Biyografi

Muhsin Öztürk

1972’de İzmir’de doğdu Hacettepe Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü’nde okudu. On yılı aşkındır çalıştığı Aksiyon Dergisi’nde muhabirlik ve editörlük yaptı. Halen bu dergide Türkiye’nin siyasi, kültürel ve sosyal meselelerine dair çalışmalarına devam ediyor. “27 Nisan Öncesi ve Sonrası Röportajlar” ve “Adı Konulmamış Darbe 93” (Zaman Kitap) isimlerinde yayınlanmış iki kitabı bulunuyor.

EFSANE TARİH

Cop yright © Kaynak Ya yın la rı, 2012

Bu eserin tüm yayın hakları Işık Yayıncılık Tic. A.Ş.’ye aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin Işık Yayıncılık Tic. A.Ş’nin önceden
yazılı izni olmaksızın, elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt
sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması yasaktır.

Editör
Hasan Hayri DEMİREL

Kapak
Engin ÇİFTÇİ

Epub
Ahmet KAHRAMANOĞLU

ISBN
978-605-5510-68-8

Yayın Numarası
330

Basım Yeri ve Yılı
Çağlayan A.Ş.
TS EN ISO 9001:2008
Ser No: 300-01
Sarnıç Yolu Üzeri No: 7 Gaziemir/İZMİR
Tel: (0232) 274 22 15
Haziran 2012

Genel Dağıtım
Gökkuşağı Pazarlama ve Dağıtım
Merkez Mah. Soğuksu Cad. No: 31 Tek-Er İş Merkezi
Mahmutbey/İSTANBUL
Tel: (0212) 410 50 60 Faks: (0212) 445 84 64

Kaynak Ya yın la rı
Bulgurlu Mahallesi Bağcılar Caddesi No: 1
34696 Üsküdar/İSTANBUL
Tel: (0216) 522 11 44 Faks: (0216) 522 11 78
www.kaynak ya yin la ri.com.tr
facebook.com/kitapkaynagi

Giriş

Tarih Dediğin Şey…

Lisede hocamız Mehmet Özcan’ın tarih dersleri pek hararetli geçer ve çoğu zaman bu karşılıklı tartışmaya dönüşürdü. Sınıfa girer girmez karatahtaya çizdiği Osmanlı haritası ortadayken o gün okuduğumuz birkaç metin üzerinden kıyasıya tartışmaya girmemizin sebebi çevremizden tevarüs ettiğimiz ve karıştırdığımız birkaç kitaptan elde ettiğimiz engin bilgi değildi elbette. Aslında tarih de değildi tartışılan. 20.yy’da devletler kendine bağlı yeni toplumlar üretmek durumundaydı; bu daha yeni bir tarih okuması, yeni bir nesil demekti. Lise sıralarına kadar yansıyan tarihin kendi gerçeğiyle pek de ilgisi olmayan tartışmalar bu yarılmanın sonucuydu elbette. Halen de sürdüğü gibi Türkiye’deki tarih tartışmaları resmi ve gayri resmi okumalardan doğan zıtlıkları yansıtıyor; henüz aşılabilmiş değil bu. Resmi tarihin ‘bu böyle biline’ dediği, sadece demekle kalmayıp geniş kitlelere ‘onun öyle olduğunu gösterdiği, anlattığı ve aynı zamanda bellettiği’ şeye direnmek kolay değildi. Sonuçta bu yaşadığım ve büyük zevk aldığım ‘münazaralı tarih anlatımı’ beni zamanla sosyal bilimlerin ağına itti. Siyaset bilimi tahsil etmekle birlikte gazetecilik hayatımda ünlü tarihçilerle ve önemli tarihi konularla içli dışlı buldum kendimi. Bu zorunlu bir beraberlik olmadı hiçbir zaman.

Tarih aslında içinde yaşadığımız bir şey; bizden ayrı, uzakta, toprağa gömülü bir şeyden söz etmiyoruz. Tarihi olaylar ve şahsiyetler her an hayatımızı işgal etmekle meşgulken ‘tarih olmuş’ bir hayattan da söz edilemez elbette. Klasik bir yaklaşım olmakla birlikte bugün ne yaptığınız tarihe nasıl baktığınızla da çok ilgili. Tarihi yorumlama biçiminiz artık kişiliğinizin ve kimliğinizin bir parçası. Kimi kendinize yakın görüyorsunuz, hangi olayda siz kimin yanında saf tutuyorsunuz vs… Peki subjektif yargılardan uzak bir tarih gerçekliğinden söz edebilir miyiz? Bu zor olsa bile, geçmişe dair bir olayın hangi dinamikler ve aktörler eşliğinde gerçeğe en yakın haliyle gerçekleştiği bilinebilmesi halinde bugünü anlamak daha çok mümkün. Eğer bizde olduğu gibi tarih, üzerinde oynanan bir alan ise tarihle yüzleşmek daha hayati bir konuya dönüşüyor. Tarihi de duygulardan ve yerleşik düşüncelerden bağımsız değerlendirmek henüz mümkün değil; tarih demek aynı zamanda büyük toplumsal ve siyasi güçlerin güç çatıştırdığı meydan muharebesi alanı demekti.

Bu kitap, siyasi tarih tartışmalarından uzak bazı kelimeler, cümleler ve imajlarla başlayan merak ve sonrasında uzun uzadıya giden görüşmeler ve okumalarla hazırlanmış dosyalar bütünü. Her bir dosyanın bir cümlesi belki de bir fotoğrafı var bizi o konuya iten. Tarihi Vakfı yayınlarında çıkan sarı kaplı ciltlerin birinde 1944 Turancılık davasında mahkeme salonunu resmeden siyah beyaz fotoğraf o günlerden hayatta kalan ve artık aramızda olmayan iki kişiye ulaşmamızı ve Alman Rus savaşında denge oyunu oynayan İsmet İnönü’ün ibre Ruslar’a dönmeye başladığında milliyetçileri cezalandırma siyasetini inceleme fırsatı verdi. O tarihlerde arşivçilik okuyan eşimin ders notlarındaki bir cümleye takılmasaydım Cumhuriyet Tarihi Yazılamayacak başlığı ile çıkan arşiv skandalı belki hiç yazılmayacaktı. Bazen ünlü bir tarihçinin ortaya attığı kavram, kulağımıza çalınan bir cümle ve basmakalıp bazı anlatımlar tarihle flörtün kapısını araladı. Gazeteci dağınıklığı da denilebilir buna; inanın bu konularda ciddi ve düzenli ama hiçbir şeyi sorgulamayan bir akademisyenin oluşturabileceği tehlikeden daha büyüğü değil sözünü ettiğimiz şey. Bu kitapta yer alan tarih sorgulamaları, ‘bu hafta hangi konuyu soruştursak da okurumuzun bu haftaki ihtiyacını karşılasak’ türünden bir yayıncılık anlayışıyla çıkmadı. İlgilenmeye değer görülen konuların incelenmesiydi söz konusu olan.

Bu arada siyasi dosyalarda hiçbir zaman karşılaşmadığım dirençle bazı tarih konularında karşılaştığımı, yer yer de tehdit aldığımı ilave etmeliyim. Tarih bir tabular alanıydı; hiç ummadığınız anda sizi dövebilirdi! Ünlü bir profesör hazırladığım dosyayı yarıda bırakmamı ve asla yazmamamı istediğinde o konuya ilişkin kanaatimi pekiştirdiğinin farkında değildi.

Uzun süre babalarının köşedeki gazete bayisinde çalıştığını düşünen Oğlum Ömer ve kızım Zehra Elif’in büyüdüklerinde bu kitabı okuyabilecek olmaları heyecan verici. Bu arada, entelektüel ilgisini esirgemeyen eşim Ayşegül’e ve o yıllarda dosyaların yayınlanmasında manevi desteğini hissettiğim Mehmet Kamış’a teşekkür ederim.

Muhsin Öztürk

Fatih / 10.10.2011

Rönesansı Bizans Değil Endülüs Tetikledi!

İstanbul’un fethi ile birlikte Bizans’tan İtalya’ya kaçan bilim adamı ve düşünürlerin Rönesans’a ön ayak olduğu görüşü zannedildiği gibi sadece bize özgü hamasetle değil, Batı’nın ‘aidiyet’ arayışıyla da ilişkili. İlişkisiz olan ise İstanbul’un fethi ile Rönesans.

İstanbul’un fethinin sonuçları babında dile getirilen bir cümle; “Bizans’tan kaçan bilim adamları ve düşünürleri Batı’ya kaçarak Rönesans’a ön ayak olmuşlardır.” Bu görüşün tarih kitaplarında hâlâ yer alıyor olmasının yani gerçekliğinin sorgulanmaması zannedildiği gibi yalnız Türk hamaset tarihi ile açıklanamıyor. Dünya tarihinin akışını değiştiren bir etkiye sahip olmakla birlikte Rönesansı İstanbul’un fethine bağlamak oldukça dolaylı hamasi bir söylemdi şüphesiz. Batı, yeniden inşasında önemli rol oynayan antik Yunan felsefeyle haşir neşir olma süreçlerini açıklarken Bizans’tan kaçanlara tutunuyor. Modern Batı, Ortaçağ’dan çıkışını Rönesans gibi büyük atılımları antik Yunan’a dönmekle açıklıyordu. Dolayısıyla antik Yunan’la tanışma hikâyesini yeniden yapılandırarak İstanbul’un fethiyle birlikte Bizans’tan kaçan düşünür ve bilim adamlarına bağlamaya çalışıyordu. Biz de ‘namımız yürüsün’ diyorduk lakin ‘namımız’ dışındaki gerçekler hiç de öyle değildi.

Fatih Sultan Mehmed

İstanbul’un fethiyle birlikte Batı’ya kaçanların sayısı aslında iki elin parmakları adedince. Georgios Gemistos Pethon, Basiliüs Bessarion, Georges Scholarius Gennadius, John Agyropulos, Michel Apostolis, Demetrius Chaicandiles, Geroge Aimouetzes, Tehodoros Gaza. 15 yıl boyunca Rönesansı doğuran sebepler üzerinde yaptığı çalışmanın sonuna doğru yaklaşan Prof. Dr. Bekir Karlığa, tek tek isimler üzerinde tahlil yaptıktan sonra “Bunların hepsi üçüncü sınıf düşünürlerdi. Ne felsefe tarihinde yerleri var ne de literatüre kazandırdıkları bir şey vardı” demekten kendini alamıyor. “Doğruyu söylemek gerekirse Bizans’tan İtalya’ya giden bilgin ve düşünürler arasında ikinci sınıf denilebilecek kimse yoktu. Onlar, Rönesansı hazırlamaktan ziyade Batı’da Grekçe öğretmenliği yaparak geçimlerini sağlıyorlardı.” Ki, bir kısmı Fatih’in daveti üzerine geri dönmüşlerdi. Ünlü Bizantolog Runciman bu sözü edilen kişiler dolayımında Batı dünyasının, son Bizanslıların ne yapmış olduklarıyla ilgili olmadığını onların sadece geçmişi öğrenmeyle alakalı olduklarını belirterek, “Gerçekte ise Bizanslılar’ın bu yüzyılda söyleyecek bir şeyleri yoktu” diyor. Prof. Dr. Mehmet Ali Kılıçbay ise sözü edilen Grekçe öğretmenliğinin bile ciddiye alınır bir yanı olmadığını, daha 13. asra varmadan Batı üniversitelerinde Grekçe öğretildiğini kaydediyor.

Rönesans sanatçısı Bellini’den Fatih tablosu (yan tarafta)

“İstanbul’dan ayrılanların içinde bilim adamı varlığından söz edilemez” diyor Kılıçbay. “ Bizans’ta bilimin ‘b’si bile olmamıştır. Gramerci, edebiyatçı tarihçi var bunların içinde. Tarihçileri de vakanüvistler; bilimsel tarihçi değil. İstanbul’dan giden adam sayısı bir elin parmaklarını geçmez zaten.”Kılıçbay, her şeyin Ortodoks inancıyla açıklandığı bir yerde en çok tartışılan şeyin gerçekten ‘meleklerin cinsiyeti’ konusu olduğunu, Bizans’ta başka bir şeye kafa yorulmadığını da ekliyor.

Rönesansı ve Batı toplumundaki değişimi resimler üzerinden izlemek mümkün

Görüştüğümüz felsefeciler ve bilimadamları ‘Bizans’ta Rönesansa yön verecek düşünür olsaydı Bizansa da faydası olması gerekirdi demekten kendilerini alamıyorlar. Yani Bizans’ın ve buradan ayrılanların kendilerine hayrı yoktu ki gittikleri yere hayrı olsun demeye getiriliyor. Bekir Karlığa şöyle bir soru yöneltiyor: “Uzun ve görkemli tarihi boyunca Bizans’ta evrensel çapta kaç bilgin ve düşünür yetişmiştir ki bunların arta kalanları İstanbul’un fethi ile birlikte Batı dünyasına gidip Rönesans gibi tarihin akışını değiştiren önemli bir atılım başlatmış olsunlar?” Karlığa, Bizans’ta ismi geçen düşünürlerin evrensel bilim ve düşünceye de kayda değer hiçbir katkı sağlamadıklarını söylerken ünlü bilim tarihçisi Sarton’un 14. yüzyıl Bizans bilim ve düşüncesi ile ilgili şu tespitine atıfta bulunuyor: “Yunanca konuşan bilim adamları, kendi atalarının fikirlerini yeniden keşfetmek için Arapların ve İranlıların uyarısına gerek duyuyorlardı. Bizans’ın bilimsel düşünce düzeyinin bu kadar düşük olduğunu düşünmek gerçekten üzücü.”

Felseciler ve felsefe tarihçileri böyle derken Türkiye’de bulunan az sayıdaki Bizantoloğa konu hakkında ne düşünüyorlar diye mikrofon uzattığımızda konu hakkında görüş belirtmek istemeyen kişilerle karşılaştık. Sözgelimi Prof. Dr. Işın Demirkent, “İstanbul’un fethiyle birlikte İtalya’ya kaçanların Rönesansa ön ayak oldukları görüşünde olanlar, ‘etkisi olmuştur’ diyenler, ‘olmamıştır’ diyenler var” derken kendi kanaatinin hangisine denk düştüğünü açıklamak istemedi. “Bizans İmparatorluğu’nda Din-Devlet İlişkileri” adlı bir çalışması olan Bizans uzmanı Prof. Dr. Mehmet Çelik ise Bekir Karlığa ve Mehmet Ali Kılıçbay’la aynı kanaatte. Onlara ilaveten fetihle birlikte Bizans’tan çok değerli kitapların da Batıya götürüldüğü iddiasının gerçeği yansıtmadığını söyleyen Mehmet Çelik 12. yy’da Haçlılar İstanbul’u aldıklarında soyguncuların İstanbul’da ne var ne yoksa götürdüğünü de ekliyor. “Fener Patrikhanesi’nin tüm kütüphanesini elden geçirdim. O dönemde yazılmış hiçbir şey yok.”

“İstanbul fethedildiğinde eğitim ve kültür açısından bitmiş bir İstanbul vardı. Fikir, düşünce, ilahiyat planında çaplı insanlar da yoktu. Dolayısıyla bilim namına İstanbul’da bir şey yoktu, ‘tartışma’ söz konusu değildi. 11. yy’dan sonra zaten eğitim tamamen dini ağırlıklı olmuştur” şeklinde konuşuyor. Mehmet Çelik, İstanbul’un fethi Rönesansı tetikledi şeklindeki görüşün hiçbir bilimselliği olmadığını ilave ediyor. “Rönesansı tetiklemeyi bırakın hiçbir katkısı olmamıştır. İstanbul’dan gidenlerse zaten asilzadelerdi.”

Rönesansın ünlü sanatçısı Leonardo de Vinci’nin Mona Lissa tablosu

Bizans’ın son dönemine ilişkin “Türkiye-İtalya İlişkileri” başlıklı bir çalışması olan Prof. Dr. Şerafettin Turan, tarih kitaplarında yer alan ‘abartılı’ ifadelerle bilim dünyasıyla dalga geçildiği kanaatinde. İstanbul’dan gidenlerin çorbada tuzu bulunabileceğini, fakat “şöyle böyle etkiledi” gibi bir ifadenin kullanılamıyacağını dile getiriyor.

İstanbul fethedildiğinde Rönesans gerçekleşmekteydi

1453’te, İstanbul fethedildiğinde Rönesansın geldiği nokta, tartışmanın diğer bir boyutu. Prof. Dr. Mehmet Ali Kılıçbay, bu dönemde Rönesansın sembol eserlerinin ortaya çıktığını ve çıkmakta olduğunu belirtiyor. Dante, “İlahi Komedya”yı yazmıştır sözgelimi. Leonardo da Vinci eserlerini vermektedir, Ariosto gibi Rönesansın büyükleri ortaya çıkmıştır. Rönesansın en önemli enstrümanı Hümanizma çoktan etkisi göstermektedir. Kılıçbay’a göre, Fatih’in portresinin bir Rönesans sanatçısı olan Bellini tarafından yapılması, Rönesansın hangi süreçte olduğunu göstermesi bakımından önemli.

Yunan hayranlığı etkili oldu

Hal böyleyken İstanbul’un fethiyle Bizans’tan kaçanlar Rönesansa ön ayak oldu kanaati nereden ortaya çıkmıştır? Bekir Karlığa’ya göre bu kanaatin oluşmasında ve bu aydınların abartılmasının temelinde Batı’nın Yunan hayranlığı yatmakta. “Aydınlanma sonrası Rönesansın değerlendirilmesi safhasında artık Yunan hayranlığının Batı’da zirveye çıktığı bir dönemdir. Ve Yunanlıların bağımsızlık istek ve arzularının başladığı dönemde, 18. ve 19. yy’da Bizans’ın öne çıkartılması hedeflenmiştir.” Yani modern dönemlerde tarihini yeniden inşa edildiği bir zamanda Bizans’a böyle bir ayrıcalık tanınır. Bekir Karlığa, Batı’nın Rönesans konusunda önyargılı davranarak bazı gerçekleri örtbas etme, İstanbul’un fethi -Rönesans gibi hiçbir gerçekliği olmayan bağlantılar kurma peşinde olduğunu belirtiyor. Ta ki, Ortaçağ çalışmalarının yoğunlaştığı 19. yy ve 20. yy’da ortaya çıkan ‘inkar edilemez’ gerçeklere kadar. Kilisenin desteklediği Ortaçağ çalışmaları Rönesansla ilgili başka bir gerçeği ortaya çıkarmıştır. Yani Rönesans öncesi denilen döneme ilişkin yapılan çalışmalar bu önemli olayın gerçek tetikleyicilerini ortaya çıkarmıştır bir nevi. 13. yy dönüşümü 20. yy’ın başlarına kadar bilinmemekte, bilinse bile bilinmek istenmemektedir. “Hıristiyan Batı’nın Hıristiyan Ortaçağının keşfedilmesi için yapılan çalışmalar Müslüman Ortaçağının keşfini doğurmuş, böylelikle İslam düşüncesinin ve İslam biliminin Batı’ya aktarılması gündeme gelmiştir.”

13. yy dönüşümü

Dolayısıyla 16. yy Rönesansından çok artık 13. yy’da başlayan bir Rönesanstan söz edilmekte. “Bütün düşünce tarihleri artık Rönesansın 40-50 yıllık bir periyoda sığdırılmasının yanlış olduğu, onun yerine 300 yıl geriye gidilmesi gerektiği ve 300 yıllık bir merhalede şekilleniş, meydana geliş olarak algılama ortaya çıkmıştır. Ama bu anlayış bizim felsefe kitaplarına daha sirayet etmedi. Yakın bir zamana kadar İslam felsefesi olduğu bile kabul edilmiyordu” diyor Bekir Karlığa.

Prof. Dr. Bekir Karlığa’ya göre, Bizans’tan İtalya’ya gidenler 3. dereceden felsefecilerdir. Onlara “Grekçe öğretmenleri” demek daha doğru olur.

Peki Rönesans’ı kim yaptı?

Söz dönüp dolaşıp nereye geliyor? Yani Rönesansı Bizans’tan gidenler yapmadı da kim yaptı, ya da nasıl oluştu? Yukarıda sözü edilen 13. yy dönüşümünden ne kastedilmektedir? Bekir Karlığa “Rönesansın başlangıcının 13. yy’da atılan adımlar olduğunu söylüyor. Öncelikle Paris Sorbon Üniversitesi, Londra’da Oxford ve Camridge Üniversiteleri kurulur. Üniversitelerin kuruluşu ve buralarda okutulmaya başlayan kitaplar Avrupa’da önemli düşünce akımlarının doğmasına yol açar. İlk Latinceye tercüme edilen kitaplardan biri İbni Sina’nın 4 bin sayfalık “Şifa” sı olur. 20. yy’ın önemli Ortaçağ tarihçilerinden Ethen Jilson “Şifa, Latinceye tercüme edildiği zaman Avrupa’daki aydınlar bu eserin büyüklüğü karşısında adeta çarpıldılar, şoke oldular” demektedir. En büyük kütüphanelerinde bile üç beş din dışı kitap bulunmayan Avrupa için bu eserin tercüme edilmesi kayda değer etki oluşturur ve tercümelerin ardı arkası kesilmez. Kısa bir süre sonra İbni Rüşd’ün eserleri Latinceye kazandırılır. İbni Sina, İbni Rüşd ve Aristo’nun eserleri Avrupa Üniversiteleri’nin temel ders kitabı ve el kitabı haline gelir. Ayrıca İbni Sina’nın Kanun isimli tıp kitabı da tercüme edilir. Bekir Karlığa bir kitabın altı ayrı tercümesi olduğuna dikkat çekerek tercüme furyasının boyutunu ortaya koyuyor. Hem tercümeler hem de üniversitelerde okutuluyor olması Avrupa’da yeni bir fikir hareketinin doğmasına yol açar.

İbn Rüşd’ün özgürlükçü yorumu

Akımların en önemlisi üniversitelerde ortaya çıkan İbni Sinacılar (Avisenist) ve İbni Rüşdcüler (Averoist) akımlarıdır. Mehmet Ali Kılıçbay, Aristoteles şarihi olarak İbni Rüşd’ün özgürlükçü ve ‘liberal’ yorumunun Avrupa’nın yenilikçi kanadını çok etkilediğini söylüyor. Zaten İbni Rüşdcülük en büyük düşünce akımlarından biri olarak karşımıza çıkıyor ilerleyen yıllarda. Avisenizm ve Averoizm kısa zamanda Batı üniversitelerinde doktriner birer ideoloji haline dönüşür. Kilise bundan rahatsız olur ve bu akımların yaygınlaşmasını önlemek için 20 küsur yasaklama kararı alır fakat başarılı olamaz. Başaramayınca bu görüşlere karşı alternatif görüşler oluşturma ihtiyacını duyar. İbni Sina’yı, İbni Rüşd’ü okuyup onların Hıristiyanî yorumlarını ve eleştirilerini yapan insanların yetiştirilmesine çalışılır. Bu bağlamda büyük Albert, Albertos Magnus ve onun öğrencisi Ortaçağ’ın en büyük düşünürü sayılan Saint Thomas gibi düşünürler İbni Sina’yı, İbni Rüşd’ü okuyup eleştirirken, Aristo’yu yorumluyorlar ve yeni bir din ve felsefe anlayışını şekillendirirler. Tartışmalar, akımlar derken 13. yy bilim ve felsefe alanında Avrupa’nın uyanmaya başladığı ‘akıl’ ve ‘Hiristiyanlık dışı öğretilerle’ haşir neşir olduğu yüzyıl olarak karşımıza çıkar.

İbn Rüşd, Rönesansa giden sürecin en büyük öncülerinden biri olarak görülüyor

Bekir Karlığa yaptığı çalışmada Avrupa’da hangi üniversitelerde kimlerin İbni Rüşdcü olduklarını ve bu akımın Rönesansa nasıl ön ayak olduğunu uzun uzun anlatıyor. Paris, Londra ve İtalya’daki üniversitelerde İslam düşünürlerinin tesirleri ortaya çıktığı ve fikirlerinin okutulduğu tartışmaya gerek duyulmayacak açıklıkta. Mehmet Ali Kılıçbay’a, “Size göre Rönesansın oluşumu nasıldır?” gibi bir soru yönelttiğimde “Konu ortada, şuna buna göresi olmaz” cevabı alıyorum.

Yahudi İbni Rüşdcüler...

İbni Rüşdcülerin değişik üniversitelerde kümelenmesi kiliseyi rahatsız eder. Sözgelimi Paris Sorbon’dan kovulan İbni Rüşdcüler “Fakülte Dezhar” adında teknik bir üniversite kurarlar. Kilise durumdan rahatsız olsa, birtakım yaptırımlar yapsa da İbni Rüşdcülük akımı Avrupa’ya damgasını vuracaktır. Latin İbni Rüşdcülerinin önde gelen isimleri şöyle: Jena de la Rochelle, Boece de Dasie, Roger Bacon ve Adam de Buckfield, Siger de Brabant, Jena de Jandun, Dante Alighieri… Ayrıca Bologna ve Padoa üniversitesi çevresinde üniversite adıyla anılan Bologna İbni Rüşdcüleri ve Padoa İbni Rüşdcüleri vardır. Bekir Karlığa, yeni araştırmalar çerçevesinde İtalyan Rönesansının kurucusu Dante’nin, İbni Rüşd’ün tesirinde, İbni Rüşd hayranı ve İbni Rüşd’ü savunan bir kişi olduğunu söylüyor.

İbn Rüşd’ün eserlerinin İbraniceye çevrilmesiyle ortaya çıkan Yahudi İbni Rüşdcülüğü de kayda değer bir akım olarak ortaya çıkar. İsaac Albalag, Moise de Ranbonen, Levi Ben Gershom, Eliya Delmedigo, Jacop ben Abba Mari, Mois ibnh Tibbon, Connymos ben Canymos ben Meir gibi 40 civarındaki Yahudi İbni Rüşdcüleri vardır. İbni Rüşd etkisine karşı karşı İbni Rüşd’ü okuyarak, reddiye yazarak İbni Rüşd’den etkilenen Hıristiyan düşünürlerin isimleri ise şöyle; Büyük Albert, Saint Thomas, Saint Bonaventure, Robert Kilwerdby, Duns Scot, Gilles de Rome, Raimond Lulle.

Rönesansın sembol sanatçıları Dante ve Leonardo de Vinci İstanbul’un fethinden önce eserlerini vermişlerdi

Bekir Karlığa, bu düşünürlerin birkaç şeye karşı çıkarken İbni Rüşd’ün pek çok fikrini alıp benimsediklerini belirtiyor. Kilise İbni Rüşdcülüğü tümüyle yasaklamasına rağmen İbni Rüşdcüler faaliyetlerini sürdürüyorlar. “1650 yılında kıtanın en kuzeyinde yani bugünkü Polonya’da bile Grako Üniversitesinde İbni Rüşdcülerin ders verdiği biliniyor” diyor Karlığa.

Yukarıda sözü edilen İbn Rüşd akımları neyi doğurmuştur sorusuna şöyle bir açıklama getiriyor Karlığa: “Bu hareket üç beş ana noktayı değiştirdi. Bunlardan birisi bilimle din arasındaki ilişkiyi yeniden şekillendirmek gereği duydu. Ortaçağda skolastik felsefenin, din adamlarının ‘felsefeye gerek yoktur’ tezi reddedildi. Çünkü Bizansla Roma Hıristiyanlığı kabul ettikten sonra kilise felsefenin din karşıtı olduğunu ilan ederek felsefeyi reddetmiş ve felsefe kitaplarını yasaklamışlardı. Bizans bunu çok kez yaptı. İlkin Justinyanus yaptı, 529 yılında Atina felsefe okulunu kapattı ve filozofları sürdü. Bizans’ta 9. yy’da yine bir anti felsefe hareketi var. 13. yy’da Bizans’ta felsefenin lüzumsuzluğu tartışılıyor ve öyle görülüyor. Bizans her şeyi Ortodoks mezhebi çerçevesinde yerleştirmeye çalışıyor. Batı’da da aynı şey söz konusu. Batı’da 13.yy’a kadar felsefe resmen yasaklanmamış ama felsefeye ilgi çok azalmış, hemen hemen hiç yok.”

Mehmet Ali Kılıçbay, Rönesansta olan şeyi, “zihniyet devrimi, farklı bir bakış açısıyla bakışın başlaması” olarak yorumluyor. “Hıristiyanlığın ezici tavrına karşı dayanak noktası olarak Hıristiyanlığın olmadığı dönem bulunmuştur.”

Mehmet Ali Kılıçbay, Bizans’ta bilimin ‘b’sinin bulunmadığını dolayısıyla Rönesansa etki etmesinin sözkonusu olmadığını söylüyor. Kaldı ki, Rönesans 3 asır önce İbni Rüşd’ün “özgürlükçü” yorumlarını içeren tercümeleriyle başlamıştır bile.

13. yy’a yani İslam dünyasından yapılan tercümelere kadar Platon’un iki, Aristo’nun üç kitabı tanınmakta, birkaç da Hıristiyan filozofun kitabı bilinmektedir. Ki, felsefe denildiğinde din dışındaki bütün bilimler kast edilmekte. Bekir Karlığa bu dönemi şöyle özetliyor: “Demek ki din dışı bilgilere de ihtiyaç vardı. Çünkü Müslümanlara bakıyorlar, din dışı bilgilerle gelişmeye başlamışlar, İslam ilimlerine bakıyorlar, Haçlı savaşları münasebetiyle, Endülüs İslam dünyasına ‘ticaret’ vesilesiyle geliyorlar. Böylece skolastik kilisenin bu anlayışı yıkılmaya başlıyor. İkincisi milli diller doğuyor. Milli dillerle beraber yeni edebiyat ortaya çıkıyor. Rönesansa kadar edebiyatın temel konusu dini büyükleri, din liderlerini ululamak, tazim etmek iken Rönesansla birlikte dünyevi konulara, dünyevi hazlara da yer veriliyor. Ve üçüncü bir husus insan anlayışı değişiyor. Kaderci, fatalist, ‘teslimiyetçi’ insan anlayışından araştırmacı mücadeleci çalışan çırpınan insan kültürü ortaya çıkıyor.”

16. yy nerede, 13. yy nerede. Ne Bizans’tan kaçan on kişinin yaptıkları söylenen şeylere sığınarak yapılan böbürlenme, ne de Batı’nın İslam dünyasından etkilenerek geçirdiği evrimi inkar ederek yeni “yalancı” kahramanlar üretmeye ihtiyaç var. Mehmet Ali Kılıçbay’ın dediği gibi “ Bu eşyanın tabiatına aykırı bir kere...”

Aksiyon 442. sayı

Mumyalı Sultanlar

Mumyanın Mısırlılara özgü olduğunu sanırız. Oysa belgeler Selçuklu ve Osmanlı’da bu uygulamanın olduğunu hatta, Fatih, Kanuni, Yıldırım Bayezid ve 1.Murad’ın bile mumyalandığını gösteriyor.

Tarihimiz gizemlerle dolu. Her an bizi şaşırtacak, belki de sahip olduğumuz tarih bilgisini yeniden gözden geçirmemize yol açacak bir bilgiyle veya bilinmesine rağmen üzerinde durulmamış bir olguyla karşılaşıyoruz. Doğrusu, ecdadımıza dair her bilgi bize bizden bir şey katıyor, yeni ünsiyet noktaları sağlıyor; bazen de beklenmedik kültürel şoklara yol açıyor. “Mumya” ve “Osmanlı” kelimeleri yanyana geldiğinde olduğu gibi...

Mumyalama olayı daha çok eski Mısır’da tanrılık iddiası içindeki firavunlara atfedilir. Oysa artık “mumya”nın şu anda sahip olduğumuz kültürel değerler içinde bize hiç de “yabancı” bir yerde durmadığını biliyoruz.

Evet, Mısır’a ait bir gelenek olarak bildiğimiz mumya bizim de gerçeğimiz. Kaynaklar ise tarihe ilgi gösteren herkesin ulaşabileceği yerlerde, “gizlidir” damgasından azâde, genel okumaya açık eserler. Müellifleriyse tarihçiler, vakanüvisler, gezginler; Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, İsmail Hami Danişmend, İbrahim Hakkı Konyalı, İbn-i Batuta, İbn-i Bibi, Hoca Sadettin Efendi, Selaniki vs. gibi tarih yazıcıları, bilinen şahsiyetler.

Kanuni dönemine kadar Anadolu Selçuklu hükümdarlarının hemen hemen hepsi ve bazı Osmanlı sultanları şartların da zorlamasıyla mumyalanmıştı

Konunun pek çok boyutu var. İlk Anadolu Türklerine ait olan, halen varlıkları bilinen ve daha çok ailelerin bir arada olduğu mumyalar. Her biri mumyalanmış sultanlarla dolu Selçuklu künbetleri ve hepsiyle gurur duyduğumuz, bazı Osmanlı sultanlarının mumyalı cesetleri.

Selçuklu mumyaları yeryüzünde

Yıl 1935. Dünyadaki milliyetçi akımların etkisiyle “Güneş Dil Teorisinin” revaçta olduğu, ideal Türk insanı tipolojisinin arandığı dönemde Mimar Sinan gibi önemli pek çok tarihi şahsiyetin mezarı Türkiye’nin ilk antropologlarından Şevket Aziz Kansu’nun başkanlığında açılır. Yaklaşık bir buçuk yıl önce “Mimar Sinan’ın Başına Gelenler” başlıklı haberimizde bunu ayrıntısıyla ele almıştık. İşte bu dönem içinde, aralarında Selçuklu sultnlarının da bulunduğu pek çok Selçuklu mezarı da bu ‘tetkik’ için açılır. Şevket Aziz Kansu, 1937’de fasikül halinde bastırdığı araştırma raporunun 7. sayfasında yapılan çalışmaları desteklediği için Türk Tarih Kurumuna teşekkür ettikten sonra, “Oğuz-Selçuk Türkleri üzerine başlanan bu tetkiklerin devamı ve miktarca çoğalması ve Selçuklu mumyalarının da teşmil edilmesi lazımdır” der. Tarihçi İbrahim Hakkı Konyalı’nın Sebil dergisinde çıkan, Kütüphaneler ve Müzeler Umum Müdürü Ahmet Tevfik’ten aktardığı bilgiler bu çalışmayı destekler mahiyettedir. Müzeler müdürünün anlattığına göre Konya Alaattin Camii’nin avlusundaki türbenin içerisinde mumyalanmış Selçuklu sultanlarının cesetleri vardır. Mumyalar çıkartılıp incelenir, sonra da çuvallara doldurulup bir kenara atılır. “Köpekler mumyaları sağından solundan çekiştiriyorlardı, ben gördüm” sözünü de sarfeder Müzeler Umum Müdürü Ahmet Tevfik.

Asırlar sonra yeryüzüne çıkan mumyalar sonu gelmez yeni tartışmalar başlatır. 1950’li yıllarda Reşat Ekrem Koçu’nun “Resimli Tarih Dergisi”nde konu ile ilgili çeşitli tartışmalar olur. Fatih Sultan Mehmed’in cesedinin mumyalı olduğu iddia edilir, deliller getirilir ve yalanlanır. İş kabrinin açılması tartışmasına kadar gider. Mezarın açılmasını Fatih’e karşı bir saygısızlık olacağını söyleyerek karşı çıkan Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, tartışmaların kapanmasına yol açmış mıdır tam bilinmez ama biz onu Fatih ve diğer padişahların mumyalandıklarını belgeleriyle aktaran tarihçi olarak karşımızda buluyoruz. Tabii ki bu konuda tek başına değil.

Anadolu Selçuklu kümbetlerinde hükümdarların mumyalı naaşları herkesin giremediği hücre biçimindeki odaya defnedilir. Ziyaretçiler sembolik lahitin bulunduğu yerüstü odasını ziyaret edebilirler

İşte Osmanlı mumyaları

İsmail Hakkı Uzunçarşılı, 1975 yılında Türk Tarih Kurumu’nun çıkarttığı hacimli üç aylık “Belleten” dergisinde Topkapı Sarayı Arşivlerine dayandırarak Fatih Sultan Mehmed’in ölümünü anlatıyor.

“... Fatih Sultan Mehmed’in gasl edilmesi de elemli olmuştur. Yazın sıcağında on günden ziyade elbisesi ile kapalı kalan ceset koktuğundan yanına kimse gidememiş Baltacılar Kethüdası Kasım ile ânın usta dediği tahnit memuru ölüyü beraber soyup dahili ağşasını (iç organlarını) çıkarmak sûretiyle mumyaladıktan sonra kefenlenmiştir ve sonra da merasimle defnedilmiştir.” Uzunçarşılı, Fatih’in defin işlemini anlattığı yukarıdaki paragrafa düştüğü dipnotla daha da şaşırtıyor bizi ve hiç de dolaylı bir anlatım yolu seçmiyor; “Osmanlı padişahlarından Osman Gazi, Murat Hüdâvendigâr, Yıldırım Bayezid, Çelebi Sultan Mehmed, İkinci Murad’ın cesetleri muhtelif sebeblerle mumyalıdır. Emir Süleyman Çelebi ile Musa Çelebi ve Kanuni Sultan Süleyman’ın cesetleri de mumyalıdır.”

Tahnit mumya demek

Uzunçarşılı son baskısı 1988’de yapılan Türk Tarih Kurumu etiketli Osmanlı Tarihi 1. cildinde İstanbul’un fethine kadarki dönemi ele alırken Osmanlı sultanlarının ölümleri ve defin işlemlerine de yer veriyor. Burada, Belleten’de mumyalıdır denen padişahların, ölüm sonrası yapılan işlemlerini anlatırken hemen hemen hepsinde ‘tahnit’ kavramını kullanıyor, “mumyalandı” demiyor. Dolayısıyle tahnitin neyi ifade ettiğini bilmeyen ya da basit bir ilaçlama zanneden kişi cesetlerin mumyalanmış olduğunu düşünmüyor bu Osmanlı Tarihi kitabını okurken. Bu kitapta biraz dolaşalım.

Yaralı Sırp asilzadesi tarafından savaş meydanında şehid edilen Sultan Murat’ın Bursa’ya getirilişini şöyle anlatıyor Uzunçarşılı; “Sultan Murat’ın cesedi tahnit edilerek Bursa’da Çekirge’de yaptırmış olduğu türbesine gönderilerek ağşâ-ı dahiliyesi(iç organları) vefat ettiği yere gömülmüş ve üzerine türbe yapılarak zamanımıza yakın devre kadar “Meşhed-i Hüdâvendigâr” adıyle devam etmiştir.” Kosova’dan Bursa’ya götürülen cesedin mumyalanmadan korunması mümkün gözükmemektedir.

Yıldırım Bayezid’in ölümünü müteakip cesedinin tahnit edilerek Akşehir’e Mahmut Hayrâni türbesine konulduğu yazılıyor. Sonra, Timur, Semerkant’a dönerken cesedin “hükümdarlara mahsus merasimle defnedilmesi” tavsiyesiyle birlikte oğlu Musa Çelebi’ye teslim ediyor.

Amasya Müzesi’nden bulunan mumyaların bazıları sünnetli. Bu da onların Müslümanlara ait olduğunu gösteriyor. Tartışma, mumyaların İlhanlılar’a mı, Danişmendiler’e mi yoksa bir başka beyliğe mi ait olduğu konusunda çıkıyor.

Yıldırım Bayezid’den sonra Osmanlı’yı toparlayan Çelebi Mehmet’in ölümü Sultan Murad’ın Bursa’ya gelmesine kadar kırk gün gizlenir. Rum tarihçisi Dukas, Mırmıroğlu tercümesinde olayı şöyle anlatıyor: “Edirne sarayında vefat eden Sultan Mehmet’in cesedi kırk gün sarayda saklandı ve ölümünü dört kişiden başka kimse bilmiyordu. Bilenler, Bayezid, İbrahim ve iki hekim. (Uzunçarşılı, Hacı İvaz Paşa’yı da ekliyor.) Bunlar her gün saraya gidip çıkıyorlardı tedavi için etraftan ilâçlar getiriliyor diye ortalığın şüphesini uyandırmak istemiyorlardı. Hekimler ölünün karnını açarak bağırsak, ak ve kara ciğerlerini çıkarıp cesedin içini kâmilen yıkadılar ve cesetten çıkardıkları maddeleri ölünün bulunduğu odayı kazarak gömdüler ve sonra cesede ıtriyat sürdüler ve kefenlediler ve hayatta imiş gibi yatağa yatırdılar.” Uzunçarşılı Çelebi Mehmet için Belleten’de “mumyalandı” diyor.

Hamza Beyzade Mustafa Paşa’nın, Fatih’in cenazesini hazırlamalarını anlatan mektubu

Mustafa Armağan’ın Bursa Yeşil Türbe’de Başbakanlığın izniyle araştırma yapan Kâzım Baykal’dan aktardığına göre “Çelebi Mehmet’in cenazesi ne mumyalanmış ne de gömülmüştür”. Fakat, tabutu girişteki mumyalığa konmuştur. Burada Selçuklular’dan gelen bir gelenek devam etmekle beraber yapılan tahnit işleminin daha zayıf kaldığı ya da daha zayıf uygulandığı sonucuna varılabilir belki. Fakat, tahnit edilen son padişah Kanuni Sultan Süleyman’a kuvvetli bir tahnit tekniği uygulanmıştır, belki de öyle gerekmiştir.

Kanuni’nin mumyalanması

Sokollu, Kanuni’nin ölümünü vezirlerden bile saklar. Necdet Sakaoğlu’nun Bu Mülkün Sultanları kitabından devam edelim: “Tabib İbn Kaysun, İmam Derviş Efendi ve rikâbdar Mustafa Ağa ve Musâ Ağa ve Hasan Ağa, cümlesi on iki nefer kimesne mübarek cesedini gasledüp tekfin eyleyüp namazunu kılup tabut ile taht altında emanet kodular.” Sakaoğlu tarihçi Selaniki’ye dayanarak şunları yazıyor; iç organları çadırında yatağının bulunduğu yere gömülerek cesedi tahnit edildi. Tahnit işlemi türlü ilaçlar, misk ve amberlerle yapılıp ceset sımsıkı muşambalara sarılarak bir tabuta yerleştirildi; tarihçilerin deyimiyle Sokollu, Kanuni’yi âdeta pastırma yaptı! Kanuni’nin ölüm tarihi de 21 Haziran. Yaz sıcağının en kuvvetli olduğu bir zamanda koca padişah mumyalanmış olarak 48 gün saklanıyor.

Beni rahmetten mahrum etmeyin

Sultan II. Murat nüzûl isabetiyle 3 Şubat 1451’de vefat etti; cesedi tahnit edilip, Halil Paşa tarafından oğlu Manisa Valisi Şehzade Mehmed’e acele haber gönderildi. O gelinceye kadar ölüsü muhafaza olundu. 16 gün sona oğlu gelerek hükümdar ilân edildikten sonra vasiyetnâmesi mucibince cesedi Bursa’ya naklonularak türbesine defnedildi. Yanına hiç kimsenin konulmamasını vasiyetinde kendisi istemiştir. Sultan 2. Murat vasiyetinde öldükten sonra mumyavâri bir defin istememiş fakat Uzunçarşılı’nın anlattığına göre o da kısmen “tahnit” edilmiş.

Aşıkpaşazâde tarihinde II. Murat’ın vasiyetnâmesinde “Beni bu rahmetten mahrum etmeyin” dediği ve mezarının üstünün açık olmasını vasiyet ettiği söyleniyor. II. Murat mumyalanmak istemiyor, çünkü Allah’ın rahmetinden mahrum olmaktan korkuyor. Bu da o dönem yapılan mumyalama/tahnit işlemlerine İslam fıkhı açısından şüpheli yaklaşılmaya başlandığını gösteriyor. Bir de, daha önce yapılan mumyalama olaylarının varlığını doğruluyor.

Selçuklu sultanlarından 1156’da ölen Sultan I. Mesut, Amasya Müzesi’ndeki bu kümbetin altında yatıyor

Tâc-ü’t Tevârih’te de Cem Sultan’ın öldükten sonra ağşasının çıkartılıp göbeğinin misk ve amberlerle doldurulduğu, muşambalara sarılarak demir bir tabuta konduğu anlatılıyor. Cem Sultan için doğrudan mumyalandı denmemekle birlikte, benzer işlemlere tâbi tutulmuş olduğu anlaşılıyor.

40 Mumya

Kendisiyle Amasya’da görüştüğümüz ve belki de Türkiye’de mumyalar üzerine çalışma yapan tek kişi olan Sanat Tarihçisi Muzaffer Doğanbaş, çeşitli sebeplerden açığa çıkmış 7-8’i Hıristiyan kişilere ait 40’a yakın mumyadan bahsediyor. Açığa çıkmayan yüzlerce mumyanın daha olduğu tahmin ediliyor. Tarihçi Necdet Sakaoğlu da Doğanbaş’ı destekler mahiyette konuşuyor: “Eski Selçuklu kümbetlerindeki cesetlerin hemen hepsinin tahnit edilmiş olduğunu düşünüyorum.”

Osmanlı’nın ilk padişahlarında rastlanan mumyalama Kanuni’den sonra görülmüyor. Bunun pek çok sebebi var. Selçuklular’da ise hemen hemen bütün sultanlar kısmen ya da tamamen mumyalanmışlar. Bu Anadolu Beylikleri için de geçerli. En çok mumyalama vakasına İç Anadolu Bölgesi’nde rastlanıyor.

Türk mumya tarihi

İsmail Hami Danişmend “Tarihi Hakikatler” adlı kitabının ikinci cildinde Türklerdeki mumyacılığı anlatıyor; “Türk mumyacılığı çok eskidir, ancak bilinen mumyalar hep İslamiyetten sonraki devirlere aittir.” Danişmend, İslamiyet’ten sonraki devri de dört bölümde ele alıyor; Danişmendliler, Selçuklular, Anadolu Beylikleri ve ilk devir Osmanlı idaresi. Türklerin tahnit tekniğinin farklılığını anlatırken Mısırlılarınkiyle karşılaştırıyor; ve onların tekniğini çirkin bir ameliyat olarak niteliyor. Fakat Türklere ait tahnit tekniğinden pek bahsetmiyor.“Danişmend Hükümdarı Melik İzzettin Mehmet Gazi’nin Aziziyye kazasına tâbi “Melik Gazi” köyündeki türbesinde sekiz yüzyıllık cesedi olduğu gibi duruyor” bilgisini veriyor. Bahsedilen yer Kayseri’dedir.

Mumyalı Selçuklular

İbrahim Hakkı Konyalı’nın “Niğde-Aksaray Tarihi”nde anlattığına göre 2. Kılıçarslan yaptırdığı Aksaray Kalesi önünde savaşırken ölmüştür. Mumyalanan cesedi Konya’ya götürülerek yaptırdığı Kümbethane’ye konulmuştur. “Onun mumyalandığı muhakkaktır” diyor üstüne basa basa. “Yine en kuvvetli tahmine göre mumyalanmasına Aksaray’ın doğusundaki tepede yaptırdığı bölümde başlamıştır.” Kitabında bu bahsi devam ettiren Konyalı Moğollar tarafından öldürülen 4. Kılıçarslan’ın da mumyalanmış olduğunu yazıyor; “Fakat bu zayıf bir mumyalamadır.”

İsmail Hakkı Uzunçarşılı, görüşünü ünlü Arap gezgini İbn-i Batuta’nın izlenimleriyle destekleyerek, “Sivas, Kayseri, Amasya, Tokat, Kastamonu, Çankırı ve Konya’daki mumyaları görenler çoktur” diyor Osmanlı Devleti Teşkilatına Medhal başlıklı yazısında.

Anadolu’da yer alan kümbetler iki katlı olarak inşa edilmiş. Alt katta cesedin bulunduğu mezar odası yer alıyor. Üst kattaki türbe kısmında ise alttaki mezarın izdüşümüne denk gelecek şekilde bir sanduka konuyor. Kümbetlerdeki pek çok sandukanın içi o yüzden boş.

Uzunçarşılı, yazısında Çandaroğlu Adil Beyin mumyası ile diğer mumyaları havi tabutun Kastamonu’nun Kozyaka nahiyesine bağlı Türbe-i Adil Bey Köyündeki türbede olduğunu da yazıyor.

Clement Huart, Tercüman’ın 1001 Temel Eser serisinden çıkan “Mevleviler Beldesi: Konya” adlı eserinde Selçuklu tarihçisi İbn-i Bibi’den naklen 1. Gıyaseddin Keyhüsrev’in ölümünü anlatıyor. Antiyoh muharebesinde Keyhüsrev’in ordusu dağılır ve düşman kuvvetlerin başındaki komutan Lasgaris tarafından öldürülür; “İznik İmparatoru Lasgaris, Alaşehir çevresindeki Müslümanların yardımı ile imparatorun cesedini mumyalattı ve muvakkat kaydı ile ‘ariyet resmince’ bir Müslüman mezarlığına defnetti. Sonra onu bir münasebetle Konya’ya naklederek cedlerinin yattığı bugünkü türbeye koydurdu.”

Bir kısım Selçuklu mumyaları 1930’larda milliyetçilik arayışlarının bir sonucu olarak mezarlarından çıkarılmıştı

1913’te Müzeler Umum Müdürü Halil Eldem Bey Tarih-i Osmâni Encümeni Mecmuasının 32. sayısında Mengücek Gazi’nin halen Erzincan’ın Kemah ilçesinde olan mezarı ile ilgili izlenimlerini anlatırken bugün de aynı yerde bulunan mumya için “cilalı bir halde renk almış” ifadesini kullanıyor.

Pek çok tarihi esere kaynaklık yapan İbn-i Batuta’nın Manisa izlenimlerinde ise bir Anadolu Beyinin ölen oğlunun mumyalanmasına tanık oluyoruz; “Şehrin hakimi Saruhan adını taşır. Şehre geldiğimiz zaman onu, birkaç ay evvel ölmüş bulunan oğlunun türbesinde bulduk. Bayram gecesi ile sabahını anne ve baba her ikisi de bu türbede geçirmişlerdi. Çocuğun cesedi tahnit edilerek kalaylı demir kaplı tahta bir tabut içine konmuş ve cesetten çıkan kokunun kaybolması için çatısı örülmemiş bir kubbeye asılmıştı. Bir süre sonra çatı örülerek, tabut indirilecek, ortaya konacak, üstüne de ölenin elbiseleri örtülecek.” İbn-i Batuta, bu olayı anlattıktan sonra birçok hükümdar için böyle yapıldığını daha önce de gördüğünü aktarıyor.

Mumyalar mağarası

Mücebü’l Bülden’de Yakut el-Hamavî’nin aktardığı bir Konya obruğu (yeraltı mağarası) var. Bu yeraltı mağarasının ortasında yer alan havuzun etrafını galeriler ve odalar çeviriyor. Bu odalarda giyinik vaziyette, sarıklı pek çok çocuk, kadın ve erkek mumyalarının oturur şekilde yer aldığını Yakut el-Hamavî naklediyor. Olay 1200’lü yıllarda geçiyor ki mumyalı cesetlerin Müslüman Türklere ait olması kuvvetle muhtemel.

Osmanlı’ya geldiğimizde ilginç bir süreçle karşılaşıyoruz. Devlet beylikten imparatorluğa uzanan çizgisinde pek çok değişikliğe uğruyor. Belli ki mumya, devletin kurumsal yapısının oturmasıyla ve taht kavgalarını engelleyen şehzâdelerin merkezde tutulduğu yeni sistemle ilk terk edilen geleneklerden biri. Burada geleneği zorlayan şartların; sultanların seferlere çıkmaması, dolayısıyla payitahttan uzak bir yerde ölme durumlarına pek rastlanmaması gibi yeni durumların etkili olduğu açık. Mumyalamanın terkinde daha etkili olduğu söylenebilecek diğer bir unsur da Sünni inanç sisteminin Kanuni dönemiyle beraber bütün kurumlarıyla oturmuş olması ile tahnit gibi inanca ters gelebilecek âdetlerin yavaş yavaş terk edilmesi. Fakat bunların hiçbirisi bir zamanlar Selçuklu ve Osmanlı’da mumyanın olduğu gerçeğini değiştirmiyor.

“Zorunluluk da var, gelenek de”

İki yıldır Anadolu’daki mumyalar üzerine çalışan Amasya Müzesi’nde görevli müze araştırmacısı Muzaffer Doğanbaş’la tanışmamız dosyanın kısa zamanda ortaya çıkmasını sağlayan etkenlerden. Başta Belleten dergisindeki Uzunçarşılı’nın yazısı dahil pek çok bilgiyi kendisinden temin ettik. Kendisiyle yakında kitaplaştırmayı düşündüğü iki yıllık mumya araştırması serüvenini ve mumyayı konuştuk.

– Mumya araştırmasına nasıl girdiniz?

Birincisi Amasya’da mumyaların var olması. Niye cesetleri mumyalama gereği duymuşlar sorusu geliyor peşinden. Öte yandan, ölüm kavramı çok önemli, çünkü insanları mumyalatmaya götüren esas sebep ölüm ve öte dünya olgusu. Özelikle Mısır inancında, kişi ölüyor fakat cesedinin bozulmasını istemiyor. Çünkü yeniden ruhunun bedenine gireceği, eğer ruh gelip de o bedeni bulamazsa başıboş gezeceği kanısı var. Türk dünyasında da semavi dinler öncesinde bir ahiret inancı var ama belki bozulmuş bir ahiret inancı bu. Bu nedenle mumyalama gereği duymuşlar.

– İnsanlar mumyalanmayı kendileri mi vasiyet ediyorlar?

Önemli insanlar öldüğüm zaman bana türbe yapın da demezler ama öldükten sonra türbesini yaparlar. İşte adını iyi koymak lazım mumyalama bir gelenek.

– Zaruret mi gelenek mi?

Zorunluluk da var ama gelenek de var. Var olan bir geleneğe zorunluluğu da eklerseniz o zaman bunu yapmak kolay oluyor. Hem pek çok gelenek inançlara rağmen yaşamaya devam ediyor? Kanımca Selçuklu’da bu bir gelenekti.

– Mumyalama gelenek olduğuna göre bu işi bilen kişilerin de olması gerekiyor.

Muzaffer Doğanbaş
(Sanat Tarihçisi, Amasya Müzesi araştırmacısı)

Tabii, tahnit memurları var. Mısır’da da, Selçuklu’da da, Danişmendliler’de de, Osmanlı’da da var. Mısır da da var. Yani, mumyanın olduğu her yerde var.

– Mumyalamanın fonksiyonları nedir? Mumyalamadan ne umulur?

Bu zemine ve zamana göre değişir. Ama en temel ortak özelliği söylemek gerekirse, öldükten sonra dirileceğine inanma düşüncesi. Yoksa cesedi korumanın sonuçta bir esprisi yok. Neticede cesedi kimse göremiyor yani. Kapalı mekanda kalacak. Hatta Mısır ve Roma’da cesedin yanına sevdiği şeyler konuluyor.

– Mumyalanan kişiler hep sultanlar ve tanınmış kişiler. Mumyalama işlemi çok mu maliyetli?

Tabii ki mumyalama belli bir maddi güç gerektiriyor. Malzemeler başka yerlerden getiriliyor olabilir. Artı mumyalama yapan kişilerin emeklerinin maliyeti çok yüksek. Gerçekten mumyalamadan bahsediyorsak bu birkaç günlük bir olay değil. Mısırlılarınki çok uzun sürer. Bu süre Osmanlı’da çok daha kısadır. Ayrıca cesedin konulacağı yere türbe yapılması gerekiyor vs.

– Anadolu beyliklerine ve Selçuklu Sultanlarına ait mumyaların varlığını tarihi belgelerle biliyoruz. Peki bugün ortaya çıkmış varlığı “göz”le görülmüş hangi mumyalar var?

Bugün en eski mumyalar Kayseri’de var. Örneğin Emir Danişmend Gazi ve aile efradına ait mumyalar burada. Yine mumyanın bol olduğu bölge olan Aksaray ve Niğde’de mumya örnekleri ortaya çıkmış. Karaman’da da mumyalar var. Dini kimliği ağırlıkta olan Hıristiyanlara ait mumyalar ise daha çok. Erzincan’da Melik Mengücek Gazi, Konya’da Sultan 2. ve 4. Kılıçarslanların mumyaları bulunuyor. Bu mumyaları artık biliyoruz. Çünkü cesetleri çıkartılmış koruma altına alınmış durumda. Elazığ’da Arap Baba var. Amasya’da 6 mumya var. İstanbul’da da üç mumya var. Topladığımız zaman 40’a yakın mumya yapıyor. Bunlar öyle ya da böyle ortaya çıkan mumyalar.

***

Mustafa Armağan (Araştırmacı-Yazar)

Osmanlı’nın sonu daha İslâmî

– İslamlaşma süreci gelenekleri nasıl etkilemiştir?

Osmanlı Devleti’nin ve kültürünün kurumsal kimliği açısından ilk döneminde mi yoksa son döneminde mi daha “İslâmî” olduğu sorusu sadece merak kışkırtıcı bir oyun-soru olmaktan öte, hakiki bir kördüğümün ilmeklerine el atmak anlamına gelir. Benim bu soruya cevabım, kuruluş ve yükseliş diye nitelenen dönemlerde bir saflık var olsa da, gayri İslamî veya İslam-öncesi unsurların idarede ve kültürde son asırlara nisbetle daha ağırlıklı bir yer işgal ettiği yönündedir. Evet, Osmanlı Devleti’nin âhiri, evvelinden daha İslâmî bir karakter arzeder. Mesela devşirmelerin saltanatı 18. yüzyılda biter. Yeniçeri Ocağına Hıristiyan oğlanları yerine Türk ve Müslüman reayadan erler alınmaya başlanır. Paşaların içinde Müslüman ve Türk olanların sayısı artar. (Ne gariptir ki, bugünkü Türkçüler ve milliyetçiler bile Türklerin Yeniçeri Ocağına yazılmaya başlamasını bir “bozulma” alâmeti olarak görürler!) Bir başka örnek ise mimariden. Osmanlı mimarisinin Bursa dönemi, birçok açıdan saf mânâda “dinî” olmamıştır. Çok bilinen bir örnek Yeşil Camii’dir. İçine girdiğinizde bir havuz ve yan odalar, bu odalarda ocaklar ve davlumbazlar, üst sofalar, hatta giriş cephesinde “balkonlar” bile görebilirsiniz. Bunlar, ilk Osmanlı camilerinde din-dışı ile dinî unsurların birlikte yer aldıklarının göstergesidir. Bu odalarda yatılıp kalkılıyor ve Osman Hamdi Bey’in resimlerinde görüldüğü gibi sohbetler yapılıyordu. Oysa klasik Osmanlı camilerinde iç mekânın tamamen ibadet amaçlı olarak tasarlandığını görüyoruz. Cami mimarisinin kendisinin bile ancak İstanbul camileri içindeki gayri İslamî unsurlardan arındırılabildiğini görüyoruz. Bunu görebilmek için bir Şam’daki Emevi Camii’ne, Kırşehir’deki Caca Bey Camii’ne ve Edirne’deki Selimiye’ye bakmak yeterlidir. Bu Sünnîleşme ve İslamlaşmanın daha Orhan Bey zamanında başladığını ve Yavuz’la en büyük hamlesini yaptığını söyleyebiliriz.

– Bursa’daki Osmanlı türbelerinde tahnit olayına rastladınız mı?

Diğer Osmanlı padişahlarının türbeleriyle ilgili böyle bir açıklama yapamam ancak Bursa’daki Yeşil Türbe’de araştırma yapanlardan rahmetli Kâzım Baykal ile 1992’teki ölümünden bir ay kadar önce yaptığım bir görüşmede bana anlattıklarına bakılırsa Çelebi Mehmed’in cenazesi ne mumyalanmıştır, ne de -şaşıracaksınız belki ama- gömülmüştür! Giriş katının altında yer alan mumyalık kısmına tabutu bırakılmış; kemiklerinden kalanlar ise yerdeki ince bir kum tabakasının üzerinde duruyormuş. Ünlü sanat tarihçisi Albert Gabriel ile birlikte girdikleri türbenin alt katında fotoğraf da çekildiğini ve Hz. Üftade’nin torunlarından olan Abdurrahman Yünal fotoğrafların kendisinde olduğunu söylemişti. Araştırmaya değer bir husus!...

Aksiyon 278. sayı

Orhun Yazıtları Yanlış mı Okundu

Bozkırın ortasında dikili duran taşlar... Asırlar boyu nelere şahid olmamış ki? Kervanların, savaşların, büyük göçlerin, esen rüzgarın, yağan yağmurun sessiz tanıkları onlar... Çok büyük sırları saklıyormuşçasına bir kenarda ketûm ve renksiz durdular asırlar boyu. Bir tarih gizlidir her kıvrımında; savaşlar, barışlar, hükümdarlar gelip geçmiştir gölgelerinden. Bir medeniyetin en önemli ipuçlarını saklar bedeninde.

Bilge Kağan, Kül Tigin ve Bilge Tonyukuk yazıtlarının Orhun Vadisinde dikili olması sebebiyle bunların hepsine birden Orhun Yazıtları denilmiş. Orhun Yazıtları, ilk olarak 19. yüzyılın sonlarında Danimarkalı Thomsen ve Rus bilim adamı Radlov tarafından incelenmiş, okunmuş. Tercüme edilmiş ve yazıtları kapsamlı bir şekilde ele alan atlaslar çıkartılmış. Türkiye’deki Türkologlar dahil olmak üzere bütün dünyadaki uzmanlar işte bu atlaslardan hareket ederek kalem oynatmışlar şimdiye kadar.

Fakat bir süredir yazıtların yanlış ve hatalı okunduğuna dair görüşler dile getiriliyor. Bu görüşleri dile getiren kişiler yanlışlıkları ilk okuma çalışmalarının yapıldığı 19. yüzyıla kadar götürüyorlar. Bu kişilerin başında da Kâzım Mirşan geliyor. Önce Kâzım Mirşan’ın sözlerine kulak verelim.

Yazıtlar yanlış okunmuş

Mirşan’ın iddiası birkaç noktada toplanıyor. Ona göre Türkiye’deki Türkologların büyük çoğunluğu yazıtlarla ilgili bilgileri Radlov’un kaynaklarından alıyorlar ve büyük yanlışlık yapıyorlar. Çünkü Radlov yazıtları tercüme ederken okuyamadığı ya da anlayamadığı yerleri yorumlamış fakat “ben böyle yorumluyorum” dipnotu düşmemiş. Dolayısıyla kendi yorumunu dayatmış ve yeni araştırmaların kapısını kapatmıştır bir nevi. “Radlov kendi okuyuş şeklini de dayatıyor. Hüseyin N. Orkun’un Radlov’dan yaptığı tercümelere bakın. Metinlerin nerede başladığı nerede bittiği belli değil. Bu, yazıtların yanlış yorumundan kaynaklanıyor. Radlov mânâ çıksın diye yorum getiriyor fakat başka anlamları gözardı ediyor.” Tabii bir de kelimelerin farklı okunmaları var. Söz gelimi, “tçm” yazıtlarda geçen bir kelime. Radlov bunu “Taçam” olarak okuyor ve Kültigin’in diğer isimlerinden biri olduğunu yazıyor. Kâzım Mirşan ise aynı kelimeyi “Atuçum” olarak okuyor “namdar lider”, “The Leader” olarak tercüme ediyor. Kısacası Radlov’un isim dediğine Mirşan sıfat diyor. Mirşan, Radlov ve Thomsen’in ard niyetli olmadıklarını fakat “yanlış yaptıklarını” söylüyor. Muhatabımız, Radlov ve Thomsen’den önce bölgede araştırma yapan ve Fin Atlası’nı yayımlayan Finlandiyalı bilim heyetinin, Radlov gibi kendi okuyuş şeklini ve yorumunu empoze etmediğini, ne varsa onu yansıtmaya çalıştıklarını söylüyor. Mirşan’a göre Fin Atlası çok iyi bir çalışma ve mutlaka okunmalı.

Günümüz Türkçe’siyle okunamaz

Kâzım Mirşan’a göre yanlış yorumun en büyük sebeplerinden biri de ilk okuyan kişilerin bu yazıtları konuşulan Türkçe’yi baz alarak okumaları ve yazıtlardaki dilin farklı olabileceği ihtimalini bile düşünmemeleri. Halbuki yazıtlardaki dil konuşulan Türkçe değil, “erken Türkçe” diyebileceğimiz bir dildir. Yani bu Türkçe’de yeni ek ve takılarla kelimelerden başka kelimelerin çıkartılması mümkün değildir. Mirşan, Thomsen ve Radlov’un affedilebilir olduğunu çünkü onların yazıtları okudukları dönemde gerek imkânların gerekse eski Türk dilleri ile ilgili bilginin çok kısıtlı olduğunu hatta bilinmediğini söylüyor. Mirşan’ın affedilemez dediği şey bugün aynı yanlışlıkların ısrarla devam ettiriliyor olması.

Moğolistan’da yer alan yazıtların sayısı 3-5 tane olmadığı, yer altında ve yer üstünde yüzlerce irili ufaklı taş yazıtın okunmayı beklediği söyleniyor. Bu durumun Türk dili ve Türk tarihi için yepyeni kapılar açacak bir potansiyel olduğu şüphesiz

Yakın bir dönemde araştırmaları yayımlanan, Orhun Yazıtları üzerinde çalışmalarıyla da bilinen Rus bilim adamı Malov’un Kazakistan’da bir ağaç parçası üzerine işlenmiş bir başka yazıt ile ilgili tercümesini kendi tercümesi ile karşılaştırmalı olarak okuyor Kâzım Mirşan. Bir sultanın bir sultana gönderdiği bir ferman olduğu söylenen bu yazıtı Malov, bir gezi yazısını andıran betimlemeler şeklinde yorumluyor. Mirşan, alışageldiğimiz bir “büyük hakandan filan hakana hitaben” diye başlayan bazı direktifler içeren bir tercüme ortaya koyuyor . Bir yazıtın bu kadar farklı okunuyor olması düşündürücü. Mirşan’ın iddiası ise yazıtlardaki dilin bugünkü dilden oldukça farklı oluşu ve bugünkü dilin verileriyle okunmasının büyük yanlışlıklar doğuracağı yolunda.

Yazıtlar M.Ö.ye mi ait?

Yazıtlarla ilgili hâlâ tartışmaların devam ettiği diğer bir konu ise yazıtların ne zaman yazıldığı. Yazıtların üzerinde ne zaman yazıldığına dair bir tarih olmadığı için yazıtın tarihini çıkartmak kolay olmuyor, dolayısıyla yorumlamak gerekiyor. Muhtemel tarihlendirme hatası yazıtın muhtevasıyla ilgili birbiriyle zıt büyük bir yorum farkını beraberinde getiriyor. İlk araştırmalarda Orhun Yazıtları’nın tarihi M.S. 8. yüzyıl olarak tespit edilmiş. Pek çok Türkolog bunun tartışmasız bir gerçek olduğunu söylerken bu tarihin bir iki yüzyıl erkene alınabileceğini söyleyenler de var. Kâzım Mirşan’ın iddiası ise bu yazıtların Milat’tan öncesine ait olduğu. Kâzım Mirşan tarihlendirme ile ilgili görüşünü ispatlamak için çok ayrıntılı bilgiler vermekten kaçınmıyor. Karşılaştırmalı olarak Radlov’un tarihlendirme yanlışlıklarından bir örnek veriyor; “Finlandiyalı heyet gidiyor Sibirya’daki yazıtları okumak için. Fin heyeti buradaki taşları araştırdıktan sonra bunların 3000 yıllık olduğunu söylüyor. Radlov ondan sonra gidiyor aynı bölgeye. Ve aynı yazıtlar için, “M.S 600 yıllarıdır” diyor. Bence bu yazıtlar Milat’tan öncesine aittir. Bu tarihlendirme yanlışlığının arkasında Türkler hakkındaki geri, yarı vahşi, yazıdan anlamaz, göçebe bir millettir önyargısı var.” Mirşan’a göre tarihlendirme yanlış olduğu zaman pek çok yanlışlığı beraberinde getiriyor.

Mirşan, Türkiye’de kendi görüşlerinin akademik çevrelerce dirençle karşılanmasını yerli akademisyenlerin kendi başına fikir yürütemiyor olması olarak değerlendiriyor. Türkiye’de Radlov’un tercümelerinin tercih edilmesinin sebebi olarak söylediği şey bu durum için de geçerli; “Hazır olarak sunulmuş materyal varken, yeni çalışmaya ne gerek var ki!.”

Kâzım Mirşan’ın otuzu aşkın kitabı var konu ile ilgili. Bütün yeni okumalarını ve eleştirilerini bu kitaplarda detaylı olarak inceliyor. Yeni çözümlemeleri yaparken eskilerini de aynı anda vermeyi ihmal etmiyor. Mirşan’a göre bütün bu yanlışlıklar Türk tarihi yazımını değiştirecek. Özellikle Orhun Yazıtları ile ilgili süregelen klasik yaklaşımın değişeceği kanaatinde. Bu arada Kâzım Mirşan’ın görüşleri, akademik çevrelerce “ihtiyatlı”, “toptan reddetme”, ”kısmen kabûl etme”, “destekleme” gibi çok farklı şekillerde karşılanıyor. Türkolojiye olan ilgisiyle bilinen Prof. Dr. Orhan Türkdoğan, Kâzım Mirşan’a sonuna kadar destek verenlerden. Türkdoğan, Kâzım Mirşan’ın mühendis kafasıyla “creative” sonuçlar elde edebildiğini söylüyor. Türkdoğan da Kâzım Mirşan gibi düşünüyor; “Türkologlar hiçbir şey yapmıyor, yerinde sayıyorlar.”

Alfabenin deşifresinde farklılıklar var

Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Türkoloji Bölüm Başkanı Prof. Dr. Sema Barutçu, Türkiye’de Köktürk dili ve grameri üzerine çalışan nadir kişilerden. Sema Barutçu’ya göre, alfabelerin deşifresi ve karakterlerin tanımlama işlemleri farklı yorumlar yapılmasına yol açıyor. Bu yorumlama yazıtlardaki eksik ve tahrif olunan kısımlar için de geçerli. Hatta “inanç sisteminin tefsir edilmesinden kaynaklanan farklı yorumlamalar olabilir” diyor Sema Barutçu. Orhun Yazıtları ile ilgili çalışmaları ile bilinen Türk Dil Kurumu eski Başkanı A. Bican Ercilasun, Kâzım Mirşan’ın tezlerine doğrudan yanlıştır dememekle birlikte oldukça ihtiyatlı yaklaşıyor.“Kâzım Mirşan’ın söylediklerinin bilim dünyasında tartışılması ve kabûl edilmesi gerekir ki doğru olduğunu kabûl edelim.”

Kâzım Mirşan başta Orhun Yazıtları olmak üzere pek çok Türk yazıtının yanlış okunduğunu söylüyor. Öyle ki bu Türk tarihinin yeniden yazılmasına yol açacak bir yanlışlık

Dört beş yıldır Moğolistan’da araştırma yapan Doç. Dr. Cengiz Alyılmaz’ın çalışmaları dikkat çekici. Doktorasını bu yazıtlar üzerine yapan Alyılmaz aynı zamanda Devlet Bakanlığı himayesinde TİKA’nın yürüttü Moğolistan’daki Türk Anıtları Projesi’nin (MOTAP) epigrafik belgelemeler sorumlusu. Cengiz Alyılmaz’ın özel ilgisi ve yazıtlardaki dil konusundaki ihtisası onun yaptığı ‘alan araştırmasını’ önemli kılıyor. Cengiz Alyılmaz ilk okumaların yapıldığı dönem ve yapan kişilerin psikolojilerinin iyi okunması gerektiği kanaatinde. “Arkeolojik çalışmalar dışında yazıtların epigrafik belgelendirilmeleri benim tarafımdan yapıldı. Bugüne kadar yapılan çalışmalarda gerçekten de eksiklikler hissediliyordu. Radlov, Thomsen, Malov ve diğerleri gibi yabancılar, yapmış oldukları çalışmaları atlas halinde yayınladılar. Bugüne kadar da bilim adamlarının çoğu bunların yapmış olduğu atlaslardan, daha doğrusu fotoğraflardan hareketle metni kurmuşlardır. Fotoğraflardan, atlaslardan yani ikinci-üçüncü kaynaktan metinlerini kuran insanlar tabii olarak bazı hatalara sebebiyet verdiler.”

Bilimsel rekabet

Alyılmaz, yanlışlığın temelinde iki bilim adamının arasındaki rekabetin olabileceği ihtimaline de dikkat çekiyor; “Özellikle Thomsen’le Radlov adeta birbiriyle yarış halinde idiler. Çok kısa süre içinde birbirinden önce atlas çıkarmak, bilim âlemine daha önceden tanıtmak endişesiyle çok hızlı hareket ettikleri için gözlerinden kaçan, o gün okuyamadıkları, o gün yanlış değerlendirdikleri pek çok şey bugüne kadar tekrar edildi bilim adamları tarafından.”

Ahmet Bican Ercilasun, Osman Fikri Sertkaya, Sema Barutçu, Talat Tekin yazıtlarla ilgili Türkçe eser veren isimlerden bazıları. Cengiz Alyılmaz’ın ifadeleriyle Türkiye’de bu işle uğraşan isimlerin, uzun süre yazıtların yanında kalma şansları olmadığı, o bölgeye gidip üç-dört ay o taşın dibine oturarak veya yazıtları harf harf okuma ve ondan sonra bunları yorumlama şansları olmadığı için tabii olarak eksiklikleri vardı ve bu insanlar bunun giderilmesini istiyorlardı. “Bu kapıyı açan insanlar da bu isimlerdi. Bunu çok samimi olarak söylemek lazım.”

Cengiz Alyılmaz, Orhun Yazıtları’nda yapılan ilk okuma işlemlerindeki eksik ve yanlışlıklarının zincirleme olarak devam ettiği kanaatinde. Alyılmaz, yeniden okuma çalışmalarının çok çarpıcı sonuçlar
verdiğini söylüyor

Farklı okuyuşlar ortaya çıkıyor

Cengiz Alyılmaz, bugüne kadar yapılan çalışmaları kelime kelime, harf harf bütün ayrıntısıyla ve mukayese ederek yazıtları yeniden yayına hazırlamış. İlk olarak Radlov’un ve Thomsen’in atlaslarını yayımladıkları tarihten bugüne yüz yılı aşkın bir zaman geçmesi sebebiyle o günden bugüne yazıtlarda meydana gelen kırılma, dökülme, silinme gibi değişimlerin epigrafik belgelendirilmesi yapılmış bu çalışma çerçevesinde. Ve diğer aşama ise muhteva ile ilgili. “İkinci ve asıl olarak yazıtların muhtevasını değiştirecek herhangi bir şey var mı? İfadelerde ve cümlelerde bozukluğa sebebiyet verecek kelimeler var mı ve bu kelimelere göre okuyuşlar söz konusu mu? Ve yeni okuyuşlar söz konusu olacak mı? Biz bunlara da baktık dolayısıyla çok enteresan şeylerle karşılaştık. Özellikle Tonyukuk yazıtlarında çok farklı okuyuşlar ortaya koyduk. Yani pek çok kelimenin çok farklı okunduğunu gördük. Ve bunların da anlamı değiştirdiğini gördük.” Alyılmaz’a göre yanlış okumalar, okunamayanlar, hatta ilaveler var. İpekyolu üzerinde olmasından dolayı sonradan bazı ilavelerin yapıldığı da tespit edilmiş.

Orhun Vadisi’ndeki yazıtların bilinen ilk Türk yazıtları olarak kabul edildiği düşünüldüğünde kitabelerin ne ifade ettiği daha da önem kazanıyor. Tabii ne ifade ettiğini doğru olarak anlamak da.

Akıllı iken aptal oldu

Bilge Kağan yazıtı diktirdiğinde yaşlandığını söylemektedir. “Ben özüm olup oldum, karıp oldum. Ben yaşlandım. Ama benim ihtiyarlamama rağmen herhangi bir kağanlıkta benim gibi bir bilge olduktan sonra o milletin ne sıkıntısı olabilecektir.” Hiçbir sıkıntısı olamayacağını ve bir kağanın yanında akıllı bir vezirin bulunması gerektiğini işaret ediyor. Yani kendisini övüyor ve kağanlığının için nimet olduğunu anlatıyor. Tercüme edilen metinse şöyle: “Herhangi bir kağanlıkta benim gibi bir aptal olduktan sonra onun ne sıkıntısı olacakmış, o devletin daha başka ne sıkıntısı olur.” Yani akıllı ile aptal birbirine karışıyor ve tercüme eden kişi yazıtı yazan kişinin övündüğünü dikkate bile almayarak başka ve birincisinin tam zıddı bir anlam çıkartıyor. Yrd. Doç. Dr. Cengiz Alyılmaz “Böyle tercüme olabilir mi?” diyerek, tercüme edenin metne kendi yorumunu kattığını, ne anlıyorsa onu verdiğini söylüyor. “Tabii bu bir tanesi” demeyi de ihmal etmiyor. Önümüzdeki günlerde bu yanlışlıkları bir makale vasıtasıyla duyurmaya hazırlanıyor.

Cengiz Alyılmaz’ın Orhun Vadisinde yaptığı çalışmanın üçüncü aşaması ise yazıtlarda kullanılan alfabenin menşei ile ilgili. “Orhun Yazıtları’nda kullanılan alfabenin menşeinin bize ait olduğunu sürekli savunuyoruz. Ama biz bunları tam tespit etmiş değiliz ne yazık ki. Orhun alfabesi 38 harfli diyoruz. Acaba bir 39’uncu yok mu? Yoksa o harflerin farklı karakterleri var mı yazıtlarda? Ben bunları da araştırdım. Dolayısıyla bu yeni bakışla yazıtlara bakıldığında özellikle Tonyukuk yazıtında yeni harflerin yeni karakterlerin olduğunu tespit ettik.” Bu arada görüştüğümüz Türkiye’nin önde gelen akademisyenlerinin Cengiz Alyılmaz’ın çalışmalarını ilgiyle takip ettiklerini belirtelim. Bu çalışmadan rahatsız olduğunu gizlemeyen kişilere karşılık TİKA Başkanı Dr. Öner Kabasakal, Cengiz Alyılmaz’ın başarılı çalışmalar yaptığını ve ilgiyle takip edilmesi gerektiğini söylüyor.

Cengiz Alyılmaz, Orhun Yazıtları’ndaki dilin edebi bir dil olduğunu, dil bilimine göre bir dilin bu hale gelmesi için en az 2000 yıl geçmesi gerektiğini söylüyor. Prof. Dr. Sema Barutçu, Alyılmaz’a ilaveten Türk dilinde “Ahd-i Atik” tercümelerine rastlandığını, bir dilden bir başka dile kutsal metnin çevrilebilmesi için o dilin soyutlama kabiliyeti kazanmış olması gerektiğini ifade ediyor. Ki bu çok uzun yıllar alacaktır. “Bazıları Türk Dili’ni M.Ö. 3000-3500’e dayandırıyor. Bazı bulgulara bakıldığında bence bu M.Ö. 7000’lere kadar uzanıyor” diyor Sema Barutçu. Böyle bir arka plana sahip bir dilin ilk yazılı numuneleri insanlık tarihi içinde değerlendirildiğinde yakın bir tarih sayılan M.S. 8. yüzyıla dayandırmak pek kabûl edilir gibi gözükmüyor. Ama bilimsel olarak bunun ortaya konması için Moğolistan’da yapılmakta olan projenin devamını ve sonuçlarını beklemek gerekiyor. Alyılmaz’ın ifadesiyle Türk tarihini “efsane” olmaktan kurtaracak bir çalışma bu.

Öyle anlaşılıyor ki Orhun Yazıtları’yla ilgili bilgiler tazelenmek durumunda. Çünkü yeni okumalar Orhun Abidelerinin bugüne kadar bilinenlerden daha farklı taraflarının olduğunu ortaya koyuyor. Pek çok sebepten dolayı yanlış okunan, okunamayan ve yanlış yorumlanan kısımların deşifre edilmesiyle Türk tarihi her zamankinden daha berrak, daha anlaşılır, daha sağlam ve daha gerçekçi bir tarih olarak çıkacak karşımıza... Şöyle gönülden bir “inşaallah”diyoruz ve merakımızın giderilmesini bekliyoruz.

Kâzım Mirşan kimdir?

Kâzım Mirşan aslında Orhun Yazıtları’nı ilk defa okuyanlardan Danimarkalı Thomsen gibi bir mühendis. Önce hobi olarak ilgilendiği Türkoloji sonradan tutkuyla sarıldığı bir “meslek” haline gelmiş. Kendi mesleği çok kazandıran bir meslek olmasına rağmen lise yıllarından başlayan Türkolojiye, özellikle Türk dillerine olan ilgisini mesleği ile paralel olarak devam ettirmiş. Bazıları İngilizce ve Fransızca olmak üzere 38 kitabı var. Kâzım Mirşan aslında Batı Sibirya’nın Tümen şehrinden. Dedesi büyük bir ticaret adamı imiş. 1917 devriminden sonra Doğu Türkistan’a yerleşmişler. 13-14 yaşına kadar Doğu Türkistan’da yaşadıktan sonra 1935’te İstanbul’a gelip liseyi Boğaziçi Lisesi’nde okumuş. Onu dile yönelten şeyse okul sıralarında öztürkçe ile tanışması. Müdür kelimesinin “direktör” olmasına ve bunun Öztürkçe izahatına pek bir anlam verememiş söz gelimi. 2. Dünya Savaşı yıllarında İTÜ İnşaat Mühendisliği’nde okurken dil öğrenmek için Berlin’e gider. Rus toplarının sesi Berlin’den duyulmaya başlayınca Stutgard’a taşınır. Dil eğitimi yanında mühendislik eğitimini Almanya’da tamamlar ve Türkiye’ye döner. Kâzım Mirşan uzun yıllar boyunca altı ay mühendis, altı ay Türkolog olarak yaşar. Kâzım Mirşan’ın araştırmalarını kolaylaştıran en büyük unsur şüphesiz çok sayıda dil bilmesi. Türkoloji’yi kastederek “Bizim meslekte bu metni okuyamıyorum diye bir şey olmaz” diyor. Almanca, Rusça, İngilizce en sık kullandığı diller. Önüne Yunanca ve İtalyanca metinler geldiğinde de okuyor. Tabii ki Asya’nın yeni ve eski lehçelerini saymamız gerekiyor. Halen Bodrum Türkbükü’nde yaşıyor.

Kazım Mirşan’ın kendi yazdığı ve çoğalttığı kitaplarından bazıları

***

Kazakistan Dil Bilim Enstitüsü Müdürü ve Ord. Profesör Dr. Abduali Kaydarov

“Tartışmalar devam ediyor”

Orhun Yazıtları yaklaşık son 150-200 yıldan bu yana araştırılmaya başlandı. İlk okuyan Thomsen ve Radlov’dur. Onlar okuduktan sonra araştıran, yazan, sözlerini yorumlayan alimler çoğalmaya başladı. Bunlardan biri olan ve Radlov’un öğrencisi ve benim de aynı zamanda öğretmenin olan Sergey Malov’un, 1995 yılında ilk Türk yazıtları hakkında kitabı çıkmıştı. Bu konuyu inceleyen ve araştıranlar daha sonra çoğalmaya başladı.

Aynı zamanda Almanya’dan âlimler, İngiltere’li Gerhelt Vovson gibi profesörler de bu konuyu inceleyen araştırmacıların arasında. SSCB döneminde Moskova ve Leningrad şehirlerinde de bu konuları inceleyenler var. Kazakistan’da Naminhonov, onun öğrencisi Ubeydullah Aydarov, Altay Amanjolov isimli uzmanlar da Orhun Yazıtları’nı inceleyenler arasında. Bunları incelerken 150-200 yıldan bu yana araştırılan ve ortaya konulan kaynaklardan da istifade ettiler. Tartışmalar devam ediyor. Tabii ki bu konunun iyi araştırılması lazım. Onun için bu konunun çok iyi incelendiğini söylemek mümkün değil. Benim bir öğrencim Pekin’de öğretmen. O eski Uygur yazısını ve diğer yazıları inceliyor. Kırgızistan’da da İgir Aleyseyiviç Blatmanov isimli bir profesör var. Onlar da araştırıyorlar. Radlov’un zamanında Malov gibi oryantalist alimlerin çekip getirdiği fotoğraflar var. Onlardan da inceleniyor.

***

Ank. Ünv. Dil Tarih Coğrafya Fak. Türkoloji Bölüm Bşk. Prof. Dr. Sema Barutçu

Farklı okumalar var

Orhun Yazıtları’nı farklı okuma şekilleri olabilir. Alfabelerin deşifresinden, karakterlerinden, tanımlamalarına kadar bazı unsurlar farklılıkları meydana getiriyor. Eksik ve tahrip edilmiş olan kısımlarının tamamlanması ve yorumlanması da farklı metinler ortaya çıkartabiliyor. İnanç sisteminin tefsir edilmesinden kaynaklanan farklı yorumlamalar da olabilir. Şöyle olabilir böyle olabilir gibi tasarruflar olabilir.

1300 yıllık geçmiş, insanlık tarihi düşünüldüğünde yaşadığımız döneme çok yakın bir tarih. Yazıtlarda yer alan yazılar edebi bir dil, devlet dili ve gizli olmayan bir dildir. Oldukça gelişmiş bir dildir. Ki, Ahd-i Atik gibi kutsal metinlerin çevrildiğini görüyoruz; bir dilden başka bir dile kutsal metnin çevrilebilmesi için dilin soyutlandırma kabiliyetinin gelişmiş olması gerekmektedir. Bu bakımdan yazıtlardaki dil çok gelişmiş bir dildir. Bu dili M.Ö. 3000-3500’e dayandıranlar var. Bence M.Ö. 7000’li yıllara bile dayanıyor. Çünkü bunun izleri var.

***

Moğolistan Türk Anıtları Projesi’nin içinde olan Yrd. Doç. Dr Cengiz Alyılmaz:

Çadırda değil şehirde yaşıyor

Çalışma, 1995 yılında Süleyman Demirel’in Moğolistan’a ziyareti ve direktifi üzerine başladı. Amaç Türk kültür ve medeniyetinin ortaya çıkartılması. Bu görev kısa adı TİKA olan Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı’na verildi. 95-97 arasında Türk-Moğol heyeti kurulmasına karar verildi ve bilim adamları bir araya gelerek neler yapılabileceğini konuştu. Bölgeye heyetler halinde ziyaretler gerçekleşti. Neticede 96 yılı sonlarında oluşturulan Türk Moğol bilim heyeti 97 yılında bölgedeki çalışmalarına başladı. Restorasyon ve konservasyon için gerekli tüm altyapı; yol, bina müze yapımı; dahası yazıtların korunması için gerekli olan bütün araştırma ve incelemeler yapıldı. Bunlar yapılırken dünyada bu tür araştırmalar için belirlenen en üst bilimsel veriler esas alındı ve en üst teknoloji kullanıldı. 99 yılında yer üstü çalışmaları, epigrafik belgelemeler, restorasyon ve konservasyon ile ilgili çalışmalar bitti. 2000 yılı içinde Bilge Kağan yazıtından başlamak üzere kazı işlemleri yapılacak (Heyet geçen hafta içinde Moğolistan’a gitti). Yer üstündeki çalışmalar bitti ve raporlar halinde TİKA’ya sunuldu. TİKA bunu bastıracak. Bununla ilgili geçen aylarda İstanbul’da 70 bilim adamının katıldığı 2. Uluslararası Göktürk Anıt ve Yazıtları Kollegyumu yapıldı. Burada “daha neler yapılabilir” konusu görüşüldü. Doğrusu biz bu kazıdan çok şey bekliyoruz.

Yazıyla coğrafyayı bütünleştirdik

Yazıtların muhtevasına girince yazıtların niye dikildiğinin ötesinde o verilmek istenen mesajı, yani geçmişten hâle, hâlden istikbale iletilmek istenen mesajla birlikte çok dâhîyâne fikrin mahsülü olduğunu görüyorsunuz. Yazıtlar bir kere İpekyolu’nun merkezine dikilmiş. Ve bunu da Bilge Kağan yazıta kazmış. Ama şimdi yazıtın hep ucundan kulağından, şeklinden, şemailinden, alfabesinden söz edildiği, bu böyle mi okunsun öyle mi okunsun diye yıllardır uğraşıldığı için biraz da içine girilememiş. Yani o coğrafya ile yazıtı bütünleştirebildik biz. Yani o coğrafyaya gittikten ve 4-5 yıldır orada kaldıktan sonra o coğrafya ile yazıtların ne anlam ifade ettiğini insan çok daha iyi anlıyor.

İşlek bir yere kurulmuş

Yazıtların Uygur devletinin başkenti olan Karabaldasu’ya uzaklığı 30 km. Ve Cengizhan’ın başkenti Karakurum’a uzaklığı da 60 km. Karıştırılmasın, Cengizhan yazıtlardan çok sonradır. Ama bu bize gösteriyor ki hem Karabaldasu hem Karakurum ve diğer taraflara bakıldığında yazıtlar son derece işlek bir yere dikilmiş. Bilge Kağan amacını söylüyor: “Ben uzaktaki tahtlara, İranlılara kadar herkes görsün-bilsin diye yazıtları ulaşılan merkezi bir yere diktim.” Yazıtların muhtevası kadar dikiliş şekli de bilgecedir. Yeriyle ve muhtevasıyla yazıtların tarihimizin ölümsüz yapı taşları olduğu açık. İkinci olarak yazıtlarda yer alan tarihi şahsiyetlerin gerçek kimlikleri ve Türk tarihindeki fonksiyonları ortaya çıktı.

Efsaneden gerçeğe

Biz Köktürk yazıtları dediğimizde üç tanesini akla getirmişiz. Bunlara ilaveten Uygur dönemine ait beş-altı tane var. Oysa irili ufaklı dünya kadar yazılı taş var. Bugün bunların envanteri çıkartılıyor, fotoğrafları çekiliyor. Bunlarla ilgili bilgi-bulgu-belge ne varsa hepsi bir araya toplanıyor. Dolayısıyla Türk medeniyet tarihi ile ilgili maddi nümûneler tek tek tespit ediliyor ve kayda geçiriliyor. Tarih efsaneden çıkıp gerçeğe dönüşüyor.

Yrd. Doç. Dr. Cengiz Alyılmaz TİKA’nın yürüttüğü proje ile ilgili olarak 4-5 yıldır Moğolistan’da yazıtların epigrafik
belgelendirilmesiyle meşgul

Şeyh Galip, Divan şiirinin zirvesiyse yazılı taş edebiyatında da bir sürü yazıt var. Orhun Yazıtları bu işin zirvesi. En yoğun yazıların bulunduğu ve en yoğun yazılı yüzeylerin bulunduğu yazıtlar Orhun Yazıtları. Ve en net, en berrak ve en temiz Türkçe’yle yazılmıştır. En sağlam metindir. Metinde kopukluk yoktur. Vakıa zinciri sağlamdır. Zaman bellidir, hayali değildir. Burada anlatılan tarihi gerçekler Çin kaynaklarıyla aynen örtüşüyor. Yazıtların batı yüzü Çince yazılmış. Bu bölgede en aktif olan Çinlilerdir. Batı yüzeyine yazıtların Çince olarak özetlenmesi oldukça bilgece bir tutum. Bu anadillerini unutan, Çinlileşmiş Türkler için de yazılmış olabilir.

Yüzlerce bilim adamını “doç-prof” yapar!

Yazıtlara bakıldığında çadırı sırtında gezen bir millet değil bu millet. Yerleşik bir medeniyeti var. Yazıtların hemen yanındaki Karabalgasu şehri kalıntısı, Türkiye’deki pek çok antik kent kalıntısının iki üç katı. Çok büyük kültür ve medeniyet var orada. Yani yerleşik medeniyeti yaşadığımızın ifadesi o bölgedeki yazıtlar. Ticaretle, sanatla, edebiyatla uğraşıyorlar, kervanlar gönderiyorlar. Yüzlerce bilim adamını doçent-profesör yaparak göklere çıkaracak bir birikim var orada. Önce beş yıl olarak başlamıştı şu anda 50 yıl olarak hedef belirlendi. 50 yıllık süre içinde Türk kültür ve medeniyetinin ciddi anlamda ortaya çıkacağına inanıyorum.

Moğol devletine çok şey borçluyuz. Moğolistan Türk kültür ve medeniyetinin bugüne kadar adeta bekçiliğini yapmıştır. Ve onlar bir kardeş sıcaklığı ile yaklaşıyorlar. Türkiye Türklerini de kendilerinin Avrupa’daki temsilcileri olarak görüyorlar. Moğol halkı yazıtları adeta ziyaretgâha çevirmişler.

Öncelikle projeyle ilgili adı anılması kişiler Türk dünyasından sorumlu Devlet Bakanı Prof. Dr. Abdülhaluk Çay ve TİKA Başkanı Dr. Ömer Kabasakal. Bu ikisi özellikle son dönemde olağanüstü gayret göstermiştir.

Aksiyon 292.sayı

Anıttaki Gizli Rus

Bolşevik devriminin iki önemli generaline ait heykellerin Taksim Cumhuriyet Anıtı’nda, hem de hemen Atatürk, Fevzi Çakmak ve İsmet İnönü’den sonra geldiklerini biliyor muydunuz?

Maçı kazanan üç büyüklerin taraftarı sevincini Taksim’e taşır, “Kıbrıs Verilemez” diyenler soluğu burada alır, işçiler burada zam ister, siyasiler burada nutuk atar. Taksim meydanı, resmi ve gayr-i resmi ilgiye mazhar olmuş bir yer. Cumhuriyet Bayramı gibi milli günler için Taksim meydanı ve Taksim Cumhuriyet Anıtı ilk durak olur çoğu zaman.

Cumhuriyet Anıtı, Taksim meydanına anlam veren yegane tarihi dekor olarak meydanla bütünleşmiştir. Taksim’deki büyük nümayişlerle de iç içe; toplumsal olaylarda Cumhuriyet Anıtına tırmanmış insan görüntüleri her an ajanslara düşebilir. Burada şipşak fotoğrafçılar hiç eksik olmaz, yeni-eski ziyaretçiler Cumhuriyet heykeli fonunda fotoğraf çektirmeyi ihmal etmezler... Ve “insan seli” tabiri buraya yakışır.

Peki bütün törenlere, mitinglere ev sahipliği yapan, Türkiye’nin en işlek, en kalabalık meydanı, onca ‘ortalıktalığına’ rağmen bizden bir şey saklıyor olabilir mi? Ya da soruyu daha özelleştirerek sorarsak yanından gelip geçerken Taksim Cumhuriyet Anıtına hiç dikkatlice baktınız mı? “Tabii ki..” ya da “Niye dikkatlice bakalım ki!” sözleri sorunun muhtemel cevapları olur. Peki, Bolşevik Ekim devriminin iki önemli generaline ait heykellerin Taksim Cumhuriyet Anıtında, hem de hemen Atatürk, Fevzi Çakmak ve İsmet İnönü’den sonra geldiklerini söylersek...

Taksim Cumhuriyet Anıtı’nda önde yer alan Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak’ın hemen arkasında iki Rus generali dikkat çekiyor; Frunze ve Voroşilov

Bu bilgi, tarih kitaplarında ve büyük ansiklopedilerin ilgili maddelerinde pek yer almıyor tahmin edilebileceği gibi. 8 ciltlik İstanbul Ansiklopedisi”ne bakıldığında bazı mimari bilgilerden sonra, anıtın Sıraselviler tarafındaki Cumhuriyeti sembolize eden figürleri anlatırken Atatürk, İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak’ın isimleri anılıyor. Diğer kaynaklar ve ansiklopediler heykelin daha çok mali ve sanatsal yönüne değiniyor, bahsini ettiğimiz figürlerden gayri, kimliklere dair pek ayrıntı vermiyor. Halbuki Beyoğlu yönündeki Atatürk’ün en önde olduğu toplulukta yüzü teşhis edilebilen en az on insan figürü yer alıyor. Atatürk, İsmet inönü, Fevzi Çakmak. Furunze Voroşilov... Belki de Tevfık Rüşdü Aras...

Furunze, Kızılordu’nun teorisyenlerinden ve Bolşevik Rusya’nın önemli insanı. Kurtuluş Savaşı’nın sürdüğü sıralarda, 1921’lerde, Anadolu’nun neredeyse her yerini adım adım dolaşmış, Bolşevik Rusya’nın desteğini göstermiş ve bu arada Anadolu halkının Ekim devrimine karşı tutumunu gözlemlemiş. İlber Ortaylı’nın deyimiyle fevkalade bilgili ve antikite bilgisine sahip bir kişi Furunze. Türkiye ile ilgili izlenimlerini Ankara Yolculuğu Konusunda Rapor ve Ankara Yolculuğu kitabında toplamış. Doğan Kitap’tan çıkan Abdula Mardanoviç Samsutdinov’un “Mondros’dan Lozan’a Türkiye Ulusal Kurtuluş Savaşı Tarihi: 1918-1923” adlı kitap bu yakınlaşmayı anlatması ve bu dönemki Türk-Rus ilişkilerini okumak bakımından ilginç anektodlar içeriyor. Kitapta, Atatürk’ün ya da Cumhuriyet’in önde gelenlerinin Sovyet Rusya ile sıcak ilişkiler kurdukları anlatılıyor. Zaten Moskova Antlaşması da bu ilişkilerin yoğun olarak yaşandığı 1921’de yapılıyor.

İtalyan Heykeltıraş Canonica tarafından yapılan heykelin açılışı dönemin gazetelerine de yansımıştı.

K. Yefremoviç Voroşilov ise Kızılordu’nun önde gelen generallerinden. Daha önceleri Türkiye’ye gelmekle beraber Cumhuriyet’in onuncu yıl kutlamalarına katılıyor ve fotoğraflardan bu törenlerde Atatürk’ün yakınında yer aldığı görülüyor. Bu dönem Sovyet Rusya Türkiye’nin müttefikidir. 1921’de Moskova anlaşmasıyla yoğunlaşan ilişkiler giderek ilerler. Furunze ve Voroşilov’un maddi ve manevi destekleri her zaman devam eder. Somut bir örnek olarak 1927’de Sovyetlerden gelen pek çok tank, top gibi ağır silahların Tophane Limanı’ndan Türkiye’ye giriş yapmış olması verilebilir. Özetle Cumhuriyet’in ilk dönemlerindeki Türk-Rus ilişkilerinin Taksim meydanındaki anıt kadar gizemli olduğu söylenebilir.

Furunze, antikite bilgisi yüksek bir general

Türkiye’deki heykelcilik faaliyetleri Osmanlı’nın son dönemlerine rastlamakla beraber heykel yapanların işinde yetkin kişiler olduğu söylenemez, zaten sayıları da çok az. Dolayısıyla heykel yapımı daha çok Cumhuriyet dönemine rastlıyor Taksim Cumhuriyet Anıtı da Türkiye’nin ilk anıtı olmasa bile, adı ilklerin arasında geçiyor. Taksim Anıtı 1925 yılında ısmarlanmış ancak 1928 yılında tamamlanabilmiş. Daha harf devrimi ilan edilmediği için Cumhuriyet gazetesindeki anıtın açıldığına dair verilen haber Osmanlıca. Mustafa Armağan, anıtın büyük bir havuz içinde; iki yanını çevreleyen çeşmelerden akan suyun büyük havuza dökülecek şekilde tasarlandığını ve maddi zorluklar yüzünden bunun gerçekleştirilemediğini söylüyor. Anıtın o günkü maliyeti ise 140.000 TL. Çetin Altan’a göre Türkiye’de pek çok şey gibi heykeltıraşlık gelişmemiş, dolayısıyle İtalyan bir heykeltıraşa ısmarlanmış; fakat o da aslında birinci sınıf heykeltıraş değilmiş.

Heykeltıraş casus mu?

Taksim heykeli İtalyan heykeltıraş P. Canonica tarafından yapılır. Taksim Anıtı Canonica’nın Türkiye’de yaptığı tek çalışma değil; İzmir’de yaptığı bir heykel ve Ankara’da biri Zafer meydanında diğeri Etnografya Müzesinin önündeki tunçtan yapılmış iki Atatürk heykeli Canonica’ya ait. Canonica’nın bir süre heykeltraslık yaptıktan sonra resim ve müzikle yakından ilgilendiği, 1929’da İtalya Akademisi’ne üye olduğu, 1950’de de İtalya Parlamentosuna hayat boyunca senatör seçildiği biliniyor. Türkiye’nin önde gelen sanat tarihçilerinden Semavi Eyice “Atatürk ve Pietro Canonica” adlı eserinde hem heykeltıraştan hem de Atatürk’le olan ilişkilerinden bahsediyor. Konuyla ilgili kendisiyle görüştüğümüz Semavi Eyice Canonica’nın Mussolini’ye çok yakın olduğunu hatta Türkiye dönüşünde Mussolini’ye verilmek üzere bir rapor kaleme aldığını söylüyor. Eyice, bu raporu kitabına eklemiş. Canonica, raporda Atatürk’ten övgüyle söz ediyor. Pietro Canonica çok dolaşan bir sanatçı, benzerleri gibi dolaştığı bölgeler hakkında rapor yazarak kendi resmi makamlarını bilgilendirmeyi ihmal etmiyor, yani Türkiye hakkında Mussolini’ye rapor yazıyor. Yazılanların seyahat notları niteliğinde olmaması, sanatçı kimliği yanında başka kimliklerini de tartışmaya açıyor. Burada en kolay şey, Canonica için casus, muhbir, hatta hatta Mussolini ile yakınlığından dolayı “faşist” demek. Böylesi “sıfatlar kullanmanın ne kadar zor olduğu da bilinir. Hem bizim üzerinde durduğumuz konu heykeltıraşın kimliği değil.

Semavi Eyice’ye heykeldeki figürlerin kimlikleri hakkında bilgisi olup olmadığını sorduğumuzda çalışmalarında buna dikkat etmediğini ve dolayısıyla bilemeyeceğini ifade ediyor.

Varoşilov, Türkiye Cumhuriyeti’nin 10. yıl kutlamalarında Atatürk’le beraber.

Neden unutuldu

Murathan Mungan “Üç Aynalı Oda”da, bir kasiyer profili çizer. Hep orta yer dededir fakat sorsanız “kasiyer kimdir” diye, kimse onu hatırlamaz. Taksim Cumhuriyet Anıtı da biraz böyle; fazlasıyla göz önünde ve belki bu yüzden gizli, bilinmez. Taksim Anıtında “saklı” iki Rus generalin öyküsü ise biraz farklı.

Yaptıkları yardımlara karşılık kadirşinaslık örneği olarak Furunze ve Voroşilov’un figürleri Cumhuriyet Anıtına konulmuştur konulmasına ama bu iki ‘yabancı’ figür, gelişen siyasi ve konjonktürel yapıdan dolayı olsa gerek unutulmaya yüz tutar. Şöyle ki, 1921’de yapılan Moskova Antlaşması yirmi yıllık bir anlaşma olup zamanı dolduğunda tarafların anlaşmasıyla yenilenebilecektir. Çetin Altan’a göre 1941’de Türkiye ABD ile sıcak ilişkiler içerisindedir. Dolayısıyle 2. Dünya Savaşı’nda SSCB’nin yanında yer almaz ve Sovyet Rusya da Moskova antlaşmasını yenilemek istemez. Yani Türk-Rus ilişkileri tam anlamıyla bozulur. İlber Ortaylı’ya göre Stalin’den kaynaklanan Moskova Anlaşmasının feshi, Türk-Rus ilişkilerinin ‘kötü’ bir şekilde kopmasına ve maalesef bir daha düzelememesine yol açmış. Dolayısıyle Türkiye ile Sovyet Rusya’sı arasında “soğuk savaş” başlar ve Taksim Cumhuriyet Anıtındaki iki Rus generali de unutulur.

Şimdiye kadar anlatılanların bir kısmını önceden biliyor olmanız mümkün. Çünkü bizden önce konuyu dile getiren birkaç yazı ve birkaç yazar var. Taksim’deki iki Rus generalinden ilk bahseden kişi Çetin Altan. Nebil Özgentürk ve Mustafa Armağan da bu konudaki yazılarına referans olarak Çetin Altan’ı göstermişler.

Taksim Meydanı’nda yer alan Cumhuriyet Anıtı yerli ve yabancı ziyaretçilerin doğal buluşma alanı bugün. Anıttı yer alan iki Rus general Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında Sovyet Rusya’sıyla kurulan ilişkinin bir yansıması.

Nebil Özgentürk’ün araştırmasına göre adı geçen Rus generallerin anıta konulması bizzat Mustafa Kemal’in isteği ile olmuş. Heykeltıraş Canonica’nin Atatürk’e olan yakınlığı bu düşünceyi destekliyor. Burada iki soru sorulabilir. Sovyet generallerinin Cumhuriyet Anıtında yer almaları nasıl açıklanabilir? Ve “Anıtta iki Rus generalinin de olduğu niye açıklanmıyor?” Birinci sorunun cevabı olsa olsa kadirşinaslık ve o günkü konjonktürel durum olacaktır. Ancak ikinci soruya cevap bulmak güç. Taksim Anıtı, insanların yaşadıkları şehirlere karşı yabancılaşmalarına gösterilebilecek bir örnek sadece, konuştuğumuz tarihçi ve araştırmacılar tarihi gerçeklerin “önemsiz” kabul edilse bile bilinmesinin zararı olmayacağı konusunda hemfikir. Üstelik tarihi gerçeklerin bir gün ortaya çıkma gibi bir huyu var.

İstanbul’da yaşayan insanlar için “saklı” kalan bir yığın eser var elbette. Yüzyılllardan süzülüp gelen tarihi eserlerin ne varlığını ne de anlamını kavrayabiliyoruz. Yani tarihi eserlere olan lakaytlığımız yerleşik bir hal kazanmış sanki. İlber Ortaylı’ya konuyu aktardığımızda şu sözleri işitiyoruz: “Bu laubaliliktir. Biri yapıyor unutuluyor gidiyor; doğru dürüst ne kaydediliyor, ne rehber çıkarılıyor. İnsan, böyle bir heykelin yazısını yazar, broşürünü çıkarır, yayınlar...”

Çetin Altan, Nebil Özgentürk ve Mustafa Armağan’ın Taksim Anıtı’nın gizli tarihine ortak tepkisi, “Tarih de şeffaflaşmalı.” şeklinde

Belki bu anıtın gerçek öyküsünü bilen vesika sahibi kişiler ya da kurumlar vardır da bizleri bilgilendirirler diye ümit ediyoruz.

Aksiyon 270. sayı

Turan Mahkemede

Milli Şef dönemi Ruslar’ın Almanları geri püskürttüğü bir zamanda 3 Mayıs 1944’te 23 kişi Turancılık gerekçesiyle içeri alınıyor ve bu kişilere işkence yapılıyor. Bu olay tarihe tabutluk işkencesinden dolayı “Tabutluk” hadisesi olarak geçiyor. Alparslan Türkeş, Reha Oğuz Türkkan, Nihal Atsız, Zeki Velidi Togan, Dr. Fethi Tevetoğlu işkence gören kişilerden bazıları. O 23 kişiden hayatta kalan iki kişi var. Onlarla konuştuk...

3 Mayıs 1944’te Turancılık davasından Tutuklanıp işkence gören 23 milliyetçinin hikayesi

“Tabutluk... Beton içine bir tabut büyüklüğünde oyulmuş bir yer. İkibin voltluk bir ampul. O zamanın emniyet müdürü Nazi Almanya’sına gitmiş ve bu helozonlu işkence ampullerini getirmiş. Bileklerimizden duvara asılıyoruz. Ayaklarımız yere değmiyor. Müthiş sıcak. Kapılar da kapalı. Tam bir tabut gibi. Ampul beyninizde kızdırılmış iğne batıyormuş gibi acılar veriyor. Bağırıyorsunuz. Tamam diyenleri bırakıyorlar imza attırıyorlar. Bir seferinde ‘Tamam tamam’ dedim alıp beni götürdüler. O zamanın Emniyet Genel Müdür Muavini Kamuran Çuhruh ve İstanbul Emniyet Müdürü Ahmet Demir. İlk girişimde doktor çağırdılar, yemin etmeye sağlığı müsait midir, değil midir diye. O da müsaittir deyince tükürdüm suratına. “Böyle mi yemin ediyorsunuz, işkence için mi yetiştirildiniz” falan dedim. Tabii, ‘götürün “mûtena” odaya’ dediler. Tabutlukların ismi mûtena odaydı. İkinci keresinde gittim. Hazırlamışlar ifadeleri. Ve ifadelere baktığım zaman ne kadar çekindikleri isimler varsa hepsini bu işin içine katmaya çalışmışlar. Celal Bayar, Adnan Menderes... Hiç alakaları yok tabii yırttım attım. Sonra sille tokat içeri attılar tekrar. İşte orada dört gece kaldıktan sonra çıkardılar, zaten bayılmışım...”

1944 yılında görülen davada Nihal Atsız ve Alparslan Türkeş de yargılanmıştı.

Yıl 1944...”Nihal Atsız ile Sabahattin Ali arasında görülen dava büyük bir mitinge dönüşür... Tam da o günlerde Rusya Almanya içlerine doğru ilerlemektedir. Rusya’nın Almanya’ya yürümesinin Türkiye için ne anlam ifade ettiğini anlamak için olayın öncesine ve sonrasına bakmak gerekiyor. Bir de Reha Oğuz Türkkan’ın gördüğü işkencenin perde arkasına. Yani 3 Mayıs’ı 3 Mayıs yapan şeye...

Olayın canlı “şahidleri”

Bize o dönemle ilgili tanıklıklarını ve yaşadıklarını anlatan üç kişi var. 23 kişiden hayatta kalan iki kişi; iddia makamına göre “elebaşı” Ord. Prof. Dr. Reha Oğuz Türkkan, “ihtilale yeminini kerhen yapmış (!)” olduğu için bir yıl yattıktan sonra dışarı çıkan Fehiman Tokluoğlu ve o dönemde küçük bir çocuk olan Nihal Atsız’ın oğlu Yağmur Atsız...

1940’lı yılların başlarında çıkan Bozkurt ve Ergenekon, isimlerinden de anlaşılabileceği gibi milliyetçilerin ve onların önde geleni olan Reha Oğuz Türkkan’ın çıkarttığı dergiler. Milli Şefe ve resmi görüşe aykırılıktan sık sık kapanan dergilerden sadece ikisi. Lise ve üniversite çağında bu dergilerle karşılaşan Fehiman Tokluoğlu’nun ifadesiyle muhalefet kavramının olmadığı bir dönemde bunlar “muhalefet eden” yegane dergiler. Dergi kapama alelade bir durum gibi gözüküyor o dönem için. Tek eleştirilebilen kurum belediyeler.

Dönemi anlamak için iki gelişmeye ve iki tavra göz atmak gerekiyor. Yıl 1939. Türkkan’ların aile dostu Cumhuriyet’in sahibi Yunus Nadi’nin oğlu Nadir Nadi gazetesinde yazdığı yazılarda “düzene uymalıyız” diyerek oldukça açık faşizm propagandası yapıyor. Reha Oğuz Türkkan ise çıkarttığı Ergenekon dergisinde faşizmin tehlikeli olduğu yolunda yazılar kaleme alıyor. Aile dostu Nadi’lerle aralarının bozulması buna dayanıyor. Bu arada, derginin yayınları Almanya ile ilişkileri zedeleyebileceği endişesi doğurmaktadır ve çok geçmeden dergi kapatılır. Çok değil birkaç yıl sonra aynı dergi bu sefer komünizm aleyhtarı yazılarından dolayı “Rusya” ile ilişkilerimizi bozuyor gerekçesiyle kapatılacaktır. Hassas dengelerin baş gösterdiği bir dönem... Bazıları bunu İnönü’nün temkinli politikasına bağlarken Reha Oğuz Türkkan da bunu İnönü’nün “korkak” dış politik tavrına yoruyor.

Hasan Âli komünist değildi

Reha Oğuz Türkkan Atatürk’ün milliyetçiliği önemsediğini ve Orta Asya’dan gelen öğrencileri koruduğunu, Türkçülükle ilgili çalışmalara ağırlık verdiğini anlatıyor. Fehiman Tokluoğlu da, “Tarih ve edebiyat dersi kitaplarını okuyan bir kişinin milliyetçi olmaması mümkün değil neredeyse” diyor. Fakat Tek Parti hükümeti milliyetçilik açısından kötü bir karneye sahip. En başta gelen konu ise solcu olduğu bilinen Kadro Hareketi’nin Hasan Âli Yücel tarafından kollanması ya da kadrolaşması, batının pek çok klasikleri tercüme edildiği halde milli kültür değerlerini taşıyan eserlerin görmezlikten gelinmesi...

Cumhuriyet’in sahibi Yunus Nadi’nin oğlu Nadir Nadi gazetesinde yazdığı yazılarda “düzene uymalıyız” diyerek oldukça açık faşizm propagandası yaptığı 39 yılında Reha Oğuz Türkkan, çıkarttığı Ergenekon dergisinde faşizmin tehlikeli olduğu yolunda yazılar kaleme alıyor.

Eleştirilerin dozajı 1943’te Rusya’nın Almanya’ya, oradan da Bulgaristan’a doğru yönelmesi ve İnönü’nün dış politikada denge dümenini Rusya’ya kıvırmasıyla daha da artar. Çünkü konjonktür değişmiş, devlet nezdinde solcular muteber sayılırken milliyetçiler de tehlikeli olarak görülmeye başlanmıştır. “Hasan Ali’nin, Falih Rıfkı’nın, Nevzat Tandoğan’ın manevraları bundan, yoksa bunlar komünist değildi. O yüzden onları korumaya başladılar, bizi tehlike olarak görmeye başladılar” diyor Reha Oğuz.

Sabahattin Âli ile Nihal Atsız davası sırasında çıkan olaylardan sonra tutuklamalar başladı

Atsız, Reha Oğuz’un çıkarttığı Ergenekon’da yazılar kaleme alır. Çok kuvvetli polemikleriyle tanınan Nihal Atsız’ın yazıları derginin sık sık kapatılmasına yol açar. Reha Oğuz’la Nihal Atsız’ın üslûp uyuşmazlığı ve Türkkan’ın yazıları dergide çıkmadan önce görme talebi ikilinin yollarını bir süre ayırır. Nihal Atsız Orkun’u çıkarmaya başlar. Bu arada pek çok milliyetçi dergi de sökün etmiştir. Orhan Seyfi Orhon Çınaraltı’nı, Dr. Fethi Tevetoğlu Kopuz’u çıkarmaya başlar. Zeki Velidi Togan’ın da bir dergisi yayınlanmaktadır...

İhtilal hazırlıkları!

Zeki Velidi Togan, Atsız’ı ve Türkkan’ı evine çağırır; birbirlerine hücum etmemelerini ister ve barışırlar. Bu haber Ankara’da bir ihtilal teşebbüsünün alt yapı çalışmaları olarak algılanır. İhtilal senaryosunun diğer ayağı ise şöyle kurulur: Doğu Türkistan’ın bağımsızlığını elde etmesinin ardından Prof Dr. Zeki Velidi Togan, içinde Atsız ve Türkkan’ın da bulunduğu 7-8 kişiyi evinde toplar ve genç Doğu Türkistan’ı desteklemek maksadıyla gerekirse oraya gidecekleri üzerine Kur’an ve Türk Bayrağı üzerine yemin ettirerek söz alır. Bütün bunlar savcının iddianamesinde hükümeti devirmek için yapılan örgütlenme ve yemin olarak geçecektir.

Şubat 1945 tarihli Tanin gazetesinde dava ile ilgili bir haber. Siyasi bir davanın bütün unsurları haberlere yansımış gibi.

Nihal Atsız, Orkun dergisinde o günlerdeki meşhur milliyetçi nutuklarıyla bilinen Başbakan Saraçoğlu’na açık mektup göndererek üst üste iki makale neşreder. Ana teması; “Ben milliyetçiyim diyorsun ama bak komünistler hükümetten himaye görüyor.”dur. Ve bu yazılarda devlette yerleşen komünistlerden de ‘ismen’ bahseder. Bunun üzerine ismi geçen kişi, Sabahattin Ali Atsız’a karşı dava açar. Ve tutuklamalara giden yol başlamış olur...

Dava, miting, tutuklamalar...

Ankara’da görülen dava kalabalık bir kitle tarafından izlenir, dava değil neredeyse mitingdir. Fehiman Tokluoğlu anlatıyor; “Atsız duruşma için Ankara’ya gelince Hukuk fakültesi öğrencileri Sait Bilgiç ve Cebbar Şenal, Atsız lehine masum bir miting düzenlemişler. Savaş yıllarının verdiği sıkıntıların birikimi ile buna halk da katılmış ve iş mecraından çıkarak büyük bir gösteriye dönüşmüş, hükümet aleyhinde sloganlar atılmış.” Onbinlerce kişi katılmıştır bu kitle eylemine. Davayı takip etmek için Ankara’ya giden Reha Oğuz Türkkan’ın mitingi tertiplemek için orada olduğu iddiasıyla suçlanacaktır. “Hükümeti eleştirmek, on kişinin bir araya gelmesi suç sayılıyordu o dönemde” diyor. Ve ekliyor; “Doğrusu evet, biz bu suç sayılan şeyleri gerçekten yapıyorduk.” Sonuç olarak ihtilale teşebbüs için örgütlenme iddiasıyla önce yüzlerce kişi içeri alınır, Türkçülüğü tescilli olduğu düşünülen 23 kişi Turancılık ve ihtilale teşebbüs suçlarından tutuklanır.

Kimdi Türkçülüğü tescilli bu 23 kişi? Başta Alparslan Türkeş olmak üzere altısı asker kökenliydi; Nurullah Banman (Yedek Astsubay), Zeki Özgür (Sofuoğlu), Dr. Fethi Tevetoğlu, Hasan Ferit Cansever, Fazıl Hisarcıklı, o dönem İstanbul Üniversitesi Türk Tarihi Profesörü Zeki Velidi Togan, Nihal Atsız, Reha Oğuz Türkkan, üç İTÜ Mühendislik son sınıf öğrencisi, Cihat Savaşver, Muzaffer Eriş, Fehiman Tokluoğlu (Altan), Cenap Şehabettin’in torunu İsmet Tümtürk, Hamza Sadi Özbek, şair Orhan Saik Gökyay, Hikmet Tanyu, Cebbar Şenel, Sait Bilgiç, Cemal Oğuz Öcal, Hüseyin Namık Orkun, Saim Bayrak ve Yusuf Kadıgil. Osman Yüksel Serdengeçti ise tanık olarak mahkemede bulunmuş fakat tutuklamalar sırasında o da “tabutlukta” işkence görmüş.

Pera Palas’ta ağırlayacak değiliz ya!

İstanbul Emniyet Müdürlüğü’nün bulunduğu Sansaryan Han’da ağırlanıyor 23 kişinin sivil olanları. Asker olanlar ise Tophane Askeri Cezaevinde. Fehiman Tokluoğlu’nun mahkemede “tabutluk” olayını doğrulaması üzerine mahkeme savcısı yüzbaşı Kâzım Alöç’ün söyledikleri şartların ağırlığını özetliyor. “Efendim, biz bunları reisicumhur namzedi olarak karşımıza getirmedik. Bunlar rejimi devirmeye ahdetmiş hâin, cani kimseler. Pera Palas’ta misafir edecek değildik ya! Tabii ki her türlü muameleyi göreceklerdir.” Ancak bir yatağın zar zor sığdığı tek kişilik hücrelerde ihtilat halinde uzun bir dönem geçiriyorlar. Bazılarının aileleri de içeriye alınıyor. Nihal Atsız ve eşi örneğin... Yağmur Atsız henüz çocuk ve dışarıda bırakılıyor. Alışıldık işkence türlerinden farklı olarak 1944 olaylarının anılmasında şifre kelime olarak kullanılan ‘tabutluk’lar var. Tabutluk işkencesi gören aslında üç-dört kişi. Fakat pek çoğunun ifadeleri “tabutluğun” önünde alınıyor. Yazının giriş bölümünde okuduğunuz gibi bunu en ağır olarak yaşayan kişi Reha Oğuz Türkkan. Tokluoğlu bazı kişilerin suçu Reha Oğuz Türkkan’a attığını ve onu zor duruma düşürdüklerini belirtiyor. Fehiman Tokluoğlu, SS subaylarına benzettiği zamanın Emniyet Genel Müdür Muvavini Kamuran Çuhruh’un emriyle tabutlukları görmüş olanlardan.

Alparslan Türkeş’in tırnakları sökülmedi

Sansaryan Han’da gerçekleşen diğer ‘sıradışı’ işkence de bir taraftan lağımın aktığı, akreplerin cirit attığı betondan mürekkep hücre. Burada Türkkan 2 gün kalıyor, Nihal Atsız ise bir hafta. Reha Oğuz Türkkan sivillere işkence yapıldığını, üniformalılara yapılmadığını söylüyor. “Hani derler ya tırnakları söküldü Alparslan Türkeş’in. Öyle olmadı deyince bana kızıyorlar. Kendisi bana da anlattı. Soruşturmada kerpeten getirmişler tırnaklarını sökmek için. Ama komiser, bu asker, başımıza bela olur, diyerekten buna engel olmuş. Biraz da kanatmışlar sonra da pamukla kapatıp bırakmışlar.” Reha Oğuz Türkkan’ın bir gözü neredeyse kör olma noktasına gelmiş. Kendisine diğerlerinden daha fazla işkence yapılmasını, 134 Azeri mülteciyi Ruslar’a teslim etmesi olayında İnönü’nün yüzüne karşı ağır sözler sarf etmesine bağlıyor. Türkkan’a göre yaşananlar aslında bir davadan çok İnönü’nün siyaset yapma biçimini sergiliyor.

Alparslan Türkeş ve İsmet İnönü

Fehiman Tokluoğlu ise mahkeme sırasında en cesur çıkışı yapan kişilerden biri olmuş. Alparslan Türkeş o günleri anlatırken “Fehiman davanın seyrini değiştirdi” dermiş Fehiman Bey o günkü soyismi olan Altan’ı değiştirmesini Tokluoğlu’nun aile ismi olması olarak açıklıyor. Velhasıl dönemin en büyük zorluğunu ve sonradan temyizde bozulacak olan en büyük mahkumiyeti Reha Oğuz Türkkan, Zeki Velidi Togan ve Nihal Atsız görmüş. Askeri Mahkeme’de görülen ve Askeri Yargıtay’a temyize giden dava, Reha Oğuz Türkkan’ın anlatımıyla İnönü’nün bütün etki ve baskı politikalarına rağmen beraatle sonuçlanır. İlginçtir, bu beraat kararı açıklanmadan Ruslar Boğazlar’dan üs isterler. Fehiman Tokluoğlu’nun anlattığına göre bu mahkumiyet sırasında Moskova Radyosu’nda İsmet Paşa’nın iki-üç öğretmen ve öğrenciyi içeri tıkmakla kendilerini kandıramayacağı mealinde konuşmalar geçer. Yani bütün şirinlik gösterileri boşa gitmiş, işkenceler yapanın yanına kâr kalmıştır.

Peki 1944’te başlayan dava bir daha resmi organlarda gündeme gelmemiş midir? Gelir. 1949’da Kenan Öner, Hasan Âli Yücel’e komünist dediği için Öner-Yücel davası başlar. Bu dava sırasında 44-45 davası da gündeme gelir. Gerisini Fehiman Tokluoğlu anlatıyor. “Beni İçişleri Bakanlığı’ndan çağırdılar. Kamuran Çuhruk hakkında soruşturma açılmış. Şahid olarak bildiklerimi sordular, tabutlukların krokilerini çizdirdiler. Birkaç gün sonra da Genelkurmay’dan çağırdılar ve Askeri Mahkeme’nin tutumu hakkında bilgi istediler. Bildiklerimi anlattım. Bunlar mahkemeye verildiler, beni de şahit olarak dinleyecektiler. 1950 seçimleri yapıldı, iktidar değişti, af kanunu çıktı ve hepsi kurtuldu.”

Reha Oğuz Türkkan sonraki dönemlerde İnönü ile karşılaşmalarını anlatıyor; “1960’larda başbakanken Amerika’ya geldi. O sırada Rumlar Ermenileri de yanlarına alarak Kıbrıs Meselesinden ayağa kalkmışlar. Hava alanında çok ağır bir nümayiş yapacaklarmış. Başkonsolosun paçaları tutuşmuş. Bütün derneklerle bağım olduğu için “Aman hocam bir karşı grup oluşturun” falan diye geldi. Biz de gittik havaalanında İnönü’yü karşıladık. Elini sıktım. Türkiye Başbakan’ı olarak elinizi sıkıyorum. İnönü olarak değil’ dedim. Ters ters baktı bana.”

Adnan Menderes, Türkkan’la Amerika’da bir gezide karşılaştığında “Artık gel Türkiye’ye. ‘Tabutlu Zebanileri’ni devirdik” der. Adnan Menderes seçim kampanyası sırasında kullanmış ‘Tabutlu Zebaniler’ terimini. “Bize işkence yapan Kamuran Çuhruh ve Ahmet Demir’in vali yapıldığını hatırlattım ona da” diyor Türkkan.

Ankara mitingini tertipleyen iki hukuk öğrencisi Cebbar Şenel ile Sait Bilgiç’in yolları da yıllar sonra bir yerde kesişir. Cebbar Şenel 27 Mayıs yargıcı, Sait Bilgiç de 27 Mayıs sanığı olarak.

Bilebildiğimiz kadarıyla 23 kişiden sadece ikisi hayatta. Fehiman Tokluoğlu ve Reha Oğuz Türkkan. Alparslan Türkeş’in sıklıkla “işte bana Turancılığı bulaştıran adam” diye bahsettiği Ord. Prof. Dr. Reha Oğuz Türkkan uzun bir süredir Amerika’da yaşadıktan sonra 1972’de geri dönüyor. Amerika’da bulunduğu sırada Cumhuriyet’e 68’e kadar süren “milliyetçi” döneminde Amerika Mektupları yazıyor Fehiman Tokluoğlu ve emekli bir mühendis olarak hayatını devam ettiriyor.

Aradan 56 yıl geçmesine rağmen 3 Mayıs unutulmadı. 3 Mayıs milliyetçilerin her yıl andığı bir olay niteliğinde. Başta MHP olmak üzere pek çok milliyetçi kurum bugünü ‘bayram’ havasında kutluyor artık. MHP Genel Başkan Yardımcısı Murat Şevkatli’nin dediği gibi MHP’nin temeli 1944’te atıldı.

Peki DSP Genel Başkam Bülent Ecevit’ın 1940’larda Reha Oğuz Türkkan’ın çıkarttığı Gökberi dergisinde şiirlerinin yayınlandığını biliyor muydunuz? Kaybedilen şeylerin geri dönmesini isteyen bir havadadır bu şiirler. “Ey Tuna! Türk’ün aksini sularında görmediğin için mi öyle hazin hazin akıyorsun?”

Fehiman Tokluoğlu’na o günden bugüne fikrinde bir değişiklik olup olmadığını sorduğumda “köprünün altından çok sular aktı” diye konuşuyor. Ne kadar doğru…

Ord. Prof. Dr. Reha Oğuz Türkkan (rahmetli) Turan Davası’nın merkezinde yer alan ve olan biteni anlatan kişi.

Ord. Prof. Reha Oğuz Türkkan:

Benimle çok uğraştılar

İlk günler... Bizi hücre odalarına ‘kapattılar. Bir yatak ancak sığıyor. Basacak yer de yok, pencere yok. Kimseyle görüşemiyorsunuz, kitap ve gazete okuyamıyorsunuz. O insanı delirtiyor. O sırada İnönü bir nutuk vermiş. İşte “bu caniler, bu hainler cezalandıracak” falan diye. Bütün gazete haberleri bizim aleyhimizde sanık yerine “suçlular” kelimesini kullanıyor. Bunun üzerine rahmetli babam İnönü’ye ağır bir telgraf çekiyor. “Sen mahkeme misin, daha mahkeme kararı vermeden nasıl suçlu dersin” diye.” Telgrafı çekmek için de postane postane dolaşıyor, nihayet birisi kabul ediyor. Tabii hemen erken emekliye sevk ettiler babamı.

O hücrede 8 ay kaldık. Üniformalı olanlar askeri cezaevinde kaldılar. Sivillere işkence yapıldı. Üniformalılara yapılmadı. Tabutluk işkencesinde rekor bende kaldı. Üç gün dört gece kaldım. Öteki arkadaşlar ya bir gün ya da birkaç saat kaldılar, bazıları çok korktular maalesef, isim vermeyeceğim. Kapısının önüne gelip hemen imza etmişler ifadeleri. Tabii kilit bende olduğu için hem Atsız’ı hem diğerlerini tanıyorum. Benim üzerimde çok uğraştılar.

***

MHP Genel Başkan Yardımcısı ve Ar-Ge sorumlusu Murat Şevkatli:

MHP’nin temelleri atıldı

1944’te aydın ve genç milliyetçiler tutuklanmış ve eziyet görmüşlerdir. Bu hukuksuzluk ayrıca birçok insanımızı da mağdur ve tedirgin etmiştir. 3 Mayıs, Atatürk’ün Hakk’ın rahmetine kavuşmasının ardından unutturulmak istenen Türk milliyetçiliğini ve onun haklı fikirlerini hatırlatmış ve Türk milliyetçilerinin birliğini sağlamış, bir kendine geliş hareketinin başlangıcını teşkil etmiştir... 3 Mayıs’ı kimi zaman ismi değişik olsa da özünde asla değişiklik olmayan MHP’nin temellerinin atıldığı bir olay olarak görüyor ve halen büyük önem veriyoruz. Dikkat ederseniz biz aslında kötü bir hadiseyi 3 Mayıs Türkçüler günü olarak bir bayram havasında kutlamaktayız. Hatta 1944 yılında milliyetçi aydınlar Turancılık suçlaması ve nizam düşmanlığı ile yargılanmasının emrini veren İsmet İnönü’nün oğlu Erdal İnönü Beyefendi 1993 yılında yapılan Türk Cumhuriyetleri Dostluk ve Kardeşlik İşbirliği Kurultayı’nda rahmetli Başbuğumuz Alparslan Türkeş ile birlikte örste demir dövmüştür. Bu bizi ziyadesiyle memnun etmişti; zira Erdal İnönü sanki 44’ün hatasını tarihin huzurunda telafi etmişti.

***

Fehiman Tokluoğlu (tutuklanan 23 kişiden biri, mühendis):

“Herkesi beraat ettirseler fiyasko olurdu”

Mahkemede verdiğim ifadenin en enteresan tarafı, tabutluklar konusunu cesaretle dile getirmem oldu. Mahkeme Başkanı Yusuf Ziya Yazgan Paşa “Evladım ne güzel ifade verdin, bunları ne diye karıştırıyorsun?” dedi. Ben de “Siz sordunuz” diye cevap verdim. Savcı Yüzbaşı Kâzım Alöç kükrer gibi kalktı ve aynen “Efendim, biz bunları reisicumhur namzedi olarak karşımıza getirmedik. Bunlar rejimi devirmeye ahdetmiş hâin, cani kimseler. Pera Palas’ta misafir edecek değildik ya! Tabii ki her türlü muameleyi göreceklerdir” dedi, daha doğrusu ağzından kaçırdı. Tabii bütün bunlar zapta geçmiyor. İsmet Rasin’in avukatı Kenan Öner ayağa kalktı ve “Efendim nasıl oluyor da bu ifadeler zapta geçmiyor?” deyince duruşma hâkimi çareyi “duruşma bitmiştir” deyip içeri çekilmekte buldu... Olayın üstünden 56 yıl geçti. Benim görüş ve kanaatim şudur: O günlerde 2. Dünya Savaşı’nın sonu görünmüş ve Rusya’nın galipler arasında olacağı belli olmuştu. Savaş sonrası görüşmelerinde Rusların eline koz vermemek düşüncesiyle İsmet Paşa “...bakın biz Türkiye’deki Rus aleyhtarı cereyanları tasfiye ediyoruz” gibi bir mesaj vermek istiyordu... Fakat Rusya buna kanmadı. Boğazlardan üs istedi. Anlaşıldı ki bütün bu koparılan fırtına Rusya’yı hiç etkilememişti.

Bizim davada da, koparılan bunca gürültüden sonra herkesi beraat ettirseler fiyasko olurdu. Elebaşıları sayılan Reha Oğuz Türkkan ve Zeki Velidi Togan’a 10’ar yıl, Nihal Atsız’a 6 yıl “ibret-i âlem”olacak ağır cezalar verdiler ve diğerlerine de beraat verildi. Bu ummadığımız bir sonuç idi. Askeri Yargıtay kararı bozdu.

Yağmur Atsız (Nihal Atsız’ın oğlu)

O Paris’teyken

“1944 Olayları” boyunca en çok işkence gören şahıs bildiğim kadarıyla Nihâl Atsız değildir. Eğer yanılmıyorsam Üsteğmen Alparslan Türkeş, Prof. Dr. Zeki Velîdî Togan, Zeki Sofuoğlu, Dr. Necdet Özgelen yahut Dr. Mehmet Külahlıoğlu gibi tutuklular daha ağır eziyetlere mâruz kalmışlardır.

Nihal Atsız’ın oğlu Yağmur Atsız dava sırasında 4,5 yaşındaymış.

Ben o 1944 Mayısında henüz dört buçuk yaşında küçük bir çocuktum. Bir ikindi üzeri sivil polislerin annemi almaya geldiklerini hayâl meyâl hatırlıyorum. Babamın bundan birkaç gün önce Ankara’da tutuklandığından tabii ki haberim yoktu.

O zamanlar Maltepe şimdiki gibi 350 bin nüfuslu kasaba azmanı bir heyûlâ değildi. 3 bin 290 nüfuslu ve Yahya Kemâl’in: “Artık enginleşince mâvi sükûn, / Artıyor, gökyüzünde yıldızlar... / Gece gittikçe başka hâl alıyor. / Suyu ürpertiyor çıkan rüzgâr. / Şimdi sahil boyunca Maltepe’yi / Köpüren mavi dalgalar yalıyor.” şeklinde şiirler döktürdüğü harikulade bir İstanbul sayfiyesiydi. Bütün evler bahçeli veya kuyulu ya da sarnıçlıydı. Şeyhülislâm Feyzullah Efendi Köşkü’nün hemen iki yüz metre kadar ilerisindeki evimizin önünde bayağı geniş bir bakla tarlası uzanıyordu. O tarlayla evimiz arasından incecik bir dere akardı ki Ayamama’dan gelen Gülsuyu Deresi değildi. O dere birkaç yüz metre daha doğudan akardı. Benim bu bahsettiğim, Bekir Çavuş Namazgâhı’ndan çıkan dereydi. Sivil memurlar gelirken tesadüfen bizde bulunan misafirler arkadaki bahçelerden dolanarak işte o bakla tarlasına canlarını dar atıp gizlendiler. Sonra da savuştular. Ben akşama doğru evde yapayalnız kalmıştım. Gün devrilirken komşular beni almaya geldiler ve bana aylarca baktılar.

Annem 72 gün, babamsa 18 ay tutuklu kaldı. Ama neticede 23 tutuklunun hepsi beraat etti.

1944 olayları, yahut olayı, ebeveynimi mâlî yönden de son derece ağır koşullara itmiştir. Benim ecdadım, hem baba hem ana tarafından zabittir. 93 Harbi, Balkan Harbi ve Birinci Cihan Harbi felâketlerinden sonra zâten yıkıma uğrayan ailem, bu tutuklamalar ve bakanlık emrine alınmalar sonucu çok, ama çok zor duruma düşmüştür. Babam, bu nâhoş şartların da sâikiyle daha cezaevinde başladığı “Bozkurtların Ölümü”nü tahliye edildikten sonra Maltepe’de tamamladı. Onun sarı saman kâğıtlı bir kalın müsvedde defterine yine sapsarı ve yaklaşık 40 santim uzunluğundaki reklam amaçlı bir kurşunkalemle o yağmurlu ve mağmûm kış ikindileri ve akşamüstleri deliler gibi nasıl bölüm bölüm romanı tamamlamaya uğraştığını anımsıyorum. Ortalık karardıktan sonra da o gün yazdıklarını annemle bana okurdu. Roman bittiği zaman o koskoca kalem kibrit çöpü kadar kısalmıştı. Demin kalkıp baktım. Bitiş târihi olarak metnin sonuna şöyle yazmış:

“13 Nisan 1946

Saat: 21.00

Maltepe”

Babam tahliye edildikten sonra -anlaşılabilir sebeplerden ötürü- çok asabîydi. Normal olarak ne içkiye, ne sigaraya pek bir düşkünlüğü olmuştur. Fakat o aylar sürekli olarak hem rakı hem sigara içerdi.

1944 olayı elbet bütün badireleri yaşayanlar üzerinde ömür boyu silinmeyecek izler bırakmıştır. Ama “kurbanlar” epeyi kısa zamanda işi biraz da “matrak” tarafından ele alarak bir tür “ruhî savunma mekanizması” oluşturdular zannedersem... Meselâ o mevkûfiyet ayları ve yıllarına kendi aralarında “Paris Tevakkufu” adını takmışlardı. Birisi o devirle ilgili bir şey anlatmak isteyince lafa şöyle başlardı: “Ben Paris’teyken...” Lâkin o “Paris”, Sirkeci’deki Sansaryan Hanı’ydı! İki üç hafta sonra işler bir ölçüde “rütin’e girince “Paris Mahkûmları”nı ziyaret için beni de “Paris”e götürmeye başladıklarını hatırlıyorum. Annemin gündüzleri bir komiserin bürosunda ve pencere önünde oturmasına izin veriyorlardı. Kadıncağız hiç değilse aşağıdaki insanları ve araçları, ayrıca, yine yanılmıyorsam bir ucundan denizi seyredebiliyordu. Babam ise loş ve ufacık bir hücrede tutuluyordu. Ama burası “tabutluk” filan da değildi. Zâten öyle yere ufacık çocuğu bırakmazlar. Yâni ben öyle tahmîn ediyorum.

Doğrusu istenirse o yaşımda neyin ne anlama geldiğini de anlayabiliyor değildim. Daha sonraki değerlendirmelerime göre “Millî Şef” İsmet Paşa burada bir “tavşana kaç, tazıya tut!” siyâseti izlemiş ve bir ölçüye kadar hem : “Mihver” taraftarlarına hem de “Müttefiklere serbestiyet tanımıştır. Kimin galebe çalacağı kesinleştikten sonra ise öbür taraf gümbürtüye gitmiştir. Bu arada yine Hitler taraftarlığı yapan -eğer yanılmıyorsam- rahmetli Yunus Nâdi, Fâtih Rıfkı veya Peyâmi Safa gibi entellektüeller ise paçayı ucuz kurtarmışlardır. İşin asıl acı yanı şu ki ebeveyn taifesi yukarıda hırlaşırken 2000 Yılında da çocuklar hâlâ komşuların inâyetine emanet...

Aksiyon, 282. sayı

Yeraltında Yüzlerce Faili Meçhul ve... Sinan’ın ‘Başı’na Gelenler!

53 yıl önce kızgın bir ağustos sıcağında Mimar Sinan’ın mezarı açılıyor; kafatası alınıyor, ölçülüp biçildikten sonra Antropoloji Müzesine kaldırılıyor... Antropoloji Müzesi mi? Böyle bir kurum yok ve de hiçbir zaman olmadı...

Dünyada Hitler’in, Mussolini’nin revaçta olduğu, ‘kan’a ve ‘kafa’ ya dair ifadelerin muteber görüldüğü, bizde de Güneş Dil Teorisinin gündeme geldiği 1930’lu yıllardır. Kültür Bakanlığı’nca öğretmenlere yönelik bir tamim çıkartılır ve eski mezarlardan çıkacak olan Selçuklu ve Danişmendoğullarına ait kafataslarını İstanbul’daki Antropoloji Müzesi’ne göndermeleri istenir (5 Ağustos 1935 tarihli Cumhuriyet Gazetesi). Aynı yıl Şevket Aziz Kansu, Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Fiziki Antropoloji bölümünü kurar. Anadolu’nun çeşitli yerlerinden gelen iskeletler ve kafatasları Kansu’nun başında bulunduğu bir heyet tarafından burada tetkik edilir.

Şevket Aziz Kansu Mimar Sinan, Abdülhak Hamit gibi Osmanlı döneminde yaşamış şahsiyetlerin kafatası tetkiklerini fasiküller halinde yayınlarken; Selçuklu Türkleri üzerindeki araştırmalar kitaplaştırılır. Devlet Basımevi tarafından 1937’de yayınlanan kitapta yüzlerce Selçuklu Türkü’nün kafatası ve iskelet tetkikleri yer alıyor. Kitabın 7. sahifesinde Haziran 1935 yılından itibaren başlayan çalışmaların birçok soruya cevap teşkil ettiği kaydedildikten sonra şöyle deniliyor: ‘Türk Tarih Kurumu’nun daima hayırlı ve güzel yardımlarıyla yapmış olduğum bu tetkik derhal söylemeliyim ki daha ilk bir adımdır. Oğuz-Selçuk Türkleri üzerine başlanan bu tetkiklerin devamı ve miktarca çoğalması ve Selçuklu mumyalarının da teşmil edilmesi lazımdır’.

Ağustos 1935 tarihli Kurun gazetesi nüshası

Şevket Aziz Kansu’nun tetkik ettiği Selçuklu Türkleri kafataslarından bazıları

Tarihçi İbrahim Hakkı Konyalı, Kansu’nun kitapta belirttiği temennilerini doğruluyor. Konyalı’nın imzasıyla Sebil Dergisi’nde çıkan yazıda Kütüphaneler ve Müzeler Umum Müdürü Ahmet Tevfik’ten aktarıldığına göre Alaattin Camii’nin avlusunda bu türbenin içerisinde mumyalanmış Selçuklu sultanlarının cesetleri vardır. O dönemde bu mumyalar çıkartılıp incelenir, sonra da çuvallara doldurulup bir kenara atılır. Konyalı “Köpekler mumyaları sağından solundan çekiştiriyorlardı, ben gördüm” diyor.

Antropolojik araştırmalar raporlar halinde yayınlandı

Hacettepe Üniversitesi Fiziki Antropoloji öğretim görevlisi Prof. Dr. Metin Özbek bu araştırmaların daha çok İslam öncesi döneme ait olduğunu söylese de gerek Kültür Bakanlığı’nın bildirisi, gerekse Konyalı’nın anlattıkları bu dönemde birçok tarihi şahsiyetin mezarlarının açıldığının ‘aşikâr’ olduğunu gösteriyor. Aşikar olmayan ise Ankara’ya gelen iskelet ve kafataslarının tetkik bittikten sonra müzeye mi kaldırıldığı yoksa çıkarıldıkları yere mi defnedildiği. Bu sorunun cevabını somut bir örnek olarak Mimar Sinan özelinde ele almak gerekiyor.

Sermimaran-ı Hassa’nın ‘kafatası’ nerede?

Mimar Sinan’ın mezarının açılmasına giden yol 1930’da Cumhuriyet’in tarih ideolojisini kuran Türk Kavminin Ana Hatları isimli bir kitapla başlıyor. Kitap üzerinde birçok tartışma olur. Bunun üzerine Atatürk, kitabın ‘ayakları yere basmayan’ bazı bölümlerinin yeniden müstakil monoğrafiler halinde hazırlanmasını emreder. Yıl 1935’tir. Osmanlı mimarisi bölümü Sedat Hakkı Erdem’e tevdi edilir. 29 Temmuz 1935’te Atatürk’ün başkanlığında Dolmabahçe Sarayında toplanan Türk Tarih Kurumu Heyeti, Sedat Hakkı Erdem’in ‘Osmanlı Mimarisi’ yazısını tartışmaktadır. Rıfkı Melül Meriç’in 1939’da hazırlayıp ancak 1965’te yayınlayabildiği “Mimar Sinan 1: Hayatı, Eseri” adlı çalışmasının önsözünde o günün TTK Başkanı Uluğ İğdemir’den naklettiğine göre Erdem, Mimar Sinan’ın büyük bir dahi olmakla beraber Osmanlı kültürü içerisinde eserlerini ortaya koyduğunu söyler. Osmanlı-Koca Sinan ayrımı yapmayan bu yorum TTK Asbaşkanı Prof. Dr. Afet İnan’ı rahatsız eder. İnan, Mimar Sinan hakkında müstakil ve etraflı bir çalışmanın yapılmasını ister. Ankara Üniversitesi Dil Tarih Fakültesi’nin önündeki Mimar Sinan heykeli bu toplantının eseridir. Mustafa Armağan Afet İnan’ın istediği çalışmaların biyolojik tetkiki içerdiğini de söylüyor.

Mezarı açılıyor...

1 Ağustos 1935’te Türk Tarih Kurumu Başkanı Hasan Cemil Çambel, Şevket Aziz Kansu ve Afet İnan’ın hazır bulunduğu bir heyetçe Mimar Koca Sinan’ın Süleymaniye’deki mezarı açılır. Kurun Gazetesi o günkü izlenimlerle ilgili olarak iskeletin büyük kısmının zedelendiğini ama kafatasının sapasağlam durduğunu bize aktarıyor. Dolayısıyla tetkikler kafatası üzerine yoğunlaşmıştır. Şevket Aziz Kansu, raporunda Sinan’ın kafatasının 89-90 ölçülerinde yani Hiber-Brakisefal olduğunu belirtir. Gene 5-6 Ağustos tarihli Cumhuriyet ve Kurun gazetesine göre çıkan sonuç memnuniyetle karşılanır, kafatası Antropoloji Müzesi’nde muhafaza edilmek üzere alıkonulur ve mezar kapatılır. Buraya kadar yapılan ve devrin genel yapısını gösteren işlemler, milli-devlet oluşumunda olağan görülmelidir belki.

Mimar Sinan’ın Süleymaniye’deki mezarının 1940’lı yıllardaki görünümü

İbrahim Hakkı Konyalı’nın 1948’de çıkarttığı ve Mimar Sinan’ın kökağacını incelediği kitapta ilginç bir anekdot var. 1940’lı yıllarda restorasyon maksadıyla Sinan’ın muhteşem eseri Süleymaniye Camii’nin gölgesindeki mütevazı mezarı açılır. Önceki gelişmelerden haberi olmadan mezarı açan heyet telaşa kapılır. Çünkü kafatası mezarda yoktur. Daha önce de belirtildiği gibi Antropoloji Müzesine kaldırılmıştır. Antropoloji Müzesi mi?... Hiçbir zaman olmadı...

1930’larda incelenmek için mezarlarından çıkartılan kafataslarının akibeti hakkında bir bilgi yok.

Kim bilir...

Başta Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Fiziki Antropoloji bölümü öğretim görevlileri olmak üzere görüştüğümüz onu aşkın antropolog bu ‘kayıp’ olayını ilk kez duyduklarını ve çok şaşırdıklarını söylüyorlar. Belki o dönemin gazetelerine yanlış yansımıştır, Antropoloji Müzesi değil de Etnoğrafya Müzesi ya da Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde olabilir diye oralarda araştırıyoruz. Fakat sonuç değişmiyor: ‘Bizde yok, duymadık, görmedik...’ Prof. Dr. Metin Özbek yaşayan hiçbir antropoloğun bu olayı bilemeyeceğini, bilecek olanların hepsinin rahmetlik olduğunu söylüyor.

Peki Koca Sinan’ın kafatası nerede? 80’li yılların sonlarına doğru gerçekleştirilen Mimar Sinan yılında aktif görev alan kuruluşlardan bir-ikisi bilebilir mi acaba?..

Atatürk’ün de başı ölçüldü

Şapka devriminden sonra fes kenara atılmış herkes şapka giymeye başlamıştı. Şapkayla beraber bunu giyecek olanların kafa ölçüleri de ortaya çıkmıştı. 1930 yılında Ankara’dayız. O zamanın Milli Eğitim Bakanı Dr. Reşit Galip elindeki bir makineyle herkesin kafatasını ölçüyor. Dolikosefal mi, Brakisefal mi? Yani biz hizmetkârların konuşmalarına göre hayvan mı, yoksa insan mı? Hatırımda kaldığına göre 77-79 gelen kafalar Dolikosefal, 81’den ileri olanlar da Fordman Brakisefal.

Atatürk’ün başı ölçüldü ve 81 geldi. Odadakiler sıraya girmişlerdi, başlarının ölçülerini bekliyorlardı.

Öbürlerinden önce benim başım ölçüldü. 81 geldi. Sevinmeye başlamıştım. Öyle ya Atatürk’le aynı kafa ölçüsünü taşıyordum. Fakat sevincim uzun sürmedi. Atatürk “Olmaz o hayvan kafalıdır. Bir yanlışlık olmasın” dedi.

Neredeyse ağlayacaktım. Alındığımı anlayınca gülmeye başladı. Tekrar dalıma basarak; “Baksana Çelebi’nin kafasına. O melon kafanın benimkiyle ilgisi var mı?”

(Atatürk’ün Uşağı İdim, Cemal Granda anlatıyor, Hürriyet Yayınları, Yazarı Turhan Gürkan)

***

Mustafa Armağan (Yazar):

Çok bilinmeyenli bir denklem...

Mustafa Armağan, Mimar Sinan’ın kafatasının kayıp olduğunu ilk defa yazdı ve hâlâ da yazmaya devam ediyor. Bir insanın hayattayken gövdesiyle başını ayırma ile öldükten sonra ayırmanın aynı şeyler olduğunu, hiçbir ölünün bunu hak etmediğini söylüyor. ‘Mimar Sinan ki bizim bütün dünyaya iftiharla takdim ettiğimiz bir insandır... Kafatasçılık yapmak istemiyorum ama bu kafatasları nerededir? Ölülere saygı gösterilmesi gerekiyor, ölen bir insanın manevi şahsiyeti vardır’ diyor.

Armağan, Sinan’ın kafatasıyla ilgili olarak ulaşabileceği her yere ulaşmaya çalışmış ama aradığını bulamamış. En çok üzüldüğü şey de toplumun hafızası olması gereken Türk Tarih Kurumu’nda bu konuda bir tutanağın olmaması. Ona göre bu çok bilinmeyenli bir denklem. Armağan’a bu denkleme nasıl ulaştığını sorduk.

Mimar Sinan’ın kafatası ile ilgili ilk yazıyı Mustafa Armağan yazdı.

– Bu olay nasıl ortaya çıktı?

Bu benim okumamla ilgili bir şey. Birbiriyle alakasız kitaplar okuyorum. Daha önceden bu konuda bazı şeyler duymuştum ama asıl Herkül Midas’ın Türk-Yunan ilişkilerini konu alan eserinde 1935’li yıllardaki Türkçü tezlerden bahsederken düştüğü bir dipnot dikkatimi çekti. Orada ‘Hatta 1935 tarihinde bu tezleri ispat etmek için Mimar Sinan’ın mezarı açıldı. Türk’tü. Brakisefal bir kafa yapısına sahipti’ yazıyor. Bu benim araştırmamın başlangıcını teşkil etti. O günkü gazetelerden, bazı kitaplardan hareketle Mimar Sinan’ın kafatasının yerinin belli olmadığını tespit ettim...

– Ulus devlet sürecinde batıda da bu tür olaylara rastlanmış olabilir mi?

Leonarda de Vinci’nin mezarından kafatası çıkartılsa sanmıyorum ki bu normal karşılansın. Goethe’nin çalışma masasındaki mürekkep lekelerini bile koruyan insanların bizzat bedeni ile ilişkili bir kemik parçasına nasıl ihtimam göstereceklerini, ona yapılan saygısızlığı nasıl cezalandıracaklarını tahmin etmek zor olmasa gerek. Gelişmiş batı ülkelerinde bu bana muhal gibi geliyor.

Özellikle ulus devletin kültürel köklerinden birisini oluşturan bir kişi üzerinde böyle bir şeyin yapılması imkansız gibi. Bu duruma belki Afrika’da rastlanabilir.

***

Ord. Prof. Dr. Reha Oğuz Türkkan (Türkolog):

Olayı ben de hatırlıyorum

17 yaşındaydım. Gazetelerde çıktığını hatırlıyorum. O dönemde Şevket Aziz Kansu, Mimar Sinan’ın kafatası tetkikini gösteren bir broşür yayınladı. Hiper-Brakisefal çıktığını öğrendik. Benim hatırladığım Etnoğrafya Müzesine kaldırıldığı. Orada yoksa ciddi bir laubalilik ve saygısızlık var demektir. Tabii ki bir insanı tanımak için fiziki antrolojik tetkikler yeterli değildir. Ama o dönemlerde Mimar Sinan gibi, Sokullu gibi birçok kişinin Ermeni veya Rum oldukları iddia ediliyordu. Hatta Amerikalı bir yazar Architec John (Mimar John) adlı kitap çıkarmıştı. Architec John da Mimar Sinan oluyor... Mimar Sinan’ın kuvvetle muhtemel Ermeni olduğunu, küçük bir ihtimalle de Yunan olduğunu söylüyordu... Onu münazaraya çağırdık. Dedim ki Türk olduğuna dair birçok delil var; birincisi antropolojik deliller. Bu konuda Şevket Aziz Kansu’nun raporu var... Ayrıca soy kütüğüne bakmak lazım. Bunların hepsi dışında ortaya koyduğu eserler Türk-İslam eserleridir.

***

Prof. Dr. Metin Özbek (Hacettepe Ünv. Fiziki Antropoloji öğretim görevlisi):

Hayattakilerden kimse bilmez

1935 yılına kadar İstanbul Fen Edebiyat Fakültesi Antropoloji Labarotuar’ında bu işlemler yapılıyordu. 1935 yılında Dil Tarih Coğrafya’da Şevket Azik Kansu başkanlığında bir heyet tarafından birçok iskeletin ve kafatasının incelendiğini biliyoruz. Ama bunun daha çok İslam dönemi öncesini kapsadığını sanıyorum; Midas’ın kafatası gibi. Mimar Sinan’ın kafatasının akıbetini bilen yaşayan bir antropolog olduğunu sanmıyorum.

***

Prof. Dr. Yusuf Halacoğlu (Türk Tarih Kurumu Başkanı):

Kafatası değil eserleri önemli

O dönemde Hitler, Mussolini gibi örnekler ve bu tür eğilimler var. Güneş Dil Teorisi o dönemin eseri. Mimar Sinan’ın kafatasının mezarında olmadığını nereden biliyoruz? Tarih söylentiler üzerine kurulamaz. Sinan’ın mezarının açılarak Türk olduğunun ispat edilmeye çalışılması o dönemin hâkim arayışlarını yansıtıyor. Bence ortaya koyduğu eserlere bakmak gerekiyor... Mezarlarına sahip çıkamayan milletlerin sonu hüsrandır.

***

Prof. Dr. Orhan Türkdoğan (Sosyolog):

Arayışlar vardı

O dönemin niteliği var. Türk tipini belirlemek istiyorlar. M. Kemal Paşa, Türk tipini arıyacağım diyor... Bunalımlı bir dönem, bazı arayışlar var... Birçok büyük Türk’ün kafatası incelenmekle beraber bu araştırma ta Sümerlere kadar gidiyor... Batı’dan esen rüzgarın etkisini gözardı etmemek gerekiyor... Kafatasının Kayseri’ye gönderildiğini duydum ama kesin olarak bilmiyorum...

Aksiyon, 209. sayı

Cumhuriyet Tarihi Yazılamayacak

Cumhuriyet arşivlerinde ‘dişe dokunur’ belge yok. Belge imhası vahim boyutlarda. Darbe dönemlerinde imha edilenler bir tarafa, bir süredir kamu arşivleri üçer dörder yıllık periyotlarla sistematik olarak SEKA’ya gönderiliyor. Buradaki sorun gereksiz belgelerle birlikte ‘nitelikli’ tarihi belgelerin yani Türkiye Cumhuriyeti tarihinin hamura dönüşmesi, yok olması. Gerçek şu: “50-100 yıl sonra bugünlerin tarihi yazılamayacak”

1 Mart 2002’de çıkartılan yönetmeliğe göre devlet kademelerinde üretilmiş olan belgeler, üzerlerinden 30 yıl geçtikten sonra araştırmacılara açılacak. AB ile uyum yasaları çerçevesinde çıkartılan bir yönetmelik bu. Daha önceki yönetmeliğe göre bu süre 50 yıldı. Bazı Avrupa ülkelerinde hâlâ 50 yıl. “Ne kadar iyi... Yakın tarihe ilişkin gerçekler gün yüzüne çıkacak” diye boşuna sevinmeyin. O merak ettiğiniz, eğer tarihçiyseniz mutlaka görmek istediğiniz belgeleri görme imkânınız hiç olmayabilir. Çünkü 30 yıl sonra açıklanacağı söylenen belgeler yerinde olmayabilir! Üstelik ortada ne Selçuklular’da olduğu gibi bir Moğol saldırısı ihtimali var, ne de pek çok uluslararası güç odaklarının parmağının olduğu bir komplo... Bu, 5 yıl öncesini dahi hatırlayıp muhasebesini yapma ihtiyacı hissetmeyen Cumhuriyet neslinin sadece geçmiş asırlara değil “kendisine” dahi kayıtsız kalışının resmi...

İllüstrasyon: Osman Turhan

En büyük darbe: Kayıtsızlık

Türkiye’de her on yılda bir yaşanan darbe ve muhtıralar beraberinde pek çok önemli kurumun arşivlerinin SEKA’da ya da başka bir yerde imha edilmesine sebep oluyor. Fakat Türkiye Cumhuriyeti’nin tarihinin yazılamayacak olmasının altında yatan şey bu değil; ‘zaman aşamı’na uğrayan belgeler niteliklerine bakılmaksızın fazla yer tuttuğu için gelişigüzel imha ediliyor. Resmi dairelerde üretilen belgeler periyodik olarak bilimsel bir ayıklamaya gerek görülmeksizin SEKA’ya gönderiliyor. Yıllardır arşivler üzerinde çalışan, sunduğu tebliğlerde sık sık benzer kaygıları dile getiren Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Tarihi Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Yusuf Küçükdağ’a göre, Cumhuriyet’e yakışır bir arşivçilik sözkonusu değil: “Bu Türkiye’nin ayıbı. Atatürk Cumhuriyet’i büyük ideallerle kuruyor fakat nedense daha sonraları Cumhuriyet’in arşivi oluşturulmuyor. Ankara’daki Cumhuriyet Arşivi’nde dişe dokunur herhangi bir belge yok. Durumu hiç iç açıcı değil. Bir an önce gerekli alt yapı oluşturulmazsa bundan 50-100 yıl sonra bu günlerin tarihi yazılamayacaktır.”

Pek çok arşiv atılmak ve imha edilmek için yasal zamanaşımı süresini bekliyor.

Ne yazık ki, Türkiye Cumhuriyeti’nin tarihinin yazılamayacağını söyleyen ilk kişi değil Yusuf Küçükdağ. Modern Türk Tarihi üzerinde çalışan tarihçilerin ve Cumhuriyet arşivi uzmanı akademisyenlerin ortak kanaati de bu. Her ne kadar mesela Selçuklu’da olduğu gibi ‘yakıp-yıkan’ bir saldırı gelmediyse de başımıza, kaynaklar açısından durum Selçuklu’dan farklı değil. Marmara Üniversitesi Yakın Çağ öğretim üyesi Prof. Dr. Vahdettin Engin, Cumhuriyet tarihi ile ilgili master ve doktora öğrencilerine konu bulmakta zorlandıklarını; çünkü ciddi bir kaynak sorunu yaşandığını söylüyor. “Bugün bile kaynaklara ulaşmak mümkün değil. Tarihe nitelikli belge bırakılmıyor. Bu ciddi devlet anlayışına ters düşüyor” diyor. Engin’e göre de Türkiye Cumhuriyeti’nin halihazırdaki arşiv durumu tarih yazımını mümkün kılmayacak ölçüde tahrip olmuş durumda.

60 yıl girişim yapılmadı

Peki neden böyle oldu? Önemli bir devlet geleneğini devralan, bu geleneği fiilen devam ettirmekte olan Türkiye Cumhuriyeti nasıl oluyor da kendi tarihini yok ediyor? Cumhuriyet arşivleri üzerine çalışan Marmara Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Dr. Oğuz İcimsoy Cumhuriyet arşivi için 60 yıla yakın bir süre hiçbir girişimin yapılmadığını söylüyor. İki üç defa, “muhafazasına lüzum kalmayan evrak ve vesaitin imhasına” dair nizamname çıkartılıyor. İlki 1934 tarihli, üç sayfalık nizamname, devlet dairelerinin elinde bulunan ve on yaşını aşmış belgelerin imha edilmesini öngörüyor. O dönemde imha şeklini açıklamadığından nizamnameyle ilgili olarak taşra ve merkez arasında yapılan yazışmalarda “imhanın nasıl olacağı” tartışılıyor. Sonunda gizliliği olan ama güncelliğini yitiren belgelerin kıyılarak kağıt tüccarlarına satılmasına karar veriliyor. Daha SEKA kurulmamıştır. Nizamnamenin, 1937’de çeşitli açıkları çıkıyor, nelerin ayıklanarak imha edileceğine dair kesin kıstaslar konulmadığı için yöneticiden yöneticiye değişen spekülatif bir hal alıyor. Dolayısıyla uygulama 1939’da durduruluyor. 19 yıl sonra 1956’da yeni bir imha kanunu, 1957’de de ‘uygulama’ yönetmeliği çıkarılıyor. Yönetmelik o kadar zor bir uygulamayı beraberinde getiriyor ki, ayıklama uygulamasını neredeyse imkansız hale getiriyor. Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi’nde öğretim üyesi olan ve Türkiye’nin arşiv sorunları üzerine çalışan Fikret Ar, 1956 mevzuatının dört komisyonlu imha sistemiyle sadece bir ilçenin bir yıllık arşivinin öngörülen süreçte 40 yılda imha edilebileceğini ortaya koyuyor. Zaten, Maliye Bakanlığı ödenek ayırmadığı için 1959’da uygulaması durduruluyor yönetmeliğin.

Fotoğraflar: Turgut Engin

İmha raporları da imha edilmiş

Oğuz İcimsoy, Cumhuriyet Arşivi’nin tarihçesini anlatırken bir şeyi belirtmeden geçemiyor. “İşin ilginç yanı bu dönemlerde (1934-37,1956-59) kaç komisyonun, ne kadar belgenin imhasına karar verdiğini bilemiyoruz. Çünkü bu kayıtlar da kalmamış. Bir şekilde yok olmuş.”

Bir taraftan mahzenler ağzına kadar dolmuştur. Bir şekilde işe yaramayacak belgelerin tasfiye edilmesi gerekiyor. Belge imha edilmesin demek de mümkün değildir. 59’dan 80’li yıllara gelinceye kadar 17 tane kurum (bakanlık ve genel müdürlük) Meclis’ten özel yetki alarak kendi belgelerini imha yoluna gidiyor. 80 sonrasının SEKA’lı günlerine gelmeden önce imhanın boyutları neydi? İcimsoy’a göre yönetmeliğin uygulanmadığı bu boşluk dönemlerinde de bir şekilde imhalar gerçekleştiriliyor. 1966’da Türk Kültür dergisinde çıkan bir makalede Milli Eğitim Bakanlığında görevli bir kişinin ağzından bakanlığın taşra teşkilatındaki belge imhasının çok vahim boyutlara ulaştığı anlatılıyor. Bu dönemde sözkonusu yönetmelik yürürlükte olmamasına rağmen özellikle 5-6 yıl içerisinde dolan taşra binalarının arşiv depolarında yeni belgelere yer açılması için eski belgelerin tasfiye edilmesi gerekmektedir. Öyle de olur. Tabii bu bir yere nakil değil, doğrudan doğruya oradaki kağıt hurdacısına vermek ya da yakarak imha etmek şeklinde oluyor. Günübirlik faydacı bir anlayış gözetilerek masum bir “yer açma faaliyeti”dir yapılan....

SEKA’lı yıllar

80’li yıllar, SEKA’lı yıllardır... “Siz imha edeceğiniz kağıtları söyleyin biz kamyon gönderelim..” Televizyonlarda yayınlanan reklam sloganı budur. CHP’nin önemli bir arşivi bu dönemde SEKA’ya gidiyor. Tek parti döneminin grup toplantıları arşivi yok artık. Kanunlarla ilgili bütün konuşmaların, tartışmaların CHP grubunda gerçekleştiğini, TBMM’de sadece parmakların inip kalktığını düşündüğünüzde durum daha iyi anlaşılıyor. Pek çok kamu ve kamu yararına çalışan kurumun arşivleri SEKA’da yaşanan hammadde krizi sonucu bu kuruma yönlendiriliyor. Merkez ve taşra kamu kuruluşlarının depoları büyük ölçüde bu dönemde havalanıyor. Prof. Dr. Yusuf Küçükdağ, yerel yönetimlerle ilgili bir çalışması sonrasında şu sonuca varıyor: “Öyle anlaşılıyor ki 19. yüzyıldan itibaren vilayetlerde meydana gelen köklü değişiklikler sonucu eski kayıtlar, yeni yöneticilerin ilgi alanına girmediği için bilinçsizce imha edilmiş, son dönemlere kadar gelenlerse, hiçbir uzman görüşü alınmadan SEKA’ya gönderilmiştir... Sonuç olarak denilebilir ki, mahalli idarelerin depolarında Cumhuriyet dönemine ait olup 1990’lı yıllardan önceye giden evrak ya hiç yok, ya da çok az sayıdadır. Çünkü kurumlar, depolarındaki arşiv malzemesini yer darlığı veya kuruma para elde etme bahanesiyle kamyonlara doldurup SEKA’ya göndermişlerdir.” Küçükdağ, merkez arşivlerinin taşra arşivlerinden farklı olmadığını ifade ederek, “Şu anda bildiğim kadarıyla resmi dairelerin arşivleri her üç-dört yılda bir SEKA’ya gönderiliyor. Bu bir an önce engellenmelidir” uyarısını yapıyor.

Vilayet arşivleri boşaltılıyor

Prof. Dr. Yusuf Küçükdağ, bizzat yaşadığı bir olayı naklediyor: “1992’de Konya ile ilgili bir araştırmanın belgelerini bulma ümidi ile gittiğim Vilayet Arşivi’nde, liseden sınıf arkadaşım olan ve şu anda emekli bir yetkili, arşivde eskiye ait belgenin bulunmadığını, çünkü 1987’de 76 kamyon evrakı SEKA’ya gönderdiklerini, hatta parasını ‘harcaya harcaya bitiremediklerini’ övüne övüne anlatmıştı.” Taşra, kamyonlar dolusu evrakın SEKA’ya gönderilmesi hikayelerinden geçilmiyor. Birçok bakanlıkta özel izinle araştırma yapan Prof. Dr. Vahdettin Engin, araştırma yaptığı birkaç bakanlıkta hâlâ var olan arşivlerin de çürümeye terk edilmiş olduğunu gözlemlemiş. Tünel’le ilgili bir çalışma yaptığı sırada Osmanlıca ve Fransızca pek çok değerli belgenin İETT arşiviyle beraber 1982 yılında SEKA’ya gönderildiğini öğrenen Engin, bu yapılanları akılla mantıkla bağdaştıramadığını söylüyor. Bir dönem TBMM Başkanlığı yapan Demokrat Parti geleneğinin önemli isimlerinden Hüsamettin Cindoruk, 12 Eylül sonrasında sadece CHP grup toplantısı arşivlerinin değil, 20 yıllık siyasi geleneğe sahip Adalet Partisi evraklarının da SEKA’ya gönderildiğini ifade ediyor. Cindoruk TBMM Başkanı olduğu dönemde Meclis’teki arşivlerin daha iyi korunması için müstakil bir bina projesi hazırlattığını; fakat bütçe problemi yüzünden bunu gerçekleştiremediğini ifade ediyor.

Prof. Dr. Yusuf Küçükdağ, “50-100 yıl sonra bugünlerin tarihi yazılamayacak” diyor. Ona göre vilayet arşivlerinde 90 öncesine gitmek mümkün değil. Merkez arşivler taşradan farksız

Özel arşiviyle bilinen tarih araştırmacısı Orhan Koloğlu, Basın Yayın Genel Müdürü olduğu dönemde yaşadığı bir anısını anlatıyor. “Basın Yayın Genel Müdürlüğünün, Cumhuriyet’in 50’lere kadar gelen döneminde çok önemli bir fonksiyonu var. Milli Mücadele’den itibaren bütün demeçlerin, resmi açıklamaların kaynağı orası. Yönetici olduğum sırada merak ettim arşivde ne var ne yok diye. Öğrendim ki maalesef bina değişimi sırasında bütün arşiv SEKA’ya gönderilmiş.” Anlatılanlara göre belge imhaları sırasında evrakların içinde Osmanlıca ile yazılmış eski tarihli belgeler hakkında ‘Acaba bu değerli bir şey midir?’ şeklinde bir tereddüte düşülebiliyor ama Latin harflerle yazılan Cumhuriyet dönemine ait belgelerin ‘değerli’ olabileceği hiçbir zaman düşünülmüyor...

Evren: SEKA’ya mı göndersem acaba!

12 Eylül döneminde fiilen Başbakanlık Müsteşarlığı yapan Hasan Celal Güzel, Çankaya Köşkü arşivleriyle ilgili Kenan Evren’le arasında geçen diyaloğu “Bunu ilk defa anlatıyorum” diyerek bize aktardı. Bir karşılaşmalarında Kenan Evren, Hasan Celal Güzel’e arşivlerle ilgili yaptığı çalışmaları takdir ettiğini söyleyerek Çankaya Köşkü’ndeki çok değerli arşivlerin varlığından bahis açar. Hasan Celal Güzel çok heyecanlanır, bunun çok önemli olduğunu söyler. Evren’in bazı çekinceleri vardır, “Yanındakiler Atatürk’ün her şeyini, tuvalete dahi gittiğini yazmışlar yav!” der. Hasan Celal Güzel bunun önemli olmadığını, Atatürk’ü yakından tanımak için çok iyi bir fırsat ve tarihe kalacak önemli belgeler olduğunu ifade eder. Kenan Evren tereddüt geçirir “Yanına kim misafir gelmiş, kiminle içki masasında oturmuş, kiminle konuşmuş hepsi var. Seveni var sevmeyeni var. Atatürk bunu da mı yapmış diyecekler şimdi.” diyerek kaygısını dile getirir. Hasan Celal Güzel, Atatürk’ün de bir insan olduğunu, bunun yanlış anlaşılmayacağını söylese de Evren’i ikna edemez. “Ben biraz daha düşüneyim. Bunun istismar edileceğini düşünüyorum. Belki de gönderirim gider SEKA’ya” cevabını alır. Hasan Celal Güzel ise daha sonra bu değerli evrakların akıbetini öğrenemediğini söylüyor.

İmha teşvik ediliyor

“İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nden il sağlık müdürlüklerine, herhangi bir vilayetten Ankara’da bilmem ne bakanlığına kadar hiçbir ayrım gözetmeksizin 1956 kanunu yürürlükte olmakla birlikte bu kanun yok sayılarak bilinçsiz bir şekilde imha teşvik edildi.” diyor Doç. Dr. Oğuz İcimsoy. Tabii sadece SEKA değil, zaman zaman kasıtlı ya da kasıtsız çıkan yangınlar, su baskınları, kanalizasyon patlamaları, yani ‘doğal felaketler’ ilk olarak binaların en izbe noktalarındaki arşivlere isabet ediyor. İcimsoy’un naklettiğine göre iki ay önce bir soru üzerine açıklama yapan Adalet Bakanı, 1950’lere kadar olan Adalet Bakanlığı arşivinin bir su baskını sonucu yok olduğunu ifade ediyor. Geçen yıl Sayıştay arşivini küle çeviren yangını hâlâ çok taze bir bilgi olarak hatırlıyoruz. İcimsoy, Erzincan örneğinden hareketle büyük depremlerle yıkılan kamu binalarıyla birlikte arşivlerin de yok olduğunu söylüyor.

Çoğunlukla bodrum katlarında tutulan arşivler bazen su baskınlarına ve yangınlara maruz kalıyor. Eğer zamanaşımı söz konusu ise bu zaten sorun teşkil etmiyor!

1976’da kurulmasına rağmen ödenek ve personel yetersizliği nedeniyle kayda değer bir çalışma yapamayan Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 1988’de İsmet Binark’ın genel müdür olduğu dönemde Özal hükümetinin desteğiyle mevzuat değişikliğine gidiyor, Ankara ve İstanbul’da hem bina hem de personel tahsisiyle Osmanlı ve Cumhuriyet arşivleri konusunda kayda değer en önemli arşivcilik çalışmasını yapıyor. O günden bugüne Osmanlı arşivleri yüzde 15 tasnif edildi. Bu bile önemli ve değerli görülüyor. Fakat konuştuğumuz akademisyen ve araştırmacılar Prof. Dr. Yusuf Küçükdağ’ın söylediği gibi Cumhuriyet arşivinde hâlâ “dişe dokunur” bir belgenin yer almadığı kanaatindeler. Yani pek çok bakanlık Cumhuriyet Arşivleri Daire Başkanlığı’na belge vermemekte, ya da anlatılanlara göre öyle bir belgeyi mahzenlerinde taşımamakta.

İşi biten belge SEKA’ya gider

59-88 arasında ‘uygalanmayan’ imha yönetmeliğine rağmen imha edilen belgelerin boyutu ortada. İcimsoy’a göre 88’de çıkartılan mevzuatla kamu kesiminde üretilen belgelerin imhası kolaylaştırıldı. “Bir dönem dört aşamalı onay mekanizması varken yeni mevzuat ayıklama ve imha sürecinin kurumlar bazında kalmasını öngörüyor. Yeni duruma göre, kurum içinde ayıklama ve imha komisyonları kuruluyor, bu komisyonlar birimlerin belgelerini değerlendiriyor. Ve ayıklamaya değer buldukları ayrılıp, listeler hazırlanarak kurumun en üst yöneticisi tarafından onaylanmasıyla imha ediliyor. Tabii orada tek taraflı bir yaklaşım söz konusu. Kurum içinde siz belgelere idari açıdan bakıyorsunuz. Bir belge ile idari olarak işiniz bitmiş, o belge güncelliğini yitirmiş olabilir ama bir de işin öbür tarafı var. Türkiye Cumhuriyeti’nin tarihi tarafı...”

Oğuz İcimsoy arşivciliğin temelinde işe yaramayan belgelerin ayıklanmasının yattığını hatırlatıyor: “Arşivcilik belgeyi imha etme sanatıdır.” Üretilen belgelerin bir bölümü nitelikli bulunarak saklanmakla birlikte bir bölümü imha edilecektir. Batılı ülkelerde, imha edilen belge oranları ülkeden ülkeye değişiyor. Bazılarında yüzde 50, bazılarında yüzde 75, İngiltere örneğinde olduğu gibi yüzde 98. İngiltere’de alıkonulan nitelikli arşiv oranı yüzde 2. Yani kamuda üretilen belgelerin tümünü saklamak mümkün değil. Fakat hiçbir ülkede Türkiye’de olduğu gibi herhangi bir ayıklama yapılmadan balyalar halinde belgeler hamur yapılmak için geri dönüşüm süreçlerine gönderilmiyor. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivleri sadece kendisine ulaşan çok az belgeyi ‘yönetebiliyor’. Batılı ülkelerde olduğu gibi kamu kurumlarının arşiv politikasına yön veremiyor.

Kamu’da ‘arşivci’ yok

Kanuni saklama süreleri içinde belgeyi elinin altında bulunduran, “zaman aşımı” sonrasında SEKA’ya göndermekte tereddüt etmeyen kamu yöneticisinin problemlerinden biri de hiçbir kamu kurumunda ‘arşivci’ kadrosunun olmaması. Yani neyin değerli neyin gereksiz olduğuna karar verecek arşiv formasyonu almış uzman kişiler yok kamu kurumlarında. Kamu’da arşiv servisleri kuruluşun en problemli kişilerine yataklık eden bir sürgün yeri olarak algılanıyor. “Belgenin değerli olup olmadığı, mutlaka arşivciler tarafından saptanmalı. Şimdiye kadar gerek merkez gerekse taşra arşivlerinde gördüğüm kadarıyla ilkokul mezunu ve arşivcilikle, Türk kültürüyle ilgisi olmayan yardımcı hizmetler sınıfından insanlar kullanılmakta. Nitekim çok sayıda ipi çözülmedik evrak balyası kamyonlarla SEKA’ya gönderilmekte” diyor Prof. Dr. Yusuf Küçükdağ. Şu anda üniversitede öğretim üyesi olan bir akademisyen arkadaşı Prof. Dr. Yusuf Küçükdağ’a bizzat kendisinin yaşadığı bir olayı üzülerek anlatmış: “İçişleri Bakanlığı’nda çalıştığı dönemde kendisine arşivdeki belgeleri ayıklayarak işe yaramayanları SEKA’ya gönderme görevi veriliyor. O da bir sürü dolapta bir sürü kağıtla karşılaşınca işin içinden çıkılamayacağını düşünerek hepsini SEKA’ya gönderiyor.” Bu kişinin ‘arşivci’liğin yanında yüksek eğitimli bir kişi olduğunu da hatırlatalım. Küçükdağ, bir an önce var olan evrakların da yok olmaması için 1. Milli Arşiv Şûrası’nda alınan kararların uygulamaya geçirilmesi gerektiğini söylüyor. “Bugün 4 yıllık arşiv mezunları istihdam edilmedikleri için bu bölümler kapanmanın eşiğindedir. Hükümet üniversitelerle işbirliği yaparak iki yıllık arşivcilik yüksek okulu açmalı, resmi dairlerin günlük evrakını ve geçmiş evraklarını tasnif edecek ve arşivleyecek yeterlilikte elemanlar yetiştirmeli.”

Eski yazı (Arapça) olanları değerli görülürken ve korunmaya alınırken, Latince yazılan yeni Cumhuriyet evrakı aynı ilgiye mazhar olmuyor ve değerli olup olmadığına bakılmaksızın atılıyor.

Cumhuriyet’te neler oluyor?

Alınan kararlarla ilgili fiili olarak bir adım atılmamış bile olsa 1998’de yapılan 1. Milli Arşiv Şûrası önemli. Kayıt altına alındıkları için şûradaki tebliğ ve tartışmaların tümünü okumak mümkün. Toplantıda büyük ölçüde Osmanlı arşivi tartışılmakla birlikte sık sık Cumhuriyet arşivinin durumunun çok kötü olduğu hatırlatılıyor, ‘iş işten geçmeden’ bir şeyler yapılması gerektiği vurgulanıyor. Ünlü tarihçi Prof. Dr. Ercüment Kuran onlardan birisi. “Duyduğuma göre, bundan bir müddet önce Cumhuriyet devlet arşivlerinin bazıları, işe yaramaz diye tasfiye edilmiş ve yakılmış. Bunun büyük bir yanlış olduğu kanaatindeyim. Çünkü, Cumhuriyet dönemi hadiselerini anlamak için bu malzeme ana kaynak arşivleri olarak kullanılacaktır.”

Arşivlerin gelişigüzel imhası arşive dayalı Cumhuriyet tarihi yazımını imkânsız kılıyor.

1998 yılında Devlet Arşivleri Genel Müdürü İsa Özkul, şûranın kapanış konuşmasında “75. yılını kutladığımız Cumhuriyetimizin kurum ve kuruluşlarının ürettiği milyonlarca belge birçok yerde harap oluyor ve bu şekilde giderse 15-20 sene sonra Cumhuriyet dönemi arşivleri içinden çıkılamaz hale gelecek ” diyor. Sakarya Üniversitesi’nden toplantıya katılan Prof. Dr. Atilla Çetin, Sakarya ve Kocaeli bölgesinin tarihini yazmak istediklerini fakat belge niteliğinde bir şey bulamadıklarını söylüyor. “Ancak Osmanlı Arşivleri’ne giderseniz vilayetlerle ilgili bir şeyler bulabilirsiniz” diyor.

Dışişleri bile...

Peki belgeleri muhafaza edilen arşivler yok mudur? Örnek olarak Atase (askeri arşiv), tapu kadastro ve Dışişleri Bakanlığı arşivleri gösteriliyor. Bir zamanlar başbakanlık müsteşarlığı yaptığı dönemde Türkiye’nin arşivleri konusuyla yakından ilgilenen, o dönemde pek çok askerle birlikte ‘tehcir’ belgeleri üzerine çalışan Hasan Celal Güzel, Atase Arşivleri’nin sadece asker kökenlilere ve az sayıda sivile açılmasını doğru bulmuyor. Bu bir ortak kanaat. Dışişleri Bakanlığı’nda özel izinle araştırma yapan Prof. Dr. Vahdettin Engin, Dışişleri Arşivi’nin nisbeten korunduğunu söylüyor. Ancak Dışişleri Arşivi konusunda farklı düşünenler de var. 1. Milli Şûra’da “Dışişleri Arşivi” başlıklı tebliğini sunan Prof. Dr. İlber Ortaylı, “Her devletin değil, imparatorlukların ve büyük devletlerin Dışişleri arşivi olur; Osmanlı Devleti’nin Hariciye Arşivi vardı ve vardır, ancak bakanlık senelerce bunu tasnif etmeden perişan şekilde elinde tutmuş, arşivcilere teslim etmemiştir. Bugün aynı problem Cumhuriyet dönemi arşivi açısından da söz konusudur” diyor. Prof. Dr. Azmi Süslü ise daha keskin konuşuyor: “Dışişleri Arşivi iyi deniliyor. İdari arşiv için değil, bilimsel arşiv için söylüyorum. Oysa en berbat arşiv Dışişleri Arşivi’dir ve en kapalı arşiv de Dişişleri Arşivi’dir.” En sağlam denilen Dışişleri Arşivi için bile görüldüğü gibi çok farklı görüşler var. Oğuz İcimsoy, yakın tarihte Yunanistan’la aramızda yaşanan Kardak krizini hatırlatıyor. “Kardak kayalıklarının kime ait olduğu tartışmaları söz konusuydu. Ve bununla ilgili muhtemelen bir anlaşma yapılmış olmalıydı. Bizim Dışişleri Bakanlığımızın görüşü bu noktadaydı. Bu anlaşmayla ilgili görüşmelerle ilgili belgelerin nerede olduğu konusunda kesin saptama gerçekleştirilemedi. Yani nokta atışı yapamadık. Arandı arandı bulunamadı. Neyse ki gündem değişti, biz Kardak krizini unuttuk.”

Keyfi olarak belge imha edilebilir

Tarih yazımı için gerekli olan belgelerin bir kısmının imha edildiği ortada, peki ya geride kalanlar? Onlar da çürümeye terk edilmiş ya da araştırmaya açık değil. Hasan Celal Güzel, TBMM’de belli döneme ait zabıtların açılmadığını hatırlatıyor: “Cumhuriyet’in ilk dönemine ait zabıtların tahrip ve tahrif edildiği iddiaları var.” Hâlâ bazı kamu kurumlarının depolarında saklanıp da açılmayan arşivler bugüne kadar çürümemiş, herhangi bir kanalizasyon patlaması ya da yangınla zayi olmamışsa bile bundan sonrası için başına bir iş gelmeyeceğine dair garanti yok. 20-30 yıl öncesine ait değerli belgeleri keyfi olarak imha etmenin herhangi bir yaptırımı yok. İcimsoy’un anlatımıyla “İleride sizi olumsuz gösterecek bazı belgeleri sistemi hiç zorlamadan yok etmeniz mümkün. İşte belli bir dönemde su basmıştı derseniz, bundan yirmi yıl sonra ne siz su bastığını ne de öbürleri su basmadığını ispatlayabilir.” İcimsoy, AB sürecinin ön koşullarından biri olarak sunulan şeffaflaşmanın da iyi oluşturulan, iyi tutulan bir kayıt sistemini şart kıldığını söylüyor: “Eğer siz belgeleri istendiğinde halkınıza sunamıyorsanız şeffaf olduğunuzu iddia edemezsiniz. Devlet kademesindeki yöneticiler dahi birçok belgeye ulaşamıyorlar.”

Sadece kamuya özgü değil

Orhan Koloğlu, tarih yazımı için vazgeçilmez kaynak olan arşive bigane kalan yaklaşımın sadece kamu kurumlarında olmadığını söylüyor. “1956’da Akşam Gazetesi yeni patronuna geçti. Yeni yönetim, çok iyi hatırlıyorum, 1919’dan beri kalan çok değerli arşivini fazla yer tutuyor diyerek tasfiye etti. Orada öyle resimler vardı ki müthiş bir arşivdi.” Orhan Koloğlu kendi arşivini İzmir’de Sabri Yetkin’in önderliğinde kurulmakta olan kent arşivine vermiş. Beyoğlu’nda üç sahaf dükkanı işleten Ergun Hiçyılmaz, devletin bir milletin hafızası sayılan bu cins tarihi belgelere ve arşivlere iltifat etmediğini söylüyor. “Öyle belgeler var ki ben bunu satamam; devletimiz de almak için bir girişimde bulunamıyor. Bu gidişle bunları yakacağım galiba.” diyor. Ayrıca şunu da belirtelim; yılların emeğiyle meydana getirdiği arşivini kamudaki SEKA’ya gönderme huyundan dolayı devlet üniversiteleri dahil herhangi bir kamu kuruluşuna vermek istemeyen pek çok koleksiyoner var. Onlardan “Bunlar SEKA’dan kurtardıklarım.” sözünü işitiyoruz sık sık. Ayrıca “SEKA’dan kurtulanlar” artık bir deyim olmak üzere.

Sadece SEKA’ya gitmiyor

İzmit SEKA’dan aldığımız bilgiye göre SEKA hammadde ihtiyacının yüzde 50’sini atık kağıtlardan sağlıyor. Atık kağıtların yarısını da kamudan gelen evraklar oluşturuyor. 2001 itibariyle son beş yılda kamudan gelen kağıtların ortalama miktarı ton cinsinden sırayla şöyle; 37.400, 25.440, 20.410, 37.115 ve 20.100. Fakat kamu kurumları kağıtları SEKA’ya vermek zorunda değiller, kağıt sektöründen herhangi bir şirkete satabiliyorlar ve satıyorlar. Dolayısıyla bugün kamu kurumlarından kağıt sektörüne satılan toplam arşiv miktarını öğrenmek çok zor.

Sözlü kültüre geri mi dönüyoruz?

Belgesiz iş yapma, eğer belge varsa belgeyi yok etme huyu İttihat ve Terakki’yle beraber devraldığımız bir davranış modeli ve devlet geleneğinin bize verdiği en faydalı özelliği yok ediyor. Kamuda yapılan bütün işlerin belgeli olduğu göz önüne getirildiğinde tarihi gerçeklerin ortaya çıkmasını istemeyen kişilerin tek yapacakları iş olarak ‘belgelerin’ imhası kalıyor. Belediye seçimleri öncesinde seçimi kaybetmek üzere olan tarafın yaz-kış demeden kaloriferlerinin gece vardiyasında tam mesai çalıştıkları Türkiye’nin bilinen gerçekleri. Hasan Celal Güzel, “Devlet iyi yapar kötü yapar bunu gizlemenin, yok etmenin anlamı yok.” diyor. Kötü bir şey yapılmışsa belgelerin imhasının bu yanlışlığı örtmeyeceğini, her yapılanı bir şekilde yayan sözlü kültür diye bir olgunun olduğunu söylüyor.

Burada ilgili kuruluştan bir muhatap bulup da doğrulatamadığımız pek çok bilgi olduğunu da kaydedelim. Devlet Tiyatroları Arşivi’nin 1994 yılında Amerika’daki bir üniversite adına Betty Sally adında bir bayana satıldığı bilgisi bunlardan birisi.

Çok önemli belgelerin göz kırpmadan SEKA’ya gönderildiği bir ülke kendi tarihini göz göre göre yok ediyor nitekim.

Bir Kamu Belgesinin “Kısa” Öyküsü

Bir süredir ciğerlerinden rahatsızdı, kesik kesik öksürüyordu. Karanlık üzerine çökmüş, toz toprak içinde çaresizce bakınıyordu etrafına. Yıl boyu gecenin yaşandığı eşi bulanmaz bir uzlet diyarındaydı sanki. ‘Yüzün ne kadar da sararmış” diye başlıyordu hasbihaller. Büsbütün canı sıkılıyordu. Halbuki bu karanlık, havasız, rutubetli mahzene ilk girdiğinde zaman zaman gün ışığını görüyor, kapı açıldıkça temiz hava ciğerlerine doluyordu. Sık sık kapının açılması onun için iyi olmadı; her açıldığında biraz daha itelendi, her açıldığında biraz daha ‘yaşlı’ ve güçsüz hissetti kendini. O terutaze, iktidar günlerini hatırlamasa çoktan koyvermişti kendini. Işıl ışıl parlarken, ne de güçlüydü. Nice nice genel müdürler önünde düğme ilikler, saygıda kusur etmezlerdi. Özenle bakılır, her an bir ‘rahatsızlığı’ var mı bakışlarıyla karşılaşır, bir dediği iki edilmezdi. Hey gidi günler hey! Şöyle kalkabilseydi de gösterebilseydi kendisini... Şu belini sıkan ip de olmasa kaçıp giderdi buralardan...

Bir süre sonra karanlığın, toz toprağın kaderi olmadığını anlamıştı. Kendinden önce buraya girenler sırasını kovmuş, gitmişlerdi. Pek inanmamıştı ama bir ‘reenkarnasyon’ hikayesidir gidiyordu. Gidenler başka şekillerde geri geliyor deniliyordu. Kendine iyi bakmalı, ‘çürüğe’ çıkmamalıydı. Çürüklerin akıbetini biliyordu, onlar işe yaramaz birer mahluktular, yerleri de çöplüktü.

O gün gelip çattı. Özensizce bir ‘tır’ın arkasına bindirilerek götürüldüler. Bu yolculuğu hep merak etmişti. Yapılan konuşmalara kulak kesilmişti. “Abi bunlar önemli olabilir ha! Baksana başbakan falan yazıyor. Yüzünü göremediği hafif şiveyle konuşan diğer adamın sesini duymuştu. “Boşver oğlum, hani ne derler ‘tarihi geçmiş! Ha ha ha...” Çok ağrına gitmişti. Kentin dışında bir fabrikanın önündeydiler artık. Heceleyerek okudu “SEKA”. Derisinin yüzüldüğünü hissetti birden...

Aksiyon, 393. sayı

İlk Uçan Türk Masalı

İlk uçan kişinin Türk olmadığını kabul etmek kolay değil. Nasıl kolay olsun ki? Hezarfen Ahmet Çelebi’miz, Galata Kulesi’nden uçarak Üsküdar’a konmuş ve tarihe adını altın harflerle yazdırmıştı. Biz bunu hep böyle bildik. Ancak tarihte böyle bir olayın olmadığı iddia ediliyor.

Türkçe’de yayınlanmış herhangi bir ansiklopediyi açıp baktığınızda, Hezarfen Ahmet Çelebi’ye dair bilgilerin hemen hemen aynı olduğunu görürsünüz. Çünkü bu bilgiler tek bir kaynağa, Evliya Çelebi’ye dayanıyor. O da aşağıda bütünü yer alan pragraf: “Hezarfen Ahmet Çelebi: Evvela Okmeydanı’nın minberi üzerinde rüzgarın şiddetinde kartal kanatlarıyla sekiz dokuz kere havada uçarak talim etmiştir. Sonra Sultan Murad Han Sarayburnu’nda Sinan Paşa köşkünden seyrederken, Galata Kulesi’nin ta tepesinden lodos rüzgarıyla uçarak Üsküdar’da Doğancılar Meydanı’nda inmiştir. Sonra Murad Han kendisine bir kese altın ihsan ederek: ‘Bu adam pek korkulacak bir adamdır. Her ne isterse elinden geliyor. Böyle kimselerin durması doğru değil.’ diye Cezayir’e sürmüştür. Orada vefat eyledi.”

Küçük büyük bütün tarih kitaplarında, Osmanlı’yı enine boyuna ele alan külliyatlarda, daha özelde Türk havacılık tarihi veya tarihte mucitler başlığı taşıyan çalışmalarda Hezarfen Ahmet Çelebi’den ilk uçan kişi, ya da “İlk uçan Türk” olarak söz edilmesine yol açan yegane bilgi Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinin İstanbul’u anlatan birinci cildinde yer alan yukarıdaki satırlar. Bu olayın varlığına işaret eden tarihi herhangi başka bir kayıt yok. Konu hakkında bilgi veren kaynakların çok azı olayın sadece Evliya Çelebi tarafından nakledildiğine değinme gereği duyuyor. Ansiklopedilerde yer alan Hezarfen Ahmet Çelebi maddesi Evliya Çelebi’nin naklettiklerinden başkası değil: “Hezarfen Ahmet Çelebi Galata’dan Üsküdar’a kadar uçma becerisi göstermiş ve dönemin padişahı 4. Murad tarafından hem iltifat görmüş hem de bir nevi sürgün edilmiştir.”

Hezarfen Ahmet Çelebi’yi Galata Kulesi’nden uçarken gösteren bir çizim.

Hezarfen efsaneden başka bir şey değil

Osmanlı tarihi konusunda söz sahibi birkaç kişiden biri olarak nitelendirilen Prof. Dr. İlber Ortaylı, “ilk uçan Türk” meselinin, sözü edilen uçma ve sürülme olayının gerçek olmadığını ifade ediyor. İlber Ortaylı, olayın sadece Evliya Çelebi tarafından naklediliyor olması ve tarih yazıcılığının genel değerlendirilmesi sonrasında böyle bir olayın var olamayacağı kanaatine ulaştığını söylüyor. Ortaylı’nın ve konu üzerine düşünmüş diğer tarihçilerin söylemlerinden söz konusu olayın zaman içinde ‘efsane’ye büründüğü anlaşılıyor. Bilindiği gibi bir şey efsane olduktan sonra artık onun nerede, nasıl, ne şekilde vuku bulduğu çok makul bilgilerle tesbit olunamasa bile gerçek olduğuna inanılır, tersi düşünülmez, sorgulanmaz. Türkiye’nin ve dünyanın önde gelen Osmanlı otoritelerinin birlikte hazırladıkları Yeni Türkiye Yayınları imzasını taşıyan 12 ciltlik Osmanlı külliyatında 700 sayfalık Bilim cildi konuyla ilgili önemli bir uyarıda bulunuyor. Yayın kurulunda Prof. Dr. Halil İnalcık, Prof. Dr. Nejat Göyünç, Prof. Dr. Yusuf Halaçoğlu, Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu, Prof. Dr. Ercüment Kuran, Prof. Dr. Mübahat S. Kütükoğlu, Prof. Dr. Jacob M. Landau, Prof. Dr. Ahmet Yaşar Ocak, Prof. Dr. İlber Ortaylı, Prof. Dr. Stanford Shaw, Prof. Dr. Bahaeddin Yediyıldız gibi otorite isimlerin yer aldığı Bilim cildinin bölüm girişinde büyük puntolarla bunu itiraf etme gereği hissedilmiş. “Galata Kulesi’nden Üsküdar’a kanat takarak uçtuğu öne sürülen Hezarfen Ahmet Çelebi, sadece Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde anıldığı ve başka hiçbir kaynak tarafından doğrulanamadığı için ‘efsane’den öte bir anlam taşımaz.”

Tarihçiler Evliya Çelebi’nin üslübunun mübalağalı olduğu konusunda hemfikir. Tarih yazımı ve tarih okumacılığı üzerine çalışan herhangi bir tarihçinin tavsiyesi “çok gezen, gezdiği yerler hakkında bugüne çok değerli bilgiler bırakan Evliya Çelebi’nin zaman zaman fanteziye kaçan bilgiler verdiği, zevkli bir okumaya salık veren yazılarının tarih yazıları değil bir gezi notları ya da hatırat şeklinde algılanmasının daha doğru olacağı” şeklinde. Diyanet’in hazırladığı İslam Ansiklopedisi’nin Evliya Çelebi maddesinde Prof. Dr. Müçteba İlgürel, Evliya Çelebi’nin hayatı ve eserleri hakkında geniş bilgi verdikten sonra onun üslubuna dikkat çekiyor. “Bazen naklettiği şeyi daha da renklendirmek için uydurma bir haber veya hadise ortaya atar. Bu arada okuyucunun ilgisini çekmek maksadıyla aklın almayacağı garip olaylara yer verdiği de görülür. Mesela fillerin geçtiği köyde kadınların fil doğurması, gaipten haber veren mağaralar, çaresiz dertlere çare bulan hekimler vb. olağanüstü şeyler onun üslup ve anlatım güzelliğine çeşni kattığı gibi, bu tür hikâyelere meraklı geniş kitlelerin ilgisini çekerek bu sayede eserine popüler bir karakter vermeyi de amaçladığı söylenebilir.” Seyahatname’sinde Erzurum’da havaların soğukluk derecesini anlatmak için bir çatıdan bir çatıya atlayan bir kedinin havada donup kaldığını nakleden Evliya Çelebi çok okunan, 17. yy. Osmanlı coğrafyasını ve kültürünü resmeden bir kişi olmasına rağmen bilinen mübalağası nedeniyle son tahlilde yazılarına temkinle de yaklaşılması gereken bir isim.

Şenliklerin bir parçası: Uçma animasyonu

Geçen yıllarda Osmanlı padişahları üzerine yazdığı kapsamlı eserle kendinden söz ettiren Toplumsal Tarih dergisinin yayın kurulu üyesi Necdet Sakaoğlu, yukarıda sözü edilen ‘tek kaynak Evliya Çelebi” olgusuna katılarak gerçeği dahi iyi anlayabilmek için İstanbul’da padişahların talimatlarıyla gerçekleştirilen şenliklere ve şenlik kültürüne bakmamız gerektiğini söylüyor. 4. Murad’ın kızı Kaya Sultan’ın doğumu vesilesiyle düzenlenen ve söz konusu olayların yaşandığı şenlik İstanbul’da yapılan ne ilk ne de son şenliktir. İstanbul’da sık sık büyük şenlikler düzenlenmektedir ve bu şenlikler görkemli gösterilere sahne olmaktadır. Necdet Sakoğlu’na göre, eski Roma’da hatta Antik Yunan’da da böyle şenliklerde anfitiyatroların bir tarafından bir tarafına uçma animasyonları yapılırdı. Osmanlı’da daha önceki padişahlar döneminde de yer yer padişah tarafından izlenen, halkın coşkuyla katıldığı şenlikler düzenlenir ve dünyanın dört bir yanından ilginç yetenekleri olan kişiler, ‘canbazlar’ bu ‘emperyal’ devletlere özgü görkemli gösterilere katılırdı. Eğer padişahın takdirini kazanırsa bir kese altını hak ederdi. Necdet Sakoğlu’na göre Galata’dan uçarak Üsküdar’a konma olayı İstanbul’da daha önce de benzerleri yapılan eğlencenin bir unsuru, belki de daha ‘muhteşem’ olanıdır. Sakaoğlu’na göre Hezarfen Ahmet Çelebi isimli kişi Galata Kulesi’nden uçmuş olabilir; ama Üsküdar’a değil kulenin dibi kabul edilebilecek Karaköy’e ya da Kabataş’a inmiştir ancak. Necdet Sakoğlu “Padişahın önünde yapılan sirk gösterileri” olarak niteliyor olayı.

Belki Hezarfen diye birisi de yok

Osmanlı bürokrasisi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Marmara Üniversitesi öğretim görevlisi Yrd. Doç. Dr. Erhan Afyoncu, kendisinin genel olarak Evliya Çelebi’nin verdiği bilgilere güvenmekle birlikte Hezarfen Ahmet Çelebi olayını doğrulayacak başka bir kaynağın olmadığını, dolayısıyla bu bilginin ihtiyatla karşılanması gerektiğini; ama ‘uçmamıştır’ gibi kestirip atılmasının da doğru olmadığını söylüyor. Erhan Afyoncu, söz konusu kimliklerin de meçhul olduğunun altını çiziyor. Hezarfen Ahmet Çelebi ve Lagari Hasan Çelebi ismine rastlanılan başka bir tarihi belge ya da kayıt yok çünkü. “4. Murad’ın bir kese altınla ödüllendirdiği yazılıyor. Osmanlı’da mali anlamda her şey kayıt altındadır. Eğer böyle bir şey varsa hazine defterinde kayıtlı olması lazım” diyor Afyoncu. Ayrıntılı bir uğraşı gerektirecek böyle bir çalışma yapılır mı yapılmaz mı bilinmez; ama bilinen bir şey var ki Hezarfen Ahmet Çelebi isimli bir kişiye bir kese altın verildiğini gösteren herhangi bir kayıt yok bugün.

O şartlarda uçmak mümkün değil

Bütün tarihi verileri, kaynakları bir kenara bırakarak “Galata Kulesi’nden Üsküdar’a uçmak mümkün mü?” sorusunu sormamız gerekiyor. Konu üzerine çalışan İstanbul Üniversitesi öğretim görevlisi Doç. Dr. Mustafa Kaçar’a göre, bu uçuşun kuşlarda olduğu gibi hareketli kanatlarla olması mümkün değildir. Hezarfen’in tek bir alternatifi kalıyor: Bugün adına yelken kanat denilen kanatları sabitlenmiş bir aygıt ya da planör benzeri bir şey. Aşağıda da göreceğiz ki bugün bile en modern ve en yeni araç gereçlerle bu uçuşun gerçekleşmesi zor.

Uçan ilk Türk teklifi kabul görmedi

İlk uçan Türk olarak nitelendirdiğimiz Hezarfen Ahmet Çelebi’yi bizden başka kimse ilk uçan kişi olarak tanımıyor, tanımamakla kalmayıp ‘uçmamıştır’ deniliyor. 1997’de ODTÜ tarafından Hezarfen Ahmet Çelebi’nin Üsküdar’a uçmasıyla ilgili içinde her türlü hesaplamaların yer aldığı kapsamlı bir rapor hazırlanıyor ve bu ilk uçan kişinin tescilinin yapılacağı kurumun Paris’teki merkezine gönderiliyor. Paris’e gönderilen yazıya bu hesaplamalarda yanlışlık var, böyle bir uçuş olması mümkün değil cevabı geliyor. Hesaplamalarda Hezarfen’i karşı kıyıya ulaştıracağı düşünülen rüzgar şiddeti yüksek verilmiştir, halbuki rüzgarın hızlı olması uçuşu ve yükselmeyi engelleyen bir faktördür. Bize bu bilgileri veren kişi THK Türkkuşu Genel Müdürlüğü’nde yelken kanat hocası olan Vedat Sarıkaya. Sarıkaya’ya göre uçuşun sağlanması için rüzgarın düşük olması, termalin (ısı) yüksek olması gerekiyor. Vedat Sarıkaya, bulut çekimi, rüzgar hızı, hava ısısı vs. en uygun koşullarda olsa dahi uçuşun çok zor olduğunu söylüyor. Yelken kanat’ın süzülme oranı 1/20 civarındadır. Bu yükseklik/mesafe demek. Yani hangi yükseklikten ne kadar mesafe gidilebileceğini anlatır. Bu oran rüzgarlı havalarda 1/40-50’ye çıkabilmektedir. Hesaplamalara göre Galata Kulesi’nin deniz seviyesinden yüksekliği 103 metre, Doğancılar’ın (Üsküdar) deniz seviyesinden yüksekliği ise 40 metre. Uçuş profilinde de kalkış ve iniş noktaları arasında 62 metrelik yükseklik farkı bulunuyor. Galata ile Doğancılar arasındaki mesafe ise 6 km. Yani süzülme oranı 1/100. Uzmanlara göre delta kanatlarla böyle bir oransızlıkta uçuş yapmak mümkün değil.

O mesafe bugün bile alınamaz

İki yıl önce İzmir Bozdağ’dan Salihli’ye doğru 30 km.lik mesafeyi yamaç paraşütüyle geçen Daedalus Yamaç Paraşütü Takımı Kaptanı Cumhur Dilek’e göre, yukarıdaki yükseklik/mesafe oranlarından hareketle bugün en modern malzemelerle bile bu mesafeyi uçarak geçmek neredeyse imkânsız. Evliya Çelebi Hezarfen Ahmet Çelebi’nin Lodos’un yardımıyla uçtuğunu söylüyor. Yelken kanat uçuş hocası Vedat Sarıkaya, rüzgarın uçuşta yardımcı etken olduğunu; fakat Lodos’un uçuşu olumsuz etkileyen bir rüzgar olduğunu söylüyor. Lodos güneyden kuzeye, yukarıdan aşağıya eğilimli esen bir rüzgardır üstelik. Güneyden kuzeye esen lodoslu bir havada batıdan doğuya uçtuğu söylenen Hezarfen Ahmet Çelebi’nin uçması için gerekli olan hava koşulları lehine değil, aleyhine işlemektedir. Duyumlara göre, ODTÜ daha önce Paris’ten dönen uçan ilk Türk iddiasını sürdürmekten yana ve bugünlerde yeni bir rapor hazırlığı içindeler. Ama, tarihi veriler ve uçmaya ilişkin hesaplar Hezarfen Ahmet Çelebi’nin Üsküdar’a uçmadığını gösteriyor. Bu bilgilerin bir diğer sonucu, yıllardır Osmanlı aleyhtarlarının padişahların zalimliğini ve bilime duydukları düşmanlığı kanıtlamak için ileri sürüp sıkı sıkıya sarıldıkları Hezarfen Ahmet’in “sürülmesi” olayının da dolaylı olarak hükümden düşmesi oluyor. Eğer bir uçma söz konusu değilse, bir kese altın ve Cezayir’e sürülme ve hatta güya padişahın “Böyle adamlardan korkulur” gibi gerekçeler ileri sürdüğü vakası da mesnedini kaybetmiş oluyor.

Aksiyon, 388. sayı

Fatih’in Hristiyan Askerleri!

İstanbul’un fethine dair her şey tartışıldı. Asker sayısı, karadan yüzdürülen gemilerin ebadı, fetih gününün tarihi… Ama Fatih’in ordusunda yer alan, evlad-ı fatihanla yan yana savaşan binlerle ifade edilen Hıristiyan asker hiç tartışma konusu olmadı.

Osmanlı Ordusu’ndaki Hıristiyan askerler bu gün tespit edilmiş olmamakla birlikte çok tartışılmayan, gündeme gelmeyen bir konu. 1432 tarihli Arvanit (Arnavut Sancağı) defterine dayanarak çok eski tımar sistemini inceleyen Prof. Dr. Halil İnalcık, Osmanlı Devleti tarafından yerli Hıristiyanların önde gelenlerine tımar verildiğini görür. Tarih biliminde bu önemli bir buluş olarak kayda geçer. 1952 yılında Belleten dergisinde kaleme aldığı makaleyle bunu akademik dünyaya duyurur. İnalcık’ın hayat hikâyesini ve görüşlerini ihtiva eden, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları’ndan çıkan Tarihçinin Kutbu (söyleşi Emine Çaykara) adlı kitapta anlattığına göre bu tez profesörlüğünün kapılarını açmıştır. Peki, bu tez neden önemlidir?

“Osmanlı Devleti Balkan’da mevcut aristokrasiyi kılıçtan geçirmemiş, aksine tımar vererek Bulgar, Sırp, Arnavut senyörünü yerinde bırakmış, işbirliği yapmış onlarla. Böylelikle Osmanlı Balkanlar’da yüksek sınıfı tımar rejimine sokarak Osmanlılaştırmış ve Müslüman olma şartı koymamıştır.” İşte bu yüzden, İstanbul 1453’te kuşatıldığında Fatih’in ordusunda pek çok Hıristiyan asker vardır.

Prof. Dr. Halil Prof Dr. Halil İnalcık’a göre Arnavutluk’ta eski Hıristiyan feodallerin yüzde 35’i Osmanlı tımar sipahisi. Bu, Osmanlı yayılışını ve egemenliğini kolaylaştıran bir yöntemdi.

Tımarlı sipahiler toprak yönetiminin bir parçasıydı. Yükselme döneminden sonra eski popülaritesini yitirse de İstanbul’un fethi tarihinde Osmanlı Devleti’nin en önemli askerî kuvvetlerini teşkil etmekteydi. Sistem bir yönüyle toprağın işlenmesini ve ürün alınmasını sağlarken, diğer yönüyle de devletin asker ihtiyacının karşılanmasını sağlıyordu. İnalcık, Tarihçi’nin Kutbu’nda sistemi şöyle anlatıyor: “Osmanlı Sırbistan’a, Arnavutluk’a, Bulgaristan’a gittiği zaman, diyelim 20-30 köyü olan bir soylu asker var; Osmanlı 30 köyün 20’sini elinde bırakmış, fakat kendisini tımar, zeamet sahibi olarak kaydetmiş defterlere. Başlangıçta dinlerini değiştirmesini de istememiş. Mesela Arnavutluk’ta eski Hıristiyan feodallerin yüzde 35’i Osmanlı tımar sipahisi. Bu, Osmanlı yayılışını ve egemenliğini kolaylaştıran bir yöntem. Vesikalarda birkaç nesil tımar sahiplerini Hıristiyan olarak görüyoruz.” Peki, sonra ne oluyor. “Müslümanlarla savaşa gidip gelmek onları İslam’a ısındırıyor; ordunun sahada namazgahta namaz kıldıklarını görüyor, zamanla Müslümanlaşıyorlar. Öyle ki, Hıristiyan tımar, zeamet sahipleri arasında sancakbeyi olanlar var, sonra Müslüman oluyorlar.”

İstanbul’un fethinde Hristiyan askerlerin varlığı Halil İnalcık’la yapılan nehir söyleşi kitabında konu ediliyor.

Farklı kaynaklar Osmanlı Ordusu’nda yer alan Hıristiyan askerlerin sadece tımarlı sipahiler grubunda yer almadığını gösteriyor. Graf Marsigli, 1934 tarihli “Osmanlı İmparatorluğu’nun Zuhur ve Terakkisinden İnhitatı (gerileme) Zamanına Kadar Askerî Vaziyeti” başlıklı çalışmasında sefere çıkan Osmanlı ordusunun sadece kapıkulu askerleri ve tımarlı sipahilerden ibaret olmadığını belirtiyor. “Bunların dışında Kırım Hanlığı’na ve salyaneli (Eflak ve Boğdan) eyaletlere bağlı askerler ile Fransız, Ulah ve Moldovalı askerler de Osmanlı ordusu ile birlikte sefere katılırdı.”

Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethettikten sonra surlardan şehre girişi

Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi’nin İstanbul’un Fethi maddesinde konuya ilişkin birkaç satır bulmak mümkün. “Osmanlı ordusunda bilhassa toprak altında tünel kazan (lağımcı) grup arasında 300 kadar Sırp madencinin bulunduğu, ayrıca Alman, Bohemyalı, Macar ustaların görev yaptığı belirtilir. Silah ve teçhizat yönüyle çok kuvvetli olan orduda asıl gücü Anadolu ve Rumeli tımarlı askerler teşkil etmekteydi.(Prof. Dr. Ferudun Emecen)”

Dr. Erhan Afyoncu, sorularla Osmanlı İmparatorluğu kitabında yağma için gelmiş olan Hıristiyanlara işaret ediyor. “Osmanlı askerleri şehre durdurak bilmeden saldırıyorlardı. Fatih ilk olarak azapları ve ordusundaki Hıristiyanları surlara saldırttı. İşin en garibi Avrupalı Hıristiyanlardan Bizans’a birkaç yüz kişilik yardım gelmişken, Osmanlı ordusunda Alman’dan Macar’a, Hırvat’tan Sırp’a kadar binlerce Hıristiyan vardı. Hatta ganimet almak umuduyla şehre saldıran bu Hıristiyanların içerisinde Rum kökenli olanlar bile bulunuyordu...”

Yıldırım Beyazıt’la Ankara’da savaşan Timur, Osmanlı ordusundaki Hıristiyan askerleri diline dolamaktan geri kalmaz, sırf bu nedenle Osmanlı ordusunu kâfir ilan etmeye kadar gider. Fethettiği topraklarda kalıcı yönetimler kurmak peşinde olan Osmanlı için Hıristiyan askerlerin pek sorun edilmediği anlaşılıyor. Yüzbinlik orduda sayısal ve etkinlik bakımdan bir şey ifade etmeyen Hıristiyan asker, Osmanlı kurumsallaşmasının tamamlanmasından sonra (Kanuni dönemi) görülmez. Halil İnalcık’ın da belirttiği gibi birkaç asır içinde zaten hepsi Müslüman olmuşlardır.

Bu konuda alıntı yapılacak pek çok kaynak olmakla birlikte neredeyse tüm çalışmalar Halil İnalcık’ın o meşhur çalışmasına dayanıyor. En büyük heyecanı Balkan halkları yaşamış. Çünkü Osmanlı devrine köle olarak girmediklerini, askerî sınıfta Osmanlı ile beraber olduklarını öğrenmişlerdir. Fakat tımar sisteminin bir sonucu olarak İstanbul’un fethine binlerce Hıristiyan askerin katılmış olması, bizim için çok bir anlam ifade etmiyor olmalı ki popüler bir karşılığı, fetih günlerinde hatırlanmışlığı yok. Ayrıca herkesin söz söyleyebileceği bir alan olmayıp, Halil İnalcık konunun neredeyse tek otoritesi konumunda.

Tımarlı Sipahi

Konuyu tarihçilerle konuşmak istediğimizde bunu daha iyi anlıyoruz. Osmanlı Tarihi ile ilgili kapsamlı bir kitabı da bulunan, daha çok toplumsal tarih çalışmalarıyla da bilinen bir tarihçiye soru yönettiğimizde “Halil İnalcık’ın söylediği üzerine bir şey söylemek ya da onu tasdik etmek bize düşmez.” diyor. Ünlü bir başka tarihçi de ‘binlerce’ sözüne itiraz etmekle birlikte “hocayla ihtilaflı duruma düşmek istemem” diyerek görüş vermek istemiyor.

Büyük saygı duyduğunu belirtip Halil İnalcık’ın söylediklerine açık olarak şerhini koyan kişi Osmanlı ve İslam Hukuku uzmanı Prof. Dr. Ahmet Akgündüz oluyor. Akgündüz’e göre bomba yapımı, köprü inşası, istihbarat gibi teknik ve destek hizmetlerinden yardımcı kuvvet olarak Hıristiyanlar kullanılmıştır ama savaşan grup tamamen Müslümanlardan ibarettir. Akgündüz, Osmanlı askeriye sisteminde Hıristiyan ve Yahudilerin cizye vererek askerlik hizmetinden muaf kılınması geleneğinin Tanzimat’tan sonra bile korunduğunu, ancak ittihatçılarla bozulduğunu söylüyor.

Akgündüz, Halil İnalcık’ın bu yorumuna katılmıyor. Bunun bir araştırmadan çok ‘teori’ olarak nitelendirilebileceğini söylüyor. Büyük hürmet beslediği hocaya bu konuda katılmamasının sebebini hocanın İslam Hukuku alanında herhangi bir yetkinliği olmaması olarak gösteriyor. Akgündüz, Osmanlı tarihini anlamada İslam Hukuku çalışmalarının çok önemli olduğunu belirtirken, Halil İnalcık da bu durumun zaman zaman eksik yorumlara yol açtığını dile getiriyor. Bir sempozyumda Halil İnalcık’la ayaküstü bir görüşmesinde, bu görüşlerini kendisine ilettiğinde her zaman olduğu gibi olgunlukla karşıladığını da ekliyor.

Eğer İnalcık haklıysa bir dua da onlara göndermek gerekiyor. Toprağınız bol olsun!

***

Balkanlar’ı Anlamak İçin Osmanlı Okuyorlar

Anadolu’dan önce Balkanlar’a yönelen ve orada kendine özgü bir sistem kuran Osmanlı, kurduğu sistem ve sağladığı barış (Pax Otamana) ile bugün dünyanın ilgi odağı. Amerika’da okutulan ülke tarihlerinin başında Osmanlı geliyor. Prof. Dr. Cemal Kafadar’a göre bunun basit bir nedeni var. “6 asırlık olaysız Balkan sistemini anlamak.” Prof. Dr. Halil İnalcık’la birlikte Amerika’da bu ilginin doğuşuna sebep olan Prof. Dr. Kemal Karpat’a göre yakın tarihte yaşananlar gözleri Osmanlı’ya dikti. “Son 15-20 yıl içinde Balkanlar’da ve Rusya’da çöküntüler meydana geldi ve buralarda milliyetçilik ortaya çıktı. Sovyetler’in bütün gayretlerine rağmen orada yaşayan 130-140 kavimi 70 sene boyunca asimile edememesi ve nihayet bu rejimin çökmesinden sonra yeni cumhuriyetlerin ortaya çıkması şu düşünceyi doğurdu: Sovyetler bütün imkanlara sahip olmasına rağmen bu milliyetleri memnun edemedi. Diğer taraftan Osmanlı’ya bakıyorsun; çeşitli milliyetlerden kurulu olmasına rağmen 600 sene ayakta durdu.” Üstelik Balkanlar’da 1990’dan sonra olaylar aynı meseleyi şiddetli ve aktüel bir şekilde ortaya çıkarmış, Sırp Boşnak’ı Hırvat Sırb’ı, Makedon Arnavut’u öldürmektedir: “Bakıyorsunuz ki Osmanlı’da bu yok. Osmanlı döneminde Balkanlar’da ve Rusya’da bu gibi milliyetler arasında kavgalar olmadı. İşte bu nedenle, ‘Osmanlı bu kadar farklılığı bir arada nasıl tutabildi, anlayalım bunu, nesi vardı bu adamların’ demeye başlandı.”

Aksiyon, 577. sayı

Tarih Şahit Olsun ki…

Makalede çok ünlü tarihçilerin isimleri yer alıyor; tarihçilik ahlâkına uymamakla, daha ötesi ‘intihal’ yapmakla suçlanıyorlar. Bir kısmı bu iddiayı saçma buluyor, bir kısmı ise sessizliğini koruyor.

Tarihçiler hep tarihi tartışacak değil ya, bu sefer tartışma konusu tarihçilerin bizatihi kendileri. Prof. Dr. Ali Birinci’nin, Muhafazakâr Düşünce Dergisi’nin Tarih özel sayısında (7. sayı) “Tarihçilikte Meslek Ahlâkı veya Ahlâksızlığın Tarihçiği Meselesi” başlığı altında Türkiye’de yaşanan intihal olaylarını kaleme almasıyla başladı bu tartışma. İlmî usûlsüzlük ve ahlâksızlıkla ilgili teorik bilgiler içeren makaleyi tartışılır kılan husus, yazının ahlâk tanımı ile sınırlı olmaması. Hayli sert bir üslupla isimler vererek ‘intihal örnekleri’ni sıralaması, bu isimlerin tarihe meraklı herkesçe bilinen, hatta sevilen isimler olması yeni bir tartışmanın doğmasını kaçınılmaz kılıyor.

İlgili makale daha yayım aşamasında ihtilaf konusu olur. Derginin yayın kurulunda ‘yayımlanıp yayımlanmaması’ tartışılır, bu sırada akademik çevrelerden yazının yayımlanmasının mahzurları konusunda tavsiyeler gelir. Aslında bu çekinceler boşuna değil; hem yazının tashih aşamasından önceki ilk hali bir hayli sert üslup içermekte, hem de isimler sorun oluşturmaktadır. “Bu yazıyı yayımladığım zaman bir kısım meslektaşlar hatta bazıları kadim dostum olan insanlar, ‘yani haklısın ama keşke yazmasaydın; hocamızdır, ağabeyimizdir, rahmetlidir, hizmeti büyüktür, biz onun eserlerini okuyarak büyüdük, milletimizi, tarihimizi sevdik’ filan gibi gerekçelerle karşıma çıktı, bunları açıkça söylediler. Bu tepkiler arasında şu yazdığın yanlıştır diyen henüz çıkmadı.” diyor Ali Birinci. Muhafazakâr Düşünce Dergisi Yayın Yönetmeni Serhat Buhari Baytekin yayın öncesi yazının çok sert oluşu ve üslubu nedeniyle tartışıldığını aktarıyor bize.

Prof. Dr. Ali Birinci pek çok meşhur tarihçiyi ‘intihal’ yapmakla suçluyor.

Her Şey Yılmaz Öztuna’yla Başladı

Ali Birinci ne yazmıştı da bu kadar tartışmaya yol açmıştı? Yazıda en geniş yer ayrılan ve açık intihal suçlamasına muhatap olan kişi Yılmaz Öztuna. “İntihalcilerin önderi Yılmaz Öztuna” diye nitelediği ünlü tarihçinin, yazdığı tuğla kalındığındaki kitapları hiçbir şekilde kaynak göstermediği, el emeği göz nuru tarihçilik çalışmalarına borçlu olduğunu söylüyor Birinci. Öyle ki Ali Birinci’yi intihaller üzerine yazı yazmaya sevk eden şey, Yılmaz Öztuna’nın 1989’da yayımlanan Devletler ve Hanedanlar kitabıdır: “Devletler ve Hanedanlar ilk çıktığında büyük bir heyecanla Osmanlı hanedanlığının anlatıldığı ikinci cildine saldırdım. Kitabı okuduğumda hafakanlar geçirdim, adeta çıldırdım. Bu vadide kullanılmış bilgilere bol bol yer vermesine rağmen hatta zaman zaman süratli çalışmadan ötürü yanlış nakletmesine rağmen ne genel bir bibliyografya ne de bir iki yer dışında dipnot vardı.” Kitap konusu itibariyle yazılması gereken, beklenen bir kitaptır. “1962’de Yılmaz Öztuna hazırladığı kitaplar arasında o kitabın da ismini zikretmişti. O tarihten itibaren birkaç gazetede çıkan ilgilendiği ailelerle alakalı ölüm ilanlarının metnine hiç dokunmadan kitap haline getirip yayınlasa tarihe daha büyük hizmet ederdi. Çünkü orada bilgilerin kaynağı söz konusu olurdu.” diyen Ali Birinci, kitapla ilgili 1992’de Polemik dergisinde 7 yazı yayımlar. Hatta bir süre sonra kitapçık olarak çıkartır ve bir nüsha da ortak bir dostu vasıtasıyla Yılmaz Öztuna’ya gönderir. “Benim düzelttiğim pek çok yanlışı birer satır ekleyerek düzeltti ama yine bunları yaparken hiç kaynak göstermedi.”

Yılmaz Öztuna

Birinci, Yılmaz Öztuna’nın tarihe bilhassa popüler tarihe çok şey kattığını, güzel Türkçesini ve çok çalışkan oluşunu takdir ettiğini söylüyor. “Ama hemen söyleyeyim, yaptıkları baştan aşağı usûlsüzdür, başkalarının bir ömür boyu ortaya koyduğu eserleri kullanırken, bir bakıma kendi Türkçesinin standardından geçirirken bırakın dipnot düşmeyi bir umumi kitâbiyat, bir genel bibliyografya bile vermemektedir.” diyor. Yılmaz Öztuna’ya kendisi hakkında yazılanlar hususunda ne düşündüğünü sorduğumuzda bunları pek de umursamadığını anlıyoruz. Öztuna, Ali Birinci’yi muhatap kabul etmediğini ve ciddiye alıp cevap vermeyeceğini söylüyor: “Basılmış kaç kitabı var? Benim üzerimden meşhur olmak istiyor işte.”

Geçtiğimiz haftadan itibaren bu eleştirinin seyri değişti; Yılmaz Öztuna’nın yazdıklarından dolayı Birinci’yi mahkemeye vereceğini beklenirken, Birinci’nin Öztuna’yı intihalinin tescillenmesi için mahkemeye verdiğini öğreniyoruz. Muhafazakâr Düşünce’deki yazıda adı geçen ve verdiği cevapla ufukta yeni bir davayı müjdeleyen diğer bir isim ise Prof Dr. Hale Şıvgın. Birinci, ‘felâket ve fecaat’ gibi kelimeler kullandığı eleştirisinde, Şıvgın’ın yüksek lisans tezi ile doktora tezi arasındaki paralelliğe ve görmediği yabancı kaynakları görmüş gibi yaptığına dikkat çekiyor.

Derginin bir sonraki sayısında Ali Birinci’ye açık cevap veren tek tekzip yazısı Prof. Dr. Hale Şıvgın’a ait. Şıvgın mahkeme hakkının saklı kalmak kaydıyla yayımlanması için gönderdiği makalesinde Ali Birinci’nin iddialarını kabul etmediği gibi Birinci’yi ilim dışı ve ciddiyetsiz bir yaklaşım sergilemekle eleştiriyor. Birinci’nin aynı zamanda tez jürisinde olan Prof. Dr. Reşat Genç, Prof. Dr. Mustafa Kafalı gibi saygın isimlere de haksızlık yaptığını ileri sürüyor. Bu uzun tekzip metninin yeni bir Ali Birinci yazısı doğuracağını Birinci’nin sözlerinden çıkartabiliyoruz: “Yazdığımda benim yanlışlarım varsa ben her zaman zevkle yanılmışım diye yazabilirim, yazmayı arzu ediyorum. Ama muhataplarım hâlâ meseleyi anlatamamışsam tabiatıyla benim vereceğim daha geniş bilgiye hazır olmalılar.”

Prof. Dr. Ali Birinci

Birinci’nin Muhafazakâr Düşünce’de yer alan ilgili makalesinde adı geçen öyle isimler var ki, bazılarını okurken bu kadar olmaz tepkisi veriyorsunuz, bazılarını okurken de acaba diğer isimlerle birlikte anılması haksızlık değil mi diyorsunuz. Arapçadan çevirdiği kitabı jüriye doktora olarak kabul ettirdiğini söylediği (o buna yutturmak diyor) tarihî belgeler konusundaki çalışmalarıyla bilinen ünlü bir tarihçi de; Şark klasiklerini sadeleştirip bastıran ve bundan hatırı sayılır paralar kazandığını söylediği ünlü bir öykü yazarı da Ali Birinci’nin sivri kaleminden kurtulamıyor. Elbette o bütün isimleri ve hangi eserlerden ‘intihal’ yapıldığını ayrıntısıyla veriyor. Aslında buraya kadar olanlar Ali Birinci’nin daha önceden de haklarında yazdığı, karşılaştıklarında artık ona selam vermeyen isimler. Bir de rahmetli olup da Birinci’ye cevap veremeyecek’ Türk tarihinin çok önemli isimleri var ki, Türkiye’nin önde gelen tarihçileri ve sosyologlarına dergiye telefon açıp, “Bu yazıyı yayımlamakla saygınlığınıza niye gölge düşürdünüz?” dedirtiyor. Bu iki ünlü tarihçiden birisi yazdığı eserde mütercimin hakkını teslim etmemek, diğeri ise imzası olan bir kitapta esas mütercimin adını hiç yazmayıp her şeyi kendisine mal etmekle eleştiriliyor.

Ali Birinci’nin Muhafazakar Düşünce’de çıkan yazısından sonra aynı dergide tarihçiler arasında atışma bir süre daha devam eder.

Burada ismini vermediğimiz meşhur tarihçi kendisini üç defa aramamıza, ilgili yazıyı kendisine göndermemize rağmen bize cevap vermedi. Yılmaz Öztuna’nın ve Hale Şıvgın’ın cevapları malum. Birinci’nin yazısını yayımlayan Muhafazakâr Düşünce’nin 8. sayısında Fuat Köprülü ve Yılmaz Öztuna yazılarının yer alması oldukça manidar. Dergi, bir yazarın yazısını üst üste yayımlamama ilkesini Prof. Dr. Ahmet Yaşar Ocak’ın Fuat Köprülü makalesiyle bozmuş oluyor böylelikle.

***

Yazdıklarınızı Görüyoruz, Aptal Değiliz Demek İstedim

Ali Birinci’ye ilk sorumuz kendisine yazıyla ilgili herhangi bir dava açılıp açılmadığı oluyor. “İnsanları değil yanlış hareketlerini hedef alıyorum, belki incinmiş olabilirler. Zaten bizim kültürümüzde ‘Merhaba kör kadı’ diyeni eskiden beri sevmezler. Ama dava açılmadı.” diyor. Ayrıca kendi dilini sert ve sivri bulanların olduğunu ama buna katılmadığını söylüyor: “Bu yapılanları başka türlü anlatacak kelime bulamıyorum.” Ankara Anıttepe Polis Akademisi’ndeki odasında adım atacak yer yok; tavanlara kadar yükselen kitap yığınına, konuşmamız sırasında kuryelerin getirdiği yeni kitaplar ekleniyor. “1957 yılından beri yaptığım tek şey okumak.” diyor konuşmamızın bir yerinde. Hayatı kitapların arasında geçen Ali Birinci niye böyle bir yazıyı kaleme alma ihtiyacı hissetmişti? “Hemen söyleyeyim, gayem ahlâka katkıda bulunmak veya tarih yayıncılığına bir kalite katmak değil. Son zamanlarda bu iş müesseseleşti, okullaştı, adeta aptal insanlar muamelesi görmeye başladık. Bir kere ben bu yazıları geçmişteki ve şimdiki kalem erbabının hakkını savunmak için yazdım. Bu yazı, yaptıklarınızı yutmuyoruz, zannettiğiniz kadar aptal değiliz demek içindir.”

Birinci, bu konuda kendisinden daha bilgili kişilerin olduğunu ama münasebetler ahbap çavuş ilişkisi içinde devam ettiği için kimsenin cesaret gösteremediğini söylüyor. “Doğrusu son senelerde bu hadiselere şahit ola ola artık bir parça ruh sağlığım bozuldu. Hiç değilse ben yazayım onlar düşünsünler dedim. Niye ben kitapçıda X şahsın çaldığı ve kendi adıyla yayımladığı Şark İslam Klasiklerini gördüğüm zaman sinirlenmekle kalayım.” Fakat hemen belirtelim ki üçüncü yazısını yayımlamasına rağmen içinde tutamayıp serbest bıraktığı fikirlerinden dolayı rahata kavuşmuş değil. Her şeyi açıkça yazmasına rağmen insanların hiçbir şey olmamış gibi aynı faaliyetlere devam etmelerinden de rahatsız: “Bir şey yazıyorsunuz, halk tabiri ile samanlığa kazık kakmış kadar olmuyorsunuz. Verilecek tepkinin yönünü merak etmiyorum, haklısın deseler de haksızsın deseler de kabulüm.” Ama yine de tarihin zabıtlarına geçmesi, zamanın unutturmasına karşı yazmak onun için rahatlatıcı bir unsur.

Aslında daha yazarken yazdıklarının pek işe yaramayacağını biliyormuş. Ona göre ahlâksızlık da ahlâk da ancak bir takım oyunu olduğunda gerçekleşebilir: “Herkesin birden bu değirmene su taşıması gerekir.” Ali Birinci’nin içinde kendisine hocam, ‘abi’ diyenlerin de olduğu isimlere yönelttiği eleştirilerinin sertliği işin sistematik hale gelmesiyle çok ilişkili. 1930’larda Darülfünun’daki bir profesörün bir yanlışından dolayı lise hocası yapılarak cezalandırıldığını, bugünse YÖK’te yüzlerce intihal vakasının bekletildiğini hatırlatıyor. “Şu anda Türk üniversitelerinde tek bir yazı yayımlamadan profesör olanlar, üniversitelerin sosyal enstitüsü müdürlüğü koltuğunda oturanlar var.”

Ali Birinci, usûlsüzlüğün yaygınlığını ve ‘intihaller’ karşısındaki sessizliği üniversitelerdeki bilimsel ciddiyetsizliğin bir takım oyununa dönüşmesine bağlıyor. Ona göre Türkiye’deki pek çok araştırmacı 19. yüzyılda oluşmuş usûl bilgisi ve gereğinden çok uzakta. Asistanlıktan itibaren hocalarla talebeler arasında sağlıksız bir ilişki kurulmakta, öğrenci sömürülmekte, yaptığı çalışmalar hocaların imzasıyla yayımlanmakta, ikbal ve ekmek derdinde olan öğrenci de buna rıza göstermektedir. “Bu istismar adeta bir zincirin halkaları gibi bağlanır gider. Bu sistem içinde ilim adamı olan bir insan bu mekanizmayı bildiği, aşinası olduğu için o da kendisinden sonrakileri sömürmeye başlar.” Hocalar öğrencilerin çalışmalarına imza atmakta, öğrenci de hocasının notlarını yağmalamaktadır. Tezleri takip eden hocaların yayın takip etmemesi ve yabancı yayınları takip edebilecek dil bilgisinden mahrum olması ayrı bir sorundur. Çalışan da çalışmayan da aynı muameleyi görür. En önemlisi de başkasının eserlerini yağmalama alışkanlığı ceza görmediği gibi ‘piyasa’ca mükâfatlandırılmaktadır. Dolayısıyla bu süreçten kötü tezlerin de kötü kitapların da çıkması mukadderdir.

Bir Ucu Karanlık Bir Hikâye

Ona göre bir intihalden yırtmanın en yaygın yolu birkaç kitabı, bazen 5-10 kitabı malzeme olarak kullanıp kitabın sonundaki kaynakçada bunun on misli eser göstermek. Dolayısıyla yazarın hangi bilgi için hangi kaynaktan yararlandığını anlamak mümkün olmaz. “Görünmez intihal” böyle bir şey olsa gerek. Ayrıca metinlerin intihalini takip etmek bir nebze kolaydır ama fikir intihallerinin tespiti adeta mümkün değildir. “20 senelik bir çalışmadan sonra tarihçinin vardığı görüşler bir başka tarihçi tarafından alınır, aldığı kaynağı da çok alakasız bir yerde gösterir. Bu intihal bir ucu adeta karanlık bir hikâyedir.”

Ali Birinci yeni cevaplar ve yeni yazılar yazmaya hazırlanıyor. Beklentilerin tersine Yılmaz Öztuna’ya açtığı dava ile iş başka bir mecraya taşındı. Umarız bütün bu tartışmalar gerçeğin ortaya çıkmasına hizmet eder.

***

Türkiye’nin İndeksi

“Okumak zincirleme reaksiyondur. Her kitap sonraki kitapların kapısıdır.” diyen Prof. Dr. Ali Birinci, Polis Akademisi Güvenlik Bilimleri Fakültesi öğretim üyesi. 1963’te mezun olduğu lise binasında akademik hayatını sürdürüyor. Neredeyse hayatının tümü Ankara’da kitaplarla ve kitapçıların ünsiyetinde geçmiş. Zamanın büyük bir bölümünü geçirdiği kitapçılar onun için mektep gibi. Özel ilgi alanı siyasi partiler, basın tarihi ve biyografiler. Son 200 yıllık tarihe dair hatırı sayılır kitap, hatırat, biyografi, gazete ve dergi koleksiyonu var. “İlgilendiğim bir kitapsa Türkiye’nin neresinde olursa olsun ona şu veya bu şekilde ulaşırım.” Kaç kitap okuduğunu hiç merak etmemiş, önemli de görmüyor. “Kitabın sayısı çok da önemli değil. Önemli olan kütüphanende ne kadar belli konuda bilgi ihtiva ettiğidir.” Onun için ‘kitap kurdu’ ve ‘Türkiye’nin indeksi’ ifadesi kullanılması boşuna değil; yakın tarihe dair sonu gelmeyen bilgi hazinesine sahip. Sevdiği yazarları konuşurken beğeni sıkalasının ‘iyi Türkçe’ kullanan yazarlardan yana yaslandığı görülüyor. Sabahattin Ali’den Ahmet Turan Alkan’a kadar bu kıstas geçerli.

Ali Birinci’ye artık kitap okumasının kendisi için zor olup olmadığını sorduğumuzda, kitap seçiminde kendi yöntemini anlatıyor bize. Bir kere yazarını tanımadığı bir kitabı okumuyor. Önce yazarının muteber olup olmadığını araştırıyor. Yeni bir kitapla karşılaştığında ilk yaptığı bibliyografya bölümüne ve dipnotlarına bakmak olur. “Kitap okurken eğer kaynaklara hâkimseniz göz bir taraftan ‘şu eseri atlamış’ şeklinde bir eksiklik görüyor haliyle.”

***

Abdülhamit’in Hâtıratı ‘Sahte’

Divan İlmi Araştırmalar dergisinin geçen hafta piyasaya çıkan son sayısında Ali Birinci’nin çok daha büyük bir tartışmaya kapı aralayacak yeni makalesi yer alıyor. Yazıda “Sultan Abdülhamit’in Hatıra Defteri Meselesi” başlığı altında İsmet Bozdağ’ın çok baskı yapan ünlü kitabı ele alınıyor. Kitabın, 2. Abdülhamit’in kaleminden çıktığı hikâyesinin gerçek olmadığını, ilk kısmının Süleyman Nazif’in, eklenen kısmının ise İsmet Bozdağ’ın kaleminden çıktığını yazıyor Ali Birinci. Bu hatıratın yazı serüveni şöyle özetleniyor: Hatırat, 1919’da 2. Abdülhamit’in ölümünden hemen sonra haftalık Utarit dergisinde tefrika edilir. Tefrika vaad edilenden çok önce kesilir. Utarit’te yayımlanan kısım üç yıl sonra 1922’de Hâtırât-ı Abdülhamit Han-ı Sâni başlığı altında basılır. Kitap yeni harflerle ilk defa 1946’da İsmet Bozdağ’ın sahibi olduğu Bozdağ Kitapevi tarafından Bursa’da yayınlanır. Daha sonra 1960’ta tarihçi ve gazeteci Sabahattin Selek tarafından Selek Yayınevi’nde, 1964’te de Osman Yüksel Serdengeçti tarafından Serdengeçti Neşriyatı etiketi ve Abdülhamit Anlatıyor adıyla basılır. Kitapla ilgili son perde ise 1975 yılında yaşanır. İsmet Bozdağ tarafından Abdülhamit hatıratının tam metni Almanya’daki Leibzig kentinde bulunduğu ilan edilir ve Tercüman’da yazı dizisi yapılarak yine gazetenin yayınevi olan Kervan Yayınları etiketiyle piyasaya çıkar. İsmet Bozdağ, hatıratı bulma serüvenini ilgili kitaplarda anlatır.

İsmet Bozdağ

Ali Birinci, Divan dergisindeki yazısında Abdülhamit’in hâtırâtıyla ilgili bugüne kadar yapılan eleştirileri tek tek sıraladıktan sonra kendi kanaatlerini söyle açıklıyor: Sultan 2. Abdülhamit’e atfedilen Hâtırât İttihatçılara karşı duyduğu öfkesiyle bilinen Süleyman Nazif’in kaleminden çıkmıştır. Hâtırât’ın Utarit dergisindeki yayınının kesilmesinde İbnülemin’in ikazları etkili olmuştur. Hâtırât’ın İsmet Bozdağ neşrinde eklenen sayfalar tamamen yenidir ve Bozdağ tarafından yazılmıştır. Yani ortada ‘hâlâ rengi solmamış bir mavi kurdela ile bağlı’ bir paket içinden çıkmış ve ‘iki savaş geçirmiş bir ülkede saklandığı için çok hırpalanmış, örselenmiş…’ denilebilecek hiçbir defter olmamıştır. “Bozdağ, o devrin dilini çok iyi bilmediği için kitabın arka sayfasında yer alan eski yazı klişelerde açıklar vermiş. O metinleri tamamen kendisinin yazdığından en ufak şüphem yok.” diyor Ali Birinci. Konuyu İsmet Bozdağ’la konuşmak istedik. Önce ilgili dergiyi gönderdik, sonrasında konuştuğumuzda konuyla ilgili ‘resmî’ bir açıklama istemediğini söyledi bize.

Aksiyon 608. sayı

Atatürk Şemsi Efendi’de Okumadı mı?

Fevziye Mektepleri kitabında Şemsi Efendi Mektebi’nin hikâyesi ilk defa bu kadar ayrıntılı anlatılırken, Terakki ve Fevziye mektepleriyle ilişkisi irdeleniyor. Yalçın Küçük son yıllardaki tartışmalardan sonra Atatürk’ün Şemsi Efendi Mektebi’ne gittiği bilgisini sorguluyor.

Kitap okulun tarihini anlatmaya Selanik’le başlıyor. Bugün yerlerinde yeller esen minarelerle süslü eski Selanik fotoğrafları geçen yüzyılın şehirden neler alıp götürdüğünün delili gibi. Mert Sandalcı’nın üç yılda hazırladığı Fevziye Mektepleri kitabından takip ediyoruz. 1885 yılı Selanik Salnamesine göre şehrin nüfus yapısı şöyle: 46 Türk mahallesinde 30 bin, 16 Yahudi mahallesinde 45 bin, 12 Rum ve 1 Frenk mahallesinde 13 bin kişi bulunmaktadır. 1894’te yayımlanan Annuarie Orientale du Commerce’ye (Şark Ticaret Almanağı) göre durum biraz farklı: 150 bin nüfusun 90 bini Musevi, 30 bini Rum, 10 bini Türk ve 20 bini değişik milletlerden. Bu rakamlar yazarın kullandığı “öyle bir şehir ki….” ibaresini anlamlı kılıyor.

Mimarlık Tarihçisi Augusto Choisy, 1876’da şehrin kozmopolit yapısını şöyle resmeder: “Buradaki kadar değişik, birbirleri ile bağdaşmayan ve asla kaynaşmayan üstelik birbirbirinden nefret eden fakat aynı toprak üzerinde yaşamak zorunda olduklarından birbirlerine zoraki yaklaşan ancak kendilerine has özellikleri de bu kadar kuvvetle belli eden bir insan topluluğuna başka bir yerde rastlanmaz.”

Şemsi Efendi bir öğrencisiyle

En çok kartpostalı basılan ve yabancı devletlerin en çok konsolosluk bulundurdukları şehirlerden biri olan Selanik aynı zamanda pek çok Avrupa ülkesinin, her türlü dinî cemaatin kendi okulunun bulunduğu bir şehirdir. Sandalcı’ya göre, Balkanlar’ın diğer şehirlerine göre Selanik’in bu kadar gelişmesini, şehrin etnik yapısıyla ilgili basmakalıp teorilerde değil Bab-ı Ali’nin Selanik’i modern bir liman şehri yapma kararlılığında aramak gerekir.

Balkanlar’da birbiri ardına yaşanan felaketler sonrası Selanik’ten Türkiye’ye hatırı sayılır göçler olur. Bu halklar hızla yeni konumlarına ayak uydururken sıla özlemi de duymaktadırlar tabii. “İmkanları elverdiği sürece geçmiş yaşamlarında önem verdikleri bazı yöresel değerleri yaşatarak özlemlerini gidermeye çalışmışlardır.” diye anlatıyor Sandalcı. Selanik’ten modern Türkiye’ye taşınan iki okul vardır. Fevziye Mektepleri ve Şişli Terakki. Fevziye Mektepleri’nin İstanbul’da yeniden kuruluş çabalarının hızlanmasında, göç eden ailelerin çocuklarının gittikleri okulda “Rum, dönme..” şeklinde tahkir edici ifadelerle çağrılmasının etkili olduğu belirtiliyor.

Fevziye Mektepleri kitabından bir zamanlar Selanik

Şişli Terakki ve Fevziye Mektepleri’nin pek çok ortak yanı olmakla birlikte hiçbiri Şemsi Efendi ve Mektebi’nin yerine tutamaz. Kendi adını vererek Selanik’in “ilk özel Türk okulu’nu kuran, Terakki ve Fevziye mekteplerinin kuruluşlarında rol oynayan, her iki okul/ekol tarafından saygı duyulan bir isimdir Şemsi Efendi. Her iki okul da kendilerini Şemsi Efendi Mektebi’nin devamı olarak gösterir. Jimnastikten masada eğitime kadar modern eğitime yönelmiş olması değil, Gazi Mustafa Kemal’in okuduğu okul olarak tarih kitaplarında yer alması da Şemsi Efendi’yi paylaşılmaz kılmıştır.

Şemsi Efendi yabancı bir okulda edindiği tecrübeyi değerlendirmek için 1872’de kendi adını taşıyan okulu kurar. Kitapta geçtiği üzere Atatürk kapanmadan dört yıl önce, 1886-87 yılları arasında bu mektepte okumuştur. Bu okuldan mezun Galip Pasiner Paşa’nın aktardığına göre Şemsi Efendi Mektebi “Çocuklara gavur usulünde ders okutuyor, oyun oynatıyor ve jimnastik yaptırıyor” denilerek basılır, kapılar pencereler kırılır. Şemsi Efendi, çok az kalan talebelerinin gece derslerine devam ettiği okulu maddi yetersizlikler nedeniyle 1891 yılında kapatarak Feyz-i Sıbyan’a öğretmen olarak geçer. Feyz-i Sıbyan bugünkü Fevziye Mektepleri’nin ilk adıdır. Öte yandan Şemsi Efendi, kendi adındaki mektebinde eğitime devam ederken 1879’da kurulan Terakki Mektebi’nin encümenine dahil olmuş fakat Terakki yönetimiyle yaşadığı anlaşmazlıklar sonrasında buradan ayrılmıştır. Ancak bugün Terakki Lisesi’nin tarihçesi 1879’da değil 1877’de başlatılmaktadır. Bu da Şemsi Efendi ile yapılan fakat Sandalcı’nın ifadeleriyle hiçbir zaman uygulamaya geçmeyen Şemsi Efendi Mektebi’nin Terakki’ye devri sözleşmesine dayandırılmaktadır. Antoine Wernieski’nin 1880 yılında hazırladığı şehir planında Şemsi Efendi Mektebi’yle Terakki’nin birbirinden bağımsız ayrı ayrı eğitime devam ettiği görülüyor. Dolayısıyla birinci tartışma konusu Şemsi Efendi’nin her iki okul açısından nerede durduğudur. Mert Sandalcı titiz bir çalışmayla hazırladığı eserinde tarafsız bir tutum sergilese de, her iki okul yöneticilerinin çeşitli zamanlarda konuşma ve yazılarında kendi okullarının Şemsi Efendi Mektebi’nin devamı dolayısıyla Mustafa Kemal’in okuduğu okul olduğu söylemini sıklıkla kullandıkları gerçeğini değiştirmemektedir. Ayrıca Atatürk’le ilgili hemen hemen bütün biyografilerde şu ifade geçer: “Mustafa öğrenim çağına gelince Hafız Mehmet Efendi’nin mahalle mektebinde öğrenime başladı, sonra babasının isteğiyle Şemsi Efendi Mektebi’ne geçti…”

Fevziye Mektepleri tarihçesinin işlendiği kitapta Şemsi Efendi Mektebi de uzunca konu ediliyor.

İlk defa Fevziye Mektepleri çalışmasında Şemsi Efendi Mektebi’yle ilgili ayrıntılı bilgi ve krokiler veriliyor. Şemsi Efendi’nin mirasını paylaşma tartışması bir başka tartışmayı da gün yüzüne çıkartıyor. Yazdıklarıyla sık sık tartışılan Yalçın Küçük’ün “İsyan” kitabında yazdığına göre Atatürk Şemsi Efendi Mektebi’ne gitmedi: “Büyük Kurtarıcı’nın Şemsi Efendi Mektebi’nde talebe olduğu rivayeti de Kurtuluş savaşından sonradır ve çok büyük ihtimalle de gazeteci Ahmet Emin Yalman’ın icadıdır.” Burada Ahmet Emin Yalman’ın Atatürk’le 1927’de yaptığı röportaja atıf yapılıyor. Yalman, bu röportajda “Şemsi Efendi sizin öğretmeninizdi” ifadesini kullanır. Küçük’e göre Mustafa Kemal’in bu mektepte okuduğunu sadece ‘iddia’ olarak kabul etmek zorundayız: “Böyle bir iddiayı doğrulayacak, tarihsel, başka bir deyişle, o zamana ait hiç bilgimiz yok ve hiçbir anıda da işaretine rastlamıyoruz.” Yalçın Küçük’e göre bu ‘iddia’yı bugün reddetmek daha önemli. Çünkü Şemsi Efendi’nin torunu Ilgaz Zorlu’nun ‘ibrani’ olduğunu açıklamasından sonra Şemsi Efendi Vakası ile ilgili şerh koyma zamanı gelmiştir: “Mustafa Kemal’in Şemsi Efendi’nin talebesi olduğu rivayeti çıktığında, Şemsi Efendi’nin İbrani olup olmamasının hiçbir önemi bulunmuyordu.”

Aksiyon 583. sayı

ABD Harıl Harıl Osmanlı Okuyor!

Osmanlı tarihi son yıllarda sadece Tür ki ye’de ilgi odağı olmuyor, Avrupa ve Amerika’da gözle görülür Osmanlı edüdleri dikkat çekiyor. Amerika’da 30 üniversitede Osmanlı Tarihi okutuluyor. Bunun en erken sonucu bu edimlerin tek yönlü tarih okuyuculuğunu ortadan kaldırması

Dersimiz Osmanlı!

“Amerika’da 25 yıl önce 5 üniversitede Osmanlı Tarihi okutulurken bu sayı bugün 30-40 civarına ulaştı. Ve giderek de artıyor...” Harvard Üniversitesi’nde Osmanlı Tarihi okutan Prof. Dr. Cemal Kafadar’ın, yakınlarda yaptığı kısa Türkiye ziyareti sırasında ayak üstü söylediği bu sözleri nasıl yorumlayacağımız konusunda tereddüt ettik. “Amerika Osmanlı’yı keşfediyor” mu desek yoksa “Emperyal Amerika’nın olağan ilgisi” deyip geçsek mi diye. İkincisinde karar kıldık; “Yeni Dünya Düzeni’nin efendisi olan Amerika tabii ki Osmanlı’ya bigane kalamazdı” dedik. Cemal Kafadar bizim olayı hafife alma eğilimimizi fark etmiş olmalı ki hamasî Osmanlı söylemlerine karşı olan bir tarihçi olmasına rağmen “Hayır, bu ilgiye mazhar olan başka bir ülke tarihi yok şu sıralarda” deme ihtiyacı hissetti.

Doğrusu Türkiye için de benzer bir durum söz konusu; resmî ideoloji daha birkaç yıl önce 700. yıl kutlamaları sırasında Osmanlı’yla ‘barıştı’. Ve gerçek anlamda Osmanlı algısı ve araştırmaları son 10 yılda gözle görülür mesafeler katetti. Amerika üniversitelerinde son 20 yılda on kat artan ilginin bizdeki yönelişlerle aynı döneme tekabül ediyor olması da pek tesadüfî sayılamaz. Osmanlı tarihine ilgisi olan, gelişmeleri takip eden birinin ilk fark edeceği şey bu anlayış değişikliğidir. Yani etkileşim çoktan başlamış...

Balkanlarda ve Ortadoğu’da yaşanan krizler Osmanlı tarihine yönelik ilgiyi arttırdı.

Etkileri başlıbaşına bir başlık konusu ama esas sorulması gereken şu; “Acaba Amerika’nın Osmanlı tarihine olan ilgisinin sebebi ne? Wisconsin Üniversitesi hocalarından Prof. Dr. Kemal Karpat’ın anlattığı iki olay sebebi anlamadan önce talebin yoğunluğunu görmemiz bakımından önemli. “Asıl alanı Latin Amerika olan bir öğrenci, benden Osmanlı Tarihi dersi almıştı. Doktorasını aldıktan sonra vazife ararken aynı zamanda Osmanlı Tarihi dersi verebileceğini de özgeçmişine yazmış. Bir üniversitede yer açılmış. Fakat ona şunu sormuşlar. ‘CV’nde gördük, Osmanlı Tarihi dersi de almışsın. Bizde Osmanlı Tarihi dersi verebilir misin?’ Halbuki tek bir ders almış idi. Verebilirim demiş. Test etmek, konuşma kabiliyetini, şunu bunu anlamak için ona bir konferans verdirmişler. Konferansı Osmanlı Devleti üzerine... Pek de başarılı bir şekilde konuşmuş falan ve ona profesör asistanlığı verdiler, düşününüz.” Kemal Karpat, başka alanda doktora yapmış bir başka öğrencinin de benzer bir şekilde “Osmanlı Devleti’nin zayıflamasının nedenleri” üzerine konferansa tâbi tutularak bu görevi aldığını söylüyor. “Osmanlı Tarihi dersi aldığını hatırlamıyorum ama gayretli bir öğrenciydi. Konferansa gitmeden önce bana geldi, ‘Bu konuda bana kaynak verebilir misiniz?’ dedi. Elimde bir kitap vardı, onu verdim. Başka bir şey bildiği yok...” Wisconsin Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Kemal Karpat’ın anlattığı bu iki olay son 6 ay içinde gerçekleşmiş; her iki doktora öğrencisi de Amerikalı ve üstelik hiç Türkçe bilmiyorlar.

Mesele Balkanlar

Prof. Dr. Cemal Kafadar, bu ilginin Amerika’nın Balkanlar’ı anlamak istemesinden kaynaklandığını söylüyor. Osmanlı’dan sonra bir türlü durulmayan ve 1990 sonrasında bir hayli karışan bu coğrafyada Osmanlı’nın kurduğu “Pax Ottomana”yı anlamak istiyorlar. Pek çok tarihçi, Prof. Dr. Kemal Karpat ve Prof. Dr. Halil İnalcık’ın bu ilgide önemli bir payı olduğunu söylüyor. Kemal Karpat, kendilerinin ön ayak olmasıyla pek çok işin gerçekleştirildiğini fakat asıl ilginin Kafadar’ın söylediği konuyla ilgili olduğunu düşünüyor. “Asıl ilgi başka yerden doğuyor. Son 15-20 yıl içinde Balkanlar’da ve Rusya’da çöküntüler meydana geldi ve buralarda milliyetçilik ortaya çıktı. Sovyetler’in bütün gayretlerine rağmen orada yaşayan 130-140 kavimi 70 sene boyunca asimile edememesi ve nihayet bu rejimin çökmesinden sonra yeni cumhuriyetlerin ortaya çıkması şu düşünceyi doğurdu: Sovyetler bütün imkanlara sahip olmasına rağmen bu milliyetleri memnun edemedi. Diğer taraftan Osmanlı’ya bakıyorsun; çeşitli milliyetlerden kurulu olmasına rağmen 600 sene ayakta durdu. Avrupa onu yıkmamış olsaydı hâlâ ayakta olacaktı. Balkanlar’da 1990’dan sonra olaylar aynı meseleyi şiddetli ve aktüel bir şekilde ortaya çıkardı. Sırp Boşnak’ı öldürüyor, Hırvat Sırb’ı öldürüyor, Makedon Arnavut’u öldürüyor ve bunlar dünya çapında olaylar. Bakıyorsunuz ki Osmanlı’da bu yok. Osmanlı döneminde Balkanlar’da ve Rusya’da bu gibi milliyetler arasında kavgalar olmadı. İşte bu nedenle, ‘Osmanlı bu kadar farklılığı bir arada nasıl tutabildi, anlayalım bunu, nesi vardı bu adamların’ denilmeye başlandı.” Yeni bakış açılarıyla Osmanlı Tarihi çalışmalarını basan Tarih Vakfı Yurt Yayınları Yönetim Kurulu üyesi Prof. Dr. İlhan Tekeli’ye göre Osmanlı’nın ilgi odağı olması, farklılıkları aynı sistem içinde var etmesinden kaynaklanıyor. Hacettepe Üniversitesi hocalarından Prof. Dr. Ahmet Yaşar Ocak, ilgiyi Türkiye açısından yorumlamaktan yana: “1990’larla başlayan, Ortadoğu, Balkanlar gibi bölgelerdeki yeni durumların Türkiye’nin üzerinde yapacağı etkiler ve bunun sonucunda Türkiye’nin siyasal reflekslerini anlamaya çalışma, analiz etme ve dolayısıyla sonuçlarının Türk-Amerikan ilişkilerini ne yönde etkileyebileceği konusunda bilgilenme amacını da unutmamak lazım.”

Prof. Dr. Kemal Karpat Amerika’da kısa süreli Osmanlı dersleri alan kişilerin bile rağbet gördüğünü söylüyor.

Prof Dr. Cemal Kafadar ve birkaç önemli tarihçi (Halil İnalcık, Kemal Karpat vs.) Osmanlı tarihinin Amerika’da ilgi görmesinin sebeplerinden biri.

Bazıları Balkanlar’daki, bazıları Türkiye’deki değişimleri anlamak diyor bu yaklaşımın sebebine. Bunlar arasında Osmanlı’nın ‘çoğulculuğu’ nasıl sağladığı merakı akla yakın görünüyor. Bugünkü sorunları anlamak için tarihi bilmenin gerekliliğinden kaynaklanan bir ilginin olduğu ortada. Fakat birkaç önemli bilim adamımızın katkıları ya da ‘arz’ları, bu talebin doğmasında önemli bir etken. Ahmet Yaşar Ocak’a göre Kemal Karpat ve Halil İnalcık’ın yıllar boyu yaptıkları çalışmaları göz ardı etmemek gerekiyor. Amerikalı birkaç arkadaşıyla kurdukları Türk Araştırmaları Cemiyeti’yle Türk tarihinin önemini akademik mahfillerde öteden beri savunagelmişler. “Biz Osmanlı etütlerini Türkiye Türkleri içine alıyoruz. Türkiye Türkleri’nin dünya tarihi açısından önemini, etkisini, anlamını öteden beri savunuyorduk. Ve bu cemiyet vasıtasıyla bu fikirleri daha pratik bir şekilde üniversitelere şu veya bu şekilde yaymak fırsatını bulduk” diyor Kemal Karpat. Amerika’nın ve Avrupa’nın gösterdiği bu yoğun ilgi Osmanlı tarih anlayışını da etkiliyor. Ahmet Yaşar Ocak, Osmanlı tarihinin övgü ve sövgü hattından çıktığını söylerken, İlhan Tekeli, “Bizde ulusal tarih yazıcılığı olduğu için imparatorluğa da ulusal bakış açısından bakıyorduk. Ayrıca sosyal ve ekonomik tarih anlayışı ortaya çıktı” diyor.

***

Prof Dr. Ahmet Yaşar Ocak:

Pax Ottomana’yı anlama ihtiyacı

– Amerika’nın Osmanlı tarihine ilgisi nasıl izah edilebilir? Sizce niye ilgi gösteriyorlardır?

Prof. Dr. Ahmet Yaşar Ocak’a göre bu ilgi bizim Osmanlı tarihini daha iyi anlamamıza, eskiden hiç temas edilmeyen yeni problemler, yeni yöntemlerle karşılaşmamıza yol açacak.

Amerika’nın Osmanlı tarihine ilgisi yeni bir olay değildir. Kaldı ki Amerikan üniversitelerinde sadece Türk veya Osmanlı değil, tıpkı Batı Avrupa üniversitelerinde, bilim ve araştırma kurumlarında olduğu gibi dünya tarih ve medeniyetleri incelenir. Mesela iki sene önce Fransa’da dünyaca ünlü College de France’da, Gilles Veinstein’ın başkanlığını üstlendiği bir Türk ve Osmanlı Etüdleri Bölümü açıldı. Bu çok önemli bir olaydır. İlginçtir, Türkiye’de akademik tarih çevrelerinde bile fazla yankı yapmadı. Amerika’ya gelince, Türkiye’nin Ortadoğu’daki stratejik yeri ve Amerika ile bu çerçevedeki ilişkileri sebebiyle Amerikan üniversitelerinde, özellikle de Harvard, Wisconsin, Chicago vs. gibi önde gelenlerde eskiden beri Ortadoğu Araştırmaları bölümlerinde Osmanlı tarihine yer verilmiştir. Bilindiği gibi Halil İnalcık ve Kemal Karpat gibi önde gelen Türk tarihçileri Amerika’da yıllarca Osmanlı Tarihi dersi okuttukları gibi, Cemal Kafadar gibi Türk, Roads Murphy, Cornell Fleischer gibi genç kuşağa mensup Amerikalı Osmanlı tarihçileri de yetişti. Son yıllarda Amerika’da Osmanlı tarihine eğitim programları içinde yer veren üniversite sayısının artmasına gelince, bir defa bunu demin özetlediğim çerçevenin tabiî bir devamı olarak görmek lâzım. İkicisi, 1999 yılının Osmanlı Devleti’nin kuruluşunun 700. yıldönümü olması dolayısıyla Osmanlı tarihinin dünya genelinde akademik çevrelerde yeniden aktüalite kazanması ve dolayısıyla daha bir ilgiyle araştırılmaya girişilmesiyle de ilgisi olduğunu sanıyorum. Başka bir deyişle, Osmanlı tarihi adeta yeniden keşfedildi. Ortadoğu ve Balkanlar’da yaşanan krizler de bir anlamda, buralarda üç dört yüzyıl süren Pax Ottomana’yı daha bir yakından inceleme ihtiyacını ortaya çıkardı. Ayrıca Amerika açısından, bu büyük tarihi tecrübeyi anlayıp yararlanma gibi salt bilimsel merakı tatmin amacının yanında, 1990’larla başlayan, bu saydığım bölgelerdeki yeni durumların Türkiye’nin üzerinde yapacağı etkiler ve bunun sonucunda Türkiye’nin siyasal reflekslerini anlamaya çalışma, analiz etme ve dolayısıyla sonuçlarının Türk-Amerikan ilişkilerini ne yönde etkileyebileceği konusunda bilgilenme amacını da unutmamak lâzım.

– Bu ilginin sonucu olarak Türkçe’ye de çevrilen yeni araştırmalar ve çalışmalar ortaya çıkıyor. Bu ilgi Osmanlı tarihine bakışı nasıl etkiler?

Bu ilginin sonucunda ortaya konan bilimsel çalışmalar hiç şüphe yok ki bizim Osmanlı tarihini daha iyi anlamamıza, Osmanlı tarihi konusunda eskiden hiç temas edilmeyen yeni problemler, yeni yöntemlerle karşılaşmamıza yol açacak. Belki daha önemlisi, bugüne kadar, çok az istisna, daha çok ideolojik motivasyonlar güdümünde sövme veya yüceltip takdis etme istikametinde yürüyen Türkiye Osmanlı Tarihi araştırıcılığını da daha objektif bir istikamete sokmaya vesile olabilir diye düşünüyorum.

(Aksiyon 348. sayı)

Leyla ile Mecnun ve Hüsn ü Aşk Yanlış Çevrildi!

Muhammed Nur Doğan, metinlere bir şair duyarlılığı ve gözüyle yaklaşmak gerektiğini söylüyor. Yoksa şairin zengin hayal dünyasının çevirilerde kupkuru bilgi yığınına dönme ihtimali var ve öyle de oluyor: “Abdülbaki Gölpınarlı’nın Hüsn ü Aşk’ında olduğu gibi çeviri ansiklopedik, üstelik birçok yanlışlığı içinde barındıran bir eser olmaktan öteye gidemiyor.”

“Gül, bilinen çiçek. Kırmızı, beyaz, sarı... Gül Farsça bir kelime. Farsçada çiçek demek, yani bütün “flora”yı kapsıyor. Mumun ya da kandilin sönmüş ve kararmış fitilinin ucuna da gül deniyor. Bu kadarla sınırlı değil. Sözgelimi ünlü divân şairi Bâki “gül”ü altın para anlamında kullanmış. Hatta filori denilen, Floransa’da basılan, üzerinde çiçek kabartması bulunan altın paraya da gül denilmiş, dolara “yeşil” denmesi gibi...” Muhammed Nur Doğan, gül kelimesine yüklenen, pek çoğu lügatlere bile girmeyen anlamları sıralıyor. Sorun ortada... Şairin şiirde üçüncül, dördüncül anlamını kastederek kullandığı kelimeyi birincil ya da ikincil anlamda kullandığınız zaman beyitin anlamı değişiyor ya da ‘anlamlı bir ifade’ çıkmıyor ortaya.

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Klasik Türk Edebiyatı Profesörü Muhammed Nur Doğan, Fuzuli’nin Leyla ile Mecnun’u ile Şeyh Gâlip’in “Hüsn ü Aşk”ının anlaşılamadığını, anlama gayretleriyle bugüne kadar yapılan çevirilerin de yüzde 80-90 gibi büyük bir oranda yanlış olduğunu iddia ediyor. İddia etmekle kalmıyor her iki eserin doğru çevirilerini de yayınlıyor. Leyla ile Mecnun Yapı Kredi Yayınları’ndan çıktı; Hüsn ü Aşk da aynı yayınevinden yakında çıkacak. “Bunlar okunmazsa anlaşılmaz” dediği notların sayısı Leyla ile Mecnun’da 170 iken, (Leyla ile Mecnun’dan bin beyit kısa olmasına rağmen) Hüsn ü Aşk’ta, 500. Yani Fuzuli’nin eseri yanlış okunmuştur ama Şeyh Gâlip’in “fantastik” eseri çok daha büyük bir hataya, yanlış okumaya maruz kalmıştır.

Prof. Dr. Muhammed Nur Doğan örneklerle Leyla ile Mecnun’un nasıl yanlış çevrilmiş olacağını anlatıyor.

Yanlış okumadan ya da çeviriden kastedilenin ne olduğunu açıklamak için her iki eserden birkaç örnek veriyor. Burada sadece Hüsn-ü Aşk’tan bazı örneklere yer vereceğiz.

Bed reng ise de kumaş-ı Evren
Kalmaz yine kâle-i Halep’den

Bu beyit Şeyh Galip’in Hüsn ü Aşk’ında geçiyor. En çok bilinen Şeyh Galip çevirisi yapan Abdülbaki Gölpınarlı, bu beyiti “Evren kumaşı her ne kadar hoş olmayan bir renk taşıyorsa da, Halep kumaşından geriye kalmaz” olarak çeviriyor. Muhammed Nur Doğan önce “evren kumaşı”na takılmış. “Abdülbaki Gölpınarlı’nın çevirisi de dahil olmak üzere yapılan bütün çevirilerde evren kumaşı olarak yer alıyor. Sonra biz araştırdık. Bunun Evren değil, Evreng olduğunu, o dönemde Evreng olarak değil de evren olarak telaffuz edildiğini, “Evreng”in de Hindistan’da bir şehir olduğunu ve bu şehirde çok iyi hint kumaşı üretildiğini, tezgahlarıyla ünlü olduğunu öğrendik. Bu şu anlama geliyor; Şeyh Galip o günlerde hakkında övgüyle bahsedilen Nabi’nin “Hayrâbât”ına karşı olarak Hüsn ü Aşk’ı yazıyor. Söz konusu beyitten 20 beyit önce, Nabi’nin Hayrâbat’ından söz açarak onun hakkında olumsuz kanaatlerini öne sürüyor. Halep, Osmanlı kumaşlarının üretildiği önemli bir dokuma merkezi, Nabi de Haleplidir. Kendisi ise “sebk-i Hindi” denilen, klasik edebiyattan ayrılan, hatta klasik zevkle uyuşmayan bu üslupta yazmaktadır. Kendi şiirini Hint kumaşına benzetirken, klasik zevklere hitap etmesi, bir de Halepli olması nedeniyle Nabi’nin şiirini Halep kumaşına benzetmektedir.” Yani Evren kumaşı denilerek hiçbir anlam ifade etmeyecek şekilde çevrilen beyit, gerçekte Nabi ile Şeyh Gâlip arasındaki “polemiği” yansıtmaktadır. Bu arada, Muhammed Nur Doğan’ın Evreng’in Hint kökenli bir kumaş türü olduğunu öğrenmesi için pek çok kaynağa ve çalışmaya başvurması gerekmiş.

Hz. Süleyman, Cemşit oldu
Bedr etti esâs-ı subhı te’sis
Manzûr-ı Cem oldı taht-ı Belkıs

Cem denildiğinde İranlıların şarabı icad eden meşhur hükümdarı Cemşit akla geliyor. Zaten dipnotta ‘falanca sülaleden 3. hükümdar’ diye de belirtilmiş. Fakat Cem, İran kaynaklarında Hz. Süleyman için kullanılırmış. Prof. Muhammed Nur Doğan “Taht var, Belkıs var, Cem’in diğer anlamlarından biri Hz. Süleyman. Hiç mi akıllarına gelmedi buradaki Cem’in Hz. Süleyman olduğu” diye soruyor haklı olarak.

Şüphe olmadan olmaz

Klasik edebiyat uzmanı Muhammed Nur Doğan verdiği bu iki örneğin istisna olmadığını söylüyor. Fakat bu, eserin bütününü nasıl etkiliyor? “Bu yanlışlıklar tamamen bir anlam kaymasına yol açıyor. Kelimelerin nüansları doğru tespit edilmeden tercüme edilirse taban tabana zıt, hatta saçma denilebilecek çevirilerle karşı karşıya kalıyoruz. Öyle ki, Fuzuli gibi dünya çapındaki bir şair bu saçma sapan şeyi nasıl söyleyebilir diyorsunuz. Bir yere oturtamıyorsunuz. Şairleri de haksız töhmetlerin altında bırakıyoruz.” Muhammed Nur Doğan’a göre bilimsel çalışmalarda ‘şühhe’ terk edildiğinde, yani yapılan çalışmalar insana tatmin vermeye başladığında yanlışlıklar başlıyor. Artık yeni şeyler bulmak ve geliştirmek mümkün olmadığı gibi eski yanlışlıklar da tekrar ediliyor. Araştırmacılar çoğunlukla kolayı seçmiş ve derinliksiz, sığ çalışmaların ortaya çıkmasına yol açmışlar. Nur Doğan, kendi çalışmalarının çok kolay olmadığını, bazen fakültedeki arkadaşlarını da işin içine kattığını söylüyor. Hasılı Hüsn ü Aşk’taki bazı beyitlerin çözülmesi altı ayı almış söylediğine göre.

Din, dil, şiir...

Fakat bu iddiayı dile getirirken bundan önce çalışma yapan kişileri de töhmet altında bırakmak istemiyor. Gereken dikkatin ve araştırmanın yapılmadığını, çeviricinin yaptığı anlamlandırma çalışmalarındaki yanlışlıkların zincirleme olarak devam ettiğini, çevirilerden hareketle bu eserler hakkında “alegorik eser”, “mevlevi çilesini anlatıyor” gibi genel ve yanlış hükümler verildiğini söylüyor. Elbette bunun düzelmesi gerekmekte...

Söz konusu eserlerin iyi anlaşılabilmesi için araştırmacıların “olmazsa olmaz” kabilinden bazı özelliklere sahip olması gerekiyor. Bu “özellikleri” üzerinde çalışma yapılan metinler belirleyecektir. “Klasik edebiyat çok kültürlü, çok dilli, çok dinli, çok etnik unsurlu, geniş ve değişik coğrafi zeminden beslenen bir edebiyat. Bizim lügatlerimize bile girmemiş kelimeler olduğu gibi, çok farklı anlamlarda kullanılan fakat sadece birinci ya da ikinci anlamlarıyla iktifa edilen kelimeler de var. Şairler kelimelerin hem hakiki hem de mecâzi anlamlarını, bazen de her ikisini birden kastederek kullanırlar. Hatta beyit içerisinde iki üç kelimenin farklı ikişer, üçer anlamlarını da birlikte kullanmak suretiyle çok anlam katmanlarına sahip şiirler yazarlar. Bu, bizim şairlerin en önemli özelliklerinden birisidir.”

Çevirmek kolay değil

“Kelimeler geçmişte, genellikle, bugünkü lügatlere girmemiş anlamları ihtiva etmekteydiler.” Yani bugün altın paraya ya da floriye gül denmediği, lügatlerde de bu anlamıyla yer almadığı gibi. Muhammed Nur Doğan’a göre kültür inkılabıyla birlikte eski kültürden yoğun bir kopuş yaşanmıştır. Değişen örf, âdet, gelenek, hayata bakış, dini ve felsefi telakkilerle birlikte pek çok kelime kaybolmuş; kalanlar da “zengin” anlam dünyasını kaybetmiştir. Dolayısıyla kelimelerin eski zamanlarda kullanılan “öteki” anlamlarını “çıkartabilmek” için sınırlı sayıda lügate bağımlı kalmamak, Türkçe, Farsça, Arapça edebi metinlere vakıf olmak, Kur’an, Hadis, Sünnet, Kelam, Siyer gibi bütün İslami bilgi disiplinlerini bilmek hatta İslam tarihine, İslamdan önceki Arap, Fars, Türk kültür ve tarihine ve meselelerine aşina olmak gerekmektedir. “Baş kaynak olan Kur’an’ın estetiğine, Kur’an’ın anlam zenginliğine vâkıf olmak gerekir. Çünkü Divân şairleri, Kur’an-ı Kerim’i sadece bir bilgi ve inanç kaynağı olarak değil, aynı zamanda estetik örneği olarak algılamışlardır. ”

Muhammed Nur Doğan, bütün bunların yanında, bu metinlere bir şair duyarlılığı ve gözüyle yaklaşmak gerektiğini de söylüyor. Yoksa şairin zengin hayal dünyasının çevirilerde kupkuru bilgi yığınına dönme ihtimali var ve öyle de oluyor: “Abdülbaki Gölpınarlı’nın Hüsn ü Aşk’ında olduğu gibi çeviri “açılama” adı altında kuru ansiklopedik bilgiler veren, üstelik birçok yanlışlığı içinde barındıran bir eser olmaktan öteye gidemiyor.”

(Aksiyon 332. sayı)

19.yy Oryantalistleri Batılılaşmadan Rahatsız: İstanbul Elden Gidiyor!

Oryantalistliği sadece siyasi bir kavram olarak algılayanlar için oldukça şaşırtıcı bilgiler var bu çalışmada; İstanbul’un Batılılaşmasına üzülen, Paris’te Londra’da kulüpler kurarak ‘Doğu’ âdetlerini devam ettiren oryantalistlerden söz ediyoruz.

Batılılaşma sürecinin, İstanbul’da yaşayan Batılıları rahatsız edebileceğini ve Batılılaşmanın onlar için üzüntü kaynağı olabileceğini hiç düşündünüz mü? Pek çoğu Batılı mimarların ürünü binalar, Batılı yaşam tarzı ve kentin giderek Batılı bir çehreye kavuşması rahatsızlığa neden olan şey. İstanbul’un değişmeye başlayan silueti en çok iki asırdır İstanbul’u yurt edinmiş oryantalistleri üzmüş. Abdülmecit tarafından 18. yy’ın ortalarında yaptırılan Dolmabahçe Sarayını gören bir oryantalistin hayal kırıklığını ağzından çıkan şu satırlarda görmek mümkün; “Tek güzel tarafı denize bakıyor olması.” Bir oryantalist için barok bina hiç de muteber bir nesne değildi halbuki.

Batılı bir seyyah ya da sanatçı şehrin değişen değil, değişmeyen tarafıyla ilgileniyor. 19. yy’ın sonlarına doğru Batılı tarzda mimarinin yaygınlaşmasıyla birlikte oryantalist ressamlar gizemi kaybolmaya yüz tutan şehrin “şarki”, değişime uğramamış egzotik yönlerini öne çıkarıyorlar. İstanbul’a yeni eklemlenen modern yapılar oryantalist ressamların hiç ilgisini çekmiyor. Ressamların büyük çoğunluğunun Beyoğlu’nda ikamet etmesine rağmen hiç Beyoğlu’nu resmetmemeleri bundan. 18. yy’da başlayan oryantalist ressamların İstanbul sevdası 20. yy’ın başlarında sona eriyor. Fotoğrafın giderek yaygınlaşması ve 1. Dünya Savaşı ile ertesinde yüzünü tamamen Batıya çeviren Türkiye’nin ilgi çekici, gizemli ‘Doğu’lu tarafını kaybetmesiyle oryantalist rüya sona eriyor.

İstanbul’un Batılılaşmasına üzülen, Paris ve Londra’da kulüpler kurarak ‘Doğu’ âdetlerini devam ettiren oryantalistler söz konusu.

İstanbul’u Londra’ya çevirecekler ne yazık ki!

Oryantalist ressamlar için Doğu, Batının kaybettiği renkleri taşıyordu. Dolayısıyla onlar Doğulu kentlerin oldukları gibi kalmasını ‘içtenlikle’ istiyorlardı. Çünkü malzemeleri kaybolmuştu. Ünlü Batılı gezgin Edmonda De Amicis üzüntüsünü 1874’te şöyle ifade ediyor. “İstanbul’u Galata Köprüsü’nden seyrettiğim zaman, bu düşünce sık sık zihnime takılıyordu. (...) bu şehir bir veya iki asır içinde ne olacak? Ne yazık! Güzellik medeniyete kurban gitmiş olacak. Gelecekteki İstanbul’u, korkunç ve gamlı haşmetiyle dünyanın en güler yüzlü şehrinin harabeleri üzerinde yükselecek Şark’ın Londra’sını görür gibi oluyorum. Tepeler düzleştirilecek, korular yerle bir edilecek, rengarenk küçük evler yıkılacak; ufuk, koynundan binlerce kocaman fabrika bacasının ve ehram şeklindeki kule çatısının yükseldiği, saray, işyeri, imalathane dizileriyle her taraftan kesilecek; uzun, dümdüz, birbirine benzer sokaklar İstanbul’u birbirine muvazi kocaman yollara ayıracak; telgraf telleri gürültülü şehrin damlarının üzerine büyük bir örümcek ağı gibi iç içe geçecek; Galata Köprüsü’nün üstünde siyah bir silindir şapka ve bere şeklinden başka bir şey görülmeyecek; esrarlı Sarayburnu bir hayvanat bahçesi, Yedikule bir hapishane olarak görülecek; her şey sağlam, hendesi, faydalı, kurşuni ve kasvet verici olacak...”

Oryantalistler kültür taşıyor

Doğunun Batıdaki imajını oluşturan gezgin ve ressamların Doğudan etkilendikleri ve bu etkiyi Batıya taşıdıkları görülüyor. Doğu görmüş mebzul miktarda Batılı gezgin ve sanatçılar bu ortak hatıraları taşımanın ayrıcalıklığını giysileriyle, damak zevkleriyle değişik ‘klüp’ler kurarak devam ettiriyorlar. “Oryantalistlerin İstanbul’u”nun yazarlarından Zeynep İnankur, Fransa’da yaptığı araştırmalarda böyle pek çok kulübe rastlandığını söylüyor. Batıdaki Osmanlı ve İstanbul imajını oluşturdukları gibi Doğudan da önemli ölçüde etkilenmişlerdir. Sadece kültürel değil dini bir etkileşim de söz konusu; İngiliz ressamların zengin ile fakirin aynı safta buluştuğu cami cemaati figürlerini içeren resimleri farklı bir sosyal yapının varlığını hatırlatır. Bir taraftan başta saltanat sarayında olmak üzere İstanbul’un büyük saraylarında Avrupai tarz yaygınlaşırken, karşı tarafta Doğunun gizemine kapılan seyyah ve sanatçıların öncülüğünü yaptığı bir “orient” modası dikkat çekmektedir.

Hem Doğulu hem Batılı

İlk oryantal resimler Batılı gezginlerin anlattıklarıyla ya da eskizleri çizilmiş taslaklardan hareketle gerçekleşmiş. Oryantalistlerin İstanbul’u, Doğudan ziyade Batıyı yansıtıyor. Oryantalizmin tanımına uygun olarak Batılı ressamlar gördüklerini değil görmek istediklerini yani kendilerini resmediyorlardı. Görmeleri ile görmemeleri çok fark etmiyor demek de mümkün. Oryantalistlerin İstanbul’u projesine imza atan Semra Germaner ve Zeynep İnankur, büyük çoğunluğu Türk koleksiyoncuların elinde bulunan resimlerden hareketle 4 yılda hazırladıkları eserde, Batılı ressamların resimlerini değerlendirirken hem Doğulu hem de Batılı gözle bakmaya özen gösterdiklerini söylüyorlar. Batılı bakış açısıyla resme yansıyan Osmanlı’nın gerçek resmini vermeyi ihmal etmediklerini vurguluyorlar.

Oryantalistlerin İstanbul’unda sadece İstanbul’un değil, ressamların, gezginlerin, müzisyenlerin hikâyelerini ve Osmanlı modernleşmesini okuyoruz. Viyana bozgunuyla başlayan teknoloji ithalinin nasıl bir kültürel ithalle paralel yürüdüğünü görüyoruz. Ünlü müzik grupları, ressamlar bir şekilde kendilerini taht-ı hümayuna nazır buluyorlar ve iltifat görüyorlar. Osmanlı hanedanlığının yeniliklere ne kadar açık olduğunu, 2. Abdülhamit’in Batı müziğini alaturka müziğe tercih etmesinden anlayabiliyoruz.

Fausto Zonaro, “Rıfai Dervişleri”, 1910

Türkiye’de pek çok şey gibi harem imajının tamamen oryantalist bir imaj olduğu bu bilimsel çalışmayla ortaya konuluyor. Harem hiçbir ressam ve seyyah, hatta hiçbir na-mahremi içine kabul etmediği halde en çok haremin resmedilmiş olması oryantalist yaklaşımın egzotizme merakını gösteriyor. Aynı zamanda oryantalistlerin İstanbulu’nu açık ediyor; gizemli, egzotik, baharat kokulu... Hamam, dervişler, çarşı, esir pazarı, kahveler... “Şark Sorunu” ile başlayan, Cumhuriyet Türkiye’sine kadar devam eden oryantalist resim akımı bazen resmi davetlerle, bazen yabancı misyonları koruyup kollamasıyla, bazen de sivil teşebbüslerle İstanbul’a gelen Batılı ressamların eseri.

“Oryantalistlerin İstanbul’u”nun yazarlarına göre sözü edilen oryantalist resimler 1990’lardan sonra Türk koleksiyonerlerin ilgi sahasına giriyor. Osmanlı medeniyeti ve fikri ile arası bozuk olan Türkiye, 90’lardan sonra Osmanlı’yı yeniden keşfetmenin bir sonucu olarak oryantalistlerin özellikle İstanbul’u anlatan resimlerine de ilgi gösteriyor. Pek çok oryantal resim bu dönemde geliyor yurt dışından. Her ne kadar Batılı bir gözle resmedilmiş olsalar da bir iki asır öncesi Osmanlı kültürel motifleri konusunda hatırı sayılı ipuçları veriyor bu resimler.

Mimar Sinan Üniversitesi öğretim üyesi iki sanat tarihçisi, “Oryantalistlerin İstanbul’u”nu yazdılar. Türkiye İş Bankası Yayınları’ndan çıkan eser Osmanlı Batı ilişkilerinin kültürel boyutu konusunda oldukça doyurucu. Her iki akademisyenin 1989’da çıkarttıkları “Oryantalizm ve Türkiye” adlı ortak bir çalışmaları var. Zeynep İnankur, kitapta pek yer almamakla birlikte bazı oryantalist resimlerin Doğudaki atıllığa ve yer yer vahşi figürlere yer vermeleriyle birlikte, Batılı bir önyargıdan bahsetmek gerekirse onun da “değişmeyeni aramaları”, “Batı gözüyle Doğuya bakmaları” olduğunu söylüyor. Zaten o yüzden onlara oryantalist diyoruz.

(Aksiyon 381. sayı)

Atatürk’ü Çekemiyorlar!

Türkiye, bir Atatürk filmine henüz hazır değil. Mustafa Kemal’in tarihi şahsiyetinin kısa vadede bir filme konu olması mümkün görünmüyor. Elli yılı aşkın bir zamandır gündeme gelen projelerin hiçbiri hayata geçirilemedi çünkü.

Türkiye’de dönem dönem esen bir “Atatürk filmi çekme” furyası var. Ancak furya kelimesi burada temennilere ve sonuçsuz girişimlere denk düşüyor. Yönetmenler belli aralıklarla bir Atatürk filmi çekme özleminden söz etseler de şimdiye değin, “eli yüzü düzgün”, Türkiye’yi ve Atatürk’ü uluslararası düzlemde temsil edecek bir Atatürk filmi ortaya çıkmadı. Siz şu satırları okurken bile bir yönetmen ya da oyuncu, projeleri arasında bir de Atatürk filmi bulunduğunu açıklıyor olabilir.

Bu metin size yeni bir Atatürk filminin müjdesini veremeyecek belki; ama ilk günden bugüne, 50 yılı aşkın bir sürede ‘Atatürk filmlerinin çekilememe hikayesi’ni öğrenme imkânı sunacak. Atatürk filmi niye çekilemiyor? Şimdiye kadarki girişimler neden başarısız oldu? Atatürk’ü oynaması için hangi Hollywood starları Türkiye’yi ziyaret etti? Atatürk’ü Koruma Kanunu filmi engeller mi? Ve Türkiye bir Atatürk filmi için ne kadar beklemek zorunda?

İlk büyük Atatürk filmi girişiminin tarihi 1951. Filmin aktör adayı, Amerikalı Douglas Fairbanks Jr. Türkiye’de devlet töreniyle karşılanır ve rol için hazır olduğunu ifade eder. Ancak ABD’ye döndüğünde ‘senaryo’ engeline takılır. Yönetmen Cecil B. DeMille, Atatürk filmi yapma isteğiyle Londra’ya gider ve Churchill’den “Memnuniyetle destek oluruz” sözü alır. Fakat Türkiye’den izin çıkmaz. Cecil, 1957’de ölünce Celal Bayar onunla birlikte hareket eden Adil Özkaptan’ı yeni proje için makamına çağırır.

1962’de, “Kral ve Ben” filmiyle sükse yapan Yul Brynner’ın rol alacağı ikinci proje gündeme gelir. Türkiye’ye davet edilen Brynner, dönemin cumhurbaşkanı Cemal Gürsel tarafından kabul edilir. Ancak ‘senaryo’ anlaşmazlığı burada da nükseder. Sonraki teklifin “Yunanlı Zorba” filmindeki rolüyle göz dolduran Anthony Quinn’e gittiği söylense de Quinn’den konuyla ilgili bir açıklama yansımaz kamuoyuna.

Sonuçsuz kalan film girişimleri

Atatürk filmi projeleri hız kesmez. Yeni aday Kirk Douglas’tır. Eşiyle birlikte Türkiye’ye gelen aktör de diğerleri gibi rolün kendisi için ‘onur verici’ olduğunu ifade edecektir. Burçak Evren’in deyimiyle ‘Anıtkabir ziyaretini’ bile ihmal etmeyen ünlü aktörler her seferinde evlerine dönmek zorunda kalır. Charlton Heston’un adının geçmeye başladığı günlerde sinemacılar, Atatürk filminin çekilemeyeceğine iyiden iyiye inanmaya başlamıştır.

Burçak Evren, Atatürk’ü oynaması için teklif götürülen isimler listesinde John Wayne, Marlon Brondo ve Burt Lancaster’ın da olduğunu söylüyor. İKSV İstanbul Film Festivali Yönetmeni Hülya Uçansu ise ünlü İngiliz oyuncu Lawrence Olivier’in oğlu T.Oliver ile onun Türk eşi Zelfa Olivier’in sonuçsuz kalan girişimlerinden söz ediyor.

Yul Brynner, Anthony Quinn, Kirk Douglas, Antonio Banderas

En son teklif ünlü aktör Malagalı Antonio Banderas’a götürülse de filmin akıbeti diğerlerinden farklı olmaz. ‘İyi senaryo, iyi ekip’ engeli burada da ortaya çıkar, bir de Ermeni lobisinden geldiği söylenen bir ‘tehdit’ dolaşır kulaktan kulağa. Ünlü futbolcuların menajeri Bayram Tutumlu, Alem Dergisi’nde yayımlanan söyleşide, üye oldukları bir vakfın partisinde Banderas’la Atatürk filmi üzerine sohbet etme fırsatı bulduğunu; oyuncunun ‘tehdit’ söylentisini doğruladığını aktarıyor. Ancak, bir farkla; tehdit Ermenilerden değil Türklerden gelmiştir. Antonio Banderas’a Atatürk rolünü layık görmeyenler oyuncuyu ‘tehdit’ etmişlerdir. Kara kaşlı, kömür gözlü bir aktörün “saçları altın sarısı, gözleri deniz mavisi” Atatürk’ü oynaması istenmemiştir.

Atilla Dorsay’a göre Atatürk idealize edildiği için onun yerine kimseleri yakıştıramıyoruz. Aslında seçilecek oyuncunun tamamen Atatürk’e benzemesi beklenemez. Sözgelimi, Colin Farrel, dalgalı sarı saçlarıyla Büyük İskender’i oynayabiliyorsa, esmer biri niçin Atatürk’ü oynayamasın? Cumhuriyet, Metamarfoz gibi filmlerde rol alan oyunculara ‘plastik surat’ benzetmesi, Atatürk’ü kimselere yakıştıramamanın yönetmenler ve oyuncular üzerinde oluşturduğu baskının eseri. Oyuncudan, Atatürk’ü yorumlaması değil her şeyiyle tanımlanmış, yorumlanmış; hatta oynanmış bir Atatürk’ü oynaması bekleniyor. Bu sinema sanatından çok heykel sanatını andırıyor; duygusuz ve hissiz...

1969’da Tony Curtis ve Charles Bronson’un başrolü paylaştıkları “Dubious Patriots” (Paralı Askerler) adlı macera filmi, Türk Kurtuluş Savaşı’na Türklerin yanında katılan iki maceraperestin başından geçenleri anlatıyor. Filmin senaryosu, Türk makamları tarafından iyice incelenip onaylanır. Türkiye ve Türkler aleyhine tek satır olmamasına dikkat edilir. Her şey yolunda gidiyordur; ancak bir anda ortalık karışır ve filmin son sahnesi krize yol açar.

Final sahnesinde Atatürk iki maceraperesti kabul edecek ve onları onurlandıracaktır. 10 saniyelik Atatürk rolü için bir jön yerine bir karakter oyuncusu tercih edilmiştir. Aslında Türkiye’nin lehine olan film, bir anda skandala dönüşür. Medya ve devlet yetkilileri olayı kınar, filmin Türk oyuncuları hadiseyi protesto eder. Sorun, son sahnedeki iki kahramanın Atatürk’ün huzuruna değil de, başka bir Türk komutanın karşısına çıkartılmasıyla halledilir.

Atatürk ağlar mı?

Atatürk, sadece cephede, ordusunun başında, devrim kararları verirken ya da halkı selamlarken gösterildiği sürece bir Atatürk filminden söz etmek mümkün olmayacak gibi görünüyor. İnkılap tarihi derslerinde, Atatürk’ün Anadolu’da rastladığı bir çocukla konuşmasını anlatan ya da manevi kızı Ülkü’yle çekilmiş fotoğrafına yer veren sayfaları daha büyük bir ilgiyle incelediğimizi kim inkar edebilir? Atatürk’ü resmi söylemin soğukluğundan kurtarıp, insanî yönleriyle ele almak ise her babayiğidin harcı değil. Atatürk idealize edilmiş bir lider ve elbette hayatında ‘dokunulamayan’ yanlar var.

‘Atatürk filmi neden çekilemiyor’ sorusundan, ‘Atatürk filmi neden çekilemez’e doğru giden bir soruşturmaya cevap arayan yönetmenler, sinema eleştirmenleri ve yazarlar bir ağızdan soruyor: Nasıl bir Atatürk? Devletçi Atatürk mü, liberal Atatürk mü, resmi Atatürk mü, sivil Atatürk mü? Bütün kapılar aynı yere açılıyor; ‘’Atatürk’ü insanî yönleriyle ele almayan bir film ‘propaganda sineması’ndan öteye gidemez.” Propaganda sinemasının çoktan demode olduğunu hatırlarsak ‘özgür’ bir Atatürk filmi için yarım asır beklememiz gerektiğini belirten Atıf Yılmaz’a hak vermemiz gerekir.

Filmin önündeki en büyük engel

Bir film, Atatürk’ü anlatıyor bile olsa, kimsenin izlemek istemeyeceği kadar kötü olabilir mi? Nihal Bengisu Karaca, “Kusurları ve insanî sınırlılıkları ile işlenen karakterlerin sinemada çok daha etkili olduğu bir gerçek. Zira seyirci ancak eksiklikleri, kusurları ve acıları olan karakterle özdeşleşir.” diyor. Ancak, Atatürk filminin önündeki en büyük engel de işte burada ortaya çıkıyor; ideallerimizde yaşattığımız Atatürk mü, yoksa kusurları ve erdemleriyle insan Atatürk mü?

Atatürk’ü çekmemenin en büyük nedeni özgür ve özgün bir senaryo yazılamaması.

Karaca’nın muhtemel bir Atatürk filminden sonra yaşanacaklara ilişkin öngörüsü ise tablonun vahametini gözler önüne seriyor: “Bravehart’ın görkemli William Wallace’ı gibi ‘mükemmele yakın’ bir Atatürk portresi bile çizmeye kalksanız, vay efendim Ata attan düşer mi, o sahnede niye öyle yerlerde sürünüyordu. Ata hiç ağlar mı, Ata’nın fikirlerini taşımayan, ona karşı olan kesimler, neden ‘iyi’ gösteriliyordu diye ortalığı velveleye verecek olanlar çıkar; durum o kadar vahim.”

Mesele, ‘Türkiye’de bütün kesimlerin ittifakla benimseyeceği bir Atatürk filmi senaryosu yazılabilir mi?’ sorusunda düğümleniyor. Cevap ortada; böyle bir senaryo yazılabilseydi, bir Atatürk filmimiz olurdu. Senaryo girişimleri olmuş elbette; ancak her seferinde türlü gerekçelerle yarım kalmış. Halit Refiğ, 1990 yılında yazdığı ‘Gazi ile Latife’ adlı senaryosunun kitaplaştırıldığı halde filme aktarılmamasını finans sıkıntısına bağlıyor; ancak senaryoların rafa kaldırılma nedeni çoğunlukla, filmin gösteriminden sonra nereden geleceği bile belli olmayan eleştirilere muhatap olma kaygısı...

Ziya Öztan’ın çektiği Cumhuriyet filmi resmi tarihin
teyidinden ibaretti.

Atatürk’ü oynaması için Türkiye’ye davet edilen, devlet töreniyle karşılanan yabancı oyuncuların her seferinde geri gönderilmesinin altında da aynı neden yatıyor; uygun bir senaryo bulamama... Atatürk’ün zaafları ve erdemleriyle bir bütün olarak ele alınmasında hemfikir olanlar, ‘Senaryo kimin elinden çıkmalı?’ sorusunda aynı görüş birliğine varamıyor. İstanbul Film Festivali yönetmeni Hülya Uçansu “Böyle bir filmin prodüksiyonu bütçe ve senaryo açısından Türkiye’de kotarılamaz.” derken, Toktamış Ateş, yabancıların elinden çıkmış bir Atatürk filminin ruhuna hitap etmeyeceğini söylüyor.

Atatürk’ü oynayacak aktörün özelliklerinin senaryo üzerinde şekillenmesi de ayrı bir tartışma konusu. Sinema eleştirmeni Nedim Hazar, Atatürk’ü oynamanın önünde ‘onu başarıyla canlandırma’ kaygısını da aşan sorunlar bulunduğunu düşünüyor. “Bize anlatılan Atatürk, gözleri çakmak çakmak, kartal bakışlı, heybetli bir adam. Oysa gerçekte 1,64 boyunda, ufak yapılı bir insan. Şimdi sinemada Atatürk’ü ufak tefek birine oynatsanız, yer yerinden oynar. İdealize edildiği şekilde boylu boslu birine oynatsanız, gerçeğe aykırı olur.”

Önemli sorulardan biri de sivil Atatürk’ü ne kadar tanıdığımız. ‘Kargaları kovalayan küçük Mustafa’ resmi var zihinlerimizde. Fakat, eşiyle, akrabalarıyla ilişkisi nasıldı, bilinmiyor. Bir başka sinema eleştirmeni Atilla Dorsay, Atatürk’ün Türk müziği dinleyip dinlemediğinin bile hâlâ tartışıldığını söylüyor. Dorsay’a göre Atatürk, hem içki masasında hem cephede gösterilebilmeli.

Nasıl bir Atatürk filmi?

Her ne kadar, görüşler bir Atatürk filmi çekmenin neredeyse imkânsız olduğu yönünde birleşse de, muhtemel bir filmin nasıl olması gerektiğini tartışmak kimseye zarar getirmez. Halit Refiğ’in dediği gibi önce ‘Atatürk filmi nedir?’ sorusuna açıklık getirmeli. Zorluklarına rağmen Atatürk’ün hayatının bütünüyle ele alınması gerektiğine inananlar var; mesela Ahmet Mekin’in Atatürk rolünü oynamak istememesinin altında, çocukluğundan başlayıp askeri okullardan cephe savaşlarına, oradan devrimlere uzanan bir hayatı yansıtmanın gerekliliği ve bunu başarmanın zorluğuna duyduğu inanç yatıyor.

Giovanni Scognamillo da Çanakkale ve İstiklâl Savaşı’nı yeniden canlandırmanın imkânsızlığına değiniyor. Alternatif film önerileri ise, Atatürk filmini biraz daha yakın ve biraz daha ‘olabilir’ kılıyor. Atatürk’ün hayatını bütün yönleriyle anlatan bir film yapmanın mümkün olmadığını söyleyen Halit Refiğ’in önerisi, Atatürk’ün değişik dönemlerini değişik yaklaşımlarla çekmek.

Koruma kanunu filmi engeller mi?

Ziya Öztan’ın Cumhuriyet filmini, ‘bir devri resimleyen müsamere’ye benzeten Atilla Dorsay da Atatürk’ün hayatında ‘bir nokta’ya yoğunlaşmak gerektiğine inananlardan. Etyen Mahçupyan ise, “Her şeye rağmen bir Atatürk filmi çekilecekse Atatürk’ün yaşamının herhangi bir noktasında on gün ele alınabilir, hatta sıradan bir günü bile filmleştirilebilir” diyor. Mahçupyan’a göre böyle bir film çok iddialı olmaz; ama çok iyi olabilir.

1984 yılında bir grup Japon turist için buharlı tren gezisi yapmak üzere demiryolları idaresinden alınan izinde, “Buharlı trenin penceresinden, Atatürk İlke ve Devrimleri’ne zarar verecek resim çekmek yasaktır” ibaresi dikkat çeker. Bu yaşanmış küçük olay, Atatürk filminin çekilmesindeki muhtemel zorlukların büyüklüğüne işaret ediyor. Üstelik böyle bir filmin Atatürk’ü Koruma Kanunu gibi doğrudan yasal muhatabı var. Kanunun yürürlüğe girme tarihi ile ilk Atatürk filminin gündeme gelme tarihi aynı: 1951.

Toktamış Ateş’e göre “İşgüzar” bir savcının elinden her türlü şey gelebilir; ama bu kanun Atatürk filminin çekilmesini engellemez. Hülya Uçansu da aynı kanaatte; fakat koruma kanunuyla ilgili farklı görüşler de var. Halit Refiğ, kanunu Atatürk filminin çekilmesini zorlaştıran sebepler arasında görüyor. Atıf Yılmaz’ın açıklaması daha keskin: “Kanunla korunan bir insanın hayatını filme aktarmak ona methiye dizmekten öteye gidemez, ki böyle bir filmi de kimse izlemez.” Givonni Scognamillo, dokunulmazlığın eskisi kadar sert uygulanmamakla birlikte geçmişte engel teşkil etmiş olabileceğini dile getiriyor.

“Atatürk filminde devletin rolü ne olmalı?” sorusunun cevabı “İçinde olsun ama müdahil olmasın” şeklinde tezahür ediyor. Soru beraberinde prodüksiyonun yerliliğini tartışmaya açıyor. Scognamillo’ya göre özel bir yapım şirketi, bunun altından kalkamaz. “Mesele, devletin tüm imkanlarını kullanarak; ama bir ‘devlet filmi’ yapmaksızın film çekebilmekte.”

‘İllâ ki Türk yönetmen çekmeli’ diyor Givonni Bey. Etyen Mahçupyan’a göre, “yerli mi, yabancı mı” tartışmasının aşıldığı bir dönemde, işbirliği kurulmadan böyle bir film çekilemez. Türkiye, projenin içinde olmalı; fakat senaryoda yabancılarla işbirliği gerekiyor. Nedim Hazar ve Hülya Uçansu da “Gölge etmesin başka ihsan istemez” diyenlerden.

Atatürk’ün hikâyesiyle ilgilenen son isim, Gılgameş filminin yapımcısı Beni Atoori. Salvador Dali ve Mata Hari’nin hayatlarını filme aktarmaya hazırlanan yapımcının bir sonraki projesi ‘Ata’nın hayatı’. Atoori, başrolde kimi oynatır, senaryoyu kime yazdırır, bilemeyiz; ancak, Atatürk filmleriyle ilgili Yeşilçam ve Hollywood efsanelerinin alıp yürüdüğü bir ortamda, ‘Atatürk’ün filmini çekeceğim’ demeçlerinden birinin de ona ait olması sorun olmaz. Atoori, belki çeker, belki çekemez; ama filmin çekimiyle ilgili ‘zaman gösterecek’ gibi bir ifadesi var ki, söz konusu Atatürk filmi olunca bu zamanın ne kadar uzayacağı hakkında bir fikir yürütmek imkânsızlaşıyor. Kimbilir belki de Atıf Yılmaz haklı çıkar; bir 50 yıl daha Atatürk filmi bekleriz.

***

Kurtuluş Savaşı yıllarında çekilen “Zafer Yollarında” adlı belge filmi 1934’te izleyen Atatürk, kendisinin yer aldığı bölümlerde hareketli görüntünün olmamasından dolayı filmin tamamlanamadığını öğrenince tepki gösterir; “Ben hayattayım...”

Atatürk: Gerekirse Bir Artist Gibi Oynarım

Savaş ortamında bile sinemanın önemine inanan Atatürk, Cumhuriyet’in kurulmasıyla birlikte özellikle Kurtuluş Savaşı üzerine bazı filmler yapılmasını veya yapılanların geliştirilmesini ister. Bu, Kurtuluş Savaşı yıllarında Fuat Uzkınay’ın çektiği “Zafer Yollarında” adlı belge filmin yeniden yorumlanmasında açıkça görülüyor. Konuyu, Mimar Sinan Üniversitesi’nde sinema üzerine doktora yapan Alper Çağlayan’ın ‘Türkiye’de Sinema Politikası’ çalışmasından takip edelim. Söz konusu filmi 1934’te izleyen Atatürk, kendisinin yer aldığı bölümlerde hareketli görüntünün olmamasından dolayı filmin tamamlanamadığını öğrenince tepkisini şöyle dile getirir: “Ben hayattayım... Milli mücadeleye ait bütün evrakım, kılıcım, çizmem halihazırda mevcut olduğuna göre çağırdığınız anda bana düşen vazife ve görevi yapmadım mı? Böyle bir teklif karşısında kalsam memnuniyetle kabul eder, bir artist gibi filmde rol alır, hatıraları canlandırırdım. Bu, milli bir vazifedir.” Araştırmanın bir başka bulgusu da 1948’de sinemada Muhsin Ertuğrul tekelinin kırılmasıyla birlikte başlayan Kurtuluş Savaşı filmlerinin ‘moda’ya dönüşmesi. Bu akım, 1968’de Genelkurmay Başkanlığı’nın top, tüfek, figüran asker gibi her türlü askeri yardımı yasaklamasına kadar sürer.

***

Ahmet Mekin, Rutkay Aziz, Serdar Orçin

Ahmet Mekin, İyi Bir Atatürk Filmi Beklerken Yaşlandı

Atatürk rolüne en çok yakıştırılan oyuncu, uzun zamandır ayrı kaldığı beyaz cama bir televizyon dizisiyle dönen Ahmet Mekin. Karakter oyuncusu Mekin, “Eskiden çok teklif geliyordu. 1960’lı, 70’li yıllarda kültür bakanları bizzat arayıp Atatürk’ü oynamamı istiyorlardı. Ancak ben, böyle bir role hiçbir zaman sıcak bakmadım.” diyor. Mekin’in Atatürk rolünü ısrarla geri çevirmesinin tek sebebi; Türkiye’de bir Atatürk filmi çekecek alt yapının olmayışı. “Atatürk sıradan bir insan değil ki.” diyor oyuncu; “Çocukluğundan başlayacaksınız, askeri okullar, İttihat Terakki, Çanakkale Savaşı, Kurtuluş Savaşı, devrimler... Bir ayda senaryo yazıp, bir ayda çekmekle olmaz bu iş.” Sanatçı, “Sen bunları niye düşünüyorsun, oynayacağın role bak” diyenleri, “Ben kendimi filmin bütününden sorumlu hissederim.” diye cevaplamış. “Atatürk’ü oynasaydım sinemayı tamamıyla bırakırdım.” diyen Ahmet Mekin, kimi yönetmenlerin ve yazarların gözünde Atatürk’ü en iyi canlandıracak oyuncu hâlâ; ancak zamanın etkilerini göz ardı etmeden. Atilla Dorsay, ‘çok özel bir yüzü var’ dediği Mekin’in bu rol için artık yaşlandığını düşünüyor. Etyen Mahçupyan ve Toktamış Ateş de ‘Ahmet Mekin vardı, ama..’ diyenlerden. Ateş’in favorisi Haluk Bilginer ve Kenan Işık. Dorsay ise ‘Kurtuluş’ filminde Atatürk’ü oynayan Rutkay Aziz’i başarılı bulmamış. Atatürk’ü canlandıran ender isimlerden Mahir Günşiray, Rutkay Aziz ve Serdar Orçin’in oyunculuklarına gelince, Ahmet Tulgar, Milliyet gazetesindeki değerlendirmesinde, bu oyuncuların çehresinin bir tuvale dönüştürüldüğünden ve makyajla bir Atatürk resmi yapıldığından söz ediyor. Oysa izleyici, perdede ağır bir plastik müdahale yerine, etkili bir ifade görmek istiyor. Atatürk’ü insanî yönleriyle anlatan bir filmin şimdiye kadar çekilmediğini söyleyen Atıf Yılmaz ise Rutkay Aziz ve Mahir Günşiray’ın oyunculuklarını değerlendirmeyi gereksiz buluyor.

***

Burçak Evren - Sinema eleştirmeni:

Ne yapıyoruz, ne yaptırıyoruz

Atatürk ile ilgili bir filmin bugüne dek yapılmamasının tek sebebi, yapılmak istenmemesidir. Niçin yapılmak istenmez? Birinci neden, eğer yapılırsa tabu bozulacak paranoyası. Hele hele bunu yabancılar yapacaksa… İkincisi, Atatürk’ü bir filme sığdırıp anlatamama korkusu. Üçüncüsü ise ihmalkarlık, boşvermişliktir. Kimilerin böyle bir filmi yapma ve yaptırmama gereksinimini duymamasıdır. Filmi biz kendi sinemamızın olanaklarıyla yaparsak bir propaganda filmi ortaya çıkar, bir başkasına emanet edip yaptırırsak da gerçek dışı ya da gereğinden fazla gerçekçi olur korkusu da Atatürk filminin çekilmesini neredeyse imkansız kılıyor. Ayrıca ‘Biz yaparsak biz izleriz, bir başkası yaparsa tüm dünya izler’in beraberinde getirdiği çelişkiler... Sonuçta bizim yapacağımızı dünya beğenmeyecek, bir başkasının yapacağını da biz beğenmeyeceğiz. O zaman böyle bir film niye yapılsın ki?

Atıf Yılmaz - Yönetmen:

Film, 50 yıl sonra çekilebilir

Neden bir Atatürk filmi çekilemediği sorusunun cevabı çok basit bana göre. Atatürk’ün ölümünün üzerinden fazla bir zaman geçmediği için böyle bir film çekilemez. Düşünsenize onu ben bile gördüm. Üstelik kanunla korunan bir insanın hayatını filme aktarmak ona methiye düzmekten öteye gidemez ki. Böyle bir filmi de kimse izlemez. Ancak bir 50 yıl sonra daha özgür bir ortamda zaafları ve güçlü yanlarıyla sağlam bir Atatürk filmi çıkabilir ortaya. Bir de Atatürk gibi mitleşmiş bir insan direkt olarak anlatılamaz. Onu ya şoförünün ya da özel kâtibinin gözüyle anlatabilirsiniz.

Nihal B. Karaca - Sinema eleştirmeni:

Yönetmenin kaderi Selman Rüşdi’ye benzer

Mustafa Kemal Atatürk ile ilgili hatırı sayılır, kayda değer bir film neden çekilemiyor? Herhalde bu filmi çekenin başına Selman Rüşdi’nin başına gelen şeyler geleceği için... Abartmıyorum, Humeyni’yi fetvasından dolayı kınayan ‘aydınlanmış’ ideoloji Kemalizm üzerinden garip bir ilahiyat söylemi oluşturdu. Bu aynı zamanda samimi Kemalistlere parmak ısırtan bir gayretkeşlik. Kim bu koşullarda Mustafa Kemal’in sözgelimi Latife Hanım’la olan ilişkisine insani ve mütevazı bir dokunuş gerçekleştirebilir? Kim Atatürk’ün bir lider olduğu kadar da bir insan olduğunu, dolayısıyla her insan gibi bazı kusurları, zaafları bulunduğunu, bu ‘insanlık hallerinin’ sinematografik bir açıyla kucaklanabileceğini söyleyip, bunu gerçekleştirmeye cüret edebilir? Mevcut lider algımız ne yazık ki lideri olduğu gibi görebilmeye; onu aşklarıyla, zaaflarıyla, politik ve siyasi dehası ve hatalarıyla, gücü ve acziyetiyle bütüncül bir açıyla kuşatmaya müsait değil.

Alin Taşcıyan - Sinema eleştirmeni

İlle de bir Atatürk filmi çekilmeli mi?

İlk akla gelen bir Atatürk biyografisinin ille de sinemaya aktarılması mı gerektiği. Bugüne dek, tarihe mal olmuş hangi kişiliğin ustalıkla filme aktarıldığını gördük? Hitler, Napolyon, İskender, Lenin, Mussolini, Washington, Churcill vs... Belki Gandi’den söz edilebilir. Ancak hepsi de uzun ve derin araştırmalara dayanan, son derece profesyonel ekiplerle çalışılan çok geniş bütçeli prodüksiyonlardır ve hemen hepsinin üstünde usta bir yönetmenin imzası vardır. Türk sineması, bu çapta bir prodüksiyonun altından hakkıyla çıkamaz. Deneyim kazanmış ve aynı zamanda uluslararası alanda ismi bilinen bir yönetmenimiz de yok. Ancak bu demek değil ki, küçük bütçeli ve samimi bir Atatürk filmi yapılamaz. Fakat cadı kazanı gibi kaynayan ve yerli yersiz her şeyin tartışıldığı bir ortamda böyle bir film de boş söz olacaktır.

Nedim Hazar - Yazar/Eleştirmen:

Atatürk olmuyorsa Fatih’i çekin

Aslında niçin bir Atatürk filmimiz yok yerine, niçin bir tarihi filmimiz yok sorusunu tartışmalıyız. Bir Fatih Sultan Mehmet, İsmet İnönü, Adnan Menderes filmimiz var mı? Yok; çünkü bizim sivil tarihimiz yok. Ve buna paralel olarak tarihi mekanlarımız yok. Londra’da, Paris’te, Brüksel’de bir 16. yüzyıl filmi rahatlıkla çekilebilir. Oysa biz, Cüneyt Arkınlı tarih filmlerine bugün gülüyoruz. Önde kılıç kalkan savaşıyorlar arkadan tanker geçiyor vs... Atatürk’le ilgili tabu var diye film çekilemiyorsa Fatih Sultan Mehmet’i çekin, onu koruma kanunu yok mesela. Çağ açmış çağ kapatmış bir isim, neden bir filmi yok? Genelde tarihi filmler, özelde ise Atatürk filmi saplantılı sinema yönetmenleriyle çekilemez. Senaryo sorununa gelince, TRT’nin İnkılap Tarihi kitaplarından aldığı sinopsislerle ancak Ziya Öztan’ın çektiği filmler çıkar.

Hülya Uçansu - İstanbul Film Festivali Yönetmeni:

Türkiye’de kotarılamaz

Bir Atatürk filminin çekilebilmesi için her şeyden önce o filmden kâr elde etmeyi hedefleyen uluslararası düzeyde bir yapımcının olması gerekir. Atatürk filminin bugüne kadar çekilememesi, bu projeyi profesyonel koşullarda ele alan bir yapımcının çıkmamasından kaynaklanıyor olsa gerek. Böyle bir filmin prodüksiyonunun Türkiye’de kotarılıp kotarılmayacağı sorusuna gelince, bütçe ve senaryo açısından bunun mümkün olduğunu sanmıyorum. Ama böyle bir filmde rol alabilecek oyuncularımız var hiç kuşkusuz. Devlet, bir Atatürk filmine senaryoya ve filmin yaratıcılıkla ilgili çalışma alanlarına herhangi bir müdahalede bulunmama şartıyla finansal destek verebilir.

Giovanni Scognamillo - Akademisyen:

Amerikalılar çok gündeme getirdi

Atatürk filmini en çok gündeme getiren Amerikalılar oldu ve ihtimal bunu Hollywood yaklaşımı ile değerlendirmek istediler. Büyük yıldız oyunculara dayanarak ve tabii ki bir ‘üstün yapım’ mantığı içinde. Bizde halen çekilmemiş olmasının nedenleri değişiktir. İlkin ‘Atatürk’ü kim oynar?’ sorusu ortaya atıldı; ama sonradan sorun halledildi (Feyzi Tuna’nın “Metamorfoz” TV filmi, Ziya Öztan’ın “Cumhuriyet” dizisi). Bir başka sorun resmi tarihten çıkma bir Atatürk’ün mü yoksa insan ve lider Atatürk’ün mü anlatılacağı. Ya Mustafa Kemal’in özel yaşamı? Anlatılsın mı yoksa anlatılmasın mı?

Etyen Mahçupyan - Siyaset bilimci:

Ne kadar objektif olunabilir?

Herhangi bir konudaki ilk filmler daima sorunludur. Hele Atatürk gibi bir konu belli hassasiyetler gerektirir. Bu film, her şeyden önce daha çok para demek. Dönem filmi olacağı için binlerce figüranın gerektiği bir sinemadan söz ediyoruz. Herkesin altından kalkacağı bir iş değil bu, şayet müsamere filmi çekilmek istenmiyorsa... ‘Ne kadar objektif olunabilir?’ sorusu insanları duraklatan bir soru. Çok güçlü bir senaryo olmalı. Türkiye’deki siyasi ortamın Atatürk’ü nasıl kullandığı, ona nasıl kutsiyet atfettiği gözlenen bir şey. Bu tür bir film, lehte ve aleyhte kullanılmaya açık bir film olacaktır. Bu filmden hareketle hiç istenmeyen propagandalar yapılabilir ve bunları göğüslemek zor olabilir.

Atilla Dorsay - Sinema eleştirmeni:

Atatürk içki masasında gösterilebilmeli

Atatürk gitgide bizden uzaklaşıyor. Bir film için neredeyse geç bile kalındı. Oysa onun hayatında film için gerekli her şey var; aksiyon, idealizm, duygu, heyecan... Gandhi, Che ve benzerleri için yapılan filmler Atatürk için niye yapılmasın? Atatürk filmi çekilecekse, zaaflarıyla, erdemleriyle, devlet adamlığıyla, kahramanlığıyla insan olan Atatürk’ü anlatması gerekir. Türkiye’de pek çok kişi Atatürk’ü içki masasında görmek istemiyor; ama gerçekçi bir filmde bu kaçınılmaz. Önemli olan hem içki masasındaki hem de cephedeki Atatürk’ü anlatabilmek. Hay Allah! Konuştukça daha kötümser oluyorum. Türkiye’de böyle bir filmi yapacak senaristler ve yönetmenler yok değil. Fakat, şu tehlike göz ardı edilmemeli: Atatürk üzerine söylenecek her şey bir filmde söylenemez. Örneğin, Ziya Öztan, Cumhuriyetin çağrıştırdığı her şeyin filmde yer almasını istedi; ama olmadı. Aslında dört başı mamur bir Atatürk filmi gündeme hiç gelmedi. Gelse belki çekilecek.

Toktamış Ateş - Siyaset bilimci:

Yabancıların çektiği ruhuma hitap etmez

Atatürk filminin çekilememe nedenlerinden biri, çok masraflı olacağı düşüncesidir. Ayrıca kimilerini rahatsız edebilecek bir Atatürk vizyonu bu filmi çekmeyi düşünen insanları endişeye sevketmiştir. Atatürk değişen dünya koşullarında farklı görüşler ileri süren, farklı politikalar benimseyen bir liderdir. Filmde bu görüşlerden herhangi birine ya da birkaçına ağırlık verip diğerlerini ihmal etmek, abartılı kimi eleştirilere zemin oluşturabilir. Bütün bunlar düşünüldüğü zaman böyle bir filmin gerçekten riskli olduğu anlaşılır. Ben, Atatürk’ün belli dönemler açısından değerlendirildiği filmler görmeyi umut ediyorum. Şunu da belirtmeliyim ki, yabancıların çektiği bir Atatürk filmi benim ruhuma hitap etmez.

(Ülkü Özel Akagündüz ile beraber)

(Aksiyon 518. sayı)

‘Son Yeniçeri’ İsyanı!

Reha Çamuroğlu’na göre Osmanlı’da merkezi idareye yapılan isyanlar dini karakterden çok siyasi ve ekonomik karakter taşıyor. Sünni Osmanlı ile Sünni ve Alevi Türkmenlerin karşı karsıya gelmesi sonrasında bazı Sünni Türkmenlerin Şah İsmail’e sığınması da bunun bir göstergesi

Araştırmacı Reha Çamuroğlu Vaka-i Hayriye’ye Vaka-i Şerriye diyor

Vaka-i Hayriye... Yani Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması... Osmanlı, daha 18. asırda savaş meydanlarında üst üste alınan darbelerden sonra askeri alanda revizyona gitmeye karar veriyor. Avrupa’da kullanılan teknoloji, Avrupalı uzman subaylar tarafından Osmanlı askerine öğretiliyor. Fakat bir türlü istenen reformlar tamamlanamıyor. Yeniçeri’ye alternatif olarak üretilen Nizam-ı Cedit, yine alternatifinin baskısıyla kaldırılıyor. Yeniçeri ile saltanat arasında giderek büyüyen güven bunalımı sonrası 1826’da da Yeniçeri Ocağı kaldırılıyor. Bu olayı Vaka-i Hayriye olarak hatırlıyoruz. Tarihçi ve araştırmacı kimliklerine İsmail ve Son Yeniçeri ile romancılık kimliğini de ekleyen Reha Çamuroğlu son kitabında tarihte “hayırlı olay” olarak yadedilen bu olayı Vaka-i Şerriye olarak niteliyor. Son Yeniçeri, Vaka-i Hayriye’nin 50 yıl öncesinde, savaşta esir düşen, bir yeniçeri ağasının yanında uşaklık yapmaya başlayan bir Rus’un hikayesiyle başlıyor. Rus, Türk topraklarına geldikten sonra ismini değiştirip Müslümanlığı kabul ediyor, üstelik de esaslı bir derviş oluyor. Ağasının yeniçeri olması nedeniyle de kendisini bu dünyanın ortasında buluyor. Tekkeler, bitmek bilmeyen ritüeller, yeniçeri kavgaları, sarayla kurulan inişli çıkışlı ilişki, gençlerde yeniçeri olma heyecanı, giderek fakirleşen cengaver, kanlı-canlı meydan savaşı kesitleri yansıyor kitabın sayfalarına. İyi bir araştırmaya dayandığı her halinden belli olan roman gerçek olaylar çerçevesinde yazarın kurguladığı karakterlerle dönemi ve adım adım yaklaşan Vaka-i Hayriye’yi resmediyor.

Reha Çamuroğlu’na göre Osmanlı’da merkezi idareye yönelik yapılan isyanlar dini karakterden çok siyasi ve ekonomik nitelik taşıyor.

Şüphesiz, Son Yeniçeri, tarih kitaplarında hayırlı anılan bir olayı hayırsız olduğunu göstermek gibi ‘gömülü’ bir tezi taşısa da amaç sadece bu değil. Zaten kitabı okuduğunuzda yeni düşmanlar üretmiyorsunuz, sadece ‘yazık olmuş’ diyorsunuz. “Yeniçerilerinin etiyle, kanıyla, canıyla bir insan olduklarını ve Vaka-i Hayriye’yle, devlet ve toplum dengesinin bir daha düzeltilmesi çok zor bir şekilde nasıl bozulduğunu anlatmak istedim’ diyor yeniçerilerin öyküsünü yazan Çamuroğlu.

Yeniçeri sivil bir muhalefetti

Reha Çamuroğlu’na göre bu sivil muhalefet esnaf, yeniçeri ve ulema ittifakı ile sürdürülmektedir, ta ki 1826’da ulemanın yeniçerileri yalnız bırakmasına kadar. Halbuki yeniçerinin ortadan kaldırılması ne ulemaya, ne yeniçeriye, ne de yeni kurulan ordudan beklentileri olan Osmanlı’ya yaramıştır. Yeniçeri Ocağı’nın ortadan kaldırılmasından sonra Osmanlı’nın ilk aldığı zafer daha düne kadar kendi sınırları dahilinde olan Yunanistan’a karşı olmuş, o da 1897’de. Ve Osmanlı orduları, taarruz kabiliyetini kaybetmiş Avrupa’da bile, savunma savaşlarındaki başarısıyla anılır olmuş.

“Son Yeniçeri” yazarına göre neredeyse anamuhafelet partisi gibi çalışan yeniçerinin ortadan kaldırılmasının sebep olduğu şey sadece ne askeri zaafıyet ve ne de sivil muhalefet boşluğudur. Halen bir türlü içinden çıkamadığımız “ileri-geri”, “ilerici-gerici” retoriği bu olayda gizlidir. “Osmanlı modernleşmesinde ulema ve yeniçeriler ve esnaf yenileşmeye karşı çıktı, saray yenileşmeden yana oldu gibi bir anlayış çok kaba bir anlayıştı. Osmanlı da biraz aklı olan herkes yenileşmemek gibi bir ihtimali zihinde taşımıyordu.”

“Cumhur” bize yabancı değil

Merkezi idare, yeniçeri, esnaf, uleme arasındaki ilişkiler modeli sadece İstanbul’a has bir olay değil, bütün Osmanlı Devleti dahilindeki yerleşim birimlerinde benzer bir model geçerliydi. Çamuroğlu “Zannedildiği gibi ‘cumhur devleti’ fikri İslam kültür kuşağına çok yabancı bir fikir değil. 1703’te bir yeniçeri zabiti olan Çalık Ahmet’in cumhur devleti ve tecemmu hükümetinden bahsettiğini görüyoruz. 1703 Amerikan Cumhuriyetinden de öncedir, Fransız Cumhuriyetinden de” diyor. Elbette bugünkü anlamda bir Cumhuriyet değildir bu. Çamuroğlu, yeniliklere kapalı olduğu söylenen yeniçeri, ulema gibi gruplara yapılan bu nitelemenin ispata muhtaç bir konu olduğunu, esas problemin başka tarafta aranması gerektiğini söylüyor. Üstelik tarihe gerici-ilerici çerçevesinden bakmak komik ve safdillikten başka bir şey değildir.

Yeniçeri yeniliklere karşı değil, ulema da ‘gerici’ değil. Peki sorun nedir? İşte Çamuroğlu’na göre cevabı; “ Sorun bu yenileşmenin nasıl yapılacağı ve kimin eliyle yapılacağıydı. Sorun, iktidarın paylaşımı sorunudur; yenileşme klasik iktidar komposizyonunda mı yoksa bu klasik yapıdaki bazı güçler tasfiye edilerek mi yapılacaktı? Sorun budur… “ Çamuroğlu Vaka-i Hayriye ile eski yapıyla yeni yapının bir şekilde harmanlanıp aynı potada eritilerek toplumsal uzlaşma temelinden yenileşme yolunu kapattığını iddia ediyor; “Japon modernleşmesinde, Türk modernleşmesinde olduğu gibi kimse Samuray klanlarına tasfiye etmeye kalkmamıştır. Bugün birçok Japon firmasının ismine bakıldığında çoğunun bir samuray klanının ismine denk geldiği görülecektir; Honda, Toyata gibi.”

Reha Çamuroğlu Osmanlı ordusunda 1897’ye kadar zafer elde edilememesini Yeniçeri ile birlikte Bektaşi Tekkesi’nin de ortadan kaldırılmasına bağlıyor. Çünkü maneviyat olmadan savaşa yani ölüme gülerek gitmek olmaz. “Savaş dünyanın en zor işi. Savaş bir mezbahadır. Mehter marşında söylendiği gibi bu meydanda kesilir başlar soran olmaz. Bu çapta zor bir işe ölüm, hayatın anlamı, ölümden sonrası gibi konular düşünülmeden, bunlar üzerine cevaplara sahip olmadan giremezsiniz. İnsanlar bu kadar zor bir uğraşa güçlü bir manevi yapı olmadan giremezler, ayakta duramazlar. Dünyanın her ordusu savaş meydanında kendi kutsalını haykırarak savaşır.” Çamuroğlu, Vaka-i Hayriye’nin Vaka-i Şerriye olarak tashih edilmesini öneriyor. Konu üzerinde en önce düşünmesini istediği kurum ise Kara Kuvvetleri Komutanlığı. Çünkü Kara Kuvvetleri Komutanlığı Yeniçeri Ocağı’nın kuruluşunu kendi kuruluş tarihi olarak belirlemiş.

Her romanın bir tezi var

Reha Çamuroğlu, romanlarının tarihsel roman kategorisine girmekle beraber, içinde tarihsel olayla ya da kişilerle ilgili yeni “tezler” taşıdığını ve bu nedenle haremi, hanımağalarını anlatan romanlardan ayrıldığını düşünüyor. Bunu anlatırken kriminoloji üzerine okuyucuda derin izler bırakan eli yüzü düzgün polisiye romanlarla paralellik kuruyor kendi eserleri arasında.

Peki tarihsel tezlerini niye romanla anlatma ihtiyacı duyuyor? “Şurası açık ki tarihle belgesi olmayan, asla da olmayacak pek çok şey var. Birşeyi bilirsiniz ama bunun belgesi yok. O zaman hayal gücünüzü devreye sokmanız gerekir. Gözünüzde yeniden bir toplumu canlandırmak. Bunu tarih disiplini içinde kalarak yapmanız mümkün değil.” Ayrıca romandaki karakterler, olaylar bir tarih kitabında olmadığı kadar okuyucunun hafızasında yer ediyor. “Son Yeniçeriyi okuyan bir kişinin mehter konserini farklı dinlemeye ve algılamaya başlıyor olması gibi…

(Aksiyon 323. sayı)