üzerine Mekkeli müşrikler yine ellerinden saltanat gitme korkusuyla Abdullah ibn-i Ebî Rebîa ile Amr ibn-i Âs’ı hediyelerle birlikte Habeş meliki Necaşi’ye gönderdiler. Maksatları oraya hicret eden sahabîleri alıp Mekke’ye getirmekti.

Burada maksatları, etraftaki dost ülkelerdeki Müslümanlar güçlenirse Mekke’deki saltanatımızdan da bizi bertaraf ederler diye korkmalarıydı.

Necaşi’yi ikna edemediler. Elleri boş olarak Necaşi’nin huzurundan suçlu suçlu ayrıldılar.137

Abdullah ibn-i Übeyy’in saltanatını kaybetme endişesi

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Medine’ye hicret ettikten sonra münafıkların reisi olan Abdullah ibn-i Übeyy ibn-i Selül, heyecanla Medine’den Mekke’ye dönüp; “Bundan sonra Şam’a ticarete giderken, Medine’nin yeni Efendisi’nden izin alacaksınız. Siz burada rahat rahat oturun yatın…” demiştir.138

Efendimiz’in hicretine de aynı kaygıyla karşı çıktılar

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) hicret buyuracağı zaman da Kureyş müşrikleri, Mekke’den hicret eden Müslümanların Medine’de korunduklarını, tutunduklarını, Medineli Müslümanlarla birleşip kuvvetlendiklerini görünce, Peygamberimiz’in de bir gün onların başına geçeceğini ve kendilerine karşı savaşacağını ve saltanatlarının ellerinden gideceğini düşünerek telaşa düştüler.

Bu yolda tedbir almak üzere Daru’n-Nedve adını taşıyan konakta toplanmayı kararlaştırdılar. Buraya toplantıya şeytan, Necid halkının bir ihtiyarı suretinde iştirak etti ve alınan kararlarda Ebû Cehil ile beraber, şeytanın da büyük dahli oldu.

Burada toplananlar birbirlerine; “Bu adamın işi nerelere kadar götürdüğünü pekâlâ görüp duyuyorsunuz. Yakında bütün gücümüz ve saltanatımız elimizden gidecek. Biz, vallahi, onun kendisine uyan ve bizden olmayanlarla birleşerek, bir gün üzerimize yürümeyeceğinden asla emin değiliz.” dediler. Bu konuda görüş birliğine vardıktan sonra alınacak tedbirleri düşünmeye başladılar.

Görüşlerinden bir tanesini, Esved ibn-i Rebîa ifade etti ve şöyle dedi; “Onu aramızdan, memleketimizden sürüp çıkaralım. O aramızdan çıksın da nereye giderse gitsin! Bir şey olmaz, biz de işlerimizi düzeltir, güzel güzel geçimimize bakarız.” dedi.

Necid’li şeyh kıyafetinde olan şeytan bu teklifi beğenmedi ve “Vallahi bu düşünceniz yerinde değildir. Onun sözünün güzelliğini, yumuşaklığını, tatlılığını, getirdiği şeylerle insanların kalblerine hâkim olduğunu görmüyor musunuz? Vallahi siz bu dediğinizi yapacak olursanız onun Arap kabileleri arasına girerek, sözleriyle onlara hâkim olup kendilerini peşine takmayacağından, onlarla birlikte üzerinize yürüyüp memleketinizden uzaklaştırmayacağından, saltanatınızı elinizden almayacağından, size istediğini yapmayacağından emin olamazsınız. Siz, onun hakkında başka bir tedbir düşünün!” dedi.139

Bu hususta birkaç misal daha vermekte fayda vardır.

Hâtıb ibn-i Ebî Beltea, İskenderiye Mukavkıs’ı karşısında

İskenderiye’de bulunan Mukavkıs da Efendimiz’in gerçekten peygamber olduğunu anlamış durumdaydı.

Peygamberimiz’in mektubunu ona götüren Hâtıb ibn-i Ebî Beltea ile aralarında şöyle bir konuşma geçti:

– Sana bazı şeyler soracağım, bana bunun hakikatini anlat.

– Buyur sor.

– O bir peygamber değil midir?

– Elbette peygamberdir.

– Peki, kavmi onu kendi yurdundan sürüp çıkardığı zaman, şayet gerçekten peygamberse neden onlara beddua etmedi?

– İsa ibn-i Meryem’in gerçekten peygamber olduğuna inanıyor musun?

– Elbette.

– Kavmi onu asmak üzere yakaladığı ve Allah tarafından göğe çıkarıldığı zaman neden kavmine beddua etmemiştir, açıklar mısın?

– Anlaşıldı, sen hikmet sahibi birinin yanından gelen hikmet sahibi bir kişisin.

Mukavkıs daha sonra Hâtıb’a izzet ve ikramda bulunmuş, türlü hediyeler vererek Efendimiz’e göndermiş fakat iman etmemiştir.140

Abdullah ibn-i Übeyy’in Medine’deki durumu

Medine’de yaşayan Abdullah ibn-i Übeyy ibn-i Selül, kavmi arasında hürmet ve itibar gören bir kişiydi. Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) hicret ettiği günlerde o da kavminin reisliğini elde etmek ve taç giymek üzere hazırlanıyordu. Fakat Efendimiz’in gelişiyle insanların gönlü ondan dönüvermişti.

Riyasetin elden gitmesi adamı Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) karşı haset duygularıyla doldurdu. İman eder gibi göründüğü oldu. Fakat hicretin dokuzuncu yılında ölmesine kadar hep Müslümanlar arasında fitne ve haset çıkarma derdiyle yandı durdu.

Tebük seferine o da katılmıştı. Yolda çıkan ufak bir anlaşmazlık sonucu çıkan bir kavgada, bütün kinini açığa vurmuş; “Medine’ye döndüğümüz zaman, en aziz olan, en zelil olanı sürüp çıkaracaktır.” demekten çekinmemişti. En aziz dediği kendisi, en zelil dediği de kendine göre Peygamberimiz’di. Fakat bu durum, Efendimiz’e vahiy yoluyla bildirilmiş, mü’minler arasında tamamen itibarsız hale düşmüştü.

Ona yıllarca sonra bu sözü söyleten, daha evvel kaybettiği riyasetin bıraktığı acı hatıralardı.141

Gururlu ve Kibirli Olmaları

“Dünyada haksız yere büyüklük taslayanları, âyetlerimi gereği gibi anlamaktan uzaklaştırırım. O kibirlenenler her türlü mûcizeyi bile görseler yine de onlara iman etmezler. Doğru yolu görseler o yolu tutmazlar. Ama sapıklık yolunu görseler o yola girerler. Öyle! Çünkü onlar âyetlerimizi yalan saymayı âdet haline getirmiş ve onlardan gafil olagelmişlerdir.”142

Bütün peygamberlerin muhatap aldıkları insanlar, akıllı, hatta bazıları çok akıllı olmasına rağmen, peygamberlerine neden inanmadılar? Acaba onlar faydalarının veya zararlarının nerede olduğunu bilemeyecek kadar idrakten yoksun insanlar mıydı? Böyle olmadıkları, tarihin verileriyle anlaşılmaktadır. Buna rağmen insan “Neden inanmadılar?” diye düşünmeden edemiyor.

İnanmamalarının önemli sebeplerinden bir tanesi de gururlu ve kibirli olmalarıdır. Gurur ve kibir öyle bir hastalıktır ki onun derdine düşenlerden hiçbir kimse hidayete erememiş, lütf-u ilahî ile iman etse bile imanında ve istikametinde uzun ömürlü olamamıştır. Bir gün gelmiş küçük bir hâdise ile ayağı kaymış ve hidayetten mahrum olmuştur.

Bunun en başında Allah’a ilk isyan eden ve kâfirlerden olan, şeytan gelir. Hazret-i Âdem’e secde etme emri karşısında şeytanın;

“Ben ondan daha üstünüm; çünkü Sen beni ateşten, onu ise bir çamur parçasından yarattın.”143 diyerek Allah’ın emrini yersiz, mânâsız, hikmetsiz buluşu işte bu kibir ve gururun neticesiydi.

İnsanın kendini beğenmesi, olduğundan fazla görmesi, başkalarından üstün sayması, hakikatleri olduğu gibi kabul etmesine engel olabilir.

Kendini daima faziletli görmek, başkalarında aynı fazileti görememek, kendinde kusur bulamamak fakat başkalarını kusurlu bulmak kibir ve gururun neticeleridir.

Allah’ın kâinata koyduğu ve değişmeyen bir prensip olarak yerleştirdiği sünneti şudur ki bir fertte veya toplulukta kibir ve gurur varsa, Allah onlara bir fenalık ve gaflet musallat etmiş, onları âyetlerinin doğruluğunu kavrayıp benimsemekten mahrum bırakmıştır.

Kötü niyetli bir insan, kibir ve gurura kapılarak yanlış inançlarını ve kötü gidişatını inatla sürdürme gafletini gösterirse Allah da onu âyetlerinden uzaklaştırır. İman edip, hâlini düzeltmekten mahrum bırakır. Kur’ân-ı Kerîm’in pek çok yerinde, kibir ve inadı yüzünden “doğru yol”u seçmekten imtina edip, “azgınlık yolu”nda ısrar eden kişi ve toplumların hidayetten yoksun bırakılmalarının ilahî bir kanun olduğu anlatılmaktadır. İşte mevzuya serlevha yaptığımız âyet de bunu ifade etmektedir.

Üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir nokta şudur ki tekebbüre kapılanlar, bunun sonucu olarak, Allah’ın âyetlerine inanmamak, doğru yolu reddetmek, azgınlık yoluna sımsıkı sarılmak, Allah’ın âyetlerini yalanlamak, sürekli gaflet halinde bulunmak, aklı ve zihni kullanmaktan ısrarla kaçınmak, hesapların görüleceği ahiret buluşmasını inkâr etmek şeklinde bir ruh hâletiyle yaşayacakları muhakkaktır.

Kibirli ve gururlu insanların, bütün bu kötü hâllerinin sonucu olarak, dıştan bakıldığında iyi ve faydalı görünenleri de dahil olmak üzere, bütün amelleri, faaliyetleri tamamen boşa gidecek, akıbetleri dünyada da ahirette de hüsran olacaktır. Bu, onlar için bir haksızlık değil, yalnızca yapıp ettiklerinin karşılığı olacaktır.

Zira Cenab-ı Hakk;

“…İşte Allah, her kibirli ve zorbanın kalbini böylece mühürler.”144 buyurmak suretiyle, kibirlinin hem zorba olduğunu hem de kalbinin mühürleneceğini ifade buyurmuşlardır. Zaten kalbi mühürlenenler de bütün kâinat âyet kesilse ve apaçık Allah diye bağırsa yine de inanmayacaklardır.

Kibir ve gurur, Allah’ın sevmediği bir hâldir.

“…Muhakkak ki O, büyüklük taslayanları sevmez.”145

Kibirli olanlar, dünyada kaybetmişlerdir, ahirette de kaybeceklerdir.

“Âhirette huzurumuza gelip Bizimle karşılaşacaklarını düşünmeyenler: “Bize elçi olarak melekler gönderilmeli yahut Rabbimizi görmeli değil miydik?” dediler.

Gerçekten onlar kendilerini büyük görüp azgınlıkta haddi iyice aştılar.”146

“Rabbiniz buyurdu ki: “Bana dua edin ki size karşılık vereyim. Zira Bana ibadet, yani dua etmeyi kibirlerine yediremeyenler, zelil ve rezil olarak Cehennem’e gireceklerdir.”147

İnsanın gururlanmasına ve kibirlenmesine gerek yoktur. Zira gurur ve kibir, onun küçük ve düşük olduğunu gösteren, en önemli bir nişandır. Büyükler şöyle derler: “İçi boş olan buğdayın başı dik olur.” Gurur ve kibir, bir insanın içinin boş ve seviyesinin de düşük olduğunun göstergesidir. Bu hususta, Üstad Bediüzzaman hazretlerinin şu tespiti ne kadar dikkat çekicidir;

“Ey enesi çifteli, kafası da kibirli! Şu mîzanı bilmeli: Her adam için elbet cemiyet-i beşerde, içtimâî binada, görmek görünmek için, şu mertebe denilen bir penceresi var. Ger pencere kâmet-i kıymetinden yüksekse, tekebbürle tetâvül edecek, uzanacak. Ger pencere, kâmet-i himmetinden alçaksa, tevâzuyla tekavvüs edecek, eğilecek.

Kâmillerde, büyüklük mikyâsıdır küçüklük; nâkıslarda, küçüklük mîzanıdır büyüklük.”148

İnsan, yaratılışındaki asıl maddeye bakarsa, gururlanmasına, kibirlenmesine hiç gerek olmadığını anlayacaktır;

“Ey insan! Seni yaratan, şekillendirip ölçülü yapan, dilediği bir biçimde seni oluşturan cömert Rabbine karşı seni ne aldattı?”149

Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) muhatap aldığı Mekkeliler de, inanmakta zorlanıyorlardı. Zira müşriklerden mal ve servet sahibi olanlar, kendilerini diğer insanlardan üstün görüyor, onlarla aynı safta yer almaya, aynı muameleye tabi olmaya hiç razı olamıyorlardı. Halk arasında bir mevki sahibiydiler. Bu mevkiden düşmeye, emirlerinin altında çalıştırdıkları, hakaret ettikleri, canları istedikçe kırbaçladıkları, hayvan gibi alıp sattıkları kimselerle aynı seviyede olmaya, onlarla birlikte aynı ahkâmın altında bulunmaya hiç razı olamıyorlardı. “Yarına yiyecek bulamayan fakirlerle, hürriyetini kaybetmiş kölelerle şeref ve haysiyet sahibi bir zengin nasıl bir olabilir?” diyorlardı.

Bu sebepledir ki, Peygamber olan zat kendilerini Allah’ın hükümlerini kabul etmeye davet ettiği zaman Peygamber’le görüşebilmek için, yanında bulunan fakirleri dağıtmasını, onlarla birlikte oturamayacaklarını bildirmişlerdi.

“Sabah akşam Rab’lerine, sırf O’nun cemaline ve rızasına müştak olarak niyaz edenleri yanından kovma.

Ne sen onlardan, ne de onlar senden sorumlu değilsiniz ki onları kovup da zalimlerden olasın.”150

Mal ve servet sahibi olmayı gerçek bir fazilet ölçüsü olarak kabul ediyorlardı. Onlara göre doğru yol, huzur ve saadet yolu, sadece kendi düşündükleri ve üzerinde bulundukları yoldu. Bir fakirin, bir kölenin kendilerinden daha iyi ve doğru düşünebileceğine, hakkı ve hakikati bulabileceğine ihtimal bile vermiyorlardı. Köleler ve fakirler karşılaştıkları mühim bir konuyu, en azından bir de kendilerinden sormalı ve akıl danışmalıydılar. Onların izin ve müsaadesini almadan bir dini kabul etmeye çıkarlarsa mutlaka hata ederlerdi.

Mekke hayatında da, Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) yanındaki fakirleri kovması teklif edilmişti. “Seninle görüşme yapmaya razıyız. Ama yanında fakirler olmayacak. Onlarla aynı mecliste, aynı şartlar altında oturmaya razı değiliz.” demişlerdi. Yukarıdaki âyetin mânâsından da anlaşılıyor ki o müşriklerin tekliflerini bizzat Cenab-ı Hakk’ın kendisi reddetmiştir.

Her şeyin dünyada ve içinde yaşadıkları şartlar altındaki şekliyle devam etmesi lâzım geldiği düşüncesi, onların zihninden bir türlü çıkmıyor, fakirlikle Allah’ın rızasına nail olmayı bir türlü bir arada düşünemiyorlardı. Allah’ın ikramı ve ihsanı şayet insanlara vaki olacaksa bu neden kabile reislerine, zenginlere, şöhret sahibiplerine değil de onlara idi? Zayıf, biçare müminleri gördükçe alay ediyor;

“Biz onlardan kimini kimi ile, neticede “Allah bula bula aramızdan bunları mı lütfuna lâyık gördü?” desinler diye, işte böyle imtihan ettik. Allah kimin şükrettiğini, kimin lütfuna daha lâyık olduğunu bilmez olur mu?”151

Başkalarını fakir olduğundan dolayı ayıplamanın ciddiyetle, faziletle ne gibi bir ilgisi olabilirdi?

Medine’de de, münafıklar tarafından aynı çeşitte itirazlar, kendi aralarında yapılmış bulunuyordu.

“Ne zaman onlara: “Şu güzel insanların iman ettiği gibi siz de iman edin.” denilse “Yani o beyinsizlerin inandıkları gibi mi inanalım?” derler. Asıl beyinsizler kendileridir de farkında değiller.”152

Kendilerinin beyinsiz olduklarını bilmek istemiyorlardı. Beyinsiz ve kendini bilmez dedikleri adamlarda gördükleri kusur, fakirlikten ibaretti. Ama kendileri sorumsuz bir hayatın içinde çalkalanıyorlardı. İman edenlerin yanına gelince mümin olduklarını söyleyip kendileri gibi münafık olan şeytan siretli kişilerle beraber olunca;

“Bunlar iman edenlerle karşılaştıkları vakit “Biz de müminiz.” derler. Fakat şeytanlarıyla başbaşa kaldıklarında da: “Emin olun, biz sizinle beraberiz, biz onlarla alay ediyoruz.” derler.”153

“Ne zaman onlara: “Yeryüzüne fesat saçmayın!” denilse “Biz sadece barışçıyız, ortalığı düzeltmekten başka işimiz yok!” derler.”154 diyen iki yüzlü kişiler beyinsiz değilse, Allah’a âhiret gününe iman eden ve günden güne fazilet yolunda ilerlemeye gayret sarf eden insan neden beyinsiz olsun?

Aynı ölçülerle mesele günümüze de teşmil edilebilir. Günümüzde iman etmeyen insanların, iman edip de ayağı kayanların hallerine baktığımızda da, onların gururlu ve kibirli olduklarına şahit olmaktayız.

Netice itibarıyla mütekebbirler, zatında hakir olan zavallı kimselerdir. Mütevazı olanlar da, zatında büyük olan bahtiyarlardır.

Ticaretlerine Zarar Gelir Endişesi

“Ey iman edenler! Sizi gayet acı bir azaptan kurtaracak, üstelik size çok kârlı bir ticaret sağlayacak bir iş bildireyim mi? Allah’a ve Elçisine inanır, Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla mücahede edersiniz. Eğer bilirseniz bunu yapmak sizin için çok hayırlıdır.”155

Peygamberlere ve Hz. Muhammed’e (sallallahu aleyhi ve sellem) inanmama sebeplerinden bir tanesi de, ticaretlerine zarar gelir korkusudur.

Allah, insanlara, kendilerine faydalı ve menfaatlerine uygun şeylerin arkasından gitme ve onları kendilerine çekme duygusu vermiştir. Bu duygu Allah’a iman ve ahiret düşüncesiyle şekillendirilmezse, zararlı hale gelebilir ve Descartes’in tarif ettiği menfaat ahlakına dönüşebilir. Hâlbuki Allah, bütün insanları bu âleme hem dünyasını ve hem de âhiretlerini kazanması için göndermiştir. Her insan bu âleme tüccar olarak gönderilmiş, ticarette kullanabileceği maddî ve manevî bütün kapitaller, ana sermayeler insana ihsan edilmiş, dünya hayatı da bir ticaret meydanı olarak insanın önüne açılmıştır. İnsan, kendine verilen sermayeleri yerli yerinde kullanarak, Allah’ın emir ve yasakları istikametinde değerlendirerek, böylece nefis ve malını Allah’a satmak suretiyle hakikî kârı sağlayabilir, gerçek ticaretini yapmış olabilir. Ne var ki peygamberlerin hitap ettiği kimseler, bu imandan ve şuurdan mahrum olduklarından menfaatlerini sadece maddî ve dünyevî hayata hasrederek ticaret dengelerini bozmuşlardır.

Gerçek ticaret

Yukarıda serlevha yaptığımız âyet-i kerime, bize gerçek ticaretin yollarını, şartlarını akıbetleriyle beraber göstermektedir.

Her insan ticaret yaparak menfaat sağlamayı ve zengin olmayı arzu eder. Gerçek şudur ki menfaat hem maddî hem manevî olduğu gibi, zenginlik de sadece mal zenginliğinden ibaret değildir. “Asıl zenginlik, gönül zenginliğidir.”156 İnanmayanlar, kendi maddi menfaatlerinden ve yanlış ticaret anlayışlarından dolayı, herkesi kendileri gibi zannederek, Hz. Muhammed’e de (sallallahu aleyhi ve sellem) davasından vazgeçmesi için “İstersen seni en zenginimiz yapalım, istediğin kadar mal ve mülklerimizden verelim, sen de bunun karşılığında bu davadan vazgeç.” teklifinde bulunmuşlardır.157

“Doğru söylüyorsun, ama biz sana tâbi olup o doğru yolu tutarsak, yerimizden yurdumuzdan olur, burada barınamayız.” dediler. Oysa tarafımızdan bir rahmet olarak Biz, onları her türlü ürünün getirilip toplandığı, güvenli, dokunulmaz bir yere (Mekke-i Mükerreme’ye) yerleştirmedik mi? Ne var ki onların çoğu bu nimetin kadrini bilmezler. Bununla beraber Biz, kazançlarının çokluğu sebebiyle şımarmış pek çok memleketi helâk ettik. İşte yerleri! Kendilerinden sonra oralarda pek az oturuldu. Bütün onlara Biz vâris olduk (hepsi geçti, bâki Biz’iz).”158

Yukarıdaki âyet-i kerimeden de anlaşılıyor ki, onların derdi dünya idi. İnanmamalarının asıl sebebi ticaretlerini kaybetmeleri idi. Çünkü onlar ticaretle geçinen bir toplumdu.

Mekke’de ticaret

Mekke şehri, ziraata elverişsiz bir vadide bulunuyordu. Bu sebeple bütün hayat ticarete bağlıydı. Bunun ötesinde bir geçim kaynağı yok gibiydi.

Kışın Yemen taraflarına, yazın Şam cihetine yapılan seferlerle alışveriş yapılıyor, geçim yolu bulunuyordu.

Kureyşliler, Şam’dan Yemen’e kadar süren uzun yol boyunca birtakım kabilelerle anlaşmalar yapmışlar, yol emniyetini sağlamışlardı.

Rêsûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem), nübüvvetini ilan ettiği sıralarda Kureyşlileri düşünceye sevk eden bir sebep de, Peygamberimiz’in ortaya attığı bu dava sonucu olarak diğer Arap kabileleriyle aralarının açılması, onların dostluklarını kaybetme korkusuydu. Şayet böyle bir netice meydana geliverirse o zaman yol emniyeti kalmaz, ticaret kervanları yürümez olur, felaket günleri başlardı.

Ebû Zerr’i dövmekten vazgeçmeleri, Gıfar oymağının ticaretlerine mâni olma korkusu idi

Efendimiz’i görmeye gelen ve Müslüman olan Ebû Zerr el-Gıfârî, Mescid-i Haram’da yüksek sesle şehadet kelimelerini söylediği zaman üzerine hücum etmiş ve şiddetle dövmeye başlamışlardı. Durumu gören Abbas ibn-i Abdülmuttalib, koşup Ebû Zerr’in üzerine kapanmış ve “Yazık size, Gıfar kabilesinden bir adamı öldürüyorsunuz. Onların ticaret kervanlarınızın yolu üzerinde olduğunu bilmiyor musunuz?” diye haykırmış ve onu kurtarmıştı. İkinci gün Ebû Zerr aynı yerde, aynı şekilde kelime-i şehadeti tekrarlamış, yine dövülmüş, yine Abbas tarafından aynı şekilde kurtarılmıştır.

Bu hâdise üzerinde durup düşündüğümüz zaman şu hususları hatırlamamak mümkün değildir:

Abbas’ın bu kadarcık bir hatırlatması, her iki defasında da, kıyasıya dövdükleri adamı derhal bırakmalarına kâfi gelmiştir.

Abbas bu iyiliği, Peygamberimiz’e iman eden bir adamı kurtarma maksadıyla yapmamıştır. Çünkü bu yolda dayak yiyen pek çok insan olmuştur. Mesela aynı yerde, Abdullah ibn-i Mes’ud, Rahman sûresini okumaya çıkmış, feci şekilde dövülmüştü. Ebûbekir (radıyallahu anh), Utbe ibn-i Rebîa ve benzerleri tarafından, dövüle dövüle komaya sokulmuş; burnu, yüzünden ayırt edilmez hâle getirilmişti. Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) üzerine aynı yerde namaz kılarken deve işkembesi bırakılmıştı. ashâb-ı kiramdan pek çoğu on yıl müddetle işkenceye uğratılmıştı. Bütün bunlar olup dururken hiç ses çıkarmayan Abbas’ı, Ebû Zerr’i kurtarmaya koşturan, ticaret derdinden başkası değildi.

Ebû Cehil’in Sa’d ibn-i Muaz’ı cezalandırmaması Şam ticaret yolunun kapanmaması içindir

Bu konuda bir başka hatıra da, Sa’d ibn-i Muaz’ın, Mekke’ye umre için gitmesi anına rastlar. Sa’d, Mekke’deki arkadaşı Ümeyye ibn-i Halef’in (yahut onun kardeşi Übeyy ibn-i Halef’in) yanına inmiş, onun misafiri olmuştu. Kâbe’nin tenha bir zamanını gözleyen Sa’d, tavaf üzere iken Ebû Cehil’le karşılaşmış ve Ebû Cehil ona şöyle demişti:

“Şu anda sen, Kâbe’yi emniyet içinde tavaf etmektesin. Hâlbuki siz, ortaya yeni bir din çıkarmış olan Muhammed’i ve ashabını barındırmaya çıktınız. Şayet Ümeyye’nin himayesinde ve yanında olmasaydın, seni buradan sağ salim göndermezdim.”

Ebû Cehil’in bu sözlerini duyan Sa’d, ona şöyle cevap verdi:

“Eğer sen beni tavaftan men etmeye çıkarsan, ben sana daha ağır şekilde karşılık verir, Şam ticaret yolunuzu kapatırım.”

Bu, gerçek mânâsıyla bir tehdit idi. Ebû Cehil’e de, adamlarına da, attıkları adımı geri çektirecek, işin sonucunu düşünmeye mecbur edecek bir tehdit...

Müşriklerin bu türden endişeleri şu ayet-i kerîme’de de ifade edilmiştir:

“Doğru söylüyorsun, ama biz sana tâbi olup o doğru yolu tutarsak, yerimizden yurdumuzdan olur, burada barınamayız.” dediler. Oysa tarafımızdan bir rahmet olarak Biz, onları her türlü ürünün getirilip toplandığı, güvenli, dokunulmaz bir yere (Mekke-i Mükerreme’ye) yerleştirmedik mi? Ne var ki onların çoğu bu nimetin kadrini bilmezler.”159

Aşağılık Kompleksinden Gelen Utanç Duygusu

“Bir de bu telkini, âhirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin, derken ondan hoşlansınlar ve işledikleri suçlarını işlemeye devam etsinler diye yaparlar.”160

Utanç, içinde bulunulan durumdan kurtulmak isteme durumudur. Bir insan herhangi bir olaya karşı iç açıcı olmayan duygular besliyorsa, bu kişi böyle bir durum karşısında utanç duygusu yaşayabilir. Utanç, çoğu zaman benzer durumlara karşı gösterilir.

İnsandaki bu utanma duygusu bazen aşağılık kompleksine müncer olabilir.

Aşağılık kompleksi; kişinin bazı yönlerde kendini diğerlerinden aşağı hissetmesine neden olan karmaşadır. Özgüven eksikliği, saplantı bozuklukları, kültürel yozlaşma, aşağılık komplekslerinin nedenleri arasında gösterilebilir. Psikiyatrik bir hastalıktan daha ziyade psikolojik bir durumdur.

Aşağılık duygusunda olanlar, kendilerine anlatılan nice doğru hakikatleri reddetmekle kendi rüşdlerini ispatlamaya çalışırlar. Yani kendi kendilerine teselli vermeye gayret ederler.

“Ben ki zenginim, ben ki makamım var, ben ki meşhurum, ben ki şöyleyim, ben ki böyleyim vb.” duygularla başkasının anlattığı doğruları kabul etmek istemezler. Onları daima kendilerinden aşağıda görmek isterler.

“Fakir bir peygamberi ve anlattıklarını kabul edemem.” anlayışı aşağılık kompleksinden kaynaklanmaktadır.

“Oğlumun anlattığı hakikati ben kabul edemem. Ben ki Türkiye’nin aydınıyım, köylünün anlattıklarını kabul edemem. Ben ki sanatçıyım, ben bir çobanın anlattıklarını kabul edemem. Ben âmirim, memurumun anlattıklarını kabul edemem hatta dinlemem bile. Ben patronum, işçimin anlattığı şeyler doğru olamaz, onu dinlememe gerek yoktur, doğruları sadece ben bilirim vb.” anlayışlar, aşağılık kompleksindendir.

“Ben sizin en yüce Rabbinizim.”161 diyen Firavun, kendini ilah görme makamında olunca, sarayında yetiştirdiği ve hâlâ çocuğu nazarıyla baktığı Hz. Musa’ya “Belki doğru söylüyordur hele bir dinleyeyim.” deyip kulak vermesi ve anlattıklarına inanması mümkün görünmemektedir. İşte bu da Firavun’un aşağılık kompleksindendir.

Hâlbuki hakka tercüman olmak, kimsenin inhisarında ve tekelinde değildir. Cenab-ı Hak, toplumda en aşağıda görülen insanın ağzından bile pek çok hakikatlerin ortaya konmasına sebebiyet verebilir.

Ne dikkat çekicidir ki insanlar, makamı yüksek bir insanın ağzından çıkanları doğru, zahiren aşağıda olan insanların ağzından çıkanları da eksik veya yanlış kabul etmişlerdir. İşte peygamberlere inanmamanın altında yatan çok önemli sebeplerden bir tanesi de budur.

Hz. Musa (aleyhisselâm) vahiyle konuştuğu hâlde Firavun’un inanmaması bundandır.

Âzer’in inanmaması aşağılık kompleksindendir

Hz. İbrahim (aleyhisselâm) vahiyle konuştuğu hâlde babası Azer’in inanmaması da yine aynı psikolojik sebepten kaynaklanmaktadır.

“Bir zaman İbrahim, atası Âzer’e: “Ne! Sen putları tanrı mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni de halkını da besbelli bir sapıklık içinde görüyorum!” demişti.”162

“Zamanı geldi, babasına: “Babacığım, dedi, niçin işitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan bu putlara tapıyorsun?”

“Babacığım, sana ulaşmayan bir ilim, geldi bana, ne olur bana tâbi ol da seni dümdüz bir yola çıkarayım.”

“Babacığım, sakın şeytana ibadet etme! Çünkü şeytan Rahman’a isyan içindedir.

Babacığım, bu gidişle o Rahman’dan bile bir azabın gelip sana dokunacağından ve senin şeytana hemdem olacağından ciddî endişe içindeyim.”163

Ebû Talib

Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) amcası Ebû Talib’in, iman etmemesinin sebeplerini şu sözleri topluca ifade etmektedir. “Ey kardeşimin oğlu, vallahi şayet senin ve çocuklarının başına belalar yağdırıp kötülük yapmaları korkusu olmasa ve Kureyş’in, ölüm korkusuyla söylediğim zannına kapılmalarından endişe etmesem, elbette bu sözü söylerdim. Hem başka değil, sırf seni sevindirmek için söylerdim.”

Ebû Talib, Peygamber Efendimiz’i, aşk derecesine varan, babanın duyabileceği derecede üstün ve samimi bir sevgiyle sevmiştir. Yedi yaşlarında küçük bir çocukken yanına almış, kendi çocuklarına yapmadığı iyiliği ona yapmış, Efendimiz’i çocuklarından daha üstün tutmuş, daha çok sevmiştir.

Peygamber olduğunu Kureyş’e ilan edip de onlardan şiddetli bir mukabele gördüğü zaman Ebû Talib, Efendimiz’i himayesine aldığını ilan etmiş, kimsenin ona karşı kötülük yapamayacağını, yaparsa karşısında kendini bulacağını ifade etmişti.

İman etse Efendimiz’i (sallallahu aleyhi ve sellem) himaye etmesi bahis konusu olamazdı. Kureyşliler müminlerin bir başkasını himaye etme hakkını tanımıyorlardı. Öyle olmasaydı Hazret-i Ebûbekir gibi kavmi arasında üstün bir şerefe sahip olan ve Peygamberimiz’in uğrunda seve seve can vermeye her zaman hazır olan bir insanın himayesi ne güne duruyordu?

Kaldı ki Hz. Ebûbekir bile gün gelmiş, Mekke’de kalabilmek için Malik ibn-i Dağınne’nin himayesine girmek zorunda kalmıştı.

Hâl böyle olunca yiğit Ebû Talib, Peygamberimiz’in davasını rahatça yürütebilmesi, çocuklarına, aile efradına bir zarar gelmemesi için iman etmemeyi ve himayesini devam ettirmeyi doğru bulmuş, bir bakıma kendini feda etmiştir.

Hayatının sonlarına doğru, ölüm döşeğine yattığı zaman, Peygamberimiz’in bu davetini yerine getirmesine de, “Ebû Talib ölümden korktu, bu sebeple inandı...” diyecekler endişesi engel olmuştu.

İşte iman etmeyenler içinde, kendisi için üzüntü duyulacak kişi bu... Efendimiz’i (sallallahu aleyhi ve sellem) seven insanların kalbinde daima acı bir hâtıra olarak kalacak, “Vah Ebû Talib…” dedirtecektir.

Efendimiz, sevgili, vefakâr amcası için gözyaşları dökmüş, “Rabbim tarafından yasak edilmediği müddetçe senin için istiğfar edecek, mağfiretini dileyeceğim.” demişti. Efendimiz’e bunları dedirten, gördüğü hudutsuz sevgi, bitip tükenmek bilmeyen şefkat ve yıllar yılı müşriklere karşı, aşılmaz bir duvar gibi dimdik durmasıydı. Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) bu kadar yalvarmasına rağmen Ebû Talib en son sözü olarak “Ben Abdülmuttalib’in dini üzereyim.” diyerek ruhunu teslim etmiştir. Efendimiz de (sallallahu aleyhi ve sellem) “Rabbim tarafından yasak edilmediği müddetçe senin için istiğfar edecek, mağfiretini dileyeceğim.” buyurunca, Allah onun için yapılacak tevbe istiğfarı yasaklayıcı şu âyet-i kerimeyi inzal buyurmuştur;

“Bir de bu telkini, âhirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin, derken ondan hoşlansınlar ve işledikleri suçlarını işlemeye devam etsinler diye yaparlar.”164

Ebû Talip “Ölümden korktu da inandı derler.” endişesiyle inanamadı ve öylece öbür âleme gitti.165

Utanç duygusundan inanmamaya bir misal

Araplarda utanç duygusu, içtimaî hayatta belirli bir yer tutuyordu. Aşağıda nakledeceğimiz hâdise buna güzel bir örnektir:

Bedir muharebesi zaferle neticelendirilmişti. Müşriklerden Ebu’l-Buhtürî, yanında Cünade ibn-i Müleyha olduğu halde Mekke yolunu tutmuştu. Fakat Müslümanlardan Mücezzer ibn-i Ziyad, onların önünü kesti. Ebü’l-Buhtürî’ye:

– Resûlullah Efendimiz seni öldürmemizi yasak etti, dedi.

– “Peki arkadaşım ne olacak?” dedi Ebu’l-Buhtürî.

– Yasak sadece senin için. Onu öldürürüm.

– O hâlde ikimiz birlikte ölürüz. Ben Mekke kadınlarına “Dünya hayatı için arkadaşını terk etmiş.” dedirtemem.

Daha sonra savaş başladı ve Mücezzer, ikisini de öldürdü.166

Ümeyye ibn-i Ebî Salt’ın inanmama sebebi

Arap şairlerinden meşhur Ümeyye ibn-i Ebî Salt ile Ebû Süfyan arasında şöyle bir konuşma geçtiği nakledilir, Ebû Süfyan, arkadaşı Ümeyye’ye, Haşimoğullarından Muhammed ibn-i Abdullah’ın peygamberliğini iddia ettiğini söylemişti. Ümeyye, “O gerçekten peygamberdir. Ona tabi ol.” dedi.

– Peki, seni ona tabi olmaktan alıkoyan nedir?

– Sakif kabilesi kadınları, “Ümeyye gitti, Abdimenaf oğullarından bir gence tabi oldu.” derler diye utanıyorum.167

Bununla beraber, Ümeyye ibn-i Ebî Salt’ın, Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) iman etmemesinde, haset duyguları da geniş bir yer tutmaktadır. Şöyle ki:

Ümeyye, öteden beri ehl-i kitap olan Yahudi ve Hıristiyanlarla görüşmüş, onlardan, son defa olmak üzere bir peygamberin geleceğini ve geliş zamanının pek yaklaştığını öğrenmişti.

Kendisi dini duyguları kuvvetli, edebî yönüyle yüksek ve ince duygulu bir kişiydi. Bu peygamberin kendisi olabileceği düşüncesi zihnine yerleşti ve günden güne bu düşünce kuvvet buldu. Artık vahyin geleceği günleri beklemeye başladı.

Bir şiirinde duygularını şöyle dile getiriyordu:

“Sağ olduğum müddetçe Cenab-ı Hakk’a hamd ve sena etmekten, şükür ve tazimde bulunmaktan ayrılmam. O Allah ki Ahkemü’l-Hâkimîn’dir. Ne O’nun üstünde bir ilah vardır, ne O’na yaklaşabilecek bir ma’bud. Ey insan, fenalıktan uzak dur. Cenab-ı Hakk’tan bir şey gizleyemezsin. Allah Tealâ’ya ortak tanımaktan sakın. Doğru yol açıktır. Onlar cinlere itimat ederler. Ey Allah’ım, sen benim malikimsin. Ümidim Sen’dedir. Sen’den başka bir ma’bud tanımam. Lütuf ve keremin ile Musa’yı Harun ile birlikte, Firavun’u hak yola davet için elçi gönderen Sen’sin...

Ya Rab, Yunus’u bir balığın karnında birkaç gece geçtikten sonra lütuf ve kereminle kurtaran Sen’sin. Senin adını mukaddes bildiğim gibi, günahlarımın bağışlanmasını da temenni ederim. Ey kulların Rabbi, beni ihsanına ve rahmetine nail kıl. Bana ve evlatlarıma saadet ver.”168

Bunlar, samimi dindar bir insanın, hatta bilgili bir Müslümanın ifadeleri diyecek derecede güzel ifadelerdi.

Bir gün görüştüğü bir din adamından, gelecek olan peygamberin, Arap olmakla birlikte, Harem halkından olacağını öğrendiği zaman, başından kaynar su dökülmüş gibi oldu. Günlerce konuşmadı, keder içinde kaldı.

Sonra Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) peygamberliğin gelişini duyunca, haset duyguları içinde kendini yiyip bitirir oldu. Çocuklarıyla birlikte Yemen taraflarına gitti, oraya yerleşti. Bedir harbinin henüz bittiği günlerde bir yolculuktan dönüyordu. Bedir’de müşriklerin ölülerinin gömüldüğü Kalib’in (çukurun) yanında durdu. Dayısının oğlu Utbe ibn-i Rebia’nın ve diğerlerinin oraya gömüldüğünü duyduğu zaman “Eğer Muhammed hak peygamber olsaydı akrabasını öldürmezdi.” dedi.

Çok geçmeden öldü. Efendimiz onun hakkında, “Ümeyye’nin şiirleri iman etti, fakat kalbi iman etmedi.” buyurmuştu.

Eski Köhnemiş İnançları ve Alışkanlıklarını Terkedebilmekteki Zorlukları

Bir din, bir görüş veya bir hayat tarzı insanların içinde belli bir süre yaşayıp devam ettikten sonra onu kaldırıp atmak çok da kolay olmayacaktır.

Alışkanlıkları, âdetleri terk etmek insanı helak eder mânâsında, “Terkül âdât minel mühlikât.” demişlerdir.

İnsanların akıl ve mantığına uygun olmayan, vicdanlarının kabul etmediği en kötü âdetleri bile terk edebilmeleri kolay değildir. Hele hele o kavim âdetlerine mutaassıp ve inatçı bir kavimse…

Cenab-ı Hakk’ın peygamberler gönderme ahlak-ı ilahiyesi olarak bazen peygamber hayatta iken yeni bir peygamber göndermiş, bazen de aynı anda yeryüzünde pek çok peygamber bulunmuştur.

Hz. İsa’nın (aleyhisselâm) semaya ref’edilmesinden yaklaşık altı asır sonra, Allah Hz. Muhammed’i (sallallahu aleyhi ve sellem) göndermiştir. En münbit araziye bir iki sene bir damla yağmur rahmeti düşmese, onun çorak arazi olması gibi, insanlık da peygamber rahmetinden mahrum kalınca, içinde dikenlerin, yabani ot ve ağaçların bittiği, kupkuru, takır takır eden çorak bir araziye dönüşeceği muhakkaktır. Daha sonra bu arazileri eski haline dönüştürebilmek ve verimli hâle getirmek çok da kolay olmayacaktır.

Puta tapmak kadar mantıksız ve vicdansızca bir amel olamaz. Peygamberler insanların vicdanlarına ve irfanlarına seslendikleri hâlde, “Bu putlara niye ibadet ediyorsunuz?” diye sorduklarında onlar şöyle cevap vermişlerdir;

“İyi bilin ki halis din, yani bütün gönlüyle candan itaat, yalnız Allah’a yapılır. Allah’tan başka birtakım hâmiler edinerek: “Biz onlara sırf bizi Allah’a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz.” diyenlere gelince, elbette Allah, onların hakkında ihtilaf ettikleri hususlarda aralarında hükmünü verecektir. Allah yalancılığı, nankörlük ve kâfirliği huy edinenleri hidâyet etmez, emellerine kavuşturmaz.”169

“Onlar, Allah’tan başka kendilerine ne zarar ne de fayda veremeyen birtakım nesnelere ibadet ediyor ve “Onlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir.” diyorlar. De ki: Böyle bir şey olacak da Allah bilmeyecek ha! Ne o, yoksa siz Allah’a göklerde ve yerde olup da bilmediği şeylerin varlığını mı haber vereceğinizi iddia ediyorsunuz? Hâşâ! O, onların iddia ettikleri her türlü ortaktan münezzehtir, yücedir.”170

Herhangi bir yere yerleşmiş olan kiri, isi, pası bile aradan belli bir süre geçtikten sonra tamamen söküp atmak mümkün olamamaktadır. İnsanların atalarından, dedelerinden gelen -yanlış bile olsa- bir dine bağlılıklarını bir anda söküp atıvermek çok da kolay değildir. İnançlarının gereği taş ve ağaçtan yapılmış putlara ibadet etmelerini değiştirebilmek çok zor olmuştur.

Peygamberler niye bu putlara tapıyorsunuz dedikleri zaman onlar şöyle demişlerdir:

“Yook!” dediler, “ama atalarımızı böyle bir uygulama içinde bulduk, biz de onu benimsedik.”171

“Kendilerine: “Gelin, Allah’ın indirdiği buyruklara uyun!” denilince:”Hayır, biz babalarımızdan ne görmüşsek onu uygularız, sadece onlara uyarız.” derler. Peki şeytan atalarını o alevli ateş azabına çağırmış olsa da mı onların peşinden gidecekler?”172

Arapların durumu da böyleydi. Lat ve Uzza gibi putların birer taş veya ağaç parçası oldukları onların hatırlarına bile gelmiyor, körü körüne onlara ibadet ediyor, kurbanlar kesiyorlardı.

Putları samimiyetle birer ilah kabul ettikleri muhakkaktı. Yani sırf laf olsun, eş dost iş başında görsün diyerek onlara ilahlık payesi vermiş değillerdi. Onları, takdim ettikleri yiyeceklerle, kestikleri kurbanlarla memnun ettikleri kanaat ve inancına sahip idiler.

Putlar, önlerine konulan yiyecekleri, kurban etlerini yemiyorlardı. Hatta gece veya gündüz gelip bu etleri, yiyecekleri yiyip bitiren köpek ve kedileri yanlarından uzaklaştıramıyorlardı. Bunlar Araplar tarafından görünüyor, biliniyor, fakat üzerinde düşünülmüyor, fikir yürütülmüyordu. Bunların her birinin nice hikmet altında cereyan ettiği şeklinde bir izahla bu iş bitiriliyordu.

İnançlarında bu derece samimi, bu putların her birinin birer ilah olduklarına kesin bir inanç sahibi oldukları içindir ki Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) tarafından bir tek Allah’ın var olduğu söylenince:

“Bu kadar ilahı bir tek ilah mı yapmış? Bu pek tuhaf şey...”173 demişlerdi. Kendilerine göre her biri ayrı bir kudretin temsilcisi olan bu putlardan herhangi birini ilahlık payesinden mahrum etmek, düşünülmesi bile caiz olmayan bir konuydu.

Nitekim Hz. Nuh (aleyhisselâm) aynı dava ile ortaya çıktığı zaman, kavminin ileri gelenleri, halka şu şekilde telkinde bulunmuştu:

“Sakın ilahlarınızı bırakmayın. Vedd, Süvâ’, Yeğus, Yeûk ve Nesr putlarını terk etmekten sakının.”174

Yine bu inanca bağlılık sebebiyledir ki Azer, sevgili oğlu peygamber İbrahim’i (aleyhisselâm) evlatlıktan reddetmeye kalkmış:

“Ey İbrahim, sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?.. Şayet onlara dil uzatmaktan vazgeçmezsen yemin ederim ki seni taşlarım (öldürürüm). Şimdi artık benden uzun bir müddet ayrı kal ve gözüme görünme.”175 diyerek kovmuştu.

Hz. İbrahim’i (aleyhisselâm) diri diri yakmaya çalışanları kızdıran şey, onun bir puthanedeki putları kırmasıydı.

Diğer peygamberlere karşı çıkanların her biri de, yine putların alelade varlıklar olduklarını kabul edemeyen kişilerdi.

Hz. Musa (aleyhisselâm) ile beraber denizden öbür tarafa geçip, kurtuluşa ermelerine ve Hz. Musa’nın bu kadar mucizelerini görmelerine rağmen, şöyle diyen İsrailoğulları’nın tutumu, meselemize ayrı bir ışık tutmaktadır;

“İsrailoğulları’nı denizden geçirdik. Derken, kendilerine ait putlara tapan bir kavme rastladılar. İsrailoğulları, “Ey Mûsâ! Onların kendilerine ait ilâhları (putları) olduğu gibi sen de bize ait bir ilâh yapsana.” dediler. Mûsa şöyle dedi: “Şüphesiz siz cahillik eden bir kavimsiniz.”176

Putlara, laf olsun diye değil, samimiyetle ve gönülden bağlı olmasalar uğurlarına bunca kan döker, sayısız can verirler miydi?

Hz. Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) putperest bir kavme peygamber olarak gönderilmiştir. Doğal olarak altı asırdan beri insanların içerisinde yerleşmiş bu köhne duyguları bir anda söküp atıvermek kolay olmayacaktı. Fakat Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) kısa zamanda bu eskimiş duyguları kökünden söküp atmış onların yerine en güzel, en âli ahlakı vaz’etmiştir. Bu onun peygamberliğinin en büyük delillerindendir.

Bu hususta Üstad Bediüzzaman Hazretlerinin tespitiyle bu bölüme son verelim:

“Bilirsin ki, sigara gibi küçük bir âdeti, küçük bir kavimde büyük bir hâkim, büyük bir himmetle ancak daimî kaldırabilir. Hâlbuki bak bu zât, büyük ve çok âdetleri; hem inatçı, mutaassıp büyük kavimlerden, zâhirî küçük bir kuvvetle, küçük bir himmetle, az bir zamanda ref’edip yerlerine öyle secayâ-yı âliyeyi ki dem ve damarlarına karışmış derecede sâbit olarak vaz’ ve tesbit eyliyor. Bunun gibi daha pek çok hârika icraatı yapıyor. İşte şu Asr-ı Saadeti görmeyenlere, Ceziret-ül Arab’ı gözlerine sokuyoruz. Haydi yüzer feylesofu alsınlar, oraya gitsinler. Yüz sene çalışsınlar. O Zât’ın, o zamânâ nisbeten bir senede yaptığının yüzden birisini acaba yapabilirler mi?

Hem bilirsin: Küçük bir adam, küçük bir haysiyetle, küçük bir cemâatte, küçük bir meselede, münazaralı bir dâvâda hicabsız, pervasız; küçük, fakat hacaletâver bir yalanı, düşmanları yanında hilesini hissettirmeyecek derecede teessür ve telâş göstermeden söyleyemez. Şimdi bak bu Zât’a; pek büyük bir vazifede, pek büyük bir vazifedâr, pek büyük bir haysiyetle, pek büyük emniyete muhtaç bir hâlde, pek büyük bir cemaatte, pek büyük husumet karşısında, pek büyük meselelerde, pek büyük dâvâda, pek büyük bir serbestiyetle, bilâ-perva, bilâ-tereddüd, bilâ-hicab, telâşsız, samimî bir safvetle, büyük bir ciddiyetle, hasımlarının damarlarına dokunduracak şedid, ulvî bir surette söylediği sözlerinde hiç hilaf bulunabilir mi? Hiç hile karışması mümkün müdür?

Kellâ, “O, kendisine vahyedilen bir vahiyden başka bir şey değildir.”177 Evet, hak aldatmaz, hakikatbîn aldanmaz. Hak olan mesleği hileden müstağnidir; hakikatbînin gözüne hayâlin ne haddi var ki, hakikat görünsün aldatsın...”178

Kıskançlık ve Çekememezlik Duygusu

Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) inanmama sebeplerinden bir tanesi de “haset” duygusu diye ifade edilen, müşriklerin, Yahudilerin ve münafıkların “kıskançlık ve çekememezlik”leridir. Şu âyet bu hususa en büyük delildir;

“Sırf nefislerinden ileri gelen bir kıskançlık sebebiyle, Ehl-i kitaptan birçok kimse, gerçek kendilerine ayan beyan belli olduktan sonra, sizi imanınızdan uzaklaştırıp kâfir hâline çevirmek isterler. Yine de Allah bu husustaki emrini bildirinceye kadar affedin ve hoşgörün. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.”179

Müslümanların İslâm’la şereflenmelerini ve Hz. Muhammed’in (sallallahu aleyhi ve sellem) önderliğinde güçlenip seçkin bir konuma yükselmelerini kıskanan Yahudilerin çoğu, onların İslâm’dan koparak tekrar inkarcılığa dönmelerini arzuluyorlardı. Onların bu arzusu âyette “içlerindeki haset” duygusuna bağlanmıştır.

“Kıskançlık ve çekemezlik duygusu, bu duygunun etkisiyle birinin sahip olduğu nimetin zevalini arzulama” anlamına gelen haset, İslâm ahlâkı kaynaklarında başlıca kötülükler arasında gösterilmiştir.180

Bu âyette Yahudilerin Müslümanları inkârcılığa döndürme yönündeki niyet ve istekleri onların nefislerindeki hasede bağlanmak suretiyle hasedin temelde bir duygu ve irade problemi olduğuna işaret edilmiştir. Aynı zümrenin Allah tarafından Müslümanlara nasip edilen başarıları kıskanıp çekememeleri de haset kavramıyla ifade edilmiştir;

“Yoksa onlar Allah’ın lütfundan insanlara ihsan ettiği nimetlere karşı haset mi ediyorlar? Evet, biz Âl-i İbrâhime de kitap ve hikmet verdik, hem de büyük bir hâkimiyet ve mülk verdik.”181

“Muavvizeteyn” olarak Kur’ân’da ifade edilen “Allah’a sığınma” sûrelerinden bir tanesi olan Felak sûresinde; “Haset ettiği vakit hasetçinin şerrinden” Allah’a sığınılmasını emreden âyetteki (hâsid) kelimesinden, hasedin insanda tabiatından gelen bir duygu olarak bulunduğu, (hasede) fiilinden de bu duygunun bazı kimseleri masum insanların zarara uğraması yönünde bir niyet ve temenniye sevkettiği anlamı çıkarılmıştır.182

Felak suresinde beş şerden, kötülüklerden Allah’a sığınma vardır. İlk dört tanesinin de ortaya çıkmasına sebebiyet veren hasettir. Bu noktasıyla haset en büyük bela ve en büyük sıkıntı kaynağıdır. Büyük olmasından dolayıdır ki beşinci âyet olarak ifade edilmiştir.

Haset problemini Muhâsibî’den itibaren sistematik olarak inceleyen İslâm ahlakçıları hasedin genellikle aralarında meslekî, iktisadî, ilmî, siyasî, sosyal, medenî ilişkiler bulunan insanlarda baş gösterdiğini belirtirler.183

Âlimler ilgili âyet ve hadislere dayanarak, ayrıca psikolojik ve sosyal zararlarını göz önüne alarak, belirtilen olumsuz anlamıyla hasedi haram kabul etmişlerdir.

Kaynaklarda sık sık İblis’in Âdem’i kıskanmasına da atıfta bulunularak hasedin şeytanî bir huy olduğu ifade edilir.

İblis’in Âdem’i kıskanması “gökte işlenen ilk günah”, Kâbil’in Hâbil’i kıskanması “yerde işlenen ilk günah” olarak değerlendirilir.184

Gazzâlî’ye göre duygusal düzeydeki hasedi yok etmek herkes için mümkün değildir. Fakat insanlar, aklın ve dinin buyruğuna uyarak bu duyguyu baskı altında tutar, bu yönde çaba gösterirlerse dinî ve ahlâkî sorumluluktan da kurtulurlar.185

Hasedin etkisinden korunmanın yolları

İslâm ahlakçıları haset duygusunu yok etmenin veya etkisinden korunmanın bazı yollarına işaret ederler. Ancak bunun için öncelikle hasedi doğuran sebepleri bilmek gerekir:

Ebûbekir Râzî, hasedi cimrilik ve aşırı ihtirasın birleşmesinden doğan psikolojik bir hastalık olarak görür ve ahlak eğitimcilerinin kötü insanı (şerîr) “insanların zarara uğramasından zevk duyan kişi” diye tanımladıklarını hatırlatarak bu tanımda hasedin esas alındığına işaret eder.186

Gazzâlî ise, Muhâsibî’nin er-Ri’âye’sinden de istifadeyle hasedin sebeplerini daha ayrıntılı olarak şöyle sıralar: Düşmanlık ve kin gütme, üstünlük duygusu (teazzüz), kibir, böbürlenme (ucb), ulaşılmak istenen şeylerden mahrum kalma korkusu, makam ve mevki tutkusu, ruhun kirlenmesidir.187

Hasedin tedavisi

İlgili kaynaklarda haset hastalığının tedavisi ilim ve amel şeklinde iki esasa dayandırılır:

1- İlimle kişinin bu duygunun mahiyeti, sebepleri, maddî-manevî, dünyevî-uhrevî zararları hakkında bilgi edinmesi,

2- Amelle de kendisini haset duygusuna yol açan sebeplerin tersine olan davranışlara zorlaması, kıskançlık ve çekememezlik eğilimlerini ortadan kaldıracak veya hafifletecek ya da hiç olmazsa bu eğilimlerin baskısından kurtulma imkânı sağlayacak iyi işler yapması kastedilir.

Yukarıdaki bilgilerden de anlaşıldığı üzere hasetçinin temel özelliği; bir kimsenin, kendisinden daha üstün durumda olan başka birini çekememesi; onun sahip olduğu nimet ve imkânlardan yoksun kalmasını istemesi, böyle bir mahrumiyetten sevinç duymasıdır. Bu âyette de gösterildiği gibi böyle bir durum, bireyler arasında olduğu gibi gruplar ve ümmetler arasında da görülebilir. Medine Yahudilerinin çoğu Müslümanlar hakkında öyle bir kıskançlık duygusu taşıyorlardı. Müslümanların yanlış bir din üzerinde bulunmalarından dolayı Yahudilerin onları kıskanmaları anlamsız olacağına göre âyetten, dolaylı olarak Yahudilerin, “ikrar etmemelerine rağmen” İslâm’ın hak din olduğu kanaatine vardıkları anlamı da çıkmaktadır.

Nitekim âyetin, “hakikat kendilerine apaçık belli olduktan sonra...” mealindeki kısmı da bunu göstermektedir. Fakat ırkçı duyguları onların İslâm’ı tanımalarına, en azından Müslümanların kendilerine gösterdiği barışçı ve hoşgörülü tutuma aynı şekilde karşılık vermelerine engel oluyor; Müslümanların giderek daha güçlü ve başarılı olduklarını gördükçe huzursuzluk duyuyor, onların tekrar putperestlik dinine dönmelerini arzuluyorlardı.

Mekke müşrikleri hasetlerinden dolayı Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) inanmadıkları gibi, ehl-i kitap olan Yahudiler ve Hıristiyanlar da aynı duygu ile Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) inanmamışlardır. Münafıkların da ortaya çıkışının ve Efendimiz’e muhalefet etmelerinin altında yine haset duygusu vardır.

Müşriklerin hasedi

Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) büyük dedelerinden Haşim ve onun ikiz kardeşi olan Abdü’ş-şems arasında başlayan ve yüzyıllar boyu devam eden bir rekabet vardı. Bu iki kardeşin doğarken parmaklarının birbirine yapışık olması ve ancak keserek birbirinden ayrılması sonucu kan akmış, orada bulunanlar bu iki kardeş arasında iyi bir geçim olmayacağı kanaatine varmışlardı. Netice gerçekten de böyle olmuş ve İslâm tarihinin en acı sahnelerini teşkil eden Haşimî-Emevî çatışmaları bu iki kardeşin soyundan gelen aileler arasında meydana gelmiştir.

Zaman zaman pek acımasız, pek insafsız davranışlara da sebep olan Emevî-Haşimî rekabeti, bu iki aile arasında kapanması mümkün olmayan bir uçurum açmış, haset duyguları kalblerin en derin köşelerine yerleşmiştir.

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Haşimî soyundandı. Nübüvvet vazifesinin verildiği sıralarda bu rekabet devam halindeydi. Bu sebeple Efendimiz’i, “Allah’ın Rêsûlü” olarak değil, Haşimî soyunun peygamberi olarak değerlendiriyorlardı. Kendilerine Allah’ın âyetleri okundukça içlerinde bulunan fena duygular daha da körüklendi.188

Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) tebliğ ettiği Kur’ân’ın son derece müessir bir kelâm olduğunu duyuyorlardı. Nitekim Utbe ibn-i Rebîa, Peygamber Efendimiz’e müşrikler adına nasihat etmek üzere gitmiş fakat Efendimiz’den dinlediği Fussilet sûresinin başındaki âyetler karşısında adeta sarsılmış, dili tutulmuştu.189

Onun uğradığı akıbete uğramayı istemeyen ve birbirinden tamamen habersiz hareket eden üç kişi bir gece Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) gizlice dinledi. Bunlar Âhnes ibn-i Şerik, Ebû Süfyan ve Ebû Cehil idi.

Gün ağarırken bulundukları yeri terk edince birbirlerini gördüler; “Yaptığımız doğru değil, bir daha gelmeyelim.” diyerek ayrıldılar. Fakat takip eden günlerde yine buluştular. Üçüncü günün sabahı, bir daha gelmemek üzere kesin karar vererek ayrıldılar.

Üçüncü günün sabahında Ahnes ibn-i Şerik, Ebû Cehil’e vardı:

– Dinlediğin kelâm hakkında neler düşünüyorsun?

– Ne diyecek mişim? Biz Abdimenaf oğullarıyla bir şeref yarışına girmiş bulunuyoruz. Yemek yedirdiler biz de yedirdik. Fakirlerin yüklerini taşıdılar biz de taşıdık. Onlar ihsan ettiler biz de ettik. Tam dengeyi sağlamış, at başı olmuştuk, “Bizim Peygamberimiz var, ona gökten vahiy geliyor.” dediler. İşte biz buna ulaşamayız. Yemin ederim ki onu ne dinleriz, ne de tasdik ederiz. Hem de hiçbir zaman.

Bu konuda Muğire ibn-i Şu’be bir hatırasını şöyle anlatır: Amr ibn-i Hişam’la birlikte Mekke sokaklarında yürüyorduk. Ben Efendimiz’i (sallallahu aleyhi ve sellem) tanımıyordum ve o günlerde iman etmemiştim. Bu sırada nur yüzlü bir insanla karşılaştık. O adam Amr’a:

“Ey Ebu’l-Hakem! Seni Allah’a ve Resûlüne davet ediyorum. Gel bu daveti kabul et.” dedi.

Amr ibn-i Hişam’ın suratı asıldı:

“Ya Muhammed! Sen bizim ilahlarımıza dil uzatmaktan vazgeçecek misin? Sen bu vazifeni tebliğ ettiğine şahit mi arıyorsun? İşte buna biz şahidiz. Artık yeter. Yemin ederim ki senin söylediklerinin hak ve gerçek olduğunu bilsem, hiç durmaz sana uyar, davetini kabul ederim.” dedi.

Ondan ayrıldık. Amr ibn-i Hişam bana döndü:

“Yemin ederim ki onun sözlerinin hak ve gerçek olduğunu biliyorum. Fakat benim önüme geçen bir engel var.” dedi.

“Nedir o engel ey Ebu’l-Hakem?” dedim.

Kusay oğulları, “Kâbe’nin hicabet vazifesi bize aittir.” dediler, “Peki.” dedik. “Sikâye vazifesi bize aittir.” dediler ses çıkarmadık. “Nedve bizim idaremizde olacak.” dediler kabul ettik. “Liva bizimdir.” dediler “Olsun.” dedik. Onlar yemek yedirdiler biz de yedirdik. En sonunda kervan at başı yürümeye kalkınca “Bizim bir de Peygamberimiz var.” dediler. Vallahi artık buna gelemem.” dedi.190

Ehl-i kitaptan olan Yahudilerin ve Hıristiyanların hasetleri

Yahudiler gelecek olan en son peygamberi bütün vasıflarıyla biliyorlardı. Hatta gelmesini beklemekteydiler.

Kur’ân-ı Kerîm’de onların bu bilgileri şu âyetle anlatılmaktadır:

“Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler Peygamberi, kendi çocuklarını bildikleri kadar kesinlikle bilirler. Bununla beraber onlardan bir grup, bile bile hakikati gizliyor.”191

Hz. Musa’ya indirilen Tevrat’ta, Hazret-i İsa’ya indirilen İncil’de Nebiyy-i Ekrem Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) pek çok vasfı anlatılmış, inceden inceye bir portresi çizilmişti. Anlatılanlar o derece incelikleri ihtiva ediyordu ki Tevrat’ı okuyan, İncil’i mütalaa eden bir ilim adamının, Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) gördüğü takdirde “Hayır bu o değil.” demesi mümkün değildi. İnsan kendi evladını görünce “Acaba benim çocuk mu ki?” demediği müddetçe, Efendimiz hakkında da böyle bir şüpheye düşmelerine yer yoktu. Yüce Allah, son peygamberini göndermeden evvel, onun hiç şüpheye düşülmeden tanınması ve lâyığı vechile karşılanması için her türlü tedbiri almış, ehl-i kitap olan Yahudi ve Hıristiyanlardan ilim sahibi bir kişinin “Kesin karar veremedim.” gibi bir mazeret ileri sürmesi kesin olarak önlenmişti.

Medine’deki Yahudilerin, Peygamberimiz’e karşı takındıkları tavır da tamamen haset duygusuna dayanıyordu. Efendimiz’in gerçekten peygamber olduğunu bilmez değillerdi. Ancak bu bilgilerini dile getirmeyişlerine, bu çirkin duygular engel oluyordu.

Allah’ın son peygamberinin Arabistan’ın Hicaz bölgesinde çıkacağı biliniyordu. Çıkacağı zaman belliydi. Bazı Yahudi ve Hıristiyan âlimlerinin, “Beklenen peygamberin geliş zamanı yaklaştı, gölgesi başımızın üzerinde sayılır.” gibi ifadeleri, bu zamanı üç-beş sene aralıklarla bildiklerini göstermektedir. Bu peygamberin doğmadan babadan yetim kalacağı, annesinin küçük yaşta vefat edeceği, dede ve amcaları tarafından himaye edileceği, Yesrib adıyla bilinen “iki kara taşlık arasında” bulunan bir şehre hicret edeceği, gözlerinde devamlı ve hafif bir kızartının bulunacağı, sadakayı kabul etmeyeceği, hediyeyi kabul edeceği, sırtında iki kürek kemiği arasında “nübüvvet mührü”nün bulunacağı, neleri emredip neleri yasaklayacağı gibi pek çok hususları bu ilim adamlarınca daha evvelden bilinen şeylerdi.

Efendimiz’in Şam’a Seyahati ve Busra’daki Bahîrâ’nın Sözleri

Nitekim, Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) amcasıyla Şam taraflarına yaptığı yolculukta görüştüğü “Bahîrâ” ismindeki rahip, Peygamberimiz hakkında Ebû Talib’e birtakım sualler sormuş bulunuyordu;

– Bu çocuk senin neyindir?

– Oğlumdur.

– Hayır olamaz.

– Neden?

– Çünkü kitaplarımız, bu çocuğun babasının, daha doğmadan evvel vefat etmesi gerektiğini bildiriyor. Peki, söyleyin bana bu çocuğun gözlerindeki kızartı gelip geçici midir? Yoksa devamlı bulunan bir şey midir?

– Her zaman onun gözleri böyledir.

Bahîrâ o günlerde on iki yaşlarında bulunan Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) döndü:

– Sana bazı şeyler soracağım. Lat ve Uzza hakkı için bana doğru cevap ver.

– En çok nefret ettiğim varlıklar onlardır. Bana onların adını söyleyerek yemin verme.

– Peki, sana soracağım sorulara Allah için doğru cevap ver.

– Ne istersen sor!

– Nasıl uyursun?

– Gözlerim uyur fakat kalbim uyumaz.

– Bana sırtını gösterebilir misin?

Bahîrâ daha sonra Peygamber Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sırtını açıp baktı. Nübüvvet mührünü orada gördü. Artık hiç şüphesi kalmamıştı. Aslında onun, Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) “Sana soracaklarıma Lat ve Uzza hakkı için doğru cevap ver.” demesi de sadece bir imtihandı. Çünkü gelecek Peygamberin bu putlardan son derece nefret edeceği de belliydi.

Bütün bunlardan sonra Bahîrâ, Ebû Talib’e döndü ve şunları söyledi:

“Benim anladığıma göre bu çocuk, Allah’ın göndereceği son peygamberdir. Eğer Şam taraflarına gidersen orada kitap ehli olan âlimlerin onu tanıması ve bir zarar vermeleri mümkündür. Tavsiye ederim, malını buralarda sat ve geri dön.”192

Medine Yahudilerini Uyaran İbnü’l-Heyyiban’ın Sözleri

Şam taraflarında oturan, bilgi ve ihlâs sahibi bir Yahudi vardı. İsmi İbnü’l-Heyyiban idi. Bir gün, Allah yolunda olma ve o yolda ölme azmi onu yurdundan ayrılmaya mecbur etti. Her şeyini topladı ve Hicaz taraflarına yöneldi. Hayber Yahudilerinin ısrarlarına rağmen oralarda durmadı, geldi ve Yesrib (Medine) şehrine yerleşti. Kurayza adı verilen kabile arasında mekân tuttu. Orada ibadetine ve mütalaalarına devam etti.

Kısa zamanda İbnü’l-Heyyiban, Kurayzaların üzerinde büyük tesir yapmış, hürmet edilen, sözü tutulan bir insan olmuştu. Kurayza Yahudilerinden ve Sa’ye’nin iki oğlu olan Esit ve Sa’lebe’nin evlerinde de misafir olmuştu. Benî Nadir kabilesine de misafir olmuş ve orada vefat etmiştir. Birkaç defa kıtlık tehlikesiyle karşılaşmışlar, her birinde İbnü’l-Heyyiban’ı yağmur duasına çıkarmışlar, Allah Tealâ da yapılan dualara icabet etmiş ve yağmurlar gelmişti.

Bir gün İbnü’l-Heyyiban çok hastalandı. O zaman Kurayza Yahudilerine haber saldı, yanında toplandılar.

“Ey Yahudi milleti, ben Şam gibi bolluk ve bereketin fışkırdığı toprakları bırakıp sizin bu kıtlık kokan yurdunuza neden geldim biliyor musunuz?” dedi.

“Bilmiyoruz, elbet senin bir maksadın olmalıdır.” cevabını verdiler.

“Buraya, zamanı pek yaklaşmış olan bir peygamberi gözlemek maksadıyla gelmiştim. Zira Yesrib, onun hicret edip yerleşeceği vatanıdır. “Bu zamana kadar, ona peygamberlik verilir, ben de bu dine girer ve saadet bulurum.” diye umuyordum. Fakat ömrümün sona erdiğini görüyorum. Ona yetişmek bana nasip olmayacak. İyi bilin ki onun peygamber olarak vazifelendirileceği günler pek yaklaşmış, gölgesi başınızın üzerine düşmüş durumdadır. Ona inanıp dinini kabul etme hususunda, hiç kimse sizden daha önce davranmış olmamalıdır. Çünkü o kendine tabi olmayanlara karşı kılıç kullanma ve çocuklarını esir etme vazifesini de alacaktır. Sakın sizi onun dininden engelleyen bulunmaya…”

Daha sonra Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Medine’ye hicret ettiği zaman bu Yahudi kabileleri inanmamakla beraber, bir de Efendimiz’e harp ilan ettiler. Esit ve Sa’lebe meydana çıktılar, o kabileye bağırdılar:

“İbnü’l-Heyyiban’ın haber verdiği zat budur! Onunla harp etmeyiniz!”

Fakat onlar dinlemediler ve belalarını buldular.193

Abdullah ibn-i Selâm’ın İmanı

Medine’deki Yahudilerin en büyük âlimlerinden olan Abdullah ibn-i Selam, küçüklüğüne dair olan bir hatırasını şöyle anlatır: “Ben Tevrat’ı ve tefsirini babamdan öğrenmiştim. Bir gün âhirzamanda gelecek peygamberin sıfatı, alameti ve yapacağı işler hakkındaki âyeti bana anlattı ve “Eğer o Harun evladından gelecek olursa ona tabi olurum. Yoksa tabi olmam.” dedi. Peygamber Aleyhisselâm’ın Medine’ye gelişinden evvel öldü.

Bir gün hurma ağacına çıkmış, yaş hurma topluyordum. Ağacın altında da halam Hâlide ibn-i Haris oturuyordu. Bu arada Nadir oğulları kabilesinden bir Yahudi geldi ve “Bugün Arapların peygamberi olan adam geldi.” dedi. Bu sözü duyduğum zaman içimi bir titreme aldı, yüksek sesle “Allahu ekber” diye bağırdım. İyisinden ihtiyar bir kadın olan halam benim bu heyecanıma fena halde sinirlenmişti. Bana doğru yönelerek:

“Bre ahlaksız adam, Musa Peygamber’in geleceğini duysan bile bu derece sevinmezdin. Allah senin elini boşa çıkarsın, umduğuna erdirmesin.” dedi.

“Halacığım bu gelen Musa Peygamber’in kardeşidir. O da Musa’nın dinindendir. Musa Peygamber hangi din ile geldiyse, bu da o dini getirmiştir.” dedim.

“Bu bahsettiğin, kıyamete yakın zamanda gönderileceği haber verilen peygamber mi yoksa?” dedi, “Evet” diye cevap verdim. “Öyleyse bu sevincinde haklısın.” diye mukabele etti.

Daha sonra Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) Medine’ye gelince halkın arasına karışarak ben de yanına sokuldum ve dikkatle baktım. Anladım ki onun yüzü, yalancı bir insanın yüzü değildir.

Daha sonra Abdullah ibn-i Selam, Peygamber Efendimiz’i (sallallahu aleyhi ve sellem) tenha bir zamanda ziyaret ederek kendine göre, peygamberden başkasının bilemeyeceğini zannettiği üç sual sordu.

Aldığı cevaplarla gönlü rahat olmuş, karşısındaki insanın gerçekten Allah’ın peygamberi olduğunu anlamıştı. Derhal şehadet getirdi ve Müslüman oldu.194

Münafıkların Hasedi

Medine’de yeni bir grup daha türemişti. Onlar da küfürlerinde ısrar etme maksadını taşıyan fakat Müslümanlara karşı bir kuvvet olamayacakları düşüncesiyle Müslüman gibi görünmekte fayda uman, böylece İslâm’ı içeriden yıkabilmenin mümkün olacağı kanaatini taşıyan kişilerdi. Zaman zaman onların da su yüzüne çıktığı, bulunan fırsatları değerlendirdikleri olmuş, fakat Allah’ın yardım inayetiyle haklarından gelinmiştir.

Bunların başı durumunda olan Abdullah ibn-i Übeyy, Evs ve Hazrec arasında en çok sözü geçen kişiydi. Peygamberimiz’in Medine’ye hicreti sıralarında o da Medine’de taç giyme merasimine hazırlanır vaziyetteydi. Fakat onun hiç haberi olmadan işler başka yönde gelişmiş, Mekke’de ortaya çıkan peygambere gizlice iman edilmiş, her emrini dinleyip itaat etmek üzere söz verilerek Medine’ye gelmesi teklif edilmişti. Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hicretiyle birlikte, yüzde yüz elde eder durumda olduğu Medine emirliği elden çıkmış, kendisi bir kenara çekilme mecburiyetinde kalmıştı. Müminlerden hiç kimsenin artık kendine itibar ettiği yoktu. Bu durum onu şiddetli bir kıskançlığa ve haset duygusuna itiverdi. O günden itibaren ölünceye kadar devam eden ve mezara bile kendisiyle birlikte giren haset, yer yer onu Müslümanlar arasına fitne ve fesat tohumu ekmeye zorladı. Onu gerçekten değerli bir adam bilen bazı kişilerin de kendine yardımcı olmaları üzerine, “münafıklar” adı altında ayrı bir zümre gelişmiş oldu.195

Müşriklerin Hidayet Yollarına Tevessül Etmemeleri

Tutulup gidilen yol, arzu edilen neticeye ulaşabilmede çok önemlidir. Yerin dibine doğru gidip de gökyüzüne ulaşabileceğini ümit etme saflığına düşmek büyük bir hatadır. Yollar neticeleriyle kıymet kazanırlar. İman ve hidayetin de yolları vardır. Elbette hidayete mâni ve küfre bâdi olan yollar da vardır.

Cahiliye devrinde imanın ve hidayetin yolunda olanlara daha sonra iman ve hidayet nasip olmuştur. Hidayetin yoluna girmeyenlere de çok akıllı ve zengin de olsalar imana ermek ve hidayeti bulmak nasip olmamıştır.

Fıtrat-ı selîmesini koruyana iman nasip olmuş, fıtrat-ı selîmesi bozulanların akl-ı selimi ile beraber ruhları ve vicdanları da selimlikten uzaklaşmış ve onlara hidayet nasip olmamıştır.

Fıtrat-ı selimesini koruyanlar peygamberlerdir. Bütün peygamberler peygamberliklerinden önce de masumdurlar ve peygamberlikleri döneminde de önceki fıtratlarını ve masumiyetlerini muhafaza etmişlerdir. Buna “Hanîf fıtrat” denir.

Hanîf fıtratın yıldızlarından bir tanesi Hz. İbrahim’dir. İnsanların aya, yıldıza veya güneşe taptıkları, Sâbiî dininin hâkim olduğu ve bunun sonucu olarak da insanların putlara taptığı bir dönemde o, Hanîf fıtratını devam ettirmiş, asla ve kat’a Allah’tan gayrısına iman edip secde etmemiştir. Ne peygamberliğinden önce ne de sonra aya, yıldıza veya güneşe tapmamış, putlara secde etmemiş ve Hanîf fıtratını muhafaza etmiştir. Bu hususu anlatan pek çok âyetten bazıları şunlardır;

“Bir de: “Yahudi veya Hıristiyan olun ki doğru yolu bulasınız.” dediler. De ki: “Biz bütün batıl dinlerden uzaklaşmış olarak İbrâhim’in dinine tâbi oluruz. O hiçbir zaman müşriklerden olmadı.”196

“İşte bu konudaki gerçek şudur: İbrâhim Yahudi de değildi, Hıristiyan da değildi, Lâkin o bâtıl dinlerden uzaklaşmış, tertemiz (Hanîf) halis bir Müslüman idi ve asla müşriklerden olmamıştı.”197

Efendimiz’den (sallallahu aleyhi ve sellem) önceki dönemde de Hanîf dinini yaşayanlar vardı. Hz. Ebûbekir ve Hz. Ali’yi bunlardan sayabiliriz.

O dönemde Hanîf yaşayanların en başında Gıfar oymağının yüzünün akı olan Ebû Zerr (radıyallahu anh) vardı. Ebû Zerr Müslümanlıktan önce de putlara tapmaktan nefret duyan, hak ve gerçek dini arayan bir zat idi. Bir peygamber gelecek diye bekliyordu. Mekke’de bir zâtın peygamber olduğunu duyunca, kardeşi Üneysi’yi Mekke’ye gönderdi. Ondan aldığı cevaplarla da tatmin olmayınca kendisi Mekke’ye gitti. Kâbe’de üç gün misafir olduktan sonra, niye geldiğini soran Hz. Ali’nin arkasından Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) huzuruna çıktı ve Efendimiz’i görünce iman etti.198

Bir insanın hidayete erebilmesi, hidayetten önceki dönemde fıtratının temiz ve selim olmasıyla yakından alâkalıdır. Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) vahiy gelmeden önceki dönemde de fıtratının ne kadar selim olduğunu biliyoruz. Nitekim kendisine vahiy geldiği gece evine dönmüş, Hatice validemiz, onun üzerini örterek kendisine şöyle teselli vermiştir; “Ya Muhammed! Allah seni hiçbir zaman hüsrana uğratmayacaktır. Ve biliyorum ki sen sözün doğrusunu söylersin. Emanete riayet edersin. Akrabalarla ilgilenirsin. Güzel ve iyi ahlaklısın.

Hiç korkma! Allah seni hiçbir zaman utandırmaz, üzüntüye uğratmaz. Çünkü sen akrabana bakarsın, işini görmekten aciz olanların yüklerini taşırsın, yoksula kimsenin veremediğini verir kazanamadığını kazandırırsın. Misafirleri ağırlarsın, uğradıkları musibet ve felaketlerde halka yardım edersin.”199

Cahiliye döneminde iyi olanlara iman ve hidayet nasip olmuştur. Şu vak’a bunu anlatmaktadır:

Sahabe’den Hakîm ibn-i Hizam, Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi ve dedi ki: “Ya Resûlallah! Biz İslâmiyet’ten önceki cahiliye döneminde sadaka verirdik, başkalarına yardımcı olurduk, köle azat ederdik, sıla-ı rahim yapardık. Bunlardan dolayı bize bir sevap var mı?” Bu soru karşısında Efendimiz de (sallallahu aleyhi ve sellem) “İşte sen geçmişte yaptığın bu hayırlı işlere binaen Müslüman oldun ya!” buyurdular.200

Hidayetlerine Mâni Olan Cehaletleri

Peygamberlerden önceki devre cehalet devri denir. Cenab-ı Hak, insanlar haktan uzaklaşıp, marifetullahtan kopuk yaşadıkları bir dönemde onlara peygamber göndermiştir.

Özellikle Efendimiz’den (sallallahu aleyhi ve sellem) önceki dönem daha korkunç bir vahşet ve cehalet dönemiydi. Zira Hz. İsa’nın (aleyhisselam) semaya yükseltilmesinden beş-altı asır sonra Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) bir rahmet peygamberi olarak gönderildi. En münbit bir toprağa bile beş-on sene bir damla yağmur düşmese, ne kadar kötü bir çorak arazi haline gelir. Orada faydalı bir bitki yetişmez, dikenlikler meydana gelir. Peygamberler de insanlığa gönderilen yağmurlar gibi rahmettirler. Düşünün ki insanlığa beş yüz otuz sekiz sene yağmur düşmemiş ve rahmet gelmemiştir. İnsanlığın bu şartlarda ne kadar yozlaşacağı ve cehalet girdabına düşecekleri muhakkaktır.

Kur’ân-ı Kerîm’de o devre “birinci cahiliye”201 devri deniliyor. Devr-i cahiliyenin alameti de kadınların açık ve saçık sokağa çıkması olarak ifade ediliyor. “Birinci” kelimesi “ikinci” kelimesini çağrıştırdığı için, ikinci bir cahiliye devrinin de geleceğini işaret ediyor.

Putun ilah olduğunu söyleyenler cahildir. Hz. Nuh’tan Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) gelen bütün peygamberler bu cehaletle mücadele etmişlerdir. Böyle cehalet içinde bulunanların asla ve kat’a hidayete eremeyeceklerini

“Görmüyor musunuz ki Allah göklerde ve yerde olan şeyleri sizin hizmetinize vermiş. Görünen görünmeyen bunca nimete sizi garketmiş? Yine de, öyle insanlar var ki hiçbir bilgiye, yol gösterici bir rehbere veya aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışıp durur.”202 âyet-i kerimesi ifade ediyor.

Ebû Cehil ve tayfası da aynı cehalet içerisindeydiler. Lat’a, Uzza’ya, Menat’a, Hubel’e tapanların bunu bir ilme dayalı olarak yaptıkları söylenemez.

Putlara taparak sonsuz kudrete inanmayanların tabiatta meydana gelen hadiselerde sebeplere takılıp kalmaları ve Müsebbibü’l Esbâb’ı bulup da inanmamaları cehaletlerinin gereğidir.

“Bildikleri, sadece dünya hayatının dış görünüşüdür ama âhiretten habersiz, gafildirler.”203

“Göklerde ve yerde Allah’ın varlığını, birliğini, kudretini gösteren nice deliller vardır ki insanlar yanından geçip gittikleri hâlde yüzlerini çevirdiklerinden farkına varmazlar.”204

Hz. Musa (aleyhisselâm) dönemindeki Firavun da kendini aldatıyor, cehaletinin kurbanı olarak Allah’ı da kendisi gibi bir madde zannederek, semavatın herhangi bir yerinde oturduğu cehaletini izhar ediyordu: “Haman! benim için bir kule inşa et!” dedi, “Umarım ki böylece yükselebillir, göklere yol bulur da Mûsâ’nın Tanrısına ulaşırım.”205 Bu suretle kendi cehaletini ilan ediyor ve bu husus onun Hz. Musa’ya ve Allah’a iman etmesine mâni oluyordu.

Hayata hep maddî olarak bakıp ve böylece sebeplerin arkasındaki kudret elini görememe cehaleti, kişinin hidayetine mânidir. Şu âyet ne kadar mânidardır;

“Gerçeği bilmeyenler dediler ki: “Allah bizimle konuşmalı veya bize mucize gösterilmeli değil miydi?” Onlardan öncekiler de buna benzer sözler söylemişlerdi. Kalbleri nasıl da birbirine benziyor! Gerçekleri iyice bilmek isteyenler için delilleri apaçık gösterdik.”206

Günümüzde bu cehalet bütün dehşetiyle hükmünü sürdürmektedir. Özellikle böyle bir cehalet ilim mahfillerinde ve üniversitelerde bulunmaktadır. Böyle bir cehalet, Ziya Gökalp’in “cehl-i mük’ap” dediği seviyede korkunç bir cehalettir.

Bu hususta Üstad Bediüzzaman hazretlerinin şu anlatımını buraya kaydetmede fayda görüyorum;

“Hikmet-i Kur’âniye ile hikmet-i fenniyenin farklarına şu gelecek hikâye-i temsiliye dürbünüyle bak:

Bir zaman hem dindar, hem gayet sanatkâr bir hâkim-i nâmdar istedi ki Kur’ân-ı Hakîm’i maânîsindeki kudsiyetine ve kelimâtındaki i’câza şâyeste bir yazı ile yazsın; o mu’ciznümâ kamete hârika bir libas giydirilsin. İşte o nakkaş zât, Kur’ân’ı pek acîb bir tarzda yazdı. Bütün kıymettar cevherleri yazısında istimâl etti. Hakâikının tenevvüüne işaret için, bâzı mücessem hurufâtını elmas ve zümrüt ile ve bir kısmını lü’lü ve akîk ile ve bir tâifesini pırlanta ve mercanla ve bir nevini altın ve gümüş ile yazdı. Hem öyle bir tarzda süslendirip, münakkaş etti ki, okumayı bilen ve bilmeyen herkes, temâşâsından hayran olup, istihsan ederdi. Bâhusus, ehl-i hakikatin nazarına, o sûrî güzellik, mânâsındaki gayet parlak güzelliğin ve gayet şirin tezyinâtın işârâtı olduğundan, pek kıymettar bir antika olmuştur.

Sonra, o Hâkim, şu musannâ ve murassâ Kur’ân’ı, bir ecnebî feylesofa ve bir Müslüman âlime gösterdi. Hem tecrübe, hem mükâfat için emretti ki “Herbiriniz, bunun hikmetine dâir bir eser yazınız.”

Evvelâ o feylesof, sonra o âlim, ona dâir birer kitap telif ettiler. Fakat feylesofun kitabı, yalnız harflerin nakışlarından ve münâsebetlerinden ve vaziyetlerinden ve cevherlerinin hâsiyetlerinden ve tarifâtından bahseder; mânâsına hiç ilişmez. Çünkü, o ecnebî adam, Arabî hattı okumayı hiç bilmez. Hattâ o müzeyyen Kur’ân’ı, bilmiyor ki bir kitaptır ve mânâyı ifade eden yazıdır. Belki, ona münakkaş bir antika nazarıyla bakıyor. Lâkin, çendan Arabî bilmiyor fakat çok iyi bir mühendistir, güzel bir tasvircidir, mâhir bir kimyâgerdir, sarraf bir cevhercidir. İşte o adam, bu sanatlara göre eserini yazdı.

Ammâ, Müslüman âlim ise, ona baktığı vakit, anladı ki o, Kitâb-ı Mübîndir, Kur’ân-ı Hakîmdir. İşte bu hakperest zât, ne tezyinât-ı zâhiriyesine ehemmiyet verdi ve ne de hurûfun nukuşuyla iştigal etti. Belki öyle bir şeyle meşgul oldu ki milyon mertebe öteki adamın iştigal ettiği meselelerinden daha âlî, daha gâlî, daha latîf, daha şerîf, daha nâfi’, daha câmi’. Çünkü nukuşun perdesi altında olan hakâik-ı kudsiyesinden ve envâr-ı esrârından bahsederek, gayet güzel bir tefsîr-i şerif yazdı.

Sonra ikisi, eserlerini götürüp o hâkim-i zîşâna takdim ettiler. O hâkim, evvelâ feylesofun eserini aldı. Baktı, gördü ki o hodpesend ve tabiatperest adam çok çalışmış fakat hiç hakikî hikmetini yazmamış, hiçbir mânâsını anlamamış, belki karıştırmış. Ona karşı hürmetsizlik, belki edepsizlik etmiş. Çünkü o menba-ı hakâik olan Kur’ân’ı, mânâsız nukuş zannederek, mânâ cihetinde kıymetsizlik ile tahkir etmiş olduğundan, o hâkim-i hakîm dahi, onun eserini başına vurdu, huzurundan çıkardı.

Sonra, öteki hakperest, müdakkik âlimin eserine baktı, gördü ki gayet güzel ve nâfi’ bir tefsir ve gayet hakîmâne, mürşidâne bir teliftir. “Aferin! Bârekâllah!” dedi. “İşte hikmet budur ve âlim ve hakîm, bunun sahibine derler. Öteki adam ise haddinden tecavüz etmiş bir sanatkârdır.” Sonra, onun eserine bir mükâfat olarak, her bir harfine mukabil, tükenmez hazînesinden on altın verilsin, irâde etti.

Eğer temsili fehmettinse bak, hakikatin yüzünü de gör:

Ammâ o müzeyyen Kur’ân ise şu musannâ kâinattır. O hâkim ise, Hakîm-i Ezelîdir. Ve o iki adam ise birisi, yani ecnebîsi, ilm-i felsefe ve hükemâsıdır; diğeri, Kur’ân ve şâkirdleridir.

Evet, Kur’ân-ı Hakîm, şu Kur’ân-ı azîm-i kâinatın en âlî bir müfessiridir ve en beliğ bir tercümânıdır. Evet, o Furkandır ki şu kâinatın sayfalarında ve zamanların yapraklarında kalem-i kudretle yazılan âyâtı tekviniyeyi cin ve inse ders verir. Hem, her biri birer harf-i mânidar olan mevcudâta mânâ-i harfî nazarıyla yani onlara Sâni hesâbına bakar; “Ne güzel yapılmış, ne kadar güzel bir sûrette Sâniin cemâline delâlet ediyor.” der. Ve bununla, kâinatın hakikî güzelliğini gösteriyor.

Ammâ, ilm-i hikmet dedikleri felsefe ise hurûf-ı mevcûdâtın tezyinâtında ve münâsebâtında dalmış ve sersemleşmiş, hakikatin yolunu şaşırmış. Şu kitâb-ı kebîrin hurufâtına mânâ-i harfî ile, yani, Allah hesâbına bakmak lâzım gelirken, öyle etmeyip, mânâ-i ismî ile yani mevcudâta mevcudât hesâbına bakar, öyle bahseder. “Ne güzel yapılmış.”a bedel “Ne güzeldir.” der, çirkinleştirir. Bununla kâinatı tahkir edip kendisine müştekî eder. Evet, dinsiz felsefe hakikatsiz bir safsatadır ve kâinata bir tahkirdir.”207

Hevâ ve Heveslerine Tâbi Olarak İnhiraf Etmeleri

Peygamberlere, özellikle Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) inanamama sebeplerinden bir tanesi de onların heva ve heveslerine tâbi olarak inhiraf etmeleridir. Bu husus aynı zamanda küfrün amillerindendir. İnsanları küfre götürücü bir yol olarak da ele alınabilir. İmanlı ve hidayete ermiş bir insan dahevâ ve hevesine tâbi olur ve şehvetinin arkasından giderse bugün olmasa bile yarın iman ve hidayetten mahrum olabilir.

Hz. Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) döneminde yaşayan müşrikler içinde şehvetine çok düşkün, hevâ ve hevesini ilah kabul etmiş insanlar Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) iman etme, hidayete erme şerefini elde edemediler.

İnsan iki yönlü bir varlıktır. Âlây-ı iliyyîn-i insaniyete (insanlığın en yüce mertebesine) ulaşabileceği gibi, esfel-i safilîne (aşağıların aşağısına) sukut edebilir. İnsan manevi yükselişte Cebrail’i (sallallahu aleyhi ve sellem) arkada bırakacak kadar yükselebildiği gibi (Hz. Muhammed gibi), en aşağıya sukut ederek şeytanı bile üstte bırakacak kadar aşağıların aşağısına inebilir. Ebû Cehil gibi…

İşte bu iniş ve çıkışlarda haramlardan kaçınma veya şehvetine tâbi olarak haram ve günaha inhimak etme vardır.

İnsan hevâ ve hevesine tâbi olursa alçalır, Hüdâ’ya tâbi olursa yükselir. Onun içindir ki Fatiha sûresinde Hüdâ’ya tâbi olma hediyesini istiyor, hevâsına tâbi olan Yahudi ve Hıristiyanlardan olmayı istemiyoruz. Günde kırk defa namaz içerisinde “Bizi doğru yola, Sana doğru varan yola ilet. Nimet ve lütfuna nail ettiklerinin yoluna ilet. Gazaba uğrayanların ve sapkınlarınkine değil.”208 duasını yapıyoruz.

Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) inanmayanların çok haram işlediklerini biliyor, hevâ ve heveslerine tâbi olduklarını görüyoruz. Ebû Cehil kadınların Kâbe’yi çıplak tavaf etmelerini söylüyor, gayr-i meşru kazançla besleniyordu.209

İnsanlık tarihinde ahkâf şehirlerinin (kıyı şehirlerinin) helak olduğunu biliyoruz. Sodom ve Gomore’nin helak oluşu, Hz. Lut’un (aleyhisselâm) kavminin malum günahlarından dolayı helak oluşu âyetlerle sabittir.210

Kur’ân-ı Kerîm’de Ahkâf sûresinden önceki sûre olan Casiye sûresinde;

“Baksana kendi heva ve hevesini ilah edinen, ilmi olduğu hâlde Allah’ın kendisini şaşırtıp, kulağını ve kalbini mühürlediği, gözlerine de perde çektiği kimsenin hâline! Hakkı görmemekte ve azgınlıkta ısrar etmesi sebebiyle Allah’ın şaşırttığı bu kimseyi kim yola getirebilir? Düşünmüyor musunuz?”211

İnsanın şehvetine tâbi olması hidayetine mâni olmasıyla beraber, hidayet içerisinde olsa bile Allah’a ve anne-babasına isyanı da işlemiş olduğu haramlar ve günahlar nispetiyledir. Bu hususu İmam Gazzâlî hazretleri İhyâ eserindeki “haram ve günah” bahsinde genişçe anlatır.

Şu hususu da ifade etmeliyiz ki hevâ ve hevesine göre yaşayan insanlar çok haram ve günah işler. Her haram ve günah imanın mahalli olan kalbte siyah bir leke meydana getirir. Haram ve günah , kalbi siyahlandıra siyahlandıra zaman içerisinde imanın nuru o kalbten gider, küfrün zulmeti gelir, yerleşir. Bu, kalbin mühürlenmesi demektir. Kalbi böyle mühürlenen birisinin de daha sonra tevbe etmesinin kapıları kapanmış ve hidayet yolları tıkanmıştır. Kalbi bu yolla mühürlenince gözü ve kulağı da mühürlenir.212 Hakkı göremez, hakikati işitemez, tezekkür ve tefekkür ederek inanamazlar. Cenab-ı Hak, Kur’ân-ı Kerîm’de bunları “Allah, onların kalblerini ve kulaklarını mühürlemiştir.”213 “Hayır! Gerçek öyle değil! Onların yapageldikleri kötü işler, gitgide kalblerini paslandırmıştır. (onun için âhireti inkâr ederler.)”214 âyetleriyle anlatmıştır.

İnsan yaratılış itibarıyla mükerrem bir varlıktır. “Gerçekten Biz Âdem evlatlarını şerefli kıldık…”215 hakikati vardır. Böyle şerefli ve kerîm bir varlık, nasıl oluyor da aklen ve mantıken muhal olan şirke ve küfre gidiyor ve kendi saadetleri için gelen peygamberlere inanmıyorlar diye akla gelebilir. Bu hususu Üstad Bediüzzaman hazretleri şöyle ifade ve izah etmiştir.

“Arkadaş! Küfür yolunda yürümek, buzlar üzerinde yürümekten daha zahmetli ve daha tehlikelidir. İman yolu ise suda, havada, ziyada yürümek ve yüzmek gibi pek kolay ve zahmetsizdir. Meselâ; bir insan, gövdesinin cihât-ı sittesini güneşlendirmek istediği zaman, ya bir Mevlevî gibi dönerek gövdesinin her tarafını güneşe karşı getirir veya güneşi o mesafe-i baîdeden celple gövdesinin etrafında döndürecektir. Birinci şık, tevhidin kolaylığına misaldir. İkincisi de, küfrün zahmetlerine misaldir.

Sual: Şirk bu kadar zahmetli olduğu halde niçin kâfirler kabul ediyorlar?

Cevap: Kasten ve bizzat kimse küfrü kabul etmez. Yalnız şirk hevâ-i nefislerine yapışır. Onlar da içine düşer; mülevves, pis olurlar. Ondan çıkması müşkülleşir. İman ise, kasten ve bizzat takip ve kabul edilmekle kalbin içine bırakılır.”216

Efendimiz de (sallallahu aleyhi ve sellem) nefse ve şehvete uymayı helak olma sebebi saymış ve şöyle buyurmuşlardır;

“Şu üç şey helâk edicidir; insana hâkim olan hasislik, tâbi olunan hevâ ve insanın kendini beğenmesidir.”217

Şu âyet-i kerime de şehvetin kaynaklarını, hevâ ve hevesimizi kendine çeken dünya metalarını ifade etmesi açısından çok dikkat çekicidir;

“Kadınlar, oğullar, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüş, güzel cins atlar, davarlar ve ekinler gibi nefsin hoşuna giden şeyler insanlara cazip gelmektedir. Bunlar dünya hayatının geçici bir metaından ibarettir. Asıl varılacak güzel yer ise Allah’ın katındadır.”218

Efendimiz dönemindeki müşrikler de çok fazla haram ve günah işlediklerinden dolayı iman etmemişlerdir. Bu mesele günümüz için de geçerlidir. Bizim de alacağımız dersler vardır ki Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) duasıyla bizler de daima dua etmeliyiz: “Ey Allahım! Göz açıp kapayıncaya kadar dahi bizi nefsimizle baş başa bırakma.”219

Peşin Fikirlilik ve İnat

İnsanların inanmasına ve hidayete ermesine en büyük engellerden bir tanesi de peşin fikirlilik mânâsında inattır. Hakka, doğruya karşı durma ve inat etme, insanlığın bütün tarihinde inkârlarına ve inanmamalarına sebep olmuştur. “Böyle düşünmüş olduk, böyle söylemiş olduk…” diyerek ayan beyan olan hak ve hakikate karşı gelmek, sağırlar ve körler gibi yaşamak, küfrün en büyük amillerindendir.

İnsanın hidayetine mâni unsurların başında, “hakka karşı göz yumma” mânâsında olan inat ile “Biz babalarımızı böyle yaparken bulduk.”220 hükmü ortaya çıkmış ve inanmamalarına gerekçe olmuştur.

Hz. İbrahim’i çok iyi tanıdıkları ve yalan söyleyeceğine ihtimal vermedikleri hâlde inanmıyorlardı. Ateşin yakmadığını, oradan sağ salim çıktığını gözleriyle gördükleri hâlde inatlarından dolayı inanmıyorlardı. Hz. İbrahim bütün gücüyle gayet aklî ve mantıki olarak;

“Günün birinde o babasına ve halkına hitaben: “Söyler misiniz: siz nelere ibadet ediyorsunuz?” dedi.

Onlar da: “Kendi putlarımıza ibadet ediyoruz.” dediler ve ilave ettiler: “Onlara tapmaya da devam edeceğiz!”

“Peki” dedi, “Siz kendilerine dua ettiğinizde onlar sizi işitiyorlar mı? Yahut taptığınızda size fayda veya tapmadığınızda size zarar verebiliyorlar mı?

“Yook!” dediler, “ama atalarımızı böyle bir uygulama içinde bulduk, biz de onu benimsedik.”

İbrahim dedi ki: “Peki, gerek sizin taptığınız, gerek gelip geçmiş babalarınızın taptığı şeyler hakkında biraz olsun düşünmediniz mi?”221

Allah’ın vahyi, peygamberlerin mesajları, sağanak sağanak rahmet olarak yağsa bile müşrikler inatlarından dolayı yine de kabul etmiyor, inanmıyor ve Hakk’tan yüz çeviriyorlardı.

İsrailoğulları’nın Hz. Musa’ya karşı inadını ve küfürde kalmalarını Kur’ân şöyle anlatıyor;

“Üzerinize bulutları gölge yaptık. Size kısmet ettiğimiz helâl hoş rızıklardan yiyesiniz diye kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Fakat nankörlük etmekle onlar Biz’e değil, kendilerine yazık ediyorlardı.”222

Allah İsrailoğulları’na sağanak sağanak nimet veriyordu. Her istediklerini yerine getiriyordu ve Hz. Musa da (aleyhisselâm) mucizeler gösteriyordu. Bütün bunlara rağmen İsrailoğulları inat ediyor ve yine de inanmıyorlardı. Buna “küfr-ü inadî” deniyor. Ebû Cehil ve tayfası da böyle küfür içerisindeydi. Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) karşı en küçük itiraz edecekleri bir nokta olmamasına rağmen, yine de inatlarından dolayı inanmıyorlardı.

“Bir zaman da Mûsa, kavmi için su arayıp Allah’a yalvarmıştı. Biz de: “Asanı taşa vur!” demiştik. Bunun üzerine o taştan on iki pınar fışkırmış, her bölük kendine mahsus pınarı bilmişti. “Allah’ın rızkından yiyin için, fakat sakın yeryüzünde fesat çıkararak taşkınlık yapmayın!” demiştik.

Bir vakit şöyle dediniz: “Mûsa! Biz bir çeşit yemeğe imkânı yok katlanamayız. O hâlde bizim için Rabbine yalvar da yerin bitirdiği sebzesinden, kabağından, sarımsağından, mercimeğinden, soğanından çıkarsın.” Mûsa da: “Ne o! dedi. Siz, daha üstün olanı vererek daha düşük olanı mı almak istiyorsunuz? Pekâlâ, şehre inin, işte istediklerinizi orada bulursunuz.” Üzerlerine aşağılık ve yoksulluk damgası basıldı ve neticede Allah’tan bir gazaba uğradılar. Evet, öyle oldu! Çünkü onlar Allah’ın âyetlerini inkâr ediyor ve haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı. Öyle oldu; çünkü onlar isyan ediyor ve haddi aşıyorlardı.”223

Mekke müşrikleri ve Yahudiler Efendimiz’i (sallallahu aleyhi ve sellem) kendi çocukları gibi tanıdıkları hâlde, yine de inatlarından dolayı inanmıyorlardı.

“Kendilerine kitap vermiş olduğumuz kimseler, onu (Muhammed’i) tıpkı evlatlarını tanıdıkları gibi tanırlar. Böyle iken, onlardan bir kısmı, bile bile gerçeği gizler.”224 âyet-i kerimesi bu hususu en net bir şekilde ifade ediyor.

“Önce en yakın akrabalarını uyar!”225 âyeti nazil olduktan sonra Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Ebû Kubeys tepesine çıkarak, bütün Mekke halkını oraya davet etti. Sonra “Ben size şu dağın eteğinden veya şu vadiden atlılar çıkacağını veya sabaha, akşama düşman baskısına uğrayacağınızı bildirecek olursam, beni tasdik eder misiniz?” diye sordu. Oraya toplananlar “Evet! Sende şimdiye kadar doğruluktan başka bir şeye rastlamadık. Sen bizim yanımızda itham edilmiş bir kimse değilsin. Sende hiçbir yalana da rastlamış değiliz!” dediler.

Bunun üzerine Efendimiz “Ben size önünüzdeki şiddetli azabın bildiricisiyim! Yüce Allah bana en yakın akrabalarımı âhiret azabıyla korkutmamı emretti! Sizi “Lâ ilâhe illallahu vahdehû lâ şerike leh” diye iman etmeye davet ediyorum! Ben de Allah’ın kulu ve Resûlüyüm!

Söylediğimi kabul ve tasdik ederseniz Cennet’e gideceğinize taahhüt ve tekeffül ederim!” dedi.

Bütün bunlara rağmen inat edip inanmadılar. Ebû Leheb çılgına dönmüştü. Yerden bir taş kapıp “Helak olasıca! Bizi bunun için mi buraya topladın?” diyerek Peygamberimiz’e savurdu. Toplananlar da dağıldılar. Bunun üzerine Tebbet sûresi nazil oldu.226

Yahudilerin Efendimiz’e iman etmeyişlerinin de altında inatları vardı. Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) peygamber olduğunu çok iyi bildikleri hâlde, Efendimiz’in kendilerinden olmayıp Araplardan olduğuna bakarak inanmıyorlardı. Bu hususta şu vak’a ne kadar dikkat çekicidir.

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Medine’ye hicret buyurduğu zaman, Yahudi âlimlerinden olan Abdullah ibn-i Selam geldi ve iman etti fakat kavmi iman etmedi. Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Yahudi kabilesini Abdullah ibn-i Selam ile tecrübe ettiğinde onu metheden kimseler, Abdullah ibn-i Selam ortaya çıkıp ilan edince, hem Abdullah ibn-i Selam’ı hem de Efendimiz’i tahkir ederek iman etmediler. Bu iman etmeyişlerinin altında da Yahudilerin inatları vardı.227

Kalbî Hastalık Zulüm

Küfre bâdi ve insanı imandan ve hidayetten mahrum eden kalbî bir rahatsızlık ve bir hastalık da, haddi tecavüz etme, haksızlık yapma mânâsına zulümdür. Zulüm adaletin zıddıdır. Zulmü şiar edinenin bugün gülse de yarın imandan ve imanın nurundan mahrum kalacağında şüphe yoktur. Eğer müşrik zalim ise onun da imana ve hidayete ermesi mümkün değildir.

Kur’ân-ı Kerîm’de kâfirlerin ebedî Cehennem’de kalmasıyla alâkalı üç âyet varsa bunlardan bir tanesi de zulüm ile alâkalı olan şu âyettir;

“İnkâr edip zulmedenleri Allah affedecek değil. Onları Cehennem yolundan başka bir yola çıkaracak da değil. Onlar Cehennem’de ebedî kalacaklardır. Bu da Allah’a göre çok kolaydır.”228

Adaletin zıddı olan zulüm, haksızlık, eziyet, işkence, bir Hakk’ı kendi yerinden bir başka yere koyma ve hak sahibinin hakkını vermeme gibi değişik mânâlar ifade eder.

Allah’ın hakkını Allah’a vermemek, kulların hakkını kullara vermemek, nefsin hakkını nefse vermemek, değişik yönleriyle birer zulümdür.

Allah’a karşı yapılan en büyük zulüm, Allah’a şirk isnadıdır. Bir kısım fani mahlûkata uluhiyet vermek, putlara tabiata ve tesadüflere inanmak şirk olduğu gibi, Allah’a karşı yapılan en büyük haksızlıktır.

Efendimiz’den (sallallahu aleyhi ve sellem) önceki dönemde yaşayan insanlara müşrikler deniyor. Mekke kâfirleri tabirinden daha ziyade Mekke müşrikleri diye ifade ediliyor. Çünkü onlar Allah’ın zatını inkâr etmiyorlardı. Taptıkları putlarını Allah’a eş/ortak koşuyorlardı.

Hz. Lokman da (aleyhisselâm) çocuklarını tevhidden önce şirk konusunda uyarıp ikaz ediyordu;

“Lokman oğluna nasihat ederken: “Evladım!” dedi, “sakın Allah’a eş, ortak uydurma! Çünkü şirk pek büyük bir zulümdür.”229

Hz. Lokman’ın da ifade ettiği gibi şirk, Allah’a karşı yapılan en büyük zulümdür. Zira şirk, Allah’ın hakkını Allah’a vermemektir.

Şirk niçin büyük zulümdür? Çünkü şirk kâinatın manasını kıymetsizlikle ittihamdır. Hâlbuki bütün varlıklar Allah’a intisabıyla kıymetlidir. Şirk ve küfür, bütün âlemde cilveleri görünen esma-i ilahiyeyi tezyiftir. Şirk, bütün mahlûkatın vahdaniyete şehadetlerini tekziptir. Bundan dolayı insanın mahiyetini öyle değiştirir ki o insanın hayra kabiliyeti kalamaz.

Şirk, öyle bir zulm-ü azîmdir ki Allah’a ve O’nun isimlerinin hukukuna tecavüzdür. İşte bundan dolayı müşrik affedilemez.

Allahu Teâlâ, Kurân-ı Kerîm’de, İsrailoğullarının başkaldırışını anlatırken; “Onlar senin ümmetinin istediğinin daha büyüğünü istemişlerdi…” der.

“Ehl-i kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar. Bu cahilliklerini çok görme! Nitekim daha önce Mûsâ’dan bundan da fazlasını istemişlerdi ve: “Allah’ı bize açıktan göster!” demişlerdi. Bunun üzerine de, zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarpmıştı. Daha sonra kendilerine açık mûcizeler ve deliller gelmesini müteakip bu sefer tuttular buzağıyı tanrı edindiler. Derken onlar tövbe edince, bunu da bağışladık. Ve Mûsâ’ya da onlar üzerinde âşikâr bir nüfuz ve kudret verdik.”230

Zulmün çeşitlerinden bir tanesi de mahlûkatın hakkını mahlûkata vermemek, insanların hakkını insanlara vermemek, kulların hakkını kullara vermemek mânâsındaki zulümdür. Efendimiz’den önceki dönemde böyle bir zulüm de vardı. Çünkü insanları köle olarak kullanıyor ve eziyorlardı. İnsanların onların nazarında hiçbir değeri yoktu. Mehmet Akif’in ifadesiyle;

“Sırtlanları geçmişti beşer yırtıcılıkta

Dişsiz mi bir insan onu kardeşleri yerdi

Fevza bütün afakını sarmıştı zeminin

Salgındı bugün Şark’ı yıkan tefrika derdi”

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) “Zulümden sakınınız! Çünkü zulüm kıyamet günü zalimleri zulmete (karanlığa) sokacaktır.”231 buyurarak kul hakkına dikkat çekmiştir.

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) Muaz ibn-i Cebel’i Yemen’e gönderirken halka zulmetmemesini öğütlemiş ve “Sen ehl-i kitap bir kavme gidiyorsun. Onları davet edeceğin ilk şey Allah’a ibadet olsun. Allah’ı tanıdılar mı, kendilerine Allah’ın zekâtı farz kılmış olduğunu, zenginlerinden alınıp fakirlerine dağıtılacağını onlara haber ver. Onlar buna da itaat ederlerse kendilerinden zekâtı al. Zekât alırken halkın (nazarlarında) kıymetli olan mallarından sakın. Mazlumun bedduasını almaktan kork. Zira Allah’la bu beddua arasında perde mevcut değildir.”232

“Küfür devam eder de zulüm devam etmez.” demişlerdir. Zalim sadece hidayete ermeyip, Cennet’ten mahrum olmakla kalmayıp, dünyada da başına musibet ve belalar gelmesi suretiyle zulmünün cezasını dünyada da çeker. Allah zalimi ihmal etmez, imhal eder.233

Zulmün çeşitlerinden bir tanesi de insanın nefsinin hakkını nefsine vermemesidir. Allah’ın bahşetmiş olduğu maddî uzuvları ve manevî duyguları yerli yerince kullanmamak da bir zulümdür. “Allah insanlara asla zulmetmez. Lâkin insanlar kendi kendilerine zulmederler.”234

Bu üç mertebede anlattığımız zulümler, bütün dereceleriyle peygamberlerin muhatap aldığı kitlelerde vardı. Bu zulmedenlere iman ve hidayet nasip olmadı. Bu dönemlerde zulmetmeyip adil olanlara da Cenab-ı Hak hidayet nasip etti. Bu mesele bugün için de aynen böyle geçerlidir.

Allah’tan Başkasından Korku

İnsanı küfre götüren, hidayetine mâni olan önemli unsurlardan bir tanesi de Allah’tan başkasından korkudur. Nicelerini korku dinden çıkarmış ve küfrü hoş görmeye zorlamıştır. Niceleri var ki yüksek makamını muhafaza etmek için kâfire hoş görünmüş, taviz vermiştir. Bilmemiştir ki küfür adına attığı her adım kendisini “küfr-ü mutlak”a götürmüş, şeytanın kucağına düşürmüştür. Hâlbuki bir insan için en büyük düşman nefsidir. “Senin en zararlı düşmanın nefsindir.”235 hadisinin beyanı gayet açıktır.

İnsan din düşmanlarından korkmamalı, nefsinden korkmalıdır. Ona karşı çok uyanık davranmalıdır.

Müşriklerin peygamberlere ve Peygamberimiz’e inanmama sebeplerinden bir tanesi de korkularıdır. Zira Peygamber Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) inanırsa başına sıkıntılar, musibetler ve belalar geleceğinden endişe duymuş ve korkusundan iman edememişlerdir. Peygamberlerin özellikle ilk dönemlerinde başlarına çok büyük belalar ve musibetler gelmiştir. Kendisine inananların da çektiği çilelere o devrin insanları şahittir. Gözlerinin önünde inanmışların çilelere ve sıkıntılara maruz kaldıklarını görüyorken, onlar korkularından iman edememişlerdir.

Hâlbuki mü’minlerin başına ne kadar musibet ve bela gelirse gelsin. İnançlarıyla Allah’a teslim ve tevekkül ederek asla korkmuyor ve imanlarını devam ettiriyorlar.

“Onlar öyle kimselerdir ki halk kendilerine: “Düşmanlarınız olan insanlar size karşı ordu hazırladılar, aman onlardan kendinizi koruyun.” dediklerinde, bu tehdit onların imanlarını artırmış ve “Hasbunallah ve ni’me’l-vekil” “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir!” demişlerdir.”236

Bu âyet-i kerimenin küçük Bedir için nazil olduğu söylenir.237

Hz. Musa karşısında dize gelen sihirbazlar Firavun’dan korkmadılar. Eğer Firavun’dan korksalardı, Hz. Musa’ya ve Allah’a inanamazlardı;

“Derken bütün büyücüler secdeye kapandılar. “Harun ile Mûsâ’nın Rabbine iman ettik!” dediler.

“Ya!” dedi Firavun, “benden izin çıkmadan ona inandınız ha! Demek ki size sihri öğreten ustanız oymuş! Ellerinizi ve ayaklarınızı farklı yönlerden keseceğim ve sizi hurma dallarına asacağım! Kimin azabının daha şiddetli, daha devamlı olduğunu işte o zaman anlayacaksınız!”

“Mümkün değil” dediler, “bize gelen bunca delillere ve bizi Yaratana karşı seni tercih edemeyiz. İstediğin hükmü ver. Senin hükmün nihayet, bu dünyada geçer.”

“Biz Rabbimize iman ettik. Onun günahlarımızı, (özellikle bizi yapmaya zorladığın sihir günahını) affedeceğini umuyoruz. Allah elbette daha hayırlı ve O’nun mükâfatı daha devamlıdır.”238

Hz. Musa’ya (aleyhisselâm) ileride kayınpederi olacak olan Hz. Şuayb’ın (aleyhisselâm) ilk tavsiyesi Firavun’dan ve etbaından korkmama tavsiyesidir.

“…Mûsâ onun yanına girip başından geçen olayları anlatınca Şuayb: “Endişe etme, o zalimlerin elinden artık kurtuldun!” dedi.”239

Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) kendisine kurulan bütün planlar karşısında asla ve kat’a korkmuyor, yılmıyor ve usanmıyordu. Şu âyet ona karşı yapılan tuzakları ifade eder;

“Bir vakit de o kâfirler senin elini kolunu bağlayıp zindana mı atsınlar yahut öldürsünler mi yahut seni ülke dışına mı sürsünler diye birtakım tuzaklar planlıyorlardı. Onlar tuzak kuradursunlar, Allah da tuzak kuruyordu. Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır.”240

Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) ilk iman edenlerden olan Hz. Ali, müşriklerden asla korkmamış ve hicrette Efendimiz’in yatağına, onun yerine yatmıştır. Efendimiz de ona “Ya Ali! Yatağımda yat uyu. Şu yeşil geniş aba hırkamı da örtün. Onun içinde uyu. Korkma! Sana onlardan hoşlanmayacağın hiçbir şey erişmez!” buyurmuşlardır. 241

Milli şairimiz Mehmet Akif’in bin bir çile ve fedakarlıklardan ve istiklaliyetimizin elde edilmesinden sonra yazdığı “İstiklal Marşı”mıza “Korkma!..” diyerek başlaması da oldukça mânidardır. Zira korkunun hâkim olduğu milletler istiklaliyetlerini elde edemezler.

“Gavres isminde cesur bir kabile reisi, kimse görmeden, tam Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) başı üzerine gelerek, yalın kılıç elinde olduğu hâlde, Resûl-i Ekrem’e (aleyhissalâtü vesselâm) dedi: “Kim seni benden kurtaracak?” Demiş: “Allah.” Sonra böyle dua etti: “Allahım! Dilediğin bir şeyle beni ondan kurtar.”

Birden o Gavres, iki omuzu ortasına gaipden bir darbe yer, o kılıç elinden düşer, yere yuvarlanır. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) kılıcı eline alır,

“Şimdi seni kim kurtaracak?” der, sonra affeder. O adam gider taifesine. O pek cüretkâr, cesur adama herkes hayrette kalır. “Ne oldu sana? Niçin birşey yapamadın?” dediler. O dedi: “Hâdise böyle oldu. Ben şimdi insanların en iyisinin yanından geliyorum.”242

Hem şu hâdise gibi, Gazve-i Bedir’de bir münafık, Resûl-i Ekrem’i (aleyhissalâtü vesselâm) bir gaflet vaktinde, kimse görmeden, tam arkasından kılıç kaldırıp vururken, birden Resûl-i Ekrem aleyhissalâtü vesselâm bakmış. O titreyip, kılıç elinden yere düşmüş.”243

Kâfirlerden korkma hem imana ve hidayete mânidir ve hem de korkanlar daima mağlup olmaya da mahkûmdurlar. Halk arasında bunun bir ifadesi “Korkunun ecele faydası yoktur.” şeklindedir. Zira eğer müşriklerden, kâfirlerden korkarsak, bu onların merhametini değil bizi yemek ve parçalamak için iştahlarını açacaktır. Bediüzzaman hazretlerinin şu tespiti ile bu bölümü bitirelim;

“Aç olan canavara karşı tahabbüb etsen, merhametini değil, iştihâsını açar.

Sonra döner, gelir; tırnağının, hem dişinin kirasını senden ister.”244

Hakk’ın Kabulüne Mâni Olan Gaflet Hastalığı

İnsanı küfürde tutan ve hidayetine mâni olan unsurlardan bir tanesi de gaflettir. Hayatı sadece dünya hayatından ibaret zannetme gafletidir. Sanki dünyada ebedî kalacak ve hiç ölmeyecekmiş gibi davranma gafletidir. Etrafındaki hâdiselerden, ölüp ölüp gidenlerden ders alamama gafletidir.

İşte peygamberlerin muhatap aldığı kimselerin de ekseriyetle dünya hayatına tamamen inhimak edip, deve kuşu gibi başını dünya kumuna sokup gaflet içinde olmaları, onların hakikati bulmalarına ve imana uyanmalarına perde olmuştur.

Gafletin esiri olma öyle bir hastalıktır ki bu hastalığın esiri olan kimseler Hakk’ı kabul edemezler. Çünkü hastalıkları, anlatılanları anlamalarına mâni olup, her anlatılanı ters değerlendirmelerine sebebiyet verir.

Onun için Kur’ân-ı Kerîm insanları imana ve hidayete davet edeceği zaman gafletlerini parça parça etmek ve onları uyandırmak için hâdiseleri insanların önlerine kitap gibi serer ve onları tefekküre davet eder.

“Muhakkak göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip sürelerinin uzayıp kısalmasında düşünen insanlar için elbette birçok dersler vardır.

Onlar ki Allah’ı gâh ayakta divan durarak, gâh oturarak, gâh yanları üzere zikreder, göklerin ve yerin yaratılışı hakkında düşünürler ve derler ki: “Ey Yüce Rabbimiz! Sen bunları gayesiz, boşuna yaratmadın. Seni bu gibi noksanlardan tenzih ederiz. Sen bizi o ateş azabından koru!”

“Ey Yüce Rabbimiz! Sen kimi ateşe koyarsan, muhakkak onu rezil edersin. Zalimlerin hiç bir yardımcısı yoktur!”245

İşte bu âyetlerde anlatılan tefekkür yoluyla gafletini parça parça edenler, peygamberlerin nidasını işitmişler ve davetlerine icabet ederek iman etmişlerdir. Bir sonraki âyette de bu hususa dikkat çekiliyor;

“Rabbenâ! Biz, imana çağıran ve “Rabbinize inanın!” diye tevhide dâvet eden bir zatı duyduk ve icabet ettik. Artık Sen bizi affet, kusurlarımızı bağışla ve iyilerle birlikte bizim canımızı al.”246

Hakkın, hakikatin ve imanın bütün mertebeleriyle kalblerde rüsuh bulması için gaflet denen hastalığın atılması şarttır.

Kur’ân-ı Kerîm’de gafilin tasviri ve tarifi şu âyette yapılır;

“Onlar ki âhirette bize kavuşmayı ummaz ve sadece dünya hayatına razı olup onunla tatmin bulur ve onlar ki Bizim tek İlah olduğumuzun delillerinden ve gönderdiğimiz Kur’ân âyetlerinden gaflet etmeyi sürdürür, işte bunların, irtikâb ettikleri şirk ve isyan sebebiyle varacakları yer Cehennem’dir.”247

Gafillerin akibetini de şu âyet anlatır;

“Biz Cehennem için cinlerden ve insanlardan öyle kimseler yarattık ki onların kalbleri vardır ama bu kalblerle idrâk etmezler, gözleri vardır onlarla görmezler, kulakları vardır onlarla işitmezler. Hâsılı onlar hayvanlar gibi, hatta onlardan da şaşkındırlar. İşte asıl gafil olanlar onlardır.”248

Mü’minler ve Müslümanlar da iman ettiği hâlde gaflet içinde olurlarsa bugün olmasa bile yarın iman ve hidayetten mahrum olma tehlikesi vardır. Ahiretini kaybetme ihtimali olduğu gibi, şu dünya hayatında da başımıza gelen bütün sıkıntılar da gafletimizden gelmektedir. Mehmet Akif’in şu dizeleri çok önemlidir;

“Baksana kim boynu bükük ağlayan.
Hakkı hayatındır senin ey Müslüman,
Kurtar artık o biçareyi Allah için.
Artık ölüm uykularından uyan.

Bunca zamandır uyudun kanmadın,
Çekmediğin çile kalmadı, uslanmadın.
Çiğnediler yurdunu baştanbaşa.
Sen yine bir kerre kımıldanmadın.

Dehşeti maziyi getir yadına;
Kimse yetişmez yarın imdadına.
Merhametin yok diyelim nefsine;
Merhamet etmez misin evladına?

Ey koca şark! Ey ebedi meskenet!
Sen de kımıldanmaya bir niyet et.
Korkuyorum, Garbın elinden yarın,
Kalmayacak çekmediğin mel’anet.”

İnsan bir yolcu olduğunu asla ve kat’a unutmamalıdır. Bir ağacın altında bir miktar eğlenip yoluna devam eden bir yolcu olduğu şuuruyla yaşamalıdır. Ve kendine şöyle seslenmelidir; “Ey yolcu! Aklını başına al, vakit geçiyor, ömür güneşi batmak üzeredir!”

Üç ana bölümden müteşekkil olan Nübüvvet serisi kitabının birinci cildini tamamlamayı bizlere ihsan eden Cenab-ı Hakk’a binlerce hamd ve sena olsun.

Dualarınızı bekler, sizleri Efendimiz’e (sallallahu aleyhi ve sellem) emanet ederim…

88 Mülk Sûresi, 10-11

89 Münâvî, Feyzü’l Kadîr, 3/531

90 Zümer Sûresi, 3

91 Şuarâ Sûresi, 69-74

92 Buhârî, meğazî, 17

93 Ankebût Sûresi, 65

94 Zümer Sûresi, 38

95 İbn Hişam, Sîre, 1/313

96 İbn Hişam, Sîre, 1/321

97 Câhız, el-Beyan ve’t-Tebyin, s. 73

98 Câhız, el-Beyan ve’t-Tebyin, s. 74

99 Ebû Nuaym, Delail’ün-Nübüvve, s. 90

100 Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, 1/369, (hdis no: 823)

101 Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, 1/369, (hadis: 823)

102 Eşrefoğlu Rûmî, Müzekkini’n-Nüfus, s. 275-276

103 Münâvî, Feyzü’l-Kadir, 3/531

104 Bakara Sûresi, 44, 73, 76, 242; Âli İmran Sûresi, 65, 118; En’âm Sûresi, 32,151; Yâsîn, 68; Zümer Sûresi, 43; Câsiye Sûresi, 5; Hicr Sûresi, 4

105 Bediüzzaman, Mesnevî-i Nûriye, s. 195

106 A’râf Sûresi, 185; Kâf Sûresi, 6

107 Ğâşiye Sûresi, 17

108 Kâf Sûresi, 6

109 Bediüzzaman, Muhakemat, s. 9

110 Bediüzzaman, Muhakemat, s. 9

111 Elmalılı, Hak Dini Kur’ân Dili, 1/467

112 Şuarâ Sûresi, 193

113 Bediüzzaman, Sözler, s. 768

114 Tûr Sûresi, 29-31

115 İbn-i Hişam, Sîre, 1/366-375

116 Fussilet Sûresi, 26

117 İsrâ Sûresi, 110

118 Enfâl Sûresi, 32

119 Zuhruf Sûresi, 23

120 Kâdı İyaz, eş-Şifa, 1/234; Tirmizî, Sünen, 9/30

121 İbn-i Hişam, es-Sîre, 2/79

122 A’râf Sûresi, 195

123 Zümer Sûresi, 3

124 Bakara Sûresi, 285

125 Müminûn Sûresi, 37

126 Müminûn Sûresi, 82-83

127 Yâsîn Sûresi, 79

128 İbn-i Aşur, 23/73; Elmalılı, Hak Dini Kur’ân Dili 6/425

129 Kıyame Sûresi, 3-4

130 Rûm Sûresi, 50

131 Nahl Sûresi, 103

132 Elmalılı, Hak Dini Kur’ân Dili, 5/260

133 A’râf Sûresi, 107-108

134 Şûrâ Sûresi, 7

135 Âl-i İmrân Sûresi, 7

136 Abdürrezzak, el-Musannef, 6/173; Suyutî, el-Câmiüs’s-Sağîr, 1/517

137 İbn-i Hişam, Sîre, 1/356-362

138 Diyarbekri, Hamîs, 1/383

139 İbn-i Hişam, Sîre, 1-2/480-492

140 İbn-i Kesir, Siyer, 3/514

141 Müslim, Münâfikûn Sûresi tefsiri, 3/1423

142 A’râf Sûresi, 146

143 A’râf Sûresi, 12

144 Mü’min Sûresi, 35

145 Nahl Sûresi, 23

146 Furkân Sûresi, 21

147 Mümin Sûresi, 60

148 Bediüzzaman, Sözler, s. 790

149 İnfitâr Sûresi, 6-8

150 En’âam Sûresi, 52

151 En’âm Sûresi, 53

152 Bakara Sûresi, 13

153 Bakara Sûresi, 14

154 Bakara Sûresi, 11

155 Sâf Sûresi, 10-11

156 Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, 1/241, (hadis 2147)

157 İbn-i İshak, Siyer, s. 257-263

158 Kasas Sûresi, 57-58

159 Kasas Sûresi, 57

160 En’âm Sûresi, 113

161 Nâziât Sûresi, 24

162 En’âam Sûresi, 74

163 Meryem Sûresi, 42-45

164 En’âm Sûresi, 113

165 İbn-i Sa’d, Tabakât, 1/211-212

166 Vakidî, Meğazi, s. 59

167 M. Asım Köksal, Hz. Muhammed ve İslâmiyet, Mekke Devri, s. 119

168 İbn-i Hişam, Sîre, 1/225

169 Zümer Sûresi, 3

170 Yûnus Sûresi, 18

171 Şuarâ Sûresi, 74

172 Lokman Sûresi, 21

173 Sâd Sûresi, 5

174 Nuh Sûresi, 23

175 Meryem Sûresi, 46

176 A’râf Sûresi, 138

177 Necm Sûresi, 4

178 Bediüzzaman, Sözler, s. 251

179 Bakara Sûresi, 109

180 Gazzâlî, İhyâ, 3/189-301

181 Nisâ Sûresi, 54

182 İbn Kayyim, Zemmü’l-hased ve ehlih, s. 25; Elmalılı, Hak Dini Kur’ân Dili, 8/6403

183 Muhâsibî, er-Riâye, s. 475-477; Mâverdî, Edebü’d-Dünya ve’d-Dîn, s. 382-383

184 el-Kurtubî, el-Cami’ li-Ahkâm’il-Kur’ân, 5/251

185 Gazzâlî, İhyâ, 3/338-339

186 Razî, et-Tıbbü’r-rûhânî, s. 48

187 İhyâ, 3/242-243

188 İbn-i Kuteybe, Maârif , s. 33

189 İbn-i Hişam, Sîre, 1/310-314

190 İbn-i Kesîr, Siyer, 1/278-505

191 Bakara Sûresi, 146

192 İbn-i Sa’d, Tabakât, 1/120-121; İbn-i Hacer, el-İsâbe, 1/179

193 İbn-i Sa’d, Tabakât, 1/160-162

194 İbn-i Sa’d, Tabakât, 1/235, Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 5/451

195 Müslim, Münafikun sûresi tefsiri, 3 (hadis: 1423)

196 Bakara Sûresi, 135

197 Al-i İmrân Sûresi, 67

198 İbn-i Sa’d, Tabakat, 4/214-219; Buharî, Edebü’l-Müfred, 357

199 İbn-i Hişam, Sîre, 1/249-256; Buhârî; bedü’l-vahy, 1; Müslim, bedü’l-vahy, 75

200 Buhârî, büyû’, 110; edeb, 16

201 Ahzâb Sûresi, 33

202 Lokman Sûresi, 20

203 Lokman Sûresi, 7

204 Yûsuf Sûresi, 105

205 Mümin Sûresi, 36

206 Bakara Sûresi, 118

207 Bediüzzaman, Sözler, s. 138

208 Fatiha Sûresi, 6-7

209 İbn-i Hişam, Sîre, 2/29

210 Hûd Sûresi, 82; Kamer Sûresi, 34

211 Câsiye Sûresi, 23

212 Bediüzzaman, Lem’alar, s. 9

213 Bakara Sûresi, 7

214 Mutaffifîn Sûresi, 14

215 İsrâ Sûresi, 70

216 Bediüzzaman, Mesnevî-i Nuriye, s. 69

217 Râmûzu’l-Ehâdîs, Harfu’s-Se, 1/260

218 Al-i İmrân Sûresi, 14

219 İbn-i Hanbel, Müsned, 5/42

220 Şuarâ Sûresi, 74

221 Şuarâ Sûresi, 70-76

222 Bakara Sûresi, 57

223 Bakara Sûresi, 60-61

224 Bakara Sûresi, 146

225 Şuarâ Sûresi, 214

226 İbn-i Hişam, Sîre, 1/280; İbn-i Sa’d, Tabakât, 1/199

227 İbn-i Hişam, Sîre, 1-2/517, Buhârî, menâkıbü’l ensâr, 51

228 Nisâ Sûresi, 168-169

229 Lokmân Sûresi, 13

230 Nisâ Sûresi, 153

231 Müslim, Birr, 56

232 Buhârî, zekât 1, 41; sadaka 1, 63; mezâlim 9

233 Buhârî, tefsir, 6/94

234 Yûnus Sûresi, 44

235 ed-Deylemî, Müsned, 3/408

236 Âl-i İmrân Sûresi, 173

237 Elmalılı, Hak Dini Kur’ân Dili, 2/465-466

238 Tâhâ Sûresi, 70-73

239 Kasas Sûresi, 25

240 Enfâl Sûresi, 30

241 İbn-i Hişam, Sîre, 1-2/480-492

242 Buhârî, cihad, 84, 87; mağâzî, 31, 32

243 Kadı Iyâz, eş-Şifâ, 1/347

244 Bediüzzaman, Sözler, s. 770

245 Al-i İmrân Sûresi, 190-192

246 Al-i İmrân Sûresi, 193

247 Yûnus Sûresi, 7-8

248 A’râf Sûresi, 179

Kaynakça

Abdullah Aymaz, Peygamberler, İzmir-1985

Abdürrezzak, el-Musannef, Beyrut-1970

Ahmed ibn-i Hanbel, Ebû Abdillah eş-Şeybânî, el-Müsned, 1-8, Müesesetü Kurtuba, Mısır, tsz.

Bediüzzaman Said Nursî, Risale-i nur külliyatı, Şahdamar Yayınları, İstanbul-2009

Ebû Abdullah Muhammed ibn-i İsmail, Sahihü’l-Buhârî, 1-8, el-Mektebetü’l-İslâmiyye, İstanbul-1979

Ebü’s-Sena Şehabeddin Mahmûd ibn-i Abdullah ÂlusÎ, Ruhu’l-meânî fî tefsiri’l-Kur’âni’l-azîm ve’s-seb’i’l-mesânî, Beyrut-1854

Ebû Abdullah Fahreddin Muhammed ibn-i Ömer Fahreddin er-Râzî, el-Mebâhisü’l-meşrikiyye fî ilmi’l-ilahiyyât ve’t-tâbiiyyât, Muhammed el-Muktası Bağdadî, Beyrut, Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî,1990

Ebu’l-Hasan Ali ibn-i Hüseyin ibn-i Ali Mes’udî, Murucü’z-zeheb ve maâdinü’l-cevher, Kahire-1964

Ebû Abdullah ibn-i Muhammed ibn-i Ferec el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân, Dâr-u Âlemi’l-Kütüb, Riyad-2003

Ebû Dâvûd, Süleyman ibn-i Eş’as Es-Sicistânî; es-Sünen,1-4, el-Mektebetü’l-İslâmiyye, İstanbul, tsz.

Ebû Abdurrahman Ahmed ibn-i Ali ibn-i Şuayb Nesaî, Sünenü’l-kübrâ, Beyrut-1991

Ebû Cafer ibn-i Cerir Muhammed ibn-i Cerir ibn-i Yezid Taberî, Tarih, Mısır,1370

Ebu’l-Hayr Şemsüddin Muhammed ibn-i Abdurrahman Sehavî, el-Makâsıdü’l-hasene fî beyân kesir mine’l-ehâdîsi’l-meşhûre, Beyrut,1985

Ebû Nuaym Ahmed ibn-i Abdillah ibn-i İshak İsfahanî, Hilyetü’l-evliya ve tabakatü’l-asfiya, Kahire, 1974

Ebü’l-Kâsım Hüseyin ibn-i Muhammed ibn-i Mufaddal Ragıb İsfahanî, Mu’cemu müfredati elfazi’l-Kur’ân, Beyrut, 1108

Ebu’l-Abbas Ahmed ibn-i Yahyâ ibn-i Cabir Belazürî, Ensâbü’l-eşrâf, Beyrut, 2002

Ebu’l-Kâsım Abdurrahman ibn-i Abdillah ibn-i Ahmed Süheylî, er-Ravzü’l-ünf fî şerhi’s-sireti’n-nebeviyye li İbn-i Hişam, Kahire, 1967

Ebû Osman Amr ibn-i Bahr ibn-i Mahbub el-Kinanî el-Leysî Cahiz, el-Beyân ve’t-tebyin, Kahire, 1949

Ebû Nuaym, Ahmed ibn-i Abdillah el-İsbahânî, Delâilü’n-nübüvve, 1-2, Dâru’n-Nefâis, Beyrut, 1991

Ebu’l-Fazl İyaz ibn-i Musa ibn-i İyaz el-Yahsubî Kâdı İyaz, eş-Şifa-u bi ta’rîf-i hukuki’l Mustafa, Dârü’l-Fikr, Beyrut, 1988

Ebû Abdullah Şemsüddin Muhammed ibn-i Kayyim el-Cevziyye, Zemmü’l-hased ve ehlihi min bedâii’l-fevâid, Umman, 1986

Ebû Abdillah Haris ibn-i Esed Muhasibî, er-Riâye, İstananbul, 1998

Ebû Muhammed Abdullah ibn-i Müslim İbn-i Kuteybe, el-Maârif, Kahire, 1981

Ebû Şüca’ Şiruye ibn-i Şehredar ibn-i Şiruye ed-Deylemî, el-Firdevs bi-me’sûri’l-hitab: elfirdevsü’l-ahbâr, Beyrut, 1986

el-Aclûnî, İsmâîl ibn-i Muhammed; Keşfü’l-Hafâ ve Müzîlü’l-İlbâs, 1-2, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut, 1938

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul, 1995

es-Suyutî, Celâlüddin, el-Fethu’l-kebîr fî dammi’z-ziyâdât ile’l-camii’s-sağîr , I-III, Darû’l Kitabil Asabî, Beyrut, 1932.

et-Tirmizî, Ebû İsa Muhammed ibn-i İsa; el-Camiu’s-sahih, 1-5, Dâru’l-İhyâi’t-Türâsî’l-Arabî, Beyrut, tsz.

Eşrefoğlu Rumî, Müzekki’n-nüfûs, İstanbul, 1996

Gazzâlî, İhyâ-u ulûmi’d-dîn, Mütercim: Ahmed Serdaroğlu, 1-4, Bedir Yayınevi, İstanbul, 1975

Mehmet Vehbi, Hülâsatü’l-beyan fi hakikati’l-İslâm ve insaniyyeti’l-insan, İstanbul-1997

Hüseyin ibn-i Muhammed ibn-i Hasan Diyarbekri, Tarihü’l-hamis fî ahvâl-i enfes-i nefis, Beyrut-1582

İbni Sa’d, Ebû Abdillah Muhammed ibn-i Sa’d el-Menî, et-Tabakâtü’l-kübrâ,1-8, Dâr-u Sâdir, Beyrut, tsz.

İbnü’l Esîr, el-Mübarek ibn-i Muhammed el-Cezerî; el-Meselü’s-sâir fî edebi’l-kâtibi ve’ş Şâir, Kitâbu’ş-Şuab, Kahire, 1970

İbn-i Hişam, Es-siretü’n-Nebi, Mısır, 1355

İmam Vâkidi, Kitabü’l meğazi, Mısır, 1367

İmam Ebu’l-Hasan el-Maverdî, Edebü’d-din ve’d-dünya, Ankara, 1974

M. Asım Köksal, Hz. Muhammed ve İslâmiyet, Mekke devri, İstanbul, 1973

Muhammed Fethullah Gülen, Kalbin Zümrüt Tepeleri, İstanbul, 2009

Muhammed et-Tahir, et-Tahrir vet-tenvir, Tunus, 1984

Ebu’l Hüseyin el-Haccac en-Neysaburi, Sahîh-i Müslim Çağrı Yayınları, İstanbul-1401

Zeynüddin Muhammed Abdü’r-Rauf ibn-i Taci’l-ârifîn ibn-i Ali Münavî, Feyzü’l-kadir şerhü’l-câmii’s-sağîr, Beyrut-19

Yazarın Eserleri

Beklenen Nesil, Işık Yayınları

Rahmet ve Reyyan Kapısı, Işık Yayınları

Vahdet Ruhu, Işık Yayınları

İnsan, Varoluş ve İslâm, Işık Yayınları

Sahabe Mesleği, Samanyolu Yayıncılık

Kutsal Durak Şam, Samanyolu Yayıncılık

Fikirlerin Dili 1-2-3-4-5 Altın Kalem Yayınları

Sultan Geceler, Altın Kalem Yayınları

İdeal Basın, Altın Kalem Yayınları

Hac ve Umre, Altın Kalem Yayınları

Büyüme Çağındaki Çocukları İçin Âdâb-ı Muâşeret Kâideleri, Altın Kalem Yayınları

Gerçekleşen Fetih İdeali, Altın Kalem Yayınları

Selahaddinini Arayan Ülke Filistin, Çise Yayınları