TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA

GÜÇ KULLANMA SEÇENEĞİ (1923-2010)

Teorik, Tarihsel ve Hukuksal Bir Analiz

Dr. BÜLENT ŞENER

Dr. Bülent Şener

3 Ocak 1976 tarihinde Diyarbakır’da doğdu.  Temmuz 2000’de Karadeniz Teknik Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nden üçüncülükle mezun oldu. Yüksek lisans öğrenimini Eylül 2000−Mayıs 2005 yılları arasında Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı’nda tamamlayarak, “Soğuk Savaş Sonrası Değişen Güvenlik Kavramı ve ABD−AB Ekseninde Farklılaşan Güvenlik Algılamaları” başlıklı yüksek lisans teziyle “Uluslararası İlişkiler Uzmanı” ünvanını aldı. Doktora öğrenimini Nisan 2006−Kasım 2011 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı’nda  (Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde) tamamlayarak, “Türk Dış Politikasında Güç Kullanma Seçeneği” başlıklı doktora teziyle “Doktor” ünvanını aldı. Şubat 2012’den bu yana, Karadeniz Teknik Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nde öğretim elemanı olarak görev yapmaktadır.

Türk Dış Politikası, Terörizm ve Güvenlik konularında çalışmalarını yürütmektedir.

TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA

GÜÇ KULLANMA SEÇENEĞİ (1923-2010)

Teorik, Tarihsel ve Hukuksal Bir Analiz

Dr. BÜLENT ŞENER

Dr. Bülent ŞENER

TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA GÜÇ KULLANMA SEÇENEĞİ (1923−2010)

Teorik, Tarihsel ve Hukuksal Bir Analiz

[Yayınevi ve Basım Bilgileri]

ISBN

Kapak Fotoğrafları 

Abdullah Öcalan’ın yakalanıp Türkiye’ye getirilmesi (sol üst)

Kıbrıs Barış Harekâtı sırasında hava indirme birlikleri (sağ üst)

TSK’nın Şubat 2008’de PKK’ya karşı Irak’ın kuzeyinde gerçekleştirdiği “Güneş Harekâtı” (sol alt)

Kardak Kayalıkları Krizi’ne yol açan karşılıklı bayrak dikme girişimi (sağ alt)

Eşim NURHAN’a,

O’na ayıramadığım zamanların

kifayetsiz bir özrü olarak…

          ÖNSÖZ

Elinizde tutmakta olduğunuz bu kitap geç kalmış bir çalışmadır. Birincisi, Türk dış politikası literatürü açısından bu yönde yapılan çalışmaların hem kapsam hem de sayı itibariyle oldukça sınırlı oluşunun ve uzun yıllar literatürde bu tür konuların bir “siyasi tarih anlatısı” olmaktan öteye gitmeyen bir düzeyde ele alınmasının doğurduğu bir geç kalmışlıktır. İkincisi, genç bir araştırmacı olarak bu çalışmayı hem Türk dış politikası literatürüne ve hem de konuyla ilgilenen herkese kazandırmak noktasında yaşadığım/yaşamakta olduğum maddi güçlüklerden kaynaklanan bir geç kalmışlıktır. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Uluslararası İlişkiler Anabilim Dalı’nda doktora tezi olarak hazırlanan bu çalışmanın kitaplaştırılması sürecinde yaşanılan zorluklar, Türkiye’de sosyal bilimler alanında üretilen makro ölçekli çalışmaların daha fazla okuyucu kitlesine ulaşabilmesi konusunda araştırmacılara sağlanan olanakların/kolaylıkların yeterli düzeyde olmadığını bir kez daha ortaya koymuştur.

Bu çalışma, Türk dış politikası tarihinde Türkiye açısından askeri gücün kullanımının tehdit ya da uygulama düzeyinde ortaya çıktığı dış politika olaylarını ve/veya krizlerini, siyasi, hukuki ve askeri boyutlarıyla ortaya koyma çabasındadır. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, Türk dış politikasında “güç/kuvvet kullanma” olgusunun hangi durumlarda ve ne tür bir zeminde ortaya çıktığını neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyerek, Türk dış politikası ve uluslararası hukuk açısından bir kritiğini yapmaktır.

Bu amaçla, çalışmanın birinci bölümünde, uluslararası politikada “güç” olgusuna ilişkin kavramsal ve teorik çerçeve ele alınırken; uluslararası politikada askeri gücün dolaylı ve doğrudan kullanımlarına ilişkin en bilinen üç uygulama türü (caydırıcı diplomasi, zorlayıcı diplomasi ve savaş) incelenmiştir. İkinci bölümde, uluslararası ilişkilerde “güç/kuvvet kullanımı”nın uluslararası hukuk düzleminde nasıl şekillendiği tarihsel arkaplan dahilinde incelenerek, “kuvvet kullanma yasağı”nın istisnai durumları Birleşmiş Milletler ve devletler düzleminde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, Türk dış politikasının genel çerçevesi ortaya konulurken; dördüncü bölümde, Türk dış politikasında askeri güç kullanımının kurumsal ve anayasal çerçevesi ele alınarak, sivil ve askeri kurumların bu süreçteki hukuksal ve fiili durumları incelenmiştir. Beşinci bölümde ise, Türk dış politikası tarihinde askeri gücün kullanımının tehdit ya da uygulama düzeyinde ortaya çıktığı dış politika olayları ve/veya krizleri incelenmiştir.

Çalışma boyunca birincil verilere ulaşma konusunda yaşanılan güçlüklerden en önemlisi, ele alınan bazı konulara ilişkin olarak resmi kurumlara (Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği, Genelkurmay Başkanlığı) “Bilgi Edinme Yasası” çerçevesinde yapılan başvurulardan arzu edilen sonuçların elde edilememiş olmasıdır. Öte yandan, söz konusu kurumların resmi web sitelerinden elde edilen bilgilerde ise, söz konusu bilgilere ait referans web sayfalarının çoğunun ilerleyen zaman diliminde yayından kaldırma, güncelleme vb. nedenlerle yayından kaldırıldığı gözlemlenmiştir. Çalışmanın ortaya çıkış sürecinde yaşanan bir diğer güçlük ise çalışmanın sayfa sayısının hacimsel olarak ulaştığı büyüklüktür. Bunun nedeni, Türk dış politikası literatürü açısından görece zor ve bakir sayılabilecek bir alan olan “güç/kuvvet kullanma” konusuna bütüncül bakabilmek için, bu konudaki örnek olayların hepsinin ilk kez bu çalışmada siyasi, askeri ve hukuki boyutlarıyla ele alınma yolunun tercih edilmesidir. Ancak yine de, bu tür zorluklar, daha iyi bir çalışmanın ortaya çıkmamasının mazereti değildirler.

Hiçbir çalışmanın maddi ve manevi destekler olmadan yürütülemeyeceği gerçeğinden hareketle, öncelikle, doktora tez danışmanlığımı üstlenen değerli hocam Prof. Dr. Faruk Sönmezoğlu’na bu kitap vesilesiyle bir kez daha içtenlikle teşekkürlerimi sunuyorum. İtiraf etmeliyim ki, gerek doktora öğrenim boyunca gerekse O’nun bu çalışmanın bir doktora tezi olarak ortaya çıkış sürecindeki katkı ve yönlendirmeleri kadar, çalışmanın bazı noktalarında –özellikle amaca yönelik olarak yazmak ve ayrıntıları azaltmak konusunda– önemle vurguladığı eleştirilerine karşın, yazma isteğim konusundaki engin hoşgörüsü ve sabrı olmasaydı bu çalışmaya kaynaklık eden doktora tezini meydana getirirken daha az özgür olacaktım. Yine doktora öğrenimim boyunca öneri ve düşünceleriyle akademik hayatıma katkılarda bulunan değerli hocalarım Prof. Dr. Rauf Versan’a, Prof. Dr. Birsen Örs’e,  Doç. Dr. S. Gülden Ayman’a, Doç. Dr. Serpil Çakır’a içtenlikle teşekkürlerimi sunuyorum. Diğer taraftan, gerek yüksek lisans ve gerekse doktora öğrenimim boyunca desteklerinden ötürü değerli hocalarım Prof. Dr. Hayati Aktaş’a, Prof. Dr. Mohammad Arafat’a, Prof. Dr. Gökhan Koçer’e ve Doç. Dr. Süleyman Erkan’a içtenlikle teşekkür ediyorum.

Doktora öğrenimim boyunca aynı akademik dünyayı paylaştığım sevgili dostlarım Dr. Sevil Ertuğrul’a, Yrd. Doç. Dr. Mustafa Ozan Şahin’e, Arş. Gör. Merve Özkan Borsa’ya, Arş. Gör. Barış Kandeğer’e en sıcak teşekkürlerimi sunuyorum. Diğer taraftan kadim dostlarım sevgili Barış Seren’e, Barış Semiz’e, Gülten Seren’e, Tülay Semiz’e ve İ. Alper Yalçınkaya’ya sıcak dostlukları için içtenlikle teşekkür ediyorum.

Öğr. Gör. Dr. Çiğdem Karış’a ve Öğr. Gör. Dilek Tandoğan’a ise bu çalışmanın kitaplaşması sürecinde verdikleri destekten dolayı içtenlikle teşekkürlerimi sunuyorum.

Kuşkusuz en derin ve en naif teşekkürlerim eşime. Çalışmalarım sırasında her türlü desteği ve hoşgörüyü gösteren, bana her zaman destek veren sevgili eşim Nurhan’a ne kadar teşekkür etsem azdır. Öğrenim hayatım ve çalışmalarımdan dolayı yürüdüğüm o uzun yolda O’na ayıramadığım zamanlar bir işe yaradı mı, bilmiyorum. O yüzden bu çalışmayı O’na ithaf ettim, O’na veremediklerimin ve O’ndan çaldığım zamanların kifayetsiz bir özrü olarak…

Ve son olarak bu çalışmanın kitap haline gelmesi sürecinde sağladığı kolaylıklardan dolayı Barış Platin Yayınevi’ne teşekkürlerimi sunuyorum.

Bütün çalışmalar gibi bu çalışmada da eksiklikler ve hataların olması kaçınılmazdır ve bu eksikliklerin ve hataların hepsi doğal olarak bana aittir.

Bülent ŞENER                                                                  Trabzon, 7 Aralık 2012

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ  iii

TABLOLAR, ŞEKİLLER vs. LİSTESİ xiii

KISALTMALAR   xvi

GİRİŞ  1

BİRİNCİ BÖLÜM    11

DIŞ POLİTİKA ANALİZİNDE GÜÇ KAVRAMI ve ULUSLARARASI İLİŞKİLERDE GÜÇ KULLANIMI  11

1) Dış Politika Kavramı 12

2) Dış Politika Ortamı ve Devletleri Dış Politika Amaçları 14

3) Güç Kavramı 15

a) Uluslararası İlişkiler Teorilerinde Güç Olgusu  20

(1) Realist Teorilerde Güç Olgusu  21

(a) Klasik Realizm    21

(b) Neorealizm    31

(2) Jeopolitik Teorilerde Güç Olgusu  37

b) Ulusal Gücün Temel Öğeleri 50

(1) Siyasi ve Kültürel Kapasite  50

(2) Sosyo–Ekonomik Kapasite  54

(3) Askeri Kapasite  56

c) “Soft Power” ve “Hard Power” Kavramları 58

4) Devletlerin Dış Politika Uygulamalarında Güç Kullanma Tehdidi ve Askeri Güç Kullanımı 62

a) Zorlayıcı Diplomasi 64

(1) Kavrama İlişkin Genel Açıklamalar  64

(2) Zorlayıcı Diplomasinin Temel Esasları 68

(3) Zorlayıcı Diplomasinin Türleri ve Stratejileri 69

(4) Zorlayıcı Diplomasinin Başarısını Etkileyen Faktörler ve Aşamaları 75

b) Askeri Araçlarla Güç Kullanımı ve Savaş  84

İKİNCİ BÖLÜM    91

ULUSLARARASI HUKUKTA ASKERİ GÜÇ KULLANIMI  91

1) Tarihsel Gelişim    93

a) Milletler Cemiyeti Dönemi (1920–1946)  97

b) Birleşmiş Milletler Örgütü Dönemi 103

(1) BM Andlaşması Çerçevesinde “Kuvvet Kullanma” Yasağı 106

(a) Kuvvet Kullanma Yasağı Kapsamına Giren Fiiller  111

a.1) Saldırı ve Silahlı Saldırı 111

a.2) Müdahale  119

(2) BM Andlaşması’nın Kuvvet Kullanımına İzin Verdiği Durumlar  121

(a) II. Dünya Savaşı Sırasında Mihver Devletlerine Karşı Kuvvet Kullanılması 122

(b) Güvenlik Konseyi Faaliyete Geçinceye ve Özel Askeri Anlaşmalar Yapılana Kadar Beş Büyük Devlete Tanınan Kuvvet Kullanma Yetkisi 123

(c) BM Örgütü’nün Organları Kararıyla Kuvvet Kullanımı 124

c.1)  Güvenlik Konseyi Kararıyla Kuvvet Kullanımı 125

c.2) Genel Kurul Kararıyla Kuvvet Kullanımı 129

(d) “Meşru Müdafaa” Hakkı Çerçevesinde Kuvvet Kullanımı 131

d.1) BM Andlaşması’nda “Meşru Müdafaa” Hakkı 134

d.2) Teamül Hukukunda “Meşru Müdafaa” Hakkı 142

d.2.1) Zaruret Hali 145

d.2.2) Aciliyet 146

d.2.3) Orantılılık  147

(e) Uluslararası Terörizm ve “Meşru Müdafaa” Hakkı 149

e.1) “Önalıcı” ve “Önleyici” Meşru Müdafaa Olguları ve Uluslararası Hukuk  157

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM    163

TÜRK DIŞ POLİTİKASININ GENEL ÇERÇEVESİ 163

1) Türk Dış Politikasını Etkileyen Temel Unsurlar  164

a) Jeopolitik/Jeostratejik Konum    166

b) Güvenlik Endişesi 171

c) Askeri Kapasite  179

d) Yönetim Felsefesi 185

2) Türk Dış Politikasının Temel İlkeleri ve Nitelikleri 188

a) Statükoculuk  190

b) Batıcılık  199

c) Realizm ve Pragmatizm    204

(1) Bir Tartışma: AKP İktidarı Döneminde Türk Dış Politikasının Temel İlkeleri ve Nitelikleri: Esneme mi, Kırılma mı? Türk Dış Politikası “İslami”leşiyor (mu?)  209

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM    231

TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA ASKERİ GÜÇ KULLANIMININ KURUMSAL VE ANAYASAL ÇERÇEVESİ  231

1) Türk Dış Politikasının Oluşturulması ve Uygulanması 232

a) Türk Dış Politikasının Yapıcıları 232

(1) Dışişleri Bakanlığı 235

(a) Hukuksal Durum    235

(b) Fiili Durum    238

(2) Ordu (Genelkurmay Başkanlığı ve TSK)  242

(a) Hukuksal Durum    242

(b) Fiili Durum    246

(3) Milli Güvenlik Kurulu (MGK)  253

(a) Hukuksal Durum    253

(b) Fiili Durum    258

(4) Başbakan  276

(a) Hukuksal Durum    276

(b) Fiili Durum    278

(5) Cumhurbaşkanı 279

(a) Hukuksal Durum    279

(b) Fiili Durum    281

(6) TBMM    283

(a) Hukuksal Durum    283

(b) Fiili Durum    285

2) Türk Dış Politikasında Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hukuksal Temel 293

a) Askeri Güç Kullanımına İlişkin Anayasal Düzenlemeler  294

(1) 1924 Anayasası’nda Dış Politikaya ve Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hükümler  294

(2) 1961 Anayasası’nda Dış Politikaya ve Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hükümler  296

(3) 1982 Anayasası’nda Dış Politikaya ve Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hükümler  300

3) Askeri Güç Kullanımında Karar Alma Sürecinde Sivil ve Askeri Bürokrasi 309

BEŞİNCİ BÖLÜM    317

TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA GÜÇ KULLANMA TEHDİDİ VE GÜÇ KULLANIMI ÖRNEKLERİ 317

1) Güç Kullanma Tehdidi ve Çatışmaya Varmayan Sınırlı Güç Kullanımı Örnekleri 324

a) Caydırıcı Diplomasi Örnekleri 324

(1) Hatay (İskenderun Sancağı) Sorunu (1936–1939)  324

(a) Ankara İtilafnamesi (20 Ekim 1921) ve İskenderun Sancağı’nın Statüsü  325

(b) İskenderun Sancağı’na İlişkin Gelişmeler ve Türkiye– Suriye Sınırının Çizilmesi Sorunu (1923-1932)  328

(c) Fransa’nın Suriye’ye Bağımsızlığını Vermesine İlişkin Ön Anlaşma (9 Eylül 1936), Türkiye’nin Tepkisi ve İskenderun Sancağı Sorunu’nun Milletler Cemiyeti’nde Ele Alınması (12–14 Aralık 1936)  331

(d) İskenderun Sancağı’nı Bağımsızlığa Götüren Süreç, Türkiye’nin Caydırıcı Diplomasisi, Hatay Devleti’nin Kuruluşu ve Türkiye’ye Katılması (1937–1939)  338

(e) Değerlendirme  344

(2) Suriye–Türkiye Krizi (1957)  348

(a) Suriye–Türkiye Krizi’ne Yol Açan Gelişmeler  349

(b) Suriye–SSCB Anlaşmalarına ve Suriye’deki Gelişmelere ABD ve Türkiye’nin Tepkisi, Türkiye’nin Caydırıcı Diplomasisi 352

(c) Değerlendirme  359

(b) Zorlayıcı Diplomasi Örnekleri 362

(1) Ağrı İsyanı (1926-1930) ve Türkiye–İran Krizi (1930)  362

(a) Ağrı İsyanı’nın Ortaya Çıkışı ve Gelişmeler (1926-1929)  363

(b) Türkiye-İran İlişkilerinin Gerginleşmesi, Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi ve III. Ağrı Harekâtı (1930)  374

(c) Sınır Uyuşmazlığının Çözümü (1930-1932)  387

(d) Değerlendirme  391

(2) 1963–1964 Kıbrıs Krizi 395

(a) Kıbrıs Sorunu’nun Tarihsel Arkaplanı 396

(b) 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları ve Bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kuruluşu (1960)  400

(c) 1963–1964 Kıbrıs Krizi’ni Ortaya Çıkaran Gelişmeler  403

(d) Kriz ve Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi 408

d.1) Krizin Birinci Evresi: Kanlı Noel Olayları ve Türkiye’nin Savaş Uçaklarını Kıbrıs Üzerinde Uçurması (25 Aralık 1963)  408

d.2) Krizin İkinci Evresi: Londra Konferansı (15-21 Ocak 1964), 411

Türkiye’nin Kıbrıs’a Müdahale Kararı Alması ve Johnson Mektubu (16 Mart-5 Haziran 1964)  411

d.3) Krizin Üçüncü Evresi: Cenevre Konferansı (9 Temmuz-31 Ağustos 1964) ve Türkiye’nin Kıbrıs’ı Bombalaması (8−9 Ağustos 1964)  418

(e) Değerlendirme  421

(3) 1967 Kıbrıs Krizi 429

(a) Kıbrıs Sorunu’ndaki Gelişmeler (1965-1967)  430

(b) 1967 Kıbrıs Krizi: Geçitkale ve Boğaziçi Çatışmaları ve Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi (Kasım 1967)  432

(c) Değerlendirme  439

(4) Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi (1987)  446

(a) Ege Denizi Kıta Sahanlığı Sorunu’nun Ortaya Çıkışı ve Yaşanan İlk Gerginlikler (1973-1976)  447

(b) Yunanistan’ın BM Güvenlik Konseyi’ne ve Uluslararası Adalet Divanı’na Başvurusu (10 Ağustos 1976), Bern Bildirisi/Anlaşması (11 Kasım 1976)  453

(c) 1987 Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi ve Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi 459

(d) Değerlendirme  465

(5) Kardak Kayalıkları Krizi (1995-1996)  470

(a) Ege Denizi’nde Egemenliği Tartışmalı Ada, Adacık, Kayalıkları Sorunu ve Kardak Kayalıkları’nın Statüsü  471

(b) Kardak Kayalıkları Krizi (25 Aralık 1995–31 Ocak 1996) ve Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi 479

(c) Değerlendirme  496

(6) S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998)  502

(a) S-300 Füzeleri Krizi’ni Hazırlayan Gelişmeler  503

(b) Krizin Ortaya Çıkışı, Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi ve Krizin Sona Ermesi 505

(c) Değerlendirme  519

(7) 1998 Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması 523

(a) Türkiye–Suriye İlişkilerinin Çatışma Noktaları ve Suriye’nin PKK’ya Verdiği Destek (1979–1995)  524

(b) Türkiye’nin “Abdullah Öcalan’ın İadesine İlişkin” Notası (23 Ocak 1996)  531

(c) 1996–1997 Yıllarındaki Gelişmeler ve Türkiye−Suriye İlişkilerinde Gerginliğin Artması 533

(d) Krizin Ortaya Çıkışı, Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması (16 Eylül–9 Ekim 1998)  535

(e) “Adana Mutabakatı” (20 Ekim 1998)  546

(f) Değerlendirme  548

2) Çatışmaya Varan Güç Kullanımı Örnekleri 555

a) Savaşa Varan Güç Kullanımı Örnekleri 555

(1) Kore Savaşı (1950-1953)  555

(a) Kore Savaşı’nı Ortaya Çıkaran Gelişmeler  556

(b) Kore Savaşı’nın Başlaması ve BM Düzleminde Alınan Kararlar (25 Haziran–15 Eylül 1950)  558

(c) Türkiye’nin Kore’ye Asker Gönderme Kararını Almasının Nedenleri ve Karara Yönelik Eleştiriler  562

(d) Birinci Türk Tugayı’nın Savaşa Katılması (28 Kasım 1950), Muharebeler ve Panmunjom Mütarekesi (27 Temmuz 1953)  571

(e) Değerlendirme  575

(2) Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)  579

(a) Makarios’a Karşı Gerçekleştirilen Nicos Sampson Darbesi (15 Temmuz 1974) ve Türkiye’nin İlk Tepkisi 580

(b) Türkiye’nin Kıbrıs’a Müdahale Kararını Aldığı MGK Toplantısı (15 Temmuz 1974) ve Bakanlar Kurulu Toplantısı (15-16 Temmuz 1974)  587

(c) Başbakan Bülent Ecevit’in Muhalefet Liderleriyle Görüşmesi ve Genelkurmay Başkanlığı’nda Hazırlanan Çıkartma ve Harekât Planı (16 Temmuz 1974)  590

(d) Başbakan Bülent Ecevit’in Londra Temasları, TBMM’nin Kıbrıs’a Müdahale İçin Hükümete Yetki Vereceği Toplantının 20 Temmuz 1974 Tarihine Ertelenmesi ve Son Hazırlıklar  593

(e) Birinci Kıbrıs Harekâtı ve BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) Sayılı Kararı (20-22 Temmuz 1974)  601

(f) I. Cenevre Konferansı (25–30 Temmuz 1974) ve Cenevre Deklarasyonu/Protokolü  605

(g) II. Cenevre Konferansı (8–14 Ağustos 1974)  608

h) İkinci Kıbrıs Harekâtı (14-16 Ağustos 1974) ve Dünya Kamuoyundaki Tepkiler  610

(j) Değerlendirme  618

b) “Düşük Yoğunluklu Çatışma” Konsepti Çerçevesinde Güç Kullanımı Örnekleri 624

(1) Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Yürütülen Sıcak Takipler ve Sınır Ötesi Operasyonlar (1983-2010)  624

(b) Değerlendirme  663

SONUÇ  680

BİBLİYOGRAFYA   697

TABLOLAR, ŞEKİLLER vs. LİSTESİ

Tablo 1: Joseph S. Nye’ın Güç Tipolojisi 59

Tablo 2: Sert Güç-Yumuşak Güç Davranış Spektrumu. 61

Şekil 1: Zorlama Yöntemleri Modeli 71

Şekil 2: Etki Araçları ve Yoğunlukları 72

Tablo 3: Zorlayıcı Diplomasinin Başarısını Etkileyen Değişkenler (A. L. George’nin ve W. Simons’un Sınıflandırması)  77

Şekil 3: Zorlayıcı Diplomasi Stratejisi Oluşturma Aşamaları 81

Tablo 4: Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurlara İlişkin Bazı Sınıflandırmalar. 165

Tablo 5: Türkiye’nin Coğrafyasına İlişkin Bazı Sayısal Veriler. 169

Tablo 6: Türkiye’nin Bölgesel Güvenlik Çemberleri ve İkilemleri 176

Tablo 7: Türkiye’nin Savunma Harcamaları (1988-2010). 183

Grafik 1: Türkiye’nin Savunma Harcamaları (1988-2010). 184

Tablo 8: En Çok Savunma Harcaması Yapan Ülkeler (2010). 185

Tablo 9: Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne Türk Dış Politikasında Denge Siyaseti Devreleri 197

Tablo 20: Türkiye’de Dış Politikanın Yapımı Sürecinde Dönemlere Göre Ağırlığı Artan Kurumlar/Faktörler  233

Tablo 11: MGK Toplantılarındaki MGSB Güncellemeleri ve Güncellemelerde Yeralan Dış Tehdit ve Dış Politika Konuları 264

Tablo 12: MGK Basın Bildirilerinde Öne Çıkan Dış Politika Konuları 267

Tablo 13: TBMM’nin, 1982 Anayasası’nın 92. Maddesi Kapsamı’nda Verdiği İzin Kararları 286

Şekil 4: Türk Dış Politikasında Kriz Anında Formel İşleyiş Düzeni 312

Tablo 14: Acil Durumlarda Görev Alacak Bakanlıklar, Kurumlar ve Kuruluşlar. 316

Tablo 15: Hatay (İskenderun Sancağı) Sorunu Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar  324

Tablo 16: Suriye−Türkiye (1957) Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar. 348

Tablo 17: Ağrı İsyanı ve Türkiye–İran Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar  362

Tablo 18: 1963−1964 Kıbrıs Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar. 395

Tablo 19: 1967 Kıbrıs Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar. 429

Tablo 20: 1987 Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar  446

Tablo 21: 1995−1996 Kardak Kayalıkları Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar  470

Fotoğraf 2: 30/31 Ocak 1996 Günü ve Gecesi Kardak Kayalıkları Açıklarındaki Türk ve Yunan Deniz Kuvvetlerinin Formasyonu  493

Tablo 22: S−300 Füzeleri Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar. 502

Tablo 23: 1998 Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar  523

Tablo 24: Kore Savaşı Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar. 555

Tablo 25: Kıbrıs Barış Harekâtı Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar. 579

Harita 1: 20-22 Temmuz 1974 Tarihlerinde Kıbrıs Barış Harekâtı’na İlişkin Askeri Durum   603

Harita 2: 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’ndan Sonra Kıbrıs’taki Askeri ve Siyasi Durum.. 615

Tablo 26: TSK’nın Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirdiği Sınır Ötesi Operasyonlar ve “Sıcak Takip”ler (1983−2010)  626

Tablo 27: TSK’nın Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirdiği Yedi Büyük Sınır Ötesi Operasyonun Bilançosu  662

Tablo 28: TSK’nın Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirdiği Sınır Ötesi Operasyonların ve “Sıcak Takip”lerin Dönemlere Göre Dağılımı 663

Tablo 29: Türk Dış Politikası Tarihinde Zorlama Yöntemlerinin Devreye Sokulduğu Olaylar/Krizler  681

Tablo 30: Zorlama Yöntemlerinin Uygulandığı Olay ya da Krizlerde Askeri Etki Araçlarının Kullanım Biçimi ve Düzeyi 682

Tablo 31: Zorlama Yöntemlerinin Uygulandığı Olay ya da Krizlerde Türkiye’nin “Ulusal Çıkar” Matrisi ve Toprak Değişimi/Genişlemesi 683

Tablo 32: Zorlama Yöntemlerinin Uygulandığı Olay ya da Krizlerde Türkiye’nin İstemleri 685

Tablo 33: Zorlayıcı Diplomasinin Devrede Olduğu Krizler Sırasında Türkiye’nin Uyguladığı Zorlayıcı Diplomasi Stratejileri 687

Tablo 34: Zorlama Yöntemlerinin Uygulandığı Olay ya da Krizlerde Türkiye’nin Davranış Kalıplarını Açıklayabilecek İlkeler, Nitelikler ve Yaklaşımlar. 695

          KISALTMALAR

AB                    : Avrupa Birliği

ABD                 : Amerika Birleşik Devletleri

A. e.                  : aynı eser

AET                 : Avrupa Ekonomik Topluluğu

AGİK                : Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı

AKEL               : Anorthotikó Kómma Ergazómenou Laoú/Emekçi Halkın İlerici                                     Partisi

AKP                  : Adalet ve Kalkınma Partisi

ANAP               : Anavatan Partisi

AP                    : Adalet Partisi

ASALA             : Armenian Secret Army for the Liberation of Armenia/                                          Ermenistan’ın Kurtuluşu için Ermeni Gizli Ordusu

ASAM              : Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi

AT                    : Avrupa Topluluğu

ATASE             : Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı

AÜ                    : Ankara Üniversitesi

b. a.                  : bütününe atıf

BAC                  : Birleşik Arap Cumhuriyeti

BKK                 : Bakanlar Kurulu Kararı

bkz.                  : bakınız

BLACKSEAFOR          : The Black Sea Naval Force/Karadeniz Deniz İşbirliği                                                      Görev Grubu

BM                   : Birleşmiş Milletler

bs.                    : basım

C.                      : Cilt

CENTO            : Central Treaty Organization/Merkezi Antlaşma Teşkilatı

Çev.                  : Çeviren

CHP                  : Cumhuriyet Halk Partisi

D-8                  : Developing Eight [countries]/Gelişmekte Olan Sekiz [ülke]

DP                    : Demokrat Parti

DSP                  : Demokratik Sol Parti

DTP                 : Demokratik Türkiye Partisi

DYP                  : Doğru Yol Partisi

Ed.                   : Editör

EOKA              : Ethniki Organosis Kiprion Agoniston/Kıbrıslı Savaşçıların                                             Ulusal Örgütü

FKÖ                 : Filistin Kurtuluş Örgütü

G7                    : Group of Seven [Developed Countries]/Gelişmiş Yedi [ülke]

G8                    : Group of Eight [Developed Countries]Gelişmiş Sekiz [ülke]

GAP                  : Güneydoğu Anadolu Projesi

GAU                 : Girne Amerikan Üniversitesi

GKRY               : Güney Kıbrıs Rum Yönetimi

GSMH              : Gayri Safi Milli Hasıla

HRK                 : Hezen Rizgariya Kurdistan/Kürdistan Kurtuluş Birliği

Hv.                   : Hava

ICJ                    : International Court of Justice/Uluslararası Adalet Divanı

İHD                  : İnsan Hakları Derneği

İHH                  : The Foundation for Human Rights and Freedoms and                                          Humanitarian/İnsani Yardım Vakfı

İKÖ                  : İslam Konferansı Örgütü

İÜ                     : İstanbul Üniversitesi

KDP                 : Kurdistan Democratic Party/Kürdistan Demokratik Partisi

KEİ                   : Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü

KGB                 : Komitet Gosudarstvennoy Bezopasnosti/Devlet Güvenlik                                               Komitesi

KGTY               : Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi

KHK                 : Kanun Hükmünde Kararname                                

KKTC               : Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti

KYB                  : Yetîkîya Niştimanperwerê Kurdistan/Kürdistan Yurtseverler                                         Birliği

mad.                : madde          

MASK              : Milli Askeri Stratejik Konsept

MGK                : Milli Güvenlik Kurulu

MGSB              : Milli Güvenlik Siyaset Belgesi

MİT                  : Milli İstihbarat Teşkilatı

MOSSAD         : Ha-Mossad le-modi'in u-le-tafkidim meyuhadim/İstihbarat ve                                      Özel Operasyonlar Enstitüsü

MP                   : Millet Partisi

MSP                 : Milli Selâmet Partisi

MTA                : Maden Tetkik ve Arama

NAPC               : North Aegean Petroleum Company/Kuzey Ege Petrol Şirketi

NATO              : North Atlantic Treaty Organization/Kuzey Atlantik Antlaşması                                    Örgütü

ODTÜ              : Ortadoğu Teknik Üniversitesi

OECD              : Organisation for Economic Co-operation and Development/                                          Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü

PASOK             : Panhellenic Socialist Movement/Pan-Helenik Sosyalist Parti

PKK                  : Partiya Karkerên Kurdistan/Kürdistan İşçi Partisi

pp.                    : page(s)

PYD                  : Partiya Yekîtiya Demokrat/Demokratik Birlik Partisi

RAND              : Research and Development [Corporation]/Araştırma ve                                                  Geliştirme [Kurumu]

RP                    : Refah Partisi

s.                      : sayfa

SAM                 : Stratejik Araştırmalar Merkezi

SAT                  : Su Altı Taarruz [komandoları]

SDE                  : Stratejik Düşünce Enstitüsü

SHP                  : Sosyal Demokrat Halkçı Parti

SIPRI                : Stockholm International Peace Research Institute/                                                            Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü

SSCB                : Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği

T. C.                 : Türkiye Cumhuriyeti

TASAM            : Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi          

TBMM                         : Türkiye Büyük Millet Meclisi

TESEV                         : Türkiye Sosyal Etüdler Vakfı

TİHV                : Türkiye İnsan Hakları Vakfı

TMT                : Türk Mukavemet Teşkilatı

TPAO               : Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı

TSK                  : Türk Silahlı Kuvvetleri

UAD                 : Uluslararası Adalet Divanı

UN Charter     : Birleşmiş Milletler Şartı/Andlaşması

UNFICYP         : Birleşmiş Milletler Kıbrıs Barış Koruma Gücü

UNIFIL            : United Nations Interim Force in Lebanon/Birleşmiş Milletler                                        Lübnan Geçici Gücü

UNPROFOR    : Birleşmiş Milletler Koruma Gücü

USA                  : United States of America/Amerika Birleşik Devletleri

USAD               : Uluslararası Sürekli Adalet Divanı

USAK               : Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu

vb.                    : ve benzeri

vd.                    : ve diğerleri

YAŞ                  : Yüksek Askeri Şura

Yay. Haz.         : Yayına Hazırlayan

          GİRİŞ

“Si vis pacem, para bellum/

Barış istiyorsan, savaşa hazır ol”

Vegetius

Türk dış politikasını açıklamayı amaçlayan birçok çalışmada, genel olarak Türk dış politikasında hep bir “güç ve güvenlik” eksenli bir bakışın var olduğuna dair tespitler mevcuttur. Gerçekten de Osmanlı İmparatorluğu’ndan ulus-devlete ve günümüze uzanan tarihsel süreç içerisinde Türk dış politikasında yaşanan birçok gelişme ve olay bu durumu doğrulayacak niteliktedir. Öte yandan, Türk dış politikasında bu durumun aksine kanıtlar da bulmak mümkündür. Lozan Barış Andlaşması’yla başlayan süreçte, mevcut ulusal sınırları ve mevcut dengeleri koruma ve sürdürme (statükoculuk)[1] anlayışı, sınırların “güç/kuvvet” kullanılarak[2] değiştirilmesine karşı çıkarak, uluslararası ilişkilerinde barış ve işbirliğini öne çıkarma çabaları bu çerçevede değerlendirilebilir. Türk dış politikasında varolan gerek “güç ve güvenlik eksenli” bakışın (realist yaklaşım), gerekse “barış ve işbirliği eksenli” bakışın (idealist yaklaşım) ne derece etkili oldukları ayrı bir tartışma konusu olmakla beraber; Türk dış politikasını tasarlayanların ve yürütenlerin gözettiği temel gaye, Türkiye’nin ulusal güvenliğini ve hayati çıkarlarını garanti altına alacak dış politika hedeflerinin gerçekleşmesini sağlamaya yönelik olmuştur.

Diğer taraftan, Türk dış politikasında öteden beri süregelen mevcut durumu koruma ve sürdürme eğilimi ve amacı, bunun hangi stratejiler ve araçlarla gerçekleştirileceği/gerçekleştirilebileceği sorusunu da, diğer bir deyişle, dış politika stratejilerini ve araçlarını gündeme getirmektedir. Bu bağlamda, uluslararası politikada devletlerin izleyebilecekleri dört temel dış politika stratejisinden (Tarafsızlık, İzolasyonizm, Bağlantısızlık, İttifak Oluşturma/İttifaklara Girme) ve kullanabilecekleri üç temel dış politika aracından (siyasal, ekonomik, askeri etki araçları) söz etmek mümkündür. Devletlerin, gerek belirgin bazı dış politika amaçlarını gerçekleştirmeye yönelik tutum ve davranışları olsun, gerekse dışarıdan kendilerine yönelen etkilere karşılık ortaya koydukları tutum ve davranışları olsun, dış politika eylemlerini yukarıda zikrettiğimiz dış politika stratejileri çerçevesinde gerçekleştirmeye çalıştıkları söylenebilir. Aynı şekilde, devletler bu dış politika stratejilerini uygularken yine yukarıda sözünü ettiğimiz dış politika araçlarından değişik şekillerde ve ölçülerde yararlanmak durumundadırlar. Şüphesiz, amaç- strateji-araç üçlüsünün birbiriyle uyumlu olması dış politikanın başarısı açısından oldukça önemli olmakla birlikte, bazı tarihsel örneklerde de görüldüğü üzere, kendi içerisinde amaç-strateji-araç dizgesi açısından uyumlu gözüken bazı dış politika tasarıları ve pratikleri başarısız olmak durumunda kalmışlardır.[3] Diğer taraftan, “varolmaya ilişkin amaçlar” söz konusu olduğunda ise, -özellikle ulusların seferber olduğu “topyekûn savaş” durumlarında-, “amaç” ile “araç”(lar) arasındaki uyumun öneminin nispileştiği de söylenebilir. Bütün bu söylenenlerin ışığında, Türkiye Cumhuriyeti’nin 1923’ten bu yana sürdürmekte olduğu mevcut durumu ve dengeleri koruma ve sürdürme eğilimi/amacı güden dış politikasının genel olarak üzerine oturduğu dış politika stratejisinin -II. Dünya Savaşı sırasında uyguladığı “aktif tarafsızlık” haricinde-[4] “ittifak oluşturma/ittifaklara girme” stratejisi (ağırlıklı olarak Batı merkezli siyasi, ekonomik, askeri örgütlenmelerde yer almak) olduğu söylenebilir.

Şüphesiz, bir devlet açısından herhangi bir dış politika stratejisini tercih etmiş olmak, o devletin ulusal çıkarlarının ve özellikle “varolmaya ilişkin amaçlar”ının -bazı istisnalar dışında- bütünüyle garanti altına alındığı anlamına gelmemektedir. Dolayısıyla, devletler gerek barış zamanlarında gerekse savaş zamanlarında, hangi dış politika stratejisini takip ederlerse etsinler, ulusal çıkarlarını korumak ve özellikle “varolmaya ilişkin amaçlar”ını elde edebilmek için, dış politikada siyasi ve ekonomik yetenekleriyle birlikte askeri yeteneklerini de belirli bir düzeyin üstünde tutmak ve gerektiğinde bunları birlikte ya da ayrı ayrı devreye sokmak durumundadırlar. Çünkü, uluslararası ilişkilerin anarşik yapısı, her devletin kendi varlığını sürdürmek, ulusal çıkarlarını korumak ve uluslararası sistemde yer edinebilmek için güvenlik ve güç arayışları içerisine girmesi sonucunu doğurmaktadır. Uluslararası ilişkilerin tek değilse bile halen temel aktörü durumunda olan “devlet”(ler), -deyim yerindeyse- uluslararası ilişkilerinde son kertede bir kendi başınalık (loneliness) içerisindedir(ler). Her ne kadar uluslararası örgütler ve uluslararası hukuk devletlere bazı hak ve sorumluluklar getirmiş olsa da, devletlerin kendileri açısından statüko ihlali olarak gördükleri durumlarda otomatik ve hızlı bir şekilde harekete geçen ve fiili statükoyu değiştirmeye çalışan devleti/devletleri cezalandıran bir üst otoritenin bulunmaması, varolan uluslararası hukuk kurallarının da ihlal edilebilmesine ve devletler arasındaki uyuşmazlıkların şiddete varan yöntemlerle çözümlenmeye çalışılmasına neden olmaktadır.[5] İşte, insanlık tarihinin kadim dönemlerinden bu yana devletlerin dış politika amaçlarını gerçekleştirmede kullandıkları araçlardan birisi olan “askeri etki araçları” kapsamında yer alan “güç/kuvvet kullanma” olgusu da bu noktada karşımıza çıkmaktadır. Zira, uluslararası ilişkiler tarihinin büyük ölçüde çatışma-uzlaşma (savaş-barış) evrelerinin tarihi olduğu düşünüldüğünde, devletlerin aralarında ortaya çıkan anlaşmazlıklarda ve krizlerde, bu anlaşmazlıkları ve krizleri diplomatik yollarla veya diğer barışçı yollarla çözemedikleri zaman (bazen de hiç bu yollara gitmeden) askeri araçlarla doğrudan ya da dolaylı olarak güç kullanımına başvurdukları gerçeği uluslararası ilişkiler tarihinin en eski fenomenlerindendir.

“Türk Dış Politikasında Güç Kullanma Seçeneği” başlığını taşıyan bu çalışma da, bu gerçeklikten hareketle, Türk dış politikası tarihinde (Kurtuluş Savaşı dönemi haricinde 1923-2010 dönemi) askeri gücün ve yeteneklerin, statükoyu korumaya, sürdürmeye ya da (potansiyel veya kinetik) bir tehdidi, bir ihlali karşılamaya dönük olarak, gösterisel, sınırlı ya da topyekûn olarak kullanıldığı olayları ve krizleri, siyasi, hukuki ve askeri yönleriyle ortaya koymak amacındadır. Diğer bir deyişle, çalışmanın temel amacı Türk dış politikasında “güç/kuvvet kullanma” olgusunun hangi durumlarda ve ne tür bir zeminde ortaya çıktığını neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyerek, Türk dış politikası ve uluslararası hukuk açısından bir kritiğini yapmaktır. Bu bağlamda çalışmada şu sorulara cevap aranmıştır:

Türk dış politikasında “güç/kuvvet kullanma” seçeneği hangi durumlarda ortaya çıkmakta, ne tür bir zeminde uygulamaya konulmakta ve ne tür sonuçlar elde edilmektedir?

Türk dış politikasında karar alma sürecinin -özellikle kriz durumların da- formel yapısı ve işleyişi nasıldır?

Türk dış politikasında “askeri etki araçları”nın devreye sokulduğu olaylarda ve krizlerde “güç/kuvvet kullanımı”nın uluslararası hukuka uygunluğu konusunda ne söylenebilir?

Türk dış politikasında “güç/kuvvet kullanma” seçeneğinin “statükocu” anlayışla bağlantısı var mıdır?

Bu sorulardan hareketle, çalışma beş bölüm olarak tasarlanmıştır. İlk dört bölüm çalışmanın “kavramsal” ve “teorik” kısmını oluştururken, son bölüm “uygulama” kısmını diğer bir deyişle “örnek olaylar/krizler” kısmını oluşturmaktadır.

Çalışmanın “Dış Politika Analizinde Güç Kavramı ve Uluslararası İlişkilerde Güç Kullanımı” olarak adlandırılan birinci bölümünde, uluslararası ilişkiler ve uluslararası politika düzleminde “güç” olgusuna ilişkin kavramsal ve teorik çerçeve ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda öncelikle uluslararası politika literatüründe sıklıkla kullanılan “dış politika” kavramına ve bununla bağlantılı olarak “devletlerin dış politika ortamı” ve “dış politika amaçları”na ilişkin genel bir çerçeve çizilmeye çalışılmıştır. Daha sonra, “güç” olgusu ve kavramı ele alınarak, bu olguyu referans alan ve esas itibariyle “çatışmayı” açıklamayı amaçlayan uluslararası ilişkiler teorilerine çalışmada yer verilmiştir. Ancak bu yapılırken “çatışmayı” açıklayan bütün uluslararası ilişkiler teorilerine yer vermek yerine bir sınırlandırmaya gidilerek, hem çalışmanın konusunun mantığı gereği hem de Türk dış politikasını en iyi açıklayabilecek yaklaşımlar olduğu düşünülen, “realist”, “neo-realist” ve “jeopolitik” teoriler ele alınarak, söz konusu teoriler ile “güç” olgusu arasındaki ilişki ortaya konmaya çalışılmıştır. Daha sonra, “güç” olgusunun devlet düzlemindeki yansıması olan “ulusal güç”ün bileşenleri ele alınarak, söz konusu unsurlar rafine edilmeye çalışılmıştır. Nihayet, devletlerin dış politika araçlarından birisini temsil eden “askeri etki araçları” çerçevesinde askeri gücün dolaylı ve doğrudan kullanımlarına ilişkin en bilinen üç uygulama türüne (caydırıcı diplomasi[6], zorlayıcı diplomasi ve savaş) yer verilmiştir. Çalışmada incelenecek örnek olayların yarısından fazlası “zorlayıcı diplomasi” kategorisine girdiğinden, “zorlayıcı diplomasi” olgusu bütün yönleriyle ortaya konulmaya çalışılmıştır. Uluslararası ilişkilerin en eski fenomenlerinden biri olan “savaş” olgusu da çeşitli yönleriyle ele alınarak, açıklanmaya çalışılmıştır.

Çalışmanın “Uluslararası Hukukta Askeri Güç Kullanımı” olarak ad-landırılan ikinci bölümünde, uluslararası ilişkilerde “güç/kuvvet” kullanımının uluslararası hukuk düzleminde nasıl şekillendiği tarihsel arkaplan dahilinde incelenmiştir. Bu çerçevede Milletler Cemiyeti döneminden itibaren devletler arasında kuvvet kullanımının bir türü olan “savaş”ın yasaklanmasına dair gelişmeler ele alınarak, bu çabaların ne derece başarılı olduğu ya da olmadığı ortaya konmaya çalışılmıştır. Birleşmiş Milletler döneminde ise, devletler arasında kuvvet kullanma tehdidinin ve kuvvet kullanımın her türünün belirli istisnalar dışında yasaklanması durumu (daha genel bir deyişle “kuvvet kullanma yasağı”) ele alınarak, buna ilişkin düzenlemelere ve yapılara yer verilmiştir. “Kuvvet kullanma yasağı”nın istisnai durumları ise Birleşmiş Milletler düzleminde ve devletler düzleminde ele alınarak, bu çerçevede teamül hukukunda ve Birleşmiş Milletler Andlaşması’nda “Meşru müdafaa hakkı”nın ne şekilde yer aldığı ve bu hakkın kullanımının sınırlarına ilişkin tartışmalara (meşru müdafaa hakkına ilişkin olarak doktrinde ortaya çıkan “dar” ve “geniş” yorumlara) yer verilmiştir. Son olarak, artık küresel bir fenomen haline gelen “uluslararası terörizm” olgusunun 11 Eylül 2001 saldırıları sonrasında ortaya çıkardığı etkiler üzerine, devletlerin bu tehdide karşı “önalıcı” ve “önleyici” meşru müdafaa olguları çerçevesinde harekete geçmelerinin uluslararası hukuk düzleminde yarattığı tartışmalara yer verilerek, doktrindeki farklı görüşler ele alınmıştır. Bu çerçevede bölümün bütünü açısından ulaşılan en önemli sonuç, devletlerin “kuvvet kullanma yasağı”nı 1945’ten bu yana “meşru müdafaa hakkı”nın “geniş yorumu”na dayanarak önemli ölçüde ihlal ettiği ya da esnettiğidir ki, bu durum, uluslararası sistemin 1945’ten bu yana birisi de jure ve diğeri de facto olmak üzere iki farklı sistemin “paralel bir evreni”nde yaşamakta olduğu gerçeğini ortaya koymaktadır.[7]

Çalışmanın “Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi” olarak adlandırılan üçüncü bölümünün oluşturulmasında, Türk dış politikasında askeri gücün tehdit ya da kullanım düzeyinde yansıdığı dış politika pratiklerinin, Türk dış politikasının genel çerçevesinden bağımsız düşünülemeyeceği varsayımından hareket edilmiştir. Buradan hareketle, Türk dış politikasını etkileyen temel unsurlardan sadece “iç ortam”a ilişkin olanlar ele alınmıştır. Gerek bu tercihin yapılmasındaki gerekse bu tercihteki unsurların seçilmesindeki temel ölçüt, ilgili unsurun “güç yaklaşımı” ve “jeopolitik yaklaşımlar”la doğrudan bağlantılı olma ve/veya Türk dış politikasındaki özgünlüğü yaratmada sahip olduğu yüksek ağırlık durumlarından birine sahip olmasıdır. Bu ölçüt çerçevesinde, “Jeopolitik/Jeostratejik konum”, “Güvenlik endişesi”, “Askeri kapasite”, “Yönetim felsefesi” unsurları Türk dış politikası özelinde ele alınıp değerlendirilmiştir. Bölümde, ayrıca Türk dış politikasının temel ilkeleri ve nitelikleri de (“Statükoculuk”, “Batıcılık”, “Realizm ve Pragmatizm”) ele alınıp, değerlendirilmiştir.

Çalışmanın “Türk Dış Politikasında Askeri Güç Kullanımın Kurumsal ve Anayasal Çerçevesi” olarak adlandırılan dördüncü bölümünde, Türk dış politikasının oluşturulması ve uygulanması sürecinde rol alan sivil ve askeri kurumların (Dışişleri Bakanlığı, Ordu/Genelkurmay Başkanlığı ve Türk Silahlı Kuvvetleri, Milli Güvenlik Kurulu, Başbakan, Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi) bu süreçteki hukuksal ve fiili durumları ve bu noktada ortaya çıkan uyumsuzluklar ele alınmıştır. Burada hemen şunu belirtmek gerekir ki, söz konusu kurumların incelenmesindeki sıralama rastlantısal olmayıp, Türk siyaset tarihinin temel görüngülerinden olan sivil-asker diyalektiği baz alınarak, incelenecek örnek olayların geçtiği zaman sürecindeki “ortalama” bir durumu yansıtmaktadır. Şüphesiz, bölümde de vurgulandığı üzere, her ne kadar Batılı liberal demokrasilerde böyle bir diyalektikten söz edilemese de ve her ne kadar 2003’ten bu yana Türkiye’de sivil-asker ilişkilerinin hukuksal zemininde yapılan değişikliklerle Batılı liberal demokrasilerdeki duruma belli ölçülerde yaklaşılmışsa da, bu konuda kesin hüküm vermek için zaman henüz erkendir. Bölümün bir diğer başlığında, Türk dış politikasında askeri güç kullanımına ilişkin hukuksal temel ele alınmıştır. Bu çerçevede, 1924, 1961 ve1982 tarihli Türkiye Cumhuriyeti anayasalarında, dış politikada askeri güç kullanımına ilişkin yasama ve yürütme faaliyetlerinin ne şekilde düzenlendiği incelenerek, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (yasama ve yürütmenin iç içe geçmişliğine rağmen) askeri gücün dış politikada kullanımına izin verilmesi noktasındaki “tarihsel” ve “biricik” rolüne ve kimi zaman bu konuda anayasal düzeyde yaşanan aykırılıklara dikkat çekilmiştir. Bölümün son başlığında ise, askeri güç kullanımında karar alma sürecinde sivil ve askeri bürokrasinin işleyiş düzeni ortaya konmaya çalışılmıştır.

Nihayet, çalışmamızın “uygulama” kısmını teşkil eden ve “Türk Dış Politikasında Güç Kullanma Tehdidi ve Güç Kullanımı Örnekleri” olarak adlandırılan beşinci bölümünde, Türk dış politikası tarihinde Türkiye açısından güç kullanımının tehdit ya da uygulama düzeyinde ortaya çıktığı dış politika olayları ve/veya krizleri, siyasi, hukuki ve askeri boyutlarıyla ortaya konmaya ve incelenmeye çalışılmıştır. İncelenecek olayların seçilmesindeki temel ölçüt söz konusu olaylarda ve krizlerde güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımının Türkiye açısından somut ve etkin bir biçimde ortaya çıkıp çıkmadığıdır. Bundan dolayı, ilk bakışta güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımıyla ilişkili gibi görünen kimi dış politika olayları ve/veya krizleri çalışmamızın kap-samı dışında bırakılmıştır.[8] Bu çerçevede, Türk dış politikasında Türkiye açısından güç kullanımının tehdit ya da uygulama düzeyinde ortaya çıktığı olay ve/veya kriz sayısı 12 olarak tespit edilmiştir. Bu tespit yapıldıktan sonra, olaylar ve/veya krizler güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımı açısından kategorize edilerek, genel olarak ikili bir ayrıma gidilmiştir. Bu ayrımın tespitindeki hareket noktasını ise söz konusu olaylarda ve/veya krizlerde, tarafların bir “askeri çatışma”ya girip girmediği hususu oluşturmaktadır. Bu çerçevede, incelenecek olaylar ve/veya krizler askeri açıdan “çatışmaya varmayan güç kullanma tehdidi ve/veya sınırlı güç kullanımı” ve “çatışmaya varan güç kullanımı” ayrımı üzerine oturtulmuştur. Böylelikle, incelenecek olayların ve/veya krizlerin, askeri gücün dolaylı ve doğrudan kullanımlarına ilişkin en bilinen üç uygulama türü (caydırıcı diplomasi, zorlayıcı diplomasi, savaş) çerçevesinde ele alınması sağlanmıştır. Neticede, söz konusu 12 örnek olay ve/veya krizin, 2’si caydırıcı diplomasi, 7’si zorlayıcı diplomasi, 2’si savaş ve 1’i de “düşük yoğunluklu çatışma”[9] şeklinde rafine edilmesi sağlanarak, söz konusu olay ve/veya krizler siyasi, hukuki ve askeri yönleriyle ortaya konularak incelenmiştir. Çalışmanın “Sonuç” kısmında ise, Türk dış politikasında güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımı olgusu ve söz konusu olay ve/veya krizler bir bütün halinde değerlendirilerek, Türkiye’nin dış politikasında güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımı seçeneğini ya doğrudan ya da dolaylı bir tehdidi karşılamaya dönük olarak, ya da hayati çıkarlarını ve statükoyu korumak amacıyla devreye soktuğu ve uluslararası hukuk açısından bir meşruiyet sorunu içerisinde olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Diğer taraftan, söz konusu olay ve/veya krizleri Türkiye’nin istemlerini elde etme noktasında %100’e yakın bir başarıyla sonuçlandırdığı çalışmanın bütününde gözlemlenmiştir. Ayrıca, amacın topyekûn bir savaş ve rakibin mutlak yenilgisi olmadığı bir durumda sınırlı güç kullanma potansiyelinden yararlanarak (zorlayıcı diplomasi) tehdidin/ihlalin bertaraf edilmesinin hem daha az riskli hem de daha az maliyetli bir yöntem olduğu kanaatine ulaşılmıştır.

Çalışmanın amacına ve içeriğine ilişkin açıklamalar yaptığımız bu bölümü kapatırken, Türk dış politikasında “güç kullanma tehdidi” ve/veya “güç kullanımı” olgularının ve pratiklerinin iz’ini süren bu çalışmanın, uzun soluklu bir “açıklama” ve “anlama” çabası olduğunu, bunun ötesinde bir anlam taşımadığını belirtmek gerekir. Türk dış politikasında güç kullanma tehdidi ve güç kullanımı konuları incelenmeye değer konular olduğu halde, Türk dış politikası incelemeleri açısından görece zor ve bakir sayılabilecek böylesi bir alanda vücuda getirilmeye çalışılan bu çalışmanın, kendinden önce bu alanda yapılmış çalışmalar olmaksızın gerçekleştirilmesi herhalde çok daha zorlaşacaktı. Bu nedenle çalışmanın ortaya çıkış sürecinde, bu alanda öncül çalışmalar olarak nitelenebilecek olan S. Gülden Ayman’ın[10] ve Fuat Aksu’nun[11] çalışmalarından önemli ölçüde istifade edildiğini belirtmek gerekir. Diğer taraftan, Türkiye’de özellikle “dış politika”, “milli güvenlik” ve “askeri güvenlik” konularına ilişkin güvenilir verilerin elde edilmesinde resmi kaynaklardan yararlanma konusunda araştırmacıların güçlükler yaşadığı ortadadır. Nitekim, çalışmaya ilişkin verilerin toplanması sırasında, Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği ile Genelkurmay Başkanlığı’na iki konuda (MGK toplantıları basın bildirileri ve TSK’nın gerçekleştirdiği sınır ötesi operasyonların tarihleri ve kapsamları) “Bilgi Edinme Yasası” çerçevesinde yapılan başvurulardan arzu edilen sonuçlar elde edilememiştir.[12] Temelde, Türkiye’de “dış politika”, “milli güvenlik” ve “askeri güvenlik” konularındaki resmi düzeydeki “gizlilik” standardının Batılı demokrasilere göre daha yüksek olmasından kaynaklanan bu durum, bir ölçüde de kamuoyunu ve araştırmacıları bilgilendirmek noktasında bu kurumların kendi iç işleyiş düzenindeki eksikliklerinden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle, çalışmada resmi bilgilerden yararlanmanın ölçüsü ancak bu kurumların resmi internet sitelerinden (ya da yayınlarından) elde edilen bilgilerle sınırlı kalmıştır. Öte yandan, incelenen olay ve/veya krizlere ilişkin dış politika verileri gerek basına yansıyan haber, röportaj ve değerlendirmelerden, gerekse karar alma sürecinde bulunan kişilerin bu konularda daha sonradan yayınladıkları anı, biyografi ve otobiyografi türündeki yayınlardan elde edilerek bir anlamda birincil verilere ulaşılabilmiştir. Bu bağlamda, Türk dış politikasında güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımı konularında daha sağlıklı değerlendirmeler ve çalışmalar yapabilmek açısından, ilerleyen zaman dilimlerinde yeni verilerin ve kaynakların incelemeye açılması, gerek Türk dış politikasının orta ve uzun vadeli hedeflerine yönelik stratejik planlamaların yapılabilmesi açısından, gerekse bu alanda literatürün zenginleşmesi açısından önem taşımaktadır.

BİRİNCİ BÖLÜM

DIŞ POLİTİKA ANALİZİNDE GÜÇ KAVRAMI ve ULUSLARARASI İLİŞKİLERDE GÜÇ KULLANIMI

          1) Dış Politika Kavramı

“Dış politika” kavramı, uluslararası politika literatüründe çoğunlukla sadece devletlerin kendi dışındaki birimlere yönelik tutum ve davranışlarını nitelemek için kullanılmaktadır.[13] Uluslararası İlişkiler ve uluslararası politika alanlarındaki klasik yaklaşımın (realist yaklaşımın) öne çıkardığı devlet-merkezli (state-centric) bakışın ayrılmaz bir parçası olan dış politika kavramı, devletle birlikte uluslararası ilişkiler ve uluslararası politika analizlerinin en önemli boyutunu oluşturmaktadır.[14] Uluslararası politika disiplinindeki diğer kavramlar gibi dış politika kavramı da çeşitli yaklaşımlarca kavramın temsil ettiği varsayılan olgu, olay ve unsurların farklı özelliklerine dikkat çekilerek az çok farklı şekillerde tanımlanmaktadır.

Örneğin, A. Suat Bilge dış politikayı, “bir devletin kendi sınırları dışında milli menfaatlerini gerçekleştirmek için izlediği amaç, hareket tarzı ve kullandığı usuller”[15] olarak tanımlarken; Ömer Kürkçüoğlu’na göre dış politika, bir devletin başka bir devlete veya devletlere ya da daha geniş anlamıyla uluslararası alana karşı izlediği politikadır.[16] Benzer bir yaklaşımla, Joseph Frankel de dış politikayı, “bir devletin diğer devletlerle ilişkileri açısından aldığı kararlar ve giriştiği çabalar” olarak tanımlamaktadır.[17] Keza, Graham Evans ve Jeffrey Newnham da dış politikayı “bir devletin diğer devletlerle olan ilişkilerinin esası, amaçları ve eğilimleri” olarak tanımlamaktadırlar.[18]

Mümtaz Soysal’a göre dış politika, hükümetler tarafından güdülen genel politikanın bir parçasıdır. Hükümetler, iktidar imkânlarını kullanırken bazı temel amaçlara göre hareket etmektedirler. Bu hareketlerin dış dünyaya taşan kısmı ise dış politikayı oluşturmaktadır.[19] Benzer bir yaklaşımla Charles F. Hermann da dış politikayı, “bir ülke hükümetinin yetkili karar alıcılarının ya da onların temsilcilerinin, kendi iç politikalarının dışında kalan uluslararası aktörlerin davranışlarını etkilemeye yönelik resmi eylemleri”[20] olarak tanımlamaktadır.

Martin Hollis ve Steve Smith ise dış politikadan bahsederken, iç politika ve dış politika arasındaki ayırımın giderek zorlaştığına dikkat çekerek, dış politikanın giderek devletin var olmasını sağlamakla daha az; fakat çeşitli aktör türleri ve yeni politik alanların oluşturduğu etkilerle (örneğin; Greenpeace Hareketi, çevre kirliliği, göç vb.) daha çok ilgilenmeye başladığına vurgu yapmaktadırlar.[21]

Yukarıdaki tanımlamalarda da görüldüğü üzere dış politika, bir devletin dış dünya ile olan ilişkilerini, diğer devletlere yönelik tutum ve davranışlarının bütününü ifade eden bir kavram olarak bir devletin dışa ilişkin siyasi, ekonomik, hukuki vb. tüm tutumlarını yansıtan yüzünü temsil etmektedir.[22]

             2) Dış Politika Ortamı ve Devletleri Dış Politika Amaçları

Dış politika, bir devletin dışa dönük (diğer devletlere ve uluslararası sisteme yönelik) bir etki, tepki ve karşılıklı etkileşim faaliyeti olarak belirli bir ortam üzerinde gerçekleşmektedir. Bu ortam, bir “iç ortam” (ülke içi çevre) ve bir de “dış ortam” (uluslararası çevre) olarak tanımlanan iki kısımdan oluşmaktadır.

“Ülke içi çevre”, dış politikanın yapıldığı arka planı ve onun koşullarını oluşturmaktadır. Bu nedenle de devletin doğal kaynakları, diğer devletlere göre coğrafi konumu, ekonomisinin doğası ve kalkınmışlık düzeyi, demografik yapısı, rejiminin niteliği, kültürel değerler, kamuoyu, karar alma zemini ve karar alıcılar gibi etkenler ülke içi ortamı şekillendiren unsurlardır. “Uluslararası çevre” ise, dış politikanın fiilen uygulandığı çevredir. Güç dengesi, uluslararası hukuk ve uluslararası örgütler gibi etkenler de uluslararası ortamı şekillendiren temel unsurları oluşturmaktadır. Dış politikanın uygulanması, doğrudan diğer aktörleri de içermektedir ve tepkileri politika yapıcılarına “geri bildirim” (feedback) olarak dönecek olan bu aktörler, böylece gelecek politikaların yapılacağı zeminin birer parçası haline gelmektedirler. Bu nedenle de dış politikanın yapıcıları, durum tanımlaması yaparak çevreyi anlamak ve politikanın üzerine inşa edilebileceği bir gerçeklik zemini yaratmak zorundadırlar.[23]

Devletlerin dış politika çıktılarının belirli bir amaca yönelik olup olmadığı, eğer yönelikse bunların neler olabileceği, uluslararası politika alanında sıkça ele alınan bir tartışma konusudur. “Devletlerin dış politika amaçları” deyimi, hükümetlerin, politika yapıcıları aracılığıyla ülke dışında meydana getirdikleri “etki”lerle, öteki devletlerin (ve aktörlerin) tutum ve davranışlarını değiştirmek veya bunların devamını sağlayarak gerçekleştirmeye çalıştıkları durumları ifade etmektedir ki bu durumlar çok çeşitli olabilir.[24] Bu çerçevede, uluslararası politika literatüründe bir uçta, devletlerin dış politikalarının belirgin bazı amaçlara yönelik olduğunu savunanlar, diğer uçta da, devletlerin dış politikalarının esas olarak gündelik ihtiyaçlara cevap veren tutum ve davranışlardan oluştuğunu, bir amaca yönelik olmaktan çok, etki-tepki niteliği taşıdığını savunanlar yer almaktadır.[25] Birinci uçta yer alan görüşler bu çalışmanın mantığı açısından daha önemli olduğundan, bu görüşler çerçevesinde bir değerlendirme yaptığımızda, bir devletin dış politika amaçlarını genel olarak şöyle sıralayabiliriz:

1) “Varolma”ya ilişkin amaçlar,

2) Güvenlik-prestij yelpazesi üzerindeki amaçlar,

3) Uzun dönemli/jeopolitik ve ideolojik amaçlar,

4) Statükocu ve emperyalist amaçlar.[26]

Nihai aşamada, devletlerin dış politikaları, alınan bazı kararlar çerçevesinde oluşturulmakta ve yürütülmektedir. Uluslararası politika yazarlarından bazıları bu süreci “karar alma yaklaşımı” üzerinden analizlerle ortaya koymaya çalışırken; bir kısım yazar da “güç yaklaşımı” üzerinden devletlerin dış politika süreçlerini analiz etmeye çalışmaktadır. Bir üçüncü grup yazar da iç ve dış politika ilişkisine vurgu yaparak konuyu “bağıntı ve adaptasyon yaklaşımı” üzerinden değerlendirmektedir.

Çalışmanın konusu ilgilendirmesi bakımından her üç yaklaşım da çeşitli düzeyler de önemli olmakla birlikte, Türk dış politikasını ve Türk dış politikasında “güç kullanma/kuvvet kullanma” (use of power/use of force) olgusunu tüm bu yaklaşımlarla açıklamaya çalışmak bu çalışmanın öngörülen kapsamını ve sınırlarını aşacağı için bir tercih yapma zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Hem bu nedenden dolayı hem de Türk dış politikasının tarihsel gelişiminde kendisini en fazla hissettiren “güç ve güvenlik” eksenli bir bakışın varlığı, konunun “güç yaklaşımı” çerçevesinde ele alınmasını biraz da doğal bir tercih olarak ortaya koymaktadır.

          3) Güç Kavramı

“Güç” (power) kavramı, uluslararası ilişkiler teorilerinde ve uluslararası politika analizlerinde sıklıkla başvurulan en temel kavramların başında gelmektedir. Bazı yazarlar –kavramla ilgili disiplindeki tartışmalar önemli olmakla birlikte– “güç” kavramının uluslararası ilişkilerin merkezi (kavramı) olduğunu dahi iddia etmektedirler.[27]  Bu bağlamda, uluslararası ilişkiler ve uluslararası politika yazarları güç kavramına her dönemde özel bir önem verirken, literatürde yaygın olarak kullanılan pek çok kavram da –güç dengesi, süper güç, nükleer güç, asimetrik güç vb.– güç kavramıyla ilişkilendirilmektedir.

Kavram yaygın kullanımına paralel olarak en çok tartışılan kavramların da başında gelmektedir.[28] Gerçekten de güç kavramı hemen her türlü ilişkide varlığını hissettiren ve belki de ilişkilerin doğasını belirleyen ana özelliktir. Gücü tanımlamanın zorluğunu en iyi betimleyen yazarlardan biri olan plüralist yazar Joseph S. Nye gücü “aşk”a benzeterek “…denenmesi, tanımlanması ya da ölçülmesinden daha kolaydır”[29] demektedir. Nye, bir diğer çalışmasında da gücü hava durumuna benzeterek, hemen herkesin hakkında konuştuğu ancak çok az insanın işleyiş mantığını anladığı bir kavram olarak görmektedir.[30]

A. C. Lamborn’a göre gücün kavramlaştırılmasındaki problemlerin çoğu uluslararası politikanın özel yapısı ile değil ancak gücün farklı görünümleriyle ilgilidir.[31] Faruk Sönmezoğlu’na göre ise, kavramın sağlıklı bir tanımının yapılabilmesi için, gücün “sahip olma ile ilgili” (possessional) yönü ile “ilişkisel” (relational) yönü arasındaki ayırımın ortaya konmasında önemli yarar vardır.[32] Benzer şekilde Stefano Guzzini ve C. W. Henderson da gücün hem karşılaştırma sonucu açığa çıkan hem de bir ilişki sonucu anlam kazanan bir kavram olduğu gerçeğine dikkat çekmektedirler.[33]

Buradan hareketle güç kavramının tanımına geçmeden önce, gücün “sahip olma ile ilgili” yönü ile “ilişkisel” yönü üzerine bazı açıklamalar yapmak yararlı olacaktır. Zira, güç kavramını tanımlamaya yönelik her girişim aslında gücün bu iki yönü (bazen birincisi, bazen ikincisi, bazen de her ikisi) referans alınarak gerçekleştirilmektedir. Bu bağlamda, uluslararası politika literatüründe gücü tanımlamaya yönelik girişimlerde gücün “sahip olma ile ilgili” yönü çoğunlukla “kapasite/kabiliyet” kavramıyla ifade edilirken; “ilişkisel” yönü “etki/kontrol” kavramıyla ifade edilmektedir.

“Kapasite/kabiliyet” kavramı, aktörlerin nitelik ve sahip olduklarına atıfta bulunan bir kavramdır. Geleneksel kapasite/kabiliyet analizleri, soyut özelliklerden çok askeri ve ekonomik varlıklar gibi gözlemlenebilir unsurlar üzerine yoğunlaşmasına rağmen, son yıllarda bu tutum değişmiş ve hem somut hem de soyut nitelikler (manevi yetenekler, diplomatik yetenekler gibi) birlikte ele alınmaya başlanmıştır.[34] Kapasite/kabiliyet, güç ilişkilerinin var olması için gerekli bir koşuldur.

“Etki/kontrol” kavramı ise, bir aktörün bir başka aktörün yapısal ve/veya davranışsal bazı özelliklerini belirli bir yöne kanalize edebilme ya da mevcut durumlarını korumalarını sağlama imkânı olarak tanımlanabilir.[35] Diğer bir deyişle, “etki/kontrol” kavramı, ilişkisel bağlamda, güç ilişkilerinde ortaya çıkan bir sonuçtur. “Etki/kontrol”, çoğu kez karşılıklı sonuçlar doğurur ve bu süreç genellikle “geri bildirim” olarak tanımlanır. Öte yandan, bir devletin “etki”sini kullanabilme olanağı, o devletin sistem içindeki olaylara “karışma ölçüsü” ile doğru orantılıdır. Bir devlet belli bir olaya karıştığı ölçüde etkili olabilir. “Etkinin/kontrolün” başarılı olmasında seçilen “etkileme/kontrol araçları”nın da önemi vardır. Bu bağlamda uluslararası politikadaki başlıca “etkileme/kontrol araçları” şunlardır:

             1) Sözle etkileme araçları: Yabancı bir politikacının olumsuz nitelikteki konuşmaları, yabancı basın-yayın araçlarının olumsuz yayınları vb.

             2) Siyasal etkileme araçları: Görüşmelerin kesilmesi, anlaşmaların feshedilmesi, resmi ziyaretlerin iptali, ekonomik olmayan boykotlar vb.

             3) Diplomatik etkileme araçları: Diplomatik ilişkilerin gerginleşmesi, askıya alınması, diplomatların geriye çağrılması ya da gönderilmesi, diplomatik sertlikler vb.

             4) Ekonomik etkileme araçları: Kota sisteminin uygulanması, ekonomik ve askeri yardımın kesilmesi, bankalardaki yabancı mevduatın dondurulması, boykot, ambargo vb.

             5)  Askeri etkileme araçları: Askeri karışma, müdahale, yıkıcı faaliyetlere girişme veya bunları destekleme ve çeşitli zor kullanma yollarını içermektedir.[36]

Güce ilişkin tanımlamalara geçmeden önce belirtilmesi gereken bir husus da, kavramın ifade ettiği anlam ve gücün kaynağı açısından incelenen alanların genellikle devletler düzleminde şekillendiği gerçeğidir. Bu yüzden de bu kavram kullanıldığı her konuda, devletler açısından bazı anlamlar taşımakta ve sonrasında globalist ya da plüralist teorisyenler tarafından realistler kadar önemle vurgulanmadığı için devlet dışı aktörlerin değil “devletlerin gücü” önem kazanmaktadır. Devlet dışındaki uluslararası aktörlerin gücü ise yalnızca uluslararası sistemdeki ilişkileri, oluşumları etkileyebilecek düzeyde bir role sahip olmaları halinde söz konusu olmaktadır. [37]

Bu açıklamalardan sonra güce ilişkin tanımlamalara geçebiliriz:

Güç olgusuna uluslararası politikada merkezi bir önem atfeden Hans J. Morgenthau,  bu kavramı hem bir ilişki türü, hem uluslararası politikadaki en temel amaç ve hem de istenenlerin yaptırılabilmesi için amaca yönelik bir araç olarak ele almaktadır. Kavramın muhtevasının ve kullanılış tarzının siyasal ve kültürel çevrelerce belirlendiğine de dikkat çeken Morgenthau’ya göre “güç”,

             “...insanın insan üzerinde denetim kurmasını ve devam ettirmesini sağlayacak olan her şeyi kapsayabilir. Bu yüzden, güç, bu amaca hizmete eden bir toplumsal ilişkiyi; fiziksel şiddet kullanımından bir insanın bir başka insanın aklını ve düşüncesini kontrol etmesini sağlayan en görünmez psikolojik bağıntılara kadar herşeyi kapsar. Güç (veya iktidar) Batı demokrasilerinde olduğu gibi, moral ereklerce disiplin altına alınmış ve anayasal güvencelere kavuşturulmuş bulunduğu zaman             olsun, meşruiyet ve hukukiliğini kendi sahip olduğu kuvvetinden başka hiçbir yerde bulamadığı kaba kuvvet şekline girdiği zamanlarda olsun, güç (veya iktidar) insanın insan üzerindeki egemenliğini kapsar.”[38]

Robert Gilpin ise, gücü, “devletlerin sahip olduğu askeri, ekonomik ve teknolojik yetenekler”[39] olarak tanımlarken; Joseph Frankel de kapasite olarak tanımladığı gücün diğer devletlerle karşılaştırıldığında bir anlam ifade edeceğini vurgulamaktadır.[40] Inis Claude, güç kavramını öldürme, zorlama ve yok etme kapasitesine katkıda bulunan unsurlar olarak ele alarak, esasen askeri yetenekleri kastetmek için kullanmaktadır.[41] Görüldüğü üzere bu tanımlamalarda güç kavramı gücün “kapasite/kabiliyet” yönü baz alınarak ele alınmaktadır.

Gücün ilişkisel yönüne vurgu yapan Robert O. Keohane ve Joseph S. Nye ise gücü, “bir aktörün diğerlerine, normal olarak yapamayacakları/yapmayacakları bir şeyi yaptırabilme yeteneği”[42] olarak tanımlamaktadır. Keohane ve Nye’a göre, güç salt kapasite olarak ele alınamaz. Zira,  daha fazla kaynağa sahip olan bir devletin diğer devletler üzerinde baskı uygulayabilmesi karşılıklı bağımlılık nedeniyle her zaman gerçekleşmeyebilmektedir. Benzer bir tanımlamada A. F. K. Organski gücü, “başkalarının davranışlarını kendi amaçları doğrultusunda etkileme kapasitesi”[43] olarak tanımlamaktadır. K. J. Holsti ise gücü, “bir ülkenin, elindeki olanak ve yetenekleri ödül, ceza, ikna ve zorlama gibi çeşitli stratejiler yoluyla kullanarak karşı tarafın davranışlarını kendi çıkarları doğrultusunda etkileme ve yönlendirme kapasitesi” olarak tanımlamaktadır.[44] Bruce Russett, Harvey Starr ve David Kinsella da gücü “engellerin üstesinden gelebilme ve sonuçları etkileme yeteneği” olarak tanımlamaktadır.[45] Görüldüğü üzere bu tanımlamalarda da güç kavramı gücün “etki/kontrol” yönü baz alınarak ele alınmaktadır.

Gücün farklı boyutlarını ele alan bütün bu tanımlamalar da göstermektedir ki gücün doğasını anlayabilmek için onun bu çok boyutlu niteliğini dikkate almak gerekmektedir. Bununla birlikte, “güç” olgusunun hem devlet ve hem de uluslararası politika düzlemindeki yerini tam olarak kavrayabilmek için uluslararası ilişkiler teorilerinde de nasıl ele alındığını incelemekte fayda vardır.

          a) Uluslararası İlişkiler Teorilerinde Güç Olgusu

Uluslararası ilişkileri açıklamaya çalışan teoriler geniş bir yelpazeye yayılmıştır. Bu teoriler kabaca üç grupta toplanabilir:

             i) Uluslararası ilişkileri “çatışma süreci” olarak gören teoriler,

             ii) Uluslararası ilişkileri “işbirliği süreci” olarak gören teoriler,

             iii) Uluslararası ilişkilere ne sadece “çatışma süreci” ne de “işbirliği süreci” olarak bakmak yerine genel olarak dış politika ve uluslararası ilişkileri analiz etmeyi amaçlayan teoriler.

Tüm toplum bilimlerinde olduğu gibi uluslararası ilişkiler alanındaki teori ve yaklaşımların temel özelliği, olayların belli bir yönüne uygulanırken diğer yönlerine uygulanamaması veya belli bir değişkenle o alandaki tüm olayların açıklanmaya çalışılmasıdır. Özellikle, ikincisinde olay veya politikayı etkileyen başka bağımsız değişkenlerin varlığı yadsınmaktadır. Örneğin, realist yaklaşımı benimseyenler her türlü uluslararası politika ve dış politika olgusunu “güç” kavramıyla açıklamaya çalışırken, diğer bütün değişkenleri göz ardı etmektedirler. Benzer bir tutumla, idealist yaklaşımı benimseyenler de devletler arasındaki ilişkileri açıklamada “barış” ve “işbirliği” kavramlarını öne çıkarırlarken, devletler arasındaki “güç mücadelesi”nin önemini yadsımaktadırlar.

Çalışmanın konusunu ilgilendirmesi bakımından uluslararası ilişkileri “çatışma süreci” olarak gören teorilerin “güç” olgusuna bakışı bu noktada önem kazanmaktadır. Bu nedenden dolayı, uluslararası ilişkileri “çatışma süreci” olarak gören teoriler ve yaklaşımların ele alınması bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır.[46] Ancak, kendi içinde de geniş bir çerçeveye yayılan bu teorilerin hepsini ele alıp değerlendirmek bu çalışmanın öngörülen kapsamını ve sınırlarını aşacağı için bir tercih yapma zorunluluğu kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Hem bu nedenden dolayı hem de Türk dış politikasının tarihsel süreç içerisinde oluşan genel çerçevesinin realizm, neorealizm ve jeopolitik teoriyle önemli ölçüde kesiştiğini doğrulayan olayların ve durumların varlığı tercihimizi bu yaklaşımlar çerçevesinde yapmamızın temel nedenini oluşturmaktadır.

             (1) Realist Teorilerde Güç Olgusu

             (a) Klasik Realizm

“Realizm” kavramı kökenleri çok eskilere kadar giden ve siyasal bilimlere belki de en uzun süre damgasını vurmuş, hala da birçok savunucusu bulunan bir düşünce akımını ifade etmektedir.

Uluslararası politika alanında özellikle 1940’dan 1970’lere kadarki çalışmaların ağırlık noktasını oluşturan klasik realist yaklaşımda güç olgusu ve bu bağlamda ulusal güç, ulusal çıkar ve insan unsuru merkezi bir öneme sahip olmuştur. “Siyasal gerçekçilik” adı da verilen realist paradigmada gerek uluslararası çatışmaların sonucunun belirlenmesinde, gerekse diğer devletlerin davranışlarını etkileme konusunda devletlerin sahip oldukları kapasiteler (ulusal güç) büyük önem taşımaktadır. Klasik realist yaklaşımı benimseyen yazarlar her ne kadar devletin kapasitesi ile askeri gücü özdeşleştirseler de genelde ulusal gücün öğelerinin askeri olmayan unsurlarını da kapsadığını kabul etmektedirler.[47]

Devleti uluslararası sistemin temel aktörü olarak gören klasik realist yaklaşımın merkezi önermesi de, düşmanlarla dolu bir çevrede varlığını devam ettirmek zorunda olan devlet açısından güç elde etme çabasının, dış politikanın en uygun, en rasyonel ve kaçınılmaz hedefi olduğu yönündedir.  Devletlerin güç elde ederek diğerlerine üstün gelme ve onları egemenliği altına alma arzusu temelde insan doğasının iyileştirilemez yönlerinden kaynaklanmaktadır. Uluslararası politikaya hatta siyasetin bütününe bir “güç mücadelesi” olarak bakan klasik realizm, bu anlamda gücü kendiliğinden bir amaç olarak ortaya koymaktadır. Devletlerin uluslararası ilişkilerinde cevap verdikleri/sorumlu oldukları herhangi bir üst otorite olmadığı için (yani devletler egemen oldukları için), uluslararası sistemi anarşik[48] bir ortam olarak kabul eden klasik realizme göre, uluslararası sistemin yapısı, “güç yeterliliği” üzerine kurulu bir hiyerarşiye doğru eğilim göstermektedir. Bu yapı içerisinde devletler çeşitli ittifaklar ve koalisyonlar kursalar da, varlıklarını sürdürmek için temelde kendi olanaklarına dayanmak zorundadırlar. Sürekli olarak devletler arası çıkar çatışmalarına tanık olan bu yapıda çatışmaların nihai çözümü de (egemen devletler, aralarında arabuluculuk yapabilecek bir üst otorite tanımadıkları için) ancak “savaş”la gerçekleşmektedir. Dolayısıyla bu anarşik ve çatışma dolu uluslararası ortamda devletlerin en önemli uğraşı varlıklarının devamını sağlamaktır. Bu sonuca ulaşmak için de hiçbir şey güç elde etmekten daha önemli değildir. Bunun da yolu askeri kabiliyetlerin elde edilmesinden geçmektedir. Askeri güç, devletin varlığını sürdürebilmesi ve ulusal güvenliğini sağlayabilmesinin en önemli unsurudur. Savaş ise güç elde etmenin ya da sahip olunan gücü kullanarak dış politika amaçlarına ulaşmanın normal bir yolu olarak kabul edilmektedir. Uluslararası politikada “çatışma” ve “rekabet”in kalıcılığına vurgu yapan klasik realizme göre “işbirliği” de ancak ulusal çıkarlara hizmet ettiği sürece mümkündür.[49] Bu tezlerden yola çıkan klasik realistler uluslararası ilişkilerinde takip etmeleri için devletlere güç dengesi (balance of power) politikası izlemelerini salık veren pragmatik bir yaklaşım sunarlar: Realpolitik (Reelpolitik).[50]

Klasik realizme ilişkin düşünceler Antik Yunan’a kadar geri götürülebilir niteliktedir. Zira, Thucydides’in (M. Ö. 460–395) History of the Peloponnesian War[51] (Pelopones Savaşı) adlı eseriyle, uluslararası çatışmanın kökenlerini güç politikası dinamikleriyle açıklamaya çalışan ilk kişi olduğu yaygın ölçüde kabul görmektedir.[52] Thucydides bu eserinde, Atinalılar ile Spartalılar arasında çıkan savaşın nedenlerine değinerek, savaşı kaçınılmaz kılan nedenin Atina’nın büyüyen gücü ve bunun Spartalılar’da yarattığı korku olduğunu ortaya koyarken; özellikle eserin “Melian diyalogu”[53] olarak adlandırılan bölümünde geçen bazı ifadeler, gücün önemini ve güç politikasının ahlaki argümana önem vermeyişini en çarpıcı şekilde ortaya koymaktadır:

             “(…) Adaletin şekli gücün eşitliğine dayanır; aslında güçlü gücünün yettiğini yapar, zayıflarsa kabul etmeleri gerekeni kabullenirler.

             (...) Bu ne bizim yaptığımız bir kanun, ne de yapıldığında onunla ilk hareket edenler biziz. Biz geldiğimizde o mevcuttu ve biz de bizden sonra gelecekler için burayı terk ettiğimizde o ebediyen var olmaya devam edecek.

             (…) Bu toplantı sona erdiğinde yeniden tekrar düşünün: Burada tartıştığımız ülkenizin kaderidir; sadece bir ülkeniz var ve onun geleceği sizin vermek üzere olduğunuz, iyi ya da kötü, tek bir karara bağlıdır.”[54]

Bu ifadeler belki de uluslararası ilişkilerin temelde devletler arası anarşi olduğu, devletlerin güç politikasının ilke ve kurallarıyla hareket etmekten başka alternatiflerinin olmadığı, güvenlik ve bekanın temel değerler olduğu ve savaşın nihai karar mercii olduğu anlayışının en açık örneğidir.[55] Klasik realizmin öne çıkardığı “güçlünün istediğini aldığı ve zayıfın da kabul etmesi gerekeni kabullendiği” düşüncesi, uluslararası ilişkilerde yaygın bir düşünce olarak kalmış ve uluslararası sistemdeki devletlerin eşitliği tartışmalarına da sürekli katılmıştır.[56]

Klasik realist yaklaşımın ilkelerinin oluşmasında önemli katkıları olan bir diğer düşünür ise Niccolò Machiavelli’dir (1469–1527). Machiavelli, eserlerinde, insan doğasından yola çıkarak siyasetin kendi doğasında mevcut bazı kurallarca açıklanabileceğinden hareketle ahlaki ilkeleri tamamen reddederken; güç elde etme ve onu koruma yolundaki çıkarımlarıyla da klasik realist yaklaşıma ciddi katkılarda bulunmuştur.

İnsan doğası hakkında kötümser düşünen Machiavelli, siyasal rejimlerin gelişmesi ve değişmesi üzerine kaleme aldığı Discourses Upon The First Ten Books of Titus Livy (Titus Livius’un İlk On Kitabı Üzerine Söylevler) adlı eserinde insan doğasındaki çatışmayı ve güç elde etme isteğini şöyle ifade etmektedir:

             “…Doğa, insanları herşeyi elde etme susuzluğu ve herşeye ulaşma güçsüzlüğü ile yaratmıştır: Elde etme isteği, her zaman elde etme yeteneğini aşar. Bu yüzden, elindekileri gizliden gizleye hor görür ve giderek kendilerini mutsuz bulurlar. Yine bundan ötürü, varlıkları durmadan değişir. Kimi daha çok kazanmak istediği, kimi elindekini yitirmekten korktuğu için çatışma başlar, iş bir savaşa kadar gider. Savaş da bir devletin yükselmesi uğruna bir başkasının batmasına yol açar.”[57]

Machiavelli’nin insan doğası ve “güç” olgusuyla ilgili esas görüşleri en önemli eseri sayılan “Il Principe”[58] (Hükümdar/Prens) adlı çalışmasında en belirgin şekliyle ortaya çıkmaktadır. Floransa yöneticisi Lorenzo de Medici’ye atfen yazdığı bu eserinde, gücün nasıl kazanılacağı, nasıl korunacağı ve nasıl sürdürüleceğine ilişkin çıkarımlarda bulunan Machiavelli, her ne kadar eserinde doğrudan devletler arası ilişkileri değil, devletlerin kendi iç siyasetini konu almış olsa da; İtalya ve Roma tarihinden yola çıkarak, İtalyan ulusunun birleştirilmesi dileği üzerinden bir devletin hedeflerine ulaşmasında gücün akılcı kullanımı sorunuyla yakından ilgilenmiştir. Bir başka ifadeyle, bu eserde Machiavelli için temel sorunsal, “güçlü bir devlet yaratmak ve sürdürmek” amacını gerçekleştirmek yolunda “olması gerekenler” etrafında şekillenmiştir.

Machiavelli’ye göre, devletin varlığını koruması ve sürdürmesi ile güç olgusu arasında doğrudan ve simetrik bir ilişki söz konusudur. Uluslararası sistemi, devletlerin sürekli rekabetine dayanan bir çıkar çatışması ortamı olarak gören Machiavelli bundan dolayı sistemin yapısını kaotik olarak nitelemektedir.[59] Bu türden bir ortamda, devletin güvenliği Machiavelli tarafından iyi yönetimle örtüşük kabul edilmekte ve yönetim iyi gerçekleştiğinde devlet güvenliğinin de sağlanmış olacağı kabul edilmektedir. İyi yönetimin ne olduğu ise karar alıcıya tavsiyeler biçiminde sıralanmıştır. Buna göre, bir devletin iyi yönetilebilmesi için “iyi yasalar”a ve yasaların iyi işleyebilmesi için de “iyi bir ordu”ya gereksinim bulunmaktadır.[60] Diğer bir ifadeyle, yasaların teminatı “ordu” yani “askeri güç”tür. Ordunun ve dolayısıyla yasaların iyi işleyebilmesinin koşulu ise, ordunun Hükümdar’a (iktidara) sıkı sıkıya bağlı kişilerden oluşmasına bağlanmıştır.

Machiavelli’ye göre, kazanma/fethetme arzusu bildik ve çok doğal bir şey olduğu için, birisi bunu yapabildiği zaman yerilmemeli, aksine övülmelidir. Bir prensin savaştan başka işi, düşüncesi ve uğraşı olmamalıdır. Machiavelli’nin düşüncesinde iki tür mücadele tarzı bulunmaktadır: i) Yasalara uyarak, ii) Zora yani güce başvurarak. Birincisi insanlara, ikinci hayvanlara mahsus olmasına rağmen her zaman birincisi yetmediğinden, ikincisine başvurmak gerekmektedir. Hükümdarların eylemlerini yargılamak gerektiğinde, araçlara değil amaçlara bakılmalı ve bir hükümdar için temel amaç, devletin ele geçirilmesi ve elde tutulması olmalıdır.[61] Machiavelli’ye göre, devletin “varlığını sürdürme” ve “hayatta kalma” amacı diğer tüm amaçlarının önünde gelmektedir. Moral, ideolojik ve diğer tüm amaçlar bu amaca göre ikinci derecededir. Bu bağlamda, Machiavelli de XX. yüzyıl klasik realizminde olduğu gibi ulusal çıkarı ve gücü öncelikli görmektedir.[62]

Uluslararası politikada klasik realist yaklaşımın bir diğer önemli düşünürü sayılan Thomas Hobbes (1588–1679) ise düşüncelerini her ne kadar iç politika için geliştirmiş olsa da, Hobbes’un insan toplumundaki düzeni tanımlama ve insan davranışını düzenleyen kanunları ortaya çıkarma çabası sonucunda ortaya koyduğu ilkeler uluslararası politikaya da uygulanabilecek niteliktedir. Zira, üstün bir otoritenin bulunmaması durumundaki uluslararası ilişkileri tanımlayan ve böylece uluslararası politikayı bir anarşi toplumundaki etkileşim olarak gören realist uluslararası ilişkiler teorisyenleri, uluslararası sistemin önemli bir analojisi olarak sık sık Hobbes’un “doğa hali” kavramına atıfta bulunmaktadırlar.[63]

Leviathan[64] adlı eserinde, insanın kendi varlığını ayakta tutma ve sürdürme güdüsünün tüm eylemlerini belirlediğinden yola çıkan ve insanın doğasını alabildiğince çıkarcı kabul eden Hobbes, insanlar arasındaki mücadeleyi üç nedene bağlamaktadır:

i) Güvensizlik

ii) Rekabet

iii) Herkesten üstün olma tutkusu[65]

Hobbes’e göre bu nedenler sürekli olarak insanları birbirleriyle savaşmaya itmektedir. Bu savaş “herkesin herkesle, herkesin herkese karşı savaşı”dır (bellum omnium contra omnes).  Bu durumda “insan insanın kurdudur” (homo homini lupus). Genel bir güvensizlik durumu oluşturan bu durum, insanın ana güdüsü olan kendini varlığını korumayı istemesine aykırıdır. İnsanların sürekli birbirlerinden korkarak yaşadıkları bu “doğa hali”nden kurtuluşun tek yolu mutlak bir otoriteye sahip olan ve her şeye gücü yeten devleti (yani Leviathan’ı)[66] oluşturmalarına bağlıdır. Zira Hobbes’e göre, herkesin boyun eğeceği ortak bir iktidarın bulunmadığı yerde yasa yoktur, yasanın olmadığı yerde de adil olan ve olmayan ayrımı da bulunmamaktadır ve hiçbir egemen güç, yokluğu kadar zararlı değildir. Bu yüzden, insanlar, özgürlükleri açısından bazı kısıtlamalar getiren, ancak bireysel olarak elde edemeyecekleri bir kolektif güvenliği kendilerine sağlayacak olan “devlet”i oluştururlar.  İşin ilginç yanı, insanlar, bunu mantıkları gereği değil, korkuları gereği yaparlar ve sonuçta kendilerini birbirlerinden ve dış tehditlerden koruyacak olan Leviathan’ı (devlet) oluştururlar. Bununla beraber, insanlar kendi aralarındaki “doğa hali”ne son vermekle birlikte bir başka “doğa hali”ni de yeniden kurmuş olurlar. Hobbes bunu şöyle anlatmaktadır:

             “…Rastgele insanların bir diğerine karşı savaş durumunda bulundukları bir dönem hiç olmamasına rağmen, bütün dönemlerde, krallar ve hükümranlık sahibi kişiler, bağımsız oluşları nedeniyle, sürekli bir kıskançlık içinde olup birbirlerine silahlarını doğrultmuş ve gözlerini dikmiş gladyatörler gibidirler; yani, krallıklarının sınırlarına kalelerini, ordularını ve toplarını dikmişler ve komşularına sürekli casuslar göndermişlerdir; [ki] bu bir savaş duruşudur.”[67]

Hobbes’un bu görüşleri uluslararası alana taşındığında klasik gerçekçi dünya tüm çıplaklığıyla karşımıza çıkmaktadır. Buna göre, uluslararası sistemin “doğa hali”, devletlerin birbirleri ile kıyasıya ve sınır tanımayan bir mücadeleye giriştiği bir savaş halidir. Bu mücadelede sınır uluslararası hukuk ve moral değerlerden çok, monarkların egemen siyasal iradeleridir. İşte bu nedenle Hobbes içsel anarşinin düzenlenebileceğine dair inancını uluslararası anarşi açısından taşımamaktadır. Çünkü eşit statüdeki egemen birimlerden yani devletlerden hiçbirisi, aralarındaki çatışmaları çözecek bir üst otorite tanımamaktadırlar.[68] Zira, doğa hallerindeki bireylerin aksine, egemen devletler küresel güvenlik garantileri karşılarında bağımsızlıklarını terk etmeyi kabul etmezler. Bunun nedeni uluslararası doğa halinin bireyler arasındaki orijinal doğa hali kadar tehlikeli ve tehdit edici olmamasıdır. Çünkü gücü ve olanakları sınırlı tek tek bireylerin aksine, devletler çok sayıda bireyin kolektif gücünü kullanarak grubun tümüne güvenlik ve özgürlük sağlayabilmektedirler. Fakat bunun maliyeti egemen devletler arasında sürekli ve garantili barışın sağlanamaması; aksine potansiyel savaşın varlığı sonucunu doğurmaktadır. Çünkü, devletler, diğerleri kendilerinden güçlü oldukça, kendilerini zayıf hissederler. Devletlerin güvenlik ve korunma içgüdüsü kendisini komşularından daha güçlü hale getirmesini talep eder. Hiçbir devlet gücünü, diğerlerinin zararına olma durumu hariç kullanamaz, arttıramaz ve sağlamlaştıramaz.[69] Diğer bir ifadeyle, devletlerin askeri güçlerini arttıracak bu tür politikalar izlemek suretiyle kendi güvenliklerini daha yüksek düzeyde tutmaya çalışması, diğer devletlerin kendilerini daha güvensiz hissetmelerine sebep olmaktadır ki uluslararası politika literatüründe bu durum “güvenlik ikilemi”[70] (security dilemma) olarak adlandırılmaktadır.

Kökleri bu kadar eskilere uzanan klasik realizmin uluslararası politikada bir düşünce akımı olarak ortaya çıktığı ve rüştünü ispat ettiği dönem XX. yüzyıl olmuştur. I. Dünya Savaşı sonrası, insanlığın bu türden felaketleri bir daha yaşamaması için uluslararası hukuk ve uluslararası örgütlenme yoluyla sürekli bir barışın sağlanabileceği düşüncesini savunan “siyasal idealizm”in ve “siyasal liberalizm”in, II. Dünya Savaşı’nın çıkışını öngörememesine/ önleyememesine karşı bir tepki olarak 1930’lu yılların sonlarında ortaya çıkan klasik realizmin, uluslararası politikadaki yerini belirginleştirmesinin başlangıcı Edward Hallett Carr’a (1892–1982) dayanmaktadır. 1940 yılında yayınladığı The Twenty Years’ Crisis, 1919–1939: An Introduction to the Study of International Relations[71] (Yirmi Yıl Krizi, 1919–1939: Uluslararası İlişkilere Bir Giriş Çalışması) adlı eserinde Carr, Versay Barış Andlaşması’nın üzerinden daha yirmi yıl geçmişken ikinci bir genel savaşın çıkışını hayretle karşıladığını belirterek, siyasal idealizmi ve siyasal liberalizmi bu noktada şiddetle eleştirmektedir.

Dönemin siyasal idealizmini “ütopyacılık” olarak değerlendiren yazar, idealistleri XIX. yüzyılın özgün şartlarında ortaya çıkan bazı ilkeleri, iki dünya savaşı arası dönemin heterojen ve yarı–anarşik uluslararası sistemine uygulamaya çalışmaları noktasında eleştirmektedir. Liberallerin ve aynı zamanda idealistlerin temel kavramlarından biri olan  “çıkarların uyumu”[72] anlayışının iki savaş arası dönemin şartlarına ters düştüğünü belirten yazar, bunun egemen grupların elinde kendi egemenliklerini haklı göstermek ve korumak için bir araç haline geldiğini savunmaktadır. Yazara göre, nasıl ki bir toplum içerisindeki egemen bir sınıf, kendi güvenliğini ve egemenliğini sürdürecek bir istikrarı ve barış ortamını arzu edip ve kendisine tehdit oluşturabilecek olan sınıf çatışmasını kınarken, uluslararası alandaki egemen bir grup devlet için de uluslararası barışın sağlanması “özel bir çıkar” haline gelmektedir. Bu bağlamda, bir grup devletin uluslararası sistemde üstünlüğü elinde tutarken, “ortak güvenlik” ve “saldırganlığa karşı direniş” gibi sloganları aslında kendi çıkarlarına uygun olan mevcut barış ortamını sürdürme ve kabul ettirme çabasıdır. Bunu bir örnekle pekiştiren yazar, Eylül 1938 krizi (Südet Krizi) ortaya çıktığında, Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’ın “barışın her şeyden önce geldiği” sözünün ya da İngiltere Dışişleri Bakanı Anthony Eden’in “barışçı yollarla çözülemeyecek hiçbir çatışma yoktur” sözünün altında yatan gerçeğin, barışın korunduğu sürece Fransa ve İngiltere’nin statüko değişikliğine izin vermeyeceği olduğunu söylemektedir.[73] Netice itibariyle, bu dönemde, gerek çıkarların gerekse gücün egemen devletlerin elinde olduğuna işaret eden yazar, çatışmaların temelinde devletlerce izlenen ve birbirleriyle uzlaştırılması oldukça zor olan amaç ve politikaların varlığını görmektedir.

Carr’ın güce bakışında Machiavelli’nin ve Thucydides’in izlerini görmek mümkündür. Politikayı etiğe üstün gören Carr’a göre, etik politikanın bir fonksiyonudur. Yönetenler güçlü oldukları için yönetmekte, yönetilenler de zayıf oldukları için yönetilmektedir. Boyun eğmekten başka çaresi olmayan zayıflar (yönetilenler), istese de istemese de güçlüler (yönetenler) tarafından buna zorlanmaktadır. “Değer” ve “güç” olgularının, “ütopya” ve “gerçeklik” gibi birbirinden farklı kavramlar ve olgular olduğunu ifade eden Carr, çatışmaların çözümlenmesinde etkili güç kullanımı veya kullanım imkânı olmadan, salt moral değerler düzleminde gerçekleştirilecek bir oydaşmanın işe yaramayacağını savunmaktadır.[74]

Carr’ın açtığı bu yolla birlikte, uluslararası ilişkilerde II. Dünya Savaşı sonrası dönemde klasik realizm yükselişe geçerken, bu düşünceye en büyük entelektüel katkı bu akımın öncüsü sayılan Hans Joachim Morgenthau’dan (1904–1980) gelmiştir. Morgenthau, 1948 yılında yayınladığı Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace[75] (Uluslar Arasında Politika: Güç ve Barış Mücadelesi) adlı çalışmasıyla uluslararası politika alanında ilk defa bir genel teori oluşturma çabasına girişirken, güce ilişkin olarak ortaya koyduğu görüşlerle de bir döneme damgasını vurmuştur.[76] Zira, Morgenthau, devletler arasındaki ilişkileri güce dayanarak açıklayan ve bu temelin üzerine genel bir teori geliştirerek, özgün olarak realizmi uluslararası ilişkilere uygulayan ilk bilim adamı olmuştur.[77]

Eserinde, uluslararası ilişkiler literatürünün temel taşları olan “güç”, “ulusal çıkar” ve “uluslararası politika” kavramlarını bağdaştıran Morgenthau, bir yandan da devletler arası sistemi açıklamaya yönelik bir bakış açısı oluşturmaya çalışmıştır. Bu konudaki temel görüşlerini “siyasal gerçekçiliğin altı ilkesi” başlığında ele alan yazara göre, genel olarak toplum gibi, politikanın da kökleri insan doğasında bulunan objektif yasalarca yönetilmektedir. Siyasal gerçekçilik açısından da politikanın özünü zaman ve mekâna bağlı olmayan “güç” olarak tanımlanan “çıkar” kavramı oluşturmaktadır. Bu kavram anlaşılmadan ulusal ya da uluslararası hiçbir politikanın anlaşılması mümkün değildir. “Çıkar”, dış politikanın oluşturulduğu siyasal ve kültürel zemine göre birbirinden çok farklı amaçlar halinde ortaya çıkabilmektedir. Devlet adamı da “güç” olarak tanımlanan “çıkar” kavramına uygun düşünmekte ve ona göre hareket etmektedir. Devletlerin dış politikalarının bu çıkar öğesine göre şekillenmesi ise rasyonel bir tercih olmaktadır.[78]

Güç kavramını da fiziksel şiddet kullanımından insanın insan üzerinde denetim kurmasını sağlayan her şeyi içine alan bir kavram olarak ele alan Morgenthau’ya göre,  uluslararası alanda geçerli olan tek gerçek “güç”tür ve devletler durmadan güç kazanmaya ve karşısındakini de güçsüz bırakmaya çalışırlar. Devletlerin karşılıklı güç mücadelesinin sonucu “güç dengesi” adı verilen bir mekanizma ortaya çıkmaktadır. Uluslararası alanda barışın korunmasının tek yolu bu güç dengesi mekanizmasının işlemesine ve diplomasi aracının devletlerce etkin bir biçimde kullanılmasına bağlıdır. Ne var ki bu barış ve düzen dünyasında bile moral ilkeler hiçbir zaman tam olarak gerçekleştirilemeyecek, olsa olsa geçici çıkar dengelerinin ve her an yıkılıp bozulabilecek çözümlerle giderilmiş çatışmaların gölgesinde oluşan bir dünya elde edilebilecektir. Diğer bir deyişle, barışı başka türlü kurma ve koruma çabaları boşunadır. Çünkü Morgenthau’ya göre, evrensel moral ilkelerin devletlerin dış politika eylemlerine aynen uygulanması mümkün değildir ve bu prensiplerin zaman ve mekâna bağlı olarak ortaya çıkan somut şartlara göre ayıklanması gerekmektedir. Bu bağlamda, “uluslararası hukuk”, “uluslararası ahlak” gibi öğeler “ulusal güç” ve “ulusal çıkar” olguları karşısında ikincil öğeler olarak kalmaktadır.[79]

Morgenthau’nun, Soğuk Savaş’ın ilk yıllarında ortaya koyduğu bu düşüncelerle yükselişe geçen klasik realizm, dönemin devletler arası ilişkilerini ve uluslararası sistemini açıklamada egemen bakış açısını oluşturmuştur. Söz konusu dönemde, ABD (Amerika Birleşik Devletleri) ve SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği) arasındaki askeri rekabet, uluslararası sistemin temel belirleyici özelliğini oluşturduğu için güç olgusuyla ilişkilendirilen güvenlik olgusu da doğal olarak klasik realizmin parametreleri içerisinde değerlendirilmiştir. Öyle ki, siyasal idealizmin uluslararası güvenliği sağlamada başlıca araç kabul ettiği ve II. Dünya Savaşı sonrasında neredeyse mükemmelleşen uluslararası örgütler bile uzun yıllar klasik realizmin bu egemenliğini yıkamamışlardır.[80] Bu çerçevede, Morgenthau’nun açtığı yoldan ilerleyen klasik realizmin diğer bazı temsilcilerinden de söz edilebilir. Söz konusu yazarlar arasında Arnold Wolfers, George F. Kennan, Raymond Aron, Henry A. Kissinger, Robert Kagan, Zbigniew Brzezinski ve John G. Ikenberry sayılabilir.

             (b) Neorealizm

Neorealizm (Yeni-gerçekçilik), 1960’lı yıllardan itibaren özellikle davranışçı akım tarafından klasik realizme yöneltilen şiddetli eleştirilerin sonucunda, klasik realizmin çağdaş koşullara göre yeniden biçimlendirilmesi sonucu ortaya çıkmış bir akımdır. Söz konusu dönemde, devlet–dışı aktörlerin uluslararası ilişkilerde artan önemi, sömürgecilik karşıtı mücadeleler sonucunda Üçüncü Dünya ülkelerinin ortaya çıkışının yarattığı etkiler, ekonomik ilişkilerin ve karşılıklı bağımlılığın artan önemi gibi hususlar klasik realizmin egemenliğini tartışılır hale getirmiştir.

Bu tartışma ortamında, klasik realizmin yazarlarından olan (ancak daha sonraları ortaya koyacağı görüşlerle neorealizmin öncüsü sayılacak olan) Kenneth Neal Waltz (1924–...), Man, the State and War: A Theoretical Analysis[81] (İnsan, Devlet ve Savaş: Teorik Bir Analiz) adlı eseriyle aslında neorealizme ilişkin ilk adımı atmıştır. Söz konusu çalışmasında, savaş olgusunun ve uluslararası ilişkilerin analiz edilmesinde üç farklı düzeyi (birey, devlet ve uluslararası sistem) ele alan Waltz’a göre, ne bireysel etkileşimleri inceleyerek, ne de devletlerin doğasına ve ideolojilerine bakarak uluslararası ilişkilere dair genel bir teoriye ulaşmak mümkün değildir. Ancak devletlerin sistemik etkileşimlerinin analizleri vasıtasıyla uluslararası ilişkilere dair genel teoriler üretilebilir. Bu bakış açısıyla, klasik realizmin uluslararası politikayı devlet düzeyinde açıklama çabasını bir anlamda dışlayarak (ya da aşarak) uluslararası sistemi öne çıkartan Waltz’a göre, her bir devlet, kuralları değiştirmek için o anki gücünün ötesindeki bir etkileşim sürecine dahil olmaktadır. Bu etkileşim sürecinin sonucu, bütün devletlerin ne yaptığına bağlıdır, çünkü bütün devletler kendilerine ait eylemi en iyi şekilde yerine getirmek için diğer devletlerin muhtemel davranışlarını tahmin etmeye çalışmaktadırlar. Devletler arasındaki bu etkileşim süreci sürekli yenilenmektedir. Bu yenilenme sonucunda, devletlerin bu etkileşimden her defasında yeni dersler ve kurallar çıkarabileceği bir tür sistemik etkileşimler tarihi ortaya çıkmaktadır.[82]

Waltz’un, neorealizm konusunda bu öncü ama adı henüz konulmamış adımından sonra, realist yazarlar bir yandan uluslararası ekonomi–politiğin eleştirileriyle uğraşırken, diğer yandan da analizlerinde klasik realizmin askeri ve politik konulardaki (high politics/yüksek politika/birinci derece politika) önceliğini yeniden kurmaya çalışmışlardır. Nihayet, Waltz bir adım daha atarak, 1979 yılında yayınladığı Theory of International Politics[83] (Uluslararası Siyaset Teorisi) adlı eseriyle neorealizmin temel tezlerini ortaya koymuştur. Bu eseriyle Waltz, o güne kadar bir sonuç olarak bakılan ve anarşik bir ortam olarak görülen uluslararası sistemin, devletlerin davranışlarını sınırladığını ilk defa ileri sürerken, güç kavramına da yeni anlamlar yükleyerek klasik realizmin sınırlarını aşmıştır.

Uluslararası sistemin yapısının anarşik olduğunu kabul eden Waltz’a göre, devletlerin davranış kalıplarını açıklayabilmek için uluslararası sistemin yapısına bakmak gerekir. Sistemin anarşik özelliği devletleri varlıklarını sürdürebilme sorunuyla karşı karşıya bırakmaktadır. Bu yapı içerisinde her devletin temel amacı varlığını sürdürmektir. Uluslararası sistemin bu yapısı, sistem düzeyindeki sonuçların belirleyicisi olma özelliğinden dolayı, bazı davranış kalıplarını teşvik ederek ya da kısıtlayarak olaylara ve sonuçlara doğrudan etki etmektedir. Bu nedenle de uluslararası sistemin yapısı devletlerin dış politikalarını şekillendiren en önemli faktördür (Billiard ball model/Bilardo topu modeli).[84] Sistem ile devlet davranışı arasındaki bu bağlantı, devletlerin güçleri açısından da önem taşımaktadır. Sistemin yapısı, gücün devletler arasındaki dağılımıyla doğrudan ilintilidir ve kapasite dağılımları farklı uluslararası sistemleri açıklayabilmekte anahtar rolündedir. Buradan hareketle Waltz, uluslararası sistemdeki değişimlerin devletler arasındaki güç dağılımının değişimiyle meydana geldiğini söyleyerek, savaşı da bu değişimin temel aracı olarak görmektedir. Yazara göre, tarihsel olarak uluslararası politikanın yapısındaki sistemsel dönüşümler büyük güçlerin yükselişi ve düşüşleriyle (yani büyük savaşlarla) gerçekleşmektedir.[85] Waltz, ayrıca, devletler arasındaki güç dengesinin, uluslararası sistemin temel bir özelliği olduğunu ve denge bozulsa bile başka bir şekilde yeniden kurularak devam ettiğini kabul etmektedir. Ancak, güç dengesindeki değişiklikler, sistemin ana özelliği olan anarşik yapısını hiçbir zaman değiştirmemektedir/değiştirememektedir.

Waltz’un güç olgusuna bakışı da klasik realizminkinden farklıdır. Waltz’a göre güç, ne kaynaklar, ne aktörler ne de olaylar üzerinde kontroldür, çünkü uluslararası sistem bu kontrolü neredeyse imkânsız hale getirmektedir. Diğer bir deyişle, başka aktörleri kontrol ya da onların davranışlarını etkileyebilme/değiştirebilme anlamında güç olgusu konuya ya da bağlama göre değişen bir kavramdır. Buradan hareketle, bir süper gücün uluslararası sistemdeki en güçlü aktör olmasının nedeni bütün aktörler üzerinde ve her konuda kontrol sağlamış olması değil (zira, Soğuk Savaş döneminde de örnekleri görüldüğü üzere, süper güçler kendi müttefiklerinin davranışlarını bile zaman zaman kontrol edememişlerdir), sistem içerisinde en fazla hareket alanına sahip devlet olmasıdır. Güçlü aktörlerin diğerlerinin davranışlarını her zaman istedikleri gibi yönlendirememesinin bir zayıflık olarak yorumlanamayacağına dikkat çeken Waltz, gücün süreçleri ile sonuçlarının birbirine karıştırılmaması gerektiğinin altını çizmektedir. Diğer bir deyişle, diğer aktörleri yönlendirebilmek gücün bir sonucudur. Bu anlamda güç, süreçlere etki edebilme kapasitesini ifade eder ve uluslararası sistemin yapısı gereği sonuçlarını önceden kestirebilmek mümkün değildir.[86] Nihayet, Waltz’a göre, güç başlı başına bir amaç olmaktan ziyade, mümkün olduğunda ve gerektiğinde başvurulabilecek bir araçtır. Zayıf olmak, her ne kadar güçlü devletlerin saldırısına açık olmak anlamına geliyorsa da; güçlü olmak da diğer devletleri silahlanmaya ve başka güçlerle ittifak kurarak güçlerini bir başka güce karşı birleştirmeye itmektedir. Dolayısıyla, güç ancak gerektiğinde kullanılabilecek bir araç olup, ne kadar güce sahip olunması gerektiği rasyonel düşündüğü varsayılan devlet adamlarının kararlarına bağlıdır. Yazara göre, olağanüstü durumlarda devletlerin nihai endişesi güç değil güvenliktir.[87]

Neorealizmin bir diğer temsilcisi de Robert Gilpin’dir (1930–...). War and Change in World Politics (Dünya Politikasında Savaş ve Değişim) adlı eseriyle Gilpin’in neorealist yaklaşıma katkısı iki yönde olmuştur: Birincisi, devletler arası ilişkilerde ekonomik faktörlerin rolüne dikkat çekmesidir. İkincisi ise, uluslararası sistemde gücün dağılımı üzerine yoğunlaşarak, eşit dağılmayan gücün önemine dikkat çekmesidir. Gilpin’e göre, devletlerin güç kapasiteleri ekonomik ve teknolojik farklılıklara bağlı olarak eşit olmayan bir şekilde gelişmektedir. Bu bağlamda, kendi ulusal çıkarlarını en üst düzeye çıkarmak isteyen güçlü devletlerin karşılıklı etkileşimleri uluslararası sistemin karakterini ve yapısını belirlemektedir. Yine Gilpin’e göre, her yeni uluslararası sistem devletler arasındaki güç ilişkilerini yansıtırken, sistemin güçlü devletleri sürekli olarak bir fayda/maliyet hesabı içerisinde yeni uluslararası sistemin kendi ulusal çıkarlarına uygun şekilde oluşmasını sağlamaya çalışmaktadırlar. Dolayısıyla uluslararası sistemler hegemonik[88] güçlerin çıkarlarını önemli ölçüde yansıtırken, bir anlamda da onların çıkarlarıyla uyumluluk göstermektedir.[89] Nitekim uluslararası ilişkiler tarihindeki en önemli süreçlere bakıldığında, en güçlü devletlerin bütün sistem üzerinde kendi politik ve ekonomik hâkimiyetlerini kurma, sürdürme ve koruma yolundaki çabalarına yani hegemonya kurma arzularına tanık olunmaktadır. Bu bağlamda Gilpin’e göre, hegemonik güçler, sistemin dönüşümü için gerekli nedenler oluşmadıkça küçük müdahalelerle sistemin devamını sağlamaktadırlar. Ancak, bazı devletlerin, sistemin değişmesiyle çıkarlarının artacağını düşünmeye başlamasıyla birlikte çıkarların ve gücün dağılımına bağlı olarak sistemde değişim yaşanmaktadır.[90]  Nihai olarak sistemin değişimi ve dönüşümü, hegemonik savaşlarla ya da hegemonya savaşıyla gerçekleşmekte ve savaş sonunda yapılan anlaşmalarla yeni bir güç dengesi ve statüko oluşturulmaktadır.[91] Bu bağlamda, savaş olgusu da, uluslararası sistemde çıkarların ve gücün dağılımındaki farklılıkların yarattığı dengesizliklerin sonucu olarak ortaya çıkan krizlerin aşılmasında temel bir araç olarak görülmektedir.[92]

Kenneth N. Waltz ve Robert Gilpin dışında neorealizmin diğer bazı temsilcilerinden söz etmek mümkündür. Bu çerçevede, özellikle Gilpin’in devletler arasındaki ilişkilerde ekonomik faktörlerin rolüne ilişkin attığı adımı ele alarak neo-realizmin uluslararası ekonomi–politik analizlerle daha yakından ilişkisini kuran Robert Owen Keohane[93] (1941–...) ve Stephen D. Krasner[94] (1942–...) gibi yazarlar sayılabilir. Öte yandan, son 20–30 yıl içindeki gelişmelere bağlı olarak neorealizm kendi içinde farklı alt versiyonlara da ayrılmıştır. Söz konusu versiyonlar “yapısal realizm” (structural realism), “saldırgan neorealizm” (offensive neo–realism), “savunmacı neorealizm” (defensive neo–realism)’dir. Yapısal realistler (Barry Buzan, Richard Little, Charles Jones)[95], uluslararası politik yapıda hiyerarşiye dikkat çekerek, devletlerin de sistem kadar dış politika davranışları üzerinde etkili olduğunu öne sürmektedirler.[96] John J. Mearsheimer’in öncülüğünü yaptığı saldırgan neorealist yaklaşım ise, devletlerin dış politikalarını potansiyel düşmanlarını zayıflatmak ve diğer tüm devletlere oranla güçlerini arttırmak temelinde sürdürdüklerini ileri sürmektedir.[97] Savunmacı neorealistler ise (Robert Jervis, Jack Snyder), devletlerin savaşın maliyetinin faydasını aştığının farkında olduklarını ve bu nedenle güçlerini arttırma noktasında dış politika eylemlerini savaş dışı alanlara kaydırdıklarını ileri sürmektedirler.[98] Ancak, bu durum devletleri daimi bir işbirliğine yöneltmemektedir. Zira, bunun önünde “güvenlik ikilemi” ve “ulusal çıkarların uyuşmazlığı” gibi iki önemli engel vardır.[99]

             (2) Jeopolitik Teorilerde Güç Olgusu

Jeopolitik teoriler, devletler arası ilişkileri yer, büyüklük, iklim, topografya, demografi, doğal kaynaklar gibi coğrafi değişkenler yoluyla açıklamaya çalışan teorilerdir. Bir başka deyişle, devletlerin ulusal güçlerini ve dış politika davranışlarını, devletlerin coğrafi konumları başta olmak üzere fiziksel çevreyle açıklamaya çalışan teorilerdir.

Uluslararası ilişkiler literatüründe “jeopolitik” terimi ile “siyasi coğrafya” terimi çoğu kez eş anlamlı kullanılmaktadır. Oysa ki iki terim de hem kapsam olarak hem de anlam olarak birbirilerinden farklıdırlar. “Siyasi coğrafya”, insan topluluklarının üzerinde yaşadıkları bölgenin coğrafi özellikleri ile siyasal ve sosyal örgütlenme biçimleri arasındaki ilişkiyi incelerken; “jeopolitik” terimi devletler arasındaki ilişkileri coğrafi etkenlerle açıklamaya ve uygulamaya yönelik bir anlam taşımaktadır.[100] Bu bağlamda, jeopolitik teorilerin özünü, devletler arasındaki ilişkilerin coğrafi boyutunun ele alınarak bunun üzerinden birtakım önemli hipotezler geliştirilmiş olması teşkil etmektedir. Bu hipotezler kara ve denizlerin küresel dağılımı, iklim değişiklikleri, hammaddelerin dağılımı, halkların dağılımı vb. gibi değişkenlerle devletlerin dış politikaları arasında bağlantı kurmaya çalışmaktadır.

Jeopolitik yazarlarından Colin S. Gray, politikanın tamamının jeopolitikte olduğunu iddia etmektedir. Ona göre, bu sav belki tehlikeli bir şekilde çok güçlü olsa da, derin düşünüldüğünde vazgeçilmez bir hakikatten biraz daha fazladır. Politik hayatın tamamı coğrafyayla ilişkilidir ve uluslararası politik hayatın tamamı uzamsal ilişkileri gösteren oyun tahtası üzerinde yaşanmaktadır. Bu, ne politika coğrafya hakkındadır demektir ne de politikanın uzamsal ilişkiler hakkında olduğu hususunda ısrar etmektir. Özetle, bütün politik meseleler belirli bir coğrafi çevre ve koşul içinde cereyan etmektedir ve bu da bu meselelerin jeopolitik bir boyutu olduğunu göstermektedir.[101] Benzer şekilde Gearóid ó’Tuathail de “coğrafya güç hakkındadır” diyerek, dünya coğrafyasının doğanın değil, organize etme, işgal etme ve yerkürenin yönetilmesi üzerine güç odakları arasında gerçekleştirilen tarihsel sürecin bir ürünü olduğuna vurgu yapmaktadır. ó’Tuathail’e göre, Antik Yunan’dan Roma İmaparatorluğu’na, Çin’e ve Arap dünyasına kadar bütün imparatorluk sistemleri tarih boyunca güçlerini yerküre üzerinde nizam ve anlam empoze edebilme kabiliyetleriyle kullanmışlardır.[102] Bir başka jeopolitik yazarı Francis P. Sempa da, coğrafyayı, uluslararası politikada en temel faktör olarak kabul ederken bunun nedenini coğrafyanın en kalıcı/en sabit öğe olmasına dayandırmaktadır.[103]

Gerçekten de ülkelerin sahip oldukları coğrafyanın özellikleri geçmişten günümüze önemli bir güç unsuru olarak dikkate alınagelmiştir. Bir ülkenin sahip olduğu toprakların büyüklüğü, dünya üzerinde bulunduğu yer, ülkenin büyük dağlarla çevrili olması, geçit vermez ormanlarla kaplı olması ya da ada ülkesi olması gibi coğrafi ve topografik unsurlar o ülke açısından büyük bir avantaj oluşturabilmektedir. Örneğin, ABD’nin kıta genişliğindeki topraklarının doğuda üç bin mil batıda ise altı bin milden fazla denizle ayrılmış olması ABD’nin dünya üzerindeki konumunu belirleyen sürekli ve değişmez bir faktör olarak kabul edilmektedir. Gerçi coğrafyanın ulaşım, haberleşme ve savaş teknolojisindeki gelişmelerden sonra eski önemini kaybettiği ileri sürülebilir ve bu nedenle bundan yüzyıl öncesi sahip olduğu öneme sahip olmadığı da söylenebilir. Ancak, Amerika örneğine tekrar dönmek gerekirse, Avrupa ve Asya kıtalarından aradaki okyanuslarla ayrılmış bir ABD ile örneğin Fransa, Çin ve Rusya ile ortak kara sınırlarına sahip bir ABD arasında bugün de fark olacağını kabul etmek gerekir. Aynı şekilde, İngiltere’nin Manş Denizi ile Avrupa’dan ayrılması, yaklaşık üç yüz yıl Avrupa güç dengesi sisteminde dengeleyici devlet rolünü başarıyla sürdürmesinde büyük rol oynamıştır. Aynı şekilde, İtalya’nın Alp sıradağları ve İspanya’nın Pireneler’le Avrupa’dan bir ölçüde ayrılmış olması, bu devletleri bazen Avrupa devletlerinin işgallerinden korurken bazen de Avrupa’daki gelişmelerin dışında kalmalarına neden olmuştur. Bütün bunlara rağmen, 3 milyon mil kare toprağa sahip olan ABD’ye karşılık olarak 8,5 milyon mil kare toprağa sahip olan SSCB’nin gücünü koruyamaması, ayrıca 100 bin mil karelik toprağa sahip İngiltere’nin XVIII. ve XIX. yüzyıllar boyunca üstünlüğünü koruması elbette tek başına coğrafya faktörüyle açıklanabilecek bir durum değildir. Hatta bazen yeterli ulaşım ve iletişim olanaklarına sahip olunamaması halinde toprak büyüklüğü bir ülke açısından bir dezavantaj haline dönüşebilir.[104] Öte yandan, coğrafya, bir ülkenin savunma yapılanmasına ve sanayi oluşumuna doğrudan etkide bulunmaktadır. Şöyle ki, örneğin, hiçbir denizle bağlantısı olmayan ve kara nitelikleri ağır basan Avusturya gibi bir ülkenin deniz stratejisi geliştirmesi ve bu stratejinin gereği olan bir donanma gücüne sahip olması söz konusu değildir. Buna karşılık, binlerce adadan oluşan Endonezya gibi bir ülkenin deniz filosunu ihmal ederek kara ağırlıklı bir savunma stratejisiyle varlığını sürdürmesi imkânsızdır. Keza, dünya üzerindeki hegemonik hâkimiyetini, Afroavrasya anakıtası ile uzak bir deniz mesafesine sahip Amerika kıtasından yürütmek zorunluluğu da ABD’yi deniz, kara ve hava stratejilerinin ortak kullanımına dayalı özel askeri stratejiler oluşturmaya yöneltmiştir. Seri nakliye ve lojistik destek imkânına sahip deniz filosunun oluşturulması ve uçak gemilerinin taşıdığı öncelik, ABD’nin bu özel coğrafi konumunun zorunlu kıldığı bir husustur.[105]

Ancak yine de, günümüzdeki teknolojik gelişmeler, ülkelerin sahip oldukları coğrafya ve topoğrafya özelliklerinin sağladığı avantajı ya da dezavantajı azaltmış bulunsa da, bir ülkenin coğrafyasıyla bağlantılı olarak sahip olduğu jeopolitik konumu, ülkenin ulusal güç kapasitesi açısından önemli bir unsur olabilmektedir. Dolayısıyla, bir ülkenin coğrafi önemi ve bundan kaynaklanan avantajı ya da dezavantajı, toprak büyüklüğü ya da topografik özelliklerinden ziyade dünya haritası üzerindeki konumundan (jeopolitik/jeostratejik) kaynaklanmaktadır diyebiliriz. Bundan dolayı, devletlerin ulusal güçlerini ve dış politika davranışlarını, devletlerin coğrafi konumları başta olmak üzere fiziksel çevreyle açıklamaya çalışan jeopolitik teorileri incelememizde fayda vardır.

Jeopolitik teoriler ile realist teoriler, uluslararası ilişkilerde “çatışma”yı açıklayan teoriler olmaları bakımından çeşitli açılardan benzerlikler göstermektedirler. İlk olarak, jeopolitik teoriler de uluslararası ilişkileri bir mücadele süreci olarak görmektedir. İkinci olarak, jeopolitik teoriler de realist teoriler gibi devlet merkezli paradigmayı temel almaktadır. Üçüncü olarak, jeopolitik teoriler de güç unsurunu temel almaktadır. Bu anlamda jeopolitiğe realist anlayışın hâkim olduğu da söylenebilir. Her ikisinde de ulusal gücün devletlerin yayılmacı ve emperyalist politikalarının bir aracı olması da bir diğer önemli benzerliktir. Savaş olgusu da, realizm gibi jeopolitiğin bir uzantısı, bazen bir aracı bazen de doğal sonucudur.[106] Realizm ile jeopolitik arasındaki bu ortak paydalara rağmen –belki de bu ortak paydalardan dolayı–, uluslararası ilişkiler disiplininin doğuşundan bugüne kadar, jeopolitik teoriler hiçbir zaman bu disiplin içinde ayrı bir başlık altında incelenen, ayrı bir yaklaşım olarak kabul görmemiştir. Diğer bir ifadeyle, jeopolitik teoriler kendi başına örneğin ne realizm, ne idealizm ne de liberalizm gibi ağırlıklı bir teori olarak münhasıran bir değerlendirmeye tabi tutulmamıştır.[107]

Jeopolitiğin temellerine ilişkin ilk yaklaşımlar Friedrich Ratzel (1844–1904) ve Rudolf Kjellen’e (1864–1922) aittir. Ratzel, devletleri belirli koşullar içerisinde yaşayan birer organizmaya benzeterek Darwin’in genişleme teorisini devletler için de geçerli kabul etmiştir. Ona göre, saha genişliği uzun süre yaşamak isteyen bir varlık (devlet) için çok önemlidir. Devlet de yaşayan bir organizma olduğundan kendi gelişim kanunlarına sahiptir. Devlet gelişme ve yayılmayı arzu etmektedir. Bu durumda diğer devletlerle arasında ihtilaflar doğmaktadır. Bu durum bütün devletlerin gelişmeleri esnasında geçirecekleri bir devredir. 1897 yılında yayınladığı Politische Geographie (Siyasi Coğrafya) adlı eserinde bu görüşlerini dile getiren Ratzel’e göre, saha kazanmak devletler için biyolojik bir zarurettir ve gerektiğinde saha kazanmak için kuvvete de başvurulması doğaldır.[108] Esas itibariyle kara hâkimiyetine dayanan Ratzel’in bu fikirleri daha sonra ortaya çıkacak olan Alman Jeopolitik Okulu’nun ve Alman yayılmacılığının ilham kaynaklarından birini oluşturacaktır.[109]

Jeopolitiğin isim babalığını yapan Rudolf Kjellen de, Ratzel’in görüşlerini savunmakla beraber, daha da ileri giderek, devleti sadece yaşayan basit bir organizma değil, fakat aynı zamanda şuura sahip bir organizma olarak kabul etmiştir. Jeopolitiğe ait başlıca eseri olan Staaten als Lebensform (Hayat Şekli Olarak Devletler) adlı eserinde, devleti üç temel unsur (genişlik, hareket serbestisi, içeride birlik ve beraberlik) üzerine oturtan Kjellen göre, Ratzel, devlete hayat ve kuvvet veren şeyin, o devletin sınırları içerisinde yaşayan insanlar olduğu hususu üzerinde yeterince durmamıştır. Bu bağlamda Kjellen, devletlerin de bireyler gibi akıl ve şuur sahibi varlıklar olduğunu ileri sürerek, devlet ile bireyi, hiçbir fark gözetmeksizin uzviyet birliği düşüncesinde birbirine benzetmiştir.[110]

Öte yandan, jeopolitiğin bilimsel temellerinin atılmasında Alman Jeopolitik Okulu’nun çalışmalarının önemi yadsınamaz. 1924’te Münih’te Karl Haushofer’in (1869–1946) önderliğinde kurulan Jeopolitik Enstitüsü’yle birlikte jeopolitik uygulama alanına geçerek Alman dış politikasının temel dayanaklarından birisini oluşturmuştur. Nitekim, Adolf Hitler’in ilk kez 1925 ve 1926 yıllarında iki cilt olarak yayınladığı Mein Kampf (Kavgam)[111] adlı eserinin bölümlerinde Haushofer’in düşüncelerinin ve O’nun önderliğindeki Alman Jeopolitik Okulu’nun etkileri açıkça görülmektedir.[112] Gerçekten de, Nazi Almanyası’nda Haushofer’in önderliğinde gerçekleştirilen jeopolitik çalışmaları, Almanya’nın başka ülkelerin aleyhine genişlemesinin (Lebensraum/Hayat Sahası)[113] temel argümanlarını/retorik gerekçelerini oluşturarak II. Dünya Savaşı’nda Hitler önderliğindeki Alman yayılmacılığının temellerini oluşturmuştur.

Ratzel’in geniş saha ile ulusal güç arasında kurduğu doğru orantıdan yola çıkan Haushofer’a göre, bir devletin sahası gelişmesine yetmeyecek kadar küçük ise, o devlet genişlemelidir. Sosyal Darwinist olan Haushofer’a göre, yaşayan organizmalar olan devletlerin birbirleriyle ilişkisini gösteren sınırlar tarafların durumuna göre sürekli değişim halindeydi. Bu algılanış biçimiyle sürekli anlaşmazlık ve çatışmaların oluştuğu alanlar olan sınırlar, güçlenmekte ve genişlemekte olan bir ülke için geçici bir duraklama alanı, dinlenme yeriydi. Haushofer, bir ulus için yeterli sahanın nesnel ölçütlerini belirtmemiş, örneğin nüfus ile saha arasında niceliksel bir oran önermemiş, sadece nüfusları süratle artan Almanya ile Japonya’nın yeni sahalara, kendisinin geliştirdiği orijinal ifade ile “lebensraum”a ihtiyaçları olduğunu öne sürmüştür. Örneğin, Almanya açısından Doğu Avrupa, Japonya açısından da Uzakdoğu ve Pasifik bölgeleri bu türden bir fonksiyon görebilirlerdi. Ülkelerin bu amaca ulaşmak açısından gerektiğinde savaşa başvurmalarını meşru gören Haushofer, üstünlük mücadelesi veren bir devletin ekonomik açıdan kendi kendine yeterli olmasını ve Avrasya’yı denetim altında bulundurması gerektiğini savunuyordu. Bu nedenle, dünya hâkimiyetine yönelecek bir Almanya’nın, İngiltere ve ABD’nin liderliğindeki Atlantik blokuna karşı, kendi liderliğindeki Avrupa bloku ile Japonya liderliğindeki Pasifik bloku arasında bir ittifak (Eurasiatic great continental bloc/Avrasyatik büyük kıtasal blok) oluşturmasını öneriyor, bu çerçevede SSCB ve Çin’in de bu kıtalar aşırı ittifaka dahil edilmesi gerektiğini düşünüyordu.[114]

Bu şekilde, jeopolitiğin hem kavramsal anlamda literatüre girmesini sağlayan, hem de jeopolitikle ilgili teorik ve uygulamaya dönük çalışmalar yapan Alman Jeopolitik Ekolü, disiplin içinde önemli bir ağırlığı olmasına ve tüm savunduğu görüşler birer politikaya dönüşmüş olmasına rağmen, sistematik bir teori geliştirememiştir. Bugün hala jeopolitik alanında Alman ekolü etkisini sürdürmekle birlikte yaygın olarak kabul edilen ilk jeopolitik teoriler Anglo–Amerikan ekolünün çalışmalarıyla geliştirilmiştir.[115] Bu bağlamda, kara ve denizlerin mekânsal dağılımı ile devletlerin güç ve hâkimiyet politikaları arasında bağlantı kuran, XIX. yüzyılın sonları ve XX. yüzyılın başlarında ortaya konan jeopolitik teoriler önemlidir. Söz konusu teoriler, doğal sınırlara ulaşma, önemli deniz yollarını ve stratejik önem taşıyan kara parçalarını denetim altında tutma gibi kaygıların ulusal politikaların belirlenmesindeki önemi üzerine kurulmuşlardır. Diğer bir ifadeyle, bu tür jeopolitik teoriler ve teritoryal faktörlerle devletlerin dış politikaları ve uluslararası alandaki davranışları arasında ilişki kurulmaya çalışılmıştır.

Söz konusu teorilerden ilki, Anglo–Amerikan jeopolitik ekolünün ilk temsilcilerinden sayılan Amerikalı Amiral Alfred Thayer Mahan’a (1840–1914) ait görüşler üzerine bina edilen “deniz gücü ve deniz hâkimiyeti teorisi”dir. 1890 yılında yayınladığı The Influence of Seapower Upon History, 1660–1783 (Deniz Gücünün Tarihe Etkisi, 1660–1783) adlı eseriyle öne çıkan Mahan, bu eserinde deniz gücünün önemi, deniz gücünün unsurları, ticari ve askeri anlamda getirdikleri üzerine oldukça kapsamlı bir analiz yapmış ve teorisini sistematikleştirmiştir.[116] Mahan, içinde bulunduğu dönemin şartlarından ve yapmış olduğu tarihsel çalışmalardan esinlenerek teorisini İngiltere’nin yükselme dönemi ile İngiliz deniz gücünün gelişmesi arasındaki bağlantı üzerine oturtmuştur. İngiltere’nin, Panama Kanalı dışında dünyanın bütün stratejik suyollarını denetimi altında tutması, Mahan’a göre hem savaşta hem de barışta İngiliz imparatorluğunun hegemonyasını açıklayan tek faktördü. Denizi bir savaş aracı, ticaret ve koloni edinmenin parçası olarak gören Mahan’a göre, İngiliz imparatorluğu bu üç öğeyi uyumlu bir şekilde kullanmış ve hegemonyasını perçinlemiştir.[117] Bu çerçevede Mahan’ın deniz gücü ve deniz hâkimiyet teorisi üç öğeye dayanmaktır: Birincisi, çok büyük bir gücün ekonomik başarısı için deniz ticaretinin gerekli olduğudur. İkincisi, bir devletin kendi ticaretini koruyup düşmanınkini engellemesinin en iyi yolunun deniz hâkimiyetini sürdürebilecek kapasitede olan savaş gemilerinden oluşan bir filoyu denizlerde konuşlandırması gerektiğidir. Üçüncüsü ise, deniz hâkimiyetine sahip bir devletin karadan askeri olarak üstün olan bir devleti yenebileceği savıdır.[118] Mahan, genellikle deniz gücü üzerine çalışmasına rağmen, dağlık araziler, çöl ve havadaki mücadeleler hakkında da çalışmalar yapmıştır. Yaşadığı dönemdeki savaş anlayışının yaklaşık 500 yıllık Avrupa savaşları sonucunda oluştuğunu ve bunun artık değişmesi gerektiğini de vurgulamıştır. Yaptığı çalışmalar sadece ABD’de değil, İngiliz donanmasında ve II. Willhelm Almanyası’nda da dikkate değer görülmüştür. Fakat hem I. Dünya Savaşı, hem de II. Dünya Savaşı Mahan’ın jeopolitik yaklaşımlarının ve deniz gücüne verdiği önemin biraz abartıldığını ortaya çıkarmıştır. Ayrıca karşıt bir yaklaşım olarak görünmese de, Halford John Mackinder’in jeopolitik anlayışı ve kara gücü ve kara hâkimiyetine verdiği önem, Mahan’ın teorisinin modasının geçmesine yol açmıştır.[119]

Jeopolitik düşüncenin gelişmesine en büyük entelektüel katkı şüphesiz ortaya koyduğu “Heartland (Kalpgâh/Merkez Bölgesi) Kuramı”yla kara gücünü ve kara hâkimiyetini öne çıkaran İngiliz coğrafyacı Halford John Mackinder’den (1861–1947) gelmiştir. Mackinder, jeopolitik yaklaşımını şekillendirirken kendisinden önce yapılan çalışmalardan da etkilenmiştir. Ancak, Mackinder’in tezini açıklamaya iten asıl etken Mahan’ın kitabı olmuştur. Mackinder, dünyanın deniz ve kara olmak üzere ikiye ayrıldığını belirterek, güce sahip devletlerin de kara ve deniz gücü/devletleri olarak sınıflandırılabileceğini ve tarihi süreç içerisinde kara ve deniz gücü arasındaki dengenin de sürekli değişebileceğini iddia etmekteydi. Yaşadığı dönem içinde dengenin Mahan’ın belirttiği gibi deniz gücü lehine değil, kara gücü lehine değiştiğini düşünmekteydi. Kara gücü ile deniz gücü arasındaki mücadelenin tarihsel bir mücadele olduğunu savunan Mackinder, bunu üç döneme ayırmıştır: İlk dönemde Makedonyalıların Akdeniz’i çevrelemeleri ile kara gücünün üstünlüğü kanıtlanmıştı. İkinci dönemde bir kara gücü olan Roma İmparatorluğu’nun, deniz gücü olan Kartacalıları mağlup etmesiyle bir kez daha kara gücünün üstünlüğü görülmüştü. Modern dönem olan üçüncü dönem ise, İngiltere’nin okyanuslara hâkim olduğu ve deniz gücünün önem kazandığı bir dönemdi. Mackinder, XX. yüzyıl ile birlikte deniz gücünün artık eski öneminin kalmadığını ve başta demiryolları olmak üzere teknolojik gelişmelerin yeniden kara gücünün ön plana çıkmasını sağladığını ileri sürmekteydi.[120]

Mackinder, kendisini üne taşıyan jeopolitikle ilgili görüşlerini ilk defa 1904 yılının Ocak ayında, Londra’da Royal Geographical Society’e (Kraliyet Coğrafya Topluluğu) sunduğu The Geographical Pivot of History (Tarihin Coğrafi Ekseni/Mihveri) başlıklı bildirisiyle[121] ortaya koymuştur.[122] Bildiriyi jeopolitik teoriler açısından önemli kılan faktörler üç açıdan önemliydi: Birincisi, Mackinder’in bildiriyle ortaya koyduğu görüşler, o güne değin herkes tarafından kabul edilen coğrafyaya ilişkin algıları değiştirmiş ve daha sonra kitap haline getirilen bu eser Avrupa’nın birçok üniversitesindeki coğrafya eğitiminde köklü değişikliklere yol açmıştır. Mackinder’e göre XX. yüzyılda artık keşfedilecek bir alan kalmadığı için, coğrafya artık “keşif” konusundan ziyade daha geniş çaplı konularla ilgilenerek, başka tezler ve sentezler üzerine uğraşmalıydı. Keşiflerle yayılmacılık artık bir seçenek olmadığı için, yeni uluslararası sistemin aktörleri de, eldeki mevcut sınırlı bölgelerde hâkimiyet kurmak adına birbirleriyle mücadele edeceklerdi. Böylelikle coğrafya ile tarih arasında mutlak bir korelasyonun varlığına işaret eden Mackinder’e göre büyük güçlerin aralarındaki rekabet, çatışma ve mücadelelerini bu yolla açıklamak da mümkündü. İkinci olarak Mackinder, gücün değişen dinamikleri ile coğrafya arasında kurulan ilişkiye dikkat çekmiştir. Zira, XIX. ve XX. yüzyıllarda ulaşım ve silah teknolojisinde yaşanan gelişmeler, bir devletin gücünün tanımlanmasında kullanılan araçları da değiştirmeye başlamıştı. Demiryollarının giderek yaygınlaşması, kara üzerinde daha rahat ve hızlı bir ulaşım imkânı sağlıyor ve böylelikle deniz yolu ile ulaşılması mümkün olmayan bölgelere ulaşım kolaylaşıyordu. Üçüncü ve son olarak da bu bildirinin en çarpıcı noktası, Mackinder’in tezinin iskeletini oluşturan “Mihver Bölge” (Pivot Area) kavramını literatüre sokmuş olmasıydı. Avrupa ve Asya’yı tek bir kıta olarak düşünen ve buna da Avrasya diyen Mackinder’e göre “Mihver Bölge” –Avrasya’nın içinde– Doğu Avrupa’dan Sibirya’ya ve Kuzey Buz Denizi’nden bugünkü Çin’in sınırlarını içine alan oldukça geniş bir bölgeye tekabül etmekteydi. “Mihver Bölge”, XX. yüzyıldan önce göçebe toplumların rahatça hareket edebildiği mobilizasyonu oldukça yüksek bir bölge iken, demiryollarının bölgeye kadar uzanmasıyla birlikte ulaşım kolaylaşmış, bölgenin değeri ve stratejik önemi bir kat daha artmıştı.[123] Diğer bir ifadeyle, Mackinder, bu bölgenin denetiminin dünya hâkimiyeti açısından belirleyici bir öneme sahip olduğunu söylemekteydi.[124]

Mackinder, 1919 yılında yayınladığı Democratic Ideals and Reality: A Study in the Politics of Reconstruction (Demokratik İdealler ve Gerçek: Yeniden Yapılanma Politikası Üzerine Bir Çalışma) adlı çalışmasıyla da jeopolitik görüşlerini geliştirdiği gibi, Kalpgâh Kuramı adını alacak olan “Mihver Bölge”’nin şeklinde de önemli değişiklikler yaparak söz konusu bölgeyi “Merkez Bölgesi” (Heartland) olarak adlandırmış ve önemli kavrayışlar ortaya koymuştur.[125] Hindistan ve Çin’deki büyük nehirlerin yukarı mecralarının bulunduğu Tibet ve Moğolistan yaylalarının da “Heartland”a dahil edilmesiyle, “Heartland”ın kapladığı alan Baltık Denizi ile Karadeniz etrafındaki sahalar ile Orta ve Doğu Avrupa’ya kadar genişlemiş oluyordu. Mackinder, Büyük Sahra’nın güneyindeki Afrika’ya “Güney Heartland” (Southern Heartland), Avrasya’nın “Heartland” dışında kalan bölümüne “İç veya Kenar Hilal” (Inner or Marginal Cressent), Avrasya ve Afrika’ya birlikte “Dünya Adası” (World Island), “Kenar Hilal”in diğer sahalarına da “Dünya Adasının Peykleri” (Satellites of World Island) adını vermiştir.[126] Mackinder, kuramında coğrafyanın ve tarihin gerçeklerinden kaynaklanması nedeniyle, ulaşım ve silah teknolojisindeki değişimlerin “Kalpgâh” üzerinde göstereceği stratejik etkiye dikkat çekerken; “Dünya Adası”nın içinden dünyanın özgürlüğünü tehdit edebilecek kapasitede olan bir askeri güç üssünün (Almanya’yı kastederek) ortaya çıktığını iddia etmiştir.[127] Nihayet, Mackinder, Heartland’ın dünyanın hâkimiyeti açısından çok önemli olduğu sonucuna ulaşarak bunu şu ünlü deyişiyle formüle etmiştir:

             “Doğu Avrupa’ya hükmeden Kalpgâh [Merkez Bölgesi] kontrol eder; Kalpgâh hükmeden Dünya Adası’nı [Avrasya ve Afrika] yönetir; Dünya Adası’na hükmeden dünyayı yönetir.”[128]

Mackinder, bu yolla, tek bir devletin (o yıllarda Almanya) bu bölgeye hâkim olmasının ne gibi sonuçlar doğurabileceğine işaret etmek istemiştir. İşin ilginç yanı, onun bu görüşleri o yıllarda İngilizlerden çok Almanlar tarafından dikkate alınmış, değerlendirilmiştir.[129] Francis P. Sempa’nın deyimiyle, İngiltere’nin ve Amerika’nın dar görüşlü insanları, Mackinder’in bu uyarısına “olmaz” diyerek kulak asmadıklarından, Avrupa’da yaklaşan stratejik tehlikenin farkına vardıklarında vakit artık çok geç olmuştur.[130]

Mackinder, II. Dünya Savaşı sürerken bu görüşlerini yeniden bir değerlendirmeye tabi tutarak bazı değişikliklere yönelmiş ve ulaştığı sonuçları 1943 yılında bir makale halinde yayınlamıştır. Söz konusu makalesinde Mackinder, “Heartland”ın doğu sınırını bir miktar batıya kaydırarak bir kısım Sibirya düzlüğünü dışarıda bırakmıştır. Diğer taraftan, Kuzeydoğu Amerika ile Kuzeybatı Avrupa’nın siyasi ve ekonomik açıdan hızla gelişmesi, Mackinder’i “Heartland”a rakip bir Kuzey Atlantik havzasından (Midland Ocean Basin) söz etmeye yöneltirken; Asya’nın güneydoğusundaki Muson Bölgesi ve Güney Atlantik bölgesini de, geleceğin önemli bölgeleri olarak görmeye başlamıştır.[131] Sonuç olarak bakıldığında, Mackinder, “Heartland” adını verdiği bölgenin sınırlarını her defasında, değişen dünyanın şartlarına göre, farklı şekillerde çizmek zorunda kalmıştır. Bunun temel nedeni, dünyadaki siyasi, ekonomik, askeri ve teknolojik gelişmelerin varlığıdır. Diğer bir ifadeyle, 1904, 1919 ve 1943’teki “Heartland” sınırları dünyadaki siyasi, ekonomik, askeri ve teknolojik durumları yansıtmaktadır.[132] Bütün eleştirilere rağmen, Mackinder’in görüşlerinin çeşitli uygulamalar açısından yol gösterici olduğu söylenebilir. İki dünya savaşı arasındaki dönemde Almanya’nın dış politikasını yönlendiren Haushofer ve diğer bazı jeopolitikçiler, Mackinder’in görüşlerinden belirgin bir biçimde yararlanmışlardır. II. Dünya Savaşı sonrası dönemde de, ABD’nin SSCB’ye karşı uygulamaya başladığı “çevreleme” (containment) stratejisinin temelinde, “Heartland”ı elinde bulunduran SSCB’nin “Dünya Adası”na hâkim olmasını önleme çabasının yattığı söylenebilir.[133]

Anglo–Amerikan jeopolitik ekolünün bir başka temsilcisi ise Nicholas John Spykman’dır (1893–1943). Temelde Mackinder’in çalışmalarından etkilenen Spykman, “Heartland” kuramını farklı yorumlayarak ona alternatif teşkil edebilecek düzeyde farklı sonuçlara ulaşmıştır. Spykman, Mackinder’in “Heartland”ı esas alan dünya hâkimiyeti jeopolitik söylemini bir anlamda tersine çevirerek, “Rimland” (Kenar Kuşak) kavramını ortaya atmış ve “Rimland”a sahip olmanın önemi üzerinde durmuştur. “Rimland”, Doğu Avrupa’dan başlayıp Türkiye, İran, Pakistan ve Çin’i içine alıp Doğu Sibirya’ya kadar uzanan ve Mackinder’in tezinde “İç Hilal”e (Inner Cressent) karşılık gelen bölgedir. Çalışmaları, Mackinder’in kuramından sonra en çok bilinen ve ikinci jeopolitik teoriyi (Kenar Kuşak Teorisi) oluşturan Spykman, bunu şöyle formüle etmiştir:

             “Rimland’a hâkim olan Avrasya’ya hâkim olur; Avrasya’yı kontrol eden Dünya’nın kaderini kontrol eder.”[134]

Spykman, bu görüşlerinden hareketle, ABD’nin, Kenar Kuşak’ta yer alan ülkeler üzerinde rakip bir devletin hâkimiyetine engel olması, bir başka deyişle kendi etkisini arttırması yönünde önerilerde bulunmuştur. Aslında, Spykman bu önerileri daha çok Almanya’ya karşı düşünmekteydi. Oysa, II. Dünya Savaşı sonundan itibaren başlayan Soğuk Savaş döneminde ilk defa George Frost Kennan (1904–2005) tarafından ortaya atılan ve Spykman’ın görüşlerine çok benzeyen “çevreleme politikası”nın[135] (containment policy) hedefi SSCB toprakları olmuştur.[136]

Buraya kadar incelediğimiz jeopolitik görüşler ve teoriler kara veya deniz hâkimiyeti temeline dayanmaktadır. İnceleme sonucunda ortaya çıkan önemli bir husus, “güç” olgusu ile jeopolitik arasındaki bağlantının yadsınamaz olduğu gerçeğidir. Jeopolitik, bütün eleştirilere rağmen dış politika analizlerinde dikkate alınmaya devam etmektedir ve dün olduğu gibi bugün de devletlerin dış politikalarına doğrudan ya da dolaylı olarak yön vermektedir.  Bir diğer önemli husus, jeopolitik yaklaşımlarda tarihsellik ve dönemsellik durumlarının etkili olduğu, diğer bir ifadeyle, çoğu jeopolitik görüşün ortaya atıldığı dönemin mevcut siyasi, ekonomik, askeri ve teknolojik şartlarından etkilendiği gerçeğidir. Bu durum doğal olarak jeopolitik yaklaşımları eleştiriye açık hale getirirken, günümüze uzanan süreç içerisinde de yeni jeopolitik yaklaşımların gündeme gelmesini sağlamıştır. Şüphesiz her biri kendi içinde önemli olmakla birlikte, bu çalışmanın kapsamı bütün bu jeopolitik teorilerin incelenmesine olanak vermemektedir. Ancak, önemli gördüğümüz yaklaşımların da dipnot olarak verilmesi konuyu bütünlüğe kavuşturmak açısından yararlı görülmüştür.[137]

          b) Ulusal Gücün Temel Öğeleri

 Bir devletin gücü (ulusal güç) çeşitli öğelerden oluşmaktadır. Genel olarak bakıldığında, ulusal gücü oluşturan öğeleri somut nitelikteki (ölçülebilen/maddi) öğeler ve soyut nitelikteki (değerlendirilebilen/manevi) öğeler olarak ele almak mümkündür. Somut nitelikteki öğeler beş grupta incelenebilir: Coğrafya/coğrafi konum, nüfus, doğal kaynaklar, endüstriyel kapasite, askeri kapasite. Soyut nitelikteki öğeler ise üç grupta incelenebilir: Hükümetin niteliği, diplomasinin niteliği, ulusal karakter ve ulusal moral.

Ulusal gücün öğeleri, değişik kaynaklarda farklı şekillerde de sınıflandırılabilmektedir. Çalışmamızın amacı bakımından bu farklı sınırlandırmalar arasından birini seçmek ve bu unsurların hepsini tek tek incelemek yerine; ulusal gücün unsurlarını siyasi ve kültürel kapasite, sosyo-ekonomik kapasite, askeri kapasite gibi daha kapsayıcı başlıklar altında değerlendirmek yoluna gideceğiz. (Gücün öğelerinden olan “coğrafya/coğrafi konum”, yukarıda jeopolitik teoriler bağlamında incelendiğinden bu başlıkta ayrıca ele alınmayacaktır).

             (1) Siyasi ve Kültürel Kapasite

Siyasi ve kültürel kapasite başlığı altında inceleyeceğimiz temel öğeler “ulusal karakter”, “ulusal moral”, “hükümetin niteliği” ve “diplomasinin niteliği” olacaktır.

 Ulusal karakter ve ulusal moral, bir toplumun güç düzeyinin belirlenmesinde hesaba katılması gereken öğelerdir. Ancak, bu öğeler rasyonel bir değerlendirme açısından kavranması zor ve kaypak öğelerdir. Bu öğeler, bir ulusun uluslararası arenada elinde bulundurduğu ağırlığın üzerinde de belirleyici bir etkiye sahiptirler.[138]

Savaşta ya da barışta olsun, ulus adına eylemde bulunan, ulusun siyasetini planlayan, uygulayan ve destekleyenler, seçenler ve seçilenler, kamuoyunu biçimlendirenlerin hepsi de “ulusal karakter”i meydana getiren eğitim ve ahlaki niteliklerin izlerini taşırlar.[139] Ulusal karakter, bir ulusun yapısında daha sık ortaya çıkan belirli bir entelektüel ve karakter niteliklerine işaret etmektedir. Belli bir ulusun yapısında daha sık rastlanan bu nitelikler, diğer uluslardakine oranla her ulusta daha değerli görülürler. Bu nitelikler, bir ulusun diğerlerinden farklı olmasının nedenidir ve her büyük felaketten sonra da ayakta kalma gücüne sahiptirler.[140] Diğer bir ifadeyle ulusal karakter, kararlı ve sürekli bir yapıdadır.

Uluslar yeryüzünde karakterleriyle tanınırlar. Örneğin, Türkler cesareti ve savaşçılığı, Amerikalılar kişisel girişim ve yaratıcılığı, Ruslar kavgacılığı ve inatçılığı, Yahudiler ticaretteki becerisi ve kurnazlığı, İngilizler soğukkanlılığı ve hesapçılığı, Almanlar disiplin ve kabalığıyla tanınır. Bu özellikler, o toplumun geçmişinin ve kültürel etkenlerin bir ürünü sayılabilirler.[141] Aynı şekilde, bazı uluslar savaşçı, bazıları ise barışçı özellikler taşırlar. Bazı yazarlara göre, birinci türden toplumları yönetenler için, savaşı planlayabilmek oldukça kolayken; ikinci türden toplumlarda bunu yapabilmek zordur. Örneğin, ABD’nin II. Dünya Savaşı’na katılabilmesi için çok zaman ve çaba gerekmişken; hemen hiçbir umut kalmadığı halde Alman ulusu savaşı Hitler’in intiharına kadar sürdürebilmiştir.[142] Neticede, ulusların bu tür karakter farklılıkları dış politika üzerinde iyi ya da kötü etkiler olarak ortaya çıkabilmektedir. Geçmiş dönemlerde uluslarının anti–militarist ve pasifist duygu ve düşünceleriyle kısıtlanan hükümetlerin, sahip oldukları askeri güç ile ulusal çıkarlar açısından yüklenmek zorunda oldukları siyasal yükümlülükler arasında denge kurmalarının zorlaştığı görülmüştür. Morgenthau’ya göre, ulusların birbirlerine oranla güçlerinin ne olduğunu hesaplamaya çalışanların, ulusal karakter farklarını da hesaba katmaları önemlidir. Bu, ne denli güç ve yanıltıcı olursa olsun, gereklidir.[143]

Ulusal moral de ulusal güç açısından önem taşıyan bir öğedir. Ulusal moral, bir ulusun kendi hükümetinin dış politikasını barışta ve savaşta desteklemekte gösterdiği kararlılık derecesidir. Bir ülkede, ulusal moralin varlığı, yokluğu ve niteliği, ulusun tehlike ile karşılaştığı, bunalımlı zamanlarda daha açık biçimde ortaya çıkar. Ulusal moral bir devletin ordusunu, dışişlerini, üretimini, kısacası tüm faaliyetlerini ve dolayısıyla gücünü etkiler.[144]

Ulusal karakter kararlı ve sürekli olmasına karşılık, ulusal moral koşullara bağlı olarak değişiklik gösterir. Örneğin, savaştaki haklılığa duyulan inanç, rejime ve ülkeyi yönetenlere duyulan güven gibi, siyasal ortamla yakından ilgili olgular, ulusal moralin düzeyini doğrudan etkiler. Aynı ulus bir savaşta çok yüksek bir morale sahipken, başka bir savaşta durum tersine dönebilir. Benzer şekilde, iç siyasal yaşamda gerilimi arttırmış, derin anlaşmazlık konuları yaratmış olan hükümetler, dış politikalarının başarısı için yeterli bir halk desteği sağlayamazlar. Ülkeyi yönetenlerin ya da rejimin, kendisini dışladığı ya da yeterince kollamadığı duygusuna kapılan toplum kesimlerinin varlığı oranında ulusal güç azalır. Aynı şekilde, kararsız ve tutarsız dış politika eylemleri de ulusal moralin azalmasına yol açarlar.[145]

Her halkın ulusal morali bir noktaya kadardır ve bu noktadan sonra yıkılır. Yıkılma noktası farklı uluslar için, farklı şartlar altında farklı farklıdır. Özellikle savaş zamanlarında bu durum daha da netlik kazanmaktadır. Bazı uluslar, savaşta uğranılan büyük çapta ve gereksiz kayıplar karşısında yıkılırlar. Bazı uluslar ise, önemli tek bir muharebe kaybeder etmez moral yıkıntısına uğramaktadırlar. Bazı ulusların morali ise, hükümetin kötü idaresi, yokluk, sıkıntı, işgal edilmişlik ve savaştaki umutsuz duruma rağmen birdenbire yıkılmamakta, yavaş yavaş zayıflayarak, adeta bir bıçak gibi zamanla aşındırılabilmektedir.[146] Bu nedenlerle, ulusal morali yükseltmekte bilinçli olarak kullanılabilecek en önemli araç ise hükümetin niteliğidir.[147]

Siyasi ve kültürel kapasite başlığı altında inceleyeceğimiz son iki öğe hükümetin niteliği ve diplomasinin niteliğidir. Hükümetin niteliğinin önemi, ulusal gücü oluşturan maddi ve beşeri kaynaklar arasında ve bu kaynaklarla izlenmekte olan dış politika arasında bir denge kurmak ve izlenecek dış politika konusunda halkın desteğini sağlamak noktasında ortaya çıkmaktadır.[148] İyi ve nitelikli bir hükümeti ulusal güç açısından başlı başına bir şart olarak gören Morgenthau’ya göre, bir dış politika, ne kadar kusursuz çizilmiş, ne kadar kusursuz yönetilmiş ve uygulanmış, maddi ve beşeri ne kadar kaynaklara dayanmış olursa olsun, temelinde iyi bir yönetim, nitelikli bir hükümet olmadığı taktirde “sıfır” demektir.[149]

Bir hükümet öncelikle sahip olunan ulusal güç ile dış politika hedefleri arasında denge kurmak zorundadır. Kendi gücünün yetebileceğinden daha düşük düzeyde bir dış politika izlemek isteyen devletler uluslararası toplumda hakları olan role çıkamazlar. Örneğin, ABD, I. ve II. Dünya Savaşları arasındaki dönemde bu duruma düşmüştür. Aynı şekilde, gücünün yetemeyeceği kadar yüksek dış politika hedeflerine yönelmiş devletlerin de başarısız oldukları tarihin kaydettiği gerçekler arasındadır. Büyük İskender’den Hitler’e uzanan çizgide, iktidarları ile dış politika hedefleri arasında denge kuramamış yönetimlerin başarısızlıklarının temelinde bu gerçek yatmaktadır. Ulusal gücün, bir devletin dış politika sınırlarını belirlemesi ilkesinin belki tek istisnası, devletin varlığının tehlikeye düşmesi durumudur. Ulusal varlığın korunması dış politikanın başta gelen amacı olduğu için, bu gibi durumlarda devletin, ulusal güçle sınırlı rasyonel davranış kalıpları dışına çıkması normal karşılanmaktadır.[150] Diğer bir deyişle, ulusun varlığının tehlikeye düşmesi halinde, siyaset ile güç arasındaki normal ilişkiler bir yana bırakılarak, siyaset gücün önüne geçebilir. Bu durumdaki bir ulus, ulusal varlığını sürdürmek uğruna diğer çıkarlarını bir kenara bırakmak, feda etmek ve rasyonel açıdan düşünüldüğünde yapılmasına olanak olmayan şeyleri başarmak zorundadır.[151]

Bir hükümet, sahip olunan ulusal güç ile dış politika hedefleri arasında denge kurmak zorunda olduğu gibi, ulusal gücü oluşturan farklı öğeler arasında da denge kurmak durumundadır. Hiçbir ulus, sadece, doğal kaynakları zengin olduğu, büyük bir nüfusa sahip bulunduğu veya devasa bir endüstrisi ve ordusu olduğu için maksimum bir ulusal gücü elde edemez. Bu bağlamda hükümetin niteliği, diğer güç unsurlarını da kullanma yetkisine sahip olduğu için ulusal güç açısından ayrı bir önem taşımaktadır. Bir ulusun maksimum bir ulusal güç elde etmesi için, güç kaynakları açısından yeterli nitelik ve niceliklere vararak, bu güç kaynaklarının belli bir dış politikayı en yüksek başarı şansı ile destekleyebilecek duruma getirmesi gerekir. Bir diğer ifadeyle, bir hükümet, dış politikanın yürütülmesi açısından önem taşıyan insan gücü, doğal kaynaklar, kamuoyu gibi kategorilere ne oranda hâkim olur ve ne oranda kurumsallaşmış bir yönetim yapısına sahip olursa, çeşitli kategorilerden dış politika çıktılarına ilişkin olarak oluşturabileceği seçeneklerin limitleri o derece geniş, bir başka deyişle, sahip olduğu hareket serbestisi o derece fazla olacaktır denilebilir.[152]

Hükümetin niteliği, halkın desteğini kazanmak noktasında da önemlidir. Özellikle ulusal moralle birlikte düşünüldüğünde, hükümetin niteliği özel bir önem taşımaktadır. Bunun temel nedeni, kısmen, ulusal moralin askeri güç üzerinde bir etkisi olacağının umulması; kısmen de, ulusal moralin hükümetin kendi dış politikasını izlemekte dayanak alacağı kararlılık üzerinde nüfuz icra etmesidir.[153] Gerçek anlamda halkı temsil edebilen; yani, sadece parlamento çoğunluğuna sahip bir hükümet olmakla kalmayıp, halkın her çeşit duygu ve kanaatlerini ulusun uluslararası alandaki istek ve siyasetine dönüştürebilen bir hükümet, kendi dış politikasını ve hedeflerini desteklemek için ulusal enerjiden yararlanabilme konusunda çok büyük bir avantaja sahiptir. Ancak, dış politikanın başarıya ulaşması için gerekli koşullar ile bu politikanın halkça desteklenmesini gerekli kılan koşullar her zaman aynı olmayabilmektedir. Devletlerin dış politikaları çoğu kez çıkarları ile doğrudan ilgili sorunları içerdiğinden, politika yapıcısının bu iki durumu bağdaştırması ve kamuoyuna gereksiz ödünler vermemesi gerekmektedir.[154]

Son olarak diplomasinin niteliği de bir ulusun gücünü meydana getiren faktörler arasında, istikrarsız da olsa oldukça önemlidir. Ulusal gücü belirleyen diğer bütün öğeler, bir ulusun ulusal gücünün biçimlendiği bir hammadde gibidir. Diplomasinin niteliği, ulusal gücü meydana getiren bu farklı öğeleri, ulusal çıkarları en yakından ve en dolaysız şekilde ilgilendiren uluslararası sorunlar ve durumlar üzerinde en yüksek etkide bulunabilecek bir yapıya kavuşturmak açısından önemlidir. Morgenthau’ya göre, bir ulusun dış politikasının barış zamanında diplomatlar eliyle yönetilmesi ve uygulanmasının ulusal güç açısından önemi, savaş zamanında aynı ulusun askeri liderlerinin askeri taktik ve stratejilerinin önemine eşittir. Diplomasi ulusal gücün beynidir.[155] Bu bağlamda nitelikli bir diplomasi, dış politikanın amaç ve hedefleri ile, elde varolan ulusal güç kaynakları arasında bir denge kuran ve bunu yüksek nitelikteki diplomatlar aracılığıyla yürüten bir yapıdadır.

             (2) Sosyo–Ekonomik Kapasite

Sosyo–Ekonomik kapasite başlığı altında inceleyeceğimiz temel öğeler “doğal kaynaklar”, “nüfus”, “endüstriyel kapasite” olacaktır.

Doğal kaynaklar, bir ulusun diğer uluslar karşısındaki gücünü belirleyen ve nispeten istikrarlı olan bir öğedir. Doğal kaynakların çeşitliliği ve miktar bakımından yeterlilik dereceleri ülkelerin dış politikaları açısından önem kazanmaktadır. Doğal kaynakların çeşitliliği ve mutlak miktarlarının genellikle ülke büyüklüğü ile doğru orantılı olduğu kabul edilmektedir. Bununla beraber, gıda maddeleri, ham maddeler, enerji kaynakları ve madenlerden oluşan doğal kaynaklar dünya yüzeyinde eşit dağılmamıştır. Bu durum da doğal kaynakların devletlerin birçoğunun dış politikasında önemli bir konuma sahip olmasına neden olmaktadır. Örneğin, geçmişte izlenen deniz aşırı sömürgecilik politikalarının bir nedeninin de, bazı doğal kaynakların temini veya daha ucuza elde edilmesi çabaları olduğu söylenebilir.[156] Doğal kaynaklar açısından kendi kendine yeterlilik durumu, bir devletin kendisine karşı bu türden kaynaklardan mahrum kılma yoluyla uygulanacak bir ekonomik önlemi etkisizleştirmesinde önemli olduğu gibi; bir dış politika hedefini gerçekleştirmede doğal kaynaklar vasıtasıyla uygulanacak ekonomik bir önlemi de etkili kılabilmektedir.

Öte yandan, doğal kaynaklar grubunda yer alan hammadde ve enerji kaynakları hem endüstriyel üretim için hem de savaşabilecek güce sahip olma açısından çok büyük önem taşımaktadırlar. Nitekim, savaşın mekanikleşmesi ölçüsünde ulusal güç açısından hammaddelerin ve enerji kaynaklarının kontrollerinin mutlak önemlerinin artmasının yanında, bazı hammaddelerin de (petrol, uranyum gibi) nispi önemi artmış bulunmaktadır. Bu çerçevede özellikle I. Dünya Savaşı’ndan bu yana petrol ve günümüzde doğal gaz, gerek endüstride gerekse savaş alanında önemli bir enerji kaynağı haline gelmiştir. Ayrıca, barışçıl amaçlarla (ya da stratejik amaçlarla), teknolojik gelişmede ve nükleer enerji üretiminde önemli bir unsur olan uranyum madeni, (teknolojiyle birlikte) buna sahip ülkeler için ciddi avantajlar anlamına gelmektedir.[157] Dolayısıyla, hammadde ve enerji kaynaklarının kontrolünün, ulusal güç ve uluslararası sistemdeki güç dağılımında değişiklik yaratma gücü göz önüne alındığında, dünyanın bazı bölgeleri ve devletleri uluslararası politika açısından oldukça önemli bir duruma gelmişlerdir.

 Nüfus, her zaman için makro politika analizlerinde (ortam veya çevreyi merkeze alan politika analizleri) devletlerin önemli bir güç unsuru olarak kabul edilmiştir. Devletin, hâkim aktör olarak gelişmesiyle birlikte, nüfus da devletlerin kaynak temellerinin bir parçası olmuştur. Bu bağlamda, özellikle, jeopolitikle ilgilenen analistler, büyük bir nüfusu ulusal güç profillerinin önemli bir yönü olarak görürken; askeri-güvenlik bağlamında da nüfus önemsenmiştir, çünkü, nüfus insan gücü sağlarken, savaş için vergi ödeyebilen bir nüfusa sahip olmanın mali sonuçları yönetenlerce de fark edilmiştir. Ekonomik açıdan da nüfus, sanayileşmenin ortaya çıkmasıyla giderek daha önemli hale gelirken, nüfusun ekonomik faaliyete oranı, üretimde hayati bir etken olmuştur.[158] Bununla birlikte, nüfus, bir devletin dış politikasının biçimlenmesi ve yürütülmesinde (nispi önemi zaman içerisinde giderek azalan) bir ölçüde etkisi olan bir faktördür. Nüfusun miktarı ve niteliği ile bunların uzantısı olan bazı sorunlar, devletlerin dış politikaları üzerinde etkide bulunmaktadırlar. Nüfus ile ulusal güç arasında doğrudan bir orantı kurulamasa da, nüfus bir anlamda büyük devlet olmanın yeterli değilse de gerekli şartı olmaktadır.[159]

Bir ülkenin toplam nüfusu, nüfusun yapısı ve bütünlüğü, nüfus artış oranı, genç ve eğitimli insan sayısı, nüfusun üretime katılma payı vb. özellikler nüfus gücünün önemli karakteristiklerini oluşturmaktadır. Nüfus yapısı dikkate alındığında, eğitimli ve üretken insan sayısının fazlalığı önemli bir avantaj olarak kabul edilmektedir.[160]  Günümüzde devletlerin ekonomik ve endüstriyel kapasitelerini arttırabilmeleri ve büyük ordular oluşturabilmeleri yeterli büyüklükte bir nüfusa sahip olmayı gerektirmektedir. Ancak, endüstriyel kapasite ve hammadde kaynakları bakımından zayıf devletler için fazla nüfusun olumsuz taraflarının oldukça fazla olduğu da bir gerçektir.[161]

Endüstriyel kapasite, günümüzde devletlerin büyük veya güçlü devlet olarak nitelenmelerinde önemli bir öğe haline gelmiştir. Endüstri kuruluşlarının kalitesi ve üretim kapasitesi, verimliliği, ihracat kapasitesi, işgücünün bilgi ve yetenekleri, teknolojik düzey gibi faktörler bir devletin endüstriyel kapasitesinin olduğu kadar, ulusal gücünün de temel faktörler haline gelmişlerdir. Modern savaş ve modern komünikasyon teknolojisinden dolayı, ulusal güç için, ağır endüstri alanındaki gelişmeler vazgeçilmez bir öğe haline gelmiştir. Modern savaşlarda başarı, sahip olunan ulaşım ve iletişim olanaklarından her çeşit silah ve gereçlerin miktar ve kalitesine de bağlı bulunduğu için, devletler arasındaki güç mücadelesi de daha iyi ve daha çok savaş gereçleri imal rekabeti şekline girmiş bulunmaktadır. Bu yüzden, büyük endüstrilere sahip devletlerin büyük devlet sayılmaları (örneğin G7 ve G8 ülkeleri) ve endüstriyel sıralanmadaki bir değişikliğin güçler hiyerarşisinde de paralel veya zaman aralıklı bir değişmeye yol açmayacağının düşünülmesi zorlaşmıştır.[162]

             (3) Askeri Kapasite

Morgenthau’ya göre, gücün diğer unsurlarına (coğrafi, ekonomik, siyasi) bir ulusun fiili gücü açısından önem kazandıran unsur sahip olunan askeri kapasitedir.[163] Gerçekten de, devletlerin güçleri çoğu kez askeri olanakları ile ölçülmekte, onunla eşdeğerde tutulmaktadır. Uluslararası ilişkilerde en son başvurulan araç askeri araçlar olduğundan, güç hesaplarında askeri öğe bütün tahminlerin odak noktasını oluşturmaktadır. Savaş teknolojisi, silahların ve silahlı güçlerin niteliği ve niceliği, askeri önderlik gibi öğeler askeri gücü belirleyen temel öğelerdir.

Ulusların ve uygarlıkların kaderlerini çoğu kez savaş teknolojisinde meydana gelen değişiklikler belirlemiştir. XV. ve XIX. yüzyıllar arasındaki genişleme döneminde Avrupa, Batı yarı küresine, Afrika’ya, Yakındoğu’ya ve Uzakdoğu’ya oranla daha ileri bir savaş teknolojisine sahip olduğu için, dünyada üstün bir yer kazanmış ve bu üstünlüğünü korumuştur.[164] Ortaçağlarda kullanılmakta olan geleneksel silahlara topun ve tüfeğin katılması, bu silahlara sahip devletlerin askeri gücünü birden bire çok arttırmıştır.[165] Varlıkları, şatoların ve süvari birliklerinin varlığına dayanan feodal beyler ve bağımsız kasabalar; yeni silahların geliştirilmesiyle üstünlüklerini yitirmeye başlamışlardır. Bu değişim, tarihte bir dönemin kapanması ve yeni bir dönemin başlaması ile sonuçlanmıştır.[166]

Savaş teknolojisindeki asıl baş döndürücü dönüşüm XX. yüzyılda gerçekleşmiştir. Basit personel taşıyıcılarından zırhlı tanklara, pervaneli uçaklardan süpersonik jetlere, büyük obüs toplarından lazer güdümlü füzelere ve tarihin en büyük imha gücüne sahip atom bombalarına bu yüzyılda şahit olunmuştur.[167] Bu yüzyılın başlarında denizaltı, tank ve uçakların ortaya çıkması, geçici bir zaman için de olsa, bunlardan ilk yararlananlara önemli bir üstünlük kazandırmıştır. Öte yandan yine XX. yüzyılda ortaya çıkan atom silahları ve gönderme araçları, bunlara sahip olan devletleri bunlara sahip olmayan devletler karşısında büyük bir üstünlüğe taşımıştır. Ancak, atom silahlarının kullanımı olağanüstü önemde iki paradoksa yol açmaktadır. İlki, atom silahlarının sahip olduğu büyük tahrip gücü yüzünden, klasik silahların aksine, atom silahlarının niceliksel olarak arttırılmasının ulusal güç açısından bir anlam ifade etmediği gerçeğidir. İkinci paradoks ise, atom silahlarının yıkıcı gücü ile bu silahların rasyonel kullanılabilirliği arasındaki ters orantıdır. Zira, büyük güçteki atom silahları, ayırt edilmeksizin kitlesel tahriplere yol açmakta; bu yüzden de rasyonel askeri amaçlar için elverişli olmamaktadır. Neticede, atom silahları, topyekûn bir tahrip tehdidi olarak savaşı önlemekte işe yarayabilirlerse de, rasyonel bir savaşta kullanılamazlar.[168]

Bir devletin askeri gücünü belirleyen bir başka öğe de “askeri önderlik”tir. Prusya’nın XVIII. yüzyılda sahip olduğu gücün başlıca nedeni Büyük Frederick’in savaş dehası ve onun askeri taktik ve stratejik buluşları olmuştur. Benzer şekilde, Fransız ordularının başındaki General Napolyon Bonapart’ın savaş dehası Fransa’yı Avrupa’da bir dönem için de olsa önemli askeri başarılara taşımıştır. Yine, I. ve II. Dünya Savaşları arasındaki dönemde Maginot Hattı’nın Fransız genelkurmayında yarattığı psikolojik rahatlık, Fransa’nın beklenmedik bir yenilgiye uğramasına yol açmıştır.[169] Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdül Nasır’ın, 1967’deki Altı Gün Savaşı’nda, savaşa hazır olmadığı halde, Sina Yarımadasındaki BM (Birleşmiş Milletler Örgütü) güçlerinin çekilmesini istemesi ve savaşın başlamasına neden olması, Mısır’a çok pahalıya mal olmuştur.[170]

Son olarak, bir devletin sahip olduğu askeri güç, insan ve silahlarının nicelik ve niteliğine ve bunların askeri kurumun çeşitli dallarındaki dağılımına da bağlı bulunmaktadır. Kaynakları ve yükümlülükleri açısından bir ulus ne büyüklükte bir ordu besleyebilir? Bir ulusun, kuvvetli olmak için, büyük bir orduya sahip olması zorunlu bir koşul mudur? Her zaman savaşa hazır muvazzaf askeri birlikler eğitim görmüş ihtiyatlardan daha mı önemlidir? Bir ulus, elindeki kaynak ve olanakları teknolojik araştırmalara harcayıp, ileri teknolojiye dayanan fakat az sayıda silah üretimiyle askeri gücünü üst düzeyde tutabilir mi? Bu gibi sorulara verilecek yanıtlar şüphesiz her zaman aynı değildir. Tarihte, bir ordunun sahip olduğu nitelik ve nicelik ile kuvvetinin doğru orantılı olmadığını gösteren sayısız örnekler vardır. Geçmişteki ve günümüzdeki uluslararası olaylar, çok güçlü olsalar bile, devletlerin askeri kudretlerini bir tek silaha ya da unsura dayandırmalarının yanlış bir politika olduğunu ortaya koymuştur.

          c) “Soft Power” ve “Hard Power” Kavramları

Gücü “istenen sonuçlara varabilmek için başkasının ya da başkalarının davranışlarına etki edebilme yeteneği” olarak tanımlayan Joseph S. Nye’a göre, bu etki edebilme yeteneğini sadece fiziki güç kullanımı, bastırma ve yaptırım gibi unsurlarla açıklamak, gücün boyutlarını anlamaya yardımcı olmaz. Gücü anlamanın en iyi yolu, gücün “yumuşak güç” (soft power) ve “sert” (hard power) olmak üzere iki uçta seyrettiğini görebilmek ve aynı zamanda bu iki gücün birbirleriyle dirsek teması içinde ve birbirini sürekli besler nitelikte bir ilişkide olduğunu tespit etmekten geçmektedir. Dolayısıyla, ülkelerin gücünü yalnızca sahip oldukları maddi ögeler (yer altı, yerüstü kaynakları, teknolojik ve ekonomik kapasitenin büyüklüğü, insan gücü ve ordu) ile tanımlamak, bütün bunlara sahip olunduğu durumlarda bile “mutlak” anlamda güce sahip olunduğu anlamına gelmemektedir. Bu bağlamda, “sert güç”, uluslararası siyasal ilişkilerde askeri ve ekonomik güç gibi unsurların politik baskı ya da ikna etme aracı olarak kullanılmasını ifade ederken; “yumuşak güç”, uluslararası alanda istediği hedeflere, kaba güç kullanarak ulaşmak yerine, diğerlerini ikna ederek ulaşma anlayışını ifade etmektedir. Diğer bir deyişle, “yumuşak güç”, bir ülkenin dünya siyasetinde istediği sonuçlara ulaşması noktasında, onun değerlerine hayran olan, onu örnek alan, onun refah seviyesine ve fırsatlarına özenen ülkelerin onu izlemesini sağlayan çekici güçtür. Dolayısıyla “yumuşak güç”, zorlama veya paradan ziyade “cazibe” ve “çekicilik”le istediğini yaptırabilme kabiliyetini ifade eder.[171] (Bkz. Tablo 1)

Tablo 1: Joseph S. Nye’ın Güç Tipolojisi[172]

Davranışlar

Temel Araçlar

Hükümet Politikaları

SERT GÜÇ

Askeri Güç

▪ Zorlama

▪ Caydırma

▪ Koruma

▪ Tehdit

▪ Kuvvet

▪ Zorlayıcı diplomasi

▪ Savaş

▪ İttifak

Ekonomik Güç

▪ Teşvik

▪ Zorlama

▪ Para verme

▪ Yatırım

▪ Yardım

▪ Rüşvet

YUMUŞAK GÜÇ

▪ Hayranlık uyandırma

▪ Gündem

Yaratma

▪ Değerler,

Kültür

▪ Politikalar

▪ Kurumlar

▪ Kamu Diplomasisi

▪ İki taraflı ve çok taraflı diplomasi

Nye’a göre, “sert güç” bir ülkenin askeri ve ekonomik kapasitesinden kaynaklanan “zorlama kabiliyeti”nden ileri gelirken; “yumuşak güç” ise, bir ülkenin kültürünün, siyasi değerlerinin ve politikalarının “çekiciliği”nden ileri gelmektedir. Eğer bir ülkenin politikaları diğer ülkeler tarafından meşru görülüyorsa o ülkenin “yumuşak gücü”nden söz edilebilir ve bu meşruluk devam ettiği sürece o ülkenin “yumuşak gücü” gelişir.[173]

Bir ülke kendi amaçlarının ve değerlerinin başka ülkeler tarafından benimsenmesini sağlayabilirse, askeri ve ekonomik gücünün ağırlıkta olduğu sert gücünü daha az kullanmak zorunda kalır. Bu bağlamda yumuşak güç, geleneksel güç dengesinin çok üzerinde etki ve kontrol imkânı vermektedir.[174] Diğer taraftan, “yumuşak güç” ile “nüfuz” aynı şeyler değildir. “Nüfuz”, tehditlerin ve paranın sert gücüne de dayanabilirken; yumuşak güç, ikna etme, kendine çekme becerisidir.[175]

Bir ülkenin yumuşak gücü her şeyden önce şu üç kaynağa dayanır:

i) Kültür,

ii) Siyasi değerler,

iii) Politikalar.

Bir ülkenin kültürü ve siyasi değerleri, evrensel değerler içerdiğinde ve politikaları başkalarının da paylaştığı değerlere ve çıkarlara hizmet ettiğinde, yarattığı sorumluluk ve çekicilik ilişkileri sebebiyle, istediği sonuçları elde etme olasılığını arttırır. Bu bağlamda, dar görüşlü değerlerin ve sınırlı kültürlerin yumuşak güç yaratması zordur. Yurt içindeki ve dışındaki hükümet politikaları da diğer potansiyel yumuşak güç kaynağıdır. Hükümet politikaları, bir ülkenin yumuşak gücünü güçlendirebileceği gibi zayıflatabilir de. Bir hükümetin yurt içindeki, uluslararası kuruluşlardaki ve dış politikadaki tavırlarıyla savunduğu değerler, diğer ülkelerin tercihlerini belirlemede ve onları kendi yanına çekmede etkilidir. Bu bağlamda, kibirli veya kayıtsız olan ya da ulusal çıkarlar konusunda dar görüşlü bir yaklaşım üzerine kurulan iç ve dış politikalar, yumuşak gücü önemli ölçüde zayıflatmaktadır.[176]

Yumuşak güç ve sert güç birbirleriyle ilişkilidir; çünkü, bir ülkenin başka ülkelerin davranışlarını etkileyerek amaçlarına ulaşması becerisinin her iki kolunu oluştururlar. Aralarındaki fark, hem davranışın türünde hem de kaynakların somutluğundadır. Bu bağlamda sert güç ile yumuşak güç arasındaki davranış çeşitliliği ve farklılığı “zor kullanma”dan, “ekonomik baskı”ya, “gündem oluşturmak”tan salt “cazibe”ye kadar uzanan geniş bir spektrumda sıralanabilir. Yumuşak güç kaynakları, davranış spektrumunun “kendine çekme” ucuyla birleşirken, sert güç kaynakları genellikle “emir” davranışlarıyla ilişkilidir (Bkz. Tablo 2). Fakat bu ilişki kusursuz değildir. Örneğin, ülkeler bazen “yenilmezlik” söylentilerinin etkisiyle emir gücüyle başka bir ülkeye yanaşabilir ve bazen emir gücü, ileride meşru görülecek kurumlar kurmak için kullanılabilir. Keza, güçlü bir ekonomi, sadece yaptırımlar ve para yardımları için kaynak sağlamakla kalmaz, aynı zamanda bir cazibe kaynağı da olabilir. Bununla birlikte, davranış çeşitleri ve bazı kaynaklar arasındaki bağlantılar, bizi yumuşak güç ve sert güç kaynakları ve davranış şekilleri konusunda açıklayıcı bir tablo oluşturmamıza imkân vermektedir.[177] Son olarak, yumuşak gücün bazen belirli amaçlar üzerinde doğrudan etkisi olmasına rağmen, daha çok bir ülkenin ulaşmaya çalıştığı genel amaçlar üzerinde etkisi olduğu söylenebilir. Nye’a göre, yumuşak güç özellikle “çevre amaçlar”ın gerçekleştirilmesiyle alakalıdır. Yani yumuşak güç, demokrasi, insan hakları ve açık pazarları geliştirme konularında daha önemli bir rol oynamaktadır.[178]

Tablo 2: Sert Güç-Yumuşak Güç Davranış Spektrumu[179]

Sert Güç

Yumuşak Güç

Davranış Spektrumu

Zorlama           İkna etme

(Emir)

     Gündem                  

     yaratma               Cazibe

  (Yanına çekme)

En Uygun Kaynaklar

▪ Baskı                ▪ Ödemeler

▪ Yaptırımlar    ▪ Rüşvet

▪ Kurumlar            ▪ Kültür

▪ Değerler              ▪ Politikalar

          4) Devletlerin Dış Politika Uygulamalarında Güç Kullanma Tehdidi ve Askeri Güç Kullanımı[180]

Devletlerin uluslararası politikadaki amaçları ve çıkarları, varlıklarını ve güçlerini sürdürmekten ibaret değildir. Bu amaçlar ve çıkarlar çok çeşitli biçimler alabilmekte ve her devletin belli amaçlara ve çıkarlara verdiği değer, ötekilerden farklı olabilmektedir. Her devlet amaçlarını ve çıkarlarını, kendisine göre, çoğu kez birbirinden farklı biçimde olan bir öncelik sırasına göre tasnif ederken; her devlet için mutlak ya da zorunlu nitelikte olan veya bu nitelikte olmayan amaçlar ve çıkarlar bulunmaktadır. Devletlerin mutlak ya da zorunlu nitelikte olmayan amaçlarını ve çıkarlarını bağdaştırmak nispeten kolay olmakla birlikte; mutlak ya da zorunlu nitelikteki amaç ve çıkarlarını bağdaştırmak her zaman kolay olmamakta, bunlar devletler arasındaki ilişkileri önemli çatışma noktalarına getirebilmektedir.[181] Her devletin farklı ulusal çıkarları olduğu ve uluslararası sistemin de rekabet ve güç mücadelesi platformu olduğu göz önünde bulundurulacak olursa, çatışan ya da yarışan çıkarlar konusunda sorunların doğması kaçınılmazdır. Ortaya çıkan sorunlar diplomasi yoluyla halledilemezse ve taraflar tutumlarında ısrarcı olurlarsa, bu sefer ültimatomlar ve tehditler araç olarak kullanılır. Sadece müzakere ederek sorun çözülemiyorsa, karşı tarafı ikna etmek maksadıyla ya birtakım ödünler verilir ya da ekonomik yaptırım ve askeri müdahale gibi zorlayıcı yöntemlere başvurulabilir.[182]

Yukarıdaki çerçeveden hareketle, devletler arasındaki çatışma biçimini genel olarak iki kısma ayırmak mümkündür: Birinci tür çatışmalar, doğrudan ya da dolaylı olarak zor ve şiddet kullanmaya varan çatışmalardır. İkinci tür çatışmalar ise zora ve şiddete başvurulmadan yürütülen çatışmalardır. Mehmet Gönlübol’a göre, birinci ve ikinci tür çatışmalar arasındaki fark, bir derece farkıdır. Zora ve şiddete başvurulan çatışmaların ilkeleri ve mantığı ile zora ve şiddete başvurulmadan yürütülen çatışmaların ilkeleri ve mantığı birbirine çok benzemektedir. Bu tür çatışmalardan hangisinin tercih edileceği kararlaştırılırken, çatışma konusunun önemi ile çatışmanın maliyeti ve muhtemel risklerini hesaplamak gerekmektedir.[183]

Tarih boyunca devletler askeri güç ve yeteneklerini barış zamanlarında da çok çeşitli dış politika hedeflerine yönelik araçlar olarak kullanagelmişlerdir. Bu bağlamda, devletlerin aralarında ortaya çıkan dış politika krizlerinde, krizlere yol açan anlaşmazlıkları diplomatik yollarla veya diğer barışçı yollarla çözemedikleri zaman doğrudan ya da dolaylı olarak askeri araçlarla güç kullanımına başvurdukları gerçeği uluslararası ilişkiler tarihinin en eski fenomenlerindendir. Devletlerin doğrudan askeri güç kullanımına başvurmaları genel olarak “savaş” kavramıyla ifade edilirken; askeri güç kullanma tehdidine bulunmaları (dolaylı güç kullanımı) ya da gösterisel/sınırlı askeri güç kullanmaları genel olarak “zorlayıcı diplomasi/tehdit diplomasisi” kavramıyla ifade edilmektedir.

Bu çerçevede askeri gücün politik işlevlerini “savunma”, “caydırma”, “zorlama” ve “güç gösterisi” olarak kategorize etmek mümkündür. “Savunma” işlevi, bir saldırının geri püskürtülmesi ve/veya o saldırıdan doğabilecek zararları en aza indirecek şekilde askeri gücün düzenlenmesini ve gerektiğinde kullanılmasını içerirken; “caydırma” işlevi, rakip devletin belirli bir davranıştan kaçınmasını sağlamak üzere askeri gücün düzenlenmesini ve gerektiğinde kullanılmasını içermektedir. Buna karşılık, “zorlama” işlevinde, rakip devletin başlatmış olduğu bir eylemi durdurmasını, geri almasını ya da rakip devletin belirli bir davranışa yöneltilmesini sağlayacak şekilde askeri gücün düzenlenip gerektiğinde kullanılmasını içerirken; “güç gösterisi” işlevinde askeri güç, gösterisel nitelikteki çeşitli askeri eylemlerle (askeri tatbikatlar, resmi geçit törenleri vb.) diğer devletlerin nazarında prestijin arttırılmasına yönelik olarak kullanılmaktadır. Askeri güç ve yeteneklerin söz konusu bu dört işlevinde, yalnızca “savunma” işlevi askeri gücün ve yeteneklerin topyekûn devreye sokulabileceği bir duruma işaret ederken, diğer işlevlerinde (caydırma, zorlama, güç gösterisi) askeri güç ve yeteneklerden sınırlı ölçülerde yararlanılması ve/veya bunların potansiyel etkilerinden istifade edilerek politik hedeflerin elde edilmeye çalışması söz konusudur.[184]

Bütün bu açıklamaların ışığında, çalışmamız, Türk dış politikasında güç kullanma seçeneğine bütüncül bir bakış açısıyla yaklaştığından, yukarıda genel olarak işaret ettiğimiz gücün doğrudan (savaş) ve dolaylı kullanımına (zorlayıcı diplomasi) ilişkin bu iki çerçeveyi ele almamız gerekmektedir.

          a) Zorlayıcı Diplomasi

             (1) Kavrama İlişkin Genel Açıklamalar

“Zorlayıcı diplomasi” (Coercive diplomacy), rakibin yaptığı bir eylemi durdurmasını veya geri adım atmasını hedefleyen bir “zorlama stratejisi”dir.[185] Bu bağlamda, zorlayıcı diplomasi en yalın ifadeyle, bir dış politika aracı olarak askeri güç kullanımının potansiyel olarak varlığına işaret etmektedir.

Kavramın ortaya ilk çıkış noktası “denizcilik diplomasisi”nin bir türü olmasında yatmaktadır. Dolayısıyla, literatürde kavramın bu ilk haline “Gunboat Diplomacy” (Gambot Diplomasisi/Tehdit Diplomasisi)[186] kavramı karşılık gelmektedir. Bu bağlamda kavramın, özellikle XIX. yüzyıldaki İngiliz emperyal politikalarıyla yakından ilişkisi vardır. Söz konusu dönemde, İngiltere’nin genel denizcilik stratejisi, donanmasının çoğunu ana sularında tutmak ve cezalandırıcı bir müdahale gerçekleştirmek için belirli bir bölgeye zaman zaman bir filo göndermek üzerine kuruluydu. Buradaki genel amaç, bir krizi etkisiz hale getirmek ve muhtemel bir saldırının bir daha tekrarlanmasını engellemek için gerektiğinde ani, kısıtlı bir müdahale başlatabilmekti. Zira, o dönemde savaş gemileri, emperyal politikaları desteklemek ve olası engelleri caydırmak amacıyla sıklıkla güç sembolleri olarak kullanılmaktaydı.[187] Tarihsel olarak bu şekilde ortaya çıkan zorlayıcı diplomasi kavramı, XX. yüzyılda ortaya çıkan devletler arası krizlerde de görüldüğü üzere, pasif bir güç gösterisinden (karada, denizde ya da havada) aktif ve sınırlı güç kullanımına kadar uzanan bir yelpazeye yayılmaktadır.

Devletler, dış politika hedeflerine ulaşabilmek için çeşitli baskı yöntemlerine ihtiyaç duyarlar. Bu baskının başarısı da büyük ölçüde bunun arkasında yer alan devletin sahip olduğu gerçek güçle doğru orantılıdır. Devletler, gücü açıkça kullanmasalar bile, sahip oldukları güç kaynakları ve onların büyüklüğü uluslararası politikada önem taşımaktadır. Çünkü, devletler zamanı geldiğinde karşı tarafı caydırmak için, rezervde tuttuğu gücü uygulamaya sokabilmektedir. Normal şartlar altında, devletler, uluslararası ilişkileri diplomasi denilen müzakere aracılığı ile sürdürürler. Doğru zamanda başarılı bir şekilde uygulandığı taktirde, barışçıl bir yöntemle karşı tarafı ikna etme süreci açıkça güç kullanma tehdidi ile desteklenen iknadan daha olumlu sonuç vermektedir.[188] Meseleye bu yönüyle bakıldığında, zorlayıcı diplomasi, güç ve diplomasi arasındaki bağlantıya da bir ölçüde ışık tutmaktadır.

Prusya Kralı Frederick, “askeri güçle desteklenmeyen diplomasinin, enstrümansız bir müziğe benzeyeceğini” ifade ederek,  askeri güç ile diplomasi arasındaki bağlantıya vurgu yapmıştır.[189] Diplomasi doğası gereği her ne kadar sivil bir süreç de olsa, bir devletin sahip olduğu askeri güç, o devletin dış politikasında ve uyguladığı diplomaside ana rezerv konumundadır. Bu bağlamda, Prusya generali Carl von Clausewitz de “savaş, politikanın başka araçlarla sürdürülmesidir”[190] diyerek, amacı gerçekleştirmek için her yol denendikten sonra başka alternatif kalmadıysa savaşa yani askeri güce başvurulabileceğini ifade etmiştir. Clausewitz, diplomasiyi mutlak olarak sivil bir alana indirgeyen görüşlerin tersine, savaşı da diplomasinin uygulandığı bir yöntem olarak değerlendirmiştir.[191]

Zorlayıcı diplomasinin devletler arasındaki denge ve statükonun fiili durumlar yaratılarak bozulması durumunda bir diplomatik yöntem/araç olarak kullanılması, uluslararası ilişkiler disiplininin geçirmiş olduğu evrilmeye koşut olarak zorlayıcı diplomasi olgusunun gündemde daha fazla yer bulmaya başlaması sonucunu doğurmuştur. Güç kullanımı uluslararası hukuk açısından sıkı kurallara tabi olmasına rağmen[192] devletlerin buna dayanarak çıkar/güvenlik sağlama mücadelesi içerisinde oldukları genel kabul gören bir değerlendirme olmakla birlikte, günümüzde devletlerin “yumuşak güç”lerini kullanarak da uyuşmazlıklarını çözme arayışı içerisinde olabilecekleri tartışılmaktadır. Diğer yandan, amacın topyekûn bir savaş ve rakibin mutlak yenilgisi olmadığı bir durumda, sınırlı güç kullanma potansiyelinden yararlanarak tehdidin ya da fiili ihlal durumunun ortadan kaldırılması hem daha az riskli hem de daha az maliyetli bir yöntem olarak devletlerin seçenekleri arasında görülmektedir. Ancak, diplomasinin yerini güç kullanma tehdidine bıraktığı durumlarda taraflar arasında bir askeri çatışmanın/savaşın çıkma olasılığı riski de artmaktadır ve bu da karar alıcılar için hedefe ulaşmanın maliyetinin artması anlamına gelmektedir. Sonuçta, karar alıcılar ya bu yüksek maliyeti göze alacaktır ya da savaşa yol açabilecek bir tırmanma yaratmadan diplomasi ve güç kullanma tehdidini/sınırlı güç kullanımını uyumlu bir şekilde birleştireceklerdir.[193] Bu uyum başarılı olduğu ölçüde hem diplomasinin hem de buna bağlı olarak zorlayıcı diplomasinin sivil ve barışçıl bir alternatif olma kapasitesinin de gelişeceği söylenebilir.

Zorlayıcı diplomasi kavramını uluslararası politika literatürüne kazandıran Alexander L. George (1920–2006), zorlayıcı diplomasinin mantığını şöyle açıklamaktadır:

             “Zorlayıcı diplomasinin genel fikri, istemi yerine getirmediği için [getirmediği taktirde] rakibin cezalandırılacağı tehdidine dayanır. Bu niteliği ile zorlayıcı diplomasi, rakibi kendinden istenileni yerine getirmeye ikna edecek ölçüde inandırıcı ve etkili bir destek işlevi görür. Zorlayıcı diplomasinin [dayandığı] soyut kuramı, rakip tarafta tam bir rasyonalitenin var olduğunu kabul eder. Buna göre, rakip her türlü bilgi akışını elde edebilecek potansiyele sahiptir, doğru değerlendirebilir, tehdidin etkisi ve inandırıcılığı hakkında doğru kararlar alabilir ve ondan istenenleri yerine getirmesinin çıkarına en uygun davranış olduğunu görebilir. Zorlayıcı diplomasinin [dayandığı] soyut kuramı, bu nedenle[rle] rakibin yanlış algılama ve yanlış değerlendirme olasılığını veya rakibin rasyonalitesinin zorlayıcı devletin kendinden farklı olan değer, kültür ve geleneği gibi psikolojik değişkenlerden etkilenmesini dikkate almaz. Bu olasılıklar oldukça önemlidir ve karar vericiler belli bir durumda belli bir düşmana karşı bir zorlayıcı diplomasi stratejisi oluşturmaya giriştiklerinde azami dikkat göstermek zorundadırlar.”[194]

Düşmanın/rakibin eyleme başlaması ile gündeme gelen zorlayıcı diplomasi stratejisi, caydırıcı diplomasinin[195] bir sonraki aşamasını oluşturmaktadır. Zorlayıcı diplomasi bir savaş ilanı olmamakla birlikte, tehdit ve sınırlı güç kullanımıyla karşı tarafı başladığı eylemden (örneğin, işgalden) vazgeçirmeyi, geri adım attırmayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla zorlayıcı diplomasi stratejisi, karşı tarafı durduracak topyekûn bir güç kullanmak yerine; güç kullanmadan ya da kullanılan gücün derecesini arttırmadan karşı tarafa başladığı eylemden geri çekilmesi için imkân tanıyan bir stratejidir. “Mesaj gönderme”, “pazarlık” ve “müzakere” gibi araçlar da zorlayıcı diplomasinin önemli araçları olarak sürecin yönlendirilmesinde kullanılır.[196] Bu bağlamda zorlayıcı diplomasiyi sadece tehdit ve güç kullanımıyla sınırlı bir düzlemde gerçekleşen bir strateji olarak düşünmek yerine; gerektiğinde karşı tarafın taviz ve/veya ödüllerle ikna edildiği esnek bir strateji olarak algılamak gerekir.[197] Bu yönüyle zorlayıcı diplomasi stratejisi askeri olmaktan çok bir diplomatik stratejidir ve bu boyutuyla askeri güç kullanımı durumunda rakibin uğrayacağı zararın büyüklüğü sadece algı düzeyinde rakibe gösterilmeye çalışılarak, rakibin söz konusu istemi yerine getirmesi sağlanmaya çalışılır. Gerektiğinde askeri yöntemlerden sadece sınırlı ölçüde yararlanılır.[198] George’nin ifadesiyle,

             “Zorlayıcı diplomasi, askeri eyleme güvenmeye karşı ciddi bir alternatif sunmaktadır. Rakibi durdurmak için zorlamaktan çok, tecavüzden vazgeçirmek için ikna etmeye çalışmaktadır. Zorlayıcı diplomasi, düşmanı bertaraf etmek için, gücün pervazsızca kullanılmasının tersine; ondan isteneni yapmadığı taktirde cezalandırılacağı tehdidini kullanmaya önem vermektedir.”[199]

Bu noktada zorlayıcı diplomasinin “barışçıl” bir yöntem olup olmadığı tartışması da önem kazanmaktadır. Zorlayıcı diplomasi kavramı, Fuat Aksu’ya göre, her ne kadar “zor”, “zorlama”, “güç”, “güç kullanma”, “güç kullanma tehdidinde bulunma”, “müdahale”, “saldırı”, “abluka”, “yaptırım” gibi kavramlarla düşünüldüğünde çoğunlukla güce dayalı bir uluslararası ilişkiler anlayışını çağrıştırıyor olsa da, kavrama başka bir anlam yükleyen “diplomasi” işin içine girdiğinde çok daha “yumuşak” ve “uzlaşı”ya açık bir anlayışı da yansıtabilmektedir.[200] Kavramın niteliğine ve pratiğine ilişkin bir başka tartışma da Temel İskit’in şu sorusunda ortaya çıkmaktadır: “Genel olarak kabul edildiği gibi, diplomasi sadece barış yollarına başvurmayı mı içerir, yoksa ‘kısmen güç kullanma’ diplomasinin yöntemlerinden biri olabilir mi? Bu son varsayım doğru ise, ‘zorlayıcı güç’ diplomasinin mi, yoksa dış politikanın mı aracıdır?”[201] Şüphesiz, İskit’in “zorlayıcı güç diplomasinin mi, yoksa dış politikanın mı aracıdır?” şeklindeki ilgi uyandıran bu sorusu bütün bir uluslararası ilişkiler tarihi göz önüne alındığında, yanıt verilmesi oldukça zor bir soru haline gelmektedir. Zira, M. Ö. V. yüzyılda Atinalılar ile Meloslular arasında geçen “Melian diyaloğundan, I. ve II. Dünya Savaşları’na, Soğuk Savaş’a ve nihayet ABD’nin 2003 yılında Irak’ı işgaline varan olaylar dizgesi hatırlandığında, 2500 yıllık uluslararası ilişkiler tarihi boyunca ortaya konan dış politika ve diplomasi pratiklerinin iç içe geçmişliği, bu soruya “evet” ya da “hayır” türünden verilecek bir cevapla bir genelleme yapmayı neredeyse imkânsız kılmaktadır.

Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, uluslararası ilişkiler literatüründe zorlayıcı diplomasi örneğinde olduğu gibi, gücün dolaylı kullanımı genellikle barışçıl bir yöntem olarak kabul edilmekte ve bu yönüyle şiddet içeren fiili güç kullanımından (savaş) ayrılmaktadır. Esasen zorlama stratejilerinin özünde de uyuşmazlıklara savaş dışında, barışçıl yöntemleri kullanarak bir çözüm bulma arayışı yatmaktadır. Ancak burada üzerinde düşünülmesi gereken birkaç soru daha akla gelmektedir: Bir devletin ya da devletlerin diğerini/diğerlerini askeri güç kullanımıyla “tehdit etmesi” ya da sınırlı askeri güç kullanması gerçekten barışçıl bir yöntem midir? Ya da zorlayıcı diplomasiyi uygulayan ve ona muhatap olan devletin/devletlerin (hedef devlet/devletler) “zayıflığı” ya da “güçlülüğü” dikkate alındığında topyekûn güç kullanımından kaçınmak her zaman mümkün müdür? Şüphesiz bu sorulara verilecek yanıtlarla zorlayıcı diplomasinin niteliğine ilişkin kesin hükümlere varmak bu çalışma açısından mümkün değildir. Burada belirtilebilecek tek nokta, bir dış politika krizinde askeri gücün kullanılabileceğini karşı tarafa göstererek/hissettirerek yaratılan tehdit durumu, aynı zamanda şiddet kullanımının varlığını potansiyel olarak içerdiği için/ortaya koyduğu için, bu durum yöntemin “barışçıl”lığını bir ölçüde tartışmaya açık hale getirmektedir. Bu haliyle zorlayıcı diplomasi olsa olsa savaş ile barış (siyah ile beyaz) arasında “gri” bir zemini temsil etmektedir diyebiliriz. Ve yine bu “gri” zeminin çeşitli tonları da, pasif bir güç gösterisinden aktif ve sınırlı güç kullanımına kadar uzanan bir yelpazeye bağlı olarak değişiklik gösterebilmekte; “gri” zemin “siyah”a yaklaştığı oranda zorlayıcı diplomasinin “barışçıl” ya da “barışa son bir şans veren” niteliği de görünürlüğünü yitirmekte ve son kertede yerini “siyah”a, yani “savaş”a bırakmaktadır.

             (2) Zorlayıcı Diplomasinin Temel Esasları

Zorlayıcı diplomasinin genel özelliği algı düzeyinde bir ikna kapasitesinin bulunmasıdır. Gerçekten de zorlayıcı diplomasi stratejisini uygulayan taraf, krize özgü olarak seçmiş olduğu yöntemlerle güç kullanması durumunda rakibini, uğrayacağı yıkımdan, zarardan dolayı uyarır ve geri adım atmaya ikna etmeye çalışır. Dolayısıyla, zorlayıcı stratejiyi uygulayan devlet, sahip olduğu askeri güç kapasitesiyle doğrudan ihlali ortadan kaldırmak yerine krize özgü olarak güç kullanımını en alt düzeyde sınırlı tutarak diplomasi yoluyla ihlali sona erdirmeye çalışır.

Zorlayıcı diplomasi stratejisi, güç kullanma tehdidine dayanarak rakibin söz konusu istemi yerine getirmesini hedefler. Zorlayıcı stratejiyi uygulayan devlet, bu isteminin karşılanması için aldığı çeşitli önlemlerle karşı tarafa gerektiğinde askeri güç kullanmaya hazır olduğunu hissettirir; ancak, en son aşamaya kadar askeri güç kullanmaktan kaçınır. İstemin yerine getirilmesi için eğer bir askeri güç kullanmak gerekirse, bu, zorlayıcı stratejiyi uygulayan devletin kararlılığını gösterecek ölçüde sınırlı bir askeri güç kullanımı olmak zorundadır. Bu bakımdan zorlayıcı diplomasi stratejisinde askeri güç kullanımı inandırıcılığı pekiştiren bir araç işlevi görmektedir.[202]

Öte yandan, zorlayıcı diplomasi stratejisi uygulamasının rasyonel bir tercih olabilmesi için, stratejiyi uygulayan devlet ile hedef devlet arasında bir asimetrinin veya en azından bir denkliğin olması gerekir.[203] Diğer bir deyişle, zorlayıcı diplomasiye dayalı tehdidin inandırıcı olabilmesi ve bu sayede istemin karşılanması bağlamında bir zorunluluk duygusu yaratabilmesi için, zorlayıcı diplomasi stratejisine başvuran tarafın gücü hedef devletten daha fazla ya da en azından ona denk olmalıdır. Stratejinin mantığı gereği, zayıf bir devletin kendisinden daha güçlü bir devlete karşı zorlayıcı diplomasi uygulayabilmesi mümkün değildir.

Son olarak, zorlayıcı diplomasi, dış politika krizlerinin maliyetleri açısından da uygun bir seçenek olarak değerlendirilebilir. Zira, herhangi bir krizin geleneksel askeri yöntemlerle çözümlenmek istenmesi durumunda ortaya çıkacak askeri, siyasi, ekonomik ve toplumsal maliyetin ne ölçüde yüksek olacağı ve aynı zamanda ne ölçüde yaygın bir yıkıma yol açacağı bugünkü silah teknolojisi dikkate alındığında ortadadır. Dolayısıyla, zorlayıcı diplomasi bu açıdan da maliyeti en düşük olan bir seçenek olarak karşımıza çıkmaktadır.[204]

             (3) Zorlayıcı Diplomasinin Türleri ve Stratejileri

Devletlerin dış politikalarında askeri güç kullanmaya dayalı stratejilerin kökenleri çok daha eskilere dayanmakla birlikte, çağdaş uluslararası ilişkiler literatüründe askeri güç kullanmaya dayalı zorlama stratejilerinin sistematik düzeyde ele alınışı görece yenidir. Soğuk Savaş yıllarında ABD ile SSCB arasındaki nükleer güç dengesi topyekûn bir savaş riskini belirgin bir ölçüde hissettirdiğinde, askeri güç kullanma tehdidinden yararlanılarak, rakibin geri adım atmaya ikna edilip edilemeyeceğine ilişkin stratejiler de yeniden tartışılmaya başlanmıştır.[205] Bu bağlamda, zorlama stratejilerini uluslararası ilişkilerin gündemine taşıyan Thomas Schelling (1921–...), 1966 yılında yayınladığı Arms and Influence adlı eserinde askeri güç kullanma tehdidine dayalı stratejileri ele alıp incelemiştir.[206] Buradan hareketle, zorlayıcı diplomasinin türlerine ve stratejilerine geçmeden önce, genel olarak güç kullanma tehdidine dayanan zorlama stratejileri ile ilgili olarak önemli bir ayrımı belirtmekte fayda vardır.

Uluslararası politika literatüründe güç kullanma tehdidine dayanan zorlama stratejileri birbiriyle koşut iki ayrım içerisinde ele alınmaktadır. Bunlardan ilki, rakip devletin henüz başlamamış bir eylemini ilk aşamada önlemeyi amaçlayan “caydırma/caydırıcılık” kavramına karşılık gelirken; ikincisi, rakip devletin yaptığı bir eylemi durdurmasını veya başlatmış olduğu bir eylemden vazgeçmesini hedefleyen “zorlama/zorlayıcılık” kavramına karşılık gelmektedir.[207] Bir diğer ifadeyle, “caydırıcılık”, savunma durumundaki bir devletin çıkarlarına yönelik tehdit henüz gerçekleşmemişken, söz konusu devletin çıkarlarını korumak üzere, rakibini belirli bir tür eyleme kalkışmaması için ikna etmeye yönelik tavrını yansıtırken; “zorlama/        zorlayıcılık”, başlamış veya henüz tamamlanmış durumda olan bir tehdit veya eylemi durdurmayı ya da bundan geri adım attırmayı hedefleyen bir tavrı yansıtmaktadır.[208] Bu ayrımdan hareketle, zorlayıcı diplomasi de sözü edilen ikinci ayrım içerisinde ele alınıp değerlendirilmektedir (Bkz. Şekil 1).

George’un sınıflandırmasına göre, zorlayıcı diplomasinin genel olarak iki farklı kullanımından söz edilebilir: Saldırgan nitelikte zorlayıcı diplomasi (şantaj stratejisi) ve savunmaya dönük nitelikte zorlayıcı diplomasi.[209] Saldırgan nitelikteki zorlayıcı diplomaside, zorlayıcı tehditler saldırgan bir şekilde kullanılarak, rakip devlet herhangi bir direnç göstermeksizin değer verdiği bir şeyden vazgeçmesi için ikna edilmeye çalışılır. Savunmaya dönük zorlayıcı diplomaside ise, zorlayıcı tehditler savunmaya dönük bir şekilde kullanılarak, statükoyu bozan rakip devlet eylemini durdurması veya bu eylemden geri adım atması için ikna edilmeye çalışılır. (Bkz. Şekil 2)

Şekil 1: Zorlama Yöntemleri Modeli[210]

Şekil 2: Etki Araçları ve Yoğunlukları[211]

X

Zorlayıcı diplomasinin stratejileri ise dört temel grupta toplanabilir. Bu stratejilerin seçimi devletin güç kapasitesine, krizin durumuna, meşrulaştırma araçlarına, ulusal/uluslararası desteğe bağlı olarak değişmektedir. Söz konusu stratejiler şöyle sıralanabilir:[212]

§  Ültimatom

§  Zımni ültimatom

§  “dene ve gör”

§  Baskıyı aşamalı arttırma

Ültimatom”[213] (ultimatum), zorlayıcı devletin hedef devlet üzerinde uygulamış olduğu en keskin güç kullanma tehdididir. Klasik bir ültimatomun üç bileşeni bulunmaktadır:

             i) Hedef devletin yerine getirmek zorunda olacağı bir istem,

             ii) İstemin karşılanması için gereken kesin bir zaman sınırı veya aciliyet duygusu,

             iii) İstemin karşılanmaması durumunda maruz kalınacak cezanın/kaybın yüksek olacağına dair bir cezalandırma tehdidi ve bunun inandırıcılığı.[214]

Devletler arası ilişkilerde kritik bir diplomasi vasıtası olan ültimatom, genellikle çok kritik veya gergin krizlerde hedef devlete yazılı nota olarak verilir ya da verilmesi böyle bir durum yaratır.[215] Ültimatomun verilişinin ardından, genellikle, taraflar arasındaki diplomatik ilişkilerin sona ermesi ve giderek çatışma durumunun ortaya çıkması aşamaları gelir.[216] Ültimatomun, kararlığın en üst düzeyde ifade edildiği ve her an bir topyekûn savaşa neden olabilecek tırmanmaya hazırlıklı olduğunu ifade eden bir niteliği vardır. Eğer rakip devlet bu kararlılığı inandırıcı bulmuyor ve tırmanmayı göze almış ise, öngörülen zaman dilimi sonunda istemi yerine getirmediği taktirde askeri güç kullanımının tırmanması ve bunun sonunda da topyekûn bir savaşın çıkması kaçınılmazdır. Dolayısıyla riski yüksektir. Bu aşamada zorlayıcı devletin isteminden geri adım atma şansı bulunmamaktadır. Diğer bir ifadeyle, zorlayıcı diplomasiyi uygulayan devlet için savaş kaçınılmaz ve meşrudur. Bu nedenle zorlayıcı devletin bu stratejiyi seçmesi durumunda, kararlılığını ve inandırıcılığını rakibe en açık şekliyle her türlü iletişim kanalını kullanarak göstermiş olması gerekir ki, amaçladığını elde edebilmesi mümkün olsun. Eğer iletişim kanalları yeterince açık değil ve hedef devlet istemi inandırıcı bulmuyor ise bu durumda topyekûn bir savaş söz konusu olur. Diğer yandan, eğer zorlayıcı devlet ültimatomu uygularken kararlılığını ve inandırıcılığını açıkça ifade edemez veya belirtilen süre sonunda istemi yerine getirilmediği taktirde güç kullanmaktan kaçınırsa, bu durumda ültimatomla elde etmeye çalıştığı amacını elde edememiş ve krizden kararlılık ve inandırıcılık kapasitesi zayıflamış/yitirilmiş bir şekilde çıkacaktır.[217]

“Zımni ültimatom” (diluted ultimatum), istemin inandırıcılık ve kararlılığının en üst düzeyde ifade edildiği bir ültimatom türü olmasına rağmen, hedef devletten istemi yerine getirmesi için önceden belirlenen bir zaman dilimine göre hareket etmesini şart koşmamaktadır. Bir diğer ifadeyle, hedef devlet istemin karşılanmasında ültimatoma göre daha geniş bir zaman dilimine sahiptir. Bununla birlikte, istemin karşılanmasına ilişkin olarak yaratılmak istenen aciliyet/zorunluluk duygusu başka eylemlerle sağlanmaya çalışılır. Benzer şekilde istemin karşılanmaması durumunda uygulanacak cezalandırma tehdidi de askeri hazırlıkların arttırılması gibi eylemlerle desteklenir. Bu zaman dilimi kesin bir süreyi öngörmemekle birlikte, hedef devlete istemi yerine getirmesi için rasyonel düşünme, onurlu bir geri adım atma ve zorlayıcı devletin istemi ile kendi çıkarları arasında bir denge kurabilme olanağı tanımaktadır.[218]

“Dene ve gör” (try–and–see) stratejisi, zımni ültimatomda olduğu gibi, istemin açık bir şekilde ifade edildiği ve istemin karşılanması için herhangi bir zaman diliminin belirtilmediği, ancak istemin karşılanması için bir aciliyet duygusunun da yaratılmadığı bir stratejidir. Bununla birlikte “dene ve gör”de sınırlı bir zorlama tehdidi ve eylemi yapılır; hedef devletin bu istemi yerine getirip getirmeyeceği, başka bir aşamaya geçmeye, daha güçlü bir tehdide gerek olup olmadığı saptanmaya çalışılır.[219]

“Baskıyı aşamalı arttırma” (gradual turning of the screw) stratejisinde, ültimatomdaki istemin karşılanması için aciliyet ve zaman sınırlılığı ile istemin karşılanmaması durumunda uygulanacak yaptırımlara ilişkin uyarılar bulunmamaktadır. Hedef devlet, istemi yerine getirmek istemezse, zorlayıcı devlet kararlılığını ve inandırıcılığını pekiştirecek askeri önlemlerle baskıyı ve eylemlerin şiddetini aşamalı olarak arttırmaya devam eder. Baskıyı aşamalı arttırma güçlü bir yöntemdir, ancak karar alıcılar uygulamada bocalayabilir. Şöyle ki, baskıyı çok arttırdığını düşünen karar alıcılar ceza tehdidinde değişiklik yapmak isteyebilirler. Bu durumda tehditte yaşanan değişim hedef devlet tarafından bir zayıflık olarak algılanabilir ve hedef devlet isteneni pazarlık konusu yapabileceği izlemine kapılabilir, bu da istemin inandırıcılığını azaltır.[220]

Uygulamada, zorlayıcı diplomasinin uygulandığı krizlerde zorlayıcı devlet bu stratejiler arasında geçişler yapabilmektedir. Krizin seyrine, hedefin özelliğine, güç kapasitelerine ve diğer olası etkenlere bağlı olarak zorlayıcı devlet, istemini elde edebileceğini düşündüğü stratejileri uygulamasına esas olarak seçebilmektedir. Burada göz ardı edilmemesi gereken nokta, bu stratejiler arasında en kesin ve güçlü niteliğinden dolayı ültimatomun riskinin yüksek olması durumudur. Dolayısıyla, çatışma durumunun kendine özgü politik, diplomatik ve askeri konfigürasyonuna göre, bu yönetimin uygulamaya konulması durumunda yaratabileceği riskler tüm ayrıntılarıyla karar alıcılar tarafından değerlendirilmek zorundadır. Diğer yöntemlerde ise, yaratılmak istenen isteme uyma zorunluluğu ve aciliyet duygusu kesin bir zaman sınırı çizmediği için her iki taraf için de esnek bir süreçten söz etmek mümkün olmaktadır. Bu ise, bir bakıma, zorlayıcı diplomasinin en zayıf halkasını teşkil etmektedir. Zira, istemin karşılanması için gerekli olan zaman sınırlılığı ortadan kalktığında, hedef devletin istemi yerine getirme zorunluluğu azalabilmekte, isteme karşı direnç kapasitesi artabilmektedir. Bu da sürecin istenmeyen bir şekilde tırmanmasına yol açabilmekte ve sonuçta topyekûn bir çatışma yaşanabilmektedir.[221]

             (4) Zorlayıcı Diplomasinin Başarısını Etkileyen Faktörler ve Aşamaları

Dış politika krizlerinde, devletler rakiplerinin davranışlarını tehdit ve/veya sınırlı güç kullanarak değiştirmeye çalışırken, başarılı sonuçlar elde edilmesi her zaman mümkün olmamaktadır. Bu bağlamda, zorlayıcı diplomasinin uygulandığı dış politika krizlerinde başarılı bir sonuç elde etmenin gerekli koşulları olarak şu noktalar öne çıkmaktadır:

             1) Hedef devlete yöneltilen tehdit, kendinden istenileni yerine getirmediği taktirde bedelinin çok ağır olacağına inandıracak kapasitede olmalıdır.

             2) Zorlayıcı devlet, hedef devleti, isteğini yerine getirmediği taktirde tehdidinin gereğini yerine getirme arzu ve kapasitesinde olduğuna inandırmalıdır.

             3) Hedef devlete, kendinden istenileni gerçekleştirecek zaman verilmelidir.

             4) Zorlayıcı devlet, hedef devleti, kendinden istenilenin gelecekte daha fazla isteme yol açmayacağı konusunda inandırmalıdır.

             5) Çatışma sıfır toplamlı (zero sum) bir sonuca yol açmamalıdır. Topyekûn bir savaştan kaçınmak ortak yarara uygun olmalıdır. Her iki taraf da güç kullanarak istediğini elde etmekten daha fazlasını pazarlık yoluyla elde edebileceğine inanmalıdır.[222]

Alexander L. George ve William E. Simons ise, zorlayıcı diplomasi stratejisinin uygulanmasını etkileyen 14 değişkenden söz etmektedir. Bunların 5 tanesi “bağlamsal değişkenler”dir. Bunlar;

i) “Global stratejik çevre”,

ii) “Provokasyon tipi”,

iii) “Savaşın şekli”,

iv) “Tek taraflı veya ortaklaşa zorlayıcı diplomasi”

v) “Hasmın izolasyonu”dur.

Bu değişkenler (bağlamsal değişkenler) dikkate alınarak hazırlanan bir zorlayıcı diplomasi stratejisinin başarılı sonuç elde etmesini sağlayacak diğer değişkenler (durumsal değişkenler) ise şunlardır:

i) “Amacın açıklığı”

ii) “Motivasyonun güçlülüğü”

iii) “Motivasyonun asimetrisi”

iv) “Aciliyet/Zorunluluk duygusu”

v) “Güçlü liderlik”

vi) “Ulusal destek”

vii) “Uluslararası destek”

“Durumsal değişkenler”e ilişkin bilgiler aşağıdaki tabloda verilmiştir. (Bkz. Tablo 3)

Tablo 3: Zorlayıcı Diplomasinin Başarısını Etkileyen Değişkenler (A. L. George’nin ve W. Simons’un Sınıflandırması)

DURUMSAL

DEGİŞKENLER

Amacın açıklığı

Zorlayıcı devlet, kriz sırasında hedef ülkeden yerine getirmesini talep ettiği istemini açıkça, hiçbir algı karışıklığına ve yanlış anlamaya meydan vermeyecek şekilde açıkça ifade etmelidir. Bu, aynı zamanda karar alma mekanizmasının tepki sınırını da belirleyeceğinden önemlidir. Amacın açıkla ifade edilmesi çift yönlü bir etki yaratır. Zorlayıcı devlet, kendi sınırlarını belirleyerek çok çeşitli stratejilerden hangisini, hangi araçları kullanarak uygulayacağına karar verirken; diğer yandan hedef devlet de, istemin dayandığı gerekçelerin haklılığını görebilme ve ona göre göstereceği direncin ölçüsünü belirleme olanağına kavuşur.

Motivasyonun

güçlülüğü

Zorlayıcı devlet, istemini dillendirirken ne ölçüde inandırıcı ve kararlıdır? Özünde zorlayıcı diplomasi algı düzeyinde yaratılan tehdidin gerçekleşebilirliğine dayandığı için, istemin dile getiriliş tarzı ve kullanılan semboller zorlayıcı devletin kararlılığını ölçmeye ve göstermeye yarayacak verilerdir. Zorlayıcı devlet, mevcut krizi, istemini dile getirilmesinden itibaren nereye kadar tırmandırabilir? Bu nedenle “İstemin yerine getirilmemesinin yaratacağı zarar, istemin karşılanmasından daha fazla olacaktır” duygusu yaratmak zorlayıcı devletin hedefidir.

Motivasyonun

asimetrisi

Hedef devlet, eğer zorlayıcı diplomasiye yol açan krizdeki tutumunda kararlı ve tırmandırmaya hazır ise, bu durumda krizin tırmanması kaçınılmazdır. Diğer yandan, eğer hedef devlet giriştiği eylemin sorumluluğunu yüklenmekte zorlanıyor ve bir çatışmayı göze alamayacağının sinyallerini veriyor ise, bu durumda zorlayıcı diplomasiyle krizi çözmenin yolu açılmış olur. Bununla birlikte, aslında her iki tarafta da motivasyonun güçlü olmasının söz konusu olduğu durumlarda, tarafların başvuracakları zorlama yöntemleri de değişebilmektedir. Bu ise uygulamada tarafların birbirlerinin motivasyonlarını ölçmede karşılaştıkları bir başka zorluğa dikkati çekmektedir. Eğer taraflar, motivasyonların ölçülmesinde yeterli iletişim olanaklarına sahip değillerse, yanlış kararlar verebilmektedirler. Oyun teorilerinin diliyle ifade etmek gerekirse, motivasyon çift yönlü bir faktör olarak kriz anında tarafların “Tavuk oyunu” ikilemi içerisinde davranmalarına yol açar. Hedef devlet eğer kararlı değil ise, istemi yerine getirirken mümkün olduğunca onurlu bir geri adım atmaya çalışır. Geri adım atma, eğer uygulanan zorlayıcı diplomasi stratejisinde ceza ile beraber ödüllendirme/teşvikler öngörülmüşse göreli olarak daha kolay olmaktadır.

Aciliyet/

Zorunluluk

duygusu

İstemin yerine getirilmemesi durumunda uygulanacak tehditlerin inandırıcı olması için hedef ülke üzerinde isteme uyma zorunluluğu yaratılmalıdır. Bu da istemin karşılanabilmesi için bir zaman diliminin öngörülüp görülmediğiyle bağlantılıdır. Zorlayıcı devletin isteminin özünü oluşturan ihlal eğer ulusal çıkar ve güvenlik açısından yüksek derecede bir “güvenlikleştirme” içeriyorsa veya hedef devletin motivasyonunu pekiştirecek önlemler ve ittifaklar oluşturma riski varsa, bu durumda istemin karşılanması için aciliyet duygusu yaratacak bir zamanlama öngörülebilir. Aciliyet/Zorunluluk duygusunun yaratılması ve bunun somut eylemlerle desteklenmesi güçlü zorlayıcı diplomasi yöntemleri tercih edildiği durumlarda özellikle önemlidir. “dene ve gör”, “baskıyı aşamalı arttırma” gibi yöntemler seçildiğinde aciliyet duygusu yaratmak çok da önemli olmayabilir veya bu tür bir aciliyet duygusu başvurulacak diğer araçlarla sağlanabilir. Ancak ültimatom gibi bir yöntemin uygulanması durumunda aciliyet duygusunun yaratılması adeta bir zorunluluktur.

Güçlü liderlik

Karar alıcıya ilişkin özellikler, zorlayıcı diplomasinin başarısını etkileyen bir faktördür. Zira, zorlayıcı diplomasinin oluşum ve uygulanış sürecinde karar alıcı olarak sorumluluk üstlenen kişinin/kişilerin liderlik vasıfları çerçevesinde bir süreç işletilecektir. Kuşkusuz bu durum hem zorlayıcı devlet için, hem de hedef devlet için geçerli bir durumdur. Zorlayıcı diplomasiye ilişkin kararların belirlenmesi sırasında karar alıcının algı düzeyi, bilgi ve bilişsel düzeyi, kriz durumlarındaki koşullara uygun olarak ani, kesin ve isabetli karar verebilme yetisi, krizi yönetebilme becerisi, karar alma bürokrasisini uyumlu yönetebilme becerisi gibi faktörler sürecin başarıyla sonuçlandırılmasını etkilemektedir. Güçlü bir liderlik, alınan kararın inandırıcılık düzeyini arttırıcı bir etki de yapabilmektedir. Özellikle, benimsenen stratejinin ulusal/uluslararası düzlemde meşrulaştırılması aşamasında çoğu kez lider siyasal sorumlu olarak sahnededir. Başarı ve başarısızlık bir ölçüde liderin kapasitesine bağlı olarak şekillenir.

Ulusal destek

Zorlayıcı devlet ile hedef devlet arasında ihtilaf yaratan konunun ulusal kamuoylarına yansıması ve kamuoylarının soruna ilişkin tepkileri karar alma sürecini rahatlatıcı ya da zorlaştırıcı bir etki yaratabilmektedir. Eğer ulusal kamuoyu sorunu sahiplenmişse bu durumda zorlayıcı devlet oluşturacağı stratejinin gerektirdiği sorumluluğu yerine getirirken daha geniş olanaklara sahip olacak ve inandırıcılığını arttıracak önlemler alırken kararlı davranabilecektir. Diğer yandan, özellikle iktidar–muhalefet ayrımı içerisinde farklı çıkar grupları, hükümetin dolayısıyla karar alıcının izleyeceği politikaya destek vermiyor ise, bu durumda zorlayıcı diplomasinin işleyişi sekteye uğrayabilir ve/veya inandırıcılığı zayıflayabilir. Hedef devlet için de benzer durumlar söz konusudur. Eğer ihtilaf konusu hedef devlet kamuoyunda da “ulusal dava” olarak algılanıyor ve hükümetin/karar alıcının oluşturduğu direnç destekleniyor ise, bu durumda krizin barışçıl çözüm yöntemleriyle çözümlenebilmesi için gereken esnekliğin gösterilmesi daha zor olmaktadır. Böyle bir durumda, hedef devlet eylemini durdurmak veya geri adım atmak konusunda kararlı davranarak krizi tırmandırabilir. Ulusal desteğe ilişkin bir başka nokta ise kamuoyu oluşturmada kitle iletişim araçlarının rolüdür. Bu bağlamda, kitle iletişim araçlarının krize yaklaşımı ulusal kamuoyunun karar alıcıya vereceği desteği de önemli ölçüde etkilemektedir. Buna bağlı olarak, kitle iletişim araçlarında yer alan haber ve yorumların niteliği de krizin tarafları açısından bir tür açık istihbarat/bilgi olarak değerlendirilir ve izlenen stratejide esnekliğe gidilir.

Uluslararası

destek

Pek çok krizde, krizin tarafı olan devletler arasında bir simetri var ise veya taraflardan biri diğerine göre daha zayıf durumda ise, taraflar güç dengesini kendi lehine çevirebilecek müttefik arayışına girişirler. Bu durumda zorlayıcı diplomasiyi uygulayan tarafın başarısını arttıran öğelerden biri bu türden bir desteğin kendi yanında bulunmasını sağlamaktır. Zorlayıcı diplomasi uygulanırken söylem ve eylemin meşruiyeti ne ölçüde yüksekse, uluslararası desteği sağlamak da o ölçüde kolaylaşmaktadır. Bu durum, sonuçta zorlayıcı diplomasiyi uygulayan tarafın inandırıcılığını ve kararlılığını arttıran bir etki yaratabilmektedir. Bununla birlikte, kimi krizlerde uluslararası desteğin zorlayıcı devlet yerine hedef devletin yanında yer alması zorlayıcı stratejinin başarısını güçleştirmektedir. Ayrıca, bazı kriz durumlarında, uluslararası destek açıkça taraflardan birinin yanında yer almak yerine; krizin tarafları arasında bir tür arabuluculuk rolü üstlenerek krizin yatışmasına ve diplomatik müzakerelere geri dönüşü kolaylaştırmaya yaramaktadır. Bu durumda uluslararası destek aslında bir tür iletişim kanalı görevi üstlenerek tarafların kararlılık düzeyleri hakkında bilgi akışını sağlamaktadır.

Rakibin kabul edilemez

tırmandırma korkusu

Kriz durumunda uygulanacak zorlayıcı diplomasi yöntemi eğer rakip üzerinde tırmandırma korkusu yaratıyor ise, istemin karşılanması daha rasyonel bir seçenek olarak tercih edilebilir. Dolayısıyla, söylem ve eylem uyumluluğu içerisinde zorlayıcı devlet, oluşturduğu tehdit ile hedef devlet üzerinde tırmanma korkusu yaratmayı hedefler. Hedef devletin karar alıcıları istemi yerine getirmemek için ne tür karşıt önlemler almak gerektiğine karar verirken bunun bir tırmanmaya tol açıp açmayacağını, olası bir tırmanma sonunda istemi yerine getirmekten çok daha fazla zarara uğrayıp uğramayacaklarının da riskini değerlendirmek zorundadırlar. Eğer böyle bir risk söz konusu ise ve istemin karşılanmasını kolaylaştıracak kimi teşvikler sunulmuş ise hedef devlet tırmandırmadan kaçınarak müzakere sürecine geri dönebilir. Tırmandırma korkusunun zirvesi ise zorlayıcı devletin topyekûn bir savaşı başlatabileceğinin işaretlerini açıklıkla vermesidir.

Krizin

çözümünün

kesin

koşullarına ilişkin açıklık

Zorlayıcı diplomasiyi uygulayacak taraf, krizin sona erdirilmesi için hedef devletin ne yapması gerektiğini açıklıkla ifade ettiğinde kimi durumlarda bu açıklık yeterli olmayabilmektedir. Bu durumda zorlayıcı devlet, hedef devletin yerine getirmesini istediği davranışın nasıl bir süreç izlemesi gerektiğini de belirterek çözümü kolaylaştırabilir. Aşırı istemleri kabul ettirmek amaçlanmadığı ölçüde zorlayıcı devlet ile hedef devletin krizi tanımlamaları kolaylaşmış olur. Zorlayıcı devlet, krizin kesin çözümü için hangi koşulların yerine getirilmesi gerektiğini açıkça belirterek aynı zamanda kendi kararlılığının da sınırlarını belirtmiş olur. Dolayısıyla, eğer krizin atlatılmasında olumlu teşvikler/ödüller öngörülmüş ise her iki tarafın da tırmandırmadan kaçınarak uzlaşı zeminine yaklaşmaları mümkün olur. Bununla birlikte, hedef devlet üzerinde yaratılacak tırmandırma korkusu amacın ötesine taşacak boyutta olmamalıdır. Hedef devlet, zorlayıcı devletin istemine uyduktan sonra yeni bir istemle karşılaşmak istemeyecektir. Böyle bir durumla karşılaşılması halinde ya da istemin aşırılığı söz konusu olduğunda göstereceği direnç tırmandırma korkusunu zayıflatabileceği gibi, çatışmanın “var olma mücadelesi” şeklinde algılanmasına da yol açabilir. Bu nedenle istemin karşılanmasının gelecekte yenilerine yol açmayacağı konusunda hedef devlet ikna edilmelidir.

Bütün bu gerekliliklere uygun olarak bir zorlayıcı diplomasi stratejisi uygulanacağında ise karar vericilerin dört evreden geçerek bir strateji oluşturmaları gerekmektedir. Bu aşamalar sırasında vurgulanması gereken nokta aslında her krizin kendine özgü bir stratejiye gereksinim göstermesidir. Bir krize ilişkin zorlayıcı diplomasi stratejisinde saptanacak yöntem bir başka kriz durumunda bir başka sonuç doğuracaktır. Bunun için her özgün durumda oluşturulacak strateji için karar alıcı yukarıda bahsettiğimiz dört aşamalı süreç sonucunda zorlayıcı stratejide izlenecek yöntemin krize uygun olup olmadığına karar verebilir. Bu dört aşamalı süreç sonucunda oluşturulacak zorlayıcı diplomasi stratejisinin nesnel verilerle desteklenmesi sonucun başarısını arttıracaktır.[223] Söz konusu aşamalar ve onlara ilişkin durumlar aşağıda verilmiştir. (Bkz. Şekil 3)

Şekil 3: Zorlayıcı Diplomasi Stratejisi Oluşturma Aşamaları

Birinci aşamada, stratejinin temelinin oluşturulması gerekir. Buna göre; istemin belirlenmesi, aciliyet/zorunluluk duygusu yaratmak gerekli ise bunun nasıl sağlanacağı, istem yerine getirilmediği taktirde bir cezalandırma gerekiyorsa bunun ne tür bir ceza olacağı ya da istemin yerine getirilmesini sağlamak için olumlu teşvikler/ödüller önerilecekse bunun ne tür bir “havuç ve sopa” yaklaşımıyla yapılacağı kararlaştırılır. Karar alıcılar, kriz sırasında bu hususlara mümkün olan en rasyonel cevapları vermek zorundadırlar. Bu, büyük ölçüde stratejinin başarısını etkileyecek sürecin başlangıcıdır.

İkinci aşamada, birinci aşamadaki hususlara verilen cevaplar dikkate alınarak, hangi zorlayıcı diplomasi stratejisinin uygulanacağına karar verilir.

Üçüncü aşamada, hedef devletin karar vericilerinin rasyonelliğinin nasıl bir davranışsal özelliğe sahip olduğunun ampirik (deneye dayalı) verilerle güçlendirilmesi gerekmektedir. İlke olarak, zorlayıcı diplomasi hedef devletin karar alıcılarının rasyonel davranacaklarını sabit kabul etmektedir. Ancak uygulamada bunun böyle olmadığı açıktır. İletişim kanallarının işleyişinde karşılaşılan sorunların yanı sıra, karar alıcıların psikolojik durumları gibi pek çok içsel ve dışsal faktör, kriz anında seçeneklerin rasyonel değerlendirilebilmesini güçleştirmektedir. Bu nedenle, zorlayıcı stratejinin uygulanmasıyla birlikte hedef devlet karar alıcılarının tepki ve davranışlarının izlenebilmesi için, önceden hazırlanmış bir davranışsal modellemeye gereksinim vardır.

Dördüncü aşamada, krize özgü bağlamsal ve durumsal değişkenler dikkate alınır. Uygulanmasına karar verilen zorlayıcı diplomasi stratejisi eğer krizin kendine özgü özellikleri/değişkenleri göz önünde bulundurulmadan oluşturulmaya çalışılırsa zorlayıcı diplomasinin mantığından uzaklaşılmış olur. Dolayısıyla, politika oluşturucular krize özgü bağlamsal ve durumsal değişkenleri dikkate alarak stratejiyi oluşturmak ve uygulamak zorundadır.[224]

Zorlayıcı diplomasi, güç kullanma konusunda ise üç aşama öngörmektedir: İlk aşama güç kullanma tehditleri, ikinci aşama gösterisel/sınırlı güç kullanma, üçüncü aşama ise tam güç kullanma veya savaştır. Robert J. Art’a göre, zorlayıcı diplomasi bu aşamalardan sadece ilk ikisini kapsamaktadır.[225] Nitekim, zorlayıcı diplomasi stratejisinde güç kullanımına gidilecekse, karşı tarafa gerektiğinde daha fazla güç kullanılabileceğini gösteren sınırlı güç kullanma stratejisi izlenir. Bu sınırlı güç kullanımı, bir anlamda, bir pazarlık aracı olarak işlev görmektedir.[226] Buradaki amaç, talebe karşı gelmenin maliyetini arttırmak ve karşı tarafı eyleminden vazgeçme konusunda ikna etmektir. Sınırlı güç kullanımının tam ölçekli ve doğrudan güç kullanımına dönüşmesi durumunda, zorlayıcı diplomasi stratejisi başarısız olmuş demektir.[227]

Robert J. Art’ı destekleyen benzer bir yaklaşım da Alexander L. George tarafından dile getirilmektedir. George göre, zorlayıcı diplomasi stratejisinde güç kullanılacak ise, bu güç kullanımı, hedef devletin geri adım atmasını sağlayacak ölçüde ibret verici[228] ve sınırlı bir nitelikte olmalıdır. Kimi zaman, göreli olarak küçük bir ibret verici güç kullanımı bile eğer ilave bir eylemin güvenilir bir tehdidine bağlanırsa; geniş ölçüde zorlayıcı bir etki yaratabilmektedir. Bununla birlikte, zorlayıcı diplomasi stratejisi her zaman ibret verici eylemlerin ortaya konmasını da gerektirmez. Krizler, ibret verici güç kullanımına gerek olmadan tatmin edici bir şekilde çözümlenebildiği gibi; zorlayıcı diplomasi stratejisi ibret verici bir güç kullanımı olmaksızın topyekûn askeri operasyonlar için gözden de çıkarılabilir.[229]

Zorlayıcı diplomasi stratejisine başvurulduğunda askeri operasyona girişilmeden önce, hedef devlete durması ya da geri adım atması için bir fırsat verilmiş olur. Zorlayıcı diplomasi stratejisinde hedef devlete iki türlü istem yöneltilebilir: Yapmakta olduğu şeyi sadece durdurması istenebilir ya da yaptığı şeyi geri alması istenebilir ki, bu durum, yapmayı başardığı şeyin tersine hareket etmek demektir. Birinci tür istem genellikle hedef devletten daha az şey ister ve hedef devletin bunu kabul etmesi belli bir durumda ikinci tür istemden daha kolay olabilmektedir. Tehditlerin kullanımı (ve ibret verici sınırlı güç kullanımı)  ise hedef devlete özgü bir iletişimle koordineli bir şekilde yürütülmelidir. Bu nedenle, farklı krizlerde rolleri değişse de; uyarılarda bulunmak, pazarlık etmek ve müzakerelerde bulunmak zorlayıcı diplomasinin önemli boyutlarıdır.[230]

Son olarak, zorlayıcı diplomasi stratejisinin neden bazı olaylarda başarılı olurken, bazı olaylarda ise başarısız olduğu sorunsalına değinerek konuyu tamamlamakta fayda vardır. Bu tür bir soruya sağlıklı bir cevap verebilmek için, zorlayıcı diplomasi stratejisi uygulanmış krizlerin durumlarına ilişkin olarak ampirik verilerin toplanmış ve değerlendirilmiş olması gerekmektedir. Ancak, çoğu kez bu mümkün değildir; çünkü, krizin her iki tarafında karar alıcıların geçirdikleri tüm sürece ilişkin bilginin kesintisiz toparlanabilmesi sağlanamamaktadır. Bu, hem krize özgü çok sayıda değişkenin var oluşundan hem de karar alma sürecinin karmaşık yapısından kaynaklanan bir sorundur.[231]

          b) Askeri Araçlarla Güç Kullanımı ve Savaş  

“Savaş”, tarafları açısından, çatışmanın süresi açısından, çatışmada kullanılan araçlar açısından, çatışmanın mekânı, organizasyonu ve güdülen amaçlar açısından diğer toplumsal çatışmalardan ayrılmaktadır.[232] Bu bağlamda, insan topluluklarının ve devletlerin birbirlerini istedikleri yönde davranmaya zorlamak için kullandıkları çeşitli araçlardan biri olmasına rağmen, doğrudan insan hayatına yönelik bir nitelik taşımasından dolayı savaş, insanlık tarihinde diğerlerine oranla çok daha fazla tartışma konusu olmuştur. İnsanlığın yazılı tarihinin son 3500 yılının yalnızca 270 yılında savaş görülmemesi, uluslararası ilişkilerdeki savaş olgusunu tüm çıplaklığıyla yansıtmaktadır.[233]

Çok eski çağlardan bu yana savaş, insan topluluklarının, devletlerin, birbirlerine karşı azımsanmayacak ölçüde kullandıkları bir dış politika aracı olagelmiştir. Özellikle eski medeniyetlerde, fiziki zor ve savaş, sosyal hayatın vazgeçilmez bir öğesidir. Örneğin, Antik Yunan’da savaş, tanrıların da içerisinde yer aldığı bir kahramanlar organizasyonu görünümündeyken; Roma İmparatorluğu’nda savaş, Roma merkezli bir hukuk anlayışına bağlı olarak fetihlerle bir dünya imparatorluğunu oluşturabilmekte en temel dış politika aracı olmuştur. Öte yandan Eski Çin ve Hint uygarlıkları, her ne kadar pasifist öğretilere sahip olsalar da (Tao’nun ve Konfüçyüs’ün öğretileri, Budizm ve Hinduizm’in öğretileri), savaş olgusu bu uygarlıklarda da siyasal birimler arasındaki sorunları halletmede ve düşmana karşı mücadelede azımsanmayacak ölçüde geçerlilik bulmuştur. Zaten, Kautilya gibi, Machiavelli’den çok önce savaşı doğal bir dış politika aracı olarak gören bir büyük düşünürün Eski Hindistan’da yetişmiş olması da bu kanıyı desteklemektedir.[234]

Öte yandan, toplumlar arasındaki savaşları “meşrulaştırma”, “hukukileştirme” ve “ahlakileştirme” çabaları da siyasi düşünce tarihinde kendine önemli ölçüde yer bulabilmiştir. Üç büyük tek tanrılı dinde, şiddeti ve savaşı hem yeren hem zorunlu gören görüşler mevcuttur. Örneğin, Musevilik’te “barış içinde yaşama”ya duyulan özlemle, başka toplumlardan gelen saldırılara karşı kendi topraklarını korumak için şiddete duyulan ihtiyaç yan yanayken; İslamiyet’in hızla yayıldığı ilk dönemlerde “dar ül-İslam” (İslamiyeti kabul etmiş bölgeler) ve “dar ül-harb” (İslamiyeti kabul etmemiş ve savaş halinde olunan bölgeler) şeklindeki öğretiyle, savaş olgusu da İslamiyet’in yayılması açısından kutsal bir nitelik (cihad çağrısı) kazanmıştır. Hristiyanlık’ta da, İslam’daki cihad kavramına benzer şekilde, Saint Ambrose ve Saint Augustine tarafından geliştirilen “haklı savaş” (jus ad bellum) öğretisi Ortaçağ’daki Haçlı Seferleri’ne kaynaklık etmiştir. Öte yandan Ortaçağ dünyasında savaş olgusu, “benzemezlerin mücadelesi”nin (Hristiyan-Müslüman ve Hıristiyan-Yahudi mücadelesi) bir görüntüsü olmakla birlikte, “benzerlerin mücadelesi”nin de (feodalite ve Hıristiyanlık içi savaşlar, İtalyan şehir devletleri arasındaki savaşlar) önemli bir yansıması olmuştur.

XV. ve XVI. yüzyılın siyasal düşünüşünde büyük izler bırakan Machiavelli, savaşı doğal bir dış politika aracı olarak görürken; Hegel de savaşı devlet egemenliğinin en yüksek derecedeki görüntüsü olarak görmektedir. XVII. yüzyılda Hugo Grotius (1583–1645) ise ortaya koyduğu “doğal hukuk” görüşüyle savaşa ilişkin yeni bir bakış açısı geliştirmiştir. Uluslararası hukukun kurucu babası olarak kabul edilen Grotius 1625’te yayınladığı De jure Belli Act Pacis (Savaş ve Barış Hukuku) adlı eserinde, devletlerin yetkilerini sınırlayabilecek tek şeyin doğal hukuk olduğunu, doğal hukukun ise diğer hukuklardan farklı olarak din üzerine değil, mantık üzerine kurulu olduğunu ileri sürerek; savaşların nasıl önlenebileceğine ve düzenlenebileceğine ilişkin değerlendirmeleriyle savaş ve barış hukukunun ilk temellerini atmıştır. Savaşları doğal durumun bir parçası olarak gören Grotius, savaşta bütün kanunların yürürlükten kalktığı görüşünü eleştirmektedir. Tam tersine, barış zamanında geçerli olan kanunların, savaş sırasında da geçerli olmasını savunan Grotius’a göre, savaş ancak haksızlığa uğramış birini veya ülkesini savunmak ve hukuk ihlalini önlemek amacıyla yapılırsa meşru veya haklı olabilirdi.[235]

Savaşı anlamanın yolu, nedenlerini saptamaktan geçmektedir. Fakat, savaş oldukça karmaşık bir konudur ve tek bir nedensellik zinciri içerisinde açıklanabilmesi mümkün değildir.[236] Nicholas S. Timasheff’in “herhangi bir şeyin savaşa neden olması mümkündür, ancak hiçbir şey kesin olarak savaşa neden olmaz”[237] ifadesi bu gerçeğin altını çizmektedir. Şu ana kadar uluslararası ilişkiler disiplininde de üzerinde anlaşılabilen belki de tek nokta, savaşların ortaya çıkışını tek bir nedene bağlamanın imkânsızlığıdır.[238] Savaşın nedenlerini yazarlar farklı şekillerde ele almaktadırlar. Örneğin, Quincy Wright, A Study of War ( Savaşa Dair Bir Çalışma) adlı eserinde, savaşın nedenleri konusunda, teknolojik düzey, hukuksal yapı, sosyo–politik örgütlenme ve kültürel olmak üzere dört temel boyutta meseleyi ele alıp savaşın nedenlerini incelemektedir.[239] Benzer şekilde Karl W. Deutsch ve Dieter Senghass de, siyasal ve toplumsal kurumlar, hukuksal ve teknolojik yapı, kültür ve değer sistemi boyutlarında savaşın nedenlerini incelemektedir.[240] Kenneth N. Waltz ise,  Man, the State and War[241] adlı eserinde savaşın nedenleri birey, devlet ve uluslararası sistem düzeyinde incelemektedir. K. J. Holsti ise Peace and War: Armed Conflicts and International Order 1648–1989 (Barış ve Savaş: Askeri Çatışmalar ve Uluslararası Düzen 1648–1989) adlı çalışmasında, 177 savaş üzerinden bir değerlendirme yaparak savaşın nedenlerini belirlemeye çalışmıştır. Buna göre söz konusu dönemde savaşlara neden olan konular şunlardır: Toprak, stratejik toprak, sınır, ulusal kurtuluş/devlet yaratma, ayrılma/devlet yaratma, ulusal birleşme/tahkim, imparatorluk oluşturma, ticaret/denizcilik, ticaret/doğal kaynaklar, sömürgecilik rekabeti, dışarıdaki vatandaşlarını koruma/ticari çıkarları koruma, dindaşları koruma, soydaşları koruma, etnik/dini birleşme/irredantizm, müttefike destek/yardım, ideolojik yardım, hükümetler, devletin/imparatorluğun birliği, anlaşma şartlarını kabul ettirme, bölgesel hâkimiyet, hanedanların ayrılışı, devletin/rejimin varlığı, özerklik, güç dengesi.[242]

Şüphesiz, savaşın niteliklerine ve türlerine ilişkin pek çok şey söylenebilir.  En genel anlamıyla savaş, bir devlet veya devletler grubunun, diğer bir devlet veya devletler grubuna karşı askeri güç kullanarak diplomatik yollarla çözümlenemeyen sorunlarını çözmeye çalışması anlamına gelir.[243] Diğer taraftan, savaşın nedenleri gibi; savaşın türlerini de çeşitli kriterlere göre sınıflandırmak mümkündür. Savaşlar, yoğunluk derecelerine göre “sınırlı savaş” ve “topyekûn savaş” olarak ayrılabildiği gibi; kapsadıkları coğrafi alan itibariyle de “yerel savaş” ve “genel savaş” olarak da ayrılabilir. Aynı şekilde, savaşlar, kullanılan silahların türlerine göre de konvansiyonel savaş, sınırlı nükleer savaş, stratejik nükleer savaş, kimyasal savaş, biyolojik savaş gibi sınıflandırılabilir.[244] Diğer bir deyişle, savaş, nükleer silahların kısıtsız kullanılabileceği bir ortamdan; şiddetin, coğrafi bölgenin ve hedeflerin tahdit edildiği bir sınırlı ortama kadar geniş bir spektrum içerisinde cereyan edebilir. Öte yandan, politik bir amaç güden organize olmuş grupların silahlı mücadelesi de bir savaş çeşididir; organize olmuş grupların ayaklanmalarına, gerilla faaliyetlerine ve terör eylemlerine karşı girişilen mücadele de (düşük yoğunluklu çatışma/gayrinizami harp/low intensity conflict)[245] bir savaş çeşididir.[246]

1789 Fransız Devrimi ve Napolyon Savaşları’yla birlikte zorunlu askere alma yoluyla oluşturulan kitlesel ordu modelinin belirginleşmesi ve milliyetçilik akımı, savaş olgusuna yeni boyutlar eklemiştir. Zira, Napolyon’dan önceki dönemlerde krallar, hanedanlar veya diğer yönetici elitler, toprak ya da ticari çıkarları ciddi biçimde tehlikeye dönüştüğünde savaşa başvurmuşlardır. O dönemlerde savaşlar, halk için dayanılmaz bir nitelik taşımamaktaydı ve savaş olanaklarının dar olması savaşların genişlemesine de engel oluyordu. Dolayısıyla, meslekten ve sınırlı sayıda subay ve askerler tarafından yürütülen savaşların, toplumun bütününe etkisi dolaylı ve sınırlı kalmaktaydı.[247] Oysa ki Napolyon Savaşları’yla birlikte XX. yüzyıla uzanan süreçte (I. ve II. Dünya Savaşları’yla) savaş dehşetengiz boyutlara ve görünümlere ulaşmıştır. Artık savaş ve savaş hazırlıkları, kendi ekonomisini oluşturan (savaş ekonomisi), halk kitlelerinin de katıldığı, cephe gerisine de yansıyan, gelişmiş teknolojilerin kullanıldığı etkin ve bir o kadar da yıkıcı bir dış politika aracı haline gelmeye başlamıştır. Örneğin, II. Dünya Savaşı’nın sona erdiği 1945 yılından 2001’e kadar saptanabilen en az 140 savaş yaşanmış ve bu savaşlarda 45 milyondan fazla insan hayatını kaybetmiştir.[248] Bu insanların yaklaşık 28 milyonunun çatışmalarda ölmesi ve geriye kalan 17 milyon insanın ise savaşların neden olduğu açlık, hastalık, mültecilik vb. nedenlerle hayatlarını kaybetmesi işin trajik boyutunu oluştururken; bu dönemin ve bu dönemde var olan uluslararası ilişkilerin niteliğinin −sıcak− savaşın olmadığı bir “Soğuk Savaş”ı yansıtması ise işin ironik boyutunu oluşturmaktadır. 1990’lı yıllara gelindiğinde ise, Soğuk Savaş’ın sonunda bile, savaş yıkıcılığını ve yaygınlığını kaybetmemiş, aksine savaş ve savaş için hazırlık, modern devletin vazgeçilmez uğraşı ve ekonomik dayanaklarından biri haline gelmiştir. Zira, büyük devletlerce silah satımı hala uluslararası ticaretin belli başlı ve en karlı konusudur. Nitekim, Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’nün (SIPRI) raporlarına göre, XX. yüzyılın son yılında silahlanmaya harcanan para 757 milyar dolar, XXI. yüzyılın ilk yılında ise silahlanmaya harcanan para 772 milyar dolardır. 1992–2001 döneminde silahlanmaya ayrılan para ise 7 trilyon 625 milyar dolardır.[249] “Modern”likten “postmodern”liğe küresel bir geçişin olduğu günümüzde ise “savaş” olgusu genel bir hal almıştır. Zaman zaman ve bazı yerlerde düşmalıklar ortadan kalksa da, silahlı şiddet sürekli bir olasılık olarak hep mevcut, her zaman ve her yerde patlamaya hazır olagelmiştir. Dolayısıyla, Thomas Hobbes’un da dikkat çektiği gibi, “savaş”ın doğası bizzat çatışmanın kendisinde değil, aksi yönde bir güvence olmadığı sürece, çatışmaya yönelik var olan eğilimde gizlidir ki, bu durum insanlığın gerçek bir “barış” hayali hatta umudu beslemesini engelleyecek denli  “savaş” ve “barış” arasındaki ayrımı aşındıran bir genel küresel savaş halidir.[250]

Teoride de, savaş, dış politikanın gerçekleştirilmesinin araçlarından biri olarak kabul edilmektedir. Nitekim, Clausewitz de “savaş, politikanın başka araçlarla sürdürülmesidir”[251] diyerek bu gerçekliğe işaret etmiştir. Devletler, dış politikalarındaki amaçlarına ulaşmak için çeşitli araçlardan yararlanırlar ve bu araçlar, dış politika amaçlarının gerçekleştirilmesine ya da gerçekleştirilememesine göre zamanla değiştirilebilirler. Savaş, bu araçlar arasında –bir askeri araç olarak– en son başvurulması gereken araç olarak ifade edilmektedir. Bu anlamda, devlet savaşa, dış politikasındaki amaçlarına ulaşmak için, diğer tüm araçları denedikten sonra ve bunlardan sonuç alamadığı taktirde başvurmaktadır. Zira savaş, askeri araçlar arasında en ileri derecede olandır. Ancak, uygulamada kimi zaman, dış politika araçları arasında belli bir sıralama/hiyerarşi gözetilmediği görülmektedir. Askeri araçlar, kimi zaman, diğer araçlar hiç denenmeden ve öncelikli kullanılmaktadır. Bu anlamda savaş, en kısa, en kestirme ve doğrudan sonuç almaya yönelik bir araç olarak düşünülmektedir.[252]

Öte yandan, uluslararası politikada askeri güç, düşmanın direnme kararını kırmak bakımından önemli olmakla birlikte, çoğu kez fiilen kullanılmamaktadır. Herhangi bir dış politika eyleminden önce olduğu gibi, askeri yöntemlere başvurmadan önce de, maliyet ve risk hesaplarının yapılması ve davranış biçimlerinin ondan sonra saptanması olağandır. Öteki eylemlerle karşılaştırıldığında, savaşlar çok riskli ve yüksek maliyetli olduklarından, ulaşılmak istenen amacın buna değer olup olmadığının iyice hesaplanması gerekmektedir. Savaşa girişmeden önce, devletlerin başvurdukları yollar arasında hedef devlete/devletlere karşı zorlayıcı diplomasi uygulamak, içişlerine karışmak, siyasi skandallar yaratmak, hükümeti düşürme girişimlerinde bulunmak, yabancı ülkelerdeki hükümet düşmanlarını örgütlemek, silahlandırmak ve bu bağlamda terörizme destek vermek gibi çeşitli yollar bulunmaktadır. Günümüzde, devletlerin savaş riskine katılmadan bu şekildeki “yıkıcı faaliyetler” düzenlemek yoluna gitmeleri olayına sıklıkla rastlanmaktadır. Böylelikle, güçlü olmayan bazı devletler de bu yöntemlerle (özellikle de uluslararası terörizme verdikleri desteklerle), sahip oldukları silah gücünün çok üstünde bir mücadeleye girişme olanağı elde edebilmektedirler. [253] Dün olduğu gibi bugün de, hemen hemen hiçbir devlet, kendisini çok uzun bir süre uluslararası sistemi etkileyecek çatışmalar dışında tutabilecek yeteneklere sahip bulunmamaktadır. Her ne kadar, kimi devletler, geleneksel olarak “bağlantısızlık” veya “tarafsızlık” politikası izleyerek kendilerine uzun sayılabilecek barış dönemleri sağlayamaya çalışsalar da; bu tür politikalar her ne pahasına olursa olsun güce kesinlikle başvurulmayacağı anlamına da gelmemektedir. Bu konuda en iyi örnek İsviçre’nin tutumudur. Bir buçuk yüzyılı aşan bir süreden beri “sürekli tarafsızlık” statüsünü sürdüren İsviçre, bağımsızlığını güvence altında tutabilmek için aktif bir savunma gücünü devamlı olarak ayakta tutmayı gerekli görmüştür. Uluslararası politikada hemen her devlet yaşamsal çıkarları söz konusu olduğunda güç kullanmakta, savaşa başvurmaktadır. Öyle ki, egemen devletler, Birleşmiş Milletler örgütünün kurucu belgesine bile, devletlerin ortaklaşa ya da tek başına “meşru müdafaa/savunma” hakkını saklı tuttuklarını belirten hükümlerin konulması gereğini duymuşlardır.[254]

Sonuç olarak bakıldığında, dün olduğu gibi bugün de kaba güç ve çıkar, uluslararası ilişkilerin hala en önemli öğesi olmaya devam etmektedir. Uluslararası politikada hemen her devlet yaşamsal çıkarları söz konusu olduğunda son kertede güç kullanabilmekte, savaşa başvurabilmektedir. Dolayısıyla “savaş” olgusu insanlık tarihinin olağan ve düzenli deneyiminin bir sonucudur ve en istikrarlı sistemler bile “savaş”ı −ya da daha iyimser bir yaklaşımla söylersek− “çatışma”yı dışlamaz. Diğer bir deyişle, uluslararası ilişkilerde “savaş” olağan, barış ise “istisna”dır. Kaldı ki, bir disiplin olarak Uluslararası İlişkiler’in doğuşunun, varlığının ve gelişiminin temelinde de “savaş” ve “barış” olguları yer almaktadır. İnsanoğlu yeryüzünde var olduğundan bu yana, hem birey olarak hem toplum olarak kendisinden farklı olanı baskılamaya, kontrolü altına almaya, kendi değerlerini empoze etmeye, çıkarlarını ve üstünlüğünü korumaya çalışmaktadır. Michael Dibdin, Dead Lagoon (Ölü Lagün) adlı romanında bu gerçekliği şöyle ifade etmektedir: “Gerçek düşmanlar olmadan, gerçek dostlar olmaz. Ne olmadığımızdan nefret etmediğimiz sürece, ne olduğumuzu sevemeyiz. Bunlar, yüzyıldan fazla bir süredir devam eden duygusal kesitten sonra büyük bir ıstırapla yeniden keşfettiğimiz eski gerçeklerdir…”[255] Habil ile Kabil’den[256] Usame Bin Ladin’e; Roma’dan Osmanlı’ya, “ulus-devlet”ten “küreselleşme”ye varan bütün olaylar ve sistemler dizgesi hep bu dinamik üzerinden yürümektedir. Dolayısıyla, insanlar ve toplumlar arasında “ebedi barış”ı kurgulamak boşuna bir çaba ve ütopyadır. Her “barış” ona “barış” diyenlerin çıkarlarını temsil ettiği için “barış”tır (“Pax Romana”, “Pax Ottomana”, “Pax Americana”, “Versay Barışı” gibi olgular/olaylar bu gerçekliğin en açık ispatıdır). Yani “barış”ın ne anlamı ne de kapsayıcılığı mutlak değildir, görecelidir. İnsanlar ve toplumlar arasında olan biten her şey “güç mücadelesi”dir ki bunun doğal sonucu da ya “savaş” ya da “geçici”, “kısmi”, “göreceli” bir barış’tır. Dolayısıyla yeryüzünde “savaş”, Kant’ın da dediği gibi, “… ya ortada savaşılacak bir şey kalmayınca ya da yeryüzünün her köşesinde genel kabul gören yeni bir törel anlayış sağlanınca sona erecektir.”

İKİNCİ BÖLÜM

ULUSLARARASI HUKUKTA ASKERİ GÜÇ KULLANIMI

Uluslararası hukukta “askeri güç kullanımı” (kuvvet kullanımı)[257] konusunu ele almadan önce, güç kullanımının bir yansıması olarak “uluslararası silahlı çatışma” olgusunun ne şekilde anlaşıldığına genel olarak bakmakta fayda vardır. Uygulanan uluslararası hukuka göre uluslararası silahlı çatışmalar (international armed conflicts) iki tür silahlı çatışmayı kapsamaktadır:

1) Devletler arası silahlı çatışmalar ya da eylemler,

2) Uluslararasılaşmış silahlı çatışmalar.[258]

Devletler arası silahlı çatışmalar ya da eylemler: Bu tür silahlı çatışmalar ya da eylemler uygulanan uluslararası hukuka göre ikiye ayrılmaktadır: i) Savaş, ii) Savaşa varmayan sınırlı silahlı çatışmalar. Uygulanan uluslararası hukuk belgelerinde savaşın genel bir tanımı yapılmamakla birlikte; öğretide ağırlıklı olarak savaş, biri objektif diğeri de subjektif olmak üzere, iki öğeye dayanılarak tanımlanmaya çalışılmaktadır: a) Devletler arasında silahlı çatışmalar olgusunun varlığı; b) Taraflardan en az birisinin bu silahlı eylemleri savaş niyetiyle gerçekleştirmesi.[259] Savaşa varmayan sınırlı çatışmalar ya da eylemleri ise savaştan ayıran temel ölçüt, ilgili devletlerin amacının niteliğidir. İlgili devletlerden hiçbirisi söz konusu olan eylemleri ya da çatışmaları savaş amacı ile gerçekleştirilmiş eylemler ya da çatışmalar olarak değerlendirmedikleri takdirde, uluslararası hukuk açısından bunlar “savaşa varmayan silahlı zorlama yolları” ya da “silahlı karışma” (müdahale) olarak değerlendirmektedir.[260]

Uluslararasılaşmış silahlı çatışmalar: Öğretiye göre, kimi silahlı çatışmalar belli bir devletin ülkesinde gerçekleşen silahlı çatışmalar olarak özünde bir “silahlı iç çatışma” niteliğinde bulunmakla birlikte, bazı durumlarda bunların uluslararasılaşması ve devletler arasındaki silahlı çatışmalar gibi uluslararası silahlı çatışma sayılması olanağı bulunmaktadır. Söz konusu durumlardan birincisi, bir devletin hükümetine karşı silahlı mücadele veren güçlere “savaşan” statüsünün tanınması durumu iken; ikincisi, bir iç savaşta yabancı devletlerin de silahlı çatışmalara katıldığı durumları içermektedir.[261]

“Uluslararası silahlı çatışmalar” ile ilgili bu genel tespitlere ilişkin hukuksal durumlara ve düzenlemelere, çalışmanın ilerleyen kısımlarında (özellikle Birleşmiş Milletler örgütünün düzenlemeleriyle ilgili bahislerde) daha ayrıntılı olarak yer verilecektir.

          1) Tarihsel Gelişim

Uluslararası ilişkiler tarihi, büyük ölçüde çatışma–uzlaşma (savaş–barış) evrelerinin tarihidir. Tarihin ilk çağlarından bu yana, bu çatışma–uzlaşma ilişkisinin sadece devletleri değil, toplumları ve diğer siyasal üniteleri de kapsadığı göz önüne alındığında, XX. yüzyıla gelene dek başta devletler olmak üzere çeşitli siyasal birimler arasındaki sorunların çözülmesinde güç kullanımının doğal bir hak olarak görüldüğü sonucuna ulaşmak mümkündür.

Her ne kadar, semavi dinlere dayanılarak geliştirilen “kutsal savaş”, “haklı savaş” (jus ad bellum) gibi öğretilerle siyasal birimlerin birbirlerine karşı güç kullanma durumu yani “savaş” olgusu dini ve ahlaki temelde meşrulaştırılmaya çalışılmışsa da, uluslararası hukukta savaşa ilişkin ilk seküler yaklaşımlar Hugo Grotius’a (1583–1645) dayanmaktadır. Grotius, De jure Belli Act Pacis (Savaş ve Barış Hukuku) adlı eseriyle, Ortaçağ’ın Avrupası’nda kilisenin savaşı haklılaştırma gayreti için sorduğu “Savaş nasıl haklılaştırılır?” sorusunun ötesinde, savaşa başlamanın hukuk yönünden dayanağı olup olmadığını ve savaşta nelerin yapılıp nelerin yapılamayacağını sorgulamıştır.[262] Bu çerçevede, temel olarak, savaşın doğal hukuka ve dolayısıyla uluslararası hukuka aykırı düşmediğini belirten Grotius’un geliştirdiği “savaş hukuku” yaklaşımı iki temele dayanmaktadır:

             i) Savaşın haklı bir nedene (jus ad bellum) dayanması (Bize ait olan bir şeyi savunma amacı taşıması; Kendini savunma ilkesi çerçevesinde yapılması; Yapılan bir haksızlığın cezalandırılması amacını taşıması)

             ii) Savaşın adil bir şekilde devam ettirilmesi (jus in bello).[263]

Savaşa başvurmanın ve savaşı yürütmenin kurallarını tespit etmek uluslararası hukuk açısından önemli olmakla birlikte, diğer taraftan bu kurallara uyumu denetleyecek bir otoritenin olup olmadığı sorunsalı da önemlidir.  İsviçreli filozof ve diplomat Emmerich de Vattel (1714–1767) bu noktadan hareket ederek, The Law of Nations or Principles of the Law of Nature (Ulusların Hukuku veya Doğal Hukukun Prensipleri) adlı eserinde “Madem ki savaştaki düşman taraflar kendi nedenlerinin haklı olduğunu söylüyorlar; o zaman kimin haklı olduğunu hangi otorite tespit edecek?” diyerek uluslararası sistemdeki otorite yoksunluğuna dikkat çekmeye çalışmıştır.[264] Gerçekten de çağlar boyunca, uluslararası alanda devletler üstü bir otoritenin olmaması durumu, devletlerin savaşa başvurma nedenlerinin haklılığının tespitinde devletler üstü bir yargılamayı da imkânsız kıldığı için, devletlerin tam bir savaşma özgürlüğüne sahip olmasında önemli derecede etkili olmuştur.

Kuvvete başvurmanın devletler için bir hak olduğu yaklaşımı XIX. yüzyılın sonlarına dek geçerliliğini korumuştur. Bu yaklaşımın temelinde savaşın egemenliğin gereği olarak doğal bir hak olarak görülmesinin payı büyüktür. Dolayısıyla, devletler yüzyıllardır sahip oldukları bu haktan kolaylıkla vazgeçemedikleri gibi, savaşa her başvurduklarında “haklılık” söylemlerini başka adlar altında sürdürmeye devam etmişlerdir.[265] Böylelikle, egemenliğin bir tezahür şekli olan “savaş yapma hakkı”, varlığını koruma, meşru müdafaa hakkı, zorunluluk hali, hayati çıkarların korunması, hakların ihlali, ulusal onurun zedelenmesi gibi çeşitli iddialara dayandırılarak; kuvvet kullanılmasını haklı gösteren ve net olarak tarif edilmemiş esaslara dayalı bir uygulama ortaya çıkmıştır.[266]

XVIII. yüzyılın sonlarında Sanayi Devrimi’yle birlikte ortaya çıkan baş döndürücü teknik gelişmeler savaşların yıkıcılığını olağanüstü derecede arttırırken, sivil halklar da savaşlarda en fazla zarar gören kesimler haline gelmeye başlamıştır. Özellikle bu unsurun ortaya çıkmasıyla birlikte savaşın meşruiyetinin gerçek manada tartışılır hale geldiği söylenebilir.[267] Savaşların getirdiği bu olağanüstü yıkıcılığa karşı uluslararası toplumda insani bir tepki olarak 1863’te Cenevre’de “International Red Cross and Red Crescent Movement” (Uluslararası Kızıl Haç ve Kızıl Ay Hareketi) adıyla sivil bir hareketin kurulması[268] bu açıdan önemlidir. Bu gelişmenin akabinde gerçekleştirilen 1864 tarihli “Cenevre Savaş Alanında Yaralıların Durumunun İyileştirilmesi Sözleşmesi”yle de uluslararası hukukta silahlı çatışmaların birtakım kurallara bağlı olması yönünde ilk defa adım atılmıştır.[269] Bu gelişmeyi de savaş yöntem ve araçlarını ilk kez düzenleyen 1868 tarihli “Saint Petersburg Bildirisi” izlemiştir.[270]

Savaşın insanlar üzerindeki etkisinin sınırlandırılmasına ilişkin bu çok taraflı çabaların evrensel düzeye taşınması ise 1899 ve 1907 La Haye Barış Konferansları’yla (Hague Peace Conferences) gerçekleşmiştir. Bu bağlamda 1899 ve 1907 La Haye Konferansları ve bu konferanslarda ortaya çıkan sözleşmeler, bu konudaki evrensel nitelikli ilk girişimlerdir.[271] La Haye Sözleşmeleri (Hague Conventions) olarak adlandırılan bu düzenlemelerle, devletler arasındaki anlaşmazlıkların barışçı yollarla çözümü, barış ve savaş zamanlarındaki ilişkiler, savaş ve ticaret gemilerinin durumu, deniz savaşlarına ilişkin düzenlemeler, kimyasal ve biyolojik silahların yasaklanması gibi hususlar kurallara bağlanmıştır.[272] Bu açılardan La Haye Sözleşmeleri, mevcut devlet uygulamasını ve uluslararası teamül hukukunu (yapılageliş hukuku/örf–adet hukuku) yasalaştırması bakımından modern savaş hukukuna zemin yaratmıştır. Zira, bu sözleşmelerde kapsanan norm ve standartlar, daha sonraki antlaşmaların onları feshettiği durumlar haricinde halen antlaşma kuralları olarak bağlayıcılıklarını sürdüre gelmişlerdir.[273]

Görüldüğü üzere, XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, uluslararası hukukta henüz kuvvete başvurma hakkının sınırlandırılması yönünde bir düzenleme yokken, çatışmaların nasıl yürütülmesi gerektiğine ilişkin ilk düzenlemeler ortaya çıkmaya başlamıştır. Bunun temel nedeni, silahlı çatışmaya giren devletlerin gereksiz kayıplara uğramak istememesidir. Zira gereksiz kayıp, askeri avantaj sağlamayan kayıp anlamına geliyordu. Böylece, önce silahlı çatışmalar sırasında sivillerin korunması, sonra da bu korumacı düzenlemelerin yaralı, hasta ve tutsak olan savaşanlara da yaygınlaştırılması biçiminde savaş hukuku (silahlı çatışmalar hukuku)[274] oluşmaya başlamıştır.[275] Ancak, savaş hukukunun doğuşu gibi gelişmesi de devletler arasındaki şiddettin azalmasına mani olamadığı gibi; ne gariptir ki, yükselişini de devletler arasındaki şiddetin artmasına borçlu olmuştur. XX. yüzyıla gelindiğinde, devletler arasında o güne kadar tanık olunan en büyük savaş olan I. Dünya Savaşı (ve daha sonra ondan daha da büyük çapta yaşanacak olan II. Dünya Savaşı) bu kanıyı destekler niteliktedir. Bu bağlamda, I. Dünya Savaşı sonrasında kurulan Milletler Cemiyeti’yle (League of Nations) birlikte hem uluslararası ilişkilerde ve hem de savaş hukukunda yeni bir dönem başlamıştır.

          a) Milletler Cemiyeti Dönemi (1920–1946)

Temmuz 1914–Kasım 1918 tarihleri arasında cereyan eden I. Dünya Savaşı, hem niteliği hem niceliği açısından uluslararası sistemde o güne kadar yaşanmış en büyük savaşı temsil ederken, sonuçları açısından da aynı derecede sosyo–ekonomik bir yıkımı beraberinde getirmiştir.[276] Keza, oluşturduğu uluslararası sistem açısından da büyük bir gerilimi miras bırakan bu savaşın yarattığı büyük sosyo–ekonomik kayıplar, savaş sonrası ortamda savaş aleyhtarlığının yükselmesine yol açmıştır. Böylelikle savaş, önceki dönemlerde olduğu kadar doğal bir dış politika aracı olarak görülmemeye ve savaşın çıkışını engellemeye yönelik çabalar yoğunlaşmaya başlamıştır. Bunun için de, sürekli bir nitelik taşıyan, kurumsallaşmış ve evrensel nitelikte bir örgütlenmeye ihtiyaç duyulmaktaydı. Bu yolla devletler arasındaki anlaşmazlıklar daha savaşa tırmanmadan çözülebilecekti. Bu türden görüşler o dönemin liderlerinin büyük bir bölümü tarafından desteklenmekle birlikte, ABD Başkanı Woodrow Wilson bu konuya özel bir önem vermekteydi. Wilson, bu çabayı, 1918 yılında ilan ettiği “Ondört Nokta”nın hayata geçirilmesi konusunda çok önemli bir araç olarak görmekteydi. Bu nedenle de, Paris Barış Konferansı’nda hemen hemen tamamen bu konuyla ilgilenen Wilson, konferansta örgütün kurulması yönünde istediğini elde etse de, kurulan bu örgütün içerisinde ülkesinin yer alması gerektiği görüşünü Senato’ya kabul ettirememiştir.[277]

Ocak 1919’da toplanan ve I. Dünya Savaşı’nda mağlup olmuş devletlerin hiçbirinin davet edilmediği Paris Barış Konferansı’nda iki temel gelişme yaşanmıştır:

             1) Savaşın mağluplarına daha sonra dikte ettirilecek olan barış antlaşmaları hazırlanmış,

             2) Kurulacak olan Milletler Cemiyeti’nin statüsünü tespit eden Milletler Cemiyeti Misakı (Covenant) Şubat 1919’da kabul edilmiştir.[278]

Yirmi altı maddeden oluşan Milletler Cemiyeti Misakı[279], Almanya ve müttefikleri için hazırlanan barış antlaşmalarının da ilk kısmını oluşturmuştur. Bunun anlamı şuydu: Barış antlaşmalarının her biriyle mağlup devletlere çok ağır koşullar dayatıldığı gibi, bu koşullar dünya barışının olmazsa olmaz şartı haline getiriliyordu. Üstelik, ilk kez barış ve güvenliği koruma amaçlı olarak kurulan küresel bir uluslararası örgüt, bu adaletsiz antlaşmaların koruyucusu, bekçisi, denetçisi, garantörü bir kurum olarak ortaya çıkıyordu ki; bu nokta örgütün en zayıf noktasını oluşturduğu gibi, zaman içinde etkisizleşip çöküşünün de temel nedenini oluşturacaktı.[280] Cemiyet’e ait bir diğer sorun, her biri örgüt konseyinin daimi üyesi de olan müttefik ve muzaffer dört büyük güç[281] arasında gerek Avrupa ve dünya politikasına bakışlarda, gerekse Cemiyet’in rolüne ilişkin olarak ciddi görüş ayrılıklarının olmasıydı. Örneğin, Fransa, bu örgütü Almanya’ya karşı bir garantör kurum, barış antlaşmalarının koruyucusu olarak görmekteyken; İngiltere, örgütü Almanya ve diğer mağlup devletleri de kapsayacak bir yeni uzlaşma sisteminin merkezi olarak algılıyordu.[282]

10 Ocak 1920’de resmen kurulan örgüt[283], siyasi görünümü itibariyle savaş galiplerinin oluşturmuş oldukları ve statükonun korunması amacına yönelik bir nitelik taşımaktaydı ve bu durum Misak’ın 10. maddesinde de örgütsel anlamda geçerlilik kazanmıştır.[284]  Söz konusu madde “Cemiyet üyeleri, bütün Cemiyet üyelerinin ülkesel bütünlüklerine ve mevcut siyasal bağımsızlıklarına saygı göstermeyi ve bunları dışarıdan gelecek herhangi bir tecavüze karşı korumayı taahhüt ederler” şeklinde tanzim edilmişti. Hans J. Morgenthau’ya göre, Misak’ın, çatışmaların çözümü ve bunun uygulanmasıyla ilgili olan bütün birbirini izleyen hükümleri 10. madde hükmünün ışığında okunmalıdır. Zira, Misak’ı yapanların, Cemiyet’i tamamen 1919 kurulu düzeniyle özdeş tutma lekesinden kurtarmaya çalıştıkları ve bu amaçla da “barışçı değişmeyi” öngören 19. maddeyi kaleme aldıkları bir gerçektir.[285] Söz konusu madde “Konsey, zaman zaman, Cemiyet üyelerini, uygulanamaz bir hal almış olan antlaşmaların yeniden gözden geçirilmesine ve sürdürülmesi dünya barışını tehlikeye sokabilecek olan uluslararası durumların yeniden gözden geçirilmesine çağırabilir”[286] demektedir. Bir yandan 10. maddenin 1919 barış antlaşmalarıyla olan organik bağı dikkate alındığında, diğer yandan da Misak’ın barışı koruyucu ve hukuk uygulayıcı hükümleri olan 11.–16.  maddeleriyle karşılaştırıldığı zaman; 19. maddenin daha en baştan ölü doğduğu[287] anlaşılmaktadır.

Hukuksal ve yapısal olarak bu tür zayıflıklar üzerine kurulan Milletler Cemiyeti, uluslararası çatışmaların çözümü açısından başlıca iki tür önlem alma imkânına sahipti:

             1) Barışçı önlemler (Hakemlik yöntemine başvurma; uluslararası yargıya gitme; Konsey’in incelemesine sunma),

             2) Zorlayıcı önlemler (Ticari/mali önlemler; askeri önlemler).

Cemiyet, her ne kadar savaşı önlemek için kurulmuş bir örgüt olsa da savaşı hukuk dışı ilan edip, tamamen ortadan kaldırmamış; sadece savaşı, hukukun tanımladığı sınırlar içerisine sokmaya çalışmıştır.[288] Dolayısıyla devletler, Milletler Cemiyeti’ne üye olmakla, hiçbir zaman savaşa başvurmamayı değil, Misak’ta yasak edilen durum ve biçimlerde savaşa başvurmamayı kabul etmiş olmaktaydılar.[289] Bu yasağa uymayan devlet ya da devletlere karşı uygulanacak zorlayıcı önlemler ise Misak’ın 16. maddesinde düzenlenmekteydi. Söz konusu maddenin önemli bölümleri özü itibariyle şöyledir:

             “1) Cemiyetin her üyesi, Misak’ın 12., 13. veya 15. maddelerindeki[290] taahhütlerine aykırı olarak savaşa başvurursa, Cemiyet’in diğer bütün üyelerine karşı ipso facto [sırf bu nedenle] bir savaş eylemi gerçekleştirmiş sayılırlar. Bu üyeler onunla, ticari ve mali bütün ilişkilerini derhal kesmeyi… taahhüt ederler.

             2) Bu taktirde Konsey, ilgili çeşitli Hükümetlere, Cemiyet taahhütlerine uymayı sağlayacak kuvvetlere Cemiyet üyelerinden her birinin katacağı kara, deniz ve hava birlikleri hakkında, tavsiyelerde bulunmakla görevlidir.

             3) Cemiyet üyeleri, bundan başka, bu madde gereğince alınacak iktisadi ve mali tedbirlerin uygulanmasında bunlardan doğabilecek zarar ve sakıncaları en aza indirmek için birbirlerine karşılıklı yardımda bulunmak konusunda görüş birliği içerisindedirler. Aynı şekilde, üye devletler, Misak’ı ihlal eden devlet tarafından içlerinden birine yöneltilen herhangi bir özel önleme karşı direnmek için birbirlerine karşılıklı yardımda bulunacaklardır. Üye devletler, Cemiyet’in taahhütlerine     uymayı sağlamak için ortak harekete katılan her Cemiyet üyesinin kuvvetlerinin kendi ülkelerinden geçmesini kolaylaştırmak için gerekli önlemleri alacaklardır…”[291]

Bu haliyle bakıldığında, Misak’ın 16. maddesi bir “ortak güvenlik”[292] sistemini uygulamaya koyma girişimin öncüsü olarak görülebilir. Sistemin mimarı sayılan ABD Başkanı Woodrow Wilson’a göre, gücün en iyi kullanım yolu “ortaklaşa güvenlik”tir. Wilson’ın, “güç dengesi” anlayışına bir alternatif olarak gördüğü “ortaklaşa güvenlik” mekanizmasının işleyebilmesi için, üyelerinin gerektiğinde zora başvurarak barışı ve güvenliği korumak konusunda görüş birliği içerisinde oldukları bir statükonun varlığı gerekmektedir.[293] Ancak Milletler Cemiyeti açısından, bu türden bir ortamın varlığından söz etmek oldukça zordur. Zira, gelişen olaylar, Inis Claude’nin de dikkat çektiği gibi, Cemiyet’in üyelerinin, kendilerini Misak’ın getirdiği bu “ortaklaşa güvenlik” sistemine adapte etmek yerine, güvenliklerini geleneksel yöntemlerle sağlamaya çalıştıklarını göstermiştir.[294] Keza Morgenthau’ya göre de, 16. maddeyle her ne kadar ortak nitelikte birtakım otomatik yükümlülükler yaratılmış gibi gözükse de; askeri yükümlülükler konusunda söz konusu madde kendini, üye devletlerin ister kabul isterse reddedebileceği bir tavsiyeden ibaret bir hale getirmektedir.[295] Üstelik, 1921’de Genel Kurul’un 16. maddeyle ilgili kabul ettiği ve genellikle söz sahibi olduğu kabul edilen bir dizi “Yorumlayıcı Kararlar”[296], maddenin zorunlu ve otomatik öğelerini de ortadan kaldırarak, maddeyi Cemiyet Konseyi’nin manevi otoritesinden başka hiçbir şey tarafından desteklenmeyen basit tavsiyeler haline sokmuştur.[297] Söz konusu “Yorumlayıcı Kararlar” özü itibariyle, Misak’ın ihlal edilip edilmediğine her üye devletin kendisinin karar vereceğini, dolayısıyla 16. maddenin uygulanıp uygulanmayacağını da saptayacağını söyleyerek Cemiyet yaptırımlarının merkezileşmemiş, kişisel niteliğini ortaya koymuştur. Milletler Cemiyeti’nin tarihindeki önemli olaylara bakıldığında da, üye devletlerin, yaptırımların merkezi bir şekilde yerine getirilmesi konusunda 16. maddenin sunduğu sınırlı fırsatlardan bile yararlanmakta çekingenlik gösterdikleri gerçeği açık bir şekilde görülmektedir. Söz konusu olaylardan en önemlileri, Japonya’nın Mançurya’yı işgali (1931), İtalya’nın Habeşistan’ı işgali (1935), Bolivya ve Paraguay arasında gerçekleşen Chaco Savaşı (1932–1935), İspanya İç Savaşı (1936–1939), Sovyetler Birliği’nin Finlandiya’ya saldırması (1939) idi. Neticede, Milletler Cemiyeti tarihinde, ortak yaptırımların uygulanmasını doğrulayacak bu gibi olayların çoğunda yaptırımlar hiçbir şekilde uygulanmamıştır. Uygulandığı zaman bile bu öyle etkisiz bir şekilde yapılmıştır ki, adeta yaptırımların başarısızlığa uğramasını isteyen ve ihlalci devletlerin de başarıya ulaşmasını sağlamaya çalışırmış gibi bir görüntü ortaya konmuştur.[298]

Sonuç olarak, büyük umutlarla kurulan ve 1920’lerde genellikle küçük devletler arasındaki sorunları çözmede başarı gösteren Milletler Cemiyeti; 1930’lara gelindiğinde, Almanya, İtalya, Japonya gibi güçlü/güçlenmiş devletlerin taraf oldukları sorunların çözümünde başarısız olmuştur. Japonya ve Almanya 1933’te, İtalya 1937’de örgütten ayrılırken; Sovyetler Birliği de 1939’da örgütten ihraç edilmiştir. 1 Eylül 1939 günü Almanya’nın Polonya’yı işgaliyle başlayan II. Dünya Savaşı süresince tamamen işlevsiz kalan Cemiyet, savaş sonrasındaki son toplantısını 19 Nisan 1946’da 34 devletin katılımıyla Cenevre’de yaparak kendi kendisini feshetmiştir.[299]

          b) Birleşmiş Milletler Örgütü Dönemi

Eylül 1939–Ağustos 1945 tarihleri arasında cereyan eden II. Dünya Savaşı, hem niteliği hem de niceliği açısından birincisini aşan, tüm insani ve maddi kaynakların seferber edildiği en büyük savaş olmasının yanında; toplama kampları, holokost, hava bombardımanları ve atom bombası gibi yıkıcılığı dehşetengiz boyutlara vardıran araç ve yöntemlerin ilk kez kullanıldığı en büyük savaş olmuştur.[300] Bu savaşın uluslararası sisteme bıraktığı mirası Doğu ve Batı blokları arasında yaşanacak olan Soğuk Savaş temsil ederken; savaş, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında yeni bir örgütlenme isteğini de kuvvetlendirmiştir. Zira, II. Dünya Savaşı sırasında, düşmanlıkların nereye varacağı henüz belli değilken; Müttefik Devletler, uluslararası barış ve güvenliğin korunması için uluslararası toplumun gelecekte nasıl örgütlenmesi gerektiği konusu üzerinde düşünmeye başlamışlardı bile.

Milletler Cemiyeti’nden daha etkin bir uluslararası örgütlenmenin gerçekleştirilmesi çabalarının başlangıç noktası olarak, ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt (1882–1945) ile İngiltere Başbakanı Winston Churchill’in (1874–1965) Atlantik Bildirisi’ni[301] imzaladıkları 14 Ağustos 1941 tarihi alınabilir. Bunun ardından, Üçlü Pakt’a (Mihver Devletler) karşı savaşan 27 devlet, 1 Ocak 1942 tarihinde imzaladıkları Birleşmiş Milletler Bildirisi ile Atlantik Bildirisi’ni kabul ettiklerini açıklamışlardır. Bu konu daha sonraları, 19–30 Ekim 1943’te Moskova Dışişleri Bakanları Konferansı’nda ele alınmış, 21 Ağustos 1944 Dumbarton Oaks[302] ve 3–11 Şubat 1945 Yalta Konferansları’nda ise, büyük devletler örgütlenmenin temel ilkelerini oluşturmuşlardır. Nihayet, Birleşmiş Milletler Bildirisi’ni imzalamış ve 1 Mart 1945 tarihine kadar Almanya ve Japonya’ya savaş ilan etmiş olan devletlerin katıldığı San Francisco Konferansı 25 Nisan 1945’de tamamlanarak, 26 Haziran 1945’de Birleşmiş Milletler Andlaşması/BM Şartı (UN Charter)[303] imzalanmış ve 24 Ekim 1945’de yürürlüğe girmiştir.[304] Dibacesinde derin bir idealizm duygusu taşımakla birlikte[305] , reel dünyanın gerçeklerinin farkındalığının da işaretlerini taşıyan Birleşmiş Milletler örgütü, kendinden önceki Milletler Cemiyeti tecrübesinde olduğu gibi sadece uluslararası barış ve güvenliği hedeflemekle kalmamış, çok daha kapsamlı bir içerik edinerek pek çok konuda aktif rol alabilmek üzerine bina edilmiştir.[306] Bu haliyle örgüt, tüm dünya devletlerini kapsayacak bir bütünsel yapının ortak merkezi olarak düşünülmüş ve sorunların ulusal ya da bölgesel çapta ele alınmaktansa, global bir düzenin ürünleri olarak ele alınması planlanmıştır.

Bu çerçevede BM Andlaşması’nın 1. maddesi örgütün amaçlarını şöyle saptamaktadır:

i) Uluslararası barış ve güvenliği sağlamak,

ii) Uluslararasında dostça ilişkiler geliştirmek,

iii) Uluslararası işbirliğini sağlamak,

iv) Uluslararası sorunların çözüm bulduğu bir merkez olmak.

Şüphesiz, II. Dünya Savaşı sonrası uluslararası düzen ve istikrarın sağlanması arayışlarının en devasa ürünü olan örgüt, en büyük önceliği uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması konusuna vermektedir. Bu bağlamda örgütün uluslararası sisteme getirdiği en önemli yenilik de “kuvvet kullanma” yasağıdır. Çalışmanın bundan sonraki kısmında, BM düzleminde söz konusu yasağın kapsamı, niteliği ve uluslararası barış ve güvenliğin sağlanmasına yönelik olarak hem BM düzleminde hem de uluslararası hukuktaki diğer düzenlemeler ele alınacaktır.

             (1) BM Andlaşması Çerçevesinde “Kuvvet Kullanma” Yasağı

BM Andlaşması sadece bir uluslararası örgüt yaratan belge değil, aynı zamanda uluslararası hukuk normu da yaratan bir belgedir.[307] Zira, uluslararası ilişkilerde “kuvvet kullanma”yı ilke olarak evrensel düzeyde yasaklayan ilk temel düzenleme BM Andlaşması’dır.[308] Bu bağlamda, BM Andlaşması’nın ilk maddesinde sayılan amaçlara[309]  ulaşmak üzere uyulacak ilkeleri açıklayan 2/4. maddesinin ihtiva ettiği “kuvvet kullanma” yasağı uluslararası hukuk açısından “jus cogens” (emredici/buyruk kural) niteliğindedir.[310] Uluslararası ilişkilerde kuvvet kullanılmasını ve kuvvet kullanma tehdidinde bulunulmasını açıkça yasaklayan madde şu şekilde tanzim edilmiştir:

             “Madde 2/4

             Teşkilatın üyeleri, milletlerarası münasebetlerinde gerek herhangi bir başka devletin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı, gerekse BM’nin amaçları ile telif edilmeyecek herhangi bir surette, tehdide veya kuvvet kullanılmasına başvurmaktan kaçınırlar.”[311]

Louis Henkin’e göre, bu maddeyle açıkça sadece geleneksel savaş değil, ilan edilmiş olsun ya da olmasın tüm savaş ve kuvvet kullanma biçimleri devletler arasında tamamen yasaklanmıştır.[312] Bununla birlikte, yukarıdaki hükümden de anlaşılabileceği gibi, kuvvet kullanmanın ve tehdidinin yasaklanması uluslararası ilişkiler çerçevesinde öngörülmüş olup, bir devletin ülkesi içinde (örneğin ayaklanma ve iç savaş durumlarında) kuvvet kullanması bu hükmün dışında kalmaktadır. Ancak, günümüzde sömürge rejimi altındaki toplumların self–determination ilkesi (kendi kaderini tayin hakkı) uyarınca bağımsızlıklarını kazanma mücadelesi bir devletin iç güvenliği sorunu biçiminde değerlendirilmeyip, uluslararası ilişkilerde kuvvet kullanılmasının yasaklanması ilkesi kapsamında değerlendirilmektedir.[313]

BM Andlaşması’nın 2/4. maddesi, “herhangi bir başka devlet”e karşı kuvvet kullanılmasını ve tehdidini yasakladığı için, yasak yalnızca BM üyesi devletlere karşı girişilecek eylemlerle sınırlı olmayıp, BM üyesi olmayan devletlere karşı da girişilecek bu tür eylemleri de kapsamaktadır. Diğer taraftan, 2/4. maddesi her ne kadar sadece BM üyesi devletler için kuvvete başvurmayı yasaklama yoluna gitmişse de; 2/6. maddesiyle[314] de örgüt üyesi olmayan devletlerin kuvvet tehdidi ya da kuvvet kullanması durumlarında, örgütün onlara karşı önlemler alabileceği kabul edilmektedir.[315] Diğer bir deyişle, kuvvet kullanma tehdidinin ve kuvvet kullanılmasının yasaklanması bütün devletler için geçerlidir. Ancak, “kuvvet kullanma” ve “kuvvet kullanma tehdidi”ne ilişkin olarak 2/4. maddesinde düzenlenen bu genel yasağın iki durumda istisnası mevcuttur. Söz konusu durumlardan birincisi Güvenlik Konseyi’nin kararları çerçevesinde “kuvvet kullanılması” iken; ikincisi, “meşru müdafaa” hakkıdır. (Söz konusu durumlara ilişkin açıklamalara çalışmanın ilgili başlığında yer verilecektir.)

Diğer taraftan, kuvvet kullanma tehdidi ya da kuvvet kullanılmasını bütün devletler için yasaklayan 2/4. maddesinde, yasaklamanın hangi eylemleri kapsadığı sorusuna cevap verebilmek için bu yasaklamanın iki koşulunun açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.

Birinci koşul amaçsal nitelikte olup, kuvvet kullanmanın ve tehdidinin şu konularda yapılamayacağını işaret etmektedir:

1) Bir devletin ülke bütünlüğüne karşı,

2) Bir devletin siyasi bağımsızlığına karşı,

3) BM’nin amaçlarına karşı.

Görüldüğü üzere, bir devletin ülke bütünlüğünü parçalamak ya da varlığına son vermek amacıyla kuvvet kullanılması açıkça yasaklanmaktadır. Ancak, 2/4. maddesi, bir devletin ülke bütünlüğünü ya da siyasal bağımsızlığını değiştirme amacı gütmeyen birtakım kuvvet kullanma durumlarına ilişkin olarak her zaman açık ve kesin cevap verememektedir. Örneğin, bir devletin ülke bütünlüğünü değiştirme amacı gütmemekle birlikte sınırlarının çiğnenmesi durumunda ülke bütünlüğü ilkesine karşı hareket edilip edilmediği sorusu tartışmalı hale gelmektedir.[316]

2/4. maddesinde, yasaklamanın hangi eylemleri kapsadığı sorusunda bu yasaklamanın ikinci koşulu ise eylemin niteliğine ilişkindir. Söz konusu hükme göre, kuvvet kullanma ve kuvvet kullanma tehdidinde bulunulması yasaktır. Maddede geçen “kuvvet kullanma” teriminin hangi tür kuvvete (askeri, ekonomik, siyasal) ilişkin olduğu yönünde iki farklı görüş ileri sürülmektedir. Genel olarak kabul edilen birinci görüş, “kuvvet kullanma”dan kastın “silahlı kuvvet kullanma” olduğunu kabul ederken; ikinci görüş ise, özellikle gelişmekte olan ülkeler ve sosyalist ülkeler tarafından savunulan ekonomik ya da siyasi baskı ve zorlamaların da “kuvvet kullanma” yasağı kapsamında sayılmasını ileri sürmektedir. Bu noktada BM Andlaşması’nın ilgili hükümlerinin yöneltildiği genel maksada bakılarak bir sonuca ulaşılabilir. Bir bütün olarak bakıldığında, BM Andlaşması’nın temel amacı, uluslararası ilişkilerde silahlı gücün devletler tarafından belirli durumlar hariç kullanılmamasıdır. Dolayısıyla, devletlerin diğer bir devletin politikalarını etkilemek amacıyla siyasi ya da ekonomik baskı yapması, kuvvet kullanma yasağı kapsamına alınabilecek bir eylem olarak değerlendirilemez.[317] Keza, BM Andlaşması’nın hazırlık çalışmaları sırasında da ekonomik ve siyasi güç kullanımının da yasak kapsamına alınmasını savunan bazı devletlerin bu yöndeki önerileri reddedilmiştir.[318] Dolayısıyla, “kuvvet kullanma” ifadesinde kastedilenin “silahlı kuvvet kullanma” olduğu açıktır. Ancak, silahlı kuvvet kullanılması bir devletin düzenli askeri birliklerince doğrudan kuvvet kullanılmasını belirtebileceği gibi, bir devletin destekleyeceği ve yardım edeceği silahlı gruplar ya da gönüllü birlikler gibi düzensiz kuvvetlerce dolaylı olarak kuvvet kullanılmasını da belirtebilecektir.[319] Zira, yaygın olarak kabul edilen görüşe göre, gerek Genel Kurul’un 1970 tarihli ve 2625 sayılı “Dostça İlişkiler Bildirisi”nde; gerekse Uluslararası Adalet Divanı’nın (UAD) 27 Haziran 1986 tarihli “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası” (Case Concerning The Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua) kararlarında da düzensiz kuvvetler aracılığıyla da bir devletin başka bir devletin ülkesinde kuvvet kullanmasının 2/4. maddesi kapsamında ve teamül hukukunda yasaklandığı vurgulanmaktadır.[320]

Kuvvet kullanma yasağına ilişkin olarak açıklanmaya ihtiyaç duyan bir başka nokta da hangi eylemlerin “kuvvet kullanma tehdidi” oluşturduğu meselesidir. Hangi eylemlerin kuvvet kullanma tehdidini oluşturduğunu saptamak BM Andlaşması 34. ve 39. maddelere göre Güvenlik Konseyi’nin yetkisindedir. Söz konusu maddeler şöyle düzenlenmiştir:

             “Madde 34

             Güvenlik Konseyi, herhangi bir uyuşmazlık veya milletlerarasında bir anlaş-mazlıkla neticelenebilecek veya uyuşmazlık doğurabilecek durum hakkında; bu uyuşmazlığın veya durumunun uzamasının milletlerarası barış ve güvenliği tehdit etmek istidadında olup olmadığını tespit için soruşturmada bulunabilir.”[321]

             “Madde 39

             Güvenlik Konseyi, barışın tehdit edildiğini, bozulduğunu veya bir saldırma fiilinin gerçekleştiğini tespit eder ve milletlerarası barış ve güvenliğin muhafazası veya yeniden tesisi için tavsiyelerde bulunur veya 41’nci ve 42’nci maddeler gereğince hangi tedbirler alınacağını kararlaştırır.”[322]

Maddelerde de görüldüğü üzere, hangi eylemlerin ve durumların uluslararası barışa yönelik kuvvet kullanma tehdidini oluşturduğunu saptamak Güvenlik Konseyi’nin yetkisinde olmakla birlikte; Konsey’in bu saptamayı hangi kriterlere göre yapacağı açık değildir. Diğer bir deyişle, 2/4. maddesi uyarınca kuvvet kullanma tehdidinde bulunulmasının yasaklanmasının hangi somut eylemleri kapsadığı konusu bir hayli tartışmalıdır.[323] Nitekim, söz konusu hüküm çerçevesinde bu tür tehditlerin objektif ölçütlerle veya sübjektif bir şekilde ilgili devletin niyetinin saptanmasıyla mı belirleneceği Dostça İlişkiler Komitesi çalışmalarında da bir sonuca bağlanamamıştır.[324] Bu durumda somut bir eylemin “kuvvet kullanma tehdidi” oluşturup oluşturmadığının değerlendirilmesi iki yolla mümkün olabilecektir. Söz konusu yollardan birincisi, BM Andlaşması’nın 34. ve 39. maddeleri çerçevesinde Güvenlik Konseyi tarafından “barışın tehdit edildiğini tespit etmek” biçiminde nitelendirilmek suretiyle bir tespit yapılmasıdır. İkinci yol ise, “kuvvet kullanma tehdidi”nin oluşup oluşmadığına dair bir sorunun herhangi bir uluslararası yargı veya hakemlik organı önüne getirilmesi halinde bu organlar tarafından bir tespitin yapılmasıdır.[325]

             (a) Kuvvet Kullanma Yasağı Kapsamına Giren Fiiller

BM Andlaşması’nın 2/4. maddesiyle uluslararası ilişkilerde hem “kuvvet kullanma tehdidi” hem de “kuvvet kullanma” fiili yasaklanmıştır. “Kuvvet kullanma tehdidi” yasağının hangi somut eylemleri kapsadığı konusunun tartışmalı olduğu yukarıda belirtilmişti. Ancak, bir devletin, ortada kuvvet kullanılmasını haklı kılacak herhangi bir neden yokken, taleplerinin kabul edilmemesi halinde, açıkça ya da zımnen, kuvvet kullanacağını ifade etmesi hukuka aykırı bir kuvvet kullanma tehdidi niteliğindedir.[326] Nitekim, UAD, 1996 yılında açıkladığı bir danışma görüşünde de “Bir devletin kuvvet kullanmak için ilan edilen hazırlığı BM Andlaşması’yla uygunluk içinde bir kuvvet kullanma olmak zorundadır” diyerek bu noktaya dikkat çekmektedir.[327]

BM Andlaşması’nın 2/4. maddesinde düzenlenen “kuvvet kullanma” yasağı içinde yer alan hukuka aykırı eylemler ise genel olarak üç grupta toplanmaktadır. Söz konusu eylemler “saldırı”, “silahlı saldırı” ve “müdahale”dir.

             a.1) Saldırı ve Silahlı Saldırı

BM Andlaşması’nın 39. maddesinde yer alan “saldırı” kavramı, SSCB’nin isteği üzerine madde metninde yer almıştır. Andlaşma’nın hazırlanması aşamasında, başta ABD olmak üzere Batılı devletler madde metninde yer alan “barışın tehdidi” ve “bozulması” kavramlarının “saldırı” fiilini de kapsadığını ileri sürmelerine rağmen; SSCB, “saldırı” ifadesinin yaygın bir kullanımı olduğunu belirterek madde metnine alınması gerektiğini savunmuştur. Sonuçta, Batılı devletler, SSCB’nin ısrarı üzerine “saldırı” kavramının madde metninde yer almasını kabul ederken, söz konusu kavramın tanımlanmasına yönelik girişimlere ise olumlu yaklaşmamışlardır. Bu nedenle de BM Andlaşması’nda “saldırı” kavramının tanımlanması mümkün olmamıştır.

“Silahlı saldırı” kavramı ise BM Andlaşması’nın meşru müdafaa hakkını düzenleyen 51. maddesinde yer almaktadır. Söz konusu madde şöyle düzenlenmiştir:

             “ Madde 51

             İşbu Andlaşma’nın hiçbir hükmü, BM üyelerinden birinin silahlı bir saldırıya hedef            olması halinde, Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliğin korunması için gerekli önlemleri alıncaya kadar, doğal olan bireysel ya da kolektif meşru müdafaa hakkına halel getirmez. Bu meşru müdafaa hakkını kullanarak üyelerin aldıkları önlemler hemen Güvenlik Konseyi’ne bildirilir ve Konsey’in, işbu Andlaşma gereğince uluslararası barış ve güvenliğin korunması ya da yeniden kurulması için gerekli göreceği biçimde her an hareket etme yetki ve görevini hiçbir biçimde etkilemez.”[328]

Görüldüğü üzere, “silahlı saldırı” kavramı da “saldırı” kavramı gibi BM Andlaşması’nda tanımlanmamıştır. Bu durum öğretide ve uygulamada görüş ayrılıklarına neden olurken, zaman zaman “saldırı” ve “silahlı saldırı” kavramlarının da birbirinin yerine kullanılabilmesi sonucunu doğurmuştur.

Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, “saldırı” kavramı ile “silahlı saldırı” kavramı birbirinden farklıdır. Zira, silahlı bir saldırı “saldırı” kavramı içinde ele alınabilirken, her saldırı “silahlı saldırı” olarak değerlendirilemez.[329] Diğer bir deyişle, “saldırı” kavramı “silahlı saldırı” kavramını da içine alan daha geniş bir kapsama sahiptir. “Silahlı saldırı” kuvvet kullanmanın yalnızca bir çeşididir ve ciddi bir kuvvet kullanmayı içeren, yol açtığı sonuçlar ile ön plana çıkan bir eylemdir. O nedenle de, düzenli silahlı birliklerin dahil olduğu küçük çaplı sınır ihlalleri, kuvvet kullanma yasağına aykırı olmakla birlikte, silahlı saldırı olarak nitelendirilemeyecektir. Bu noktadan hareketle, her türlü “silahlı saldırı” bir kuvvet kullanımını gerektirdiği halde; her türlü kuvvet kullanma yasağının ihlali, bir “silahlı saldırı” olarak değerlendirilemez.[330] Ayrıca doğurduğu sonuçlar itibariyle de her iki kavram birbirinden farklıdırlar. “Silahlı saldırı”, neden olduğu sonuçlar itibariyle kabul edilemeyecek ölçülerde olduğu için, mağdur devlete “meşru müdafaa” hakkına dayanarak münferiden kuvvet kullanma yetkisi vermektedir. Bu husus silahlı saldırının ayırt edici nitelik ve fonksiyonunu da ortaya koymaktadır. “Saldırı” kavramına giren diğer fiillerde ise bu nitelik yoktur.[331]

Öte yandan, her iki kavramın da BM Andlaşması’nda tanımlanmamış olmasının doğurduğu belirsizlik, yine BM düzleminde ortaya çıkan bazı kararlar ve bildirilerle bir ölçüde giderilmeye çalışılmıştır. Söz konusu kararlardan ve bildirilerden en önemlileri şunlardır:

             i) BM Genel Kurulu’nun 24 Ekim 1970 tarihli ve 2625 (XXV) sayılı “Devletler Arasında BM Şartı’na Uygun Şekilde Dostane Münasebetler Kurmaya ve İşbirliği Yapmaya Dair Milletlerarası Hukuk İlkeleri Hakkında              Bildiri”si,

             ii) BM Genel Kurulu’nun 14 Aralık 1974 tarihli ve 3314 (XXIX) sayılı “Saldırının Tanımı Kararı”,

             iii) UAD’ın 1986 tarihli “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faali-yetler Davası”ndaki bazı saptamaları.

2625 (XXV) sayılı “Devletler Arasında BM Andlaşması’na Uygun Şekilde Dostane Münasebetler Kurmaya ve İşbirliği Yapmaya Dair Milletlerarası Hukuk İlkeleri Hakkında Bildiri”, 24 Ekim 1970 tarihinde BM Genel Kurulu’nda oybirliğiyle kabul edilen ancak bağlayıcı nitelikte olmayan bir belgedir. Bildirinin önemi, üye devletlerin, BM Andlaşması’nın manası üzerinde oybirliği halinde olduklarını göstermesi ve BM Andlaşması’nda yer alan temel ilkelerin ne anlama geldiğini açıklığa kavuşturmasıdır. Ancak, devletler zaman zaman bu bildiride yer alan ilkeler hakkındaki görüşlerini bildiriyle ilgili çalışmaları yürüten Altıncı Komite’deki tartışmalar sırasında zabıtlara da geçirmişlerdir. Dolayısıyla oybirliğiyle kabul edilmiş olsa da bu bildirinin BM Andlaşması’nı açıklamaya çalışan bir bildiri olduğu unutulmamalıdır. Bu çerçevede, bildirinin “saldırı” ve “silahlı saldırı”yla ilgili kısımları şöyledir:

             “...Bir saldırı savaşı, barışa karşı bir suç teşkil eder; milletlerarası hukuka göre bunun sorumluluğu vardır. BM’nin amaç ve ilkelerine uygun şekilde devletlerin saldırı savaşı propagandasından kaçınma görevi vardır.

             ...Her devletin, diğer herhangi bir devletin ülkesine akın düzenlemek üzere, düzenli kuvvetlerin veya paralı askerler de dahil silahlı çetelerin örgütlenmesini yapmaktan veya örgütlenmesini teşvik etmekten kaçınma görevi vardır.

             Her devletin, diğer bir devletteki bir iç savaşı veya terörist hareketlerini ör-gütlemekten, tahrik etmekten, onlara yardım etmekten veya bu hareketlere katılmaktan veya kendi ülkesinde böyle hareketlerin yapılmasına yönelik organize faaliyetlere (bu paragrafta zikredilen hareketler kuvvet kullanma tehdidi veya kuvvet kullanmayı içerdiği zaman) göz yummaktan kaçınma görevi vardır.” [332]

BM Genel Kurulu’nun 14 Aralık 1974 tarihli 3314 (XXIX) sayılı “Saldırının Tanımı Kararı” (Resolution on the ‘Defenition of Agression) ise, “saldırı” eylemini tanımlayan ancak bağlayıcı nitelikte olmayan bir belgedir. Söz konusu belgenin hükümleri şöyledir:

             “Genel Kurul, saldırının aşağıdaki tanımını kabul eder:

             Madde 1

             Saldırı, bir devletin diğer bir devletin egemenliğine, ülke bütünlüğüne veya siyasi   bağımsızlığına karşı veya işbu tanımda belirtildiği üzere, BM Andlaşması’yla bağdaşmayan diğer herhangi bir tarzda silahlı kuvvet kullanılmasıdır.

             Madde 2

             Bir devletin BM Andlaşması’na aykırı şekilde ilk defa silahlı kuvvet kullanması, bir saldırı fiilinin prima facia [başlangıçtan itibaren] kanıtını teşkil eder. Ancak, Güvenlik Konseyi, BM Andlaşması’na uygun şekilde, bir saldırı fiilinin işlenmiş olduğu konusundaki bir tespitin, söz konusu fiillerin veya sonuçlarının yeterli ağırlıkta olmaması da dahil olmak üzere, diğer ilgili şartların ışığında haklı olamayacağı sonucuna varabilir.

             Madde 3

             Savaş ilan edilmiş olsun olmasın, aşağıdaki fiillerin herhangi birisi 2. madde hükümlerine tabi veya ona uygun şekilde bir saldırı fiili niteliği taşır:

             a) Bir devletin silahlı kuvvetlerinin, diğer bir devleti istila etmesi veya ona hücum etmesi veya ne kadar geçici olursa olsun, böyle bir istiladan veya hücumdan ileri    gelen herhangi bir askeri işgal veya kuvvet yoluyla başka bir devletin ülkesinin veya bir bölümünün ilhakı;

             b) Bir devletin silahlı kuvvetlerinin, başka bir devletin ülkesini bombardıman etmesi veya bir devletin diğer bir devletin ülkesine karşı herhangi bir şekilde silah kullanması;

             c) Bir devletin liman ve kıyılarının diğer bir devletin silahlı kuvvetleri tarafından abluka altına alınması;

             d) Bir devletin silahlı kuvvetleriyle başka bir devletin kara, deniz veya hava kuvvetlerine veya deniz ve hava filolarına saldırması;

             e) Bir devletin başka bir devlete sonuncusuyla yapılan bir anlaşmaya göre bulunan silahlı kuvvetlerinin o anlaşmada öngörülen hükümlere aykırı bir şekilde kullanılması veya bu silahlı kuvvetlerin varlığının bu ülkede anlaşmanın sona ermesinden sonra da sürdürülmesi;

             f) Ülkesini başka bir devletin emrine veren bir devletin, ülkesinin bu devlet tarafından üçüncü bir devlete karşı saldırı amacıyla kullanılmasına izin vermesi;

             g) Bir devlet tarafından veya bir devlet adına diğer bir devlete karşı yukarıda belirtilen fiillere varan veya o ölçekte olan silahlı kuvvet fiillerini icra eden silahlı çetelerin, grupların, gayri nizami askerlerin veya paralı askerlerin gönderilmesi veya bu gibi fiillere önemli ölçüde karışılması.

             Madde 4

             Yukarıda sayılan fiiller tüketici değildir ve Güvenlik Konseyi, BM Andlaşması hükümlerine göre başka fiillerin de saldırı teşkil ettiğini tespitini yapabilir.

             Madde 5

             1) Siyasi, ekonomik, askeri veya başka türlü hiçbir sebep, saldırıya haklılık gerekçesi sağlamaz.

             2) Bir saldırı savaşı, milletlerarası barışa karşı bir suçtur. Saldırı, milletlerarası sorumluluğa yol açar.

             3) Saldırıdan kaynaklanan hiçbir ülkesel kazanım ve özel avantaj, hukuki olarak tanınmaz veya tanınmayacaktır.

             Madde 6

             Bu tanımda yer alan hiçbir hüküm, kuvvet kullanmanın hukuki olduğu durumlarla ilgili hükümler de dahil olmak üzere, BM Andlaşması’nın kapsamını herhangi bir şekilde genişletecek veya daraltacak şekilde yorumlanmayacaktır.

             Madde 7

             İşbu tanımda ve özellikle 3. maddede yer alan hiçbir hüküm, BM Andlaşması’ndan kaynaklanan ve “Devletler Arasında Dostça İlişkilere ve İşbirliğine İlişkin Uluslararası Hukuk Prensipleri Üzerine Deklarasyon”da zikredilen self–determinasyon, özgürlük ve bağımsızlık hakkından zorla mahrum edilen halkların, özellikle sömürge idaresi ve ırkçı rejimler veya yabancı tahakkümün diğer biçimleri altında yaşayan halkların, bu hakkına herhangi bir şekilde zarar vermediği gibi, bu halkların o amaçla yaptıkları mücadeleye ve BM Andlaşması’nın prensiplerine uygun bir şekilde ve yukarıda anılan Deklarasyon’a göre yardım arama ve alma hakkına da bir zarar getirmez.”[333]

Maddelerde de görüldüğü üzere, 1974 tarihli “Saldırının Tanımı Kararı” esas itibariyle, Güvenlik Konseyi’nin barışın tehdit edildiği, bozulduğu ya da bir saldırı eyleminin olduğunu tespit etme görevini düzenleyen BM Andlaşması’nın 39. maddesi anlamında “saldırı” kavramını tanımlamaktadır.[334] Bununla birlikte, Karar, “silahlı saldırı” kavramının da anlam ve içeriğinin belirlenmesine nispeten de olsa katkılar sağlamaktadır.[335] Karar’da, 1. maddede “saldırı” kavramı BM Andlaşması’nın 2/4. maddesiyle paralel bir şekilde tanımlanarak, 3. maddede “saldırı” anlamına gelen bazı eylemler sayılmaktadır. Diğer bir deyişle, 3. maddede, “meşru müdafaa” hakkına yol açacak olan bütün “silahlı saldırı” eylemleri sayılmamış ve bu hakka yol açabilecek eylemler 3. maddede sayılanlarla sınırlandırılmamıştır. Dolayısıyla, Karar’da sayılan durumların ortaya çıkması her zaman “meşru müdafaa”yı gerektirecek bir silahlı saldırının oluştuğu anlamına gelmeyeceği gibi, silahlı saldırının sadece buradaki durumlarda ortaya çıktığını iddia etmek de son derece sınırlı bir yaklaşım olacaktır.[336] Öte yandan, sayılan bu eylemlerde dikkati çeken husus, devletlerin niyetlerinin ön plana çıkarılmasıdır. Nitekim, Karar’ın 2. maddesinde de düzenlendiği gibi, her ilk kuvvet kullanma eyleminin bir “saldırı” olduğu tespitinin Güvenlik Konseyi tarafından değiştirilebilmesine imkân tanınması, her ilk saldırıyı yapan devletin kuvvet kullanma yasağını ihlal ettiği anlamına gelmeyeceğini göstermektedir. Karar’ın 2. maddesi bu yönüyle, aynı zamanda, bir eylemin “saldırı” olarak kabul edilmesi için getirdiği iki koşulda da (eylemi ilk gerçekleştiren devlet ve eylemin yoğunluğu) Güvenlik Konseyi’nin takdirini esas kabul etmektedir.

Devletler, Karar’da da belirtildiği gibi, düzenli askeri birlikleriyle doğrudan kuvvet kullanımına (saldırı) başvurabileceği gibi, silahlı gruplar ya da gönüllü birlikler gibi düzensiz kuvvetlere destek vermek ve yardım etmek gibi eylemlerle de dolaylı kuvvet kullanımında da (dolaylı saldırı) bulunabilir.[337] Nitekim, UAD’ın da “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda yaptığı tespit bu yöndedir. Söz konusu tespite göre “silahlı saldırı” eylemi:

             “...Sadece yabancı düzenli orduların gerçekleştirdiği sınır ötesi harekâtları değil; aynı zamanda, bir devletin aleyhine düzenli güçlerin gerçekleştirebileceği ağırlıkta      silahlı hareket ika eden silahlı çetelerin, grupların, düzensiz kuvvetlerin veya paralı askerlerin başka bir devlet tarafından veya onun adına gönderilmesini veya bu gibi olaylara önemli ölçüde müdahil olunmasını”[338] da kapsamaktadır.

Divan’ın bu tespiti iki açıdan önemlidir. Birincisi, dolaylı saldırganlık durumu “meşru müdafaa” hakkının doğmasına yol açan nedenlerden biri olarak değerlendirilmiştir.[339] Böylelikle, bu tür silahlı gruplara verilen desteğin boyutunun, destek veren devlete karşı “meşru müdafaa” hakkı kapsamında bir cevap verilmesini haklı kılabileceği kabul edilerek, dolaylı saldırganlığın “silahlı saldırı” boyutuna ulaşabileceği ilk defa bir yargı kararıyla teyit edilmiştir. İkincisi, dolaylı kuvvet kullanma yollarının “silahlı saldırı” olarak değerlendirilebilmesi için ölçü ve etki bakımından (düzenli askeri güçlerin gerçekleştirebileceği ağırlıkta) bir “silahlı saldırı” niteliğinde olması gerektiğinin vurgulanmış olmasıdır.[340] Böylelikle Divan, bir devletin başka bir devletin topraklarına silahlı çeteler göndermesi durumunda, bu çetelerin silahlı saldırılarının düzenli orduların saldırıları ile aynı şiddet ve ölçekte olması şartıyla BM Andlaşması’nın 51. maddesi çerçevesinde bir “silahlı saldırı” olabileceğini kabul ederek, “silahlı saldırı”nın tanımlanmasında bir ölçü ve etki parametresi ortaya koyarak, “yeterli ağırlık” şartı getirmiştir.  Netice itibariyle, hem 1974 tarihli “Saldırının Tanımı Kararı” ve hem de UAD’ın “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda verdiği karar ışığında, uygulanan uluslararası hukuka göre de “silahlı saldırı” eylemi, yoğunluk derecesi göz önünde tutulmak kaydıyla, bir devletin başka bir devlet ülkesine gönderdiği silahlı grupların bu tür dolaylı eylemlerini de (dolaylı saldırganlık) kapsamaktadır.[341]

Öte yandan, Divan, “silahlı saldırı” kavramının sadece silahlı birliklerce ika edilen önemli kapsam ve etkilere sahip eylemlerden ibaret olmadığı, düzensiz gruplara silah veya lojistik ya da başka tür destekler sağlamayı da kapsadığı yolundaki görüşleri ise kabul etmemiştir. Divan’ın bu konudaki tespiti şöyledir:

             “...Ancak, Divan, ‘silahlı saldırı’ kavramının yalnızca silahlı birliklerce yürütülen önemli büyüklüğe sahip eylemlerden olmadığı, asilere silah veya lojistik yahut      başka tür destekler sağlamayı da kapsadığı görüşünde değildir. Bu tür yardımlar, kuvvet kullanma ve tehdidinde bulunma olarak görülebilir veya diğer devletlerin iç ya da dış işlerine karışma (müdahale) olarak değerlendirilebilir.”[342]

Görüldüğü üzere, Divan, asilere silah veya lojistik yahut başka tür destekler sağlamak gibi eylemleri kuvvet kullanma ve tehdidinde bulunma ya da diğer devletlerin iç ya da dış işlerine “karışma” eylemi olarak değerlendirerek, bu gibi durumların bir “silahlı saldırı”ya ulaşmadığı sonucuna varmıştır. Dolayısıyla, Divan bu tespitiyle, bir devlete “meşru müdafaa” hakkı kazandıran kuvvet kullanma eylemleri ile (yani “silahlı saldırı” eylemleri ile) diğer kuvvet kullanma eylemlerini ve yasaklanmış “karışma” eylemlerini açıkça birbirinden farklılaştırma yoluna gitmiştir.[343] Şüphesiz, Divan’ın, asilere silah veya lojistik yahut başka tür destekler sağlanmasının “silahlı saldırı” teşkil etmediği yönündeki bu tespiti doktrinde önemli eleştirileri de beraberinde getirmiştir.  Örneğin, Oscar Schachter, terörist örgütlere lojistik ve diğer desteklerle birleşen silah sağlamanın “silahlı saldırı” olabileceği üzerinde durarak, “meşru müdafaa” hakkının bu durumlarda da geçerli olabileceği görüşünü ileri sürmektedir.[344] Schachter ile aynı görüşü paylaşan J. Norton Moore ise, bir adım daha ileri giderek, Divan’ın, BM Andlaşması’na aykırı bir şekilde gizli faaliyetlere karşı bireysel veya ortak müdafaa hakkını kabul etmeyen “meşru müdafaa” hakkının sınırlandırıcı yorumunu kabul ettiğini ileri sürmektedir.[345]

             a.2) Müdahale

Devletler arası sınırlı nitelikteki silahlı çatışmalar ya da eylemler çok değişik yöntemleri ya da olayları içermektedir. Bir silahlı çatışmanın ya da eylemin “savaş” sayılıp sayılamayacağı konusunda uygulanan uluslararası hukukta objektif bir ölçüt benimsenemediği için bu eylemleri savaştan ayıran temel ölçütü, savaşın tanımı çerçevesinde de vurgulandığı gibi, ilgili devletlerin amacı oluşturmaktadır. İlgili devletlerden hiçbiri söz konusu olan eylemleri ya da çatışmaları savaş amacı ile gerçekleştirilmiş eylemler ya da çatışmalar olarak değerlendirmedikleri taktirde, uluslararası hukuk açısından bunlar “savaşa varmayan silahlı zorlama yolları” ya da “silahlı karışma (müdahale)” olarak değerlendirilmektedir.[346]

“Müdahale”, bir devletin başka bir devlete karşı kendi iradesini kuvvet kullanma yoluna başvurmak suretiyle kabul ettirme eylemini belirtmektedir.[347] Bu eylem, başlıca şu kuvvet kullanma yöntemlerini kapsamaktadır: İstila, işgal, abluka. Devletlerin egemenliğinin ve egemen eşitliği ilkesinin doğal sonucu olan ve daha çok “içişlere karışmama ilkesi”ne aykırı biçimde kendini göstermekte olan “müdahale”, uygulanan uluslararası hukukta ilke olarak yasaklanmaktadır.[348] Nitekim, “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda UAD, “karışmama” ilkesinin uluslararası teamül hukukunun parçası olduğuna karar vermiştir. Divan, müdahalenin ya doğrudan silahlı eylemde bulunma ya da bir devlet içinde kışkırtıcı veya terörist silahlı faaliyetlere yardımcı olma biçiminde dolaylı olarak kuvvet kullanılmasını içermesi durumlarında, hem karışmama ilkesine hem de kuvvet kullanma yasağına aykırı düştüğü değerlendirilmesini yapmaktadır.

Diğer taraftan, bir devletin, başka bir devletin içişlerine müdahalesi bazı durumlarda “kuvvet kullanma yasağı”nı ihlal etmiyor olabilirken, “içişlerine karışmama ilkesi”ni ihlal ediyor olabilir. Bu durumda, “içişlerine karışmama ilkesi” ile “kuvvet kullanma yasağı”nı ihlal eden eylemler arasında fark olduğu söylenebilir. Bu bağlamda, BM Genel Kurulu’nca 1965 yılında kabul edilen “Devletlerin İçişlerine Karışmanın Kabul Edilemezliği ve Devletlerin Bağımsızlıklarının ve Egemenliklerinin Korunması Deklarasyonu”[349] isimli belge, “içişlerine karışmama ilkesi”nin anlaşılması açısından önemlidir. Söz konusu deklarasyon, silahlı müdahaleyi ve başka bir devletin egemenlik haklarından vazgeçmesini sağlamak için ya da bir çıkar elde etmek için ekonomi, siyasi veya başka herhangi bir tür eylemlere başvurulmasını “içişlerine karışmama ilkesinin” ihlali olarak nitelendirmiştir. Keza, daha önce ele aldığımız, 24 Ekim 1970 tarihli ve 2625 (XXV) sayılı “Devletler Arasında BM Andlaşması’na Uygun Şekilde Dostane Münasebetler Kurmaya ve İşbirliği Yapmaya Dair Milletlerarası Hukuk İlkeleri Hakkında Bildiri”si de “içişlerine karışmama ilkesi”ne vurgu yaparak, bir başka ülkedeki iç ayaklanmaları ya da terörist eylemleri organize etmek, başlatmak, yardım etmek veya katılmak gibi eylemleri devletlerin kaçınması gereken eylemler olarak niteleyerek, bu tür eylemler hem “içişlerine karışmama ilkesi”nin hem de “kuvvet kullanma yasağı”nın ihlali olarak görülmüştür.

Öte yandan, bu noktada, 1990’lı yıllarla birlikte uluslararası ilişkiler ve uluslararası hukukta sıklıkla gündeme gelen “insani müdahale” olgusu ve kavramından bahsetmekte de fayda vardır. Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, “insani müdahale”yi gerektiren şartların neler olduğu konusunda tam bir görüş birliği bulunmamakla beraber genel olarak şu tanımdan yola çıkılmaktadır: “İnsani müdahale, bir devletin sınırları içinde başka devlet/devletler tarafından kendi vatandaşlarını korumak amacıyla olmamak kaydıyla, geniş kapsamlı ve ağır insan hakları ihlallerini önlemek veya durdurmak için müdahale edilen devletin izni alınmadan güç kullanılması veya güç kullanılması tehdidinde bulunulmasıdır.”[350] Bu haliyle, “insani müdahale” uluslararası hukukun temel ilkelerinden olan “içişlerine karışmama ilkesi”ne aykırılık arz ediyor gibi görünse de, bu çelişki BM Güvenlik Konseyi’nin bu yönde bir karar almasıyla yasallaştırılmaktadır. Ancak yine de, “insani müdahale”, yasal dayanağa sahip olarak gerçekleştirildiği durumlarda bile “kural” değil, “olay” bazında değerlendirilmesi gereken bir “istisna”dır.[351] Diğer taraftan, özü itibariyle insani müdahale, ahlaki açıdan gerekçelendirilmeye ihtiyaç duyan siyasi bir karar ve askeri bir eylemdir. İnsani yardımda bulunma amacı insani müdahale için ahlaki gerekçeyi sağlamıştır. Fakat, Soğuk Savaşı’n sonlarına doğru gündeme gelen insani müdahalenin günümüzde geldiği noktayı insani yardım ve yardım eden-yardım alan ilişkisi ekseninde yorumlamak yeterli olmamaktadır. 1990’lardan itibaren iki kutuplu uluslararası sistemin çökmesiyle doğan otorite boşluğu ile ortaya çıkan etnik gerilimler, başarısız devletlerin (failed states) sayısının ve büyük ölçüde sivillerin hayatını kaybettiği iç çatışmalarla soykırım ve etnik temizlik hareketlerinin artması eşliğinde insani müdahaleyi uluslararası ilişkilerde önemli hale getirmiştir. Bu problemlerin yanı sıra, insan haklarına saygılı davranmanın uluslararası politikada devletlerin diplomatik, ekonomik ve sosyal ilişkileri açısından belirleyici bir değer haline gelmesi de insan hakları ihlallerine karşı çıkılmasını önemli kılmaktadır. Dahası, II. Dünya Savaşı’ndan bu yana demokrasinin ve demokratikleşmenin pozitif bir değer olarak küresel kabul görmesi de insani müdahaleyi normalleştiren ve olumluluk yükleyen bir süreci beraberinde getirmiştir.[352] Sonuç olarak, günümüzde gelinen noktada “insani müdahale” konusunda genel kabul gören yaklaşım, insani müdahale eşiğinin soykırım, etnik temizlik veya benzeri bir ağır insan hakları ihlali durumunda aşılmış olacağı ve ancak böyle bir durumda silahlı müdahalenin meşru görülebileceği şeklindedir.[353]

             (2) BM Andlaşması’nın Kuvvet Kullanımına İzin Verdiği Durumlar

BM Andlaşması incelendiğinde, “kuvvet kullanma” yasağına ilişkin olarak belirli koşullar altında dört tane açık istisnai durum olduğu görülmektedir. Söz konusu istisnai durumlar şunlardır:

             1) II. Dünya Savaşı sırasında Mihver Devletleri’ne karşı kuvvet          kullanılması (53. ve 107. maddeler kapsamında),

             2) Güvenlik Konseyi faaliyete geçinceye ve özel askeri anlaşmalar yapılana kadar beş büyük devlete tanınan kuvvet kullanma yetkisi (42.–43. ve 106. maddeler kapsamında),

             3) BM örgütünün organlarının kararıyla kuvvet kullanımı

                         i) Güvenlik Konseyi kararıyla kuvvet kullanımı (VII. Bölüm kap-      samında)

                         ii) Genel Kurul kararıyla kuvvet kullanımı (10.–12. maddeler             kapsamında)

             4) “Meşru müdafaa” hakkı çerçevesinde kuvvet kullanımı (51. madde kapsamında)

Yukarıdaki durumlardan son ikisi bu çalışmanın konusunu ilgilendirmesi bakımından önemli olup bu durumlar üzerinde ayrıntılı bir şekilde durulmaya çalışılacaktır. Ancak, ilk iki durumun da bütünsellik açısından kısaca da olsa ele alınmasında fayda vardır.

             (a) II. Dünya Savaşı Sırasında Mihver Devletlerine Karşı Kuvvet Kullanılması

BM Andlaşması’nın görüşülerek kabul edildiği San Francisco Konferansı sırasında Almanya’nın teslim olması ve Japonya’nın ise konferanstan sonra bu yola yanaşması nedeniyle, Müttefik Devletler, Mihver Devletleri’ne karşı (daha önce teslim olan İtalya hariç) gerekirse tekrar kuvvet kullanılması yetkisini saklı tutmak istemişlerdir. Bu nedenle de, BM Andlaşması’nın “Güvenliğe İlişkin Geçici Hükümler” başlığını taşıyan XVII. Bölüm’üne eklenen 107. madde ile bu olanağın elde tutulması yoluna gidilmiştir. Ayrıca, BM Andlaşması’nın “Bölgesel Anlaşmalara İlişkin Hükümler” başlığını taşıyan VIII. Bölüm’ünün 53/1. maddesiyle de, bölgesel örgütler ya da düzenlemeler çerçevesinde girişilecek zorlama önlemleri için Güvenlik Konseyi’nin izninin alınmasına ilişkin olarak, Mihver Devletleri’ne karşı girişilecek kuvvet kullanma eylemleri bunun dışında bırakılmıştır. Söz konusu maddeler şöyle düzenlenmiştir:

             “Madde 53/1

             Güvenlik Konseyi, gerekirse, kendi yetkisi altında zorlayıcı önlemlerin uygulanması için bölgesel anlaşmaları ya da örgütlerini kullanır. Bununla beraber, Güvenlik Konseyi’nin izni olmaksızın,  bölgesel anlaşmalar gereğince ya da bölgesel örgütler tarafından hiçbir zorlayıcı harekette bulunulmayacaktır. İşbu maddenin ikinci fıkrasına göre, düşman devlet sayılanlara karşı, 107. madde gereğince alınan        ya da böyle bir devlet tarafından yeniden saldırma politikasına başlamasına karşı oluşturulan bölgesel anlaşmalarında açıklanan önlemler, ilgili hükümetlerin isteği üzerine, böyle bir devlet tarafından yapılacak yeni bir saldırıyı önlemek görevi teşkilata verilinceye kadar, bunun dışındadır.”[354]     

             “Madde 107

             İşbu andlaşmanın hiçbir maddesi, andlaşmayı imzalayan herhangi bir devletin II. Dünya Savaşı’nda düşmanı olan bir devlete karşı, bu hususta sorumluluğu haiz olan hükümetler tarafından, bu savaşın bir sonucu olarak girişilmiş ya da yapılması uygun bulunmuş bir harekete etki etmez, engel olmaz.”[355]

Almanya ve Japonya’nın teslim olması, bu devletlerle barış andlaşmaları yapılması ve BM’ye üye kabul edilmelerinden sonra tamamen anlamını yitirmiş bulunan bu kuvvet kullanma yetkisine ilişkin olarak BM Andlaşması’nda gerekli değişikliklerin yapılması halen BM gündeminde olup bu konudaki çalışmalar sürdürülmektedir.[356]

             (b) Güvenlik Konseyi Faaliyete Geçinceye ve Özel Askeri Anlaşmalar Yapılana Kadar Beş Büyük Devlete Tanınan Kuvvet Kullanma Yetkisi

BM Andlaşması’nın izin verdiği bu ikinci istisnai kuvvet kullanma durumu 42., 43/1., 43/3. ve 106. maddeler çerçevesinde anlam ifade etmektedir. Söz konusu maddeler şöyle düzenlenmiştir:

             “Madde 42

             Güvenlik Konseyi, 41. maddede öngörülen önlemlerin uygun olmayacaklarına ya da uygun olmadıklarının sabit olduğuna hükmederse, uluslararası barış ve güvenliğin korunması ve yeniden sağlanması için, hava, deniz ya da kara kuvvetleri vasıtasıyla gerekli gördüğü her türlü girişimde bulunabilir. Bu girişime, abluka tedbirleri ve Birleşmiş Milletler üyelerinin hava, deniz ya da kara kuvvetleri tarafından yapılacak başka hareketler dahil olabilir.

             Madde 43/1

             Birleşmiş Milletler’in bütün üyeleri uluslararası barış ve güvenliğin korunmasını desteklemek üzere, Güvenlik Konseyi’nin çağrısı ile özel bir anlaşma ya da özel anlaşmalar gereğince, uluslararası barış ve güvenliğin korunması için Konsey’in emrine gerekli silahlı kuvvetleri vermeyi ve geçit hakkı da dahil olmak üzere yardım ve kolaylıklarda bulunmayı taahhüt ederler.

             Madde 43/3

             Anlaşma ve anlaşmalar Güvenlik Konseyi’nin girişimi üzerine, kabul olur olmaz görüşülecektir. Bu anlaşmalar, Güvenlik Konseyi ile teşkilat üyeleri ya da teşkilat üyelerinden oluşan gruplar arasında imzalanacak ve imzalayan devletler tarafından her birinin anayasası usulleri gereğince onaylanacaktır.

             Madde 106

             Güvenlik Konseyi’ne, kanaatince, 42. maddeye göre kendisine düşen görevleri yüklenmeye başlamak imkânını verecek olan ve 43. maddede anılan özel anlaşmaların yürürlüğe girmesine dek, 30 Ekim 1943 tarihinde Moskova’da imzalanan Dört Devlet Deklarasyonu’nun tarafları ile Fransa, aralarında ve gerekirse teşkilat       üyeleri ile işbu deklarasyonun 5. fıkrası hükümlerine uygun olarak Birleşmiş Milletler adına, uluslararası barış ve güvenliğin korunması için gerekli her türlü hareketin birlikte yapılması için danışacaklardır. ”[357]

BM Andlaşması’nın “Barışın Tehdidi, Bozulması ve Saldırma Fiili Halinde Yapılacak Hareketlere İlişkin Hükümler” başlığını taşıyan VII. Bölüm’ünde yer alan 42. maddeyle, Güvenlik Konseyi’ne silahlı kuvvetlerin kullanılması konusunda karar alma yetkisi tanındıktan sonra, 43. maddeyle de bu amaçla yapılacak özel askeri anlaşmalarla bir özel askeri kuvvet oluşturulması öngörülmektedir. Ayrıca, BM Andlaşması’nın “Güvenliğe İlişkin Geçici Hükümler” başlığını taşıyan XVII. Bölüm’üne eklenen 106. maddeyle de, 43. maddede öngörülen bu özel askeri anlaşmaların yürürlüğe girmesine kadar, 19–30 Ekim 1943 tarihinde Moskova’da gerçekleştirilen “Moskova Dışişleri Bakanları Konferansı”nda “Dört Devlet Deklarasyonu”nu imzalayan ABD, SSCB, İngiltere ve Çin ile bu deklarasyonun tarafı bulunmayan Fransa, anılan deklarasyonun 5. paragrafı uyarınca BM adına barış ve güvenliği korumak amacıyla her türlü eylemi yapmaya yetkili kılınmakta ve bu konuda danışmada bulunmaya çağrılmaktadır.

Tıpkı 107. madde gibi, geçici bir dönem için düzenlenen 106. maddede öngörülen bu hüküm, 43. madde uyarınca sözü edilen özel askeri anlaşmalar bugüne kadar yapılamadığından, hukuksal açıdan halen geçerliliğini korur gibi görünmekle beraber, Soğuk Savaş nedeniyle hiçbir zaman uygulamaya konulmamış olup günümüzde de fiilen geçerliliğini yitirmiş görünmektedir.[358]

             (c) BM Örgütü’nün Organları Kararıyla Kuvvet Kullanımı       

BM Andlaşması’nın kabulüyle devletler arası ilişkilerde kuvvet kullanılmasının Andlaşma’nın 2/4. maddesi uyarınca ilke olarak yasaklanmasının doğal sonucu olarak, devletlerin kuvvet kullanma yollarına ancak “meşru müdafaa” gibi Andlaşma’nın öngördüğü özel durumlarda başvurulabilmesi nedeniyle, BM çerçevesinde kuvvet kullanılması (silahlı zorlama yolları) bugün ayrı bir önem kazanmıştır.[359]

 BM Andlaşması, örgütün en önemli amacının “uluslararası barış ve güvenliğin korunması ve sağlanması” olduğunu belirtirken, uluslararası barış ve güvenliğin korunması ve sağlanması amacıyla, örgütün alabileceği önlemler ve bunların uygulamasının nasıl yapılacağını, “Barışın Tehdidi, Bozulması ve Saldırma Fiili Durumunda Yapılacak Hareketler” başlığını taşıyan VII. Bölüm’ü kapsamında düzenlemiş bulunmaktadır. Söz konusu bölümde düzenlenen önlemler, yalnız üye devletlere değil; üye olmayan devletlere de uygulanabilecek niteliktedir.[360]

Bu bağlamda, BM Andlaşması, uluslararası barış ve güvenliğin korunması ve sağlanması görevini ve bu amaçla uygulanabilecek olan zorlayıcı önlemler çerçevesinde kuvvet kullanma yetkisini Güvenlik Konseyi’ne vermiştir. Ancak, Güvenlik Konseyi’nin yapısında ve karar alma mekanizmasında var olan bazı olumsuzluklar, kritik durumlarda uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması için gerekli olan karar ve eylemlerin ortaya konulmasını engelleyebilmektedir. Özellikle, Konsey’in daimi üyelerinin sahip olduğu veto hakkı, söz konusu devletlerin, uluslararası hukuku ulusal çıkarları doğrultusunda yorumlamalarını ya da göz ardı etmelerini de beraberinde getirmekte ve böyle bir durumda Konsey harekete geçememektedir. Bu nedenle de, Güvenlik Konseyi’nde bir ya da birkaç daimi üyenin vetosu nedeniyle uluslararası barış ve güvenliğin korunmasına ve sağlanmasına ilişkin bir karar alınamaması durumunda, BM Genel Kurulu’nun 3 Kasım 1950 tarihli ve 377 (V) sayılı ““Barış İçin Birlik Kararı””yla/“Barış İçin Birleşme Kararı”yla (Resolution Uniting for Peace) Genel Kurul’un da bu konuda (BM Andlaşması’nın 10.–12. maddelerine de dayanarak) kendisini yetkili kıldığı görülmektedir. Dolayısıyla, uluslararası barış ve güvenliğin korunması ve sağlanması konusunda uygulanabilecek zorlayıcı önlemler kapsamında devreye sokulabilecek olan kuvvet kullanımlarına ilişkin kararlar bu iki organ tarafından alınabilmekte ve uygulanabilmektedir.[361]

             c.1)  Güvenlik Konseyi Kararıyla Kuvvet Kullanımı

BM Andlaşması, uluslararası ilişkilerde kuvvet kullanmayı yasaklarken, uluslararası barış ve güvenliğin korunması ya da bozulan uluslararası barış ve güvenliğin yeniden tesis edilmesi amacıyla, BM düzleminde hem barışçı hem de zorlayıcı önlemler alabilen ve son kertede ortaklaşa kuvvet kullanılmasını da cevaz veren ortak bir güvenlik sistemi öngörmüştür. Andlaşma’nın öngördüğü ortak güvenlik sisteminin merkezinde ise Güvenlik Konseyi yer almaktadır. Nitekim, Andlaşma’nın 24/1. maddesinde[362], uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında asıl organ olarak Güvenlik Konseyi’nin birincil derecede sorumlu tutulduğu görülmektedir.[363] Bu çerçevede, Güvenlik Konseyi iki tür yetki ile donatılmıştır:

             i) Andlaşma’nın VI. Bölüm’ünde (33.–38. maddeler) düzenlenen, uyuş-mazlıkların barışçı yollarla çözümü konusunda Güvenlik Konseyi’nin sahip olduğu “tavsiye kararı” yetkisi,

             ii) Andlaşma’nın VII. Bölüm’ünde (39.–51. maddeler) düzenlenen, uluslararası barışın ve güvenliğin tehdit edilmesi, bozulması ve saldırı durumunda Güvenlik Konseyi’nin sahip olduğu “bağlayıcı karar” yetkisi.[364]

Güvenlik Konseyi’nin “tavsiye kararı” yetkisi, esas itibariyle, devam etmesi uluslararası barış ve güvenliğe tehdit oluşturabilecek nitelikteki bir uyuşmazlığın barışçı yollarla çözülmesi konusunda Konsey’in yapabilecek-lerine ilişkin bir yetkidir. Buna göre, Güvenlik Konseyi;

             i) Uyuşmazlığa taraf olan devletleri uyuşmazlıklarını barışçı yollarla çözmeye davet edebilir (madde 33/2),

             ii) Uyuşmazlığın uluslararası barış ve güvenliği tehdit eder nitelikte olup olmadığı konusunda soruşturmada bulunabilir (madde 34),

             iii) Uyuşmazlığın çözümüne ilişkin olarak taraflara tavsiyelerde bulunabilir (36.–38. maddeler).

Görüldüğü üzere, Güvenlik Konseyi’nin “tavsiye kararı” yetkisi, aslında devletlere büyük ölçüde hareket serbestisi getirmektedir. Bunda, uluslararası sistemin egemen devletler merkezli bir yapılanmaya sahip olmasının ve uluslararası ilişkilerin temel aktörünün ulusal devletler olarak kabul edilmesinin rolü yadsınamaz. Dolayısıyla, uyuşmazlıkların barışçı yollarla çözülmesinde Güvenlik Konseyi’ne, tarafları herhangi bir çözüm şekline zorlayacak hukuksal yetkiler verilmemiştir. Uygulamada, Konsey’in zorlamaya varmayan bir ikna gücünden söz edilebilir.[365]

Güvenlik Konseyi’nin “bağlayıcı karar” yetkisi ise, uluslararası barış ve güvenliğin korunması ya da yeniden tesis edilmesi amacına dayanmakta olup, bu amacın gerçekleştirmesi için son kertede silahlı kuvvetlerin de kullanılabileceği ve BM üyesi devletlerin uymak zorunda oldukları zorlayıcı önlemleri kapsamaktadır.

Bu bağlamda, Andlaşma’nın 39. maddesi, Güvenlik Konseyi’nin, barışın tehdit edildiği, bozulduğu ya da bir saldırı eylemi olduğunu tespit etmesi halinde, uluslararası barış ve güvenliğin korunması ya da yeniden kurulması için tavsiyelerde bulunacağını hükmünü getirirken; 41. ve 42. maddelerle de uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması için ne gibi önlemlere ve fiillere başvurulacağı konusunda Güvenlik Konseyi’ni yetkilendirmektedir. Diğer taraftan Andlaşma’nın 43. maddesine göre, bütün BM üyesi devletler uluslararası barış ve güvenliğin korunması için Güvenlik Konseyi’nin çağrısı üzerine örgütün emrine gerekli silahlı kuvvetleri vermeyi ve yardımda bulunmayı yükümlenmektedirler. Bu amaçla ilgili üye devletler ile örgüt arasında gerekli düzenlemeleri içerecek anlaşmalar yapılması öngörülmektedir. Andlaşma’nın 43. maddesiyle ilişkili olarak 47. maddede de Güvenlik Konseyi’nin sürekli üyelerinin kurmay başkanlarından oluşan bir Kurmay Komitesi’ne bu kuvvetlerin hareketlerinin planlanması için Güvenlik Konseyi’ne yardım etme görevi verilmektedir. Böylece, Andlaşma ile BM’nin doğrudan kullanabileceği bir silahlı kuvvetler oluşturulması öngörülmüştür. Ancak, Güvenlik Konseyi, Şubat 1946’da Kurmay Komitesi’ni kurmasına rağmen, Kurmay Komitesi içinde bazı konularda çıkan anlaşmazlıklar üzerine, Komite Nisan 1947’de bir rapor vermekle yetinerek ve çalışmalarına 1948 yılında son vermiştir.[366]

Bütün bu çerçeve dahilinde, Güvenlik Konseyi’nin uluslararası barış ve güvenliğin korunması ya da sağlanması için harekete geçebilmesi için, öncelikle 39. madde çerçevesinde öngörülen durumlardan birisini tespit etmesi gerekmektedir. Söz konusu durumlar şunlardır:

i) Barışın tehdit edilmesi durumu

ii) Barışın bozulması durumu

iii) Saldırı durumu

Barışın hangi hallerde tehdit edildiğinin belirlenmesi[367] oldukça güçtür ve bu durumun belirlenmesini kesin ölçütlere ve değişmez şekillere bağlamak mümkün değildir. Güvenlik Konseyi’nin ya da Genel Kurul’un kararlarına bakıldığında, bu konuda yerleşmiş herhangi bir uygulamanın olmadığı da görülmektedir. Dolayısıyla bu konudaki belirlemede, Güvenlik Konseyi’nin takdir yetkisinin oldukça geniş olduğu söylenebilir.[368]

Barışın hangi hallerde bozulduğunun belirlenmesi konusunda da, barışın tehdit edildiği durumlarda olduğu gibi bir kesinlik yoktur. Zira, BM Andlaşması, barışın bozulduğu durumları açıkça düzenlemiş değildir. Dolayısıyla, bu konudaki değerlendirmelerde de, Güvenlik Konseyi’nin oldukça geniş bir takdir yetkisine sahip olduğu söylenebilir. Öte yandan, barışın bozulması durumu, barışın tehdit edilmesi durumuna göre daha somut bir özellik gösterdiğinden nispeten daha kolay belirlenebilecek niteliktedir. Bu belirlemede göz önünde tutulacak önemli bir husus, hangi tarafın barışı bozduğu; bir başka deyişle, “saldırgan” tarafın hangisi olduğunun tespitidir.[369] Ne var ki, BM tarihinde, Güvenlik Konseyi, ancak üç olayda “barışın bozulduğunu” tespit edebilmiştir. Söz konusu olaylar şunlardır: Güney Kore’nin Kuzey Kore tarafından işgali (1950), Falkland Adaları’nın Arjantin tarafından işgali (1982) ve Kuveyt’in Irak tarafından işgali (1990).[370]

Saldırı durumu ise, “Kuvvet Kullanma Yasağı Kapsamı”na giren fiiller başlığı altında da ele aldığımız gibi, uluslararası hukukta en çok tartışılan ve üzerinde uzlaşma sağlanamayan konuların başında gelmektedir. Daha önce de belirttiğimiz gibi, ne “saldırı” filli ne de “silahlı saldırı” fiili BM Andlaşması’nda tanımlanmamıştır. Bu durum, doktrinde ve uygulamada görüş ayrılıkları oluştururken, “saldırı” ile “silahlı saldırı” ve Andlaşma’nın 2/4. maddesinde yer alan “kuvvet kullanma” kavramlarının ve fiillerinin birbirinin yerine kullanılmasına ve aralarında bağ kurulmaya çalışılmasına neden olmaktadır.[371] Her ne kadar, BM Genel Kurulu’nun 1974 tarihli “Saldırının Tanımı Kararı”, “saldırı” fiilinin anlam ve içeriğine ilişkin olarak belirli katkılar sunmuş olsa da, bu konudaki belirsizliğin ortadan kalktığını söylemek mümkün değildir. Kararın bağlayıcı olmaması da, “saldırı” fiilini tespit etmede sadece yol gösterici bir belge olarak Güvenlik Konseyi’nce dikkate alınması sonucunu doğurmaktadır. Dolayısıyla, yukarıda ele alınan diğer durumlar gibi “saldırı” durumunun tespiti de Güvenlik Konseyi’nin bu konudaki takdirine bağlıdır.

Güvenlik Konseyi’nin, BM Andlaşması’nın 39. maddesi çerçevesinde sahip olduğu bu geniş takdir yetkisi içerisinde almış olduğu kararların, BM’nin amaç ve ilkelerine uygun olması beklenmekle birlikte, bu kararları denetleyecek bir üst makam mevcut değildir. Nitekim, San Francisco Konferansı’nda da, Konsey’in bu geniş takdir yetkisi eleştiri konusu olmuştur. Bazı küçük devletler, Konsey’de daimi üye olan ve sınırlı sayıda bulunan büyük devletlerin zorlayıcı önlemlere başvurmamak için çeşitli saldırı eylemlerine göz yumabileceklerini öne sürmüşlerdir.[372] Benzer şekilde, Konsey’in sürekli üyelerinin veto yetkisine sahip olması, söz konusu devletlerin ulusal çıkarları doğrultusunda hareket ederek, uluslararası barışın tehdit edildiği, bozulduğu ya da bir saldırı fiilinin gerçekleştiğine dair durumların tespitinde karar alınabilmesini zorlaştırmaktadır. Bundan dolayı, BM tarihinde ancak iki olayda (1950 Güney Kore’nin işgali ve 1990 Kuveyt’in işgali) Güvenlik Konseyi kararıyla kuvvet kullanımı mümkün olabilmiştir.[373]

             c.2) Genel Kurul Kararıyla Kuvvet Kullanımı

Güvenlik Konseyi, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında geniş yetkilere sahip temel bir organ olarak tasarlanmış olmasına rağmen, yukarıda bahsedilen nedenlerden dolayı uygulamada Konsey’in çalışmalarının ve tasarlanan sistemin aksadığı görülmüştür. Güvenlik Konseyi’nin, temelde kendisine bırakılan görevlerini yerine getirememesi karşısında, pek çok devlet uyuşmazlıkların ve çatışmaların çözümü konusunda Genel Kurul’a başvurmaya başlamıştır. Bunun üzerine, genel Kurul’a bu konularda daha çok sorumluluk vermek amacıyla Geçici Komite görevlendirilmiştir. Aslında bu komite, Genel Kurul’un iki toplantısı arasında ortaya çıkabilecek sorunların çözümü için oluşturulmuştur. Fakat, SSCB, bu komiteye karşı çıkarak toplantılarına katılmamıştır. Bu nedenle de Mart 1951’de komite çalışmalarına son vermiştir.[374]

Genel Kurul’un, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasına yönelik yetkilerini arttırabilme çabaları bakımından asıl önemli adım 1950’de Kore Olayı/Savaşı sırasında yaşanmıştır. Kuzey Kore’nin Güney Kore’yi işgal etmesiyle başlayan Kore Savaş’ında, Güvenlik Konseyi, SSCB temsilcisinin toplantılara katılmadığı oturumların birincisinde (25 Haziran 1950) “uluslararası barışın bozulduğunu” saptarken; ikincisinde (27 Haziran 1950) üye devletlerin Güney Kore’ye gerekli yardımda bulunmalarını ve Kuzey Kore kuvvetlerinin ülkeden çıkartılarak barışın kurulmasını tavsiye etmiş; üçüncüsünde ise (7 Temmuz 1950) silahlı kuvvet gönderecek üye devletlere kuvvetlerini ABD’nin komutası altında hareket edecek bir birleşik komutanlığın emrine vermelerini tavsiye etmiştir. Bu kararlar çerçevesinde ABD’nin komutasında 16 devletin askerlerinden oluşan birleşik kuvvetler BM bayrağı altında Kore’de çatışmaya başlamıştır. Güvenlik Konseyi’nin bu üç kararı üzerine SSCB’nin 27 Temmuz 1950’de Konsey’e geri dönmesiyle, Konsey’in ilgili kuvvetlere ilişkin yeni kararlar alamaması karşısında Genel Kurul devreye girmiştir.[375]

Genel Kurul’a gerekli askeri harekâtları yapabilme yetkisinin tanınması için ABD “barış için birleşme” kararı alınması önerisinde bulunmuştur. Genel Kurul, ABD’nin önerisini dikkate alarak 3 Kasım 1950 tarih ve 377 (V) sayılı “Barış İçin Birleşme Kararı” başlığı altında toplanan üç karar kabul etmiştir. Söz konusu kararlarla, Güvenlik Konseyi’nin uluslararası barış ve güvenliğin korunmasına ilişkin olarak sorumluluklarını yerine getirememesi durumunda, Genel Kurul kendisinin yetkili olduğunu bildirmiştir. Buna göre, uluslararası barış ve güvenliğe yönelik bir tehdit ya da bozucu durum ya da saldırganlık durumunda, Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliğin sağlanmasında gerekli olan sorumluğunu yerine getiremezse, Genel Kurul bu durumu derhal gözden geçirerek, üyelere tavsiyelerde bulunabileceği gibi, gerektiğinde uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması amacıyla üyelere kollektif kuvvet kullanımı konusunda da tavsiyelerde bulunabilecektir. Ayrıca, Genel Kurul, 14 üyeden oluşan bir gözlemci komisyonu kurarak dünyadaki çatışma olan bölgeleri izleyip Genel Kurul’a rapor vermekle görevlendirmiş; bir başka 14 üyelik komisyonu da uluslararası barış ve güvenliği sağlamaya yönelik yöntemleri belirlemekle görevlendirmiştir.[376]

“Barış İçin Birleşme Kararı”nın, uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması ve korunması konusunda Genel Kurul’a önemli bir görev verdiği ve onu ön plana çıkardığı, hatta Güvenlik Konseyi’nin otoritesini Genel Kurul’a aktardığı şeklinde[377] yorumlanabilirse de, uygulamada Konsey’in görevini yerine getirememesi sebebiyle doğan boşluk Genel Kurul tarafından da gerektiği şekilde doldurulamamıştır.[378] Genel Kurul kararlarının bağlayıcı olmamasının da bunda etkili olduğu söylenebilir.

Diğer taraftan, 1950’lerden bu yana Güvenlik Konseyi saldırganlıkla mücadeledeki yetersizliklerini dünyanın çatışma yaşanan çeşitli bölgelerinde konuşlandırdığı “BM Barış Gücü” aracılığıyla gidermeye çalışmaktadır. Bu bağlamda “BM Barış Gücü” operasyonları, BM koruması altında, gerçek ya da muhtemel uluslararası çatışmaların ya da açıkça uluslararası boyutu bulunan iç çatışmaların denetlenmesi ve çözümlenmesine yardımcı olmak üzere, asker ve/veya sivil uluslararası personelin tarafların muvafakatiyle gönderildiği, BM merkezi dışında icra edilen operasyonlardır. Bu operasyonlar tarafların onayı ya da talebiyle yapıldığından, Güvenlik Konseyi’nin izin vermesi gereken ve kuvvet kullanımını içeren veya zorla yaptırım sayılan türden operasyonlar grubuna girmezler.[379]

             (d) “Meşru Müdafaa” Hakkı Çerçevesinde Kuvvet Kullanımı       

Her hukuk sistemi kişilerin bir saldırıya maruz kalmaları halinde kendilerini gerekirse güç kullanarak korumalarına izin vermektedir. Uluslararası hukukun nispeten daha az gelişmiş olduğu dönemlerde dahi bu kuralın varlığından söz edebiliriz.[380] Bu bağlamda, devletlerin kendi varlıklarını ve güvenliklerini koruma hakları da her zaman uluslararası hukukun en temel ilkelerinden birisi olagelmiştir. “Meşru müdafaa” hakkı ise (the right of self–defence), bu güvenliğin kuvvet kullanımı yoluyla garanti altına alınmasıdır.[381] Nasıl ki iç hukuklarda birey, kendisine veya bir başkasına yönelik ağır ve haksız bir saldırıdan doğan tehlikeyi uzaklaştırmak amacıyla saldırıyla orantılı bir kuvvet kullanma hakkına sahipse; uluslararası hukuk bakımından da devletlerin ülkesel bütünlüğüne, bağımsızlığına yönelik bir saldırı olması halinde, saldırıya uğrayan devletin saldırıyı defetmek amacıyla kuvvet kullanma hakkına sahip olduğu kabul edilmektedir.[382]

“Meşru müdafaa” hakkı, devletlerin doğal bir hakkı (inherent right) olup, kökleri doğal hukuk anlayışına kadar uzanmaktadır. Zaman zaman “ulusal güvenlik”, “varolma hakkı”, “ulusal çıkar” gibi siyasi içeriği başat olan kavramlarla karıştırılabilen “meşru müdafaa” hakkı esas itibariyle hukuki bir kavramdır.[383] Zira, bir saldırı karşısında kendini savunmak amacıyla şiddet kullanma şeklinde görülen tepkisel davranışlar, gerekli şartların varlığı halinde çağdaş ceza hukukunda da hukuka uygunluk nedeni olarak kabul edilmektedir. Diğer bir deyişle, bir şiddet eyleminin meşru müdafaa olarak nitelendirilebilmesi, saldırganın haksız, tehlikeli, acil ve kaçınılmaz saldırısına karşı onun saldırısıyla orantılı şiddette karşılık verilmesiyle mümkün olur.[384]

Haklı savaş öğretisinde de, “meşru müdafaa” hakkı doğal bir hak olarak kabul edilmiştir. Ancak, pek çok klasik yazarın da dikkat çektiği gibi, meşru müdafaanın yöneltildiği devletin işlemiş olduğu kusura vurgu yapılarak, sınırsız bir “meşru müdafaa” hakkı kabul edilmemiştir.[385] Bazı uluslararası hukukçulara göre ise, “meşru müdafaa” hakkı hukuk–ötesi bir alandır ve varlığını tehlikeye düşüren bir tehditle karşı karşıya kalan bir devletin nasıl davranması gerektiği uluslararası hukukça belirlenemez.[386] “Üstün hukuk/Metalegal” (Salus populi suprema lex) doktrinininden temellenen bu görüşe göre, en üstün hukuk insanların güvenliğidir. Bu bağlamda, devletlerin varoluş ve güvenlik sorunsalı da salt bir hukuk meselesi olarak mütalaa edilemez. Bir devlet, kendince tanımladığı çıkarlarına yönelik herhangi bir tehdide ya da tehlikeye karşı kendisini korumak için gerekli gördüğü her türlü eylemi fiilen sınırsız bir şekilde gerçekleştirme özgürlüğüne sahiptir. Devletlerin bu hakkı bir takım pozitif hukuk kurallarıyla sınırlandırılamaz, sona erdirilemez.[387] Bu görüşü savunanlar açısından, teamül hukukunda ve çağdaş uluslararası hukukta “meşru müdafaa” hakkının gelişimi, klasik realizmin yasal bir ikrarı olarak görülmektedir adeta.[388]

Bütün bu açıklamaların ışığında, “meşru müdafaa” hakkı, en yalın anlamıyla, bir devlete dışarıdan yönelen illegal bir askeri güç kullanımına karşı, devletin meşru olarak kuvvet kullanma hakkı olarak tanımlanabilir.[389] Diğer bir deyişle, bir devletin bir başka devletçe kendisine karşı girişilen hukuka aykırı kuvvet kullanma eylemine karşı ani ve doğal olarak kuvvet kullanma yoluyla karşılık vermesi durumu meşru müdafaadır.[390]

Uluslararası hukukta “meşru müdafaa” hakkının öneminin artması, XX. yüzyılda devletlerin kuvvet kullanma ve savaş yapma yetkilerinin sınırlandırılmaya başlamasıyla birlikte ortaya çıkan bir gelişmedir.[391] Zira, “meşru müdafaa” hakkı teamül hukuku kuralları içerisinde yer almakla birlikte; devletlerin egemenlik yetkilerinin bir uzantısı olarak her durumda doğal bir hak olarak kuvvete başvurabildikleri dönemlerde, “meşru müdafaa” hakkına dayanarak kuvvet kullanmaları fazla bir anlam taşımıyordu.[392] Diğer bir deyişle, bu dönemlerde “jus in bello” (silahlı çatışmalar sırasında uyulması gereken kurallar) ön plandaydı.[393] XX. yüzyılın başlarında, Milletler Cemiyeti ve Briand–Kellogg Paktı’yla başlayan süreçte ise, örgütlenme ve andlaşmalar yoluyla uluslararası hukukta kuvvet kullanımına ilişkin olarak belli sınırlamaların ortaya çıkmasıyla birlikte “meşru müdafaa” hakkı önem kazanmaya başlamıştır. Bu çerçevede, “meşru müdafaa” hakkı pozitif uluslararası hukukça düzenlenen bir hak niteliğine kavuşurken[394]; uluslararası hukukta da “jus ad bellum” (kuvvete başvurulmasını düzenleyen kurallar) ön plana çıkmaya başlamıştır.[395]

BM Andlaşması da “meşru müdafaa” hakkının bir teamül hukuku kuralı olduğunu teyid ederken, bu hakkın hangi durumda kullanılabileceğine ilişkin getirdiği hukuksal sınırlamalarla, bu yönde ilk defa mevcut teamül hukuku kurallarından ayrılmıştır.[396] Diğer bir deyişle, BM Andlaşması’nın “meşru müdafaa” hakkına ilişkin getirdiği bu düzenlemeyle birlikte, “meşru müdafaa” hakkını düzenleyen ve birbiriyle tam olarak örtüşmeyen iki farklı kaynak ortaya çıkmıştır:

i) Andlaşmalar hukuku kuralları,

ii) Teamül hukuku kuralları.[397]

Nitekim, UAD da, “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda, “meşru müdafaa” hakkı konusunda, teamül hukuku ile BM Andlaşması’nın uluslararası hukukun iki temel kaynağı olduğunu tespit etmiştir.[398] Literatürde, genellikle, andlaşmalar hukuku BM Andlaşması’na göre ele alınırken, teamül hukuku kuralları da Webster Doktrini çerçevesinde ele alınmaktadır. Çalışmamızda da “meşru müdafaa” hakkı bu iki düzlemde ele alınıp değerlendirilecektir.

             d.1) BM Andlaşması’nda “Meşru Müdafaa” Hakkı

BM Andlaşması’nın 51. maddesinde, bireysel ve kolektif “meşru müdafaa” hakkı ve bu hakka başvurulabilmesinin ve kullanılmasının koşulları şöyle düzenlenmiştir:

             “ Madde 51

             İşbu Andlaşma’nın hiçbir hükmü, Birleşmiş Milletler üyelerinden birinin silahlı bir saldırıya hedef olması halinde, Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliğin korunması için gerekli önlemleri alıncaya kadar, doğal olan bireysel ya da kollektif meşru müdafaa hakkına halel getirmez. Bu meşru müdafaa hakkını kullanarak üyelerin aldıkları önlemler hemen Güvenlik Konseyi’ne bildirilir ve Konsey’in, işbu Andlaşma gereğince uluslararası barış ve güvenliğin korunması ya da yeniden kurulması için gerekli göreceği biçimde her an hareket etme yetki ve görevini hiçbir biçimde etkilemez.”[399]

Görüldüğü üzere, BM Andlaşması, “meşru müdafaa” hakkının doğal bir hak olduğunu belirtmektedir.[400] Buna göre, BM üyelerinden herhangi birisine karşı silahlı bir saldırıda bulunulduğunda, Güvenlik Konseyi milletlerarası barış ve güvenliği korumak amacıyla toplanıp gerekli tedbirleri alıncaya kadar, devletler tek başına ya da toplu olarak “meşru müdafaa” hakkını kullanılabilir.[401] Bu durumda “meşru müdafaa” hakkını kullanan devlet/devletler, Güvenlik Konseyi gerekli tedbirleri alıncaya kadar, kendisini/kendilerini savunmak amacıyla saldırıyla orantılı bir kuvvet kullanıma hakkına sahip olacaktır.[402] “Meşru müdafaa” hakkının kullanılması çerçevesinde devlet/devletler tarafından alınan tedbirler derhal Güvenlik Konseyi’ne rapor edilecek ve yine bu Andlaşma çerçevesinde milletlerarası barış ve güvenliği koruma veya yeniden tesis etme görevi verilen Güvenlik Konseyi’nin sorumluluğu ve etkinliği hiçbir zaman ve hiçbir şekilde olumsuz olarak etkilenmeyecektir. Ancak, Konsey, “silahlı saldırı”yı sona erdirecek ve barışı yeniden sağlayacak tedbirleri aldığı takdirde, devlet/devletler artık “meşru müdafaa” hakkına dayanarak kuvvet kullanamayacaklardır.[403] Bu durumda, devletler Konsey’in almış olduğu kararlara uymak zorundadırlar. Bu çerçevede, silahlı bir saldırıya karşı “meşru müdafaa” hakkını kullandığını iddia eden devlete/devletlere karşı, Güvenlik Konseyi’nin alabileceği başlıca kararlar şunlardır:[404]

             i) “Meşru müdafaa” hakkını kullandığını iddia eden devlet/devletlerin haklılığına hükmedebilir.

             ii) Taraflara “ateşkes” çağrısında bulunabilir.

             iii) Tarafların askeri kuvvetlerinin savaş öncesi sınırlara çekilmesini talep            edebilir.

             iv) “Meşru müdafaa” hakkını kullandığını iddia eden devlet/devletlerin kendi başlarına gerçekleştirdikleri eylemlerine, “kollektif güvenlik tedbirleri”ne yol vermek maksadıyla son vermesini isteyebilir.

             v) “Meşru müdafaa” hakkını kullandığı iddia eden devletin/devletlerin gerçekte “saldırgan” olduklarına hükmedebilir.

Her halükârda, Güvenlik Konseyi’nin bu hususta alacağı kararlar, etkili bir sonuç üretmesi kaydıyla, BM üyesi tüm devletler için bağlayıcı olacaktır. Konsey, bir devletin askeri güç kullanımına son vermesini istediği andan itibaren, ilgili devlet/devletler bu davranışına son vermek mecburiyetindedir.[405] Bu bağlamda “meşru müdafaa” hakkı, Güvenlik Konseyi’nin gerekli önlemleri almasıyla birlikte sona eren bir haktır. Diğer bir deyişle BM Andlaşması’nın 51. maddesinde düzenlenen “meşru müdafaa” hakkı, BM’yi tamamen devre dışı bırakan ve savaşı genel uluslararası hukuk kurallarının temel bir istisnası haline getiren bir hak değil; aksine, BM’nin saldırgan tarafa derhal müdahale edememesi durumunda mağdur devlet için doğacak olan savunma boşluğunun giderilmesini mümkün kılan bir haktır. Bu hakkı kullanan devlet, eylemlerini “orantılılık” ilkesi içinde gerçekleştirmek zorunda olduğu gibi, bunu derhal Güvenlik Konseyi’ne de bildirmek yükümlülüğü altındadır. Ayrıca, bu hak sadece silahlı bir saldırıya cevapla sınırlıdır ve dolayısıyla bir devletin uluslararası hukuka aykırı bir eylem ya da işlemini (örneğin, İran’ın nükleer çalışmalarını BM’nin denetiminden kaçırması) ortadan kaldırmaya zorlamak için dahi kullanılmaz.[406]

Öte yandan, BM Andlaşması’nda, Güvenlik Konseyi’nin silahlı saldırıyı önleyememesi/durduramaması ya da alacağı tedbirlerin uluslararası barış ve güvenliği yeniden tesis etmede etkisiz kalması durumunda neler yapılabileceği hususu ise açık değildir. Ancak, “silahlı saldırı”ya uğrayan devletin devam eden saldırı karşısında çaresiz beklemesi de yüksek bir olasılık olarak görünmemektedir.[407] O halde Konsey’in alacağı hangi tür önlemlerin, “meşru müdafaa” hakkının kullanımını sona erdireceğini açıklığa kavuşturmak gerekmektedir. Öncelikle, Konsey’in alacağı önlemlerin, silahlı saldırıya uğrayan devletin “meşru müdafaa” hakkını kullanmak suretiyle gerçekleştireceği önlemlerle paralel olması, yani aynı etkiye sahip olması gerektiği düşünülebilir.[408] Diğer bir deyişle, 51. maddede Konsey’in, uluslararası barış ve güvenliğin korunması için gerekli önlemleri alması ifadesiyle, “meşru müdafaa” hakkını kullanan devletin mağduriyetini gidermeye yönelik sorun çözücü ve sonuç getirici tedbirlerin kastedildiği varsayılmaktadır. Bu çerçevede, “meşru müdafaa” hakkıyla uğranılan “silahlı saldırı”yı bertaraf etmek, saldırganı mağdur devletin ülkesinden çıkartmak ve kuvvet kullanılmasını veya tehdidini önlemek amaçlandığı için; Konsey’in alacağı tedbirlerin de bu yönde olması, mağdur devletin “meşru müdafaa” hakkını kullanmasına son verilmesi bakımından düşünülebilecek bir husustur.[409] Dolayısıyla, Konsey’in, “saldırgan” devlete karşı gerekli zorlama tedbirlerini almaması ya da almakta gecikmesi halinde, inisiyatif yeniden “silahlı saldırı”ya maruz kalan devlete geçmektedir. O nedenle de, silahlı bir saldırı sonucu topraklarının bir kısmını kaybeden bir devletin, Güvenlik Konseyi’nin “ateşkes” çağrısını kabul etmesi hukuksal bir zorunluluk değildir. Bunun nedeni, “ateşkes” sonrasında başlayacak olan müzakerelerde mağdur durumunda bulunan devletin kaybettiği topraklarını yeniden ele geçireceğine dair herhangi bir güvencesinin bulunmamasıdır.[410] Nitekim, devletlerin bu gibi durumlardaki uygulamalarında da bu yönde hareket ettiklerini gösteren örnekler mevcuttur. Örneğin, 1982 yılında İngiltere ile Arjantin arasında vuku bulan Falkland Savaşı’nın başlangıcında, bu adaların Arjantin birliklerince ele geçirilmesi sonrasında, İngiltere, Güvenlik Konseyi’nin tarafları “ateşkes”e çağıran ve Arjantin tarafından da kabul edilen 502 sayılı kararına uymayı reddederek; bunun yerine, bu adalardaki İngiliz egemenliğini yeniden tesis etmek için “meşru müdafaa” hakkı kapsamında silahlı güç kullanmaya devam etmiştir. Arjantin’in Falkland adalarından geri çekilmeyi reddetmiş olması, İngiltere’nin bu “ateşkes”e uymama gerekçesini oluşturmuştur. İngiltere’nin savaşa devam etme kararlılığının Güvenlik Konseyi’nde herhangi bir tepkiyle karşılanmaması, “meşru müdafaa” hakkının ancak “silahlı saldırı” sonucu kaybedilen toprağın fiilen yeniden kazanılmasıyla sona ereceğini göstermektedir. Nitekim, 1967 Arap–İsrail Savaşı sonrasında Güvenlik Konseyi’nde yapılan tartışmalar da, bu görüşün devletlerin büyük çoğunluğu tarafından paylaşıldığını göstermiştir.[411]

Yukarıdaki açıklamaların ışığında, BM Andlaşması’nın 51. maddesinde sözü edilen “meşru müdafaa” hakkına ilişkin olarak iki unsurun ön plana çıktığı görülmektedir:

 i) “Silahlı saldırı”

 ii) “Doğal hak”

Andlaşma’nın 51. maddesine göre “meşru müdafaa” hakkının kullanılabilmesi için silahlı bir saldırıya hedef olunması gerekmektedir. Diğer bir deyişle, 51. madde sadece “silahlı saldırı”lara karşı “meşru müdafaa” hakkının kullanılabilmesine cevaz verirken; muhtemel bir “saldırı”ya karşı bu hakkın kullanımına izin vermemektedir.[412] Diğer taraftan, “meşru müdafaa” hakkını doğuracak “silahlı saldırı”yı bir devletin doğrudan yapmış olma zorunluluğu yoktur. “Silahlı saldırı”nın gerçekleşmiş olması “meşru müdafaa” hakkının kullanımı için yeterlidir.[413] Ancak, ne 51. maddede ne de Andlaşma’nın başka bir yerinde “saldırı” ve “silahlı saldırı” kavramlarının anlam ve içerikleri ve bunların kapsamlarına giren eylemler tanımlanmamıştır. Buna karşın, uygulamada ise hangi eylemlerin “saldırı”yı ya da “silahlı saldırı”yı teşkil edeceğinin belirlenmesi yetkisi ise Güvenlik Konseyi’ne verilmiştir.

“Saldırı” ve “silahlı saldırı” kavramlarıyla ilgili açıklamalar çalışmanın “Saldırı ve Silahlı Saldırı” başlığı altında ele alındığından burada tekrardan ele alınmayacaktır. Ancak, “silahlı saldırı” kavramı ile ilgili akılda tutulması gereken önemli hususlardan biri, her türlü “silahlı saldırı”nın bir kuvvet kullanımını gerektirdiği halde, her türlü kuvvet kullanma yasağının ihlalinin, bir “silahlı saldırı”nın gerçekleştiği şeklinde değerlendirilemeyeceği gerçeğidir. Bir diğer önemli husus ise, bugün dahi “silahlı saldırı” kavramının hangi tür eylemleri içerdiği ya da içermesi gerektiği konusunda bağlayıcı niteliğe haiz ortak bir görüşün ortaya çıkmamış olduğu gerçeğidir. Bu durum, Güvenlik Konseyi’nin herhangi bir “saldırı”yı ya da “silahlı saldırı”yı tespit etmedeki geniş takdir yetkisi ve Konsey’in sürekli üyelerinin “veto” hakkıyla birlikte düşünüldüğünde, meselenin hukuki ve siyasi boyutlarının ayrışmasının da kolay olmadığını gözler önüne sermektedir.

51. maddede “meşru müdafaa” hakkının “doğal” bir hak olarak kabul edilmesi ise, bu hakkın devletlerin egemenliği ilkesinin bir uzantısı olmasına dayanmaktadır. Gerçekten de “meşru müdafaa” hakkı olmaksızın, devletin varolma hakkının ortadan kalkacağı söylenebilir. Bu hakkın yokluğu, devletin egemenliğinin devamı için gereken hukuksal güvenceden mahrum olması anlamına gelecektir. Oysa ki, “egemenlik” ve “bağımsızlık” devlet olabilmenin olmazsa olmaz koşulu ve onun ayrılmaz birer parçasıdırlar. O nedenle de “meşru müdafaa” hakkı, devletin kurulmasıyla birlikte ortaya çıkar ve devlet devam ettiği sürece mevcudiyetini devam ettirir.[414] Bütün bu nedenlerle, “meşru müdafaa” hakkı, UAD’ın da “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda vurguladığı gibi, “doğal” bir hak olarak, BM Andlaşması’nın kabulünden önce de mevcut olan bir teamül hukuku kuralı niteliğindedir.[415] Meşru müdafaanın bir hak niteliğinde olması, aynı zamanda, diğer devletlerin de belli bir davranıştan kaçınma yükümlüğünü de beraberinde getirmektedir. Zira, silahlı bir saldırının mevcudiyeti, “meşru müdafaa” hakkının kullanılabilmesi için ön koşuludur. Dolayısıyla, bir savaş durumunda, savaşan tarafların her ikisi de aynı anda “meşru müdafaa” hakkını kullandıklarını iddia edemezler. Taraflardan her ikisi de haklı konumda olamayacağına göre, taraflardan birisi uluslararası hukuka aykırı olarak ilk kuvvet kullanımını gerçekleştirdiği için, bu durum uluslararası hukuk düzleminde “saldırganlık”la özdeş olacaktır.[416]

BM Andlaşması’nın 51. maddesi 2/4. maddesiyle birlikte düşünüldüğünde, “meşru müdafaa” hakkının uluslararası hukukta öneminin arttığı görülmektedir. Özellikle, Andlaşma’nın 2/4. maddesinin bir “jus cogens” kuralı olma niteliği ve kuvvet kullanma yasağına ilişkin kapsayıcılığı göz önüne alındığında; devletlerin kuvvet kullanma konusunda artık ya 51. madde çerçevesinde “meşru müdafaa” hakkına ya da Güvenlik Konseyi’nin verdiği bir yetkiye dayanmalarının gerekli olduğu gerçeği ortaya çıkmaktadır.[417]

Reel durumun böyle olması, şüphesiz, 51. maddenin yorumuna ilişkin tartışmaları ve soruları daha da önemli kılmaktadır. Örneğin, silahlı bir saldırının oluşması halinde, kendisinin mağdur olacağını öngören bir devletin, saldırıdan önce karşı atakta bulunma imkânına sahipken[418], karşı tarafın silahlı saldırısını beklemesi “meşru müdafaa” hakkı açısından ne derece anlamlıdır? Hele ki, saldırgan bir devlet sınırda askeri yığınak yapıp, büyük bir saldırı için açıkça hazırlıklar yaparken; saldırıya uğrayacak olan devlet, zamanla cevap verme imkânının kalamayacağını bile bile, saldırgan devletin askerlerinin sınırını geçmesini ve silahlı eylemlerine başlamasını mı bekleyecektir? Bu sorular aslında saldırı skalasındaki iki uç durumu ortaya çıkarmaktadır:

             i) “Silahlı saldırı”nın yapılarak tahribatın ortaya çıkarılması,

             ii) “Silahlı saldırı” kararının alınması aşaması ve kararın tatbiki için yapılan hazırlıklar.

Birinci durumda, “silahlı saldırı”nın gerçekleşmiş olması “meşru müdafaa” hakkının kullanımı için yeterli bir kanıttır. İkinci durumda ise, henüz tahribata yol açan bir “silahlı saldırı” fiili vuku bulmamıştır, ancak –bazı yazarlara göre– bu durumda “silahlı saldırı”nın zihinsel bir faaliyet olmanın ötesine geçerek başladığını ileri sürmek de mümkündür. Bu iki uç durum arasında bir yerlerde, örneğin, saldırının planlanması, gerekli insan ve araçların biraraya getirilmesi, saldırıyı gerçekleştirecek kuvvetlerin eğitilmesi ve bu amaçla tatbikat yaptırılması, deneme amaçlı olan ve tahribata yol açmayan küçük saldırıların gerçekleştirilmesi gibi olaylar yer alabilir. Buradaki temel sorun, “silahlı saldırı”nın gerçekleşmesine kadar saldırının oluşmadığına mı hüküm verileceği, eğer böyle değilse hangi aşamada saldırının gerçekleştiğine karar verileceğidir.[419] Nitekim, Yoram Dinstein de bu noktaya dikkat çekerek, II. Dünya Savaşı sırasında Japon hava kuvvetlerinin Pearl Harbour’u vurmadan önce, bu kuvvetleri taşıyan Japon donanmasının Pearl Harbour’a yakın bir yerde daha yoldayken ABD kuvvetleri tarafından bombalanabileceğini ve bu durumun da “meşru müdafaa” hakkı ile açıklanabileceğini ileri sürmektedir.[420] Sonuç olarak bakıldığında, saldırı skalasındaki en uçtaki durumlardan birini tercih etmek devletin güvenliğinin sağlanmasını engellediği gibi, geri dönülemez zararı eşik olarak ortaya koyarak hukukun tecellisini olanaksız kılarken; diğer uç noktayı kabul etmek de devletlere çok geniş bir çerçevede –neredeyse sınırsız– kuvvet kullanma yetkisi vererek aynı şekilde devletlerin güvenliğini sağlamada başarısız olmakta ve hukuktan beklenen yararı sağlayamamaktadır.[421]

Aslında, BM Andlaşması’nın 51. maddesinin “meşru müdafaa” hakkının kullanılabilmesi için “silahlı saldırı” eyleminin varlığını şart koşması, Andlaşma’nın kabul edildiği dönemin şartları düşünüldüğünde anlaşılabilir bir şeydir. Zira, bu dönemdeki yaygın kanaate göre, savaşın en önemli nedeni bir devletin topraklarına yönelik “silahlı saldırı” idi ve böyle bir eyleme engel olunması durumunda, savaşların sona ereceğine inanılmaktaydı. Ne var ki, zamanla, savaşa yol açabilecek faktörlerin çeşitlendiği görülmüştür. (Örneğin, bir toprak parçası üzerinde çatışan egemenlik iddiaları; olası bir “silahlı saldırı”yı önleme amaçlı kuvvet kullanımları; güçlü devletlerin kendi etki alanları içinde istemedikleri gelişmeleri engellemek için düzenledikleri askeri müdahaleler; misilleme amaçlı kuvvet kullanımları; bir devletin yabancı bir ülkede rehin tutulan vatandaşlarını kurtarma operasyonları vs.) Bu yüzden, BM Andlaşması savaşı istisnai durumlarla (“meşru müdafaa” hakkı, ya da kollektif zorlama tedbirleri kapsamında) kayıtlamasına rağmen, uygulamada devletlerin davranışları üzerinde bu andlaşmanın sınırlı etkide bulunduğunu belirtmek gerekir.[422] Bir başka deyişle, BM Andlaşması’na dayalı uluslararası hukuk sisteminin işlemeye başlamasıyla birlikte, devletlerin, “meşru müdafaa” hakkının sınırlarını kendi çıkarları doğrultusunda yorumlayıp, uygulamalarında çeşitli nedenlerle gerçekleştirdikleri kuvvet kullanımlarını bu hakkın kapsamına sokmaya çalıştıkları gözlemlenmektedir. 51. maddeden bu sapma öyle bir noktaya gelmiştir ki, örneğin ABD, vatandaşlarına karşı gerçekleştirilen bazı terörist eylemlerden sorumlu tuttuğu Libya’ya karşı 1986’da düzenlediği hava saldırısı sonrasında “meşru müdafaa” hakkını kullandığını ileri sürmekten çekinmemiştir.[423]

Tüm bu açıklamaların ışığında, günümüzde, “meşru müdafaa” hakkına ilişkin biri “geniş” diğeri ise “dar” yorum olmak üzere iki düşünce akımının varlığından söz edilebilir.

“Geniş yorum”a göre, kendisini tehdit altında gören bir devletin, başka bir seçeneği yoksa, kuvvet kullanımını içeren karşı tedbirleri “meşru müdafaa” hakkının kapsamına girmektedir. Bu görüşün savunucularından olan A. Clark Arend ve Robert J. Beck’e göre, devletin kuvvet kullanma hakkının, BM Andlaşması’nın öngördüğü durumlardan çok daha geniş bir alana teşmil etmesi gerekir. Söz konusu yazarlar, uluslararası hukukta genel olarak “dolaylı saldırganlık” olarak tanımlanan çeşitli fiilleri de (etkileri şiddetli olmak kaydıyla sabotaj, suikast, askeri ve sivil hedeflere yönelik gizli ve yıkıcı faaliyetler, bir iç savaşa dışarıdan müdahale, teröristlere destek) “silahlı saldırı”nın kapsamına dahil ederek, gerek bu tür “dolaylı saldırganlık” durumlarının gerekse yakın bir saldırı tehdidi durumlarının devletin meşru müdafaa hakkına yol açacağını savunmaktadırlar.[424]

“Dar yorum”a göre ise, kuvvet kullanımının tek istisnası, 51. maddede sözü edilen “meşru müdafaa” hakkıdır ve buna göre, geleneksel kuvvet kullanma biçimleri ve “önleyici meşru müdafaa” (preventive self-defence ya da anticipatory/pre-emptive self-defence)[425] kapsamındaki eylemler modern uluslararası hukukça yasaklanmıştır.[426] Bu görüşün savuncularından olan Michael J. Glennon, BM Andlaşması’nın 51. maddesinin yine aynı andlaşmanın 2/4. maddesinin bir istinası olduğunu ve her istisna gibi bunun da dar yorumlanması gerektiğini ileri sürmektedir.[427]

Öte yandan Glennon çalışmasında, 1945–1999 yılları arasında BM’ye üye devletlerden 126’sının 291 kez devletler arası çatışmaya girdiğini ve bu çatışmalar sonucunda 22 milyona yakın insanın hayatını kaybettiğine dikkat çekerek, uluslararası sistemin 1945’ten bu yana birisi “de jure” ve diğeri “de facto” olmak üzere iki farklı sistemin paralel bir evreninde yaşamaya başladığını ileri sürmektedir. Glennon, “de jure” sistemde var olan BM Andlaşması’nın 2/4. maddesi kapsamındaki kuvvet kullanma yasağının, “de facto” sistemde o kadar çok ihlal edilmesi sonucunda ortadan kalktığını ve bunun doğal sonucu olarak da BM Andlaşması’ın 51. maddesinin hiçbir pratik değere sahip olmadığını ileri sürerek, etkin bir kuvvet kullanma yasağı olmadığı için bunun istisnasını terörizmle mücadele gibi alanlarda geniş yorumlamanın anlamlı olmayacağı tespitinde bulunmaktadır.[428] 11 Eylül 2001’de ABD’de gerçekleşen terörist saldırılar sonrasında daha yoğun bir şekilde tartışılmaya başlanan “meşru müdafaa” hakkına ilişkin bu hususlar, çalışmanın “Önleyici ve Ön Alıcı Meşru Müdafaa Hakkı ve Uluslararası Hukuk” başlığında daha geniş olarak incelenecektir.

             d.2) Teamül Hukukunda “Meşru Müdafaa” Hakkı

Silahlı bir saldırıya karşı “meşru müdafaa” hakkının hukuksal sınırları andlaşmalar hukuku kapsamında değil, teamül hukuku kuralları çerçevesinde düzenlenmiştir.[429] Bu bağlamda, “meşru müdafaa” hakkı konusundaki teamül hukuku kuralları, büyük ölçüde 1837’de yaşanan Caroline Olayı’na ve bu olay sonrası ABD Dışişleri Bakanı Daniel Webster’in olaya ilişkin ortaya koyduğu bazı kıstaslara (Webster Doktrini) göre oluşmuştur.

Söz konusu olay şöyle gelişmiştir: 1837 yılında Kanada’da yaşayan Kanadalılar Mackenzie Rebellion önderliğinde, Kanada topraklarındaki İngiliz egemenliğine karşı bağımsızlık yanlısı bir isyan başlatmışlardır. Hem Kanada’da, hem de Kanada sınırına yakın ABD toprakları içinde örgütlenen isyancılar, bir süre sonra ABD topraklarına sığınmak zorunda kalmışlardır. Mackenzie önderliğindeki isyancılar, aralarında Amerikalı gönüllülerin de bulunduğu birliklerle Yukarı Kanada yakınlarında bulunan ve İngiltere’ye ait olan Navy adasını ele geçirerek, bağımsızlık mücadelesini buradan yürütmeye devam etmişlerdir. İsyancıların, silah ihtiyaçlarını karşılamak ve yeni gönüllüleri adaya getirmek üzere “Caroline” isimli bir Amerikan buharlı gemisini kullanmaya başlamaları üzerine, İngiltere ABD’den isyancılara yönelik bu mühimmat ve gönüllü akışının kesilmesini talep etmiştir. Taleplerinin yerine getirilmemesi üzerine İngiltere kuvvetleri, 29 Aralık 1837 gecesi Kanada üzerinden Amerikan topraklarına girerek, Schlossel limanında demirli bulunan gemiye saldırarak ele geçirmişler ve gemiyi ateşe vererek Niagara şelalesinden aşağıya atmışlardır. Olayda iki Amerikan vatandaşı ölürken, bazıları da yaralanmıştır. Olay sonrasında, İngiltere, gerçekleştirdiği eylemin meşruiyetini “meşru müdafaa” hakkına dayandırırken; olayla ilgili olduğu gerekçesiyle ABD tarafından tutuklanan A. McLeod’un serbest bırakılmasını talep etmiştir.[430] Taraflar arasında başlayan bu uyuşmazlık, 1837–1842 yılları arasında, Amerikan ve İngiliz dışişleri bakanlıkları arasında, hem bu olayla ilgili olarak hem de başka bazı olaylarla ilgili olarak bazı diplomatik yazışmalara neden olmuştur. İşte bu diplomatik yazışmalarda, ABD Dışişleri Bakanı Webster’in “meşru müdafaa” hakkına ilişkin ortaya koyduğu birtakım kıstaslar, daha sonraları uluslararası hukukçular tarafından “Webster Doktrini” olarak adlandırılmış ve bu kıstaslar teamül hukukunun kuralları olarak kabul edilmiştir.

Webster Doktrini’ne temel oluşturan belgelerden ilki, ABD Dışişleri Bakanı Webster’in,  24 Nisan 1841 tarihinde İngiltere’nin ABD’deki diplomatik temsilcisi Mr. Fox’a yazdığı mektuptur. Söz konusu mektupta Webster şöyle demektedir:

             “Bay Webster’den Bay Fox’a (24 Nisan 1841)

             Ani, karşı konulamaz, başka bir araç seçimine ve düşünmeye imkân bırakmayan bir meşru savunma [müdafaa] zaruretini ispat etmek Majesteleri’nin Hükümeti’ne [İngiltere] düşmektedir. Kanada yerel makamlarının, durumun vehametinin Amerikan topraklarına girmelerini gerektirecek olması halinde dahi makul olmayan ve aşırı olan bir şey yapmadıklarını ispatlamak da yine İngiliz hükümetine düşmektedir. Zira, meşru müdafaa zarureti ile haklı görülebilecek bir eylem, bu zaruret ile sınırlı olmalı ve kesinlikle bu kapsam dâhilinde kalmalıdır. Caroline’in güverte-          sindeki kişiye ihtarda veya uyarıda bulunmanın mümkün olmadığı veya yararsız         olduğu; gün ışığının beklenemeyeceği ispat edilmelidir; masum ile suçluyu ayırmanın mümkün olmayacağı; gemiye el koyma ve onu tutuklamanın yeterli olmayacağı; gemi limanda demirliyken, güvertesindeki silahsız kişiler uykudayken, gecenin karanlığında ona saldırmak, [güvertedekilerin] birkaçını öldürmek ve diğerlerini de yaralamak, daha sonra onu akıntıya sürüklemek, onu yakmak ve gemide masum ile suçlunun bir arada olup olamayacağını veya canlı ile ölünün aynı yerde olup olmayacağını bilmeyecek kadar dikkatsiz davranmak ve insan hayatını korku ile dolduracak şekilde onu korkunç bir kadere sürüklemek için kaçınılmaz ve mevcut bir zaruretin olduğu da ispatlanmalıdır. Amerikan Hükümeti tüm bu şartların mevcut olduğuna inanmamaktadır.”[431]

Webster, İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Ashburton’a 6 Ağustos 1842’de yazdığı bir diğer mektubunda ise şöyle demektedir:

             “…Meşru müdafaanın bir zaruret arz ettiğini, ani ve topyekûn bir kararı zorunlu kıldığını, başka bir seçenek bırakmadığını ve meseleyi enine boyuna tartmak için zaman kalmamış olduğunu İngiltere hükümetinin kanıtlanması gerekir …Meşru müdafaa hakkı çerçevesinde gerçekleştirilen bir eylem, tehlike arz eden durumla orantılı olmalı ve bu sınırlar içinde kalmalıdır.”[432]

Mektuplarda da görüldüğü üzere, Webster, “meşru müdafaa” hakkının kullanımıyla ilgili üç tane ön şartı dile getirmektedir:

 i) Zaruret (zorunluluk) hali

ii) Aciliyet

iii) Orantılılık

Webster’in ileri sürdüğü bu üç ön şart, bugün de teamül hukukunda “meşru müdafaa” hakkının kullanım sürecinde önem taşıyan hukuksal sınırları temsil etmektedir.[433] Nitekim, “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda da UAD, bu sınırlamaların bireysel ve kollektif “meşru müdafaa” hakkının kullanımı konusunda temel sınırlamalar olduğunu teyid etmiştir.[434] Dolayısıyla, “meşru müdafaa” hakkının kullanımına ilişkin bu sınırlamalar, BM Andlaşması’nın 51. maddesinde yer almamasına rağmen, teamül hukuku kuralları olarak devletleri bağlamaktadır.[435]

             d.2.1) Zaruret Hali

Webster Doktrini’ne göre, silahlı bir saldırıya karşı mağdur devletin kendisini silahla savunma dışında bir seçeneğinin olmaması gerekir. Silahlı bir saldırıya maruz kalan bir devlet, saldırının sonucunu beklemeden, zaruret arz ettiği için savaşa başvurabilir. O nedenle de “zaruret hali”, alternatif bir davranış seçeneğinin bulunmadığı “sıcak” bir tehdit durumunda söz konusu olmaktadır.[436] Nitekim, Caroline Olayı’nda, Webster’in de dikkat çektiği gibi, İngiltere tarafından gerçekleştirilen eylemin “meşru müdafaa” hakkına dayanabilmesi için, bu eylemin ani ve topyekûn bir kararı zorunlu kılan, başka bir seçeneğin olmadığı ve düşünmeye imkân tanımayan bir zaruret hali çerçevesinde oluşmuş olması gerekmektedir. Webster, Caroline gemisinin, insanlar içindeyken, insanların korku ve dehşete kapılmalarına, yaralanmalarına ya da ölmelerine dikkat edilmeksizin, ateşe verilip, şelaleden aşağı atılmasının kaçınılmaz olduğunun ve bunun zarurete dayanarak yapıldığı konusunda İngiltere’yi ispata çağırmıştır.

Gerçekten de, silahlı bir saldırı karşısında, “olay anında tepki” niteliğindeki karşı tedbirler, “zaruret hali”ne iyi bir örnek teşkil etmektedir. Bu durumdaki bir devletin “meşru müdafaa” hakkı çerçevesinde önündeki ilk seçenek, “olay anında tepki”dir. Bu, en yaygın olan savunma biçimidir. Bir devletin, sınırlarına karşı ya da sınırlarından yöneltilen silahlı bir eyleme karşı anında silahla karşılık vermesi bunun tipik bir örneğidir. Bir başka örnek ise, açık denizde, bir devletin denizaltısına karşı başka bir devletin savaş gemisince ateş açılması durumudur. Böyle bir durumda, saldırıyı püskürtmek için denizaltıdan karşı ateş açılması, “meşru müdafaa” hakkı kapsamında değerlendirilmelidir.[437]

             d.2.2) Aciliyet

“Meşru müdafaa” hakkının kullanımında “aciliyet” şartı, silahlı saldırı ile “meşru müdafaa” hakkı arasında aşırı bir zaman farkı olmaması durumunu ifade etmektedir.[438] Bu durumda, “meşru müdafaa” hakkı çerçevesinde kuvvet kullanma eylemi, ilk saldırıdan hemen sonra ya da mantıklı bir süre içinde gerçekleştirilmelidir.[439] Kabul edilemeyecek bir süre geçtikten sonra “meşru müdafaa” hakkına başvurulması, saldırı ile ona verilen karşılık arasındaki zaman bağlantısının kopmasına ve karşı eylemin “meşru müdafaa” olmaktan çıkararak “zararla karşılık” eylemi niteliği kazanmasına neden olur.[440]

Öte yandan, mağdur devletin savunma niyetini açıkça göstermesine karşın, askeri hazırlıklar ve coğrafi şartlar bakımından karşı eylemde bulunmakta gecikmesi durumunda, bu durumun, “aciliyet” şartının yerine getirilmediği anlamına gelmediği ve dolayısıyla mağdur devletin “meşru müdafaa” hakkının mahfuz olduğu kabul edilmektedir.[441] Nitekim, 2 Nisan 1982’de, İngiltere kendi egemenliğinde bulunan Falkland adalarının Arjantin tarafından işgali karşısında “meşru müdafaa” hakkı kapsamında askeri müdahalede bulunmak için harekete geçtiğinde; adaların İngiltere anakarasından çok uzakta olması nedeniyle, bu ülkenin askeri hazırlıkları ve adaya varması beklenenden daha uzun sürmüştür. 27 gün sonra adalara varan İngiltere ile Arjantin arasındaki çatışmalar, 14 Haziran 1982’de Arjantin’in geri çekilmeyi kabul etmesiyle sona ermiştir. Bu olayda yaşanan bu gecikmeden dolayı, “meşru müdafaa” hakkının kullanılabilmesinde gerekli olan “aciliyet” şartını ihlal edilmediği, zamansal kopukluğun yaşanmadığı ve İngiltere’nin bu çerçevedeki kuvvet kullanımının uluslararası hukuka uygunluğu konusunda karşı bir görüş ileri sürülmemiştir.[442]

Son olarak, silahlı bir saldırıya uğrayan devletin, bu saldırıya doğrudan karşılık vermek yerine, sorunu barışçıl yollarla çözmek amacıyla giriştiği müzakere süreçlerinin başarısızlığa uğraması durumunda da, mağdur devletin “meşru müdafaa” hakkının mahfuz olduğu kabul edilmektedir. Dinstein’e göre; şayet, bir silahlı saldırı sonrasında sorunu barışçı yollarla çözmek için ortaya konan girişimler başarısız kaldığı taktirde, saldırıya uğrayan devlet ve ona yardıma giden devletler “meşru müdafaa” hakkı kapsamında kuvvet kullanma hakkına sahiptirler.[443] Nitekim, 2 Ağustos 1990’da Kuveyt’in Irak tarafından işgalinden yaklaşık altı ay sonra BM Güvenlik Konseyi’nin kararıyla Irak’a karşı kollektif “meşru müdafaa” kapsamında kuvvet kullanılmıştır. Bu kararın daha önce alınamamış olmasının nedeni, Güvenlik Konseyi’nin Irak’a karşı uygulamaya koyduğu diplomatik ve ekonomik yaptırımların sonucunun beklenmesidir. Dolayısıyla “meşru müdafaa” hakkının kullanımında, bu gibi nedenlere dayanan zorunlu zamansal gecikmeler “aciliyet” şartına uygunluğu ortadan kaldırmamaktadır.

             d.2.3) Orantılılık

“Orantılılık” ilkesi, en genel anlamıyla, bir devlete karşı kullanılan güce karşı makul bir karşı güç kullanımının gerekliliğini ifade eder.[444] Bir diğer deyişle “orantılılık”, “meşru müdafaa”ya neden olan “silahlı saldırı” ile “meşru müdafaa” eylemi arasında orantı olmasını ve kullanılan kuvvetin mevcut tehlikeyi önlemeye yetecek ölçüde olmasını ifade etmektedir. Zira, “meşru müdafaa”da, hukuka aykırı eyleminden dolayı faili cezalandırma ya da gelecekteki muhtemel ihlalleri önleme amacı yoktur; aksine, faili durdurma amacı vardır ve bu amaç “meşru müdafaa” eyleminin orantılı olup olmadığını tayin eder.[445]

“Orantılılık” ilkesine göre, kuvvet kullanımında düşmana zarar vermek için kullanılacak araçlar sınırsız olamaz ve saldırgan devleti yok etmeyi değil zayıflatmayı amaçlamalıdır.[446] Bu bağlamda, “orantılılık” ilkesi, silahlı bir saldırıyı bertaraf etmek için kullanılabilecek karşı güce belli sınırlamalar getirdiği için, silahlı çatışmaların tırmanmasını da önlediğinden[447]; kuvvet kullanımı ve silahlı çatışmalar hukukunun da temel unsurlardan birini oluşturmaktadır.[448]

BM Andlaşması’nın 2/4. ve 51. maddeleri yasal savaşın hukuksal şartlarını belirtmekle birlikte, “orantılık” ilkesine ilişkin herhangi bir hüküm ihtiva etmemektedir. UAD, “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda, bu eksikliği telafi etmek için teamül hukuku kurallarının dikkate alınması gerektiği yönünde tespitlerde bulunmuş, ancak, bu konuda göz önüne alınacak kriterlerin neler olduğunu belirlememiştir.[449] Dolayısıyla, “meşru müdafaa” hakkı kapsamında kullanılan kuvvetin orantılı olması gerektiği hususunda bir görüş birliği olmasına rağmen[450], “orantılılık ilkesi”nin ne tür davranışları zorunlu kıldığı hususu tartışmalıdır.[451]

Kuvvet kullanımı ve çatışma durumlarında “orantılılık” ilkesinin kapsamına ilişkin olarak Ağustos 1990’da Irak’ın Kuveyt’i işgali ile başlayan süreç sonunda yaşanan Körfez Savaşı bu konuda aydınlatıcı bir örnek oluşturmaktadır. Bu olayda, BM Güvenlik Konseyi kararıyla müttefik kuvvetlerin “meşru müdafaa” hakkına bağlı olarak gerçekleştirdikleri kuvvet kullanımının sınırları tartışılmaktadır. Zira, Kuveyt’in işgal edilmiş olmasına karşı müttefik kuvvetlerin sert tepkisinin “orantılılık” ilkesine uygun olmadığı dile getirilmiştir.[452] Çünkü, sadece Kuveyt’e değil, Irak’ın içlerine kadar uzanan hava bombardımanı, gelişmiş bir ülkenin altyapısını yok edecek kadar şiddetli olmuştur (Çok sayıda sivilin yoğun hava bombardımanları sırasında ölmesi, kent merkezlerine hedef gözetmeyen bombaların atılması, sivillerin yaşamı için önem taşıyan su depolarının, petrol rafinerileri, elektrik santralleri gibi temel altyapı birimlerinin tahrip edilmesi vb.). Dolayısıyla, Körfez Savaşı sırasında, müttefik kuvvetlerinin kullandığı gücün sadece Irak’ın işgal ettiği Kuveyt topraklarından çıkmasını hedefleyecek nitelikte “orantılı” olup olmadığı tartışmalıdır. Bu nedenle de, “orantılı” olmayan kuvvet kullanımıyla gerçekleşen “meşru müdafaa” eylemlerini savaş hukukuna aykırı kabul etmek gerekecektir.[453]

Diğer taraftan, “saldırgan” bir devlete karşı girişilecek bir “meşru müdafaa” eyleminin, saldırgan devletin topraklarının işgalini haklı kılıp kılmayacağı sorusu ise “orantılılık” ilkesi çerçevesinde ele alınması gereken önemli bir konudur. Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, “saldırgan” bir devletin davranışı mağdur devletin egemen yetkilerini ihlal ettiğinden, “meşru müdafaa” hakkına başvuran devlet hukuksal bir zorlama tedbiri almış olmaktadır. Dolayısıyla, “meşru müdafaa” hakkını kullanan devlet, bu amacın dışına taşarak “silahlı saldırı”da bulunan devletin topraklarını işgal etmemelidir. İşgal eylemi, ancak “saldırgan” devletin bundan sonraki muhtemel saldırılarını önlemek için zaruret arz ediyorsa yasal sayılabilir.[454] Öte yandan, BM Güvenlik Konseyi’nin duruma el koymasıyla birlikte mağdur devletin kuvvet kullanmaya son vermesi gerekir. Güvenlik Konseyi, söz konusu “silahlı saldırı” hususunda eyleme geçmezse, bu durumda, “meşru müdafaa” hakkının ancak “silahlı saldırı”nın mağdur devletçe püskürtülmesiyle birlikte sona ereceği kabul edilmelidir. O nedenle, denebilir ki, uluslararası hukuk, “saldırgan” bir devletin topraklarının “meşru müdafaa” hakkını kullanan devletçe/devletlerce uzun süreli işgalini ya da ilhakını yasaklamaktadır.[455]

             (e) Uluslararası Terörizm ve “Meşru Müdafaa” Hakkı

Terörizm olgusunun tarihi insanlık tarihi kadar eskidir. Ancak, terörizmin siyaset ve hukuk literatürüne girmesi, Fransa’da 1789 Fransız İhtilali’ni izleyen Jakoben Konvansiyonu Dönemi’nde (1792–1794) Jakoben yönetimince uygulanan sistematik şiddet politikası sonucu gerçekleşmiştir. XIX. ve XX. yüzyıl boyunca yaşanan siyasi gelişmeler sonucunda terörizm, sadece devlet tarafından bireylere karşı uygulanan şiddeti değil, bireyler ya da siyasi gruplar tarafından devlete uygulanan şiddeti de ifade eden bir anlam kazanmıştır. İletişim ve silah teknolojilerinde gerçekleşen yenilikler de, terörizmin boyutlarını öngörülemeyen bir düzeye taşımıştır.[456]

Uluslararası hukukun terörizm olgusuna ilgi göstermesi de, terör eylemlerinin uluslararası boyut kazanması sebebiyledir. 8 Ekim 1934’te, Yugoslavya Kralı Alexander’in ve Fransa Dışişleri Bakanı Louis Bartu’nun, ayrılıkçı Hırvat teröristler tarafından Marsilya’da düzenlenen bir suikast sonucu öldürülmeleri üzerine, Macaristan ve Yugoslavya arasında başlayan krize el atan Milletler Cemiyeti, Kasım 1936’da “Terörizmin Önlenmesi ve Bastırılmasına İlişkin Cenevre Sözleşmesi’ni kabul etmiştir.[457] Bu tarihten sonra uluslararası hukuk düzleminde terörizmin önlenmesine dair çok sayıda uluslararası sözleşme akdedilmesine rağmen[458], genel olarak bakıldığında, terörizme karşı uluslararası hukuk düzleminde başarılı bir sonuç alınabildiğini söylemek zordur.

II. Dünya Savaşı sonrası, ABD ile SSCB önderliğinde Doğu ve Batı blokları arasında yaşanmaya başlayan Soğuk Savaş dönemiyle birlikte, “devlet destekli terörizm” (uluslararası terörizm) kavramı da dünya gündemine yerleşmeye başlamıştır. Devletlerin kendi aralarındaki mücadelelerinde geleneksel savaş metotlarının dışına taşarak, terörist aktivitelere farklı düzeylerde ve yoğunluklarda karışmaya başlamalarıyla birlikte; devletlerin, terörizmle mücadelede BM Andlaşması’nın 51. maddesi çerçevesinde “meşru müdafaa” hakkına dayanarak kuvvete kullanma haklarının olup olmadığına ilişkin tartışmalar ve bu konudaki farklılaşmalar önem kazanmaya başlamıştır. Bu farklılaşmanın temel sebeplerini şöyle özetlemek mümkündür:

BM Andlaşması, uluslararası sistemin aktörleri olarak sadece devletleri kabul etmektedir ve bu bağlamda Andlaşma’nın getirdiği haklar ve yasaklar da temelde devletler içindir. Terörizmin evrensel bir suç olarak kabul edilmesi için pek çok girişim yapılmasına rağmen, bu konuda evrensel bir anlaşma hala yapılamamıştır. Devletler, terörizmin tarifi üzerinde anlaşamadıkları gibi, bazı devletler de hem “self–determinasyon” hakkının kapsamı konusundaki belirsizlikten dolayı hem de siyasi amaçlarından dolayı terörist hareketlerde bulunan grupları “özgürlük/kurtuluş savaşçıları” olarak görme eğilimindedirler. Yine bazı devletler tarafından, terör bir tür politika aracı olarak görülürken, devletler arası mücadelede rakip devletin bu yolla zarara uğratılması bazı devletlerin menfaatlerine uygun düşmektedir. Bu nedenlerden dolayı, terörizm konusunda yapılan sözleşmelere rağmen, terör suçları çok defa siyasi suçlar olarak kabul edilmekte[459] ve bu suçları işleyenler siyasi suçlular kategorisine sokularak iade edilmemektedir.[460]

Soğuk Savaş sonrası uluslararası sistemde yaşanan değişimle birlikte, uluslararası terörizmin kazandığı yeni paradigma ve özellikle 11 Eylül 2001’de ABD’de gerçekleşen terörist saldırılar sonrasında yaşanan Afganistan ve Irak müdahaleleri, uluslararası terörizme karşı “meşru müdafaa” hakkına dayanılarak kuvvet kullanımına ilişkin tartışmaları uluslararası hukukun merkezine oturtmuştur. Bu çerçevede doktrinde, terörist bir saldırı sonucunda mağdur olan devletin BM Andlaşması’nın 51. maddesi kapsamında “meşru müdafaa” hakkının doğup doğmadığına ilişkin görüşler farklılaşmaktadır. Genel olarak bakıldığında, bu görüşleri iki grupta toplamak mümkündür:

             i) “Meşru müdafaa” hakkının sadece devletler arası silahlı çatışmaları kapsadığı ve dolayısıyla devlet dışı aktörlerce gerçekleştirilen terörist saldırılara karşı bu hakka dayanarak bir devletin kendi ülkesi dışında kuvvet kullanamayacağını savunan görüş.

             ii) Devlet dışı aktörlerce gerçekleştirilen saldırıların “silahlı saldırı” düzeyine ulaşması durumunda mağdur devletin “meşru müdafaa” hakkına dayanarak teröristlere ve onlara destek sağlayan devlete/devletlere karşı kuvvet kullanılabileceğini savunan görüş.

Birinci görüşü savunan yazarlar, terörist saldırılarının “silahlı saldırı” olarak kabul edilebilmesi ve meşru müdafaa hakkının kullanılabilmesi için, söz konusu saldırının mağdur devletin ülkesi içinde gerçekleşmesi gerektiğini ileri sürerek, mağdur devletin sadece kendi ülkesi içinde meydana gelen terörist saldırılara karşı meşru müdafaa hakkını kullanabileceğini kabul etmektedirler.[461] Görüldüğü üzere, devletlerin terörizme karşı meşru müdafaa hakkını önemli ölçüde sınırlandıran bu yaklaşım, bir devletin başka bir ülkede bulunan vatandaşlarına karşı girişilen terörist saldırılar karşısında meşru müdafaa hakkına dayanarak kuvvet kullanamayacağını kabul etmektedir.

İkinci görüşü savunan yazarlar ise, terörist saldırılara karşı devletlerin meşru müdafaa hakkına dayanarak, hem bu terörist gruplara karşı hem de bunlara destek veren devletlere karşı kuvvet kullanabileceğini kabul etmektedirler. Bu görüşü savunan yazarlardan biri olan Abraham D. Sofaer, meşru müdafaa hakkını sadece bir devletin toprak bütünlüğünü ya da siyasal bağımsızlığını tehdit eden bir saldırıyla ilişkilendirmenin yanıltıcı olduğunu ileri sürerek, devletlerin geleneksel olarak toprak bütünlüklerine ya da siyasal bağımsızlıklarına yönelik hiçbir tehdit olmadığı hallerde bile vatandaşlarını, askeri personelini, ticaret ve mülkiyet haklarını saldırılardan koruduğunu ve korumakta olduğuna dikkat çekmektedir. Buradan hareketle Sofaer, vatandaşları saldırıya uğrayan devletin tabiyetleri nedeniyle vatandaşlarını korumaya yönelik gerekli ve orantılı önlemler alma hakkının doğduğunu belirterek, hiçbir devletin saldırıya uğrayan vatandaşlarını korumak için kuvvet kullanımına başvurma hakkının sınırlandırılmayacağını ileri sürmektedir.[462] Benzer bir şekilde Alberto R. Coll de, BM Andlaşması’nın meşru müdafaa hakkına ilişkin 51. maddesinin terörizme karşı kuvvet kullanılmasını yasaklayan bir madde olmadığını ileri sürerek, maddenin dar yorumlanmasına karşı çıkmakta ve meşru müdafaa hakkının ülke dışından yönelen düzenli saldırıların yanı sıra terörizmi de kapsayan gayri nizami bütün silahlı saldırılar karşısında da doğduğunu ileri sürmektedir.[463] Oscar Schachter de, bir devletin yabancı bir ülkedeki vatandaşlarına yönelik terörist saldırıların ve eylemlerin (örneğin, rehin alma) o devlet için meşru müdafaa hakkını doğurduğunu ileri sürerek, böyle bir durumda terörist gruplara karşı kuvvet kullanmanın, o terörist grupların üslendiği devlete karşı bir saldırı olarak nitelendirilemeyeceğini ileri sürmektedir.[464]

Günümüzde, yukarıda bahsedilen ikinci görüş ağırlık kazanarak uluslararası terörizmden kaynaklı bir silahlı saldırı durumunda devletin meşru müdafaa hakkının olduğu kabul edilmekle birlikte, buradaki temel sorun meşru müdafaada bulunan devletin ne tür tedbirlere başvuracağı, bunu hangi çerçevede nasıl yapacağı ve bu tedbirleri kime (devlete mi yoksa terörist örgüte mi) yönelteceği noktasında düğümlenmektedir.

Öncelikle şunu söylemek gerekir ki, bir devletin terörist eylemler nedeniyle her ne şekilde olursa olsun sorumluluğunun doğmuş olması, bu eylemlerin otomatikman o devlete isnat edilebilmesine ve meşru müdafaa hakkına dayanarak kuvvet kullanılmasına imkân vermemektedir. Söz konusu durumda terörist saldırının bir devlete isnat edilebilmesi ve failin kim olup olmadığına bakılmaksızın o devletin zarar verici bir eylemi gerçekleştirmiş sayılabilmesi için –yani o devletin asli sorumluluğunun doğabilmesi için–, o devletin terörist örgüt üzerinde etkili ya da bütünsel denetime sahip olması ya da gerçekleştirilen terörist saldırıyı onaylayarak gerçekleştirilmesine rıza göstermiş olması gerekir. Doktrinde öne çıkan bu yaklaşıma göre, bir devletin organlarının veya görevlilerinin terörist eylemde bulunması, terörist grubun o devletin kontrolü ve idaresi altında olması, o devletin terörist eylemi onaylaması ya da o devlet ile terörist örgüt arasındaki ilişkinin finansman ve ekipman desteğinin ötesine giderek terörist grupların eğitilmesi, örgütlenmesi, eylemlerinin planlanması ve denetlenmesi boyutuna ulaşması halinde söz konusu terörist eylem o devlete isnat edilebilecektir (Sayılan bu özelliklerin hepsi birlikte değerlendirildiğinde). Ancak bu durumda dahi, terörist saldırılar nedeniyle bir devlete karşı meşru müdafaa hakkı çerçevesinde kuvvet kullanabilmek için kuvvet kullanımına başvuran devletin/devletlerin terörist eylemlerin söz konusu devlete/devletlere isnat edilebileceğine dair açık ve inandırıcı delillere sahip olması gerekmektedir.[465]

Diğer taraftan, silahlı saldırı düzeyine varmayan terörist eylemlere karşı meşru müdafaa hakkının olup olmadığı ise ayrı bir tartışma konusudur. Bu konuda da uluslararası hukukta ve doktrindeki genel eğilim, tehdidin kaynağı durumundaki ülke devletinin “ülkesini başka devletlerin haklarına aykırı nitelikteki faaliyetler için kullanılmasına izin vermeme yükümlülüğü altında olduğu”dur ki, bu yükümlülük hem örf ve adet hukukundan hem de BM Andlaşması’nın 2/4. maddesinden kaynaklanmaktadır.[466] Bununla birlikte doktrinde, terörist saldırılardan dolayı devletin dolaylı sorumluluğunun olduğu durumlarda, bu saldırıların o devlete isnat edilemeyeceği ve mağdur devletin meşru müdafaa hakkına dayanarak kuvvet kullanamayacağı kabul edilmektedir.[467] Ancak burada da akıllara şöyle bir soru gelmektedir: Bir devlet kendi ülkesi içinde yerleşik bulunan ve bir başka devlet ülkesinde faaliyet gösteren terörist grupların faaliyetlerini engellemek noktasında hareketsiz kalırsa ya da başarılı olamazsa, mağdur devlet ne yapacaktır? UAD,  “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda bu konuya açıklık getirerek, silahlı saldırı düzeyine varmayan kuvvet kullanımına maruz kalan devletlerin kuvvet kullanılmasını içeren “orantılı” karşı tedbirlere başvurma hakkı olduğunu kabul etmiştir. UAD’ın bu konudaki kararı şöyledir:

             “Divan, hukuk planında Nikaragua’nın müdahalesine yapılan mukabeleyi bir haklılık sebebi olarak kabul etmemektedir. Bir silahlı saldırı, karşısında kolektif meşru müdafaa hakkı verirken, Divan’ca belirtilmiş olduğu üzere, daha az ağırlığa sahip bir kuvvet kullanımını içeren kolektif karşı tedbirlere haklılık kazandıramaz. Nikaragua’nın işlemekle itham edildiği fiiller, müsbit ve bu devlete kabil-i isnat kabul edilseler bile, ancak bu fiillerin mağduru olan devletler, yani El Salvador, Kostarika ve Honduras tarafından alınan mümasil karşı tedbirleri haklı gösterebilir. Üçüncü bir devlet, yani ABD tarafından alınan karşı tedbirleri haklı kılmazlar; özellikle kuvvet kullanımını içeren müdahaleyi haklı göstermez.”[468]

Ancak, burada hemen belirtmek gerekir ki, mağdur devletin alacağı karşı tedbirler, ancak kendi ülkesi sınırları içinde uygulanmak durumundadır. Bu nedenle, bu tür tedbirler, meşru müdafaa hakkına bakarak devletlere çok daha sınırlı bir savunma hakkı vermektedir. Bununla birlikte, dolaylı olarak kullanılan kuvvete maruz kalan devletlerin düzensiz birliklerle mücadele ettiği hallerde kuvvet kullanılmasını içeren karşı tedbirlere ülke dışında da başvurulabileceğine ilişkin iddialar da vardır. Bu tür sınır ötesi operasyonların “karada sıcak takip hakkı/kesintisiz izleme hakkı” (hot pursuit)[469] ve “zorunluluk hali” doktrini gibi farklı esaslarda meşrulaştırılmaya çalışıldığı görülmektedir.[470]

Sonuç olarak meseleye bakıldığında, uluslararası terörizme karşı meşru müdafaa hakkının kullanılmasında devletlerin eylemlerini teamül hukukuna, BM Andlaşması’nın 51. maddesine ve UAD’ın “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda ortaya koyduğu saptamalar çerçevesindeki kararına dayandırmaya çalıştıkları görülmektedir. Bütün bu çerçeve dahilinde bir değerlendirme yaptığımızda, esasen buradaki temel sorunun, meşru müdafaanın bir başka ülkede/ülkelerde yerleşik bulunan terör örgütünün eylemlerinden dolayı yapılıyor olmasında ve bunun niteliğinin saptanmasında yattığını söyleyebiliriz ki, devletlerin bu konudaki yaklaşım farklılıkları da sorunu daha da karmaşık hale getirmektedir. Diğer taraftan, BM Güvenlik Konseyi’nin bu konudaki tutumunun da birincil derecede etkili olduğu unutulmamalıdır. Nitekim, El–Kaide terör örgütünün gerek ABD içinde gerekse ABD dışında Amerikan hedeflerine yönelik saldırıları 11 Eylül 2001 öncesinde de var olmasına rağmen, 11 Eylül 2001 öncesinde BM Güvenlik Konseyi’nin aldığı kararlarda bu eylemlerin barış ve güvenliğe tehdit oluşturdukları belirtilmekle birlikte, bu kararlardan hiçbiri bu terör eylemlerinin meşru müdafaa hakkını doğurabileceğini ifade etmemiştir. 11 Eylül 2001 sonrasında alınan kararlar ise açıkça meşru müdafaa hakkından bahsetmektedir.[471] Özelikle, BM Güvenlik Konseyi’nin 1368 (2001)[472] ve 1373 (2001)[473] sayılı kararlarının, sürekli olarak uluslararası barış ve güvenliğe yönelik bir tehdit olarak terörizme karşı tüm araçlarla mücadele etmenin gereğini öne çıkarması ve BM Andlaşması’na uygun olarak “bireysel” ya da “kolektif” meşru müdafaa hakkını tanıması, bir anlamda terörizme karşı girişilecek kuvvet kullanma eylemlerinin BM’nin amaçlarına aykırılık teşkil etmeyeceğinin zımnen kabulü olarak görülmüştür. Nitekim, Michael Byers’in de dikkat çektiği gibi, “11 Eylül olayları kuvvet kullanımına ilişkin sınırlamaları ciddi oranda gevşetmiştir ki, bu, uluslararası hukuki sistemde ciddi değişikliklere yol açacaktır.”[474]

Gerçekten de BM Güvenlik Konseyi’nin bu kararları ve ABD’nin 11 Eylül 2001 saldırıları sonrasında giriştiği operasyonlar “meşru müdafaa” konusunda önemli tartışmalar başlatmıştır. Clara Portela Sais’e göre, Güvenlik Konseyi bu kararlarla, terörist saldırıları “uluslararası barış ve güvenliğe karşı tehdit” olarak nitelerken, bir silahlı saldırı olduğunu saptamadan meşru müdafaa hakkının varlığını tanımıştır ki bu durum kurallara aykırılık teşkil etmektedir. Diğer taraftan, Sais’e göre ABD’nin meşru müdafaa hakkına dayanarak giriştiği kuvvet kullanımında da sorun vardır. Zira, bir devlet meşru müdafaa hakkı kapsamında ancak Güvenlik Konseyi gerekli önlemleri alıncaya kadar sınırlı bir süre kuvvet kullanmak durumundayken, 1373 (2001) sayılı kararında Güvenlik Konseyi gerekli önlemleri alırken, ABD’nin meşru müdafaa hakkının varlığını kabul etmeye devam etmiştir. Sonuç olarak, tıpkı Byers gibi Sais de Güvenlik Konseyi’nin bu kararlarını, devletleri terörist eylemlere karşı kuvvet kullanımını içeren tedbirler almaları konusunda serbest bırakan bir sürecin başlangıcı olarak değerlendirmektedir.[475]

             e.1) “Önalıcı” ve “Önleyici” Meşru Müdafaa Olguları ve Uluslararası Hukuk

11 Eylül 2001 terörist saldırıları sonrasında sıklıkla gündeme gelen ve çok tartışılan bir konu olan “önleyici” ve “önalıcı” meşru müdafaa olgularını ve bunun bir hak olup olmadığına dair tartışmaları ele almadan önce, çoğu kez birbirleriyle eş anlamlı kullanılan ancak gerçekte farklı durumlara karşılık gelen bu kavramları incelemekte fayda vardır.

“Önalıcılık” (Pre-emption/Anticipatory), bir hareket planını (vukuu muhakkak bir saldırı, başlangıç halinde olan/yaklaşan bir işgal ya da savaş) bir aktörün yapmayı düşündüğüne dair bir tahminden yola çıkarak, diğer aktörün ona karşı harekete geçmesi durumunu ifade eder. Diğer bir deyişle, “önalıcılık”, bir aktörün, muhtemel düşmana ilk vuruşu (first strike) gerçekleştirmek suretiyle, kendisine yöneltilebilecek vukuu muhakkak bir saldırıya karşı yaptığı sürpriz saldırının özel bir durumudur. Bütün karar alıcı durumlarda olduğu gibi, “önalıcılık” da bir düşmanın yeterlilikleri hakkında iyi bir istihbarata ve onun niyetlerine dayanmaktadır. Bunun tersi durumlarda da, her iki seçenekte yanlış algılamanın gerçekleşmesi, yıkıcı olabilmektedir. Örneğin, SSCB lideri Josef Stalin’in (1879-1953) 1941’de Almanya’dan gelebilecek vukuu muhakkak bir saldırıyı engelleme isteği, SSCB’yi askeri bir hazırlık düzeyine itmiştir, bu da Almanya’dan nihayet bir saldırı geldiğinde son derece yıkıcı olmuştur.[476] Bu çerçevede “önalıcı meşru müdafaa” kavramı (Pre-emptive/Anticipatory self defense), tahrik edilmemiş fakat “vukuu muhakkak” bir saldırı tehdidine karşı savunma amacıyla kuvvet kullanılması durumunu ifade ederken; buna karşılık, “Önleyici meşru müdafaa” kavramı (Preventive self defense), “vukuu muhtemel” yani varsayılan potansiyel tehditlere ve risklere karşı kuvvet kullanmayı ifade etmektedir.[477]

Esas itibariyle meşru müdafaa hakkının geniş yorumuna, teamül hukukuna ve Webster Doktrini’ne dayanan bu olgularla ilgili olarak doktrinde farklı görüşler mevcuttur. Örneğin, meşru müdafaa hakkının geniş yorumunu savunan Yoram Dinstein’e göre, BM. Andlaşması’nın 51. maddesi “önleyici meşru müdafaa”ya izin vermemesine rağmen, “başlangıç halindeki” (incipient/inception) –yani vukuu muhakkak– bir saldırıya karşı meşru müdafaaya (interceptive self defense) izin vermektedir. Meşru müdafaa hakkının kullanılabilmesi için yalnızca potansiyel bir tehdidin ya da tehlikenin yeterli olmayacağını kabul eden Dinstein’e göre, eğer bir saldırının başlatılmakta olduğuna ilişkin ikna edici kanıtların olması halinde, meşru müdafaa hakkının kullanılması için yeterli koşullar doğmuş olacaktır. Bu çerçevede Dinstein, II. Dünya Savaşı sırasında Japon hava kuvvetlerinin Pearl Harbour’u vurmadan önce, bu kuvvetleri taşıyan Japon donanmasının Pearl Harbour’a yakın bir yerde daha yoldayken ABD kuvvetleri tarafından bombalanabileceğini ve bu durumun da “meşru müdafaa” hakkı ile açıklanabileceğini ileri sürmektedir.[478] Benzer şekilde Oscar Schachter de, “vukuu muhakkak” bir saldırı karşısında teamül hukukunun meşru müdafaa hakkı çerçevesinde kuvvet kullanımına izin verdiğini ileri sürmektedir.[479]

Diğer taraftan, bazı yazarlara göre de BM Andlaşması’nın 51. maddesi “silahlı bir saldırı” durumu dışında meşru müdafaa hakkı çerçevesinde kuvvet kullanımına izin vermese de; bir teamül hukuku kuralı olarak meşru müdafaa hakkı, aynı zamanda olası (vukuu muhtemel) bir silahlı saldırıyı önlemek için de kuvvet kullanımını içermektedir.[480] Bu görüşü savunan yazarlardan birisi olan Belatchew Asrat’a göre, BM Andlaşması kabul edildiği zaman, “önleyici” meşru müdafaa hakkı genel olarak yasal sayılmaktaydı. Bugün de belli durumlarda böyle bir hakkın bir teamül hukuku kuralı sayılması gerektiğinin kabul edildiğini belirten Asrat’a göre, Nüremberg yargılamaları sırasında da, mahkemenin “Caroline Olayı”na atıfta bulunması, aslında bu eğilimin varlığını kanıtlamaktadır. Yine Asrat’a göre, illegal bir kuvvet kullanma tehdidine karşı “önleyici” müdafaa hakkı vardır, çünkü silahlı saldırı dışındaki kuvvet kullanımlarına karşı da meşru müdafaa hakkının olması doğaldır zaten. BM Andlaşması’nın 2/4. maddesinin uluslararası ilişkilerde kuvvet kullanımını yasaklamasını bu yorumu doğruladığını belirten Asrat’a göre, müşterek meşru müdafaa hakkına dayanılarak yapılan ittifak anlaşmaları da, gelecekteki olası saldırı tehditlerine karşı yapılmış olduğundan, “önleyici” meşru müdafaa hakkının devletlerce zımnen de olsa yerleşik bir uluslararası hukuk normu olarak kabul edildiğini düşündürmektedir. Asrat’a göre, uluslararası hukuk, devletlerin güvenlik kaygılarını öncelikle dikkate aldığından, olası silahlı tehditlere karşı devletlerin gerekli karşı-tedbirler almasının engellenmesi, bu hukuk sisteminin doğasıyla çelişecektir. Bu bağlamda, meşru müdafaa hakkının yasallığı, bir bakıma, “kendini feda etme fikrinin olumsuzlanmasıdır”. Asrat’a göre, bugün devletlerin sahip olduğu füze sistemlerinin tahrip gücünün ve hızının günümüzde ne denli arttığı dikkate alındığında, “önleyici” meşru müdafaa hakkının gerekliliği daha iyi anlaşılacaktır. Bununla birlikte Asrat’a göre, çok yakın bir gelecekte bir devlete karşı silahlı bir saldırının yapılabileceğine dair güçlü işaretler yoksa, salt soyut ve spekülatif bir tehditten yola çıkılarak “önleyici meşru müdafaa” hakkının ileri sürülmesi doğru olmaz. Bu yüzden İsrail’in 7 Haziran 1981 tarihinde Irak’ın Osirak Nükleer Santrali’ni bombalama eylemi uluslararası toplumun hemen hemen tamamınca kınanmıştır.[481] Söz konusu olayda, Irak devleti İsrail’e karşı herhangi bir saldırıda bulunmamış olmasına rağmen, İsrail makamları, İsrail’in bombalama eylemini “doğal” meşru müdafaa hakkının hukuka uygun kullanımı olarak nitelendirmişlerdir. Yine İsrail makamlarına göre, Irak henüz tam anlamıyla faaliyete geçmemiş bu nükleer santrali gelecekte İsrail’e karşı kullanacağı nükleer silahları üretmek için kurmuştu. Irak’ın üreteceği varsayılan bu silahlarla İsrail’e yönelik olarak yerleşim yerlerini bombalamak üzere kullanacağı algısından hareket eden İsrail’e göre, santral tamamlanınca Irak saldırıya geçecekti. Bundan dolayı İsrail makamları, olası bir Irak saldırısını önlemek için meşru müdafaa hakkına dayanarak bu santrali bombaladıklarını ileri sürerek eylemlerine meşruiyet kazandırmaya çalışmışlardır.[482]

BM Andlaşması’nın 51. maddesinin “önleyici” meşru müdafaa hakkına izin vermediğini ileri süren yazarların gerekçeleri ise şu noktalarda toplanmaktadır: Birincisi, teamül hukuku kuralı olarak meşru müdafaa hakkı “önleyici” bir eylemi değil, fakat kendini koruma ve mevcudiyetini devam ettirme hakkını içermektedir. İkincisi, BM Andlaşması’nın 51. maddesi de bu konuda varolan önceki kuralların geçerliliğini ortadan kaldırmıştır.[483] Üçüncüsü, devletler, potansiyel tehdit ya da tehlikelere karşı, kuvvet kullanmanın yanında, kuvvet kullanılmasını gerektirmeyen alternatif tedbirlerle de yanıt verme imkânına sahiptirler.[484] Bazı yazarlar ise “önleyici” meşru müdafaayı “önleyici” savaş (Preventive war) olarak adlandırmakta ve bunun illegal olduğunu savunmaktadırlar. Söz konusu yazarlara göre, “önleyici savaş”, askeri şiddeti başlatmaya yönelik kasıtlı bir karardır; çünkü, savaşı başlatacak olan taraf, kendi lehine bir kapasite/kabiliyet üstünlüğüne sahip olduğunu düşünmektedir. Dahası, “önleyici savaş”ı başlatan taraf, kendi lehine olan bu dengesizliğin tamamen geçici olduğuna ve eğer saldırıyı geciktirirse, muhtemel düşmanının kendisine yetişeceğine ve gelecekte kendisine üstün geleceğine inanmaktadır. O halde “önleyici savaş”ı başlatmak, geçici avantaj algısına dayanan, kasıtlı ve önceden tasarlanmış bir eylemdir. Bundan dolayı da, “önleyici savaş”ı başlatan taraf, savaş kapasitesini “savunma” amacıyla değil “saldırı” amacıyla kullanmaktadır.[485]

Bilindiği üzere, 11 Eylül 2001 terörist saldırıları sonrasında ABD Eylül 2002’de “Yeni Ulusal Güvenlik Stratejisi” belgesini[486] açıklayarak, bu strateji kapsamında küresel terörizme karşı mücadele başlatmış ve bu mücadeleyi teröristler ile haydut devletlere karşı “önleyici savaş” doktrini üzerine bina etmiştir. “Bush Doktrini” olarak da adlandırılan bu doktrine göre, ABD Soğuk Savaş’ın “çevreleme” ve “caydırıcılık” siyasetini terk ederek, kendisini savunma hakkını kullanmak için yalnız hareket etmekten çekinmeyecek, şekillenmekte olan bir tehdit algıladığında ise bu tehdidin tam olarak ortaya çıkmasına imkân vermeden müdahalede bulunacaktır. BM Güvenlik Konseyi ve NATO gibi Soğuk Savaş yıllarında kurulmuş uluslararası yapılar ise, ABD’nin bu yeni savunma doktrininin gereklerine uyum sağlayabildikleri ölçüde varlıklarını ve işlevselliklerini koruyabileceklerdir.[487] Bu doktrinin ilk uygulaması ise Mart 2003’te Irak’ın ABD tarafından işgali olmuştur ki bu işgal hem uluslararası hukuka aykırıdır hem de uluslararası toplum tarafından meşru kabul edilmemiştir.[488] ABD’nin uluslararası hukuk bakımından temelden yoksun olan bu kuvvet kullanma girişimi, uluslararası hukuk bağlamında XX. yüzyıl boyunca geliştirilmeye çalışılan kurallar ve kurumlar açısından ciddi bir güven bunalımı yaratırken, uluslararası barış ve güvenliğin geleceği açısından da kaygı verici bir süreç başlatmıştır.[489] Zira, BM Andlaşması’yla getirilen kuvvet kullanma yasağının, meşru müdafaa hakkının bu derece esnetilerek aşılmaya çalışılması, gelecekte devletlerin politik, ekonomik ve askeri hedeflerine göre tek taraflı dayatmalarıyla kendi hukuklarını yaratmaları sonucunu doğurabilecektir.[490]

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

TÜRK DIŞ POLİTİKASININ GENEL ÇERÇEVESİ

          1) Türk Dış Politikasını Etkileyen Temel Unsurlar

Sosyal bilimlerde, bir olgu, bir olay ya da bir ilişki incelenirken; bu olguyu, olayı ya da ilişkiyi etkileyen, belirleyen ve biçimlendiren çeşitli unsurların olduğunun göz önünde tutulması sağlıklı sonuçlara ulaşılabilmesi açısından son derece önemlidir. Türk dış politikasında “güç kullanma” seçeneğini incelemeyi amaçlayan çalışmamız açısından da, Türk dış politikasının genel çerçevesinin ortaya konularak bu çerçeveyi etkileyen temel unsurların ele alınması bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Zira, bir devletin dış politikasının yürütülmesi sırasında ortaya çıkabilecek bir dış politika krizinde uygulamaya konabilecek olan “güç kullanma” seçeneği, salt bir dış politika eylemi olmanın ötesinde; o devletin dış politikasını etkileyen/belirleyen çeşitli unsurlardan bağımsız olarak düşünülebilecek bir eylem değildir. Bu bağlamda, (ağırlık dereceleri farklı olmakla birlikte) Türk dış politikasını etkileyen temel unsurlar[491] açısından bu hususun çok daha fazla geçerli olduğu savı çalışmamızın bu bölümünün temel varsayımını oluşturmaktadır.

Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, Türkiye’nin dış politika çevresi, birçok devlete oranla çok daha geniştir. Bu nedenle de Türk dış politikasını etkileyen unsurlar hem genelden farklı, hem de fazla sayıdadırlar. Bu özgünlük bağlamında, söz konusu unsurların Türk dış politikasında, birçok devletin dış politikasındaki unsurlara göre daha farklı sonuçlar yarattığı da söylenebilir.[492] Buradan hareketle, Türk dış politikası üzerine yapılan çalışmalara bakıldığında, yazarların Türk dış politikasını etkileyen söz konusu unsurları farklı sınıflandırmalar çerçevesinde ele aldıkları görülmektedir. Çalışmamıza kaynaklık etmesi açısından söz konusu unsurların bazı çalışmalarda ne şekilde isimlendirildiği Tablo 4’te genel olarak gösterilmiştir. Sınıflandırmalarda da görüldüğü üzere, Türk dış politikasını etkileyen unsurların farklı isimlerle adlandırılsalar da, çalışmamızın birinci bölümünde ele aldığımız “ulusal güç”ün bileşenleriyle (maddi unsurlar ve manevi unsurlar) doğrudan ya da dolaylı olarak örtüştüğü görülmektedir. Dolayısıyla burada ele alacağımız unsurlar aynı zamanda Türkiye’nin “ulusal güç” parametreleriyle de örtüşmektedir. Şüphesiz, bu unsurların her birinin kapsamlı bir biçimde ele alınması bu çalışmanın öngörülen kapsamını aşmaktadır. Hem bu nedenden dolayı hem de Türk dış politikasında tarihsel bir olgu olarak kendisini hissettiren “güç ve güvenlik” eksenli bir bakışın varlığı, söz konusu unsurların bu açılardan en önemli görülenlerinin ele alınmasını bu çalışmanın mantığı açısından daha anlamlı kılmaktadır. Diğer bir deyişle, ele alınacak unsurların seçilmesindeki temel ölçütümüz, ilgili unsurun “güç yaklaşımı” ve “jeopolitik yaklaşımlar”la doğrudan bağlantılı olma ve/veya Türk dış politikasındaki özgünlüğü yaratmada sahip olduğu yüksek ağırlık durumlarından birine sahip olmasıdır.

Tablo 4: Türk Dış Politikasını Etkileyen Unsurlara İlişkin Bazı Sınıflandırmalar

H. Ülman (1968) ve

H. Ülman-O. Sander (1972)[493]

▪ Güvenlik endişesi                         ▪ Karar alıcıların kişiliği      

▪ Coğrafi konum                              ▪ Ekonomik zorunluluklar

▪ Yönetim felsefesi                         ▪ Teknolojik gelişmişlik

▪ Türk ulusunun psikolojik kütle-durum alışları

Ö. Kürkçüoğlu (1980)[494]

▪ Dış etkenler (Uluslararası sistem, Uluslararası ideolojik etkiler, Uluslararası kamuoyu, Belirli bir dış sorun, Komşuluk sorunları, Uluslararası bağlantılar)

▪ İç etkenler (Milli güç, Sosyal ve İktisadi etkenler, Siyasi etkenler)

W. Hale (2006)[495]

▪ Coğrafi yerleşim                         ▪ Ekonomik gelişim

▪ İnsan kaynağı                              ▪ İç siyasal değişiklikler

▪ Doğal kaynaklar                         ▪ Karar alıcılar ve kamuoyu

B. Oran (2006)[496]

▪ Kültürel boyut                            ▪ Tarihsel boyut

▪ Stratejik boyut                            ▪ İç yapısal boyut

A. Davutoğlu (2010)[497]

▪ Sabit veriler (Coğrafya, tarih, nüfus, kültür)

▪ Potansiyel veriler (Ekonomik, teknolojik ve askeri kapasite)

▪ Stratejik zihniyet ve Kültürel kimlik

▪ Stratejik planlama ve Siyasi irade

Bütün bu söylenenlerin ışığında, Türk dış politikasını etkileyen unsurların en önemlilerinin “Jeopolitik/jeostratejik konum”, “güvenlik endişesi”, “askeri kapasite”, “yönetim felsefesi”[498] olduğunu söyleyebiliriz.

          a) Jeopolitik/Jeostratejik Konum

“Jeopolitik/jeostratejik konum”, çalışmamızın birinci bölümünde de vurguladığımız gibi, politik yapıların fiziki çevre şartlarıyla olan ilişkisine ve bu ilişkinin şekillendirdiği dinamik politik sürece ve konuma işaret etmektedir. Bu süreç ve konum devletlerin dış politika yönelimlerini etkilemede öylesine önemlidir ki, bazı yazarlar politikanın tamamının jeopolitikte olduğunu dahi iddia etmektedirler. Örneğin, Colin S. Grey, politik hayatın tamamının coğrafyayla ilişkili olduğunu ve uluslararası politik hayatın tamamının belirli bir coğrafi çevre ve koşul içinde cereyan ettiğini savunmaktadır.[499] Benzer bir şekilde, Özden Sanberk de, devletlerin dış politikalarının onların jeopolitik/jeostratejik konumlarının bir ifadesi olduğunu ileri sürmektedir.[500] Her ne kadar Grey’in iddiası abartılı olsa da, Türk dış politikasını etkileyen unsurlar açısından düşünüldüğünde; Türkiye’nin sahip olduğu jeopolitik/jeostratejik konumun birçok devletinkine oranla, dış politika yönelimlerini ve davranışlarını etkilemede herhalde daha fazla anlam ve önem taşıdığı söylenebilir. Zira, coğrafyanın süreklilik arz eden bir dış politika faktörü olduğu düşünülürse; Türkiye gibi, coğrafyasından kaynaklanan özgün bir jeopolitik/jeostratejik konuma sahip bir devlet açısından, bu unsurun dış politikadaki etkileyicilik derecesinin ne denli önemli olduğu daha kolay kavranabilir.

Gerçekten de, Türkiye’nin uluslararası öneminin vurgulandığı resmi, gayri resmi her toplantı ya da konuşmada (ve de pek çok bilimsel çalışmada) Türkiye’nin jeopolitik/jeostratejik konumuna atıf vardır.[501] Ahmet Davutoğlu’nun da dikkat çektiği gibi, bu sihirli kelime uluslararası alanda Türkiye’nin en önemli müzakere kozu olarak sürekli ileri sürülen, dikkate alınan bir unsur olagelmiştir.[502] Bu unsur, aynı zamanda Türk dış politikasını hem olumlu hem de olumsuz yönde etkileyen verilerin de kaynağını teşkil etmektedir.[503]

Türkiye jeopolitik/jeostratejik açıdan, kara ve deniz güç merkezlerinin doğu-batı ve kuzey-güney doğrultusundaki hâkimiyet alanı mücadelelerinin ve geçiş bölgelerinin merkezi konumunda bulunmaktadır. Bir yandan, kuzey-güney doğrultusunda Avrasya merkez kara kütlesini sıcak denizlere ve Afrika’ya bağlayan iki önemli kara geçiş bölgesi (Balkanlar ve Kafkasya) ve bir de deniz geçiş bölgesi (İstanbul ve Çanakkale Boğazları) Türkiye’de kesişmekte ve bu bölgeler jeoekonomik kaynak merkezleri olan Ortadoğu ve Hazar bölgesine bağlanırken; diğer yandan, doğu-batı doğrultusunda Anadolu yarımadası, Avrasya anakıtasını kuşatan stratejik yarımadalar kuşağının[504] en önemli halkasını teşkil etmektedir.[505] Zira, Anadolu yarımadası, tarih boyunca, güçler dengesinin sık yer değiştirdiği, geçmişteki düşmanlıkların, etnik ve dini çatışmaların, siyasi anlaşmazlıkların, büyük istikrarsızlık ve belirsizliklerin hüküm sürdüğü, Müslümanlık ile Hıristiyanlığın ve Yahudiliğin yakın ve sık temas halinde bulunduğu bir coğrafyadır.[506] Türkiye’nin Asya ve Avrupa kıtaları arasındaki bu özgün konumu (adeta bir köprü konumunda olması), onu, Rusya hariç hem Asya’da hem de Avrupa’da toprakları olan tek ülke konumuna da taşımaktadır.[507] Keza, Türkiye bir Asya, bir Avrupa ülkesi olduğu kadar, bir Balkan, bir Akdeniz, bir Ortadoğu, bir Karadeniz, bir Kafkas ülkesidir de.[508] Bu nedenle Türkiye sadece Batı dünyasının değil, aynı zamanda İslam dünyasının da bir üyesidir.[509] Dolayısıyla Türkiye bu konumuyla, Güneydoğu Avrupa’nın, Doğu Akdeniz’in, Kafkaslar’ın, eski Sovyetler Birliği’nin güney bölgelerinin ve Ortadoğu’nun uluslararası politikalarını etkilerken, kendisi de bu bölgelerden doğal olarak etkilenmektedir.[510] Bütün bu çerçeve dahilinde, Türkiye, jeopolitik/jeostratejik önemiyle ve uluslararası sistemin yapısını etkileme potansiyelini içinde barındıran hassas bir bölgede sahip olduğu jeopolitik konumuyla; global gelişmelerde, dünya politikasının seyrinde etkili olabilecek önemli bir ülkedir.[511] (Türkiye’nin coğrafyasına ilişkin bazı sayısal veriler Tablo 5’te gösterilmiştir.)

Türkiye’nin jeopolitik/jeostratejik konumunun ortaya çıkardığı bu bağlantı çeşitliliği, onun dünya politikasındaki siyasal ve ekonomik konumlanışı üzerinde de etkili olmaktadır. Şöyle ki, Türkiye, daha çok Avrupa (ya da Batı) ile ittifak ilişkisine girişmiş olmasından dolayı, siyasal açıdan bir Avrupa ülkesi olarak kabul edilmekle birlikte; aynı zamanda, Ortadoğu siyasal sistemi içinde de bulunmaktadır. Ortadoğu’da ortaya çıkan siyasal ve askeri gelişmelerden etkilenen Türkiye, Müslüman bir ülke olarak da bölge ülkeleriyle tarihsel ve kültürel bağlar içerisindedir. Fakat, bölge ülkelerinin çoğunun aksine, bir Üçüncü Dünya (Third World) ülkesi[512] olmaması, Türkiye’nin siyasal bağlantılarının saptanmasında kolaylaştırıcı bir unsur olmamaktadır. Bütün bu söylenenlerin ışığında, Türkiye’nin, Ortadoğu bölgesindeki yerinin ve rolünün tam açık olmadığı görülmektedir.[513]

Tablo 5: Türkiye’nin Coğrafyasına İlişkin Bazı Sayısal Veriler

Yüzölçümü

▪ 779.452 km² (izdüşüm alanı)

▪ 814.578 km² (gerçek alanı)

▪ Topraklarının yaklaşık %97’si Asya’da, geri kalanı Avrupa’da yer almaktadır.

Coğrafi

konumu

▪ 26 ͦ - 45 ͦ Doğu boylamları

(Batıdan doğuya uzunluğu yaklaşık 1600 km)

▪ 36 ͦ - 42 ͦ Kuzey enlemleri

(Kuzeyden güneye genişliği yaklaşık 700 km)

Kara sınırları

▪ Bulgaristan (269 km)                   ▪ İran (454 km)              

▪ Yunanistan (212 km)                    ▪ Gürcistan (276 km)

▪ Suriye (877 km)                             ▪ Ermenistan (316 km)

▪ Irak (331 km)                                  ▪ Azerbaycan-Nahçıvan[514] (18 km)         

Deniz kıyı

sınırları

▪ Karadeniz (1634 km)                   ▪ Marmara (927 km)        

▪ Ege Denizi (2189 km)                  ▪ Akdeniz (1577 km)

▪ İstanbul Boğazı (90 km)             ▪ Çanakkale Boğazı (172 km)                    ▪ Adalar (1067 km)

Bölgeler arası tüm bu bağlantı çeşitliği Türkiye için hem bir avantaj hem de dezavantaj olmaktadır. Her şeyden önce, bu durum Türkiye’ye, her bölgenin faaliyetlerine katılma ve bundan doğacak faydaları toplama avantajı sağlamaktadır. Ayrıca, ilgili her bölgede etkin bir politika izleme olanağına da sahip bulunmaktadır. Bu avantajlara rağmen, belirli bir bulanıklık ve bölgelerdeki rolü konusunda Türkiye zaman zaman karışıklık/ikilem de yaşamaktadır. Örneğin, önemli uluslararası gelişmelerde, Türkiye tam bir Ortadoğu veya Asya ülkesi gibi davranış modeli içine girememektedir.[515]

Türkiye’nin jeopolitik/jeostratejik konumuna ilişkin bu genel panoramanın ardından, birinci bölümde incelediğimiz jeopolitik teoriler açısından da Türkiye’nin jeopolitik/jeostratejik konumunu değerlendirmemizde fayda vardır.

Türkiye, “Kara Hâkimiyet Teorisi”nin temellerini ortaya atan H. Mackinder’in geliştirdiği “Kalpgâh Kuramı”nda tanımladığı “Mihver/Heartland” bölgesinin yakınında olan bir ülkedir. Keza, Türkiye, N. J. Spykman’ın “Kenar Kuşak Hâkimiyet Teorisi”nde tanımladığı “Rimland”ın, diğer bir deyişle, kenar kuşağın sınırları içerisinde olan bir ülkedir. Kenar kuşağın, XXI. yüzyılda yeni güç merkezi olmaya aday Avrasya’yı çevreleyen ve kontrol eden yapısı düşünüldüğünde; Türkiye’nin bu konumu, bu güç merkeziyle doğrudan etkileşim içinde olma durumunu doğurmaktadır. Yılmaz Tezkan’ın da dikkat çektiği gibi, Türkiye’nin çevresindeki önemli bölgelere girişi kolaylaştıran ya da buralardan çıkışı kontrol eden bu yapısı ona adeta jeopolitik bir “mihver”[516] görüntüsü vermektedir ki, bu durum, jeopolitik/jeostratejik bir oyuncu olmak açısından önemli bir fırsat yaratmaktadır.[517] Öte yandan, A. Thayer Mahan tarafından geliştirilen, askeri ve ticari açıdan güçlü bir devlet olabilmenin yolunun denizlerde ve suyollarında kontrolü elde tutmak esasına dayanan “Deniz Hâkimiyet Teorisi” açısından da Türkiye’nin konumu önemlidir. Üç tarafının denizlerle çevrili olması ve Boğazlar’ı elinde tutması nedeniyle Türkiye denizden ve karadan tüm kara parçaları ile bağlantı kurma avantajına sahiptir ve durum aynı zamanda Türkiye’ye “amfibi devlet”[518] olma özelliğini kazandırmaktadır.[519] Ancak, Yunanistan’la adalar ve karasuları nedeniyle Ege Denizi’nde ve Kıbrıs nedeniyle de Akdeniz’de yaşanan sorunlar düşünüldüğünde, Türkiye’nin bu özelliğinin tartışmalı olduğu da söylenebilir.

Son olarak, jeopolitik/jeostratejik konumun Türk dış politikası üzerindeki etkileyiciliğini genel hatlarıyla ele aldığımız bu kısımda, Türkiye’nin bu konumunun avantajlarından yeterince yararlanmadığını/yararlanamadığını ayrıca belirtmek gerekir. Bu konuda temel bir eleştiride bulunan Ahmet Davutoğlu’na göre, Türkiye’nin jeopolitiği değişik dönemlerde farklı açılardan önem taşıdığı halde, bu değişmeler Türk dış politikasını yürütenler tarafından yeterince dinamik bir tarzda yeniden yorumlanmadığı için statik bir jeopolitik görüşün dar kalıpları içinde kalınmaktadır. Özellikle, Soğuk Savaş döneminde Türkiye, sahip olduğu jeopolitik/jeostratejik faktörü son derece statik bir çerçevede, edilgen/çevre unsuru olmayı kabullendiği bir ittifak bloku nezdinde itibarını ve pazarlık gücünü arttıran bir koz olarak kullanmaya çalışmıştır. Bu haliyle Türkiye’nin sahip olduğu jeopolitik, “dünyaya açılım” stratejisinin bir parametresi olmaktan çok “statükoyu müdafaa” stratejisinin bir aracı haline gelmiştir. [520]  Soğuk Savaş parametrelerinin yok olduğu yeni uluslararası çevre içinde Türkiye’nin jeopolitiğinin rolünün yeniden yorumlanması gerektiğini savunan Davutoğlu’na göre, küresel ve bölgesel dengelerin dinamik bir şekilde değiştiği bu yeni dönemde, jeopolitiği statükoyu korumak için kullanmak, zamanla jeopolitik avantajların da kullanılamaz hale gelmesine yol açacaktır. Bu nedenle, Türkiye temel dış politika stratejisini, ileride uluslararası çevreye kademeli bir tarzda açılabilmek için kullanabileceği üç önemli bölgesel etki alanı[521] içinde taktik önceliklere dayandırmak zaruretiyle karşı karşıyadır.[522] Türkiye ancak bu sayede, bu jeopolitik kuşaklar arasındaki geçişkenliği ve karşılıklı bağımlılığı iyi değerlendirebildiği ölçüde uluslararası sistemin edilgen/çevre unsuru olmak konumundan kurtulabilecektir.[523]

          b) Güvenlik Endişesi

Bağımsızlığını ve ülkesel bütünlüğünü korumak ve sürdürmek bütün devletlerin en temel dış politika amacıdır. Bu bağlamda, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu günden bu yana bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü korumak, sürdürmek ve buna yönelik tehditleri bertaraf etmek anlamında varolan “güvenlik endişesi”nin temellerinde coğrafi ve tarihsel gerçekliklerin varlığı yatmaktadır. Bu gerçeklikler aynı zamanda Türkiye’nin dış politikadaki “stratejik zihniyet”inin[524] biçimlenmesinde de önemli rol oynamaktadır. Zira, “zihniyet” ile “strateji” arasındaki ilişki, coğrafi verilere dayalı mekân algılaması ile tarih bilincine dayalı zaman algılamasının kesişim alanında ortaya çıkmaktadır. Farklı toplumların (devletlerin) farklı stratejik bakış açılarına sahip olmaları, aslında, bu mekân ve zaman boyutlarına dayanan dünya algılamalarına dayanmaktadır.[525] Dolayısıyla, Türk dış politikasını etkileyen bir unsur olarak “güvenlik endişesi” zaman içinde değişiklikler gösterse de, özellikle Türkiye’nin sahip olduğu coğrafi unsurlardan kaynaklanan ve/veya onunla bir biçimde ilişkili olan dış politika sorunları düşünüldüğünde hala önemlidir.

Türkiye’nin “güvenlik endişesi”nin birinci ayağında sahip olduğu coğrafya ve Osmanlı İmparatorluğu’ndan devraldığı jeopolitik/jeostratejik miras yatmaktadır ve bu özellikler Türkiye’ye pasif bir diplomasi ile kabuğuna çekilme rahatlığı vermemektedir. Oral Sander’in tanımlamasıyla, tıpkı Osmanlı İmparatorluğu’nda olduğu gibi, Türkiye’nin de “iki cepheli”[526] ve dolayısıyla “iki statükolu”[527] bir devlet olması, Türkiye’yi önemli güvenlik sorunlarıyla karşı karşıya bırakmaktadır.[528]

Öncelikle, Türkiye’nin büyük bölümünün üzerinde kurulduğu Anadolu yarımadası, Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının geçiş noktasında ve doğu-batı doğrultusunda bulunan tek yarımadadır. Büyük ölçüde bu yüzden, yarımada M. Ö. 7500 yılından bugüne kadarki uzun yerleşme tarihinde yeryüzünün en büyük göç hareketlerine ve her yönden istila hareketlerine sahne olmuştur. Anadolu yarımadasının, bu üç kıtanın kesişme noktasında bulunması ve Avrupa kara kütlesini Ortadoğu ve Afrika’ya bağlama özellikleri, yarımadada kurulmuş bulunan devletlere belirli ölçüde bir önem ve avantaj sağlarken, bununla birlikte toprak bütünlüklerini ve bağımsızlıklarını koruma konusunda bir güvensizlik duygusu da (güvenlik endişesi) kazandırmıştır ki; bugün, Türkiye’nin de aynı durumda olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.[529] Türkiye, her ne kadar, bu özellikleri Osmanlı’dan daha sınırlı bir ölçekte devralmasına ve genişlemeci bir devlet olmamasına rağmen, iki cepheli devlet olmanın yarattığı zayıflıklardan dolayı güvensizlik yaşamaktadır. Bu güvensizliği ortadan kaldırmak için de askeri bakımdan güçlü olmak, dönem dönem ittifaklar kurmak ya da ittifaklara girmek ve bu bağlamda iki ayrı cepheye ya da iki ayrı statükoya dikkat etmek zorunda kalmıştır.[530]

İkinci olarak, İstanbul ve Çanakkale Boğazları’na sahip olması nedeniyle Türkiye’nin stratejik önemi bölgesel boyuttan evrensel boyuta çıkmaktadır. Boğazların stratejik önemi, nükleer silah sistemlerinin gelişmesiyle ortadan kalkmamıştır ve bu nedenle Türkiye evrensel gelişmeleri etkileme olanağına sahip olduğu gibi, evrensel gelişmelerin etkisine de açılmaktadır.[531] Boğazlar, gerek kuzey-güney gerekse doğu-batı istikametinde küresel ve bölgesel dengeleri belirleyen temel jeopolitik, jeoekonomik ve jeokültürel hatların kesişim alanı üzerinde yer almaktadır. Ahmet Davutoğlu’na göre, dünya üzerindeki başka hiçbir geçiş bölgesi bu derece karmaşık dengelerin rol oynadığı bir coğrafi ve tarihi altyapıya sahip değildir. Bu özel konum, Boğazlar’a sahip olan siyasi iradenin kader ibresini de neredeyse Boğazlar’a bağlayan bir sonuç doğurmuştur tarih boyunca.[532] Geçmişte, Boğazlar’ın doğusu ve batısı ayrı güçlerin politik ya da askeri denetiminde bulunduğu zamanlarda; Anadolu yarımadasının Boğazlar bölgesine hâkim durumda bulunması nedeniyle, Anadolu’ya hâkim olan tarafın, eninde sonunda, Boğazlar ve Trakya’ya da hâkim olduğu görülmüştür. Örneğin, İznik kralının 1261’de İstanbul’u Latinler’den alması; Osmanlı Devleti’nin 1453’te İstanbul’u ele geçirmesi ve nihayet Kurtuluş Savaşı’nda Mustafa Kemal’in önderliğindeki kuvvetlerin Anadolu’yu düşmanlardan temizledikten sonra Boğazlar ile İstanbul ve Trakya’yı kuvvete başvurmadan geri alması gibi olaylar bu gerçekliğin bir sonucudur.[533] Öte yandan, Boğazlar, savunulması oldukça güç[534] ve sorunlu bir bölgedir ve bu haliyle Türkiye’nin belli başlı güvenlik kaygılarından birini oluşturmaktadır. Boğazlar, hava saldırılarına ve denizden gelecek potansiyel tehlikelere açık olduğu gibi, Türkiye’nin burayı savunmak açısından Avrupa kıtası tarafında ülke derinliğine sahip olmadığı da ortadadır. Bu durum karşısında, Türkiye’nin en güçlü ordusu olan I. Ordu’nun Boğazlar ve onu çevreleyen alanda konuşlandırılmış olması, bu gerçekliğin Türkiye tarafından bütünüyle algılandığını göstermektedir. [535]

Üçüncü olarak, Türkiye’nin sahip olduğu sınırların sayısı ve niteliği de “güvenlik endişesi”ni doğuran önemli bir faktördür.[536] Uluslararası politika literatüründe, bir devletin sahip olduğu sahip olduğu sınır sayısı ile dış politika davranışları (özellikle giriştiği savaşlar bakımından) arasındaki ilişki üzerinde duran bazı çalışmalarda doğrusal bağlantılara rastlanmıştır.[537] “Sınır”ların, devletlerin nüfuz edebilecekleri alan üzerinde bir kısıtlama oluşturduğu[538] ve dış politikanın da sınırlardan başlayarak üretilen bir politik faaliyet[539] olduğu düşünüldüğünde; Türkiye gibi çok sayıda devletle sınırı olan bir devletin “güvenlik endişesi” anlaşılabilir bir şeydir. Zira, Benjamin Most ve Harvey Starr’ın da dikkat çektiği gibi, çok sayıda ve kimisi güçlü devletlerle sınırlara sahip olan bir devlet, bu devletlerin birkaçından gelebilecek olan tehdit ve saldırı riski karşısında güvensizlik içindedir.[540] Üstelik, Türkiye’nin “güvenlik endişesi”nin artmasında komşularının sahip olduğu farklı rejimler, ideolojiler, hedefler (ve tüm bu özelliklerde tarihsel süreç içinde yaşanan değişiklikler) de etkili olmaktadır ve Türkiye’nin bu devletlerle ilişkileri her dönemde barışçıl bir görüntü arz etmemiştir/etmemektedir.[541] Nitekim, Türkiye’nin komşularının büyük çoğunluğuyla arasında varolan tarihsel ya da çıkarsal anlaşmazlıkları (özellikle Ege sorunları ve Kıbrıs nedeniyle Yunanistan’la yaşanmakta olan anlaşmazlıklar) bugün de devam etmektedir. Dolayısıyla, Oral Sander’in de vurguladığı gibi, Türkiye’nin komşularının sayısı ve bileşimi, Türklerin “dost mu, düşman mı?” imgesine sahip olmasını haklı kılan bir unsur olarak ortada durmaktadır.[542] Zira, Türkiye, tüm tarihi boyunca, bu komşularının hiç olmazsa bazıları tarafından saldırıya uğrama riskiyle karşı karşıya kalmanın yarattığı bir belirsizlikle uğraşmak durumunda kalmıştır.[543] Bunun sonucu olarak da, güvenliğini sağlamak için çok çeşitli ittifak düzenlemelerine girmiş ve Batı’ya yönelik bir dış politika izlemiştir.[544]

Tablo 6: Türkiye’nin Bölgesel Güvenlik Çemberleri ve İkilemleri[545]

Bölgesel Güvelik Çemberleri

İkilemler

Avrupa

▪ Batı ittifakında (NATO içerisinde) aktif bir biçimde yer alırken, bu nedenle kuzeydeki büyük komşuyu (Rusya) tehdit etmek

▪ AB’ye tam üye olmayı isterken içişlerine müdahale ettirmemek

Balkanlar

▪ Balkanlar’da sürekli etkin olmayı isterken, Bulgaristan ve Yunanistan yollarından en az birini sürekli açık tutacak biçimde davranmak zorunluluğu

Akdeniz

▪ Kendisini batıdan saran Yunanistan’la ve güneyden saran Kıbrıs’la ilişkilerde yaşamsal çıkarları koruma zorunluluğu

Ortadoğu

▪ Bölgede etkin rol oynamak durumunda olmak, ancak bunu yaparken bölgenin iç sorunlarının ve çatışmalarının içine çekilmemek zorunluluğu

Kafkaslar

▪ Bölgede kendine yakın ve güçlü yönetimleri destekleyerek Rus etkisini hafifletmek ve enerji hatlarını kendi üzerinden dünyaya açmak çabası, ancak bunu yaparken Rusya’nın tepkisini üzerine çekmemeye çalışmak

Türkiye’nin “güvenlik endişesi”, Türk dış politikasının hedefleri üzerinde de etkili olmaktadır. Zira, yakın zamanlara kadar, Türk dış politikasının hedeflerinin çoğunun göreli olarak dar bir bölgesel bağlam çerçevesinde tanımlandığı ve daha çok savunmaya dönük bir karakter taşımakta olduğu görülmektedir. Ülkenin savunulmasıyla ilgili olarak aşırı derecede kaygı duyulması ve ülkeyi çevreleyen bölgelerin istikrarsızlığı konusunda endişe içinde olunması, bu durumu açıklar niteliktedir.[546]

Son olarak, Türkiye’nin “güvenlik endişesi”nin diğer ayağında ise “yakın çevre güvenlik halkası”nda[547] geçmişte yaşadığı tarihsel deneyimlerin de etkisinin bulunduğunu söylemekte fayda vardır. XX. yüzyılın ilk çeyreğine gelindiğinde, büyük bir imparatorluktan yok olma noktasına düşülmesinin ve sonra da ana ülkenin ve ulusal bağımsızlığın korunması için yoksulluk ve yoksunluk içinde mücadele edişin derin etkilerini taşıyan bu tarihsel deneyimler; Özden Sanberk ve Mustafa Aydın’ın da dikkat çektiği gibi, Türkiye’nin ulusal felsefesi, halkının karakteri[548] ve liderlerinin bilinçleri üzerinde güçlü etkiler bırakmıştır.[549] “Sevr fobisi/sendromu” olarak da adlandırılan ve sürekli olarak dış güçler tarafından bölünme, parçalanma, kuşatılma, yok edilme korkusunu oluşturan bu “güvensizlik psikozu”, şüphesiz Türk dış politikasının tarihsel belleğinde[550] de kendisine yer bulmuştur.[551] Üstelik bu “Sevr fobisi/sendromu”, Sevr Barış Andlaşması’yla ortaya çıkan ya da sadece ondan oluşan bir durum değildir. Bu durum, XIX. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlar’dan geri çekilmek zorunda kalmasının yarattığı trajik ve travmatik etkileri de kapsayan -hatta Batı’nın karşısında 1683’teki  II. Viyana Kuşatması’nın sonunda uğranılan bozgunla başlayan ve 10 Eylül 1921’de Duatepe’de (Polatlı/Ankara) son bulan 238 yıllık büyük geri çekilişi kapsayan- bir sürecin sonunda oluşmuştur. Türkiye Cumhuriyeti’nin, çoğunluğu artık Türklerin elinden çıkmış olan Balkan vilayetlerinden gelen eski İttihadçı subay ve yöneticiler tarafından yaratıldığına/kurulduğuna dikkat çeken Erick Jan Zürcher’in, bu kadronun “varolmaya” ve “güvenliğe” ilişkin kaygılarını betimlediği aşağıdaki ifadeleri, “Sevr fobisi/sendromu” konusunda bizlere daha net bir fikir vermektedir:

             “1912-1913’te, bu tarihten otuz yıl kadar önce Balkan vilayetlerinde doğmuş olan tüm Jön Türk subay ve memurları, bir anlamda atalarından kalmış evlerini ve yurtlarını kaybettiler. Pek çok durumda aileleri kaçmak zorunda             kalmış ve Osmanlı İmparatorluğu’nun çeşitli yerlerinde göçmen (muhacir) konumuna düşmüşlerdi.     Ancak şaşırtıcı bir şekilde bu durum, Jön Türkler’de eski toprakları kurtarma ya da intikamcılık gibi duyguları geliştirmedi. Tersine, aralarında pek çoğunun, kendilerine tamamen yabancı bir ülke olarak gördükleri Anadolu’yu yeni bir vatan olarak benimsemelerine yol açtı. Basında çıkan araştırma ve makalelerin gösterdiği üzere, Anadolu insanı ve kültürüne yönelik ilgide bir artış olacaktı. Öte yanda,           o güne kadar olanların yeniden yaşanmasına bir daha asla izin verilmeyeceği duygusu da güçlenecekti. Anadolu, Balkanların yaşadıklarını yaşamamalıydı. Burası, kelimenin gerçek anlamında ‘Türk’ün son dayanak noktası’ydı. ...Jön            Türkler, Anadolu’yu yeni bir anavatan haline dönüştürmede başarılı olmuşlardır. Mustafa Kemal Paşa’nın önderliği altında cumhuriyet kurulmuş, Ankara başkent olmuştur. İttihad ve Terakki Cemiyeti deneylerine sahip Balkan kökenli kadrolar, yeni cumhuriyetin önderliği içinde önemli bir yer almışlar ve sahip oldukları Balkan mirasını Anadolu’nun steplerinin ortasında bulunan yeni başkente taşımışlardır. Milliyetçiliğin yanı sıra, modernizasyon ya da daha doğrusu ‘çağdaşlık’ (muasırlık), Kemalist programın merkezindeki konulardan birisi olmuştur.  ...Öte yandan, elbette nostalji faktörü de söz konusudur. Dükkân ya da lokantaların isimleri, bu olguya ilişkin kanıtlar sunar. Öte yanda otuzlu yıllarda Mustafa Kemal Atatürk’ün günlük yaşamının önemli bir özelliği olan içkili gece toplantılarında, Gazi ve arkadaşlarını en çok Osmanlı Makedonyası’ndan yadigâr Rumeli türkülerini       söylemek duygulandırıyordu.”[552]

Ahmet Davutoğlu’na göre ise, Sevr, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinin bir “darboğaz”ıdır. Bu darboğaz yaşanmış ve aşılmıştır. Artık yaşanmış olması ne Türkiye’nin sürekli bir şekilde bu darboğazın ürküntüsü içinde yaşamasını ne de bu darboğazın aşılmasını sağlayan zaferin kazanımlarını hatırlayarak rehavete düşmeyi gerektirir. Sevr’i hatırlamak ve bilmek, Sevr’e giden süreçteki zaafların soğukkanlı bir tahlille değerlendirilmesini sağlıyorsa anlamlıdır; aksi durumda, Sevr’in pasifize eden ve defansif bir tavra sürükleyen psikolojik bir eziklik duygusunu doğurması Türkiye’nin atılım gücünü kırmaktadır.[553]

          c) Askeri Kapasite

Çalışmamızın birinci bölümünde de vurguladığımız gibi, askeri kapasite, devletlerin gerek barış dönemlerindeki potansiyel kapasitesinin gerekse savaş dönemlerindeki reel güç yansımasının temel göstergelerinden biridir. Askeri kapasite, değişen konjonktüre uygun bir tarzda kendini yenileyebilen bir parametre olarak hem ekonomik, diplomatik ve politik kararlardan etkilenmekte hem de bu kararların yöneliş ve uygulanış biçimini belirleyebilmektedir. Bu bağlamda, bir devletin askeri kapasitesine bağlı olarak, sahip olduğu güvenlik parametreleri ekonomik kaynakların kullanım ve aktarım biçimini etkilerken, diplomatik ve siyasi ilişkilerin seyrini de önemli ölçüde belirlemektedir.[554]

Türkiye’nin etkili bir dış politika izleyebilmesi, diğer ülkeleri kendi istediği yönde yönlendirebilmesi, her şeyden önce ülkenin kapasitesi ve bu kapasitenin ulusal güç biçiminde kullanabilmesiyle ilgilidir. Ülkenin gücünü oluşturan öğeler arasında ise ekonomik/teknolojik olanlar siyasi/askeri olanlara göre giderek nispi önemini arttırmakta ve bu bağlamda siyasi/askeri kapasitenin ekonomik/teknolojik kapasiteye olan bağımlılığı da her geçen gün biraz daha belirginleşmektedir. Ancak, son tahlilde, siyasi/askeri kapasite hala büyük önem taşımaktadır.[555]

Türk dış politikasını etkileyen bir unsur olarak “askeri kapasite”sinin Türkiye’nin en iddialı alanı olduğu, Türk askerinin savaşma yeteneğinin yanı sıra, Türkiye’nin sahip olduğu askeri teknik personelin hayli yeterli olduğu genellikle kabul gören bir husustur.[556] Gerçekten de ana silah sistemleri, personel miktarı, eğitim düzeyi, gece harekât kabiliyeti, seferberlik sistemi vb. gibi unsurlar açısından Türkiye’nin askeri kapasitesinin önemli bir büyüklüğe sahip olduğu söylenebilir. Bununla birlikte, silahlarının ancak % 20’si kadarını kendisi yapabilen Türkiye; silah gücü, teknolojisi, yedek parçası ve cephanesi bakımından (silah sanayiinde önemli yatırımlar yapmış olmasına rağmen) büyük ölçüde dışarıya bağımlı bir ülkedir.[557] Silah gücünün ve teknolojisinin sağlanmasındaki bu dışa bağımlılık, Türkiye’nin ekonomik bakımdan da dışa bağımlı hale geldiği gerçeğiyle birlikte düşünüldüğünde; Türkiye’nin savunma ihtiyaçları ile ekonomik ve teknolojik kapasitesi arasında stratejik bir uyumluluğun olması gerektiği gerçeğini ortaya çıkmaktadır.[558]

Türkiye’nin askeri kapasitesinin en iddialı alanı olması temelde coğrafyasından kaynaklanan bir savunma yapılanmasına ihtiyaç duymasından ileri gelmektedir. Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu’daki krizler ve çatışmalar, Türkiye’nin, neredeyse sürekli bir teyakkuz durumu yaşamasına neden olmaktadır. Bu bağlamda, dünyanın en çok güvenlik tüketen coğrafyasında yer alması nedeniyle, Türkiye’nin askeri kapasitesini belli bir düzeyde tutması bir zorunluluktur.[559] Keza, Türkiye, dış politikasında, askeri güç unsurunu kullanmadan (“silah desteği” olmaksızın) çözemeyeceği sorunlara da sahiptir.[560] Bölgenin özellikleri dikkate alınacak olursa (özellikle Ortadoğu’nun), Türkiye’nin de bir bölge ülkesi olarak, savunma harcamalarını uzun bir süre daha belli bir düzeyde tutma zorunluluğu kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Türkiye açısından, Kafkasya ve Balkanlar’da da benzer durumlar söz konusudur ve aynı derecede önemlidir. Bu bölgelerden herhangi birinde yer alan bir ülke için söz konusu olan durum, Türkiye için, bu üç bölgenin de bir üyesi olarak geçerlidir. Diğer bir deyişle, Yunanistan yalnızca bir Balkanlar, Ermenistan yalnızca bir Kafkasya, Suriye yalnızca bir Ortadoğu ülkesi iken; Türkiye, aynı anda Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu ülkesidir. Dolayısıyla, bu bölgelerdeki herhangi bir ülke için risk, tehdit ve güvenlik açısından ‘bir’ olan herhangi bir durum, Türkiye için en az ‘üç’tür. Bu nedenle de, Türkiye’nin dış politika gündeminde bulunan birçok sorunu kendi görüşü doğrultusunda yönlendirebilmesi için gerekli olan en önemli dış politika önlemi, ülkenin siyasal ve ekonomik istikrarını sağlayarak askeri kapasitesini caydırıcı bir düzeyde tutabilmektir.[561]

Türkiye, yıllık bazda yapılan çeşitli değerlendirmelerde dünyada askeri kapasite bakımından ilk on ya da on beşte yer alan bir ülke olduğu gibi, Avrupa güvenlik sisteminin de önemli bir aktörü konumundadır (Bkz. Tablo 7, Tablo 8 ve Grafik 1). Türkiye, Avrupa-Atlantik bölgesinde güvenlik ve istikrarın pasif net bir tüketicisi olmanın tam zıddına, güvenlik ve istikrarı ortaya çıkaran temel güçlerden biridir. Sahip olduğu büyük ordu, Batı’nın istikrarına yöneltilmiş tehditlerin ve risklerin bertaraf edilmesinde ciddi bir stratejik artı değer oluşturmaktadır.[562]  

Bu bağlamda, Avrupa güvenlik bölgesindeki operasyonlar için önemli bir güç olan Türkiye; Güneydoğu Avrupa, Balkanlar, Kafkaslar ve Ortadoğu bölgeleri arasındaki konumlanışı nedeniyle, bu bölgelerde önemli bir aktör olarak öne çıkmaktadır.[563] Türkiye, NATO’da ABD’den sonra ikinci büyük kara kuvvetlerine ve beşinci büyük deniz kuvvetlerine sahiptir.[564] Türkiye sahip olduğu askeri güçle uluslararası alanda, kendisinin muktedir ve güçlü bir bölgesel devlet olduğunu değişik şekillerde ortaya koymaktadır. Bosna-Hersek’ten Karadeniz’e ve Ortadoğu’ya kadar uzanan geniş bir alanda ortaya çıkan krizlerde Türkiye, global güçlerle birlikte gerçekleştirilen girişimlerde önemli roller üstlenerek, dünya uluslar ailesinin küresel sorunlarla yakından ilgilenen aktif bir üyesi olduğunu göstermektedir.[565]

Tablo 7: Türkiye’nin Savunma Harcamaları (1988-2010)[566]

Harcama (milyar dolar; baz yıl 2009)

GSMH İçindeki Payı (%)

1988

8,858

2,9

1989

10,252

3,1

1990

12,384

3,5

1991

12,721

3,8

1992

13,395

3,9

1993

14,802

3,9

1994

14,475

4,1

1995

14,869

3,9

1996

16,648

4,1

1997

17,345

4,1

1998

18,175

3,3

1999

20,066

4,0

2000

19,420

3,7

2001

17,803

3,7

2002

18,942

3,9

2003

17,096

3,4

2004

15,602

2,8

2005

14,770

2,5

2006

15,859

2,5

2007

13,880

2,2

2008

15,285

2,3

2009

[16,302]*

[2,7]

2010

[15,634]

[2,4]

* “[ ]” içindeki rakamlar tahmini değerlerdir.

Bu bağlamda, Türkiye, Soğuk Savaş sona erdiğinden bu yana gerçekleştirilen barışı koruma operasyonlarına askeri güç vererek katkıda bulunmuştur ve bulunmaya devam etmektedir. F. Stephen Larrabee ve Ian O. Lesser’e göre de, Türkiye, özellikle son on yılda (1990’lardan itibaren) güçlü ordusu ve diplomatik ağırlığıyla gittikçe önemi artan bölgesel bir aktör haline gelmiştir.[567] Aslına bakılırsa, Türkiye, askeri varlığını, siyasi ve diplomatik kazanıma çevirmesini en iyi bilen devletlerden biridir. Türkiye’nin NATO’ya ve genel olarak da Batı blokuna dahil oluşunda Kore Savaşı’ndaki (1950-1953) Türk askeri varlığının büyük rolü vardır. Türk askerinin Sovyet tehdidi karşısındaki kıymeti de Türkiye’yi Soğuk Savaş boyunca önemli bir aktör haline getirmiştir. Türk ordusunun, Türk diplomasisi ve siyasi gücü üzerindeki katkıları XX. yüzyılın sonunda uluslararası barış güçlerinde ön plana çıkmaya başlamıştır. Ayrıca Türkiye de, uluslararası misyonlardan ve diğer işbirliklerinden büyük faydalar sağlamaktadır. Henüz ekonomik bir yarardan söz etmek zor olsa da, askeri gücün varlığı Türk diplomasisinin ve siyasetinin gücünü arttırmaktadır ve uzun vadede Türkiye’nin ulusal çıkarlarına hizmet etmektedir. Sedat Laçiner’in de dikkat çektiği gibi, 30 ayrı ülkede 77 şehitliği olan Türkiye gibi bir devletin kendi sınırlarına hapsolup kalması da bu çerçevede zaten olanaklı değildir.[568]

Metin Kutusu: Milyar $Grafik 1: Türkiye’nin Savunma Harcamaları (1988-2010)

Tablo 8: En Çok Savunma Harcaması Yapan Ülkeler (2010)[569]

Ülke

Harcama

(milyar $)

Değişim

(2001–2010)

(%)

GSMH (2010)

İçindeki Payı ( %)

Dünya Savunma Harcamaları İçindeki Payı (%)

1

ABD

698

81,3

4,8

43

2

Çin Halk Cumhuriyeti

[119]

189

[2,1]

[7,3]

3

İngiltere

59,6

21,9

2,7

3,7

4

Fransa

59,3

3,3

2,3

3,6

5

Rusya

[58,7]

82,4

[4,0]

[3,6]

Ara toplam  (İlk 5)

995

61

6

Japonya

54,5

-1,7

1,0

3,3

7

Suudi

Arabistan

45,2

63,0

10,4

2,8

8

Almanya

[45,2]

-2,7

[1,3]

[2,8]

9

Hindistan

41,3

54,3

2,7

2,5

10

İtalya

37,0

-5,8

[1,8]

[2,3]

Ara toplam (İlk 10 )

1219

75

11

Brezilya

33,5

30

1,6

2,1

12

Güney Kore

27,6

45,2

2,8

1,7

13

Avustralya

24,0

48,9

2,0

1,5

14

Kanada

[22,8]

51,8

[1,5]

[1,4]

15

Türkiye

[17,5]

-12,2

[2,4]

[1,1]

Ara toplam (İlk 15)

1344

82

Dünya

1630

50,3

2,6

100

          d) Yönetim Felsefesi

Türk dış politikasının en önemli belirleyici unsurlarından biri, “Cumhuriyet”tir. Zira, Cumhuriyet, bir rejim kavramı olmaktan çok daha fazla, farklı, derin ve felsefi bir anlam taşımaktadır Türkiye için.[570] Modern Türkiye Cumhuriyeti’nin kimliğini, 1924 Anayasası’ndan başlayarak tüm anayasalarda ve/veya yasalarda yer alan ve korunan, spesifik olarak da Atatürk’ün eylem ve öğütlerini içeren ilkeler ve kalıplar oluşturmaktadır. Bu kimliği tanımlayan öğeler de aynı zamanda dış politikayı belirleyen ilkeler halini almış, devletin kimliği ile dış politikanın kimliği özdeş hale gelmiştir.[571] Bu anlamda cumhuriyet olgusu ya da Türkiye Cumhuriyeti’nin yönetim felsefesi, başlı başına bir dış politika belirleyicisidir aslında. Türk yöneticileri, Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana, Batılı örneklere uygun liberal devlet biçimlerini benimsemişler, hatta bunların arasında en gelişmiş olan “demokratik devlet” modelini Türkiye’de gerçekleştirmeyi daha ilk günlerden başlayarak amaç edinmişlerdir.[572]

F. Stephen Larrabee ve Ian O. Lesser’e göre de, Cumhuriyet’in başlangıcından beri, Kemalist ideoloji –yumuşak anlamda bir yönetim felsefesi– iç ve dış politikanın hemen her alanında güçlü bir etkiye sahip olmuştur. Her şeyden önce Türk devletinin laik karakterine ve ülke bütünlüğüne dayanan Kemalist gelenek, dış politikada da Batı’ya yönelmeye, tarafsızlığa ve ülke bağımsızlığına önem vermektedir. Bu bağlamda, Atatürk’ün dünya görüşüne göre, iç ve dış politikalar birbiriyle sıkı sıkıya bağlantılıdır. Dış politikada, “dünya güçler dengesi” kullanılmalı ve “tam bağımsızlık” ile “ülke bütünlüğü”nün korunması hedeflenmelidir.[573]

Şaban Çalış’a göre de, modern Türkiye’nin dış ilişkilerine daha yakından bakıldığı zaman anlaşılmaktadır ki, Türkiye’nin dış politikasının temelleri Mustafa Kemal Atatürk tarafından atılmış ve o günden bugüne de genel karakterini aynıyla muhafaza etmiştir. Modern bir Batılı ulus yaratmaya çalışan Mustafa Kemal, dış politikayı da bu hayalini gerçekleştirmek için kullanmıştır. Nasıl ki, Türk toplumu ve devletini Batılılaştırmak için pek çok devrim yapılmışsa, dış politikada da Batılı olma ve bu medeniyetin standartlarına uygun hareket esas alınmıştır. Mustafa Kemal’in en samimi arzularından birisi Türkiye’yi Batı dünyasının eşit ve saygın bir üyesi olarak görmek olduğu için, bizzat kendi döneminde Ankara kararlı bir biçimde yüzünü Doğu’dan Batı’ya çevirmiştir. Her alanda Batılı olabilmek Cumhuriyet Türkiyesi’nin –deyim yerindeyse– “Kızıl Elma”sı[574] olmuştur.[575] Bu bağlamda, Cumhuriyet’ten bu yana, Türk dış politikası Kemalist davranış kalıplarını muhafaza ederek, çekirdeğinde varolan “Kızıl Elma” idealini gerçekleştirmeye çalışmaktadır.[576]

Diğer taraftan, Cumhuriyet, Türkiye için yalnızca bir yönetim biçimi ve bu yöndeki tercih değildir. Cumhuriyet, bir çağdaşlaşma projesi olduğu kadar, bir “varlık nedenidir” de. Osmanlı İmparatorluğu’nun külleri üzerine kurulan yeni devletin bir cumhuriyet olması, tarihin geldiği nokta, uluslararası konjonktür ve toplumun yapısı itibariyle, kaçınılmaz olarak ortaya çıkmıştır. Bu koşullar içerisinde ortaya çıkan Türkiye Cumhuriyeti’nin, biri laiklik[577], diğeri ulus-devlet olmak üzere iki ayağı vardır. Osmanlı mirasını (devlet yönetimini, diplomasi geleneğini ve deneyimini) devralmakla birlikte, Türk dış politikası, aynı zamanda işte bu Cumhuriyet felsefesiyle biçimlenmiştir. Diğer bir deyişle, Türk dış politikası, Cumhuriyet’in sahip olduğu “ruh”la ve “üslup”la vücut bulmuştur.[578] Bu bağlamda, Türkiye’nin “cumhuriyetçi” bir dış politika anlayışına sahip olduğu söylenebilir. Bu anlayış, tartışmaya açık olmakla birlikte, “cumhuriyet-laiklik-Batılılaşma-modernleşme -uluslararası sistem dışında kalmama/dünya sistemiyle entegrasyon” biçiminde bir zincirleme algılamadır. Şüphesiz, bu zincirleme ilişki tersten de okunabilir; dolayısıyla, çift taraflı bir gerektirirlik durumundan söz etmek de mümkündür.[579]

Sonuç olarak, temelde Batıcı ve laik karakteriyle Türk dış politikasının “ideolojik” bir yönünün olduğu da söylenebilir. Ancak, buradaki ideolojik yön, dış politikada belirli doktrin ve referansların propagandasını yapmak şeklinde değildir kanımca. Aksine, Türkiye’nin varlığını garanti altına almak için dış politikada tayin edilen ve sürekli olarak da o istikamette gidilen bir yön şeklindedir.

          2) Türk Dış Politikasının Temel İlkeleri ve Nitelikleri

Bir devletin, temel bazı ilkelere ve belirlenmiş amaçlara sahip olmaksızın bir dış politika yürütmesi düşünülemez ve zaten pek rastlanılan bir durum da değildir bu. Zira, uluslararası ortamda en “iddiasız” devletler bile ulusal çıkarları doğrultusunda bir dış politika izlerler. Devletlerin ulusal çıkarları doğrultusunda şekillendirdikleri dış politikaları genellikle uluslararası konjonktürün izin verdiği ölçüde gerçekleşmekle birlikte; devletler, dış politika ilkeleri ve amaçları konusunda, aslında oldukça “muhafazakâr” davranırlar. Bu bağlamda, bir devletin dış politikada sahip olduğu ilke ve amaçlar, zaman zaman gözden geçirilip rötuş görse de, esas karakterini sürekli olarak korur. Diğer bir deyişle, dış politikanın ilkeleri ve amaçları, temelde varlığını korurken; zaman içerisinde değişen koşullarla birlikte devletler gereken durumlarda stratejilerini, araçlarını ve taktiklerini değiştirebilirler.[580]

XX. yüzyılın ilk çeyreğinde, 600 yıllık bir imparatorluğun varisi olarak kurulan Türkiye gibi bir devletin de 80 yılı aşan dış politikasını yalnızca bir-iki ilkeye indirgeyip açıklamaya çalışmak zor olduğu gibi; onda tutarlı bir süreklilik[581] unsuru/unsurları bulmak da kolay değildir. Ancak yine de, 1923’ten bugüne uzanan süreçte, Türk dış politikasında hem anlamlı sayılabilecek sürekliliklere hem de “esneme” olarak tanımlayabileceğimiz birtakım yumuşak değişimlere[582] rastlamak mümkündür. Bu bağlamda, Türk dış politikası üzerine çalışmalar yapan pek çok yazar, Türk dış politikasının sürekli olarak iki temel ilkesi olduğu konusunda görüş birliği içerisindedirler. Söz konusu ilkeler “Statükoculuk” ve “Batıcılık”tır.[583] Gerçekten de, Türk dış politikası tarihinde çeşitli dönemlerde birtakım değişimler yaşanmakla birlikte, Türk dış politikasının iki temel yönelimini oluşturan bu iki unsurda belirgin bir süreklilik olagelmiştir.[584] Bu bağlamda, Şaban Çalış’ın da belirttiği gibi, aslında dış politika eğilimleri birbirlerinden çok farklı gibi görünse de, Türkiye Cumhuriyeti’nin bütün hükümetleri, Türk dış politikasının yöneliminde radikal bir değişiklik yarat(a)mamış, sadece bazı üslup farklılıkları göstermişlerdir.[585]

          a) Statükoculuk

 “Statüko” (status quo) kavramı “mevcut durum” anlamına gelen muhafazakâr bir kavramdır ve uluslararası ilişkilerde hâkim ilişki modeline atıfta bulunmaktadır.[586] Dolayısıyla, “statükoculuk” da (anti-revizyonizm) “mevcut durumu bozmama/ muhafaza etme/sürdürme politikası”dır.[587]

Uluslararası politika literatüründe genellikle realist yaklaşım ve modelle ilişkilendirilen statükoculuk; realizmin kurucusu Morgenthau’nun uluslararası politikada güç mücadelesiyle ilgili belirlediği üç temel politika türünden biridir de aynı zamanda. Buna göre, elde etmiş bulunduğu gücü korumaya ve kendi lehinde olan güç dağılımının değiştirilmesini önlemeye yönelik bir dış politika izleyen bir devlet statükocudur.[588] Bu bağlamda, “düzen” ve “istikrar”ın kilit değerler olduğu statükoculukta; uluslararası hukuk, uluslararası antlaşmalar ve diplomatik prosedürler uluslararası sistemi meşru kılan ve düzenleyen unsurlar olarak tanımlanmaktadır.[589] Statükocu devletler uluslararası sistemde genellikle bloklar, koalisyonlar ve askeri ittifaklar içinde bulunmak gibi karakteristik davranış modelleri oluştururlar. Statükocu devletler aynı zamanda hâkim uluslararası düzeni destekleyen ve karşılığında bu düzen sayesinde güçlenen iç değer ve yapılara da sahip olma eğilimi taşımaktadırlar. Öte yandan belirtilmesi gereken önemli bir nokta şudur ki, mevcut sistemin korunmasında yatan geniş menfaat birliği, statüko yanlısı cephe içerisinde ve bu cephede yer alan devletler arasındaki çatışmayı (her zaman) engelleyememektedir.[590] Bu genel açıklamaların ışığında Türk dış politikasında statükoculuğun anlamını ve kapsamını incelemeye geçebiliriz.

Öncelikle şunu söylemek gerekir ki, Türkiye Cumhuriyeti, I. Dünya Savaşı sonunda İtilaf devletlerinin karşısında Mustafa Kemal’in önderliğindeki Anadolu hareketi tarafından takınılan revizyonist (anti-statükocu) tutum sayesinde kurulmuş bir devlettir ve bu bakımdan ilginçlik arz etmektedir. Zira, Kurtuluş Savaşı sırasında Avrupa’daki ilk revizyonist devlet, hatta bunun için silaha ilk sarılan devlet olduğu halde; Türkiye, diğer bütün revizyonist devletlerin aksine Cumhuriyet’ten sonra artık elindekileri sağlamlaştırmak gerektiğine inanarak kesin bir statükoculuk politikası izlemeye başlamıştır.[591] Bu bağlamda, bugün pejoratif bir anlam yüklenen ve neredeyse “öcü” kabul edilen[592] “statükoculuk”, Türk dış politikası özelinde iki unsuru ihtiva eden bir kapsama, diğer bir deyişle ikili bir anlama sahiptir:[593]  

1) Mevcut sınırları sürdürme

2) Mevcut dengeleri sürdürme

Statükoculuğun Türk dış politikası uygulamalarındaki anlamlarından birincisi olan “Mevcut sınırları sürdürme” siyaseti; mevcut sınırlardan memnun olma, onları değiştirmek istememek ve bunun bir sonucu olarak da dış azınlıklarla ilgili olarak irredantizm politikası gütmeme anlayışıdır. Aslında, “Mevcut sınırları sürdürme” siyaseti anlamındaki bu statükoculuk, temelde Türkiye’nin coğrafi anlamda sahip olduğu “iki statükolu” (Doğu statükosu–Batı statükosu) bir devlet olma özelliği üzerinde yükselmektedir. Şöyle ki, daha önce de belirttiğimiz gibi, Türkiye’nin Osmanlı’dan sınırlı ölçekte devraldığı “iki cepheli” yani “iki statükolu” bir devlet olma özelliği; mevcut sınırları koruma ve sürdürme anlamında Türkiye’nin güvenlik algılamaları üzerinde oldukça etkili olmaktadır. Bu bağlamda, Türkiye’nin, “Doğu” ve “Batı” statükolarının niteliğine ilişkin olarak şunları söyleyebiliriz:

Türkiye’nin “Doğu statükosu”, 300 yıllık bir tarihi süreç içerisinde oluşmuş, yalnız askeri değil, aynı zamanda siyasal, kültürel ve hatta dini bir statükodur.[594] Öncelikle, 1928 yılından bu yana laik bir devlet olan Türkiye, bu konuda içişlerine karışılmasını dostça olmayan bir hareket olarak değerlendirmektedir. İkinci olarak, 1970’lerin sonlarından itibaren devletin toprak bütünlüğüne yönelik terörist ve ayrılıkçı hareketlerin hızlanması ve bunların Türkiye’nin doğu ve güney komşularının topraklarında üslenmiş olmaları[595], Türkiye’nin “Doğu statükosu”ndan endişe duymasına yol açmaktadır.[596] Üçüncü olarak, Ortadoğu ve Kafkaslar bölgesel sistemlerinde istikrarsızlığa yol açan gelişmeler de (Filistin sorunu nedeniyle devam eden Arap-İsrail uyuşmazlığı, Dağlık Karabağ sorunu nedeniyle ortaya çıkan Ermenistan-Azerbaycan uyuşmazlığı, 1979 İran Devrimi, 1980-1988 İran-Irak Savaşı, 1990’lı yıllarda yaşanan I. ve II. Körfez Savaşları, 2003’te ABD’nin Irak’ı işgali gibi) Türkiye’nin “Doğu statükosu” konusunda hassaslığını arttırmaktadır.

Buna karşılık, Türkiye’nin “Batı statükosu”, “Doğu statükosu”ndan farklı olarak, yetmiş yıllık bir tarihsel süreç içerisinde oluşmuştur ve doğudakinden çok daha hassastır.[597] Bu statükonun dayandığı temeller ise şunlardır: 1923 tarihli Lozan Barış Andlaşması, 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 1947 tarihli Paris Barış Andlaşması, Boğazönü ve Doğu Ege adalarının silahlardan arındırılmış statüsü, 6 millik karasuları ilanı, henüz çizilmemiş bulunan kıta sahanlığı statüsü ve Kıbrıs’ın şimdiki/gelecek statüsü’dür. Görüldüğü gibi, Türkiye’nin “Batı statükosu” son derece karmaşık ve hassas temeller üzerine oturmaktadır. Üstelik, Türk-Yunan ilişkilerinin geçirdiği evreler de dikkate alındığında, Türkiye’nin bu statükodaki değişikliklere karşı son derece hassas olduğu gerçeği açıkça görülebilir.

Bu nedenlerle, Türk dış politikasının en önemli amacı, “Doğu” ve “Batı” statükolarının korunmasıdır.[598]  Bu statükoların bozulması bilinmeyen tehlikeleri beraberinde getirebileceği gibi, bozulmasından Türkiye’nin kaybedeceği çok şey de vardır.[599] Türk dış politikasındaki “Mevcut sınırları sürdürme” yönündeki bu statükocu anlayış, Mustafa Kemal Atatürk’ün meşhur “Yurtta sulh, cihanda sulh” özdeyişiyle de kendisini en yalın biçimde ifade etmektedir. Türk dış politikasının temel yönelimini ifade eden bu söz, Türkiye’nin siyaseten, iktisaden ve uluslararası ilişkiler ya da dış politika alanında kendini dünya sisteminde varolan egemen yapıya oturtmasının ve uyumlulaştırmasının dile getirilmesidir. Zira, yurtta iktisadi, siyasi ve sosyal açıdan “Batıcı” bir düzen kuran Türkiye, kendi egemenliğine ve bağımsızlığına müdahale edilmemesini isterken; bunun karşılığında, başka devletlerin de bağımsızlığına ve egemenliğine müdahalede bulunmamayı ve bu sayede barış içinde yaşama arzusu içinde olmayı hedeflemiştir.[600] Bu bağlamda, Türkiye mevcut sınırlarının ötesinde, güç kullanarak yeni toprak edinme maceralarına girişmemiş, komşularına yönelik saldırgan siyasetten kaçınmış, komşularının içişlerine müdahale etmemiş, irredantist açılımlara gitmemiştir.[601]

Öte yandan, Türk dış politikası tarihinde bu anlamdaki statükoculuğun zaman zaman aşılarak, revizyonizm olarak nitelendirilebilecek olayların yaşandığı da bir gerçektir. Söz konusu olayların büyük bir kısmı çalışmamızın dördüncü bölümünde ayrıntılı olarak değerlendirilecek olmakla birlikte; burada genel bir değerlendirmede bulunmakta fayda vardır. 1932’de İran ile yapılan bir anlaşma sonucu gerçekleştirilen toprak değişimi, Lozan Boğazlar Sözleşmesi’yle statüsü tespit edilen Boğazlar rejiminin 1936’da Montrö Boğazlar Sözleşmesi’yle değiştirilmesi, 1939’da Hatay’ın Türkiye’ye ilhakının güce başvurulmadan gerçekleştirilmiş olması, 1950’de BM çatısı altında Kore’ye asker gönderilmesi, 1960 Garanti Antlaşması’na dayanılarak 1974’te Kıbrıs’a yapılan askeri müdahale, 1980’li yıllardan itibaren PKK hedeflerine karşı uluslararası hukuka ve ikili anlaşmalara dayanılarak gerçekleştirilen sınır ötesi askeri operasyonlar ve yine BM çatısı altında çeşitli Barış Gücü misyonlarında (muharip olmayan sivil ve askeri unsurlarla) görev alınarak Somali, Bosna, Kosova, Makedonya, Afganistan’a asker gönderilmesi gibi olaylar ilk bakışta statükocu politikayla ters düşen olaylar olarak değerlendirilebilir. Ancak, bu örnekler dikkatli bir gözle değerlendirildiğinde, Baskın Oran’ın da dikkat çektiği gibi, Türk dış politikasında statükoculuğun bu anlamına (mevcut sınırları sürdürme siyaseti) ilişkin olarak üç önemli sonuca ulaşmak mümkündür:[602]

             1) Türk dış politikasında “revizyonizm” Kurtuluş Savaşı içinde bile dar anlamda (Misak−ı Milli) yorumlanmış[603], savaş bitip Lozan Barış Andlaşması yapılır yapılmaz statükocu politikaya geçilmiş ve bugüne dek sürdürülmüştür.

             2) İran’la gerçekleştirilen toprak değişimi, Boğazlar rejiminin değiştirilmesi ve Hatay’ın Türkiye’ye katılması gibi olaylar, dönemin revizyonist devletlerinin yaptığının aksine silah kullanılmadan ve uluslararası hukuka uygun olarak cereyan etmiştir. Dolayısıyla, Türkiye, uluslararası alanda gerçekleştirdiği bu tür eylemlerini meşruluk kalıplarına (Baskın Oran’ın deyimiyle “uluslararası hukukun kara kaplı kitabına”) uydurmaya ve böylece tepkileri azaltmaya gayret göstermiştir.

             3) Türkiye’nin sınır dışına müdahale olayları da uluslararası hukuk ölçütlerine dayanılarak gerçekleştirilen eylemler olduğu gibi, bazı durumlarda da “Batıcı” statükoyu korumaya yönelik bir nitelik de taşımaktadır. (Kore Savaşı’na ve BM Barış Gücü misyonlarına katılım gibi)

Statükoculuğun Türk dış politikası uygulamalarındaki anlamlarından ikincisi olan “Mevcut dengeleri sürdürme” siyaseti ise; kurulu düzen içinde dengeleri sağlamak ve/veya sürdürmek anlayışına karşılık gelmektedir. Türkiye’nin jeopolitik/jeostratejik konumu, cumhuriyet tarihi boyunca bu bölgede güç mücadelesine girişen taraflar arasında denge kurmasını, ulusal çıkarlarının karşılanması noktasında en başvurulabilir seçenek olarak ortaya çıkarmıştır.[604] Aslında, Türk dış politikasındaki bu denge siyaseti, Osmanlı İmparatorluğu’nun XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren uygulamaya koyduğu denge siyasetinin bir devamıdır. Zira, zayıflayan Osmanlı İmparatorluğu, kendisine yönelen tehdit ve tehlikelere karşı, yanına bir büyük devleti almak suretiyle bir denge meydana getirerek varlığını korumaya, dağılma ve yıkılmasını önlemeye çalışmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun bu denge siyaseti, Cumhuriyet döneminde de Mustafa Kemal Atatürk tarafından devam ettirilerek günümüze kadar süregelmiştir.[605]

Türk dış politikasındaki denge siyaseti iki farklı türden denge uygulamasına yol açmıştır:

             1) Batı ile onun karşısındakiler arasında bir denge kurmaya çalışmak,

             2) Batı’yı oluşturan öğeler arasında da bir denge sağlamaya çalışmak.[606] (Bkz. Tablo 9)

Tablo 9: Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne Türk Dış Politikasında Denge Siyaseti Devreleri

F. Armaoğlu’na göre[607]

▪ 1791(1798)-1878

   Rus tehlikesine karşı İngiltere’ye dayanma

▪ 1888-1918

  Rus ve İngiliz tehlikesine karşı Almanya’ya dayanma

▪ 1920-1936

  Batılılara karşı Sovyet Rusya’ya dayanma

▪ 1936-1945

  Faşist İtalya tehlikesine karşı İngiltere’ye dayanma

▪ 1945-

  Sovyet tehlikesine karşı ABD’ye dayanma

B. Oran’a

göre[608]

1. tür denge uygulaması

2. tür denge uygulaması

                             Denge öğesi

1920-1939             SSCB

1939-1945             SSCB                  

1960-1980             SSCB

1945-                        ABD

                                  Denge öğesi

1919-1923          

1923-1939       Avrupa devletleri

1939-1945

Baskın Oran’a göre, Türkiye’nin birinci tür dengeyi sağlaması kolay olmamakla birlikte; seçeneklerini çoğaltmak, hatta yaratmak için, Türkiye dönem dönem bu dengeye oynamıştır ve bundan başarıyla yararlanmıştır. İkinci tür dengeyi ise, söz konusu dönemlerde Avrupa devletlerini birbirleriyle dengelemek anlamında başarıyla oynamıştır.[609]

Türk dış politikasında statükoculuğun bu anlamına (denge siyaseti) ilişkin olarak da üç önemli sonuca ulaşmak mümkündür:

             1) Kurulu düzenin başat öğesi daima Batı olduğundan, Türk dış politikasında statükocu politika ile Batıcı politika aslında aynı madalyonun iki farklı yüzü olmaktadır.

             2) Her iki tür dengenin kurulabildiği dönemlerde Türkiye’nin statükocu politikasını sürdürmesi kolaylaşmış, aksi durumda ise zorlaşmıştır. Nitekim, Türk dış politikasının yalnızca ABD’ye dayandığı Menderes ve Özal dönemlerinde statükocu dış politikadan sapmalar görülmüştür.

             3) Her iki tür dengenin kurulabildiği dönemlerde Türkiye’nin dışta göreli özerkliği artmış, aksi durumda ise azalmıştır. Nitekim, bu göreli özerklik Menderes, Özal ve 1990 sonrası dönemlerinde azalmıştır.[610]

Diğer taraftan, Mustafa Aydın’a göre ise, Türk dış politikasında statükoculuğun tanımlanmasında zaman içerisinde önemli bir değişim olmuştur. Şöyle ki, ilk başlarda statükoculuk, uluslararası klasik dış politika literatüründe kullanılan anlamında varolan “düzenin korunması” olarak algılanırken, bugün gelinen noktada (1990’lı yıllar için) artık hareketsizlik, hiçbir şey yapmama, taraf olmama gibi anlamlarda kullanılır hale gelmiştir. Bu bağlamda, 1980’li yılların iç siyasal ve sosyal dönüşümlerinden sonra, 1990’larda bu statükocu tavır, varolan statükonun korunması için bir çaba göstermeyi bile zül kabul eden, “aman bir tercih yapmayalım, bugün de böyle geçsin” (tercihte bulunmama tercihi) tarzında belirgin bir hareketsizlik tavrına dönüşmüştür. Aydın’a göre, statükoculuk, normal anlamında ele alındığında, varolan statükonun/ düzenin/yapının korunması için harekete geçmeyi de içeren bir dış politika yaklaşımıdır. Bu anlamda, Cumhuriyetin ilk yıllarında Türk dış politikasında statükoculuğun belli bir mantığı ve nedeni vardır: Bulunduğu coğrafyada Türkiye’nin komşu olduğu herhangi bir bölgedeki mevcut dengelerin değişmesi durumunda, bunun Türkiye’nin sınırlarını da etkileyebileceği veya Türkiye’nin sınırlarını da sorgulamaya açabileceği endişesinden dolayı statükocu bir tavır rasyonel bir tercih olarak öne çıkmaktaydı.[611] Ancak, yine de şunu belirtmek gerekir ki, 1930’lu yıllarda bile Türkiye’nin statükoculuğu yorumlama tarzı mutlak manada “statik” olmamıştır. “Statükoculuğun dinamik tarzda yorumlanması” olarak ifade edebileceğimiz bu anlayış, statükoda ortaya çıkan ya da süregelen riskler, tehditler ya da fırsatlar karşısında, mevcut statükonun aksayan ya da zayıf yönlerini dikkate alarak, “iyileştirme” ya da “sağlamlaştırma” yönünde pragmatist davranışlar sergilemek üzerine oturmuştur. Bu pragmatist davranışların “oportünizm”den uzak olması, Türk dış politikasındaki “statükoculuk” ilkesine uygun düşmektedir. Dolayısıyla, Türkiye ile İran arasındaki toprak değişimi (1932), Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936), Hatay Cumhuriyeti’nin Türkiye’ye katılması (1939) gibi olaylar, “statükoculuk”tan sapmaktan ziyade, aksine, Türkiye’nin ulusal çıkarlarını doğrudan ilgilendiren bazı konularda de jure ya da de facto ortaya çıkan gelişmeler karşısında, Türkiye’nin kendi ahdi hukukunu ve uluslararası hukuku da gözeterek, statükoculuğu “dinamik” ama “oportünist olmayan” bir tarzda yorumlamasının bir sonucudur. Esasen, uluslararası politikanın dinamik karakteri de bunu gerektirmektedir. Türkiye’nin bu türden bir statükoculuk tavrını, Kıbrıs Barış Harekâtı (1974) ve 1984’ten bu yana Kuzey Irak’taki PKK unsurlarına karşı yürüttüğü sınır ötesi operasyonlar gibi olaylarda da ortaya koyduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.

Türk dış politikasında statükoculuğun anlamına ve kapsamına ilişkin olarak yaptığımız bu değerlendirmelerden sonra, son olarak şu hususun da altını çizmekte fayda vardır. Soğuk Savaş’ın sona erdiği ve iki kutuplu uluslararası sistemin yıkıldığı 1990 sonrası, Türk dış politikasında, hem bazı yazarların statükoculuktan ayrılma saydıkları durumlar yaşanmasına, hem de statükoculuğun bırakılması gerektiğine ilişkin fikirler ileri sürülmesine rağmen; statükoculuk Türk dış politikasının temel ilkelerinden biri olmaya devam etmektedir.[612]

          b) Batıcılık

Türk dış politikasının ikinci temel ilkesi “Batıcılık”tır. Buradaki “Batı” ifadesi, (salt) bir coğrafi alanı değil, insan aklının üstünlüğüne dayanan ve çağdaş ekonomik, siyasi ve toplumsal yapıları içeren bir uygarlık biçimini kastetmektedir.[613] Dolayısıyla, “Batıcılık” olgusu, “insan hakları”, “demokrasi”, “laiklik”, “serbest piyasa ekonomisi” gibi değerleri içinde barındıran bir anlayışı simgelemektedir. Buradan hareketle Batıcılık, en genel anlamıyla, Türk dış politikasının hiç değişmeyen temel bir özelliği olarak “Batı”ya yönelik olmasını ifade eder.[614] Oral Sander’e göre, Batı bağlaşmasına sıkı sıkıya bağlılık olarak beliren bu temel yönelim, güvenlik ve toprak bütünlüğüne yönelik bir tehdidi karşılama gibi geçici bir olay değil, şaşılacak kadar süreklilik arz eden bir politika tercihidir.[615] Zira, Türk dış politikası, en azından yüz elli yıldır, “Batılılaşma” çizgisinde yürütülmektedir.[616]

Gerçekten de, Batıcılık ve Batılılaşma fikir ve olguları, XVIII. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu’nda devleti kurtarma çabaları açısından giderek etkili olmaya başlayan ve kendisini öncelikli olarak askeri alanda gösteren (ve daha sonra diğer alanlara da yayılan) reformist uygulamalar zincirine kaynaklık eden sürecin önde gelen unsurlarıdır. Gökhan Koçer’in de vurguladığı gibi, Türkiye için Batılılaşmak bir “araç”tır. Asıl olan “devletin bekası”dır.[617] XIX. yüzyılda, Osmanlı İmparatorluğu’nun “Avrupa Devletler Sistemi” (Avrupa Ahengi/European Concert) içerisinde yer alma çabası neyse, XX. ve XXI. yüzyılda Türkiye Cumhuriyeti’nin AB üyeliği yönünde gösterdiği çaba da özde odur. Değişen araçlardır, temel ilkeler ve amaçlar aynıdır. Tanzimat’la “Avrupalılaşma”ya (Batılılaşmaya) çalışan Osmanlı İmparatorluğu’nun nefesi yetmediği için, Türkiye Cumhuriyeti, bu maratonu, “Ulusal Program”la tamamlamayı bir borç ve görev bilmiştir.[618] Bu bağlamda, Batıcılık ve Batılılaşma, Batı’ya olan hayranlığın değil; aksine, (yaşamsal) bir zorunluluğun sonucudur.[619]

Tarihsel, ekonomik, siyasal ve güvenlik nedenleriyle Türk dış politikasının temel yönü Batı’ya dönüktür. Bu politikanın geçerli alternatifi yoktur.[620] “Batıcılık”, sekülerleştirilmeye çalışılan bir toplumun geçirdiği büyük dönüşümün tamamlayıcı unsuru olarak tercih edilmiştir. Ancak, bu tercih, taktiksel ve belli bir zaman dilimiyle sınırlı değildir. Türkiye Cumhuriyeti kurulduğu tarihten bu yana siyasal, toplumsal ve ekonomik yapısını Batı ülkelerini model alarak oluşturmaya çalışmış, en genel hatlarıyla Batı dünyasının kabul gören bir üyesi olmayı hedeflemiştir. Bu hedef, Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran ve devlete üç çeyrek yüzyıldır egemen olan siyasal bürokratik elitlerin beklenti ve talepleriyle de sınırlı değildir. En azından Türk halkının önemli bir kesiminden destek de bulan bir hedeftir. Türk siyasal ve toplumsal yapısının bütününün “Batı” modeli üzerine kurulmasının doğal bir sonucu olarak, Türk dış politikasının ana hatları da “Batı” dünyası içinde yer almanın araçlarını sağlayacak şekilde belirlenmiştir. Neticede, Türkiye’nin gerek uluslaşması, yani ulusal kimlik kazanması, gerekse de modernleşme çabaları Batılı olma, Batılılaşma istekleriyle başa baş gitmiş, gelişmenin, güçlü olmanın, dış politikanın referansı Batı ve Batılı devletlerin ve kurumların Türkiye’ye yönelik değerlendirmeleri olmuştur.[621]

Türkiye, hem Avrupa kıtasında toprağı bulunan tek İslam ülkesi olarak, hem de Batı’yla yüzyıllar boyunca bir etkileşim içinde bulunagelmesinden dolayı, kaçınılmaz bir gereklilik olarak Batı’yla belirli bir ilişkiye sahiptir.[622] Bu bağlamda, Batıcılık ilkesi, Türkiye’nin Batı bağlaşma sistemlerine ve Batı’nın kurduğu uluslararası örgütlere sürekli üyeliği[623] konusunda da önemli bir belirleyicidir. Oral Sander’in de vurguladığı gibi, Türkiye’nin bölgesel güvenlik ve işbirliği çabalarının hemen hemen tümü başarısızlıkla sonuçlanırken (örneğin; 1954 tarihli Balkan Paktı[624] ve 1955 tarihli Bağdat Paktı[625] gibi), Batı’nın “uluslar kümesi”ne üyeliği en azından başarısız değildir.[626] Bunun doğal sonucu ise, Türkiye’nin, Ortadoğu’nun Batı ile sürekli bir bağlaşmaya giren tek ülkesi konumunda olmasıdır. Bu çerçevede, Batı’yla her alanda tam bütünleşme, Türkiye Cumhuriyeti kurulduğu zamandan beri hiç değişikliğe uğramamış Türk dış politikasının temel hedeflerinden bir tanesidir. Türk siyasal eliti, Batı örgütlerinin bir üyesi olmayı aynı zamanda bir kimlik meselesi olarak da algılamaktadırlar.[627]

          c) Realizm ve Pragmatizm

Türkiye’nin, dış politikasında öyle davranışları vardır ki, bunlar, içeriden ve dışarıdan, kimi zaman “tutarsız”, “şahsiyetsiz”, “ikilem içinde bulunmak” vb. biçimde değerlendirilebilmektedir. Ancak, Türkiye’nin, örneğin, hem İsrail’le hem de Filistin’le ilişki içerisinde bulunması ya da laik bir devlet olarak İslam Konferansı Örgütü/İslam İşbirliği Teşkilatı (İKÖ/İİT) üyesi olması, bu sıfatların hiçbiriyle açıklanamayacağı gibi, Türkiye’yi anlamak için, dış politikasının niteliklerine bakmak da gerekli ve zorunludur.[628]

Genel olarak, Türk dış politikasının iki temel davranış kalıbı, dolayısıyla iki temel niteliği vardır: “Realizm” ve “Pragmatizm”. Kurumsal olarak derin bir deneyime sahip olan Türk dış politikası ideolojik değil, akılcı, realist ve pragmatik bir tabana oturmuştur. Gerçekçilik ve pragmatizm dış ilişkilerin yönetilmesinde baskın unsurlar olma özelliklerini her zaman korumuştur.[629] Bu iki niteliğin bir gereği olarak, uluslararası sistem dışında kalmama ve sisteme entegre olma çabası, her zaman için Türkiye’nin temel dış politika stratejisi olmuştur. Bu realist yaklaşım ve dış politika anlayışı, aslında Osmanlı’dan beri süregelmiş ve Türkiye için de önemli bir birikim ve deneyim oluşturmuştur. Şu söylenebilir ki, hem bir imparatorluk devleti olarak Osmanlı’nın, hem de cumhuriyet Türkiyesi’nin dış politikaları, ağırlıklı biçimde ve olabildiğince “güç politikası” (ve güvenlik) temelli olmuşlardır.[630] Diğer bir deyişle, Türkiye’nin geleneksel dış politika felsefesi realizm ya da reelpolitik uluslararası siyaset felsefesine (egemen devlet merkezli, askeri güvenlik ve güç kurma hedefli) dayanmaktadır.[631] Gerçekten de, uluslararası politikada realist yaklaşımın varsayımlarının çoğunun Türk dış politikasını tasarlayanların ve uygulayanların yaklaşımlarında egemen olduğu bir gerçektir.[632] Özellikle, Mustafa Kemal Atatürk’ün ve kurucu kadroların dış politikada öne çıkan en belirgin nitelikli vasıfları, ulaşılabilir hedefler belirlemeleri ve gerçekçiliği asla elden bırakmamış olmalarıdır.[633] Bu bağlamda, Cumhuriyet’in dış politikasının felsefesini oluşturan “nahif” ve fakat, aslında bir o kadar da gerçekçi bir içeriğe sahip olan “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözü ve ilkesi de, sanıldığı ve eleştirildiği kadar “pasif” bir politika öngörmemiştir.[634] Bu sözle, aslında, Türk dış politikasında “güvenlik” unsurunun ne kadar temel bir ihtiyaç olduğuna ve güvenliğin de ancak barışla sağlanabileceğine vurgu yapılmıştır.[635] Diğer bir deyişle bu ilke, Cumhuriyet dönemi Türk dış politikası için “kadife eldiven içindeki demir yumruk”tur.[636]

Türk dış politikasının genel olarak, “oportünist” olmayan bir pragmatizmi de esas aldığı söylenebilir. Zira, Türk dış politikasının, bazı zamanlar ve bazı durumlarda, ilkeleri ile uygulamaları arasındaki farklılığı da, pragmatizm olgusuyla açıklamak mümkündür.[637] Aslında, bütün devletlerin dış politikaları belli ölçüde pragmatizm taşır. Zira, dış politikasını, katı ideolojisi doğrultusunda belirlediğini iddia eden devletler bile, gerektiğinde, pragmatik politikalar izlerler ya da izlemek zorunda kalırlar. Ancak, dış politikada pragmatizmin de belli sınırları vardır. Her devlet, dış politikasını belli ilkeler doğrultusunda belirler ve dış politika kısa vadeli kazançlar ile bunların neden olabileceği uzun vadeli zararlar arasında bir denge kurularak oluşturulur. Dolayısıyla, dış politika uzun vadeli bir süreçtir. Bu yüzden de, dış politikada o devletin kuruluş ya da gelişiminde belirlenen ilkeler ile değişen uluslararası koşullara uygun dış politika belirleme arasında hassas bir denge vardır. Bunun göz ardı edilmesi ise çözümü güç sorunlar yaratabilir.[638]

Türk dış politikasında pragmatizm, tüm Cumhuriyet dönemi boyunca varolmuştur. Ancak, bazı dönemlerde daha sık başvurulan ve daha yoğun kullanılan bir durum göstermiştir.[639] Kurtuluş Savaşı sırasında Sovyetler Birliği’yle girilen ilişkiler[640] Türk dış politikasında önemli ve başarılı bir pragmatizm örneğidir. Bu bağlamda, Ankara Hükümeti, Sovyetlere yakınlaşmak ve yardım sağlamak için 18 Ekim 1920’de Mustafa Kemal’in talimatıyla Türkiye Komünist Fırkası’nı (partisini) kurdurmuş, Batı emperyalizmi aleyhinde demeçler vermiş, Lozan’a gitmeden önce ise komünist tevkifatı başlatmıştır.[641] Keza, Hatay’ın 1939’da Türkiye katılması olayı da oldukça başarılı bir pragmatizm örneğidir. Hatay örneği, aynı zamanda, Mustafa Kemal Atatürk’ün gerçekçiliğinin ve stratejist yanının bir ürünüdür de. Zira, Atatürk, dış politikada reelpolitik kavramının gerektirdiği manevralara da zamanında başvurmayı bilmiştir. Şüphesiz, bunu yaparken de, ulaşılabilir bir hedef belirlemiş ve güvenlikten asla taviz vermemiştir. Cumhuriyet tarihinde bu sayede, eski bir coğrafyada ortaya çıkan yeni meydan okumalara ve fırsatlara karşı pragmatist yaklaşılabilmiştir ki, bu durum, Türkiye’nin davranış matrisinde, ulus-devlet kaygıları ve imparatorluk vizyonunun üst üste çakıştığı noktadır.[642] Sonuç olarak, Türk dış politikasında pragmatizm örneklerine rastlamak her zaman için söz konusudur. Bu anlamda, Türkiye’nin İKÖ[643] üyeliği de[644], dış politikasında pragmatizmin en fazla hissedildiği güncel örneklerden biridir. Zira, İİT’de önemli bir rol almasına rağmen, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM), İTT’nin sözleşmesini onaylamamış olması nedeniyle, Türkiye hiçbir zaman örgütün hukuki (de jure) bir üyesi olmamıştır.[645] Keza, Türkiye’nin örgütteki bu fiili (de facto) durumuna rağmen, örgütün genel sekreterliğinin 2005 yılından bu yana Türkiye’nin önde gelen bilim adamlarından olan Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu[646] tarafından yürütülmesi gerçeği de, İİT konusunda Türk dış politikasındaki pragmatizmi tüm çıplaklığıyla ortaya koymaktadır.[647]

             (1) Bir Tartışma: AKP İktidarı Döneminde Türk Dış Politikasının Temel İlkeleri ve Nitelikleri: Esneme mi, Kırılma mı? Türk Dış Politikası “İslami”leşiyor (mu?)[648]

Bilindiği üzere 3 Kasım 2002’de Milletvekili Genel Seçimleri sonucunda Türkiye’de iktidara gelen ve 2012 sonu itibariyle onuncu yılını dolduran Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) iktidarı döneminde iç politikada olduğu gibi dış politikada da köklü değişimler ve dönüşümler yaşanmaya başlamıştır. AKP iktidarının başlattığı değişim ve dönüşümlerin dış politika ayağındaki tartışmayı şüphesiz Türk dış politikasının 80 yıldır süregelen ilke ve niteliklerinde görülen “esneme” hatta “kırılma” sayılabilecek değişim ve dönüşümler oluşturmaktadır.

Bu tartışmanın bir tarafını, Türk dış politikasında Batıcılığın, Statükoculuğun, Realizmin ve/veya Neorealizmin ve Pragmatizmin “ilkesel” olma durumunu bugün de korumaya devam ettiği savı oluşturmaktadır.  Diğer bir deyişle, Statükoculuk, Batıcılık, Realizm ve/veya Neorealizm ve Pragmatizm Türk dış politikasını yönlendirme konusunda, halen oldukça etkili dış politika ilkeleri ve nitelikleri olarak kabul edilmektedir.[649] Her ne kadar, Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle, bütün dünyadaki statükoyla birlikte Türk dış politikasının içinde cereyan ettiği koşullar da[650] çok radikal bir değişim geçirmiş olsa da; bu yeni duruma bakıp Türk dış politikasında “Batıcılık”tan ve “Statükoculuk”tan vazgeçildiği yargısına varmak çok kolay değildir. Zira, eski statükonun yıkıldığı ve yenisinin kurulduğu bir dönemde, Türk dış politikası gerek tarihsel sürekliliği gerekse jeopolitik konumu aynen devam ettiği için bu temel ilkelerden vazgeçmeden yeni statükodaki yerini aramaktadır.[651] Kabul etmek gerekir ki, Soğuk Savaş boyunca, iki kutuplu denge içerisinde Doğu Bloku’na karşı Batı’yla işbirliği yapmak gibi bir eksene oturan Türk dış politikasının çizgileri, bugüne göre çok daha belirgindi. Bu nedenle, Soğuk Savaş döneminde Türk dış politikasının manevra alanı yeni olanaklar yaratma kapasitesi bakımından dar olmasına karşın, yine bugüne göre daha istikrarlıydı. SSCB’nin yıkılmasıyla, durum göreli basitliğini ve belirginliğini yitirerek çok daha karmaşıklaşmıştır. Türk dış politikası, bu yeni statükonun oluşum sancıları içinde kendine yeni (ve eskisinden daha zayıf olmayan) bir rol inşa etme zorunluluğuyla karşı karşıya kalmış, Batı dünyası dışında yeni olanakların ortaya çıkması üzerine eskisine oranla çok daha aktifleşmiş, manevra alanını da genişletmiştir.[652] Bu bağlamda, özellikle son zamanlarda, Türkiye’nin Arap ve İslam ülkeleriyle yakınlaşması ve bu süreçte gelişen bazı olaylar (örneğin, İsrail’e karşı sert bir tavır sergilenmesi, İran’ın nükleer programı konusunda ağırlığın daha çok İran’dan taraf koyulması gibi, Suriye karşı izlenen çok farklı politikalar vb.), Batılı çevrelerde ve Türkiye’de “eksen değişikliği” tartışmalarını gündeme taşıyarak, Ankara’nın Batıcı çizgisinden ayrılmaya başladığı yorumlarına sebep olmuştur. Ancak, bazı yazarlara göre değişen şey, yeni bağların kurulması, böylece “çok yönlü” bir dış politika stratejisinin izlenmesidir ki; “çok yönlülük” esas yönü değiştirmeyi gerektirmemektedir. Türk dış politikasındaki bu yeni ilişkiler bir “alternatif” değil, bir “katma değer” olarak görülmelidir. Zaten bugün için de Türk dış politikasında ABD’nin, NATO’nun ve AB’nin taşıdığı öncelik değişmemiştir.[653] Dolayısıyla, bölgesel ve küresel düzeyde ortaya çıkan bu değişimler karşısında Türk dış politikasının geleneksel çizgilerini oluşturan Statükoculuğun ve Batıcılığın etkisini yitirdiğini ve Türkiye’nin bu ilkelerden vazgeçtiğini söylemek çok kolay değildir.[654]

Bu tartışmanın diğer tarafını ise, Türk dış politikasında Batıcılığın, Statükoculuğun, Realizmin ve/veya Neorealizmin ve Pragmatizmin “ilkesel” olma durumunun AKP iktidarı eliyle değiştirilmeye ve dönüştürülmeye başlandığı savı oluşturmaktadır ki, bu tezi ben de desteklemekteyim.

Öncelikle şunu söylemek gerekir ki, AKP iktidarının dış politika felsefesinin temeli, AKP’nin önce dış politika baş danışmanlığını ve Mayıs 2009’dan itibaren de Dışişleri Bakanlığı görevini yürüten Prof. Dr. Ahmet Davutoğlu’nun “Stratejik Derinlik” düşünüşü üzerine inşa etmeye çalıştığı ve Türkiye’nin tarihi ve organik bağlarının yüklediği sorumlulukla kademeli olarak çevresindeki havzalara açılmasını ve bu sayede “bölgesel bir güç” olmasını hedefine dayanmaktadır. Ne var ki bu dış politika anlayışı, aşırı teorize ve estetize edilmiş, etik vurgusu yüksek ve enternasyonal –bazı görüşlere göre– ümmetsel bir tabana oturmaktadır. Bu dış politika anlayışında “önce teori vardır” ve dünya bu teoriye uydurulmaya çalışılmaktadır. Üstelik, bu dış politika anlayışında “ulusal çıkar”lar, peşinden koşulan amaçların sadece biri gibidir ve sanki her zaman en önceliklisi de değilmiş gibi durmaktadır.[655]

 Buradan hareketle, AKP’nin dış politikasının “öncelik”ten yoksun bir dış politika olduğu söylenebilir. Zira, önemli-önemsiz ya da “ulusal çıkar” ekseninde olsun-olmasın dış politikada birçok soruna el atan AKP iktidarı, öncelikleri belirsiz ve netice odaklı olmayan yoğun diplomatik trafikler ve gündemler sergileyerek, görüntüler ve hissi tepkiler üzerinden dış politikada başarılı olduğu izlenimi yaratmaktadır. Diğer taraftan, “komşularla sıfır sorun”[656] ve “akil ülke” nitelikleriyle de bu dış politika anlayışı, “güç” ve “mücadele” faktörlerini devre dışı bırakarak, dış politika sorunlarında daha önceleri çözüm istemeyen, hakkaniyete uygun davranmayan, kendi lehine olsa dahi statükocu tavrından vazgeçmeyen tarafın Türkiye olduğu algısını yaratarak, AKP’nin kendinden önceki Türkiye Cumhuriyeti hükümetlerinin dış politikadaki kazanımlarını yok sayacak kadar iyimserlik, hayalperestlik, aşırı liberallik ve hatta bencillik sarhoşluğu içine girmesi sonucunu doğurmuştur. AKP’nin dış politikada meseleler “uzak”, “soyut”, “ahlaki” olduğu zaman aslan kesildiği; ama konular “yakın”, “somut”, “direkt”, “eski” olduğunda ve sağlıklı bir “bencillik” gerektiğinde ise yumuşak, tavizkâr, ilgisiz olduğu da gözlemlenmektedir. Özellikle Gazze, Sudan, İran ve Hamas gibi konularda Batı’yla hiçbir dengeyi gözetmeden bozuşmayı göze alabilen AKP; Kıbrıs, Ermenistan, Kuzey Irak ve PKK gibi Türkiye’nin “ulusal çıkar”larının nirengi noktasını oluşturan konular söz konusu olduğunda ise Batı’nın kendisine çizdiği sınırlar içerisinde kalmaya ve aşırı söylemlerde bulunmamaya dikkat etmektedir.[657]

Bütün bu nitelikleriyle, AKP’nin üzerine kurulduğu ideolojik gelenekten yani [siyasal] İslamcılık ve/veya Neo−İslamcılık ve Neo−Osmanlıcılık’tan beslenen ve Arap dünyasının sorunlarına daha fazla angaje olmayı Türk dış politikası için daha “elzem” gören bu yeni dış politika anlayışı, Türk dış politikasını “Realist ve/veya Neorealist” anlayıştan uzaklaştırıp “İdealist”, “Romantik”, “Ütopik” ve “İslamcı” bir çerçeveye taşımaya başlamıştır. Türk dış politikasının içerisine sokulduğu bu yeni mecra “eksen kayması” tartışmalarını da doğal olarak gündemde tutmaya devam etmektedir.[658] Üstelik bu “eksen kayması”nın alanı dış politikayla da sınırlı değildir. Aksine, AKP’nin hem iç hem de dış politikadaki söylem ve eylemleri birbirini bütünleyen bir biçimde, Türkiye Cumhuriyeti devletinin geleneksel “yönetim felsefesi”ni ve rejiminin temellerini de (ulus-devlet ve laiklik) ciddi biçimde aşındırmaktadır.[659]

Türkiye’nin AKP iktidarı eliyle yeniden şekillenen/dönüşüme uğrayan bu dış politika kimliğinin aynı zamanda şüphecilik, çelişkiler ve hatta gerilimler taşıdığı ya da yarattığı gerçeği, bu dış politikayı destekleyen bazı yazarlarca da dikkat çekilen bir husustur. Örneğin, E. Fuat Keyman’a göre, enerjik ve sağlam bir diplomasi yürüterek, “komşularla sıfır sorun” politikası uygulayarak, dış politika etkinlik alanlarını Asya, Afrika ve Latin Amerika’ya doğru genişleterek, kendi tarihsel ve derin dış politika sorunlarıyla –özellikle Kıbrıs, Ermenistan ve Kuzey Irak– yüzleşme isteğini arttırarak, Irak ile Suriye, İsrail ile Suriye, İran ile Batı dünyası arasındaki çatışma çözümü müzakerelerinde arabuluculuk yapmayı önererek, Türkiye küresel ve bölgesel olarak daha da aktifleşmektedir. Ancak, Türkiye’nin geliştirmekte olduğu bu çok boyutlu dış politika davranışı, “değişmeyen bir Batı çıpası olmaksızın merkezsiz ve bağımsız bir proaktivizme” sahip olduğunda, özellikle Batı’da, son dönem Türk dış politikasının amacı, niyeti ve realist olup olmadığı hakkında birtakım şüpheler doğurmaktadır.[660]

Gerçekten de AKP’yle birlikte Türk dış politikasının Ortadoğu özelindeki diplomatik aktivizminin artması ve bu aktivizmin çoğunlukla İsrail’in Gazze’ye yönelik politikalarına karşı güçlü ve tekrarlanan eleştirileri barındırması, bazı yazarlara göre Türk dış politikasının niyet ve amaçları üzerindeki şüpheciliğin de artması sonucunu doğurmaktadır.[661] Söz konusu şüphecilik farklı yazarlar tarafından değişik tonlarda dile getirilmekle beraber, bu konudaki en çarpıcı şüpheler AKP’nin “[siyasal] İslam” geleneğinden gelen bir parti olması üzerinde yoğunlaşarak, AKP’nin kendi “İslami” ve “otoriter” yönetiminin gücünü ve meşruiyetini öncelikle iç politikada ve doğal olarak Arap coğrafyasında genişletebilmek için Türk dış politikasını bir araç olarak kullanmakta olduğuna işaret etmektedirler. Daha açık bir ifadeyle, AKP’den önce Türk dış politikasında “araçsal” bir değer ifade eden “İslam” olgusu, AKP’yle birlikte “amaçsal” bir değere dönüşmüş ve denklem tersine çevrilerek, Türk dış politikası bunun bir “arac”ı haline getirilmiştir.Deyim yerindeyse, [siyasal] İslam’ın, Cumhuriyet tarihi içerisinde Türk dış politikasında gerçek manada bir referans olarak kabul edilmesi ve pratiğe bu denli yansıması –Milli Nizam, Milli Selamet, Refah partilerinden daha fazla– AKP’yle birlikte gerçekleşmiştir.[662]

Soner Çağatay’a göre, AKP “dünyayı inanç bloklarından müteşekkil” olarak gören ve aslında “Batı, Amerika ve İsrail karşıtı” girişimlerde bulunan İslamcı bir partidir. Yazara göre, AKP dış politikada bir yandan Türkiye’nin geleneksel müttefikleriyle (yani Batı’yla) ilişkilerini –dönem dönem− soğuturken; diğer taraftan, Sudan, Suriye, İran, Katar, Suudi Arabistan ve İran’la yakınlaşmakta, Hamas ve Hizbullah’la da düzenli temaslar yürütmektedir. Diğer bir deyişle, AKP’nin dış politikasında ve dolayısıyla Türk dış politikasında odak noktası olarak Arap dünyası ve dolayısıyla [siyasal] “İslam” ağırlık kazanmıştır.[663] Benzer şekilde, Gareth Jenkins de, AKP’nin iç politikadaki eylemleriyle Türkiye’de bir tür “siyasal İslam” inşa ederken, görünürde Batı’ya yöneldiğini, ancak asıl hedefinin Doğu olduğunu ve böylelikle Türkiye’de korku, güvensizlik ve sosyal kutuplaşmanın artmasına neden olan “otoriter” ve “muhafazakâr” bir yönetimi beraberinde getirdiğini ileri sürmektedir.[664] Gerçekten de AKP iktidarının dış politika yönelimleri aslında tek bir hedef doğrultusunda −bütün çelişkilerine rağmen− birbirini tamamlayan iki biçimde ortaya ortaya çıkmaktadır.

Birincisi, AKP iktidarının dış politika yönelimlerinin “Batı”ya ait olanları tamamen konjonktürel, oportünist ve Makyavelist bir mahiyette cereyan etmektedir. Diğer bir deyişle, AKP, özellikle ABD ve AB’yle olan ilişkilere (ve dolayısıyla demokrasi, hukuk devleti, insan hakları gibi değerlere) kendisine yardımcı ve kendi stratejik önceliklerine yaradığı müddetçe önem göstermekte ve ilgi duymaktadır. AKP iktidarının dış politika yönelimlerinin “Doğu”ya/“Arap dünyası”na ait olanları ise ideolojik, idealist, romantik, ütopist bir mahiyette kamuoyunu ve parti tabanını “Müslümanlar” ve “ötekiler” şeklindeki bir zihni kurgulamayla yönlendiren, dış politikanın meşruiyetini “ulusal çıkar”da değil idelojik hezeyana dayanan bu zihni kurgulamada arayan bir mahiyette cereyan etmektedir.

             İkincisi, AKP iktidarının dış politikadaki eylem ve seçeneklerinin önceliğini, içeride iktidar meşruiyetini güçlendirecek ve kendi iktidarının devamlılığını sağlayacak dengelerin kurulması oluşturmaktadır. Böylelikle AKP iktidarının içerdeki çoğulcu yapıyı ve muhalefeti istediği gibi biçimlendirerek, Türkiye’nin siyasal rejimini otoriter (hatta [siyasal] İslam’ı baz alan) bir anlayışa ve son kertede “parti-devlet bütünleşmesi”ne (AKP Tipi Başkanlık Sistemi) taşımasına hizmet edecek gelişmelerin de önü açılmış olacaktır.

AKP iktidarının dış politikadaki tutum ve yaklaşımlarının iç politika bağlantısına dikkat çeken ve bu bağlamda konuyu İsrail özelinde ele alan Nuray Mert ise, anti-İsrail söylemlerinin tüm Ortadoğu ülkelerinde öteden beri iç ve dış politikaların meşrulaştırılmasında bir araç olarak kullanıldığına ve bu söylemin aynı zamanda muhalefet alanının tümünü doldurmak için kullanışlı bir araç olduğuna dikkat çekerek, şimdi Türkiye’nin de bu yola girmiş göründüğünü ileri sürmektedir.[665] Yazara göre, “Müslüman dostlarımıza karşı bunca vazifemiz varken, çatlak ses çıkmasın” söylemiyle “milli çıkar”ın yerini “tüm İslam âleminin çıkarları” almaktadır ki, böyle bir durumda demokrasiden söz etmek hiç mümkün olmayacaktır. Hele ki işin içine, “Müslüman dünyada fesat çıkaranlar” söylemi katılırsa –ki bu çerçevede katılmaması imkânsızdır– siyasi muhalefet kısa yoldan “fesat” diye yaftalanıp[666], kapalı rejim anlayışı alıp başını gidebilecektir.[667] “Arap Baharı”, “Filistin davasında kazanımlar”, “Türkiye’nin bu çerçevede liderlik rolü” derken, Ortadoğu’da yaşanan gelişmeleri derinlemesine yorumlama ortamının tamamen ortadan kalkmış olduğuna dikkat çeken yazar, Türkiye’nin “Ortadoğu’nun baş aktörü”, “cihan devleti” olması heyheylenmeleriyle, emperyal hevesleri canlanan ve kışkırtılan bir ülkenin savaştan, çatışmadan kaçınmasının söz konusu olamayacağını ileri sürmektedir.[668] Üstelik, Türkiye gibi “dışarıdan” bir aktör değil, Arap halklarının içinden çıkmış ve onların gönlüne taht kurmuş Nasır’ın bile bölgesel gücünün 1967 Arap-İsrail Savaşı’yla nasıl birdenbire çöktüğü düşünüldüğünde, salt konjonktüre ve hatalı okumalara dayalı büyük iddialarla yola çıkıldığı taktirde bir noktada duvara çok sert biçimde çarpılabilecektir.[669]

Netice itibariyle, ‘AKP’nin “[siyasal] İslam” ideolojisine yaslanan dış politikadaki söylem ve eylemleri iç politikada partinin tabanında destek bulsa da, dış politikada orta ve uzun vadeli hedefler açısından ciddi riskleri de beraberinde getirmektedir. Zira bu yeni dış politikayla birlikte ortaya konan dış politika pratikleri Arap dünyasında (daha doğrusu Arap halkları nezdinde[670], yönetimlerinde değil) olumlu karşılık bulsa da, Batı merkezli uluslararası politikada Türkiye’nin “söylem” ve “eylem” çelişkilerini de gün yüzüne çıkartarak Türkiye’nin önemli dış politika konularındaki kararlılığına ve ciddiyetine adeta gölge düşürmektedir. Bu “söylem” ve “eylem” çelişkilerinin ilki Temmuz 2003’te Süleymaniye Baskını ve Krizi/Çuval Olayı”yla yaşanırken, bir başkası Şubat 2009’da “One Minute Çıkışı/Davos Çıkışı”ndan yaklaşık bir yıl sonra Mayıs 2010’da İsrail’in OECD üyeliğinin Türkiye tarafından onaylanmasıyla yaşanmış, bir diğeri ise Mart−Nisan 2009’da Danimarka Başbakanı Rasmussen’in NATO Genel Sekreterliği’ne karşı çıkan AKP iktidarının ABD’nin baskısıyla bu tavrından vazgeçmesiyle yaşanmıştır. Daha yakın zamanlarda ise AKP iktidarı İran’a yönelik olduğu gerekçesiyle –ki öyle– “Füze Kalkanı Projesi”ne açıkça karşı çıkmasına rağmen, bugün gelinen aşamada Türkiye bu projenin ana merkezi durumuna gelmiştir. Son olarak Ortadoğu coğrafyasında “Arap Baharı” olarak adlandırılan ve demokratik olmayan yönetimlere karşı halk ayaklanmaları şeklinde gerçekleşen olaylar karşısında AKP iktidarının takındığı çelişik tavırlar, Türk dış politikasının “Realizm” ile “İdealizm” ya da “Romantizm” arasında ne kadar yalpaladığını göstermektedir. Özellikle Başbakan R. Tayyip Erdoğan’ın Libya olayları sırasındaki şu sözleri ve sonrasında ortaya koyduğu dış politika pratiği, Türk dış politikasının gerçek mecrası olan “Realizm”den kopartılıp sırf ideolojik ve duygusal kararlarla “İdealizm”e ya da “Romantizm”e kaydırılmasının tutarsızlığını açıkça ortaya koymaktadır:

             “NATO Libya’ya müdahale etmeli midir? Böyle saçmalık olabilir mi ya!? NATO’nun ne işi var Libya’da? Libya’ya nasıl müdahale eder? Bakın, Türkiye olarak biz dedik ki, biz bunun karşısındayız, böyle bir şey konuşulamaz, böyle bir şey düşünülemez!” (28 Şubat 2011, Hannover-Almanya)[671]

             “NATO, Libya’nın Libyalılara ait olduğunu tespit ve tescil için oraya girmelidir.” (21 Mart 2011, Mekke-Suudi Arabistan)[672]

Türkiye’nin AKP iktidarıyla birlikte dış politikada yaşadığı bu söylem ve eylem çelişkisi aynı zamanda gelecek açısından Türkiye’yi çok ciddi siyasi, askeri ve ekonomik risklerle de karşı karşıya bırakma potansiyeli taşırken, kamuoyunda da “İsrail” ve dolaylı olarak da “Batı karşıtlığı”nı keskinleştirmekte ve dış politikayı iç politikanın aracı haline getirmektedir. İç politikada çeşitli konulardaki (demokrasi, sivilleşme, yargı, ordu vs.) söylem ve eylem kararlılığını, dış politikada da her vesileyle başarabileceğini düşünen AKP iktidarı, uluslararası politikanın dinamiklerinin iç politikadan farklı olduğunu ve farklı çalıştığını görmekten uzak bir zihin dünyası içerisindedir. Oysa ki, uluslararası ilişkilerde ve uluslararası politikada salt ahlaki ve uluslararası hukuk normlarıyla hareket edilerek başarılı olunamayacağı, dünün olduğu gibi bugünün de gerçeğidir. Üstelik bu normların “araçsal” bir anlam taşıdığını, diğer bir deyişle “ulusal çıkar”larınıza hizmet ettiği sürece anlamlı olduğunu hesaba katmadan bu normlara “amaçsal” anlam yüklediğiniz taktirde, kendi elinizi ve kolunuzu da bağlamış olursunuz.

Netice itibariyle, AKP iktidarının “komşularla sıfır sorun” şiarıyla başlattığı dış politikası bugün Türkiye’yi sadece kendi bölgesinde yalnızlığa değil, aynı zamanda sınır komşuları olan İran, Irak ve Suriye’yle de tırmanan gerginliklere ve sonu belirsizliklerle dolu bir sürece sürüklemektedir. Bugün gelinen nokta itibariyle, AKP’nin dış politikası “Stratejik Derinlik” vizyonu çerçevesinde temellendirdiği ana felsefe ve yaklaşımları açısından iflas etmiştir. Kendisinden önceki 80 yıllık dış politika tarihinin ana felsefesinin, yaklaşımlarının ve kazanımlarının adeta “yanlış” kurgulandığını kamuoyuna ve uluslararası topluma ilan eden AKP iktidarı, sanki Türk dış politikası tarihinde “büyük bir buluş”a imza atmış gibi çok büyük iddialarla ve söylemlerle uygulamaya soktuğu “komşularla sıfır sorun”, “akil ülke”, “merkez ülke”, “oyun kurucu Türkiye”, “çok merkezli dış politika”, “proaktif dış politika” gibi yaklaşım ve referansları kâh mesnetsiz kâh yanlış uygulamalara çerçeve yaparak Türk dış politikasını idealist, romantik ve hatta ütopik olmaktan öteye gitmeyen kırılgan bir zemine doğru kaydırmıştır. Pratiğin teoriye adeta bir histeri düzeyinde uydurulmaya çalışıldığı bu aşırı idealist ve bir o kadar da romantik dış politika anlayışını tasarlayanların göremedikleri ya da (iç politika ve ideolojik kaygılarından dolayı) görmezden geldikleri gerçeklik şudur ki “gücünüzü ve etki edebilme sınırlarınızı aştığı halde, dünyayı kendinize uydurmaya çalışırsanız eninde sonunda tükenirsiniz, duvara çarparsınız!”. ABD gibi hegemon bir devletin bile yarım yüzyıldır dünyaya şekil verme isteğinin ne derece başarılı ve kalıcı olduğu tartışmalıyken, Türkiye gibi oldukça hassas jeopolitik güç dengelerinin odağında bulunan “orta büyüklükte” ve “yarı-çevre” bir devletin kendine özgü realist/neorealist dış politika anlayışından bu derece uzaklaştırılmış olması (özellikle Ortadoğu bölgesi bağlamında) Türk dış politikasının geleneksel parametreleri açısından anlaşılabilir bir şey değildir.

Bugün dış politikada Türkiye’nin karşı karşıya olduğu tablo şudur:

AKP iktidarının söylem ve eylemleriyle Türk dış politikasında yarattığı tutarsızlıklar, yalpalamalar, provokasyonlar, gerilimler, hesapsızlıklar, esnemeler −hatta kırılmalar− öyle boyutlara varmıştır ki, bugün artık Türk dış politikasında ne “ölçü”, ne “denge”, ne “ihtiyat”, ne “nüans”, ne “meşruiyet”, ne de “gerçekçilik” kalmıştır. Dolayısıyla, AKP iktidarıyla birlikte Türk dış politikasının geleneksel parametrelerinden önemli ölçüde sapma belirtileri gösterdiği apaçık bir gerçekliktir. Türkiye’de iktidardaki üçüncü dönemini yaşayan AKP iktidarı iç politikada kalıcılığını sağlamlaştırıp kurumsallaştırdıktan sonra derece derece Ortadoğu’yu odak noktası yaptığı dış politikasındaki söylem ve eylemleri, Türkiye’yi sıcak bir çatışmanın içine sürükleme riski taşıdığı gibi, özellikle Doğu Akdeniz ve Ortadoğu’daki güç dengelerinin de orta ve uzun vadede Türkiye’nin “ulusal çıkar”ları aleyhine dönmesi sonucunu doğurabilecek riskleri de taşımaktadır. Elbette dış politikada risk faktörü, bağımsız değişkenleri tam anlamıyla kontrol edebilmek mümkün olmadığı için her zaman vardır. Ancak, eldeki bağımlı değişkenlerin netice odaklı olmayan ve “ulusal çıkar”dan çok “ideolojik”, “iç politik” kaygılara dayanan arzulara (ki dış politikanın rasyonelliği, hedefin “arzu edilen”i değil, “mümkün olan”ı kapsamasıdır) kurban edilmesi durumu “ilave risk/gereksiz risk” anlamı taşımaktadır. Hâlihazırda, İsrail’le yaşanan gerginlikler ve Mavi Marmara Krizi sonrasında İsrail’in Güney Kıbrıs Rum Kesimi ve Yunanistan’la giriştiği askeri ve ekonomik ilişkilerin Doğu Akdeniz’de yarattığı durum tam da budur. Keza, ABD’nin Irak’tan çekilmesiyle birlikte içişlerine karışılmaması noktasında Irak’ın Türkiye’ye yaptığı uyarı ve suçlamalar da[673] aynı nitelikte kaygı verici bir durumdur. Zira, Türkiye’nin “Aşil topuğu”nu temsil eden “Kürt Sorunu” gibi bir meselesi bu derece ortadayken, Ortadoğu’da “Neo-Osmanlıcılık” hevesleriyle “düzen kuruculuk” rolüne soyunmak rasyonel bir davranış olmadığı gibi, böylesi bir tutumun Türkiye’nin kendi düzenini ve istikrarını da tehlikeye atabileceği uzak bir ihtimal değildir. Diğer taraftan, Türkiye Cumhuriyeti kuruluşundan bu yana soydaşlarının ve dindaşlarının en zor durumlarında bile dış politikasında “irredantist” bir tavra bürünmeden onların hak ve hukuklarını korumaya çalışırken; bugün gelinen noktada AKP iktidarının bir anlamda "Sünni İslam irredantizmi”nin liderliğine soyunması Türk dış politikasının geleneksel parametreleriyle de örtüşmemektedir (AKP’nin Kerkük, Musul ve Süleymaniye’deki Türkmenler konusunda bugüne kadar ciddi bir çıkış göstermemiş olması bu bağlamda manidardır. Oysa ki, Irak’ın geleceğine ilişkin olarak Türkiye’nin müdahil olabileceği ve meşruiyeti yüksek noktalardan biri bu noktadır.[674]

Diğer taraftan, 2010 yılının sonundan itibaren Ortadoğu’nun çeşitli ülkelerinde halk ayaklanmaları, protestolar ve silahlı çatışmalar şeklinde baş gösteren ve “Arap Baharı” olarak adlandırılan olaylar silsilesinde ise AKP iktidarının ne “ilkesel”, ne “tutarlı”, ne de “proaktif” bir dış politika tavrı sergileyemediği açıkça görülmektedir. Ortadoğu’da geliştirdiği angajmanlar konusunda kendisini Türk dış politikası tarihinin şampiyonu ilan eden AKP Hükümeti’nin, Mısır’da yaşanan gelişmelere karşı ilk bir haftadaki sessizliği ve sonrasında da ABD’den gelen açıklama ve tutumun peşine takılıp gitmesi, AKP’nin dış politikadaki Ortadoğu iddialarını ve proaktifliğini daha en başından tartışmaya açmıştır. AKP iktidarının dış politikasının Libya’da ise amiyane tabirle “çuvalladığı” bir gerçektir. “Proaktif” ve “tutarlı” bir dış politika izlemekle övünen AKP iktidarının, Libya olaylarında, önce bir NATO müdahalesine karşı çıkıp, kendi söylemiyle böyle bir saçmalığın olamayacağını ve buna Türkiye’nin asla izin vermeyeceğini bizzat Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın ağzından uluslararası kamuoyuna deklare etmesi, sonrasında ise destek vermek durumunda olduğu müdahaleyi yine uluslararası kamuoyu önünde meşrulaştırma söylemleri bu durumun en açık kanıtıdır. Yine, Libya’daki olaylar sırasında Türk vatandaşlarının tahliyesinin öngörüsüzlük yüzünden zamanında yapılamamasının yarattığı sıkıntılar, Türk dış politikasının AKP hükümetleri döneminde “tutarlı” ve “proaktif” değil, “tutarsız” ve “reaktif” bir çizgide ilerlediğini gösteren bir başka gelişmedir.

Bütün bu olumsuzluklar konjonktürel olarak bir yana bırakılsa dahi, kanımca, Türk dış politikası açısından en olumsuz tahribatı yaratacak iki dış politika alanı Suriye ve İran’la ilişkilerin alacağı yön olacaktır. Çok değil, daha iki yıl öncesine kadar Türkiye ve Suriye hükümetleri karşılıklı olarak vizeleri kaldırırken, iki devlet Nisan 2009’da da İsrail’i rahatsız eden ortak bir askeri tatbikat düzenlemişlerdi ve daha kapsamlısının yapılması için de fikir birliğine varmışlardı. İlişkiler o derece ileri bir boyuta varmıştı ki, 13 Ekim 2009’da Türkiye ve Suriye arasında iki ülke bakanlarının katılımıyla Halep ve Gaziantep’te “Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi 1. Bakanlar Kurulu” toplantısı bile yapılmıştı.[675] Deyim yerindeyse, Türkiye, Azerbaycan’la değil ama Suriye ile “bir millet iki devlet” oluvermişti bir anda AKP iktidarının sihirli değneğiyle (!?) Bu dostluk AKP iktidarının gözünde o kadar göklere çıkarılmıştı ki, Başbakan Recep Tayyip Erdoğan “12 Eylül 2010 Anayasa Değişikliği Referandumu” öncesinde Gaziantep’te gerçekleştirdiği “Anayasa Oylamasına Evet” mitingindeki konuşmasında bu dostluğu oldukça mağrur ve bu dostluktan oldukça emin bir edayla dile getirmişti. Aşağıda okuyacağınız ve bugün tarih karşısında kendisi açısından talihsizlik ve bir o kadar da ironik sayılabilecek Erdoğan’ın bu sözleri, dış politikayı iç politikanın aracı olarak kullanmaktaki ve tarihi gerçeklikleri çarpıtmaktaki maharetini göstermesinin yanında; Türkiye’nin bugün dış politikada içerisine düşürüldüğü acziyetin ve ideolojik maluliyetin anlaşılabilmesi açısından da manidardır:

             “...Şimdi bakın sevgili Gaziantepliler; 10 yıllar boyunca Türkiye sanal korkularla gereksiz endişelere maruz bırakıldı. İçeride sanal tehditler, dışarıda düşmanlar üretildi. Türkiye 10 yıllar boyunca içine kapandı, içine kapatıldı. Ne dediler? ‘Türkiye’nin üç tarafı denizlerle, dört tarafı düşmanlarla çevrili’ dediler. Biz geldik bu anlayışı yıktık, bu anlayışı ortadan kaldırdık. Bunu en canlı şekilde, en yakın şekilde Gaziantep yaşıyor. Suriye’yle Türkiye daha 7,5 yıl öncesine kadar birbirine husumetle bakıyordu, sürekli gerginlikler yaşanıyor, iki ülke zaman zaman savaşın eşiğine geliyordu. Biz geldik Esat kardeşimle oturduk. İki ülke arasındaki meseleleri konuştuk, istişare ettik, müzakere ettik ve Türkiye ile Suriye’yi bölgenin iki kardeş, iki dost ülkesi haline getirdik mi? Her alanda iş birliğine gittik mi? Ekonomide, ticarette, dış politikada, kültürde, sanatta, ulaştırmada, bayındırlıkta iş birliği anlaşmaları imzaladık mı? Suriye’yle Türkiye arasındaki mayınları temizlemek için adımlarımızı attık mı? Suriye’yle aramızdaki vizeleri kaldırdık mı? Şimdi benim Gaziantepli kardeşim cebine pasaportunu koyuyor istediği gibi Halep’e gidiyor, Şam’a gidiyor. Halep’teki, Şam’daki, Lazkiye’deki, Humus’taki kardeşim cebine pasaportunu koyuyor Gaziantep’e geliyor. Soruyorum, kim kazandı? Gaziantep kazandı değil mi esnaf kardeşim kazandı değil mi? Tüccar kazandı değil mi? Sanayici kazandı değil mi? Vatandaşım kazandı değil mi? Bütün o korkuların, bütün o tehditlerin ne kadar boş olduğu ortaya çıktı. Düşman üretme politikasından yarar değil, zarar gördüğümüz ortaya çıktı. Şunu unutmayın sevgili kardeşlerim... Gökten ne yağıyor? ‘Evet’ yağıyor değil mi? Gökten ‘evet’ yağıyor, maşallah...”[676]

Bodrum sahillerinin sıcak kumlarında ve serin sularında Erdoğan ve Esad ailelerinin birlikte tatil yapmasına kadar uzanan bu dostluk[677], “Arap Baharı”nın etkisiyle 15 Mart 2011’de Dera’da (Suriye) Esad karşıtı muhaliflerin silahlanarak başlattıkları çatışmalarla birlikte her nasılsa birdenbire düşmanlığa dönüşüverdi ve Esad’ın aslında bir diktatör olduğunu Erdoğan ve AKP’yle birlikte Türkiye kamuoyu da herhalde yeni öğrenmiş oldu (!?) [Herhalde Başbakan Recep Tayyip Erdoğan 29 Kasım 2010’da Libya’da düzenlenen “3. AB−Afrika Zirvesi”nde “Kaddafi İnsan Hakları Ödülü”nü alırken de adına ödül düzenlenen Muammer Kaddafi’nin bir dikatatör olduğunu da bilmiyordu ilkeli bir demokrat olarak (!?)][678] İşin daha ironik tarafı, “Arap Baharı” Suriye’ye dayandığında, Suriye’nin muhalefeti ve onun silahlı güçleri Türkiye tarafından hem ulusal hem de uluslararası hukuk hiçe sayılarak desteklenmeye başlandı. Bu da yetmezmiş gibi, BM Güvenlik Konseyi’nin onay vermediği bir askeri müdahaleyi hayata geçirmek için, başını ABD’nin çektiği Batılı küresel güçlerin “tek taraflı müdahale doktrini”nin Suriye ayağında Türkiye bir “meşrulaştırma” aracı olarak kullanılmaya/yönlendirilmeye başlandı. Elbette ki Türk dış politikasının yapıcıları her dönem bu tür zorlamalara maruz kalmışlardı. Ama bu sefer istekli de olunduğu Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın şu cümlelerinden kolaylıkla anlaşılmaktadır:

             “...Ben, bunu daha önce açıkladım zaten. Sınır ihlali noktasında, bizi rahatsız edici sınır ihlalinin devamı halinde biz, tabii bir NATO ülkesi olarak, atılması gereken adımı atarız. Biz bu adımı attığımız anda NATO’nun üye ülkelerden birinin saldırıya uğramasıyla ilgili 5. maddesi devreye girer. Umarım tabi işler o noktaya kadar gitmez.”[679]

Suriye konusunda ortaya çıkan tablo detaylı incelendiğinde, Türkiye’nin dış politikada AKP eliyle bir açmaza sokulmuş olduğu açıkça görülmektedir. Öncelikle şunu söylemek gerekir ki, Esad yönetimi, kendi vatandaşlarına yaptığı zulüm konusunda elbette ki haksızdır. Ancak iç savaş içerisinde olan bir ülkenin de Türkiye’den tehdit algılaması devletler arası ilişkilerin doğası gereği haklı bir durumdur, hele ki Türkiye bugün silahlı Suriyeli muhaliflerle bu kadar içli-dışlı olmuşken. Davutoğlu’nun mihmandarlığını yaptığı Suriye politikası o kadar hesapsızlık ve ideolojik angajmanla yüklüdür ki, bırakınız silahlı muhalifleri, normal şartlarda bile devletler komşu ülkelerden bu kadar mülteci gelmesini özendirici koşullar yaratmazlarken bu konuda caydırıcı yönde hareket ederlerken; AKP iktidarı ve Davutoğlu ise bunun tam tersini yapmayı seçmiş ve bunun yarattığı sorunlarla baş başa kalmışlardır. Her ne kadar burada evrensel ve insanı değerlerin söz konusu olduğu söylense de, bunun arkasında siyasi ve ideolojik bir tutumun söz konusu olduğu açıktır. Nitekim, Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın yakın zamanda dile getirdiği “İnşallah en yakın zamanda Şam’a gidecek, Camii Emevi’de buluşacak ve orada namaz kılacağız.”[680] şeklindeki sözleri AKP iktidarının Suriye politikasındaki bu ideolojik tutumun bir yansımasıdır. Diğer taraftan, Suriye konusunda 30 Ağustos 2012’de BM Güvenlik Konseyi’nde dönem başkanı Fransa tarafından organize edilen Suriye’deki insani durumu ve mülteciler sorununu ele almak üzere gerçekleştirilen ve Davutoğlu’nun çok büyük önem verdiği toplantıya Güvenlik Konseyi’ne üye 15 üye ülkeden yalnızca 5’inin bakan düzeyinde katılması, Türkiye’nin uluslararası alanda hep bir adım önde olmak istediği Suriye konusunda ne kadar yalnız kaldığını göstermesi açısından oldukça manidardır. (Toplantıda, Çin Halk Cumhuriyeti, Rusya ve ABD [Davutoğlu’na göre Türkiye’nin stratejik ve model ortağı] başta olmak üzere 10 ülke daimi temsilci düzeyinde katılırken; Fransa, İngiltere, Kolombiya, Fas ve Togo bakanlık düzeyinde katılmışlardır.)[681] Manidardır, zira, Ortadoğu konularında Türkiye’yi “gündem belirleyen ülke”, “sözü dinlenilen ülke”, “düzen kurucu ülke” gibi iddialı söylemlerle lanse etmeye çalışan Davutoğlu’nun, bu söylemlerinin içinin boş olduğu bir kez daha ortaya çıkmıştır. Ancak burada hemen şunu belirtmek gerekir ki, burada gerçekte dikkate alınmayan, sözü dinlenilmeyen Türkiye değil, AKP iktidarı ve onun dışişleri bakanı Prof. Dr. Ahmet Davutoğlu’dur, diğer bir deyişle onların “ulusal çıkar”dan ve reel gerçekliklerden kopuk politikalarıdır.

AKP iktidarının dış politikasının İran ayağı ise, bir rüyadan uyanışın ve trajikomikliğin ayrı bir hikâyesidir. Önce, İran’ın nükleer heveslerini kırmak üzere ABD adına İran ile arabuluculuğa soyunan AKP iktidarı, Haziran 2010’da BM Güvenlik Konseyi’nin İran’dan uranyum zenginleştirme etkinliklerini askıya almasını isteyen ve İran’a silah ve askeri malzeme satışını yasaklayan kararına karşı “Red” oyu vererek İran konusunda ABD’yle ilişkiler açısından oldukça tuhaf bir duruma düşmüştür. Bu acemiliğin üstüne, yine ABD’nin isteğiyle, Brezilya’yla birlikte arabuluculuk rolünü devam ettiren AKP iktidarı, İran’a uranyumunu zenginleştirilme işlemini Türkiye’de yapılmasını kabul ettirmenin sevincini ve mağrurluğunu yaşarken, varılan mutabakatın ABD tarafından refüze edilmesi trajikomikliğin başka bir boyutunu oluşturmuştur. “Ne Musa’ya ne de İsa’ya yaranamayan” AKP iktidarının Kasım 2010’da Lizbon’da gerçekleştirilen NATO Zirvesi’nde alınan kararlar sonrasında “Füze Kalkanı Projesi”nin radarlarının Şubat 2012 itibariyle Kürecik’e (Malatya) “Proje İran’a karşı değildir” söylemleriyle yerleştirilmesine izin vermesi ve kalkanla ilgili ortak tatbikatın da ABD ve İsrail tarafından gerçekleştirilmesine ses çıkarmaması bir başka trajikomik durum oluşturmuştur. Nihayet, Mart 2012’de Seul’da gerçekleştirilen “Nükleer Güvenlik Zirvesi” sonrasında Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın İran ziyareti programında olduğu halde, İran Devlet Başkanı Ahmedinejad tarafından kabul edilmeyerek bir gün bekletilmiş olması ve ziyaret sonrasında ortak bir açıklama dahi yapılmaması dış politikada bir rüyadan uyanışın ve trajikomikliğin son perdesini oluşturmuştur. AKP iktidarının dış politikada gerçekleri gizleyen bu tavrının arkasındaki tablo deneyimli emekli büyükelçi Faruk Loğoğlu tarafından şöyle tespit edilmektedir:

             “...Dışişleri Bakanı ve AKP sözcüleri, pişkin bir söylemle, ziyaretin önemli ve altı çizilecek sonuçlar verdiğini iddia etmeye kalkışmışlardı. Şimdi görüyoruz ki gerçek durum daha da vahimdir. İran, nükleer soruna ilişkin müzakerelerin bugüne kadar hep varsayıldığı gibi İstanbul’da değil, Bağdat başta olmak üzere İstanbul dışındaki farklı kentlerde yapılmasını önermekte, buna gerekçe olarak özellikle AKP’nin Suriye tutumunu göstermektedir. Öte yandan; İran, İstanbul’daki Suriye’nin Dostları toplantısına ağır eleştiriler yöneltmekte ve Türkiye’yi İsrail’e, siyasi anlamda, rüşvet vermekle suçlamaktadır. Ayrıca, Başbakan Erdoğan’ın İran ziyaretinden sonra Kürecik’teki radar istasyonundan hiç bahsedilememiş olması da, diplomasi uygulamaları bakımından, İran’ın bu konudaki rahatsızlığının çok ciddi ve derin olduğunun, AKP’nin açıklamalarının İran’ı tatmin etmediğinin göstergesidir. Şimdi bütün bu gelişmelerden sonra Ankara’daki İran Büyükelçisi, Dışişleri Bakanlığı’na davet edilerek kendisinden izahat istenmekte olduğu anlaşılmaktadır. Bu, işlerin iyice sarpa sardığının en açık işaretidir.”[682]

Aslında AKP iktidarının dış politikada vermeye çalıştığı görüntü ile gerçekte Türkiye’nin yüz yüze kaldığı tablonun zıtlığı, kendisine önemli ölçüde destek veren yazar ve aydınlar tarafından da (sınırlı sayıda da olsa) dile getirilmeye başlanmıştır. Örneğin, Zaman Gazetesi yazarlarından Ali Bulaç’ın bir yıldan fazla bir süre önce kaleme aldığı “Dış Politikada Acı Gerçek” adlı yazısındaki şu tespitler oldukça dikkat çekicidir:

             “Dış politikanın malul olduğu iki sebep gerilemede etkin rol oynadı: Biri Türkiye’nin angajmanları; diğeri bölgeye empoze etmeye çalıştığı modelin bünyevi zaafları. Etkileyici bir sebep daha var; o da son dönemde iç ve dış politikaya rengini vermekte olan ‘İttihatçı, Neo- Osmanlıcı ve milliyetçi dil, retorik ve yaklaşım’ın bölge ülkelerini ürkütecek boyutlarda kendini tezahür ettirmesi. Belirtmek gerekir ki, son on yılda takip edilen politika ‘taktikler seviyesi’nde doğruydu; heyecan vericiydi. ...Ancak herşey ABD ve AB’nin göz yumduğu ‘marja bağımlı’ olduğundan, işin Türkiye’yi sahiden bölge halklarıyla buluşturacak noktalara gelmesine izin verilmeyecekti. Bu da Türkiye’nin Batı ile angajmanları dolayısıyla zaten sınırlı limitler içinde hareket etmek durumunda olmasından kaynaklanan acı gerçeğe işaret eder. Elde edilen sonuçlar ‘taktikler seviyesi’nden çıkıp sanki Türkiye kendi adına bölgede iş yapıyor görüntüsünü vermeye başlayınca müttefikleri önüne ‘Stop!’ levhasını dikti. Bize hatırlattıkları gerçek şuydu: Türkiye, Batı İttifakı’nın/NATO’nun üyesidir; AB üyelik sürecini takip etmektedir; ABD ile model ortaklığı vardır. Yani Türkiye, ABD ve AB’ye rağmen bölgede rol oynayamaz, ABD ve AB’nin çizdiği stratejik sınırlar dahilinde hareket edebilir ancak. Bu da gösteriyor ki, son 10 yılda Türkiye’ye tanınan serbesti ‘stratejik’ değil, ‘taktik ve operasyonel alan’la sınırlıdır. Bu tecrübeden bir kere daha öğrendiğimiz şudur: Türkiye, bölgede bağımsız politika takip edemez. Biraz ileri gidecek olsa, Batı ona sınırlarını hatırlatır (…)”[683]

Bulaç’ın tespitleri önemli gerçeklikleri ortaya koymakla beraber, on yıldır Türk dış politikasını tasarlayan ve yürüten AKP kadrolarının hatalarını ve tecrübesizliklerini Türk dış politikasının yapısal ve davranışsal faktörlerine bağlayarak dolaylı da olsa onları temize çıkarma gayretindedir. Zira, Türk dış politikasının “Batıcı” olduğu yeni değildir. Yine, Türkiye’nin “orta büyüklükte [bir] devlet” olduğu, diğer bir deyişle “bölgesel güç” olduğu da yeni değildir. Ancak, Türk dış politikasının en az “Batıcılık” kadar önemli bir diğer davranışsal öğesini oluşturan “Statükoculuk”[ğ]un yanlış yorumlandığında ya da ideolojik, oportünist ve emperyal heveslere kurban edildiğinde, Türkiye’nin başına ne işler açabileceğini AKP kadrolarıyla birlikte onlara destek veren bir kısım yazar ve aydın grubu da herhalde yeni öğrenmektedir. Fotoğrafa büyük çerçeveden bakıldığında, Adnan Menderes ve Turgut Özal’ın mirasını ve misyonunu kendisine payanda yapan Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın ve AKP iktidarının, bugün dış politikada onları aratmayacak düzeyde “Amerikancı” ve “oportünist” olması durumu, Demokrat Parti geleneğinden gelen siyasal kadroların tarihsel zaaf ve çelişkilerinden hala kurtulamadıklarını açıkça göstermektedir. Oysa ki, Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışına giden süreci iyi okumuş olan Cumhuriyeti kuran kadroların adeta bir “altın oran” ölçüsünde Türk dış politikasının merkezine yerleştirdikleri statükoculuk öğesi (mevcut dengeleri ve mevcut sınırları sürdürme), çeşitli dönemlerde dış politikada bir tür “edilgenlik” olarak algılansa da (ki “uluslararası sistem” ve “orta büyüklükte devlet” olmak bu noktada önemlidir), gerçekte “statükoculuk” Türk dış politikasının Lozan sonrasından günümüze kadar elde ettiği kazanımlarda “dinamik” ve “pragmatist” tarzda yorumlanarak, uluslararası hukuk ve uluslararası toplum karşısında Türk dış politikasının en önemli meşruiyet çizgisini oluşturagelmiştir (Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Hatay’ın Türkiye’ye katılması, Bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’ni kuran antlaşmalarda olduğu gibi). Ancak, AKP iktidarıyla birlikte Türk dış politikası, “popülist”, “oportünist” ve “müdahaleci” bir anlayışın eşiğine getirilerek, gerilimler ve zikzaklarla dolu bir yapıya büründürülmüştür. Soğuk Savaş dönemi sonrası ortaya çıkan jeopolitik boşlukları “bölgesel güç” olma iddiasıyla doldurma gayretini kendisine meşru hedef haline getiren AKP iktidarı, Türk dış politikasının bölgesel düzeyde belirli marjlarda sahip olduğu “kendi inisiyatifini (“ihtiyatlılık” ve “pragmatizm”i elden bırakmadan) kullanabilme” yetisini, küresel güçlerin özellikle de ABD’nin iradesinin hizmetine sunar duruma getirmiştir. Öyle ki, Suriye gelişmelerinde de gözlemlediğimiz gibi, ABD kendi niyetlerini ve planlarını gerçekleştirme yolunda artık birçok noktada Türkiye’yi vekâleten devreye sokmakta herhangi bir beis görmemektedir. Görmemektedir zira, Dışişleri Bakanı Prof. Dr. Ahmet Davutoğlu gerek Haziran 2009’da “Amerikan Türk Konseyi 28. Konferansı”nda gerekse Şubat 2012’de ABD’ye gerçekleştirdiği ziyarette verdiği demeçlerde, Türk−Amerikan ilişkilerinin “model ortaklık” ilişkisi olduğunun altını çizerek, ABD ile Türkiye’nin dış politika tercih ve önceliklerinin hemen hemen tamamen birbiriyle örtüştüğünü uluslararası kamuoyuna ilan etmiştir.[684] Dolayısıyla AKP iktidarının 26 Nisan 2012 günü TBMM’de Davutoğlu’nun ağzından dile getirdiği “...zihnimizde nasıl yeni bir Türkiye iddiası varsa, yeni bir Ortadoğu iddiası da var. Yeni Ortadoğu iddiasının temelinde de etnik, mezhep farklarına dayalı değil, kardeşliğe dayalı yeni bir barış düzeni var. Bu barış düzeni kurulana kadar çalışacağız. Kim ne derse desin bu barış düzeninin öncüsü de sözcüsü de Türkiye olacaktır”[685] söylemi aslında gerçeği değil, ABD’nin Ortadoğu vizyonunu gerçekleştirmesinde AKP’ye ve dolayısıyla Türkiye’ye biçilen rolün meşrulaştırılmasını ifade etmektedir. Şüphesiz, bu söylemin “Yeni bir Türkiye” iddiası da, AKP iktidarının, cumhuriyetin kurucu felsefi değerleri ile kendi zihin dünyasının [siyasal] İslamcı, Neo-Osmanlıcı ve görüntüde liberal politik değerleri arasında gelecekte nasıl bir denge kurmak istediğini ve bu yolda ilerlerken Türk dış politikasının da buna aracı kılınacağını “a priori” olarak kabul etmektedir/ortaya koymaktadır.

             Şüphesiz Türk dış politikasının bu noktaya gelmiş olması, Prof. Dr. Ahmet Davutoğlu’nun “Stratejik Derinlik” adını verdiği ve katı bir idealizm, hayalperestlik ve ideolojik hezeyanla malul doktrinini uygulama isteğinin ve bu isteğinin arkasındaki neo-liberal, neo-Osmanlıcı, ümmetçi-[siyasal] İslamcı, romantik, ütopist, popülist, oportünist, şişik egolu ve bir o kadar da bencil AKP zihniyetinin eseridir. Bugün gelinen nokta itibariyle, Davutoğlu’nun ve AKP iktidarının dış politikası “Stratejik Derinlik” vizyonu çerçevesinde temellendirdiği ana felsefe ve yaklaşımları açısından iflas etmiş olmasına rağmen, “komşularla sıfır sorun” şiarıyla yürütülmeye çalışılan bu dış politika Türkiye’yi sadece kendi bölgesinde yalnızlığa değil, aynı zamanda sınır komşuları olan İran, Irak ve Suriye’yle de tırmanan gerginliklere ve sonu belirsizliklerle dolu bir sürece sürüklemeye devam etmektedir.

Davutoğlu’nun yönetiminde derece derece Türk dış politikasının odak noktası haline getirilen Ortadoğu’daki son üç yıllık gelişmeler dikkate alındığında, dış politikada ciddi manada bir açmaza girildiği, Türkiye’nin hem bölgesinde hem de uluslararası platformlarda giderek yalnızlaştığı ve daha da önemlisi sıcak bir çatışmanın içerisine sürüklenme riskinin arttığı açıkça görülmektedir. Özellikle Doğu Akdeniz ve Ortadoğu’daki güç dengeleri ve güvenlik riskleri dikkate alındığında bu dengelerin Türkiye’nin “ulusal çıkar”ları aleyhine dönmeye başlamış olduğu da söylenebilir. Hâlihazırda, İsrail’le yaşanan gerginlikler ve Mavi Marmara Krizi sonrasında İsrail’in Güney Kıbrıs Rum Kesimi ve Yunanistan’la giriştiği askeri ve ekonomik ilişkilerin Doğu Akdeniz’de yarattığı durum; ABD’nin Irak’tan çekilmesiyle birlikte içişlerine karışılmaması noktasında Irak’ın Türkiye’ye yaptığı uyarı ve suçlamalar; Suriye’de yaşanan iç çatışma ortamından ve Davutoğlu’nun öngörüsüzlüğünden istifade ederek PKK’nın (Partiya Karkêren Kurdistan) Suriye uzantısını temsil eden PYD’nin (Partiya Yekîtiya Demokrat/Demokratik Birlik Partisi) paramiliter gruplarının Temmuz 2012’nin sonlarından itibaren Suriye’nin kuzeyine yerleşerek buraları kontrol altına alması; Türkiye’nin Suriyeli silahlı muhalifleri desteklediğine dair iddialar ve belirtiler; keşif uçuşu yapan bir Türk savaş uçağının Suriye tarafında düşürülmüş olması; Kasım 2010’da Lizbon’da gerçekleştirilen NATO Zirvesi’nde alınan kararlar sonrasında “Füze Kalkanı Projesi”nin radarlarının Şubat 2012 itibariyle Kürecik’e (Malatya) yerleştirilmesinin İran’da yarattığı rahatsızlık ve Türkiye’nin doğrudan İran’ın hedefi haline gelmiş olması gibi durumlar dikkate alındığında, AKP iktidarı ve Davutoğlu yönetiminde Türk dış politikasında yaşanan “derin stratejik iflâs”ı açıkça gözlemleyebiliriz.

Öte yandan, AKP Hükümeti’nin ve Davutoğlu yönetiminin dış politikada vermeye çalıştığı görüntü ile gerçekte Türkiye’nin yüz yüze kaldığı tablonun zıtlığı bugün bütün açıklığıyla ortada olmasına rağmen, gerek Başbakan Recep Tayyip Erdoğan gerekse Davutoğlu söylemleriyle[686] bir dış politika illüzyonu yaratarak kamuoyunda adeta bir “Alice Harikalar Diyarında”[687] algısı oluşturmaktadırlar. Diğer bir deyişle, dış politikada aslında başarılı olamayan, “ulusal çıkarları” önemsemeden ideolojik hezeyanlarla ve iç politik kaygılarla hesapsız hareket eden AKP iktidarı ve Davutoğlu, Goebbels-vari “propaganda” teknikleri ve “algı yönetimi”yle hem içeride hem de dışarıda “başarılı” olduğu izlenimini yaratmaya devam etmektedir. Öyle ki, bazen bu algının geri tepmemesi için, AKP iktidarının dış politikasını eleştiren kişi ve kuruluşlar bizzat Başbakan Recep Tayyip Erdoğan tarafından ya “İsrail’in avukatı”ya da “işbirlikçi” olarak nitelendirilerek hedef gösterilmekte ve tıpkı Demokrat Parti’nin (DP) 1950’li yılların ortalarından itibaren yaptığı gibi Türkiye’de bir siyasal kutuplaşmaya da zemin hazırlanmaktadır.

AKP’nin gerek iç politikadaki gerekse dış politikadaki bütün bu söylemleri ve tavırları politikanın doğası gereği normal kabul edilse dahi, Türk dış politikasına yansıyan gerçek şudur ki, Türkiye, sorunsuz olduğu devletlerle sorun yaşamaya başlamış olduğu gibi, sorunlu olduğu devletler karşısında da caydırıcılığını ve prestijini giderek yitirmektedir. Bu durum, AKP zihniyetinin hem iç politikada hem de dış politikada artık karakteristiği haline gelen “gücünü abartmak”, “bana kimse dokunamaz”, “her şey bizden sorulur” türündeki hezeyanlarının bir sonucudur. Bu nedenledir ki, AKP iktidarının ve Davutoğlu’nun hatalı, sağduyusuz ve benbilirimci tavırları ve uygulamaları yüzünden cumhuriyet tarihinde Akdeniz’de ve Ortadoğu’da daha önce hiç olmayan işler Türkiye’nin başına gelmeye başlamıştır. Dolaysııyla, 2003’teki “Süleymaniye Krizi ve Çuval Olayı”, 2010’daki “Mavi Marmara Krizi”, Haziran 2012’de bir Türk savaş uçağının Suriye tarafından düşürülmesi gibi olaylar, ne Erdoğan’ın ne de Davutoğlu’nun kamuoyuna yansıtmaya çalıştıkları gibi “Türkiye güçlü olduğu/güçlendiği için” değil; aksine, AKP’nin ve Davutoğlu’nun izledikleri politikalarla “Türkiye’nin gücünü sorgulatmaya fırsat vermesi” yüzünden meydana gelmiş olaydır. Zira, “güç” dediğimiz olgu “güçlüyüm” demekle elde edilen ya da öyle algılatılabilecek bir olgu değildir. “Güçlü devlet” olayları yapan, yönlendiren ve kontrol eden devlettir. Oysa AKP iktidarı ve Davutoğlu yönetiminde görülmüştür ki, Türkiye kendi inisiyatifinde olan bir olayı dahi (Mavi Marmara’nın Gazze’ye doğru Akdeniz’e açılması) kontrol edememekte, yönlendirememektedir.

Diğer taraftan, Türkiye’nin bugün uluslararası alanda oynamak istediği rol ile sahip olduğu kapasite arasında bir uyumsuzluk mevcuttur. Bu uyumsuzluğun büyük bir kısmı bugün Türkiye’nin AKP kadroları elinde içine düştüğü siyasi ve diplomatik kapasite yetersizliğinden ve ideolojik maluliyetten ileri gelmektedir. Dış politikada söylemin eylemle desteklendiği müddetçe bir kredibilite ve nüfuz aracı olabileceğinin hala farkına varamayan AKP iktidarı ve Davutoğlu, Türkiye’yi dış politikada adeta “gardı düşmüş boksör “ ya da “gücünün üzerinde vurmaya çalışan boksör” durumuna getirmişlerdir. Ve son olarak, öteden beri Cumhuriyet’in temel felsefesine ve yaklaşımlarına yabancı ve karşı olan AKP kadrolarının Türk siyasal hayatında yaratmış olduğu parçalanma ve kutuplaşmayla birlikte, Türkiye’nin “Aşil topuğu”nu temsil eden “Kürt Sorunu”nun AKP eliyle giderek daha fazla uluslararasılaştırılmış olması, 21. yüzyılda Türkiye’nin hala anayasa ve rejim tartışıyor olması gibi handikapları da hesaba katıldığında, Türkiye’nin Ortadoğu’da “[siyasal] İslamcılık ve “neo-Osmanlıcılık” hevesleriyle “düzen kuruculuk” rolüne soyunması rasyonel bir davranış olmadığı gibi, belki de Türkiye’yi yüz yıl önce bu coğrafyada yaşadığı hezimetlerin bir benzeriyle de karşı karşıya bırakabilecektir. Ortadoğu’nun bugün içerisinde bulunduğu durum itibariyle istikrarsızlık ve gelgitlerin kaçınılmaz olduğu bu süreçte, AKP iktidarının Ortadoğu’nun kaygan zemininin getirebileceği sürpriz gelişmeleri önemsemeden ve de özellikle vekâleten girişeceği eylemler, 80 yıldır büyük ölçüde istikrarlı, ihtiyatlı ve ayakları yere basan (tarih ve coğrafya) bir vizyona sahip olan Türk dış politikasını rayından çıkartarak, Türkiye’yi sonu belirsiz maceraların dehlizlerine sürükleyecek ve tıpkı 1918’de olduğu gibi Türkiye’yi yine bir “uluslararası mesele” (Doğu Sorunu) haline getirecektir.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA ASKERİ GÜÇ KULLANIMININ KURUMSAL VE ANAYASAL ÇERÇEVESİ

     1) Türk Dış Politikasının Oluşturulması ve Uygulanması

Bilindiği gibi, devletlerin dış politikaları, alınan bazı kararlar çerçevesinde oluşturulmakta ve yürütülmektedir. Bu süreci analiz etmeyi amaçlayan dış politika yazarları, genellikle, ülkelerin siyasal ve hukuki yapıları üzerinde yoğunlaşarak analizlerde bulunmaktadırlar. Bu türden analizler, devletlerin dış politikaya ilişkin kararlarının oluştuğu ve uygulandığı, bu kararların oluşum ve uygulanmasında çeşitli derecelerde yer alan karar alıcıların ve bürokrasinin çeşitli kademelerindeki görevlilerin konumlarının belirlendiği bir kurumsal yapıyı ön plana çıkarmaktadır. Bu normatif yapının, bir ülkenin siyasal hayatı üzerinde önemli ölçüde etki yaptığı, dolayısıyla o ülkenin dış politikaya ilişkin karar ve uygulamaları üzerinde de çeşitli etkilerde bulunduğu bir gerçektir. Yine, bir ülkede, dış politika ile ilgili çeşitli kamuoyu odaklarının yapı ve fonksiyonlarının, o ülkenin dış politikası açısından belirli bir önem taşıdığı da bilinmektedir. Belirtilmesi gereken bir başka nokta da, dış politikanın oluşturulması ve uygulanması sürecinde, bir siyasal rejim içerisindeki yetki ve sorumlulukların kurumsal çerçevesi ile bunların fiili dağılımlarının her zaman örtüşmeyebileceğidir.[688]

          a) Türk Dış Politikasının Yapıcıları

Dış politika yapımına ve uygulanmasına ilişkin olarak genel olarak bütün devletlerde varolan bu süreç ve yapılar Türk dış politikası için de geçerlidir. Türkiye’de dış politikanın oluşturulması ve uygulanması sürecinde temel kurumların yanında, kararların oluşum sürecinde daha başka kişi ve kurumlar da rol almakta, dönem ve koşullara göre bu süreci çeşitli şekillerde ve düzeylerde etkilemektedirler. Türk dış politikasının oluşum süreci, bu nedenle, cumhuriyetin kuruluşundan günümüze kadar farklı dönemlerde farklı biçimler almıştır. Bu farklılık, bir yandan Türkiye’nin iç yapısında meydana gelen değişiklikler, diğer yandan da uluslararası sistemdeki değişiklikler sonucu ortaya çıkmıştır. Bu sürecin gelişiminde özellikle etkili olan faktörler arasında liderlik, bürokratik kurumların dönemsel olarak ağırlıklarının artması, basının ve kamuoyunun bu süreci etkilemesi, ekonomik ve diğer baskı grupları ile ordunun rolünün artması sayılabilir.[689] Bu süreci incelerken belli tarihsel dönemlemelere gitmek de olanaklıdır. (Bkz. Tablo 10)

Tablo 20: Türkiye’de Dış Politikanın Yapımı Sürecinde Dönemlere Göre Ağırlığı Artan Kurumlar/Faktörler[690]

1919-1950

Liderin belirleyici olduğu dönem

1950-1960

Dışişleri Bakanlığı’nın etkisinin arttığı dönem

1960-1980

Kamuoyunun, muhalefet partilerinin ve aydınların etkili olabildiği dönem

1980-1983

(12 Eylül dönemi)

Askeri yönetimin belirleyici olduğu dönem

1983-1991

İş dünyasının ön plana çıktığı ve etkisinin arttığı dönem

1990’lar

“Ordu”nun ağırlığının arttığı dönem

2002 sonrası

Liderin ve ideolojinin [Neo-Osmanlıcılık/Neo-İslamcılık]     

etkisinin/belirleyiciliğinin arttığı dönem[691]   

Ancak, bu tarihsel dönemlemelerde iki noktayı unutmamakta fayda vardır. Birincisi, her bir dönemde belli bir kurum ya da faktörlerin daha fazla ön plana çıktığı ya da ağırlıklı olduğu görülse de; bu, diğer kurum ya da faktörlerin süreç dışında kaldığı anlamına gelmemektedir. İkincisi, karar verme sürecine etki eden bir kurum ya da faktör bir kez bu sürece girince, farklı dönemlerde ve uygun koşullarda yeniden ağırlığı artabilir ya da azalabilir, ama ortadan kalkmaz. Örneğin, 1960’larda ağırlık kazanan kamuoyu, basın, iş dünyası, ordu gibi kurum ya da faktörler bazen bir arada, bazen de içlerinden biri ağırlıklı olmak üzere günümüze kadar etkinliklerini sürdürmüşlerdir. [692]

Bu bağlamda, Türk dış politikasını “kim(ler) yapar?” sorusuna verilen yanıt, hemen her zaman için, siyasal iktidarı geri planda bırakmakta ve iki kurumu ön plana çıkarmaktadır: Dışişleri Bakanlığı ve Ordu, Türk dış politikasının temel yapıcısı iki kurumdur.[693] İlk bakışta, bu ifadenin ikinci öznesi olan “Ordu” ile dış politika arasında böylesi bir bağlantının kurulması yadırgatıcı gelebilir. Ancak, Ordu’nun Türk siyasal hayatındaki konumu ve etkisi düşünüldüğünde, dış politika yapımındaki rolü daha anlaşılabilir olmaktadır. Şaban Çalış[694] ve Gökhan Koçer’in[695] de vurguladığı gibi, Türkiye Cumhuriyeti’nin kimliğinin muhafazası konusunda, Ordu ile bu kimliğe uygun dış politika yapılıp uygulanmasını ve bunun sürekliliğini sağlayan Dışişleri Bakanlığı arasında yakın bir ilişki ve bağ vardır. Zira, bu iki kurumun, ortak bir biçimde Batılı/Batıcı bir kimliğe sahip olmaları, Türkiye’nin dış politikasında, en azından Batıcı çizgisinden sapmaları önleyici bir işlev görmektedir.

Her ne kadar, Ordu’nun Türk siyasal hayatındaki konumu bugün belirli ölçülerde değişmeye ve etkisi azalmaya başlamış olmakla birlikte, çalışmamızın dördüncü bölümünde inceleyeceğimiz olayların gerçekleştiği dönemler açısından Ordu’nun konumu ve etkisi belirgindir. Dolayısıyla, bu çalışma açısından, Dışişleri Bakanlığı ile birlikte Ordu’nun da dış politikanın temel yapımcısı olarak kabul edilmesinde bir sakınca görülmemektedir. Bu bağlamda, çalışmamızın bu başlığında başta bu iki kurum olmak üzere, dış politikanın yapımı ve uygulanması sürecinde rolü ve etkisi olan Milli Güvenlik Kurulu (MGK), Başbakanlık, Cumhurbaşkanlığı, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) gibi kurumların da bu süreçteki “hukuksal” ve “fiili” durumları ele alınıp değerlendirilecektir. Bu kurumların dış politikadaki rollerinin incelenmesinde “hukuksal” ve “fiili” durum şeklinde ikili bir ayrım yapılmasının temel nedeni, dış politikanın oluşturulması ve uygulanması sürecinde, bir siyasal rejim içerisindeki yetki ve sorumlulukların hukuksal ve kurumsal çerçevesi ile bunların fiili dağılımlarının her zaman örtüşmeyebileceğidir ki, bu durum, Türkiye örneğinde çok daha belirgindir.[696]

             (1) Dışişleri Bakanlığı

(a) Hukuksal Durum[697]

1982 T. C. Anayasası’nda Dışişleri Bakanlığı’nın (ve diğer bakanlıkların) görev ve yetkilerini düzenleyen herhangi bir hüküm bulunmamakla birlikte, Anayasa’nın ikinci bölümünde “Yürütme” genel başlığı altında 112. maddede;

             “Başbakan, Bakanlar Kurulunun başkanı olarak, bakanlıklar arasında işbirliğini sağlar ve hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu, bu siyasetin yürütülmesinden birlikte sorumludur. Her bakan, Başbakana karşı sorumlu olup ayrıca kendi yetkisi içindeki işlerden ve emri altındakilerin eylem ve işlemlerinden de sorumludur. Başbakan, bakanların görevlerinin Anayasa ve kanunlara uygun olarak yerine getirilmesini gözetmek ve düzeltici önlemleri almakla yükümlüdür.”[698] denmektedir.

Dışişleri Bakanlığı’nın görev ve yetkileri kanun ve kanun hükmündeki kararnamelerle düzenlenmiştir. Bu çerçevede, Bakanlığın görev ve yetkileri, “Dışişleri Bakanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun”da şöyle tanımlanmıştır:

             “(...)

             Madde 2 –

             (1) Bakanlık, bu Kanunda belirtilen görevlerini yerine getirirken aşağıda belirtilen ilkeler çerçevesinde hareket eder:

             a) Bölgesinde ve dünyada barışçıl, adil ve kalkınmaya imkân tanıyan bir ortamın kalıcı şekilde tesisi ve güçlendirilmesi.

             b) Ulusal hak ve çıkarların savunulması ve korunması.

             c) Her türlü toplumsal yaşamın temelini oluşturan insan haklarının ve demokratik değerlerin savunulması ve ileriye götürülmesi, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle yapılan her türlü ayrımcılık ile mücadele edilmesi.

             ç) İnsanlığın kültürel mirasının, çevrenin ve yerkürenin doğal yaşam alanlarının korunması.

             d) Uluslararası hukukun ve ona olan saygının geliştirilmesi ve güçlendirilmesi.

             (2) Bakanlığın görev ve yetkileri şunlardır:

             a) Türkiye Cumhuriyeti’nin dış politikasının tespiti için hazırlık çalışmaları yapmak ve tekliflerde bulunmak, Hükümet tarafından tayin ve tespit edilen hedef ve esaslara göre dış politikayı uygulamak ve koordine etmek.

             b) Türkiye Cumhuriyeti’ni ve Hükümetini yabancı devletler ve uluslararası kuruluşlar nezdinde yetkili makam olarak temsil etmek, yabancı devletler ve uluslararası kuruluşlarla temas ve müzakereleri ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak suretiyle yürütmek, Türkiye Cumhuriyeti’nin dış ilişkilerini tüm boyutlarıyla ve ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak suretiyle tesis etmek, yürütmek, yönlendirmek, geliştirmek ve ülkenin çıkarlarını korumak.

             c) Devlet organlarının uluslararası temaslarının yürütülmesinde bu organlara yardımcı olmak.

             ç) 5/5/1969 tarihli ve 1173 sayılı Milletlerarası Münasebetlerin Yürütülmesi ve Koordinasyonu Hakkında Kanun çerçevesinde, diğer kamu kurum ve kuruluşlarınca dış politika ile bağlantılı olarak yurtdışında yürütülen faaliyetlerin Hükümetçe saptanan dış politikaya uygunluğunu gözetmek, bu faaliyetleri, koordine etmek ve bunlara katılım sağlamak.

             d) Hükümeti dış dünyadaki gelişmeler ve değişen şartlar konusunda bilgilendirmek.

             e) Türkiye Cumhuriyeti hakkında yurtdışında bilgilendirici faaliyetler yürütmek.

             f) Yurtdışında yaşayan vatandaşların hak ve menfaatlerini korumak ve yaşam kalitelerinin yükselmesine yönelik çalışmalar yürütmek, ülke dışındaki vatandaşlara ve Türkiye Cumhuriyeti uyrukluğunu taşıyan tüzel kişilere destek, yardım ve konsolosluk himayesi sağlamak.

             g) 31/5/1963 tarihli ve 244 sayılı Milletlerarası Andlaşmaların Yapılması, Yürürlüğü ve Yayınlanması ile Bazı Andlaşmaların Yapılması İçin Bakanlar Kuruluna Yetki Verilmesi Hakkında Kanun Çerçevesinde, diğer devletlerle ve uluslar arası kuruluşlarla akdedilen andlaşmalara ilişkin temas, müzakere, yetki belgesi,            imza, onay ve tescil süreçlerini ilgili kurum ve kuruluşları ile işbirliği içinde yürütmek, bu andlaşmaları veya tescil edilmiş kopyalarını muhafaza ek ve sicillerini             tutmak, andlaşma taslaklarının mevzuata uygunluğunu incelemek ve görüş          bildirmek.

             ğ) Uluslararası hukukun ve uluslararası hukuk içtihadının gelişimine yönelik süreçleri takip etmek ve bu süreçlere iştirak etmek.

             h) Türkiye Cumhuriyeti’nin tarafı olduğu siyasi nitelikteki uluslararası davaları ve Adalet Bakanlığı ile işbirliği yapmak suretiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ndeki davaları ikame ve takip etmek.

             ı) Türkiye Cumhuriyeti’ni temsil yetkisine sahip olarak Bakanlar Kurulu kararı ile belli bir geçici görevle görevlendirilen temsilciler ve temsil heyetlerine Türkiye Cumhuriyeti’ni bağlayan hususlarda Hükümetin talimatlarını iletmek, bu temsilci ve temsil heyetlerinin ihtisasa dair hususlarda ihtiyaç duyacakları talimatları ilgili bakanlıklar ile istişare suretiyle tespit edip onlara iletmek; heyetlerin başkanları diğer bakanlıklardan ise bu heyetlerde temsilci bulundurmak.

             i) Kamu kurum ve kuruluşları tarafından yurtdışı teşkilatı kurulması ve dış temsilcilik açılması konusunda görüş bildirmek.

             j) Mali, iktisadi ve diğer teknik konularda ilgili kurum ve kuruluşlarca yürütülmesi gereken veya statülerinde, üyelerinin ve ortaklarının belirli bakanlık veya merci vasıtasıyla işlem yapacağı belirtilen uluslararası kuruluşlarla yürütülen dış temas ve müzakerelerin dış politikaya uygun olarak yürütülmesini gözetmek, gerekirse bunlara katılmak.

             k) Türkiye Cumhuriyeti’nin devlet ve dışişleri protokolünü düzenlemek ve yürütmek.

             l) Diplomasi ve konsolosluk ilişkilerinin yürütülmesi ile bağlantılı olarak uluslararası andlaşmalardan kaynaklanan iş ve görevleri yerine getirmek.

             m) Uluslararası kuruluşlarla işbirliğini geliştirmek.

             n) Kanunlarla verilen diğer görevleri yapmak.”[699]

Bu temel kanunun yanında, Dışişleri Bakanlığı’nın hukuksal mevzuatını oluşturan bir diğer düzenleme “Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Yurtdışı Teşkilatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararname”[700]dir. Dışişleri Bakanlığı’nın görev ve yetkilerinin çerçevesini oluşturan bu hukuksal mevzuatlar ve Anayasa’nın 112. maddesi incelendiğinde, Dışişleri Bakanlığı’nın aslında hükümetten bağımsız bir yetki ve role sahip olmadığı sonucuna ulaşılmaktadır. Diğer bir deyişle, Dışişleri Bakanlığı’nın görev ve yetkileri, hükümetin genel siyasetinin bir parçası olarak görülürken, dışişleri bakanının da başbakana karşı sorumlu olduğu kabul edilmektedir. Yasal çerçeve bu şekilde olmasına rağmen, daha önce de belirttiğimiz gibi, dış politikanın oluşturulması ve uygulanması sürecinde, bir siyasal rejim içerisindeki yetki ve sorumlulukların kurumsal çerçevesi ile bunların fiili dağılımlarının her zaman örtüşmediği bilinmektedir. Bu gerçeklik, Dışişleri Bakanlığı için de belirli ölçülerde geçerlidir. “Fiili Durum” başlığında bu husus ele alınıp değerlendirilecektir.

             (b) Fiili Durum

Doğaldır ki, çoğu ülkede olduğu gibi Türkiye’de de dış politika Dışişleri Bakanlığı tarafından yürütülmektedir. Dışişleri Bakanlığı, Türk dış politikasının hem belirleyicisi hem de uygulayıcısı olarak temel kurumdur. Bu bağlamda Dışişleri Bakanlığı, dış politikanın oluşturulması ve uygulanması sürecinde, seçenek ve olasılıkları hazırlama, görüş bildirme, alınan kararları uygulama ve takip etme gibi konularda merkezi bir konumuna sahiptir. Bunun yanı sıra bu bakanlık, karar vericilere durumlara göre çeşitli alternatifler hazırlayıp sunan, uygulanan dış politikayı değerlendirerek gerekli düzeltmelerin yapılmasını sağlayan devlet kurumudur.[701] Dışişleri Bakanlığı’nın ülkenin dış politikasının koordinasyonu ve yürütülmesindeki bu merkezi konumu aynı zamanda bir zorunluluktur. Zira, devletin tek bir dış politikası vardır. Bunu hükümet belirler ve Dışişleri Bakanlığı da yürütür. Dolayısıyla, devletin diğer bütün kuruluşlarının, kendi alanlarında dış ülkelerle yapacakları ve sadece teknik hususlarla sınırlı olması gereken temaslarını, devletin dış politikasının saptanmış esaslarına özenle riayet ederek ve Dışişleri Bakanlığı ile sıkı koordinasyon halinde yürütmeleri zorunludur.[702]

Dışişleri Bakanlığı seksen yılı aşkın geçmişinde, dış politika uygulamasında çok önemli bir tecrübe birikimi sağlamış, buna ek olarak, deyim yerindeyse çarkları iyice yağlanmış bir uygulama mekanizmasına sahip olmuştur. Bugün Dışişleri Bakanlığı, iç ve dış teşkilatıyla birlikte Türkiye bürokrasisinin –orduyla birlikte– kuralları en belirli ve en disiplinli kurumu sayılabilir. Dış politika uygulamaları tecrübesiyle birlikte, Türkiye’nin tarihinin ve jeopolitik/jeostratejik konumunun dayattığı istikrarlı dış politikanın gerekleri, Dışişleri Bakanlığı’nın geleneksel olarak muhafazakâr niteliğini de belirlemiştir. Böylece, Dışişleri Bakanlığı, dış politika uygulamalarında önemli bir ustalık düzeyine ulaşmış olmakla beraber, aynı zamanda, “savunmacı” bir eğiliminde sahibidir.[703]

Dışişleri Bakanlığı, dış politikada karar alma sürecinden dışlanılmaya çalışıldığı dönemlerde bile, deyim yerindeyse “kendi bildiğini okumuştur”.[704] Bakanlık, bu gücünü, sahip olduğu “göreli özerklik”ten almaktadır. Baskın Oran’a göre bu “göreli özerklik”, Dışişleri’nin, bu kavram açısından tartışmasız önde olan Ordu ile çeşitli yönlerden benzeşmesi sonucunu da doğurmaktadır.[705] Bakanlığı’nın görevlerini etkin bir biçimde yapmasına olanak veren bu göreli özerkliğinin birtakım kaynakları vardır. Öncelikle, Dışişleri’nin, siyasal sürecin ve kamuoyu baskılarının büyük ölçüde dışında çalışıyor olması, bu özerkliğin oluşmasını sağlayan önemli bir nedendir. İkinci olarak, Dışişleri’nin kliantelizme ve partizanlığa en uzak bakanlık olması, bu bakanlığın gerek seçmenlerin, gerekse de siyasal partilerin baskısından özgür kılmaktadır. Üçüncü olarak, Dışişleri Bakanlığı müsteşarının, bakanlık dışından atanma olasılığının bulunmaması da, söz konusu özerkliği sağlayan önemli bir unsurdur. Nitekim, Cumhuriyet kurulduğundan bu yana, Dışişleri Bakanlığı müsteşarı, daima bakanlık içinden yükselerek gelen bir diplomat olmuştur. Dışişleri Bakanlığı müsteşarlarının diğer bakanlıklardaki müsteşarlara göre çok daha uzun süre görev yapmaları[706] ve dış politikanın farklı ve özel bir alan olmasından dolayı, bakanlığı asıl yönetenlerin, siyasal kimliğe sahip olan bakanlar değil, bürokrat olan bakanlık müsteşarları oldukları da söylenebilir.[707]

Daha önce de belirttiğimiz gibi, Dışişleri Bakanlığı, “Ordu” ile birlikte, Türk dış politikasının Batıcı çizgisinden sapmaları önleyici bir kurumsal kimliğe sahiptir.[708] Denilebilir ki, Dışişleri Bakanlığı, Türkiye’deki en Batılı kurumdur.[709] Bu bağlamda, Dışişleri, Osmanlı’da “Batılılaşma” düşüncesinin devlet kanadında gündeme getirildiği, talep edildiği ve uygulama bulduğu bir kurum olduğu gibi; Tanzimat’la birlikte, Osmanlı’dan beri Batıcı değişimi ülkeye taşıyan başlıca kurum da olmuştur.[710] Dolayısıyla, Batılılaşma, Dışişleri Bakanlığı için hayati bir reflekstir.[711] Elbette ki, Dışişleri Bakanlığı da, sonuçta hükümetin/yürütmenin bir parçasıdır ve dolayısıyla hükümet politikalarını uygulamakla sorumlu ve yükümlüdür. Ancak, Baskın Oran’ın da dikkat çektiği gibi, hükümet politikalarını sorgulamadan titizlikle uygulamanın Dışişleri’nde iki tane sınırı vardır. Bunlardan birincisi, Dışişleri’nin dış politikada devre dışı bırakılması durumudur.[712] Doğal olarak bu, Dışişleri için bir hayatta kalma olayıdır ve Bakanlığın tepki göstermesini anlamak kolaydır. İkinci sınır ise çok daha önemlidir ki bu da Türk dış politikasının temel direği olan “Batıcılık”tır.[713] Buradan hareketle, dış politikada temel tercihler ile Dışişleri kadrolarının zihinsel tutumları arasında bir örtüşme bulunduğunu söylemek de yanlış olmayacaktır. Dış politikanın geleneksel “süreklilik” ilkesi ve “devlet politikası” olduğu tezi, kaçınılmaz olarak, bu alandaki kararlarda siyasal seçkinlerin nüfuzunu azaltırken, dışişleri bürokrasisinin etkinliğini pekiştirmektedir.[714]

Temel İskit’e göre Dışişleri Bakanlığı’nın bu nüfuzuna, etkinliğine ve siyasal seçkinlere “yukarıdan bakma” alışkanlığına karşı, siyasal seçkinler de dışişlerine karşı beğeniyle karışık bir rahatsızlık duygusu taşımaktadırlar. Milletvekillerinin, dışişleri memurlarını zaman zaman ilgisizlik, hatta saygısızlıkla itham ettikleri, hatta bakanlarına şikâyet ettikleri görülmüştür. Bununla beraber, genellikle Dışişleri Bakanlığı TBMM nezdinde yüksek prestij sahibidir. Bütçe müzakerelerinde özellikle bütçe komisyonunda milletvekillerinin dışişleri mensuplarının etkin ve fedakârane çalışmalarını övmeleri adeta klasikleşmiş bir uygulamadır. Ayrıca, 1980’lerden itibaren dışişlerinden büyükelçi düzeyinde veya kıdemli memurlardan birinin, TBMM Başkanı’na “dışişleri danışmanı” atanması geleneği oluşmuştur. Başkan danışmanı yanında, bazen yine dışişleri kıdemli memurlarından “parlamento danışmanı” da atanmaktadır. Bu danışman, TBMM’nin dış dünyayla ilişkilerinde (örneğin, parlamentolar arası birlik toplantıları gibi) daha çok protokol ağırlıklı bir işlev görmektedir. Bunun yanında, Cumhurbaşkanı’nın Özel Kalem Müdürü’nün Dışişleri Bakanlığı meslek memurları arasından seçilmesi de yerleşmiş bir gelenektir. 1980’lerden itibaren özel kalem müdürlerinin dışişleri meslek memurlarından atanması dışında, bir veya daha fazla cumhurbaşkanlığı “dışişleri danışmanlığı” görevi de yaratılmıştır. Başbakan’a da yine dışişleri meslek memurlarından ve genellikle büyükelçi düzeyinde “dışişleri danışmanı” atanması Bülent Ecevit döneminde başlamış (1970’li yıllar) ve Turgut Özal döneminde kurumlaşmıştır.[715]

             (2) Ordu (Genelkurmay Başkanlığı ve TSK)

             (a) Hukuksal Durum

Ordu’nun görev ve yetkilerine ilişkin temel hüküm 1982 T. C. Anayasası’nın ikinci bölümünde “Yürütme” genel başlığı altında yer alan “Milli Savunma” (Başkomutanlık ve Genelkurmay Başkanlığı) başlığında 117. maddede şöyle düzenlenmiştir:

             “Başkomutanlık, TBMM’nin manevi varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur. Milli güvenliğin sağlanmasından ve Silahlı Kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından, TBMM’ye karşı, Bakanlar Kurulu sorumludur. Genelkurmay Başkanı; Silahlı Kuvvetlerin komutanı olup, savaşta Başkomutanlık görevlerini Cumhurbaşkanlığı namına yerine getirir. Genelkurmay Başkanı, Bakanlar Kurulunun teklifi üzerine, Cumhurbaşkanınca atanır; görev ve yetkileri kanunla düzenlenir. Genelkurmay Başkanı, bu görev ve yetkilerinden dolayı Başbakana karşı sorumludur. Milli Savunma Bakanlığının, Genelkurmay Başkanlığı ve Kuvvet Komutanlıkları ile görev ilişkileri ve yetki alanı kanunla düzenlenir.” [716]

Ordu’nun görev[717] ve yetkilerini düzenleyen temel kanunlar ise, “Genelkurmay Başkanı’nın Görev ve Yetkilerine Ait Kanun”, “Seferberlik ve Savaş Hali Kanunu”, “Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu” ve “Sıkıyönetim Kanunu”dur. Bu kanunların konumuzla bağlantılı olduğu düşünülen ilgili maddeleri şöyledir:

             “(...)

             Madde 3 - Uluslararası yapılacak anlaşma ve andlaşmaların askeri yönlerinin tayininde ve uygulama esaslarının tespitinde Genelkurmay Başkanı’nın mütalaası alınır. Gerektiğinde bu toplantılara katılır veya temsilci gönderir.

             Madde 4 - Genelkurmay Başkanı; şahsen veya yetkili kılacağı kişi ve kuruluşlarla, görev ve yetkilerine ait konularda ilgili bakanlıklar, daireler ve kurumlar ile doğruca yazışma yapabilir ve temaslarda bulunabilir.

             (...)

             Madde 6 - Genelkurmay Başkanı, hizmetlerin yürütülmesinde Milli Savunma Bakanlığı ile işbirliği yapar.

             Madde 7 - Genelkurmay Başkanı görev ve yetkilerinden dolayı Başbakana karşı sorumludur.”[718]

             “(...)

             Madde 5 - Barış döneminde seferberlik ve savaş hali için yapılacak hazırlıklara ilişkin Bakanlar Kurulu’nun görev, yetki ve sorumlulukları, aşağıda belirtilmiştir.

             (…)

             4. Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası andlaşmaların gerektirdiği hallerde, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’de bulunmasına, Genelkurmay Başkanı’nın görüşlerini de dikkate alarak karar vermek,”[719]

             “(...)

             Madde 35 - Silahlı Kuvvetlerin vazifesi; Türk yurdunu ve Anayasa ile tayin edilmiş olan Türkiye Cumhuriyeti’ni kollamak ve korumaktır.”[720]

             “(...)

             Madde 3

             r) (Ek: 3310 – 03.09.1986) Anayasanın 122’nci maddesine göre, sıkıyönetimin ilanına ve devamına sebep olan hallerin Türkiye Cumhuriyeti sınırları ve mücavir yurt bölgelerimiz üzerinde cereyan etmesi ve eylemcilerin eylemlerini müteakip komşu ülke topraklarına sığındıklarının tespit edilmesi durumunda, ilgili komşu ülke ile Türkiye Cumhuriyeti hükümeti arasında varılacak mutabakat çerçevesinde, Sıkıyönetim Komutanı, eylemcileri ele geçirmek veya tesirsiz hale getirmek maksadı ile, her defasında Genelkurmay Başkanlığı kanalı ile Hükümetin müsaadesi tahtında, ihtiyaca göre, kara, hava veya deniz kuvvetleri unsurları ile mahdut hedefli sınır ötesi harekât planlayıp icra etmek.”[721]

Ordu’nun görev ve yetkilerinin çerçevesini oluşturan bu hukuksal mevzuatlar ve Anayasa’nın 117. maddesi incelendiğinde, Ordu’nun anayasal sistem içindeki yeri ve görevlerine ilişkin şu tespitlerde bulunmak mümkündür:

Öncelikle, Genelkurmay Başkanı’nın, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin (TSK) komutanı olarak, hükümetin genel politikasına bağlı olarak görevlerini yerine getirmesi gerekmektedir. Ancak, Genelkurmay Başkanı, Milli Savunma Bakanı ile yakın işbirliği içinde çalışmasına karşın, görev ve yetkilerinin yürütülmesinden dolayı Milli Savunma Bakanı’na karşı değil Başbakan’a karşı sorumludur. Genelkurmay Başkanı’nın Cumhurbaşkanı tarafından atandığı ve Başbakan’a karşı sorumlu olduğu bu yapıda, kendisi de Başbakan’a karşı sorumlu olan Milli Savunma Bakanlığı yardımcı roldedir ve işlevi koordinasyonu sağlamaktır. Dolayısıyla, Milli Savunma Bakanlığı’nın Genelkurmay Başkanlığı üzerinde herhangi bir denetim ve kontrol yetkisi yoktur.[722] Türkiye, halen NATO üyesi ülkeler arasında, genelkurmay başkanı başbakana bağlı olarak görev yapan tek ülke konumunda olmayı sürdürmektedir.[723] Başbakan’a karşı sorumluluk ise, savunma işleri siyasi olarak Milli Savunma Bakanlığı tarafından yürütüldüğü ve örgütlendiği oranda, bakanlık karşısında Genelkurmay Başkanlığı’na özerk, eşit ve yönlendirici bir statü vermekte, bağımlılık-sorumluluk sistemi sembolik düzeyde kalmaktadır.[724] İkinci olarak, özellikle “Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu”nun çokça tartışılan ve askerlerin siyasete müdahalesine olanak sağladığı düşünülen 35. maddesi bağlamında, Türkiye’de Ordu’nun “pretoryen”[725] denilebilecek bir konumda olması “özerkliğine” önemli bir dayanak ve meşruiyet sağlamaktadır.[726] Bu konudaki sıkıntının temelinde iki unsurun yattığı görülmektedir: Birincisi, “koruma ve kollama” görevini tayin eden merciinin sivil siyasal otorite yerine TSK komuta heyetinin kendisi olagelmesidir.[727] İkincisi, “Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu”nun bu maddesi, anayasada TSK için böyle bir görev tanımı bulunmamasına rağmen, Türkiye’de bu kanun bir norm olarak anayasanın üzerinde bir yere sahipmiş gibi hareket edilmektedir. Bu niteliğinden dolayı 35. maddenin Türkiye’deki sivil-asker ilişkileri açısından sorun teşkil ettiği ve mevzuat içerisindeki hiyerarşinin tersyüz edilmesi anlamına geldiği ortadadır. Bu maddenin kaldırılmasına yönelik şimdiye kadar hiçbir görünür çabanın olmaması nedeniyle, siyasi iktidarların mevcut düzenlemeye ve bu düzenlemenin yorumlanış şekline rıza gösterdikleri söylenebilir.[728] Bütün bu çerçeve içerisinde, iç siyasette olduğu gibi, Türkiye’nin dış ilişkilerinin belirlenmesi ve karar alma süreçlerinde de Ordu’nun büyük bir etkisinin olduğu gözlenmektedir. Diğer bir deyişle, TSK ile genel Türk dış politikası arasında bir tür konsensüs (uzlaşma) mevcuttur.[729] TSK, Türk dış politikasının oluşturulması sürecindeki bu etkisini hem kurum olarak Genelkurmay Başkanlığı kanalıyla doğrudan hem de anayasal güvenlik bürokrasisinde yer alan bir kurum olan Milli Güvenlik Kurulu (MGK) aracılığıyla dolaylı olarak sürdürmektedir. Bu bağlamda, TSK ve MGK ile ilgili “fiili durum” başlıklarında bu kurumların dış politika yapım süreçlerindeki rolleri ele alınıp değerlendirilecektir.

             (b) Fiili Durum

İlhan Uzgel’e göre, Türkiye’nin gündemi ve TSK’nın iç siyasetteki etkisi çoğu zaman bu kurumun dış politikadaki ağırlığının göz ardı edilmesine yol açmaktadır. Bunun temel nedenini, orduyla ilgilenenlerin sorununun dış politika boyutuna ağırlık vermemesi ve realizme meraklı dış politika uzmanlarının ise ordunun dış politikadaki yerini ve rolünü veri olarak kabul edip, sorgulamaktan kaçınmaları olarak gören Uzgel’e göre; TSK, dış politikada çok daha yüksek bir özerkliğe sahiptir ve dış politika tehditlerini iç politikadaki yerini ve ağırlığını arttırmak, genişletmek için kullanagelmiştir.[730]

Daha önce de belirttiğimiz gibi, Ordu, Türk dış politikasının en önemli yapıcılarındandır, hatta bazı zamanlar, bu konuda “tek”tir ya da son söz sahibidir.[731] Ordu’nun dış politikanın yapılmasındaki rolünün, tarihsel süreçte azalmış olduğu düşünülebilir. Ancak, tam tersi bir durum da söz konusudur. Tek parti döneminde, zaten iktidarla bütünleşmiş olan Ordu’nun dış politikanın yapılmasındaki ağırlığı, II. Dünya Savaşı sürecinde daha da üst düzeye çıkmıştır. Daha sonra, Soğuk Savaş döneminde de, Türkiye’nin başta NATO olmak üzere Batılı uluslararası örgütlere üyeliği, askerlerin, iç politikanın ötesinde, dış politikaya da müdahil olmasını görülmemiş bir biçimde arttırmıştır. Dış politikanın belirlenmesi ve uygulanmasında Ordu’nun rolü ve etkisi, 1960 sonrasında daha da yasallaşmıştır. 1961’de Anayasa’da MGK’ya yer verilmesiyle birlikte Ordu’nun siyasete müdahil olması anayasal bir zemin ve nitelik kazanmıştır. 1982 Anayasası’yla da bu durum daha da güçlendirilmiştir. 1990’larda gerek uluslararası ortamda, gerekse de Türkiye’de yaşanan gelişmeler, Ordu’nun dış politikadaki rolünü belki de en üst düzeye çıkarmıştır.[732] 2003 yılı ve sonrasındaki dönemde AB’ye uyum çerçevesinde yapılan anayasal değişikliklerle Ordu’nun iç ve dış politikadaki etkinliği azalmaya başlamış olmakla birlikte, bu konuda kesin bir şey söylemek için henüz erkendir.[733]

Ordu’nun dış politika yaklaşımı, genel olarak, Atatürk’ün /Cumhuriyet’in dış politika çizgisini korumak ve sürdürmek olarak ifade edilebilir.[734] Bu bağlamda, Şaban Çalış’ın da vurguladığı gibi, Türkiye’de Ordu iç politikada bazen “statükocu/bekçi”, bazen “restoratif/ıslah edici” ve bazen de “radikal/devrimci” bir yaklaşımla hareket etmesine karşın; dış politikada, Cumhuriyet kurulduğundan bu yana, hemen her zaman ya “statükocu” ya da “restoratif” özellikleriyle ön plana çıkmaktadır.[735]

Ordu’nun dış politikaya ilgisinin yoğunlaştığı alanların başında “ulusal güvenlik” ve “beka” sorunu gelmektedir. Askerlerin bu konudaki dış politika yaklaşımlarının reelpolitik temelli olduğu görülmektedir.[736] Bu yaklaşımın doğal bir sonucu olarak, Ordu dış politikayı bir beka sorunu olarak görmekte ve bu çerçevede ulusal güvenlik geniş bir biçimde tanımlanmaktadır. Bu çerçevede, TSK’nın dış politikadaki ağırlığı hem dış politika meselelerinin reelpolitik bir söylem üzerine oturmasını sağlamakta, hem de her türlü dış politika sorununun militarizasyonuna yol açabilmektedir.[737] Aslında, Ordu’nun, dış politikanın özellikle ulusal güvenliği ilgilendiren yönlerinde politika oluşturulması sürecinde belli bir ağırlığının olması doğal, hatta gereklidir ve bu diğer ülkeler için de geçerlidir. Ancak, Türkiye’de Ordu bu süreçte danışma ya da etkili olmanın ötesinde belirleyici de olmaktadır.[738] Öte yandan, “güvenlik” olgusunun, Türk dış politikasında özel bir öneme sahip olması ve Soğuk Savaş sonrası dönemde Türkiye’nin içinde bulunduğu ortamın doğurduğu güvenlik endişeleri de dış politikada karar alma sürecinde Ordu’nun ağırlığının hissedilmesini arttıran bir unsur olmaktadır. Çatışma potansiyeli yüksek olan ve sürekli çatışan bir coğrafyada, her şey “askeri” olarak algılandığı ve değerlendirildiği için, Türk dış politikasında oluşturulan her “çıktı” da, ister istemez askeri bir nitelik taşımaktadır.[739]

Bütün bu çerçeve içerisinde, TSK’nın kendini konumlandırdığı bu pozisyonda, neredeyse tüm dünyaya karşı ülkeyi koruma ve kollama görevinin kendisine ait olduğu gibi bir algılama oluşmakta ve bu yüzden dış politika tehditlerinin ve stratejisinin belirlenmesinde kendini öncelikli ve en yetkili bir kurum olarak görmektedir.[740] Bu bağlamda, başta Yunanistan olmak üzere, Ermeni meselesi, Kuzey Irak’taki ve Ortadoğu’daki istikrarsızlık, Akdeniz’de yapılan petrol aramaları, enerji sorunu, Kafkasya’da yaşanan gerginlikler TSK tarafından son dönemlerde sıklıkla vurgulanan dış tehdit konularıdır.[741] TSK, dış politikaya ilişkin değerlendirmelerini anayasal bir kurum olan MGK’da dile getirmek ve kararlarına yansıtmakla beraber, görsel ve yazılı basın aracılığıyla da (basın açıklamaları, basın duyuruları, bilgi notları, basın bilgilendirme toplantıları, TSK radyo ve tv programları, ziyaretler, törenler, toplantılar, konuşmalar, mesajlar vb.) kamuoyuyla paylaşmaktadır.

Öte yandan, TSK’nın dış politikaya ilişkin değerlendirmeleri (güvenlik ve tehdit bağlamında), Milli Güvenlik Siyaset Belgesi[742] (MGSB) ve Milli Askeri Stratejik Konsept (MASK) adlı belgelere de yansımış durumdadır. “Yüksek Askeri Şura’nın Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun”a[743] göre, Genelkurmay Başkanlığı, Şura’ya sunulmak üzere bir “Askeri Stratejik Konsept” hazırlamakla yükümlüdür. Hazırlanan MASK’ın onaylanmasına ve gerektiğinde yeniden gözden geçirilmesine Şura karar vermektedir.[744] Bu çerçevede hazırlanan MASK’ın içeriğinde TSK’nın iç ve dış tehdit değerlendirmeleri yer alırken, bu tehditleri karşılayacak güçlerin yapılandırılmasına ilişkin değerlendirmelerde bulunulmaktadır. MGSB’yle bağlantılı olarak hazırlanan MASK, yeni gelişmeler ışığında sürekli yenilenen bir belgedir.[745] Söz konusu belge, son olarak 2003’te (Irak’taki yeni yapıdan kaynaklanan tehdit algılamaları nedeniyle) ve 2005’te (iç ve dış tehdit değerlendirmeleri) çerçevesinde yenilenmiştir.[746]

TSK’nın dış politikadaki etkinliği arttıran bir diğer unsur, özellikle 1990’lı yıllarda Türkiye’nin askeri alanda dışa açılmış olmasıdır. Bu bağlamda, 1980’li yıllardan başlayarak Kuzey Irak’a defalarca askeri harekât düzenleyen TSK; 1990’lı yıllarla birlikte, Somali, Bosna, Arnavutluk, Afganistan’a BM’nin emri altında askeri birlikler, Azerbaycan’a askeri danışmanlar göndermiş, Arnavutluk, Bosna-Hersek, Azerbaycan ile askeri anlaşmalar yapılmış, Suriye’yi sıkıştırmak için İsrail’le askeri işbirliğine gidilmiştir. Ayrıca, TSK, yabancı subaylar için eğitim programlarına hız vermiş ve 1998’de 29 ülkeden subaya askeri eğitim sağlamıştır. Özellikle, Bosna-Hersek ve Arnavutluk ordusunun eğitiminde TSK önemli bir rol üstlenmiştir.[747] Keza, Ordu’nun alıcı ve/veya satıcı olduğu uluslararası savunma sanayi ilişkileri de son yıllarda yoğunluk kazanmıştır.[748] Bu bağlamda, TSK’nın savunma sanayi alanında geliştirdiği uluslararası ilişkilerin son dönemlerde kazandığı yeni boyut ve derinlik göz önüne alındığında, TSK’nın savunma sanayi alanında önemli bir tecrübeye sahip olduğu da söylenebilir.[749] Bütün bu faaliyetler, TSK’nın Türk dış politikasında sık ve etkin bir biçimde kullanıldığını göstermekte ve bu sıklık aynı zamanda Ordu’nun dış politikadaki etkisini de arttırmaktadır.[750]

Diğer taraftan, Ordu’nun dış politika ve güvenlik konularında etkisini arttıran bir başka unsur, Türkiye’nin devlet teşkilatı dışında iyi yetişmiş bir güvenlik ve dış politika uzman kadrosunun bulunmayışıdır. Zira, geleneksel olarak Türkiye’nin savunma ve dış politikaları, profesyonel diplomatların ve yüksek rütbeli subayların alanına girmektedir. F. Stephen Larrabee ve Ian O. Lesser’e göre, Türkiye’nin bölgesel konularda ve savunma konularında müttefikleriyle yaptığı görüşmelerde paralellik bulunması, Ordu’nun olağanüstü rolünün bir sonucudur. Yazarlara göre, savunma ve dış politika konularında Batılı hükümetler genellikle üst düzey sivil memurları bağlayıcı unsur olarak görürken; Türkiye’nin Savunma Bakanlığı’ndaki üst düzey yetkililer, pratik olarak, general kadrosunun liderliği altındadır. Bu yüzden, asker-sivil ilişkilerinde Türkiye modeli sadece iç politika meselelerini etkilemekte kalmamakta, birçok konuda Türkiye’nin Avrupa ve ABD ile olan diyaloglarını da yönlendirmektedir.[751]

Ordu’nun, güvenlik politikalarının belirlenmesinde ve sürekliliğinin sağlanmasında oynadığı rol kadar belirgin ve görünür olmasa da, Türkiye’nin Batı’ya yönelik politikalarında da belirleyici olduğu bir gerçektir. Ordu, yaptığı müdahalelerle, her defasında yalnızca iç politikaya çekidüzen vermekle kalmamış, aynı zamanda “sapacak” gibi görünen, dalgalanan, çeşitlilik arayan Türk dış politikasını da geleneksel mecrasına oturtmuştur.[752] Nitekim, bütün askeri müdahalelerde, dış politikada herhangi bir değişiklik olmayacağı ve özellikle Batı dünyasıyla yapılan antlaşmalara ve Batılı örgütlerdeki üyeliklere sadık kalınacağı ilk andan itibaren ve öncelikle ifade edilmiştir.[753] Ordu’nun dış politikadaki bu Batıcı yöneliminin temelinde, sınırları Cumhuriyetçi ideoloji tarafından belirlenen ulusal hedeflere ulaşmanın ana yollarından biri olarak görülmesi yatmaktadır. Kemalist dış politika görüşüne bağlı olarak Ordu da, Türkiye’deki pek çok kesim gibi, Türkiye’nin Batı’ya yönelmesini, modernleşmenin ve hatta Kemalizm’in bir emri olarak telakki etmektedir. Bu nedenle, Ordu, alternatif politikalara ne prim vermiş, ne de herhangi bir eğilim göstermiştir. Milliyetçiliğin Kemalist yorumları içerisinde ve laik bir misyonla hareket eden Ordu, Türkiye’yi mümkün olduğu kadar hem irredantist ve emperyalist tercihlerden, hem de dinsel temellere dayanan ütopyalardan uzak tutmuş ve bu konuda aşağı yukarı aynı düşünen Dışişleri Bakanlığı’nı desteklemiştir.[754] Nitekim, Körfez Krizi ve Savaşı sırasında, Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın dış politikayı kendi denetimi altına alma çabaları, Türkiye’yi, Cumhuriyet tarihinin belki de en anlamsız dış çatışmasına bulaşması aşamasına getirmiştir. Bunun da Ordu tarafından engellenmesi, TSK’nın dış politika sürecindeki meşruiyetini arttırmıştır. Böylelikle Ordu, dış politikada yalnızca güce başvurarak ve gücü kullanarak değil, elindeki gücün kullanılmasını engelleyerek de dış politika sürecini etkileyebileceğini göstermiştir.[755]

Son olarak, Türkiye’nin Batı’ya yöneliminde önemli bir pencere olan AB konusunda da Ordu’nun etkisini kısaca değerlendirmemizde fayda vardır. Öncelikle, Ordu, Türkiye’nin AB üyeliğini en fazla destekleyen kurumlar arasındadır. Örneğin, Türkiye’nin Avrupa Ekonomik Topluluğu’yla (AET) ilişkisini kuran 12 Eylül 1963 Ankara Antlaşması’na giden yol, dolayısıyla ortaklığın temel yapısı, askeri yönetim tarafından belirlenmiştir. Yine, Türkiye’nin AET’ye yönelik politikasında kritik bir aşama da 1971 yılında Ordu sayesinde tamamlanmıştır. Şaban Çalış’a göre, bu gelişmede, Ordu, “Katma Protokol” müzakerelerinin yönünü çeviren bir aktördür.[756] Keza, Ordu’nun, Türkiye’nin Avrupa’yla bütünleşme politikasında en önemli katkı ise, tam üyelik başvurusu kararının alınması sürecinde gerçekleşmiştir.[757] Diğer taraftan, Ordu’nun, AB üyeliğinin özellikle Türkiye’nin devlet yapısını ilgilendiren noktalarında endişeleri olduğu ve bunu basın-yayın organları aracılığıyla kamuoyuyla paylaştığı da bilinmektedir.[758]

             (3) Milli Güvenlik Kurulu (MGK)

             (a) Hukuksal Durum

Milli Güvenlik Kurulu (MGK), ilk defa, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından hazırlanan 1961 Anayasası’nda bir kurum olarak yer almıştır.[759] MGK’nın kuruluş amacı, 1961 Anayasası’nın[760] 111. maddesinin gerekçesinde şöyle ifade edilmiştir:

             “Yurt müdafaasının genel prensiplerini ve siyasetini tespit etmek için ilgili bakanlardan ve Genelkurmay Başkanı’ndan müteşekkil yüksek bir kurul bütün modern devletlerde yer almış bulunmaktadır. Nitekim bizde de 5399 sayılı kanunla bu müessese [Milli Savunma Yüksek Kurulu] ihdas edilmiştir. Modern anayasa teamüllerine uyularak bu müessese, tasarıda bir anayasa organı haline getirilmiştir.”[761]

             Bu bağlamda, MGK, 1961 Anayasası’nın 111. maddesinde şu şekilde yer almıştır:

             “Milli Güvenlik Kurulu kanunun gösterdiği Bakanlar ile Genelkurmay Başkanı ve Kuvvet temsilcilerinden kuruludur. Milli Güvenlik Kurulu’na Cumhurbaşkanı başkanlık eder; bulunmadığı zaman, bu görevi Başbakan yapar. Milli Güvenlik Kurulu, milli güvenlik ile ilgili kararların alınmasında ve koordinasyonun sağlanmasında yardımcılık etmek üzere, gerekli temel görüşleri Bakanlar Kurulu’na bildirir.”[762]

12 Eylül 1980 askeri müdahalesi sonrasında kabul edilen 1982 Anayasası’nda ise MGK’ya ilişkin temel çerçeve 118. maddede şöyle düzenlenmiştir:

             “(Değişik birinci fıkra: 3/10/2001–4709/32 md.)[763] Milli Güvenlik Kurulu; Cumhurbaşkanı’nın başkanlığında, Başbakan, Genelkurmay Başkanı, Başbakan yardımcıları, Adalet, Milli Savunma, İçişleri, Dışişleri Bakanları, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri komutanları ve Jandarma Genel Komutanı’ndan kurulur.

             Gündemin özelliğine göre Kurul toplantılarına ilgili bakan ve kişiler çağrılıp görüşleri alınabilir.

             (Değişik birinci cümle: 3/10/2001–4709/32 md.)[764] Milli Güvenlik Kurulu; Devletin milli güvenlik siyasetinin tayini, tespiti ve uygulanması ile ilgili alınan tavsiye kararları ve gerekli koordinasyonun sağlanması konusundaki görüşlerini Bakanlar Kurulu’na bildirir. Kurul’un, Devletin varlığı ve bağımsızlığı, ülkenin bütünlüğü ve bölünmezliği, toplumun huzur ve güvenliğinin korunması hususunda alınmasını zorunlu gördüğü tedbirlere ait kararlar Bakanlar Kurulu’nca değerlendirilir.

             Milli Güvenlik Kurulu’nun gündemi; Başbakan ve Genelkurmay Başkanı’nın önerileri dikkate alınarak Cumhurbaşkanı’nca düzenlenir. Cumhurbaşkanı katılamadığı zamanlar Milli Güvenlik Kurulu, Başbakan’ın başkanlığında toplanır.

             Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği’nin teşkilatı ve görevleri kanunla düzenlenir.”[765]

Anayasa’nın bu maddesine göre çıkartılan 2945 sayılı “Milli Güvenlik Kurulu ve Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Kanunu”nda ise, MGK’nın kuruluş, görev, yetki, çalışma esas ve usulleri düzenlenmiştir. Söz konusu kanunun, konumuzla ilgisi olduğu düşünülen bazı maddeleri şöyledir:

             “(...)

             Tanımlar

             Madde 2 – Bu Kanunda geçen,

             a) Milli Güvenlik; Devletin anayasal düzeninin, milli varlığının, bütünlüğünün, milletlerarası alanda siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik dahil bütün menfaatlerinin ve ahdi hukukunun her türlü dış ve iç tehditlere karşı korunması ve kollanmasını,

             b) Devletin Milli Güvenlik Siyaseti; milli güvenliğin sağlanması ve milli hedeflere ulaşılması amacı ile Milli Güvenlik Kurulu’nun belirlediği görüşler dahilinde, Bakanlar Kurulu tarafından tespit edilen iç, dış ve savunma hareket tarzlarına ait esasları kapsayan siyaseti, ifade eder.

             Madde 3– (...) Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri toplantılara katılır, fakat oylamaya katılamaz.

             Madde 4– (Değişik: 30/7/2003–4963/24 md.) Milli Güvenlik Kurulu, 2’nci maddede belirtilen milli güvenlik ve Devletin milli güvenlik siyasetine ilişkin tanımlar çerçevesinde Devletin milli güvenlik siyasetinin tayini, tespiti ve uygulanması ile ilgili konularda tavsiye kararları alır ve gerekli koordinasyonun sağlanması için görüş tespit eder; bu tavsiye     kararlarını ve görüşlerini Bakanlar Kurulu’na bildirir ve kanunlarla verilen görevleri yerine getirir. Başbakan, Milli Güvenlik Kurulu’nun tavsiye kararlarının ve görüşlerinin değerlendirilmek üzere Bakanlar Kurulu’na sunulması ve Bakanlar Kurulu’nda kabulü halinde bu tavsiye kararlarının uygulanmasının koordinasyonu ve izlenmesi için bir Başbakan yardımcısını görevlendirebilir.

             Madde 5– (Değişik birinci fıkra: 30/7/2003–4963/25 md.) Kurul, iki ayda bir toplanır. Gerektiğinde Kurul, Başbakan’ın teklifi üzerine veya doğrudan Cumhurbaşkanı’nın çağrısı ile de toplanır.

             Kurul toplantıları Cumhurbaşkanı’nın başkanlığında yapılır. Cumhurbaşkanı’nın katılmadığı zamanlar Kurul’a Başbakan başkanlık eder.

             Madde 6– Kurulun gündemi Cumhurbaşkanı tarafından düzenlenir. Gündemin hazırlanmasında

             Başbakan ve Genelkurmay Başkanı’nın önerileri dikkate alınır.

             Kurul üyesi bakanlar ile diğer bakanların gündeme girmesini istedikleri konular, Başbakan’ın da görüşünü alarak Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri vasıtasıyla Cumhurbaşkanı’na iletilir.

             Madde 7– Kurul, kararlarını çoğunlukla alır. Eşitlik halinde Kurul Başkanı’nın bulunduğu taraf çoğunluğu sağlamış sayılır.

             Kurul kararları, Cumhurbaşkanı’na ve Bakanlar Kurulu’nda görüşülmek üzere Başbakanlığa, Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği tarafından gönderilir.

             Madde 8– Milli Güvenlik Kurulu kararları, Başbakan tarafından Bakanlar Kurulu gündemine öncelikle alınmak suretiyle görüşülür ve gerekli kararlar alınır.

             (...)

             Madde 10– Milli Güvenlik Kurulu toplantılarında yapılan görüşmeler, Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği görevlileri tarafından usulüne uygun şekilde tutanakla tespit edilir. Kararların asılları ve görüşme tutanakları Genel Sekreterlik’te saklanır. Tutanaklar ve görüşmeler açıklanamaz ve yayınlanamaz. Kararlar Milli Güvenlik Kurulu’nun vereceği karara göre açıklanabilir veya yayınlanabilir.

             Madde 11– Başbakan’a bağlı Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği teşkilatı kurulmuştur.

             (...)

             Madde 15– (Değişik: 30/7/2003–4963/27 md.) Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri, Başbakan’ın teklifi ve Cumhurbaşkanı’nın onayı ile atanır. Söz konusu atamanın, Türk Silahlı Kuvvetleri mensupları arasından yapılmasının öngörülmesi halinde Genelkurmay Başkanı’nın olumlu görüşü alınır.

             (...)

             Madde 24– Bu kanunu Bakanlar Kurulu yürütür.”[766]  

Görüldüğü üzere, 2945 sayılı “Milli Güvenlik Kurulu ve Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Kanunu” dış politika krizleri açısından değerlendirildiğinde, özellikle “Tanımlar” kısmında yer alan 2/a ve 2/b maddeleri MGK Genel Sekreterliği’nin sürece müdahalesini meşrulaştıran bir niteliğe sahiptir. “Milli Güvenlik” kavramını tanımlayan 2/a maddesi ile “Devletin Milli Güvenlik Siyaseti”ni tanımlayan 2/b maddesi birlikte değerlendirildiğinde, “Milli Güvenlik” kavramının oldukça geniş kapsamlı ele alındığı görülmektedir. Özellikle 2/a maddesine göre, doğrudan “varolma”ya ilişkin bir güvenlik tanımı sergilerken, maddenin devamında devletin uluslararası alandaki tüm çıkarları ve “ahdi hukuk”u[767] referans alınmaktadır. Ahdi hukuka yapılan gönderme ise tanımı gereği Türkiye’nin ikili ve/veya çok taraflı antlaşmalarla kararlaştırılmış her türlü ilişkisini, statüsünü korumayı ve kollamayı askeri bürokrasinin ilgi alanına sokmaktadır. “Milli Güvenlik” kavramının bu denli geniş yorumlanması askeri güç kullanma tehdidine dayalı krizlerin tümünü “güvenlik krizi” kapsamına soktuğu gibi; Türkiye’nin dış politikasında ısrarla korumaya çalıştığı statükonun, fiili durumlar yaratılarak değiştirilmeye çalışılması durumlarında, “ahdi hukuk”unun ihlal ve tehdit edilmesi olarak yorumlandığında, aynı zamanda bir [milli] “güvenlik” krizi olarak da değerlendirilebilmektedir.[768]

             (b) Fiili Durum

Bütün bu hukuksal düzenlemeler çerçevesinde, gerçekleştirilen çeşitli değişikliklerle birlikte, MGK’nın ve MGK Genel Sekreterliği’nin günümüze kadar gelen yapısı ve rolü incelendiğinde şu sonuçlara varmak mümkündür:

Öncelikle, uluslararası sistemde Soğuk Savaş döneminin başlamasıyla birlikte, “topyekûn bir savaşta belirecek sorunları ortadan kaldırmak, hükümet ile Genelkurmay Başkanlığı arasındaki ilişkileri güçlendirmek” maksadıyla, milli güvenlik ve milli savunma konularından sorumlu bir kurul oluşturulması yönündeki ilk adım 1949’da atılmıştır. Ancak, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından yapılan 1961 Anayasası’yla kurulan MGK, diğer ülkelerdeki muadillerinden farklı olarak, makro devlet politikalarının tasarlandığı bir birim olmanın ötesinde, askeri hiyerarşinin iç siyasete müdahalesine meşruiyet zemini yaratan ve zaman içerisinde, (iç ve dış siyasette) askeri talep ve eylemlerin merkezini oluşturmuştur.[769] Özellikle, 12 Mart 1971 askeri muhtırası sonrasında gerçekleştirilen anayasa değişiklikleriyle, MGK’nin yürütme üzerindeki etkisi arttırılarak, askerin siyaseti yönlendirdiği ve hükümetin icraatlarını kontrol ettiği, temel yasal değişikliklerin ve makro siyasi kararların taslaklarının hazırlandığı bir merkez haline gelmiştir.[770] Siyasi literatürde, “Milli güvenlik devleti” olarak da adlandırılan bu siyasal düzeneğin kurumlaşma sürecinde zirve noktasını temsil eden 12 Eylül 1980 askeri müdahalesi[771] sonrasında yapılan 1982 Anayasası’yla da MGK’nın yapısı ve rolü daha da güçlenmiş, askeri kanadın MGK içindeki konumu Kurul kararlarını belirleyici olmak ölçüsünde etkileyebilecek kadar ağırlık kazanmıştır.[772] Şaban İba’nın da vurguladığı gibi, bu süreçte MGK, devletin en dar fakat en yetkili, hükümetin ve parlamentonun üzerinde sivil ve askeri kurumların ortaklaşa oluşturdukları, devletin tüm sorunları konusunda uyulması zorunlu kararlar alan yetkin bir kuruma dönüşmüştür.[773] Böylelikle, MGK ve onun Genel Sekreterliği, yaklaşık 20 yıl boyunca, “milli güvenlik devleti” düzeneğinin kilit güvenlik aktörleri konumunda yer alarak; resmi görüntüde istişari ve/veya bürokratik bir kurul olarak yapılandırılan, fakat askeri otoritenin vesayeti altında 2000’li yıllara kadar geniş müdahale alanlarını derinleştirerek, yargı denetiminden de yoksun bir “iç iktidar” mekanizması niteliği taşımışlardır.[774]

Aralık 1999 AB Helsinki Zirvesi’nden sonra, Türkiye’de ulusal güvenlik politikalarının daha demokratik bir çerçevede oluşturulmasına olanak verecek bir dizi yasal düzenlemelere gidilmiştir. Bu çerçevede 3 Ekim 2001’de gerçekleştirilen anayasa değişiklikleri sonucunda, MGK üyelerinin çoğunluğunun hükümet kanadından oluşması sağlanmış, Kurul kararlarının Bakanlar Kurulu tarafından “öncelikle dikkate alınması” değil sadece “değerlendirilmesi” öngörülmüş ve MGK kararlarının “tavsiye” niteliği taşıdığı vurgulanmıştır. 7 Ağustos 2003’te ise 2945 sayılı “Milli Güvenlik Kurulu ve Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Kanunu”nda yapılan değişikliklerle de, MGK Genel Sekreteri’nin Başbakan tarafından atanması hükme bağlanmış ve kurumun sahip olduğu geniş yetkiler sınırlandırılmıştır. Bu çerçevede, Genel Sekreterliğin MGK kararları uyarınca yapılmış “uygulamaları takip ve kontrol” yetkisi Başbakan yardımcısına aktarılmış, Genel Sekreterliğe asker kökenli olmayan kişilerin de atanabilmesi ve Kurul’un iki aylık aralarla toplanması hükme bağlanmıştır. MGK’yla ilgili önemli bir değişiklik de 29 Aralık 2003’te MGK Genel Sekreterliği’nin görev ve çalışma esaslarını düzenleyen “gizli” yönetmeliğin[775] yayınlanan yeni bir yönetmelikle yürürlükten kaldırılmasıyla gerçekleştirilmiştir. Genel Sekreter’e olağanüstü yetkiler tanıyarak özerk bir yürütme organı gibi davranma olanağı sağlayan bu “gizli” yönetmeliğin yürürlükten kaldırılmış olması, siyasal rejimin şeffaflaşması doğrultusunda atılan önemli bir adımdır. Genel Sekreterlik örgütünün yeniden yapılandırılması, görev ve yetkilerinin yeniden tanımlanması için Bakanlar Kurulu tarafından 29 Aralık 2003 tarih ve 6688 sayılı karar ile kabul edilen yeni yönetmelikle[776], doğrudan Genel Sekreterliğe bağlı kadrolar daraltılmış, Sekreterlik ile Genelkurmay Başkanlığı arasındaki organik bağlar koparılmıştır.[777]

MGK’nın siyasal rejim üzerinde bir vesayet kurumu olmaktan çıkartılması için başlatılan bu sivilleştirme/şeffaflaştırma çabalarına karşılık, Kurul toplantılarında askerler kendilerinin duyarlı oldukları konularda siyasal iktidara mesajlar vermeye ve uyarılar yapmaya devam etmekle birlikte; Kurul, askeri bürokrasiden gelen isteklerin yasallaştırıldığı platform olma özelliğini bir ölçüde yitirmiştir. Bu durum, söz konusu işlevin askeri bürokrasinin denetimi altında bulunan Yüksek Askeri Şura’ya (YAŞ) aktarıldığı iddialarının ileri sürülmesine yol açmıştır.[778] 2006-2008 yılları arasında ise sivilleştirme/şeffaflaştırma eğilimi devam etmiş, MGK ve özellikle MGK Genel Sekreterliği’nin yasal düzenlemeler öncesi birçok kurumsal işlevinin kademeli olarak sivil yönetime doğru kaydırıldığı gözlenmiştir.[779] Bütün bu gelişmelere rağmen, 2006-2008 yılları arasında MGK’nın gündeminde yer alan konuların çözüme bağlanma süreçleri üzerinden bir değerlendirme yapıldığında bile, askeri otoritenin siyasetteki rolünün demokratik parlamenter rejimler düzeyine çekildiğini söylemek halen çok da mümkün gözükmemektedir. Zira, Türkiye’de askeri otorite mesaj iletmek ya da kamuoyu oluşturmak için öteden beri sorunların tartışılma ve çözüm yeri olarak meşrulaştırılan MGK’nın dışında, farklı birçok kanalı kullanmaya devam etmektedir. Keza, TBMM’nin tamamen ve yürütmenin ise büyük ölçüde inisiyatifi dışında, askeri otoritenin tehdit algıları çerçevesinde hazırlanan ve hükümetlere siyasi iktidarlarının eylem sınırlarını hatırlatan Milli Güvenlik Siyaset Belgesi’nin (MGSB) halen varlığını sürdürüyor olması yukarıdaki tespiti pekiştiren bir diğer unsurdur.[780]

MGK’nın yapısına ve rolüne ilişkin bu tarihsel değerlendirmenin ardından, Kurul’un Türk dış politikasının oluşturulması sürecindeki etkisini gözlemleyebilmek için, MGSB’yi ve MGK basın bildirilerini ele almakta fayda vardır.

MGSB, MGK’nın dolayısıyla da Ordu’nun dış politika oluşturulması sürecindeki etkisinin doğrudan yansıdığı bir belgedir.[781] MGSB’nin kapsamı, niteliği, varoluş nedeni ve hazırlanış biçimine ilişkin olarak MGK Genel Sekreterliği’nin resmi internet sitesinde yer alan “Sıkça Sorulan Sorular” kısmında şu açıklamalara yer verilmektedir:

             “Türkiye Cumhuriyeti’nin milli güvenlik siyaseti, Milli Güvenlik Siyaseti Belgesi’nde yer almaktadır. Milli Güvenlik Siyaseti Belgesi, yürütme organı olan Bakanlar Kurulu’nun Anayasa’nın 117. ve 118. maddelerinde yazılı devletin milli güvenliğinin sağlanmasına yönelik görevleri çerçevesinde planlamaya yönelik bir idari tasarrufu olup, ana esasları ihtiva eden özlü bir metindir. Söz konusu belge, Türkiye Cumhuriyeti’nin bekası ve Türk Milleti’nin refahına ilişkin izlenecek milli güvenlik siyasetinin esaslarını içeren bir yol haritası konumundadır.”[782]

             “Devlet faaliyetlerinin yürütülmesinde devamlılık esastır. Bu nedenle, devlet faaliyetlerinin planlı ve belirlenmiş esaslara göre yürütülmesi, hükümetlerin temel sorumluluklarındandır. Bu temel sorumluluklardan birisi de, milli güvenliğin sağlanması ve bu kapsamda milli güvenlik siyasetinin tayin ve tespitidir. Milli Güvenlik Siyaseti Belgesi bu amaçla hazırlanmaktadır.”[783]

             “Milli Güvenlik Siyaseti Belgesi, içerik itibariyle belirlenen güvenlik sorunlarına karşı ‘Ne Yapılmalı/Ne Yapılması Gerektiğine’ ilişkin temel öngörüleri ihtiva etmektedir. ‘Nasıl Yapılacağı?’ sorularının cevabı ise, Bakanlar Kurulu’nun uygulamalarında bulunmaktadır. Belgede yazılan tüm ifadelerde bilhassa bu husus gözetilmekte, ayrıca belgenin hazırlanmasında uzman hukukçular görev aldığından Anayasa ve kanunlar ile Türkiye’nin taraf olduğu anlaşma ve sözleşme hükümleri açısından da incelenmektedir.”[784]

             “Milli Güvenlik Siyaseti Belgesi’nin taslağı, Anayasa’nın 118. maddesi ve 2945 sayılı MGK ve MGK Genel Sekreterliği Kanunu’nun 13. maddesi uyarınca MGK’ca verilen görev çerçevesinde, MGK Genel Sekreterliği’nin koordinatörlüğünde, bütün bakanlıklar, kurum ve kuruluşlarla işbirliği halinde ve görüşleri alınarak hazırlanmakta ve MGK’ya sunulmaktadır. Bu süreçte, stratejik araştırma kuruluşlarının çalışmalarından da yararlanılmaktadır.”[785]

             “Milli Güvenlik Siyaseti Belgesi’nin güncelleştirilmesi için belirlenmiş bir süre yoktur. Milli Güvenlik Kurulu tarafından; ulusal, bölgesel ve küresel güvenlik ortamındaki değişiklikler ile milli güvenlik siyasetinin uygulama sonuçları çerçevesinde Türkiye’nin milli güvenlik ihtiyaçları değerlendirilerek Belge’nin güncelleştirilmesine ihtiyaç olduğu Bakanlar          Kurulu’na tavsiye edilmektedir.”[786]

             “Milli Güvenlik Siyaseti Belgesi, ‘Gizli’ gizlilik derecesine sahip olduğundan, Belge’nin incelenmesi veya içeriği hakkında bilgi edinilmesi, 2945 sayılı MGK ve MGK Genel Sekreterliği Kanunu’nun 10. maddesi ve 4982 sayılı Kanun’un 16. maddesi gereği mümkün olamamaktadır.”[787]

Açıklamalarda da görüldüğü üzere, MGSB’yi hazırlama yetkisi hukuken MGK Genel Sekreterliği’nde olmakla beraber; genel kanı, fiilen belgenin hazırlanmasındaki inisiyatifin ve yetkinin TSK’da olduğu yönündedir. Ali Bayramoğlu’na göre, belgeye ilişkin çalışma önce Genelkurmay Başkanlığı karargâhında yapılarak MGK Genel Sekreterliği’nde son halini almakta ve MGK üst kuruluna sunularak daha sonra Başbakan tarafından neredeyse zorunlu olarak onaylanmaktadır.[788] Belgenin “gizli” olması da onu parlamentonun ve yargının denetimi dışında tutmaktadır. Öte yandan, “gizlilik” özelliğine rağmen, belgenin kapsamında yer alan çeşitli bilgiler belgenin güncellenmesiyle ilgili gelişmeler sırasında basın-yayın organlarında gündeme gelmektedir. Bu çerçevede bugüne kadar çeşitli kereler güncellenen MGSB[789] genel olarak iç ve dış tehditleri tanımlayarak, bu tehditlere yönelik politikaların neler olması gerektiği konusunda oldukça geniş sayılabilecek bir kapsama sahiptir. Diğer bir deyişle, belgede, hem iç politika hem de dış politika konuları tehdit ve güvenlik bağlamında ele alınmaktadır. (Tablo 11’de, tespit edilebilen çeşitli tarihlerdeki MGSB güncellemeleri ve bu güncellemelerde yer alan dış politika ve dış tehdit konularına ilişkin MGK toplantıları basın bildirilerine yer verilirken; tablodaki bilgilerin bir kısmı ise resmi bilgiler olmayıp, çeşitli basın-yayın organlarından ve kaynaklardan derlenmiştir.)

Tablo 11: MGK Toplantılarındaki MGSB Güncellemeleri ve Güncellemelerde Yeralan Dış Tehdit ve Dış Politika Konuları

Tarih

MGSB Kapsamındaki Dış Tehdit ve Dış Politika Konuları

1952–1991

SSCB ve komünizm tehdidi[790]

1992

▪ “...Kurulun bu toplantısında; (...) 3) Diğer ülkelerle dostluk ve karşılıklı çıkar ilişkilerine dayanan dış politika ilkelerimiz çerçevesinde, özellikle dil, din, tarih ve kültür yakınlığımız bulunan Kafkasya ve Orta Asya’daki Türk Cumhuriyetleri’ne yönelik olarak, bu ülkelerle aramızdaki müstakbel işbirliği ve dayanışma alanlarını belirlemek amacıyla hazırlanan bir özel milli siyaset belgesi görüşülerek uygun bulunmuş ve hükümete bildirilmesine karar verilmiştir.”[791]

▪ “(...) Toplantıda ayrıca dünyadaki yeni yapılanma ve gelişmeler çerçevesinde Türk milli güvenlik politikasının oluşturulmasına yön vermek üzere hazırlanan bir değerlendirme de gözden geçirilmiş ve benimsenmiştir.”[792]

▪ “(...) Toplantıda ayrıca, devletin anayasal düzeninin, milli varlığının, bütünlüğünün ve menfaatlerini iç ve dış tehditlere karşı korunması ve kollanması ve milli hedeflerinin gerçekleştirilmesi amacıyla yeniden hazırlanan Türk Milli Güvenlik Siyaseti Belgesi görüşülerek uygun bulunmuş ve onaylanmak üzere hükümete intikal ettirilmesine karar verilmiştir.”[793]

2005

▪ “...Toplantıda (...) Ayrıca, yeni Milli Güvenlik Siyaseti Belgesi uygun bulunarak bu konudaki tavsiye kararının Bakanlar Kurulu’na bildirilmesine karar verilmiştir.”[794]

▪ “...Yunanistan karasularını 12 mile çıkaramaz. Bunun savaş sebebi (casus belli) olduğu[795] yönündeki caydırıcılığımız korunmalıdır.

Kıbrıs Sorunu’nun çözüm yeri BM’dir. Türkiye’nin adada garantörlük hakkı bulunmaktadır. Türk askeri varlığı Kıbrıslı Türklerin güvenliği için hayati değerdedir. Bu durum sürdürülmelidir. Kalıcı bir barış sağlanana kadar KKTC güçlendirilerek korunacaktır.

ABD ile ilişkiler tarihsel ve çok yönlüdür. ABD’de Türkiye lehine kamuoyu oluşturulması pek çok açıdan önemlidir. Türkiye’nin ABD ile ilişkileri stratejiktir; ancak bu AB sürecinin bir alternatifi olarak algılanmamalıdır.
Irak ve İran, Türkiye için belirsizlik ve risk yaratıyor. İran’ın Şahap füzeleri Türkiye için tehdittir.”[796]

▪ “...MGSB’de ilk kez kullanılan asimetrik tehdit değerlendirmesi uyarınca uluslararası terörizm, uyuşturucu ve insan ticareti gibi sorunların yanı sıra kitle imha silahları da güvenliği tehdit eden unsurlar olarak dikkate alınmıştır. MGSB’nin dikkati çeken bir başka özelliği ise, yine su meselesine dönüş yaparak, suyun gelecekte Ortadoğu bölgesinde bir savaş nedeni olabileceğine işaret etmesi ve su sorununu ulusal güvenlik konusu olarak kayıt altına almasıdır.”[797]

2010

▪ “Toplantıda (...) Yeni Milli Güvenlik Siyaseti Belgesi görüşülerek uygun bulunmuş ve bu konudaki tavsiye kararının Bakanlar Kurulu’na bildirilmesine karar verilmiştir.”[798]

▪ “...Yeni belgede, Soğuk Savaş sonrası dönemde uluslararası alanda meydana gelen gelişmeler dikkate alınmak suretiyle ülkemizin bugün ve gelecekte karşılaşabileceği güvenlik sorunları kapsamlı bir şekilde değerlendirilmiş ve Milli Güvenlik Siyasetimizin esasları kabul edilmiştir. Bu değerlendirmede, geleneksel güvenlik sorunları yanında kamu düzeni ve güvenliği, enerji arzı güvenliği, gıda ve su güvenliği, sanal ortam güvenliği, afetler ve kamu sağlığına yönelik riskler gibi sorun alanları da yer almaktadır.

Diğer taraftan ülke yararına kullanılabilecek imkân ve fırsatlar da göz önünde bulundurulmaktadır. Vatandaşlarımızın huzur ve güvenliğini esas alan bir yaklaşımla güvenliğin sağlanması yanında temel hak ve özgürlükleri kullanmasının kolaylaştırılması da dikkate alınmıştır. Uluslararası alanda güvenliğin sağlanması konusunda çok boyutlu bir yaklaşım benimsenmiş ve uluslararası barış ve istikrara katkıda bulunma hususu bu metinde yer almıştır. Dolayısıyla bugün Bakanlar Kurulu’nda kabul edilen metnin özü burada zikredilen hususlardır.”[799]

Tablo 11’deki bilgilerden de anlaşılacağı üzere, MGK, MGSB aracılığıyla Türk dış politikasının oluşturulması sürecinde doğrudan belirleyici olmaktadır. Bu belirleyicilik aynı zamanda MGK kararlarında da açıkça gözlenmektedir. Bu bağlamda, Tablo 12’de de, 1961’den bugüne kadar yapılmış olan MGK toplantılarından sonra yayınlanan basın bildirilerinde öne çıkan dış politika konularının neler olduğu gösterilmektedir.

Tablo 12: MGK Basın Bildirilerinde Öne Çıkan Dış Politika Konuları[800]

Kıbrıs Sorunu ve KKTC Gelişmeleri

13 Şubat 1964

26 Temmuz 1974                  

26 Şubat 1998

8 Nisan 1964

14 Ağustos 1974                    

27 Mart 1998

8 Ağustos 1964

17 Eylül 1974                        

29 Nisan 1998

14 Eylül 1964

 6 Kasım 1974                        

23 Haziran 1999

15 Eylül 1964

23 Kasım 1974 

23 Temmuz 1999

5 Ekim 1964

30 Kasım 1974                   

29 Aralık 1999

25 Ocak 1965

25 Mart 1975

26 Haziran 2000

26 Nisan 1965

26 Nisan 1975

 23 Ağustos 2000

4 Ağustos 1965[801]

29 Eylül 1975

27 Kasım 2001      

2 Eylül 1965

19 Ocak 1976

 29 Mayıs 2001

31 Ocak 1966

29 Aralık 1989

30 Mayıs 2002       

4 Şubat 1966[802]

30 Ocak 1990 

29 Ocak 2002

23 Şubat 1966

20 Haziran 1991

29 Kasım 2002      

20 Mart 1966

26 Temmuz 1991

31 Ocak 2003

30 Ocak 1967

21 Haziran 1993

28 Şubat 2003

1 Mart 1967

27 Ağustos 1996

28 Mart 2003

31 Mart 1967

 31 Ekim 1996

 30 Nisan 2003           

28 Ağustos 1967

29 Kasım 1996

 28 Mayıs 2003 

16 Ekim 1967

27 Ocak 1997

22 Ağustos 2003

19 Ocak 1968

28 Şubat 1997

21 Kasım 2003 

30 Nisan 1974

31 Ekim 1997

23 Ocak 2004

15 Temmuz 1974[803]                   

23 Aralık 1997

1 Nisan/5 Nisan/               26 Nisan 2004[804]                             

21 Temmuz 1974[805]

22 Ocak 1998

24 Haziran 2004                                      

25 Şubat 2005     

24 Nisan 2008  

30 Haziran 2009                                                                                       

18 Nisan 2005      

21 Ağustos 2008     

28 Aralık 2009   

20 Haziran 2007

30 Aralık 2008

19 Şubat 2010

21 Şubat 2008   

28 Nisan 2009     

29 Nisan 2010

29 Aralık 2010

Türk−Yunan İlişkileri

27 Mart 1964

30 Nisan 1974

27 Ağustos 1996     

26 Nisan 1965

7 Mart 1978             

27 Ocak 1997            

4 Şubat 1966[806]

22 Ekim 1979            

28 Şubat 1997           

30 Ocak 1967

26 Ocak 1985           

26 Şubat 1998

28 Ağustos 1967

25 Mart 1987

19 Şubat 2010

Ege Sorunu/Ege Sorunları

30 Nisan 1974

25 Mart 1987      

31 Ekim 1997

6 Eylül 1976[807]

31 Ocak 1996        

22 Ağustos 2003

22 Ekim 1979         

31 Ekim 1996        

19 Şubat 2010

GKRY’nin Doğu Akdeniz’de Giriştiği Faaliyetler/Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki Hak ve Menfaatleri

8 Nisan 1964

20 Haziran 2007       

20 Ekim 2009  

GKRY’nin AB’ye Tam Üyeliği Konusundaki Gelişmeler

27 Kasım 2001

MTA Sismik-I (Hora) gemisinin Ege’deki faaliyetleri

13 Temmuz 1976    

13 Temmuz 1976    

Karasularının 12 mile çıkması

23 Kasım 1965

Amerikan Askeri Yardımı

31 Mart 1967

ABD silah ambargosu

26 Temmuz 1974                

4 Şubat 1975[808]                               

20 Ekim 1975  

6 Kasım 1974                     

29 Eylül 1975                                                  

2 Ekim 1978

ABD’yle İlişkiler

31 Mart 1967

29 Ocak 2002                                  

28 Eylül 2001                        

28 Mart 2003 

6. Filo’nun İstanbul’a Gelişi

27 Temmuz 1968

27 Temmuz 1968

U–2 Uçağı Olayı

28 Ekim 1970

ABD-Türkiye Savunma ve İşbirliği Anlaşması

21 Haziran 1976

SALT-II Anlaşması

30 Mayıs 1979 

“Sözde Ermeni Soykırımı”/

Ermenilerin Türkiye Aleyhine Giriştikleri Faaliyetler

30 Ocak 1967

29 Eylül 2000                                                                   

24 Nisan 2008

25 Nisan 1970

27 Ekim 2000

28 Nisan 2009      

26 Ekim 1989                    

22 Ocak 2001                          

29 Nisan 2010   

23 Şubat 1990                    

24 Ekim 2007

NATO

26 Nisan 1965

22 Mayıs 1978          

27 Temmuz 1990

31 Ocak 1966

28 Şubat 1989            

31 Mart 1992                                             

17 Mart 1966

26 Mayıs 1989

26 Mart 1999            

30 Eylül 1968

29 Aralık 1989

30 Nisan 1999          

30 Ocak 1969

29 Haziran 1990

26 Haziran 2000            

24 Haziran 2004

Ortadoğu’daki Olaylar ve Gelişmeler

(Filistin-İsrail ve Lübnan)

19 Ocak 1968

22 Haziran 2006      

19 Ağustos 2010    

28 Ağustos 1969

21 Ağustos 2006

27 Ekim 2010             

29 Mart 2002          

30 Aralık 2008   

24 Şubat 2011

26 Nisan 2002

26 Şubat 2009        

Lübnan olayları

13 Temmuz 1976            

17 Ağustos 1976                

6 Eylül 1976[809]

İran ile Uluslararası Toplum Arasındaki İlişkiler ve İran’ın Nükleer Programı

23 Şubat 2006            

19 Ağustos 2010    

31 Ekim 2006             

27 Ekim 2010

Birleşik Mısır ile İsrail Arasında Çıkan Çatışma

25 Mayıs 1967

31 Mayıs 2010’da Gazze’ye İnsani Yardım Götüren Konvoya

İsrail’in Yaptığı Saldırının Değerlendirilmesi

19 Ağustos 2010

Irak Hükümetiyle Savaş Halinde Olan Molla Mustafa Barzani’ye Türkiye’deki

Kürt Aşiretlerinin Verdiği Desteğin Kesilmesi ve Barzani’ye Silah Yardımlarının

Durdurulması İçin Hududun Kapatılması

19 Haziran 1963

28 Ağustos 1967

Suriye’deki Gelişmeler

28 Nisan 2011

28 Nisan 2011

28 Nisan 2011

Körfez Krizi ve Körfez Savaşı

31 Ağustos 1990                         

28 Aralık 1990                            

25 Ocak 1991          

30 Ekim 1990                             

11 Ocak 1991[810]   

21 Mart 1991

30 Kasım 1990                            

17 Ocak 1991[811]

Iraklı mülteciler sorunu

2 Nisan 1991[812]      

21 Mayıs 1991                

25 Nisan 1991            

26 Temmuz 1995

Tunus, Mısır, Libya’daki Gelişmeler [Arap Baharı]

24 Şubat 2011

27 Haziran 2011

28 Nisan 2011

18 Ağustos 2011

Irak ve Kuzey Irak’taki Gelişmeler ve İlişkiler

23 Haziran 1992              

24 Mart 1995

24 Ağustos 1998                      

25 Eylül 1992                             

14 Nisan 1995[813]                                     

27 Ekim 1998

23 Ekim 1992                            

24 Nisan 1995

25 Temmuz 2002                     

20 Kasım 1992                           

11 Haziran 1995[814]                   

30 Eylül 2002                          

21 Aralık 1992                           

26 Ekim 1995                           

22 Ekim 2002                          

22 Ocak 1993

22 Mart 1996                            

27 Aralık 2002    

20 Mart 1993                                         

29 Kasım 1996                         

31 Ocak 2003

21 Haziran 1993                        

25 Temmuz 1996                     

28 Şubat 2003                                                     

29 Temmuz 1993                      

16 Haziran 1996                        

28 Mart 2003                            

25 Ağustos 1993                       

26 Eylül 1996                          

21 Kasım 2003                          

22 Aralık 1993                          

31 Ekim 1996                            

28 Mayıs 2003                          

6 Haziran 1994                         

29 Aralık 1996

27 Ağustos 2003                       

30 Kasım 1994                        

30 Eylül 1998                           

19 Eylül 2003                            

30 Nisan 2003

21 Ağustos 2007

20 Ekim 2009

31 Mart 2004     

28 Aralık 2007      

28 Aralık 2009    

24 Haziran 2004

21 Şubat 2008      

19 Şubat 2010     

25 Ağustos 2004

24 Nisan 2008      

29 Nisan 2010       

27 Ekim 2004

26 Haziran 2008                                              

19 Ağustos 2010

30 Aralık 2004   

21 Ağustos 2008                                               

27 Ekim 2010    

25 Şubat 2005        

21 Ekim 2008 

29 Aralık 2010 

29 Aralık 2005            

30 Aralık 2008

24 Şubat 2011

27 Nisan 2006

26 Şubat 2009

28 Nisan 2011

28 Aralık 2006     

28 Nisan 2009     

27 Haziran 2011

 23 Şubat 2007      

30 Haziran 2009    

18 Ağustos 2011

10 Nisan 2007      

20 Ağustos 2009  

Terör ve bölücü faaliyetlere sağlanan dış destek/

Terörle Mücadelede İşbirliği

27 Aralık 1991

30 Kasım 1998         

20 Ekim 2009                   

31 Mart 1992                  

28 Eylül 2001

19 Şubat 2010

25 Eylül 1992                 

 30 Ekim 2001                  

29 Nisan 2010      

29 Temmuz 1993          

19 Eylül 2003                 

24 Haziran 2010      

26 Ocak 1994                 

 31 Mart 2004                  

27 Ekim 2010   

30 Kasım 1994

10 Nisan 2007                

29 Aralık 2010

14 Nisan 1995[815]       

24 Nisan 2008                

24 Şubat 2011       

27 Mart 1998                 

30 Aralık 2008          

Dağlık Karabağ Bunalımı ve Kafkaslar

13 Mart 1992[816]            

20 Mart 1993                

26 Eylül 1996               

22 Mayıs 1992              

30 Nisan 1993              

26 Aralık 1996

25 Eylül 1992                

21 Haziran 1993

26 Haziran 2000          

22 Ocak 1993               

23 Haziran 1995

20 Ekim 2009                 

22 Şubat 1993               

26 Temmuz 1995           

29 Nisan 2010

Kafkasya ve Ortaasya’daki Türk Cumhuriyetleri’yle ilişkiler

31 Mart 1992

21 Haziran 1993               

21 Ağustos 2001

23 Haziran 1992                       

29 Temmuz 1993

Güney Kafkasya’daki Gelişmeler/

Gürcistan Gelişmeleri

31 Ekim 2006      

21 Ekim 2008      

29 Nisan 2010

21 Ağustos 2008     

20 Ekim 2009          

Avrupa’daki Gelişmeler (Güvenlik/Çekoslovakya Olayları)

30 Eylül 1968

22 Kasım 1968

Kırgızistan’da Meydana Gelen Olaylar, Gelişmeler ve İşbirliği

29 Nisan 2010

Pakistan’da Meydana Gelen Ayaklanma

30 Ocak 1969

Doğu Avrupa ve Bulgaristan’daki gelişmeler

29 Kasım 1989       

29 Aralık 1989

30 Ekim 1990

Doğu Avrupa’daki gelişmeler

30 Ocak 1990     

28 Mart 1990

Batı Trakya’da meydana gelen olaylar, son gelişmeler

30 Ocak 1990            

23 Şubat 1990

Bulgaristan’dan göçe zorlanan Türklerle ilgili son gelişmeler ve

alınan/alınacak tedbirler

29 Haziran 1989               

29 Temmuz 1989                 

29 Temmuz 1989                

Kosova Krizi ve Kosova’daki Gelişmeler

27 Mart 1998               

30 Nisan 1999             

23 Haziran 1999

26 Mart 1999  

28 Mayıs 1999         

21 Şubat 2008

Pakistan’da Meydana Gelen Sel ve Türkiye’nin Yardımları

19 Ağustos 2010               

27 Ekim 2010

Somali’de Yaşanan Güvenlik Sorunları ve Kuraklığın Yol Açtığı Kıtlık

18 Ağustos 2011

Afganistan’daki Gelişmeler ve ISAF

27 Kasım 2001      

27 Şubat 2002      

26 Nisan 2002      

28 Aralık 2001

29 Mart 2002        

28 Nisan 2009

20 Ekim 2009 

Avrupa Konvansiyonel Kuvvet Müzakereleri ile ilgili gelişmeler

28 Şubat 1989           

30 Ekim 1990

AGİT/AGİK

24 Kasım 1999

Kısa Menzilli Nükleer Silah Modernizasyonu konusu

26 Mayıs 1989

Bosna-Hersek Sorunu/Savaşı ve Balkanlar’daki Gelişmeler

22 Mayıs 1992                   

20 Mart 1993           

 23 Haziran 1995                

31 Temmuz 1992                     

30 Nisan 1993                    

26 Temmuz 1995

25 Eylül 1992                      

21 Haziran 1993             

27 Ağustos 1996       

20 Kasım 1992                  

29 Temmuz 1993     

26 Eylül 1996                 

21 Aralık 1992                    

25 Ağustos 1993

26 Aralık 1996          

22 Ocak 1993                          

21 Şubat 1994           

26 Mart 1999

22 Şubat 1993                        

30 Mart 1994                  

25 Temmuz 2001         

Hükümet Tarafından 28.11.2007’de Verilen Yetki Çerçevesinde, TSK Tarafından Irak’ın Kuzeyindeki PKK Mevcudiyetine Karşı Sınır Ötesi Operasyonun Sonuçları

28 Aralık 2007

SSCB’deki gelişmeler ve geleceği hakkında durum değerlendirmesi

21 Ağustos 1991[817]

Azerbaycan’daki gelişmeler

30 Ocak 1990

Tek Avrupa Hava Sahasına Katılımla İlgili Uyum Çalışmaları

22 Haziran 2006

Almanya’yla ilişkiler

23 Haziran 1992                    

21 Haziran 1993

Türkiye-Fransa İlişkileri

22 Ocak 2001

Serbest Semalar Konferansı sonuçları

23 Şubat 1990

AB’yle İlişkiler

29 Aralık 1989

26 Temmuz 2000

28 Haziran 2003       

23 Şubat 1990

22 Aralık 2000

21 Kasım 2003

26 Eylül 1996

26 Şubat 2001

27 Ekim 2004    

29 Kasım 1996

21 Ağustos 2001

30 Aralık 2004         

26 Aralık 1996

27 Kasım 2001

24 Ekim 2005            

23 Aralık 1997

26 Nisan 2002

22 Haziran 2006

22 Ocak 1998

30 Mayıs 2002

28 Aralık 2006    

29 Aralık 1999

22 Ekim 2002

28 Aralık 2009

26 Haziran 2000

28 Mayıs 2003          

Türk Boğazları

28 Ağustos 1973   

23 Aralık 1997

27 Aralık 1995                       

26 Haziran 2003

Karadeniz’in Güvenliğine İlişkin Politika

21 Ağustos 2006

Karadeniz Deniz İşbirliği Görev Grubu (BLACKSEAFOR)

29 Haziran 2001

Siber Tehdidin Global Düzeyde Ulaştığı Boyut ve Engellenmesine Yönelik Çalışmalar

27 Ekim 2010

Enerji/Enerji Güvenliği 

22 Ocak 1998                   

25 Şubat 1999  

26 Haziran 2008       

24 Kasım 1999

28 Nisan 2009

İnsan Kaçakçılığı, Yasadışı Göç

22 Ocak 1998                

25 Temmuz 2003

11 Eylül Terör Olayları

28 Eylül 2001

Washington’da Gerçekleştirilen Nükleer Zirve’nin Sonuçları

29 Nisan 2010

Küba Krizi (bağlamında son siyasal gelişmeler ve silahlı çatışmalar)

14 Kasım 1962

Türk Dış Politikasına Yeni Bir Yön Verilmesi

26 Nisan 1965

TRT’nin iç ve dış tehlikeler karşısında alması gereken tedbirler/

Dış Yayın Politikası

30 Ocak 1967

22 Mart 2002

Yabancı Ülkelerle Ekonomik İlişkilerin Geliştirilmesi

29 Ocak 2002

Türkiye’nin Dış Yardım Politikası

28 Şubat 2006

Savunma Sanayinin Geliştirilmesi/TSK’nın Modernizasyon Gereksinimleri

22 Ağustos 2002  

25 Şubat 2005

Komşu Ülkelerde Yapılan Parlamento ve Cumhurbaşkanlığı Seçim Sonuçlarının Değerlendirilmesi

23 Ağustos 2005

Türkiye’nin BM Güvenlik Konseyi Geçici Üyeliğine (2009-2010 Dönemi)

Seçilmesi

21 Ekim 2008           

27 Ekim 2010

MGK basın bildirilerinde de görüldüğü üzere, MGK’nın gündeminde dış politika konuları (özellikle de savunma ve güvenlik bağlamında) çoğu zaman önemli bir yer işgal etmektedir. Bu bağlamda, özellikle savunma ve güvenlik boyutundaki önemli dış politika meselelerindeki gelişmeler karşısında MGK’nın “olağanüstü” nitelikte toplantılar yaptığı da görülmektedir. Ayrıca, Türk dış politikasının kronikleşmiş bazı sorunlarının da (örneğin, Kıbrıs Sorunu, Kuzey Irak) sıklıkla Kurul’da ele alındığı görülmektedir. Kurulun asker üyelerinin kurul çalışmalarına üye sıfatıyla ve eş temsil düzeyinde katılıyor olmaları, MGK’yı, Ordu’nun dış politikaya ilişkin görüşlerinin ifadesi için en uygun zemin haline getirdiği söylenebilir. Temelde hükümetlerin sorumluluğunda olan dış politika kararlarına Ordu’nun etkisinin derecesini MGK basın bildirilerinden birebir tespit etmek zor olmakla birlikte; dış politikaya ilişkin olarak MGK’da tavsiye edilen bazı kararlarda (örneğin; “Provide Comfort-II”/”Huzur Harekâtı-II”nin görev süresinin uzatılmasına ilişkin tavsiye kararlarında) Ordu’nun değerlendirmelerinin daha önde olduğu söylenebilir. Son olarak, 2000’li yıllardan bu yana, MGK’nın yapısının ve yetkilerinin yeniden düzenlenmesiyle ilgili yapılan anayasal ve yasal değişikliklerle Türkiye’de sivil-asker ilişkilerinde yeni bir dönemin başlamış olduğunun da altını çizmek gerekir. Bu bağlamda artık Kurul’un tavsiyelerine hükümetler “öncelik vermek” zorunda olmadığı gibi; Kurul, bakanlara da önlem tavsiye edememekte ancak istendiğinde görüşünü iletebilmektedir. Keza, MGK’nın 2004 yılından bu yana sivil bir Genel Sekreter’i bulunmaktadır. Dolayısıyla, MGK’nın bir danışma organı olma hüviyetine daha çok yaklaşmış olduğu söylenebilir.

             (4) Başbakan

             (a) Hukuksal Durum

Genel olarak, parlamenter siyasal sistemlerde Başbakan, bir bütün olarak hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini düzenlemek ve koordine etmekle görevli ve sorumlu yürütme organının başı durumundadır. Bu çerçevede, Başbakan’ın, ülke yönetimi ve dolayısıyla ülkenin dış politikasının oluşturulması ve yürütülmesinden de birinci derecede yetkili ve sorumlu olduğu sonucuna ulaşmak mümkündür. Bu gerçeklik, parlamenter siyasal sistemin ruhuna da uygundur. Zira, hükümet, halkın oylarıyla oluşmuş bulunan parlamentonun salt çoğunluğunun güvenoyunu almak suretiyle göreve gelmekte ve yine parlamentonun kontrol ve denetimi altında çalışmaktadır. Böylelikle, hükümetin, demokratik meşruluğa sahip bir organ olarak ülke yönetimini elinde tutması ve en genel anlamda halkın refah ve güvenliğiyle ilgili politikaların oluşturulması ve uygulanması yetkisine birinci dereceden sahip olması demokrasinin bir gereği olarak ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda, dış politikanın oluşturulması ve yürütülmesi süreci de ülke vatandaşlarının refah ve güvenliğini doğrudan ilgilendiren bir alan olduğu için, bu konuda da hükümetin ve dolayısıyla Başbakan’ın temel belirleyici bir konuma sahip olması gerekmektedir.[818] Diğer bir deyişle, yürütme organı olarak hükümet ve hükümetin başı Başbakan, diğer tüm politikaların belirlenmesinde olduğu gibi dış politikada da kilit noktadadır.[819]

Bu çerçevede, Türkiye’de, Başbakan’ın Türk dış politikasının oluşturulması ve uygulanması sürecindeki görev, yetki ve rolünün hukuksal temeli için anayasaya bakmak gerekmektedir. 1982 Anayasası’nda Başbakan’ın görev ve yetkilerine ilişkin temel hüküm, “Yürütme” genel başlığı altında yer alan “Görev ve Siyasi Sorumluluk” başlığındaki 112. maddede şöyle düzenlenmiştir:

             “Başbakan, Bakanlar Kurulu’nun başkanı olarak, bakanlıklar arasında işbirliğini sağlar ve hükümetin genel siyasetinin yürütülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu, bu siyasetin yürütülmesinden birlikte sorumludur.

             Her bakan, Başbakan’a karşı sorumlu olup ayrıca kendi yetkisi içindeki işlerden ve emri altındakilerin eylem ve işlemlerinden de sorumludur.

             Başbakan, bakanların görevlerinin Anayasa ve kanunlara uygun olarak yerine getirilmesini gözetmek ve düzeltici önlemleri almakla yükümlüdür.”[820]

Hükümden de anlaşılacağı üzere, hükümetin genel siyasetinin yürütülmesinden Başbakan görevli, yetkili ve sorumlu tutulmuştur; dolayısıyla, dış politikanın oluşturulması ve yürütülmesinden de Başbakan tam yetkili ve sorumludur. Ancak, 1982 Anayasası’nın başka hükümlerinde dış politikanın oluşturulması ve yürütülmesi sürecinde  (özellikle savunma ve güvenlik bağlamında) Cumhurbaşkanı’nın da oldukça etkin kılındığı[821] ve ayrıca 2000’li yıllara kadar MGK’ya da bu konuda önemli roller verdiği de görülmektedir.  Keza, anayasanın 117. maddesi “...Milli güvenliğin sağlanmasından ve Silahlı Kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından, TBMM’ye karşı, Bakanlar Kurulu sorumludur” diyerek, Başbakan’ın dış politikanın oluşturulması ve yürütülmesi sürecindeki görev, yetki ve sorumluluklarını hem daraltmakta hem de karmaşıklaştırmaktadır. O. Metin Öztürk’e göre bu durum, deyim yerindeyse, “Davul birinin boynunda, tokmak bir başkasının elinde” durumunu çağrıştırmaktadır ki; bu, anayasanın özüne terstir ve hukuk devleti anlayışıyla da bağdaşmaz niteliktedir.[822] Gerçekten de, özellikle Cumhurbaşkanı’nın kendisine tanınan görevler açısından “yetkili” fakat siyasal olarak “sorumsuz” olmasının yürütme açısından çelişik bir durum yarattığı sıklıkla dile getirilmektedir.

Bu esaslar dâhilinde, Başbakan’ın, hükümetin başı olarak ülkenin genel siyasetinin belirlenmesi ve uygulanması noktasında kendisine çizilen görev, yetki ve sorumluluk çerçevesi göz önüne alındığında, dış politikadaki rolünün iç politikaya nazaran daha dar kaldığı söylenebilir.

             (b) Fiili Durum

Türk dış politikasının oluşturulması ve uygulanması sürecinde, daha önce incelediğimiz diğer anayasal kurum ve organlarda olduğu gibi, Başbakan’ın görev, yetki ve rollerine ilişkin “hukuksal” ve “fiili” durumlar da her zaman örtüşmeyebilmektedir. Bu farklılaşma, Başbakan’ın dış politikanın oluşturulması ve uygulanması sürecinde, anayasa çerçevesinde tespit edilmiş olan yetki, görev ve sorumluklarının daha altında bir rol oynamasından kaynaklanabileceği gibi; yetki, görev ve sorumluluklarının çerçevesini aşarak daha üst düzeyde ve daha etkin bir rol oynama durumundan da kaynaklanabilmektedir. Şüphesiz, bu tür farklılaşmaların şekillenmesinde, Başbakan’ın kişilik yapısı ve üslubu, dış politikaya bakışı, parlamento ve toplumda sahip olduğu destek, dış politika konusunun niteliği, hükümetin yapısal durumu (koalisyon veya tek parti), konjonktürel siyasal dengeler, diğer kurum ve aktörlerle girilen ilişkiler, karar alma sürecinin içerisinde oluştuğu yapı vb. faktörler de etkili olmaktadır.

Bu çerçeve dâhilinde, Türk dış politikası tarihinde çeşitli dönemlerde başbakanların anayasal yetki, görev ve sorumluluklarının altında ya da üstünde roller aldıkları görülmüştür. Örneğin, Türkiye’nin 47. hükümeti olan Yıldırım Akbulut Hükümeti (9 Kasım 1989-23 Haziran 1991) döneminde, Başbakan Yıldırım Akbulut’un hem iç politikada hem de dış politikada sergilediği “düşük profil” eleştiri konusu olmuştur. Gerçekten de, parlamenter rejimlerde yürütme gücü Başbakan ve Bakanlar Kurulu eksenliyken, Türkiye’de bu dönem Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın yürütmenin fiili ve gerçek başı haline yükseldiği dönem olurken[823]; Yıldırım Akbulut da Başbakan olarak o oranda düşük bir profil sergilemiştir. Diğer taraftan, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesi sonrasında 1983’te başbakan olarak göreve gelen Turgut Özal’ın dış politikaya adeta bir “işadamı” zihniyetinde yaklaşarak, oldukça aktif, çok yönlü ve ekonomi merkezli bir dış politika izlediği ve bunu yaparken çoğu kez hukuksal çerçeveyi ve bürokrasiyi devre dışı bırakacak ölçüde yüksek bir profil sergilediği bilinmektedir. Örneğin, 1985’te Davos’ta Papandreou-Özal görüşmesi ile ilgili düzenlemelerin Dışişleri bürokrasisi tarafından değil Şarık Tara[824] tarafından yapılması, Özal’ın 30 Mart 1984’te yaptığı bir basın toplantısında ilgili bakanlıkların ve birimlerin haberi yokken Yunanistan’a karşı vizelerin tek taraflı olarak kaldırıldığını açıklaması[825] gibi olaylar, Özal’ın başbakan olarak dış politikada hukuksal ve bürokratik çerçeveyi zorlamak pahasına yüksek bir profil sergilediğini gösteren birkaç örnektir. Özal’ın dış politika konusundaki bu tutumu Cumhurbaşkanlığı döneminde çok daha artarak devam etmiştir ki, bu husus, “Cumhurbaşkanı”nın dış politikaya ilişkin görev, yetki ve sorumluluklarının “hukuksal” ve “fiili” durumunu inceleyen başlıklarda ayrıca değerlendirilecektir.

             (5) Cumhurbaşkanı

             (a) Hukuksal Durum

1982 Anayasası’nda, Cumhurbaşkanı’nın dış politikayla (ve bu bağlamda milli güvenlikle) ilişkili sayılabilecek görev ve yetkileri, “Yürütme” genel başlığı altında Cumhurbaşkanı’nın “Görev ve Yetkileri”ni tanımlayan 104. maddede şöyle ifade edilmektedir:

             “...Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni gerektiğinde toplantıya çağırmak,

             Yabancı devletlere Türk Devletinin temsilcilerini göndermek, Türkiye Cumhuriyeti’ne gönderilecek yabancı devlet temsilcilerini kabul etmek,

             Milletlerarası andlaşmaları onaylamak ve yayımlamak,

             Türkiye Büyük Millet Meclisi adına Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Başkomutanlığını temsil etmek,

             Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kullanılmasına karar vermek,

             Genelkurmay Başkanı’nı atamak,

             Milli Güvenlik Kurulu’nu toplantıya çağırmak,

             Milli Güvenlik Kurulu’na Başkanlık etmek,”[826]

Diğer taraftan, Cumhurbaşkanı’nın görev ve yetkilerinden dolayı “sorumluluk” ve “sorumsuzluk” hali Anayasa’nın 105. maddesinde şöyle düzenlenmiştir:

             “Cumhurbaşkanının, Anayasa ve diğer kanunlarda Başbakan ve ilgili bakanın imzalarına gerek olmaksızın tek başına yapabileceği belirtilen işlemleri dışındaki bütün kararları, Başbakan ve ilgili bakanlarca imzalanır; bu kararlardan Başbakan ve ilgili bakan sorumludur.

             Cumhurbaşkanı’nın resen imzaladığı kararlar ve emirler aleyhine Anayasa Mahkemesi dahil, yargı mercilerine başvurulamaz.

             Cumhurbaşkanı, vatana ihanetten dolayı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının en az üçte birinin teklifi üzerine, üye tamsayısının en az dörtte üçünün vereceği kararla suçlandırılır.”[827]

Hem bu maddeler kapsamında, hem de Anayasa’nın bütünü itibariyle konuya baktığımızda, öncelikle şunu söylemek gerekir ki, 1982 Anayasası, Cumhurbaşkanı’nı görev ve yetkiler bakımından oldukça geniş, fakat sorumsuz kılarak yürütmenin önemli bir parçası haline getirmiştir. Diğer bir deyişle, 1982 Anayasası, yürütme organları olan Bakanlar Kurulu ile Cumhurbaşkanı dengesinde, açık tercihini Cumhurbaşkanlığı makamını güçlendirmekten yana kullanmıştır.[828] Böylelikle, yürütmenin önemli bir parçası haline getirilen Cumhurbaşkanı, kural olarak hükümete ait olan dış politikanın oluşturulması ve yürütülmesi konusunda da önemli anayasal yetkilerle donatılmıştır. Dış politikanın oluşturulması ve yürütülmesi sürecinde Cumhurbaşkanı’na tanınan bu görev ve yetkilerin bir kısmı doğrudan kullanılabilecek türde iken; diğer bir kısmı da, Cumhurbaşkanı’nın karar alma sürecinde, içinde bulunduğu diğer kurumlar içerisindeki konumuna (Örneğin, MGK’ya başkanlık etmesi, savaşta TSK’nın Başkomutanı olması gibi) bağlı olarak kullanılabilecek dolaylı türden görev ve yetkilerdir.

Diğer taraftan, Anayasa’nın 104. maddesinin başlangıç kısmı “Cumhurbaşkanı Devletin başıdır. Bu sıfatla Türkiye Cumhuriyeti’ni ve Türk Milletinin birliğini temsil eder; Anayasanın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını gözetir.” diyerek, aslında, Cumhurbaşkanı’nın Türk siyasal sistemi içindeki görev ve yetkileri bakımından ağırlıklı olarak belirlenen bu konumunu zımnen de olsa kabul etmektedir zaten. Diğer bir deyişle, Anayasa bu zımni kabulle, deyim yerindeyse, Cumhurbaşkanı’na parlamenter sistemin “bekçiliği” görevini[829]  ya da sözü dinlenilen bir “ağabey” rolü[830] vermiştir ki, bu durum, Cumhurbaşkanı’nın yetki ve görevlerinin hem çokluğu hem de nitelikleri konusunda uzun yıllardır bitmeyen tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Keza, Anayasa’nın 105. maddeyle de, bu kadar çok görev ve yetkiyle donattığı Cumhurbaşkanı’nı bu görev ve yetkiler bakımından sorumsuz kılması bu tartışmaları daha da derinleştirmektedir.

Bütün bu çerçeve dâhilinde, 1982 Anayasası’nın dış politikayla ilgili olarak Cumhurbaşkanı’na tanımış olduğu dolaylı ve doğrudan görev ve yetkiler, Cumhurbaşkanı’nı -kişisel özelliklerine de bağlı olarak– dış politikada önemli bir konuma taşıyabilmektedir.

             (b) Fiili Durum

Türk siyasal sisteminde, dış politikanın oluşturulması ve uygulanması sürecinde, diğer bütün aktörler de olduğu gibi, Cumhurbaşkanı’nın görev ve yetkileri açısından da “hukuksal durum”u ile “fiili durum”u her zaman birbiriyle örtüşmemekte, ciddi farklılaşmalar ortaya çıkabilmektedir. Bu durumun ortaya çıkmasında, yukarıda değindiğimiz anayasal çerçeveden kaynaklanan özellikler etkili olabildiği gibi; Cumhurbaşkanı’nın kişisel özellikleri, dış politikaya olan ilgisi, dış politika yapım sürecindeki diğer aktörlerle olan ilişkisi, ülkenin o anki siyasal durumu ve dış politika konusunun niteliği vb. gibi unsurlar da rol oynayabilmektedir. Bu çerçevede, Cumhurbaşkanı, dış politikanın yapımı ve uygulanması sürecinde, anayasal çerçevenin üstünde bir role soyunabildiği gibi; daha alt düzeyde bir rol içerisine de girebilmektedir.

Bu bağlamda, Türk dış politikası tarihinde, Turgut Özal’ın cumhurbaşkanlığı sırasında, dış politikadaki tutum ve davranışları, O’nu, bu konuda Anayasa’nın kendisine tanıdığı çerçevenin oldukça üstünde bir role soyunan aktör konumuna taşımıştır. Daha önce de belirttiğimiz gibi, cumhurbaşkanlığı döneminde, başta Dışişleri Bakanlığı ve bürokrasisi olmak üzere, hükümeti ve parlamentoyu da neredeyse devre dışı bırakacak şekilde dış politikada “tek adam” olarak karar alıcı role soyunan Özal’ın bu konumu; gerek kamuoyunda gerekse iktidar ve muhalefet çevrelerinde büyük eleştiri konusu olmuştur. Örneğin, Deniz Baykal, “Özal, fiilen Cumhurbaşkanı, Başbakan ve ANAP Genel Başkanı’dır” derken; Bülent Ecevit, “Karşımızda fiili başbakan, fiili genel başkan, yedek subay başkomutan var” diyerek[831] Özal’ın dış politikada anayasal çerçeveyi ve devlet geleneklerini aşan tutum ve davranışlarını yoğun bir şekilde eleştirmişlerdir.

Gerçekten de, Türk dış politikasında karar verme sürecinde en ciddi değişiklik Özal döneminde yaşanmıştır. Dış politikada karar verme sürecinde doğrudan girişimlerde bulunan Özal, bu bağlamda geleneksel karar verme mekanizmalarını haberdar etmemiştir. Dolayısıyla, zaman zaman Dışişleri Bakanı, Bakanlar Kurulu ve TBMM, önemli dış politika konularında sonradan haberdar olabilmişlerdir[832] ki Özal’ın bu tür tutum ve davranışları cumhurbaşkanlığı döneminde deyim yerindeyse doruk noktasına ulaşmıştır.

Özal’ın bu tür tutum ve davranışlarına karşı en yoğun eleştirilerin yapıldığı dönem hiç şüphesiz Körfez Krizi’nin ve Savaşı’nın yaşandığı dönemdir. Bu dönemde, Cumhurbaşkanı Özal, Yıldırım Akbulut gibi etkinliği sınırlı bir başbakanın da varlığından yararlanarak dış politikayı kendi denetimine almış[833] ve siyasal sorumluluğu olmadığı halde dış politikada neredeyse tek karar verici gibi davranmıştır.[834] Bu dönemde, Özal artık pragmatizmin sınırlarını zorlayarak -kimi yazarlara göre de oportünist (fırsatçı) davranarak-, Türkiye’yi bir maceraya sokma girişimde bulunmuş ve Türkiye’nin geleneksel olarak izlediği politikayı terk ederek bir başka ülkenin topraklarını işgal etme konusunu gündeme getirmiştir.[835] Söz konusu dönem, aynı zamanda, Özal’ın dış politikadaki tutum ve davranışlarına karşı hükümet kanadında ve askeri bürokraside tepkisel eylemlerin de ortaya konulduğu ve bu açıdan Türk dış politikası tarihinde ender sayılabilecek gelişmelerin de yaşandığı bir dönemdir. Daha önce de belirttiğimiz gibi, 1990-1991 yılları arasında yaşanan Körfez Krizi ve Savaşı sürecinde, önce Dışişleri Bakanı Ali Bozer, daha sonra da Milli Savunma Bakanı Safa Giray ve Genelkurmay Başkanı Necip Torumtay istifa etmişlerdir. Özellikle, Ali Bozer’in istifası, Cumhurbaşkanı’nın dış politikada hükümet kanadını bile devre dışı bırakacak kadar dış politika yönetimini eline almak istediğini göstermektedir. Körfez Krizi sırasında, Özal’ın, ABD Başkanı George H. Bush ile görüşmesi sırasında, ABD Dışişleri Bakanı James A. Baker’ın görüşmede hazır bulunup, kendisinin bulunmadığı gerekçesiyle istifa eden Ali Bozer, istifa mektubunda bu durumu şöyle açıklamaktadır:

             “...Dışişleri Bakanlığı, ülkenin uluslararası camiaya açılmış bir penceresidir. Hakkında spekülasyonlara sebebiyet verilmiş bir dışişleri bakanının bu görevi gereken özenle sürdürmesine imkân görmüyorum.”[836]

Keza, Körfez Savaşı sırasında, Özal’ın, ABD’yle birlikte hareket ederek Musul ve Kerkük’ü alma isteği (kamuoyundaki tabiriyle “bir koyup üç alma” isteği) askeri bürokrasinin en tepesinde istifayla sonuçlanmış ve böylelikle Türkiye sonuçları kestirilemeyen irredantist bir maceradan uzak tutulabilmiştir. İlhan Uzgel’e göre, dış politikaya daha çok güç ve strateji açısından yaklaşan TSK, bu yönüyle; Özal’ın saldırgan, maceracı ve fırsatçı nitelikler taşıyan dış politikasına en çok karşı çıkan ve bunun uygulamaya geçmesine engel olan kurum olmuştur.[837] Diğer bir deyişle, Ordu, Özal’ın dış politika yaklaşımına hem içerik hem de yöntem açısından karşı çıkmıştır.[838]

             (6) TBMM

             (a) Hukuksal Durum

1982 Anayasası’nın “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Görev ve Yetkileri” başlığında yer alan maddeler (87. ile 92. maddeler arasında yer alan maddeler), TBMM’nin görev ve yetkilerini düzenlemektedir. Bu çerçevede, dış politikaya ilişkin olarak TBMM’nin görev ve yetkilerinin yer aldığı hükümler şöyledir:

             “Madde 87

             ...Bakanlar Kurulu’nu ve bakanları denetlemek;...savaş ilanına karar vermek; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak”

             (...)

             Madde 90

             Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.

             Ekonomik, ticari veya teknik ilişkileri düzenleyen ve süresi bir yılı aşmayan andlaşmalar, devlet maliyesi bakımından bir yüklenme getirmemek, kişi hallerine ve Türklerin yabancı memleketlerdeki mülkiyet haklarına dokunmamak şartıyla,     yayımlanma ile yürürlüğe konabilir. Bu takdirde bu andlaşmalar, yayımlarından başlayarak iki ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin bilgisine sunulur.

             Milletlerarası bir andlaşmaya dayanan uygulama andlaşmaları ile kanunun verdiği yetkiye dayanılarak yapılan ekonomik, ticari, teknik veya idari andlaşmaların Türkiye Büyük Millet Meclisi’nce uygun bulunması zorunluğu yoktur; ancak, bu fıkraya göre yapılan ekonomik, ticari veya özel kişilerin haklarını ilgilendiren andlaşmalar, yayımlanmadan yürürlüğe konulamaz.

             Türk kanunlarına değişiklik getiren her türlü andlaşmaların yapılmasında birinci fıkra hükmü uygulanır.

             Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir.             Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesi’ne başvurulamaz. (Ek: 7.5.2004-5170/7 md.) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve              özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.

             (...)

             Madde 92

             Milletlerarası hukukun meşru saydığı hallerde savaş hali ilanına ve Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarının             gerektirdiği haller dışında, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’de bulunmasına izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi’nindir. Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkenin ani bir silahlı saldırıya uğraması ve bu sebeple silahlı kuvvet kullanılmasına derhal karar verilmesinin kaçınılmaz olması halinde Cumhurbaşkanı da, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir.”[839]

Bu esaslar dâhilinde TBMM’nin dış politikaya ilişkin olarak anayasal durumuyla ilgili şu tespitleri yapmak mümkündür:

Öncelikle, 87., 90. ve 92. maddeler çerçevesinde TBMM’ye verilen “Bakanlar Kurulu’nu denetleme yetkisi ve görevi”, “milletlerarası andlaşmaların onaylanması yetkisi”, “Savaş hali ilanına karar verme yetkisi” ve bu bağlamda “TSK’nın yabancı ülkelere gönderilmesine ve yabancı ülke askerlerinin Türkiye’de bulunmasına izin verme yetkisi”, hükümetin dış politikaya ilişkin icraatlarının denetlenmesi bakımından ve bir kısmının da (örneğin, milletlerarası andlaşmaların uygun bulunması, savaş hali ilanı yetkisi gibi) yasama süreciyle hukuki ve fiili değer ifade etmesi açısından gerçekten önemli görev ve yetkilerdir. Zira, dış politikanın oluşturulması ve yürütülmesi sırasında, sürece doğrudan veya dolaylı olarak etki etme imkânı tanıyan “denetleme”[840], “uygun bulma”, “izin verme” şeklindeki TBMM görev ve yetkileri, TBMM’ye her zaman aynı ölçüde olmasa da dış politikada önemli düzeyde bir etkinlik sağlayabilmektedir. Ancak, Mümtaz Soysal’a göre, dış politikanın belirlenmesinde parlamentoyu etkili gibi kılan bu usullerin tamamı, iş olup bittikten sonra, yürütme fiili durum yarattıktan sonra kullanılabilen bir denetim işlevinden öteye gitmeyen mahiyettedir. Dolayısıyla, Soysal’a göre, başta andlaşmaların uygun bulunması olmak üzere, savaşla ilgili yetkilerin parlamentoya tanınmış olması fiiliyatta pek bir değer ifade etmemekte, sembolik bir değer taşımaktan öteye gitmemektedir.[841]

Türkiye’de yasama ile yürütme arasındaki organik bağlantı ve dış politika meselelerinin TBMM’ye gelmesinin çoğunlukla hükümetin inisiyatifi altında olduğu düşünüldüğünde, Soysal’ın eleştirileri önemli ölçüde haklılık payı taşımaktadır. Ancak, yine de, “savaş hali ilanına izin vermek” gibi, hem dış politika hem de iç politika açısından oldukça önemli sonuçlar doğurabilecek türden karar alma süreçlerinde TBMM’ye tanınan görev ve yetkiler, bu kurumu dış politikayla ilgili temel konularda son derece önemli bir noktaya taşımaktadır. Zira, özellikle 92. madde kapsamında TBMM’ye verilen görev ve yetkiler, parlamentoda çoğunluğu oluşturan iktidar partisi ya da iktidarı oluşturan koalisyon partilerinin üyeleri açısından, hükümetin diğer politikalarına çoğu zaman otomatikman verdikleri yasal destekten çok daha farklı bir sürece işaret etmektedir. Durum böyle olunca, en son örneğini 1 Mart 2003’te gördüğümüz şekilde, 92. madde kapsamında TBMM’ye sunulan bir hükümet tezkeresi, iktidar partisinin üyelerinin bir kısmı tarafından da reddedilerek, hükümetin dış politikadaki etkinliği üzerinde sınırlandırıcı bir rol de oynayabilmektedir.[842] Ancak, söz konusu durumun her hal ve şartta böyle olduğunu söylemek de oldukça zordur. Örneğin, Kore Savaşı (1950-1953) örneğinde (ki bu konuyu çalışmamızın beşinci bölümünde ele alacağız) görüldüğü üzere, hükümet parlamentoyu devre dışı bırakarak yabancı bir ülkeye asker gönderebildiği gibi; Körfez Krizi ve Savaşı (1990-1991) örneğinde de görüldüğü üzere, TBMM’nin kendi kararlarıyla 92. maddeye aykırı bir şekilde hükümet lehine bir “yetki devri”ne sebep olabildiği de görülmüştür.

             (b) Fiili Durum

Dış politikaya ilişkin görev, yetki ve rolleri olan diğer bütün kurumlarda olduğu gibi, TBMM açısından da kendisine bu konuda tanınan hukuksal çerçevenin, fiili çerçeveyle her zaman uyuşmadığı Türk dış politikası tarihinde yaşanan gelişmelerle ispatlanmıştır.

Yukarıda da belirttiğimiz gibi, Türk dış politikası tarihinde anayasanın özellikle 92. maddesi kapsamında yaşanan olaylar düşünüldüğünde; hükümetlerin genellikle yasama-yürütme arasındaki organik bağlantıdan istifade ederek parlamentoyu kendi güdümleri altına alma istekleri yoğunlaştığı gibi, bazen de bir cumhurbaşkanının hem hükümeti hem de parlamentoyu devre dışı bırakmaya çalışarak dış politikada tek karar alıcı konumuna geçmeye çalıştığına da şahit olunmuştur.

Bu çerçevede, TBMM’nin dış politikaya ilişkin görev ve yetkilerinin en çok tartışıldığı olaylar Kore Savaşı ile Körfez Krizi ve Savaşı olmuştur diyebiliriz. Söz konusu olaylardan birincisi olan Kore Savaşı’nda, I. Menderes Hükümeti Kore’ye asker gönderme kararını TBMM’ye getirmeden bir hükümet kararnamesiyle gerçekleştirerek, 1924 Anayasası’nın bu konuda parlamentoya verdiği görevi yerine getirmesine engel olmuştur. Söz konusu olay, çalışmanın beşinci bölümünde zaten ele alınacağı için burada yer verilmeyecektir. Körfez Krizi ve Savaşı ise, çalışmamızın “1982 Anayasası’nda Dış Politikaya ve Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hükümler” başlığında ele alınacağı için, tekrara mahal vermemek için burada ele alınmayacaktır.

Bütün bu çerçeve dâhilinde, 1982 Anayasası’nın 92. maddesi kapsamında TBMM’nin dış politikadaki etkinliğini gösteren kararların bir özeti Tablo 13’te verilmiştir.

Tablo 13: TBMM’nin, 1982 Anayasası’nın 92. Maddesi Kapsamı’nda Verdiği İzin Kararları[843]

Karar

no

Kabul

tarihi

Kararın içeriği

107

12.08.1990

Güvenliğimizin Sağlanması İçin Silahlı Kuvvetlerin Yurt içinde ve Dışında Kullanılmasına İzin Verilmesi Hakkında Karar

108

05.09.1990

Körfez Krizi Sebebiyle, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye’de Bulunmasına, Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca İzin Verilmesine Dair Karar

126

17.01.1991

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye’de Bulunmasına, Bu Kuvvetlerin Kullanılmalarına İzin Verilmesine Dair Karar

180

26.06.1992

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

204

08.12.1992

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine İzin Verilmesine Dair Karar (Uluslararası Camia Tarafından Yapılan İnsancıl Yardımların Açlık Çeken Somali Halkına Ulaştırılabilmesini Sağlamak İçin Somali’de Güvenli Bir Ortamın Tesisini Öngören 794 Sayılı BM Güvenlik Konseyi Kararı’nı Desteklemek, Söz konusu Kararın 11. İşlem Maddesindeki Çağrıya Uymak ve Somali’de Sulh ve Güvenin Yeniden Tesisine Katkıda Bulunmak Üzere, Lüzum, Hudut, Şümul ve Zamanı Hükümetçe Takdir ve Tespit Edilmek Kaydıyla Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine, Anayasa’nın 92. maddesi Uyarınca İzin Verilmesi Dair Karar)

205

08.12.1992

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine İzin Verilmesine Dair Karar (BM Güvenlik Konseyi’nin 743 Sayılı Kararıyla Eski Yugoslavya’ya ve Bu Kapsamda Bosna-Hersek’e Gönderilmesi Kararlaştırılan BM Barış Gücüne (UNPROFOR) ve Bosna-Hersek ve diğer eski Yugoslavya Cumhuriyetleri konusunda BM Güvenlik Konseyi’nce Alınabilecek Güç Kullanma Kararlarına Katılmak Üzere, Lüzum, Hudut, Şümul ve Zamanı Hükümetçe Takdir ve Tespit Edilmek Kaydıyla Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine, Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca İzin Verilmesine Dair Karar)

206

24.12.1992

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

245

24.06.1993

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

279

28.12.1993

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

325

14.06.1994

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

353

28.12.1994

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

373

27.06.1995

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

386

28.10.1995

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

409

28.03.1996

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

435

18.06.1996

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

452

30.07.1996

Ülkemizde Konuşlandırılan “Çokuluslu Güç”ün Görev Süresinin Uzatılmasına İlişkin Karar

487

20.02.1997

Türkiye Tarafından Hebron (El-Halil)’e Askeri Personel Gönderilmesi Hususunda Hükümetin Yetkili Kılınması İçin, Anayasanın 92. Maddesine Göre İzin Verilmesine Dair Karar

492

10.04.1997

Türk Silahlı Kuvvetlerinin Arnavutluk’a Gönderilmesi Hususunda Hükümetin Yetkili Kılınması İçin Anayasa’nın 92. Maddesine Göre İzin Verilmesine Dair Karar

506

26.06.1997

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

528

25.12.1997

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

587

25.07.1998

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Arnavutluk’a Gönderilmesi Hususunda Hükümetin Yetkili Kılınması İçin, Anayasa’nın 92. Maddesine Göre İzin Verilmesine Dair Karar

596

08.10.1998

Kosova Krizi’yle İlgili Olarak Oluşturulabilecek “Çokuluslu Müşterek Güç”e Katılmak Üzere Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yurtdışına Gönderilmesine, Anayasa’nın 92. Maddesine Göre İzin Verilmesine Dair Karar

621

24.12.1998

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

642

23.06.1999

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

658

25.12.1999

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

698

28.06.2000

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

710

17.12.2000

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

720

25.06.2001

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

722

10.10.2001

Terörizme Karşı Başlatılan “Sürekli Özgürlük Harekâtı” ve Devamının İcrası kapsamında Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesi, Yabancı Silahlı Kuvvetler Unsurlarının Türkiye’de Bulunması ve Hükümetçe Verilecek İzin ve Belirlenecek Esaslar Çerçevesinde Bu kuvvetlerin Kullanılması İçin Gereği, Kapsamı, Sınırı, Zamanı ve Süresi Hükümetçe belirlenmek Üzere Anayasa’nın 92. ve 117. Maddeleri Uyarınca Hükümete izin verilmesi Dair Karar

730

25.12.2001

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

743

18.06.2002

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

753

25.12.2002

“Kuzeyden Keşif Harekâtı”nın Görev Süresinin Uzatılmasına Dair Karar

759

06.02.2003

Türkiye’deki Askeri Üs ve Tesisler ile Limanlarda Gerekli Yenileştirme, Geliştirme, İnşaat ve Tevsi Çalışmaları İle Altyapı Faaliyetlerinde Bulunmak Amacıyla, Amerika Birleşik Devletleri’ne Mensup Teknik ve Askeri Personelin 3 Ay Süreyle Türkiye’de Bulunmasına İzin Verilmesine İlişkin Karar (Irak Savaşı)

763

20.03.2003

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Kuzey Irak’a Gönderilmesine; Bu Kuvvetlerin Gerektiğinde Belirlenecek Esaslar Dairesinde Kullanılmasına ve Muhtemel Bir Askeri Harekât Çerçevesinde Yabancı Silahlı Kuvvetlere Mensup Hava Unsurlarının Türk Hava Sahasını Türk Makamları Tarafından Belirlenecek Esaslara ve Kurallara Göre Kullanmaları İçin Gerekli Düzenlemelerin Yapılmasına, Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca 6 Ay Süreyle İzin Verilmesine Dair Karar (Irak Savaşı)[844]

782

07.10.2003

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Güvenlik ve İstikrara Katkı Yapmak Amacıyla Irak’a Gönderilmesine; Bu Kuvvetlerin Görev ve Kullanılmasına İlişkin Gerekli Düzenlemelerin Hükümet Tarafından Yapılmasına Anayasa’nın 92.  Maddesi Uyarınca Bir Yıl Süreyle İzin Verilmesine Dair Karar

876

27.06.2006

Anayasa’nın 92. ve 117. Maddeleri Uyarınca Hükümete İzin Verilmesine Dair Karar(Türk Silahlı Kuvvetlerinin “Avrupa Kuvveti Kongo Demokratik Cumhuriyeti Harekâtı” Kapsamında Yurtdışına Gönderilmesi ve Hükümetçe Verilecek İzin ve Belirlenecek Esaslar Çerçevesinde Bu Kuvvetlerin Kullanılması İçin Hükümete İzin Verilmesi)

880

05.09.2006

Türk Silahlı Kuvvetlerinin Lübnan’a Gönderilmesi Hususunda Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca Hükümete İzin Verilmesine Dair Karar

892

29.05.2007

“BM Geçici Görev Gücü” Bünyesinde Türk Silahlı Kuvvetlerinin 05.09.2007 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Daha UNIFIL Harekâtına İştirak Etmesi Hususunda Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca Hükümete İzin Verilmesine Dair Karar

903

17.10.2007

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin, Irak’ın Kuzeyinden Ülkemize Yönelik Terör Tehdidinin ve Saldırıların Bertaraf Edilmesi Amacıyla, Sınır Ötesi Harekât ve Müdahalede Bulunmak Üzere, Irak’ın PKK Teröristlerinin Yuvalandıkları Kuzey Bölgesi ile Mücavir Alanlara Gönderilmesi ve Görevlendirilmesi Hususunda Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca Hükümete Bir Yıl Süreyle İzin Verilmesine Dair Karar

925

08.07.2008

“BM Geçici Görev Gücü” Bünyesinde Türk Silahlı Kuvvetlerinin 05.09.2008 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Daha UNIFIL Harekâtına İştirak Etmesi Hususunda Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca Hükümet’e İzin Verilmesine Dair Karar

929

08.10.2008

Türk Silahlı Kuvvetleri’nin, Irak’ın Kuzeyinden Ülkemize Yönelik Terör Tehdidinin ve Saldırıların Bertaraf Edilmesi Amacıyla, Sınır Ötesi Harekât ve Müdahalede Bulunmak Üzere, Irak’ın PKK Teröristlerinin Yuvalandıkları Kuzey Bölgesi ile Mücavir Alanlara Gönderilmesi ve Görevlendirilmesi İçin TBMM’nin 17.10.2007 Tarih ve 903 Sayılı Kararıyla Hükümete Verilen Bir Yıllık İzin Süresinin Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca 17.10.2008 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Süreyle Uzatılmasına Dair Karar

934

10.02.2009

Türk Silahlı Kuvvetleri Deniz Unsurlarının, Korsanlık/Deniz Haydutluğu ve Silahlı Soygun Eylemleriyle Mücadele Amacıyla Yürütülen Uluslararası Çabalara Destek Vermek Üzere Aden Körfezi, Somali Karasuları ve Açıkları, Arap Denizi ve Mücavir Bölgelerde Görevlendirilmesi Hususunda Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca Hükümete Bir Yıl Süreyle İzin Verilmesine Dair Karar

940

23.06.2009

BM Güvenlik Konseyi’nin UNIFIL’in Görev Süresinin Uzatılması Yönünde Karar Alması Durumunda; Hudut, Şümul ve Miktarı Hükümetçe Belirlenecek Türk Silahlı Kuvvetleri Unsurlarının, 1701 Sayılı BM Güvenlik Konseyi Kararı ve 880 Sayılı TBMM Kararı ile Tespit Edilen İlkeler Kapsamında 05.09.2009 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Daha UNIFIL Harekâtına İştirak Etmesi ve Bununla İlgili Gerekli Düzenlemelerin Hükümet Tarafından Yapılması İçin Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca İzin Verilmesine Dair Karar

948

06.10.2009

Türk Silahlı Kuvvetlerinin, Irak’ın Kuzeyinden Ülkemize Yönelik Terör Tehdidinin ve Saldırılarının Bertaraf Edilmesi Amacıyla, Sınır Ötesi Harekât ve Müdahalede Bulunmak Üzere, Irak’ın PKK Teröristlerinin Yuvalandıkları Kuzey Bölgesi ile Mücavir Alanlara Gönderilmesi ve Görevlendirilmesi İçin TBMM’nin 17.10.2007 Tarih ve 903 Sayılı Kararıyla Hükümete Verilen ve 08.10.2008 Tarihli ve 929 Sayılı Kararı ile Bir Yıl Uzatılan İzin Süresinin, Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca 17.10.2009 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Daha Uzatılmasına Dair Karar

956

02.02.2010

Türk Silahlı Kuvvetleri Deniz Unsurlarının, Korsanlık/Deniz Haydutluğu ve Silahlı Soygun Eylemleriyle Mücadele Amacıyla Yürütülen Uluslararası Çabalara Destek Vermek Üzere, Gereği, Kapsamı, Zamanı ve Süresi Hükümetçe Belirlenecek Şekilde Aden Körfezi, Somali Karasuları ve Açıkları, Arap Denizi ve Mücavir Bölgelerde Görevlendirilmesi ve Bununla İlgili Gerekli Düzenlemelerin Hükümet Tarafından Belirlenecek Esaslara Göre Yapılması İçin TBMM’nin 10.02.2009 Tarihli ve 934 Sayılı Kararı ile Hükümete Verilen İzin Süresinin Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca 10.02.2010 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Uzatılmasına Dair Karar

 969

24.06.2010

Birleşmiş Milletler Geçici Görev Gücü Bünyesinde Türk Silahlı Kuvvetlerinin 5 Eylül 2010 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Daha UNIFIL Harekâtına İştirak Etmesi Hususunda Anayasanın 92. Maddesi Uyarınca Hükümete İzin Verilmesine Dair Karar

 975

12.10.2010

Türk Silahlı Kuvvetlerinin, Irak’ın Kuzeyinden Ülkemize Yönelik Terör Tehdidinin ve Saldırılarının Bertaraf Edilmesi Amacıyla, Sınır Ötesi Harekât ve Müdahalede Bulunmak Üzere, Irak’ın PKK Teröristlerinin Yuvalandıkları Kuzey Bölgesi ile Mücavir Alanlara Gönderilmesi ve Görevlendirilmesi İçin Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 17.10.2007 Tarih ve 903 Sayılı Kararıyla Hükümete Verilen ve 08.10.2008 ve 06.10.2009 Tarihli 929 ve 948 Sayılı Kararları İle Birer Yıl Uzatılan İzin Süresinin Anayasanın 92. Maddesi Uyarınca 17.10.2010 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Daha Uzatılmasına Dair Karar

 984

07.02.2011

Türk Silahlı Kuvvetleri Deniz Unsurlarının; Korsanlık/Deniz Haydutluğu ve Silahlı Soygun Eylemleriyle Mücadele Amacıyla Yürütülen Uluslararası Çabalara Destek Vermek Üzere, Gereği, Kapsamı, Zamanı ve Süresi Hükümetçe Belirlenecek Şekilde Aden Körfezi, Somali Karasuları ve Açıkları, Arap Denizi ve Mücavir Bölgelerde Görevlendirilmesi ve Bununla İlgili Gerekli Düzenlemelerin Hükümet Tarafından Belirlenecek Esaslara Göre Yapılması İçin Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 10.02.2009 Tarihli ve 934 Sayılı Kararıyla Bir Yıl Uzatılan İzin Süresinin Anayasanın 92. Maddesi Uyarınca 10.02.2011 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Daha Uzatılmasına Dair Karar

988

24.03.2011

Libya’da Ortaya Çıkan Şiddet Ortamının Sona Erdirilmesini Teminen Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi Tarafından Alınan Kararlar Çerçevesinde; Lüzum, Sınır, Kapsam, Şekil, Yöntem ve Zamanı Hükümetçe Takdir ve Tespit Edilmek Kaydıyla Türk Silahlı Kuvvetleri Unsurlarının Yabancı Ülkelere Gönderilmesi ve Gerekli Düzenlemelerin Hükümet Tarafından Yapılmasına Anayasanın 92. Maddesi Uyarınca Bir Yıl Süreyle İzin Verilmesine Dair Karar

996

05.07.2011

Birleşmiş Milletler Geçici Görev Gücü Bünyesinde Türk Silahlı Kuvvetlerinin 5 Eylül 2011 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Daha UNIFIL Harekâtına İştirak Etmesi Hususunda Anayasanın 92’nci Maddesi Uyarınca Hükümete İzin Verilmesine Dair Karar

1005

05.10.2011

Türk Silahlı Kuvvetlerinin, Irak’ın Kuzeyinden Ülkemize Yönelik Terör Tehdidinin ve Saldırılarının Bertaraf Edilmesi Amacıyla, Sınır Ötesi Harekât ve Müdahalede Bulunmak Üzere, Irak’ın PKK Teröristlerinin Yuvalandıkları Kuzey Bölgesi ile Mücavir Alanlara Gönderilmesi ve Görevlendirilmesi İçin Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 17/10/2007 Tarihli ve 903 Sayılı Kararıyla Hükümete Verilen ve 8/10/2008, 6/10/2009 ve 12/10/2010 Tarihli 929, 948 ve 975 Sayılı Kararları İle Birer Yıl Uzatılan İzin Süresinin Anayasanın 92’nci Maddesi Uyarınca 17/10/2011 Tarihinden İtibaren Bir Yıl Daha Uzatılmasına Dair Karar

          2) Türk Dış Politikasında Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hukuksal Temel   

Devletler, uluslararası alanda değişik birimlerle ilgili dış politikalarını oluştururken ve uygularken, hukuk iki değişik düzeyde devreye girmektedir:

             i) Devletin dış ilişkilerinin bağlı olduğu iç ya da ulusal hukuk rejimi düzeyinde;

             ii) Dış ilişkileri düzenleyen hukuk rejimi (uluslararası ve ulusüstü/uluslarüstü hukuk) düzeyinde.[845]

Uluslararası toplumun gelişmesiyle, sözü edilen her iki hukuk rejiminin de kapsamında bazı değişikliklere rastlanmaktadır. Bu gelişmeler iç hukukta devletin dış politikası konusunda eskiden dış politika içinde yer almayan yeni konuların eklenmesini içerirken; dış ilişkileri düzenleyen hukuk rejiminde, uluslararası kamu hukuku dışında başka hukuk düzenlerinin ortaya çıkması sonucu yeni alt hukuk bölümlerinin varlığını gündeme taşımaktadır. Böylece, günümüzde bir devlet dış politikasını yönlendirirken kendi iç hukuku, uluslararası hukuk, ulusüstü hukuk (supranational law) ve ulusötesi hukuk kurallarını hesaba katarak hareket etmek zorundadır.[846]

Doğaldır ki, devletlerin dış politikalarını oluştururken ve uygularken etkilendikleri ilk hukuk düzeni kendi iç hukukları olmaktadır ki; devletler, dış politikalarını oluştururken kendi ulusal hukuk kurallarıyla bağlı olarak bunu gerçekleştirmek ve uygulamaya koymak durumundadırlar.[847] Bu bağlamda, devletlerin dış ilişkilerinin ve dış politika tercihlerinin anayasal ve yasal sınırlarının iç hukukta üç düzeyde ele alınarak incelenmesi mümkündür:

             1) Dış ilişkilerin ve dış politika tercihlerinin ideolojik, politik, hukuki içeriği bakımından uyulması gereken anayasal sınırlar,[848]

             2) Devletlerin dış politikalarının başlıca araçlarından olan[849] ve dış politikanın en çok hukukileştiği alan olan andlaşma yapma yetkisi konusundaki     karar alma ve uygulama mekanizmaları,[850]

             3) Dış politikanın en sıcak konusu olan askeri güç kullanma konusunda alınacak kararların hukuki çerçevesi ve mekanizmaları,[851]

          a) Askeri Güç Kullanımına İlişkin Anayasal Düzenlemeler

Devletlerin dış ilişkilerinin ve dış politika tercihlerinin anayasal ve yasal sınırlarına ilişkin olarak yukarıda işaret ettiğimiz bu düzeylerde varolan iç hukuksal öğelere Türk dış politikasının oluşturulmasında ve uygulanmasında sürecinde de rastlanmaktadır. Bu başlıkta, Türk dış politikasının oluşturulması ve uygulanması sürecinde (inceleyeceğimiz olayların geçtiği dönemler açısından) iç hukukta varolan düzenlemeler ele alınacak ve özellikle askeri güç kullanımına ilişkin anayasal düzenlemeler değerlendirilecektir. Bu bağlamda inceleyeceğimiz anayasalar 1924, 1961 ve 1982 T. C. anayasaları olacaktır.

             (1) 1924 Anayasası’nda Dış Politikaya ve Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hükümler

Öncelikle şunu söylemek gerekir ki, 1924 Anayasası[852], meclis hükümeti ile parlamenter rejim arasında karma bir sistem kurmuştur. Gerçekten de 1924 Anayasası bazı yönleriyle meclis hükümeti sistemini[853] andıran bir görüntü arz ederken, bazı yönleriyle de parlamenter sistemi[854] andırmaktadır.[855] Dolayısıyla, anayasa bağlamında, dış ilişkilerin ve dış politika tercihlerinin anayasal ve yasal sınırlarını değerlendirirken, 1924 Anayasası’nın bu özelliğinin göz önünde tutulmasında fayda vardır.

Bu bağlamda, dış politika ile iç hukuk arasındaki ilişkinin birinci boyutunu oluşturan “dış ilişkilerin ve dış politika tercihlerinin ideolojik, politik, hukuki içeriği bakımından uyulması gereken anayasal sınırlar”ın neler olduğu konusunda 1924 Anayasası için şu tespitlerde bulunabiliriz: 1. maddede belirtilen devletin şeklinin “Cumhuriyet” olması; 2. maddede Cumhuriyetin nitelikleri olarak belirtilen “Cumhuriyetçi, Milliyetçi, Halkçı, Devletçi, Laik ve Devrimci” özellikleri; yine 2. maddede belirtilen devletinin dilinin “Türkçe” ve başkentinin “Ankara” olması; 4. maddede belirtilen “Türk Milletini temsil yetkisinin TBMM’de olması” gibi unsurlar dış politika açısından uyulması zorunlu temel anayasal sınırları oluşturmaktadır.

Dış politika ile iç hukuk düzeni arasındaki ilişkinin ikinci boyutunu oluşturan “andlaşma yapma yetkisi konusundaki karar alma ve uygulama mekanizmaları” ile üçüncü boyutunu oluşturan “askeri güç kullanma konusunda alınacak kararların hukuki çerçevesi ve mekanizmaları” açısından ise 1924 Anayasası’nın getirdiği düzenlemeler şöyledir:

             “Madde 26

             ...Devletlerle sözleşme, andlaşma ve barış yapmak, harb ilan etmek, ...gibi görevleri Büyük Millet Meclisi ancak kendisi yapar.

             (...)

             Madde 40

             Başkomutanlık, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin yüce varlığından ayrılmaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur. Harb kuvvetlerinin komutası barışta özel kanuna göre Genelkurmay Başkanlığı’na ve seferde Bakanlar Kurulu’nun teklifi    üzerine Cumhurbaşkanı tarafından tayin edilecek kimseye verilir.

             (...)

             Madde 86

             Harb halinde veya harbi gerektirecek bir durum baş gösterdikte [gösterdiğinde] veya ayaklanma              olduğunda yahut vatan ve Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışma olduğunu gösterir kesin belirtiler görüldükte [görüldüğünde] Bakanlar Kurulu, süresi bir ayı aşmamak üzere yurdun bir kesiminde veya her yerinde sıkıyönetim ilan edebilir ve bunu hemen Meclisin onamasına sunar. Meclis, sıkıyönetim süresini, gerekirse uzatabilir veya kısaltabilir. Meclis toplanık değilse hemen toplanmaya çağrılır.”[856]

Maddelerde de görüldüğü üzere, 1924 Anayasası’nda uluslararası andlaşma yapma yetkisi, savaş ya da barış yapma yetkisi bizzat TBMM’ye verilmiştir. Bu bağlamda, Silahlı Kuvvetlerin kullanılmasına izin verme yetkisi de TBMM’ye verilmiştir ve Başkomutanlık makamı TBMM’nin yüce varlığından ayrılamaz addedilerek, bu makamın Cumhurbaşkanı tarafından temsil edileceği hükme bağlanmıştır.

             (2) 1961 Anayasası’nda Dış Politikaya ve Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hükümler

Öncelikle şunu söylemek gerekir ki, 1961 Anayasası[857], egemenliğin kullanılışı bakımından hayli farklı bir formül benimsemiştir. Buna göre, 1961 Anayasası, Türk Milletinin egemenliğini “Anayasa’nın koyduğu esaslara göre, yetkili organlar eliyle” (Mad. 4) kullanacağını belirterek, TBMM’yi, egemenliğin kullanılışında tek yetkili organ olmaktan çıkarmıştır. İkinci olarak, 1961 Anayasası, tümüyle anayasanın üstünlüğü ilkesi üzerine inşa edilerek, kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi sistemini benimsemek suretiyle, anayasa üstünlüğünün gerçek güvencesini ve müeyyidesini sağlamıştır. Diğer taraftan, “çoğulcu demokrasi”yi esas alan bu anayasa, kuvvetlerin yumuşak ayrılığını da benimsemiştir.[858] Ayrıca, MGK, Anayasa Mahkemesi, Yüksek Seçim Kurulu gibi kurumların da bu anayasayla birlikte Türk siyasal hayatına girdiğini söylemekte fayda vardır.

Dış politika ile iç hukuk arasındaki ilişkinin birinci boyutunu oluşturan “dış ilişkilerin ve dış politika tercihlerinin ideolojik, politik, hukuki içeriği bakımından uyulması gereken anayasal sınırlar”ın neler olduğu konusunda 1961 Anayasası’nın “Başlangıç” bölümüne bakmak gerekir. Her ne kadar, “Başlangıç” bölümünde yer alan ilkelerin/değerlerin dış politika seçeneklerini çevreleyen hukuk ilkelerini mi yoksa yol gösterici bir siyasal felsefe değerlerini mi oluşturduğu konusunda görüş farklılıkları olsa da[859], bu ilkelerin/değerlerin dış politikada göz önünde bulundurulmaları gereği yadsınamaz. Bu bağlamda, “Başlangıç” bölümünde vurgu yapılan ilkeler/değerler şunlardır: “Bağımsızlık”, “Türk Milletinin bölünmezliği”, “dünya milletleri ailesinin eşit haklara sahip şerefli bir üyesi olma” durumu, “Yurtta sulh, cihanda sulh ilkesi”, “Millet egemenliği”, “Atatürk devrimlerine bağlılık”, “Demokratik hukuk devleti”.[860]

Diğer taraftan, 1961 Anayasası’nın “Genel Esaslar” başlıklı kısmında yer alan maddeler de dış politikanın oluşturulmasında ve yürütülmesinde uyulması gereken hukuksal zorunlulukların temel çerçevesini çizmektedir. Diğer bir deyişle, bu maddeler dış politikada uyulması zorunlu anayasal emirleri oluşturmaktadır. Buna göre; 1. maddede belirtilen devletin şeklinin “Cumhuriyet” olması; 2. maddede Cumhuriyetin nitelikleri olarak belirtilen “insan haklarına ve başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, milli demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti” olması; 3. maddede belirtilen “Türkiye Devleti’nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü”, resmi dilinin “Türkçe” ve başkentinin “Ankara” olması, 4. maddede belirtilen “Egemenliğin Türk Milletine ait olması”, 9. maddede belirtilen “Devlet şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki Anayasa hükmünün değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez” şeklindeki hükümler bu konudaki hukuksal zorunluluklardır.

Dış politika ile iç hukuk düzeni arasındaki ilişkinin ikinci boyutunu oluşturan “andlaşma yapma yetkisi konusundaki karar alma ve uygulama mekanizmaları” ile üçüncü boyutunu oluşturan “askeri güç kullanma konusunda alınacak kararların hukuki çerçevesi ve mekanizmaları” açısından ise 1961 Anayasası’nın getirdiği düzenlemeler şöyledir:

             “Madde 65

             Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı Devletlerle ve milletlerarası kurullarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.

             İktisadi, ticari veya teknik münasebetleri düzenleyen ve süresi bir yılı aşmayan andlaşmalar, Devlet maliyesi bakımından bir yüklenme gerektirmemek, kişi hallerine ve Türklerin yabancı memleketlerdeki mülkiyet haklarına dokunmamak şartıyla, yayınlanma ile yürürlüğe konabilir. Bu takdirde, bu andlaşmalar, yayımlarından başlayarak iki ay içinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin bilgisine sunulur.

             Milletlerarası bir andlaşmaya dayanan uygulama andlaşmaları ile kanunun verdiği yetkiye dayanılarak yapılan iktisadi, ticari, teknik veya idari andlaşmaların Türkiye Büyük Millet Meclisi’nce uygun bulunması zorunluğu yoktur; ancak, bu fıkraya göre yapılan iktisadi, ticari veya özel kişilerin haklarını ilgilendiren andlaşmalar, yayımlanmadan yürürlüğe konulamaz.

             Türk kanunlarına değişiklik getiren her türlü andlaşmaların yapılmasında 1. fıkra hükmü uygulanır.

             Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir.             Bunlar hakkında 149. ve 151. maddeler gereğince Anayasa Mahkemesi’ne başvurulamaz.

             Madde 66

             Milletlerarası hukukun meşru saydığı hallerde savaş hali ilanına ve Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarının             gerektirdiği haller dışında Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’de bulunmasına izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi’nindir.

             Bu izin için, Meclisler[861], birlikte toplanarak karar verirler.

             (...)

             Madde 97

             Cumhurbaşkanı ...yabancı devletlere Türk Devletinin temsilcilerini gönderir ve Türkiye’ye gönderilen yabancı Devlet temsilcilerini kabul eder; milletlerarası andlaşmaları onaylar ve yayınlar...

             (...)

             Madde 110

             Başkomutanlık, Türkiye Büyük Millet Meclisinin manevi varlığından ayrılmaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil olunur.

             Milli Güvenliğin sağlanmasından ve Silahlı Kuvvetlerin savaşa hazırlanmasından, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne karşı, Bakanlar Kurulu sorumludur.

             Genelkurmay Başkanı, Silahlı Kuvvetlerin komutanıdır...

             (...)

             Madde 124

             Savaş hali, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, ...ülkenin ve milletin bölünmezliğini içten veya dıştan tehlikeye düşüren veya Anayasa’nın tanıdığı hür demokratik düzeni veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelen yaygın şiddet hareketleri hakkında kesin belirtilerin ortaya çıkması sebebiyle Bakanlar Kurulu, süresi iki ayı aşmamak üzere, yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya her yerinde Sıkıyönetim ilan edebilir ve bunu hemen, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin onamasına sunar. Meclis, gerekli gördüğü zaman, Sıkıyönetim süresini kısaltabileceği gibi, tamamiyle de kaldırabilir. Meclisler toplanık değilse, hemen toplantıya çağırılır.

             Sıkıyönetimin her defasında iki ayı aşmamak üzere uzatılması, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kararına bağlıdır. Bu kararlar Meclisler’in birleşik toplantısında             alınır.

             Sıkıyönetim veya genel olarak savaş halinde, hangi hükümlerin uygulanacağı ve işlemlerin nasıl yürütüleceği, hürriyetlerin nasıl kayıtlanacağı veya durdurulacağı ve savaş veya savaş gerektirecek bir durumun baş göstermesi halinde vatandaşlar için konulabilecek yükümler kanunla gösterilir.”[862]

Maddelerde de görüldüğü üzere, 1961 Anayasası’nda uluslararası andlaşma yapma yetkisi, savaş ya da barış yapma yetkisi bizzat TBMM’ye verilmiştir. Bu bağlamda, Silahlı Kuvvetlerin kullanılmasına izin verme yetkisi de TBMM’ye verilmiştir ve Başkomutanlık makamı TBMM’nin manevi varlığından ayrılamaz addedilerek, bu makamın Cumhurbaşkanı tarafından temsil edileceği hükme bağlanmıştır.

             (3) 1982 Anayasası’nda Dış Politikaya ve Askeri Güç Kullanımına İlişkin Hükümler

Daha önce de belirttiğimiz gibi, dış politika ile iç hukuk arasındaki ilişkinin birinci boyutunu, “dış ilişkilerin ve dış politika tercihlerinin ideolojik, politik, hukuki içeriği bakımından uyulması gereken anayasal sınırlar” oluşturmaktadır. Bu bağlamda, 1982 Anayasası’nda bu anayasal sınırların neler olduğu konusunda bazı çıkarımlar yapabilmek için öncelikle Anayasa’nın “Başlangıç” bölümüne bakmak gerekir. Daha önce de dikkat çektiğimiz gibi, her ne kadar, “Başlangıç” bölümünde yer alan ilkelerin/değerlerin dış politika seçeneklerini çevreleyen hukuk ilkelerini mi yoksa yol gösterici bir siyasal felsefe değerlerini mi oluşturduğu konusunda görüş farklılıkları olsa da, bu ilkelerin/değerlerin dış politikada göz önünde bulundurulmaları gereği yadsınamaz. Bu bağlamda, “Başlangıç” bölümünde vurgu yapılan ilkeler/değerler şunlardır: “Atatürk’ün belirlediği milliyetçilik anlayışı”, “Atatürk ilkeleri ve inkılapları”, “Dünya milletleri ailesinin eşit haklara sahip şerefli bir üyesi olma”, “Türkiye Cumhuriyeti’nin ebedi varlığı, refahı, maddi ve manevi mutluluğu ile çağdaş medeniyet düzeyine ulaşma azmi”, “Türk milli menfaatlerinin, Türk varlığının, devleti ve ülkesiyle bölünmez bütünlüğü esası”, “Laiklik ilkesi”, “Yurtta sulh, cihanda sulh arzu ve inancı”.[863]

Diğer taraftan, Anayasa’nın değiştirilemez hükümleri çerçevesinde yer alan ilk üç maddeyle birlikte “Devletin Temel Amaç ve Görevleri” başlığında yer alan 5. madde dış politikanın oluşturulmasında ve yürütülmesinde uyulması gereken hukuksal zorunlulukların temel çerçevesini çizmektedir. Diğer bir deyişle, bu maddeler dış politikada uyulması zorunlu anayasal emirleri oluşturmaktadır. Buna göre, 1. maddede belirtilen devletin şeklinin “Cumhuriyet” olması; 2. maddede Cumhuriyetin nitelikleri olarak belirtilen “insan haklarına saygılı ve Atatürk milliyetçiliğine bağlı demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti” olması; 3. maddede belirtilen “Türkiye Devleti’nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü”, dilinin “Türkçe”, ulusal marşının “İstiklal Marşı” ve başkentinin “Ankara” olması gibi değiştirilemez unsurlar ile 5. maddede belirtilen “Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini ...korumak” şeklinde ifade edilen düzenlemeler bu konudaki hukuksal zorunluluklardır.

1961 Anayasası’nda varolan bu hukuksal zorunluluklarla ilgili olarak Türk dış politikasında yaşanan en önemli tartışmalardan biri, “laiklik” ilkesi bağlamında Türkiye’nin İKÖ’yle/İİT’yle olan ilişkisi üzerine ortaya çıkmıştır. Çalışmamızın “Türk Dış Politikası’nın Nitelikleri” başlığında daha çok pragmatizm boyutuyla değerlendirdiğimiz bu ilişkinin hukuksal boyutuyla ilgili olarak şunları söylemek mümkündür: Daha önce de belirttiğimiz gibi, Türkiye’nin İKÖ’nün kurucu andlaşmasına taraf olma konusunda 1976 yılında hükümetin TBMM’ye sunduğu bir kanun tasarısı kadük olmuştur. O tarihten bu yana da Türkiye örgütün “de facto” bir üyesidir. Kurucu andlaşmaya taraf olmadan bir uluslararası örgütte üye muamelesi görmenin ve onun kararlarına katılmanın anayasa açısından bir aykırılık oluşturup oluşturmadığı sorusuna Hüseyin Pazarcı şöyle bir açıklama getirmektedir: Türkiye’nin İKÖ’yle arasındaki ilişki türünü dış politikanın yürütülmesinde başvurulan çeşitli yöntemlerden biri olarak değerlendirmek doğru olacaktır. Zira dış politikanın yöntemleri yalnızca biçimsel bir araç olan andlaşmalarla sınırlı olmayıp, akla gelebilecek her türlü diplomasi yöntemini de kapsamaktadır. Bu durumda, İKÖ’yle/İİT’yle dış politika yürütülürken anayasanın koyduğu cumhuriyetin temel ilkelerine aykırı düşmemek koşuluyla diplomasinin sunduğu bütün olanaklardan yararlanmak yoluna gidilebilecektir. Bu amaçla, İKÖ bünyesinde yapılan andlaşmalara Türkiye katılırken, eğer ilgili andlaşma hükümleri arasında laikliğe aykırı düşme olasılığı bulunan hükümler varsa, bu andlaşmalara, bugüne kadar yapıldığı gibi, “Anayasamız hükümleri saklı kalmak koşuluyla” mealinde bir çekince koymak ve buna uygun bir biçimde andlaşmayı uygulamak olanaklıdır. İKÖ/İİT ve İKÖ’ye/İİT’ye üye devletlerin bu tür çekincelere itiraz etmemesiyle bu sonuç hukuken sağlanabilecektir. Andlaşmalar dışında, İKÖ’nün/İİT’nin kararlarına katılma ya da birtakım kurallarının uygulanması durumlarında da, ilgili karar ve uygulamaların anayasaya aykırı düşme olasılığı bulunanlarına yine bugüne kadar yapıldığı üzere çekince ile katılmak hukuken olanaklıdır.[864]

Türk dış politikasının anayasanın temel hükümlerine uygunluğu konusunda bir diğer tartışma da Avrupa Birliği (AB) üyeliği konusunda yaşanmaktadır. Zira, AB’nin üzerinde yükseldiği topluluk hukuku konusundaki içtihat (özellikle Adalet Divanı içtihatları) ve doktrin, gerek topluluk andlaşmalarının gerekse topluluk organlarının ürettikleri işlemlerin iç hukuklara doğrudan etkisi ve uygulanması konusunda hassaslık arz etmektedir.[865] Bu bağlamda, Türkiye’nin AB’ye tam üyelik bağlamında, uluslararası ya da ulus-üstü bir kuruluşa, kendi egemenlik yetkisini şu veya bu ölçüde devretmesi konusunda anayasal hükümler açısından sıkıntılar yaşayacağı aşikârdır.[866] Zira, 1982 Anayasası’nın egemenlik yetkisini düzenleyen 6. maddesi;

             “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Türk Milleti, egemenliğini, Anayasa’nın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullanır. Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette belli bir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasa’dan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz.”[867] demektedir.

Dolayısıyla, Türkiye’nin AB’nin tam üyesi olabilmesi açısından yalnızca bir katılma andlaşmasının yapılması yeterli olmayıp, AB hukukunun Türkiye’de geçerli olabilmesi için AB’nin yetki alanına giren konular bakımından da AB’ye egemenlik yetkisinin kullanımının da bırakılması gerekmektedir. Bu da, Anayasa’nın özellikle 6. maddesi başta olmak üzere birçok maddesinin gözden geçirilmesinin/değiştirilmesinin gereğini ortaya koymaktadır.[868]

Dış politika ile iç hukuk düzeni arasındaki ilişkinin ikinci boyutunu “andlaşma yapma yetkisi konusundaki karar alma ve uygulama mekanizmaları” oluşturmaktadır. Andlaşma yapma yetkisi “görüşme”, “imza” ve “onaylama” aşamalarından kurulu olup, 1982 Anayasası’nda bu yetki yürütme ve yasama organları arasında paylaşılmıştır. Buna göre, “görüşme” ve “imza” aşamaları yürütme organına ait yetkilerdir ve burada inisiyatif esas olarak Dışişleri Bakanlığı’ndadır. “Onaylama” aşaması ise yasama (TBMM) ile yürütme (Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu) arasında paylaşılmış bir yetki ve işlemler sürecidir.[869] Anayasa’nın bu konuda getirdiği temel düzenlemeler 90.[870], 104.[871] ve 105.[872] maddelerde düzenlenmiştir. Bu çerçevede, Türk dış politikasının yürütülmesinde, andlaşmaların TBMM’ce uygun bulma yasası çıkarılmasından ya da Bakanlar Kurulu’nca kabul edilmesinden (90. madde) sonra Cumhurbaşkanı’nca onaylanması (104. madde) hukuksal bir zorunluluktur. Ancak, Cumhurbaşkanı bu yetkiyi tek başına değil, Bakanlar Kurulu’yla birlikte ve bir Bakanlar Kurulu kararnamesi şeklinde kullanır. Zaten, Cumhurbaşkanı’nın tek başına yapacağı işlemlerin dışındaki bütün kararları Başbakan ve ilgili bakanlarca imzalanır ki (105. madde) andlaşmaları onaylama işlemi de Cumhurbaşkanı’nın tek başına yapabileceği işlemlerden değildir. Parlamenter sistemin mantığı gereği ve Cumhurbaşkanı’nın görevleriyle ilgili işlemlerden dolayı “sorumsuzluğu kuralı” gereği, asıl sorumluluk sahibi olan Bakanlar Kurulu’nun bu işleme de kurul olarak katılması gerekir.[873]

Dış politika ile iç hukuk düzeni arasındaki ilişkinin üçüncü boyutunu oluşturan “askeri güç kullanma konusunda alınacak kararların hukuki çerçevesi ve mekanizmaları”yla ilgili olarak 1982 Anayasası’ndaki temel hükümler 87.[874] ve 92.[875] maddelerde düzenlenmiştir. Buna göre, savaş ilanına karar vermek TBMM’nin yetkileri arasında yer alıp (87. madde), “milletlerarası hukukun meşru saydığı hallerde savaş hali ilanına[876] ve Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarının gerektirdiği haller dışında, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’de bulunmasına izin verme yetkisi TBMM’nindir” (92. madde). Öte yandan, “TBMM tatilde ya da ara vermede iken ülkenin ani bir silahlı saldırıya uğraması ve bu sebeple silahlı kuvvet kullanılmasına derhal karar verilmesinin kaçınılmaz olması halinde Cumhurbaşkanı da, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir” (92. madde).

Askeri güç kullanımı konusunda 1982 Anayasası’nda bu şekilde yer alan düzenlemelere karşın, uygulamada bu konuda Türkiye’de siyasal ve anayasal tartışmaların yaşandığı görülmektedir. Bu konudaki en somut örnekler, Körfez Krizi sırasında ve Çekiç Güç’ün görev süresinin uzatılması süreçlerinde, 92. maddenin uygulanması konusunda alınan kararların iktidar, muhalefet, cumhurbaşkanı düzeylerinde yarattığı görüş ayrılıklarıdır. (Çalışmanın konusuyla doğrudan ilgili olması dolayısıyla burada sadece Körfez Krizi ile ilgili durumu incelemekle yetineceğiz.)[877]

Körfez Krizi sırasında, kriz politikasını Akbulut Hükümeti adına ve yerine yüklenme eğilimi içinde görünen Cumhurbaşkanı Turgut Özal, bu niyetleri doğrultusunda siyasi parti başkanlarını ve 11 Ağustos 1990’da bir toplantıya çağırmış; ancak, liderler bu konuda yetki sahibinin parlamento ve hükümet olduğunu ileri sürerek çağrıyı reddetmişlerdir. Bunun üzerine, TBMM’nin 12 Ağustos 1990 tarihli olağanüstü niteliğindeki 126. Birleşiminde muhalefetin genel görüşme talebi, Anavatan Partisi (ANAP) üyelerinin oylarıyla reddedilmiş ve aynı gün kapalı oturumda gerçekleştirilen müzakereler sonucu 141 red oyuna karşılık 211 kabul oyuyla[878] hükümet tezkeresi parlamentoda kabul edilmiştir.[879] Bu karardan sonra, TBMM’nin 5 Eylül 1990 tarihli 3. Birleşiminde, hükümete “hudut ve şümulü hükümetçe takdir olunacak şekilde, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin yabancı ülkelere gönderilmesi ve yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’de bulunması” konularında izin veren 108 sayılı TBMM kararı kapalı oturumda 136 red oyuna karşılık 246 kabul oyuyla[880] kabul edilmiştir.[881] 108 sayılı kararla ilgili olarak, “hükümet tezkeresi”nin görüşülmesi sırasında, ana muhalefet partisi olan SHP’nin (Sosyal Demokrat Halkçı Parti) milletvekilleri, TBMM’nin hükümete böyle bir yetki vermesinin “yasama yetkisinin devri” anlamına geldiğini ve “Anayasa’yı tadil niteliği” taşıdığını ileri sürmüşlerdir ve bu saiklerle 107 ve 108 sayılı TBMM kararlarını iptal istemiyle Anayasa Mahkemesi’ne götürmüşlerdir. Ancak, Anayasa Mahkemesi SHP’nin başvurusunu oyçokluğuyla reddetmiştir.[882] Son olarak, TBMM, Körfez Krizi’nin savaşa dönüşmesi üzerine, 17 Ocak 1991 tarihli 66. Birleşiminde hükümetin isteği doğrultusunda, “hudut ve şümulü Hükümetçe takdir olunacak şekilde, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesi ve yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunması” konularında hükümete izin veren 126 sayılı kararı kabul etmiştir.[883]

Bütün bu kararların ilgili çevrelerde tartışılmasının ana nedenini ortada bir “yetki devri”nin bulunup bulunmadığı hususu oluşturmaktadır. Dahası, 126 sayılı TBMM kararından sonra hükümet sözcüsü, Bakanlar Kurulu’nun bu meclis kararının yerine getirilmesinin “zamanını ve gereğini” belirleme konusunda Genelkurmay Başkanlığı’na yetki verdiğini açıklamıştır.[884] Bu bağlamda TBMM, Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulu ve Genelkurmay Başkanlığı düzeyinde ortaya çıkan bu “yetki devri” sorunuyla ilgili olarak ortaya konulan görüşlerin büyük çoğunluğu anayasaya aykırılık durumu olduğunu tezini savunmuşlardır.[885] Buna göre, “savaş hali ilanına karar verme”, “TSK’nın yabancı ülkelere gönderilmesine izin verme yetkisi” ve “yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’de bulunmasına izin verme yetkisi” TBMM’ye aittir. Bunlara karar veren TBMM’nin bu konulardaki iradesini “yerine getirme yetkisi” ve “görevi” ise yürütmenindir. Oysa, 107, 108 ve 126 sayılı TBMM kararları, yalnız TBMM’ye ait olan bir yetkiyi adeta açık bir bono şeklinde ve toplu bir biçimde yürütmeye aktarmaktadır ki; her durumda tercih hakkı (savaş hali ilanı, asker gönderme ya da asker kabul etme) yürütmeye bırakılmış olmaktadır. Ayrıca, TBMM tatilde veya ara vermede iken, ani bir saldırı durumunda silahlı kuvvetlerin kullanılmasına karar verme yetkisi Cumhurbaşkanı’na da tanınmışken; 107 sayılı TBMM kararı, bu yetkiyi de Bakanlar Kurulu’na aktarmaktadır. Üstelik, hükümete verilen izin ya da yetkinin Genelkurmay Başkanlığı’na aktarıldığının ifade edilmesi de, Türkiye’yi silahlı çatışmaya sokma yetkisinin yalnız TBMM’den Bakanlar Kurulu’na aktarılmasıyla yetinilmediğini, bu yetkiyi anayasa aykırı bir şekilde yüklenmiş Bakanlar Kurulu’nun, bunu askeri otoriteye devretmek gibi daha vahim bir anayasa ihlali girişimi içinde olduğunu da göstermektedir.[886]

Sonuç olarak, Türk dış politikasının oluşturulması ve uygulanması sürecinde iç hukuka uygunluk bağlamında genel olarak bir kurallılık ve kurumsallaşma var olmakla beraber; askeri güç kullanma konusunda Körfez Krizi örneğinde de görüldüğü üzere ortaya çıkan “yetki” ve “yetki devri” sorunu, bu noktada sorunlar yaşanabildiğini göstermektedir. Burada bir yargısal denetim olanağının bulunmayışı ya da bulunamayışı, ayrıca bir handikap olarak da görülebilir.[887] Bütün bu çerçeve dâhilinde, Türk anayasal sistemi açısından, 1876 Kanuni Esasi’sinden başlamak üzere, dış politikada askeri güç kullanımına ilişkin karar verme yetkisinin bütün anayasalarda parlamentoya verilmesinde aslında tarihsel deneyimlerin etkisinin olduğu görülmektedir. Nitekim, Anayasa Mahkemesi eski başkanvekili Y. Güngör Özden’in de vurguladığı gibi, “...1876 Kanuni Esasi’sinin 7., 1924 Teşkilatı Esasiye Kanunu’nun 26., 1961 Anayasası’nın 66.” ve 1982 Anayasası’nın 92. maddeleri, “başlangıçtan beri Padişah’ın ve TBMM’nin öz yetkisi içinde bulunan işlerin Hükümete bırakılmasının yerinde olmadığını tarihsel yönden de açıklamaktadır.”[888] Keza, yine Anayasa Mahkemesi eski üyelerinden A. Necdet Sezer de, bu konuda 1961 Anayasası Kurucu Meclis görüşmelerine atıfta bulunarak, böyle bir düzenleme yapılmasında;

             “...Osmanlı İmparatorluğu’nun I. Dünya Savaşı’na yetkililerin çoğunun bilgisi dışında yalnızca birkaç kişinin kararı ile sürüklenerek, kendisini bir oldubitti içinde bulması ve 1950 yılında da Kore’ye asker gönderme kararının TBMM toplantıya çağrılmaksızın, Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Milli Savunma Bakanı’nca verilmesi gibi olaylar etken olmuştur.”[889]

diyerek TBMM’nin savaş ilanına karar verme ve Silahlı Kuvvetlerin kullanılmasına izin verme yetkisinin tarihsel sürekliliğine, biricikliğine ve hayati önemine dikkat çekmiştir.

          3) Askeri Güç Kullanımında Karar Alma Sürecinde Sivil ve Askeri Bürokrasi

Dış politikada, özellikle askeri güç kullanma tehdidinin ya da askeri güç kullanımının söz konusu olduğu dış politika krizleri sırasında, uygulanacak stratejinin tespiti ve bu stratejinin uygulanmasında başarılı sonuçlar elde edilebilmesi, siyasi ve askeri kurumlar arasında etkin ve işlevsel bir işbirliğinin kurulmuş olmasına bağlıdır. Bu bağlamda, Türk dış politikası özelinde askeri güç kullanma tehdidinin ya da askeri güç kullanımının söz konusu olduğu dış politika krizlerinde karar alma sürecinde “Karargâh [Genelkurmay Başkanlığı], Koridor [Dışişleri Bakanlığı], Konut [Başbakan ve Bakanlar Kurulu], Köşk [Cumhurbaşkanlığı]” formülasyonu ön plana çıkmaktadır.[890] Bu formülasyon çerçevesinde, karar alıcının uygulanacak stratejiye karar vermesi gerektiği aşamada uygun seçeneklerin ve tekniklerin saptanmasında “Koridor” olarak anılan Dışişleri Bakanlığı bürokrasisi kadar “Karargâh” olarak anılan Genelkurmay Başkanlığı bürokrasisinin de etkin olduğu görülmektedir. Dışişleri Bakanlığı, uygulanacak stratejinin devletin dış ilişkilerinde yaratacağı etkiler üzerinde yoğunlaşırken, askeri bürokrasi askeri yöntemlerin uygulanması durumunda başarının kesin sonuç vermesine odaklanmaktadır. Nihai aşamada, siyasanın oluşturulması ve uygulamaya geçilmesinde ise tüm siyasal sorumluluk “Konut” olarak adlandırılan Başbakan ve Bakanlar Kurulu’nundur.[891] Diğer taraftan, bu işleyişin (fiili durum) her zaman anayasa ve yasalarla çizilen yetki ve sorumluluk (hukuksal durum) çerçevesinde gerçekleştiğini söylemek mümkün değildir ki, bu hususlara çalışmanın ilgili başlıklarında dikkat çekilmişti.[892]

Başbakan ve Bakanlar Kurulu’nun salt ülke içi sorunlarla ilgilenmek değil, aynı zamanda Türkiye’nin tüm uluslararası ilişkilerini yürütmek zorunda oluşu, karmaşık ve yoğun bir sürece işaret etmektedir. Dolayısıyla bu süreç içerisinde kurumsal yapının karar alma yetkisini elinde bulunduran siyasal otoritenin karar verme işini kolaylaştıracak ön hazırlıkları yapması/yapmış olması ayrı bir önem kazanmaktadır. Şüphesiz, Türkiye’de “ulusal güvenlik”, “ulusal çıkar” gibi çoğu kez hükümet-ötesi konularda ve kavramların içeriğinde uzlaşı yaratmak gereği ortaya çıkmaktadır ki bu uzlaşı, yürütme ile yasama [ve hatta yargı] erkleri içerisinde yer alan bürokratik mekanizmanın işleyişinin koordinasyonunu zorunlu kılmaktadır.[893] Diğer taraftan, dış politikada kimi kriz durumlarında Başbakan’ın karar vermesi için kısıtlı bir zamana sahip olduğu ve bilgi akışında çoğu kez sorunlar yaşandığı da ortadadır.[894] Dolayısıyla, karar alıcının rasyonel karar alması için tam bir mükemmeliyetten söz etmek mümkün değildir. Bu durumda karar alıcı daha dar bir çerçevede krizi yönetir ve daha önce hazırlanmış senaryolar ve “ulusal çıkar”, “ulusal güvenlik” gibi öncelik ve ilkeler ile hedeflere göre krizi yorumlar ve kararını verir. Sonuçta, anayasa ve kanunlarla, yönetmeliklerle görev, yetki ve sorumluluk alanları saptanmış olan kişiler ve kurumlar kimi zaman doğrudan kimi zaman da dolaylı olarak dış politikanın işleyişine katkıda bulunur ve etkilerler.[895] (Bkz. Şekil 4)

Yukarıda da işaret ettiğimiz gibi, Türkiye’de dış politikada kriz durumlarında karar alma sürecinde bürokratik manada iki önemli kurumsal yapının önemli roller üstlendiği görülmektedir. Bu bağlamda, söz konusu kurumlardan birincisi olan Dışişleri Bakanlığı “sivil bürokrasi”yi temsil ederken, Genelkurmay Başkanlığı ise “askeri bürokrasi”yi temsil etmektedir.[896]

Bu iki yapının görevleri gereği “ulusal çıkar”, “toprak bütünlüğü” ve “güvenliğe” yönelik tehditlerin karşılanması ve karşı tepkinin planlanması, uygulanması, sivil ve askeri stratejilerin belirlenmesi kurumsal işbirliğini zorunlu kılmaktadır.[897] Bu bağlamda hem sivil diplomasi hem askeri tepki, dolayısıyla bir bütün olarak strateji birlikte planlanır; bunun uygulanması sırasında ise siyasal rejimin ve anayasal işleyişin kuralları hâkim olur. Stratejiler ülke dışında, bir kriz durumunda güç kullanılmasını gerektiriyorsa, kaçınılmaz olarak karar alma sürecinde bu iki bürokratik yapı işbirliği içerisinde olmak zorundadır. Tepkinin diplomasinin sınırları içerisinde kaldığı veya askeri olmayan diğer zorlayıcı stratejilere başvurulacağı durumlarda, bu işbirliğinin daha düşük düzeyde kalması ve sivil bürokrasi içerisindeki diğer ilgili kurumlarla işbirliği içerisinde olunması normaldir.[898] Bütün bu çerçeve dâhilinde, özellikle askeri güç kullanma tehdidine dayalı stratejilerden yararlanılarak krizlerin çözülmeye çalışıldığı durumlarda askeri ve sivil bürokrasinin, krize neden olan ihlal ya da tehdidi değerlendirmeleri büyük ölçüde benzerlik taşımaktadır. Özellikle, her iki bürokratik kurumun Türkiye’nin ah-

Şekil 4: Türk Dış Politikasında Kriz Anında Formel İşleyiş Düzeni[899]

BAŞBAKAN

 Bilgilendirme                 Değerlendirme                 Karar verme                  Kararın                                                                                                                                              uygulanması       

Bakanlar

Kurulu

Cumhurbaşkanı

TBMM

Cumhurbaşkanı

Başbakan ve Başbakan Yardımcıları

Dışişleri Bakanı

Genelkurmay

Başkanı

İlgili Bakanlar,

Bürokrat ve

Danışmanlar

Başbakan

ve

Bakanlar

Kurulu

Dışişleri

Bakanlığı

Genelkurmay

Başkanlığı (Askeri nitelikte ise)

Diğer İlgili

Birimler (Krizin özgül niteliğine göre belirlenecek stratejiyi uygulamak üzere)

di hukukunu ilgilendiren ihlallere karşı gösterdiği tepki/tepkiler örtüşmektedir. İhlalin/tehdidin bertaraf edilmesi ise diplomasiden topyekûn savaşa kadar geniş bir yelpazede seçeneği barındırmaktadır.[900] Doğası gereği bu iki kurumun tepkisini koordine etmek ve siyasal sorumluluğunu üstlenmek ise yürütme erkini elinde bulunduran siyasal karar alıcıya (Başbakan’a) düşmektedir.[901]

Diğer taraftan, dış politika krizleri sırasında görev yürüten yukarıda sözü edilen temel anayasal kurumlara ve mekanizmalara ek olarak işleyişte çeşitli zamanlarda farklı önlem ve mekanizmaların oluşturulmuş olduğu da görülmektedir. Kriz durumlarında, çoğunlukla hükümetin yetki ve sorumluluklarının yasal zeminler yaratılarak askeri güvenlik bürokrasisi tarafından yürütülmesine olanak sağlayan bu düzenlemelerin bir kısmı yakın tarihlerde kaldırılmış ya da sivil bürokrasinin yürütücülüğüne alınmış olsa da, Türkiye’de dış politika ve güvenlik alanındaki karmaşıklığın tam olarak giderildiğini söylemek kolay değildir. Örneğin, 30.09.1996 tarihli ve 96/8716 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla yürürlüğe konulan “Başbakanlık Kriz Yönetim Merkezi Yönetmeliği”nin[902] getirdiği mekanizmalar, bir dış tehdit durumunda ya da kriz anında[903] karar alıcı durumunda bulunan Başbakan ve Bakanlar Kurulu’na ihtiyaç duydukları bilgi ve verileri sağlayacak bir görev yapısı içerisinde çalışmayı öngörmekle birlikte, işleyişte bu mekanizmaların nasıl bir etki yarattığı tam olarak belli değildir. Sanki bir çok başlılık söz konusudur. Çünkü, bir yandan bürokratik yapılanma içerisinde asli fonksiyonu dış politikayı oluşturmak ve yürütmek olan kurumlar varken, diğer yandan da bu tarz dolaylı sayılabilecek etkileşim yaratacak mekanizmaların oluşturulması kriz durumlarında hızlı bilgi akışını sekteye uğratabileceği gibi, farklı duyarlılıklarla yaratılacak alternatifler karar alıcının tercihini zora sokabilecektir.[904] Söz konusu yönetmelik ve bu yönetmelik uyarınca ilgili kurumlar tarafından yürürlüğe konulan yönerge, genelge, talimat ve diğer düzenlemeler, 31.01.2011 tarihli ve 2011/1377 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla kabul edilen “Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezleri Yönetmeliği”nin 19.02.2011 tarihinden itibaren yürürlüğe girmesiyle yürürlükten kalkmıştır. Bu yeni yönetmeliğin konumuzla ilgili kısmı ve bu yönetmelik uyarınca ihdas edilen “Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Merkezi”nin hangi durumlarda harekete geçeceğine ilişkin kısmı şöyledir:

             “Madde 1- (1)

             Bu Yönetmeliğin amacı; yurtiçinde ve yurtdışında meydana gelen afet ve acil durumlara ulusal ve yerel düzeyde müdahalenin ve buna ilişkin hazırlık faaliyetlerinin etkin bir şekilde gerçekleştirilebilmesine yönelik, Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Merkezi ile afet ve acil durum yönetim merkezlerinin kuruluşu, görev ve sorumlulukları ile bunlar arasındaki koordinasyon ve işbirliğine ilişkin esasları belirlemektir.

             (...)

             Madde 6- (1)

             Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Merkezi, meydana gelen veya gelmesi muhtemel büyük ölçekli;

             a) Deprem, sel, fırtına, toprak kayması, çığ,

             b) İltica ve nüfus hareketleri,

             c) Yangınlar ve kazalar,

             ç) Kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer madde kazaları veya olayları,

             d) Tehlikeli ve salgın hastalıklar

             gibi doğal, teknolojik ve insan kaynaklı afet ve acil durumlar ile Başbakan tarafından acil durum veya afet olarak değerlendirilen diğer olay ve durumlarda ulusal düzeyde etkin ve yoğun müdahale ve koordinasyonu sağlamak üzere Başbakanın talimatıyla faaliyete geçer.”[905]

Görüldüğü üzere, önceki yönetmelikte Başbakanlık Kriz Yönetim Merkezi’nin görevleri kapsamında kriz yönetimini gerektiren haller arasında sayılan “Yurtdışında; Türkiye’nin toprak bütünlüğüne, egemenlik haklarına, milli hedef ve menfaatlere yönelik tehdit emarelerinin belirmesi ve gelişme göstermesi” durumuna bu yeni yönetmelikte yer verilmeyerek, dış politikadaki kriz durumları açısından önceki yönetmeliğe göre kapsamı ve amacı daha somut ve daha dar bir çerçeveye oturtulan ve büyük ölçüde iç politikaya odaklanan bir kriz yönetimi benimsenmiştir. Söz konusu yönetmelik kapsamında afet ve acil durumlarda görev alacak bakanlık, kurum ve kuruluşlar ise önceki yönetmeliğe göre çok daha sade bir biçimde düzenlenmiştir. (Bkz. Tablo 14)

Sonuç itibariyle, yönetmeliklerle oluşturulan bu tür mekanizmaların, devlet bürokrasisinin acil veri, bilgi, karar akışını sağlayan ve dolayısıyla bu niteliğiyle karar alıcının sorumluluklarını yerine getirirken hızlı tepki vermesini sağlayacak düzenlemelerden yararlanabilmesini mümkün hale getirdiği söylenebilir. Diğer bir deyişle, bu tür düzenlemelerin daha çok kriz durumlarında devletin temel fonksiyonlarını yerine getirmede gereksinim duymuş olduğu koordinasyonu sağlamaya dönük olumlu bir etki yarattığı söylenebilir. Ancak bu durumun daha çok yurtiçinde kriz hali olarak değerlendirilen olaylar için işlevsel olduğu da ortadadır. Zira, dış politikadaki kriz durumlarının yönetilmesi farklı uzmanlık alanlarını gerektirdiğinden, Dışişleri bürokrasisinin ve Genelkurmay Başkanlığı’nın bu süreçlerde daha aktif olarak yer alması kaçınılmazdır.[906] Nitekim, “Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezleri Yönetmeliği”nin dış politikadaki kriz durumları açısından önceki yönetmeliğe oranla kapsamının ve amacının daha somut ve daha dar bir çerçeveye oturmuş olması, bir diğer deyişle yurt içinde vukuu bulması muhtemel kriz durumlarına ağırlık vermiş olması, bu durumun farkında olunduğunun bir işaretidir. Bu yolun tercih edilmesindeki temel sebebin, devletin “toprak bütünlüğü”ne, “egemenlik hakları”na, “milli hedef ve menfaatleri”ne yönelik tehditlerin ortaya çıkması durumlarında, anayasa ve kanunlar düzeyinde öncelikli olarak bu tür durumlarda görevli, yetkili ve sorumlu kılınmış kişi ve kurumlar açısından çift başlılığı önlemek olduğu söylenebilir.

Tablo 14: Acil Durumlarda Görev Alacak Bakanlıklar, Kurumlar ve Kuruluşlar[907]

RADYASYON TEHLİKESİ ve HAVA KİRLİLİĞİ GİBİ KİM. ve TEK. OLAYLAR (KBRN)

+

-

+

+

+

-

-

-

+

+

+

-

-

+

+

TEHLİKELİ ve SALGIN HASTALIKLAR

+

+

+

+

+

+

+

-

+

+

+

+

+

-

+

BÜYÜK YANGINLAR

+

-

+

+

-

+

+

+

+

+

-

-

+

+

+

İLTİCA ve BÜYÜK NÜFUS HAREKETLERİ

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

-

+

-

DOĞAL AFETLER

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

BAKANLIK, KURUM ve

 KURULUŞLAR

Genelkurmay Başkanlığı

Adalet Bakanlığı

Milli Savunma Bakanlığı

İçişleri Bakanlığı

Dışişleri Bakanlığı

Maliye Bakanlığı

Milli Eğtim Bakanlığı

Bayındırlık ve İskân Bakanlığı

Sağlık Bakanlığı

Ulaştırma Bakanlığı

Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı

Sanayi ve Ticaret Bakanlığı

Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı

Çevre ve Orman Bakanlığı

BEŞİNCİ BÖLÜM

TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA GÜÇ KULLANMA TEHDİDİ VE GÜÇ KULLANIMI ÖRNEKLERİ

Türk dış politikasında barış ve savaş zamanlarında askeri unsurların kullanımı yeni bir olgu değildir. Esasen Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışıyla birlikte Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna giden sürecin kendisi de askeri ve diplomatik unsurların kâh birlikte kâh ayrı ayrı kullanımıyla şekillenmiştir. Bu bağlamda, Türk dış politikasında güç kullanma tehdidinin ve güç kullanımının ilk örneğini Kurtuluş Savaşı (1919-1922) sürecinin oluşturduğunu söyleyebiliriz. Lozan Barış Andlaşması’nın imzalanmasından ve Cumhuriyet’in ilanından sonra ise, Türk dış politikasının temel felsefesi Mustafa Kemal Atatürk’ün veciz deyişiyle “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışı üzerine oturmuş olmakla birlikte, gerek Cumhuriyet’in kuruluş döneminde (1923-1939), gerek II. Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş döneminde (1939-1991), gerekse Soğuk Savaş sonrası dönemde, Türk dış politikasında askeri güç unsurlarının tehdit ya da kullanım düzeyinde bir dış politika aracı olarak devreye sokulduğu birçok olay yaşanmıştır. Özellikle kriz dönemlerinde güç kullanma tehdidi ve/veya sınırlı güç kullanımı diplomasiyi destekleyici işlev görmüştür. Bunun yanı sıra, Türkiye, özellikle Soğuk Savaş sonrası dönemde hem BM düzleminde “barışı koruma” (peace keeping) ve “barışı sağlama” (peace building) amacıyla oluşturulan “barış güç”lerine katılım konusunda muharip olmayan askeri ve sivil unsurlarla bu misyonlara destek verme noktasında, hem de NATO, AB, AGİK (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı) gibi bölgesel örgütlerin BM’nin tanıdığı yetkilerle çeşitli ülkelerde yürüttükleri benzer misyonlarda uluslararası toplumun dikkatini çeken önemli bir dış politika performansı sergilemiştir/sergilemeye devam etmektedir.[908]

Yukarıda genel olarak çizmeye çalıştığımız bu çerçeveden hareketle, Türk dış politikasında güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımının söz konusu olduğu dış politika olaylarının ve krizlerinin tespitinde hareket noktamız, söz konusu olaylarda ve krizlerde güç kullanma tehdidinin ve/veya güç kullanımın Türkiye açısından somut ve etkin bir biçimde ortaya çıkıp çıkmadığıdır. Bundan dolayı, ilk bakışta güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımıyla ilişkili gibi görünen kimi dış politika olayları ve krizleri çalışmamızın kapsamı dışında bırakılmıştır. Örneğin, 1922-1927 ve 1933-1939 yılları arasında faşist İtalya’nın lideri Benito Mussolini’nin Akdeniz’le ilgili “Mare nostrum” (Bizim deniz) söylemiyle şekillenen ve Batı Anadolu’yu da hedef alan yayılmacı söylemi Türkiye’de endişe yaratıp İtalya’nın bir tehdit olarak algılanmasına yol açmakla birlikte; bu durum hiçbir zaman açık bir çatışmaya dönüşmemiş ve Türkiye-İtalya ilişkileri “hasmane dostluk” diyebileceğimiz inişli-çıkışlı bir seyir izlemiştir. Bu nedenle de 1922-1927 ve 1933-1939 yılları arasındaki Türkiye–İtalya ilişkilerindeki bu “kısmi” gerginlik çalışmamızın kapsamı dışında bırakılmıştır. Benzer bir durumun, SSCB’nin II. Dünya Savaşı’nın hemen ertesindeki yıllarda -İtalya’nınkinden çok daha ciddi manada- Türkiye’den toprak taleplerinde bulunmasıyla yaşandığını da burada hemen belirtelim. Ancak, söz konusu gerginlik sırasında da Türkiye, Sovyet taleplerine bir süre direnmekle birlikte, SSCB’ye karşı güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımı temeline oturan bir siyasa izlemek yerine -ki bu tür bir siyasanın başarılı olamayacağının bilincindeydi Türkiye’nin karar alıcıları-, açıkça Batı’nın yanında yer alarak, diğer bir deyişle SSCB’ye karşı Batı’yı bir denge unsuru olarak kullanarak, Sovyetler’in bu tür taleplerini etkisiz kılmayı başarmıştır.

Daha yakın zamanlarda ise, Türkiye’nin biri ABD’yle  (Süleymaniye Baskını ve Krizi/Çuval Krizi)[909] diğeri ise İsrail’le yaşadığı (Mavi Marmara Gemisi Baskını, Saldırısı ve Krizi)[910] iki dış politika krizi, söz konusu devletlerin askeri unsurlarla gerçekleştirdikleri ve güç kullandıkları krizler olmalarına rağmen, bu krizler sırasında Türkiye’nin söylem ve eylemlerinin güç kullanma tehdidine ve/veya güç kullanımına dayanmamasından dolayı, söz konusu krizler, çalışmamızın kapsamına dahil edilmemiştir. Öte yandan, Arap Baharı’nın ortaya çıkardığı gelişmeler sonrasında Türkiye ile Suriye arasında 2011 yılının ortalarından itibaren başlayan gerginlik süreci ise hem tam anlamıyla bir krize evrilmediği için, hem de süreç henüz sonlanmadığı için bu çalışmanın kapsamına dahil edilmemiştir.

İncelenecek örneklerin seçilmesindeki sınırlılıkları bu şekilde tespit ettiğimiz çalışmamızın bu bölümünde, Türk dış politikasında 1923-2010 yılları arasında cereyan etmiş olan ve güç kullanma tehdidi ya da güç kullanımı düzeyinde ortaya çıkan dış politika olayları ve krizleri incelenecektir. Bu amaçla bölümde ele alınacak olaylar ya da krizler güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımı açısından kategorize edilerek, genel olarak ikili bir ayrıma gidilmiştir. Bu ayrımın tespitindeki hareket noktamız ise söz konusu olaylar ve/veya krizlerde, tarafların bir “askeri çatışma”ya girip girmediğidir. Bu çerçevede ayrımlar şu şekilde ifade bulmuştur:

             i) “Güç Kullanma Tehdidi ya da Çatışmaya Varmayan Sınırlı Güç Kulla-nımı Örnekleri”, (Caydırıcı diplomasi ve Zorlayıcı diplomasi örnekleri)

             ii) “Çatışmaya Varan Güç Kullanımı Örnekleri” (“Savaşa varan güç kullanımı” ve “Düşük Yoğunluklu Çatışma konsepti çerçevesinde güç kullanımı” örnekleri)

“Güç Kullanma Tehdidi ve Çatışmaya Varmayan Sınırlı Güç Kullanımı Örnekleri” adlı birinci ana başlıkta, daha önce çalışmanın birinci bölümünde teorik çerçevesi ortaya konulan “caydırıcı diplomasi” ve “zorlayıcı diplomasi” olgularına uyan örnek olaylar tespit edilerek incelenmiştir. Çok kısaca bu kavramları hatırlamak gerekirse; “caydırıcı diplomasi”, gerçekleşmesi muhtemel bir tehdidi önlemek için uygulamaya sokulan ya da rakibin gerçekleşmesi muhtemel bir eylemini ilk aşamada önlemeyi amaçlayan bir zorlama yöntemini ifade ederken; “zorlayıcı diplomasi”, rakibin yaptığı bir eylemi durdurmasını ya da geri almasını amaçlayan bir zorlama yöntemidir. Her iki zorlama yöntemi de özünde “güç kullanma tehdidine” dayanarak istemini hedef aktöre kabul ettirmeyi hedeflemekle birlikte, “zorlayıcı diplomasi” rakibe/hedef devlete karşı gerektiğinde “gösterisel” ya da “sınırlı” nitelikte “güç kullanımını” da içermektedir. Çalışmamız açısından bu çerçeveye uyan/uyduğu düşünülen 9 olay ya da kriz (2’si caydırıcı diplomasi, 7’si zorlayıcı diplomasi) tespit edilmiştir.

Şüphesiz, Türk dış politikası tarihinde “caydırıcı diplomasi” ve “zorlayıcı diplomasi” çerçevesinde kategorize ettiğimiz bu örnek olayların her birinin ait olduğu kategoriyi yüzde yüz temsil ettiği söylenemez. Hatta bazı durumlarda, olayın özgünlüğüne bağlı olarak kategoriler arasında geçiş de olabilir. Bununla beraber, olaylara ilişkin mevcut bulguların ve araştırmaların ışığında, ele alınan örnek olayların kendi kategorisini “temsil etme gücü”nün yüksek olduğu söylenebilir. Bu çerçevede, ilgili kategoriler çerçevesinde ele alınan her olay ya da kriz neden-sonuç ilişkisi içerisinde tarihi, askeri, hukuki ve siyasi boyutlarıyla bir bütün olarak incelenmeye çalışılmıştır. Bu yapılırken, olaylara ilişkin önemli ayrıntılara (tarihi gelişme çizgisi, antlaşma, nota teatisi, karar, açıklama, rapor, karar alıcıların görüş ve değerlendirmeleri, olayla ilgili toplantılar, görüşmeler, “güç kullanma tehdidi” ya da “güç kullanımı”na dair söylem ve eylemler vb.) yer verilmiştir. Diğer taraftan, “caydırıcı diplomasi” ve “zorlayıcı diplomasi” kategorisine giren örnek olaylarla ilgili olarak her olayın sonunda bir değerlendirme de yapılmıştır.

“Çatışmaya Varan Güç Kullanımı Örnekleri”, adlı ikinci ana başlıkta ise, bu kapsama giren örnek olaylar “savaşa varan güç kullanımı” ve “düşük yoğunluklu çatışma konsepti çerçevesinde güç kullanımı” kategorilerine ayrılarak incelemeye tabi tutulmuştur. Bu kategorilerdeki olayların kendi kategorisiyle uyuşmada daha az problemli olduğu ortadadır. Çalışmamız açısından bu çerçeveye uyan/uyduğu düşünülen 3 olay (2’si savaş, 1’i düşük yoğunluklu çatışma) tespit edilmiştir. Bu çerçevede, ilgili kategoriler çerçevesinde ele alınan her olay neden-sonuç ilişkisi içerisinde tarihi, askeri, hukuki ve siyasi boyutlarıyla bir bütün olarak incelenmeye çalışılmıştır. Bu yapılırken, olaylara ilişkin önemli ayrıntılara (tarihi gelişme çizgisi, antlaşma, nota teatisi, karar, açıklama, rapor, karar alıcıların görüş ve değerlendirmeleri, olayla ilgili toplantılar, görüşmeler, “güç kullanma tehdidi” ya da “güç kullanımı”na dair söylem ve eylemler vb.) yer verilmiştir. Diğer taraftan, örnek olaylarla ilgili olarak her olayın sonunda bir değerlendirme de yapılmıştır.

          1) Güç Kullanma Tehdidi ve Çatışmaya Varmayan Sınırlı Güç Kullanımı Örnekleri

          a) Caydırıcı Diplomasi Örnekleri

             (1) Hatay (İskenderun Sancağı) Sorunu (1936–1939)

Tablo 15: Hatay (İskenderun Sancağı) Sorunu Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Mustafa Kemal ATATÜRK

(1881-10.11.1938)

(1. T.C. Cumhurbaşkanı)

29 Ekim 1923-10 Kasım 1938

Mustafa İsmet İNÖNÜ

(1884-25.12.1973)

(2. T.C. Cumhurbaşkanı)

11 Kasım 1938-22 Mayıs 1950

Hükümet

7. İNÖNÜ Hükümeti

(CHP)

(8. T.C.

Hükümeti)

1 Mart 1935-

1 Kasım 1937

1. BAYAR

Hükümeti

(CHP)

(9. T.C. Hükümeti)

1 Kasım 1937-

11 Kasım

1938

2. BAYAR Hükümeti

(CHP)

(10. T.C. Hükümeti)

11 Kasım 1938-

25 Ocak 1939

1.SAYDAM Hükümeti

(CHP)

(11. T.C. Hükümeti)

25 Ocak 1939-

3 Nisan 1939

2.SAYDAM Hükümeti

(CHP)

(12. T.C. Hükümeti)

3 Nisan 1939-

9 Temmuz 1942

Başbakan

Mustafa İsmet İNÖNÜ

(1884-25. 12.1973)

Mahmut Celal

BAYAR

(1883-22.08.1986)

Refik SAYDAM

(1881-07.07.1942)

Dışişleri Bakanı

Ahmet Tevfik Rüştü ARAS

(1883-05.01.1972)

Mehmet Şükrü SARAÇOĞLU

(1886-27.12.1953)

Milli Savunma Bakanı

Kazım ÖZALP

(1882-06.06.1968)

1 Mart 1935-18 Ocak 1939

Ahmet Naci TINAZ

(1882-26.11.1964)

18 Ocak 1939-5 Nisan1940

TBMM Başkanı

Mustafa Abdulhalik RENDA

(1881-01.10.1957)

(4. TBMM Başkanı)

1 Mart 1935-5 Ağustos 1946

Genelkurmay Başkanı

Mareşal Mustafa Fevzi ÇAKMAK

(1876-10.04.1950)

3 Nisan 1921-12 Ocak 1944

             (a) Ankara İtilafnamesi (20 Ekim 1921) ve İskenderun Sancağı’nın Statüsü

I. Dünya Savaşı sonunda İskenderun (Hatay) Sancağı[911], Fransa’nın nüfuz bölgesine dahil edilmişti.[912] Milli Mücadele döneminde ise Türkiye ile Fransa arasında imzalanan ve iki taraf arasındaki savaşı sona erdiren 20 Ekim 1921 tarihli Ankara İtilafnamesi’yle (Türk–Fransız Antlaşması) İskenderun Sancağı’nın statüsü tespit edilmiştir. Bu bağlamda, antlaşmanın 7., 8. ve 10. maddeleri, daha sonra ortaya çıkacak olan Hatay Sorunu açısından önem taşımaktadır. Söz konusu antlaşmanın 7. maddesine göre, İskenderun Sancağı için özel bir yönetim şekli oluşturulurken, bu bölgenin Türk soyundan gelen halkının kültürlerinin gelişmesi için her türlü kolaylıktan yararlanması hakkı kabul edilmiş ve Türk dilinin bu bölgede resmi bir niteliğe sahip olması hükme bağlanmıştır. Antlaşmanın 8. maddesiyle,  Türkiye–Suriye sınırı tespit edilirken, sınır, İskenderun Sancağı’nı Fransa’nın mandaterliğindeki Suriye’ye bırakacak şekilde genel olarak çizilmiştir. Yine aynı maddede, Çobanbey ile Nusaybin arasındaki demiryolu Türkiye’ye bırakılırken, iki ülkenin bu demiryolundan yararlanma konusunda aynı haklara sahip olması kabul edilmiştir. Antlaşmanın 10. maddesinde ise, Pozantı ile Nusaybin arasındaki Bağdat demiryolu kesimine ilişkin ayrıcalık hakkının Fransa’nın göstereceği bir Fransız şirketine devredilmesi kararlaştırılırken; Türkiye’nin, Meydanı Ekbez’den Çobanbey’e dek Suriye topraklarında bulunan demiryoluyla askersel ulaşım yapma hakkına sahip olması kabul edilmiştir. Antlaşmanın bu hükümlerinin dışında, ayrıca antlaşmayı imzalayan Fransız temsilcisinin Türk tarafına verdiği ek mektupların ikincisinde, İskenderun ve Antakya bölgeleri için özel bir bayrak seçme hakkının verilmesi konusunda Fransız temsilcisi kendi hükümeti nezdinde girişimlerde bulunacağı taahhüdünü verirken, Türk bayrağı taşıyan gemilerin İskenderun limanından yararlanma konusunda eksiksiz bir özgürlüğe sahip olmaları kararlaştırılmıştır. Söz konusu ek mektupların üçüncüsünde ise, İskenderun bölgesinde uygulanacak özel yönetim konusunda Türk çoğunluğunun bulunduğu bölgelerin genellikle Türk soyundan olan memurlarca yönetileceğinin belirtilmesi Fransız temsilcisi tarafından yararlı görülmüştür.[913]

Neticede, antlaşmada ve ek mektuplarda karara bağlanan hususlar çerçevesinde, özel bir yönetim şekli öngörülen İskenderun Sancağı’nın Fransa’nın mandaterliğindeki Suriye sınırları içerisinde kalması kabul edilmekle birlikte, yine aynı hususlar çerçevesinde Türkiye için de açık bir kapı bırakılmış olmaktaydı. Dolayısıyla, Misak-ı Milli sınırları içerisinde addedilen İskenderun Sancağı’nın o gün için anavatandan ayrı kalmasının kabul edilmesi mecburiyeti doğmasına rağmen; Milli Mücadele’nin henüz sonuçlanmadığı bir sırada, askeri ve siyasi gerekliliklerden hareket edilerek ele alınan ve Milli Mücadele’nin başarısı açısından büyük avantajlar doğuran bu antlaşma[914], zaman içerisinde ortaya çıkacak olan gelişmelerle birlikte Türkiye’nin Hatay Sorunu’nu tekrar gündeme getirmesine de bir başlangıç teşkil edecektir. Nitekim, Ankara İtilafnamesi’nin imzalanmasından sonra, 2 Kasım 1921’de, İskenderun–Antakya bölgesinin ileri gelenlerinden olan ve Fransızlara karşı mücadele yürüten Tayfur Sökmen’i (ki daha sonra 1938’de kurulacak Hatay Devleti’nin ilk ve tek cumhurbaşkanı olacaktır) ve Faruk Cengiz’i TBMM’deki odasında kabul eden Mustafa Kemal Paşa’nın [Atatürk] bu konudaki sözleri, Türkiye’nin meseleden vazgeçmediğini ortaya koymaktadır:

             “Memleketimizin içinde didiştiği davaları biliyorsunuz, dünya[nın] bizimle muhasama halinde bulunduğu bir durumdayız. Böyle bir zamanda Avrupa’nın büyük devletlerinden birisi olan Fransızlarla bir anlaşma yaptık. İşgal ettikleri Adana, Mersin, Osmaniye, Kilis, Anteb’i tahliye edecek ve bize harp malzemesi de verecekler. En mühimi Mersin limanını bize iade edeceklerdir. Bu arada İskenderun Sancağı ve havalisinin de (Hatay’ın da) tahliyesi üzerinde büyük gayret    sarfettikse de şimdilik bir şey yapamadık. Ancak orası için hususi bir idare tatbik edeceklerini taahhüt altına alabildik. İnşallah ileride sizleri de kurtaracağız.”[915]

Keza, Ankara İtilafnamesi müzakerelerinin oldukça çetin geçtiği müzakereyi yürüten Türk heyeti başkanı Yusuf Kemal Bey’in [Tengirşenk] anılarında da görülmektedir. Yusuf Kemal Bey, bu anlaşma ile Ankara Hükümeti’nin tüm isteklerinin gerçekleşmediğini ve Fransız delegasyonu başkanı Franklin Bouillon’un olumsuz cevaplarını mecburen kabul ettiklerini, zira o dönemde hükümetin Fransa’ya dayanarak Avrupa’da bir pencere açmayaihtiyacı olduğunu belirtmektedir. Yusuf Kemal Bey, anlaşmanın imzalanmış olmasına rağmen eksik kaldığını, sınırın güneyinde kalan Türk topraklarının ve halkının asla unutulmayacağını, buraların bir gün yeniden Türkiye’ye dahil olması için Türk çocuklarının mücadele edeceklerini Fransız temsilcisi Bouillon’a açıkça söylemiştir.[916] Diğer taraftan, İskenderun Sancağı’nın Misak-ı Milli sınırları dışında kalmasından dolayı TBMM’de de ciddi tartışmalar olmuş, bu yüzden anlaşmanın kabul edilmeme ihtimali bile ortaya çıkmıştır. Durumun ehemmiyetini gören Mustafa Kemal Paşa, TBMM’nin 16 Ekim 1921 tarihli gizli oturumunda söz alarak: “...Misak-ı Millimizde muayyen ve müspet hat yoktur. Kuvvet ve kudretimizle tespit edeceğimiz hat, hatt-ı hudut olacaktır”[917] sözlerini sarf ederek, dış politika anlayışındaki gerçekçiliğini, pragmatizmini ve uzak görüşlülüğünü ortaya koymuştur.

             (b) İskenderun Sancağı’na İlişkin Gelişmeler ve Türkiye– Suriye Sınırının Çizilmesi Sorunu (1923-1932)

Ankara İtilafnamesi’nin imzalanmasından sonra, 24 Temmuz 1923 yılında imzalanan Lozan Barış Andlaşması’yla da Ankara İtilafnamesi’nin hükümleri teyit edilmiştir (3. maddesinde). Bu çerçevede, 1923 yılından sonra, Fransız hükümeti genel olarak Suriye “manda”sında uyguladığı âdem-i merkeziyet siyasetine sadık kalarak Ankara İtilafnamesi’nde İskenderun Sancağı için kabul edilen özel rejimi muhafaza etmiştir.[918] Öte yandan, 1925 yılında Suriye’de bazı güçlüklerle karşılaşan Fransız hükümeti, M. de Jeuvenel’i Suriye’ye yüksek komiser olarak tayin etmiştir. Yüksek Komiser Jeuvenel’in izlediği liberal politika, Suriye ve İskenderun Sancağı halkları arasında kendilerine muhtariyet verileceği umudunu doğurmuştur. Nitekim, Ocak 1926’da İskenderun Sancağı’nın Suriye Meclisi’ndeki temsilcileri, Sancağın Suriye’den ayrılıp doğrudan doğruya Fransız Yüksek Komiserliği’ne bağlanmasını talep etmeleri karşısında Fransa, bu isteği kabul ederek İskenderun Sancağı temsilcilerinin ayrı bir meclis kurmalarına izin vermiştir. Bu meclisin, Mart 1926’da bir anayasa hazırlayarak Sancağın bağımsızlığını ilan etmesi üzerine, Suriye resmi makamları buna itiraz etmişlerdir. Bunun üzerine, Fransa’nın aracılığıyla Suriye resmi makamları ile İskenderun Sancağı’nın temsilcileri arasında gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda, 12 Haziran 1926’da, İskenderun Sancağı Meclisi aldığı karardan dönerek, sancağın Suriye devleti içinde muhtar bir bölge olarak kalmasına karar vermiştir.[919]

Görüldüğü gibi, Ankara İtilafnamesi’nin İskenderun Sancağı’na ilişkin hükümlerinin uygulanması hususu Türk–Fransız ilişkilerinde bir soruna yol açmazken, Türkiye–Suriye sınırının tespit edilmesi meselesi 1925 yılından itibaren Türkiye ile Fransa arasında önemli bir uyuşmazlık konusunu teşkil etmeye başlayacaktır.

Ankara İtilafnamesi’nin 8. maddesine göre, antlaşmanın imzalanmasından bir ay sonra, Türkiye–Suriye sınırını kesin olarak çizmek üzere karma bir komisyon kurulacaktı. Ancak söz konusu komisyon 1925 Eylül’ünde kurulabilmiş ve komisyonun çalışmaya başlamasıyla birlikte sınırın çizilmesinde anlaşmazlıklar ortaya çıkmıştır. Bunun üzerine, Türkiye ve Fransa hükümetleri doğrudan doğruya diplomatik müzakerelere girerek, 18 Şubat 1926’da “Dostluk ve İyi Komşuluk Sözleşmesi”ni parafe etmişlerdir. Söz konusu sözleşme, sadece Türkiye–Suriye sınırını çizmekle kalmayıp, genel olarak Türk–Fransız ilişkilerini de düzenlemekteydi. Buna göre, taraflar, aralarındaki anlaşmazlıkları barışçı yollarla çözecekler ve taraflardan birine yönelebilecek bir saldırı karşısında diğeri tarafsız kalacaktı.[920] Fakat bu sözleşme 18 Şubat 1926’da parafe edilmekle birlikte, Fransa hemen imzalamaya yanaşmamıştır. Zira, Türkiye ile İngiltere arasındaki Musul anlaşmazlığında, Fransa, İngiltere’yi desteklemekteydi. Dolayısıyla Türkiye, Milletler Cemiyeti’nin Musul konusundaki kararını kabul edince, Fransa da “Dostluk ve İyi Komşuluk Sözleşmesi”ni 30 Mayıs 1926’da, yani Musul konusundaki Türk– İngiliz anlaşmasından altı gün önce imzalamıştır.[921]

Bu gelişmeden sonra, sözleşme uyarınca, tarafsız bir başkanın yönetiminde bir Türk–Fransız Karma Sınır Komisyonu kurularak, sınırın çizilmesi çalışmalarına başlanmıştır. Ancak, sınırın çizilmesi çalışmaları sırasında, Cizre–Nusaybin hattındaki sınırın saptanmasında bazı anlaşmazlıklar ortaya çıkmış ve tartışmalar yaşanmıştır. Bu anlaşmazlık Haziran 1929’da sağlanan uzlaşma sonucu giderilebilmiştir. Bunun sonucunda, Haziran 1929–Ekim 1932 tarihleri arasında Türkiye ile Fransa arasında imzalanan bir dizi anlaşma neticesinde Suriye sınırının çizilmesi sorunu çözüme kavuşturulmuştur.[922] Böylelikle, Türkiye–Fransa ilişkileri 1936 yılına kadar bir gelişme ve yakınlaşma içerisinde devam ederken; Türkiye de, Fransa’yla ilişkilerde yeni sorunların ortaya çıkmaması için uluslararası alanda İskenderun Sancağı konusunda faal gözükmemiş ve bunu kendi dış politikasında gündeme getirmemiştir. Zira, bu dönemde Milletler Cemiyeti’ne de üye olan Türkiye, özellikle Musul deneyiminden sonra İskenderun Sancağı’nı gündeme getirmeyerek, statükocu politikasının bir devamı olarak Misak-ı Milli sınırları dışında talebi olmadığını dile getirmiştir. Bununla birlikte İskenderun Sancağı Türkleri hep Türkiye’yi izlemeye devam ederlerken[923], Türkiye de İskenderun Sancağı’nın ileri gelenleriyle ilişkilerini sıkı tutmaya özen göstermiştir. Örneğin, İskenderun Sancağı’nın ileri gelenlerinden Tayfur Sökmen 1932 yılında İstanbul’a taşınmış ve 1933’te “Antakya–İskenderun ve Havalisi Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” başkanı seçilmiştir. Sökmen, bu dönemde Milli Eğitim Bakanlığı’nın Türkiye sınırları dışındaki Türkler için hazırladığı imkânlardan yararlanarak İskenderun Sancağı’nda yaşayan Türklerin çocuklarının Türkiye’de eğitim görmelerini sağlamak için girişimlerde bulunurken; 1934 yılında, Mustafa Kemal Atatürk’ün direktifiyle, İskenderun Sancağı konusunda daha yakından çalışabilmesi için Antalya bağımsız milletvekili[924] seçilmiştir.[925]

             (c) Fransa’nın Suriye’ye Bağımsızlığını Vermesine İlişkin Ön Anlaşma (9 Eylül 1936), Türkiye’nin Tepkisi ve İskenderun Sancağı Sorunu’nun Milletler Cemiyeti’nde Ele Alınması (12–14 Aralık 1936)

1936 yılına gelindiğinde, uluslararası ortamda önemli ve kaygı verici gelişmeler yaşanmaya başlamıştır. 1935 yılında Habeşistan’ı işgal eden İtalya Akdeniz’de ciddi bir tehdit haline gelirken, Almanya da Adolf Hitler’in önderliğinde Versay Barış Andlaşması’nın hükümlerine aykırı olarak Ren bölgesini silahlandırmaya başlamıştır. Böyle bir ortamda, dikkatlerini Avrupa’ya yoğunlaştırmak ihtiyacını duyan Fransa, zaten geçici olarak üstlendiği Suriye’deki “manda” rejimini sona erdireceğini açıklamıştır. Böylelikle Fransa, kendisine karşı düşmanca duygular besleyen bir halkı doğrudan yönetmek yerine, bağımsızlığını vereceği dost bir Suriye’yle ittifak yapmayı güvenliği açısından daha anlamlı bulurken, aynı zamanda kendisine ciddi bir mali yük getiren bir durumdan da kurtulmuş olacaktı. Bu çerçevede harekete geçen Fransa 9 Eylül 1936’da Suriye ile Suriye’deki manda rejimini sona erdiren ve Suriye’ye bağımsızlığını veren bir ön anlaşma parafe etmiştir.[926] Buna göre, Suriye ve Fransa parlamentolarının onaylarından[927] 3 yıl sonra Suriye bağımsızlığını kazanacak, Fransa beş yıllık bir süre için bu ülkede askeri üsler bulundurma hakkına sahip olacaktı.[928] Öte yandan, anlaşmada İskenderun Sancağı’na ilişkin bir madde bulunmamakla birlikte, 3. maddesinde yer alan, “Yüksek Âkit taraflar manda rejimi sona erdiği gün, Fransa hükümeti tarafından Suriye ile ilgili olarak ya da bu memleket adına imzalanan bütün antlaşma, sözleşme ve diğer milletlerarası taahhütlerden doğan hak ve vecibelerini yalnız Suriye hükümetine devretmek için bütün tedbirleri alacaktır” şeklindeki hüküm, İskenderun Sancağı’nın da statüsünü tehlikeye düşürmekteydi ki, işte bu durum Türkiye’nin tepkisini doğurmuştur.[929] Zira, İskenderun Sancağı’nın statüsüne ilişkin bütün hak ve vecibelerin Suriye’ye devrediliyor olması, ilerde bu bölgedeki Türkleri azınlık konumuna düşürebilecekti.

Bu gelişmeyle birlikte harekete geçen Türkiye, 26 Eylül 1936’da Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras aracılığıyla, Milletler Cemiyeti’nde konuyu gündeme getirmiş ve Suriye’yle yapılan anlaşmanın bir benzerinin İskenderun Sancağı yönetimiyle de imzalanması gerektiğinden bahisle Fransa’ya ikili görüşme teklifinde bulunmuştur. Buna karşılık Fransa, Suriye üzerindeki bütün hak ve vecibelerini yeni Suriye hükümetine devrettiğini ve konuyla ilgili görüşmelere Suriye’nin de katılması gerektiğini bildirmiştir.[930]

Bu çerçevede, İskenderun Sancağı konusunda resmi girişimlerini başlatan Türkiye, Eylül 1936’da Cenevre’de Fransa’yla görüşmelerde bulunmuş ancak bir anlaşma sağlanamamıştır.[931] Bunun üzerine Türkiye, 9 Ekim 1936 tarihinde Fransa’ya bir nota vererek, Suriye’yle yapılan anlaşmanın bir benzerinin İskenderun Sancağı’yla da yapılarak İskenderun Sancağı’na bağımsızlık verilmesini istemiştir.[932] Diğer taraftan, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk de, Türkiye’nin İskenderun Sancağı konusundaki kararlılığının bir ifadesi olarak, 1 Kasım 1936 tarihinde TBMM’de yeni yasama yılının açılışı nedeniyle yaptığı konuşmada şu sözleri sarfetmiştir:

             “...Bu sırada milletimizi gece gündüz meşgul eden mesele, hakiki sahibi öz Türk olan İskenderun-Antakya ve havalisinin mukadderatıdır. Bunun üzerinde ciddiyet ve katiyetle durmaya mecburuz. Daima kendisi ile dostluğa çok önem verdiğimiz Fransa ile aramızda tek ve büyük mesele budur. Bu işin hakikatini bilenler ve hakkı sevenler, alakamızın şiddetini ve samimiyetini iyi anlarlar ve tabii görürler.”[933]

Cumhurbaşkanı Atatürk, bu konuşmasının hemen ertesi günü, 2 Kasım 1936’da Tayfur Sökmen’le görüşerek, İskenderun Sancağı’na “Hatay” adını verdiğini söylemiş ve teşkilatlanma için talimatlar vermiştir. Söz konusu talimatlarında Atatürk, İstanbul’daki “İskenderun–Antakya ve Havalisi Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti”nin adının “Hatay Egemenlik Cemiyeti” olarak değiştirilerek, Mersin, Dörtyol, Hassa, Kilis’te şubeler açılmasını; Dörtyol’un ana faaliyet merkezi olarak seçilmesini ve Tayfur Sökmen’in de Dörtyol şubesinde çalışarak Hatay’la ilişkileri düzenlemesini istemiştir. Ayrıca yine Atatürk’ün talimatıyla, İçişleri Bakanı Şükrü Kaya “Hatay Egemenlik Cemiyeti” genel başkanı olurken, Emniyet Genel Müdürü Şükrü Sökmensüer de cemiyetin genel sekreteri olmuştur.[934]

Türkiye’de bu gelişmeler yaşanırken, Fransa Hükümeti’nin Dışişleri Bakanı M. Yvon Delbos, Türkiye’nin notasına karşı 10 Kasım 1936’da verdiği cevabi notada, İskenderun Sancağı’na bağımsızlık vermenin Suriye’yi parçalamak anlamına geleceğini ve “mandater” devlet olarak da buna yetkisi bulunmadığını bildirmiştir.[935] Bundan sonra iki hükümet arasında birer nota daha teati edilmiş, fakat tarafların görüşlerinde bir değişiklik olmamıştır. Yalnız bu arada Fransa meselenin Milletler Cemiyeti’ne havalesini teklif etmiş ve Türkiye de bu teklifi kabul etmiştir.[936]

Türkiye’nin ilgisinin Hatay üzerinde tamamen yoğunlaştığı bu sıralarda Fransa’nın Suriye’yle yapmış olduğu ön anlaşmanın gereği olarak 14 Kasım 1936’da Hatay’da yapılan seçimlere Türkiye’den verilen talimatla Türkler büyük oranda katılmamışlardır.[937] Bunun üzerine Fransız yönetimi Türk halkını zorla sandık başına götürmek amacıyla baskılar uygulamaya başlamış, jandarmalar mahalle ve köylerde dayak ve cebir ile halkı sandık başına getirmeye çalışmış, silah araması bahanesiyle birçok ev basılmıştır. Sancak’taki Türklerin ileri gelenlerinden birçoğu tutuklanırken, Antakya’da çıkmakta olan “Yenigün” gazetesi de kapatılmıştır. Bazı Türk ileri gelenleri de sınır dışı edilmiş, bir kısmı da kaçmak zorunda bırakılmıştır. Ayrıca oy kullanmayanların üç yıl hapis cezasına çarptırılacağı ilan edilmiştir. Diğer taraftan, İskenderun Sancağı’nı Suriye’nin bir parçası olarak telakki edenlerin amacına hizmet eden bu seçimleri ve yapılan baskıları protesto etmek isteyen Türkler seçimler sonunda 2 Aralık 1936 tarihinde Antakya’da bir gösteri düzenlemişlerdir. Gösteri kafileleri seçimlere katılarak milletvekili seçilen Adalı Mehmet ve Kuseyri Mustafa’nın evlerinin önünden geçerken ateş açılmış ve iki kişi yaralanmıştır. Ertesi gün, halk tekrar Kuseyri Mustafa’nın evinin önünde toplanarak protestoya devam etmişlerdir. Bunun üzerine Fransız askerlerinin halka ateş açması sonucu ölenler ve yaralananlar olmuştur. Olaylar üzerine, Antakya’da sıkıyönetim ilan edilerek halk sert ve kötü muameleye tabi tutulmuş ve 35 Türk tutuklanmıştır. Bu olaylar devam ederken Türkiye’deki inkılapları takip ederek şapka giyen Türklere de Suriye Vatani Partisi mensupları baskı ve şiddet uygulamaya başlamışlardır.[938]

Sancak’ta meydana gelen bu olaylar Türk kamuoyunda tepki ile karşılanırken, Beyrut Büyükelçisi Feridun Cemal Erkin, Aralık 1936’da olayları yerinde incelemek üzere görevlendirilmiştir. Erkin’in yaptığı incelemeler sırasında görüştüğü Fransız delegesi Durrieux, Sancak olaylarının Dörtyol’dan yönlendirildiğini ve hareketin başında da Tayfur Sökmen’in bulunduğunu ileri sürmüştür. Sancak’ta başta Türkler olmak üzere diğer cemaat temsilcileri ile de görüşen Erkin, hazırladığı raporu Ankara’ya göndermiştir.[939] Feridun Cemal Erkin’e göre, söz konusu raporunun Ankara’da okunmasından sonra, Mustafa Kemal Atatürk “...Biz şimdiye kadar Sancak’ta genişletilmiş özerkliğe doğru gidiyorduk. Bundan sonra Feridun’un belirtiği gibi özerkliğe değil, düpedüz ilhaka gideceğiz” sözlerini sarfetmiştir.[940]

Sancak’ta meydana gelen olaylar karşısında Türkiye Milletler Cemiyeti’ne 8 Aralık 1936’da sunduğu muhtırayla Sancak konusunda Türk–Fransız uyuşmazlığı ile can güvenlikleri bulunmayan Sancak halkının güvenliği için alınacak önlemlerin, Milletler Cemiyeti Konseyi’nin olağanüstü toplantısında görüşülmesini istemiştir.[941] Söz konusu muhtıranın metni şöyledir:

             “Genel Sekreter

             Cemiyet-i Akvam [Milletler Cemiyeti]

8 Aralık 1936

             Cemiyet-i Akvam Konseyi Başkanını aşağıdaki talepden malûmattar kılmanızı rica etmekle şeref kazanırım.

             1921 ve 1923 Muahedeleri mucibince Türkiye tarafından şarta bağlı olarak terk edilmiş olan İskenderun, Antakya ve müştemilatı arazileri hakkında Türkiye ile Fransa arasında bir ihtilâf mevcuttur.

             11. maddeye uygun olarak Konsey’den 10 Aralık’ta toplanacak olan fevkalâde oturum için şu hususların gündeme alınmasını rica ederim:

             1- Sancağın, hürriyetleri ve hayatları tehdid altında olan Türk ahalisinin emniyetini koruyacak ihtiyati tedbirlerin kabulü. Bu tedbirler son derece müstacel bir karakteri haizdir.

             2- Yukarıda mezkûr arazilerin kaderi üzerindeki Türk-Fransız ihtilâfının esası.

             Bu iki noktaya mütedair münakaşaların 14 Aralık’ta açılmasını emretmesiyle Konsey Başkanı’na minnettar olacağım. Konsey’in müzakerelerine şahsen iştirak etmek üzere yarın Ankara’dan Cenevre’ye hareket edeceğim.

Tevfik Rüştü Aras

Hariciye Vekili”[942]

Türkiye, Milletler Cemiyeti’ne bu başvuruyu yaptığı sıralarda, 10 Aralık 1936 günü Mustafa Kemal Atatürk de Ankara Palas’ta Fransız Büyükelçisi M. Henri Ponsot ile yaptığı görüşmede Sancak konusundaki hassasiyetini ve isteklerini,

             “...Ben Sancak meselesinin, her iki tarafın vaziyetini kurtaracak bir şekilde hallini istiyorum, ilhak talep etmiyorum. Sancak, Türkiye ve Fransa’nın müşterek kontrolünde olur. Hatta ordusu da bulunmasın. Jandarma ve polis teşkilatı kâfi gelebilir. Bu mesele dostluğumuzu koruyacak ve kuvvetlendirecek şekilde halledilmelidir. Ümid ederim ki Cenevre’de Fransız murahhasları (ne istiyorsunuz, sizin böyle bir hakkınız olduğunu biz tanımıyoruz) gibi sözler söylemezler. Zira bu iyi neticeler veremez ve işin bu takdirde, ne olacağını da bilemem.” [943]

şeklindeki sözleriyle dile getirerek, Türkiye’nin kararlılığını göstermiş ve Fransız Büyükelçisi’nden Paris’e giderek hükümetini aydınlatmasını istemiştir.

Milletler Cemiyeti Konseyi, meseleyi 14-16 Aralık 1936 tarihleri arasında gerçekleştirdiği toplantılarda ele almıştır.  Bu toplantılarda Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, Türkiye’nin tezini şu ifadelerle dile getirmiştir:

             “... Türkiye eski arazisinin kayıtlı ve şartlı olarak feragat eylediği bu parçasında Fransız otoritesi içinde muhtar bir rejimden mütena’im olmaya namzet ahaliden başka bir şey görmemiş ve hiçbir zaman Fransa’nın, bir Türk cemaatini bir gün kat’i surette gayri Türk bir cemaatin boyunduruğu altına koymak üzere nam ve hesabına temellük edeceği bir Suriye siyasi varlığını bir dakika için kabul eylemeyi düşünmemiştir...”[944]

Toplantılar sonucunda Milletler Cemiyeti Konseyi konuya ilişkin olarak İsveçli diplomat Rickard Sandler’i raportörlüğe atamış ve onun önerileri doğrultusunda İskenderun Sancağı’na üç kişilik bir gözlemci heyeti gönderilmesine karar vermiştir.[945]

Milletler Cemiyeti Konseyi’nin bu kararının ardından, Fransa’yla ikili görüşmelerden umudunu kesmeyen Türkiye tekrar harekete geçerek, 21–22 Aralık 1936’da, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras’ı Paris’e göndermiş ve Fransa’yla görüşmelerde bulunmuştur.[946] Bu görüşmelerde Aras, Fransa temsilcilerine, Suriye, Lübnan ve Sancak’ın birer bağımsız varlık olmalarını ve bir konfederasyon biçiminde birleşmelerini teklif ederek; konfederasyonun dışişleri, gümrük birliği ve parasal birlik konularında yetkili olmasını önermiş, ancak bu teklif ve önerileri Fransızlar tarafından kabul görmemiştir. Bu görüşmelerden sonra Ankara’ya dönen Aras, 5 Ocak 1937 tarihinde durumu Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) gizli oturumunda anlatarak istenilen sonucun elde edilemediğini ve Paris’ten yeni gelen Fransız büyükelçisinin de beklenilen öneriyi getirmediğini bildirmiştir. Bu durum üzerine Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, Fransızlara ve bütün dünyaya bu meselenin önemini anlatmak gerektiğine inanarak bir yurt gezisine çıkmıştır. İstanbul’dan Eskişehir’e ve Konya’ya giden Atatürk, gezisi sırasında Başbakan İsmet İnönü ile Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak’ı, dışişleri ve içişleri bakanlarını ve daha birkaç kişiyi acil olarak Eskişehir’e çağırarak görüşmede bulunmuş, oradan da Konya’ya ve Niğde yoluyla Ankara’ya dönmüştür.[947] Gezi sırasında, yol üzerindeki bütün komutanlara da haber verilirken, Anadolu Ajansı aracılığıyla da gazetelerde İskenderun Sancağı’yla ilgili son durumla ilgili çıkan haber ve yazılarla da kamuoyunun dikkati canlı tutulmaya ve dış dünyaya ve özellikle Fransa’ya kararlılık mesajı verilmeye çalışılmıştır. Nitekim, gezide bulunan gazetecilerden Yunus Nadi, 6 Ocak 1937 tarihli yazısında (ki yazının büyük ölçüde Mustafa Kemal Atatürk tarafından dikte ettirildiği anlaşılmaktadır) Fransa’nın Türkiye’yi anlamamakta ısrar ettiğini dile getirerek,

             “...hâlbuki Türkiye İskenderun, Antakya ve havalisini yalnız 24 veya 48 saatte milli kuvvetleriyle işgal edebilir, aynı kuvvetlerle bütün Suriye’nin işgali nihayet çok mahdut bir zaman meselesidir” ve “...Hatay meselesinden dolayı Türkiye Cumhuriyeti haysiyet ve izzet-i nefsini müdafaa etmek zoru ile hareketlerin en ileri derecesine gitmek mecburiyetinde ve kararındadır, eğer bu mecburiyet bizi Fransa ile savaş haline koyarsa bunu şimdiden sadece teessüf ederiz.”, [Fransa Türkiye’yle olan dostluğunu] “...müstemleke memurlarının manasız mütalâaları ile kaybetmekte devam ederse, bu takdirde mesuliyet artık bizden Fransa’ya intikal etmiş olacaktır” [948]

diyerek oldukça sert ve tehditkâr ifadeler kullanmıştır. Keza, Atatürk, söz konusu gezi sonrasında Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak ile yaptığı konuşmada “...Bir askeri harekâtın başlangıcı gibi yorumlanabilecek şekilde tertip ettiğim bu seyahati, Hatay’daki Türk çoğunluğunun haklarını korumak konusunda ne derece hassas ve azimli olduğumuzu” göstermek için yaptığını söyleyerek, Türkiye’yi hiçbir zaman savaşa sürüklemek istemediğini, fakat Hatay meselesinin kendisi için vazgeçilmez bir dava olduğunu, gerekirse bunu kendi başına halletmek için Cumhurbaşkanlığı ve milletvekilliğinden istifa edip, Hatay’a giderek savaşabileceğini şu sözlerle dile getirmiştir:

             “Hatay benim şahsi meselemdir. Keyfiyeti Fransız büyükelçisine tâ bidayette açıkça ifade ettim. Dünyanın bu durumunda böyle bir meselenin Türkiye ile Fransa arasında müsellâh [silahlı] bir ihtilâfa müncer olması katiyen varid değildir. Fakat ben, bunu da hesaba kattım ve kararımı vermiş bulunuyorum. Şayet ufukta bu yolda binde bir ihtimal belirse, Türkiye Cumhuriyeti Reisliği’nden ve hatta Büyük Millet Meclisi azalığından da çekileceğim. Ve bir fert olarak bana iltihak edecek birkaç arkadaşla beraber Hatay’a gireceğim. Oradakilerle el ele verip mücadeleye devam edeceğim.”[949]

Gerek Atatürk’ün bu yurt gezisi, gerekse, Yunus Nadi’nin yazısı örneğinde olduğu gibi Hatay meselesinin Türk basınında ve kamuoyunda hararetli takibi, Batı kamuoyunda Türkiye’nin Hatay’a askeri bir hareket yapabileceği şeklinde yorumlanmış, Türk-Fransız ilişkileri bir hayli gerginleşmiştir.[950] Fakat, Türkiye’nin bu sert ve kararlı tutumu İngiltere’nin de devreye girmesini sağlayarak, Fransa’nın Türkiye’nin görüşüne yaklaşmasına giden yolu açmıştır.

             (d) İskenderun Sancağı’nı Bağımsızlığa Götüren Süreç, Türkiye’nin Caydırıcı Diplomasisi, Hatay Devleti’nin Kuruluşu ve Türkiye’ye Katılması (1937–1939)

İskenderun Sancağı meselesi Milletler Cemiyeti’ne intikal ederken, bu sırada uluslararası durum da Türkiye’nin önemini arttıracak biçimde gelişmekteydi. Almanya’nın, Versay Barış Andlaşması’nın kurduğu düzeni yıkmaya yönelik genişlemeci politikalar izlemesinden rahatsız olan İngiltere Dışişleri Bakanı Anthony Eden’in Fransa nezdinde yaptığı girişimler ve baskılar sonucunda Fransa direnmeyi bırakmış ve Milletler Cemiyeti Konseyi’nin, İskenderun Sancağı’nı ayrı bir birim olarak kabul etmesi de dahil alacağı karara şimdiden razı olduğunu bildirmiştir.[951] Bu gelişme üzerine, 27 Ocak 1937’de Raportör Sandler’in Milletler Cemiyeti Konseyi’ne sunduğu rapor (Sandler Raporu) oybirliğiyle kabul edilerek İskenderun Sancağı için yeni bir statü kabul edilmiştir. Buna göre, İskenderun Sancağı içişlerinde tamamen bağımsız, dışişlerinde Suriye’ye bağlı olurken; kendine özgü bir anayasayla idare edilen “ayrı bir varlık” olacak; Suriye, Milletler Cemiyeti Konseyi’nin izni olmaksızın Sancak’ın bağımsızlığına zarar verici bir karar alamayacaktı. Ayrıca, Sancak’ta resmi dil Türkçe olacak, Sancak’ın statüsü ve anayasasına uyulmasını Milletler Cemiyeti Konseyi adına denetlemek üzere Sancak’a Fransız uyruklu bir delege atanacak ve Milletler Cemiyeti Konseyi’nde Sancak’la ilgili kararlar 2/3 çoğunlukla alınabilecekti.[952]

Milletler Cemiyeti Konseyi’nin “Sandler Raporu”nu kabul etmesi üzerine Suriye’de protesto gösterileri başlamış ve Fransa Suriye’ye ihanet etmekle suçlanmıştır. Suriye Başbakanı Cemil Mardam, Şam’da yaptığı açıklamada, Sancak’ın Suriye’nin ayrılmaz bir parçası olduğunu açıklamıştır.[953] Suriye’nin bu tepkisine rağmen, “Sandler Raporu”na uygun olarak, 5 kişilik bir komite Sancak’ın statüsünü ve anayasasını hazırlamışlardır. Bu çerçevede hazırlanan metinler, 29 Mayıs 1937’de Milletler Cemiyeti Konseyi’ne sunulmuş ve oybirliğiyle kabul edilmiştir.[954] Böylelikle Sancak’ın “ayrı varlığı” Milletler Cemiyeti Konseyi tarafından hukuksal olarak tescil edilmiştir. Aynı gün Fransa ile Türkiye arasında da iki antlaşma imzalanmıştır.[955] Sonuçta bu antlaşmalarla Türkiye ve Fransa, Sancak’ın toprak bütünlüğünü güvence altına alıyor, Türkiye ayrıca Suriye’nin toprak bütünlüğünü kabul edeceğini, Suriye’den toprak talebi olmayacağını, Suriye sınırlarına saygı göstereceğini onaylamış oluyordu. Ancak, “Arap ulusunu küçük düşürücü hiçbir çözümü tanımayacağını” ileri süren Suriye, bütün kuvvetiyle kendini savunmaya hazır olduğunu ifade ederek protestolarını sürdürmeye devam etmiştir.[956] Fakat bu çok ciddi bir tehdit olarak algılanabilecek bir durum değildi, zira bağımsızlığını yeni kazanacak bir Suriye söz konusuydu.[957]

Bu gelişmelerin ardından, Sancak’ta 15 Nisan 1938’de yapılması öngörülen seçimleri düzenlemek üzere Milletler Cemiyeti tarafından Sancak’a gönderilen seçim komitesi 1937 yazında çalışmaya başlamıştır. Ancak, Fransız memurlarıyla işbirliği halinde çalışan komite uygulamalarıyla kısa sürede Sancak’ta yaşayan Türklerin ve Türkiye’nin tepkisini çekmiştir.[958] Sorun, birinci seçmenlerin hangi topluluklara yazılacakları konusundaki anlaşmazlıktan kaynaklanıyordu. Zira, Sancak’ta Türklerle birlikte Araplar, Rum Ortodokslar, Dürziler, Kürtler, Ermeniler ve en önemlisi Aleviler yaşamaktaydı.[959] Alevi nüfus Türk de olabiliyordu, Arap da. Dolayısıyla buradaki kritik nokta Alevilerin kendilerini nasıl hissedecekleri ve nasıl görecekleriydi. Fransızların uygulamak istedikleri sistemde iki dereceli bir seçim olacak, dolayısıyla nüfus konusu birinci seçmeni, ikinci seçmeni ve milletvekili oranını belirleyecekti. Bu nedenle Fransızlar, Aleviler üzerine oynamaya başlayarak, nüfus sayımı yapar gibi sorular sorarak Alevileri Arap olarak yazdırmak amacını gütmüşlerdir. Buna karşı çıkan Türkiye de aynı şekilde Alevi nüfus üzerine oynamaya başlamıştır. Bu çerçevede, Sancak’ta 1937 yazı seçim tartışmalarıyla geçerken, Türkiye, seçmen yazılımları konusunda soru formlarının etnik ve dinsel ayrımlar üzerinden düzenlenemeyeceğini ve seçmenlerin bu şekilde yönlendirilemeyeceğini ileri sürerek, seçmenlerin beyanlarının esas alınması istemiştir.[960]

Bu arada, “Hatay Egemenlik Cemiyeti”nin faaliyet merkezi olan Dörtyol’da Atatürk’ün direktifiyle çalışmalarda bulunan Antalya bağımsız milletvekili Tayfur Sökmen’in faaliyetlerinden rahatsız olan Fransa’nın protestosu karşısında, Atatürk, Tayfur Sökmen’in “bağımsız milletvekili” olmasını Fransa’ya karşı bir koz olarak kullanmıştır. Tayfur Sökmen, bu durumu şöyle anlatmaktadır:

             “...Hatay Egemenlik Cemiyeti’nin faaliyet merkezi olan Dörtyol’da, cemiyetin fahri başkanı olarak vazife görürken, Antakya şubesi ile yaptığımız temas ve faaliyet yüzünden rahatsız olan Fransızlar, mebus olarak Dörtyol’da çalışmamı ‘Bir mebusunuz hudutta faaliyette bulunarak, Sancak’ta kargaşalık çıkarmaktadır. Geri çekilmesi’ diyerek hükümet nezdinde protesto edince, eşsiz Atatürk ‘Mebus bizim değil, müstakildir.’ diye cevaplandırmıştır. Bunun üzerine üç sene önce bağımsız milletvekili seçilip de CHP toplantısına alınmadığımda Atatürk’ün ‘Üzülmeyin Sökmen, Sancak davasında daha yakından çalışabilmeniz için müstakil saylav seçildiniz. Vakti gelince sebebini anlarsınız, sabırlı olup, mesainize devam ediniz’ buyruklarının manasını nihayet herkes gibi ben de anladım.”[961]

Hatay/İskenderun Sancağı Sorunu’nu başlangıcından beri, şahsi meselesi olarak gören Atatürk[962], bu konudaki kararlılığını 29 Ekim 1937’de yine Fransız Büyükelçisi M. Henri Ponsot’a şu sözleriyle ifade etmiştir:

             “Ben toprak büyütme dileklisi değilim. Barışı bozma alışkanlığım yoktur. Ancak muahedeye dayanan hakkımızın isteyicisiyim, onu almazsam edemem. Büyük Meclis’in kürsüsünden milletime söz verdim, Hatay’ı alacağım. Milletim benim dediğime inanır. Sözümü yerine getirmezsem onun huzuruna çıkamam; yerimde kalamam.”[963]

Meseleye Atatürk’ün önderliğinde bu şekilde kararlılıkla yaklaşan Ankara’ya karşılık Fransa, Sancak’ın yeni statüsüyle ilgili anlaşmaların uygulanmasında köstekleyici tedbirler almayı sürdürmüştür. Bağımsızlık isteğiyle Sancak halkı gösteriler yapmak isteyince, Fransız memurları bunu önlemeye çalışmışlar ve çatışmalar yaşanmaya başlanmıştır. Öte yandan, Fransızlar Hatay’daki diğer azınlıkları Türklere karşı da kışkırtma yoluna gitmişler ve bunun sonucunda Türkiye kamuoyunda da Fransa aleyhine kuvvetli bir tutum belirmiş, Türk–Fransız ilişkileri giderek bozulmuştur.[964] Nitekim, Sancak’ta görev yapan seçim komitesinin Ankara’ya danışmaksızın bir seçim yönetmeliği hazırlayarak Milletler Cemiyeti Konseyi’ne göndermesi üzerine sert tepki gösteren Türkiye, 29 Aralık 1937’de 1930 tarihli “Türk–Fransız Dostluk Antlaşması”nı feshetmiştir.[965]

Türkiye, İskenderun Sancağı konusundaki caydırıcı nitelikteki diplomatik girişimlerini sürdürürken, Atatürk, aynı dönemde, Suriye Başbakanı Cemil Mardam ile yaptığı görüşmelerde de Suriye’nin bağımsız olması gerektiğini, ikili görüşmelerle Suriye’yle anlaşmaya varılacağını, Hatay’ın bir namus sorunu olduğunu ve Suriye’nin bağımsızlığı için ordunun girip sorunu çözeceğini belirtmiştir.[966]

Türkiye’nin, Sancak’ta görev yapan seçim komitesinin Ankara’ya danışmaksızın bir seçim yönetmeliği hazırlayarak Milletler Cemiyeti Konseyi’ne göndermesine karşı sert tepkisi üzerine, Milletler Cemiyeti Konseyi’nin kurduğu bir komite, Türkiye’nin itirazlarını göz önünde tutan bir seçim tüzüğü hazırlamış ve seçimlerin 15 Temmuz 1938’e kadar tamamlanmasına karar vermiştir. Bu çerçevede, 1938 Mayıs’ının başından itibaren seçmen listelerinin hazırlanmasına başlanmış, fakat Fransız memurlarının davranışları Hatay’da olayların yeniden şiddetlenmesine yol açmıştır. Bunun üzerine harekete geçen Türkiye güney sınırına 30.000 kişilik bir askeri kuvveti yığarken[967], hastalığı ağırlaşmasına rağmen Atatürk de 29 Mayıs 1938’de güneye ordu denetleme gezisine çıkarak Mersin ve Adana’ya gitmiştir.[968]

Türkiye’nin güney sınırına asker yığmasıyla birlikte, gerek bu durum karşısında, gerekse Avrupa olaylarının gittikçe buhranlı bir hal alması nedeniyle, Fransa, Hatay meselesinde Türkiye’ye karşı daha yumuşak bir tutum almak durumunda kalmış ve bu çerçevede Hatay’ın Fransız valisini geri çekip yerine bir Türk vali tayin etmiştir.[969] Diğer taraftan, 20 Haziran 1938’de Fransa ve Türkiye, Milletler Cemiyeti Konseyi’ne başvuruda bulunarak seçim komitesinin çalışmalarını durdurmasını talep etmiştir. İki ülkenin birlikte yaptıkları bu başvuru üzerine, Milletler Cemiyeti Konseyi bu isteği onaylamış ve seçim komisyonu 29 Haziran 1938’de Sancak’tan ayrılmıştır. Böylece, seçim uluslararası denetimden çıkarılmış oluyordu.[970]

Bu gelişmenin ardından, 13 Haziran 1938’den bu yana Antakya’da Türk ve Fransız askeri heyetleri arasında yürütülmekte olan görüşmeler 3 Temmuz 1938 gününe kadar sürmüştür. Burada hemen şunu belirtmek gerekir ki, söz konusu görüşmelerin bu denli uzun sürmesi Batı basınının gözlerinden kaçmamıştır. İngiltere ve Fransa’nın, Avrupa’da savaş bulutlarının yoğunlaştığı bu dönemde Türkiye’ye ihtiyaç duymanın yanında bir yandan da Suriye’yi de küstürmemeye çalıştıkları, 26 Haziran 1938 tarihli “New York Times” gazetesinde Joseph M. Lewy’nin imzasıyla yayınlanan bir yazıda şöyle ortaya konmuştur:

             “...Fransa, Sancak’ın Türkler tarafından ele geçirilmesini ‘Fransa’nın müttefiki olan Suriye buna muterizdir [itirazcıdır] diyerek önlemeye çalışmakla beraber, aynı zamanda Türkiye’yi mümkün mertebe teskin etmek zorundadır. Büyük Britanya [İngiltere] ve Fransa, Türkiye’nin artık dünya satranç tahtası üzerinde önemli bir devlet olduğunu bugün takdir ediyorlar. İki yüz bine yakın efrattan [askerden] müteşekkil mücehhez ordusu ve Boğazlar üzerindeki mutlak hâkimiyeti sayesinde Türkiye sevkülceyş [stratejik] bakımından Akdeniz mıntıkasında önemli devletlerden biri haline gelmiştir. Harp bulutlarının Avrupa ufuklarını kapladığı bir sırada, Avrupa’daki menfaatleri müşterek olan Fransa ve İngiltere, Türkiye ile hal-i sulhta kalmanın hayati bir ehemmiyeti haiz olduğunu ve birçok fedakârlıklara katlanmayı haklı gösterecek kadar kıymetli bulunduğunu çok iyi takdir ediyorlar. ...İster sulhun müdafaası, ister Almanya’ya ve belki de İtalya’ya karşı bir harbin kazanılması için Akdeniz’de bir İngiliz-Fransız-Türk bloğu meydana getirmek son derece önemlidir. Sancak’ın Türkiye tarafından ilhakına müsaade etmek, Türkiye’nin dostluğunu ve ittifakını kazanmak için çok ağır bir taviz değildir. Ancak, Fransa ve İngiltere, Cemiyet-i Akvam’ın ve Cemiyet-i Akvam misakı ile prensiplerinin alemdarı oldukları cihetle, Fransa hiç olmazsa Suriye’yi müdafaa ediyor gibi görünmeksizin Sancak’ı Türklere teslim edemezdi. Fransa ve Türkiye arasında müzakerelerin uzun sürmesinin nedeni budur.”[971]

Majid Khadduri’ye göre de, uluslararası durumun giderek kötüleştiği ve Milletler Cemiyet’inin prestijinin azaldığı bu dönemde Fransa’nın Türkiye’nin dostluğuna duyduğu ihtiyaç, görüşmelerde Fransa’nın pazarlık pozisyonunu oldukça zayıflatmıştır.[972] Sonuç olarak, görüşmeler neticesinde 3 Temmuz 1938’de Türkiye ile Fransa arasında askeri nitelikte bir antlaşma imzalanmıştır.[973] Sancak’a bir saldırı durumunda güvenliği sağlamak üzere alınacak olan önlemleri düzenleyen bu antlaşmaya göre, 6000 kişilik bir askeri kuvvet (1000’i Sancak’tan, geriye kalanı da Türkiye ve Fransa’nın yarı yarıya sağlayacağı askeri kuvvet) güvenliği sağlayacak, Sancak’a girecek Türk kuvvetinin başında bir albay bulunacak, Sancak’a giriş günü ve hangi alanlara yerleşeceği birlikte saptanacaktı.[974] Bu çerçevede, 4 Temmuz 1938’de Türk askeri Hatay’a girerken, aynı gün Ankara’da Türkiye ile Fransa arasında bir dostluk antlaşması da imzalanmıştır. Olayların hızlı seyri nedeniyle parlamentolarda onaylanmadığı için yürürlüğe girmeyecek olan bu antlaşma, taraflardan birine bir saldırı durumunda öteki tarafın tarafsız kalmasını düzenlemekteydi.[975]

Türkiye ile Fransa arasındaki bu yakınlaşmanın ardından, 22 Temmuz 1938’de Sancak’ta seçim çalışmaları başlamış (1 Ağustos’ta 358 Türk, 113 Alevi, 55 Ermeni, 18 Arap ve 20 Rum Ortodoks ikinci derece seçmen olarak belirlenmiş) ve 24 Ağustos 1938’de yapılan ikinci derece seçimler sonucu 40 üyelik Sancak Meclisi’ne 22 Türk, 9 Alevi, 5 Ermeni, 2 Arap ve 2 Rum Ortodoks milletvekili olarak seçilmiştir.  2 Eylül 1938’de açılan Sancak Meclisi’nde tüm milletvekilleri Türkçe yemin ederken, Sancak’ın adı “Hatay Devleti” olarak değiştirilmiş, Abdülgani Türkmen meclis başkanı, (Atatürk’ün adayı) Tayfur Sökmen cumhurbaşkanı, Abdurrahman Melek de başbakan olmuşlardır. Türk bayrağına çok benzeyen bir bayrak da Hatay Devleti’nin bayrağı olarak kabul edilmiştir.[976]

Bu gelişmelerin ardından 1939 yılına gelindiğinde, Avrupa’da ortaya çıkan olaylar hızla II. Dünya Savaşı’na doğru yön almaya başlamıştır. Söz konusu gelişmeler başta İngiltere olmak üzere statükocu devletleri endişelendirmeye başlamıştır. Bu nedenle, İngiltere’nin Akdeniz güvenliği için başlattığı müttefik arayışı sonucunda, İngiltere ve Türkiye 12 Mayıs 1939’da ortak bir deklarasyon yayınlamışlardır.[977] Bu gelişme Türkiye’ye, Hatay’ı anavatana katmak konusunda aradığı fırsatı vermiştir. Türkiye bu ortak bildirinin aynısını Fransa’yla da yayınlamak, dahası üçlü bir ittifakı gerçekleştirmek için Hatay’ın kendi ülkesine katılması koşulunu öne sürmüştür. Fransa’nın bu durumu kabul etmesinde İngiltere’nin baskısı kadar, kendi ordusunun da etkisi olmuştur. Zira, varolan koşulların ciddiyetinin farkında olan Fransız genelkurmayı, Fransız diplomatların ve siyasilerin karşı çıkmasına rağmen (çünkü bu doğrultuda atılacak bir adım Cezayir başta olmak üzere Fransa’nın gücünü simgeleyen öteki sömürgelere kötü örnek olabilirdi), Doğu Akdeniz’de Türkiye’yle yapılacak ittifakın önemini bilerek Hatay konusunda geri adım atılmasından yana ağırlığını koymuştur.[978]

Nihayet, 23 Haziran 1939’da Ankara’da Fransa ile Türkiye arasında, “Türkiye ile Suriye Arasında Toprak Sorunlarının Kesinlikle Çözümüne İlişkin Antlaşma”nın imzalanması suretiyle, Fransa, Hatay Sorunu’nun Türkiye’nin istediği şekilde, buranın Türkiye’ye bağlanması yoluyla kesin çözüme bağlanmasına razı olmuştur. Antlaşmaya göre, Fransa, Suriye sınırında Türkiye yararına bazı değişiklikler yapılmasını kabul ederken, Hatay’daki Fransız kuvvetlerini bir ay içinde boşaltacak ve ülke değişikliği sebebiyle Hatay’da oturanlara uyrukluk seçme hakkı tanınacaktı. Bu hakkı kullanmayanların Türk uyruklu sayılması kabul edilmiştir.[979] Bu gelişmenin ardından, Türkiye, İngiltere’yle imzaladığı deklarasyonun bir benzerini Fransa’yla imzalamıştır.[980] Bütün bu gelişmelerden sonra, yaklaşık 10 ay bağımsız kalan Hatay Devleti, 29 Haziran 1939 tarihinde son toplantısını yaparak Türkiye’ye katılma kararını oybirliğiyle almıştır. TBMM de bu kararı 7 Temmuz 1939’da çıkardığı bir kanunla kabul etmiş ve bölgedeki Fransız askerlerinin çekilmesinin ardından Hatay 23 Temmuz 1939’da Türkiye’ye katılmıştır.

             (e) Değerlendirme

Misak-ı Milli sınırları içerisinde olmasına rağmen İskenderun Sancağı’nın (Hatay) I. Dünya Savaşı’nın sonunda Fransa’nın nüfuz bölgesine dahil edilmesiyle birlikte Türk dış politikasının gündemine giren “Hatay Sorunu”, 1930’lu yıllarda Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde yürütülen siyasi ve diplomatik çabaların sonucunda Türkiye’ye katılmıştır. Milli Mücadele’nin henüz kesin bir zafere ulaşmadığı bir dönemde askeri ve siyasi zorunluluklardan dolayı Ankara İtilafnamesi’yle (1921) bölgenin anavatandan ayrı kalması kabul edilmişse de, Sancak’a “yönetim” bağlamında tanınan özel statü, Türkiye’nin bu statü üzerinden Sancak gelişmeleriyle ilgili olması sonucunu doğurmuştur. II. Dünya Savaşı öncesinde gerek Sancak’la ilgili gelişmeleri gerekse uluslararası siyasal konjonktürün yarattığı fırsatları iyi değerlendiren Türk devlet adamları “Hatay Sorunu”na odaklanarak, Mustafa Kemal Atatürk’ün gerçekçi ve pragmatist dış politika yaklaşımı temelinde iki aşamalı bir dış politika stratejisi izleyerek Hatay’ın anavatana barışçıl yollarla katılmasını sağlamışlardır. Söz konusu stratejinin birinci aşamasını, Fransa’nın 1936’da Suriye’ye bağımsızlığını vereceğine ilişkin ön anlaşmayı açıklaması karşısında, özel statüye sahip Sancak’ın da bağımsız olması talebinin Türkiye tarafından dile getirilmesi ve bunu sağlayacak askeri ve siyasi çabaların devreye sokulması oluştururken; ikinci aşamasını ise, bağımsız Hatay Devleti’nin kendi kararıyla Türkiye’ye ilhak edilmesi yönündeki girişimler oluşturmaktadır.

Kuşkusuz, Hatay’ın Türkiye’ye katılması iki savaş arası dönemde Türk dış politikası üzerine yapılan değerlendirmelerde bazı soru işaretlerine (özellikle “statükoculuk” bağlamında) yol açmaktadır. Diğer taraftan genel kanı, söz konusu dönemde uluslararası konjonktürün son derece elverişli olmasına rağmen Ankara’nın statükocu politika izlediği ve güç kullanarak toprak genişletme eğilimi içinde olmadığıdır.[981] Bu genel kanıya rağmen, “Hatay Sorunu” örneği, tıpkı dönemin öteki revizyonist devletleri (örneğin; Almanya, İtalya, Japonya) gibi Türkiye’nin de sınıra asker yığarak güç kullanma tehdidinde bulunma yoluyla toprak genişlettiği düşüncesini doğurabilmektedir. Nitekim, Majid Khadduri’ye göre, Türkiye de, tıpkı Almanya’nın Çekoslovakya’nın Südetler bölgesini ilhak etmesini sağlayan Eylül 1938 Münih Anlaşması’na giden süreçte izlediği taktiğin hemen hemen aynısını izleyerek Hatay’ı kendisine ilhak etmiştir.[982] Ancak yine de, Türkiye’nin her aşamada diplomatik görüşmeleri sürdürdüğünü, Milletler Cemiyeti kararlarına uygun davrandığını ve gerektiğinde bu kararları kendi isteği doğrultusunda yine diplomasi yoluyla değiştirdiğini, doğrudan güç kullanmadığını, yani  –deyim deyindeyse–  “kitaba uygun” hareket ettiğini unutmamak gerekir.[983] Keza, çalışmamızın üçüncü bölümünde “Statükoculuk” başlığında da işaret ettiğimiz gibi, Türkiye’nin “Hatay Sorunu”ndaki tutum ve davranışları aslında “statükoculuğun dinamik tarzda yorumlanması”yla önemli ölçüde örtüşmektedir. Statükoda ortaya çıkan ya da süregelen riskler, tehditler ya da fırsatlar karşısında, mevcut statükonun aksayan ya da zayıf yönlerini dikkate alarak, “iyileştirme” ya da “sağlamlaştırma” yönünde pragmatist davranışlar sergileme olarak ifadelendirdiğimiz bu durum “Hatay Sorunu” karşısında 1930’larda sergilenen askeri ve siyasi çabaların anlaşılmasında önemlidir.

Tüm bu verilere rağmen, Hatay konusunun belleklerden silinmediği, çok daha sonra ortaya çıkan “Kıbrıs Sorunu”nda, özellikle 1983’te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin (KKTC) ilanı sırasında muhalefet edenlerce Ankara’nın önüne çıkarılarak Türkiye’nin genişleme eğilimine örnek gösterildiği, ayrıca 1980’ler ve 1990’larda Türkiye’nin Musul’u almasını isteyenler tarafından da örnek olarak ileri sürüldüğü, daha da önemlisi Suriye’nin sürekli düşmanlığına yol açtığı da bir gerçektir.[984] Bir yazara göre, Hatay Sorunu özellikle II. Dünya Savaşı sonrası dönemde, Suriye’deki Arap milliyetçiliğinin gelişmesinde Suriye entelektüel çevrelerinin ve politik tarihinin odak noktasını oluşturmuştur.[985]

Gerçekten de Hatay’ın Türkiye’ye katılımını Suriye tepkiyle karşılamış ve tanımamıştır. Nitekim, Hatay Türkiye’ye 1939’da katıldıktan sonra ve Suriye henüz bağımsızlığını kazanmamış olmasına rağmen, Suriye Meclisi Başkanı Nasuhi Buhari, Milletler Cemiyeti Konseyi’ne başvurarak, Fransa’yı Milletler Cemiyeti manda sisteminin kendisine verdiği yetkileri aşmakla itham etmiştir.[986] II. Dünya Savaşı’nın sonunda bağımsızlığını kazandıktan sonra ise Suriye, Hatay üzerindeki iddialarını yinelemekten ilk başta kaçınmakla beraber[987], 1946’da Fransa’nın bölgeyi tamamen terk etmesinden sonra Şam yönetimi tutumunu değiştirerek, yaptığı açıklamalarda, Türkiye’nin Hatay üzerindeki egemenliğinin hukuk dışı olduğu iddiasını vurgulayıp diğer Arap devletlerine Suriye’yle bu konuda dayanışma içinde olmaları çağrısında bulunmuştur. Suriye’nin bu tutumu karşısında Türkiye de Suriye’yi tanımayı geciktirme yoluna gitmiştir.[988] Her ne kadar 1946 yılında Irak Başbakanı Nuri Sait Paşa’nın arabuluculuğuyla iki ülke arasında bu konuda bir çeşit uzlaşmaya varılmışsa da (Türkiye, Hatay’ı ilhakının Suriye tarafından resmen tanınması için ısrar etmemeyi taahhüt ederken, Suriye de bu sorunu resmen ileri sürmemeyi kabul etmişti)[989]; Suriye zaman zaman (özellikle ilişkilerin kötü olduğu dönemlerde) resmi düzeyde Hatay konusunu gündeme taşımaktan kaçınmamıştır. Örneğin, 1953’te Suriye lideri Albay Edip Çiçekli, Hatay konusunu gündeme getirerek Hatay’ın Suriye’ye ait olduğunu iddia etmiştir. Bu maksatla, Hatay’ı ve ayrıca Torosları da kapsayacak şekilde yeni Suriye haritaları bastıran Edip Çiçekli’nin bu hareketine karşı Türkiye tepki göstererek Şam büyükelçisini geri çekmiştir. Bu olayın üzerine, o sıralarda Şam büyükelçiliğinde meslek memuru olarak görev yapan İsmail Soysal’ı makamına davet eden Edip Çiçekli, Türkiye’nin büyükelçisini çekmesinin gerekçesini sorarak, Hatay meselesini gündeme getirmesinin bir iç meseleden kaynaklandığını ve eğer Suriyeli herhangi bir liderin bu konuyu reddederse koltuğunu koruyamayacağı gerekçesini ileri sürmüştür.[990] Günümüze gelinceye kadar Hatay konusunda yaşanan olaylara bakıldığında, Suriye devlet yetkililerinin bu tür düşünce ve eylemlerini halen terk etmedikleri görülmektedir.

             (2) Suriye–Türkiye Krizi (1957)

Tablo 16: Suriye−Türkiye (1957) Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Mahmut Celal BAYAR

(1883-22.08.1986)

(3. T.C. Cumhurbaşkanı)

22 Mayıs 1950-27 Mayıs 1960

Hükümet

4. MENDERES Hükümeti (DP)

(22. T.C. Hükümeti)

9 Aralık 1955-25 Kasım 1957

5. MENDERES Hükümeti (DP)

(23. T.C. Hükümeti)

25 Kasım 1957-

27 Mayıs 1960

Başbakan

Adnan MENDERES

(1889-17.09.1961)

Dışişleri Bakanı

Etem MENDERES (Vekâleten)[991]

(1899-18.09.1992)

20 Haziran 1956-

25 Kasım 1957

Fatin Rüştü ZORLU

( 1910-16.09.1961)

25 Kasım 1957-

27 Mayıs 1960

Milli Savunma Bakanı

Adnan MENDERES

(Vekâleten)

9 Aralık 1955-28 Temmuz 1957

Hasan Şemi ERGİN

(1913-18011.1996)

28 Temmuz 1957-

19 Ocak 1958

TBMM Başkanı

Refik KORALTAN

(1889-17.06.1974)

(8. TBMM Başkanı)

22 Mayıs 1950-27 Mayıs 1960

Genelkurmay Başkanı

Orgeneral İsmail Hakkı TUNABOYLU

(1895-28.10.1958)

25 Ağustos 1955-

10 Ekim 1957

Orgeneral İbrahim Feyzi MENGÜÇ

(1896-23.06.1966)

11 Ekim 1957-

22 Ağustos 1958

             (a) Suriye–Türkiye Krizi’ne Yol Açan Gelişmeler

II. Dünya Savaşı sonunda Suriye, Fransa’nın “manda”sından kurtulup 1946 yılında tam bağımsızlığına kavuşmakla birlikte, uzun süre içeride siyasi istikrara kavuşamamıştır. 1945–1949 yılları arasında nispeten sakin geçen Suriye’nin siyasi hayatı, 1949’dan itibaren tam bir karışıklık ve düzensizlik içine girmiştir. 1949–1953 yılları arasında Suriye’de üç defa hükümet darbesi, 21 kabine değişikliği olmuş ve bu arada iki defa askeri diktatörlük kurulmuştur.[992]

25 Şubat 1954’te Albay Edip Çiçekli’nin diktatörlüğünün bir askeri darbeyle devrilmesinden sonra, Baas Partisi[993] Suriye’nin siyasi hayatında önplana çıkmıştır. Bu gelişmede, Baas Partisi’nin 1955’ten itibaren Mısır lideri Cemal Abdül Nasır’ı desteklemeye başlamasının büyük rolü olmuştur. Nasır’ın Bağdat Paktı’na[994] cephe alması ve silah alış verişiyle SSCB’ye doğru kayması, Baas Partisi ile Nasır’ın ilişkilerinin gelişmesine yol açmıştır. 1956 Nisan’ından itibaren, Baas Partisi, Mısır’la birleşme fikrini savunmaya başlamış ve bu konuda birçok gösteriler düzenlemiştir. 1956 Süveyş Bunalımı[995] sırasında İngiltere ve Fransa’nın Mısır’a saldırmaları, Baas Partisi ile Mısır’ı birbirine daha da yakınlaştırdığı gibi, Arap dünyasında da hem Batı aleyhtarlığını hem de sol akımların tesirini arttırmıştır. Nitekim, 1957 yılı başından itibaren Suriye gittikçe sola kayarken ve ülkede komünistlerin tesirleri artmaya başlamıştır.[996]

Bu çerçevede, Süveyş Bunalımı’nın Ortadoğu’da yarattığı gergin ortam, yeni bir takım olayların adeta habercisi olurken, daha Süveyş Bunalımı devam ederken Suriye’de Sovyet teknisyenlerinin ve subaylarının bulunduğu yolunda haberler de ortaya çıkmaya başlamıştır. Örneğin, İngiltere resmi makamlarının 11 Kasım 1956’da yaptığı bir açıklamada, son bir yıl içinde Suriye’nin Sovyet blokundan 20 milyon sterlin değerinde askeri malzeme aldığını ileri sürülmekteydi.[997] Dolayısıyla, Suriye’nin SSCB’ye kayması Batı’da endişeyle izlenmekteydi.

Diğer taraftan, 1957 Nisan’ından itibaren Ürdün ile Suriye arasında da bir gerginlik ortaya çıkmıştı. Ürdün’de 1956 Ekim’inde yapılan seçimleri “Nasırcılar”ın kazanmasıyla Ürdün Başbakanlığı’na gelen Nabulsi ile Ürdün Kralı Hüseyin arasında sürtüşmeler baş göstermeye başlamıştır. Kral Hüseyin, ülkedeki komünist sızmasına ve propagandasına karşı Başbakan Nabulsi’nin etkili önlemler almasını istemekteydi. Başbakan Nabulsi’nin sol eğilimli Ürdün Genelkurmay Başkanı General Ali Ebu Nuvar’la işbirliği yaparak Amman üzerine yürüme hazırlıkları yapması üzerine, 10 Nisan 1957’de Kral Hüseyin, Nabulsi Hükümeti’ni görevden almıştır. Bu gelişme üzerine, 13 Nisan 1957’de, Ürdün silahlı kuvvetlerinin genel karargâhının bulunduğu Zerka’da, Kral Hüseyin’e bağlı kuvvetler ile sol eğimli subaylar arasında çatışmalar yaşanmış ve bunun sonucunda Kral Hüseyin’i devirmeye çalışmakla suçlanan General Nuvar Suriye’ye sığınmıştır. Diğer taraftan, Ürdün’de yeni kurulan hükümetin genelkurmay başkanlığına getirdiği General Hayari de istifa ederek Suriye’ye geçmiştir. General Nuvar ile General Hayari, Şam’da yayınladıkları bildiride Kral Hüseyin’e karşı olduklarını açıklayarak, Ürdün’ün Mısır ve Suriye’yle yakın işbirliği yapmasını istediklerini dile getirmişlerdir. Onların bu bildirisine Kahire ve Şam radyoları da destek vererek, Kral Hüseyin’in aleyhinde propagandif yayınlar yapmaya başlamışlardır. Bu gelişmeler üzerine Ürdün iç siyaseti iyice karışarak grevler ve gösteriler ortaya çıkarken, 25 Nisan 1957’de Ürdün’de sıkıyönetim ilan edilip, bütün partiler yasaklanmış ve sol eğilimli devlet görevlilerinin tasfiyesine girişilmiştir.[998] Böylece, Ürdün’ün Suriye’yle ilişkileri iyice gerginleşmiştir.

Ürdün ile Suriye’nin ilişkilerinin gerginleşmeye başladığı bu ortamda, Suriye’nin sol eğilimli Savunma Bakanı Halid el-Azm’in 1957 Temmuz’unda Moskova’ya gerçekleştirdiği ziyarette imzaladığı anlaşmaların 6 Ağustos 1957’de dünya kamuoyuna açıklanmasıyla birlikte Suriye’nin komşuları Irak, Ürdün ve İsrail’le birlikte Türkiye de bu gelişmelerden endişe duymaya başlamış ve Eylül 1957’den itibaren Türkiye ile Suriye arasında kriz patlak vermiştir.

             (b) Suriye–SSCB Anlaşmalarına ve Suriye’deki Gelişmelere ABD ve Türkiye’nin Tepkisi, Türkiye’nin Caydırıcı Diplomasisi

Suriye’nin SSCB ile imzaladığı ve 6 Ağustos 1957’de dünya kamuoyuna açıkladığı anlaşmalar esasen ekonomik ve teknik nitelikte anlaşmalar olmakla birlikte askeri unsurlar da içermekteydi. Buna göre, SSCB’nin, Suriye’ye yapacağı 500 milyon dolarlık ekonomik ve askeri yardım, Lazkiye’de yeni bir limanın yapımında, kara ve demiryollarının inşasında ve enerji ile sulama projelerinin finansmanında kullanılacak ve Suriye ordusunun silahlandırılması da (ki bu husus gizli tutulmuştu) bu yardım çerçevesinde gerçekleşecekti.[999] Anlaşmaların açıklanmasının bir hafta sonrasında, 13 Ağustos 1957’de Suriye hükümeti, kendilerini devirmeye çalıştıkları iddiasıyla ABD’li üç diplomatı sınır dışı etmiş[1000], buna karşılık ABD de Suriye’nin Washington büyükelçisini “istenmeyen adam” (persona non grata) ilan etmiştir. Diğer taraftan, Suriye hükümeti ordu içerisinde de bir tasfiye hareketi başlatarak, genelkurmay başkanlığına sol eğilimli Albay Afif el-Bızri’yi getirmiştir.[1001]

Bütün bu çerçeve dahilinde, gerek Ürdün olayları, gerek Suriye’nin SSCB’yle yapmış olduğu anlaşmalar ve gerekse Suriye’deki gelişmeler Türkiye açısında endişe verici olarak yorumlanmıştır. Zira, SSCB’nin Suriye üzerinde etkisini arttırması, Suriye’nin de SSCB’nin peyki haline gelmesi sonucunu doğurabilecek ve dolayısıyla Türkiye güneyden de SSCB baskısıyla yüz yüze kalabilecekti. Diğer bir deyişle, Türkiye’nin “Rusya’dan duyduğu tarihsel korku” bu gelişmeler sonucunda tekrar ön plana çıkmış oluyordu.[1002] Gerçekten işin aslına bakılırsa, Çarlık Rusyası zamanından beri ilk defa olarak Sovyetler, Suriye’yle imzaladıkları anlaşmayla bir Ortadoğu ülkesine ayak basma imkânını elde ediyorlardı. Zira, bu anlaşmayla birçok asker ve sivil Sovyet uzmanı Suriye’de bulunmak imkânına sahip oluyordu.[1003] Batılı ülkelerde de Suriye gelişmeleri, SSCB’nin Ortadoğu’da bir “köprübaşı” elde ettiği şeklinde yorumlanırken, diplomasi çevrelerinde sorunun “Suriye’nin Batı taraftarı komşularının ve ABD’nin[1004], Ortadoğu’nun göbeğinde bir Sovyet peykinin kurulmasına müsamaha edip etmeyecekleri” olduğu belirtiliyordu.[1005]

Uluslararası ortamda yaşanan bu atmosfer içinde, Suriye’deki gelişmelerden endişe duyan diğer bölge ülkelerinin liderlerinden Irak Kralı Faysal ve Ürdün Kralı Hüseyin 22 Ağustos 1957’de Türkiye’ye gelerek, 23 Ağustos’ta Başbakan Adnan Menderes ve Cumhurbaşkanı Celal Bayar’la görüşmelerde bulunmuşlardır. Görüşmelere, 24 Ağustos’ta İstanbul’a gelen ABD Dışişleri Bakanı Yardımcısı Low Henderson da katılmıştır.[1006] Türkiye’den sonra başka Ortadoğu ülkelerini de (Irak, Ürdün ve Lübnan) ziyaret eden Henderson’un özellikle Türkiye temasları, Moskova’da ve birçok Arap ülkesinde tepkiler uyandırarak, ABD’nin Suriye’nin komşularını bu ülke aleyhine kışkırtmaya çalıştığı iddia edilmiştir.[1007]

1957 Eylül’ü başlarında (5 ve 7 Eylül tarihlerinde) ABD, Suriye’ye komşu devletlere silah göndereceğini ve Suriye’nin Arap komşularına karşı açık bir saldırısını hoş görmeyeceğini açıklamakla birlikte, Türkiye, Irak, Ürdün ve Lübnan hükümetlerine gönderdiği mesajlarda, Suriye’ye askeri bir müdahalede bulunmayacağını da açıkça bildirmiştir. Zira, bu sırada İngiltere’yle temas halinde olan ABD, Suriye’ye yapılacak herhangi bir müdahalenin Suriye ve Irak kamuoylarında yaratacağı tepkiden çekinen İngiltere’nin, bundan dolayı bir müdahaleye destek vermekte kararsız olduğu yönündeki uyarısı üzerinde düşünmekteydi.[1008] ABD’nin Ankara’yı, Arap savunma hareketini güçlendirmenin dışında bir harekette bulunmaması konusunda uyarmasıyla birlikte, ABD’nin ve diğer dost Arap devletlerinin Suriye’ye askeri müdahalede bulunma niyetlerinin olmadığını anlayan Menderes Hükümeti, orta bir yol seçerek Suriye sınırına asker yığmaya başlamıştır.[1009] Fakat, Türkiye’nin bu tedbirleri Suriye’yi yumuşatmak yerine, aksine Türkiye–Suriye ilişkilerini daha da gerginleştirmiştir.

Durumun ciddiyeti üzerine ABD Dışişleri Bakanı John F. Dulles’ın imzasıyla, 10 Eylül 1957 tarihinde Türkiye “çok gizli” ibaresiyle bir telgraf göndermiştir. 16 maddelik söz konusu telgrafın içeriği, krizin başlangıcından itibaren ABD’nin, Suriye’nin komünizmin güdümündeki bir ülke olup olmadığı tartışması yaşamakta olduğunu ve bu nedenden dolayı Eisenhower Doktrini’ni uygulamakta kararsız kaldığını, ancak gelinen aşama itibariyle Türkiye’nin Suriye’ye muhtemel bir müdahalesine de ABD’nin “yeşil ışık” yakacağını göstermektedir. Söz konusu telgrafın konumuz açısından önemli kısımları şöyledir:

             “(...)

             2) Devletler, tarihte bazı dönemlerde gelecekteki hedeflerini etkileyecek esaslı kararlar almak durumunda kalabilirler. Amerika, böyle önemli kararların ancak ulusun da onayıyla alınacağına inanmaktadır. Bu düşünceden dolayı ABD, Türkiye’yi belli bir              eylemi yapmak veya yapmamak konusunda zorlama sorumluluğunu alamaz.

             3) ABD, Suriye’nin Yakındoğu’da bölge ülkelerinin bağımsızlığını ortadan kaldırmak ve onları Sovyet komünizmi egemenliğine sokmak amacıyla düzenlenmiş askeri ve yıkıcı eylemlerin üssü haline geldiğine veya gelmek üzere olduğuna karar vermiştir.

             4) Sovyet ve Suriye propagandası, silahları vs. ile yönlendirildiği bilinen eylemlerde görülen bu saldırgan tavır, Lübnan’da görüldüğü gibi ortaya çıkarsa, ABD bu durumu BM Andlaşması’nın 51. maddesine giren bireysel veya kollektif meşru müdafaa durumu olarak değerlendirerek, NATO Antlaşması’nın NATO müdahalesini içeren 5. maddesini işletir.

             (...)

             6) ABD kuvvetle inanmaktadır ki Türkiye Arap savunma hareketinin güçlendirilmesi talebine ilgisiz kalamaz.

             7) Eğer Suriye’nin Müslüman komşuları güvenliklerini Suriye’nin saldırgan tavrı karşısında tehlikede görür ve ABD’den ekonomik ve askeri yardım talebinde bulunursa,           böyle bir saldırıya karşı koyabilmeleri için somut bir plan dahilinde ABD böyle bir talebe her türlü desteği verir. Suriye’nin komşularını provokasyonu karşısında, herhangi bir ülkenin BM Andlaşması’nın 51. maddesine uygun olarak karşı koyması durumunda, eğer o ülkeden talep gelirse ABD ‘Ortadoğu Kararları’ çerçevesinde askeri ve ekonomik yardımını genişletir ve saldırı halinde bu ülkeleri BM Güvenlik Konseyi ve BM Genel Kurulu’nda destekler.

             (...)

             10) 6. maddede belirtilenlere rağmen, Türkiye kendi milli bütünlüğünü tehdit eden silahlı             tahriklere maruz kalır veya Suriye’yle düşmanlığı olan herhangi bir Arap ülkesine yardım etmek durumunda kalırsa ABD BM’de Türkiye’yi destekler. Yine eğer Sovyet–Çin bloku doğrudan veya organize gönüllüleri vasıtasıyla Türkiye’ye saldıracak olursa ABD kayıtsız kalamaz. Bu durumda ABD, NATO Antlaşması’ndan doğan sorumluluklarını yerine getirir ve ‘Ortadoğu Kararları’ da yürürlüğe girer.

             (...)

             12) Suriye’nin komşularından herhangi biri Suriye’yle düşmanlık içinde olursa ve bu düşmanlığın Suriye’nin ülkenin siyasi bağımsızlığına ve toprak bütünlüğüne karşı değil de, Suriye halkı için Suriye devletini yıpranmaktan kurtarmak amacına yönelik olduğu belli olursa, ABD bunu yardım için önkoşul sayar.

                          (...)”[1010]

Diğer taraftan, ABD Başkanı Dwight Eisenhower, ABD’nin Batı Avrupa’daki hava kuvvetlerinden bir kısmını ABD’nin Adana’daki İncirlik hava üssüne gitmek üzere ve 6. Filo’yu da Doğu Akdeniz’e gitmek üzere harekete geçirmiştir. Türkiye, ABD’nin bu tutumuna destek vererek, Suriye sınırına yığmış olduğu 32.000 kişilik kuvveti 50.000’e çıkarmıştır. Böylelikle Suriye ile Türkiye arasında başlayan ve tırmanan kriz, ABD ile SSCB arasında da tam bir bloklararası krize dönüşmüştür.[1011]

ABD’nin ağırlığını Türkiye’den yana koyması ve Türkiye’nin Suriye sınırındaki hareketliliği üzerine, SSCB de ağırlığını Suriye’den yana koymak üzere harekete geçmiştir. Nitekim, SSCB Başbakanı Nicolay Bulganin, 10 Eylül 1957’de Türkiye’ye gönderdiği mesajda, Türkiye’nin Suriye sınırına yapmakta olduğu askeri sevkiyattan Sovyetlerin duyduğu endişeyi dile getirerek, Suriye’ye karşı bölgesel çapta kalacağı düşünülerek girişilmesi planlanan bir askeri harekâtın çok yanlış olacağını, zira I. ve II. Dünya Savaşları’nın bu tür bölgesel çaplı askeri hareketlerden doğduğunu bildirmiştir. Buna karşılık Başbakan Menderes 30 Eylül’de verdiği cevapta, Suriye’nin makul savunma gereksinimlerini aşacak ölçüde silahlanmasının Türkiye’de endişe uyandırdığını dile getirerek, bunun Suriye’nin başkalarına karşı kullanılabilecek bir silah deposu haline getirilmesi anlamına geldiğini, oysa ki Türkiye’nin Sovyetlerle iyi ilişkiler kurmak isteğini fakat Sovyetlerin baskı politikasının karşılıklı güvenin yerleşmesini engellediğini bildirmiştir.[1012]

Sovyetler bu şekilde Türkiye üzerinde baskı yoluna giderken, öte yandan da Suriye’yi destekleme yönünde adımlar atmışlardır. Bu çerçevede, Eylül ayı ortalarında bir Sovyet ekonomik ve teknik heyeti Suriye’ye gelirken, bazı Sovyet savaş gemileri de Suriye’nin Lazkiye limanına demir atmışlardır.[1013] Tarafların karşılıklı eylemleriyle kriz giderek tırmanırken, 9 Ekim 1957’de SSCB Komünist Partisi Genel Sekreteri Nikita Kruşçev, “New York Times” muhabirine verdiği bir demeçte, Türkiye’nin Suriye sınırına asker kaydırarak SSCB’yle olan sınırında boşluklar açtığını ve bunun yanlış olduğunu belirterek

             “...Bir savaş halinde Türkiye bir gün bile dayanamaz ...Savaş patlak verirse, biz Türkiye’nin yakınındayız; siz ise değilsiniz. Silahlar ateşlenince, roketler uçmaya başlayacak ve o zaman da düşünmek için vakit artık çok geç olacaktır...”[1014]

sözlerini sarfetmiştir. SSCB’nin bu tehdidine karşılık olarak ABD Dışişleri Bakanlığı 10 Ekim’de verdiği cevapta, SSCB’ye “...Aradaki uzaklığa rağmen, Türkiye’nin dostu ve müttefiki olan ABD’nin NATO Antlaşması uyarınca yükümlenmiş olduğu taahhütleri hafife alacağını sanmamalıdır...” uyarısında bulunurken; ABD Dışişleri Bakanı Dulles da 16 Ekim’de yaptığı açıklamada, Türkiye’ye bir Sovyet saldırısı gerçekleştiği taktirde ABD’nin bu saldırıyı karşılıksız bırakmayacağını ve hatta sadece savunma durumunda da kalmayabileceğini belirtmiş; 18 Ekim’de ise ABD’nin güdümlü füze kruvazörü Canberra ve 6. Filo’suna ait birkaç gemi İzmir limanını ziyaret etmişlerdir.[1015]

Diğer taraftan, Türkiye ile Suriye arasındaki gerginlik 8 Ekim 1957’de bazı sınır olaylarının patlak vermesine yol açmıştır. Bunun üzerine Suriye BM Genel Sekreterliği’ne şikâyette bulunurken[1016]; 9 Ekim’de de Türkiye’ye bir nota vererek, Türkiye’yi sınırda gerginlik yaratmakla suçlamış ve güney sınırında yapmakta olduğu askeri yığınağa son vermesini istemiştir. Buna karşılık olarak Türkiye 17 Ekim’de Suriye’ye verdiği cevabi notasında, gerginliğin, SSCB’nin Suriye’yi ileride Türkiye’ye karşı kullanmak üzere adeta bir “silah deposu” haline getirmek istemesinden kaynaklandığını ve bu yüzden Ortadoğu’da ortaya çıkan gerilime karşı Türkiye’nin askeri hareketliliğinin normal güvenlik önlemleri olduğunu belirtmiştir.[1017] Bu arada, Mısır ve Suriye arasında yürütülen gizli görüşmeler sonucunda, 2000 kişilik bir Mısır kuvveti de, sözde Türkiye’nin saldırganlığı karşısında Suriye’yi savunmak üzere, Suriye’nin kuzey sınırındaki kuvvetlerinin yanında 13 Ekim’den itibaren konuşlanmaya başlamışlardır.[1018] Mısır birliklerinin Lazkiye’de, Suriye–Türkiye sınırındaki Suriye birliklerini güçlendirmek için karaya çıkmaları gerginliği arttırırken, Mısır lideri Nasır’ın bu hareketinin Arap dünyasındaki prestijini arttırdığı ve bu olayın “modern Arap tarihinin büyük olayı” olduğu yorumları yapılmıştır.[1019]

Taraflar arasında gerginliğin had safhada olduğu 1957 Ekim’inde BM düzleminde konunun ele alınmaya başlamasıyla birlikte krizin yumuşama istikametine girdiği görülmektedir. Suudi Arabistan Kralı Suud’un arabuluculuk teklifini reddeden Suriye, 16 Ekim 1957’de BM’ye yaptığı başvuruyla, konunun BM Genel Kurulu’nda görüşülmesini talep etmiştir. Bunun üzerine 22 Ekim–30 Ekim 1957 tarihleri arasında, BM Genel Kurulu’ndaki görüşmelerde konu ele alınmıştır. Görüşmeler sırasında da taraflar birbirlerini suçlayıcı nitelikte sert söylemlerde bulunmuşlardır. Suriye ve SSCB, krizden ABD, NATO ve Türkiye’yi sorumlu tutarak Türkiye’nin Suriye’ye saldırmak niyetinde olduğunu ileri sürerken; ABD ve İngiltere, bütün iddiaların aksine Türkiye’nin Suriye’ye saldırmak niyetinde olmadığını, savaş atmosferinin SSCB tarafından suni olarak yaratıldığını, Suriye ile Türkiye arasındaki bir savaşa SSCB’nin bile ihtimal vermediğini ileri sürmüşlerdir. Türkiye ise, hiçbir komşusuna saldırmak niyetinde olmadığını, ancak, kuzeyindeki ve güneyindeki iki devlet tarafından sürekli olarak yaratılan tehditlerle yüz yüze kaldığını ve bundan dolayı güvenlik endişesi duymakta haklı olduğunu ileri sürmüştür. Bu tür tartışmalarla devam eden görüşmelerin sonunda, soruna çözüm bulmak amacıyla hazırlanan iki tasarı oylamaya konulacakken, Endonezya delegesinin, tasarıların hiçbirinin oylamaya konulmaması ve sorunun iki ülke arasında gerçekleştirilecek görüşmeler yoluyla çözülmesi yönündeki önerisi kabul edilmiş ve konu BM gündeminden çıkarılmıştır.[1020]

Aslında, krizin BM Genel Kurulu’ndaki görüşmelerle birlikte yumuşama istikametine girmesi tesadüf değildir. Zira, Türkiye’nin kuruluş yıldönümü nedeniyle, Türkiye’nin Moskova Büyükelçiliği tarafından 29 Ekim 1957’de düzenlenen ve SSCB Komünist Partisi Genel Sekreteri Nikita Kruşçev ile SSCB Başbakanı Nicolay Bulganin de katıldığı resepsiyonda Kruşçev, yaşanan krizi ve savaş ihtimalini dile getirenler karşı

             “...Savaş isteyen her kimse kahrolsun! Bırakın kendi kendine savaşsın! ...Savaş asla olmayacak. ...Savaş bahsi ne kadar çok edilirse, gerçekleşme ihtimali de o kadar az demektir.”[1021]

sözleriyle krize ilişkin yumuşama işaretini vermiştir. Krizin yumuşamaya başladığını gösteren bu gelişmelerden sonra, 1957 Kasım’ında SSCB Başbakanı Bulganin, Başbakan Adnan Menderes’e gönderdiği ve yumuşak bir üslup kullandığı mesajında, Türkiye’nin Suriye sınırındaki askerlerini hala geri çekmediğini işaret ederek, Başbakan Menderes’in iki ülke arasındaki ilişkilerin düzelebilmesi için SSCB’nin Ortadoğu politikasını değiştirmesi gerektiği yolundaki söyleminden hareketle, iki hükümet arasında bir anlaşmaya varılabilmesi için SSCB’nin gerekli izahatı vermeye hazır olduğunu belirtmiştir. SSCB’nin hiçbir Arap ülkesiyle gizli bir anlaşmasının olmadığını belirten Bulganin, Milli Mücadele döneminde SSCB’nin Türkiye’ye yapmış olduğu yardımları hatırlatarak, bunun Araplara yaptıkları yardımlarla aynı nitelikte olduğunu söylemiştir. Bulganin’in mesajında ilginç olan nokta, Atatürk’ün Suriye ve Ortadoğu ülkelerinin bağımsızlıklarına hürmet beslediğini, fakat şimdi bu prensipten Türkiye’nin uzaklaşmış olduğunu iddia etmesiydi. Suriye’nin silahlanmasını doğru bulduğunu da belirten Bulganin, Türkiye’nin de aynı şekilde silahlandığını belirtmiştir. Bulganin, mesajında son olarak, iki ülkeyi ilgilendiren konuları görüşmek üzere yüksek düzeyde bir Türk–Sovyet konferansı yapılmasını da teklif etmiştir. Başbakan Adnan Menderes, Bulganin’in bu mesajını cevaplandırmamakla birlikte, Bulganin’in bu mesajının da krizin yumuşamasında etkili olduğu kabul edilmektedir. SSCB’nin kriz karşısındaki tutumunun yumuşamasına paralel olarak, Türkiye ile Suriye arasındaki gerginlik de kendiliğinden azalmıştır.[1022]

Krizin tamamen sona erdiğini gösteren son gelişme ise, 1 Şubat 1958’de Suriye ve Mısır’ın birleşerek Birleşik Arap Cumhuriyeti’ni (BAC) kurduklarını açıklamalarını[1023] Türkiye’nin memnunlukla karşılamış olmasıdır. Zira, Türkiye’ye göre, Suriye’nin giderek SSCB’ye bağlanmasındansa, nihayet bir Arap devleti olan Mısır’la birleşmesi Türkiye açısından daha az zararlı bir durumdu. Bu düşünceyle hareket eden Türkiye 11 Mart 1958’de BAC’ı tanırken; BAC’ın kurulmasına tepki gösteren Ürdün ve Lübnan’ın 14 Şubat 1958’de bir “Arap Federasyonu” kurduklarını açıklamaları[1024] karşısında, Nasır’a karşı bir denge oluşturacak bu girişimi de desteklemekten geri durmamıştır.[1025]

             (c) Değerlendirme

Suriye–Türkiye Krizi (1957), esas itibariyle 1945-1947 yıllarından sonra Doğu ve Batı blokları arasında başlayan ve sonradan gittikçe büyüyen nüfuz ve kuvvet çekişmesinin Ortadoğu’da patlak veren bir görüntüsüdür. Gerçekten de, Doğu ve Batı blokları arasında uzun bir süre “Soğuk Savaş” biçiminde beliren bu nüfuz ve kuvvet mücadelesi, zaman zaman dünyanın çeşitli bölgelerinde iki bloku dolaylı olarak karşı karşıya getirmiştir ki, Suriye–Türkiye Krizi de bunlardan biridir.

Suriye’nin iç durumundan faydalanan SSCB, bu ülkeyi kendi nüfuzunu Ortadoğu’ya yaymak için elverişli bir alan olarak seçmiş; fakat, komünizmi bu bölgeye indirmek istemeyen Batılılar da SSCB’nin Suriye’ye yerleşmesine engel olmak istemişlerdir.[1026] Bu noktayı dikkate aldığımızda, Türkiye’nin kriz sırasındaki tutumunu, 1945’ten sonra Türk dış politikasının genel gelişme çizgisinin ışığı altında değerlendirmek doğru bir yaklaşım olacaktır. Şöyle ki, Türkiye, II. Dünya Savaşı’ndan sonra SSCB’den duyduğu güvenlik endişesi dolayısıyla Batı’nın, daha doğru bir deyişle ABD’nin ittifakını elde etmeye çalışmıştı. Yani, Türkiye, SSCB’nin karşısında ABD’nin yanında yer almak çabası içinde olmuş ve 1952 yılında da NATO’ya katılmak suretiyle ABD ile müttefik durumuna girmişti. Öte yandan, bu krizle ABD Ortadoğu’ya doğrudan doğruya girerken SSCB ise ABD’nin karşısında (Suriye’nin yanında) yer almıştı. Bu durumda, yani ABD ve SSCB’nin karşı karşıya geldikleri bir buhranda, Türkiye’nin yeri ve tutumunun ne olacağı kendiliğinden ortaya çıkıyordu. Türkiye, SSCB’den, global planda olduğu gibi, Ortadoğu’da da –Suriye’deki varlığının gittikçe artmasından dolayı– güvenlik endişesi duymuş ve bunun sonucu olarak da ABD’nin yanında yer almıştır. Başka bir ifadeyle, Türkiye’nin genel plandaki dış politikasıyla, Ortadoğu’daki politikası, bu kriz sırasında tam bir özdeşme içinde olmuştur.[1027] Diğer taraftan bu kriz Batıcı statükoyu takip eden Türkiye’nin güvenlik endişelerinin kaynaklık ettiği bir krizdir. Zira, Türkiye’nin Suriye’yle uzun bir sınırı olduğu gibi, Suriye’de kurulacak bir komünist düzen de en önce Türkiye’nin güvenliğini tehdit edecekti. Bu bakımından, Türkiye Suriye’de olup bitenleri yalnız bu devletin iç gelişmeleri olarak değil, aynı zamanda SSCB’nin kendisine yönelttiği tehditlerden biri olarak değerlendirmiştir.[1028] Dolayısıyla bu kriz sırasında Türkiye’nin Suriye’ye karşı izlemiş olduğu caydırıcı diplomasi stratejisi hem Batıcı statükonun korunmasına hem de Suriye’den algılanan tehdide karşı gerekli önlemlerin alınmasına yönelik olmuştur. Diğer taraftan, Türkiye’nin Suriye vasıtasıyla SSCB’den kaynaklanan tehdide karşı girişmiş olduğu bu “önalma” çabasının uluslararası meşruiyetinin tartışmalı olduğu da söylenebilir. Ancak, yine de Türkiye, sorunu diplomatik yollardan ve uluslararası müzakere zeminlerinde çözmek için azami gayreti göstermiş ve bunda da başarılı olmuştur.

Öte yandan, Melek Fırat ve Ömer Kürkçüoğlu’na göre, Türkiye’nin Suriye’yle ilişkilerinde yaşanan bu gerginliği birdenbire tırmandırmasının altında yatan nedenlere bakıldığında, uzun süreden beri varolan Soğuk Savaş’ın Ortadoğu’da güvenlik kaygılarını arttırdığı sonucuna varılması mümkün görünmemektedir. SSCB’nin söz konusu bunalımı hafifletmek için çaba gösterdiğine dikkat çeken Fırat ve Kürkçüoğlu’na göre, bu yapay bunalımın nedenleri ancak iç sorunlara bakılarak anlaşılabilir. Zira, 1957’de Türkiye’de milletvekili genel seçimi yapılacaktı ve Türkiye tarihinin en kritik seçimlerinden biri olarak kabul edilen 1957 seçimlerine Demokrat Parti (DP) Hükümeti ciddi ekonomik sıkıntılar ve giderek artan demokrasi tartışmalarıyla girecekti. Söz konusu yazarlara göre, Suriye bunalımın yaratılması hem kamuoyunun dikkatlerini ekonomik sorunlardan uzaklaştırarak dış politika sorunlarına çekmiş, hem de 1955’ten beri Türkiye’ye yaptığı ekonomik yardımları azaltan ve koşula bağlayan ABD’ye Ortadoğu’daki durumun giderek bozulduğunu ve Türkiye’nin bölgede oynadığı rolün önemini yeniden hatırlatmıştır.[1029] DP Hükümeti’nin bu krizin yarattığı/yaratacağı etkilerden iç politikada istifade etmek istediği konusu tartışmalı olmakla beraber, bir an için böyle düşünüldüğünde bile, 1945 sonrası Türk–Sovyet ilişkilerinin iyi bir çerçeve içinde olmadığı da bir gerçektir. Bu durum göz önünde tutulduğunda, Suriye’de artan “Sovyet varlığı”nın Türkiye’yi endişelendirmesi normal kabul edilebilir. Bu nedenledir ki Türkiye, Suriye gelişmelerini kendisine yöneltilmiş bir komünist tehdidi olarak karşılamıştır. Ancak öyle görünüyor ki, Türk devlet adamları, özellikle Stalin’den sonra SSCB’deki değişme ve gelişmeleri nasıl aşırı bir ihtiyatla değerlendirmişlerse, 1957 Suriye–Türkiye Krizi’nde gösterdikleri hassasiyet de aşırı olmuştur.[1030] Türkiye’nin Suriye karşısında gösterdiği bu aşırı hassasiyetle, aslında istemediği iki gelişmeyle de yüz yüze kaldığı söylenebilir. Bunlardan birincisi, SSCB’nin bölgeye yerleşmesi kolaylaşmıştır, zira Türkiye’nin Suriye’ye karşı tutumu, bu ülkenin Batı düşmanlığını yumuşatmamış, aksine, başka koruyucular aramasına yol açmıştır.[1031] İkincisi, bu krizin Türkiye’nin Arap Ortadoğusu’yla ilişkilerini olumsuz yönde etkilemesi kaçınılmaz olmuştur. Zira, Türkiye 1945’ten sonra ilk defa bu krizle birlikte bir Arap ülkesiyle doğrudan doğruya çatışma durumuna gelmiştir. Bu durumun, Türkiye’nin Ortadoğu Arap ülkeleriyle ilişkileri üzerinde olumsuz etkisi de, aynı şekilde doğrudan doğruya ve kesin olmuştur. Diğer bir deyişle, Türkiye’nin Batı’nın yanında ve SSCB’nin karşısında yer alması doğal olduğu gibi, Türkiye’nin bu tutumunun, kendisini Arap ülkelerinden biraz daha uzaklaştırması da kaçınılmaz olmuştur.[1032]

          (b) Zorlayıcı Diplomasi Örnekleri

             (1) Ağrı İsyanı (1926-1930) ve Türkiye–İran Krizi (1930)

Tablo 17: Ağrı İsyanı ve Türkiye–İran Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Mustafa Kemal Paşa [ATATÜRK]

(1881-10.11.1938)

(1. T.C. Cumhurbaşkanı)

29 Ekim 1923-10 Kasım 1938

Hükümet

4.  Mustafa İsmet Paşa [İNÖNÜ] Hükümeti (CHP)

(5. T.C. Hükümeti)

2 Kasım 1927-25 Eylül 1930

Başbakan

Mustafa İsmet Paşa [İNÖNÜ]

(1884-25.12.1973)

Dışişleri Bakanı

Ahmet Tevfik Rüştü Bey [ARAS]

(1883-05.01.1972)

Milli Savunma

Bakanı

Mehmet Recep Bey [PEKER]

(1889-01.04.1950)

4 Mart 1925-1 Kasım 1927

Mustafa Abdülhalik Bey [RENDA]

(1881-01.10.1957)

1 Kasım 1927-25 Aralık 1930

Genelkurmay

Başkanı

Mareşal Mustafa Fevzi Paşa [ÇAKMAK]

(1876-10.04.1950)

3 Nisan 1921-12 Ocak 1944

             (a) Ağrı İsyanı’nın Ortaya Çıkışı ve Gelişmeler (1926-1929)  

Türkiye Cumhuriyeti kuruluşundan itibaren çeşitli dönemlerde, esas itibariyle Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyılında ortaya çıkan Kürt isyanlarının bir devamı olarak, bir dizi Kürt isyanıyla mücadele etmek zorunda kalmıştır.[1033] Gerek cumhuriyetin üzerine oturduğu siyasal ve anayasal felsefenin benimsenmesi noktasında Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da yaşayan bazı Kürt aşiretlerinin bunu reddetmesi, gerek “Doğu Sorunu”nun bir uzantısı olarak dönemin büyük güçlerinin Türkiye’deki bu kesimleri “ayrılıkçılık” noktasında desteklemesi, gerekse Türkiye’nin sınır komşularının siyasi ve askeri nedenlerle isyancı Kürt aşiretlerine destek vermesi, Türkiye’nin bu konuda bir dış siyasa belirlemesini de gerekli kılmıştır.

1926–1930 döneminde üç aşamada gelişen Ağrı İsyanı, ülke içinde huzursuzluk ve güvensizliğe neden olduğu gibi, isyancı Kürt aşiretlerinin İran’dan destek alıyor olması da Türkiye ile İran arasında dozu giderek artan gerilimlere ve nihayet bir krize neden olmuştur. Türkiye, 1930’lara gelinceye kadar Türkiye–İran sınırındaki Kürt aşiretlerinin suç teşkil eden faaliyetleri konusunda İran’dan beklediği desteği alamadığı gibi; isyancılara karşı yürütülen askeri harekâtlar sırasında, isyancıların İran’ın fiili denetiminde olan[1034] Küçük Ağrı Dağı’nın İran tarafına kaçmaları ve İran’ın bu konudaki eylemsizliği, harekâtlardan beklenen neticenin alınmasına da engel olmuştur. Öte yandan, o yıllarda Türkiye ile İran arasında sınırdaki Kürt aşiretlerinin yarattığı asayiş sorunlarının yanında, bir de Osmanlı İmparatorluğu’nda kalma bir sınır problemi de mevcuttu. Bu sınır problemi 1913 tarihli İstanbul Protokolü’yle Küçük Ağrı Dağı’nın İran sınırları içerisinde kalan bölümünde düğümlenmekteydi. Zira, Küçük Ağrı Dağı, isyancıların Türkiye’de eylem yaptıktan sonra, rahatlıkla sınırı geçerek kendilerini güvene aldıkları bir bölgeydi. Gerek dağın bu özelliği, gerek İran’ın sınır güvenliği konusunda gevşek davranması, gerekse 1913 tarihli İstanbul Protokolü’nün Osmanlı İmparatorluğu döneminde meclisin onay işlemine girmemiş olması, Türkiye’yi hem isyancılar konusunda hem de yeni sınırın tespiti noktasında ortak düşünmeye itmiştir. Bu çerçevede 1929 yılı sonunda Türkiye’nin alıcıları hem Ağrı İsyanı’nı kesin bir şekilde sonlandırmak, hem de Türkiye–İran sınırını kesin bir şekilde tespit etmek noktasında İran’ı müzakere masasına çekmeyi hedefleyen bir zorlayıcı diplomasi[1035] stratejisi oluşturarak uygulamaya koymuşlardır.

Ağrı İsyanı’nı ortaya çıkaran gelişmelerin başlangıcı, Şeyh Said İsyanı’nın (Şubat-Mayıs 1925) bastırılmasından sonra, isyana katılan asilerin ileri gelenlerinin bir kısmının kaçarak Ağrı Dağı’na[1036] sığınmaları ve burada yeniden örgütlenerek eşkıyalık faaliyetlerine girişmelerine dayanmaktadır. Bu örgütlenme sonucunda Mayıs 1926’da Ağrı’da patlak veren isyan, bölgedeki huzur ve güvenliği bozduğu gibi, Cumhuriyet döneminin de en uzun süre devam eden isyanlarından birisi olmuştur. Söz konusu isyan,  I. Ağrı İsyanı (16 Mayıs-17 Haziran 1926), II. Ağrı İsyanı (13-20 Eylül 1927) ve III. Ağrı İsyanı (7-14 Eylül 1930) olmak üzere üç döneme ayrılmaktadır.

Resim 1: Büyük Ağrı Dağı ve Küçük Ağrı Dağı’nın Kabartma Resmi[1037]

Büyük Ağrı Dağı

   Ahora Buzulu

Küçük Ağrı Dağı

I. Ağrı İsyanı, 16 Mayıs 1926’da Yusuf Taşo ve yardımcılarından oluşan asi grubunun, Beyazıt’ın Muson bucağına bağlı Kalecik köyünden bir miktar hayvan çalarak Ağrı Dağı’na götürmeleri üzerine başlamıştır. Olay üzerine Beyazıt’a gelen 28. Alay düzenlediği hareket sonrası Ağrı Dağı’nın tepelerine hâkim olmasına rağmen, Demirkapı bölgesinde bulunan bir isyancı grubun yardıma gelmesi üzerine güç bir durumda kalmıştır. Genelkurmay Başkanlığı belgelerine göre, çatışmalar sırasında, İran’ın Sakanlı ve Kızılbaş aşiretlerinden oluşan kuvvetli bir isyancı grubun Serdarbulak ve Gevgeve istikametinden gelerek yandan ve geriden açtığı ateş sonucu, 28. Alay geri çekilmek zorunda kalarak gece yarısına doğru perişan bir halde Beyazıt’a geri dönmüştür.[1038] Harekâtın başarısız olmasında sevk ve idare hatalarının payı bulunmakla beraber, İran’ın tutumu da etkili olmuştur. Zira, Genelkurmay Başkanlığı’na göre, harekâttan önce Beyazıt Hudut Subayı aracılığıyla İran Hudut Subayı’na, yakında Ağrı Dağı’nda bir harekât yapılacağı ve İran’ın bundan kuşkulanmaması bildirilmiştir.[1039] Dolayısıyla, İran’ın isyancılara önceden haber ulaştırarak Türkiye’nin yapacağı harekâtın “baskın” niteliğinin zayıflamasına yol açtığı söylenebilir. Nitekim, İran’ın Sakanlı ve Kızılbaş aşiretlerinden oluşan isyancı grubunun da çatışmalara katılmış olması bu ihtimali kuvvetlendirmektedir.

Bu başarısız harekât sonrası, Genelkurmay ikinci bir harekât planı hazırlamıştır. 16 Haziran 1926’da asi grupların saldırısı üzerine başlayan ikinci harekâtta, Türk kuvvetleri hızlı bir şekilde ilerleyerek Ağrı Dağı’nın isyancılara hâkim olan mevkilerini işgal etmişlerdir. Özellikle, Serdarbulak civarında bulunan Kerki ve Kızılbaş aşiretlerine mensup isyancılar yardıma gelmeden Büyük Ağrı’nın güneydoğusundaki tepelere hâkim olunarak, dağın İran’a karşı olan yanı örtülmek suretiyle İran’daki Kürt aşiretlerinin çatışmaya dahil olmasının önü kesilmiştir. 17 Haziran’da harekât genişletilerek, Ağrı Dağı’ndaki isyancılar etkisiz hale getirilirken, Bro Heski Telli’nin önderliğindeki bir kısım isyancı da Yukarı Demirkapı bölgesinden İran’a doğru kaçmak zorunda kalmıştır. Harekât sonrası, İran’a kaçan isyancıların ve İran’da bulunan aşiretlerin, bölgeye tekrar gelmemeleri ve bu bölgede bulanan aşiretlere isyan çıkarma konusunda yardım etmemeleri için, İran Hükümeti’nce gereken tedbirlerin alınmasının da gerekli olduğuna Genelkurmay Başkanlığı tarafından dikkat çekilmiştir.[1040]

Aslında, Türkiye-İran sınır güvenliğiyle ilgili olarak, I. Ağrı İsyanı’ndan bir ay kadar önce, 22 Nisan 1926’da Tahran’da Türkiye ile İran arasında “bitaraflık, saldırmazlık ve bir saldırı durumunda siyasal dayanışmada bulunmaya dair yükümlülükler içeren Türkiye-İran Emniyet ve Muhadenet Muahedesi (Türkiye-İran Dostluk ve Güvenlik Antlaşması) adıyla anılan bir antlaşma imzalanmıştır. Söz konusu antlaşmanın iki ülke sınırındaki Kürt aşiretlerinin yasadışı faaliyetlerine karşı iki ülkeye de sorumluluk yükleyen 5. ve 6. maddeleri şöyle tanzim edilmişti:

             “(...)

             Madde 5

             Tarafeyni âkideyn kendi memleketleri dâhilinde tarafı diğer memalikınin emniyet ve asayişini ihlâl veya hükümetini taklip gayesini takip eden teşkilât ve tecemmüatın teşekkül veya ikametini ve keza diğer memlekete karşı propaganda veya diğer başka bir vasıta ile mücadele maksadında bulunan eşhas veya tecemmüatın ikametini kabul etmemeği taahhüt ederler.

             Madde 6

             Tarafeyni âkideyn hudut mıntıkaları ahalisinin huzur ve emniyetlerini temin edebilmek maksadiyle hududa civar arazide bulunan aşiretlerin ihdas edegelmekte oldukları iki memleketin asayişini muhil ef’ali mücrimaneye ve tertibata nihayet vermek için bilcümle tedabiri lâzimeyi ittihaz edeceklerdir.

             Bu tedabir tarafeyn hükümetlerince ayrı ayrı veya lüzumuna kail oldukları takdirde müştereken ittihaz olunacaktır.”[1041]

             Görüldüğü üzere birbirlerini destekler nitelikteki bu maddeler bir bakıma antlaşmanın ayırıcı niteliğini de ortaya koymaktadır. Özellikle antlaşmanın 6. maddesi açıkça aşiretleri hedef göstererek, bu antlaşmanın ayırıcı özelliğini yansıtmıştır. Bu tarihten sonra yine aynı amaca ulaşmak için yapılan (Sadabad Paktı da dahil) çok sayıdaki antlaşmada, yukarıdaki 5. maddedeki hükme benzer ifadeler yer alacak, ancak 6. maddenin niteliğinde bir hükme rastlanılmayacaktır.[1042] Temel amaç aşiretlerin yarattığı sınır sorununu çözmek olsa da, bu antlaşma Türkiye Cumhuriyeti ile İran arasında imzalanan ilk belge olması nedeniyle de önemlidir.[1043]

Fotoğraf 1: Büyük Ağrı Dağı ve Küçük Ağrı Dağı’nın Uydu Fotoğrafı[1044]

TÜRKİYE

Küçük Ağrı Dağı

Büyük Ağrı Dağı

ERMENİSTAN

İRAN

             Bundan sonra imzalanan diğer belgeler de bu antlaşmayı temel alacaklardır.[1045] Beş yıl süreyle geçerli olacak bu antlaşma, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) 22 Mayıs 1926’da onaylanarak yürürlüğe girmiştir.[1046] Ne var ki, bu antlaşmayla iki ülke arasında oluşturulan dostluk ve güven ortamı uzun ömürlü olmamıştır.[1047] Zira, öteden beri Türkiye’nin önemle üzerinde durduğu Türkiye-İran sınırındaki aşiretlerin suç teşkil eden faaliyetleri konusunda İran’dan beklenen destek alınamamıştır. Öyle ki, sınır bölgesindeki Kürt aşiretlerinin huzur ve güvenliği bozucu faaliyetlerinin devam etmesi, İran’la olan diplomatik ilişkilerin kesilme tehlikesini bile doğuracaktır zaman içinde.[1048]

1927 yılına gelindiğinde, Türkiye ile İran arasında Kürt aşiretlerinin faaliyetlerinden kaynaklanan mevcut sınır sorunları yeniden su yüzüne çıkmaya başlamıştır. Türkiye bölgedeki isyanları sonlandırabilmek için bir yandan yasal düzenlemelere[1049] giderken; diğer yandan, bölgedeki isyancılara karşı askeri önlemlerini arttırma yoluna gitmiştir. Bu çerçevede, Haziran 1927’de özellikle Ağrı bölgesindeki asilere karşı bir tedip harekâtı düzenlenmesine rağmen, isyancıların büyük çoğunluğu yine İran’a kaçmıştır. Bunun üzerine, Ağrı bölgesindeki mevcut isyancılara yönelik olarak yeni bir askeri harekât düzenlenmesi ihtiyacı 3. Ordu Müfettişliği’nce Genelkurmay Başkanlığı’na bildirilmiş; ayrıca, isyancıların İran’a kaçabilme ihtimallerinden dolayı, bu konuda İran Hükümeti nezdindeki siyasi girişimlerin sürdürülmesi gerektiğine vurgu yapılmıştır.[1050]

Öte yandan, Şeyh Said İsyanı’ndan sonra Türkiye’den, İran, Irak ve Suriye’ye kaçan isyancılar ve Kürtçülük hareketinin önemli liderleri Türkiye’ye karşı ortak bir cephe oluşturmak için Ekim 1927’de Hoybun Cemiyeti’ni kurmuşlardır ki, kuruluşuyla birlikte bu cemiyet Ağrı İsyanı’nı yönlendiren bir güç olacaktır. Ermeni Taşnak Cemiyeti aracılığıyla İngilizler tarafından desteklenen[1051] Hoybun Cemiyeti, Halep ve Beyrut’da merkezler açarak Türkiye aleyhine faaliyette bulunmaya başlamış[1052] ve eski bir Osmanlı subayı olan Yüzbaşı İhsan Nuri’yi de (kendisine “Nuri Paşa” diye hitap edilmektedir) Ağrı İsyanı’nın askeri komutanı olarak görevlendirmiştir.[1053] Bütün bu çerçeve dâhilinde, Ağrı bölgesinde sayıları 800’ü bulan isyancılara karşı 13 Eylül-20 Eylül 1927 tarihleri arasında 9. Kolordu’ya bağlı birliklerce tedip harekâtı başlatılmıştır. Harekât sonucu isyancıların önemli bir bölümü etkisiz hale getirilmesine rağmen, arazinin ağır şartları ve susuzluk gibi problemler yüzünden 20 Eylül’de harekât sonlandırılmak zorunda kalınmıştır.[1054] Dolayısıyla, harekâtta kısmi bir başarı elde edilebilmiş, bir kısım isyancı ise yine İran’a kaçarak eşkıyalık faaliyetlerini sürdürmeye devam etmiştir. Bunun anlamı, isyancıları tam anlamıyla etkisiz hale getirebilmek için sınır istihbaratına ve İran’ın desteğine mutlak surette gereksinim olduğuydu. Aslında, Türkiye öteden beri, bölgede askeri operasyonlar yaparken İran’ı isyancılara karşı daha etkili önlemler almak konusunda uyarmaktaydı. Bu bağlamda, Ağrı İsyanı’nın kontrol altına alınması bakımından 1926 tarihli Türkiye-İran Emniyet ve Muhadenet Muahedesi büyük önem taşımasına rağmen, antlaşma hükümlerinin uygulanması konusunda İran’ın gevşek sayılabilecek tutumu, ilişkilerdeki gerginliği yeniden arttırmaktaydı. Türkiye’nin somut talepleri, sınırın isyancılara kapatılması, askeri harekâtlar sırasında kaçıp kurtulan isyancıların İran’a sığınmalarının önlenmesi ve ortak sınırın yapılacak bir antlaşma yoluyla tespiti noktalarında toplanıyordu.

II. Ağrı İsyanı’ndan sonra, Türkiye’nin bölgedeki gelişmelerden duyduğu rahatsızlık karşısında, İran Devlet Başkanı Şah Rıza Pehlevi Han, İsviçre’de bulunan temsilcisi Ali Furugi Han’a derhal Ankara’ya giderek sınır olaylarının tekrarlanmaması için meseleyi görüşmesi talimatı vermiştir.[1055] Bu gelişmenin ardından ikili ilişkilerin düzelme yoluna girmesi beklenirken, 1927 Ekim’inde Beyazıt Olayı meydana gelmiştir. Söz konusu olayda, İran’da bulunan bazı Kürt aşiretlerine bağlı isyancılar Doğu Beyazıt’a gelerek bir Türk birliğine saldırmış, subay ve erlerden oluşan bir grup Türk askerini de tutsak alarak İran’a götürmüştür. Bunun üzerine Türkiye, İran’a bir nota vererek, on gün içerisinde esir edilen Türk subay ve erlerinin Türkiye’ye iade edilmesini ve İran’a geçmek isteyen Kürtlere İran tarafından sığınma hakkının verilmemesini istemiştir. Türkiye’nin ilk talebini yerine getiren İran’ın, ikinci talebi yerine getirmesi Türkiye-İran sınırının oldukça dağlık yapıda olması nedeniyle oldukça zor gözükmekteydi. Türkiye’nin bu ikinci talebi karşısında İran’ın adım atmaması üzerine Türkiye İran’daki büyükelçisini geri çekmiştir. Bunun üzerine İran Hükümeti, Ali Furugi Han’ı özel olarak Ankara’ya göndermiş, ancak İran temsilcisi Ankara’da oldukça soğuk karşılanmıştır. Türkiye bu tutumuyla, İran’ın hata yaptığını ve bu politikasını değiştirmesi gerektiğini göstermeye çalışmaktaydı.[1056]

Ali Furugi Han’ın Ankara’ya gelmesiyle birlikte gerçekleştirilen görüşmeler ve çalışmalar sonucunda 15 Haziran 1928 tarihinde Tahran’da 1926 tarihli Türkiye-İran Emniyet ve Muhadenet Muahedesi’ne ek bir protokol imzalanmıştır. Protokol esas itibariyle bir saldırı durumunda tarafların dayanışmalarını daha etkin duruma getirmeyi ve aralarındaki ekonomik işbirliğini geliştirmeyi hedefliyordu.[1057] Ayrıca, Türkiye, İran’a 1926’da kabul ettirmeye çalıştığı aktif tarafsızlık hükmünü de bu protokolle kabul ettirmiş oluyordu.[1058] Ancak, iki ülke arasındaki acil sorunu Kürt aşiretleri ve buna bağlı olarak sınır sorunu oluşturmasına rağmen, protokolde bu hususlarla ilgili bir maddenin yer almamış olması 1926’dan bu yana sürdürülen görüşmelerin bu konularda bir sonuca bağlanamadığını göstermektedir. Fakat yine de bu protokol, iki ülke arasındaki sorunların çözümü çabalarında iyi niyetin devam ettiğinin de bir göstergesidir.[1059] Zira, görüşmeler başladıktan bir süre sonra, iki hükümetin karşılıklı taleplerinin birbirleriyle uyuşmaması görüşmeleri tıkanma noktasına getirmiştir. Türk Hükümeti’nin taleplerinden biri isyancı Kürt gruplarının İran’a kaçmalarına engel olunması iken, diğeri ise Türkiye-İran sınır çizgisinin hukuki bir temele oturtulmasıydı. Çünkü, Osmanlı İmparatorluğu ile İran (Kaçar Hanedanı dönemi) arasında imzalanan ve ortak sınırı düzenleyen en son belge olma niteliğini taşıyan 1913 tarihli İstanbul Protokolü’nde kurulması öngörülen “sınır tespit komisyonu”nun gerekli çalışmaları yapamamış olması ve buna bağlı olarak protokolün onay aşamasını tamamlamamış olması protokolün hukuki geçerliliğini tartışmalı hale getirmekteydi.[1060] Türkiye, bu protokolün yerine yeni bir antlaşmayla ortak sınırın yeniden düzenlenerek mevcut sınır çizgisinde kendi lehine ufak bir takım değişikliklerin yapılmasını isterken; İran, 1913 tarihli İstanbul Protokolü’ne dayanarak, Türkiye’nin bugüne kadar mevcut sınırı belirli noktalardan açıkça ihlal ettiğini savunmuş ve Türkiye’nin sınır değişikliği konusundaki isteklerinin de, Azerbaycan’la ilgili tarihi emellerinin tekrar canlanmasının bir işareti olarak yorumlamıştır.[1061]

Ankara-Tahran arasındaki ilişkiler bu yönde seyrederken, isyancılar açısından gelişmeler de bambaşka bir boyutta seyretmekteydi. Zira, 1928 yılı içerisinde[1062], isyancıların Ağrı Dağı’nda Ağrı Kürt Cumhuriyeti adı altında minyatür bir devlet kurdukları dahi söylenir olmuştur. Bitlis ve Van’ı da içine alacak şekilde sınırları tayin edilen bu sözde cumhuriyet için üstünde Ağrı Dağı’nın motifi bulunan sarı, kırmızı, yeşil bantlardan oluşan bir bayrak bile tasarlanmıştır. İsyancılar işi o derece ileri götürmüşlerdir ki, bazı iddialara göre, İngilizlerin aracılığıyla Milletler Cemiyeti’ne dahi başvurmuşlardır.[1063]

1929 yılına gelindiğinde, Türkiye ile İran arasında imzalanan antlaşma ve protokole rağmen, Kürt aşiretlerinin sınırlardaki faaliyetlerinin engellenemediği görülmektedir. 1929 yılı başlarında Doğu Anadolu’da vukuu bulan olaylar karşısında, uzun zamandan beri İran ile müzakere edilen ortak sınır meselesi konusunda bir antlaşma yapılabilmesi için,  9 Nisan 1929’da karma bir sınır komisyonunun oluşturulması konusunda anlaşmaya varılmıştır. Komisyon 1929 yılı içerisinde sınır boyunca faaliyetlerini sürdürmüştür.[1064] Ancak bu sınır komisyonunun da çalışmaları bir neticeye ulaşamamıştır.

Gelişmeler bu yönde seyrederken, Bakanlar Kurulu, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal [Atatürk] Paşa başkanlığında 28 Aralık 1929 tarihinde, Ağrı bölgesindeki isyan hareketlerinin sonlandırılması konusunda oldukça önemli bir toplantı gerçekleştirmiştir. Söz konusu toplantıya Bakanlar Kurulu üyeleriyle birlikte Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi [Çakmak] Paşa, I. Genel Müfettiş İbrahim Tali [Öngören] Bey de iştirak etmişlerdir. Toplantıda 1930 yılı Haziran ayında Ağrı’da bir tenkil harekâtına girişilmesi ve bu hususta gerekli çalışmaların yürütülmesi için ilgili makamlara bildirilmesi kararlaştırılmıştır.[1065] İşte bu kararla birlikte, Türkiye’nin hem Ağrı İsyanı’nı hem de İran’la olan sınır ihtilafını kesin bir şekilde sonlandırmak için zorlayıcı diplomasi stratejisini uygulamaya koyduğunu ilerleyen zaman diliminde yaşanacak olaylar açıkça gösterecektir.

             (b) Türkiye-İran İlişkilerinin Gerginleşmesi, Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi ve III. Ağrı Harekâtı (1930)

Bakanlar Kurulu’nun 29 Aralık 1929 tarihli kararı üzerine, Genelkurmay Başkanlığı 7 Ocak 1930’da kararın icrası hususunda gerekenlerin yapılması için 9. Kolordu’ya emir vermiştir. Söz konusu emirde şöyle denmektedir:

             “1930 senesinde Ağrı’ya karşı yapılacak harekâta dair, 29 Aralık 1929 gün ve 8692 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ayrıca yazılı olarak              gönderilmiştir. Bu kararname gereğince Bulakbaşı ve Şıhlı Köyü arasında asilerle meskûn olan köyler ile sığınılan yerler işgal edilerek asiler geçim üssünden yoksun bırakılacak ve bölge eşkıyadan temizlendikten sonra bunlar Ağrı tepeler hattına doğru takip edilerek işgal edilen bölgede garnizonlar inşa edilecek ve bunlardan yalnız seyyar jandarma kuvvetleri 1930-1931 kışını burada geçireceklerdir. İşgal bölgesinde jandarma alayları için lazım olan yerlerden başka meskûn yer bırakılmayacaktır. Bu suretle iaşe ve iskân ihtiyacından tamamıyla yoksun olan asiler ya dağılacak veya İran’a sığınmaya mecbur olacaktır. Bu taktirde mesele İran’la halledilecektir...” [1066]

Genelkurmay Başkanlığı’nın emrinde de görüldüğü üzere, Ağrı’ya karşı yapılacak askeri harekâtın öncelikli hedefi isyancıların iaşe ve iskân ihtiyacından tamamıyla yoksun bırakılarak dağıtılması ve İran’a sığınmaya mecbur edilmesidir. Böylelikle, isyancıların İran’a doğru kaçmaya başlamasıyla birlikte Türkiye-İran sınırında askeri açıdan fiili bir durum yaratılarak zorlayıcı diplomasinin tam anlamıyla devreye sokulması söz konusu olacaktır. Diğer bir deyişle, daha önce gerçekleştirilen askeri harekâtlardan farklı olarak, kesin sonuca ulaşmada askeri ve diplomatik açıdan iki ülke arasında ciddi bir “kriz” durumunun oluşması/yaratılması söz konusu olacaktır ki; Türkiye’nin karar alıcılarının düşüncesinin de bu yönde olduğunu yaşanılacak olaylar gösterecektir. İleride ayrıntıları aktarılacak olan söz konusu süreçte; 1930 yılının Haziran, Temmuz, Ağustos ve nihayet ana askeri harekâtın gerçekleştirileceği Eylül ayları boyunca, Türk Hükümeti’nin İran’a karşı başarılı bir tırmandırma siyaseti izleyerek askeri ve diplomatik eylemlerle kararlılığını ortaya koyduğu, basın ve kamuoyunda da bu konunun oldukça yüksek bir duyarlılıkla işlendiği görülmektedir. Karşılıklı nota teatilerinin, sertleşmelerin yaşandığı bu süreçte, Türkiye bir yandan İran üzerinde baskıyı aşamalı arttırma olarak niteleyebileceğimiz türden bir zorlayıcı diplomasi stratejisini uygulayarak İran üzerinde etki yaratmaya ve baskı kurmaya çalışılırken; diğer yandan da, Türk askerlerinin İran topraklarında da harekâtı sürdürebilmesi ve ortak sınırın bir anlaşma zemininde çözüme kavuşturulması için görüşmeler yoluyla sonuç elde etmeye çalışmıştır.

Ana askeri harekâtın yapılacağı 1930 Eylül’üne gelinceye kadar, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun bazı yerlerinde başka ayaklanmalar da (Savur Ayaklanması, Zeylan Ayaklanması, Oramar Ayaklanması) gerçekleşmiştir. Bu ayaklanmaların temel amacı, askeri birliklerin dikkatini ve enerjisini başka alanlara çekerek Ağrı’ya daha az kuvvet gönderilmesini sağlamak olarak özetlenebilir.[1067]  Ancak yine de Türk ordusu bir yandan bu ayaklanmalara karşı harekât yürütürken, diğer yandan Ağrı’daki ana harekât için gerekli olan askeri kuvveti bölgeye yığabilmiştir. İngiliz kaynaklarına göre sınıra yerleştirilen askeri birliklerin mevcudu 15.000’i bulmuştur.[1068]

Öte yandan, 1930’un yaz ayları boyunca devam eden ayaklanmalarla ilgili olarak Türk basınında da İran’ın isyancılara karşı pasif tutumu ve isyancılara desteği açık ve yoğun bir biçimde eleştiri konusu olmuş; özellikle Zeylan Ayaklanması’yla birlikte, isyancılara İran’dan gelen eşkıyaların da katıldığı (“İranlı şakiler” deyimi sıklıkla kullanılmıştır) ve yardım aldığından bahisle, İran’ın tutumuna karşı kamuoyu oluşturularak baskı yaratılmaya çalışılmıştır.[1069] Bu türden suçlamaların Türk basınında geniş yer bulmasıyla birlikte[1070], konuyu yakından takip eden İranlı diplomatlar da basına açıklamalar yapmak zorunda kalmışlardır. Örneğin, İran’ın İstanbul Konsolosu Esadullah Han basına verdiği bir demeçte, konuyla ilgili gazete haberlerinin doğru olmadığını, Türkiye-İran sınırındaki aşiretlerin de İran’da teslih ve teçhiz edilmediğini, bunların zaten silahlı aşiretler olduğunu ve İran tarafından takip edildiklerini[1071] söylerken; İran Maslahatgüzarı Mehmet Sait Han da, durumu gazetelerden takip ettiğini ve olaylar hakkında henüz İran Hükümeti’nden cevap alamadığını, ancak İran Dışişleri Bakanı’nın ve Türkiye’nin Tahran Büyükelçisi Memduh Şevket [Esendal] Bey’in konuyu görüşmekte olduklarını belirterek, Türkiye aleyhindeki herhangi bir hareketin İran’da yer bulacağına inanmadığını[1072] söylemiştir.

Gelişmeler bu yönde seyrederken, Türk Dışişleri Bakanlığı cephesinde de İran’la karşılıklı nota teatileri üzerinden ciddi bir sertleşme yaşanmaktadır. 4 Temmuz 1930’da İran’a bir nota verildiği, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü [Aras] Bey’in “İran hükümetinin nazarı dikkati celbedildi” şeklindeki sözleriyle basında yer alırken[1073]; İstanbul’daki İngiliz Büyükelçiliği’nden İngiliz Dışişleri Bakanlığı’na gönderilen raporlarda da Türkiye’nin Ağrı bölgesinde geniş çaplı bir harekât başlattığı, isyancıların İran’dan yardım gördüğü, İran’ın daha açıkça itham edildiği fakat İran’dan hala bir ses çıkmadığı yazılmaktadır.[1074] İran Hükümeti, Türkiye’ye verdiği 22 Temmuz 1930 tarihli cevabi notasında, Türkiye’yle olan dostluğundan bahsederek, topraklarında Türkiye aleyhindeki bir harekete izin vermeyeceğini ve bunun için gerekli tedbirleri alacağını; ancak, Fransa-Almanya sınırı kadar geniş olan ortak sınırı denetlemenin kolay iş olmadığını belirtmektedir.[1075]

İran’ın sınır güvenliğiyle ilgili olarak Türkiye’yi tatmin etmekten uzak olan bu yanıtı karşısında, 27 Temmuz 1930 gecesi Dışişleri Bakanlığı’nda Başbakan İsmet [İnönü] Paşa’nın başkanlığında olağanüstü toplanan Bakanlar Kurulu, Ağrı İsyanı’nı ve İran’ın tutumunu görüşerek, İran’a ikinci bir notanın verilmesini ve bu notanın içeriğini kararlaştırılmıştır.[1076] Temmuz ayının sonunda, Türkiye İran’a verdiği söz konusu ikinci notada sınır güvenliğinin temini için İran’dan iki somut talepte bulunmuştur: İlk talep, Türkiye-İran sınırında düzeltmeler yapılması gerektiğine[1077] ilişkindi. Türkiye’ye göre, 1913 tarihli İstanbul Protokolü’ne göre (ki protokolün hukuki geçerliliği tartışmalıdır) belirlenmiş olan Türkiye-İran sınırının özellikle İran sınırları içerisinde kalan Küçük Ağrı Dağı bölümünde gerekli güvenlik önlemleri alınmadığından isyancılar bundan yararlanıyorlardı. Sınır güvenliğinin etkin bir biçimde sağlanabilmesi için, sınır, Küçük Ağrı Dağı’nın doruğundan değil, çevresinden geçmeliydi. Diğer bir deyişle, Küçük Ağrı Dağı da tamamen Türkiye sınırları içerisinde kalmalıydı. Türkiye bu düzenlemeye karşılık olarak da başka bir bölgedeki bir miktar Türk toprağını İran’a vermeyi teklif etmekteydi. İkinci talepte ise, Türk birliklerinin yürütmekte olduğu harekât sırasında isyancıları İran topraklarında da takip edebilmesi için İran makamlarından izin istenmekte[1078] ve bu konuda işbirliği teklif edilmekteydi. Türkiye’nin bu konudaki kararlılığı ve inandırıcılığı karşısında, İran’ın harekete geçmekte olduğu, Tahran’daki İngiliz Büyükelçiliği’nden İngiltere Dışişleri Bakanlığı’na 28 Temmuz 1930’da gönderilen telgrafa da yansımıştır. Söz konusu telgrafta, Türk askerlerinin isyancıları kovalamak amacıyla İran’a girmeleri ihtimaline karşılık İran’ın Türkiye sınırına doğru asker sevk ettiği bildirilmekteydi.[1079]

Karşılıklı notalarla ilişkilerin iyice gerginleştiği bu aşamada, Türkiye diplomatik bir hamle daha yaparak İran üzerindeki baskıyı arttırmaya çalışmıştır. 1926 yılından bu yana Türkiye’nin Tahran Büyükelçiliği görevini yürüten Memduh Şevket Bey’in 29 Temmuz 1930’da istifa etmesinden bir süre sonra Tahran Büyükelçiliği görevine Hüsrev [Gerede] Bey atanmıştır. Bu istifanın gerekçesini, Memduh Şevket Bey, Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği telgrafta şöyle açıklamaktadır:

             “...Hükümetimiz siyasetinin tatbikinde ihtiyar ettiğim tarzın İran’da anlaşılamamasından son günlerde istenilmeyen vaziyetler husule gelmekte olduğunu görerek Tahran Büyükelçiliği’nden çekilmeyi doğru ve lüzumlu buluyorum. Şimdiye kadar hakkımda gösterilen itimada arzı şükran ile istifamın kabulüne müsaade ve delaleti Devletlerini rica ederim.”[1080]

Memduh Şevket Bey’in açıklamasından istifasının kendi isteğiyle gerçekleştiği yönünde bir izlenim edinilse de, gerçekte durumun böyle olmadığı görülmektedir. Memduh Şevket Bey’in yumuşak huylu mizacı ve sanatkâr yönünden dolayı politikada “güvercin” olarak nitelenen bir üsluba ve hareket tarzına sahip olması; Kürt isyancılar ve sınır sorunlarıyla ilgili olarak Türkiye’nin isteklerini İran’a kabul ettirememiş olması; Ankara’nın Tahran’a karşı olan suçlayıcı tavrından büyükelçinin duyduğu rahatsızlık ve hükümetle ters düşmüş olması[1081] gibi nedenlerle, bu istifanın Ankara’nın İran’a karşı uygulamakta olduğu zorlayıcı diplomasi stratejisi temelinde önceden planlandığı[1082] ve istendiği[1083] anlaşılmaktadır. Bu doğrultuda hareket eden Ankara, Mustafa Kemal Atatürk’ün Milli Mücadele’nin ilk günlerinden itibaren yakından tanıdığı[1084] ve güvendiği, sert yaradılışlı, tuttuğunu koparan ve işbitirici özelliklerinden dolayı politikada “şahin” olarak nitelenen bir üsluba ve hareket tarzına sahip olan Hüsrev Bey’i Tahran Büyükelçiliği’ne atamıştır.[1085] Mustafa Kemal Atatürk’e göre, gerekli destek verildiği taktirde Hüsrev Bey İran’la olan mevcut sorunu çözebilecekti.[1086] Gerçekten de, Hüsrev Bey’e verilecek olan bu desteğin, Ankara’nın zorlayıcı diplomasi stratejisinin ne denli ciddiyet ve kararlılık yüklü olduğunu göstermesi açısından ifade ettiği anlam, Mustafa Kemal Atatürk’ün ve (özellikle de) İsmet İnönü’nün sözlerinden anlaşılmaktadır. Hüsrev Bey’in yeni görevine başlamasıyla ilgili olarak Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, “...Hüsrev, pasaportun cebinde; fakat dönmeni değil, orada kalmanı, hudut meselesini hallile sulh ve dostluk siyasetimizde muvaffak olmanı isterim.”[1087] derken, Başbakan İsmet İnönü de,

             “...Hüsrev, senin durumun tıpkı Osmanlı İmparatorluğu’nun inhitat [gerileme, çökme] devirlerinde filolarını Çanakkale Boğazı’na dayayarak sefaret tercümanlarını Babıâli’ye göndererek sadrazama arzularını dikte ettiren devletlerin sefirlerine benzemektedir. Bir farkla ki, devletimiz yurt içinde asayişin ihlaline ve hudutlarında bir Makedonya teşekkülüne mani olmak meşrû hak ve azmiyle seni göndermektedir. Binaenaleyh, sen İran Hükümeti’yle seferber olmuş bir ordumuz arkanda harekete hazır bir halde konuşacaksın. Bu ciddi vaziyetin icabına göre davranmaklığın lazımdır.”[1088] demekteydi.

Hüsrev Bey Tahran’daki görevi için hazırlanırken[1089], Türkiye’nin Temmuz sonunda İran’a vermiş olduğu sert nitelikteki notaya[1090] karşılık olarak İran Hükümeti 10 Ağustos 1930 tarihinde Türkiye’ye bir nota vermiştir. Söz konusu notada İran, sınırda yaşanılan olaylardan kendisinin sorumlu olmadığını belirterek, Türkiye’nin müşterek harekete geçmek gayesiyle İran topraklarında Türk askerlerinin harekât yapma teklifinin kabulüne imkân olmadığını ve Türkiye’nin böyle bir hareketinin devletler hukukuna aykırı olduğunu açıklamıştır.[1091] Ancak, İran yine de bir açık kapı bırakarak, Türkiye’ye sınırın iki yanında ayrı ayrı fakat yakın işbirliğine dayanan operasyonlar yapmayı teklif ediyor ve eğer Türkiye isterse bu konuyla ilgili anlaşmanın içeriğinin birkaç gün içinde görüşülerek tespit edilebileceğini vurguluyordu. Türkiye açısından bu cevap tatmin edici olmasa da, Ankara soğukkanlılığı elden bırakmadan isteklerinde ısrarcı olmayı sürdürecektir. Notanın akabinde Bakanlar Kurulu toplanmış ve İran’a verilecek yeni bir nota konusunda hazırlıklara başlanmıştır.[1092] Söz konusu verilecek olan bu yeni nota (üçüncü nota) Türkiye’nin kararlılığını yansıtması açısından oldukça önemlidir. Basına yansıdığı kadarıyla, Küçük Ağrı Dağı’nın İran tarafındaki kısmının işgali için 9. Kolordu Komutanlığı’na onay veren hükümet; İran’a verdiği notada da, isyancılara karşı yürütülecek olan harekât sırasında, harekâtı kolaylaştırmak için Küçük Ağrı Dağı’nın ve Aybey Dağları’nın işgal edileceğini bildirmiştir.[1093]

Gelişmeler bu yönde seyrederken İran Hükümeti, isyancılara karşı sınırda birtakım önlemler almaya da başlamıştır. İran’ın sınırdaki kuvvetlerini takviye ettiği, bazı isyancıları tutukladığı, İran kuvvetleri ile isyancılar arasında ciddi çatışmalar yaşandığı basına yansımıştır.[1094] Türkiye ile İran arasındaki gerginliğin ciddiyeti, Tahran’daki İngiliz askeri ataşesi Yarbay Dodd’un bu konudaki raporuna da yansımıştır. Yarbay Dodd, raporunda, İran’ın isyancılara ya Türkiye’ye geçmeleri ya da İran güçlerine teslim olmaları yönünde çağrı yaptığını ve bu yüzden çatışmalar yaşandığını belirtmektedir. Türkiye ile İran arasındaki gerginlikte, İranlı Kürtlerin Ağrı’daki isyancılara yardım ettikleri yönündeki Türkiye’nin şikâyetlerinin kısmen haklı olduğunu belirten Dodd; Türkiye’nin İran’a verdiği notada, bu durumun önlenmemesi halinde Küçük Ağrı’nın doğusundaki yerleri işgal edeceği tehdidinde bulunduğuna dikkat çekmektedir. Raporda ayrıca Türkiye ile İran arasında ortaya çıkabilecek bir savaş ihtimali üzerinde durulmakta, ancak İran’ın böyle bir savaşa hazır olmadığı belirtilmektedir.[1095]

İki ülke arasındaki krizin ve Türkiye’nin tırmandırma siyasetinin doruk noktasına ulaştığı Ağustos ayının son haftasına gelindiğinde, İran kendi topraklarındaki isyancılara karşı harekete geçmiş olmakla birlikte, Türk askerlerinin isyancılara karşı İran topraklarında tek başına ya da ortaklaşa bir harekât yürütmesine hala karşı çıkmaktadır. Türkiye’nin bu konuda verdiği üçüncü notaya da bu doğrultuda yanıt veren İran, diğer taraftan Türkiye-İran sınırı konusunda bazı düzeltmeler yapılması yönündeki Türk isteklerine ise olumlu yaklaşmaktadır.[1096] Sınır düzeltimi konusunda İran’la alınan bu mesafe Hüsrev Bey’in basına verdiği bir demece de yansımıştır. Söz konusu demecinde Hüsrev Bey:

             “...Daima emniyetsiz bir hudut, daima eşkıyaya bir yatak ve Türk-İran dostluk bünyesinde adeta bir çıban demek olan Ağrıdağ[ı] ve yollarının Türkiye hududu dâhiline alınarak, ona mukabil memleketimizin aşağılarında mümbit, mahsuldar arazide tavizat vermek sureti ile İran’la emniyetli ve mükemmel bir hudut tashihi yapmak tarafımızdan teklif olunmuştur. Fakat bu hudut meselesi şüphesizdir ki evvela acil olan Ağrıdağ[ı] eşkıyasının tedip ve kâmilen imhasından sonra düşünülecektir.”[1097] demekteydi.

Birkaç gün sonra, İran’ın Maslahatgüzarı Mehmet Sait Han ile Hüsrev Bey’in yeni sınırın tespitiyle ilgili olarak oluşturulan Türkiye-İran Hudut Komisyonu’nun çalışmalarını başlattıkları haberi basına yansımıştır.[1098] Bu gelişmenin ardından Hüsrev Bey 25 Ağustos 1930 tarihinde Tahran’a geçerek görevine başlarken[1099], söz konusu komisyon da 31 Ağustos 1930 tarihinde Iğdır’da toplanarak çalışmalarına başlamıştır.[1100] Türkiye ile İran arasındaki bu yeni durum 27 Ağustos 1930 tarihinde İstanbul’daki İngiliz Maslahatgüzarlığı tarafından İngiltere Dışişleri Bakanlığı’na gönderilen rapora da yansımıştır. Söz konusu raporda, Türkiye’nin yeni Tahran Büyükelçisi’nin “Türk–İran ilişkilerinin dostane olduğu yolundaki” demecinden bahsedilirken, Türkiye’nin isyancıları kovalamak için İran sınırını geçmek konusundaki talebinin İran tarafından kabul edilmediği, buna karşılık Türkiye’yle işbirliğini kabul ettiği belirtilmekteydi.[1101]

İran’la yeni sınırın tespiti konusunda çalışmalar devam ederken, Türk ordusu da Ağrı Dağı’na yönelik olarak yapacağı ana askeri harekât için hazırlıklarını tamamlamaktaydı. Daha önce Haziran sonunda başlatılması öngörülen söz konusu tenkil harekâtı, “bölgenin arazi şartlarının taktik harekâta etkisi” konusunda bir inceleme yapan 9. Kolordu’nun teklifi üzerine, 8 Mayıs 1930 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla Eylül ayına ertelenmişti.[1102] Diğer taraftan, harekâtı yürütecek olan 9. Kolordu Komutanlığı’nın başına da Mart ayında Korgeneral Salih [Omurtak] Paşa[1103] getirilmişti.[1104] Bu çerçeve dâhilinde, icrası Eylül 1930’e bırakılan III. Ağrı Harekâtı için gereken hazırlıklar son aşamaya gelirken, 9. Kolordu Komutanlığı 4 Eylül 1930’da Genelkurmay Başkanlığı’na sunduğu harekât planında, “...Kolordu, Ağrı eşkıyasının İran’a kaçmalarına meydan verilmeyerek imhası maksadı ile 7 Eylül 1930 günü fecirle beraber taarruza başlayacaktır.”[1105] demekteydi.   

Planın en önemli tarafı, isyancıların İran’a kaçmalarının engellenmesi için Küçük Ağrı Dağı’nın ve Aybey Dağları’nın işgaliydi ki, bu durum, yeni sınırın tespitiyle ilgili çalışmalar devam ederken Türk askerlerinin (1913 tarihli İstanbul Protokolü’ne göre tartışmalı da olsa) İran topraklarına fiilen gireceği/girmek zorunda kalacağı anlamına geliyordu. Diğer bir deyişle, Türkiye krizin bu aşamasında dene ve gör olarak niteleyebileceğimiz bir zorlayıcı diplomasi stratejisini de uygulamaya koymayı kararlaştırmıştır. Bu hususla ilgili olarak planın ayrıntılarında şöyle denilmekteydi:

             “...Mürettep 3. Tümen, ...6/7 Eylül gecesi Surbahan ve Gürbulak bölgesine inecek ve aynı gece... 3. Tümenin diğer piyade alayı Giberan güney sırtlarında bulunacak ve bütün tümen, ilk emirle süvari tümenini takiben Aybey Dağları bölgesine intikal etmek üzere hazır bulunacaktır.

             ...Süvari Tümeni, ...Aybey Dağları’na ilerleyerek 7 Eylül sabahı fecirden önce Aybey Dağları’nı ele geçirecektir. Süvari Tümeninin görevi: 9. Tümenin baskısı karşısında eşkıyanın gerek doğrudan doğruya Kozlu Vadisi ile Aybey Dağları’na, gerek Karnıyarık bölgesinin ve Küçük Ağrı’nın güneyinden doğuya ve gerekse Serdarbulak üzerinden ve Küçük Ağrı’nın kuzey payelerini dolaşarak muhtemel firarlarını önlemektir.

             Süvari Tümeni, Aybey Dağları’nı ele geçirdikten sonra düşmanın çekilme durumunu dikkatle takip etmesi ve eşkıyanın Küçük Ağrı kuzey payelerinden doğuya doğru firar ihtimali kuvvetli olduğuna göre, sıklet merkezini bu bölgeye yakın bulundurması lâzımdır.

             ...Iğdır Bölge Komutanlığı, 6 Eylül akşamına kadar Aralık’ta toplanması bildirilen kuvvetlerle ...7 Eylül fecirle beraber Takaltı genel istikametinde ilerleyecek ...Eşkıyanın İran hududuna doğru kaçması halinde hiçbir şey düşünmeden bütün kuvvetiyle üzerine atılacaktır.

             Tendürük Grubu, evvelce bildirilen bölgede ve İran dâhilinde Tendürük Dağı ve güneyi istikametinden gelmesi muhtemel eşkıya tecavüzlerine karşı ...bütün  kuvveti ile tenkil ve imha için hazır bulunacaktır.

             ...Hava kuvvetleri[1106], alacakları emre göre 7 Eylül sabahı saat 05:00’ten itibaren filolar halinde uçarak kıtalarımızın taarruzunu destekleyecek ve eşkıyaya bomba ve makineli tüfekle taarruz edecektir...”[1107]

Bu esaslar dâhilinde 7 Eylül 1930’da 9. Kolordu’nun komutasında III. Ağrı Harekâtı başlamıştır. Aynı gün, Genelkurmay Başkanlığı, 9. Kolordu Komutanlığı’ndan aldığı raporlara dayanarak Başbakanlık, Dışişleri, İçişleri ve Milli Savunma bakanlıkları ile I. Genel Müfettişliği’ne Aybey Dağları’nın işgal edildiği ve isyancıların o yönde İran’a giden çekilme yollarının istikametinin kapandığı bilgisini vermiştir.[1108] Bunun anlamı, isyancılara karşı oluşturulan ve Küçük Ağrı Dağı’nı hedef alan kuşatma çemberinin (kıskacın) güney kanadının kapandığıydı. 8 Eylül günü ise, Genelkurmay Başkanlığı, İçişleri Bakanlığı’na verdiği bilgide, Ağrı Dağı’nın kuzeyinden ilerleyen Türk birliklerinin isyancıları güneye doğru sürüklemekte olduğunu, İran sınır bölgesinde tenkil için ayrılan kıtaların toplanmasının devam ettiğini ve pek yakında bu bölgede de kesin bir tedip harekâtına başlanacağı bilgisini veriyordu.[1109] Diğer bir deyişle, kuşatma çemberinin kuzey kanadı da kapanmak üzereydi. Nitekim 9 Eylül günü, Türk birliklerinin kuşatma çemberini daraltmak ve isyancıları tam anlamıyla etkisiz hale getirmek için Küçük Ağrı Dağı’nı da işgal ettiği bilgisi Genelkurmay Başkanlığı tarafından bildiriliyordu.[1110]

Türk askerlerinin Küçük Ağrı Dağı’nı ve Aybey Dağları’nı işgal ederek İran yönünden bir harekâta girişmiş olması isyancılarda büyük bir şaşkınlık yaratmıştır. Nitekim, isyancıların lideri Yüzbaşı İhsan Nuri, harekâtın üçüncü gününde, Türk askerlerinin İran yönünden de harekete geçtiklerini gördüklerinde yaşadıkları şaşkınlığı şöyle anlatmaktadır:

             “...İşte tam o zaman İran sınır karakolunun bulunduğu Aybey [Dağları] tarafından önce top, ardından tüfek ve mitralyöz sesleri yükseldi. Bizim için İran askerleriyle de bir yandan çatışmak çok kötü olacaktı. Ben durumun yanlış anlama sonucu meydana geldiğini düşünerek meseleyi halletmek için o tarafa doğru gittim. Oraya vardığımda, Türk kuvvetlerinin İran tarafından Ağrı’ya saldırıya başlamış olduklarını gördüm. İran devletinin Türkiye Cumhuriyeti’nin isteği üzerine Kürt Milli Kurtuluşçularını yani İrani Aryen ırkını ortadan kaldırmak için bu topraklarını Türk ordusuna verdiği anlaşılıyordu...”[1111]

Harekâtın sonuna yaklaşılırken, isyancılar İran tarafında tutunabilecekleri bir nokta kalmadığı için, 11 Eylül günü son bir ümitle Büyük Ağrı Dağı’nın kuzeydoğu yamaçlarına yönelerek bir yarma harekâtına girişmişler ancak başarısız olmuşlardır. 12/13 Eylül gecesi yaşanan son çatışmalardan[1112] sonra, 14 Eylül 1930’da, Genelkurmay Başkanlığı III. Ağrı Harekâtı’nın isyancıların kesin bir şekilde yenilgisiyle son bulduğunu açıklamıştır.[1113]

Harekât bu şekilde son bulurken, uygulanmakta olan zorlayıcı diplomasinin yeni bir aşamasını oluşturan dene ve gör türündeki bir zorlayıcı diplomasi stratejisi çerçevesinde Küçük Ağrı Dağı ve Aybey Dağları’nın Türk askerleri tarafından işgaliyle sınır uyuşmazlığında da fiili bir durum yaratılmış oluyordu. Bu fiili durumun, Türkiye’nin baskısı ve kararlılığı sonucu İran tarafından kerhen kabul edildiğini söylemek yanlış olmayacaktır. Zira, Hüsrev Bey de anılarında, askeri harekâtın bir gereği olarak, Türk askerlerinin Aybey Dağları’na kadar ilerleyip bu hattı (ve dolayısıyla Küçük Ağrı Dağı’nı) işgale mecbur olduğunu ve bu işgal sayesinde, İran tarafının da Türk karargâhıyla temasa geçmek ve kaçan isyancıları gözaltına almak suretiyle bir nevi müşterek harekâta razı edildiğine[1114] dikkat çekmektedir.

Bu dağların işgalleriyle ilgili bir diğer önemli nokta ise, harekât sonrasında Türkiye ile İran arasında yeni bir sınır antlaşması yapılana dek bu işgal durumunun sürdürülmüş olmasıdır. Hüsrev Bey’in, bu duruma ilişkin tespiti şöyledir:

             “...Aradan geçen üç ay içinde hududumuzun asilerden temizlenmesi harekâtı tamamen bitmiş fakat lüzumu kadar kıtaatımız müteferrik Kürt çetelerinin tecavüzlerini önlemek için işgal ettiğimiz ve esasen münazaalı olan mıntıkalarda kalmışlardı...”[1115]

Bu tespitten yola çıkarak, işgal durumunun sınır güvenliğini tam anlamıyla sağlamak için askeri bir gereklilik olarak sürdürüldüğünü söylemek mümkünse de; bu işgalin, yeni sınırın tespiti noktasında İran’la yapılacak olan müzakerelerde Türkiye’nin elini güçlendirdiği de açıktır. Diğer bir deyişle, Türkiye’nin gerek harekât öncesinde, gerek harekât sırasında büyük bir kararlılıkla uyguladığı zorlayıcı diplomasisi, bu diplomasinin siyasi, hukuki ve askeri hedeflerinin tam olarak elde edileceği yeni sınır antlaşması yapılıncaya kadar devam edecektir.

             (c) Sınır Uyuşmazlığının Çözümü (1930-1932)

1555 tarihli Amasya Anlaşması’nda ana hatları çizilen ve 1639 tarihli Kasr-ı Şirin Anlaşması’yla belirlenen hattın büyük kısmını günümüze kadar koruyarak gelen Türk-İran sınırına[1116] ilişkin olarak o zamandan beri çok sayıda düzenleme yapılmıştır. Sınırla ilgili olarak Osmanlı İmparatorluğu dönemindeki en son düzenleme 1913 İstanbul Protokolü olmasına rağmen, protokolde öngörülen sınır komisyonunun çalışmalarını gerçekleştirememiş olması ve protokolün de onay aşamasını tamamlamamış olmasından dolayı, 1823’ten bu yana küçük sorunlarla devam edegelen Türk-İran sınır sorunu 1920’lerden itibaren ilişkilerin gerginleşmesine neden olmuştur. Bu gerginleşme 1930’da iki ülkeyi savaşın eşiğine dahi getirmiştir.[1117]

Sınır sorununun bu boyuta gelmesinde başka bazı faktörlerin de payı bulunmakla birlikte[1118], ana faktör, sınırın iki tarafında yaşayan yarı-göçebe Kürt aşiretlerinin faaliyetleriydi. Bu bağlamda, aşiretler sınırı serbestçe kullanarak ve siyasi faaliyetleriyle sınırın iki tarafında da asayişi tehdit ederken, iki ülkenin bunlara karşı uyguladığı farklı politikalar da birbirleri açısından endişe oluşturmaktaydı. Özellikle, aşiretlerin yasadışı eylemlerine karşı kolluk güçleriyle girdiği çatışmalar, sınırın diğer tarafına da taşmakta ve her defasında iki ülkeyi karşı karşıya getirmekteydi. Ayrıca, dönem dönem iki ülke de Kürt aşiretlerini birbirine karşı kullanırken[1119], Kürt aşiretleri de siyasi hedefleri için iki ülkeyi birbirine karşı kullanmaktaydı.

Türkiye’nin “baskıyı aşamalı olarak arttırma” türünden bir zorlayıcı diplomasi stratejisini uygulamaya koymak suretiyle İran üzerinde oluşturduğu baskı ve III. Ağrı Harekâtı’yla birlikte sınırda yarattığı fiili durum, 1926’dan bu yana gündemden düşmeyen ve gerginlik yaratan sınır sorunun bir antlaşmayla çözüme kavuşturulması yolunda önemli bir adım olmuştur. III. Ağrı Harekâtı’nın 14 Eylül 1930’da sona ermesinden hemen bir gün sonra, Türkiye’nin yeni Tahran Büyükelçisi Hüsrev Bey 15 Eylül 1930’da Şah Rıza Pehlevi Han’a Mustafa Kemal Atatürk’ün göndermiş olduğu itimatnameyi sunarak görevine resmen başlamış, Şah’la Ağrı İsyanı’nı ve sınır konusunu görüşmüştür.[1120]

Bu gelişmenin ardından karşılıklı heyetlerin bir araya gelmesiyle birlikte, Türkiye-İran sınırıyla ilgili olarak 1931 yılı içerisinde yapılan uzun görüşmelerin kilit noktasını 1913 tarihli İstanbul Protokolü oluşturmaktaydı. Türkiye, bu protokolün Türkiye tarafından (Osmanlı İmparatorluğu’nca) onaylanmadığı için hukuken geçersiz olduğunu savunurken; işgal ettiği araziye karşılık olarak da, stratejik önemi olmayan ancak tarımsal değeri olan aynı miktarda bir araziyi İran’a vermeyi teklif etmekteydi. İran ise söz konusu protokolde çizilen sınırın değiştirilmesine karşı olduğunu söyleyerek, Türkiye’nin arazi değişimi teklifine sıcak bakmamaktaydı. İran’ın böyle davranmasının esas sebebi, 1913 tarihli İstanbul Protokolü’nün aynı zamanda Şattülarap üzerinden geçen sınır konusunda kendi lehine hükümler içermesiydi. İran, Türkiye’nin tezini kabul ettiği taktirde, bu protokolün geçerliliği konusunda Irak’a karşı ileri sürdüğü tezin dayanağı da ortadan kalkmış olacaktı. Bu nedenle de görüşmelerde tıkanma yaşanırken, Türkiye’nin işgal ettiği arazilerdeki fiili durumu da devam etmiştir.[1121] İran’ın katı tutumu ancak 1931 yılının yaz aylarında kırılabilmiş ve taraflar bazı konularda bir mutabakata varılabilmişlerdir. Buna göre Türkiye, Ağrı Dağı’nın tamamını (yani Küçük Ağrı’nın kendisine ait olmayan kısmını) alması karşılığında, Kotur (Van ilinde yer alan bir bölge) yakınında bulunan ve Bazirgan yakınında bulunan (Makü ve Beyazıt yolunun kesiştiği noktada) iki toprak parçasını İran’a vermeyi kabul etmiştir.[1122] Bu gelişmeden sonra, Hüsrev Bey sınır düzeltme çalışmalarının son durumu hakkında Ankara’yı bilgilendirmek ve kesin talimat almak için 1931 Ekim ayı içerisinde Ankara’ya gelerek, sınır hakkındaki görüşlerini ve son durumu Mustafa Kemal Atatürk’le görüşmüştür. Hüsrev Bey’in, görüşmelerin bir an önce sonlandırılması gerektiği ve bunun için de Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Bey’in de kendisiyle Tahran’a gelmesinin Şah Rıza Pehlevi Han’ı etkilemek bakımından iyi olacağını belirtmesi üzerine; Atatürk, Tevfik Rüştü Bey’i Tahran’a gitmesi için görevlendirmiş ve taraflar arasında bir anlaşmazlık durumunda Ankara’nın Şah’ın hakemliğini kabul ettiğini belirtmiştir. Ankara, Tevfik Rüştü Bey’i Tahran’a göndermekle, sınır sorununun çözümüne ne kadar önem verdiğini de ortaya koymuş oluyordu.[1123]

Türk heyetinin 17 Ocak 1932’de Tahran’a ulaşmasından sonra sınırın tespitiyle ilgili bazı görüş ayrılıkları da[1124] Tevfik Rüştü Bey’in ve Furugi Han’ın çabalarıyla bir çözüme kavuşturularak, 23 Ocak 1932’de iki antlaşma imzalanmıştır. Bunlardan birincisi Türkiye-İran Hudut Hattının Tayinine Dair İtilafname[1125] (Türkiye-İran Sınır Anlaşması), diğeri ise Türkiye ile İran Arasında Uzlaşma, Adli Tesviye ve Hakem Muahedenamesi’dir.[1126] Bu anlaşmalarla birlikte, Türkiye, Ağrı Dağı’nın tamamını (yani Küçük Ağrı’nın kendisine ait olmayan kısmını da) alması karşılığında, Kotur ve Bazirgan yakınında bulunan iki toprak parçasını İran’a vermeyi kabul etmiştir.

             (d) Değerlendirme

Türkiye, 1920-1938 yılları arasında bir dizi Kürt isyanıyla uğraşmak zorunda kalmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılış dönemiyle birlikte kendisini göstermeye başlayan Kürtçülük hareketleri, dış güçlerin de tahrikleriyle hem Milli Mücadele döneminde hem de Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra faaliyetlerini arttırarak, Türkiye’nin doğu illerinde çeşitli isyanların ortaya çıkmasında etkili olmuşlardır.

Türkiye Cumhuriyeti kuruluşundan itibaren çeşitli dönemlerde, esas itibariyle Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyılında ortaya çıkan Kürt isyanlarının bir devamı olarak, bir dizi Kürt isyanıyla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Gerek cumhuriyetin üzerine oturduğu siyasal ve anayasal felsefenin benimsenmesi noktasında Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da yaşayan bazı Kürt aşiretlerinin bunu reddetmesi, gerek “Doğu Sorunu”nun bir uzantısı olarak dönemin büyük güçlerinin Türkiye’deki bu kesimleri “ayrılıkçılık” noktasında desteklemesi, gerekse Türkiye’nin sınır komşularının siyasi ve askeri nedenlerle isyancı Kürt aşiretlerine destek vermesi, Türkiye’nin bu konuda bir dış siyasa belirlemesini de gerekli kılmıştır.

Bu çerçevede, 1926–1930 döneminde üç aşamada gelişen Ağrı İsyanı, ülke içinde huzursuzluk ve güvensizliğe neden olduğu gibi, isyancı Kürt aşiretlerinin İran’dan destek alıyor olması da Türkiye ile İran arasında dozu giderek artan gerilimlere ve nihayet bir krize neden olmuştur. Türkiye, 1930’lara gelinceye kadar Türkiye–İran sınırındaki Kürt aşiretlerinin suç teşkil eden faaliyetleri konusunda İran’dan beklediği desteği alamadığı gibi; isyancılara karşı yürütülen askeri harekâtlar sırasında, isyancıların İran’ın fiili denetiminde olan[1127] Küçük Ağrı Dağı’nın İran tarafına kaçmaları ve İran’ın bu konudaki eylemsizliği, harekâtlardan beklenen neticenin alınmasına engel olmuştur. Türkiye, bu soruna diplomatik yollardan çözüm bulabilmek için İran’la çeşitli tarihlerde anlaşma ve protokoller akdetmiştir.

Ne var ki, Haziran 1927’de özellikle Ağrı bölgesindeki asilere karşı bir tedip harekâtı düzenlenmesine rağmen, isyancıların büyük çoğunluğu yine İran’a kaçmıştır. Bu tür tedip harekâtları, isyancıları tam anlamıyla etkisiz hale getirebilmek için sınır istihbaratına ve İran’ın desteğine mutlak surette gereksinim olduğunu her defasında ortaya koymuştur. Aslında, Türkiye öteden beri, bölgede askeri operasyonlar yaparken İran’ı isyancılara karşı daha etkili önlemler almak konusunda uyarmaktaydı. Bu bağlamda, Ağrı İsyanı’nın kontrol altına alınması bakımından 1926 tarihli “Türkiye-İran Emniyet ve Muhadenet Muahedesi”büyük önem taşımasına rağmen, antlaşma hükümlerinin uygulanması konusunda İran’ın gevşek sayılabilecek tutumu, ilişkilerdeki gerginliği yeniden arttırmaktaydı. Türkiye’nin somut talepleri, sınırın isyancılara kapatılması, askeri harekâtlar sırasında kaçıp kurtulan isyancıların İran’a sığınmalarının önlenmesi ve ortak sınırın yapılacak bir antlaşma yoluyla tespiti noktalarında toplanıyordu. Gerek 1926 tarihli “Türkiye-İran Emniyet ve Muhadenet Muahedesi”, gerekse bu antlaşmaya ek olarak imzalanan 1928 tarihli ek Protokol sınır güvenliği konusunda iki ülkeye de karşılıklı yükümlülükler getirmesine rağmen, İran’ın isyancılara karşı tutumunda Türkiye lehine bir değişim yaşanmamıştır. Öte yandan, o yıllarda Türkiye ile İran arasında sınırdaki Kürt aşiretlerinin yarattığı asayiş sorunlarının yanında, bir de Osmanlı İmparatorluğu’nda kalma bir sınır problemi de mevcuttu. Bu sınır problemi 1913 tarihli İstanbul Protokolü’yle Küçük Ağrı Dağı’nın İran sınırları içerisinde kalan bölümünde düğümlenmekteydi. Küçük Ağrı Dağı, isyancıların Türkiye’de eylem yaptıktan sonra, rahatlıkla sınırı geçerek kendilerini güvene aldıkları bir bölgeydi. Gerek dağın bu özelliği, gerek İran’ın sınır güvenliği konusunda gevşek davranması, gerekse 1913 İstanbul Protokolü’nün Osmanlı İmparatorluğu döneminde meclisin onay işlemine girmemiş olması, Türkiye’yi hem isyancılar konusunda hem de yeni sınırın tespiti noktasında ortak düşünmeye itmiştir. Bu çerçevede 1929 yılı sonunda Türkiye’nin karar alıcıları oluşturdukları zorlayıcı diplomasi çerçevesinde, hem Ağrı İsyanı’nı kesin bir şekilde sonlandırmak, hem de Türk–İran sınırını kesin bir şekilde tespit etmek noktasında İran’ı müzakere masasına çekmeyi hedeflemiştir. Diğer bir deyişle, Türkiye’nin izleyeceği zorlayıcı diplomasi, askeri harekâtlar sırasında kaçıp kurtulan isyancıların İran’a sığınmaya mecbur edilmeleri ve bunun ortaya çıkardığı fiili durumdan istifade ederek, ortak sınırın yapılacak bir antlaşma yoluyla tespiti noktalarında toplanıyordu.

Bu hedefler doğrultusunda Türkiye İran’a karşı uygulayacağı zorlayıcı diplomaside “baskıyı aşamalı arttırma” stratejisi türünden bir hareket tarzını benimsemekle birlikte, gerginliğin krize evrildiği aşamaya doğru verilen notalarla da “zımni ültimatom” stratejisinin de İran’a karşı başarıyla kullanıldığı görülmüştür. 1930 yılının Haziran, Temmuz, Ağustos ve nihayet ana askeri harekâtın gerçekleştirileceği Eylül ayları boyunca, Türk hükümetinin İran’a karşı başarılı bir “tırmandırma siyaseti” izleyerek askeri ve diplomatik eylemlerle kararlılığını ortaya koyduğu, basın ve kamuoyunda da bu konunun oldukça yüksek bir duyarlılıkla işlendiği görülmektedir. Karşılıklı nota teatilerinin, sertleşmelerin yaşandığı bu süreçte, Türkiye bir yandan İran üzerinde “baskıyı aşamalı arttırma” olarak niteleyebileceğimiz türden bir “zorlayıcı diplomasi” stratejisini uygulayarak İran üzerinde etki yaratmaya ve baskı kurmaya çalışılırken; diğer yandan, Türk askerlerinin İran topraklarında da harekâtı sürdürebilmesi ve ortak sınırın bir anlaşma zemininde çözüme kavuşturulması için görüşmeler yoluyla sonuç elde etmeye çalışmıştır.

Haziran 1930’dan Eylül 1930’un ortasına kadar Türkiye uygulamakta olduğu zorlayıcı diplomasinin esas hedefi olan Küçük Ağrı Dağı’nı işgal edebilmek için, yürüttüğü harekâtlarla isyancıları İran sınırına doğru sürerek, İran’a sığınmak mecburiyetinde bırakmıştır. Böylelikle, isyancıların İran’a doğru kaçmaya başlamasıyla birlikte Türkiye–İran sınırında askeri açıdan fiili bir durum yaratılarak zorlayıcı diplomasinin tam anlamıyla devreye sokulması söz konusu olmuştur. Diğer bir deyişle, daha önce gerçekleştirilen askeri harekâtlardan farklı olarak, kesin sonuca ulaşmada askeri ve diplomatik açıdan iki ülke arasında ciddi bir “kriz” durumunun oluşması/yaratılması söz konusu olmuştur.

Fiilen İran’ın denetiminde olan ama egemenliğinin kimde olduğu hukuken tartışmalı Küçük Ağrı Dağı’nın İran tarafına kaçan isyancıları tamamen etkisiz hale getirmek için Türkiye buraya belli ölçülerde girerek, harekâtın selameti ve ortak sınırın tespiti noktasında güçlü bir pozisyon elde etmeye çalışmıştır. İsyancılara karşı harekete geçmede isteksiz olan İran, ortak harekâta da yanaşmayarak, bir anlamda Türkiye’ye istediği fırsatı vermiştir. Şüphesiz, Türkiye’nin bu sonucu elde etmesinde, gerçekleştirdiği büyükelçi değişimi, kamuoyunda ve basında yaratılan hava, gittikçe sertleşen notalaşmaların büyük rolü olmuştur. Türkiye’nin karar alıcıları, ordunun gücünü diplomasinin arkasına sürerek adeta “kadife eldiven içindeki demir bir yumruk” gibi bu gücü İran’a göstermeye çalışmışlardır. Sonuç olarak, 1930 Eylül’ünün ilk haftası içerisinde isyancılara karşı başlatılan ana askeri harekâtla, Küçük Ağrı Dağı ve Aybey Dağları işgal edilerek, isyancıların geri çekilme yolları ve bölgeleri kapatılmış ve dört yıldır süren Ağrı İsyanı sona erdirilmiştir.

Harekât bu şekilde son bulurken, Küçük Ağrı Dağı ve Aybey Dağları’nın Türk askerleri tarafından işgaliyle İran’la yaşanmakta olan sınır uyuşmazlığında da fiili bir durum yaratılmıştır. Bu fiili durum, Türkiye’nin baskısı ve kararlılığı sonucu İran tarafından kerhen kabul edilmiştir. Zira, Tahran Büyükelçisi Hüsrev Bey de anılarında, askeri harekâtın bir gereği olarak, Türk askerlerinin Aybey Dağları’na kadar ilerleyip bu hattı (ve dolayısıyla Küçük Ağrı Dağı’nı) işgale mecbur olduğunu ve bu işgal sayesinde, İran tarafının da Türk karargâhıyla temasa geçmek ve kaçan isyancıları enterne etmek suretiyle bir nevi müşterek harekâta razı edildiğine dikkat çekmektedir. Dolayısıyla, işgal durumunun sınır güvenliğini tam anlamıyla sağlamak için askeri bir gereklilik olarak sürdürüldüğünü söylemek mümkünse de; bu işgalin, yeni sınırın tespiti noktasında İran’la yapılacak olan müzakerelerde Türkiye’nin elini güçlendirmiş olduğu da bir gerçektir. Diğer bir deyişle, Türkiye’nin gerek harekât öncesinde, gerek harekât sırasında büyük bir kararlılıkla uyguladığı zorlayıcı diplomasisi, bu diplomasinin siyasi, hukuki ve askeri hedeflerinin tam olarak elde edileceği 1932 tarihli yeni sınır antlaşması yapılıncaya kadar devam edecektir. Bu anlaşmayla birlikte, Türkiye, Ağrı Dağı’nın tamamını (yani Küçük Ağrı’nın kendisine ait olmayan kısmını) alması karşılığında, Kotur ve Bazirgan yakınında bulunan iki toprak parçasını İran’a vermeyi kabul etmiştir.

             (2) 1963–1964 Kıbrıs Krizi

Tablo 18: 1963−1964 Kıbrıs Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Cemal GÜRSEL

(1895-14.09.1966)

(4. T.C. Cumhurbaşkanı)

27 Mayıs 1960-14 Mart 1966

Hükümet

10. İNÖNÜ Hükümeti

(CHP-Bağımsızlar Koalisyonu)

(28. T.C. Hükümeti)

25 Aralık 1963-13 Şubat 1965

Başbakan

Mustafa İsmet İNÖNÜ

(1884-25.12.1973)

Dışişleri Bakanı

Feridun Cemal ERKİN

(1883-05.01.1972)

1 Nisan 1962-20 Şubat 1965

Milli Savunma Bakanı

İlhami SANCAR

(1909-13.12.1986)

20 Kasım 1961-20 Şubat 1965

TBMM Başkanı

Fuat SİRMEN

(1882-06.06.1968)

(9. TBMM Başkanı)

1 Kasım 1961-10 Ekim 1965

Genelkurmay Başkanı

Orgeneral Cevdet SUNAY

(10.02.1899-22.05.1982)

4 Ağustos 1960-16 Mart 1966

             (a) Kıbrıs Sorunu’nun Tarihsel Arkaplanı

Kıbrıs Sorunu, uluslararası bir uyuşmazlık olarak, 1955 yılından bu yana Türk dış politikasının ana konularından birini oluşturmaktadır. Türkiye’nin Kıbrıs Sorunu’na taraf olmasının temel nedenleri; adanın geçmişte[1128] Türk hâkimiyetinde olması, adanın hem Türkiye’nin Akdeniz kıyılarına yakınlığı nedeniyle jeopolitik/jeostratejik açıdan[1129] hem de Lozan Barış Andlaşması’yla kurulan Türk-Yunan dengesi açısından önem arz etmesi, adada önemli büyüklükte bir Türk cemaatinin yaşamakta olması ve bu cemaate karşı zaman zaman girişilen baskı ve şiddet içeren eylemlerin varlığı olarak özetlenebilir.

Sorunun ortaya çıkışı, 1878’de İngiltere’nin Kıbrıs adasının yönetimini üstlenmesinden[1130] itibaren her fırsatta ““enosis””[1131] taleplerini dile getiren Kıbrıslı Rumların bu doğrultudaki çabalarının II. Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında yoğunlaşmasıyla yakından ilgilidir. Bu çerçevede, İngiltere’nin adada yerel yönetimler için seçim yapılması amacıyla 1941’de siyasal faaliyetlere izin vermesinden sonra; Kıbrıslı Rumlar, Kilise ve AKEL’in (Anorthotikó Kómma Ergazómenou Laoú /Emekçi Halkın İlerici Partisi) önderliğinde “kendi kendini yönetme” (self-government) ve ““enosis”” taleplerini daha yüksek sesle dile getirerek İngiliz yönetimine karşı mücadele başlatmışlardır. 1941-1954 yılları arasında, Yunanistan’ın da desteklediği Rum talepleri karşısında ara çözümlerle durumu idare eden İngiltere; bu dönemden sonra Ortadoğu’daki dengeleri de göz önüne alarak, iç politikada giderek başına dert olan ve kendisini yıpratan bu sorun karşısında politika değişikliğine gitmek zorunda kalmıştır.

Sorunu uluslararasılaştırma çabalarında[1132] ve İngiltere nezdindeki girişimlerinde bekledikleri sonucu elde edemeyen Kıbrıslı Rumlar, Nisan 1955’ten itibaren Albay Georgias Grivas’ın liderliğindeki EOKA[1133] (Ethniki Organosis Kiprion Agoniston/Kıbrıslı Savaşçıların Ulusal Örgütü) aracılığıyla silahlı şiddet eylemlerine başlamışlardır. Silahlı şiddet eylemlerinin artması karşısında İngiltere, Yunanistan ve Türkiye’nin de katıldığı üçlü bir konfererans tertip ederek (29 Ağustos 1955’te Londra Konferansı’nda) sorunu görüşmüş ve Kıbrıs için yeni reform tasarısını (yeni anayasayla Kıbrıs’ın kendi kendini yönetme aşamasına geçebileceğini) açıklamıştır. Gerek reform önerisinin taraflarca kabul edilmemesi, gerekse Türkiye’de ortaya çıkan “6-7 Eylül Olayları”nın yarattığı olumsuz hava sonucunda konferans sonuç elde edemeden dağılırken; Türkiye de bu konferansla birlikte sorunun tarafı haline gelmiştir.[1134] Mart 1956’da Kıbrıs Rum toplumu lideri Başpiskopos Archbishop Makarios’un EOKA’yla ilişkileri gerekçe gösterilerek İngiltere tarafından sürgüne göndermesiyle birlikte adadaki şiddet eylemleri daha da artarken; aynı yıl patlak veren Süveyş Krizi’nin İngiltere açısından yarattığı başarısızlık İngiltere’nin tutumunu da etkilemiştir. Self-determinasyon ilkesinin Kıbrıs’a uygulanmasını kabul eden İngiliz hükümeti, 1956-1958 yılları arasında sorunun çözümü için çeşitli planlar ortaya koymuş[1135], ancak bir netice elde edememiştir. Toplumlararası çatışmaların hızla artması ve buna bağlı olarak Türkiye-Yunanistan ilişkilerinin gerginleşmesinin NATO’nun güneydoğu kanadında yarattığı/yaratacağı çatlak karşında ABD devreye girerek sorunun çözümü için ağırlığını ortaya koymuştur.[1136] Bu bağlamda, Washington’un “bağımsız” bir Kıbrıs devletinin kurulması için Ankara ve Atina nezdinde başlattığı girişimler sonucu gerçekleştirilen Zürih Zirvesi (6-11 Şubat 1959) ve Londra Konferansı (17-19 Şubat 1959) sonucunda bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulması için gerekli olan hukuksal metinlerin imzalanmasıyla birlikte Kıbrıs Sorunu’nun ilk aşaması sona ermiştir.

             (b) 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları ve Bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kuruluşu (1960)

11 Şubat 1959’da, Kıbrıs Sorunu’nun çözümüne ilişkin olarak Türkiye ile Yunanistan arasında “Zürih Antlaşmaları” olarak anılan şu belgeler imzalanmıştır:

             1) Zürih’te imzalanan belgelerin içerik ve anlamını açıklayan “Centilmenlik Antlaşması”,

             2) Bir yıl içinde kurulacak olan bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin anayasal çerçevesini ortaya koyan “Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Temel Yapısına İlişkin Antlaşma”,

             3) Kıbrıs Cumhuriyeti, Türkiye ve Yunanistan arasında imzalanacak olan “İttifak Antlaşması”nın parafe edilen metni,

             4) Kıbrıs Cumhuriyeti, Türkiye ve Yunanistan arasında imzalanacak olan “Garanti Antlaşması”nın parafe edilen metni.

Söz konusu bu belgelerin geçerlilik kazanabilmesi için Kıbrıs’taki iki toplumun temsilcileri tarafından da imzalanması gerektiği için bu amaçla toplanan Londra Konferansı sonucunda, 19 Şubat 1959’da İngiltere, Türkiye ve Yunanistan başbakanları (Anthony Eden, Adnan Menderes, Konstantin Karamanlis) ile Kıbrıs Rum toplumu temsilcisi Archbishop Makarios ve Kıbrıs Türk toplumu temsilcisi Fazıl Küçük tarafından imzalanan “Londra Antlaşmaları” şu belgelerden oluşmaktaydı:

             1) Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kuruluşuna İlişkin Temel Antlaşma,

             2) İngiltere, Türkiye, Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti arasında imzalanan “Garanti Antlaşması”[1137],

             3) Türkiye, Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti arasında imzalanan “İttifak Antlaşması”[1138],

             4) İngiltere hükümetinin 17 Şubat 1959 tarihli bildirisi,

             5) Türkiye ve Yunanistan dışişleri bakanlarının (F. Rüştü Zorlu ve T. Evangelos Averof) 17 Şubat 1959 tarihli bildiriyi kabul ettiklerine ilişkin bildirileri,

             6) Makarios’un ve Küçük’ün Londra’da imzalanan belgeleri kabul ettiklerine dair bildirileri,

             7) Kıbrıs Anayasası ve ilgili belgelerin yürürlüğe konması için alınacak geçici önlemlerle ilgili sözleşme.

Bütün bu çerçeve dahilinde, 16 Ağustos 1960 tarihinde, Zürih ve Londra Antlaşmaları’nda kabul edilen belgeler tüm taraflarca (“Lefkoşa Antlaşmaları” adı altında) imzalanarak, bu esaslar çerçevesinde hazırlanan Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası’yla[1139] “bağımsız” ve “egemen”[1140] Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulduğu ilan edilmiştir.[1141]

Söz konusu belgelerin çalışmamız açısından önemli olanları şunlardır: “Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kuruluşuna İlişkin Temel Antlaşma”, “Garanti Antlaşması” ve “İttifak Antlaşması”. Bu antlaşmaların Türkiye’nin 1963-1964 ve 1967 Kıbrıs krizlerinde takındığı tutumlar ve 1974’te gerçekleştirdiği Kıbrıs Barış Harekâtı’nın dayanakları açısından önemleri büyüktür. Bu bağlamda, söz konusu antlaşmaların konumuz açısından önemli maddeleri şöyledir:

             1) “Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kuruluşuna İlişkin Temel Antlaşma”

              “Madde 181

             Kıbrıs Cumhuriyeti, Türkiye, Yunanistan ve İngiltere arasında imzalanacak olan, Kıbrıs      Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını, ülke bütünlüğünü ve anayasasını güvence altına alan Garanti Antlaşması ile Kıbrıs Cumhuriyeti, Türkiye, Yunanistan ve İngiltere arasında imzalanacak olan İttifak Antlaşması anayasa hükmündedir.

             Madde 182

             Zürih Antlaşması’ndaki temel hükümler hiçbir biçimde değiştirilemez.

             Madde 185

             Kıbrıs Cumhuriyeti hiçbir şekilde başka bir devlet veya yapı ile bütünleşemez ya da ayrılıkçı bağımsızlığını ilan edemez.”

             2) “Garanti Antlaşması”

             “...

             Madde 1

             Kıbrıs Cumhuriyeti kendi bağımsızlığının, ülke bütünlüğünün ve güvenliğinin sürdürülmesini ve aynı zamanda anayasasına saygıyı güven altına almayı üstlenir.

             Kıbrıs Cumhuriyeti, ayrıca, tümüyle veya bir bölümüyle herhangi bir devlet ile hiçbir        şekilde siyasi veya ekonomik bütünleşmeye girmeyeceğini taahhüt eder. Kıbrıs Cumhuriyeti, bu maksatla, adanın gerek birleşmesini, gerekse taksimini doğuracak doğrudan doğruya veya dolaylı olarak gerçekleştirmeye yardımcı ve teşvik edici tüm hareketleri yasaklar.

             Madde 2

             Yunanistan, İngiltere ve Türkiye, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin 1’nci maddede tespit edilen          taahhütlerini kaydederek, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını, ülke bütünlüğünü ve güvenliğini ve anayasanın temel maddeleri ile tesis edilmiş durumu tanırlar ve garanti ederler.

             Yunanistan, İngiltere ve Türkiye, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin diğer herhangi bir devlet ile gerek birleşmesini gerekse adanın taksimini doğrudan doğruya veya dolaylı teşvik etmek gayesi güden bütün faaliyetleri kendi yetki ve ilgileri oranında önlemeyi üstlenirler.

             Madde 3

             Kıbrıs Cumhuriyeti, Yunanistan ve Türkiye, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin tesisi zamanında Birleşik Krallığın [İngiltere] hükümranlığında kalan bölgelerin bütünlüğüne riayet etmeyi ve bugün Lefkoşa'da imzalanan Kıbrıs Cumhuriyetinin tesisine dair andlaşmaya uygun olarak Kıbrıs Cumhuriyeti tarafından kendisine tanınacak olan hakların Birleşik Krallık [İngiltere] tarafından kullanılmasını ve onlardan istifade edilmesini garanti etmeyi taahhüt              ederler.

             Madde 4

             İşbu Andlaşma hükümlerinin ihlali halinde Yunanistan, İngiltere ve Türkiye bu hükümlere riayeti sağlamak için gerekli girişimlerin yapılması ve tedbirlerin alınması maksadıyla aralarında istişarede bulunmayı vaad ederler. Garanti veren üç devletten her biri, müştereken veya istişare         ederek hareket etmek mümkün olamadığı takdirde, işbu andlaşmanın tesis ettiği durumu münhasıran yeniden tesis etmek gayesi ile hareket etmek hakkını mahfuz tutar.”

             3) “İttifak Antlaşması”

             “Madde 1

             Kıbrıs Cumhuriyeti, Yunanistan ve Türkiye müşterek müdafaaları için işbirliği yapacaklar ve bu Andlaşma ile bu müdafaanın ortaya çıkardığı meseleler hakkında birbirleri ile istişare etmeyi taahhüt ederler.

             Madde 2

             Yüksek Âkit Taraflar Kıbrıs Cumhuriyeti’nin istiklâl ve ülke bütünlüğüne karşı doğrudan doğruya veya dolayısile tevcih edilen herhangi taarruz veya tecavüzlere karşı koymayı taahhüt ederler.

             (...)”

             (c) 1963–1964 Kıbrıs Krizi’ni Ortaya Çıkaran Gelişmeler

1959 Londra ve Zürih Antlaşmaları çerçevesinde hazırlanan “Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası”yla 16 Ağustos 1960 tarihinde kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti, bağımsız, egemen ve üniter bir yapıda “başkanlık rejimi”yle yönetilecek bir devlet olarak düşünülmüştü. Ancak, tasarlanan bu devlet modeli daha başlangıcından itibaren bazı yapısal ve hukuksal zayıflıklara sahipti.

Öncelikle, “Kıbrıs Cumhuriyeti” temelinde sorunun çözümünde, Kıbrıs’taki iki toplumdan çok Türkiye ve Yunanistan’ın istekleri, devletin işleyişinden çok NATO içi ittifak ilişkilerinin işleyişi dikkate alınmıştı. İkinci olarak, kurucu antlaşmalarında, söz konusu devletin bağımsız, egemen ve üniter yapıda olacağı belirtilirken; gerçekte bu yapı, anayasasını değiştirme hakkı olmayan ve böyle bir durumda dışarıdan müdahaleye uğrayacak olan, adanın bir bölümünde İngiliz egemenliğine cevaz veren, toprağa dayalı olmasa da işlevsel bir federasyon görünümünde olan ne bağımsız, ne egemen, ne de üniter bir yapıya denk düşmekteydi. Dolayısıyla, Kıbrıs Cumhuriyeti devlet olarak “sui generis” (kendine özgü) bir yapıda, yetkisi kısıtlı bir devletti. Üçüncü olarak, iki toplumun liderlerinin (dolayısıyla iki toplumun da) gerçekte benimsemediği, dışarıdan zorla kabul ettirilmiş antlaşmalarla oluşturulan bu sistem, toplumlararası farklılığı o denli vurguluyordu ki, ortak “Kıbrıslılık” bilincine dayalı bir toplumun kurulmasını olanaksız kılmaktaydı. Tüm bu zorluklara, Yunanistan ve Türkiye’nin Kıbrıs Cumhuriyeti’ni bir bütün olarak görmek yerine, Kıbrıs Türk ve Kıbrıs Rum toplumlarını ayrı birimler olarak kabul etme ve ona göre politika saptama eğilimleri de eklenince, kurulan bu devletin uzun ömürlü olma ihtimalinin zayıflığı kendiliğinden ortaya çıkmış oluyordu.[1142] Bu olumsuz nitelikteki gerçeklikler üzerine bina edilen Kıbrıs Cumhuriyeti, toplumlararası çatışmaları önleyecek bir işleve de sahip olmadığından, kurucu halklar arasındaki görüş ayrılıkları 1960-1963 yılları arasında ivme kazanarak silahlı şiddet eylemlerine dönüşmüştür.

Gelişmelerin başlangıcında, Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Makarios’un, anayasal statüyü işletirken, bu statüyü ““enosis””e ulaşmak için yetersiz ancak bir ön adım olarak görmesinin ve bu doğrultuda eylemler ortaya koymasının payı büyüktür. Nitekim, Makarios, daha kurulacak olan cumhuriyetle ilgili çalışmalar devam ederken, 1 Nisan 1960’da şöyle demekteydi:

             “...Bu neticeler muhakkak ki tam değil, fakat hali hazır realite bizim peşinde koştuğumuz emellerin yolunu tamamıyla kapamış değildir. Londra ve Zürih Antlaşmaları’yla ümit ve emellerimiz tam olarak gerçekleşmiş değildir. Sulh yoluyla kampanyamıza devam etmek için bir tabya ve başlangıç noktası elde edildi. Bu tabya ve başlangıç noktasından zafer elde etmek üzere mücadelemize devam edeceğiz.”[1143]

1960-1963 yılları arası dönemde, Makarios anayasal statüyü işletirken bu düşüncenin etkisi altında hareket ederek, Kıbrıs Türk toplumunun anayasal hak ve statülerinin ihlali anlamına gelen anayasa değişiklik taleplerini gündeme getirmiş ve bunu da bir dizi anlaşmazlığı gerekçe göstererek haklı kılmaya çalışmıştır. Söz konusu anlaşmazlıklar vergilerin toplanması[1144], silahlı kuvvetlerin oluşturulması[1145], kamu hizmetlerine katılım oranının saptanması[1146], ayrı belediyelerin sınırlarının belirlenmesi[1147] konularında yoğunlaşıyordu. Bütün bu uzlaşmazlık noktaları karşısında Makarios, mevcut anayasayla devlete işlerlik kazandırmanın mümkün olmadığını ileri sürerek, anayasada değişiklik yapılması konusunu Türkiye’yle görüşmek üzere 22-26 Kasım 1962 tarihlerinde Ankara’ya resmi bir ziyarette bulunmuştur. Gerçekleştirilen görüşmeler sonrasında Makarios’un bütün değişiklik teklifleri Türkiye tarafından reddedilmiştir. Zira, bu değişiklik teklifleri Kıbrıs Türk toplumunun yaşama teminatıyla yakından alakalı görülmüştür.[1148] Bu bağlamda, görüşmeler sırasında Türkiye, taraflar arasındaki görüş ayrılıklarının giderilmesi noktasında destek verebileceğini belirtmekle beraber; anayasanın tek taraflı olarak değiştirilmesine kesin olarak karşı çıkarak, böylesi bir duruma Türkiye’nin asla olur vermeyeceğini açıklamıştır.[1149]

Makarios’un anayasaya ilişkin bu değişiklik talepleri karşısında, Kıbrıs Türk tarafı, 29 Aralık 1962’de yaptığı bir açıklamada, 1 Ocak 1963’ten itibaren beş büyük şehirde kendi belediyelerini işletmeye karar verdiklerini açıklamıştır. Buna karşılık, Makarios, Türklerin kuracağı belediyeleri tanımayacağını ve beş büyük şehir belediyesinin hükümetin kontrolü altına alındığını bildirmiştir.[1150] Türk belediyeler de bu kararı yok saydıklarını açıklamışlardır. Bunun üzerine Makarios, mevcut anayasayla devlete işlerlik kazandırmanın mümkün olmadığını ileri sürerek değişiklik isteğinde ısrar ederken; yardımcısı Küçük ise, Makarios’un anayasaya aykırı davranarak kendi veto yetkisini kısıtlamaya çalıştığını ileri sürmüştür. Devlet içindeki bu uyuşmazlık doğal olarak iki topluma da yansıyarak, iki tarafta da ““enosis””i ve “taksim”i savunan kesimlerin giderek güç kazanmasına yol açmıştır. Diğer taraftan, kaynağı belli olmayan ama iki tarafın da birbirini suçladığı terör eylemlerinin baş göstermesiyle de toplumlararası gerilim giderek tırmanmaya başlamıştır.[1151]

Gelişmeler bu yönde seyrederken, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Yüksek Anayasa Mahkemesi’nin de uzlaşmazlık konularıyla ilgili verdiği kararlar sorunlara çözüm getirmekten uzak kalmış ve baskılar karşısında mahkeme başkanı Alman profesör Ernst Forsthoff 15 Temmuz 1963’te istifa etmiştir.[1152] Bu durum karşısında Makarios, Kıbrıs’taki ve uluslararası alandaki siyasal gücünü kullanarak isteklerini gerçekleştirme yoluna girmiştir. 5 Ağustos 1963’teki açıklamasında Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası’nın ütopik niteliğinden bahseden Makarios, anayasal sorunlara ilişkin olarak Küçük ile görüşmelerde bulunmuş ancak bir netice elde edememiştir.[1153] Bunun üzerine Makarios 30 Kasım 1963’te, Kıbrıs Cumhuriyeti anayasasında bazı değişiklikler yapılması gerektiğine ilişkin olarak on üç maddelik bir memorandumu Kıbrıs Türk tarafına verirken; İngiltere, Yunanistan ve Türkiye’ye de bu önerileri birer notayla iletmiştir.[1154] Makarios’un memorandumunda yer alan değişiklik önerileri temelde, iki kurucu topluluktan oluşan devlet yapısı yerine, Rum çoğunluğun hâkimiyetinde üniter bir devlet yapısını amaçlıyor ve 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları’yla kurulan anayasal düzeni ortadan kaldırıyordu.[1155] Diğer bir deyişle, bu istekler gerçekleştiği taktirde, iki toplumun eşitliği üzerine oturtulmuş dengeli bir ortaklıktan, azınlık haklarının saklı tutulduğu üniter bir devlet yapısına geçilmiş olacaktı. 6 Aralık 1963’te Türkiye’nin bu önerileri kesin ve sert bir dille reddetmesi üzerine[1156], Makarios, söz konusunu notaları gönderirken yabancı devletlerden konuya ilişkin olumlu ya da olumsuz bir yanıt beklemediğini, sadece bilgilendirmek amacı güttüğünü açıklamıştır.[1157]

Türkiye’nin tutumuna paralel olarak Kıbrıs Türk tarafı da Makarios’un önerilerini 16 Aralık 1963’te kabul edilemez bulup reddetmiştir. Türkiye’nin ve Kıbrıs Türk tarafının söz konusu değişiklik önerilerini kabul edilemez bulduklarını açıklamalarından kısa bir süre sonra Kıbrıs’ta Türk toplumuna yönelik şiddet hareketleri başlamıştır. Sonradan ortaya çıkan belgelerden de anlaşıldığı üzere bu şiddet eylemleri Kıbrıs’taki Türk toplumunu yok etmeye yönelik planlı ve örgütlü bir girişimdir.[1158] “Akritas Planı”[1159] olarak adlandırılan bu plan, Kıbrıs’a self-determinasyon hakkının tanınması ve ““enosis””in gerçekleştirilmesi amacıyla içeride ve dışarıda uygulanacak yöntemleri içeriyordu. Diğer bir deyişle, plan, Zürih ve Londra Antlaşmaları’yla kurulan statünün “de facto” olarak ortadan kaldırılmasını ve Kıbrıs Türklerinin “azınlık” statüsüne indirgenmesini hedefliyordu. Bunun için, bir taraftan, uluslararası alanda Kıbrıs sorununun çözülmediği ve yeniden gözden geçirilmesi gerektiği kanısı yaratılmaya ve yayılmaya çalışılırken; diğer taraftan, ““enosis””in önündeki en büyük engel olarak görülen Kıbrıslı Türklere anayasal değişiklikleri kabul ettirmek amacıyla askeri nitelikte şiddet eylemleri uygulanacaktı. Ancak, bu yapılırken dış müdahalelere de fırsat vermeyecek ölçüler içinde ve hızlı hareket edilecek; çatışmaların yayılıp büyümesi halinde ise ““enosis”” derhal ilan edilecekti.[1160] Bu esaslar dahilinde hazırlanmış olan “Akritas Planı”, 21 Aralık 1963 günü başlayan yerel çatışmalarla uygulamaya safhasına geçerken, tarihe “1963 Kanlı Noel Olayları” olarak geçecek silahlı şiddet eylemleri de “1963-1964 Kıbrıs Krizi”nin başlangıcını oluşturmuştur. Bu çatışmalar aynı zamanda, yoğunlukları farklı da olsa aralıklarla adada 11 yıl sürecek olan şiddet sarmalının da başlangıcını teşkil etmektedir.

             (d) Kriz ve Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi

             d.1) Krizin Birinci Evresi: Kanlı Noel Olayları ve Türkiye’nin Savaş Uçaklarını Kıbrıs Üzerinde Uçurması (25 Aralık 1963)

“1963 Kanlı Noel Olayları” olarak adlandırılan ve 1963-1964 Kıbrıs Krizi’nin başlangıcını oluşturan olaylar, 21 Aralık 1963 akşamı, Lefkoşa’da bir Türk mahallesinde devriye görevi yapan Kıbrıslı Rum polisin Kıbrıslı Türklerin bulunduğu bir otomobili durdurarak arama yapmak istemesi ve otomobilde bulunanların buna karşı çıkması sonrasında, olay yerine gelen Kıbrıslı Türklerin polisle çatışmaya girmesiyle başlamıştır. Olaylar sırasında polisin silah kullanması sonucunda iki Kıbrıslı Türk hayatını kaybederken, Kıbrıslı Türklerin sert aletlerle karşılık vermesiyle de bir Kıbrıslı Rum polis yaralanmış ve çatışmalar 31 Aralık tarihine kadar tüm Kıbrıs’ta iki toplumun birlikte yaşadığı her bölgede değişik boyutlarda yayılmıştır.[1161] 24 Aralık 1963 günü Lefkoşa’da Kıbrıs Türkleri’ne yönelik Rum saldırıları sonucunda 24 Türk’ün ölmesi ve 40 Türk’ün de yaralanması üzerine, 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları kapsamında adada bulunan 650 kişilik Türk askeri birliği karargâhından çıkarak Lefkoşa’nın Türk kesimini (Lefkoşa-Gönyeli Hattı) koruma altına almıştır.[1162]

Olaylarla ilgili olarak, Dışişleri Bakanı Feridun Cemal Erkin, 24 Aralık 1963’te TBMM’de yaptığı konuşmada, Kıbrıslı Türklere karşı girişilen şiddet eylemlerinin, hukuki alanda başarı elde edemeyeceklerini anlayan Kıbrıs Rumlarının işi fiili tecavüze dökerek Kıbrıs Türklerini ve Türkiye’yi tahrik etmek amacına yönelik olduğunu açıklamıştır.[1163] Diğer taraftan, Türkiye, 23 Aralık 1963 tarihinde kendisi gibi “garantör devlet”ler olan İngiltere ve Yunanistan nezdinde girişimlerde bulunarak, adadaki Rum saldırılarının durdurulması için bütün imkânların kullanılarak ortak bir girişimin başlatılmasını istemiştir. Türkiye’nin çağrısı üzerine “garantör devlet”ler 24 Aralık 1963’te taraflar arasında ateşkes ilanı çağrısında bulunarak; mevcut olayları doğuran sorunların çözülmesinde müştereken yardımda bulunmayı teklif etmişlerdir.[1164]

Adadaki çatışmaları durdurmaya yönelik bu girişimlerden beklenen faydanın elde edilememesi karşısında, Başbakan İsmet İnönü 24 Aralık 1963’te, aralarında Dışişleri Bakanı ve Genelkurmay Başkanı’nın da bulunduğu bazı askeri ve sivil yetkililerle yaptığı toplantı sonrasında, Türk savaş uçaklarının Kıbrıs üzerinde uyarı amaçlı alçak uçuş yapmaları kararını alırken; Rum saldırılarının sona ermemesi durumunda havadan bombardıman yapılmasına da karar verilmiştir.[1165] Ayrıca, toplantıda alınan diğer bir karar gereğince, İngiltere ve Yunanistan’a birer nota gönderilerek, adadaki İngiliz ve Yunan birliklerinin Türk birlikleriyle beraber çatışan tarafların aralarına girmeleri istenerek, çatışmaların sona ermemesi durumunda Türkiye’nin tek taraflı olarak adaya müdahale edeceği bildirilmiştir. Bu amaçla askeri hazırlıklara başlanarak, İstanbul’daki donanma Mersin’e gitmek üzere harekete geçirilirken, Orta Anadolu’daki askeri birlikler de Yunanistan sınırına doğru kaydırılmaya başlanmıştır.[1166]

Türkiye’nin bu tutumu ve 25 Aralık’ta Türk savaş uçaklarının ada üzerindeki ihtar uçuşları etkisini göstererek, 25/26 Aralık gecesi Lefkoşa’daki İngiltere Yüksek Komiseri ile Türkiye ve Yunanistan’ın büyükelçileri, Garanti Antlaşması gereğince ilgili üç “garantör devlet”in adadaki düzenin yeniden tesis edilmesi noktasında müdahaleye hazır olduklarını Kıbrıs Hükümeti’ne bildirmişlerdir. Bu bildiri temelinde üç devletin askeri kuvvetlerinin, adadaki düzeni yeniden tesis edebilmesi ve sorumluluğu kendi üzerlerine alabilmesi için gerekli olan temas ve çalışmalar da bir plan dahilinde oluşturularak Makarios’a sunulmuştur. Makarios’un, planı kabul etmesiyle birlikte adada üç devletin askeri kuvvetlerinden oluşan “müşterek müdahale gücü” (Barışı Koruma Gücü) 27 Aralık’tan itibaren görev yapmaya başlamıştır.[1167] “Barışı Koruma Gücü”, 30 Aralık’ta Lefkoşa’daki çarpışmaları durdurmak üzere iki taraf arasına girerek, Türk ve Rum bölgelerini ayıran ve “Yeşil Hat”[1168] (Green Line) olarak adlandırılan güvenlik şeridinde konuşlanmıştır. Diğer taraftan, 31 Aralık 1963 tarihinde SSCB Türkiye’ye, Türkiye’nin ada üzerinde yapmış olduğu “ihtar uçuşları”nı protesto eden fakat çok sert olmayan bir nota vermiştir.[1169]

Üç devletin “müşterek müdahale gücü”nün adada konuşlanması, çatışmaların şiddetini azaltmakla birlikte çatışmaların sürmesini sonlandıramamıştır. Böylelikle, Aralık 1963’te başlayan ve farklı ivmelerle 1964 yazında doruğa tırmanacak olan 1963-1964 Kıbrıs Krizi’nin birinci evresi bu şekilde tamamlanmış oluyordu.

             d.2) Krizin İkinci Evresi: Londra Konferansı (15-21 Ocak 1964),

             Türkiye’nin Kıbrıs’a Müdahale Kararı Alması ve Johnson Mektubu (16 Mart-5 Haziran 1964)

“Barışı Koruma Gücü”nün adada görev yapmaya başlamasında sonra, adada ortaya çıkan durumu görüşmek üzere Yunanistan, üç “garantör devlet”in dışişleri bakanlarının görüşmesini teklif etmiştir. Ancak, Türkiye, adadaki durumun vehametini göz önünde tutarak, görüşmelerin başlayabilmesi için çatışmaların durdurulmasını ön koşul olarak ileri sürmüştür. Bunun üzerine, İngiltere girişimde bulunarak tarafları Londra’da yapılacak bir konferansta durumu görüşmeye davet etmiştir. Yunanistan’ın teklifine olumsuz yanıt veren Türkiye, İngiltere’nin bu teklifini kabul etmiştir.[1170]

15 Ocak 1964’te başlayan Londra Konferansı’nda taraflar çözüm önerilerine ilişkin tezlerini ortaya koymuşlardır. Türk tarafının tezini ortaya koyan Rauf Denktaş (ki bu tez daha sonra Türkiye’nin “resmi tez”i haline gelecektir), 1959) Zürih ve Londra Antlaşmaları’yla sağlanan çözümün Kıbrıslı Türklerin güvenliğini sağlayamadığını ve dolayısıyla fiili güvencelere ihtiyaç olduğunu ileri sürmüştür. Bu fiili güvencelerden biri, coğrafi olarak ayrılmış ve zorunlu nüfus mübadelesini gerçekleştirmiş iki toplumlu federal bir devletin oluşturulmasıydı. Bunun anlamı, Türkiye’nin “taksim” tezini bir başka biçimde yeniden gündeme getirmesi demekti.[1171] Fiili güvencelerin ikincisi ise, Rum saldırılarına karşı daha etkili güvenlik tedbirlerinin alınması, yani Türkiye’nin (“garantör devlet” olarak) adaya daha sağlam bir şekilde ayak basmasıydı.[1172] Yunan tarafının tezini ortaya koyan Glafcos Clerides ise, çoğunluğun çıkarlarına uygun ve teknik olarak uygulanması bir öncekinden daha kolay yeni bir anayasanın hazırlanıp yürürlüğe konmasını[1173] ve “tam bağımsızlık” talebini ileri sürmüştür.[1174] Tarafların görüşleri arasındaki bu uçurum, konferansın 21 Ocak’ta fiilen kesilmesi sonucunu doğurmuştur. Bunun üzerine, Kıbrıs’a 10.000 kişilik bir NATO kuvvetinin gönderilmesi ve bu kuvvetin adada düzen ve güvenliğin sağlaması hususunda bir İngiliz-Amerikan planı[1175] ortaya atılmıştır. Türkiye tarafından kabul edilen bu plan, Makarios tarafından reddedilince[1176] konferans tam bir başarısızlıkla sonuçlanmıştır.[1177] Makarios’un bu teklifi reddetmesinde SSCB’den almış olduğu desteğin de payı büyüktür. Zira, SSCB lideri Kruşçev 7 Şubat 1964 tarihinde, ABD, İngiltere, Fransa, Yunanistan ve Türkiye’ye gönderdiği notalarda, adaya bir NATO kuvveti gönderilmesi konusunda yapılan bu girişimi kınayan bir tavır takınarak, SSCB’nin bu duruma kayıtsız kalamayacağını bildirmiştir. Başbakan İsmet İnönü, SSCB’nin bu notasına cevap olarak 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları’nın maddelerini savunmuş ve bu antlaşmaların geçerliliği üzerinde durmuştur.[1178]

Kıbrıs’ta Rumların Türklere karşı saldırılarının devam etmesi üzerine, Türkiye 15 Şubat 1964’te adaya müdahale etmeyi düşünmüştür. Bu durumun krizi daha da şiddetlendireceğinden endişe eden İngiltere ise aynı tarihte BM Güvenlik Konseyi’ne başvurmuş ve Güvenlik Konseyi 4 Mart 1964’te sekiz maddeden oluşan 186 (1964) sayılı kararı almıştır.[1179] Söz konusu karar, ilgili devletlerden ve Kıbrıs Türk ve Rum taraflarından[1180], barışı ve güvenliği bozacak hareketlerden kaçınmalarını isterken, Kıbrıs’ta bir BM “barış gücü”nün kurulmasını ve soruna çözüm bulunmasını sağlamak amacıyla BM Genel Sekreteri’nin bir arabulucu tayin etmesini öngörüyordu.

Karar sonrasında, Kıbrıs’ta konuşlandırılacak olan barış gücü UNFICYP[1181] (United Nations Peacekeeping Force in Cyprus/BM Kıbrıs Barış Koruma Gücü) adaya gelmeden önce, Kıbrıs Rumları avantajlı bir duruma geçmek için yeniden saldırıya geçmişlerdir. Türkiye, 13 Mart 1964’te, Makarios’a bir nota göndererek, Kıbrıs Türklerine yönelik saldırıların durmaması halinde, Kıbrıs Türk toplumunun haklarının, can ve mal güvenliğinin Türkiye tarafından korunacağını bildirmiştir. Böylelikle, Türkiye’nin bir askeri müdahaleye hazırlandığı havası verilerek, ABD’nin bu müdahale yapılmadan önce Rumlara baskı yapması hedeflenmekteydi. Fakat, ABD yönetimi yine hareketsiz kalmıştır.[1182] Bunun üzerine İnönü Hükümeti adaya müdahale tehdidinde bulunarak 16 Mart 1964’te TBMM’nin 93 sayılı kararıyla Türk Silahlı Kuvvetleri’ni kullanma konusunda yetki almıştır.[1183] Kararın hemen öncesinde, 14 Mart 1964’te UNFICYP aceleyle adaya sevk edilmeye başlanmış 27 Mart 1964’te bu sevk tamamlanmıştır. Bu arada, BM Genel Sekreteri U Thant, Finlandiyalı diplomat Sakari Tuomioja’yı da arabuluculuk görevine atamıştır.

UNFICYP’nin adada göreve başlamasından sonra, 4 Nisan 1964’te Makarios 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları’nın ayrılmaz bir parçasını oluşturan “İttifak Antlaşması”nı feshettiğini açıklamıştır. Türkiye’nin Kıbrıs’la olan bağlarını koparmayı amaçlayan bu feshi Türkiye kabul etmemiştir. Diğer taraftan Yunanistan Başbakanı Yorgo Papandreou, Nisan ayının ortalarında yayınladığı on maddelik bir bildiride[1184], Yunanistan’ın, ““Helenizm””in Kıbrıs’taki halk mücadelesini desteklediğini, 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları’nın yürümediğini ve durumu çıkmaza soktuğunu belirterek, Makarios’un fesih eylemini desteklediğini açıklamıştır.[1185] Diğer taraftan, Kıbrıs’taki EOKA üyeleri Atina’da bulunan Grivas’la temasa geçerek, kendisini “Kıbrıs İçin Ulusal Konsey”in başkanlığına getirmişlerdir. Grivas’ın çabaları sonucunda Yunan askerleri adaya gizlice girmeye başlarken; buna mukabil, Kıbrıs Türk toplumu içinde de TMT (Türk Mukavemet Teşkilatı) harekete geçirilerek ve Anadolu’dan silah getirilmesine çalışılmıştır. Böylelikle, adada iki toplum sürekli olarak silahlanmaya başlamıştır.[1186]

Mayıs ayında Makarios’un, Kıbrıs’taki mecburi askerlik sistemini ihdas etmesi, Rumları askere almaya başlaması ve dışarıdan ağır silahlar satın alması durumu daha da gerginleştirmiştir.[1187] Kıbrıs’ta durumun sürekli olarak gerginleşmesi Türk kamuoyunun İnönü Hükümeti üzerindeki baskılarının artmasına yol açmıştır. Ancak kendi içinde sorunlu bir koalisyon hükümetiyle birlikte ordunun da adaya yapılacak bir çıkartma harekâtına hazırlıklı olmayışı gerçekliği karşısında, Başbakan İsmet İnönü mevcut uluslararası koşullarda bir askeri harekâta sıcak bakmamaktaydı.

Türkiye’nin bütün çabalarına rağmen 1964’ün Nisan ve Mayıs aylarında da Kıbrıs’ta çatışmalar devam etmiştir. Durumun vehameti karşısında İnönü Hükümeti, 2 Haziran 1964 tarihinde gerçekleştirilen MGK toplantısında adaya askeri müdahalede bulunma kararı almıştır. Türkiye’nin bu kararı almasındaki temel amaç, adaya yapılacak çıkartmayla Makarios’a isteklerini kabul ettirebilmekti. Dışişleri Bakanı Feridun Cemal Erkin’in karşı çıkmasına rağmen, bu karardan ABD Büyükelçisi Raymond Hare de bilgilendirilmiş, Hare de bu durumu Washington’a aktarmıştır. Türkiye’nin Kıbrıs’a yapacağı muhtemel bir çıkartmanın önlenmesi amacıyla, ABD Başkanı Lyndon B. Johnson’un direktifiyle hareket geçen Hare, 4 Haziran’da Başbakan İnönü’yle bir görüşme yapmış, ancak Başbakan İnönü Türkiye’nin çıkartma kararında ısrarlı olduğunu belirtmiştir. Bunun üzerine Büyükelçi Hare, İnönü’den yirmi dört saatlik bir süre isteyerek Washington’la temasa geçmiştir. Bu süre içinde ABD’nin 6. Filo’suna bağlı bir birlik Türkiye ile Kıbrıs arasına konuşlandırılarak herhangi bir müdahaleye engel olunması düşünülmüştür.[1188]

Kıbrıs’a Türk askerinin çıkması için 7 Haziran 1964 tarihi planlanmıştı.[1189] Başbakan İnönü, NATO’nun güneydoğu kanadında müttefikler arası bir çatışmaya Washington’un izin vermeyeceğini, Yunanistan ve Kıbrıs üzerinde baskı yaparak sorunu çözeceğini ümit ediyordu.[1190] Ancak, İnönü’nün bu beklentisi, 5 Haziran 1964’te ABD Başkanı Johnson’un imzasını taşıyan[1191] ve oldukça ağır ve tehditkâr ifadeler içeren “Johnson Mektubu”yla[1192] boşa çıkmıştır.[1193] “Johnson Mektubu”, yalnız Kıbrıs Sorunu için değil aynı zamanda Türkiye’nin Batı Bloku içerisinde izlemekte tüm dış politikası açısından ve Türk-Amerikan ilişkileri açısından adeta bir “bomba” etkisi yaratmıştır. Mektupta, Kıbrıs’a yapılacak olası bir müdahalenin NATO üyesi olan Türkiye ve Yunanistan arasındaki gerginliği daha da arttıracağına, SSCB’nin Türkiye’ye bir müdahalesi halinde de NATO’nun Türkiye’yi savunmada çekimser kalabileceğine, ABD’nin Türkiye’ye 12 Temmuz 1947 tarihli “Askeri Yardım Antlaşması”yla verdiği malzeme ve silahların Kıbrıs’ta kullanılmasına izin verilmeyeceği hususlarına sert ifadelerle dikkat çekilirken, konuyu görüşmek üzere Başbakan İnönü Washington’a davet ediliyordu.[1194] Türk dış politikasında “soğuk duş etkisi” yaratan bu mektup, Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalesinden vazgeçmesinin de resmi gerekçesini oluşturmuştur. Böylelikle, Aralık 1963’ten bu yana tam 4 kez (25 Aralık 1963, 15 Şubat 1964, 13 Mart 1964, 7 Haziran 1964) Kıbrıs’a müdahale etmeyi düşünen/müdahale etme kararında olan Türkiye, bu müdahale fikrinden/kararından 10 yıl süreyle vazgeçmek durumunda kalmıştır.[1195]

Başbakan İnönü, “Johnson Mektubu”na, 13 Haziran 1964 tarihinde çok daha uzun ve kapsamlı fakat yumuşak üslup taşıyan bir mektupla cevap vermiştir. Söz konusu mektupta, İnönü, Johnson Mektubu”nun yazılış tarzı ve içeriğinin ABD’nin Türkiye gibi bir müttefiki için hayal kırıklığı yarattığına; Türkiye’nin krizin başından beri ABD’yle danışma içerisinde olduğuna; Kıbrıs Rum Hükümeti’nin açıkça silahlanarak 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları’na aykırı faaliyetlere giriştiği halde Türkiye’nin bütün uyarılarına rağmen ABD’nin bir şey yapmadığına; “Garantör devlet”lerden Yunanistan’ın sorumluluğunu yerine getirmediği gibi, Kıbrıs Rumlarının hukuk dışı faaliyetlerini savunduğuna ve teşvik ettiğine; Türkiye’nin BM örgütüne ve ilkelerine saygılı olduğuna, ancak BM’nin faaliyetlerinin adada Türklere karşı yürütülen saldırıları durduramadığına; Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalesi karşısında SSCB’nin bir saldırısına maruz kaldığı taktirde, NATO müttefiklerinin savunma yükümlülükleri konusunda tereddütte kalabilecekleri yönündeki düşüncenin NATO ittifakının mahiyeti ve temel ilkeleri konusunda müttefikler arası büyük görüş farkları olduğunu ortaya çıkardığına dikkat çekerek Johnson’un görüşme teklifini kabul ettiğini bildirmiştir.[1196]

22-23 Haziran 1964’te Washington’da gerçekleştirilen İnönü-Johnson görüşmelerinden[1197] sonra yayınlanan ortak bildiride, ABD, 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları’nın devam ettiğini kabul ederek, anlaşmazlıkların görüşmeler yoluyla çözümlenmesi konusunda görüş birlikteliği içerisinde olunduğu mesajı verilmiş ve sorunun çözümünde ABD’nin eski dışişleri bakanlarından Dean Acheson aracı olarak tayin edilmiştir.[1198]

             d.3) Krizin Üçüncü Evresi: Cenevre Konferansı (9 Temmuz-31 Ağustos 1964) ve Türkiye’nin Kıbrıs’ı Bombalaması (8−9 Ağustos 1964)

Acheson’un arabulucuğuyla 9 Temmuz 1964’te Türkiye, Yunanistan, İngiltere heyetleri[1199] BM’nin arabulucusu Tuomioja’nın nezaretinde ve Acheson’un arabuluculuğunda Cenevre Konferansı’nda[1200] bir araya gelmişlerdir. Görüşmelere Kıbrıs Hükümeti de davet edilmiş ancak Makarios bu teklifi reddetmiştir. Yunanistan’ın karşı çıkması nedeniyle iki heyet masa başında bir araya gelmeden yürütülen görüşmelerde, Acheson taraflarla ayrı ayrı görüşerek önerileri karşılıklı olarak iletmiştir. Nihayet, 14 Temmuz 1963’te “Acheson Planı”[1201] olarak adlandırılan çözüm planı taraflara sunulmuştur. Plan, hem “taksim” hem de ““enosis”” isteklerine yanıt veren, Türkiye’nin güvenlik kaygılarını gideren, adayı dolaylı olarak NATO’nun denetimine sokan ve Doğu Akdeniz’i “Batı”nın çıkarları açısından güvenli hale getiren bir nitelikteydi. Ancak, plan, Yunanistan’ın Kıbrıs üzerinde bir baskı öğesi değil, Kıbrıs’ın Yunanistan üzerinde bir baskı öğesi haline dönüştüğü, ulusal ve uluslararası gücü giderek artan Makarios’un kendi rızası dışında bir çözümü kabul etmeyeceği gerçeklerini göz ardı etmişti. Makarios, planın gizli bir “taksim” olduğunu düşünmekteydi.[1202] Nitekim Makarios 12 Ağustos 1964’te planı resmen reddetmiş[1203], dolayısıyla Yunanistan’ın plana karşı yanıtı da olumsuz olmuştur.

Diğer taraftan, Cenevre Konferansı devam ederken, Kıbrıs’taki çatışmalar da yeni bir boyuta taşınmıştır. 6 Ağustos 1964’te, Grivas komutasındaki Rum askerlerinin TMT’nin denetimindeki Erenköy-Mansura bölgesine ağır silahlarla saldırıda bulunarak Erenköy’ü limana bağlayan yolu (Kıbrıs Hükümeti, Kıbrıslı Türklere Anadolu’dan gönderilen silahların bu limandan geldiğini düşünmekteydi) denetim altına almak istemeleriyle karşılıklı çatışmalar patlak vermiştir. TMT kuvvetlerinin Erenköy’e çekilmek zorunda kalmasıyla birlikte, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” (Rum Milli Muhafız Ordusu) tarafından bu bölge abluka altına alınmış ve TMT’lilerin yaşamı ciddi manada tehlike altına girmiştir. UNFICYP’nin saldırıları önlemede yetersiz kalması Kıbrıs Türklerine yönelik tehlikeyi daha da arttırırken, TMT’liler ve bölgedeki Türkler için tek umut Türkiye’nin Rum mevzilerine havadan yapacağı bir müdahaleye kalmıştı. Bu gelişme üzerine Türkiye, BM ve NATO nezdinde girişimlerde bulunurken, hükümetin kararıyla 7 Ağustos’ta Türk savaş uçakları ada üzerinde “ihtar uçuşu” yapmışlardır. Bu girişimlerin Grivas komutasındaki “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin ablukayı kaldırması ve çatışmaları sona erdirmesi noktasında etkili olmaması üzerine, 8-9 Ağustos’ta Türk savaş uçakları bu birliğin bulunduğu mevzileri bombalamaya başlamışlardır.[1204] Bu bombardıman, Türkiye’nin Kıbrıs’a sınırlı ölçekte de olsa ilk müdahalesidir. Bunun üzerine hem ABD hem de SSCB[1205] Türkiye nezdinde girişimlerde bulunarak bombardımana son verilmesini isterlerken, BM Güvenlik Konseyi de 193 (1964) sayılı kararıyla[1206] taraflara ateşkes çağrısında bulunmuştur. Makarios’un ablukayı kaldıracağını ilan etmesi üzerine, Türkiye de ateşkes çağrısını kabul ederek muhtemel bir “sıcak savaş”ın eşiğinden dönülmüştür.[1207]

Çatışmaların sona ermesiyle birlikte kesintiye uğramış olan Cenevre Konferansı 15 Ağustos 1964’te tekrar başlamış ve 20 Ağustos’ta taraflara üzerinde bazı değişiklikler yapılan “Acheson Planı”nın yeni hali sunulmuştur. Buna göre, planın ilk halinde Türkiye’nin egemenliğine bırakılan Karpaz Yarımadası, bu defa Türkiye’ye elli yıl süreyle kiralanarak burada (El Greco Burnu’nda 50 km²’lik bir alanda) askeri bir üs bulundurma hakkı tanıyordu. Türkiye, Yunanistan’ın tezlerine daha yakın olan bu değişikliği reddetmiş[1208] ve bunun üzerine konferans 31 Ağustos 1964’te sonuç alınamadan sona ermiştir. Bütün bu gelişmelerin sonucunda, Kıbrıs’taki çatışmalar, yerini, Kıbrıslı Rumların Kıbrıslı Türklere karşı uygulamaya koydukları ekonomik ambargo ve ablukaya bırakırken[1209]; Yunanistan da Kıbrıs’a gizlice asker sevk etmeye başlamıştır.[1210] Eylül 1964’ten itibaren taraflar arasındaki bu “sessiz ateşkes”le birlikte Kıbrıs’taki gerilim (ekonomik ambargo ve ablukaya rağmen) görece yatışmış[1211] ve kriz sona ermiştir.

             (e) Değerlendirme

1963–1964 Kıbrıs Krizi’nin ortaya çıkış süreci, Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Makarios’un, Kıbrıs’ta 1959 tarihli Zürih ve Londra Antlaşmaları çerçevesinde 1960 tarihli  Lefkoşa Antlaşmaları’yla kurulmuş bulunan anayasal düzeni değiştirmek yönündeki isteklerinin, Türkiye ve Kıbrıs Türkleri tarafından kabul edilemez bulunmasından kısa bir süre sonra Kıbrıs’ta Türk toplumuna yönelik şiddet hareketleriyle başlamıştır. Sonradan ortaya çıkan belgelerden de anlaşıldığı üzere, bu şiddet eylemleri Kıbrıs’taki Türk toplumunu yok etmeye yönelik planlı ve örgütlü bir girişimdir. Kıbrıs’a self-determinasyon hakkının tanınması ve ““enosis””in gerçekleştirilmesi amacıyla içeride ve dışarıda uygulanacak yöntemleri içeren ve “Akritas Planı” olarak adlandırılan bu plan, 1959 tarihli Zürih ve Londra Antlaşmaları’yla Kıbrıs’ta kurulan statünün “de facto” olarak ortadan kaldırılmasını ve Kıbrıs Türklerinin “azınlık” statüsüne indirgenmesini hedeflemekteydi. Söz konusu plan, 21 Aralık 1963 günü başlayan yerel çatışmalarla uygulamaya safhasına geçerken, tarihe “1963 Kanlı Noel Olayları” olarak geçecek silahlı şiddet eylemleri de “1963-1964 Kıbrıs Krizi”nin başlangıcını oluşturmuştur. Bu çatışmalar aynı zamanda, yoğunlukları farklı da olsa aralıklarla adada 11 yıl sürecek olan şiddet sarmalının da başlangıcını teşkil etmesi yönünden önemlidir.

Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, 1963-1964 Kıbrıs Krizi, göreli olarak uzun bir zaman dilimine yayılan (Aralık 1963–Ağustos 1964) ve farklı ivmeler taşıyan bir krizdir. Krizin hem bu özelliği hem de krizin özgül şartları dikkate alındığında, Türkiye’nin krizi zorlayıcı diplomasiyle çözme stratejisi büyük ölçüde rasyonel bir tercih olarak karşımıza çıkmaktadır. Türkiye bu stratejisini bir yandan diplomatik süreçleri işletmek, diğer yandan da mecbur kalındığı taktirde fiili güç kullanımının gerektireceği askeri hazırlıkları olanakları ölçüsünde yapmak üzerine kurmuştur. Bu çerçevede, Türkiye’nin kriz sırasında oluşturduğu ve uygulamaya soktuğu zorlayıcı diplomasisi, söylem düzeyinde dile getirilen “güç kullanma tehdidi”nin, eylem düzeyinde de kararlılığını gösterecek ve inandırıcılığı arttıracak şekilde somut uygulamaların ortaya konulmasını ve hazırlıkların yapılmasını içermektedir. Ancak burada hemen şunu belirtmek gerekir ki, Türkiye’nin bu kriz sırasındaki temel yönelimi, askeri güç kullanımına başvurmak ve sonuçta topyekûn bir savaşa yol açacak ölçüde sert bir tepki göstermek değildir.

Krizin başlangıcından itibaren elde edilmeye çalışılan şey, 1959 tarihli Zürih ve Londra Antlaşmaları’nın tek yanlı eylemler ve kararlarla değiştirilmesini Türkiye’nin kabul etmeyeceğini muhataplarına kabul ettirmek ve adada yaşayan Kıbrıs Türk toplumunun haklarını güvence altında tutabilmektedir. Türkiye bu hedefi elde etmeye yönelik olarak diplomatik girişimlerini sürdürürken, adadaki Türk toplumuna yönelik şiddet eylemlerinin sona erdirilememesi durumunda devreye sokmak üzere sınırlı ölçekte askeri güç kullanımını da içeren bir zorlayıcı diplomasi stratejisini de rasyonalize etmeye çalışmıştır. Diğer bir deyişle, Türkiye zorlayıcı diplomasi stratejisini, hem askeri hem de siyasal açıdan karşılaşacağı tepkileri ve kayıpları en aza indirecek bir fayda-maliyet analizi çerçevesinde ve istediği sonucu da alabilecek şekilde oluşturmaya çalışmıştır.

Daha önce de belirttiğimiz gibi Türkiye’nin bu zorlayıcı diplomasi stratejisinin temel amacı, 1959 tarihli  Zürih ve Londra Antlaşmaları çerçevesinde oluşturulan ve 1960’ta Lefkoşa Antlaşmaları’yla birlikte Kıbrıs’ta işlerlik kazanan anayasal düzeni korumak ve adada yaşayan Kıbrıs Türklerinin güvenliğini sağlamaktır. Türkiye, bu amacını gerçekleştirmek üzere ortaya koyduğu/koymayı düşündüğü askeri nitelikteki eylemlerinin uluslararası hukuka uygunluğunu da 1959 tarihli Zürih ve Londra Antlaşmaları çerçevesinde “Garanti Antlaşması”nın kendisine tanıdığı hakka dayandırmıştır.

Kriz sırasında yönetimde bulunan Başbakan İsmet İnönü’nün liderliğindeki hükümet (CHP–Bağımsızlar koalisyonu) adada yaşayan Türklere karşı girişilen şiddet hareketlerinin artması karşısında diplomatik girişimlerini sürdürmenin yanında, “Garanti Antlaşması”nın 4. maddesinin kendisine tanıdığı hakka dayanarak gerektiğinde devreye sokacağı fiili güç kullanımının iç hukuktaki yasal dayanağını oluşturabilmek için de 1961 Anayasası’nın 66. maddesi çerçevesinde 16 Mart 1964 tarihinde TBMM’den “silahlı kuvvetleri kullanmak” konusunda yetki almıştır. Dolayısıyla, uluslararası hukuktan ve antlaşmalardan kaynaklanan bir hakkın kullanımı konusundaki yasallık, iç hukuk zemininde de oluşturulmuştur.

Diğer taraftan, burada bir hususa açıklık getirmekte fayda vardır: 1961 Anayasası’nın 66. maddesinin düzenleniş biçimine bakıldığında, hükümetin TBMM’den izin ve yetki almasına gerek olmadığı da söylenebilir. Zira, 1961 Anayasası’nın 66. maddesinin,

             “Milletlerarası hukukun meşru saydığı hallerde savaş hali ilanına ve Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarının gerektirdiği haller dışında Türk Silahlı Kuvvetleri’nin yabancı ülkelere gönderilmesine... ...izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi’nindir...”

şeklinde düzenlenmiş olması, “Garanti Antlaşması” kapsamında hükümetin “silahlı kuvvetleri kullanma” konusunda TBMM’den izin almaksızın yetkili olması sonucunu doğurmaktadır. Buna rağmen hükümetin böyle bir yola gitmiş olmasında, Başbakan İnönü’nün bu konudaki hassasiyetinin büyük rol oynadığı söylenebilir. Zira, Başbakan İnönü hem TBMM kararlarıyla Kurtuluş Savaşı’nı yürütmüş önemli bir asker olarak, hem de Kore Savaşı’na TBMM’nin izni olmaksızın asker göndermiş olan DP Hükümeti’ni bu konuda açıkça eleştirmiş bir muhalefet lideri olarak, “savaş” gibi ulusal desteğin ve konsensüsün başarıya önemli derecede etki ettiği bir eyleme karar verme ve uygulama noktasında son derece sağduyuludur. Dolayısıyla, burada hükümetin TBMM’den izin ve yetki alma yoluna gitmiş olmasının temel nedeni, esasında ilgili şartlar dahilinde yasal olan bir eylemi ulusal “meşruiyet” zemininde de kuvvetlendirmektedir. Bu bağlamda, 1961 Anayasası’nın 66. maddesinin bu düzenleniş biçimi, hükümetin kararıyla 25 Aralık 1963’te ilk defa Türk savaş uçaklarının Kıbrıs üzerinde zorlayıcı diplomasinin bir unsuru olarak gerçekleştirmiş olduğu “ihtar uçuşları”nın yasallığına da bir halel getirmemektedir.

Bütün bu çerçeve dahilinde Türkiye, “Garanti Antlaşması”nın 4. maddesi uyarınca öncelikle İngiltere ve Yunanistan nezdinde diplomatik girişimlerde bulunarak, adada antlaşmalarla kurulmuş olan düzeni korumaya yönelik tedbirler konusunda istişarelerde bulunup “müştereken müdahale” etmeyi sağlamaya çalışırken; diğer taraftan, istişare ederek ya da müştereken hareket etmek mümkün olmadığı taktirde, tek başına adaya müdahale edebilmenin meşru ve yasal zeminini oluşturmuştur.

Bununla beraber, Türkiye, uluslararası hukuktan ve antlaşmalardan kaynaklanan bu hakka dayanarak giriştiği/girişeceği ve son kertede adaya bir müdahaleyi de içerebilecek askeri nitelikteki eylemlerinin uluslararası kamuoyunda nasıl karşılandığı/karşılanacağı noktasında da büyük bir duyarlılık içerisinde hareket etmiştir. Zira, Soğuk Savaş’ın hüküm sürdüğü iki kutuplu uluslararası sistem içerisinde, başta ABD ve SSCB olmak üzere İngiltere, Yunanistan ve BM’nin izledikleri/izleyecekleri tutumlar, Türkiye’nin adaya bir müdahalesini de içerebilecek nitelikteki eylemlerinin meşruiyetini önemli ölçüde etkilemektedir. Örneğin, kriz sırasında SSCB’nin yapmış olduğu açıklamalar ve ilgili devletlere vermiş olduğu notalar Makarios yönetimini destekleyici nitelikte olduğu için, Türkiye’nin adaya bir müdahalesi durumunda SSCB’nin göstereceği tepkinin çok daha büyük bir krize yol açabilme riski karşısında Türkiye temkinli davranmaya çalışmıştır. Keza, ABD yönetimi de kriz süresince, Türkiye’nin adaya olası bir müdahalesiyle olayların kontrolden çıkması durumunda, bir yandan, krizin Türkiye ile Yunanistan arasında bir savaşa evrilebileceği endişesini yüksek düzeyde taşırken; diğer yandan da, Makarios’un giderek SSCB’ye yaklaşmasından rahatsızlık duymuştur. Diğer bir deyişle ABD yönetimi kriz sırasında, NATO’nun güneydoğu kanadında oluşması muhtemel bir çatlak ve SSCB’nin Doğu Akdeniz’de etkinliğinin artma riski karşısında, adanın eski sahibi olan İngiltere’den daha fazla inisiyatif alma gereğini hissetmiştir. Nitekim bu yüksek düzeydeki inisiyatifin doğal bir sonucu olarak ABD yönetimi tarafından Türkiye’ye iletilen 5 Haziran 1964 tarihli “Johnson Mektubu”, Aralık 1963’ten bu yana tam 4 kez (25 Aralık 1963, 15 Şubat 1964, 13 Mart 1964, 7 Haziran 1964) Kıbrıs’a müdahale etmeyi düşünen/müdahale etme kararında olan Türkiye’yi bu konuda engellemiştir. Keza ABD, bu mektubun hemen öncesindeki günlerde de Akdeniz’deki 6. filosuna bağlı bir birliği Kıbrıs ile Türkiye arasında konuşlandırarak Türkiye’nin adaya olası bir müdahalesine karşı da fiili bir önlem almaya çalışmıştır. ABD’nin, gerek “Johnson Mektubu”ndaki “SSCB’nin krize müdahil olması durumunda NATO’nun harekete geçirilmeyeceği” şeklindeki ifadeyle Türkiye’ye yapmış olduğu üstü kapalı tehdit, gerekse 6. filo vasıtasıyla Akdeniz’deki girişimi, Türkiye’nin uluslararası hukuktan ve antlaşmalardan kaynaklanan haklarının ve Kıbrıs konusundaki duyarlılıklarının ABD tarafından tam olarak dikkate alınmadığını göstermektedir.

Diğer taraftan, Türkiye’nin 1963–1964 Kıbrıs Krizi’ne askeri olanaklar açısından hazırlıksız yakalandığı da bir gerçektir. Nitekim, kriz sırasında Kıbrıs’a müdahale anlamında başarılı bir askeri güç kullanımının olabilirliği masaya yatırıldığında Kıbrıs’a başarılı bir müdahaleyi gerçekleştirecek ölçüde askeri olanaklara ve hazırlıklara sahip olunmadığı görülmüştür. İnönü Hükümeti’nde Başbakan Yardımcılığı ve Devlet Bakanlığı görevlerini yürütmüş olan Kemal Satır’a göre, Başbakan İnönü durumu inceleyerek, komutanların ve Genelkurmay’ın değerlendirmeleri karşısında, askeri bir başarıyı şüpheli görmüştür. Bu nedenle Başbakan İnönü’nün düşüncesi, askeri bir başarısızlığa uğramaktansa meseleyi siyasi yönden halletmeye çalışmak ve siyasi yenilgiye uğranılsa dahi askeri yenilgiye uğramak kadar zararlı olmayacağı yönünde olmuştur.[1212] Bu askeri kapasite ve hazırlık yetersizliği, SSCB ve ABD faktörüyle de birleşince Türkiye için zorlayıcı diplomasi stratejisini rasyonel bir denge içerisinde sonuna kadar zorlamaktan başka bir çare kalmamıştır. Ancak buradaki en büyük risk, zorlayıcı diplomasi çerçevesinde söylem düzeyinde yaratılan güç kullanma tehdidinin sınırlı ölçüler içerisinde uygulama safhasına nasıl geçirileceği ve bu uygulamanın ortaya çıkaracağı “tırmanma”nın nasıl kontrol edileceğidir. Zira, zorlayıcı diplomasinin doğası gereği yaşanması muhtemel bu tırmanma, çatışmanın yayılma riskini de beraberinde getirmektedir ki, böyle bir durumda zorlayıcı diplomasi stratejisi çökerek yerini “savaş”a bırakmaktadır. “Savaş” ise o dönemde Türkiye’nin karar alıcılarının böylesi bir sonucu arzu etmemesinden daha çok, böylesi bir durumda başarılı bir sonucu garanti edecek askeri kapasitenin ve hazırlığın yokluğu/eksikliği nedeniyle kaçınılmaya çalışılan bir durum olmuştur. Zira, krizin üçüncü evresinde uygulamaya konulan bombardımanların istenilen etkiyi doğurmaması durumunda, amfibi harekât seçeneğinin uygulamaya konması gerekecektir ki, o dönemde Türkiye’nin askeri olanakları açısında bunun uygulanabilir olmadığı ortadır. (Nitekim, Türkiye bu gerçekle 1967 Kıbrıs Krizi sırasında da bir kez daha yüzleşmek durumunda kalacaktır.) Bu çerçevede krizin başlangıcında Türkiye, istemlerinin yerine getirilmesi konusunda yaratmaya çalıştığı “zorunluluk/aciliyet” duygusunu daha çok siyasi ve diplomatik baskı yollarıyla canlı tutmaya çalışmıştır. Buradaki temel amaç muhataplar üzerinde “algı” düzeyinde “Türkiye’nin adaya bir müdahalede bulunabileceği tehdidi”nin yaratılması suretiyle, muhatapların göstereceği tepkilere göre zorlayıcı diplomasisini şekillendirmek olmuştur. Krizin ilerleyen safhalarında ise Türkiye, istemlerinin karşılanmasını sağlamak, kararlılığını göstermek ve bu çerçevede “zorunluluk/aciliyet” duygusunu canlı tutabilmek için sınırlı ölçekte askeri güç kullanımına başvurmak durumunda kalmıştır.

Bu yönleriyle Türkiye’nin kriz sırasında uygulamış olduğu zorlayıcı diplomasi stratejisi “zımni ültimatom”, “baskıyı aşamalı arttırma”, “dene ve gör” türündeki stratejilerin çeşitli aşamalarda uygulanmasını içermektedir. Özellikle, “baskıyı aşamalı arttırma” stratejisinin uygulandığı krizin ikinci evresinde (15 Ocak–5 Haziran 1964), Türkiye bu stratejinin sağladığı esneklikten istifade ederek askeri ve siyasi açıdan neler yapılması gerektiği/neler yapılabileceği konusunda muhasebesini ve hazırlıklarını yapabilme şansını yakalamıştır.

Gerek askeri kısıtlar gerekse ABD ve SSCB faktörü karşısında İnönü Hükümeti krizin başından itibaren, gerçekleştirilen diplomatik temaslarda ve görüşmelerde uzlaşmaya açık olan taraf olma yönünde azami gayreti göstererek, Makarios’un uzlaşmaz tutumu karşısında ilgili ülkeler nezdinde destek bulmaya ve Makarios’a karşı baskı oluşturmaya çalışmıştır. Ancak Makarios’un, SSCB’yi bir denge unsuru olarak kullanmaktaki ustalığı ABD’nin Makarios üzerinde yeterli bir baskı kurabilmesini engellediği gibi, “Johnson Mektubu”yla birlikte en büyük baskı ABD tarafından Türkiye’ye yapılmıştır. SSCB, kriz sırasında Makarios’a olan desteğini açıklamış olmakla birlikte “Johnson Mektubu”nun Türkiye üzerinde yaratmış olduğu hayal kırıklığını değerlendirmek üzere harekete geçerek, Türkiye’ye karşı daha yumuşak bir üslup da takınmıştır. Netice itibariyle, Türkiye kriz sırasında zorlayıcı diplomasi stratejisini taraflar açısından güç dengesinin nasıl şekillendiğine bakarak, diğer garantör devletlerle birlikte ABD ve SSCB’nin kimin tarafında yer alacağına göre ayarlamak durumunda kalmıştır. Bu bakımdan, Türkiye, krizin belirli bir aşamasına kadar güç dengesinde Makarios’a göre “yalnız” kalmıştır. Türkiye’nin bu göreli yalnızlığı ancak gerçekleştirdiği bombardımanların neticesinde ABD ve SSCB’nin Makarios’a desteğini çekmesi ve baskı yapmaya başlamasıyla birlikte tersine dönmüştür.

Krizin en kritik aşaması ise üçünce evresidir. Söz konusu evrede, 1964 Mayıs’ında Makarios’un, Kıbrıs’taki mecburi askerlik sistemini ihdas etmesi, Rumları askere almaya başlaması ve dışarıdan ağır silahlar satın alması ve Kıbrıs topluma karşı uygulanan ambargo ve ablukalar krizi ciddi bir biçimde tırmanma sürecine sokarken ve Kıbrıs’taki çatışmalar da yeni boyutlara taşınmıştır. Nihayet, 6 Ağustos 1964 tarihinde Grivas komutasındaki “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin TMT’nin denetimindeki Erenköy-Mansura bölgesine ağır silahlarla saldırıda bulunarak, Erenköy’ü limana bağlayan yolu denetim altına almak için başlattıkları girişimin ablukayla sonuçlanması krizi “doruk” noktasına taşımıştır. TMT kuvvetlerinin Erenköy’e çekilmek zorunda kalmasıyla birlikte, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” tarafından bu bölge abluka altına alınmış ve hem bu bölgedeki Türklerin hem de TMT’lilerin yaşamı ciddi manada tehlike altına girmiştir. UNFICYP’nin saldırıları önlemede yetersiz kalması üzerine Türkiye, BM ve NATO nezdinde girişimlerde bulunurken, hükümetin kararıyla 7 Ağustos’ta Türk savaş uçakları ada üzerinde “ihtar uçuşu” yapmışlardır. Bu girişimlerin ablukayı kaldırma ve çatışmaları sona erdirme noktasında etkili olmaması üzerine, 8-9 Ağustos’ta Türk savaş uçakları “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” bulunduğu mevzileri bombalamaya başlamışlardır. Türkiye’nin yürütmekte olduğu zorlayıcı diplomasi çerçevesinde uygulamaya soktuğu “dene ve gör” türündeki bu askeri girişim Türkiye’nin karar alıcıları açısından krizin “en kritik” kararını oluşturmuştur. Zira, “Johnson Mektubu”nun Türkiye üzerinde yarattığı “soğuk duş” etkisinin henüz taptaze olduğu bu süreçte, böylesi bir askeri girişimin uygulamaya sokulmuş olmasının uluslararası kamuoyunda yaratacağı tepkiler ve krizin savaşa evrimle riski Türkiye’nin karar alıcılarının dikkate almaları gereken en önemli husus olmuştur. Türkiye’nin Kıbrıs’a sınırlı ölçekte de olsa “ilk müdahalesi” anlamına gelen bu bombardıman eylemiyle İnönü Hükümet’i yürütmekte olduğu zorlayıcı diplomasinin bir anlamda son sınırına yaklaşmış olurken; diğer taraftan, kararlılığını ve inandırıcılığını önemli ölçüde pekiştirerek, “Johnson Mektubu”nun kriz sırasında hükümet üzerinde yarattığı olumsuz ve zayıflatıcı etkileri de nispeten azaltabilmiştir. Bu çerçevede, Türkiye’nin başlatmış olduğu bu askeri girişim, bir yandan Türkiye’nin kararlılığını ve inandırıcılığını zayıflatan etkenleri belirli ölçülerde bertaraf ederken, diğer taraftan adadaki Türk direnişi de motive etmiştir. Sonuçta, bu bombardımanlar hem ABD hem de SSCB üzerinde beklenen etkilerini göstererek BM Güvenlik Konseyi’nin harekete geçmesi sonucunu doğurmuş ve Konsey almış olduğu 193 (1964) sayılı kararla taraflara ateşkes çağrısında bulunmuştur. Makarios’un ablukayı kaldıracağını ilan etmesi üzerine Türkiye de ateşkes çağrısını kabul ederek muhtemel bir “sıcak savaş”ın eşiğinden dönülmüştür.[1213] Çatışmaların sona ermesiyle birlikte kesintiye uğramış olan Cenevre Konferansı 15 Ağustos 1964’te tekrar başlamış ancak 31 Ağustos 1964’te sonuç alınamadan dağılmıştır. Buna rağmen, Eylül 1964’ten itibaren taraflar arasındaki bu “sessiz ateşkes”le birlikte Kıbrıs’taki gerilim (ekonomik ambargo ve ablukaya rağmen) görece yatışmış ve Türk dış politikası tarihindeki ilk Kıbrıs krizi sona ermiştir.

1963–1964 Kıbrıs Krizi sırasında İnönü Hükümeti’nin izlemiş olduğu politikanın Türk dış politikasının temel ilkelerinden birini oluşturan “statükoculuk”la da doğrudan bağlantısı vardır. Osmanlı İmparatorluğu’ndan bağımsızlığını kazandığı 1829 yılından bu yana Yunanistan’ın “Megali İdea” (Büyük Düşünce)çerçevesinde izlemiş olduğu politikalarla 150 yıl içerisinde Türkiye aleyhine tam 6 kez ve bağımsızlık toprakları açısından da 3 kat[1214] genişlemiş olması[1215] karşısında, Türkiye ancak 24 Temmuz 1923’te imzaladığı Lozan Barış Andlaşması’yla bir denge kurabilmişti. (Ege’deki Türk– Yunan dengesi). Kaldı ki bu denge, 1947 Paris Barış Andlaşması’yla İtalya’nın egemenliğindeki “Oniki adalar”ın Yunanistan’a geçmesiyle birlikte Türkiye aleyhine bir kez daha bozulurken, İngiltere’nin Kıbrıs adasına bağımsızlığını verme sürecinde Akdeniz’de de bir Türk–Yunan dengesi oluşturma ve onu koruma zorunluluğu kendiliğinden ortaya çıkmıştır. Türk dış politikası tarihinin en önemli başarılarından birini temsil eden ve DP iktidarının Dışişleri Bakanı F. Rüştü Zorlu’nun çabalarıyla Türkiye’yi Kıbrıs’a ortak ettiği 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları çerçevesinde Akdeniz’de de oluşturulan bu statüko, daha 5 yılını doldurmadan Yunanistan’ın desteğindeki Kıbrıs Rumları tarafından aşındırılmaya çalışılmıştır. Kıbrıs tarihinin ilerleyen sürecinde yaşanacak olaylar da bu statükonun fiili garantiler ve Türkiye’nin askeri caydırıcılığı olmadan ayakta tutulamayacağını açıkça gösterecektir. Dolayısıyla, İnönü Hükümeti 1963–1964 Kıbrıs Krizi boyunca çok da olumlu olmayan askeri ve siyasi olanaklar içerisinde izlemiş olduğu politikayla, “statükoculuk” ilkesini sürdürme ve Türk–Yunan dengesi koruma adına Türk dış politikası açısından önemli ve başarılı bir sınav vermiştir.

             (3) 1967 Kıbrıs Krizi

Tablo 19: 1967 Kıbrıs Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Cevdet SUNAY

(10.02.1899-22.05.1982)

(5. T.C. Cumhurbaşkanı)

28 Mart 1966-28 Mart 1973

Hükümet

1. DEMİREL Hükümeti

(AP)

(30. T.C. Hükümeti)

27 Ekim 1965-3 Kasım 1969

Başbakan

Süleyman DEMİREL

(01.11.1924-...)

Dışişleri Bakanı

İhsan Sabri ÇAĞLAYANGİL

(1909-30.12.1993)

27 Ekim 1965-12 Mart 1971

Milli Savunma Bakanı

Ahmet TOPALOĞLU

(1914-12.04.1981)

27 Ekim 1965-26 Mart 1971

TBMM Başkanı

Ferruh BOZBEYLİ

(1927-...)

(10. TBMM Başkanı)

22 Ekim 1965-1 Kasım 1970

Genelkurmay Başkanı

Orgeneral A. Cemal TURAL

(1905-17.12.1981)

16 Mart 1966-16 Mart 1969

             (a) Kıbrıs Sorunu’ndaki Gelişmeler (1965-1967)

1963-1964 Kıbrıs Krizi’nden sonra, Kıbrıs Sorunu, Mayıs 1965’ten itibaren Türkiye ile Yunanistan arasında gerçekleştirilen ikili görüşmelerde ele alınmış, ancak bir netice elde edilememiştir. Bu süreçte, Kıbrıs’ta irili faklı hadiseler de olmakla birlikte, Türkiye’de Ekim 1965 seçimlerinde Süleyman Demirel’in liderliğindeki Adalet Partisi’nin (AP) tek başına iktidara gelmiş olması, Makarios’u ve Yunanistan’ı ihtiyatlı davranmaya sevk etmiştir. Zira, Makarios ve Yunanistan, Kıbrıs Sorunu’nda kriz yaratan türdeki eylemlerini daima Türkiye’deki iç siyasi istikrarsızlığa göre ayarlamışlardır. Ancak, bu defa, Yunanistan’ın kendi iç siyasi istikrarsızlığı dolaylı bir şekilde 1967 Kıbrıs Krizi’ni doğurmuştur. Yunanistan Başbakanı Yorgo Papandreou’nun bir yandan komünistlerle işbirliği yapmak istemesi, diğer yandan da orduda tasfiyeye gitmek istemesinin iç siyasette yarattığı gerginlik sonucunda, 21 Nisan 1967 günü Albay Georgios Papadopulos’un liderliğindeki “Albaylar Cuntası” (Albay Stylianos Pattakos, Albay Nikolaos Makarezos, Albay Dimitrios İoannidis) darbe yaparak yönetime el koymuştur.[1216]

Yunanistan’da yönetime el koyan “Albaylar Cuntası”, içeride destek bulabilmek için bir dış politika başarısına gereksinim duymaktaydı. “Albaylar Cuntası”na göre, Kıbrıs Sorunu’nun çözümünde atılacak bir adım hem bu gereksinimi karşılayacak, hem de kendilerine destek olan ABD’yi tatmin edecekti.[1217] Darbeyle birlikte başbakanlık görevine getirilen Konstantin Kollias, 21 Nisan günü verdiği demeçte, Kıbrıs Sorunu’na barışçı bir çözüm yolu bulmaya çalışacaklarını söylemekle birlikte, gerçekte durum böyle değildi. Zira, “Albaylar Cuntası”nın 22 Nisan’da açıkladıkları hükümet programında, Kıbrıs’taki azınlıkların haklarının dikkate alınarak, ““enosis””in barışçı görüşmelerle sağlanacağı ifade edilmekteydi.[1218] Diğer taraftan, 1966’dan itibaren Makarios ile Atina arasında başlayan kopuş[1219] “Albaylar Cuntası”nın iktidara el koymasından sonra daha da açık biçimde yaşanmaya başlamıştır. Makarios, bir devlet başkanı olmanın avantajlarını görerek, bağımsız ve “bağlantısız” bir Kıbrıs Cumhuriyeti’nin, ABD’den aldığı destekten başka dayanağı olmayan Atina’nın izleyeceği politikalarla varolamayacağına inanıyordu. Bu amaçla Makarios, ilk çıkışını, Grivas ve onun denetimindeki Yunan askerlerinin adadan çekilmesini isteyerek yapmıştır. Makarios bu çıkışıyla, üzerindeki Yunanistan baskısını azaltarak, Atina’nın kendisine danışmadan Kıbrıs’la ilgili alacağı diplomatik kararlara karşı çıkma olanağını yaratmaya çalışmaktaydı.[1220]

5 Haziran 1967’de patlak veren Arap-İsrail Savaşı’yla “Albaylar Cuntası” bu savaşın yarattığı atmosferi kendi lehine sömürmeye çalışmıştır. Batı Trakya’daki Müslüman Türk azınlığı Kıbrıs Sorunu’nda bir koz olarak kullanmak isteyen “Albaylar Cuntası”, Haziran ve Temmuz ayları boyunca Batı Trakya’da yoğun bir baskı politikasına girişmiştir. Diğer taraftan, Kıbrıs Rumlarının SSCB’den silah satın almaya başladıklarına dair haberlerle birlikte “Albaylar Cuntası”nın Kıbrıs’ta bir ““enosis”” darbesi yapacağına dair söylentilerin ortaya çıkması karşısında, Türkiye ““enosis””i hiçbir zaman kabul etmeyeceğini kesin bir dille açıklamıştır.[1221]

Yaz aylarında yaşanan bu gelişmelerin atmosferi içerisinde, Dışişleri Bakanlığı tarafından, Türkiye ve Yunanistan başbakanlarının 9 Eylül 1967’de Keşan’da, 10 Eylül’de de Dedeağaç’ta bir araya gelerek, Kıbrıs Sorunu da dahil Türk-Yunan ilişkilerini ilgilendiren bütün meseleleri görüşecekleri açıklaması yapılmıştır. 9 Eylül’de Keşan’da bir araya gelen Süleyman Demirel ve Konstantinos Kollias’ın görüşmesinde, Kollias, Türkiye’nin güvenlik gereksinimlerini ve adada yaşayan Kıbrıs Türklerinin haklarını tam bir eşitlik içinde karşılayacak türde bir ““enosis””in mümkün olduğunu ileri sürerek; buna karşılık, adada Türklerin topluca yaşadığı yerlerde ortak idare kurulmasını ve NATO’nun simgesel katılımıyla Dikelya üssünün (Kıbrıs’a karşı kullanılmaması şartıyla) Türkiye’ye bırakılmasını teklif etmiştir. Başbakan Demirel, Türkiye’nin bir çözüm biçimi olarak ““enosis””i müzakere edemeyeceğini, ““enosis”” dışında bir çözüm bulunması gerektiğini[1222] belirterek bu teklifi reddetmiştir. 10 Eylül’de Dedeağaç’ta bir araya gelen tarafların bu görüşmesinden de bir sonuç çıkmamış[1223], ancak yayınlanan ortak bir bildiride, taraflar arasında antlaşmalara riayet edilmesi konusunda uygunluk bulunduğu, tarafların görüşlerini birbirine yaklaştırmak için çalışmaların devam ettirileceği ve bu süreçte adada gerginliği arttıracak eylemlerden kaçınılacağı hususlarında mutabık kalındığı açıklanmıştır.[1224] Ne var ki, gelişmeler bu yönde seyretmeyecek, 1967 Kasım’ında patlak verecek yeni bir Kıbrıs kriziyle Türk-Yunan ilişkileri bir kez daha gerginleşecektir.

             (b) 1967 Kıbrıs Krizi: Geçitkale ve Boğaziçi Çatışmaları ve Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi (Kasım 1967)

Keşan ve Dedeağaç görüşmelerinin bir sonuca varmaması, Kıbrıs’taki iki toplumun “şahinler”ini yeniden harekete geçirmiştir. İlk olarak, 1964’teki Londra Konferansı’ndan dönerken Kıbrıs’a girişi yasaklanan ve o tarihten bu yana Ankara’da bulunan Rauf Denktaş, adaya gizlice dönme teşebbüsünde bulunmuş ve 31 Ekim 1967 günü Kıbrıs kıyılarında Rum polisi tarafından yakalanmıştır. Kısa sürede Ankara ve Atina arasında diplomatik bir krize dönüşen bu olay karşısında, Makarios bir ikilem içerisine girmiştir. Denktaş’ı yargılama sürecini başlattığı taktirde Kıbrıslı Türklerin göstereceği tepki karşısında endişe duyan Makarios; aksi durumda da Kıbrıslı Rumların tepkisinden çekiniyordu. Sorun, Denktaş’ın eski arkadaşı Glafcos Clerides’in araya girmesiyle hukuksal değil, siyasal yoldan çözülmüştür. Denktaş, başsavcıya bir mektup yazarak, hakkında kovuşturma açılmadığı taktirde, bir daha adaya kanunsuz yollardan girmeyeceğini taahhüt ederek Türkiye’ye iadesini talep etmiş ve bu talebinin kabul edilmesi üzerine 13 Kasım 1967’de Kıbrıs’tan ayrılmıştır. Bu olayın en önemi sonucu, Kıbrıs Türk toplumunun Türkiye’ye karşı tepkilerini ilk kez açıkça dile getirmesi olmuştur. Zira, 1963’ten beri ambargo ve abluka altında yaşayan ve her an Türkiye’nin bir müdahalesini uman Kıbrıs Türkleri[1225], Ankara’nın pasif tutumu karşısında sabırsızlanmaya başlamışlardır. Denktaş’ı, davalarının lideri olarak görenler bu olayı fırsat bilerek Lefkoşa’da büyük bir miting düzenleyerek, Türkiye büyükelçiliğinin önünde aleyhte sloganlar atmışlardır.[1226]

Diğer taraftan, Keşan ve Dedeağaç görüşmelerinde Türkiye’nin ““enosis”” karşısındaki kararlı tutumunu gören Rum tarafı ““enosis”” teşebbüsünden vazgeçmiş değildi. 15 Kasım 1967 günü, Grivas’ın önderliğindeki “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin, daha önceden planladıkları gibi[1227], Kıbrıs Türklerinin toplu olarak yaşadıkları Geçitkale ve Boğaziçi köylerine karşı saldırıya geçerek bu köyleri ele geçirmeye başlamalarıyla birlikte 1967 Kıbrıs Krizi patlak vermiştir.

Saldırılar üzerine, 15-16 Kasım gecesi toplanan MGK’da durum değerlendirmesi yapılarak, saldırıların sona erdirilmesi için adaya askeri bir müdahalede bulunma seçeneği üzerinde tartışılmıştır. Süha Bölükbaşı o günü şöyle anlatmaktadır:

             “Türk Hükümeti’nin tepkisi başta şiddetli olmadı. Çatışmaların sabah 02:00’de başlamasına karşın, MGK aynı gece 09:30’a [21:30] kadar toplanmadı. Toplantıda Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri komutanları ve Genelkurmay Başkanı da mevcuttu. Toplantıdan önce, görüşlerini 1964’te çekinmeden söyleyen Hava Kuvvetleri Komutanı [Orgeneral] İrfan Tansel, gazetecilere, Türkiye’nin 1964’te müdahale konusunda gecikmesinin bedelini şimdi ödediğini söyledi. MGK toplantısı süresince, komutanlar müdahalede ısrar ettiler. Dışişleri Bakanlığı yetkilileri de müdahale yanlısıydılar.”[1228]

Askeri bir müdahalenin gerektirdiği yeterlilik ve hazırlıklar konusunda ciddi eksiklikler sürmesine rağmen, Başbakan Demirel, hazırlıklara başlanması kararını vermiştir. Bu karara göre, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”ne bağlı kuvvetler Geçitkale ve Boğaziçi köylerini 16 Kasım 1967 tarihinde sabah saat 06:00’a kadar boşaltmadıkları taktirde, Türk savaş uçakları 1963-1964 Kıbrıs Krizi’nde olduğu gibi, sınırlı bir hava harekâtına başlayacaktı. Bu kararın, bir nota ile Makarios’a ve Yunanistan’a bildirilmesiyle birlikte, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”ne bağlı kuvvetler 05:30’dan itibaren bu köyleri boşaltmaya başlamıştır.[1229] Diğer taraftan, 16-17 Kasım 1967 tarihinde toplanan TBMM, 18 saat 20 dakika süren “gizli oturum”da Kıbrıs’la ilgili son durumu görüşmüş ve bu görüşme sonunda 17 Kasım 1967 tarihli ve 148 sayılı TBMM kararıyla hükümete Türk Silahlı Kuvvetleri’nin yurt dışında kullanılması konusunda yetki vermiştir.[1230] Bu karar üzerine, İskenderun’da büyük bir çıkarma birliği hazırlanırken, diğer taraftan karar, zımnen de olsa, Yunanistan’la bir savaş halini de öngördüğünden, ortaya çok ciddi bir durum çıkmış oluyordu.[1231] Cüneyt Arcayürek, o günlerde Ankara’daki siyasi havayı şöyle anlatmaktadır:

             “...Gelişen eğilimlerin iç yüzünün ne olduğundan dışarıda olan bizlerin hiç haberi yoktu. Bize yansıyan, hükümetin bir kararlılık içinde olduğu, öne sürdüğü koşulların kabul edilip yerine getirilmemesi durumunda, adaya asker çıkaracağı idi. Doğrusu, Türk basını büyük bir sınav geçirdi. Sağı solu, bütün basın, hükümetin yanında yer alan davranış            içindeydi. Gazeteler her gün, Dışişlerinden ve hükümetten esen havaya göre, yayın politikalarını düzenliyorlar, dış evrene benzeri bir ses veriyordu. Başkentteki hava, tam bir savaş öncesi havaydı. Kent karartılmıştı. Otomobillerin farlarına mavi kâğıtlar yapıştırılmıştı, evlerin pencerelerinden ışık sızmıyordu. Türkiye’yi yatıştırmak için acele Ankara’ya gelen NATO Genel Sekreteri [Manlio Brosio], Büyük Ankara Oteli’nde mum ışığında yemek yiyordu. Bütün devinimler, Türkiye’nin kararlılığını gösteriyordu. ...Cemal Tural’ın, Başbakana açıkladığı gibi, ‘kılıç-kalkan’ planı ile Trakya’dan Selanik’e doğru savaş açacaktık. Kıbrıs’a asker çıkaracaktık. Savaş kaçınılmazdı. ...Hazır değillerdi. Hem Kıbrıs’ta hem de Yunanistan’da bir Türk savaşı olasılığı halk arasında panik uyandırmıştı.”[1232]

Toplumlararası gerginliğin devam ettiği bu safhada, Türk savaş uçakları bir hafta boyunca Kıbrıs üzerindeki uçuşlarını sürdürürken[1233]; 17 Kasım 1967’de de Yunanistan’a bir nota verilmiştir. Notada, Yunanistan’ın Türk-Yunan ilişkilerinde gerginlik yaratan tutumu dile getirilerek, adada gerginliği azaltmak için Yunanistan’ın üzerine düşen sorumluluğu yerine getirmesine dikkat çekilmiş ve derhal alınması gereken tedbirler izah edilmiştir.[1234] Söz konusu tedbirler şu noktaları içeriyordu:

             1) İttifak Antlaşması’na aykırı olarak adaya sokulan Yunan askerlerinin geri çekilmesi,

             2) Grivas’ın adadan çıkarılması,

             3) “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin dağıtılması,

             4) Çatışmaların meydana geldiği bölgeyle ilginin kesilmesi,

             5) Kıbrıs Türk toplumuna kendi bölgesinde mahalli idareler ve zabıta kuvveti kurma hakkının tanınması,

             6) Son olaylardan dolayı Kıbrıslı Türklerin uğramış oldukları zararların ödenmesi.[1235]

Yunan Hükümeti, bu nota karşısında Türkiye’ye verdiği cevabi notasında, bu krize yol açan nedenleri incelemek üzere Türkiye’yle görüşmeye hazır olduğunu bildirmiş; ancak Türkiye, Kıbrıs Türk toplumu üzerindeki tehdit kalkmadığı sürece Yunanistan’la masaya oturmanın mümkün olmadığını açıklamıştır.[1236]

Gelişmeler bu yönde seyrederken, ABD Başkanı Lyndon B. Johnson, 22 Kasım 1967’de, özel temsilcisi ve eski savunma bakanı Cyrus Vance’yi Türkiye, Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti nezdinde girişimlerde bulunmak üzere görevlendirmiştir. Kriz sırasında, bu arabuluculuk çabalarını desteklemek üzere, BM Genel Sekreteri U Thant’ın yardımcısı Jose Rolz Bennet ve özel temsilcisi Ossorio Tafall, NATO Genel Sekreteri Manlio Brosio da ayrı ayrı arabuluculuk girişimleri yürütmüşlerdir.[1237] Burada ilginç olan bir hususu belirtmekte fayda vardır. ABD’nin arabuluculuk girişimiyle başlatılan “Vance Misyonu”, Türkiye’nin 17 Kasım 1967 tarihli notasında dile getirdiği istemleri konusunda yapılacak müzakerelerle ilgili çağrının BM Genel Sekreteri tarafından yapılmasını kararlaştırılmıştır. Böylelikle, Yunanistan’ın bir ülkenin (ABD ya da Türkiye) baskısı altında değil, BM Genel Sekreteri’nin çağrısına cevap olarak harekete geçmiş olduğu izlenimi uyandırılarak, Yunanistan’ın kendi kamuoyu önünde kabulü güç istemleri perdeleme olanağı sağlanacak, diğer bir deyişle Yunanistan’a bir açık kapı bırakılmış olacaktı. Bu yöntem sayesinde Türkiye’nin istemlerinin Yunanistan tarafından kabulünün sağlanması kolaylaşmış olacaktı.[1238] Sonuçta, Vance’nin diplomatik girişimleriyle yürütülen görüşmeler sonucunda, Türkiye’nin, 17 Kasım 1967 tarihli notasında dile getirmiş olduğu istemlerin neredeyse tamamı, Türkiye’nin kararlı tutumu ve ABD’nin baskısıyla 30 Kasım 1967’de Yunanistan’a kabul ettirilebilmiştir.[1239] Buna göre:

             1) Türkiye ve Yunanistan, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığına ve ülke bütünlüğüne saygı göstermek yükümlülüğü altında bulunduklarını doğrulayacaklardır.

             2) Türkiye ve Yunanistan 1959 tarihli Zürih ve Londra Antlaşmaları dışında adada bulundurdukları kuvvetleri bir buçuk ay içinde aşamalı olarak geri çekeceklerdir. Kuvvetleri ilk önce ve en kısa zamanda Yunanistan geri çekecektir.[1240]

             3) Bu kuvvetlerin geri çekilmesi, takviye edilmiş ve yetkilendirilmiş UNFICYP’nin denetiminde gerçekleştirilecektir.

             4) Bu işlemler gerçekleştirildikten sonra Türkiye almış olduğu savaş tedbirlerini kaldıracaktır.

             5) Geçitkale ve Boğaziçi köylerinde yaşayan Kıbrıs Türklerinin uğramış olduğu zararlar tazmin edilecek ve ölenlerin ailelerine gerekli ödemeler yapılacaktır.

             6) UNFICYP’nin denetiminde, tarafların da katıldığı bir komite adada bulunan kanun dışı silahlara el koyacaktır.

             7) Grivas adadan çıkarılacak ve herhangi bir nedenle bir daha adaya geri dönmeyecektir.[1241]

Yunanistan ile Türkiye arasında 30 Kasım 1967’de varılan bu mutabakatla birlikte, iki ülke arasındaki gerilim düşmeye başlamış ve 1967 Kıbrıs Krizi sona ermiştir. 2 Aralık 1967’de, Yunanistan Dışişleri Bakanı Pipinelis, yaptığı açıklamada, Yunanistan’ın 1959 tarihli Zürih ve Londra Antlaşmaları dışında Kıbrıs’a gönderdiği bütün kuvvetleri geri çekeceğini, buna karşılık Türkiye’nin de savaş hazırlıklarını durduracağını açıklamıştır.[1242] Buna karşılık, 8 Aralık 1967’de, Başbakan Süleyman Demirel, bu konuyla ilgili olarak basına şu demeci vermiştir:

          “...Evvela bu mutabakatın birinci kısmını teşkil eden hususların yerine getirilmesi lazımdır. Yani, Yunanistan, adadaki kuvvetlerini, personel, teçhizat ve eslihası ile birlikte adadan süratle çekecek, Türkiye de buhranın izalesi için gerekli tedbirlere tevessül eyleyecektir. Buna ilaveten iki hükümet, adadaki cemaatlerin sulh ve sükûn içinde             yaşamasında prensip itibariyle mutabıktırlar. Bunun nasıl gerçekleştirilebileceği tabiidir ki ilave çalışmaları gerektirmektedir.”[1243]

Krizin bu şekilde ortadan kalkmasından sonra, Kıbrıs Türkleri, 29 Aralık 1967’de, adada 1963-1964 Kıbrıs Krizi’nden bu yana sürdürmek zorunda kaldıkları “de facto” ayrı yaşama durumlarını, hukuksal bir temele oturtarak “Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi”ni (KGTY) kurmuşlar ve bu yönetimin tabi olacağı on dokuz maddeden oluşan esasları açıklamışlardır. Kıbrıs Türk toplumunun yasama, yürütme ve yargı işlerini düzenleyen bu maddelerle adada bir “federe devlet” kurulmuş olmakla birlikte; açıklanan maddeler dizisinin 19’uncusunda, bu maddelerin ve KGTY’nin “16 Ağustos 1960 tarihli Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası’nın bütün kuralları uygulanıncaya kadar” yürürlükte kalacağı hükme bağlanarak, söz konusu durumun geçici olduğu vurgulanmak istenmiştir.[1244] Bu yeni durumla birlikte, KGTY’nin Başkanı Fazıl Küçük olurken, yardımcısı da 13 Nisan 1968’de resmi yollardan tekrar adaya dönerek görevine başlayan Rauf Denktaş olmuştur. Bu gelişmelerden sonra, Ankara’nın adaya (çözüm alıcı nitelikte) bir askeri müdahalede bulunmayacağını anlayan Kıbrıslı Türkler, kendi girişimleriyle başlatacakları toplumlararası görüşmelerle zaman kazanarak, Rum yönetimine ayrı bir varlık olduklarını kabul ettirmeye çalışma kararı almışlardır. Bu tutuma Rum yönetimi de olumlu yanıt vermiştir. Zira, Atina’yla ilişkileri bozulan Makarios, toplumlararası sorunları ada içinde çözebilirse, uluslararası kamuoyunda güç kazanmış olacaktı. Resmen 24 Haziran 1968’de başlayan toplumlararası görüşmeler Eylül 1971’e kadar dört aşamada devam etmiştir. Ancak, tam anlaşmaya varıldı denilen dönemlerde bile görüşmelerden somut bir sonuç çıkmamış ve iki taraf için de amaç “zaman kazanma”ya dönüşmüştür.[1245] Ne var ki, takvimler 20 Temmuz 1974’ü gösterdiğinde, adanın kaderinde trajik bir kırılmayı temsil edecek olan “Kıbrıs Barış Harekâtı” başlamış olacaktır.

             (c) Değerlendirme

1967 Kıbrıs Krizi, esas itibariyle, 1963-1964 Kıbrıs Krizi sonunda taraflar arasında başlamış olan “sessiz ateşkes”le birlikte, adada toplumlar arasında görece azalmış bulunan gerilim ve şiddetin Kasım 1967’de yeniden alevlenmesiyle ortaya çıkan bir krizdir. Bir önceki Kıbrıs krizine göre daha kısa bir zaman dilimine yayılan 1967 Kıbrıs Krizi (15 Kasım 1967–16 Ocak 1968), adadaki anayasal düzenin ve fiili durumun Kıbrıs Türkleri aleyhine giderek bozulduğu bir dönemin sonunda yaşanmıştır. Zira, 1964–1967 dönemi, bir yandan, toplumlararası uçurumun giderek arttığı; diğer yandan, Kıbrıs Türkleri’nin Rum baskıları, ekonomik ambargo ve ablukalar altında gündelik yaşamlarını idame ettirmeye çalıştığı, “enclave” bölgelerde güvenlik endişeleriyle yüz yüze kaldığı bir dönemdir. Krizin ortaya çıkışında adada bu dönemdeki fiili düzenin gelmiş olduğu bu aşamanın rolü olmakla birlikte, Nisan 1967’de Yunanistan’da darbeyle iktidara gelen “Albaylar Cuntası”nın ““enosis”” yanlısı politikasının, Makarios’un önderliğindeki ““enosis”” yanlılarının bu yöndeki faaliyetlerine eklemlenmiş olmasının rolü büyüktür. Bu bağlamda, “Albaylar Cuntası”, ““enosis””i sağlamak için ilk adımı Kıbrıs sorununu Türkiye’yle görüşmelerde bulunmak suretiyle atmış, ancak Türkiye’nin ““enosis”” karşıtı kararlı tutumundan dolayı bir netice elde edememiştir. Bu sonuç, ““enosis”” yanlısı Rumları ““enosis”” teşebbüsünden vazgeçirmediği gibi,  bunu sağlamak için daha önce uygulamaya çalıştıkları “Akritas Planı”nı kaldığı yerden devam ettirmek konusunda da isteklendirmiştir. Bu çerçevede 15 Kasım 1967 günü, Grivas’ın önderliğindeki “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin daha önceden planladıkları şekilde, Kıbrıs Türklerinin toplu olarak yaşadıkları Geçitkale ve Boğaziçi köylerine karşı saldırıya geçerek bu köyleri ele geçirmeye başlamalarıyla birlikte 1967 Kıbrıs Krizi patlak vermiştir.

Bu saldırılar üzerine, Türkiye’de, adadaki saldırıları durdurmak için bir yandan nasıl bir politika izlemesi gerektiği üzerinde tartışmalar başlarken, diğer yandan Kıbrıs’a müdahale seçeneği de yeniden gündeme gelmiştir. Keza, bir önceki krizde olduğu gibi, başarılı bir askeri müdahalenin olabilirliği ve diğer siyasi ve askeri opsiyonlar konusunda, siyasi ve askeri kanatta görüş ayrılıkları da bir kez daha ortaya çıkmıştır. Bu nedenle, Başbakan Demirel’in liderliğindeki hükümetin, krizi çözmeye yönelik olarak oluşturmaya başladığı stratejisini, bir önceki krizden elde edilen deneyimlerin ışığında rasyonel bir zemine dayandırmaya çalıştığı görülmektedir. Bu noktada, uluslararası sistemde yaşanan “detant”ın (yumuşama) uluslararası ortama kazandırmış olduğu göreli esnekliğin de, Demirel Hükümeti’nin Kıbrıs siyasasını İnönü Hükümeti’ne kıyasla daha “ılımlı” sayılabilecek bir tonda oluşturabilmesine imkân tanıdığı söylenebilir.[1246] Bu çerçevede, Demirel Hükümeti’nin kriz sırasında uygulamaya koyduğu zorlayıcı diplomasisinin temel hedefi şu noktalarda toplanmıştır:

i) Kıbrıs Türklerine karşı gerçekleştirilen saldırıların sona erdirilmesi         ve zararlarının tazmin edilmesi,

ii) Grivas’ın bir daha dönmemek üzere adadan çıkartılması,

iii) “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin dağıtılması,

             iv) Antlaşmalara aykırı olarak adaya sokulmuş bulunan Yunan subaylarının ve askeri teçhizatın adadan çıkartılması,

             v) Kıbrıs Türk toplumunun güvenliğini sağlamak için UNFICYP kuvvetlerinin sayısının arttırılmasını sağlamak,

             vi) Bu çerçevede adadaki anayasal statüyü belirleyen 1959 tarihli Zürih ve Londra Antlaşmaları çerçevesinde 1960 tarihli Lefkoşa Antlaşmaları’na riayet edilmesi.

Demirel Hükümeti açısından bu hedefler bileşkesinde yer alan “Kıbrıs Türklerine karşı gerçekleştirilen saldırıların sona erdirilmesi” hedefi ilk ve öncelikli (zorunluluk/aciliyet gerektiren) bir hedeftir. Saldırılar üzerine toplanan MGK’da, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”ne bağlı kuvvetler Geçitkale ve Boğaziçi köylerini 16 Kasım 1967 tarihinde sabah saat 06:00’a kadar boşaltmadıkları taktirde, Türk savaş uçaklarının 1963-1964 Kıbrıs Krizi’nde olduğu gibi, sınırlı bir hava harekâtına başlanması yönünde karar alınmıştır. Bundan dolayı, 1963-1964 Kıbrıs Krizi’nden farklı olarak 1967 Kıbrıs Krizi’nin hemen başlangıcında hükümet istemini çok daha sert bir üslupla dile getirmiştir. Bununla birlikte, Türkiye’nin bu kriz sırasındaki temel yöneliminin de, askeri güç kullanımına başvurmak ve sonuçta topyekûn bir savaşa yol açacak ölçüde sert bir tepki göstermek olmadığını hatırlatmakta fayda vardır. Demirel Hükümeti’nin, Makarios’a ve Yunanistan’a verdiği notalarla, özellikle Yunanistan’ın krize yol açan gelişmelerdeki sorumluluğu hatırlatılarak Türkiye’nin istemi yerine getirilmediği taktirde çatışmanın kaçınılmaz olacağı bildirilmiştir. Ancak notalarda, istemin yerine getirilmesi konusunda kesin bir tarih belirtilmediği için taraflara yapılan bu bildirim “zımni ültimatom” olarak kabul edilebilir. Bu “zımni ültimatom” beklenen etkisini hemen göstermiş ve “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”ne bağlı kuvvetler 16 Kasım 1967 sabahı 05:30’dan itibaren bu köyleri boşaltmaya başlamıştır.

Bu gelişmenin ardından, Türkiye, diğer istemlerinin yerine getirilmesi konusunda 17 Kasım 1967’de Yunanistan’a bir nota daha vererek, Türk–Yunan ilişkilerinde ve adadaki iki toplum arasında gerginlik yaratan bu durumun sona erdirilmesinde Yunanistan’a düşen sorumlulukları hatırlatarak, alınması gereken tedbirleri izah etmiştir. Türkiye, istemlerinin takipçisi olduğu yönündeki kararlılığını ve inandırıcılığını pekiştirmek için savaş uçaklarını da bir hafta boyunca Kıbrıs üzerinde uçurmuştur. Bu aşamayla birlikte Türkiye’nin zorlayıcı diplomasi stratejisi “zımni ültimatom”dan “baskıyı aşamalı arttırma” stratejisine geçiş yapmıştır. ABD’nin arabuluculuk misyonunu üstlendiği bu safhada, uluslararası desteğin Türkiye’den yana olduğu görülmektedir. ABD, 1963-1964 Kıbrıs Krizi’ndeki deneyiminde etkisiyle, Türkiye’ye daha yumuşak bir tavır takınırken; SSCB de, Yunanistan’da ABD’de destekli bir cuntanın varlığından dolayı, Türkiye’nin karşısında yer almayan bir tutum izlemeye çalışmıştır. Bütün bu çerçeve dahilinde başta ABD olmak üzere, BM ve NATO da arabuluculuk girişimlerinde bulunarak krizin sonlandırılmasına çalışmışlardır. Türkiye’nin Yunanistan üzerinde yarattığı kararlılık ve inandırıcılıkla birlikte, bu girişimler vasıtasıyla Yunanistan üzerinde oluşturulan baskılar neticesinde varılan mutabakatla Türkiye’nin istemlerinin büyük çoğunluğu sağlanarak kriz sonlandırılmıştır.

Kriz sırasında yönetimde bulunan Başbakan Süleyman Demirel liderliğindeki hükümet “Garanti Antlaşması”nın 4. maddesinin kendisine tanıdığı hakka dayanarak gerektiğinde devreye sokacağı fiili güç kullanımının iç hukuktaki yasal dayanağını oluşturabilmek için de 1961 Anayasası’nın 66. maddesi çerçevesinde 17 Kasım 1967 tarihinde TBMM’den “silahlı kuvvetleri kullanmak” konusunda izin ve yetki almıştır. Dolayısıyla, uluslararası hukuktan ve antlaşmalardan kaynaklanan bir hakkın kullanımı konusundaki yasallık, iç hukuk zemininde de oluşturulmuştur. Diğer taraftan, daha önce de değindiğimiz gibi, 1961 Anayasası’nın 66. maddesinin düzenleniş biçimine bakıldığında, hükümetin TBMM’den izin ve yetki almasına gerek olmadığı da söylenebilir. Başbakan Demirel’in de, tıpkı bir önceki krizde İsmet İnönü’nün yaptığı gibi, TBMM’den “silahlı kuvvetlerin kullanılması” konusunda izin ve yetki almış olması, “savaş” gibi ulusal desteğin ve konsensüsün başarıya önemli derecede etki ettiği bir eyleme karar verme ve uygulama noktasındaki duyarlılığına dayanmaktadır.

Bu çerçevede Türkiye bir yandan ABD’nin öncülüğündeki arabuluculuk girişimlerinden sonuç elde etmeye çalışırken, diğer yandan da mecbur kalındığı taktirde fiili güç kullanımının gerektireceği askeri hazırlıkları olanakları ölçüsünde yapmaya girişmiştir. Öte yandan, tıpkı 1963–1964 Kıbrıs Krizi’nde olduğu gibi, 1967 Kıbrıs Krizi’nde de Türkiye adaya başarılı bir müdahaleyi mümkün kılacak askeri olanaklara ve hazırlıklara sahip olma açısından, krize hazırlıksız yakalanmıştır. Kriz sırasında Kıbrıs’a başarılı bir müdahale anlamında bir askeri güç kullanımının olabilirliği masaya yatırıldığında Kıbrıs’a başarılı bir müdahaleyi gerçekleştirecek ölçüde askeri olanaklara ve hazırlıklara sahip olmadığı görülmüştür. Bu gerçekliğe rağmen, kriz sırasında, hükümet ve muhalefetin yanı sıra kamuoyu ve basında da, izlenmekte olan politikanın gerektiğinde bir müdahaleyi de içerecek şekilde realize edildiği ve desteklendiği görülmektedir.[1247] Keza, askeri ve sivil irade, başarılı bir müdahaleyi olanaklı kılacak askeri imkânların ve hazırlıkların yetersizliğini gizleyebilmek için, sanki bir askeri müdahale yapılacakmış gibi kuvvet kaydırmaları, donanmanın hazırlanması, bazı gemilerin denize açılması, hatta bazı muhriplerin Kıbrıs açıklarında bayrak göstermeleri[1248] gibi eylemlerle izlenmekte olan zorlayıcı diplomasinin kararlılık ve inandırıcılık düzeyini arttırmaya gayret etmişlerdir.[1249] Diğer taraftan Başbakan Demirel, kriz sırasında CHP lideri İsmet İnönü’yle ve ordu komutanlarıyla yaptığı görüşmelerden edindiği değerlendirmeler neticesinde, bir müdahalenin barışçı bir çözümden daha fazla yarar getirip getirmeyeceği noktasında tercihini diplomasiden yana kullanmayı en rasyonel tutum olarak benimsemiştir. Başbakan Demirel’in böyle davranmasında, krize özgü değişkenlerin niteliklerinin payı olmakla birlikte, önceki deneyimlerin ve kişisel tercihlerin payı büyüktür. Başbakan Demirel’in siyasal bir karar alıcı olarak “Kıbrıs Sorunu” ve kriz konusundaki yaklaşımını Süha Bölükbaşı şöyle anlatmaktadır:

             “Demirel’in ordu ve İnönü’yle yaptığı konsültasyonlar [görüş alışverişi] ve kendi kişisel tercihleri, askeri harekâtın Türkiye’ye maliyetinin getireceği kazanca nispeten daha büyük olacağı fikrini benimsemesine sebep oldu. Bu yüzden Demirel, Kıbrıs’a çıkarma sonucu elde edilecek bir çözümün, görüşmelerle de elde edilebileceği fikrini vurgulayarak, müzakereler yoluyla çözüm arayışına çıktı.”[1250]

             “Demirel’in, sorunu zamana yayma diye tanımlanabilecek tutumu, başbakanlığı süresince hiçbir zaman Kıbrıs bunalımına dair istediği çözümü açıkça belirtmediği göz önüne alınırsa, hiç de şaşırtıcı değildi. İnönü, ‘taksim’ fikrini savunmuş olmakla birlikte bölgesel federasyona da karşı değildi. Demirel ise belirgin bir çözüm peşinde koşma taraftarı değildi. Demirel, ‘bu gibi hallerde katı ve değişmez bir formül üzerinde direnip kalmak meseleyi barışçı yollarla çözmeği zorlaştırır, adeta imkânsız kılar. Benim için tek çözüm yolu budur diye ortaya çıkmak bir şartı dikte etmektir. Mukabil taraf için kabul      veya redden gayri yol kalmaz’, demekteydi.”[1251]

Son olarak, 1967 Kıbrıs Krizi’ni çözüme ulaştıran ABD’nin arabulucusu Cyrus Vance’nin girişimleriyle (Vance misyonu) başlatılan müzakereler sonucunda varılan mutabakat konusunda bazı noktalara değinmekte fayda vardır. Bu mutabakat sonunda Türkiye, istemlerinin çoğunu elde etmiş olmakla birlikte, adadaki “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin dağıtılması konusundaki istemini kabul ettirmekte başarılı olamamıştır. Bu durumun ortaya çıkmasında “Vance Misyonu” çerçevesinde yürütülen müzakereler sırasında, Makarios’un başkanlık sarayında ABD’li yetkililerin Yunan ve Rum temsilcileriyle yürüttükleri müzakereler sırasında Türkiye aleyhine yaşanmış olan bir olayın da payı vardır. Ercüment Yavuzalp’in,  Glafcos Clerides’in Cyprus: My Deposition adlı eserinden aktardığı şekliyle olay şöyle yaşanmıştır:

             “Cyrus Vance, misyonunun ilk kısmı olan Yunan tümeninin Kıbrıs’ı terk etmesi işini hallettikten sonra, Türk Hükümetinin, Milli Muhafızların dağıtılması, silahlarının [BM] Barış Gücü’ne devredilmesi ve Kıbrıs polisinin [BM] Barış Gücü emrine verilmesi ile ilgili talebini Makarios’a kabul ettirmek üzere Lefkoşa’ya geldi. Cumhurbaşkanlığı sarayında sabahlara kadar süren toplantılar yapıldı. Toplantılara bizim taraftan Makarios’a ilaveten,         ben, İçişleri Bakanı Yorgacis, Dışişleri Bakanı Kyprianou ve Çalışma Bakanı Papadopulos katılıyorduk. Cyrus Vance’ye ABD Büyükelçisi Belcher refakat ediyordu. Milli Muhafızların lağvedilmesini reddetmek ve Kıbrıs polisinin Birleşmiş Milletler emrine verilmesini kabul etmemekte hepimiz kararlıydık. Bu toplantılar sırasında Yunan Başbakanı Kollias bize defalarca telefon ederek Türk taleplerini kabul etmemizi istedi. Bir Türk-Yunan savaşının önlenmesi gerektiğini vurguladı ve belirttiği bu görüşlerin Kral tarafından da paylaşıldığını söyledi. Oysa Kral kendisi bizimle konuşmadı.

             Saatlerce süren son toplantı sırasında Cyrus Vance ve Belcher dinlenmek için ara istediler ve sarayın bahçesine gittiler. Aslında amaç yalnız konuşmaydı. Cumhurbaşkanının odasını terk etmeden evvel Cyrus Vance bir belge okuyordu. Çıkarken bunu ters çevirip masanın üzerine bıraktı. Bu, Başkan Johnson’a gönderilmek üzere hazırlanan bir telgraftı. İçinde, eğer Makarios Türk taleplerini reddetse bile, Yunanlılar Kıbrıs’taki Yunan tümenini geri çekmeyi kabul etmesiyle Türk askeri müdahalesi riskinin ortadan kalkmış olduğu belirtiliyordu. Bu telgraf Türk taleplerinin reddi hususundaki kararımızın isabetini teyid ediyordu. Cyrus Vance, Kıbrıs’ı ne Milli Muhafızların lağvedilmesi, ne de Kıbrıs polisinin Birleşmiş Milletler emrine verilmesi hususundaki mutabakatımızı almadan terk etti. Kollias’ın, milli menfaatlerin bir Türk-Yunan savaşının önlenmesi gerekçesiyle Türk taleplerini kabul etmemiz hususundaki ısrarlı çağrılarına rağmen bütün Türk taleplerini reddettik. Bir Türk-Yunan savaşı da çıkmadı. Ülkeyi savunmasız bırakıp, Türklere istedikleri zaman Kıbrıs’a yürümeleri olanağını da vermedik.”[1252]

Ercüment Yavuzalp’e göre, Cyrus Vance’nin, Belcher’le yalnız konuşmak için bahçeye çıkarken, masa üzerinde ters çevirerek bıraktığı bu kâğıdın kasten unutulmadığı varsayılsa bile, o tehlikeli dönemde Makarios’un sergilediği inatçı tutumu sürdürebilmesinde, bu dalgınlığın payı büyüktür.[1253] Ancak yine de Yavuzalp’e göre, “Vance Misyonu” sonunda varılan sonuç, o zamanki mevcut koşullar göz önünde tutulduğunda Türk tarafı için tatmin edicidir. Bir sonuç muhasebesi yapıldığında, elde edilenler ağırlıklı olarak Türkiye’nin lehine olmuştur. Bu kadar lehte sonuçtan sonra, sırf bir noktada daha isteğini elde etmek için Türkiye’nin bulunacağı bir askeri müdahale, bunun gerektireceği fedakârlık ve kayıplar açısından dengeli olmayacağı gibi, uluslararası kamuoyunda da Türkiye aleyhine bir hava yaratacaktı. Yavuzalp’e göre, o dönemde adada “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”ne ilaveten, daha güçlü silahlarla donanmış bir Yunan kolordusu bulunuyordu. 1974’te Türkiye Kıbrıs’a askeri müdahalede bulunduğunda, bu kolordu geri çekilmiş olmasına rağmen, denizaşırı bir müdahalenin pek kolay bir iş olmadığı görülmüştür. Nitekim bu kolordunun geri çekilmesi sırasında, Yunanlıların adaya gizlice 50’ye yakın M-48 tankı soktukları ve bunları muhtemel bir Türk müdahalesine karşı, hiç dışarı çıkarmadan, toprak altındaki sığınaklarda sakladıkları ortaya çıkmıştır. Yavuzalp’e göre:

             “Hem geri çekilen kolordu, hem de bu tanklar, o zaman yapılacak bir müdahalede, herhalde beklediğimizin de üstünde kayıp vermemize neden olabilecekti. ...Belki eleştirilebilecek bir       husus, mutabakatta, geri çekilecek Yunan kuvvetlerine, Rum Milli Muhafız Ordusu’nda görev yapan Yunanlı subay, astsubay ve uzman erlerin de dahil olduğunun yeterli açıklıkla belirtilmemiş olmasıdır. Nitekim bu yüzden, Milli Muhafızlarda, takım ve daha üst düzeyde görev yapan subaylar ile radar, tank ve hücumbotlarındaki Yunanlı astsubay ve uzman erleri adada kalmışlardır. Bunların sayısı iki bin civarındaydı.      Ankara’daki temaslar ve varılan mutabakat hakkında zamanında bilgi alamamış olmamız, bu hususta gerekli öneriyi yapmamıza imkân vermedi. Genel bir sonuç muhasebesi yapılacak olursa, Geçitkale ve Boğaziçi krizinde en fazla kaybeden tarafın Yunanistan olduğunu söylemek mümkündür. 1963 Noel olaylarından bu yana adada oluşturdukları askeri yapı çökertilmiştir. ...Nihayet böyle önemli bir askeri mevcudiyetin son bulmuş olması, Yunanistan’ın Makarios üzerindeki kontrol imkânlarını daha da sınırlı hale sokmuştur.”[1254]

Yavuzalp’in bu değerlendirmelerinin haklılık payı büyük olmakla birlikte, 15 Temmuz 1974’te Kıbrıs’ta Makarios’a karşı girişilen darbenin de EOKA-B’li Yunan subaylarının önderliğindeki “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” tarafından gerçekleştirildiği düşünüldüğünde, akla ister istemez şöyle bir soru da gelmektedir: Acaba, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” 1967’de dağıtılmış olsaydı, Kıbrıs’ta 1974’te Türkiye’nin müdahalesini gerekli kılacak bir “Sampson Darbesi” yaşanır mıydı? Veya  “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” içerisindeki Yunanlı subaylar ve askerler tamamen enterne edilebilseydi olaylar bu noktaya varır mıydı? Ya da masa üzerinde unutulan veya kasten bırakılan bir kâğıt parçası adanın kaderine ne ölçüde etki etti? Şüphesiz bilimsel tarihçiliğin alanı dışında kalan bu tür kurgusal soruların bir cevabı yoktur. Tarihçi Sina Akşin’in ifadesiyle bu tür sorular karşısında “ ‘Olan olmuştur, başka türlü olamazdı.’ demekten başka çare yoktur.”[1255]

              (4) Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi (1987)

Tablo 20: 1987 Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Ahmet Kenan EVREN

(17.07.1917-....)

(7. T.C. Cumhurbaşkanı)

7 Kasım 1982-9 Kasım 1989

Hükümet

1. ÖZAL Hükümeti

(ANAP)

(45. T.C. Hükümeti)

13 Aralık 1983-21 Aralık 1987

Başbakan

Turgut ÖZAL

(13.10.1927-17.04.1993)

Dışişleri Bakanı

Vahit Melih HALEFOĞLU

(19.11.1919-....)

13 Aralık 1983-21 Aralık 1987

Milli Savunma Bakanı

Zeki YAVUZTÜRK

(1935-....)

13 Aralık 1983-21 Aralık 1987

TBMM Başkanı

Necmettin KARADUMAN

(1927-....)

(14. TBMM Başkanı)

4 Aralık 1983-29 Kasım 1987

Genelkurmay Başkanı

Orgeneral M. Necdet ÜRUĞ

(1921-....)

6 Aralık 1983-2 Temmuz 1987

             (a) Ege Denizi Kıta Sahanlığı Sorunu’nun Ortaya Çıkışı ve Yaşanan İlk Gerginlikler (1973-1976)

Türk-Yunan ilişkilerindeki temel uyuşmazlıkların başında gelen “Ege Denizi’ndeki egemenlik ve yetki alanlarının saptanmasına”[1256] ilişkin sorunlardan[1257] dolayı yaşanan gerilimler, iki ülkeyi sıcak bir çatışmanın eşiğine getirebilecek duyarlılıkları barındırmaktadır. Bu sorunlardan birini oluşturan Ege Denizi kıta sahanlığı[1258] sorunu da, Ege Denizi üzerinde sahildar devletlerin münhasır egemen haklara sahip olmasıyla ilgili olarak henüz bir sınırlandırma anlaşması yapılmadığından/ yapılamadığından, sahildar devletler olarak Türkiye ve Yunanistan’ı 1970’lerden bu yana karşı karşıya getirerek, zaman zaman gerginlik ve kriz durumlarının yaşanması sonucunu doğurmaktadır. Diğer bir deyişle, Türkiye ve Yunanistan’ın uzlaşı ile Ege Denizi’nde (egemenlik ve yetki alanlarına ilişkin) bir sınır paylaşımına gitmemiş olmaları fiili ve hukuki olduğu kadar, siyasi bir uyuşmazlık da ortaya çıkarmaktadır.[1259]

Yunanistan’ın, Ege Denizi’nde kıta sahanlığı üzerindeki ilk girişimi, kendisine ait olarak nitelediği kıta sahanlığı üzerinde petrol arama eylemleri için araştırma ruhsatları dağıtan 1959 tarihli bir kanuna dayanmaktadır.[1260] Bu kanunla birlikte, Yunanistan, 1960’ların başlarından itibaren sismografik araştırma ve petrol arama faaliyetlerine girişmiştir.[1261] 1970’li yıllara kadar sorun yaratmayan bu durum, Türkiye’nin de Ege Denizi’nde kendi ulusal kıta sahanlığı olarak belirlediği alanda hak ve yetkilerini kullanmak istemesiyle birlikte sorun olmaya başlamıştır. 1972’de, kuzey Ege’deki Taşoz adası civarında petrol bulunma olasılığının güçlü olduğunun açıklanması üzerine harekete geçen Türkiye, 18 Ekim 1973’te TPAO’ya (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı) Ege’deki kıta sahanlığı üzerinde 27 bölgede petrol arama ruhsatı vermiştir.[1262] Semadirek, Limni, Bozbaba, Midilli, Sakız, İpsara, Antipsara gibi Anadolu’ya yakın adaların 6 mil genişlikteki karasuları dışında kalan adalar arasındaki alanları kapsayan bu ruhsatname karşısında Yunanistan, 7 Şubat 1974 tarihinde Türkiye’ye bir nota vermiştir. Söz konusu notada Yunanistan, ruhsatname verilen alanların 1958 tarihli Cenevre Kıta Sahanlığı Sözleşmesi uyarınca adaların kıta sahanlığına girdiğini; Sözleşme’nin 1/b. ve 2. maddeleri uyarınca bu alanlardaki egemenlik yetkisinin kendisinde olduğunu; 1961’den bu yana bu alanlarda kendisinin petrol araştırma izinleri vermekte olduğunu ve dolayısıyla Türkiye’nin vermiş olduğu izinleri tanımadığını; kıyıları karşı karşıya bulunan devletler arasında yapılacak bir kıta sahanlığı sınırlandırmasında ise Sözleşme’nin 6/1. maddesindeki “ortay hat kuralı”nın (eşit uzaklık kuralı) paylaşımda eşitliği sağlayacak kural olduğunu ileri sürmüştür.[1263]

Yunanistan’ın bu iddialarına karşılık olarak, Türkiye 27 Şubat 1974 tarihinde Yunanistan’a verdiği cevabi notasında, TPAO’ya araştırma ruhsatı vermeden önce uluslararası hukuk kurallarını ve yasal koşulları dikkatle incelediğini ve 1958 tarihli Cenevre Kıta Sahanlığı Sözleşmesi ile UAD’ın “Kuzey Denizi Kıta Sahanlığı Davası”nda vermiş olduğu kararı dikkate aldığını vurgulayarak, söz konusu hükümlerden hareket edildiğinde, Anadolu kıyılarının yakınında bulunan Yunan adalarının Türkiye’nin doğal uzantısı üzerinde yer almalarından dolayı, bu adaların kendilerine özgü bir kıta sahanlıklarının olamayacağını ileri sürmüş; dolayısıyla, kıyıları karşı karşıya bulunan devletler arasında yapılacak bir kıta sahanlığı sınırlandırmasında  “ortay hat kuralı”nın geçerli olamayacağını; bu kuralın ancak anlaşmaya varılamıyorsa ve özel durumlar başka bir sınırlandırmayı haklı göstermiyorsa uygulanabileceğini; Sözleşme hükümlerine ve UAD’ın kararlarına göre de sınırlandırmada adaların ikincil önemde olduğunu, hem adalar hem de Ege Denizi’nin bütününün yapısının tipik bir özel durum oluşturduğunu belirterek, sorununun görüşmeler yoluyla yapılacak bir anlaşma yoluyla çözümlenmesini teklif etmiştir.[1264]

Ege Denizi kıta sahanlığına ilişkin olarak iki ülkenin birbirlerinin karşılıklı yaklaşımlarından bu şekilde haberdar olmasından sonra, Yunanistan 24 Mayıs 1974’te Türkiye’ye vermiş olduğu bir başka notada, 1958 Cenevre Kıta Sahanlığı Sözleşmesi’nin hükümleri uyarınca taraflar arasında yapılacak bir sınırlandırmaya karşı olmadığını açıklamıştır.[1265] Türkiye, Yunanistan’ın bu açıklamasını olumlu bir gelişme olarak nitelerken, diğer taraftan 29 Mayıs 1974’te, uyuşmazlığa konu olan bölgelerde sismik araştırmalar yapmak üzere Çandarlı gemisini Türk savaş gemilerinin eşliğinde Ege’de harekete geçirmiş ve gemi 6 gün süreyle bu alanlarda görev yapmıştır.[1266] Bu durum, iki ülke arasındaki ilişkileri gerginleştirirken, 29/30 Mayıs gecesi bir Yunan savaş gemisinin battığı haberi ilk anda gerginliği tırmandırmış, ancak haber daha sonra asılsız çıkmıştır.[1267] Yunanistan, Çandarlı gemisinin Ege’de gerçekleştirmiş olduğu bu faaliyetleri protesto etmek üzere 14 Haziran 1974 tarihinde Türkiye’ye bir nota daha vermiştir. Söz konusu notasında Yunanistan, Çandarlı gemisinin Ege Denizi’nde gerçekleştirmiş olduğu faaliyetlerin, 1958 tarihli Cenevre Kıta Sahanlığı Sözleşmesi’nin 2/2. ve 5/8. maddelerine aykırı bir girişim olduğunu öne sürerek, Sözleşme’nin 1/b. ve 2/2. maddeleri uyarınca bu faaliyetlerin gerçekleştiği alanlarda Yunanistan’ın münhasır egemenlik haklarının bulunduğunu ve Türkiye’nin girişimlerinin bu haklara bir tehdit oluşturduğunu iddia etmiştir.[1268] Bunun üzerine Türkiye, 2 Temmuz 1974 tarihinde, TPAO’ya 4 yeni alanda daha araştırma ruhsatı veren Bakanlar Kurulu kararını alarak bir anlamda Ege’deki kararlılığını ortaya koymuştur.[1269] Diğer taraftan, 14 Haziran 1974’li Yunanistan’ın notasına karşı Türkiye 4 Temmuz 1974’te verdiği cevabi notasında, Çandarlı gemisinin uluslararası hukuk kuralları çerçevesinde Türk kıta sahanlığı üzerinde araştırma görevini yerine getirdiğini ve bu araştırma faaliyetlerini sürdüreceğini belirterek, kıta sahanlığının sınırlandırılmasının karşılıklı anlaşma yoluyla çözümlenmesini önermiştir.[1270]

Bu nota değişimleriyle Ege’de yaşanan gerilim, 15 Temmuz 1974’te Makarios’a karşı gerçekleştirilen darbe sonucunda Kıbrıs’ta ortaya çıkan yeni bunalım ve Türkiye’nin adaya asker çıkarmasıyla[1271] birlikte geçici bir süreliğine ikincil plana itilmiştir. Sorun, 22 Ağustos 1974 tarihinde, Yunanistan’ın Türkiye’ye yeni bir nota vermesiyle yeniden gündeme gelmiştir. Söz konusu notasında Yunanistan,  daha önce vermiş olduğu notalardaki Yunan görüşlerinin korunduğunu belirterek, Türkiye’nin arama bölgelerini genişletmesini protesto etmiştir.[1272] Yunanistan’ın bu notasına karşı Türkiye 16 Eylül 1974 tarihinde verdiği cevabi notasında, TPAO’nun Ege’de araştırma yaptığı/yapacağı bölgeleri Türk kıta sahanlığı olarak nitelendirmiş ve bu nedenle Yunanistan’ın söz konusu bölgeler üzerindeki iddialarının yasal dayanağının olmadığını belirtmiştir. Diğer taraftan Türkiye, notasında, Ege Denizi’nde söz konusu deniz alanlarının kıta sahanlığının saptanması sorununun, kabul edilebilir ortak bir çözüme kavuşturulmasının görüşmeler yoluyla sağlanabileceğine ilişkin inancını koruduğunu açıklamıştır.[1273]

13 Ocak 1975’te, Sadi Irmak Hükümeti’nin, CHP-MSP koalisyonu döneminde Norveç’ten kiralanan “Longva” isimli sismik araştırma gemisinin Saros Körfezi ile İzmir açıklarında petrol arayacağını ve bir müdahale olursa Türk çıkarlarının korunacağını açıklaması üzerine; Yunanistan harekete geçerek, bir yandan Norveç şirketinin ortaklarından olan bir Yunanlı aracılığıyla baskı yaparak geminin Mersin limanına geri dönmesini sağlarken,[1274] 27 Ocak 1975 tarihinde de Türkiye’ye bir nota vermiştir. Söz konusu notasında Yunanistan, Ege Denizi kıta sahanlığının sınırlandırılması konusunda iki ülke arasında görüş ayrılıkları bulunduğunu belirterek, bu soruna uygulanacak hukuk ve sorunun esasıyla ilgili görüş ayrılıklarının UAD’ye götürülmesini[1275] ve UAD’ye tek taraflı başvurma hakkı saklı kalmak koşuluyla, Türkiye ile Yunanistan arasında sorunun UAD’ye havalesine dair özel bir anlaşma yapılmasını önermiştir.[1276] Türkiye, 6 Şubat 1975 tarihli cevabi notasında, Türkiye ile Yunanistan arasında Ege Denizi’ne ilişkin esaslı sorunların varlığını korumakta olduğunu; ancak Türkiye’nin bu sorunlara anlamlı görüşmeler yoluyla çözüm bulunmasında yana olduğunu ve kıta sahanlığının sınırlandırılması sorununun iki ülke tarafından birlikte UAD’ye sunulmasına ilke olarak karşı olmadığını belirterek,[1277] UAD’ye sunulma şartlarının kararlaştırılması için görüşmelere başlanmasını uygun karşıladığını açıklamıştır.[1278] Türkiye’nin bu notasına Yunanistan 10 Şubat 1975 tarihinde verdiği notayla olumlu yanıt vermiş ve sorunu UAD’ye sunmak için gerekli tahkimnamenin hazırlanması amacıyla görüşmelere başlanmasını kabul ettiğini bildirmiştir.[1279] Bu amaçla 17-19 Mayıs 1975 tarihlerinde Türkiye ve Yunanistan dışişleri bakanlarının (İhsan Sabri Çağlayangil ve Dimitrios Bitsios) başkanlık ettikleri heyetlerinin biraraya geldikleri Roma’daki toplantıda, Yunan heyeti UAD’ye birlikte başvurulmasını öngören bir tahkimname taslağı sunarken; Türk heyeti bu taslağı tartışmaya hazır olmadıklarını, anlamlı görüşmelerle soruna çözüm aranmasının ilk aşama olduğunu ve bu yolun henüz denenmediğini belirtmiştir. Bunun üzerine, yapılan ortak açıklamada tarafların uzmanlar düzeyinde yakın zamanda görüşmelere başlayacakları açıklanarak, iki ülke dışişleri bakanlarının Brüksel’de tekrar bir araya gelmeleri kararlaştırılmıştır.[1280] 31 Mayıs 1975’te NATO Zirve’si nedeniyle Brüksel’de bir araya gelen Türkiye ve Yunanistan Başbakanları (Süleyman Demirel ve Konstantin Karamanlis), görüşmeler sonrasında “Brüksel Ortak Bildirisi”ni açıklamışlardır. Bildiri’de, iki ülke arasındaki sorunların barışçı görüşmeler yoluyla ve kıta sahanlığı sorununun da UAD tarafından çözümlenmesi gerektiği[1281] üzerinde karara varıldığı ve bu bağlamda, kıta sahanlığı ve hava sahasına ilişkin ilgili uzmanlar toplantısı tarihlerinin öne alınmasının kararlaştırıldığı açıklanmıştır.[1282]

“Brüksel Ortak Bildirisi”nin hukuki niteliği ve içeriği, daha sonra iki ülke arasında tartışma konusu olmuştur. Türkiye, 30 Eylül ve 18 Kasım 1975 tarihli notalarıyla, taraflar arasında anlamlı görüşmeler yapılmadan sorunun UAD’ye götürülmesinde fayda olmadığını, ancak çözümlenemeyecek düzeyde olan belirli hukuki sorunların UAD’ye götürülmesi görüşünde olduğunu belirtmiştir[1283] Yunanistan ise bu notalara cevaben verdiği 2 Ekim ve 19 Aralık 1975 tarihli notalarında, “Brüksel Ortak Bildirisi”yle tarafların sorunu UAD’ye götürmek konusunda anlaşmaya vardıklarını, tahkimname hazırlıkları sırasında sınırlandırmayla ilgili görüş ayrılıklarını giderecek önerilerin ortaya atılması durumunda bunların da tartışılabileceği görüşünde olduğunu bildirmiştir.[1284]

31 Ocak-2 Şubat 1976 ve 19-20 Haziran 1976 tarihlerinde olmak üzere Bern’de iki kez bir araya gelen tarafların bu görüşmelerinden de bir sonuç çıkmamıştır. Söz konusu toplantılarda, Yunanistan, adalar ile ana ülkesi arasında ülkesel ve siyasal bütünlük olduğunu savunarak, adaların da kendine has kıta sahanlıklarına sahip olduğunu; Yunan kıta sahanlığının Yunan adaları ile Türkiye anakarası arasındaki “ortay  hat”ta kadar devam ettiğini; uyuşmazlığın UAD’ye sunularak çözümlenmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Türkiye ise, Ege’de kıta sahanlığının belirlenmesinde “doğal uzantı” kuralının esas alınması gerektiği; Ege Denizi’nin ve adaların bütünün yapısının tipik bir özel durum oluşturduğu; söz konusu adaların Anadolu Yarımada’sının doğal uzantısı olan Türk kıta sahanlığının üzerinde yer aldığı ve dolayısıyla kendilerine has kıta sahanlıklarına sahip olamayacakları; karşılıklı görüşmeler yoluyla sorunun çözümlenmesi gerektiği yönündeki görüşlerini sürdürmüştür.[1285]

             (b) Yunanistan’ın BM Güvenlik Konseyi’ne ve Uluslararası Adalet Divanı’na Başvurusu (10 Ağustos 1976), Bern Bildirisi/Anlaşması (11 Kasım 1976)

Bern görüşmelerinin sonuçsuz kalmasından sonra, Temmuz ayı içerisinde, Türkiye’de Ege Denizi’nde araştırmalar yapılacağı ve bunun için araştırma gemisi MTA Sismik I (Hora) gemisinin hazırlanmakta oluşuna ilişkin haberlerin yaygınlık kazanması üzerine, iki ülke arasındaki gerginlik yeniden tırmanmaya başlamıştır. 21-23 Temmuz 1976 tarihleri arasında, iki ülke dışişleri bakanları arasında yapılan görüşmelerde Yunanistan, Ege’de Yunanistan’ın izni olmaksızın araştırma yapılmasının egemenlik haklarının ihlal edilmesine yol açacağını vurgulayarak, böylesi bir girişimin iki ülke arasındaki ilişkileri olumsuz yönde etkileyeceğini bildirmiştir. Türkiye ise, MTA Sismik I gemisinin yapacağı araştırmaların bilimsel nitelikte olduğunu ileri sürerek, araştırmanın iki ülkenin de siyasi ve hukuki yaklaşımlarında bir değişikliğe yol açmayacağını açıklamıştır.[1286]

6 Ağustos 1976 günü, MTA Sismik I araştırma gemisinin Türk savaş gemilerinin eşliğinde, Ege Denizi’nin tartışmalı bölgelerine girmesiyle birlikte iki ülke arasındaki ilişkiler yeniden gerginleşmiştir. 7 Ağustos 1976’da Türkiye’ye bir nota veren Yunanistan, MTA Sismik I’in Yunanistan’ın izni alınmaksızın araştırma faaliyetlerinde bulunduğunu; araştırma yapılan bölgelerde Yunanistan’ın egemenlik haklarının geçerli olduğunu ve bu bağlamda egemenlik haklarının ihlal edildiğini; bu ihlallere son verilmediği taktirde sorumluluğun kabul edilmeyeceğini açıklamıştır.[1287] Buna karşılık Türkiye 8 Ağustos’ta Yunanistan’a verdiği cevabi notasında, MTA Sismik I’in araştırma yaptığı bölgelerin Yunanistan’ın karasularının ötesinde ve Yunanistan’ın kıta sahanlığına girmeyen bölgeler olduğunu belirterek, Yunanistan’ın bu konudaki iddialarının uluslararası hukuka aykırı olduğunu; Yunanistan’ın egemenlik haklarının ihlal edildiğine dair iddialarının mesnetsiz olduğunu; MTA Sismik I’in araştırma yaptığı bölgelerde henüz bir sınırlandırmaya gidilmemiş olduğunu ve bu konuda ikili görüşmeler yoluyla her iki tarafın da kabul edebileceği hakça bir çözümün bulunması gerektiğini; MTA Sismik I’in planlanan araştırma faaliyetlerini sürdüreceğini açıklamıştır.[1288] MTA Sismik I’in faaliyetleri ve karşılıklı notalarla iki ülke arasında Ege’de tırmanmaya geçen bu gerginlik, her iki ülkenin de silahlı kuvvetlerini alarma geçirmesine yol açmış, her iki ülkenin kamuoyları da gerginliğin topyekûn bir savaşa dönüşeceği endişesi yaşamaya başlamıştır.[1289]

MTA Sismik I’in çalışmalarını 10 Ağustos’ta 1976’da tamamlayıp Çanakkale’ye dönmesinin ardından, Türkiye’nin Ege’deki bu kararlı tutumu karşısında Yunanistan aynı gün hem BM Güvenlik Konseyi’ne hem de tek taraflı olarak UAD’ye başvurmuştur.[1290] Yunanistan BM Güvenlik Konseyi’ne başvurusunda, Konsey’i acil olarak toplantıya çağırırken, Türkiye’nin Ege’deki faaliyetleriyle Yunanistan’ın egemenlik haklarını ihlal etmekte olduğunu ve dolayısıyla uluslararası barış ve güvenliği tehlikeye soktuğunu ileri sürmüştür.[1291] Buna ek olarak Yunanistan, Konsey’den, Türkiye’ye çağrıda bulunularak Ege’deki tahrik edici faaliyetlerine son vermesinin sağlanmasını ve sorunun UAD’ye götürülerek çözümlenmesi konusunda Türkiye’nin ikna edilmesini istemiştir.[1292]

BM Güvenlik Konseyi’nin 12 Ağustos 1976 tarihli oturumunda, Yunanistan, Ege Denizi kıta sahanlığı konusunda, daha önceki ikili görüşmelerde ileri sürdüğü argümanlarını tekrarlamıştır. Yunanistan temsilcisi Dimitrios Bitsios, bir anlamda BM’yi de suçlayan bir tavır içerisine girerek, Türkiye’nin 1974’te Kıbrıs’a yaptığı askeri müdahaleye göndermede bulunarak, “BM, Kıbrıs trajedisini zamanında durduramadı; Ege Denizi’nde yaşanmakta olan yeni trajediyi şimdi durdurmalıdır”[1293] demiştir. Bitsios’un bu iddialarına karşılık olarak Türkiye temsilcisi İlter Türkmen, MTA Sismik I’in araştırmalarını Yunan karasuları dışındaki bölgelerde gerçekleştirdiğine dikkat çekerek; söz konusu bölgelerde henüz bir sınırlandırma anlaşması yapılmadığından Yunanistan’ın karasularının ötesinde egemenlik hakları bulunduğu iddia edemeyeceğini; uluslararası hukuka uygun bir şekilde gerçekleştirilen araştırma faaliyetlerinin Yunanistan’ın deniz ve hava kuvvetleri tarafından engellenmeye çalışıldığını ileri sürmüştür. Ayrıca, Türkmen, Yunanistan’ın Doğu Ege adalarını silahlandırmak suretiyle 1923 tarihli Lozan Barış Andlaşması’na ve 1947 tarihli Paris Barış Andlaşması’na aykırı davrandığını ileri sürerek, Konsey’i bu ihlalleri incelemeye davet etmiş[1294] ve Bitsios’un sarfettiği söze karşılık olarak da “Eğer barışa yönelik bir tehdit varsa, bu tehdit Yunan hükümeti ve onun Ege Denizi’ni bir ‘Yunan gölü’ne dönüştürme rüyasından kaynaklanmaktadır”[1295] sözlerini sarfetmiştir. Tarafların bu açıklamalarından sonra, Güvenlik Konsey’i 24 Ağustos 1976 tarihinde 395 (1976) sayılı kararını alarak, Türkiye ve Yunanistan’a, uyuşmazlık konusunda doğrudan görüşmeleri yeniden başlatmaları ve sorunu UAD’ye götürme seçeneği üzerinde düşünmeleri önerisinde bulunmuştur. Konsey bu şekilde davranarak, hem öze ilişkin bir sonuca varmaktan kaçınmış[1296], hem de Türkiye ile Yunanistan arasında bir tercih yapmaktan kaçınarak[1297] iki tarafı da kısmen tatmin edecek bir yol izlemiştir.[1298]

BM Güvenlik Konseyi’nden umduğu kararı çıkartamayan Yunanistan için ikinci umut UAD’ye tek taraflı olarak yaptığı başvuru olmuştur.[1299] 10 Ağustos 1976 tarihli başvurusunda Yunanistan, UAD’den iki istekte bulunmuştur. Bunlardan birincisi, öze ilişkin karar verilinceye kadar, Türkiye’nin arama ruhsatı verdiği alanlarda ya da davada tartışma konusu yapılan diğer alanlarda yaptığı bütün araştırma faaliyetlerini durdurmasını ve barışı tehlikeye sokacak davranışlardan kaçınmasını öngören bir ihtiyati tedbir kararı verilmesidir. İkincisi ise, doğudaki Yunan adaları ile Türkiye arasındaki kıta sahanlığı sınırlandırmasının hangi kurallara göre yapılacağının saptanmasıdır.[1300] Yunanistan’ın bu isteklerinde de görüldüğü üzere, kıta sahanlığının sınırlandırılmasıyla ilgili Yunan tezinde, Türkiye’nin batısında bulunan adaların Yunanistan’a bakan taraflarıyla daha yakında kalan adaların otomatik olarak Yunanistan lehine kıta sahanlığı doğurdukları varsayımından hareket edilmekte ve böylece bu alanlar uyuşmazlık dışı kabul ettirilmeye çalışılmaktadır.[1301]

UAD, Yunanistan’ın ihtiyati tedbir alınmasına ilişkin talebini öncelikli olarak ele almış ve bu konudaki 11 Eylül 1976 tarihli kararında, tartışma konusu olan bölgelerde girişilecek araştırma faaliyetlerinin tarafların haiz olmadıkları hakların doğumuna ya da haiz oldukları hakların yitirilmesine yol açmayacağını belirterek, MTA Sismik I gemisi tarafından yapılan sismik araştırmaların deniz yatağı ve toprak altına ve doğal kaynaklara zarar verebilecek nitelikte olmadığını, kaynakların kullanılması ve tahsisi gibi bir işlemin yapılmadığını dikkate alarak, olayda, UAD’nin statüsünün 41. maddesi anlamında dava konusu olan haklara giderilmesi olanaksız olan bir zararın verilmesi tehlikesinin bulunmadığına karar vermiştir.[1302]

UAD, bu kararının ardından, Türkiye ve Yunanistan arasındaki kıta sahanlığı sınırının saptanmasına ilişkin istem (Yunanistan’ın ikinci istemi) konusunda ise, Türkiye’nin Divan’ın davaya bakmakta yetkisiz olduğunu ileri sürmesi nedeniyle, davanın esasını incelemeden önce davaya bakma konusunda yetkili olup-olmadığını saptamak gereğini duymuş ve taraflardan yetki konusundaki görüşlerine açıklık getirmelerini istemiştir.[1303] Divan’ın yetkisiz olduğunu ileri süren Türkiye herhangi bir görüş bildirmezken, 9-17 Ekim 1978 tarihlerindeki sözlü aşamaya da katılmamıştır. Ancak, Yunanistan’ın yetki konusunda ileri sürdüğü görüşleri[1304] çürütmeye yönelik bir mektubu 10 Ekim 1978 tarihinde UAD’ye sunmuştur.[1305] Bütün bu çerçeve dahilinde, UAD, 19 Aralık 1978 tarihinde, Ege Denizi kıta sahanlığının sınırlandırılmasına ilişkin davada kendini yargılama yetkisine sahip görmediğini açıklayarak, davayı 12’ye karşı 2 oyla (Yunanistan ve İspanya) reddetmiştir.[1306]

Diğer taraftan, UAD’nin davaya bakmakta yetkisiz olduğu yönündeki kararından önce, taraflar 2-11 Kasım 1976 tarihlerinde Bern’de tekrar bir araya gelerek görüşmeye başlamışlardır. Bu görüşmelerin sonucunda, taraflar 11 Kasım 1976 tarihinde, iki ülke arasındaki kıta sahanlığının sınırlandırılması görüşmeleri sırasında izlenecek usule ilişkin ilkeleri saptayan ve on maddeden oluşan Bern Bildirisi’ni/Anlaşması’nı[1307] imzalamışlardır. Buna göre, taraflar, Ege Denizi kıta sahanlığının sınırlandırılmasında karşılıklı rızaya dayalı bir anlaşmaya varmak için samimi, ayrıntılı ve iyiniyetle yürütülecek görüşmeler yapmayı, yapılacak olan görüşmelerin içeriğinden dolayı gizli tutulmasını kararlaştırırken; iki ülke de bu konudaki siyasi ve hukuki görüşlerini koruyarak, bildirinin/anlaşmanın ayrıntıları ve görüşmeler sırasında yapılan önerileri, herhangi bir dış ortamda kullanmama yükümlülüğünü üstlenmişler ve ortaklaşa yapılmasına karar verilmedikçe, görüşmelerin esasına ilişkin olarak basına açıklama yapmamayı ve bilgi sızdırmamayı kabul etmişlerdir. Ayrıca taraflar, görüşmelere zarar verebilecek davranışlardan sakınmayı ve diğer tarafı güvensizliğe itebilecek, itibarını zedeleyebilecek inisiyatif ve girişimlerden kaçınmayı yükümlenirken (6. madde); kıta sahanlığının sınırlandırılması sırasında uygulanabilecek pratik ve temel ilkelere ulaşabilmek için konuya ilişkin uluslararası hukuk kurallarını ve yapılageliş kurallarını araştırmayı kararlaştırarak, bu amaçla ulusal temsilcilerden oluşturulacak karma bir komisyonun kurulması konusunda anlaşmışlardır.[1308]

1976 tarihli Bern Anlaşması, her ne kadar kıta sahanlığı sorununa somut bir çözüm getirmekten uzak kalmışsa da, iki ülke arasındaki görüşmelerin ve diyalogun yeniden kurularak gerginliğin azaltılması açısından oldukça önemli bir rol oynamıştır.[1309] Böylelikle, taraflar arasındaki ilişkilerde yeni bir dönem başlamış ve gerginlik “geçici olarak” azalmıştır.[1310] 1976 tarihli Bern Anlaşması’yla oluşturulan denge çerçevesinde tarafların Ege Denizi kıta sahanlığı sorununa adil ve kalıcı çözüm bulma çabaları[1311], iki ülke arasındaki diyalogun yönelimine bağlı olarak dalgalanma göstermiştir. Ne var ki, 1981 seçimlerinde, Yunanistan’da PASOK (Pan-Helenik Sosyalist Parti) lideri Andreas Papandreou’nun hükümeti kurması, Yunanistan’ın dış politikasında önemli değişimlere yol açmıştır.[1312] Nitekim Papandreou’nun, 1981 yılı Aralık ayında Brüksel’de yapılan NATO toplantısında, ülkesine Türkiye’den yönelecek bir saldırıya karşı NATO güvencesi istemesi bu yeni politika anlayışının ilk sinyallerini vermiştir.[1313]

             (c) 1987 Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi ve Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi

1982 yılı başlarında Yunanistan, artık Ege’deki anlaşmazlık konusunda Türkiye’yle diyalogu sürdürmeyi gereksiz bulduğunu açıklamıştır. Papandreou’ya göre, iki ülke arasında diyalog için ön şart, Türkiye’nin Kıbrıs’taki askerlerini geri çekmesiydi. Ayrıca Yunanistan, egemenliğini ve toprak bütünlüğünü ilgilendiren hiçbir konuda Türkiye’yle diyalog masasına oturmayacaktı. Yunanistan başbakanına göre, Türkiye ile sadece kıta sahanlığı anlaşmazlığının UAD’ye götürülmesi için bir tahkimname yapılması yönünde bir diyalog söz konusu olabilirdi. Nihayet, Papandreou’ya göre Yunanistan için asıl güvenlik tehdidi Varşova Paktı devletlerinden değil Türkiye’den gelmekteydi. Diğer taraftan, Türkiye’de Anavatan Partisi’nin (ANAP) liderliğini yapan Başbakan Turgut Özal ise, özellikle ekonomik ilişkiler aracılığıyla Yunanistan’la yakınlaşmak ve Kıbrıs Sorunu’nu çözmek istiyordu. Özal, bir bakıma, Papandreou’nun bu “tırmandırma siyaseti”ne bir “barış taarruzu”yla cevap vermeye çalışıyordu.[1314] Ancak, gelişmeler bu yönde seyretmemiştir.[1315]

Bu çerçeve dahilinde, 1980 sonrası dönemde, kesilen ilişkiler bağlamında, Türkiye ve Yunanistan arasında kıta sahanlığı konusunda ortaya çıkan (ve bir krize dönüşecek olan) en önemli gerginlik 1987 yılının başlarında Yunanistan’ın 1976 tarihli Bern Anlaşması’ndan doğan yükümlülüklerini geçersiz sayarak, Ege Denizi’nde yeniden petrol arama faaliyetlerinde bulunacağını açıklaması olmuştur. Türkiye, krizin ortaya çıkışıyla birlikte Bern Anlaşması’nın kurmuş olduğu statükonun geçerli olduğunu Yunanistan’a kabul ettirebilmek için kuvvet kullanma tehdidi de dahil olmak üzere zorlayıcı diplomasi stratejisinden yararlanmıştır.[1316]

1987 Ege Kıta Sahanlığı Krizi, ilk bakışta Yunanistan’ın yeniden Ege’de petrol aramaya başlaması üzerine çıkmış gibi görünse de, aslında yaratılmış bir krizdir. Zira, 1980’lerin başından beri Yunanistan Ege’de sondaj çalışmalarını sürdürüyordu ve Başbakan Özal Yunanistan’la ilişkileri düzeltebilmek umuduyla Türk kamuoyuna Atina’nın bu eylemlerini duyurmamayı tercih ediyordu.[1317] Diğer taraftan, krizin, Türkiye’nin Avrupa Topluluğu’na (AT) tam üyelik başvurusundan hemen önceye rastlaması Yunanistan’ın gerilimi arttırmak istediğini düşündürmektedir. Yıllardan beri (bazı gerginliklerle) süregelen sorunun aniden bir krize dönüşmesinin nedenini, Özal’ın bu sırada yurtdışında bulunmasında ve izlenecek politikanın Dışişleri Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı’nın işbirliğiyle belirlenmiş olmasında aramak mümkündür. Yıllardan beri Atina’nın gerilimi arttırma politikasına karşı Özal Hükümeti’nin tavizkar bir tutum takınmasına ve hep geri basmasına tepki duyan bürokrasi, Yunanistan’ın yarattığı fırsatı değerlendirerek bu ülkeye ödün politikasını durdurmuş ve sert bir tutum izlemiştir.[1318]

Krizin ortaya çıkacağının ilk sinyalleri, 27 Şubat 1987’de Yunanistan Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kapsis’in, Türkiye’nin Atina Büyükelçisi Nazmi Akıman’la yaptığı görüşmede, Bern Anlaşması’nı tanımadıkları ve Ege’de petrol araması yapabilecekleri yönündeki açıklamasıyla olmuştur.[1319] Nitekim, 6 Mart 1987’de Yunan Hükümeti kabul ettiği bir kanunla, kendisinin de ortağı bulunduğu Kuzey Ege Petrol Şirketi’ne  (NAPC), Kuzey Ege’de Taşoz adası açıklarında petrol arama izni vermiştir.[1320] Yunanistan’ın bu tutumu, 1976 tarihli Bern Anlaşması’na aykırılık oluşturmaktaydı. Zira, Anlaşma, her iki taraf için de ulusal karasuları dışında petrol arama ve sondaj faaliyetlerine gidilmesini yasaklamaktaydı. Gelişmelerden haberdar olan Türkiye, Dışişleri Bakanlığı kanalıyla harekete geçerek, 1976 tarihli Bern Anlaşması’na aykırı olan bu gibi davranışları kabul etmeyeceğini açıklamıştır. Türkiye’nin bu konudaki yaklaşımını dile getiren Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Yalım Eralp’in, 5 Mart 1987 günü “Reuter Ajansı” aracılığıyla dünya kamuoyuna duyurulan açıklaması şöyledir:

             “Yunanistan’ın karasularının ötesinde petrol arama faaliyetlerinde bulunacak olması, iki ülke arasında kıta sahanlığı konusunda anlaşma yapılana kadar, bu tip davranışlardan kaçınmalarını öngören 1976 Bern Anlaşması’nın ihlali niteliğindedir. Türkiye, şimdiye kadar azami hassasiyetle Bern Anlaşması’na uydu, kıta sahanlığı ile ilgili faaliyetlerden kaçındı. Yunanistan da bu çerçevede hemen ihlalleri durdurmalıdır. Aksi taktirde Türkiye, Ege’deki haklarını ve çıkarlarını korumak için gerekli olan herşeyi yapacaktır.”[1321]

Türkiye’nin bu açıklaması karşısında, Yunanistan tarafından 6 Mart 1987 günü yapılan açıklamada, 1976 Bern Anlaşması’nın görüşmeler dönemi için imzalandığı ve UAD’ye başvurmak için bir taahhüt olduğu dile getirilerek, görüşmeler çıkmaza girdiği için söz konusu anlaşmanın geçerliliğini yitirdiği iddia edilmiştir.[1322]

Yunanistan’ın tutumunda değişiklik olmaması üzerine, Türkiye, Ege’deki kararlılığını ortaya koymak için başka adımlar atmak durumunda kalmıştır. Bu amaçla, Türkiye 23 Mart 1987 tarihinde, BM Genel Sekreteri’ne gönderdiği bir mektupla Ege Denizi’nde Yunanistan’ın başlatmış olduğu gerilime ilişkin görüşlerini açıklamıştır. Mektupta, Türkiye’nin şimdiye kadar itidal politikası ve yükümlülüklerine bağlılığı sayesinde Bern Anlaşması’nın hükümleri uyarınca Ege’de karasularının dışındaki bölgelerde faaliyetlere girişmediği; Türkiye’nin bu tutumunu, 1976 tarihli Bern Anlaşması’na iki tarafça da uyulduğu müddetçe sürdüreceği; Türk hükümetinin gelişmeleri dikkatle izlediği ve bu bağlamda Yunanistan’ın Ege’de kıta sahanlığı konusundaki tek taraflı eylemlerine göz yummayacağını; Yunanistan’ın, BM Güvenlik Konseyi’nin 395 (1976) sayılı kararı uyarınca karasuları dışındaki Ege kıta sahanlığında her türlü faaliyetten kaçınması ve 1976 tarihli Bern Anlaşması çerçevesinde doğrudan görüşmelere yeniden başlanmasını kabul etmesi gerektiği; Ege’de gelişen durumun ağırlığına BM Güvenlik Konseyi üyelerinin dikkatlerinin çekilmesi gibi noktalar dile getirilmiştir.[1323]

Diğer taraftan, Türkiye, konunun kendisi için taşıdığı hayati önemi göstermek amacıyla, 25 Mart 1987’daki MGK toplantısında Piri Reis gemisinin Ege’ye açılması yönünde tavsiye kararı alınırken[1324], yine 25 Mart 1987 günü Bakanlar Kurulu’nda kabul edilen kararla da[1325], TPAO’ya Ege’de petrol arama ruhsatı verildiği hükümet tarafından şu sözlerle açıklanmıştır:

             “...Bern Anlaşması’na riayet etmeyen Yunanistan’ın bu tutumu karşısında hükümetimiz de Türkiye’nin hak ve menfaatlerinin korunması için düşünülmüş olan tedbirler çerçevesinde Ege’de karasuları dışında kalan bölgelerde Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’na petrol araştırma ve işletme ruhsatları verilmesini kararlaştırmıştır... Temennimiz, Yunanistan’ın gerçekleri görmesi, uzlaşmaz ve tek taraflı menfaat sağlamaya yönelik siyasetini terk ederek, Güvenlik Konseyi kararında ve Bern Anlaşması’nda belirtildiği şekilde görüşmeler yoluyla bu ihtilafa çözüm aramayı kabul etmesidir.”[1326]

Bu çerçevede, Türkiye, uygulamaya koyduğu zorlayıcı diplomasi stratejisinin temel hedefini, Yunanistan’ın Ege Denizi’nde fiili bir durum yaratmak isteyen girişimini önlemek üzerine kurarken, Yunanistan’dan iki istemde bulunmuştur:

             i) 6 millik karasuları dışında yapılacağı açıklanan petrol arama ve sondaj faaliyetlerinin durdurulması,

             ii) 1976 tarihli Bern Anlaşması’nın hükümlerine riayet edilmesi.

Hükümetin açıkladığı karar doğrultusunda, Türkiye kararlılığını ve inandırıcılığını gösterecek askeri nitelikteki eylemleri beklemeksizin uygulamaya koymuştur. Bu çerçevede, Karadeniz’de sürdürülmekte olan “Deniz Kurdu Tatbikatı”na katılan savaş gemilerinden bir kısmı Ege Denizi’ne kaydırılırken, TSK’da da izinler kaldırılmış ve Ege Denizi üzerinde Türk savaş uçakları “sınır uçuşları” gerçekleştirmiştir.[1327] 26 Mart 1987 günü akşamı ise, Yunanistan’ın Ege Denizi kıta sahanlığı konusundaki haksız tutumunu protesto etmek amacıyla, 11 yıllık aradan sonra Ege Denizi’nde Piri Reis gemisi Türk karasularının dışına gönderilmek üzere yola çıkarılmıştır.[1328] Bu gelişme üzerine, 27 Mart 1987 günü, Yunanistan Başbakanı Papandreou, yaptığı açıklamalarda, Ege Denizi’nde Yunanistan’a ait olduğunu iddia ettiği kıta sahanlığı içerisinde Piri Reis gemisinin araştırma yapmasının engelleneceği ve “sözle değil fiille karşılık verileceği” uyarısında bulunarak[1329], “Yunan ordusu, eğer komşumuz bu saldırgan tutumunu sürdürürse, Türklere iyi bir ders verecektir”[1330] şeklindeki sözleri sarf ederken; Yunan hükümeti aynı gün BM Genel Sekreteri’ne gönderdiği bir mektupla da[1331], NAPC’nin ortağı bulunan Kanada şirketi Denison’un hisselerinin satın alınması için Yunan hükümetinin parlamentoya bir kanun tasarısını sunduğunu (böylece petrol konsorsiyumunun çoğunluk hisseleri Yunanistan’a ait olacaktı) belirtmiştir.[1332]

Yunanistan Başbakanı Papandreou’nun açıklamalarına yanıt aynı gün içerisinde hem Başbakan Özal’dan hem de Türk Genelkurmayı’ndan gelmiştir. Kriz sırasında (geçirdiği ameliyat nedeniyle) Londra’da bulunan Başbakan Özal, Piri Reis gemisinin 28 Mart 1987 tarihinde sabah 5’te Ege Denizi’nin uluslararası sularında olacağını, geminin faaliyetlerinin engellenmesi durumunda “aynen karşılık verileceğini” açıklarken[1333]; Genelkurmay da, petrol araması yapacak olan Piri Reis gemisinin faaliyeti engellenecek olursa, buna “tereddütsüz karşılık verileceğini” bildirmiştir.[1334]

İki ülke arasındaki gerginliğin artmasına paralel olarak, her iki ülkede de silahlı kuvvetler alarma geçirilirken; Yunan savaş uçaklarının Ege Denizi’nde araştırma faaliyetlerini yürüten Piri Reis gemisini taciz etmesi, iki ülke arasında sert protesto notlarına konu olmuştur. Diğer taraftan, AT ülkeleri ve NATO da harekete geçerek krizin sona erdirilmesi için yoğun çaba sarf etmeye başlamışlardır.[1335] Karşılıklı yapılan açıklamalardan sonra, iki ülke arasındaki diplomatik girişimler hızlanmış ve NATO Genel Sekreteri Alexander R. Carrington ve ABD’nin diplomatik çevrelerinin çabalarıyla iki ülkeyi savaşın eşiğine getiren kriz hafifletilmiştir.[1336] Gerginliğin azaltılmasında, Yunanistan’ın Ege’de tartışmalı alanlarda petrol aramaktan vazgeçtiğini, diplomatik yollardan Türkiye’ye bildirmesi ve NAPC’nin “28 Mart tarihine kadar Taşoz adası doğusunda petrol çıkarmaya başlayacağına ilişkin planlarını askıya aldığını” açıklaması etkili olmuştur.[1337] Yunanistan’ın bu geri adımı atmasında, Başbakan Özal’ın, 27 Mart 1987 günü, “BBC 2”ye yaptığı açıklamada, “Yunanistan’ın karasuları dışına çıkmaması koşulu ile Türkiye’nin de karasuları dışına çıkmayacağını”[1338] bildirmesinin de etkisi vardır. Böylelikle tarafların tırmandırma siyasetleri sonucunda 28 Mart 1987 günü doruk noktasına ulaşan kriz durumu yine aynı gün itibariyle azalma istikametine girmiştir.

Kıta sahanlığı konusunda iki ülkenin de “şimdilik” kaydıyla uluslararası sularda petrol arama faaliyetlerine girişmeyeceklerini açıklamalarından sonra, iki ülke arasındaki olası savaş riski atlatılmıştır, bir anlamda kriz dondurulmuştur.[1339] Kıta sahanlığı konusundaki bu gerginlik atlatılmakla birlikte, taraflar arasında sorunun esasına ilişkin görüş ayrılıklarının yanı sıra sorunun hukuki mi, yoksa siyasi bir sorun mu olduğuna ilişkin yaklaşım farklılıkları da gündemdeki varlığını sürdürmeye devam etmektedir.[1340]

             (d) Değerlendirme

Türk-Yunan ilişkilerindeki temel sorunlu alanların başında gelen “Ege Denizi’ndeki egemenlik ve yetki alanlarının saptanmasına” ilişkin sorunlardan birini oluşturan “Ege Denizi Kıta Sahanlığı Sorunu”, Ege Denizi üzerinde sahildar devletlerin münhasır egemen haklara sahip olmasıyla ilgili olarak henüz bir sınırlandırma anlaşması yapılmadığından, sahildar devletler olarak Türkiye ve Yunanistan’ı 1970’lerden bu yana karşı karşıya getirerek, zaman zaman kriz durumlarının yaşanması sonucunu doğurmaktadır. Türkiye ve Yunanistan’ın bir anlaşmayla Ege Denizi’nde (egemenlik ve yetki alanlarına ilişkin) bir sınır paylaşımına gitmemiş olmaları fiili ve hukuki olduğu kadar, siyasi bir uyuşmazlık da ortaya çıkarmaktadır.

İki ülke arasında Ege Denizi’nde ortaya çıkan bu uyuşmazlık, 1973–1976 yılları arasında iki defa (Mayıs–Haziran 1974 ve Ağustos 1976) belirgin nitelikte gerginliklere neden olmuştur. Söz konusu bu gerginliklerin öncesinde ve sonrasında iki ülke arasında karşılıklı “nota”laşmalar olurken, her iki gerginlik de Türkiye’nin uyuşmazlığa konu olan bölgelerde petrol arama ve sismik araştırmalar yapmak üzere girişimlerde bulunmasıyla cereyan etmiştir. Türkiye’nin bir anlamda bu gerginliklerin başlatıcısı olmasının temel nedeni, Yunanistan’ın Ege Denizi’nde kendi kıta sahanlığı olarak telakki ettiği söz konusu bölgelerde petrol arama ve sismik araştırma faaliyetlerinde bulunma eğilimleri göstermesi karşısında; Türkiye’nin de söz konusu bölgelerde faaliyetlerde bulunma, kıta sahanlığının paylaşılmasında hak sahibi olduğunu gösterme ve Yunanistan’ın ulusal karasuları dışında petrol arama faaliyetlerini durdurmak isteğine dayanmaktadır. Türkiye, bu amaçları sağlamaya yönelik olarak, söz konusu gerginlikler sırasında, kriz durumlarına nazaran çok daha sınırlı ölçekte ve gösterisel nitelikte askeri güç kullanma tehdidini deniz kuvvetleri vasıtasıyla Yunanistan üzerinde oluşturarak, bir yandan Yunanistan’ı Ege Denizi’ndeki egemenlik ve yetki alanlarının saptanması konusunda müzakere sürecine çekmeye çalışırken; diğer yandan, hak iddiasını sürdürme noktasında gerektiğinde askeri güç kullanabileceğinin de mesajını vermeye çalışmıştır. Söz konusu gerginlikler sırasında Yunanistan uyuşmazlığa konu olan bölgelerdeki haklılığını 1958 tarihli Cenevre Kıta Sahanlığı Sözleşmesi’nin ilgili maddelerine dayandırırken; buna karşılık Türkiye de haklılığını yine 1958 Cenevre Kıta Sahanlığı Sözleşmesi’ne ve UAD’ın “Kuzey Denizi Kıta Sahanlığı Davası”nda vermiş olduğu karara dayandırmıştır.

1973–1976 yılları arasındaki dönemde, iki ülke arasındaki gerilim yaratan Ege Denizi kıta sahanlığı uyuşmazlığı henüz bir statüye bağlanmadığı için, Türkiye’nin uyuşmazlık sırasında kuvvet kullanma tehdidinde bulunmasının meşruiyetini sağlaması zordur. Her iki ülke de, ulusal karasularının dışındaki alanı kendi ulusal kıta sahanlığının bir parçası olarak değerlendirmekle birlikte, sonuçta diğer sahildar ülkenin bu denizde münhasır egemen haklara sahip olduğunu kabul etmektedir. Bu çerçevede uyuşmazlık, sahildar ülkeler arasında daha önce yapılmayan bir sınırlandırma anlaşmasının nasıl ve hangi esaslara göre yapılacağı noktasında toplanmaktadır. Dolayısıyla, her iki ülke açısından da siyasal tezler savunulabilir tezlerdir.[1341] Bundan dolayı, 1973–1976 yılları arasındaki dönem, taraf devletler olarak Türkiye ve Yunanistan’ın uluslararası deniz hukukundan kaynaklanan hak ve yetkilerini siyasal ve hukuksal olarak açıklığa kavuşturmaya çalıştıkları bir dönemdir. Diğer bir deyişle, bu dönemde Türkiye ve Yunanistan, Ege Denizi’nde egemenlik ve yetki alanlarına ilişkin olarak “pozisyon alma”ya çalışmaktadır. Bu “pozisyon alma” çabası, taraflar arasında imzalanan 1976 tarihli Bern Anlaşması sonucunda bir anlamda “sabit”lenmiştir. Zira, Bern Anlaşması taraflar arasında müzakere ve çözüm arayışlarını şekillendirecek bir statüko oluşturarak, tarafları tek taraflı eylemlerden kaçınma yükümlülüğü altına sokmuştur. Bern Anlaşması’nın taraflar arasında kurduğu bu statükoyla Ege Denizi kıta sahanlığı konusunda yeni bir döneme girilmiştir.

Diğer taraftan, taraflar arasında gerginliklere neden olan bu uyuşmazlık konusunda, BM Güvenlik Konsey’i de 24 Ağustos 1976 tarihinde 395 (1976) sayılı kararını alarak, Türkiye ve Yunanistan’a, uyuşmazlık konusunda doğrudan görüşmeleri yeniden başlatmaları ve sorunu UAD’ye götürme seçeneği üzerinde düşünmeleri önerisinde bulunarak, iki tarafı da kısmen tatmin edecek bir yol izlemeye çalışmıştır. BM Güvenlik Konseyi’nden umduğu kararı çıkartamayan Yunanistan için ikinci umut UAD’ye 10 Ağustos 1976’da tek taraflı olarak yaptığı başvuru olmuşsa da, UAD, Yunanistan’ın ihtiyatı tedbir istemini 11 Eylül 1976’da verdiği kararla yersiz bulurken; kıta sahanlığının sınırının saptanması konusundaki Yunan istemini de 19 Aralık 1978 tarihinde, Ege Denizi kıta sahanlığının sınırlandırılmasına ilişkin davada kendini yargılama yetkisine sahip görmediğini açıklayarak ve davayı reddederek cevap vermiştir.

1980’li yıllara gelindiğinde, Yunanistan’da PASOK’un iktidara gelmesiyle birlikte, 1976 tarihli Bern Anlaşması’nın kıta sahanlığı konusunda iki ülke arasında kurmuş olduğu statükonun, Yunanistan’ın tek taraflı eylemleriyle geçersiz sayılacağının ilk işaretleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Nitekim, 6 Mart 1987’de Yunanistan Hükümeti kabul ettiği bir kanunla, kendisinin de ortağı bulunduğu NAPC’ye, Kuzey Ege’de Taşoz adası açıklarında petrol arama izni vermiştir. 1976 tarihli Bern Anlaşması’na aykırılık oluşturan bu durum karşısında Türkiye, Dışişleri Bakanlığı kanalıyla harekete geçerek, 1976 tarihli Bern Anlaşması’na aykırı olan bu gibi davranışları kabul etmeyeceğini açıklamıştır. Yunanistan’ın tutumunda değişiklik olmaması üzerine, Türkiye, Ege’deki kararlılığını ortaya koymak için başka adımlar atmak durumunda kalmıştır. Bu amaçla, Türkiye 23 Mart 1987 tarihinde, BM Genel Sekreteri’ne gönderdiği bir mektupla, Yunanistan’ın, BM Güvenlik Konseyi’nin 395 (1976) sayılı kararı uyarınca karasuları dışındaki Ege Denizi kıta sahanlığında her türlü faaliyetten kaçınması ve 1976 tarihli Bern Anlaşması çerçevesinde doğrudan görüşmelere yeniden başlanmasını kabul etmesi gerektiğini belirterek; Yunanistan’ın Ege’de kıta sahanlığı konusundaki tek taraflı eylemlerine göz yummayacağına ve Ege’de durumun giderek ağırlaştığına dikkat çekmiştir. Diğer taraftan, Türkiye, konunun kendisi için taşıdığı hayati önemi göstermek amacıyla, 25 Mart 1987’daki MGK toplantısında Piri Reis gemisinin Ege’ye açılması yönünde tavsiye kararı alınırken, yine 25 Mart 1987 günü Bakanlar Kurulu’nda kabul edilen kararla da TPAO’ya Ege’de petrol arama ruhsatı verilmiştir.

Bu çerçevede, Türkiye, uygulamaya koyduğu zorlayıcı diplomasi stratejisinin temel hedefini, Yunanistan’ın Ege Denizi’nde fiili bir durum yaratmak isteyen girişimini önlemek üzerine kurarken, Yunanistan’dan iki istemde bulunmuştur:

             i) 6 millik karasuları dışında yapılacağı açıklanan petrol arama ve sondaj faaliyetlerinin durdurulması,

             ii) 1976 tarihli Bern Anlaşması’nın hükümlerine riayet edilmesi.

Türkiye, bu istemlerini sağlamak noktasında kararlılığını ve inandırıcılığını göstermek üzere, Karadeniz’de tatbikat yapmakta olan bazı savaş gemilerini Ege Denizi’ne kaydırırken, Türk savaş uçakları da Ege Denizi üzerinde “sınır uçuşları” gerçekleştirmişlerdir. 26 Mart 1987 günü akşamı ise, Yunanistan’ın Ege Denizi kıta sahanlığı konusundaki haksız tutumunu protesto etmek amacıyla, 11 yıllık aradan sonra Ege Denizi’nde Piri Reis gemisinin Türk karasularının dışına gönderilmek üzere yola çıkarılmasıyla birlikte kriz “tırmanma”ya başlamıştır. Krizin bu aşamasında Türkiye’nin zorlayıcı diplomasisinin “dene ve gör” stratejisine dayandığı söylenebilir. Diğer taraftan, 27 Mart günü Yunanistan’ın Piri Reis gemisinin araştırma yapmasına “sözle değil fille karşılık” verileceğini açıklaması üzerine, hem Başbakan Özal hem de Genelkurmay Başkanlığı “böyle bir harekete aynen karşılık verileceği” açıklamasını yaparak, uygulanmakta olan “dene ve gör” stratejisi bir tür “zımni ültimatom”la da desteklenerek, Türkiye’nin kararlılığı ve inandırıcılığı pekiştirilmiştir. Bu “zımni ültimatom”la birlikte kriz kritik bir aşamaya taşınmıştır. Zira, iki ülkenin de Ege Denizi’ndeki yapılacak olan girişimlere “sözle değil fiille karşılık vereceklerini” açıklamaları, topyekûn bir çatışma riskini de beraberinde getirmektedir. Krizin bu aşamasında tarafların bu pozisyonları bir “tavuk oyunu”nu andırmaktadır. Bu oyunda en rasyonel opsiyon, her iki tarafın da müzakereye yönelik bir strateji izlemesidir ki Türkiye bunun çağrısını Ege Denizi kıta sahanlığı uyuşmazlığı ortaya çıktığından beri her vesileyle Yunanistan’a yapmaktadır. Türkiye bu çağrısını yaparken, Yunanistan’ın tek taraflı eylemlerine de göz yummayacağını söylem ve eylem düzeyinde yüksek bir kararlılık ve inandırıcılıkla sergilemektedir. Taraflar arasında askeri güç dengesindeki Türkiye lehine mevcut olan farklılık da, sınırlı bir kuvvet kullanımı durumunda bile Yunanistan’ı çok ağır bir siyasi ve askeri bedel ödeme olasılığıyla karşı karşıya bırakmaktadır. Dolayısıyla Yunanistan’ın “statüko öncesi” duruma dönmesi (1976 tarihli Bern Anlaşması ve BM Güvenlik Konseyi’nin 395 (1976) sayılı kararı) Yunanistan açısından çok daha rasyonel bir tercih olarak ortaya çıkmaktadır.

28 Mart 1987 günü ise krizin “doruk” noktasıdır. Zira bu tarihte, taraflar ya güç gösterisini tırmandırarak “savaş”a evrilme olasılığı yüksek bir çatışma içerisine girecekler, ya da, müzakere sürecine geri döneceklerdir. Çatışma durumu, Yunanistan’ın daha önce açıkladığı “28 Mart’ta Ege Denizi kıta sahanlığında arama ve sondaj faaliyetlerine başlayacağına” ilişkin kararını uygulamaya sokması karşısında Türkiye’nin de kendi karasuları dışına çıkarak aynı faaliyetlerde bulunması sonucunda yaşanacaktır. Müzakere durumunda ise, Yunanistan bu kararından vazgeçtiği taktirde, Türkiye de kendi karasuları dışında bu tür faaliyetlere girişmeyecektir. Burada, Türkiye’nin izlenen strateji açısından daha etkin ve hareket serbestisi yönünden daha rahat taraf olduğu görülmektedir. Zira, Türkiye, Ege Denizi kıta sahanlığında 1976 tarihli Bern Anlaşması ve BM Güvenlik Konseyi kararıyla oluşmuş bulunan “statüko”yu savunmakta olduğundan isteminin “yasallığı” ve “meşruluğu” yüksek olduğu gibi, asimetrik güç dengesi açısından da ağırlık Türkiye’den yanadır. Yunanistan açısından da “yasallık”, “meşruluk” ve “asimetrik güç dengesi” Türkiye’ninkinin tersidir. Sonuç olarak, tarafların “tırmandırma” siyasetleri sonucu “doruk” noktasına ulaşmış olan kriz, NATO Genel Sekreteri Carrington’un ve ABD’nin diplomatik çevrelerinin çabaları sonucunda, Yunanistan’ın Ege’de tartışmalı alanlarda petrol aramaktan vazgeçtiğini, diplomatik yollardan Türkiye’ye bildirmesi ve NAPC’nin “28 Mart tarihine kadar Taşoz adası doğusunda petrol çıkarmaya başlayacağına ilişkin planlarını askıya aldığını” açıklamasıyla birlikte hafiflerken, Türkiye’nin de Piri Reis gemisinin karasuları dışına çıkmayacağını açıklamasıyla birlikte sona ermiştir. Bununla beraber, Ege Denizi kıta sahanlığı konusunda iki ülkenin de “şimdilik” kaydıyla uluslararası sularda petrol arama faaliyetlerine girişmeyeceklerini açıklamaları aynı zamanda krizin dondurulduğuna işaret etmektedir. Kıta sahanlığı konusundaki bu gerginlik bir “savaş”a varmadan atlatılmakla birlikte, taraflar arasında sorunun esasına ilişkin görüş ayrılıklarının yanı sıra sorunun hukuki mi, yoksa siyasi bir sorun mu olduğuna ilişkin yaklaşım farklılıkları da gündemdeki varlığını sürdürmeye devam etmektedir.

             (5) Kardak Kayalıkları Krizi (1995-1996)

Tablo 21: 1995−1996 Kardak Kayalıkları Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Süleyman DEMİREL

(01.11.1924-...)

(9. T.C. Cumhurbaşkanı)

16 Mayıs 1993-16 Mayıs 2000

Hükümet

3. ÇİLLER Hükümeti  (DYP-CHP koalisyonu)

(52. T.C. Hükümeti)

30 Ekim 1995-6 Mart 1996

Başbakan

Tansu ÇİLLER

(23.10.1944-...)

Dışişleri Bakanı

Deniz BAYKAL

(20.07.1938-...)

31 Ekim 1995-6 Mart 1996

Milli Savunma Bakanı

Vefa TANIR

(1927-...)

5 Ekim 1995-6 Mart 1996

TBMM Başkanı

Mustafa KALEMLİ

(26 Mart 1943-...)

(19. TBMM Başkanı)

25 Ocak 1996-30 Eylül 1997

Genelkurmay Başkanı

Orgeneral İsmail Hakkı KARADAYI

(1932-...)

30 Ağustos 1994-30 Ağustos 1998

             (a) Ege Denizi’nde Egemenliği Tartışmalı Ada, Adacık, Kayalıkları Sorunu ve Kardak Kayalıkları’nın Statüsü

Ege Denizi, coğrafi açıdan bakıldığında, çok fazla sayıda (3000’e yakın) ada, adacık ve kayalık içeren “yarı-kapalı” (semi-enclosed sea)[1342] nitelikte bir denizdir. Ege Denizi’nin coğrafi açıdan sahip olduğu bu kompozisyon, onun, Türk-Yunan ilişkilerinde hukuksal ve siyasal açıdan da farklı değerlendirilmesi sonucunu doğurmaktadır. Bu bağlamda, Ege Denizi’nde “egemenliği tartışmalı ada, adacık ve kayalıklar sorunu” Türk-Yunan ilişkilerindeki sorunlu alanlardan biri olarak varolmaya devam etmektedir.

Ege Denizi’ndeki adaları; coğrafi konumları, egemenlik devirlerinin tarihsel boyutları[1343] ve Ege Denizi’nin statüsünü tespit eden uluslararası anlaşmaların düzenleniş biçimleri yönünden dikkate aldığımızda, şöyle bir gruplandırmaya tabi tutmak mümkündür:

1) Trakya ve Boğazönü (Çanakkale) adaları grubu

2) Saruhan (Doğu Sporat) adaları grubu

3) Menteşe adaları grubu ve Meis adası

4) Kuzey Sporat adaları grubu

5) Kiklad adaları grubu[1344]

6) Güney Ege adaları grubu (Girit adası ve çevresindeki adalar).

Söz konusu gruplandırma çerçevesinde yer alan adaların birçoğu, doğrudan bunların adları belirtilerek, Osmanlı İmparatorluğu döneminde ve Türkiye Cumhuriyeti döneminde çeşitli antlaşmalarla terk edilmiştir. Ancak, Ege Denizi’nde bu kapsamda olmayan ada, adacık ve kayalıklar da mevcuttur. Bu bağlamda, egemenlik iddiaları yönünden Türkiye ile Yunanistan arasında, “Kuzey Sporat adaları”, “Kiklad adaları” ve “Güney Ege adaları” grupları üzerinde hiçbir tartışma yokken; “Menteşe adaları”, “Saruhan adaları” ile “Trakya ve Boğazönü adaları” gruplarında (hepsine birden “Doğu Ege adaları” grubu denilmektedir) yer alan bazı ada, adacık ve kayalıklar üzerinde tartışma vardır. “Menteşe adaları” grubunda yer alan Kardak Kayalıkları da (İkizce Kayalıkları/İmia Rocks) bu kapsamdadır ve tarafların bu tür ada, adacık, kayalıklara ilişkin olarak tarihsel ve hukuksal verileri farklı yorumlamalarından dolayı tartışma ortaya çıkmaktadır.

Osmanlı İmparatorluğu’nun, olgusal olarak 1829 tarihli Edirne Antlaşması’yla ortaya çıkan Yunanistan’ın bağımsızlığını 24 Nisan 1830 tarihli bir notayla tanımasıyla birlikte, Ege Denizi’nde konumlanan ve önceden tümü Osmanlı ülkesine ait olan adalar da ikiye ayrılmıştır: Bu çerçevede, “Batı Ege adaları” (Eğriboz adası, Kuzey Sporatlar ve Kiklad adaları) Yunanistan’a bırakılırken; diğer taraftan, Girit adası ile “Doğu Ege adaları” Osmanlı İmparatorluğu’nda kalmıştır[1345] ki “Menteşe adaları” grubundan yer alan Kardak Kayalıkları da bu grubun içindeydi.

Trablusgarp Savaşı’nda (1911-1912) “Oniki adalar”ı (Dodécanèse)[1346] ya da “Menteşe adaları” da denilen Güneydoğu Ege adalarını da işgal eden İtalya, savaş sonrasında 18 Ekim 1912’de imzalanan Uşi Barış Andlaşması’nın 2. maddesi gereği işgal ettiği güneydoğu Ege adalarından çıkmayı kabul etmiş; böylece söz konusu ada, adacık ve kayalıklar altı büyük devletin (Almanya, İngiltere, Fransa, Avusturya-Macaristan, Rusya, İtalya) geleceğini belirleyeceği alanlar dışında kalmıştır.[1347] Ancak İtalya, kendisine Trablusgarp ve Bingazi’nin verilmesi karşılığında, işgal ettiği güneydoğu Ege adalarını Uşi Barış Andlaşması’yla terk etmeyi kabul etmesine rağmen, Balkan Savaşı (1912-1913) sırasında bu adaları elinde tutmayı sürdürmüştür. Diğer taraftan, Balkan Savaşı sırasında, kuzey Ege adaları da (Taşoz, Midilli, Sakız, Antipsara, Nikarya, Limni, Semadirek, Gökçeada) Yunanistan tarafından işgal edilmiştir. Öte yandan, Balkan Savaşı’nın Avrupa’da genel bir savaşa yol açmasını önlemek için, 16 Aralık 1912’de Londra’da Osmanlı İmparatorluğu ve Balkan devletlerinin katılımıyla toplanan bir konferans sonunda 30 Mayıs 1913’te imzalanan Londra Andlaşması’yla Osmanlı İmparatorluğu Girit’in geleceğini Balkan devletlerinin kararına bırakırken; diğer taraftan, öteki Ege adalarının geleceğinin de altı devletçe saptanmasını kabul etmiştir. Osmanlı İmparatorluğu ile Yunanistan arasında 14 Kasım 1913’te imzalanan Atina Andlaşması da tarafların, Ege adalarına ilişkin hüküm de dahil, 1913 tarihli Londra Andlaşması’nın hükümlerini kabul ettiğini bildirmektedir. Bunun üzerine Şubat 1914’te Londra’da toplanan anılan altı devlet, Meis adası dışında Oniki adaları herhangi bir karar konusu yapmayıp üstü kapalı olarak İtalya’ya, Yunanistan’ın işgal ettiği İmroz ve Bozcaada dışındaki doğu Ege adalarını da Yunanistan’ın “kesin zilyetliğine” bırakma kararı almıştır. Yunanistan, anılan altı devlete gönderdiği 21 Şubat 1914 tarihli cevabında bu koşulları kabul ettiğini resmen açıklamıştır.[1348]

I. Dünya Savaşı’nın patlak vermesinin ardından, 22 Ağustos 1915’te İtalya, Uşi Barış Andlaşması’yla Osmanlı İmparatorluğu’na iade etmeyi kabul ettiği güneydoğu Ege adalarını geri vermeyeceğini ve söz konusu andlaşmadan kaynaklanan yükümlülüklerini feshettiğini açıklamıştır.[1349] Savaş sonrasında 10 Ağustos 1920’de imzalanan Sevr Barış Andlaşması’nın 122. maddesi Menteşe bölgesinde yer alan adalardan 13’ünü (Oniki adalar) ve bunlara tabi diğer adaları İtalya’ya vermiştir. Ancak, Oniki adaların İtalya’ya, diğer adaların ise Yunanistan’a verilmesini öngören Sevr Barış Andlaşması Türkiye tarafından onaylanmadığı ve yürürlüğe girmediği için Ege Denizi’nde yer alan adaların durumunu belirleme işi Lozan Barış Konferansı’na kalmıştır.[1350]

Lozan Barış Konfrenası sonunda 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Andlaşması’yla Ege Denizi’nde yer alan adaların statüsü (12-16 maddeler) düzenlenmiştir. Söz konusu düzenlemeler, aynı zamanda, Kardak Kayalıkları’nın hukuksal statüsüne ilişkin olarak Türkiye ve Yunanistan’ın farklı tezler ileri sürmelerini de beraberinde getirmektedir. Düzenlemenin konumuz açısından ilgili maddeleri şöyledir:

             “Madde 12

             İmroz (Imbros) adası ile Bozcaada (Tenedos) dışında, Doğu Akdeniz adaları ve özellikle Limni (Lemnos), Semadirek (Samothrace), Midilli (Mitylene), Sakız (Chio), Sisam (Samos) ve Nikarya (Nicaria) adaları üzerinde Yunan egemenliği konusunda 17/30 Mayıs 1913 tarihli Londra Andlaşması’nın 5’inci ve 1/14 Kasım 1913 tarihli Atina Andlaşması’nın 15’inci maddeleri hükümleri uyarınca alınan ve 13 Şubat 1914 tarihinde Yunan Hükümetine bildirilen karar, bu Andlaşmanın, İtalya’nın egemenliği altına konulan ve 15’inci maddede belirtilen adalara ilişkin hükümleri saklı kalmak üzere, doğrulanmıştır. İşbu Andlaşmada aykırı bir hüküm bulunmadıkça, Asya kıyısından 3 milden az uzaklıkta bulunan adalar, Türkiye egemenliği altında kalacaktır.

             (...)

             Madde 15

             Türkiye, aşağıda sayılan adalar üzerindeki bütün haklarından ve sıfatlarından İtalya yararına vazgeçer: Bugünkü durumda İtalya’nın işgali altında bulunan Stampalya (Astropalia), Rodos (Rhodes), Kalki (Carki, Kharki), Skarpanto (Scarpanto), Kazos (Casos, Casso), Piskopis (Piscopis, Tilos), Miziros (Misiros, Nisyros), Kalimnos (Calimnos, Kalymnos), Leros, Patmos, Lipsos (Lipso), Limni (Lymi) ve İstanköy (Cosco) adaları ile bunlara bağlı adacıklar ve Meis (Castellorizo) adası.

             Madde 16

             Türkiye, işbu Andlaşmada belirtilen sınırlar dışında bulunan bütün topraklar ile bu topraklardan olup gene bu Andlaşma ile üzerinde kendi egemenlik hakkı tanınmış bulunanlar dışındaki Adalarda –ki bu toprak ve Adaların geleceği ilgililerce saptanmış ya da saptanacaktır– her ne nitelikte olursa olsun, sahip olduğu tüm hak ve senetlerden [sıfatlardan] vazgeçmiş olduğunu bildirir.

             İşbu maddenin hükümleri komşuluk nedeniyle Türkiye ile ortak sınır bulunan ülkeler arasında kararlaştırılmış ya da kararlaştırılacak olan özel hükümleri bozmaz.”[1351]

Lozan Barış Andlaşması’nın bu hükümlerinde de görüldüğü üzere, isimleri sayılan adalar Yunanistan’a ve İtalya’ya bırakılmıştır (12. ve 15. maddeler). Bu çerçevede Kardak Kayalıkları’nın, Güneydoğu Ege’de İtalya’ya devredilen ada, adacıkları tespit eden 15. maddesi kapsamına hiçbir şekilde girmediği görülmektedir. Keza, Kardak Kayalıkları’nı, 15. maddede geçen “ada” ve “bağlı adacıklar” ölçütleri içerisinde de değerlendirmek mümkün değildir. Dolayısıyla, Andlaşma’nın 15. maddesinin, Osmanlı İmparatorluğu’nun ardılı olmak sıfatıyla Türkiye’nin Kardak Kayalıkları üzerindeki egemenliğinde bir değişiklik yaptığı söylenemez.[1352]

Diğer taraftan, Andlaşma’nın 12. maddesinde yer alan “İşbu Andlaşmada aykırı bir hüküm bulunmadıkça, Asya kıyısından 3 milden az uzaklıkta bulunan adalar, Türkiye egemenliği altında kalacaktır” ifadesi Kardak Kayalıkları’nın egemenliğine ilişkin tartışma yaratmaktadır. Yunanistan, 12. maddede yer alan bu ifadeye dayanarak, Türkiye’ye sırasıyla 3,6 mil (Doğu Kardak) ve 3,9 mil (Batı Kardak) uzaklıkta bulunan Kardak Kayalıkları’nın bu nedenle Türkiye’ye ait olamayacağını belirtmektedir. Ancak, 12. maddedeki bu ifadeyle amaçlananın, o dönemde karasularının genişliğinin de 3 mil olduğu hatırlandığında, kıyı devletinin haklarını garanti altına alma ve Andlaşma’nın bazı hükümlerinin güvenlikle yakından bağlantılı olan bu hakkın aleyhine yorumlanmasının önüne geçmektir. Keza, eğer 12. maddedeki bu ifadeyle amaçlanan, 3 mil dışındaki tüm ada, adacık ve kayalıkların egemenliğinden vazgeçildiğini belirtmek olsaydı, bunun açıkça belirtilmesi gerekirdi. Bu bağlamda, 12. maddedeki bu ifade, 3 mil dışında kalan tüm ada, adacık ve kayalıkları Türkiye’den almayı değil, Türkiye’nin bu bölgede yer alan ada, adacık ve kayalıklar üzerindeki egemenliğini olası tüm yanlış yorumlamalara karşı garanti altına almayı amaçlamaktadır.[1353]

Andlaşma’nın 16. maddesi ise Türk ve Yunan tarafları arasında en fazla tartışılan konuların başında gelmektedir. Yunanistan, bu maddeyi, bir toptan feragat hükmü olarak değerlendirmektedir. Diğer bir deyişle, Yunanistan bu maddeyle Türkiye’nin, Andlaşma’nın çeşitli maddelerinde egemenliği teyit edilen adalar hariç bölgede yer alan tüm ada, adacık ve kayalıklar  (dolayısıyla Kardak Kayalıkları) üzerindeki her türlü hak ve sıfatlarından vazgeçtiğini ileri sürmektedir.[1354] Buna karşılık Türkiye, 16. maddede yer alan düzenlemenin amacının sınırlı olduğunu ileri sürerek, 16. maddede sadece 15. madde kapsamındaki ada, adacık ve kayalıkların İtalya’dan Yunanistan’a aktarılmasının meşrulaştırılmasının amaçlandığını vurgularken; maddede geçen “saptanacaktır” ifadesinin de henüz hakkında bir düzenleme yapılmamış ada, adacık ve kayalıklar olduğuna işaret ettiğini ileri sürmektedir. Dolayısıyla, bu Andlaşma’yla hakkında bir düzenleme yapılarak egemenliği Yunanistan’a ya da İtalya’ya açıkça devredilmeyen ada, adacık ve kayalıklar vardır ve bunların egemenliği hala Türkiye’ye aittir. Ayrıca, 16. maddede Türkiye’nin tüm egemenlik hakları ve sıfatlarından vazgeçtiği alanlar olarak sadece “adalar”a yer verilmesi ve Andlaşma’da yer verilen “adacık” kavramının bu bağlamda kullanılmaması maddenin yorumu açısından önem kazanmaktadır. Bu nedenle de, hiçbir şekilde “ada” olarak nitelenemeyecek Kardak Kayalıkları’nın, Türkiye’nin üzerindeki tüm hak ve sıfatlarından vazgeçtiği “adalara” dahil olduğu söylenemez.[1355]

Kardak Kayalıkları’nın statüsüne ilişkin olarak, Türkiye ve Yunanistan’ın farklı yorumlamalarına konu olan bir diğer belge de Türkiye ve İtalya arasında imzalanan 4 Ocak 1932 tarihli Sözleşme, aynı tarihli mektup teatisi ve 28 Aralık 1932 tarihli bir metindir. Lozan Barış Andlaşması’yla İtalya’ya bırakılan bazı ada, adacık ve kayalıklar dışında bölgede yer alan çeşitli ada, adacık ve kayalıkların egemenliği sorunu 1920’li yılların sonuna doğru tekrar gündeme gelmiştir. İki ülke yaptıkları görüşmeler sonucunda 30 Mayıs 1929’da bir tahkimname hazırlayarak konuyu Uluslararası Sürekli Adalet Divanı’na (USAD)[1356] götürmüşlerse de, uyuşmazlığın çözümü için yaptıkları görüşmelerin bir sözleşmeyle neticelenmesi üzerine taraflar durumu USAD’a bildirerek başvurularını geri aldıklarını söylemişlerdir.[1357] Bu bağlamda, Türkiye ve İtalya, 4 Ocak 1932’de, Meis adası bölgesinde yer alan kimi adacıklar ile Bodrum körfezi karşısında yer alan Karaada’nın hangi devlete ait olacağı konusunda bir sözleşme (“Anadolu Sahilleri ile Meis Adası Arasındaki Ada ve Adacıkların ve Bodrum Körfezi Karşısındaki Adanın Ciheti Aidiyeti Hakkında Sözleşme”) imzalamışlardır. Anılan bu sözleşme 10 Mayıs 1933’te yürürlüğe girmiştir.[1358] Yedi maddeden oluşan bu Sözleşme’yle, Meis adası ile Anadolu arasında kalan bölgedeki deniz sınır ve kimi ada, adacık ve kayalıkların aidiyeti sorunu kesin olarak çözülmüştür. Nitekim, Sözleşme’nin ilk üç maddesinde, Türkiye ve İtalya’nın egemenliğine bırakılan tüm ada, adacık ve kayalıklar ismen sayılarak belirtilmiş; dördüncü maddede, Sözleşme’de çizilen sınırların her iki tarafında bulunan tüm ada, adacık ve kayalıkların, ismen sayılıp sayılmadıklarına bakılmaksızın, bulundukları tarafın ait olduğu devletin egemenliğinde olacaklarını hükme bağlamıştır. Sözleşme’nin beşinci maddesinde ise, iki ülke sınırları çok ayrıntılı bir şekilde düzenlenmiştir. Ancak, bu ayrıntılı düzenlemede Kardak Kayalıkları’nın da bulunduğu bölgeye gelince ayrıntılı tanımlamalara son verilerek, bu bölge için taraflar arasında “üzerinde hiçbir tartışma olmayan bir deniz sınırı”ndan bahsedilmiştir. Bir başka deyişle, her ne kadar, Kardak Kayalıkları’nın da bulunduğu bölgede üzerinde görüş ayrılığı bulunmayan bir sınırdan bahsedilse de, bu bölgede kesin ya da nihai bir sınır belirlemesi yapılmamıştır. Bu ifadeden yola çıkılarak, bu Sözleşme’nin Kardak Kayalıkları’nın statüsü konusunda herhangi bir düzenleme içermediği ve bu nedenle de, Kardak Kayalıkları’nın Lozan Barış Andlaşması’nda dokunulmayan statüsünün hala devam ettiği belirtilmektedir.[1359] Öte yandan, Türkiye Dışişleri Bakanlığı ve İtalya’nın Ankara Büyükelçiliği arasında, sözleşmenin imzalandığı gün bir mektup teatisi gerçekleşmiştir. Bu mektup teatisinde taraflar, karşılıklı olarak deniz sınırlarının çizilmesinden duydukları memnuniyetlerini dile getirip, iki ülke arasında kalan diğer bütün sınırların hiçbir anlaşmazlığa ve tartışmaya sebep olacak nitelikte olmadığını teyit ederlerken; sınırın kalan kısmının çizimi işlemlerinin de hemen ele alınması konusunda mutabık kalmışlar ve konuyu görüşecek teknisyenlerin bir an önce belirlenmesi hususunu hükümetlerine iletme konusunda görüş birliğine varmışlardır.[1360] Türkiye ve İtalya’nın ilgili teknik temsilcileri, söz konusu mektup teatisi gereği, 28 Aralık 1932’de Ankara’da bir araya gelmişler ve bu bağlamda yapılan çalışmalar sonucunda ortaya bir metin çıkmıştır. 28 Aralık 1932 tarihli bu metnin[1361] hemen girişinde, toplantının 4 Ocak 1932 tarihli mektup teatisinde dile getirilen sınırın kalan kısmını belirleme niyetine dayanılarak yapıldığı belirtilerek, iki ülke arasındaki karasuları sınırının geçeceği noktaların tek tek belirlenmesine geçilmektedir. Burada, 37 tane belirleyici nokta bulunmaktadır ki, bunlardan 30 numaralı noktanın Kardak Kayalıkları ile Anadolu tarafında yer alan Kato adası (Çavuş adası) arasındaki ortay hattan geçtiği belirtilmiştir. Yunanistan, işte bu ifadeden yola çıkarak, Kardak Kayalıkları üzerindeki İtalyan egemenliğinin, Kardak Kayalıkları’nın ismen anılması suretiyle teyit edildiğini dile getirmekte ve bu metnin 4 Ocak 1932 tarihli Sözleşme’nin bir parçası (eki) olduğunu iddia etmektedir.[1362] Buna karşılık Türkiye ise, söz konusu metnin 4 Ocak 1932 tarihli Sözleşme’nin bir eki olmadığını ve bağlayıcılık değerinin olmadığını şu argümanlarla ileri sürmektedir:

Öncelikle, söz konusu metin, andlaşma yapmaya yetkili kişiler tarafından oluşturulmamıştır ve toplantıya katılan teknik nitelikli temsilciler andlaşma oluşturmaya yetkili değillerdir. İkinci olarak, söz konusu metnin bağlayıcılık kazanabilmesi için hem ulusal hem de uluslararası hukuk açısından gerçekleştirilmesi gereken onay aşamalarının hiçbirisinden geçmemiştir. Üçüncü olarak, söz konusu metin 4 Ocak 1932 tarihli Sözleşme’nin bir eki ya da tamamlayıcısı bir parçası değildir. Çünkü, söz konusu metin ile 4 Ocak 1932 tarihli Sözleşme arasında hukuksal bir bağ kurulabilmesi için, Sözleşme’de mektup teatisinden bahsedilmesi gerekirdi. Dördüncü olarak, 1933-1937 yılları arasında gerçekleştirilen yazışmalarla metne son hali verilmesine rağmen, Türkiye, artık üzerinde anlaşılan metni ulusal hukuku açısından geçerli hale getirip getirmeyeceğini soran 8 Ocak 1937 tarihli İtalyan notasına yanıt vermemiştir. Diğer taraftan, Yunanistan 1947 Paris Barış Andlaşması’nın görüşmeleri yapılırken, söz konusu metne de atıf yapılmasını istemesine rağmen, bu isteği kabul görmemiştir. Dolayısıyla, bu metnin uluslararası bir anlaşma olmadığı Yunanistan ve üçüncü devletlerce de zımnen kabul edilmiştir.[1363] Bütün bu gerekçelerle, 28 Aralık 1932 tarihli metin hukuksal açıdan geçerli olmadığından, Osmanlı İmparatorluğu’nun ardılı olarak Türkiye Cumhuriyeti’ne geçen Kardak Kayalıkları’nın statüsünde herhangi bir değişiklik yaratmamaktadır.

Kardak Kayalıkları’nın statüsü konusunda gündeme getirilen son belge ise 1947 tarihli Paris Barış Andlaşması’dır. Söz konusu Andlaşma’nın 14/1. maddesi, Lozan Barış Andlaşması’nın 15. maddesiyle İtalya’ya devredilen “Oniki adalar”ın, Yunanistan’ın tam egemenliğine geçtiğini hükme bağlamaktadır. Buradaki tartışma şundan kaynaklanmaktadır: Lozan Barış Andlaşması’nın ilgili 15. maddesinde ismen belirtilen adalarla birlikte egemenliği devredilecek adacıklar sayılırken “bunlara bağlı adacıklar” ifadesi kullanılırken; 1947 tarihli Paris Barış Andlaşması’nda “bunlara bitişik adacıklar” ifadesinin kullanılıyor olmasıdır. Bu iki ifadenin, her ikisinin içeriğinin de tam anlamıyla bilinmemesi bir yana, tam anlamıyla örtüşmediği görülmektedir. Bu bağlamda, “bitişik” ifadesinin “bağlı” ifadesinden daha geniş kapsamlı olduğu kabul edilirse, uluslararası hukuktaki “sahip olunan haklardan fazlası devredilemez” ilkesi gündeme gelmektedir. Buna göre, İtalya, Türkiye’den ismen sayılan adalarla birlikte onlara “bağlı” adacıkları almış; ancak, söz konusu adaları Yunanistan’a devrederken onlarla birlikte “bitişik” adaları vermiştir. Diğer bir deyişle, İtalya, kendisinin olmayan adacıkları da Yunanistan’a vermiştir ki bunun, söz konusu uluslararası hukuk ilkesi gereği, uluslararası hukuk açısından kabul edilmeyeceği açıktır. Dolayısıyla, İtalya, ancak Lozan Barış Andlaşması’yla “bağlı” ifadesi çerçevesinde Türkiye’den aldığı adacıkları Yunanistan’a devredebilecektir. Bu bağlamda Türkiye, Paris Barış Andlaşması’nın da Kardak Kayalıkları’nın statüsünde herhangi bir değişiklik yapmadığını ve bu nedenle Türkiye’nin bu kayalıklar üzerindeki egemenliğinin devam ettiğini belirtmektedir.[1364]

Sonuç olarak, Türkiye’nin bütün bu argümanlarına karşı, Yunanistan, Kardak Kayalıkları’nın uluslararası hukuktan ve andlaşmalardan kaynaklanan statüsü konusunda hiçbir kuşkusu olmadığını, 1947 Paris Barış Andlaşması’yla Kardak Kayalıkları’nın “Oniki adalar”la birlikte Yunanistan’a devredildiğini ve bu Andlaşma’nın Türkiye’yi bağladığını ileri sürmektedir. Ayrıca Yunanistan, Kardak Kayalıkları’nı da içeren “Oniki adalar”ın çıkarılan bir yasayla da ulusal hukuk açısından da Yunanistan topraklarına katıldığını belirtmektedir. Bu bağlamda, 1995-1996 Kardak Kayalıkları Krizi’ni kendi toprak bütünlüğüne karşı bir iddia olarak değerlendiren Yunanistan, uyuşmazlığın çözümü için UAD’ye gidilmesini önermekte, ancak bunun, iddia sahibi olan Türkiye tarafından yapılması gerektiğini vurgulamaktadır.[1365]

             (b) Kardak Kayalıkları Krizi (25 Aralık 1995–31 Ocak 1996) ve Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi

Kardak Kayalıkları Krizi’nin ortaya çıkmasına sebep olan gelişmelerin başlangıcı, 25 Aralık 1995 gecesi, “Figen Akad” isimli bir Türk yük gemisinin Kardak Kayalıkları’nda karaya oturmasına dayanmaktadır. Geminin karaya oturmasının ardından yaşananlar, Türkiye ve Yunanistan arasında “Karasuları Sorunu”nu yeniden gündeme taşırken, iki ülke arasında ulusal egemenlik alanlarının saptanması konusunda da yeni bir tartışma başlatmıştır.[1366] Bu bağlamda, Kardak Kayalıkları Krizi’ni, Ege Denizi’yle ilgili olarak Türkiye ve Yunanistan arasında bir türlü kalıcı çözüme kavuşturulamayan sorunların bir noktada kontrolden çıkması hadisesi olarak değerlendirmek mümkündür.[1367]

Gemi karaya oturmasının ardından kendi olanaklarıyla kurtulmaya çalışırken, gemiye yaklaşan ve Yunanistan’a ait olan bir muhrip ve üç hücumbotu bölgenin Yunanistan’ın karasuları içerisinde kalmış olduğunu ileri sürmüş ve yardım teklifinde bulunmuştur. Buna karşılık, geminin kaptanı bölgenin Türk karasularına dahil olduğunu ve Türk Sahil Güvenlik Komutanlığı’ndan yardım talebinde bulunduğunu belirterek Yunanistan’ın bu kurtarma teklifini geri çevirmiştir. Geminin kurtarılması ise Türk sigorta şirketi aracılığıyla gerçekleştirilmeye çalışılmıştır.[1368] Bu gelişme üzerine Yunanistan, 26 Aralık 1995 tarihinde Türkiye’ye bir nota vermiştir. Söz konusu notasında Yunanistan, geminin kendi karasularında bulunduğunu belirterek ve kurtarılma işleminin durdurulmasını istemiştir. Türkiye, aynı gün Yunanistan’a bir nota vererek söz konusu iddiaları reddetmiştir. Gemide yürütülen kurtarma çalışmaları sürerken, Yunanistan’a ait hücumbotlar gemiye yanaşarak kurtarma işlemlerini durdurmuş ve Yunanistan’a ait bir römorkör gemiyi karaya oturduğu yerden çekerek kurtarmaya çalışmıştır. Bu arada kurtarma halatının römorkörün fırdöndüsüne sıkışması, Türk gemisinin bu halatı keserek Türk karasularına girmesi ile sonuçlanmıştır. Gemi daha sonra “Ömür Kurtarma” isimli bir Türk şirketi aracılığıyla Güllük limanına çekilmiştir.[1369]

10 Ocak 1996 günü, Yunanistan Türkiye’ye ikinci bir nota daha vererek, Kardak Kayalıkları’nın Yunanistan’a ait olduğu iddiasını yinelemiştir.[1370] Diğer taraftan, geminin karaya oturmasından yaklaşık bir ay sonra, Yunan resmi makamlarına yakınlığıyla bilinen “Grama” gazetesinin 20 Ocak 1996 tarihli sayısında yer alan “Türkiye’den Aşırı Tahrik” başlıklı haberle gündeme getirilmiş ve kayalıklar üzerindeki egemenlik iddiaları Türkiye ile Yunanistan arasında giderek resmi bir sorun niteliği kazanmıştır.[1371] İki ülke arasında diplomatik görüş alış-verişi sürerken, egemenlik iddialarının fiili olarak da sergilenmesi, konunun bir anda iki ülke medyasında, kamuoyunda ve siyasileri arasında “ulusal dava” olarak algılanmasına yol açmıştır. Bu süreci başlatan gelişme ise, Kalimnos adası belediye başkanının yanına adanın papazını, ailelerini ve “Antenna” adlı Yunan televizyon kanalının çekim ekibini alarak, 26 Ocak 1996 tarihinde Kardak Kayalıkları’na çıkması ve bir şenlik havasında kayalıklara Yunan bayrağını dikmesi olmuştur. Bu bayrak dikme girişiminin televizyonda yayınlanmasının ardından, 27 Ocak 1996 günü Türk medyası konuya ilgi göstermiş ve “Hürriyet” gazetesinin iki muhabiri bir helikopterle Kardak Kayalıkları’na giderek, Yunanlıların dikmiş oldukları bayrağı indirerek yerine Türk bayrağı dikmişlerdir. Bu olayların Türk televizyonlarında yayınlanmasının ardından, iki ülkede kamuoylarının siyasiler üzerindeki baskıları yoğunlaşmış ve diplomatik alanda sürdürülen mücadelenin giderek sertleştiği görülmüştür.[1372]

28 Ocak 1996 günü, kamuoyunda oluşan atmosferin de etkisiyle Yunanistan hükümeti, Kardak Kayalıkları’na ağır silahlarla donanmış komandolardan oluşan askeri bir birlik göndererek Türk bayrağını kayalıklardan indirtmiş ve bu birlik Doğu Kardak Kayalığı’na konuşlanmıştır.[1373] Türk ve Yunan deniz kuvvetlerine ait hücumbotlarının Kardak Kayalıkları çevresinde karşı karşıya gelmeye başlaması üzerine, Yunanistan Dışişleri Bakanı Theodoros Pangalos, Türkiye’nin Atina Büyükelçisi Ümit Pamir’le görüşmüştür. Pangalos görüşme sonunda yaptığı açıklamada, Kardak Kayalıkları’nın, Yunanistan’a ait olduğunu iddia ederek söz konusu gelişmenin iki ülke ilişkilerine olumsuz etkisi olacağını belirtmiştir. Öte yandan Yunanistan Savunma Bakanı Yerasimos Arsenis de, Milli Savunma Bakanı Yardımcısı Nikos Kuris, Genelkurmay Başkanı Hristos Limberis ve üst düzey subaylarla Ege’deki gelişmelerle ilgili olarak bir toplantı gerçekleştirmiştir. Yunanistan Savunma Bakanı Arsenis toplantı sonunda yaptığı açıklamada, Yunanistan’ın tutumunun net olduğunu belirterek “Silahlı kuvvetlerimiz bütün sınırlarımızın korunması konusunda en üst düzeyde hazırdır” şeklinde açıklamada bulunmuştur.[1374] Bu gelişmeler üzerine, Türkiye Dışişleri Bakanlığı’nın Yunanistan işlerinden sorumlu Müsteşar Yardımcısı Büyükelçi İnal Batu da Yunanistan Büyükelçisi Dimitrios Nezeritis’i Dışişleri Bakanlığı’na çağırarak konuyu görüşmüştür.[1375] 

İki ülke arasındaki gerilim giderek tırmanırken, 29 Ocak 1996 günü Kardak Kayalıkları’na Yunan bayrağı tekrar dikilmiş ve bölgede Yunan deniz kuvvetlerine bağlı kuvvetler de konuşlanmaya başlamıştır.[1376] Aynı gün, Türkiye’nin Atina Büyükelçisi Yunanistan Dışişleri Bakanlığı’na çağrılarak, kayalıkların Yunanistan’a ait olduğu ve yaklaşanlara ateşle karşılık verileceği uyarısında bulunulurken[1377]; Yunanistan Başbakanı Costas Simitis de şu açıklamayı yapmıştır:

             “Türkiye’deki milliyetçi grupların, ülkelerinin iç siyasi durumları gerektirdiği zaman, Yunanistan’la ilişkilerde gerginlik aradıkları bir gerçektir. [Kardak’taki] Olay bu çerçeve içinde değerlendirilmelidir. Eylemin [Türk gazetecilerin adaya helikopterle inmesinin] yarattığı iklim çok ciddi bir soruna neden oldu. Bu saldırgan milliyetçilik gösterisidir. Bu ve bunun gibi diğer saldırgan milliyetçilik eylemlerine karşı bizim cevabımız Yunanistan’ın ortaya koyacağı reaksiyonun hızlı, etkili ve güçlü olacağıdır. Biz bu imkânlara sahibiz ve çekinmeden onları kullanacağız. Egemenlik haklarımıza karşı herhangi bir meydan okumayı kesinlikle kabul etmeyiz.”[1378]

Yunanistan’ın, Kardak Kayalıkları’nda askeri olarak yarattığı bu fiili durum ve “oldu-bitti” karşısında, 29 Ocak 1996 günü Başbakan Tansu Çiller’in[1379] başkanlığında Dışişleri Bakanı Deniz Baykal, Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı Onur Öymen, Genelkurmay İkinci Başkanı Orgeneral Çevik Bir, Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Müsteşarı Sönmez Köksal, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Güven Erkaya[1380] ve genelkurmay yetkililerinin de katıldığı toplantıda Yunanistan’ın Kardak Kayalıkları’yla ilgili oluşturduğu fiili durum değerlendirilmiştir. Toplantı sonrasında açıklama yapan Başbakan Çiller, olayı diplomatik müzakerelerle çözmek istediklerini, NATO ve BM nezdinde girişimlerde bulunduklarını belirterek, “Türkiye’nin egemenlik haklarından vazgeçmesi mümkün değildir. Kardak Kayalıkları’ndaki Yunan bayrağı indirilecek ve askerler geri çektirilecektir”[1381] sözlerini sarfetmiştir. Diğer taraftan, aynı gün, Yunanistan’ın Ankara Büyükelçisi Dimitrios Nezeritis Dışişleri Bakanlığı’na çağrılarak, Yunanistan’a Türkiye’nin tepkisini içeren sert bir nota verilmiştir. Söz konusu notasında Türkiye, Kardak Kayalıkları’nın Yunan askerleri tarafından işgalini talihsiz bir gelişme olarak yorumladığını belirtip, Kayalıklar’daki egemenlik oluşturmaya yönelik tüm işaretlerin kaldırılarak Kayalıklar’ın gecikmeksizin boşaltılmasını isterken; diğer taraftan, Yunanistan’ın öne sürdüğü iddiaları da reddedip, Kardak Kayalıkları’nın egemenliğinin Türkiye’ye ait olduğunu şu argümanlarla savunmuştur:

             “…4 Ocak 1932 tarihli Türk-İtalyan Sözleşmesi II. Dünya Savaşı öncesi koşullar çerçevesinde müzakere edilmiştir ve Kardak Kayalıkları’na ilişkin herhangi bir hüküm içermemektedir. Kardak Kayalıkları’na ilişkin gönderme 28 Aralık 1932 Protokolü’nde yer almaktadır. Bu protokol ise, geçerlilik kazanabilmesi için gereken hukuki süreç tamamlanmadığından hukuki geçerliliğe sahip değildir. Protokol, aynı zamanda, Milletler Cemiyeti’ne de kayıtlı değildir. Öte yandan, Yunanistan, 1947 Paris Barış Andlaşması’na ilişkin görüşmeler sırasında Oniki Adalar’ın Yunanistan’a devredilmesi tartışılırken, anılan metinlerin kendisi açısından da geçerli olmasını sağlayacak göndermelerin andlaşmada yer almasını önermiş fakat kabul edilmemiştir. Dolayısıyla, 1947 Paris Barış Andlaşması’nda Kardak Kayalıkları’nın statüsüne ilişkin herhangi bir hüküm yer almamaktadır. Aslında, yukarıda belirtilen iki belgenin geçerliliği konusunda, Yunanistan ile Türkiye arasında 1950-1953 yılları arasında gerçekleştirilen mektup teatilerinde de Yunanistan’ın kendisi, söz konusu belgelerin geçerliliği konusunda şüpheleri olduğunu göstermiştir.

             Oniki Adalar’la ilgili referans gösterilebilir tek belge 1947 Paris Barış Andlaşması’dır. Andlaşma’nın 14/1. maddesinde, Oniki Adalar’ın isimleri tek tek belirtilerek İtalya tarafından Yunanistan’a devredildiği belirtilmektedir. Söz konusu maddede aynı zamanda, isimleri belirtilen adalara “bitişik adacıklar” [ifadesi de] yer almaktadır.

             …En yakın Yunan adasına 5,5 deniz mili uzaklıkta olduğu söylenen Kardak Kayalıkları, ne “bitişik” ne de “adacık” olarak kabul edilebilir. Bu bağlamda, Türkiye anakarasına 3,8 deniz mili uzaklıkta olduğu söylenen Kardak Kayalıkları Türkiye’ye aittir ve Türkiye’nin bu egemenliğine Yunanistan’ın meydan okuması uluslararası hukuk çerçevesinde kalıcı olamaz.” [1382]

Aynı gün, Dışişleri Bakanı Deniz Baykal da CHP’nin grup toplantısında konuyu şu şekilde ele almıştır:

             “...1932 ve 1937’de İtalyanlar, devraldıkları adaların Türkiye’yle irtibatını düzenleyen bir anlaşma yapma ihtiyacı içine girmişlerdir. Özellikle Meis adasıyla Türkiye sahilleri arasındaki hududu çizmeye yönelik bir anlaşmayı, 1932 yılının 28 Ocak tarihinde Türkiye’yle imzalamışlardır. 1932 yılının Aralık ayında yine İtalyanlarla Meis’in dışındaki diğer 12 ada ile Türkiye arasındaki irtibatı çizmeye dönük bir çalışma yapılmıştır. Bir anlaşma taslağı oluşturulmuştur. Bu anlaşma taslağında Kardak kayacığının da İtalya tarafına düşmesi öngörülmüştür ama bu kesinleşip onaylanıp resmi gazetede yayımlanarak, yürürlüğe girmiş bir anlaşma haline dönüşmemiştir. Birinci taslak, anlaşmaya dönüşmüştür. Kardak’la ilgisi yoktur. İkincisi Kardak’la ilgilidir ama bir anlaşmaya dönüşmemiştir.”[1383]

Konuşmasında, İtalyanların, anlaşma çalışmaları sonuçlandırılmadığı için 1935 yılında Türkiye’ye bu konunun çözümü için birlikte çalışma teklifinde bulunarak konunun çözülmediğini İtalyanların da kabul ettiklerini ileri süren Deniz Baykal; Yunanlıların, Türkiye ile İtalya arasında yapılan, ancak bir anlaşmaya dönüşmeyen çalışmanın da bir anlaşmaya dönüştüğü varsayımı ve bu anlaşmanın veraset yoluyla (1947 Paris Barış Andlaşması’yla) kendilerine intikal ettiği iddiasıyla Kardak Kayalıkları’nın kendilerine ait olduğunu beyan ettiklerini, oysa ortada bir anlaşma yokken İtalya’ya intikal etmeyen hakkın, halefiyet yoluyla Yunanistan’a intikal etmesinin de söz konusu olamayacağına dikkat çekmiştir. Deniz Baykal, Kardak Kayalıkları üzerinde bir egemenlik hakkı olmadığını çok iyi bilen Yunanistan’ın 1950 ve 1953 yıllarında Türkiye’ye konunun çözümü için müracaat ettiğini ancak herhangi bir çalışmanın yapılmadığını belirterek konuşmasını şöyle sürdürmüştür:

          “...Kardak dahil olmak üzere, Ege’de bulunan pek çok ada, adacık ve kayalıkla ilgili hukuki belirsizlik vardır. Yunanistan’ın bunlara sahip çıkma, onların Yunan egemenliği altında olduğunu iddia etme konumuna gelmesini sağlayacak uluslararası bir belge, hukuki bir dayanak söz konusu değildir. Durum bundan ibarettir.

             Kardak’la ilgili olarak fiili durum da hukuki duruma uygun olarak yaşanmıştır. Kardak civarındaki balıkçılar, yıllardır hiçbir engellemeyle karşılaşmadan balık avlamaktadırlar. Yazları Bodrum’a gelen turistler Kardak’ı da hiçbir güçlükle karşılaşmadan değerlendirmektedirler. Bütün bunlar şunu gösteriyor: Kardak’la ilgili bizim bir egemenlik iddiamız vardır ve bunun çok sağlam uluslararası haklı gerekçeleri vardır. Yunanlıların da bu konuda iddiaları vardır. İki ülke arasında böyle bir durum ortaya çıktığında yapılması gereken, iki ülkenin biraraya gelerek karşılıklı müzakere yoluyla sorunu çözmeye çalışmalarıdır. Biz Türkiye olarak bunu istiyoruz. Bu konunun karşılık müzakere ile ele alınıp çözülmesi gerektiğine inanıyoruz. Ama maalesef konuyla ilgili olarak ortaya çıkan manzara bu olmamıştır. Yunanistan, özel bazı çevrelerin duygusal anlayışlarla sergiledikleri davranışın ötesinde, deniz kuvvetleri marifetiyle adaya yönelmiş, asker çıkarmış ve bayrak dikmiştir. Bu fiili egemenlik iddiasının Türkiye tarafından kabul edilmesi söz konusu olamaz. Bu sadece Kardak Kayalığı için söz konusu olamaz değil, Ege’deki aynı nitelikteki, hususi durumu, egemenlik durumu belirsiz bütün adacıklar, kayalıklar ve adalar için de kabul edilemez.”[1384]

Konunun Yunan makamlarına kararlılıkla ifade edildiğini, “Bir an önce askerinizi ve bayrağını çekin, müzakere edelim” denildiğini, Yunanlıların da “Askerimiz yok” dediklerini belirten Deniz Baykal, ancak kayalıkta asker bulunduğunun tespit edildiğini ve konunun bir tırmandırmaya dönüştürülmeden çözülmesi gerektiğini, Türkiye’nin bu konuda özel bir dikkat içinde olduğunu ve durumu sertleştirici açıklama yapmaktan uzak durduğunu belirterek, konuyla ilgili sözlerini şöyle noktalandırmıştır:

             “...Bu fiili durumu kabul etmeyeceğiz. Bu fiili duruma Yunan makamlarının kararıyla son verilmesini bekliyoruz. Bunu tercih ediyoruz. Konuyu müzakere ile çözmek istiyoruz. Bunun makul bir sürede gerçekleşmesi gerektiğine inanıyoruz. Bu sağlanacaktır. Bir an önce bir çatışmaya yönelmeden bunun gerçekleştirilmesi gerekiyor. Üzüntüyle ifade edeyim ki, bir Yunan firkateyninin Yunan makamları tarafından bölgeye sevk edildiğini öğrenmiş bulunuyoruz. Öyle anlaşılıyor ki, konu tırmandırılacaktır. Türkiye’nin bu fiili durumu kabul etmesi, hazmetmesi, içine sindirmesi kesinlikle söz konusu olamaz.”[1385]

30 Ocak 1996 gününe gelindiğinde, Kardak Kayalıkları’nın, doğusundan Türk savaş gemileri, batısından da Yunan savaş gemilerince ablukaya alınmasıyla birlikte[1386] iki ülke arasında topyekûn bir çatışma riski yükselmeye başlamıştır. Aynı gün, Yunanistan Savunma Bakanı Yerasimos Arsenis basına verdiği demeçte, krizi tırmandırmaya niyetlerinin olmadığını ancak Türkiye’nin bölgedeki askeri kuvvetlerini geri çekmesini istediklerini söyleyerek, Kardak Kayalıkları’nın Yunanistan iç güvenlik birimleri tarafından korunduğunu açıklarken[1387]; Yunanistan Başbakanı Costas Simitis de, Yunanistan parlamentosunda şu açıklamayı yapmıştır:

          “Türk bayrağının Kardak’a çekilmesine ilişkin tahrikkâr eylem ve Türkiye’nin bunu izleyen hareketleri, mevcut olmayan bir mesele için Yunanistan’ı müzakerelere zorlamayı amaçlamaktadır. Uluslararası anlaşmalar, devletler hukuku kuralları ve bir dizi gerçek olay, Kardak’ta Yunan hükümranlığının bugüne kadar sürdüğünü göstermektedir. Kardak Yunandır. Biz çekilmeyeceğiz.”[1388]

Yunanistan’ın bu açıklamalarına karşın, Türkiye Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Ömer Akbel ise, Kardak Kayalıkları üzerindeki Türk bayrağının indirilmesi ve Yunan askerlerinin Kayalıklar’da konuşlanması suretiyle yaratılan fiili durum ve “oldu-bitti”yle Kardak Kayalıkları üzerinde egemenlik oluşturmanın mümkün olmadığını açıklamıştır.[1389] Taraflar arasındaki karşılıklı açıklamalarla kriz giderek tırmanırken, ABD Başkanı Bill Clinton, Başbakan Tansu Çiller’i ve Yunanistan Başbakanı Costas Simitis’i telefonla arayarak, iki NATO müttefikinin gerginliği tırmandıracak davranışlardan kaçınmasını istemiştir.[1390]

Diğer taraftan, 30 Ocak 1996 günü, Başbakan Tansu Çiller, konuyu görüşmek üzere Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’le Çankaya Köşkü’nde biraraya gelmiştir. Görüşme sonrasında Başbakan Çiller, Köşk’ten ayrılırken yaptığı açıklamada Kardak Kayalıkları’nın Türkiye’nin toprak parçası olduğu görüşünü yinelerken, basına şu açıklamayı yapmıştır:

             “Türkiye, toprağı üzerinde bir başka ülkenin askerine müsaade edemez. Bu bayrak inecektir, bu              asker gidecektir. Eğer farklı düşünenler varsa, bunun çözümü müzakerelerde ele alınmasıdır. Türkiye buna hep hazır olmuştur. Barışçı misyonumuz devam etmektedir. Bir ‘oldu-bitti’yi de Türkiye kabullenemez.”[1391]

Başbakan Çiller, bu açıklamasıyla Yunanistan’a söylem düzeyinde de olsa bir anlamda “zımni ültimatom” vermiş oluyordu. Başbakan Çiller, daha sonra Başbakanlık binasında gerçekleştirilen güvenlik toplantısına katılarak konuyu görüşmüştür. Dışişleri Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Deniz Baykal, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Güven Erkaya, MGK Genel Sekreteri İlhan Kılıç ile askeri ve sivil yetkililerin katıldığı toplantının bitiminde bir açıklama yapan Başbakan Çiller, Türkiye’nin kararlılığını vurgulayarak, “Devletimiz, bütün gerekli hazırlıklarını her alanda devamlı olarak tekâmül ettirmiştir”[1392] açıklamasını yapmıştır.

30 Ocak 1996 gününün gecesine gelindiğinde ABD Başkanı Clinton saat 21:00’de Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’i arayarak, soruna diplomatik yollardan çözüm bulmanın askeri yolardan çözüm bulmaktan daha iyi olduğunu söyleyerek, Yunanistan Başbakanı’yla temasa geçeceğini ve kayalıklardaki kuvvetlerini acilen çekmelerini isteyeceğini söylemiştir. ABD Başkanı Clinton’un bu teklifi üzerine Cumhurbaşkanı Demirel, kayalıkların daha önce Yunanistan elinde olmadığını, problemin iki ülke arasında diyalogun kopmuş olmasından dolayı büyüdüğünü ve eğer Yunanistan kayalıklardan askerlerini ve bayraklarını çektiği taktirde, görüşmelere başlanabileceğini açıklamıştır.[1393] ABD Başkanı Bill Clinton ise o günü ve geceyi anılarında şöyle anlatmaktadır:

             “30 Ocak günü, Rusya Başbakanı Victor Chernomyrdin, Al Gore ile yapacağı altıncı            toplantısı için Beyaz Saray’a gelmişti. Onların komisyon çalışmaları bittikten sonra, Chernomyrdin, Rusya’daki gelişmeler ve Yeltsin’in yeniden seçilme beklentileri konularında bilgi vermek üzere beni görmeye geldi. Toplantımızdan hemen önce, Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ve Başbakan Tansu Çiller’le konuşmuştum. Bana Türkiye ve Yunanistan’ın askeri çatışmanın eşiğinde olduğunu söylediler ve araya girip durdurmamı istediler. Türkiye ve Yunanistan, Yunanlıların ‘İmia’ Türklerin ise ‘Kardak’ dediği iki küçük Ege adacığı yüzünden savaşa girmek üzereydiler.

             İki ülke de adacıklarla ilgili hak iddia etmekteydiler, ancak Yunanistan 1947 yılında İtalya ile yaptığı bir antlaşmayla onları elde etmişti anlaşılan. Türkiye ise Yunanistan’ın iddialarının geçerliliğini reddetmekteydi. Adacıklarda yaşayan insan olmamasına rağmen Türkler adacıklardan büyük olanına sık sık piknik yapmaya gidiyorlardı. Krizi bazı Türk gazetecilerinin adacıklardaki Yunan bayrağını indirip Türk bayrağını dikmeleri tetiklemişti.

             Kıbrıs konusunda gerçek bir anlaşmazlık yaşayan bu iki büyük ülkenin üzerinde birkaç    düzine keçinin yaşadığı ve 10 dönümlük bu kaya adacıklar için savaşa girmek üzere oldukları düşünülemezdi, fakat Çiller’in bunun olabileceğinden korktuğunu anladığımı söyleyebilirim. Chernomyrdin’le olan toplantımı keserek, bir dizi telefon görüşmesi yaptım. İlk önce Yunanistan Başbakanı Konstandinos [Costas] Simitis’le, sonra Demirel ve tekrar Çiller’le konuştum. Sonrasında, ileri ve geri bütün tartışmadan sonra, taraflar ateş açmayacakları konusunda anlaştılar ve Kıbrıs konusunda görevli olan [Richard]     Dick Holbrooke [ABD Dışişleri Bakanı Yardımcılarından biri] tarafların anlaşacağı bir çözümü diplomatik yollardan sağlamak için bütün gece boyunca uykusuz kaldı.”[1394]

Bu uzun gecede Türkiye’nin karar alıcıları, diplomatik kanalları açık tutmakla birlikte, Türkiye’nin kayalıklar üzerindeki egemenlik iddiasını eylem düzeyinde de ortaya koyabilmek, kararlılık ve inandırıcılığı sürdürebilmek için farklı senaryolar üzerinde çalışarak, inisiyatifin eşitlenmesini sağlayacak ve çatışmanın sorumluluk ve maliyetini Yunanistan’a yükleyecek bir askeri operasyona karar vermişlerdir. Cumhurbaşkanı Demirel o uzun günü ve geceyi şöyle anlatmaktadır:

             “Gemiler kayalığı çevirmiş... Başbakan geldi. ‘Kayalığa asker çıkaralım, bayrak çıkaralım’ diyor. Askerler öyle diyor, Başbakan öyle geliyor bana...

             Gidip bayrağı indirsek onlar müdahale eder. Onlar ederse biz ederiz. Hava kuvvetleri         işin içine girer. Savaş olur. Savaş zaten böyle olur. ‘Bu çok ağır bir sorumluluktur’ dedim. Bunu başka türlü çözmenin yolu yok mu?

             Peki buradan savaş çıkarsa biz bunu dünyaya nasıl izah ederiz? Savaş çıkarsa kendi          halkımıza nasıl izah ederiz? Bize, ‘Bir avuç kaya parçası için bu savaşı çıkarmasaydınız, başka türlü halletseydiniz’ demezler mi? Askeri tedbir alıncaya kadar biz yapılacak her şeyi yaptık mı? Yapmadık henüz. Ben diyorum ki, çağırdım hepsini geldiler... Açıkça söyledim... Siz Genelkurmay Başkanı olarak bunun sorumluluğunu taşıyamazsınız! Siz Başbakan olarak taşıyamazsınız. Siz Dışişleri Bakanı olarak taşıyamazsınız bu sorumluluğu. Kimse taşıyamaz... Başka şey düşünün... Müdahale her zaman yapabilirsiniz ama o en son yapılacak iştir. İki saat sonra Genelkurmay Başkanı tekrar geldi: ‘Efendim sizin söylediğiniz doğrudur’ dedi. ‘Orada ikinci kayalık var. İkizi. İkincisine de biz asker çıkaralım.’ Gayet güzel.

             Bir taraftan Amerikalılarla konuşuyoruz. Diğer taraftan ikinci kayalığa asker ve bayrak gönderme talimatını verdik. Biz sadece Clinton’un lafına kanmadık.

             Kaldırın asker ve bayrağı hadise bitsin. İkinci kayalığa çıkmasaydık Amerika’nın arabuluculuğu belki işe yarardı belki de yaramazdı. Diplomaside güçlü olmak için kuvvet lazım. Gücünü göstermek lazım. Biz de gücümüzü gösterdik.”[1395]

Genelkurmay Başkanı ve Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in sözünü ettiği ikinci kayalığa (Batı Kardak Kayalığı) Türk askerinin çıkarılması fikrinin mucidi ise dönemin Dışişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı İnal Batu’dur. Batu, bu fikrin ortaya çıkışını ve o geceyi şöyle anlatmaktadır:

          “...Toplantı bitmiş gibiydi. O arada ben söz aldım. Dedim ki, bir ortalama yol aklıma geliyor. ...Oralara mahalli halk o kayalara ‘İkizce’ der dedim. ...Çünkü iki kayalık, iki kaya parçası var orada. ‘Biz’ dedim, gece karanlığından istifade ederek ikinci kaya parçasına kendi birliğimizi çıkarır, oraya Türk bayrağını dikersek, bütün dedim Batı, Amerika, Avrupa Birliği devreye girer yani pozisyon eşitliğini yakalarız. Yirmi dört saat içinde onlar da çekilir biz de çekiliriz ve buhran aşılmış olur, Kardak konusu da unutulur gider. ...Bunu ben söyleyince büyük bir sessizlik oldu orada, çünkü bilmiyorlar yani... En önce tabi askerler, onlar fevkalade huzursuzdu, çünkü savaş. Savaşın ne feci bir şey olduğunu en iyi askerler bilir zaten. Yani siviller için çok kolaydır savaş lafı etmek. Birdenbire bu benim fikrim böyle büyük bir ilgi topladı. Ben hiç tahmin etmiyordum, azar işiteceğimi falan zannediyordum. En kıdemsiz insanım ben orada. Rahmetli Güven Erkaya [dönemin Deniz Kuvvetleri Komutanı] birdenbire ayağa kalktı, ‘Sayın Batu’nun formülü önemli’ dedi ve Başbakan’a döndü dedi ki ‘Müsaade eder misiniz, biz bu Sayın Batu’nun formülünü bir değerlendirelim’ dedi. Deyince tabi Çiller de, -artık bilmiyorum isteyerek mi, sevinçle mi yoksa istemeye istemeye mi, onu tarih söylesin- kabul etti ve çıktı dışarı. Ama söyledi yani çıkar çıkmaz da ‘O bayrak inecek, o asker gidecek! Çakıltaşı dahi vermeyiz.’ dedi. Ve biz tabi, saatlerce müthiş huzursuz bir gece, saatler ilerliyor, telefonlar hiç susmuyor. Amerika Cumhurbaşkanı arıyor, NATO Genel Sekreteri arıyor, bütün önemli Avrupa ülkelerinin en yüksek liderleri... [Muhabirin ‘Bilgi verdiniz mi, böyle bir operasyon hazırlığında olduğunuza?’ şeklindeki sorusu üzerine] Hayır, verilir mi! Onu da durdururlardı. Yani ‘O bayrak inecek, o asker gidecek’ açıklaması, herkes şöyle algıladı onu, Türkiye de oraya asker gönderecek, çatışma başlayacak, öyle zannedildi. Zannedilmiş olması lazım, başka bir şekilde yorumlanamazdı zaten, net bir durum bu       yani. Biraz askerlikten yahut tarih bilen, biraz siyaset bilen bir insanın görebileceği [gibi], orada bir çatışma bütün Ege Denizi’ne ve sonra bütün Türk-Yunan sınırlarına sirayet edecekti bir mucize olmaz idiyse. İşte biz çalıştık, Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nda             ayrıntıları tespit ettik. O arada tabi telefonlar geliyor, ‘Aman yapmayın, biz size garanti          veriyoruz Yunan askeri oradan çekilecek’ diye. Buna inanmak mümkün değil, yani Türkiye bu konularda çok tutulmayan sözlerin gadrine uğradığı için buna inanılmadı yani.”[1396]

Nihayet, 30 Ocak 1996 gününü 31 Ocak’a bağlayan gecede, Türkiye’nin karar alıcıları, Türkiye’nin söylem düzeyindeki “zımni ültimatom”undaki isteğinin yerine getirilmesi için, eylem düzeyinde de bunu destekleyecek ve kararlılığını ortaya koyacak olan “dene ve gör” türünde bir zorlayıcı diplomasi stratejisini uygulamaya karar vermişlerdir. Bu çerçevede, 31 Aralık 1996 günü saat 01:40 civarında, Türk SAT komandoları, “Yunus 1” adı verilen bir operasyonla, bölgedeki Yunan deniz kuvvetlerine fark ettirmeden Kardak Kayalıkları’ndan ikincisine (Batı Kardak Kayalığı’na) çıkmışlardır. Dönemin Dışişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı İnal Batu operasyonu şöyle betimlemektedir:

             “...İşte bizim deniz komandoları, SAT birliğimiz, o gece karanlığında, bir mucize yahut      büyük bir askerlik dehası eseri diyelim, o kıyametin içinde kimseye görünmeden adaya çıktı. Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte Türk birliği de o ikinci komşu kaya parçasındaydı.”[1397]

Bu gelişme, Dışişleri Bakanı Deniz Baykal tarafından yapılan bir açıklamayla doğrulanmıştır. Deniz Baykal yaptığı açıklamada, Yunanistan’ın devam eden olumsuz tutumu üzerine, Kardak Kayalıkları’ndan üzerinde asker olmayanına Türk askerlerinin çıkarak, bayrak diktiklerini belirtirken, çıkarılan asker sayısının sorulması üzerine “kâfi miktarda” diyerek cevap vermiştir.[1398] 

Konuyla ilgili olarak, Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Ömer Akbel tarafından saat 03:40’da yapılan detaylı açıklamada ise:

             “29 Ocak günü, Türk Dışişleri Bakanı tarafından davet edilen Yunanistan’ın Ankara Büyükelçisi’ne, bu kayalıklardaki Yunan askerlerinin çekilmesi ve bayraklarının kaldırılması talebini içeren bir nota verilmiştir.

             Gerginlik öncesi duruma dönüldükten sonra, konunun müzakere edilmesine başlanabileceği ayrıca ifade edilmiştir. Aynı husus, 30 Ocak günü, diplomatik kanaldan Yunan tarafına bir kez daha hatırlatılmıştır.

             Yunanistan, uluslararası hukuka aykırı olarak yaptığı bu işlemi sona erdirmek şöyle          dursun, bu kayalıkların kendisine ait olduğunu iddia ederek, Türk Silahlı Kuvvetleri’ne           mensup gemilerin, karasularından çekilmesini talep etmiştir. Yunanistan’ın bu haksız talebi Türkiye tarafından reddedilmiş, Yunanistan’dan Türk karasularının ve hava sahasının ihlaline son verilmesi talep edilmiştir.

             Yunanistan, 29 ve 30 Ocak günleri Ege’deki deniz ve hava kuvvetlerini, Türkiye üzerinde ağır tahrik oluşturacak şekilde harekete geçirmiş, Yunan gemileri defalarca Kardak Kayalıkları’nın karasularını ihlal etmişler ve Yunan uçakları da kayalıkların üzerinde uçuş yapmışlardır. Kardak civarındaki Yunan gemileri toplarını Türk gemilerine çevirerek, tacizkâr ve hasmane davranışlarda bulunmuşlardır.

             Türkiye, bütün bu tahriklere karşı serinkanlı davranmış, NATO ve AB üyesi ülkeler ile diğer ülke ve kuruluşlara durum hakkında bilgi vermiştir.

             Türkiye’nin bu serinkanlı ve hukuka uygun davranışlarına karşı, Yunanistan, Türkiye’nin egemenlik haklarını ihlal edici davranışlarını ve tahriklerini sürdürmüştür.

             Nitekim, Yunanistan Dışişleri Bakanı Pangalos, 30 Ocak günü Yunan Meclisi’nde yaptığı konuşmada, Kardak Kayalıkları’ndaki Yunan bayrağını indirmeyeceklerini ve Türkiye’yle hiçbir zaman müzakere yapmayacaklarını ifade etmiştir.”[1399]

denilerek, Türkiye’nin, iki NATO üyesi ülke arasında herhangi bir çatışmanın çıkmaması için basiretli ve sağduyulu tutumunu sürdürdüğünü, ancak Yunanistan’ın devam eden olumsuz tutumu üzerine, Türkiye’nin Kardak Kayalıkları’ndan üzerinde asker olmayanına asker çıkararak, bayrağını diktiği hatırlatılan açıklamanın sonunda ise şu hususa özellikle dikkat çekilmiştir:

             “...Birliklerimize herhangi bir saldırı olmadığı taktirde, Yunan birliklerine ateş açılmaması talimatı verilmiştir. Yunanistan, bayraklarını, askerlerini, deniz ve hava kuvvetlerini kayalıklardan çektiği ve gerginlik öncesi duruma dönüldüğü taktirde, Türkiye de aynı şekilde davranacak, ‘status quo ante’ye dönülerek, meseleye müzakereler yoluyla çözüm bulunması çabalarına başlanabilecektir.”[1400]

Türkiye’nin, Batı Kardak Kayalığı’na asker çıkarmasıyla birlikte inisiyatif Türkiye açısından eşitlenirken, iki ülke arasındaki kriz de doruk noktasına ulaşmıştır. Zira, Türkiye’nin bu eylemine karşı Yunanistan’ın göstereceği tepkinin ne olacağı belirsizdir ve kayalıklardaki askerlerin fiili bir çatışmaya girmesi durumunda iki ülke arasında bir topyekûn bir savaş riski ortaya çıkmış oluyordu. Yunanistan Başbakanı Costas Simitis’in, krizin doruk noktasına ulaştığı o anlarda Yunanistan Genelkurmay Başkanı Limberis’le aralarında geçen diyaloglar, Yunanistan’ın büyük bir şaşkınlık yaşadığını ve fiili durumu sürdürme kararlılığını ilerleyen saatlerde yitirmeye başladığını göstermektedir:

             “[30 Ocak 1996, 23:00 sıraları]

             Simitis: İkinci kayalık korunuyor mu?

             Limberis: Tabii ki...

             Simitis: Kayalıkta komandolarımız var mı?

             Limberis: Hayır, ancak kayalıkların etrafındaki Yunan güçleri öyle konumlandı ki, hiçbir Türk savaş gemisi geçemez.

             [31 Ocak 1996, 01:40 sıraları]

             Simitis: Baykal açıklama yapmış, Türk komandoları ikinci kayalığa çıkmış, teyit ediyor   musunuz?

             Limberis: Sayın Başbakan, sizi temin ederim ki haber yalandır.

             Simitis: Siz yine de bir kontrol edin, helikopter uçuşu ile denetlenebilir mi?

             Limberis: Hayır, helikopter uçamaz.

             [31 Ocak 1996, 03:30 sıraları]

             Simitis: Amerikalılar, Türklerin ikinci kayalığa çıktığını bildiriyor. Madem Türk gemileri yaklaşamazdı, bu nasıl olabilir?

             Limberis: Belki denizaltı ile nakledilmişlerdir.

             [31 Ocak 1996, 04:10 sıraları]

             Simitis: İkinci kayalığa yeniden ele geçirme amacıyla komando çıkarılabilir mi?

             Limberis: Başarılı olma olasılığı çok küçük.

             [31 Ocak 1996, 05:05 sıraları]

             Limberis: Türklerin kayalıktaki varlığı teyit ediliyor.

             Simitis (çok öfkeli): Türkler bu işi burnunuzun dibinden geçerek becerdi.”[1401]

Krizin doruk noktasında olduğu bu anlarda, ABD Başkanı Bill Clinton da 31 Ocak günü saat 05:11’de basına şu açıklamayı yapmıştır:

             “Türkiye’nin Cumhurbaşkanı ve Başbakanı ile Yunanistan’ın yeni Başbakanı ile konuştum ve kendilerinden, askerlerini, o küçük adadan çekmelerini ve soruna diplomatik bir çözüm bulmalarını istedim. Telefon görüşmeleri uzundu ve çeşitli seçenekleri ele aldık. Dışişleri ve Savunma Bakanlarımız ile Genelkurmay Başkanımız da konuyla yakından ilgileniyorlar. Bugün, bu konu üzerinde çok çalıştık. Türkiye ile Yunanistan’ın birçok ortak yanları bulunuyor ve iki ülke de iyi ilişkiler içinde olmaları durumunda kazançlı olurlar.

             Bizim, bölgede bir sürü diğer önemli meselemiz varken, bu meseleler, hem bu iki ülkenin, hem de bizim çıkarlarımız açısından önemli iken, küçücük bir kara parçası Türkiye ile Yunanistan arasında büyük bir bunalıma dönüşmemeli.

Fotoğraf 2: 30/31 Ocak 1996 Günü ve Gecesi Kardak Kayalıkları Açıklarındaki Türk ve Yunan Deniz Kuvvetlerinin Formasyonu[1402]

Kuzey

            Türk Deniz      

            Kuvvetleri

          Yunan Deniz             

           Kuvvetleri

Doğu Kardak

Batı Kardak

Didim

Gümüşlük

             Gerginliğin giderilmesi için elimizden gelen her şeyi yapıyoruz ve gelecek 24 saat ya da 48 saat içinde gerilimin giderileceği konusunda umutluyum. Konuyla ilgili olarak, çözüme varılması gereken bir-iki mesele daha bulunuyor.”[1403]

Türkiye’nin Batı Kardak Kayalığı’na asker çıkarması ve bunun ABD kaynaklarınca da teyit edilmesinden sonra, Yunanistan Başbakanlığı ve Yunanistan Genelkurmayı arasında kriz yönetimi açısından ciddi bir bocalama yaşanmaya başlamıştır. Yunanistan’ın fiili durumu sürdürme kararlılığının sona erdiğini gösteren son diyaloglar şöyledir:

             “Limberis: Sayın başbakan, Türk komandoları ikiz kayalığa Türk bayrağı diktiler. Derhal havadan ve karadan Türk komandolarının çıktığı kayalığı bombalayalım.

             Simitis: Ne diyorsunuz? Bombalarsak Türkiye’yle topyekûn savaşa gireriz...

             Limberis: O zaman, Yunan komandolarını gönderelim, diktikleri bayrağı indirsinler.

             Simitis: Operasyon kaç saat sürer? Başarı şansımız nedir?

             Limberis: Kesin bir şey söyleyemem. Ama Türkler fark ederse çatışmayı da göze almamız lazım.”

             Simitis: Hayır, çatışmayı göze alamayız.”[1404]

Kararlılığı sürdürme ya da sona erdirme noktasında nihai kararı vermek durumunda olan Yunanistan Başbakanı Simitis, son kararını şu duygular ve düşünceler içerisinde vermiştir:

             “...Öfkeme engel olamıyorum. Aynı zamanda bizi uyandıran, kendi güçlerimiz ve servislerimiz değil de ABD’nin olması son derece rahatsız etti.

             Tüm bunlardan çıkardığım sonuç, Yunanistan’ın doğrudan müdahale etme askeri imkânına sahip olmadığıydı. Askeri yönetim, bu olasılık karşısında bir plan hazırlamamıştı bile. [31 Ocak günü] Saat 06:00’dan 08:00’e kadar Türk ve Yunan güçleri kayalıklardan eş zamanlı olarak ayrılıyor. Zaten burası askerden arındırılmış          bölgeydi.”[1405]

Böylelikle, 31 Ocak 1996 günü sabahı Doğu Kardak Kayalığı’ndaki Yunan Deniz Kuvvetleri’ne bağlı askerlerin ve Yunanistan bayrağının kayalıklardan geri çekilmesiyle, Türk SAT komandoları da çıkmış oldukları Batı Kardak Kayalığı’ndan ayrılmış ve kriz sona ermiştir. İnal Batu’nun krize ilişkin son değerlendirmesi ise şöyledir:

             “...Ve tam tahminimiz oldu, bütün dünya devreye girdi, ‘Siz de çekilin o da çekilsin’. Biz gitmesek hala orası kale haline gelmişti bahse girerim. Yani orası bir tam teçhizatlı bir Yunan askeri üssü haline gelmişti o Kardak. Çekmek şöyle dursun orayı tahkim ederlerdi, toplarını da bize çevirip, birkaç mil uzakta bir yer, hala orada olurlardı. Bunun aksine beni   hiç kimse inandıramaz. Yani Türkiye doğruyu yapmıştır ve çok başarılı o geceki SAT operasyonuyla. Savaş çıkmadan, kimsenin burnu kanamadan bu kriz aşılmıştır.”[1406]

Krizin sona ermesinden sonra, aynı gün Cumhurbaşkanlığı’ndan da konuyla ilgili olarak iki açıklama yapılmıştır. Söz konusu açıklamalar şöyledir:

             “Sayın Cumhurbaşkanı, aşağıdaki hususların kamuoyuna duyurulmasını istemişlerdir:

             ‘Ülkemiz son birkaç gün içinde, Kardak Kayalıkları’ndan kaynaklanan bir gerginliği yaşadı. Çok çabuk tırmanan bu gerginlik, bir büyük bunalıma dönüşmek üzereyken sağduyu galip geldi ve olay aşıldı.

             Bu gerginliğin başından sonuna kadar parlamentomuzun, hükümetimizin, Silahlı Kuvvetlerimizin ve diğer bütün görevlilerin ortaya koyduğu beraberlik, basınımızın ve halkımızın gösterdiği hassasiyet her türlü takdir ve övgünün üzerindedir.

             Bir defa daha milli meseleler etrafında nasıl kenetlendiğimiz görülmüştür.

             Bu vesile ile, Türkiye’nin barışı korumaya atfettiği önem ve bunun yanında haklarına sahiplikte gösterdiği titizlik de yeniden ortaya çıkmıştır.

             Ayrıca Türkiye, komşularıyla olan bütün sorunlarını barışçı yöntemlerle çözmek kararlılığını da sergilemiştir.’ ”[1407]

             “Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in, Kardak Kayalıkları’ndan kaynaklanan gerginliğin ortadan kaldırılması dolayısıyla Genelkurmay Başkanı Orgeneral İsmail Hakkı Karadayı’ya    gönderdikleri tebrik mesajı aşağıda sunulmaktadır:

             ‘Doğu Ege’de Türkiye’nin hükümranlık sahasında bulunan Kardak Kayalıkları’ndan kaynaklanan gerginliğin ortadan kaldırılması esnasında, başta Zat-ı Âliniz olmak üzere             Türk Silahlı Kuvvetleri’nin bütün birimlerinin gösterdiği görev bilinci her türlü takdirin üzerindedir.

             Milletimizin gururu ve güvencesi olan Silahlı Kuvvetlerimizin kumanda heyetinden başlayarak bütün mensuplarına Zat-ı Âlinizin şahsında tebrik ve teşekkürlerimi iletirim.’ ”[1408]

              (c) Değerlendirme

Kardak Kayalıkları Krizi’ni hazırlayan gelişmelerin başlangıcı “Figen Akad” isimli bir Türk kuru yük gemisinin 25 Aralık 1995 tarihinde Kardak Kayalıkları’nda karaya oturmasıyla başlamıştır. Geminin kurtarılması konusunda, Türkiye ve Yunanistan’ın söz konusu kayalıkların kendi ulusal karasuları dahilinde olduklarını açıklamasıyla birlikte bir ay içerisinde krize doğru evrilecek gerginlik süreci de başlamıştır. Söz konusu bu gerginlik, bir yandan geminin kurtarılma çalışmaları sırasında iki ülkenin eylem ve söylemleriyle, diğer yandan da karşılıklı olarak egemenlik iddialarını dile getirdikleri “nota”laşmalarla artmaya başlamıştır. Bununla beraber, söz konusu karşılıklı “nota”laşmalarda egemenlik iddialarının hukuksal gerekçeleri izah edilerek diplomatik süreç de işletilmeye çalışılmıştır.

Gerginliğin ulusal basınlarda yer almasıyla birlikte, iki ülkenin kamuoylarında da konu bir “milli dava” olarak algılanmış ve kamuoylarında oluşan bu havanın da etkisiyle, 26 Ocak 1996 günü Yunanistan’ın Kalimnos adası belediye başkanın öndeliğindeki bir grup sivil Yunanlı, basın muhabirleri eşliğinde kayalıklara çıkıp Yunan bayrağı dikmişlerdir. Yunanistan sivillerinin bu girişiminin Türk basınında haber yapılması üzerine, 27 Ocak 1996 günü “Hürriyet” gazetesinin iki muhabiri helikopterle kayalıklara inerek Yunan bayrağını indirmiş ve Türk bayrağını dikmişlerdir. Bu karşılıklı “bayrak dikme yarışı”, “geliyorum” diyen krizin habercisi olmuştur. Nitekim, 28 Ocak 1996 günü Yunanistan Hükümeti’nin emriyle Yunanistan Deniz Kuvvetleri’ne bağlı komandoların Doğu Kardak Kayalıkları’na çıkarak Türk bayrağını indirmeleri ve Yunan bayrağını tekrar dikmeleri sonucunda Kardak Kayalıkları Krizi patlak vermiştir. 29 Ocak 1996 gününden itibaren Yunan Deniz Kuvvetleri’nin kayalıklar etrafında konuşlanmaya başlamasıyla kriz “tırmanma” sürecine girerken, iki ülkenin yetkili mercilerinin egemenlik iddialarını sert üsluplarla açıklamaları ve karşılıklı olarak “kuvvet kullanma tehdidi”nde bulunmalarıyla birlikte bu “tırmanma” had safhaya doğru taşınmıştır. Bu süreçte, Yunanistan, Türkiye’nin kayalıklar üzerindeki hak iddiasını ve kayalıkların statüsüyle ilgili belirsizliği görüşmeyi “ülkesel bütünlüğüne yönelik bir tehdit” olarak algılayarak, Türkiye’nin olası bir müdahalesi durumunda topyekûn kuvvet kullanmaktan kaçınmayacağı algısını oluşturmaya çalışırken; Türkiye de meseleyi ülkesel bütünlük açısından ele alarak, kendi toprakları üzerinde yaratılan bu askeri girişime kayıtsız kalmayacağını açıklayarak, bu tehdide ve filli eyleme karşı kuvvet kullanacağı algısını oluşturmaya çalışmıştır. Bununla beraber, Türkiye, Yunanistan’ın kayalıklarda başlattığı bu girişimi tamamen sonlandırıp “statüko öncesi” duruma dönüldüğü taktirde, Ege Denizi’ndeki bu tür adacık ve kayalıklarla ilgili var olduğu düşünülen belirsizliği görüşmeye hazır olduğu mesajını da Yunanistan’a vererek diplomatik kanalları açık tutmaya çalışmıştır. Türkiye’nin bu teklifine rağmen, Yunanistan diplomatik müzakere sürecine dönmeyi reddetmiştir.

Türkiye’nin krizin başlamasıyla birlikte oluşturmaya çalıştığı zorlayıcı diplomasi stratejisinin temel hedefi, Yunanistan’ın kayalıklar üzerinde başlatmış olduğu askeri girişimi geri alması ve bu sayede statüko öncesindeki duruma dönülmesidir. Türkiye, bu istemini Kardak Kayalıkları’nın kendi egemenliğinde olduğunu hukuksal gerekçeleriyle birlikte söylem düzeyinde kararlı bir şekilde dile getirirken, diğer yandan Yunanistan’ın kayalıklarda başlatmış olduğu askeri girişimi de sert bir şekilde eleştirmiş ve bu askeri girişimin geri alınması için kuvvet kullanma tehdidinde bulunmuştur. Bu aşamada Türkiye’nin uygulamış olduğu zorlayıcı diplomasi stratejisi “zımni ültimatom” stratejisidir. Diğer taraftan Türkiye uygulamakta olduğu zorlayıcı diplomasinin meşruiyetini kuvvetlendirmek için ABD’nin de arabuluculuk girişimlerinden istifade ederek istemini net bir şekilde iletmiş ve böylelikle Yunanistan üzerinde baskı kurmaya çalışmıştır.

Yunanistan’ın kayalıklar üzerindeki mevcut konumundan geri atmayacağını söylem ve eylemleriyle göstermesi karşısında Türkiye, 30 Ocak 1996 gününün gecesi, Yunanistan’ın kararlılık ve inandırıcılığını sorgulayacak türden bir askeri girişimde bulunma kararı alarak, istemini elde etmek için topyekûn bir savaşı göze aldığını gösterecek nitelikteki bu askeri girişim için hazırlıklarını tamamlamıştır. Türkiye, büyük bir kararlılık ve inandırıcılık içerisinde bu askeri girişimi 31 Ocak 1996 gününün ilk saatlerinde, Yunan komandolarının olmadığı Batı Kardak Kayalığı’na Türk SAT birliğine bağlı komandolarını gizli bir şekilde, Türk Hava Kuvvetleri’ne bağlı helikopterlerin Yunan Deniz Kuvvetleri’nin kayalıklar etrafındaki unsurlarını “yanıltma” taktiklerinden de istifade ederek başarıyla çıkarmıştır.[1409] Böylelikle Türkiye uygulamakta olduğu zorlayıcı diplomasi stratejisini “dene ve gör” stratejisiyle destekleyerek, Yunanistan karşısında kararlılık ve inandırıcılığını pekiştirmiştir.

Türkiye’nin Batı Kardak Kayalığı’na asker çıkardığı bilgisinin diplomatik misyonlar ve basın aracılığıyla doğrulanması ve Yunanistan’ın durumu öğrenmesiyle birlikte kriz “doruk” noktasına ulaşılmıştır. Bu aşamadan itibaren, Yunanistan ya krizin başından beri sürdürdüğü söylem ve eylem tutarlılığının gereğini yerine getirmek üzere Batı Kardak Kayalığı’na çıkan Türk SAT komandolarını kuvvet kullanarak kayalıklardan indirmeye çalışacak, yani fiili bir çatışmaya girişecek; ya da, Türkiye’nin istemini karşılamak için Doğu Kardak Kayalığı’ndaki askeri girişimini sonlandıracaktır. Krizin bu anında, Yunan Genelkurmayı ile Yunanistan Başbakanı Simitis arasında gerçekleşen temaslar, askeri ve sivil kanadın farklı görüşlerde olduğunu ve ciddi bir bocalama yaşadıklarını göstermektedir.

Krizin bu aşamasında tarafların bu pozisyonları bir “tavuk oyunu”nu andırmaktadır. Bu oyunda en rasyonel opsiyon, her iki tarafın da müzakereye yönelik bir strateji izlemesidir ki bunun için tek şart Yunanistan’ın kayalıklardan askerlerini ve bayrağını çekmesidir. Türkiye’nin Batı Kardak Kayalığı’na asker çıkarması, esasta iki ülkenin soruna ilişkin inisiyatifinin eşitlenmesi anlamını taşımakla birlikte, sıcak bir çatışma riskini ve sorumluluğunu da taşımaktadır. Bunun bilincinde olan Türkiye, bu çatışma riskinin ağırlığını ve sorumluluğunu da Yunanistan’a yükleyebilmek için, “Türk askerlerine herhangi bir saldırıda bulunulmadığı taktirde Yunan askerlerine ateş açılmaması talimatı” verildiğini Dışişleri Bakanlığı aracılığıyla dünyaya açıklayarak bu askeri girişiminin meşruiyet zeminini kuvvetlendirmiştir. Kayalıklar üzerinde askeri açıdan inisiyatifin eşitlenmiş olması, hamle sırasının Yunanistan’da olması sonucunu doğurmaktadır. Yunanistan’ın Türkiye’nin istemini yerine getirip getirmeme konusunda girişeceği her davranış, Türkiye’nin göstereceği tepkiyi de belirlemektedir. Dolayısıyla, Yunanistan bu inisiyatif eşitlenmesi kabul edilemez bulup sıcak bir çatışmaya girmiş olsaydı sınırlı ölçekte başlayacak bu çatışmanın topyekûn bir çatışmaya doğru evrilme riski yüksek olacaktı. Bu riskin yüksekliği Yunanistan’ın sivil karar alıcılarında ciddi bir baskı oluştururken, inisiyatif eşitlenmesiyle çatışmanın sorumluluğunun Yunanistan tarafına yüklenmiş olması ve ABD’nin de Türkiye’nin isteminin yerine getirilmesi için devrede olması[1410] Yunanistan’ın geri adım atması sonucunu doğurmuştur. Krizin bu şekilde sonlanmasında, Türkiye ve Yunanistan arasında askeri açıdan varolan “asimetrik güç dengesi”nin de (diğer Türk-Yunan krizlerinde olduğu gibi) Türkiye lehine olmasının da rolü vardır.

Kardak Kayalıkları’nda yaşanan gerginlik ve kriz sırasında, Türkiye’nin çeşitli açıklamalar ve “nota”lar vasıtasıyla dile getirdiği egemenlik iddialarının hukuksal dayanağını da değerlendirmekte fayda vardır. Ayrıntılarını belirtmiş olduğumuz bu hukuksal metinler çerçevesinde konuya baktığımızda, Türkiye’nin egemenlik iddiaları Yunanistan tarafına göre daha kuvvetlidir. Ege Denizi’ndeki “egemenliği tartışmalı adacık ve kayalıklar”dan kaynaklanan belirsizliğin temelinde, Ege Denizi’nin özel bir deniz olmasıyla birlikte, Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti devletine uzanan süreçte yaşanan politik ve askeri olaylar neticesinde imzalanan birtakım anlaşma ve belgelerde söz konusu adacık ve kayalıklara ilişkin hükümlerin açık olmaması ve tarafların bu anlaşma ve belgeleri farklı yorumları yatmaktadır. Yunanistan’ın, 1947 Paris Barış Andlaşması’yla “Oniki adaları” İtalya’dan devraldıktan sonra, söz konusu adacık ve kayalıklara ilişkin egemenlik iddialarını kuvvetlendirebilmek ve bunu hukuksal metinlere yansıtabilmek için 1950’li yıllarda Türkiye’ye yaptığı çeşitli müracaatlar, Yunanistan’ın egemenlik iddiaları konusunda yeterli hukuksal dayanağa sahip olmadığını ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Kardak Krizi sırasında Türkiye’nin söylem ve eylem düzeyinde yürüttüğü politikayı, BM Andlaşması ilkeleri uyarınca bir “meşru müdafaa” olarak da değerlendirmek mümkündür. Nitekim, Çiller Hükümeti, kayalıkları Türkiye sınırları içerisinde telakki ettiğinden, konuyla ilgili olarak “silahlı kuvvetleri kullanmak” konusunda TBMM’den izin ve yetki almak gereği duymamıştır. Diğer taraftan hükümet tarafından kararlaştırılması gereken zorlayıcı diplomasinin hem hazırlanışı hem de uygulanışı sırasında, siyasi sorumluluğu olmamakla birlikte Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in de belirgin bir şekilde ön plana çıktığı görülmektedir.

İki ülkenin Kardak Kayalıkları konusunda statüko öncesi duruma dönmüş olmaları, sonuçta Türkiye’nin isteminin karşılanması demek olduğu kadar, aynı zamanda, bu durum, iki ülkeye Ege Denizi’nde egemenlik ve yetki alanlarının sınırlarını belirleme konusunda da bir sorumluluk yüklemiştir. Buna rağmen, Yunanistan’ın, egemenliği antlaşmalarla devredilmemiş ada, adacık ve kayalıklar konusunda Türkiye’yle bir müzakere sürecine girmekten özenle kaçındığı görülmektedir.[1411] Sonuç olarak, Kardak Kayalıkları Krizi, Ege Denizi’nde yıllardan beridir varolan Türk–Yunan mücadelesinin her açıdan bir “askeri kuvvetler yarışı” olduğu fikrini kuvvetlendirmiştir. Kardak Kayalıkları Krizi’nden Türkiye’nin çıkarttığı ders; Yunanistan’ın Ege’de giriştiği/girişeceği “oldu-bitti”lerin ancak askeri kuvvetlerin gücü ve atikliği ile engellenebileceğidir. Bu kriz, Türkiye ile Yunanistan arasındaki güven bunalımını arttırmış, karşılıklı olumsuz imajları ve ön yargılı yaklaşımları pekiştirmiştir. İki ülke arasındaki silahlanma yarışı da dolaylı olarak artmaya başlamıştır. Diğer bir deyişle, istemlerdeki aşırılıklar sürmekte, bu ise müzakerelerin sonuçsuz kalmasına neden olmaktadır.[1412] Yunanistan’ın bu tutumunu sürdürmesinde, üyesi olduğu AB’nin Kardak Kayalıkları’nın aidiyeti konusunda Yunanistan’ı destekleyen tutum ve açıklamalarının da rolü vardır. Nitekim, kriz sonrasında AB’nin bazı organları aldıkları kararlarda, Türkiye’yi provokatif davranmakla itham ederek bir anlamda “saldırgan” taraf olduğunu iddia etmişler, Kardak Kayalıkları’nın Yunanistan’ın egemenliğinde olduğunu ileri sürerek, AB’nin dış sınırının da Yunanistan’ın Ege’deki sınırları olduğunu vurgulamışlardır.[1413]

Son olarak şunu da belirtmek gerekir ki, Kardak Kayalıkları Krizi’nin bir askeri çatışmaya varmadan sona erdirilmiş olması, bu kriz bağlamında Ege Denizi’nde Türkiye ile Yunanistan arasında varolan “egemenliği tartışmalı ada, adacık ve kayalıklar sorunu”nun çözüldüğü ya da bir daha bu şekilde gündeme gelmeyeceği anlamına gelmemektedir. Aksine, Ege Denizi’ndeki bu sorun ya da çatışma diğer Ege sorunlarıyla beraber iki ülke arasındaki “dondurulmuş” ya da “uzamış” çatışma(lar) anlamını taşımaktadır. Tarafların diplomatik müzakerelere girmeden ya da uluslararası yargı yollarına gitmeden, tek taraflı fiili girişimleriyle Ege’de başlattıkları/başlatacakları her girişim[1414], Ege’de her zaman sınırlı ya da topyekûn potansiyel bir askeri çatışma riskinin var olduğunu gözler önüne sermektedir.

             (6) S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998)

Tablo 22: S−300 Füzeleri Krizi Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Süleyman DEMİREL

(01.11.1924-...)

(9. T.C. Cumhurbaşkanı)

16 Mayıs 1993-16 Mayıs 2000

Hükümet

ERBAKAN Hükümeti

(RP-DYP Koalisyonu)

(54. T. C. Hükümeti)

28 Haziran 1996-30 Haziran 1997

3. YILMAZ Hükümeti

(ANAP-DSP-DTP Azınlık Koalisyonu)[1415]

(55. T. C. Hükümeti)

30 Haziran 1997-11 Kasım 1999

Başbakan

Necmettin ERBAKAN

(29.10.1926-27.02-2011)

Ahmet Mesut YILMAZ

(06.11.1947-...)

Dışişleri Bakanı

Tansu ÇİLLER

(23.10.1944-...)

28 Haziran 1996-20 Haziran 1997

İsmail CEM [İpekçi]

(15.02.1940-24.01.2007)

30 Haziran 1997-18 Nisan 1999

Milli Savunma Bakanı

Turhan TAYAN

(1945-...)

28 Haziran 1996-30 Haziran 1997

İsmet SEZGİN (1928-...)

30 Haziran 1997-11 Kasım 1999

TBMM Başkanı

Mustafa KALEMLİ

(26.03.1943-...)

(19. TBMM Başkanı)

25 Ocak 1996-30 Eylül 1997

Hikmet ÇETİN

(1937-...)

(20. TBMM Başkanı)

16 Ekim 1997-18 Nisan 1999

Genelkurmay Başkanı

Orgeneral İsmail Hakkı

KARADAYI

(1932-...)

30 Ağustos 1994-30 Ağustos 1998

Orgeneral Hüseyin KIVRIKOĞLU

(1934-...)

30 Ağustos 1998-28 Ağustos 2002

             (a) S-300 Füzeleri Krizi’ni Hazırlayan Gelişmeler

1990’lı yıllardan itibaren Kıbrıs’ta, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) arasında Kasım 1993’ten itibaren uygulamaya konulan “Ortak Savunma Doktrini” çerçevesinde hayata geçirilmeye çalışılan iki önemli projeden söz etmek mümkündür. Bunlardan birincisini, adada Yunan hava ve deniz kuvvetlerinin kullanacağı hava ve deniz üslerini kurmaya yönelik faaliyetler oluştururken; ikincisini ise, Rusya Federasyonu’ndan satın alınarak adada konuşlandırılması planlanan “S-300 PMU-1 TMD” füze sistemleri (S-300 füzeleri) oluşturmaktadır.

Bu bağlamda, “S-300 Füzeleri Krizi”ni hazırlayan gelişmelerin başlangıcını Yunanistan ile GKRY arasında Kasım 1993’te uygulamaya konulan “Ortak Savunma Doktrini”ne kadar götürmek mümkündür. Yunanistan ile GKRY arasındaki “Ortak Savunma Doktrini”, iki taraf arasında ortak askeri strateji ve operasyonların planlanmasını, ortak askeri tatbikatlar yapılmasını (ki Yunanistan ile GKRY birlikte her yıl düzenli olarak “Nikoforos” adı altında askeri tatbikatlar yapmaktadırlar), Girit, Oniki adalar ve Kıbrıs’ın savunma alt yapılarının yeniden düzenlenmesini, Yunanistan’ın Akdeniz’de etkinlik kazanmasına imkân verecek şekilde Güney Kıbrıs’ta hava ve deniz üsleri kurulmasını öngörmektedir.[1416] Yunan Genelkurmayı tarafından, GKRY’nin Yunanistan’ın koruması altına girmesini ifade eden “genişletilmiş caydırıcılık” (extended deterrence) kavramıyla açıklanan bu gelişmenin önemi, Türkiye ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne (KKTC) karşı tek bir Rum–Yunan gücü oluşturulması ve “GKRY’yi askeri yönüyle bir Yunan bölgesi” yapmasıdır.[1417]

“S-300 Füzeleri Krizi”ni hazırlayan bir başka gelişme ise 1997 yılında ortaya çıkan iki faktördür. Bu faktörlerden ilki, Rum Yönetimi’nin AB’ye aday gösterilmesiyle başlayan süreçtir. Bu süreç GKRY açısından kendi tek taraflı çözümlerinin Türkiye ve KKTC’ye bir kez daha dayatabilecekleri bir “fırsat kapısı” yaratmıştır. İkinci faktör ise, 1997 yılının Güney Kıbrıs’ta 1998’de yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimlerinden bir yıl öncesine işaret etmesidir ki, bu nokta da, “S-300 Füzeleri Krizi”nin ana nedenini teşkil etmese de, Rum liderliğinin sözde “Türk tehdidini” abartmasında büyük bir rolü olan iç siyasal faktörlerin etkisidir.[1418] Nitekim, iç siyasal faktörlerin etkisiyle, 1994 yılı sonlarından itibaren GKRY tarafından dozu giderek artan bir gerginlik siyaseti izlenmeye başlanmış ve bu siyaset giderek ivme kazanarak 1998 seçimleri öncesinde en uç noktasına ulaşmıştır.[1419]

Krizi hazırlayan bir başka faktör, GKRY tarafında Türkiye’ye karşı bir “tırmandırma siyaseti”nin başarılı olacağı yönündeki beklentidir. GKRY’nin bu beklentisi, AB’ye üyelik şansını kazanmak için Türkiye’nin Kıbrıs’taki geçmişteki katı tutumunu terk ederek daha esnek davranabileceği inancına dayanmaktadır. Zira, bir taraftan AB’ye girmeyi şiddetle arzu eden ve bu yolda “Gümrük Birliği”ne girişi ilk önemli adım olarak telakki eden, diğer taraftan da Kıbrıs konusunda kıskaca alınan Türkiye, AB üyeliğinin gerçekleşmesi durumunda Rum tarafının üyelik başvurusunun da vahim sonuçlar doğurmayacağını düşünerek, istemeden de olsa verdiği tavizlerle[1420] Rum tarafını cesaretlendirmiştir.[1421]

Son olarak, krizi hazırlayan faktörler arasında, Yunanistan’ın tehdit algılamasında varolan “hasmı lehine bir güç artışı korkusu”nu da dikkate almak gerekir. Zira, Soğuk Savaş döneminin sona ermesiyle birlikte ortaya çıkan tek kutuplu uluslararası sistem (ABD) görünümü, Türkiye’de geleceğe yönelik olumlu beklentiler doğururken, Yunanistan’ı olumsuz ve karamsar bir psikolojiye sürüklemiştir. Zira, ABD’nin, Ortadoğu, Kafkasya ve Ortaasya bölgelerindeki çıkarları nedeniyle Türkiye ile geliştirdiği stratejik ilişkiler, Yunanistan üzerinde orta ve uzun vadede bu ilişkilerin kendi aleyhine işleyecek bir uluslararası ortamı yaratabileceği türünden bir endişe doğurmuştur. İşte bu endişenin en önemli sonuçları, Yunanistan’ın, hem ABD’yle pazarlık imkânlarını arttırmak hem de Türkiye karşısında güç kazanmak için, Rusya Federasyonu’nu Doğu Akdeniz denklemine sokması ve ayrıca da elinde bulunan tüm siyasi ve diplomatik avantajları sonuna kadar kullanmaya yönelmesidir.[1422]

             (b) Krizin Ortaya Çıkışı, Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi ve Krizin Sona Ermesi                     

“S-300 Füzeleri Krizi”nin ortaya çıkışı, 4 Ocak 1997 tarihinde, GKRY ile Rusya Federasyonu arasında Rus yapımı karadan havaya S-300 füzelerinin GKRY tarafından satın alınarak Güney Kıbrıs’a yerleştirilmesi konusunda bir anlaşma imzalanmasına dayanmaktadır. GKRY’nin Rusya Federasyonu’ndan S-300 füzelerini satın almak için bir anlaşma yaptığına ilişkin haberlerin ortaya çıkması üzerine, Dışişleri Bakanlığı 6 Ocak 1997’de bir açıklama yaparak, GKRY’nin girişmiş olduğu silahlanmanın Kıbrıs’taki barış ve çözüm sürecini sekteye uğratabileceğine dikkat çekip, Kıbrıs Türk toplumunun güvenliğini, toprak bütünlüğünü, askeri kapasitesini tehdit edecek ve Doğu Akdeniz’de Türk–Yunan dengesini bozacak gelişmelere Türkiye’nin tolerans göstermeyeceğini vurgulamıştır. Dışişleri Bakanlığı’nın söz konusu açıklaması şöyledir:

             “GKRY Bakanlar Konseyi’nin, Rus yapımı S-300 füzelerini satın almak için bir karar           kabul ettiği ve bu konuda Lefkoşa’da bir anlaşma imzalandığı Kıbrıs Rum basınında çıkan haberlere göre rapor edilmiştir.

             Söz konusu anlaşma açıkça ortaya koymaktadır ki, GKRY, Yunanistan’la imzaladığı ‘Ortak Savunma Doktrini’ çerçevesinde son zamanlarda aşırı silahlanma çabalarıyla meşgul olmaktadır.

             GKRY’nin iddialarının aksine, açıktır ki, Rus yapımı T-80 tanklarının adaya gelişi, Güney Kıbrıs’ta Yunanistan tarafından kullanılmak üzere askeri bir hava ve deniz üssünün inşası ve son zamanlarda Rusya Federasyonu’ndan uzun menzilli S-300 uçaksavar füzelerinin satın alınması yönündeki çabalar, GKRY’nin savunma ihtiyaçlarının ötesinde bir silahlanmaya girerek saldırgan bir amaç edindiğini göstermektedir.

             Bu konuda Türkiye’nin pozisyonu açıktır. Türkiye’nin görüşüne göre, GKRY’nin aşırı silahlanması Kıbrıs’taki barış ortamı için tehdit oluşturmakta ve Kıbrıs Sorunu’na çözüm bulma yönündeki çabaları olumsuz etkileyen bir görünüm taşımaktadır.

             Şurası açıktır ki, Türkiye, Kıbrıslı Türklerin güvenliğini tehlikeye atan, kendi ülkesinin toprak bütünlüğünü, askeri araç ve yeteneğini tehdit eden, Doğu Akdeniz’deki Türk-Yunan dengesini alt-üst eden gelişmeleri hoş görmeyecektir.

             Güney Kıbrıs’a daha önce ağır silahlar satan ve şimdi de uçaksavar füzeleri satmayı hedefleyen Rusya Federasyonu’nun bu pozisyonu, BM Güvenlik Konseyi’nin daimi üyesi olarak ve imzaladığı AGİT’in silah transferleriyle ilgili dokümanları uyarınca sorumluluklara sahip olması sonucunu doğurmaktadır.

             Dışişleri Bakanımızın Rusya’ya yaptığı en son ziyaret sırasında da, Rusya Federasyonu Devlet Başkanı, Rusya’nın GKRY’ye saldırı silahı satmayacağını belirtmiştir. Rusya’nın bu taahhüdüne bağlı kalmasını bekliyoruz.

             Geçmişte de, GKRY silahlı güç vasıtasıyla Kıbrıs Sorunu’nu çözmeye çalışmış, fakat            her seferinde hayal kırıklığıyla ve acıyla yüz yüze kalmıştır. Türkiye, Kıbrıs Rum tarafını,             yine aynı hatayı tekrar edip adayı yeni bir maceraya sürükleyerek beklenmedik              sonuçlarla karşı karşıya bırakmaması konusunda güçlü bir şekilde uyarmaktadır.”[1423]

Dışişleri Bakanlığı’nın bu açıklamasını takiben, 10 Ocak 1997 günü de, Dışişleri Bakanı (aynı zamanda Başbakan Yardımcısı) Tansu Çiller bir açıklama yaparak, Yunanistan’ı ve GKRY’yi uyararak, girişilen silahlanma faaliyetlerine Türkiye’nin sessiz kalamayacağını ve kararlılığını ifade etmiştir. Dışişleri Bakanı Tansu Çiller’in söz konusu açıklaması şöyledir:

             “GKRY’nin, Rus yapımı füzeler ve diğer saldırı silahları satın almak suretiyle adayı bir barut fıçısına ve bir çatışmanın odak noktası haline getirmek yönündeki girişimleri, Kıbrıs Sorunu’na uzlaşıyla barışçı bir çözüm bulmayı amaçlayan ve uzun zamandır yürütülen çabalar karşısında anlamsız bir durum yaratmıştır. Türkiye’nin, Kıbrıs Rum tarafının bu saldırgan girişimine seyirci kalması düşünülemez.

             Bu durum, geçmişte olduğu gibi, GKRY’nin kendi çıkarları açısından saldırganlık ve gerginlik politikası izlemeyi uzlaşma politikasına tercih ettiğini göstermektedir. Bu bir ciddi hatadır. Kıbrıs Rumlarının, geçmişte takip ettiği benzer politikalar, Kıbrıs Rum halkına acı ve gözyaşı getirerek ağır bir bedel ödenmesini doğurmuştur. GKRY’nin, Kıbrıs Türklerine ve Türkiye’ye karşı bir tehdit kaynağı haline gelmesine karşı Türkiye’nin tolerans göstereceği beklenmemelidir. Bu konudaki en büyük sorumluluğun, Kıbrıs Rumlarına bu yönde yardım ve teşvikte bulunarak onları cesaretlendiren     

             Yunanistan’a ait olduğuna hiç şüphe yoktur. Bir NATO üyesi olarak Yunanistan tarafından takip edilen bu amaç, düşmanca bir politikayla Kıbrıs Rumları’nı Türkiye’ye karşı manipüle ederek, Kıbrıs Rum kesimi üzerinden Türkiye’nin güney bölgesini tehdit etmeye yönelik son derece tehlikeli ve sorumsuzca bir politikanın ürünüdür.

             Yunanistan tarafından Türkiye’ye karşı yıllardır sürdürülen ve NATO’nun güneydoğu kanadının güçlülüğünü ve etkinliğini aşındıran bu politikayla Yunanistan bölgede istikrar bozucu bir faktör olmaya devam etmektedir.

             Türkiye, Yunanistan’ın Türkiye’yi güneyden çevirmesine ve iki ülke arasındaki dengeyi değiştirmesine ya da Kıbrıs’ın Doğu Akdeniz’de iltihaplı bir yaraya dönüşmesine seyirci kalamaz.

             Dostlarının ve müttefiklerinin uyarılarına kulak asmayan Yunanistan ve GKRY, mevcut tehlikeli durumun tüm sorumluluğunu taşımaktadırlar.

             Türkiye’nin uluslararası antlaşmalardan kaynaklanan garantörlük hakkının etkinliğini önlemeye yönelik planın bir parçası olan bu aşırı silahlanma çabalarıyla Kıbrıs Rum tarafının amacını gerçekleştirmesi mümkün değildir. Biz, böylesi planlar karşısında pes eden olmayacağız. Türkiye, gelişmeleri ölçülülük içinde takip ederek, alınması gereken tedbirleri zamanında ve kararlılık içinde alacaktır.

             Cumhurbaşkanı Denktaş bu konuda önemli bir açıklama[1424] yapmıştır. Türkiye, bu açıklamada öne sürülen görüşleri kuvvetle desteklemektedir.

             Kıbrıs Türklerinin can ve mal güvenliği Türkiye’nin güvencesi altındadır. Türkiye, barışı ve Kıbrıs Türk halkının huzur ve güvenliğini yok etmeyi amaçlayan her girişimin karşısında olacaktır.

             Türkiye, bir kez daha güçlü bir şekilde, Yunanistan ve Kıbrıs Rumlarını uyarmayı gerekli sayar.”[1425]

Diğer taraftan, aynı günlerde ABD[1426], İngiltere[1427], Fransa[1428] ve BM Genel Sekreteri[1429] de yayınladıkları açıklamalarla GKRY’nin savunma ihtiyaçlarını aşan ölçüde bir silahlanma içerisine girmiş olmasının endişe yarattığına ve gerginliği tırmandırdığına, adada barışçı bir çözüm için yürütülen çabaları olumsuz etkilediğine, Doğu Akdeniz’i istikrarsızlaştırdığına dikkat çekmişlerdir.

Aynı günlerde Türkiye’de ulusal basında da, S-300 füzelerinin Kıbrıs’taki ve Doğu Akdeniz’deki güç dengelerini bozacağına dikkat çekilerek, S-300 füzelerinin Kıbrıs’a yerleştirilmeleri durumunda Türkiye’nin askeri yöntemler de dahil olmak üzere gerekli tepkiyi göstermekten kaçınmayacağı ve dolayısıyla bu füzeleri vurabileceğine ilişkin haberler çıkarken, Türkiye’nin bu seçenek üzerinde de durduğu Dışişleri Bakanlığı tarafından yalanlanmamıştır.[1430]

GKRY’nin silahlanma faaliyetleri ve “S-300 füzelerini” adada konuşlandırma girişimi TBMM de ele alınmıştır. Milli Savunma Bakanı Turhan Tayan, 14 Ocak 1997 tarihinde TBMM’de yaptığı gündem dışı konuşmada, Yunanistan ile GKRY arasında 1993 yılında kabul edilen “Ortak Savunma Doktrini” çerçevesinde Kıbrıs’taki silahlanma faaliyetlerine dikkat çekerek, Türkiye’nin “S-300 füzeleri” konusundaki politikasını şöyle ortaya koymuştur:

             “...Türkiye, daha başlangıcından beri, bu senaryoyu doğru değerlendirmiştir. Bir taraftan askeri planda gereken tedbirleri alırken, diğer taraftan da diplomatik kanallardan Rum-Yunan ikilisinin tuttukları yolun yanlışlığını, silah yığarak adayı bir barut fıçısına çevirme teşebbüslerinin tehlikelerini, adada artan gerilimin sonuçlarını, Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki Türk-Yunan dengesi Kıbrıs halkının meşru hak ve çıkarlarını korumadaki kararlılığını en kuvvetli şekilde muhataplarına iletmiştir. Kıbrıs’ın, ancak bir çözümden sonra ve Türkiye’yle eş zamanlı olarak Avrupa Birliği’ne üye olabileceğini, aksi bir teşebbüsün, adayı tamamen bölünmeye götürebileceğini; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne Türkiye ile ekonomik bütünleşmeye gitmekten başka bir seçenek kalamayacağını muhataplarına anlatagelmiştir.

             S-300 füzelerinin satın alınmasına yönelik görüşmelerin yoğunlaştığının tespit edildiği aşamada, Türkiye, Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Avrupa Birliği’nin ileri gelen ülkeleri, Birleşmiş Milletler ve NATO nezdinde girişimlerde bulunmuş, bu silah satımının, Doğu Akdeniz’deki askeri dengelere ve Kıbrıs müzakere sürecinin geleceğine yönelik olumsuz yansımalarına dikkat çekmiş; atılacak bu adımın, adadaki ve bölgedeki gerginliği daha da     arttıracağına işaret etmiş, bu ülke ve kuruluşlardan Rusya Federasyonu ve Kıbrıs Rum yönetimi üzerinde etkili olmalarını istemiştir.

                   Birleşmiş Milletler nezdindeki girişimlerimiz sonucunda, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, 23 Aralık 1996 tarihinde, Kıbrıs ile ilgili olarak aldığı kararda, Kıbrıs Rum tarafının adaya artan ölçülerde ileri teknoloji ürünü silah getirmesinden duyduğu endişeyi dile getirmiştir.

             Dışişleri Bakanımız ve Başbakan Yardımcımız Sayın Tansu Çiller, Rusya Federasyonu’na aralık ayında yaptığı ziyaret sırasında, T-80 tankları, Rus malı zırhlı personel taşıyıcıları gibi ağır silahların Güney Kıbrıs Rum yönetimine satılmaya devam etmesinin ortaya çıkaracağı olumsuz gelişmelere dikkat çekmiş, Rusya Federasyonu’nun, Güvenlik Konseyi’nin daimi üyesi ve AGİT’in silah transferlerine ilişkin belgelerine imza koymuş bir ülke olarak, sorumlu bölgelere silah sevkıyatında bulunmama yükümlülüğü olduğunu, yine aynı kapsamda, Akdeniz’de barış ve güvenliğin korunmasında mükellefiyetleri bulunduğunu muhatapları Başbakan Çernomirdin ve Dışişleri Bakanı Primakov’a hatırlatmış ve S-300 füzelerinin Güney Kıbrıs’a satılması projesinden vazgeçilmesini talep etmiştir.

             Rus yetkilileri, Dışişleri Bakanımıza, Güney Kıbrıs’a saldırı silahları satmayacakları cevabını vermiştir. Aynı şekilde, bazı dost ve müttefik ülkelerin Rum yönetimi ve Yunanistan nezdinde girişimlerde bulunarak, S-300 projesinden vazgeçilmesini kuvvetle telkin ettikleri görülmüştür.

             ...Türkiye’nin, bölgede, Türk-Yunan dengesine dayanan stratejik menfaatleri, Kıbrıs            Türk halkına karşı ahdi yükümlülükleri vardır. Türkiye’nin, Kıbrıs Türk toplumunun güvenliğini tehlikeye düşürecek, askeri imkân ve kabiliyetlerine tehdit oluşturacak gelişmeleri müsamahayla karşılayamayacağı açıktır. Bu konuda, gerekli görülen her tedbir, şüphesiz alınacaktır.

             Türkiye, bugüne kadar, ahdî ve tarihi sorumlulukları doğrultusunda Kıbrıs’ta barışın ve huzurun teminatı olmuştur. Türkiye, Kıbrıs Türk Halkının uluslararası antlaşmalardan doğan meşru hak ve çıkarlarını korumaya kararlıdır ve bu yönde üzerine düşen              vecibeleri yerine getirecektir. Bu konuda kimse kuşku duymamalıdır. 1974 öncesinin karanlık döneminin geri     gelmesine, ne Kıbrıs Türk halkı ne de Türkiye izin vermeyecektir.”[1431]

Milli Savunma Bakanı Turhan Tayan’ın TBMM’deki gündem dışı konuşması sırasında Doğru Yol Partisi (DYP) Kilis milletvekili Doğan Güreş de (emekli Genelkurmay Başkanı) söz alarak, GKRY’nin aşırı silahlanmasına ve “S-300 füzeleri” konusuna askeri ve stratejik boyutlarda yaklaşarak, savunma amaçlı bir sistemin saldırı amaçlı kullanılabileceğine de dikkat çekerek şunları söylemiştir:

             “...Yunanistan, 1974 Barış Harekâtı’ndan sonra detaylı bir özeleştiri yapmıştır ve Kıbrıs’taki acı mağlubiyetini, öncelikle Türk Hava Kuvvetlerine karşı etkisiz kalmalarında bulmuştur; yani, en büyük tehdidi Türk Hava Kuvvetleri olarak görmüştür. Bilahare ‘Türk Hava Kuvvetlerini durdurursam, ikinci bir tehdit vardır, o da zırhlı birlikler, tank harekâtı. O halde, tank ve tanksavar noksanlığını da gidermeliyim’ demiştir. Bilahare, birliklerini bir yerden bir yere tekerlekli araçlarla naklettiği için, bunda da zayiat vermiş, buradan da zırhlı personel kariyerlerine ihtiyaç olduğunu çıkarmıştır ve onun için, 1974’ten sonra yaptığı ilk iş, Trados Dağları’nda mobil ve sabit radarlarını tesis ederek Türkiye’yi ve Akdeniz’i gözetim altına almasıdır. Biz buna, erken ikaz ve haber sistemi deriz. Bilahare ise, hemen parayı yatırmış ve omuzdan atılan Stinger tipi, ama Stinger olmayan füzeler ve bizim Oerlikon dediğimiz, 1500 metre etkili menzili olan, radarıyla 10-15 kilometreden otomatik takibe geçen çok etkili uçaksavar silahları almıştır. Bugün, bu silahlarıyla, alçak hava savunmasında Kıbrıs, dünyanın en güçlü ülkelerinden biri haline gelmiştir.

             Bunun akabinde, tank ve tanksavar için teşebbüse geçmiş, Brezilya’dan 90 milimetrelik toplar almış; bilahare Fransa’ya yanaşmış, AMX tankları almış; bilahare, 1985’te, bizim ‘MİLAN’ dediğimiz, Fransızların ‘HOT’ dediği, tanklara karşı füzeler almıştır.

             1994’te ve 1995’te ise, Ruslardan T-4, T-5 100 mililitrelik tekerlekli topları almıştır ki, çok etkilidir; gece görüş cihazları vardır, gece görüş imkânı vardır.

             En son, 1995’te, bir taburluk, 50 kadar T-80 tankı almıştır. T-80 tankı, dünyanın en güçlü birkaç tankından biridir. Amerikan tankı, Leopard-2 ve T-80... Halen ellerinde mevcuttur.

             Birlik kaydırmak için de AMX zırhlı personel taşıtlarını almıştır. Topçusunu 30 kilometre menzile götürmüştür. Eskiden, bu imkân yoktu. Demek ki, şu haliyle, Kıbrıs, kendini savunacak duruma gelmiştir diyebiliriz.

          ...Bu silah, esasında hava savunma silahıdır: ama geliştirilirse -ki, bu teknik imkân            vardır              dünyada- satıhtan satha da atılabilir; yani, satıhtan, Akdeniz’de seyreden bir     gemiye de atılabilir; gemi de 160 kilometre menzil içinde vurulabilir. Ama Kıbrıs için stratejiktir diyebiliriz.

             Şimdi, Ruslar diyor ki, bu, savunma silahıdır. Evet, Rusya büyük bir ülkedir; 160 kilometre menzili olan bir füze, Rusya için -doğrudur- bir savunma silahıdır; ama Kıbrıs gibi 80 kilometre derinliği olan bir ülkede 160 kilometrelik bir füze, savunma silahı değildir; doğrudan        doğruya taarruz silahıdır; çünkü, bu, Kıbrıs’ın güneyine yerleştirildiği zaman, Silifke’de uçan uçağımızı vurur, Anamur üzerinde uçan uçağımızı vurur, biraz daha kuzeye çıkarsa, daha kuzeydeki uçağımızı yerinde vurabilir.

             O halde, bunun aksini iddia etmek, askeri bakımdan mümkün değildir ve hiç de doğru       değildir; tamamıyla stratejik bir taarruz silahıdır.

             Peki, bu durumda niyet nedir; niyet, Türk uçaklarını alçak hava savunmasıyla zaten nötralize edebilme imkân ve kabiliyetine sahip olmuştur; ama şimdi onu Türkiye’den karşılamaktır. Elbette, bu silahın da zayıf tarafları vardır. Nedir; bu, daha ziyade çok yüksek hava silahı olduğuna göre, alçak havada bazı elektronik zafiyetleri olabilir. Radar güdümü dolayısıyla, bizim F-16 uçaklarımızın elektronik harbine karşı hassastır; yani, elektronik harp yapıldığı zaman radarları körlenir ve saptırılabilir.

             Bütün bunlara rağmen -ben, bu silahın etkisini bir tarafa koyuyorum- bence esas önemli olan, Güney Kıbrıs’ın niyeti ve maksadıdır ve Güney Kıbrıs’ta Rus silah ve askerinin bulunmasıdır; ayrıca, taviz verilirse arkasının geleceğidir.

             Şahsi kanaatime göre, Kıbrıs Rum yönetimi haddinden fazla silahlanmış ve   silahlanmaktadır. Niyet ve maksatları -biraz evvel söylediğim gibi- öncelikle Türk uçaklarını etkisiz kılacak imkân ve kabiliyetlere kavuşmak -ki, bu füzeler alınırsa daha            etkili olacaktır- ayrıca, Türk tanklarını da etkisiz kılacak imkânlara kavuşarak ki, T-80 tanklarını dahi almıştır.”[1432]

TBMM’de konu bu şekilde ele alınırken, aynı gün dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral İsmail Hakkı Karadayı da KKTC’ye bir ziyaret gerçekleştirmiştir. Bu ziyaret sırasında Genelkurmay Başkanı Orgeneral Karadayı’ya yöneltilen “Kıbrıs’ta deniz ve hava üssü açılacak mı?” sorusuna “Kıbrıs’ın güvenliği için ne icap ederse yapacağız. Bundan kimsenin kuşkusu olmasın. Kıbrıslılara hiçbir yerden tehdit ya da tehlike gelmesi mümkün değildir. TSK ve [Kıbrıs] Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı layıkıyla ve özellikle söylüyorum, zamanında görevini yapacaktır.”[1433] şeklinde bir açıklamayla cevap vermiştir.

“S-300 füzeleri” konusu bu şekilde Türkiye’de Doğu Akdeniz’deki Türk–Yunan dengesi ve askeri–stratejik unsurlar açısından mütalaa edilirken; adadaki ve giderek Akdeniz’deki Rus etkinliğinin artmasına zemin hazırlayabilecek böylesi bir girişim, Türkiye açısından olduğu kadar ABD ve diğer NATO üyesi ülkelerinin de tepkisini çekmiştir. ABD’nin Yunanistan ve GKRY üzerindeki baskısı sonucunda, GKRY, söz konusu füze sistemlerinin savunma amaçlı olduğunu ve bunların Ağustos 1998’de Rus teknisyenlerin yardımıyla adaya gelebileceğini ve Ekim–Kasım 1998 tarihleri arasında da konuşlandırılabileceklerini umduklarını açıklamak zorunda kalmıştır. Bu açıklamanın ardından, ilgili taraflar arasında arabulucu olarak görevlendirilen ABD Dışişleri Bakanlığı Güney Avrupa Dairesi Müdürü Carey Cavanaugh, sorunun şimdilik dondurulmuş olduğu açıklamasını yapmıştır. Ancak, Türkiye, temel kaygılarının giderilmediğini ve sorunun çözülmediğini ileri sürerek buna tepki göstermiş ve füzelerle ilgili anlaşma iptal edilmediği sürece sorunun bitmeyeceğini ifade ederken,[1434] 20 Ocak 1997 tarihinde de Türkiye ile KKTC arasında her konuda varolan işbirliğini geliştirmek ve derinleştirmek üzere Türkiye Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ve KKTC Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş tarafından ortak bir deklarasyon yayınlanmıştır. Dış politika konularının yanı sıra özellikle alınacak olan askeri nitelikteki eylemlere (örneğin, Türkiye ile KKTC arasında “Ortak Savunma Konsepti” oluşturulması) dikkat çekilen ortak deklarasyonun konumuz bağlamında önemli olan kısımları şöyledir:

             “Türkiye Cumhuriyeti ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanları,

             28 Aralık 1995 tarihinde yayınladıkları Ortak Deklarasyona atıfta bulunarak,

             ...1960 Andlaşmaları ile oluşturulan garanti sisteminin şimdiye kadar olduğu gibi bundan böyle de her koşul altında geçerli ve yürürlükte kalacağını ve söz konusu anlaşmalar çerçevesinde Kıbrıs’tan garantör ülkelere de bir tehdit yöneltilemeyeceğini teyid ederek,

             Kıbrıs adasında ve Doğu Akdeniz’de barış, istikrar ve güvenliği sarsan son gelişmeleri           değerlendirerek,

             Aşağıdaki ortak görüş ve kararlarını açıklamışlardır:

             1. Kıbrıs Rum tarafınca sürdürülen ağır silahlanma, Kıbrıs Rum Yönetimi ile Yunanistan arasında uygulanan Ortak Askeri Doktrin ve Güney Kıbrıs’ta Yunan hava ve deniz üsleri kurulması, Kıbrıs adasında ve Doğu Akdeniz’de istikrar ve güvenliği tehdit eden bir durum yaratmıştır.

             2. Güney Kıbrıs’a füze sistemleri yerleştirme kararı Ada'nın iki halkı arasındaki güven          bunalımını, giderilmesi çok güç olacak ölçüde derinleştirmiştir.

             3. Bu füzelerin savunma amaçlı olduğu iddiası ve bir süre adaya ithal edilmeyeceği yolundaki sözde güvence anlamsızdır. Değerlendirilmesi gereken nokta Kıbrıs Rum-Yunan ittifakının tüm uyarılara rağmen uzlaşmaya sırt çevirip çatışma seçeneğine öncelik vermiş olması ve Yunanistan ile Güney Kıbrıs arasında fiilen askeri bir birlik oluşturulmasıdır.

             4. Türkiye ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Kıbrıs adasında ve Doğu Akdeniz’de             dengelerin korunması ve barışa tehdit oluşturan politikaların sonuçsuz bırakılması için, sorumlu ve sağduyulu bir yaklaşımdan ayrılmadan, gereken bütün önlemleri alacaklardır. Bu çerçevede:

             * Türkiye Cumhuriyeti 1960 garanti sistemi uyarınca Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne etkin ve fiili garanti sağlamayı eksiksiz sürdürecek, Kıbrıs Türk halkının güvenliğinin tehdit altında kalmasına izin verilmeyecektir.

             * Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne yapılacak bir saldırı aynen Türkiye Cumhuriyeti’ne yapılmış bir saldırı telakki edilecektir.

             * Rum-Yunan tarafının bölgede ve Kıbrıs'ta Türkiye ve Yunanistan arasındaki dengeyi bozmaya ve Kıbrıs Türk halkının güvenliğini tehlikeye sokmaya devam etmesine karşılık mukabil askeri ve siyasi tedbirler tereddütsüz alınmaya devam olunacaktır. Bu çerçevede, Türkiye, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Rauf R.            Denktaş’ın 10 Ocak 1997 tarihinde yaptığı açıklamada kaydettiği görüşler ile öngördüğü tedbirleri kuvvetle desteklemektedir.

             * Yunanistan’ın hava ve deniz üsleriyle Güney Kıbrıs’a yerleşmekte olduğu dikkate alınarak, bu faaliyet sürdürüldüğü takdirde, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde aynı nitelikte hava ve deniz tesisleri kurulması çalışmaları başlatılacaktır.

             * Türkiye ve KKTC’ye yönelik tecavüz ve oldu-bittiler müştereken önlenecek ve bunun      gerektirdiği ortak askeri koordinasyon ve planlama yapılacaktır. Bu amaçla, Türkiye ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti arasında müşterek savunma konsepti oluşturulacaktır.

             5. Türkiye ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Kıbrıs adasında gerginliği tırmandırmak için Rum-Yunan tarafınca girişilen planlı eylem ve tahrikleri, adaya çok uluslu bir güç         yerleştirerek Türkiye’nin etkin ve fiili garantisini sulandırma niyetlerinin bir parçası olarak değerlendirmektedirler. Buna müsaade edilmeyecektir. 1960 Garanti ve İttifak Andlaşmaları’nın   doğrudan veya dolaylı bir şekilde değiştirilmesine teşebbüs edilmesi halinde Türk tarafı bunu        Kıbrıs’ta 1960 Andlaşmaları’nın açık bir ihlali olarak telakki edecek, gerekli tedbirleri ve siyasi kararları alacaktır.

             (...)

             7. Kıbrıs Rum tarafının Yunanistan ile birlikte uzlaşma yerine çatışma ve gerginlik arayışı içine girdiği görülmektedir.

              (...)

             13. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin uluslararası camiadan soyutlanmaya devam olunması hiç bir şekilde kabul edilemez. Türkiye, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin uluslararası camia ile bütünleşmesini sağlayacak gerekli adımları atacaktır. Kıbrıs’ı ilgilendiren ve Kıbrıs Türk halkına söz hakkının tanınmadığı her türlü uluslararası toplantıda Türk heyetlerine KKTC temsilcileri de dahil edilecektir.

             14. Türkiye ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti arasındaki ekonomik ilişkiler 3 Ocak 1997 tarihinde Başbakanlar düzeyinde imzalanan kapsamlı ekonomik protokol çerçevesinde derinleştirilecek ve KKTC ekonomisi somut işbirliği projeleri ile güçlendirilecektir.

             15. Türkiye ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanları arasında kabul edilen     28 Aralık 1995 Deklarasyonu’yla tesis edilen sürekli siyasi danışma mekanizması, savunma konularını da içerecek şekilde genişletilecek ve iki taraf arasındaki mevcut dayanışma güçlendirilecektir.”[1435]

21 Ocak 1997 günü TBMM de bu ortak deklarasyonu tümüyle benimsediğini ve desteklediğini beyan etmiştir.[1436] Türkiye’nin “S-300 füzeleri” konusunda gerek söylem düzeyinde gerekse eylem düzeyinde bu şekilde girişimleri sürerken, füzelerin satıcısı konumundaki Rusya Federasyonu’yla da temasa geçilmiştir. Türkiye, “S-300 füzeleri”nin Boğazlar’dan geçerek Rum tarafına teslim edileceği bilgisinin alınmasının ardından, Dışişleri Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı’nın Rusya’yı caydırma yöntemleri çalışmasına Boğazlar rejimini düzenleyen 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ni de dahil etmiş ve şüpheli gemileri Boğazlar’da yakın takibe almaya başlamıştır.[1437] Türkiye’nin bu çerçevede Boğazlar’da zaman zaman yaptığı denetimler Rusya tarafından eleştiri konusu yapılarak1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin ihlali şeklinde yorumlanmıştır. Örneğin, 15 Haziran 1998 tarihinde, Boğazlar’dan geçiş yapmakta olan Malta bandıralı “Nataşa 1” gemisi Gelibolu açıklarında Türkiye tarafından durdurularak arama yapılmış ve geminin manifestosunda belirtilen yüklerden farklı olarak zırhlı personel taşıyıcı parçaları ve rampalar taşıdığı saptanmıştır. Mısır Hükümeti’nin, gemideki yükün kendisine ait olduğunu açıklamasının ardından geminin geçişine izin verilmiştir.[1438] Diğer taraftan, Mayıs 1998’de Genelkurmay Başkanı Orgeneral İsmail Hakkı Karadayı Moskova’ya resmi bir ziyarette bulunmuştur. Ziyaretteki görüşmeler sırasında, Türkiye ile Rusya Federasyonu arasında askeri ve savunma sanayi alanlarında işbirliğini öngören bir anlaşma imzalanırken, “S-300 füzeleri” konusu da gündeme getirilmiş ve Rusya Federasyonu’nun bu konudaki resmi tutumuna açıklık getirmesi istenmiştir.[1439] Türkiye’nin, Rusya Federasyonu’yla geliştirdiği yeni ilişkiler, bir süre sonra, Rusya’nın kendi güvenliğini doğrudan ilgilendirmedikçe füzeler konusunda krize müdahil olmama niyetinde olması sonucunu doğurmuştur. Nitekim, KKTC Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş’ın, Rusya’nın Kıbrıs Özel Temsilcisi Vladimir Çizov’la yaptığı bir görüşmede, Denktaş’ın “Siz füzeleri sattıktan sonra Türkiye o füzeleri imha ederse üstünüze alınır mısınız?” şeklindeki sorusuna Çizov “Füzeleri sattıktan sonra Türkiye imha ederse niye üstümüze alalım, biz malı teslim etmiş ve satmış olacağız” diye cevap vermiştir.[1440]

Diğer taraftan, zamana yayılan kriz sırasında, 30 Haziran 1997’de Türkiye’de hükümet değişikliği gerçekleşmiştir. Bu hükümet değişikliğiyle birlikte Dışişleri Bakanlığı görevine gelen İsmail Cem, birçok NATO ülkesinin, “S-300 füzeleri”ni konuşlandırmaması karşılığında GKRY’ye bir “jest” yapılması konusunda Türkiye’ye teklifte bulunduğunu söylemektedir. Dışişleri Bakanı Cem bu duruma karşı Türkiye’nin kararlılığını ve tepkisini şöyle açıklamaktadır:

             “...çok sayıda NATO ülkesi bize gelerek, bir ‘jest’ yapmamız önerisinde bulundu. Bunu        yaparsak, söz konusu ülkeler, Kıbrıs Rum kesimini S-300’leri konuşlandırmaktan vazgeçirmeye çalışacaklardı. Örneğin, Kıbrıs’taki Türk askerlerinin sayısında sembolik bir azalma gibi, Kıbrıs üzerindeki gözlem uçuşlarımızın rotasını Rumların öteden beri istediği şekilde değiştirmemiz gibi bir ‘jest’ yaparsak, Rum tarafını ikna edeceklerdi. ‘Kesinlikle hayır’ cevabını verdik. Bu bir alışveriş meselesi değildi; Kıbrıslı Rumlar, kendi yaptıklarını kendileri temizleyecek, aksi halde sonuçlarına katlanacaklardı.”[1441]

İşte bütün bu çerçevede 1997 ve 1998 yılları boyunca yaşanan gelişmeler neticesinde, krizin ilerleyen aşamalarında gerek Rusya Federasyonu’nun füzeler konusunda GKRY olan desteğinin zayıflaması, gerekse GKRY ve Yunanistan üzerinde AB’nin ve özellikle de ABD’nin oluşturduğu baskılar[1442], GKRY’nin ve Yunanistan’ın karar alıcılarının, “S-300 füzeleri” konusunda daha önce kamuoylarının önünde dillendirdikleri tutumlarından geri adım atmaları sonucunu doğurmuştur. “Kardak Kayalıkları Krizi”nden yeni çıkmış olan Simitis yönetiminin, bütün ağırlığını Yunanistan’ın “Avrupa Para Birliği”ne girişine vermeyi hesaplarken, kucağında patlamaya hazır “S-300 füzeleri” krizini bulması, “S-300 füzeleri”nin Rumların elinde koz olacağına bir “bumerang” olarak geri dönmesi anlamına geliyordu. Simitis, bu atmosferin hem Kıbrıs Rumlarının AB üyeliğini olumsuz etkileyeceğini hem de Yunanistan’ın “Avrupa Para Birliği” hedefine darbe indireceğini de düşünerek “S-300 füzeleri”nden vazgeçme konusunda GKRY lideri Glafcos Clerides’e baskı yapmaya başlamıştır.[1443] Bu çerçevede, Yunanistan Başbakanı Kostas Simitis, GKRY lideri Glafcos Clerides’in “S-300 füzeleri”ni satın almaya karar vermesinin zamansızlığını işaret ederek Clerides’i eleştirmiş ve füzelerin Kıbrıs’a yerleştirilmesinden vazgeçilmesinin sorumluluğunun da Clerides’e ait olduğuna işaret etmiştir.[1444] Diğer taraftan, Yunanistan Dışişleri Bakanı Pangalos, ABD Dışişleri Bakanı Madeleine Albright’a yazmış olduğu bir mektupla da “S-300 füzeleri”ne ilişkin anlaşmanın feshedilmesi için uygun atmosferin yaratılmasına yardımcı olmasını istemiştir.[1445]

Böylelikle hem Atina ile Lefkoşa arasında, hem de iki ülkenin kamuoyları arasında yoğun tartışmalar yaşanmaya başlamıştır. Güney Kıbrıs’ta milliyetçiler “S-300’lerden vazgeçmeyiz” söylemini dile getirirken, Yunanistan’da sağ ve solun milliyetçi kanadında da “Türkiye’ye taviz mi vereceğiz?” şeklinde bir söylem dile getirilmiştir. Bu söylemler karşılıklı suçlamaları da gündeme getirmiştir. Örneğin, Güney Kıbrıs Rum kamuoyunda “S-300 füzeleri”ni alma kararının arkasında, Kardak Krizi’ni çıkartıp Yunanistan’ı savaşın eşiğine getiren ve Simitis’in ezeli rakibi olan eski Savunma Bakanı Yerasimos Arsenis’in olduğu söylenirken; Yunanistan kamuoyunda ve Başbakan Simitis’in çevresinde ise bu işin sorumlusu olarak GKRY lideri Glafcos Clerides işaret edilerek şu eleştiriler dile getirilmekteydi:

          “Bu füzeler uzun menzilli. Türkiye Kıbrıs’a o kadar yakın ki bunların hiçbir faydası yok. Türk savaş uçakları bir dakika içinde Kıbrıs üzerinde uçmaya başlıyor. Füzeleri nasıl ateşleyeceksiniz? Nasıl uçakları vuracaksınız? Yoksa Türk uçakları Rum hedeflerini yerle bir ettikten sonra mı vuracaksınız? Bir tanesi zaten 100 metre olan füzeleri küçücük adada nasıl kullanacaksınız?”[1446]

             “(‘Katimerini’ gazetesi yazarı Kostas Yordanidis):

             Geçmişte alınan keyfi kararlar Kıbrıs’ta felaketle sonuçlandı. Sorunun Clerides’in düşürülmesiyle çözüleceği düşünülüyorsa bu da hata olur. S-300’lerin Girit’e götürülmesinden başka çözüm yok. Böylece, Kıbrıs’tan Ege’ye yayılabilecek bir          çatışma ihtimali ortadan kalkar.

             (‘To Vima’ gazetesi yazarı Yannis Kartalis):

             S-300’ler Türkler için tehdit olacağına, artık Clerides’i tehdit ediyor... Madem kararının doğru olduğunu savunuyor neden füzeleri konuşlandırmıyor? Clerides çıkmaza girdi. Bütün bunları füzeleri sipariş etmeden düşünmeliydi.”[1447]

Yunanistan Başbakanı Kostas Simitis ile GKRY lideri Glafcos Clerides’in Atina’daki görüşmelerinden sonra Rum Ulusal Konseyi 29 Aralık 1998 tarihinde toplanarak Rusya’dan alınan “S-300 füzeleri”nin Güney Kıbrıs Rum kesimine konuşlandırılmayacağını açıklamıştır.[1448] İşte böyle bir atmosfer içerisinde Yunanistan Başbakanı Simitis de bütün riski göze alarak, 30 Aralık 1998 günü füzelerin Girit adasına konuşlandırılmasına karar vermiştir.[1449] Yunanistan Başbakanı Simitis’in bu kararı GKRY Savunma Bakanı Yannakis Omiru tarafından tepkiyle karşılanmış ve GKRY Savunma Bakanı Omiru bu tepkisini istifa ederek göstermiştir. İstifa sonrasında Omiru’nun yaptığı açıklama, GKRY’nin “S-300 füzeleri”ni “Ortak Savunma Doktrini” çerçevesinde ele aldığını göstermektedir:

             “Savunma Bakanlığı’nı üstlenirken, ‘Ortak Savunma Doktrini’nin gerektirdiği silah sistemleriyle donatmak, egemenlik haklarımızın gereği olduğu görüşünü yerleştirmiştik. Doktrinin daha da güçlenmesi için çalıştık. Yunanistan’la ortak tatbikatlar gerçekleştirdik. S-300’lerin siparişiyle Kıbrıs Silahlı Kuvvetleri’ni genel güce ulaştırıp, Yunan savaş uçakları yardımımıza gelinceye kadar tek başına Türk Hava Kuvvetleri’ni göğüslemeyi hedefliyorduk.

             Maalesef, başka uçaksavar sistemlerinin hiçbir şekilde S-300’lerin yerini alacağını sanmıyorum. S-300’lerin iptalinde Yunanistan’ın sorumluluğu vardır ve bu iptal kararından sonra Kıbrıs ve Yunanistan halkı arasında bir güven krizi yaşandığı da doğrudur. Ancak buna müsaade edilmemelidir. Kıbrıs “Helenizm”i, Yunanistan’la birlikte yürümesinden başka yol olmadığını anlıyor.”[1450]

Diğer taraftan, Yunanistan Dışişleri Bakanı yardımcısı Yiannos Kranidiotis yapmış olduğu açıklamada, “S-300 füzeleri”nin Kıbrıs’a yerleştirilmesinden vazgeçilmiş olmasının, 1993 yılında Yunanistan ile GKRY arasında imzalanmış olan “Ortak Savunma Doktrini”ni baltalamayacağını belirterek, Yunanistan’ın “Kıbrıs “Helenizm”i”nin çıkarlarını yansıtan politikasını sürdürmeye devam edeceğini ve Türkiye’nin Kıbrıs’a yönelik herhangi bir saldırgan hareketinin Yunanistan tarafından “casus belli” (savaş nedeni) sayılacağını dile getirmiştir.[1451]

“S-300 füzeleri”nin Girit adasına depolanmasına karar verilmesinin ardından, füzeler 30 Mart 1999 günü Girit adasında depolanmıştır. Füzeler yüzünden Türkiye’nin hedefi olmaktan korkan Giritliler olayı protesto etmişlerdir ancak adaya giden Yunanistan Savunma Bakanı Yardımcısı Apostolakis, füzelerin depolardan çıkarılmayacağını söyleyerek halkı yatıştırmıştır ve füzeler depolarda çürümeye terk edilmiştir.[1452]

             (c) Değerlendirme

S-300 Füzeleri Krizi, göreli olarak uzun bir zaman dilimine yayılan (Ocak 1997-Aralık 1998) ve Türk–Yunan ilişkilerinin özgün koşulları içerisinde ortaya çıkan önemli bir krizdir. Kriz sırasında Türkiye’nin muhatabı GKRY olmakla beraber, dolaylı olarak Yunanistan ve bir ölçüde de Rusya Federasyonu Türkiye’nin muhatabı durumundadırlar. Rusya Federasyonu’nun “S-300 füzeleri”nin satıcısı olması, Akdeniz’de Rus etkinliğini gündeme getirdiğinden ve füzelerin adada konuşlandırılması da Akdeniz’de istikrasızlık yaratacağından, ABD, İngiltere ve Fransa da kriz sırasında Türkiye’ye tarafında yer alan bir tutum sergilemişlerdir. Krizin farklılık arz eden diğer bir noktası da, “S-300 füzeleri”nin satın alınmasına ilişkin sözleşmenin imzalanmış olduğunun açıklanmasıdır. Bu durum, zorlayıcı diplomasisini oluşturma aşamasında Türkiye’yi söylem ve eylem tutarlılığı ve meşruiyet açısından zora sokmuştur. Çünkü, krizin konusunu oluşturacak füze sistemleri sadece kâğıt üzerinde var kabul edilmektedir. Krizin başlangıcında füzeler, GKRY’ye teslim edilmediği gibi adaya da konuşlandırılmış değildir. Dolayısıyla Türkiye’nin isteminin meşruluğunu sağlama çabası büyük ölçüde güvenlik algısı ve bölgesel güç dengesi üzerine kurulmuştur.[1453] Diğer bir deyişle, “S-300 füzeleri”nin satın alınma kararı tek başına kriz yaratmaya yetmiş ve karar alıcıların tehdit ve güvenlik algıları belirleyici olmuştur.

“S-300 füzeleri”ni Türkiye açısından dikkat çekici yapan bir diğer nokta, Yunanistan’ın ve GKRY’nin Türkiye’yi tecrit etme ve Kıbrıs’ı Türkiye’den koparma planlarının bir alt parçası olarak gündeme gelmiş olmasıdır. Bu bağlamda, “S-300 füzeleri”, Yunanistan–GKRY ikilisinin, Türkiye’yi “İyon Denizi’nden İskenderun Körfezi’ne kadar uzanan stratejik bir kontrol kuşağıyla çevreleme ve Anadolu’nun tüm deniz ulaşım yollarını kapatmaya yönelik stratejisinin bir ayağını teşkil etmektedir.[1454] S. Gülden Ayman’ın da dikkat çektiği gibi, “S-300 konusunda GKRY ile Yunanistan’ın başvurduğu tırmandırma siyaseti aslında başka bir gücü [Rusya Federasyonu] devreye sokarak pazarlık kozlarını arttırma siyasetinin bir alt parçasıdır. Kıbrıs bağlamında Türkiye’ye karşı izlenen siyasetin en can alıcı noktası, S-300’ler değil, adada giderek artan Rus varlığıdır ve bunun çok çeşitli yönleri bulunmaktadır.”[1455]

Bütün bu nedenlerden dolayı, Türkiye’nin “S-300 füzeleri”nin satın alınmasına göstereceği tepki Akdeniz’de statükonun tek taraflı değiştirilmesini önlemeye dönük bir nitelik taşımaktadır. Zira, caydırıcılık mantığı gereği, Türkiye gibi statükodan yana olan bir devletin, statükonun kendi aleyhine değiştirilmesi yolundaki girişimlere karşı kayıtsız kalması, bedeli çok ağır sonuçlar doğurabilecektir. Tarihsel deneyimler ve örnekler de göstermektedir ki, statükoyu korumak isteyen bir devlet, hasmının şimdiki hamlelerine izin verdiği taktirde, hasmının daha ileri hamlelerinin karşılıksız bırakmayacağı konusunda da inandırıcı ve ikna edici olamayacak ve böylelikle çok daha yıkıcı karşılaşmaların yolu açılabilecektir. Dolayısıyla, Türkiye, uluslararası baskılar nedeniyle konuşlandırılacak “S-300 füzeleri”ne göz yumduğu taktirde, Kıbrıs’ta iktisadi ve diplomatik olarak GKRY lehine olan güç üstünlüğünü dengelemede yegâne kozu olan askeri güç üstünlüğü durumunu bozabilecek gelişmelerin kapısını da aralamış olacaktır.[1456]

Bütün bu gerçeklikler ışığında, Türkiye zorlayıcı diplomasi stratejisini, satın alınmış bulunan “S-300 füzeleri”nin adaya konuşlandırılmasını önlemek üzere diplomatik ve askeri girişimleri birlikte yürürlüğe koymak temeline oturtmuştur. Bu çerçevede, Türkiye, söylem düzeyinde füzelerin adaya konuşlandırılmasından vazgeçilmesi gerektiğini ve buna kayıtsız kalamayacağını çeşitli düzeylerde açıklamalar ve “nota”larla ortaya koyarken, bu amaç doğrultusunda Rusya Federasyonu, Yunanistan, ABD ve NATO ülkeleri nezdinde de girişimlerde bulunmuştur. Türkiye’nin isteminin ana hedefini, tehdit olarak gördüğü füzelerin adaya konuşlandırılmaması üzerine kurmuş olması, istemin karşılanmasını da kolaylaştırmıştır. Türkiye, bu hedefi elde etmeye yönelik zorlayıcı diplomasisini uygularken, karşısında kendi aleyhine asimetrik bir güç dengesizliği de yaratmamaya dikkat etmiştir. Zira, Türkiye’nin karşısında dolaylı yoldan da olsa bir askeri ittifak (“Ortak Savunma Doktrini”yle Yunanistan, füzelerin satın alınmasıyla bir ölçüde Rusya Federasyonu, ayrıca Yunanistan ve Suriye arasında geliştirilen askeri ilişkiler) zinciri oluşturulmaya çalışılmıştır.

Türkiye, krizin başından itibaren “baskıyı aşamalı arttırma” stratejisini devreye sokarken, diğer taraftan, krizin ilerleyen sürecinde füzelerin adaya konuşlandırılması durumunda bu füzeleri vurabileceğini de açıklayarak “zımni ültimatom” stratejisini de devreye sokmuştur. Türkiye’nin bu “zımni ültimatom”u bölgede bir sıcak çatışma riskini de gündeme getirdiğinden, ABD, İngiltere ve NATO krize daha fazla müdahil olarak, baskılarını GKRY ve Yunanistan üzerinde yoğunlaştırmışlardır. Diğer taraftan, Türkiye isteminin karşılanması konusundaki kararlılığını ve inandırıcılığını pekiştirmek için KKTC’ye vermiş olduğu siyasi, ekonomik ve askeri desteği arttıracağını gösteren önlemleri uygulamaya sokmuş, bu bağlamda, “Ortak Savunma Doktrini”ne benzer anlaşmaların Türkiye ile KKTC arasında imzalanacağını açıklamıştır. Bu konuda, kriz sırasında Dışişleri Bakanlığı görevini yürüten Tansu Çiller’den sonra gerçekleşen hükümet değişikliği sonrasında Dışişleri Bakanlığı görevini gelen İsmail Cem şunları söylemektedir:

          “S-300’lerin adaya getirilmesi durumunda, önceden yapılmış bir uzlaşma çağrısı, Türkiye ile KKTC’nin özellikle siyasal hareket alanını bir ölçüde genişletmiş olacaktır.  ...Bu ortamda, Türkiye, kendi stratejik yararlarına olan yeni bir yapılanmayı, hem S-300’lerin getirilmesiyle oluşmuş olan koşullardan, hem de önceden yapmış olduğu önerinin yarattığı olumlu havadan yararlanarak, daha az zorlukla gerçekleştirebilecektir.”[1457]

Bütün bu çerçeve dahilinde meseleye bakıldığında, Türkiye’nin zorlayıcı diplomasisinin özünde üç ayağı olduğu görülmektedir:

             i) Diplomatik girişimleri sürdürmek,

             ii) Yunanistan ve GKRY’ye gözdağı vermek,

             iii) Yunanistan ve GKRY’nin girişimlerine aynı düzeyde karşılık verileceğinin vurgulanması (KKTC’yle siyasi, ekonomik ve askeri bütünleşme).

Sonuçta, başlangıçta bir Türk–Yunan/GKRY uyuşmazlığı olarak değerlendirilen “S-300 füzeleri”nin GKRY’ye satılması ve konuşlandırılması konusu, Batılı ülkeler tarafından (ABD, İngiltere, Fransa) bir bütün olarak Akdeniz’deki stratejik ve askeri dengeleri etkileyen ve bu bağlamda istikrarsızlığa yol açabilecek bir durum olarak görüldüğünden çok taraflı bir boyut kazanmıştır. Bu çerçevede, GKRY ve Yunanistan üzerinde uygulanan baskılar sonucu, “S-300 füzeleri” Girit adasında depolanarak NATO üyesi olan Yunanistan’ın kontrolü altına girmiştir. Bununla beraber, “S-300 füzeleri”nin fiilen Girit’e depolanmış olması bile, GKRY’yle “Ortak Savunma Doktrini”ni paylaşan Yunanistan’a stratejik bir avantaj sağlamaktadır. Dolayısıyla, “Ortak Savunma Doktrini”, Girit formülüyle zayıflatılmıştır ama çökmüş değildir.[1458]

             (7) 1998 Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması

Tablo 23: 1998 Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Süleyman DEMİREL

(01.11.1924-...)

(9. T.C. Cumhurbaşkanı)

16 Mayıs 1993-16 Mayıs 2000

Hükümet

3. YILMAZ Hükümeti

(ANAP-DSP-DTP Azınlık Koalisyonu)[1459]

(55. T. C. Hükümeti)

30 Haziran 1997-11 Kasım 1999

Başbakan

Ahmet Mesut YILMAZ

(06.11.1947-...)

Dışişleri Bakanı

İsmail CEM [İpekçi]

(15.02.1940-24.01.2007)

30 Haziran 1997-18 Nisan 1999

Milli Savunma Bakanı

İsmet SEZGİN

(1928-...)

30 Haziran 1997-11 Kasım 1999

TBMM Başkanı

Hikmet ÇETİN

(1937-...)

(20. TBMM Başkanı)

16 Ekim 1997-18 Nisan 1999

Genelkurmay Başkanı

Orgeneral Hüseyin KIVRIKOĞLU

(1934-...)

30 Ağustos 1998-28 Ağustos 2002

             (a) Türkiye–Suriye İlişkilerinin Çatışma Noktaları ve Suriye’nin PKK’ya Verdiği Destek (1979–1995)

Türkiye ile Suriye arasındaki ilişkiler tarihsel süreç içinde hep bir çatışma potansiyelini barındırmıştır. 1939’da Hatay’ın Türkiye’ye katılmasından itibaren, Türkiye ile Suriye ilişkilerinde genel bir istikrarsızlığın hâkim olduğu gözlemlenebilirken; Soğuk Savaş döneminde iki ülkenin farklı bloklar ile yakınlık kurması da ikili ilişkilerde güvenlik eksenli tehdit algılamalarını şekillendirmiştir. Nitekim bu güvenlik eksenli tehdit algılamaları -çalışmada da incelediğimiz gibi- 1957’de iki ülke arasında ve dolayısıyla bloklararası bir krize de neden olmuştur. Diğer taraftan, 1980’li yıllarla birlikte Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yürütmekte olduğu kalkınmaya dönük sosyo-ekonomik ve tarımsal projeler de (GAP) Suriye’de endişeyle izlenmiş, özellikle bu bölgede inşa edilen barajlar dolayısıyla iki ülke arasında yaşanmaya başlayan “Su Sorunu” (ki bu soruna Irak, İsrail ve ilgili diğer Arap devletleri de dahildir) bir başka çatışma noktasını teşkil etmiştir. Bütün bu çerçeve dahilinde, 1980’li yıllarla birlikte Türkiye’de “Kürt Sorunu”nun bir boyutu olarak ortaya çıkan ayrılıkçı Kürt hareketine ve PKK (Partiya Karkerèn Kürdistan/Kürdistan İşçi Partisi) terörüne Suriye’nin verdiği destek, Türkiye–Suriye ilişkilerinin ana gerilim ve çatışma noktasını oluşturmuştur.

Kuruluşundan bu yana, PKK lideri Abdullah Öcalan ve örgütün merkez kadrosunun diğer komşu ülkelerden ve bazı Avrupa ülkelerinden destek aldığı bilinen bir gerçektir. Bu bağlamda, Soğuk Savaş’ın dengeleri içerisinde Şam yönetimi de Abdullah Öcalan’a ve PKK’ya sağladığı destek ve himayeyle, terörizmi Türkiye’ye karşı bir şantaj aracı olarak kullanmıştır. 27 Kasım 1978’de Diyarbakır’ın Lice ilçesinin Fis köyünde Abdullah Öcalan’ın başkanlığını yaptığı bir toplantı sonucunda kurulan PKK terör örgütü, 1978’deki “Kahramanmaraş Olayları”ndan sonra Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde sıkıyönetim ilan edilmesi üzerine, kendisine eylem alanı olarak seçtiği bu bölgede çalışmalarını yürütmekte zorlanınca, 1979 Mayıs’ında yurtdışına çıkma kararı almıştır.[1460] Bu çerçevede PKK lideri Abdullah Öcalan, yaklaşan 12 Eylül 1980 askeri darbesinden önce Temmuz 1979’da Suriye’ye geçerek Suriye lideri Hafız Esad’ın kardeşinin başkanlığını yaptığı Suriye gizli servisi “Muhaberat” ile temas kurmuştur. Bu temasla birlikte, Eylül 1979’da, Suriye’de bulunmakta olan Sovyet gizli servisi KGB (Komitet Gosudarstvennoy Bezopasnosti/Devlet Güvenlik Komitesi) görevlisi Yevgeny Primakov’un yardımıyla 250 kadar örgüt mensubu gerilla savaşı konusunda eğitilmeleri için Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) kamplarına götürülmüştür.[1461] Söz konusu grup, 1980 yılının Nisan ayına kadar Suriye’nin kontrolü altındaki Lübnan’daki Bekaa Vadisi’nde askeri eğitim almıştır.[1462] Nihayet, Abdullah Öcalan, 1981 yılı Haziran ayında Şam’dan Lübnan’a geçerek, Suriye sınırında ve Lübnan toprakları içerisinde bulunan, Suriye ordusunca özel olarak korunan ve FKÖ’nün cephaneliklerinin bulunduğu Helve Kampı’nı PKK’ya tahsis ettirmiştir.[1463] 15–26 Temmuz 1981 tarihleri arasında gerçekleştirilen PKK’nın birinci konferansında, Suriye denetimindeki bölgelerde eğitim faaliyetlerine hız verilmesi, Irak’taki Kürt hareketleri başta olmak üzere bölgedeki üst düzey güçlerle ilişki kurulması yönünde kararlar alınmıştır. Bu çerçevede, gerek eğitim faaliyetlerine hız verilmesi, gerek dış destek çabalarının yoğunlaştırılması 1983’te Türkiye’de başlatılacak olan terör eylemlerinin alt yapısını hazırlamıştır.[1464]

PKK’nın çalışmaları hızla sürüp giderken, 1982 yılının Haziran ayında İsrail’in Güney Lübnan’da üslenmiş olan FKÖ kamplarına ve karakollarına karşı başlattığı topyekûn harekât sonucunda, o zamana kadar Güney Lübnan’daki Filistin gerillaları arasında kendilerini saklamış olan PKK’lılar topluca Suriye’ye geçmişlerdir.[1465] Ancak, bu harekât sırasında PKK’lı militanların İsrail ordusuna karşı gösterdiği direniş (bazı PKK’lılar ölürken, bazıları da İsrail ordusunca esir alınmıştır), PKK’nın Filistinli örgütlerin ve Şam’ın sempatisini kazanmasını sağlamıştır. Bu gelişmeyle birlikte, Filistinlilerin boşalttığı alanlara yerleşen PKK, bir taraftan “Mahsun Korkmaz Akademisi” adı altında bir kamp kurarak askeri ve ideolojik eğitimini hızlandırırken; diğer taraftan, Kuzey Irak’ta güçlenen Kürt hareketleriyle ve Avrupa’yla da bağlantılarını sağlamlaştırarak Türkiye’deki eylemlerine başlayabilecek duruma gelmiştir.[1466]

Diğer taraftan, 12 Eylül 1980 askeri darbesinden sonra Türkiye’den kaçan Türk ve Kürtlerin Ermenilerle birlikte Suriye’de Türkiye aleyhine faaliyet göstermeleri, Türkiye ile Suriye arasında gerginlik yaratmaya başlamıştır. Bu bağlamda, Suriye adalet bakanının 15–19 Haziran 1981’de Ankara’ya yaptığı ziyaret sırasında “Suçluların Geri Verilmesi ve Ceza İşlerinde Karşılıklı Adli Yardım Sözleşmesi” imzalanmakla birlikte, bu sözleşme Türkiye’nin istediği kadar geniş kapsamlı olmamıştır. Siyasi mültecilerin kapsam dışı olduğu söz konusu sözleşmede, silahlı eylem yapmış kişilerin siyasi mülteci sayılmayacağı belirtilmesine rağmen, iki ülkenin sözleşmeyi yorumlamakta aralarında fark bulunduğu kısa sürede ortaya çıkmıştır. Türkiye, 12 Eylül 1980 sonrasında Suriye’ye kaçmış teröristlerin iadesini talep edince, Suriye kendi topraklarında terörist bulunmadığını, varolan Türk uyrukluların ise siyasi mülteci olduklarını bildirmiştir. Yapılan sözleşmeye rağmen, Suriye’den Türkiye’ye geçişler engellenemediği için Ankara sınıra paralel güvenlik yolu inşa ederek devriye gezdirmeye başlamıştır.[1467]

Türkiye, gerek ASALA’nın (Armenian Secret Army for the Liberation of Armenia/Ermenistan’ın Kurtuluşu için Ermeni Gizli Ordusu) gerek PKK’nın Suriye’den destek alarak Lübnan’da faaliyetlerini sürdürmesinden duyduğu rahatsızlığı Mart 1983’te Dışişleri Bakanı İlter Türkmen’in Şam’a yaptığı ziyaret sırasında dile getirerek, bu konuda Suriyeli yetkilileri uyarmışsa da, Suriye’nin buna yanıtı, Türkiye’ye yönelik terör eylemleriyle Suriye’nin hiçbir ilgisinin bulunmadığı yönünde olmuştur. Kasım 1984’te Cumhurbaşkanı Kenan Evren, Suriye Devlet Başkanı Hafız Esad’a bir mektup göndererek, iki ülke arasında sınır güvenliğinin sağlanması ve teröristlerin giriş çıkışlarına son verilmesini öngören bir anlaşma yapılmasını önermiş ve bu öneri Suriye tarafından olumlu karşılanmıştır.[1468] Bunun sonucunda 5 Mart 1985’te Şam’da iki ülke arasında “Sınır Güvenliği Protokolü” imzalanmıştır.[1469] Suriye’nin içinde bulunduğu koşullar nedeniyle bir kez daha geri adım atma taktiği uygulayarak imzaladığı bu protokolle kısmi bir ilerleme sağlanmış olsa da, Suriye’nin PKK’ya verdiği destek gerçek manada sona ermemiştir.

Gerçekten de 1979’dan bu yana Suriye, Türkiye’den kaçan PKK’lılara barınak, para ve kimlik temin ederken, PKK’nın temsilcilik ve propaganda büroları açmasına, konferans ve kongrelerini toplamasına izin vermiş ve Lübnan’daki kamplara yerleşmesine ve askeri eğitim yapmasına olanak tanımıştır. Temmuz 1987’de Başbakan Turgut Özal’ın, içişleri ve dışişleri bakanları ile Milli İstihbarat Teşkilatı’ndan Hiram Abbas gibi önemli bürokratların bulunduğu bir heyetle Şam’a gerçekleştirdiği ziyaretle Türkiye, PKK terörü sorununu bir kez daha masaya getirmiştir.[1470] Ziyaret sırasında, Suriye–Türkiye güvenlik grubunun toplantısında Türk tarafının, PKK lideri Abdullah Öcalan’ın iadesini istemesine karşı, Suriye yetkilileri Abdullah Öcalan’ın Suriye’de olmadığını belirterek, Türkiye aleyhine hiç bir faaliyete izin vermeyeceklerini söylemişlerdir.[1471] Diğer taraftan, Suriye görüşmeler sırasında, Abdullah Öcalan ve PKK’lıların siyasi mülteci olduklarını da ileri sürmüş, Suriye’nin kuzey sınırı çok uzun olduğu için sınır ötesi eylemleri her zaman denetlemesinin mümkün olamadığını belirtmiştir. Suriye ayrıca, “Su Sorunu”nu dile getirerek, Fırat nehrinin sularının belirli bir miktarının Suriye’ye bırakılmasını öngören bir anlaşma imzalanmasını teklif etmiştir.[1472] Görüşmeler sonunda 17 Temmuz 1987 tarihinde iki ülke arasında iki protokol imzalanmıştır.[1473] Söz konusu protokollerden ilki güvenliğe ilişkindi ve tarafların kendi toprakları üzerinde karşı tarafa yönelik terörist faaliyetlere izin vermeyeceklerini ve silahlı eylemlere katılmış kişileri iade edeceklerini kabul ediyorlardı. Protokollerden ikincisi ise ekonomik işbirliğine ilişkindi ve Suriye’ye saniyede 500 m³ su verileceğini öngörmekteydi. Bu çerçevede, Başbakan Turgut Özal’ın Şam ziyaretinin uzun vadeli bir sonucu olmadıysa da, kısa vadede Suriye’nin kendi topraklarındaki PKK kamplarını boşaltarak hepsinin kendi kontrolündeki Bekaa Vadisi’ne taşınması sonucunu sağlamıştır. Bununla birlikte Suriye, Türkiye’de eylem yapan PKK’lıların Suriye’den geçmelerine göz yummayı sürdürmüştür.[1474]

1 Ekim 1989’da Başbakan Turgut Özal bir açıklama yaparak, Suriye’yi Türkiye’ye yönelik düşmanca tutumundan dolayı eleştirmiş ve 1987 Protokolü’ne uymadığı konusunda ciddi şüpheleri olduğunu belirtmiştir. Başbakan Özal’a göre, eğer Suriye imzaladığı bu protokole uygun davranmaz ve PKK’ya destek vermeyi sürdürürse, Türkiye de 1987’de imzalanan ikinci protokole uymayabilir ve bu çerçevede Suriye’ye saniyede 500 m³ su vermekten vazgeçebilirdi. Ancak, Suriye Türkiye’yle “Su Sorunu”nu kesin çözüme kavuşturmadan PKK kozundan vazgeçmek niyetinde değildi. Nitekim Suriye, Türkiye’nin sert tutumuna sertlikle yanıt vermiş, 21 Ekim 1989’da iki Suriye MIG-21 savaş uçağı Hatay’ın Samandağ ilçesinde sınırı ihlal ederek bir Türk tapu kadastro uçağını düşürmüştür. Şam’dan yapılan açıklamada olayın bir kaza olduğu ve Türkiye’ye gerekli tazminatın ödeneceği ve suçluların cezalandırılacağı söylense de, Türk kamuoyunun kuşkuları bu açıklamayla giderilememiştir.[1475]

1990’lı yıllarda Türkiye bir yandan PKK’ya yönelik olarak Kuzey Irak’a askeri harekâtlar gerçekleştirirken, diğer yandan da Suriye’yle temasa geçerek Şam’ın PKK’ya verdiği desteği kesmesini sağlamaya çalışmıştır. Bu çerçevede, İçişleri Bakanı İsmet Sezgin 14 Nisan 1992’de Şam’a yaptığı ziyaret sırasında, Suriye’nin PKK’ya destek verdiğini gösteren kanıtları Suriyeli yetkililere sunulmuştur. Söz konusu kanıtlar arasında, PKK lideri Abdullah Öcalan’ın Şam’da yaşadığını ve Suriye gizli servisi tarafından korunduğunu gösteren belgeler, PKK’lıların üzerlerinden çıkan sahte kimlikler, Suriye’nin SAM-7 füzeleriyle koruduğu Bekaa Vadisi’ndeki PKK kamp ve eğitim merkezlerinin yerlerine dair bilgiler, PKK’lılarla birlikte ölü bulunan Suriyelilerin fotoğrafları ve yakalananların ifadeleri yer almaktaydı. İçişleri Bakanı İsmet Sezgin, sınırdan sızmaları ve terörist eylemleri önlemek için Suriye’den imzalamış olduğu uluslararası antlaşmalarla üstlendiği yükümlülükleri yerine getirmesini talep etmiştir. Buna karşılık Suriyeli yetkililer, Abdullah Öcalan’ın Suriye’de bulunmadığını ama Bekaa Vadisi’nde olabileceğini belirterek, Suriye’nin Bekaa Vadisi’ndeki denetim yetkisinin sadece gruplar arasında barışı sağlamakla sınırlı olduğunu, 1987 Protokolü’ne bağlı kaldıklarını ancak 800 km’lik Suriye–Türkiye sınırının denetlenmesinin çok zor olduğunu ve sızmaların tamamen engellenemediğini ileri sürmüşlerdir. Görüşmelerden sonra, 17 Nisan 1992’de iki ülke arasında yeni bir güvenlik protokolü imzalanmıştır.[1476] Söz konusu protokole göre, her iki ülke terörizme karşı işbirliği yapacaklar ve terörist grupların bir ülkeden diğerine geçişini önleyecekler[1477]; bir diğeri tarafından yasaklanmış olan örgüt üyelerinin ikametine, örgütlenmesine, eğitim ve propaganda yapmasına izin vermeyecekler; yasaklanmış örgütlerle ilgili bilgileri değiş tokuş edecekler; sınırdan sızmaları ve kaçakçılığı önlemek için gerekli önlemleri alacaklar; sınırlarındaki silahlı olayların önlenmesine yönelik işbirliği yapacaklardı. Bu protokolün imzalanmasından sonra Suriye, Bekaa Vadisi’ndeki Dev-Sol örgütüne ait kampları hemen, PKK’ya ait olan “Mahsun Korkmaz Akademisi”ni de sonbaharda kapatmıştır.[1478] Bu gelişmenin ardından 3 Ağustos 1992 tarihinde, Dışişleri Bakanı Hikmet Çetin, Şam’a bir ziyarette bulunmuştur. Ziyaret sırasında Dışişleri Bakanı Hikmet Çetin, PKK’ya verilen desteğin sürmekte olduğuna dikkat çekerek, Suriye’nin imzalanan anlaşmalara uyması durumunda Türkiye’nin “Su Sorunu” konusunda üzerine düşeni yapacağını belirtmiştir. Görüşmelerin ardından yapılan açıklamada, Suriye’nin terör konusunda daha önce yapılan anlaşmalar çerçevesinde işbirliğini sürdüreceği konusunda Türkiye’ye teminat verdiği belirtilirken, Türkiye’nin de Fırat nehrinden saniyede 500 m³ suyu Suriye’ye bırakmaya devam edeceğini teyit ettiği bildirilmiştir.[1479]

1993 yılına gelindiğinde, Türkiye ile Suriye arasındaki ilişkilerde terör ve “Su Sorunu” nedeniyle yeterli bir gelişme hala kaydedilememiştir. 19 Ocak 1993’te Başbakan Süleyman Demirel’in, Suriye Başbakanı Mahmut el-Zubi’nin resmi davetlisi olarak Şam’ı ziyaret etmesi[1480] ilişkileri geliştirmek noktasında önemli olmakla birlikte, Suriye’nin teröre vermiş olduğu destek gündemdeki yerini korumaya devam etmiştir. Söz konusu ziyaret sırasında Suriye Devlet Başkanı Hafız Esad’la görüşen Başbakan Süleyman Demirel o görüşmeyi kendine has üslubuyla şöyle anlatmaktadır:

             “...Suriye Devlet Başkanı Hafız Esad’la oturduk. 4,5 saat Esad’ı dinledim. Sonra döndüm dedim ki Hafız Esad’a, ‘Bak, biz seninle komşuyuz, 400 sene de beraber yaşadık. Türkiye’nin senin ülkeni istila gibi bir niyeti yoktur. Türkiye büyük bir ülkedir, Türkiye’nin yeterli derecede toprağı var, her şeyi var. Ama Türkiye rahatsız. Rahatsızlık senin ülkenden kaynaklanıyor. Benim ülkemde, o günlerde onlarca kişi PKK terörünün kurşunlarıyla can veriyor. Bu, teröristbaşı burada şu anda’. ‘Hayır’ dedi. Ben de cebimden bir kâğıt çıkarttım, önüne koydum. ‘Şu numaraya telefon ettir, şimdi karşına çıkacaktır’ dedim. Aldı, cebine koydu kâğıdı. Kızardı, bozardı. ‘Bak, ben sana söyleyeyim’ dedim. ‘Böyle düşmanlıkla bir yere varamazsın, yapma.’ ‘Şimdi’ dedim, ‘Sen Müslümansın, bunların öldürdükleri de Müslüman, bu Müslümanlığa sığar mı, sen komşusun, bu komşuluğa sığar mı? Sen diyorsun, biz Türklerle kardeşiz. Bu kardeşliğe sığar mı? İnsanlığa sığar mı? Neye sığar?”[1481]

 Ocak 1993’teki bu görüşmeden sonra, 1993 yılının Kasım ayında yapılan görüşmeler sonucu Türkiye ile Suriye arasında “Güvenlik Konularında Ortak Memorandum” başlığını taşıyan yeni bir protokol imzalanmıştır.[1482] Bu protokol önemlidir, zira, Kasım 1993 Protokolü’yle Suriye ilk kez PKK’yı terörist bir örgüt olarak nitelemiştir. Türkiye açısından olumlu sayılabilecek bu gelişmenin ardından “Su Sorunu” konusunda daha önce ertelenen toplantı Şubat 1994’te gerçekleştirilmiş ve Suriye Lübnan’da PKK kamplarının bulunmadığını, Abdullah Öcalan’ın Şam’da olmadığını ve Suriye topraklarında PKK faaliyetlerine izin vermeyeceğini belirterek, Türkiye’den su konusunda ikili görüşme yapma talebinde bulunmuştur. Ancak Türkiye, Suriye’yle terör probleminin de çözüleceği bir işbirliği ortamı olmadığı sürece su konusunda bir anlaşma imzalamanın mümkün olmadığını bildirerek Suriye’nin talebini reddetmiştir.[1483]

Türkiye ile Suriye arasında imzalan tüm bu güvenlik protokollerine ve Suriye’nin PKK’yı terörist bir örgüt olarak nitelemesine rağmen, 1995 yazında PKK’nın Suriye sınırından geçerek Hatay bölgesinde gerçekleştirmiş olduğu saldırılar, terör konusunda Şam’ın etkin önlemler almaktan uzak olduğunu göstermiştir. 24 Kasım 1995 tarihinde, Hatay’ın Samandağ ilçesinde sınırı geçerek Türkiye’ye geçmeye çalışan PKK’lı bir grup terörist ile Türkiye’nin askeri kuvvetleri arasında çıkan çatışma sırasında teröristler Suriye sınırına doğru çekilmek zorunda kalmıştır. Bunun üzerine, Suriye sınırına doğru çekilmekte olan teröristler “sıcak takip” mantığı çerçevesinde takip edilerek, çatışmalara Suriye sınırı içerisinde de devam edilmiş, zırhlı birlikler Suriye sınırından içeri girmekle kalmayarak aynı zamanda topçu birlikler vasıtasıyla Suriye topraklarına salvo atışlar yapılmıştır.[1484] Bu gelişmeler sonucunda Türkiye, 3 ayda bir yapılması gereken güvenlik ve işbirliği görüşmelerini askıya alırken, Suriye’nin görüşmelerin yeniden başlaması için yaptığı çağrılara ise, Abdullah Öcalan’ın Türkiye’ye iadesi ya da üçüncü bir ülkeye sınır dışı edilmesi, Lübnan’daki PKK faaliyetlerinin sona erdirilmesi için Türkiye-Suriye-Lübnan üçlü güvenlik işbirliği görüşmelerinin başlatılması ön koşulunu getirmiş[1485] ve su konusunda anlaşma görüşmelerine katılmayı reddetmiştir. Bu gelişmelerin ardından Türkiye-Suriye ilişkilerinde bardağı taşıran son damla ise, Suriye ile Yunanistan’ın ortak savunma anlaşması imzalamaları ve Suriye’nin Türkiye’yle bir çatışma halinde, Yunan savaş uçaklarına Suriye hava sahasını kullanma hakkını vermesi olmuştur. Bütün bu tablonun ortaya çıkardığı olumsuzluk karşısında Türkiye, bir yandan başta Suriye olmak üzere PKK’ya destek veren ülkelere karşı politikasını sertleştirirken, diğer yandan da İsrail’le yakınlaşma sürecini hızlandırmıştır.[1486]

1996 yılı başlarken Türkiye’nin, PKK’ya verdiği destekten dolayı Suriye’ye karşı zorlayıcı diplomasi stratejisini uygulamaya koyarak Ekim 1998’de iki ülke arasında krizle sonuçlanacak bir politika izlemeye karar verdiğine dair ilk işaretler belli olmuştur.

             (b) Türkiye’nin “Abdullah Öcalan’ın İadesine İlişkin” Notası (23 Ocak 1996)

1995 yılı sonlarında yaşanan gelişmelerle birlikte Türkiye–Suriye ilişkileri öncekinden daha fazla gerginleşmeye başlamıştır. Türkiye’de 24 Aralık 1995 genel seçimlerinden sonra bir yandan içeride hükümet kurma çalışmaları yürütülürken, diğer taraftan dış politikada Suriye’yle gerilimli bir döneme girilmiştir.

Bu çerçevede, Suriye’nin PKK’ya verdiği desteğe ilişkin olarak Türkiye’nin tepkisinin belirgin bir biçimde sertleştiğini gösteren ve 23 Ocak 1996 tarihinde Suriye’ye verilen nota önemlidir. Söz konusu notada Türkiye, Suriye’den istemlerini kararlılık vurgusu içerisinde şu şekilde dile getirmiştir:

             “Suriye ile ilişkilerimizin normale avdet edebilmesi için Suriye’nin uluslararası ilişkilerin temel norm ve kurallarına uymasını ve aşağıda sıralanan somu taleplerimize olumlu cevap vermesini bekliyoruz. Buna göre:

             Türkiye-Suriye ilişkilerinin Suriye’nin terörizme verdiği destek nedeniyle ciddi zarar gördüğü gerçeğinden hareketle, Suriye’nin bazı yükümlülükleri bulunduğunu resmen kabullenmesini ve terörizme destek konusunda bugüne dek sürdürdüğü tutumunu terk etmesini istiyoruz. Bu yükümlülükler, esas itibariyle, teröristlere destek verilmemesi, sığınma imkânı sağlanmaması, mali yardımda bulunulmaması hususlarında resmi taahhüdü içermelidir. Suriye, aynı zamanda PKK eylemcilerini yargılamalı ve PKK elebaşısı Abdullah Öcalan ile işbirlikçilerini Türkiye’ye iade etmelidir.

             Bu çerçevede Suriye;

             Kontrolü altındaki topraklarda terörist eğitim kampları kurulmasına ve işletilmesine izin vermemelidir,

             PKK’ya silah temin etmemeli, lojistik malzeme desteğinde bulunmamalıdır,

             PKK üyelerine sahte kimlik kartları düzenlememelidir,

             Teröristlerin, Türkiye’ye resmi yollardan girmelerine ve diğer yollardan sızmalarına sağladığı yardımı kesmelidir,

             Terörist örgütün propaganda faaliyetlerine izin verilmemelidir,

             PKK’nın Suriye topraklarındaki tesis ve mahallerde faaliyette bulunmasına imkân sağlamamalıdır,

             Teröristlerin, üçüncü ülkelerden Türkiye’ye geçişlerine imkân tanınmamalıdır.

             Bütün bunlara ilaveten, Suriye’den terörizme karşı mücadele kapsamındaki bütün faaliyetlerde işbirliği içinde bulunması beklenmektedir.

             Suriye bu eylemlerinden derhal vazgeçmediği taktirde, Türkiye, doğacak bütün sonuçlarıyla meşru müdafaaya başvurma ve can ve mal kaybından doğacak zararların tazminini her şart altında talep etme hakkını saklı tutmaktadır.”[1487]

Türkiye, bu notasının ardından 23 Şubat 1996’da İsrail’le “Askeri Eğitim İşbirliği Anlaşması” adı altında bir askeri anlaşma imzalarken, Nisan 1996’da da İsrail pilotları eğitim amacıyla Türkiye’ye gelmişlerdir.[1488] Türkiye’nin İsrail’le geliştirdiği bu ilişkilerin amacı, özellikle Suriye’ye ve İran’a mesaj vermekti. Nitekim, ABD’nin de desteklediği bu yakınlaşmadan Suriye ve İran oldukça rahatsızlık duymuşlardır.[1489] Tüm bu gelişmelere Suriye’nin tepkisi 13 Mart 1996’da Kahire’de gerçekleştirilen Arap Birliği toplantısının gündemine “Su Sorunu”nu alarak Türkiye üzerindeki baskıları arttırmak yönünde olmuştur. Türkiye–İsrail yakınlaşmadan rahatsızlık duyan Suriye, Türkiye’ye karşı Arapları harekete geçirmek için askeri işbirliği anlaşmasının imzalanması dolayısıyla oluşan ortamı kullanmış ve bu çerçevede başta Mısır olmak üzere tüm Arap ülkeleri bu anlaşmaya tepki göstermiştir. Türkiye’ye uyarı mektupları gönderildiği gibi, Mısır Dışişleri Bakanı Amr Musa, Ankara’yı ziyaret etmiş ama yapılan açıklamalardan tatmin olmadığına dair demeç vermiştir.[1490]

Türkiye’nin Suriye’ye verdiği 23 Ocak 1996 tarihli notasıyla Türkiye ile Suriye arasında Ekim 1998 tarihinde vuku bulacak olan kriz ilk sinyalini vermekle birlikte, söz konusu notanın verildiği dönemde Yunanistan’la yaşanan “Kardak Kayalıkları Krizi”nden dolayı Türkiye-Suriye gerginliği ikinci planda kalmıştır. Diğer taraftan, Türkiye ile Suriye arasındaki gerginliğin artmaya başlaması ile “Kardak Kayalıkları Krizi”nin bir ölçüde çakışmış olması, Türkiye’nin dış politikada eş zamanlı olarak ortaya çıkabilecek birden fazla askeri güvenlik krizleriyle karşılaşabileceği gerçeğini ortaya çıkarırken, askeri ve diplomatik çevrelerde de bu konudaki duyarlılığı yükseltmiştir.[1491]

             (c) 1996–1997 Yıllarındaki Gelişmeler ve Türkiye−Suriye İlişkilerinde Gerginliğin Artması    

1996–1997 yıllarında Türkiye’de ardı ardına kurulan iki hükümet Suriye’yle ilişkilerde bazı açılımlar sağlama iddiasında bulunmuşlardır. Öncelikle Temmuz 1996’da kurulan Refah–Yol Hükümeti’nin (Refah Partisi ve Doğru Yol Partisi) Refah Partisi (RP) kanadının, hükümetin kurulduğu ilk aylarda “kardeş ülke Suriye” ile ilişkileri iyileştirme niyeti konusunda çeşitli haberler yayınlanırken; Türkiye’de RP’nin iktidara gelişi Suriye’de de Türkiye ile Suriye arasındaki sorunların çözüleceği konusunda çeşitli beklentiler yaratmıştır. Ancak bu dönemde de ilişkilerde hiçbir değişiklik olmamıştır.[1492]

Refah–Yol Hükümeti döneminde iç politikada yaşanan gelişmeler üzerine 28 Şubat 1997 tarihli MGK kararlarının uygulanmaya konmasından sonra, 29 Nisan 1997’de Genelkurmay Başkanlığı tarafından düzenlenen bilgilendirme toplantısında “Milli Askeri Stratejik Konsept” (MASK) kamuoyuna açıklanmıştır. Söz konusu konseptte, “irtica” ve “bölücü terör” tehdidi birinci öncelik olarak nitelendirilerek dış tehdidin önüne geçirilmiş ve bu tehdidi destekleyen ülkeler olarak İran ve Suriye’ye karşı siyasal, ekonomik ve hatta askeri güç kullanma ihtiyacının doğabileceğinin işareti verilmiştir. Diğer bir deyişle, Türkiye, ulusal birliğini ve toprak bütünlüğünü tehdit eden “bölücü terör”ü, klasik Soğuk Savaş dönemi tehditlerinin önüne geçirmiş ve bir anlamda da yeni uluslararası sistemin tehditlerine yönelik kapsamlı ilk politika değişikliğine gitmiştir.[1493]

Diğer taraftan, Nisan 1997’de Milli Savunma Bakanı Turhan Tayan’ın İsrail’i ziyareti sırasında ortak tehdit oluşturan ülkelerin Suriye, İran ve Irak olduğu açıklanmış ve ortak askeri tatbikatlar yapılması üzerinde durulmuştur. Mayıs 1997’de de, Genelkurmay İkinci Başkanı Orgeneral Çevik Bir’in İsrail’e yaptığı ziyaret sırasında, İsrail Savunma Bakanı yardımcısı David Ivry ve ABD’li yetkililerle toplantılar yapılmıştır. Bu toplantıların sonunda, Suriye ve İran’a karşı atılacak somut adımların belirlendiği, bu ülkelerin yol açtığı bir bunalım durumunda üç ülkenin katkısıyla ortak birliğin oluşumu konusu üzerinde durulduğu, üç ülke ordusunun ortak tatbikatlar yapması, Türkiye’de belirlenen bölgelerde gerektiğinde anında kullanılabilmesi için acil durum depoları inşa edilmesi, haberleşme kodlarının öğrenilmesi ve ortak kodlar geliştirilmesi, etkin istihbarat değişimi gibi konularda kararlar alındığı açıklanmıştır.[1494]

Bu kararların açıklanmasından sonra İran, Irak, Mısır, Suriye, Lübnan ve Arap Birliği, üçlü ittifak ve Akdeniz’de ortak tatbikat planlarından duydukları kaygıları dile getirmişlerdir. Arap ülkeleri tepkilerini dile getiren açıklamalarla yetinmeyip, Türkiye–İsrail yakınlaşmasının etkilerini ortadan kaldırmaya yönelik karşı ittifak girişimlerinde bulunmuşlardır. Bu çerçevede, Mısır’la gerilimli ilişkisine rağmen İran Dışişleri Bakanı Kahire’yi ziyaret ederken, 18 yıllık aradan sonra Suriye ilk kez Irak’a bir heyet göndermiş ve Suriye Devlet Başkanı Yardımcısı Abdülhalim Haddam Suudi Arabistan, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri’ni kapsayan bir Körfez gezisine çıkmıştır. Abdülhalim Haddam yaptığı açıklamalarda Arap ulusunu tehdit ettiğini ileri sürdüğü Türkiye–İsrail ittifakı karşısında kararlı bir tutum alınması gerektiğini dile getirmiş, benzer kaygılar Suriye Dışişleri Bakanı Faruk el-Şara’nın Moskova ziyareti sırasında da dile getirilmiştir.[1495] Netice itibariyle, Türkiye’nin İsrail’le ilişkilerini geliştirmesi, Marksist kimliği zayıfladıkça İslam’la bağlantısı güçlenen PKK’yı askeri açıdan giderek zayıflatması ve Kürdistan Demokratik Partisi’yle (KDP) ilişkileri başta olmak üzere Kuzey Irak politikasının önemli bir parçası haline gelmesi, Suriye ve Irak’ın endişelenmesine ve yakınlaşmalarına yol açmıştır. Böylelikle Suriye artık PKK’nın en önemli destekçisi olarak Türkiye’nin odağındaki ülke haline gelmiştir.[1496]

Bu bağlamda, Ortadoğu politikası konusunda Türkiye’de farklı görüşler ortaya çıkmaya başlamıştır. İsrail’le ilişkilerin geliştirilmesini savunanların yanı sıra, Arap devletlerinin ihmal edildiğini ve bölge dengeleri açısından tek taraflı politikaların uzun vadede olumsuz sonuçlar doğuracağını ileri sürenler de olmuştur. Ancak, “28 Şubat süreci”nin iç politikada olduğu gibi dış politikada da hedefleri belliydi. Birincil tehdit “irtica” ve “PKK terörü”ydü ve bu konuda izlenecek tavizsiz politikalar kaçınılmaz olarak Arap devletlerine, özellikle de Suriye’ye karşı sert bir tutum gerektirmekteydi. Temmuz 1997’de Refah–Yol Hükümeti’nin yerine kurulan ANAP-DSP-DTP koalisyonu (Anavatan Partisi-Demokratik Sol Parti-Demokratik Türkiye Partisi/“Anasol-D” Hükümeti) bu sürecin içerideki ilk işareti olmuştur.[1497]

             (d) Krizin Ortaya Çıkışı, Türkiye’nin Zorlayıcı Diplomasisi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması (16 Eylül–9 Ekim 1998)

30 Haziran 1997’de Refah–Yol Hükümeti’nin dağılmasıyla kurulan yeni Anasol-D Hükümet’i, 2 Temmuz 1998’de “İyi Komşuluk Forumu” adıyla anılan bir belgeyi Suriye’ye iletmiştir. Söz konusu belgede, 10 ilke sıralayan Türkiye, bu ilkelerin kabulü ve uygulanması halinde Suriye’yle iyi komşuluk ilişkilerinin geliştirileceğini belirtmiştir.[1498] Diğer taraftan, 23 Temmuz 1998’de Başbakan Mesut Yılmaz, Hatay’ın anavatana katılışının 59. yıldönümünü vesilesiyle Hatay’da gerçekleştirilen törende yapmış olduğu konuşmada oldukça sert ifadeler kullanarak, Suriye’nin Türkiye’ye karşı izlemekte olduğu hasmane tutumu açıkça eleştirip, Şam’ın Ankara ile yüz yüze gelmekten çekindiği için taşeron olarak kirli işlerini PKK’ya yaptırdığını ileri sürerken; aynı törende bulunan Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel de Suriye’ye yönelik sert ifadeler kullanmıştır.[1499]

Bu gelişmeler karşısında Suriye, Türkiye’yle ilişkileri geliştirmek için somut adım atmadığı gibi, Ağustos 1998’de Suriye’nin petrol bakanı Bağdat’ı ziyaret ederek, 1982’de İran–Irak Savaşı sırasında kapatılan ve Kerkük’ten Banyas limanına giden petrol boru hattının yeniden açılması kararını açıklamıştır. Bu karar, Türkiye-İsrail yakınlaşmasına karşı bir ittifak girişiminin ilk adımı olarak değerlendirilmiştir.[1500]

1998 sonbaharına gelindiğinde, Türkiye-Suriye ilişkileri daha da gerginleşmiştir. Eylül 1998’de Washington’un ısrarlı girişimleri sonucunda 4 yıllık bir aradan sonra KDP ve KYB (Kürdistan Yurtseverler Birliği) yetkililerinin biraraya gelmeleri ve bir nihai bildirge yayınlamaları ABD ile Türkiye’nin politikalarındaki farklılığı daha da belirgin bir biçimde ortaya koymuştur. ABD, Kuzey Irak’ta bir Kürt devleti kurulmasının sinyallerini verirken, Türkiye ise Irak’ın toprak bütünlüğünün korunması politikasının özünden ödün vermemeye çalışmaktaydı. Washington’un başlattığı süreçten bir anlamda dışlanan Türkiye’nin, Suriye ve Irak’la birlikte ABD’ye karşı çıkmasının beklendiği sırada, Türkiye farklı bir politika izleyerek Suriye’ye karşı tavrını sertleştirme yoluna gitmiştir.[1501]

İşte bu noktada Türkiye, Suriye’ye karşı kriz yönetimini başlatarak zorlayıcı diplomasi stratejisini uygulamaya koyduğunu gösteren adımlarını atmaya başlamıştır. Bu çerçevede krizin başladığını gösteren ilk gelişme 16 Eylül 1998 tarihinde Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Atilla Ateş’in Hatay’ın Türkiye-Suriye sınırındaki Reyhanlı ilçesindeki “Hudut Bölük Komutanlığı”nı ziyareti sırasındaki konuşması olmuştur. İkinci Ordu Komutanı Orgeneral Aytaç Yalman, Altıncı Kolordu Komutanı Korgeneral Çetin Saner, Kara Kuvvetleri Harekât Daire Başkanı Tümgeneral Behzat Balta, 39. İskenderun Tugay Komutanı Tuğgeneral Necdet Demiral’ın da eşlik ettiği ziyaret sırasında askeri yetkililerden brifing alan Orgeneral Atilla Ateş’in basın-yayın organlarına yaptığı konuşma şöyledir:

             “...Ülkemizin problemlerini çözmek, ekonomiyi düzeltmek, kalkınmayı sağlamak ve halkı daha çok refaha kavuşturmak için çaba harcanıyor. Bazı komşularımız, bizim iyi niyetimizi, gösterdiğimiz yakınlığı yanlış değerlendirmişlerdir. Uzun zamandan beri Apo denilen eşkıyayı kendi ülkelerinde barındırıp, onu destekleyerek Türkiye’yi terör belasına bulaştırmışlardır. Şunu açıkça söylemek istiyorum:

             Türk milleti artık bu konuda, iyi ilişkiler konusunda göstereceği gayretin sonuna gelmiştir. Çünkü sabrımız tükenmek üzeredir. Bunu komşularımızın çok iyi anlaması lazım. Özellikle Suriye’nin çok iyi anlaması lazım. Türkiye’ye karşı özellikle son zamanlarda gösterdiği her türlü fesadın içerisinde Suriye çıkmaktadır. Bunu bu komşumuzun, bizim bu iyiniyetimizi daha fazla istismar etmemesi ve sabrımızı taşırmaması gerekir. Çünkü, Türkiye 65 milyonluk bir ülke, bu kadar modern bir orduya sahip bir ülke, bu kendi ülkesini ve kendi topraklarını ve kendisine yapılan bu fenalıklara karşılık verecek güçtedir.”[1502]

Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Atilla Ateş’in bu konuşmasıyla başlayan kriz, 1 Ekim 1998’de TBMM’nin yeni yasama döneminin açılış töreni sırasında Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in açılış konuşmasında Suriye’yle ilgili olarak sarfettiği sözlerle tırmanmaya başlamıştır. Şam yönetiminin Türkiye’ye karşı açık bir husumet politikası izlediğini vurgulayan Cumhurbaşkanı Demirel, Suriye’ye yönelik olarak,

             “...Türkiye-İsrail ilişkilerini bahane ederek, Arap kardeşlerimizi Türkiye’ye karşı kışkırtmaya kalkışan Suriye gibi ülkelerin davranışları dostça değildir. Esasen, Suriye, Türkiye’ye karşı açık bir husumet politikası izlemektedir, PKK terör örgütüne aktif destek sağlamayı sürdürmektedir. Tüm uyarılarımıza ve barışçı açılımlarımıza rağmen hasmane tutumundan vazgeçmeyen Suriye’ye karşı mukabelede bulunma hakkımızı saklı tuttuğumuzu, sabrımızın taşmak üzere olduğunu bir kere daha dünyaya ilan ediyorum.”[1503] sözlerini sarf etmiştir.

Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in bu sözleriyle Suriye’ye karşı gerektiğinde silahlı çatışma içine girilebileceği mesajı verilirken, aynı gün, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hüseyin Kıvrıkoğlu da “Suriye’nin PKK’ya verdiği destekten ötürü Türkiye’ye karşı ilan edilmemiş bir savaşı sürdürdüğünü” belirterek “Türkiye’nin, bu durumun daha fazla devam etmesine tahammülü yoktur”[1504] diyerek Suriye’ye karşı yapılan uyarıyı sertleştirmiştir.

Türkiye’nin kontrollü bir şekilde krizi tırmandıran söylemleri ilerleyen günlerde de devam etmiştir. Bu çerçevede, Başbakan Yardımcısı ve Milli Savunma Bakanı İsmet Sezgin, 2 Ekim 1998 tarihinde basına verdiği bir demeçte “…Daha fazla zarar vermeye devam ettikleri taktirde, tabiatıyla diplomasi biter, onun yerini başka enstrümanlar alır”[1505] derken; Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel de, 4 Ekim 1998 tarihinde Fırat Üniversitesi’nin açılış törenleri vesilesiyle bulunduğu Elazığ’da basına şu açıklamayı yapmıştır.

             “...Biz uyarıyoruz, uyardık. Bundan çok mustaribiz. Bir komşu ülke, bir komşu ülkeye         bunu reva göremez. Eli kanlı çeteleri, eşkıyayı kendi hudutları dahilinde muhafaza edip Türkiye içine salamaz. İşte bunu bütün dünya duysun istedik. Yapılan bir nefis müdafaasıdır. Suriye’nin yaptıkları BM kararlarına aykırıdır. Bir devlet, bir devlet içinde              suç işlenmesini teşvik edemez.”[1506]

Açıklaması sırasında, Mısır Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek’in de gerginlikle ilgili olarak görüşmelerde bulunmak üzere Türkiye’ye gelmek istediğine değinen Cumhurbaşkanı Demirel, açıklamasını şöyle sürdürmüştür:

             “...Kendi hoş geldi sefa geldi. Mübarek de Mısır da bizim dostumuzdur. Bütün Arap             ülkeleri dostumuzdur. Türkiye içinde vuku bulan kanlı terör olayını anlattık. Dedik ki ‘Bu Müslümanlığa sığar mı? Ölenler insandır. İnsanlığa sığar mı? Kardeşliğe, komşuluğa sığar mı? Suriye’nin yaptığı ne insanlığa ne Müslümanlığa ne de komşuluğa sığmaz.’

             ...İş ciddidir. Açıkça söylüyorum. Türkiye bu kadar zaman çok büyük ıstırap çekmiştir. Bundan sonra bu ıstırabı çekmek istemiyor. Mübarek belki Salı ya da Çarşamba geliyor. ABD, ne düşündüğümüzü biliyor. Benden duyduklarınızı o da duyuyor. Canı yanan Türkiye’dir. Ateş düştüğü yeri yakar.”[1507]

Türkiye, söylem düzeyindeki bu kararlılığını eylem düzeyinde de desteklemek üzere askeri önlemler almaya da başlamıştır. Bu çerçevede, Suriye sınırı boylarına dağ komando timleri sevk edilirken, Diyarbakır 2. Hava Üssü’nde de kısmi alarm durumuna geçilmiştir. Savaş uçakları uçuşa hazır durumda bekletilirken, gözlem uçakları da Suriye sınır şeridinde gün boyu gözlem uçuşları yapmaya başlamışlardır.[1508] Diğer taraftan, Suriye sınırına özel yığınak yapıldığı ve Suriye’ye yönelik savaş planının adım adım uygulamaya konulduğu yönündeki haberler Genelkurmay Başkanlığı tarafından yalanlanarak, sınırdaki hareketliliğin 7-9 Kasım arasında yapılacak olan NATO tatbikatından kaynaklandığı ifade edilirken; İsrail, Ürdün ve ABD’nin katılımıyla gerçekleştirilecek olan “Güvenilir Denizkızı II” tatbikatının da Ekim ayı içerisinde gerçekleştirileceği açıklanmıştır.[1509] Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral İlhan Kılıç da yaptığı bir açıklamada diplomasiyle çözülemeyen sorunların “kriz yönetimi”yle aşılmasının en iyi savaş tarzı olduğunu belirterek sorun “çözülmezse ondan sonra müteakip safhalar uygulanır”[1510] açıklamasını yapmıştır.

Türkiye ile Suriye arasında bu şekilde tırmanan kriz uluslararası alanda da beklenen etkiyi doğurmaya başlamıştır. Bu çerçevede 2 Ekim 1998 tarihinde ABD Dışişleri Bakanlığı “ABD, Türkiye ve Suriye’den aralarındaki problemleri diplomatik yollardan çözmelerini istiyor” şeklinde bir açıklama yapmıştır.[1511] Mısır Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek, 4 Ekim 1998’de Şam’a gitmiş ve Suriye Devlet Başkanı Hafız Esad ile görüşmüştür. Suriye Dışişleri Bakanı Faruk el-Şara görüşme sonrası yaptığı açıklamada, “Görüşmede, durumun ciddiyeti ve sorunun yüzleşme ya da tehditlerle değil, diplomasi yoluyla çözülmesi gerektiği konusunda anlaşmaya varıldı” açıklamasını yapmıştır.[1512] Diğer taraftan, Arap Birliği de bir açıklama yaparak, Türkiye’ye Suriye’yle arasındaki krizi çözmek için Şam yönetimiyle “ciddi bir diyalog” ve “silahlı çatışmadan kaçınma” çağrısında bulunurken; Irak yönetimi de, Türkiye’yi Suriye’yle olan anlaşmazlıklarını diplomatik yollardan çözmeye çağırmış ve gerginliğin silahlı bir çatışmaya dönüşmesi halinde bu durumdan sadece İsrail’in yararlanacağına dikkat çekmiştir.[1513] İran Dışişleri Bakanı Kemal Harrazi ise Tahran’da yaptığı açıklamada, Türkiye ile Suriye arasındaki krizin İsrail’in yarattığı bir komplo olduğunu ileri sürerek, “Türkiye’nin bu tehditleri daha fazla sürdürmekten kaçınması gerektiğini” söylerken; Mısır Dışişleri Bakanı Amr Musa da Şam’da yaptığı bir açıklamada, Suriye ile Türkiye arasında yaşanan krizin diyalogla çözülmesi gerektiğini belirterek, “Arapların Suriye ile dayanışması Türkiye’ye karşı değildir. Ancak gerilimin artması, bölgede yaşayan tüm halklar arasındaki ilişkileri zedeleyebilir” demiştir.[1514]

Öte yandan, Türkiye ile Suriye arasındaki krize uluslararası alanda farklı tepkiler de yükselmiştir. Örneğin İsrail, böyle bir krizin “Ortadoğu Barış Süreci”ne zarar vereceğini düşünerek kriz konusunda Ankara’ya siyasal ve askeri destek vermeyeceğini açıklamış ve Suriye sınırında yapmayı planladığı askeri tatbikatı iptal ederek bu bölgeden askeri birliklerini de geri çekmiştir. Libya lideri Muammer Kaddafi ise, Suriye’ye yapılacak bir saldırının kendisine yapılmış sayılacağını açıklamıştır.[1515]

Gelişmeler bu yönde seyrederken, 5 Ekim 1998 tarihinde Dışişleri Bakanı İsmail Cem, Suriye’nin PKK’ya verdiği destekle ilgili olarak daha önce yapılan girişimleri ve Türkiye’nin hâlihazırdaki “kriz yönetimi” politikasıyla ilgili olarak Kayseri’de basına şu açıklamayı yapmıştır:

          “1998’in Şubat ayında Katar’ın başkenti Doha’da İslam Konferansı’nda Suriye Dışişleri Bakanı ile bizzat görüştüm. Bölücü şiddetin Türkiye’ye saldırılarının Suriye bağlantısıyla ilgili diplomatik çözüm bulunmasının gereğini, durumun vahametini kendisine anlattım. Bir anlayış zemini oluşturulmasının ve bu zemin üzerinde teröre son verilmesinin tarafımızdan beklendiğini söyledim. Bir çalışma yapılmasını önerdim.

             ...Biz son derece dikkatli ölçülü ama kararlı bir ilkeler metninin kabulü için önerimizi anlattık. Bu girişimlerimiz öteki Arap ülkeleri bazında teşvik görmüş ise de Suriye’den yankı almamıştır.

             ...Bu durumda bizim yaptığımız tahlil şudur; en azından bugün gelinmiş bulunan nokta    bakımından diplomasinin önü Suriye tarafından tıkanmıştır. ‘Diplomasinin önünü Suriye tıkadı’ diye, ‘Önerimizi cevapsız bıraktı’ diye, elimizi kolumuzu bağlayıp Suriye’nin keyfinin olmasını beklememiz, bölücü şiddetin Suriye destekli saldırılarına rıza göstermemiz, bunu kader bellememiz elbette söz konusu olamaz. Türkiye’nin uygulama ile bütünleşmeyen boş sözlere kanacak lüksü ve zamanı yoktur. Buna ihtiyacı da yoktur.”[1516]

Bütün bu çerçeve dahilinde, Anasol-D Hükümeti, kriz konusunda, bir yandan söylem ve eylemleriyle ulusal kamuoyu ve TBMM’de oluşturduğu desteği canlı tutmaya çalışırken; diğer taraftan, Suriye üzerinde uygulamakta olduğu zorlayıcı diplomasi stratejisinin kararlılık ve inandırıcılığını pekiştirmek için söylem ve eylemlerinin ABD nezdinde uyandırdığı etkiden de istifade etmeye çalışmıştır. Nitekim, Türkiye’nin Suriye’yi hedef alan sert açıklamalarından sonra ABD yönetimi 5 Ekim 1998 tarihinde her iki ülkeye de mesajlar göndererek sorunun barışçıl yollarla çözülmesi konusunda açıklama yapmakla birlikte, özellikle ABD Başkanı Bill Clinton’un Suriye Devlet Başkanı Hafız Esad’a gönderdiği mektupta yer alan ifadeler, Türkiye’nin istemlerinin karşılanmaması halinde kuvvet kullanma yoluna gidebilecek kararlılıkta olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Söz konusu ifadeler mesajda şu şekilde yer almıştır:

             “Türkiye ve Suriye arasındaki gerilimlerin artmasından had safhada endişeliyim. Ülkeleriniz arasındaki bir çatışma kimsenin çıkarına değildir. Ben bölgede barışın inşası       üzerinde odaklanmak istiyorum. Geçtiğimiz beş yıl içinde sizden sık sık Suriye’nin PKK ve onun liderliğine verdiği desteğe son vermek için adımlar atmanızda ısrar ettim. Bildiğiniz gibi, biz PKK’yı terörist bir örgüt sayıyoruz. Hükümetiniz; PKK’ya desteğin son              bulması, barınaklar sağlamaya son vermesi, Suriye ve Bekaa Vadisi’ni eğitimi için kullanmasına son vermesi ve hepsinden önemlisi PKK lideri Öcalan’ı korumayı durdurması için derhal net adımlar atmalıdır. Türk Hükümeti bize Suriye’nin PKK’ya desteğinin son bulduğunu görmeye kararlı olduğunu bildirmiştir. Şimdi size, Cumhurbaşkanı Mübarek’in bu konuya çözüm bulmak için çabalarında işbirliği yapmanız için ısrar ediyorum. Bu duruma diplomatik bir çözüm bulunabilir ve bulunmalıdır. ABD bu konuda elinden geleni yapmaya, ama ancak siz PKK’ya karşı harekete geçtiğiniz taktirde, hazırdır. Sizinle birlikte Cumhurbaşkanı Demirel’e de Türkiye’nin diplomatik çözümü desteklemesinde ısrar eden bir mesaj gönderiyorum.”[1517]

ABD Başkanı Bill Clinton’un Cumhurbaşkanı Demirel’e gönderdiği mesajda ise şu ifadelere yer verilmekteydi:

             “Türkiye ve Suriye arasındaki gerilimlerin artmasından had safhada endişeliyim. ABD, Suriye’nin PKK’ya desteği hakkındaki endişelerinizi paylaşmaktadır. Size gönderdiğim            bu mesajla birlikte Başkan Esad’a, Suriye’nin PKK’ya desteğini kesmek için derhal adımlar atması gerektiğini vurgulayan paralel bir mesaj gönderiyorum. Aynı zamanda, gerilimleri arttırmayacak adımlar atmanız ve devam etmekte olan diplomatik girişimlere tam destek vermeniz için ısrar ediyorum. Özellikle, Cumhurbaşkanı Mübarek’in bu sorunu çözüme ulaştırmak için çabalarında işbirliği yapacağınızı umut ediyorum. Mevcut koşullar altında Türkiye’nin askeri güce başvurması, bize göre, Türkiye’nin ne kısa vadeli amaçlarına, ne de uzun vadeli çıkarlarına hizmet edecektir. Şu ana dek gelen tepkilerden, Türkiye’nin askeri eyleme başvurmasının Arap dünyasında ve daha geniş çerçevede, yaygın olarak mahkûm edilmesine yol açacağı açıktır. ABD böyle bir adımı desteklemeyecektir. PKK’yı, Türkiye’ye ve yurttaşlarına karşı terör uygulama imkânlarından yoksun bırakma çabalarında Türkiye’ye ABD’den daha etkin destek veren bir başka ulus yoktur. Ben, Amerika’nın Türkiye’nin terörle savaşında şimdiye dek olduğu gibi destek olmaya devam edebilmesini istiyorum.”[1518]

ABD Başkanı Bill Clinton’un mesajlarında da görüldüğü üzere, ABD, Türkiye tarafından Suriye’ye karşı girişilecek bir askeri eylemi desteklemeyeceğini belirtmekle birlikte, Abdullah Öcalan’ın Suriye’den çıkartılması ve Suriye’nin PKK’ya olan desteğinin kesilmesi konusunda ABD’nin Suriye’yi açıkça uyararak ağırlığını Türkiye’den yana koyduğu görülmektedir. Bu çerçevede ABD, soruna diplomatik yollardan çözüm bulunmasını isterken, Mısır Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek’in “arabuluculuk” çabalarını da desteklediğini ve tarafların da bu çabaları dikkate almalarını istemektedir. ABD yönetimi tarafından daha sonra yapılan açıklamalarda da aynı görüşlerin dile getirilmesine devam edilmiştir.[1519]

Mısır Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek başlatmış olduğu “mekik diplomasisi” sürecinde 6 Ekim 1998 tarihinde Türkiye’yi ziyaret etmiştir. Görüşmeler sırasında, Türkiye’nin kararlılığı ve istemleri Hüsnü Mübarek’e net bir dille anlatılarak, Suriye’nin somut adımlar atmadığı sürece Türkiye’nin tutumunu değiştirmeyeceği vurgulanmıştır. Görüşmeler sonunda Hüsnü Mübarek’e, Türkiye’nin Suriye’den istemlerinin neler olduğuna dair bir belge verilerek, iki ülke arasındaki ilişkilerin yeniden normale dönebilmesi için Suriye’nin söz konusu istemler konusunda somut adımlar atması gerektiği belirtilmiştir.[1520] Türkiye’nin daha önce 23 Ocak 1996 tarihinde Suriye’ye verdiği notanın içeriğiyle büyük ölçüde aynı içeriğe sahip olan bu belgenin sonunda “...Esasen, tüm bu görüşlerimiz 23 Ocak 1996 tarihinde diplomatik kanallardan Suriye’ye iletilmiş bulunmaktadır. Ancak, uyarılarımıza bugüne dek kulak asılmamaktadır.”[1521] denilirken; belgede, uluslararası hukukun “kuvvet kullanma”, “saldırganlık”, “terörizme destek” ve “meşru müdafaa”  konularındaki önemli belgelerine ve kararlarına (BM Andlaşması’nın 2/4., 39. ve 51. maddelerine, BM Genel Kurulu’nun 380 (V) sayılı “Peace Through Deeds Kararı”na, BM Genel Kurulu’nun 2132 (XX) sayılı deklarasyonuna, BM Genel Kurulu’nun 2625 (XXV) sayılı deklarasyonuna, BM Genel Kurulu’nun 3314 (XXIX) sayılı “Saldırganlığın Tanımı Kararı”nın 3 (g) maddesine) atıflarda bulunularak Suriye’nin Türkiye’ye karşı izlemiş olduğu politikanın gayrı yasal  ve gayrı meşru olduğuna dikkat çekilmiştir.[1522]

Diğer taraftan, İran Dışişleri Bakanı Kemal Harrazi’nin de telefonla yaptığı temaslarda Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’e söylediği “Suriye’nin bize söylediği, Öcalan’ın zaten bu ülkede olmadığı, bu nedenle Suriye’de olmasına izin verilmeyeceği” şeklindeki açıklamaya, Cumhurbaşkanı Demirel:

             “Biz bıçak kemiğe dayandı diyorsak, artık Suriyeli dostlarımız PKK’yı barındırmaktan vazgeçmelidir. Bize güvenin. Suriye’nin bu davranışı dürüst değildir. Size bile dürüst davranmamışlar. Bunları barındırmayacağız diyorlarsa onun da adımını atmalılar. 75 yıl barış içinde yaşayan Türkiye kimseyle sorununu barışçıl yol dışında çözmek istemez. Kimse bıçak kemiğe dayanmadan zor kullanmak istemez.”[1523]

şeklinde cevap vermiştir. Aynı gün Başbakan Mesut Yılmaz da basına verdiği demeçte,

             “Şimdi Suriye’yi son bir defa uyarıyoruz. Bölücü örgüte verdiği desteği kesmesini, uluslararası taahhütlerine ve aramızdaki anlaşmalardaki taahhütlerine sadık davranmasını, düşmanlık politikasına son vermesini istiyoruz”[1524] demiştir.

Bütün bu çerçeve dahilinde, Türkiye’nin Suriye üzerinde uygulamakta olduğu zorlayıcı diplomasi ve Mısır Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek’in başlatmış olduğu “mekik diplomasisi” ilerleyen günlerde neticesini vermeye başlayacaktır. Diğer taraftan, söz konusu süreçte ulusal basında çıkan haberler vasıtasıyla da Suriye’nin Türkiye’nin istemlerini karşılaması yönünde Suriye üzerinde yaratılmak istenen baskı ortamının oluşmasına katkıda bulunulmuştur.[1525]

7 Ekim 1998 tarihine gelindiğinde Suriye üzerindeki baskı iyice artarken, Başbakan Mesut Yılmaz da, krizle ilgili olarak TBMM’de gündem dışı bir konuşma (bilgilendirme konuşması) yapmıştır. Başbakan Yılmaz konuşmasında şu hususlara dikkat çekmiştir:

             “...Türkiye, şimdiye kadar, siyasi ve diplomatik yöntemlere iyiniyetle büyük şans tanımıştır, bu çerçevede bütün yolları ısrarla denemiştir; ancak, Suriye yönetimi, bu iyi             niyetli ve sabırlı çabalarımıza, bugüne kadar, maalesef, hiçbir olumlu mukabelede bulunmadığı gibi, terörizme verdiği desteğin ağır sorumluluğundan inkâr yoluyla ilelebet kaçabileceği yanılgısında ısrarlı olmayı tercih etmiştir. Artık, Suriye’nin bu karanlık oyunlarına son verilmesinin zamanı gelmiştir. Zira, komşumuz Suriye’nin ilişkilerimizi normalleştirme arzusunda samimi olmadığı gözlemlenmektedir. Suriye Hükümeti yetkilileri kamuoyuna göz boyayıcı beyanatlar verirken, bu ülkenin PKK terörüne verdiği destek kesintisiz ve artan bir biçimde devam edegelmiştir.

             ...Türkiye, terör örgütünün elebaşının Türkiye’ye iadesi dahil, Suriye topraklarından Türkiye’ye yönelik saldırıların durdurulması için gerekli önlemlerin alınmasını, suçluların cezalandırılmasını, PKK’ya silah, lojistik ve mali destek sağlanmasından vazgeçilmesini, bu terörist kuruluşun propaganda faaliyetlerine izin vermemesini Suriye’den talep etmiş ve topraklarında PKK faaliyetlerine izin verdiği sürece, uluslararası hukukun imkân verdiği tedbirleri gerekli gördüğü zaman alma hakkını saklı tuttuğunu da bildirmiştir.  Son derece ciddi bir konu olan uluslararası terörizm meselesine sorumlu biçimde      yaklaşmayan Suriye’nin, konuyu inkâr politikası izleyerek askıda tutması, bundan sonra, artık mümkün değildir; buna, imkân ve izin verilmeyecektir.

             ...bu konu, Bakanlar Kurulumuzun bugün yapılan olağan toplantısında tüm detaylarıyla ve bütün boyutlarıyla ele alınmış ve Bakanlar Kurulumuz, biraz önce sonuçlanan bu toplantıdan sonra, kamuoyuna aşağıdaki hususların açıklanmasını kararlaştırmıştır:

             1) Silahlı Kuvvetlerimizin ve diğer güvenlik güçlerimizin kahramanca çabaları sonucunda, bölücü terör, ulusal sınırlarımız içinde, çok geniş ölçüde etkisiz hale getirilmiş ve bu nedenle çaresizliğe düşen bölücü örgüt, dış desteğe muhtaç hale gelmiştir.

             2) Ülkemizin toprak bütünlüğünün ve vatandaşlarımızın can güvenliklerinin korunması için bölücü terör örgütünün kökünün kazınması, Hükümetimizin, milletimize karşı en             önde gelen sorumluluğudur. Bakanlar Kurulumuz, bu hedefe ulaşılmasının önündeki en önemli engelin komşumuz Suriye tarafından bölücü örgüte yıllardan beri sürdürülen ve giderek artan destek olduğunu değerlendirmiştir.

             3) Bakanlar Kurulumuz, Suriye’nin bu konudaki inkârcı tutumunu sürdürmesi ve bölücü örgüte destek ve yardım sağlamaya devam etmesi halinde, gerekli her türlü caydırıcı tedbirin alınmasını, bu konuda uluslararası kuruluşların, üçüncü ülkelerin bilgilendirilme çalışmalarının hızlandırılmasını ve gelişmeler hakkında Yüce Meclise düzenli olarak bilgi verilmesini kararlaştırmıştır.”[1526]

Krizin barışçıl yollarla sona erdirilmesi ve Türkiye’nin istemlerinin karşılanması konusunda Mısır Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek’in ve ABD yönetiminin çabaları devam ederken; 9 Ekim 1998 tarihinde Çankaya Köşkü’nde Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in başkanlığında, Başbakan Mesut Yılmaz, Başbakan Yardımcısı Bülent Ecevit, Başbakan Yardımcısı ve Milli Savunma Bakanı İsmet Sezgin, Dışişleri Bakanı İsmail Cem, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hüseyin Kıvrıkoğlu, MİT Müsteşarı Şenkal Atasagun’la birlikte üst düzey askeri ve sivil yetkililerin katıldığı “Dış Politik Gelişmeler Toplantısı” yapılarak, uygulanan zorlayıcı diplomasi stratejisinin fiili işleyişine ilişkin değerlendirme yapılmıştır. Bu çerçevede, Türkiye’nin uygulamakta olduğu zorlayıcı diplomasi stratejisinin Suriye üzerinde etkili olduğu ve kısa sürede sonuç alınabileceği kanaatine varılmış, Türkiye’nin tüm istekleri yerine getirilinceye kadar diplomatik, siyasi ve askeri önlemlerin kararlılıkla sürdürülmesinde uzlaşılmıştır.[1527]

Türkiye’de gelişmeler bu yönde seyrederken, aynı gün (9 Ekim 1998’de) Abdullah Öcalan’ın Suriye’nin yetkili makamları tarafından ülke dışına çıkartıldığı bilgisi hem Amerikan kaynakları hem de İsrail’in gizli servisi MOSSAD (HaMossad leModi’in ule Tafkidim Meyuchadim/İstihbarat ve Özel Operasyonlar Enstitüsü) tarafından Türkiye’ye ulaştırılmıştır.[1528] Bu gelişmeyle birlikte, Abdullah Öcalan’ın önce Rusya’ya, oradan İtalya’ya, sonra Yunanistan’a ve oradan da Kenya’ya uzanacak olan kaçış ve yakalanış öyküsü, 16 Şubat 1999 günü saat 02:00 sularında kendisini taşıyan uçağın Türk hava sahasına girişiyle noktalanacaktır. Olayın gelişimi Abdullah Öcalan’ın ifadesiyle şöyle olmuştur:

             “Türkiye’nin baskısı üzerine Suriye hükümeti bana, ‘Ya Türkiye ile aramızda savaş çıkar veya biz seni yakalar Türkiye’ye teslim ederiz. Tercih yapmak zorundasın’ dedi. Bu tebliği bana ‘Ağa’ kod adlı Mervan Zerki yaptı. Biz de Yunanistan formülünü tercih ettik. Suriye’den çıkmadan evvel örgüt arşivini Şam’da bulunan Kürtlere dağıttık. Bu arşiv halen onlarca Kürt’ün evinde bulunmaktadır...

             ...Suriye’den Avrupa’ya çıkmamı şöyle açıklayabilirim: Dağa çıksaydım birey olarak benim için kurtuluş olabilirdi. Benim için 40 yıllık bir hayal olan dağı tercih etmedim.             Çünkü dağa çıkar çıkmaz durum daha da derinleşirdi. Halk ve hareketin bundan dolayı zorlanacağını biliyordum. Avrupa’yı da çok kapalı buldum. İtalya’da kalmakta ısrar etseydim kalabilirdim. İnsanın onuru üzerine oynama tehlikesini görünce oradan ayrıldım. Bundan sonra Kenya sürecini de bir çeşit kadercilik olarak değerlendiriyorum. Adeta kafam donmuştu. Uçaktaki o ‘barış’ sözcüğünü kullanmam da yeni bir sürecin         başlangıcı oluyordu.”[1529]

Abdullah Öcalan’ın Suriye’den çıkartılmasıyla birlikte Türkiye ile Suriye arasındaki kriz yumuşama sürecine girerken, iki ülke arasında yeni bir dönemi başlatacak olan “Adana Mutabakatı”na giden süreç de başlamıştır.

             (e) “Adana Mutabakatı” (20 Ekim 1998)

Abdullah Öcalan’ın Suriye’den çıkartılmasından sonra, 12 Ekim 1998 tarihinde Türkiye’ye gelen Mısır Dışişleri Bakanı Amr Musa, Suriye’nin Türkiye’yle görüşmeye hazır olduğunu bildirmesi üzerine, taraflar 19–20 Ekim 1998 tarihlerinde Adana’da bir araya gelerek görüşmelere başlamışlardır. Türkiye’nin istemlerinin yer aldığı metnin Suriye’ye verilmesinden sonra yapılan müzakerelerin sonucunda, Türkiye’nin istemlerinin büyük ölçüde karşılandığı ve bu konuda Suriye’nin taahhütlerini içeren “Adana Mutabakatı” (Adana Protokolü) adıyla anılan belge 20 Ekim 1998 tarihinde taraflar arasında imzalanmıştır. (Mutabakatı, Türkiye heyeti adına Dışişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı Büyükelçi Uğur Ziyal, Suriye heyeti adına Suriye Siyasi Güvenlik Başkanı Tümgeneral Adnan Badr Al Hasan imzalamıştır.) İki ülke arasındaki krizi sona erdiren 20 Ekim 1998 tarihli “Adana Mutabakatı”nın tam metni şöyledir:

             “Mısır Arap Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sayın Hüsnü Mübarek, İran Cumhurbaşkanı Sayın Seyit Muhammed Hatemi adına İran Dışişleri Bakanı Kemal Harrazi ve Mısır Arap Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Amr Musa tarafından Suriye adına getirilen mesajların ışığında, terörizm ile mücadele işbirliği konusunu görüşmek üzere, isimleri ilişik listede kayıtlı Türk ve Suriye heyetleri 19-20 Ekim 1998 tarihlerinde Adana’da biraraya gelmişlerdir.

             Toplantıda Türk tarafı, gelinen noktada ilişkilerde yaşanan gerginliğin giderilmesi için Mısır Cumhurbaşkanı’na sunulan Türk taahhütlerini tekrarlamıştır. Ayrıca, Türk tarafı, Mısır Arap Cumhuriyeti aracılığıyla Suriye’den aldığı ve aşağıdaki taahhütleri içeren cevabı hatırlatmıştır:

             1) Öcalan şu andan itibaren Suriye’de değildir ve kesinlikle Suriye’ye girmesine izin verilmeyecektir.

             2) Dışarıdaki PKK unsurlarının Suriye’ye girmesine izin verilmeyecektir.

             3) PKK kampları şu andan itibaren faaliyette değildir ve kesinlikle faaliyete geçmelerine izin verilmeyecektir.

             4) Birçok PKK’lı tutuklanmış ve adalete sevk edilmiştir. Listeleri mevcuttur. Suriye bu listeleri tevdi etmiştir.

             Suriye tarafı, yukarıdaki hususları teyid etmiştir. Bunlara ilaveten taraflar aşağıdaki hususlarda da mutabık kalmışlardır.

             1) Suriye, topraklarından kaynaklanan ve Türkiye’nin güvenlik ve istikrarını bozmaya yönelik hiçbir faaliyete karşılılık ilkesi çerçevesinde izin vermeyecektir. Suriye, toprakları üzerinde, özellikle PKK’nın silah, lojistik malzeme ve parasal destek teminine ve propaganda yapmasına müsaade etmeyecektir.

             2) Suriye, PKK’nın terörist bir örgüt olduğunu kabul etmiştir. Ülkesinde, diğer terör örgütleri meyanında, PKK ve tüm yan kuruluşlarının bütün faaliyetlerini yasaklamıştır.

             3) Suriye, ülkesinde PKK’nın eğitim ve barınma amaçlı kamp ve diğer tesisler oluşturmasına ve ticari faaliyetlerine izin vermeyecektir.

             4) Suriye, PKK mensuplarının üçüncü bir ülkeye geçişleri için ülkesini kullanmasına müsaade etmeyecektir.

             5) PKK terör örgütünün elebaşısının Suriye topraklarına girmemesi için bütün tedbirleri alacak, sınır kapılarını bu yolda talimatlandıracaktır.

             Taraflar, yukarıda değinilen tedbirlerin etkili ve şeffaf bir biçimde uygulanmaları yönünde bazı mekanizmalar oluşturmayı kararlaştırmışlardır.

             Bu bağlamda;

             a) İki ülke üst düzey güvenlik yetkilileri arasında derhal ve doğrudan telefon hattı tesis edilecek ve kullanılmaya başlanacaktır.

             b) Taraflar, bir diğerinin diplomatik temsilciliklerine ikişer özel görevli atayacaklar ve bu            görevliler misyon şefleri tarafından bulunulan ülke makamlarına takdim edileceklerdir.

             c) Türk tarafı, terörle mücadele bağlamında, güvenliği arttırıcı tedbirlerin ve bunların etkinliğini denetlemek üzere bir sistemin kurulmasını Suriye tarafına önermiştir. Suriye tarafı, bu öneriyi makamlarının onayına sunacağını ve neticesi hakkında en kısa zamanda bilgi vereceğini belirtmiştir.

             d) Türk ve Suriye tarafları, Lübnan’ın da muvafakatının alınması kaydıyla, PKK terörü ile mücadele konusunu üçlü çerçevede ele almayı kararlaştırmışlardır.

             e) Suriye tarafı, bu tutanakta sözü edilen hususların uygulanması ve somut sonuçların sağlanması için gerekli tedbirleri alacağını taahhüt etmiştir.

             Adana, 20 Ekim 1998

             Türk Heyeti Adına Büyükelçi Uğur Ziyal (Dışişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı)

             Suriye Heyeti Adına Tümgeneral Adnan Badr Al Hassan (Siyasi Güvenlik Başkanı) ”[1530]

             (f) Değerlendirme

Türkiye’nin sınır komşularının (ve bazı Avrupa ülkelerinin), cumhuriyet tarihinin çeşitli dönemlerinde, Türkiye’deki “ayrılıkçı hareketler”e ve bu amacı güden terör örgütlerine açık ya da örtülü destek verdiği/vermekte olduğu[1531] bilinen bir gerçektir. Bu gerçeklik karşısında Türkiye bir yandan terör örgütleriyle mücadele ederken, diğer yandan da sınır komşularının bu örgütlere verdiği desteği sonlandırmak için diplomatik faaliyetler yürütmüştür/yürütmektedir. Bu bağlamda Türkiye, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde “bağımsız” ve “birleşik” bir “Kürdistan” kurma hedefiyle eylemlerine başlayan PKK terör örgütüne karşı da 30 yıla yakın bir süredir vermekte olduğu mücadele sırasında, başta Suriye olmak üzere diğer sınır komşularının (Irak-Kuzey Irak, İran, Yunanistan) örgüte olan desteklerini sonlandırmak konusunda çeşitli diplomatik faaliyetler yürütmüş ve sınır güvenliğinin sağlanması ve terörist faaliyetlerin önlenmesi konusunda çeşitli anlaşmalar akdetmiştir. Türkiye, bu tür girişimlerine rağmen PKK’ya olan dış desteği tam anlamıyla sonlandırmak noktasında uzun süre yeterli derecede etkili olamamıştır ve bu durum Türkiye’nin komşularıyla gerginlikler ve bazen de krizler yaşaması sonucunu doğurmuştur ki 1998 Suriye-Türkiye Krizi de bunlardan biridir.

PKK’ya verdiği destek konusunda Türkiye’nin sınır komşuları arasında yer alan Suriye’nin durumu özgün bir nitelik taşımaktadır. PKK’nın gerek doğuşu ve eyleme hazır hale gelme aşamasında ve sonrasında Suriye’den gördüğü destek, gerek örgüt mensuplarının Kuzey Irak’a ve Avrupa’ya geçişlerinde Suriye’nin konumu, gerekse örgütün lideri Abdullah Öcalan’ın Suriye’de barınmakta oluşu bu özgünlüğü doğuran en önemli unsurlardır. Bu gerçekliğin her daim farkında olan siyasi ve askeri karar alıcılar, gerek Suriye özelinde gerekse komşular genelinde örgüte olan dış desteğin kesilmediği sürece PKK’yla mücadelenin tam anlamıyla başarılı olamayacağını uzun yıllar dillendirmişlerdir.[1532] Bu çerçevede, Türkiye, 1980’li yıllardan itibaren Suriye’yle gerçekleştirdiği diplomatik ilişkiler ve anlaşmalar, protokoller vasıtasıyla, hem sınır güvenliğini sağlayabilmeyi hem de PKK’ya verilen desteği sonlandırabilmeyi amaçlamıştır. Ne var ki, bu diplomatik girişimler ve anlaşmalar, protokoller fiiliyatta Suriye’nin örgüte karşı tutumunda bir değişiklik yaratmaya yeterli olmamıştır.

1990’lı yıllara gelindiğinde, PKK terörünün Türkiye kamuoyunda yaratmış olduğu huzursuzluğun almış olduğu boyut ve terörün Türkiye’ye yüklemiş olduğu maliyet karşısında hükümetler ve bir bütün olarak devlet mekanizması, dış desteğin sonlandırılması konusunda daha etkili önlemlere girişmek zorunluluğunu hissetmişlerdir.[1533] Bu çerçevede, Başbakan Mesut Yılmaz’ın liderliğinde 55. T. C. Hükümeti döneminde (Anasol-D Hükümeti), 24 Temmuz 1998’deki MGK toplantısında Suriye’nin PKK’ya vermiş olduğu destek konusu da ele alınarak, toplantı sonunda açıklanan basın bildirisinde “...ülke genelindeki güvenlik ve asayiş durumu, bölücü terör örgütünün yurt içi ve yurt dışındaki faaliyetlerine karşı alınan önlemler gözden geçirilmiş ve bu önlemlerin kesintisiz olarak sürdürülmesi kararlaştırılmıştır” denilmiştir. 24 Temmuz 1998 tarihli MGK toplantısının bu basın bildirisinde Suriye’nin adı geçmemekle birlikte, daha sonra gelişen olaylar, yapılan açıklamalar ve konuyla ilgili olarak yazılan anılar göstermektedir ki, Suriye’nin PKK’ya verdiği desteği sonlandırabilmek noktasında Türkiye’nin politikasında köklü değişimleri yansıtan kararlar[1534] bu toplantıda alınmıştır. Nitekim, Murat Yetkin bu konuda şunları söylemektedir:

             “...Temmuz 1998 MGK toplantısında konu (Kıvrıkoğlu tarafından) gündeme taşınarak, PKK örgütüne destek veren ülkelere karşı uygulanmak üzere ‘Eylem Planları’ hazırlanması önerisi yapıldı. Bu öneri, Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ve diğer kurul üyeleri tarafından da benimsendi. Eylem Planı öncelikle Suriye için hazırlanacak ve Ekim 1998 MGK toplantısında           görüşülecekti.

             Plan; politik, ekonomik, askeri ve diğer konularda Suriye’ye karşı ne tür yaptırımların hangi sıra ve tarihlerde uygulanacağını kapsıyordu. Plan adım adım uygulanırken, Suriye üzerinde baskı yoğunlaştırılacak ve terörist başının ve yandaşlarının Türkiye’ye teslimi istenecek, ayrıca örgüte verdiği her türlü desteği kesmesi sağlanacaktı. Uygulanacak siyasi, ekonomik ve askeri tedbirlere rağmen istenen sonuç alınamadığı taktirde alınacak siyasi kararı müteakip Suriye’ye karşı uygulanmak üzere bir harekât planlaması da yapılmıştı. Böyle bir harekât, kara ve denizden, hava kuvvetlerinin desteğiyle icra edilecekti.”[1535]

Dönemin Başbakanı Mesut Yılmaz ise bu konuda şunları söylemektedir:

             “Ben aslında Öcalan Suriye’yi terk etmeden çok önce, sanırım 6 ay önce, Milli Güvenlik Kurulu’nda bu işin mutlaka Suriye üzerinde baskıyı yoğunlaştırmak yoluyla çözümlenebileceğini dile getirdim. Ama o tarihte belli bir konsensüs oluşmamıştı. Sonra komuta kademesinde bir değişiklik oldu. Yine bir Milli Güvenlik Kurulu toplantısından sonra yemek yedik. Kara Kuvvetleri Komutanı Atilla Ateş Paşa bana, ‘Bölgede görev yaptığını, bu işin tek çözüm yolunun Suriye üzerine baskı yapmak olduğunu; Suriye’nin ancak sert dilden anlayacağını, aksi taktirde PKK ve Öcalan himayesinin devam     edeceğini’ söyledi. Ben ilk defa orada bir devlet politikasının oluşabileceğini düşündüm.”[1536]

Bu çerçevede, Türkiye, Suriye’ye karşı zorlayıcı diplomasi stratejisi uygulamaya kararında olmakla birlikte, çok ayrıntılı bir plan hazırlamadan uygulama safhasına geçmiştir. Ayrıntılı hazırlık yapılmadan hayata geçirilen bu stratejinin ilk adımında Dışişleri Bakanlığı ile Genelkurmay Başkanlığı’nın birlikte hareket ettikleri konusunda dönemin Dışişleri Bakanı İsmail Cem şunları söylemektedir:

             “...1997 yılında göreve geldikten sonra bakanlığın nüfuzunu bu yönde kullandım. Milli Güvenlik Kurulu’nu bu yönde etkilemeye çalıştım. 1998 sonlarında şöyle bir şey düşünüldü... ‘Düşünüldü’ diyorum, çünkü ilk adımda çok ayrıntılı bir plan hazırlanmış değildi. Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Atilla Ateş, Antakya’da [Hatay] konuşma yapacağını bana anlattı. Ben de bazı düşüncelerimi kendisine açtım. Hakikaten ertesi gün bu açıklama Kara Kuvvetleri Komutanı tarafından yapıldı ve gerek içeriği, gerek dozu, tonu bakımından müthiş bir yankı uyandırdı.”[1537]

Dönemin Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Atilla Ateş’in 16 Eylül 1998’de Hatay’da Suriye sınırında yapmış olduğu, Suriye’nin PKK’ya verdiği desteğin kesilmesi konusunda oldukça sert nitelikteki açıklamayla birlikte uygulama safhasına geçen Türkiye’nin zorlayıcı diplomasi stratejisi, ilerleyen günlerde siyasi karar alıcıların da çeşitli vesilerle yapmış oldukları aynı tondaki konuşmalar ve açıklamalarla bütüncül bir çerçevede yürütülmüştür. Başta Orgeneral Ateş’in açıklaması olmak üzere, bu süreçte yapılan konuşma ve açıklamaların hemen hemen hepsi birer “zımni ültimatom” niteliğindedir. Türkiye’nin söylem düzeyinde uygulamaya soktuğu bu zorlayıcı diplomasisi, ilerleyen günlerde dozu giderek artan söylemlerle ve basın da çıkan haberlerle “tırmanma” sürecine girerken; Türkiye, kararlılığını ve inandırıcılığını pekiştirmek üzere Suriye sınırında birtakım askeri hareketliliklere de girişerek eylem düzeyinde de hazırlıklar içerisine girmiştir.

Türkiye’nin gerek söylem gerekse eylem düzeyinde uygulamaya soktuğu zorlayıcı diplomasisinin temel hedefi, Suriye’nin PKK’ya vermiş olduğu desteği bütün unsurlarıyla sonlandırmak ve örgütün lideri Abdullah Öcalan’ın Suriye’den çıkartılmasını sağlamaktır. Türkiye bu istemlerinin yasallığını ve meşruluğunu da Suriye’yle akdetmiş olduğu anlaşmalara, BM Andlaşması’nın ilgili hükümlerine ve BM’nin çeşitli kararlarına, UAD’ın 1986 yılında “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda yapmış olduğu saptamalara dayandırmıştır. Sevin Toluner’in de dikkat çektiği gibi, “1979’dan itibaren kontrolü altındaki Bekaa Vadisi’nde PKK’nın yerleşmesine, eğitim görmesine, teşkilatlanmasına izin veren, para, silah ve idari yardımlar yapan Suriye’nin bu eylemlerinin, BM Andlaşması’nın 2. maddesi 4. fıkrasında yasaklanan ‘dolaylı kuvvet kullanma’ kalıbına uyan bir aykırılık olduğu”[1538] açıkça belli olduğu gibi; Suriye’nin tutumunun 1986 tarihli “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda UAD’ın yapmış olduğu tespitlere de aykırıdır. Ayrıntısı çalışmanın ikinci bölümünde ele alınmış olan UAD’ın söz konusu kararında, terörist gruplara verilen desteğin boyutunun, destek veren devlete karşı “meşru müdafaa” hakkı kapsamında bir cevap verilmesini haklı kılabileceği kabul edilerek, dolaylı saldırganlığın “silahlı saldırı” boyutuna ulaşabileceği ilk defa bir uluslararası yargı kararıyla teyit edilmiştir. Böylelikle UAD, bir devletin başka bir devletin topraklarına silahlı çeteler göndermesi durumunda, bu çetelerin silahlı saldırılarının düzenli orduların saldırıları ile aynı şiddet ve ölçekte olması şartıyla BM Andlaşması’nın 51. maddesi çerçevesinde bir “silahlı saldırı” olarak değerlendirilebileceğini kabul etmiştir.[1539] Bu nedenlerden dolayı Türkiye’nin Suriye’nin PKK’ya olan desteğini kesmek konusunda askeri güç kullanmak da dahil ortaya koyacağı her eylem “meşru müdafaa” hakkı çerçevesine oturmaktadır.

Bu yasallık ve meşruluk zemini çerçevesinde, zorlayıcı diplomasi stratejisi açısından Türkiye, istemlerinin karşılanması için uluslararası hukuktan ve anlaşmalardan kaynaklanan “meşru müdafaa” hakkını kullanacağını açıklayarak Suriye üzerinde ölçülü bir “tırmandırma” korkusu yaratarak topyekûn bir çatışmaya girebileceğinin işaretlerini vermiş, bu konudaki kararlılığını ve inandırıcılığını pekiştirmiştir. Türkiye’nin uluslararası hukuktan ve anlaşmalardan kaynaklanan bu “kuvvet kullanma tehdidi”, Suriye’ye destek vermesi muhtemel ülkeler üzerinde bile etki yaratarak, krizin çözümü için harekete geçmelerine neden olmuştur. Bu noktadan itibaren Türkiye’nin zorlayıcı diplomasi stratejisini “zımni ültimatom”la birlikte “baskıyı aşamalı arttırma” stratejisiyle birlikte yürüttüğü söylenebilir. Türkiye’nin istemlerinin karşılanması noktasında arabuluculuk faaliyetlerine girişen Mısır Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek’in arabulucuğuyla birlikte ABD’nin de baskısıyla (ABD Başkanı Bill Clinton’un Suriye Devlet Başkanı Hafız Esad’a göndermiş olduğu mektup), Suriye 1979’dan bu yana Türkiye’ye karşı izlemekte olduğu politikayı sonlandırmak ve Türkiye’nin istemlerini karşılamak durumunda kalmıştır. Bu çerçevede PKK terör örgütünün lideri Abdullah Öcalan’ın 9 Ekim 1998’de Suriye’den çıkartılmasıyla[1540] kriz yumuşama eğilimine girerken, taraflar arasında 20 Ekim 1998’de imzalanan “Adana Mutabakatı”yla da sona ermiştir. Böylelikle, “Adana Mutabakatı”, Suriye’nin PKK’ya olan desteğini sonlandırırken, Türkiye ile Suriye arasında yoğun siyasi ve ekonomik ilişkilerin de başlatıcısı olarak ilişkilerde yeni bir dönemin kapısını açmıştır.

Konuyu kapatmadan önce, Suriye’nin Abdullah Öcalan’ı kendi ülkesinden çıkarmak konusunda gereken adımı atmaması durumunda, Türkiye’nin tepkisinin ne olacağı gerçekten merak uyandıran bir husustur. Bu bağlamda, “Türkiye, Suriye’yle bir savaşı gerçekten göze almış mıydı, ya da, savaşır mıydı?” gibi spekülatif bir sorunun cevabını yine Türkiye’nin karar alıcılarının görüşlerinde aramanın uygun olacağı kanaatindeyim. Aşağıdaki satırlarda bu soruya bir cevap bulunabilir.

Dönemin Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel:

             “...Bunları yapmazsa Suriye, bence iki şık var: Türkiye bunun üstüne yatar. O, Türkiye’ye itibar kaybettirir. İkinci şık, Türkiye, Suriye’ye bunları yaptırır. Kanaatimce eğer Türkiye, Suriye’ye bunları yaptırmayı göze alamazsa, zaten Türkiye’nin şikâyet edip oturan, hiçbir            şeye gücü yetmeyen, prestiji vesairesi olmayan, sadece konuşan koca bir içi kof dev olduğu çıkar orta yere. Bunu da devam ettiremeyiz. Bence bu bir yerden sonra terörden gördüğümüz zarardan daha kötü. Bir takım yeni sıkıntılar Türkiye’nin başına çıkmaya başlar. Biz zaten ne zaman ne yapsak iki buçuk savaştayız.”[1541]

             “Direnseydi müdahale vardı, olacaktı tabii. Zımnen oydu hadise. Zaten Atilla Paşa’nın Reyhanlı konuşması kendiliğinden değil. O MGK toplantısına dayanarak yaptı o konuşmayı. Oradaki kararımız, dediğimiz şudur: Artık barışçı yollarla falan giderek bunu halletmek yetmiyor. Artık canımıza tak demiştir. Şu işi koparalım.”[1542]

Dönemin Başbakan Yardımcısı Bülent Ecevit:

             “Bir askeri harekâta hazırlıklı, hatta kararlı olduğumuz izlenimini devlet olarak verdik. Ama gerçekten bunu yapacak mıyız iş oraya vardığında? Yapmazsak Türkiye inandırıcılığını yitirir mi yitirmez mi? Ayrıca bir askeri harekâta girişmemiz karşısında ne gibi durumlarla karşılaşabiliriz? Aslında 30 Eylül [1998] günü Milli Güvenlik Kurulu vardı. Bu tam Milli Güvenlik Kurulu’nun yetki ve görev alanının içine giren bir konu olduğu halde, maalesef 30 Eylül günü bu konu Milli Güvenlik Kurulu’nda görüşülmedi, hiç görüşülmedi, bildiride yer           verilmedi, ama ondan sonra resmi ağızlardan Türkiye’nin bir savaşı göze alabileceği izlenimi uyandıran demeçler çıktı. Tabii basın her konuyu biraz abartır, ama burada basının fazla sorumluluğu olduğu kanısında değilim.”[1543]

Dönemin Dışişleri Bakanı İsmail Cem:

             “...’Ya Suriye terörbaşını kendi sınırlarının dışına çıkarır ya da biz müdahale ederiz’ diye çok net bir dille bildirdik. Suriye için de durum kolay değildi; yıllardır koruduğu, kol kanat gerdiği bir kişiyi sınır dışı edecek. Biz de kararlıydık. Planlarımız yapılmıştı. Askeri açıdan kademe kademe ilerleyecektik. Yani önce denizden bir ambargo koyacaktık Suriye’ye; limanlarını kullandırtmayacaktık. Daha sonra havalimanlarını ablukaya alacaktık ve nihayet askerlerimizle harekete girişecektik. Adeta bir işgale dönüşecekti hadise... İş düğmeye basmamıza kalmıştı artık...”[1544]

Dönemin II. Ordu Komutanı Orgeneral Aytaç Yalman:

             “...Ne olacak! Suriye’ye girecektik. Planlar hazırdı. Şam’a kadar gidecektik. ...Bizi durduramazdı. Buna gücü yetmezdi. Birliklerinin çoğu İsrail sınırındaydı. Savaşacak ciddi bir gücü yoktu. Olanların da savaş kabiliyeti yoktu. Sovyetler dağılmış, Rusya yardım edemiyordu. Suriye yedek parça sıkıntısı çekiyordu. Uçakları uçamıyor, tankları yürümüyordu. Biz de kararlıydık. ...Suriye ne yaptı? Karşı çıkamadı. Ordusunun zayıflığını kendisi de biliyordu. Apo’yu çıkarmak zorunda kaldı. ...Silahlı kuvvetler savaşmadan da caydırıcı gücüyle görev yapar. Aslında en iyi olanı da budur. İşte ordumuz caydırma görevini başarıyla yerine getirdi.”[1545]

2) Çatışmaya Varan Güç Kullanımı Örnekleri

a) Savaşa Varan Güç Kullanımı Örnekleri

(1) Kore Savaşı (1950-1953)

Tablo 24: Kore Savaşı Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Celal BAYAR

(1883-22.08.1986)

(3. T.C. Cumhurbaşkanı)

22 Mayıs 1950-27 Mayıs 1960

Hükümet

3. MENDERES Hükümeti

(DP)

(19. T. C. Hükümeti)

22 Mayıs 1950-8 Mart 1951

4. MENDERES Hükümeti

(DP)

(20. T. C. Hükümeti)

9 Mart 1951-14 Mayıs 1954

Başbakan

Adnan MENDERES

(1889-17.09.1961)

Dışişleri Bakanı

Mehmet Fuat KÖPRÜLÜ

(04.12.1890-28.06.1966)

22 Mayıs 1950-20 Haziran 1956

Milli Savunma Bakanı

Refik Şevket

İNCE

(1885-24.04.1955)

22 Mayıs 1950-

9 Mart 1951

Ahmet Hulusi KÖYMEN

(1891-12.07.1965)

9 Mart 1951-

10 Kasım 1952

Ali Seyfi KURTBEK

(1905-27.03.1995)

10 Kasım 1952-

1 Kasım 1953

TBMM Başkanı

Refik KORALTAN

(1890-17.06.1974)

(8. TBMM Başkanı)

22 Mayıs 1950-27 Mayıs 1960

Genelkurmay Başkanı

Orgeneral Mehmet Nuri YAMUT

(1890-05.06.1961)

5 Haziran 1950-10 Nisan 1954

             (a) Kore Savaşı’nı Ortaya Çıkaran Gelişmeler

II. Dünya Savaşı’nın sonuna yaklaşılırken, 1945 yılının Mayıs ayında, ABD ile SSCB arasında yapılan bir anlaşmaya göre savaştan sonra Kore toprakları, ABD, SSCB, İngiltere ve Çin’in ortak vesayeti altına konacaktı. 1945 yılının Temmuz ayındaki Potsdam Konferansı’nda, SSCB Uzakdoğu’da savaşa katılmaya karar verince, askeri harekât bakımından Kore toprakları 38. paralel çizgisiyle ikiye ayrılarak, kuzeyi SSCB’nin, güneyi de ABD’nin harekât sahası olarak kabul edilmiştir.[1546] ABD’nin 6 Ağustos 1945’te Hiroşima’ya, 9 Ağustos 1945’te de Nagazaki’ye atom bombası atması üzerine, Japonya’nın 10 Ağustos 1945’te teslim olacağını açıklamasıyla birlikte II. Dünya Savaşı’nın sonuna gelinmiştir. Bu gelişmeyle birlikte, Mançurya ve Çin’deki Japon orduları teslim olurken; Kore’deki Japon ordularını teslim almak amacıyla, 12 Ağustos 1945’te SSCB kuvvetleri Kuzey Kore’ye, 8 Eylül 1945’te de ABD kuvvetleri Güney Kore’ye girmişlerdir.[1547]  Böylece Kore, II. Dünya Savaşı’nın sonunda, kuzeyi SSCB, güneyi ABD işgali altında olmak üzere fiilen ikiye bölünmüş oluyordu.

Savaşın sonunda, bir yandan ABD–SSCB arasında yürütülen müzakereler, diğer taraftan BM düzleminde ortaya konan çabalar, bu iki Kore’nin birleşmesini sağlayamamıştır. Bunun üzerine, ABD harekete geçerek, 10 Mayıs 1948’de Güney Kore’de seçimler düzenlemiş ve bunun sonucunda Syngman Rhee’nin başkanlığında Güney Kore Cumhuriyeti kurulmuştur. Buna karşılık olarak da SSCB de harekete geçerek, Ağustos 1948’de Kuzey Kore’de seçimler düzenlemiş ve bunun sonucunda 9 Eylül 1948’de Kore Halk Cumhuriyeti kurulmuştur.[1548] Böylece, Kore’de biri güneyde BM (ve ABD) gözetiminde, diğeri kuzeyde SSCB’nin desteğinde iki ayrı hükümet ortaya çıkarken; söz konusu iki hükümet de, kendilerinin yasalara uygun Kore hükümeti olduğunu ileri sürerek, BM Genel Kurulu’nda Kore’yi temsil etmek için BM’ye başvurmuşlardır.[1549] Bütün bu gelişmeler, Kore’nin, II. Dünya Savaşı sonunda ABD ile SSCB arasında başlayan güç mücadelesinin çatışma alanlarından birisi olması sonucunu doğurmaktaydı.

Bu güç mücadelesi çerçevesinde, 7 Haziran 1950’de Kim Il Sung’un başkanlığındaki Kuzey Kore Hükümeti’nin, genel seçimler yoluyla Kore’nin barışçı bir biçimde birleşmesi kampanyasını açması, SSCB’nin (Asya’daki ve Uzakdoğu’daki) genel stratejisine uygun düşmekteydi.[1550] Zira, savaş sonrası Asya’daki ve Uzakdoğu’daki kuvvet dengesi SSCB’nin lehineydi. Japonya’nın yenilmesinden sonra meydana gelen kuvvet boşluğunu komünist Çin’in doldurması, milletlerarası komünizmin Asya’da büyük bir ağırlığa sahip olmasına yol açmıştı.[1551] Ancak, Asya’da SSCB ile Komünist Çin’i rahatsız eden iki husus vardı: Bunlardan biri, ABD’nin Güney Kore’de bulunması, diğeri de Fransa’nın Hindiçin’inde bulunması ve ABD’nin de Fransa’yı desteklemesi idi.[1552] SSCB’ye göre, ABD’yi Asya kıtasından atmanın zamanı gelmişti ve bu yapıldığı taktirde, Japonya’dan da atılması kolaylaşabilirdi.[1553] SSCB’nin hesabına göre, Batılıların Uzakdoğu’da NATO gibi herhangi bir ittifak sistemine sahip olmamaları hep birlikte karşı koymalarını önleyecekti.[1554] Diğer taraftan, ABD’nin Uzak Doğu (Pasifik Kuvvetleri) Komutanı General Douglas Mac Arthur’un, 1949 Mart’ında basına verdiği bir demeçte, ABD’nin savunma çizgisini tarif ederken, Kore’yi açık bir şekilde ABD’nin savunma alanı dışında tutmuş olmasının yanı sıra; ABD Dışişleri Bakanı Dean Acheson’un da, 12 Ocak 1950’de Ulusal Basın Kulübü’nde yaptığı bir konuşmada, Kore’nin ABD’nin savunma alanı dışında olduğunu belirtmekle kalmayıp, Asya kıtası ana toprakları üzerinde bulunan bölgeleri güvence altına almak gibi bir niyetlerinin olmadığını özellikle vurgulaması[1555] Stalin’in Kuzey Kore’yi güneye saldırtma düşüncesinde[1556] etkili olmuştur.[1557]

BM Kore Komisyonu ve Kuzey Kore’nin temsilcileri, her iki ülke arasındaki ilişkileri düzeltebilmek maksadıyla 10 Haziran 1950’de 38. paralel üzerinde bir araya geldiklerinde, Kuzey Kore temsilcilerinin barışçı yollarla birleşmek istediklerini söylemeleri karşısında, sorunun barışçıl bir şekilde çözümleneceği düşünülürken; 15 gün sonra Kuzey Kore’nin savaş dahi ilan etmeden Güney Kore’ye saldıracağı öngörülememişti.

             (b) Kore Savaşı’nın Başlaması ve BM Düzleminde Alınan Kararlar (25 Haziran–15 Eylül 1950)

Yukarıda belirtilen gelişmelerin ve düşüncelerin sonucu olarak, Kuzey Kore kuvvetleri[1558] 25 Haziran 1950 sabahından itibaren Güney Kore’ye karşı saldırıya geçmişlerdir. Saldırının bütün sınır boyunca yapılması, her şeyin önceden planlandığını göstermekteydi.[1559] Böylelikle Kore Savaşı başlarken, Güney Kore ve ABD’de de bu savaşa hazırlıksız yakalanmış oluyordu.

ABD Başkanı Henry Truman’a göre, bu saldırı SSCB tarafından yönetilen ve belki de geniş ölçekli bir Sovyet-Çin ortak saldırısının ilk adımıydı. Saldırı karşısında, Japonya’da bulunan General Douglas Mac Arthur’a Güney Kore’ye malzeme yardımı yapılması konusunda yönerge gönderen Truman, BM’yi de hemen harekete geçirmiştir.[1560] Bu çerçevede 25 Haziran 1950’de toplanan BM Güvenlik Konseyi 82 (1950) sayılı kararını almıştır (9 kabul oyu[1561] ve Yugoslavya’nın çekimser oyu). Kararda, Kuzey Kore’nin saldırısının uluslararası barışı bozduğu belirtilerek[1562], çarpışmaların derhal durdurulması ve Kuzey Kore kuvvetlerinin 38. paralelin kuzeyine çekilmesi istenirken, durumun BM Kore Komisyonu tarafından kontrol edileceği belirtiliyordu.[1563] Güvenlik Konseyi’nin bu kararı alabilmesini sağlayan gelişme, SSCB’nin o sıralarda, Milliyetçi Çin yönetiminin Güvenlik Konseyi’nde Çin’in resmi temsilcisi olarak kabul edilmesini protesto etmek amacıyla oturumlara katılmamak yönündeki kararıdır. Güvenlik Konseyi’nin 82 (1950) sayılı kararına rağmen askeri durumun daha da kötüye gitmesi üzerine[1564], Konsey 27 Haziran 1950’de 83 (1950) sayılı kararını almıştır (7 kabul oyu[1565], Yugoslavya’nın red oyu, Mısır ve Hindistan’ın çekimser oyları). Kararda, BM’ye üye devletler Güney Kore’ye yardımda bulunmaya çağrılırken, Kuzey Kore kuvvetlerinin Güney Kore’den çıkartılarak barışın kurulması tavsiye edilmiştir.[1566] Yine SSCB temsilcisinin oturumlara katılmaması sonucunda alınabilen bu ikinci karardan sonra, Güvenlik Konseyi, Kore’yle ilgili olarak, 7 Temmuz 1950 tarihli 84 (1950) sayılı kararını da SSCB temsilcisinin olmadığı oturumda almıştır. Kararda, Kore’ye silahlı kuvvet gönderecek üye devletlere kuvvetlerini ABD’nin komutası altında hareket edecek bir birleşik komutanlığın emrine vermeleri tavsiyesinde bulunulmuştur (7 olumlu, Mısır, Hindistan ve Yugoslavya’nın çekimser oyları).[1567] Bütün bu kararlar çerçevesinde, ABD’nin komutasında 16 devletin[1568] askerlerinden oluşan birleşik kuvvetler birliği BM bayrağı altında[1569] Kore’ye sevk edilirken; SSCB’nin 27 Temmuz 1950’de Güvenlik Konseyi’ne geri dönmesiyle, Konsey’in ilgili kuvvetlere ilişkin yeni kararlar alamaması karşısında BM Genel Kurulu devreye girmiştir.[1570]

Bu çerçevede, Genel Kurul’a gerekli askeri harekâtları yapabilme yetkisinin tanınması için ABD delegesi John F. Dulles tarafından  “arış için birleşme” kararı alınması önerisinde bulunulmuştur. Genel Kurul, ABD’nin bu önerisini dikkate alarak 3 Kasım 1950 tarih ve 377 (V) sayılı “Bbarış İçin Birleşme Kararı” (Resolution Uniting for Peace) başlığı altında toplanan üç karar kabul etmiştir. Söz konusu kararlarla, Güvenlik Konseyi’nin uluslararası barış ve güvenliğin korunmasına ilişkin olarak sorumluluklarını yerine getirememesi durumunda, Genel Kurul kendisinin yetkili olduğunu bildirmiştir. Buna göre, uluslararası barış ve güvenliğe yönelik bir tehdit ya da bozucu durum ya da saldırganlık durumunda, Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliğin sağlanmasında gerekli olan sorumluğunu yerine getiremezse, Genel Kurul bu durumu derhal gözden geçirerek, üyelere tavsiyelerde bulunabileceği gibi, gerektiğinde uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması amacıyla üyelere kollektif kuvvet kullanımı konusunda da tavsiyelerde bulunabilecektir. Ayrıca, Genel Kurul, 14 üyeden oluşan bir gözlemci komisyonu kurarak dünyadaki çatışma olan bölgeleri izleyip Genel Kurul’a rapor vermekle görevlendirmiş; bir başka 14 üyelik komisyonu da uluslararası barış ve güvenliği sağlamaya yönelik yöntemleri belirlemekle görevlendirmiştir.[1571]

ABD’nin girişimleriyle BM düzleminde bu kararlar alınırken, savaşın ilk başlardaki ilerleyişi ABD ve BM açısından endişe verici olmuştur. Kuzey Kore’nin saldırısından dört gün sonra Güney Kore’nin başkenti Seul düşerken, Japonya’daki 24. ABD tümeni 5 Temmuz 1950’de Kore’ye intikal ederek savaşa katılmıştır. 25 Temmuz 1950’de BM Komutanlığı’nın başında görevine başlayan General Douglas Mac Arthur’un, Kuzey Kore kuvvetlerine karşı taarruza geçecek kadar kuvvet toplayabilmesi için iki aylık bir zamana ihtiyaç vardı. O zamana kadar eldeki kuvvetlerle oyalama muharebesi yapmaktan ve savunulması mümkün olan bir bölgeye planlı bir çekilme yapmaktan başka bir şey yapılması mümkün gözükmüyordu. BM Komutanlığı, Kore’nin bir kesiminde de olsa, karşı taarruza geçecek kuvvete sahip oluncaya kadar tutunabileceğine güveniyordu. General Douglas Mac Arthur bu değerlendirmesini 25 Temmuz’da Güvenlik Konseyi’ne gönderdiği raporda “Güney Kore’ye yapılan taarruz dikkatle hazırlanmış, planlı ve büyük ölçüde bir istila hareketidir. 38. paralel kuzeyinden yapılan bu taarruz BM yardımıyla sonunda püskürtülecek ve geri atılacaktır”[1572] şeklinde ifade etmiştir. Nitekim, yaklaşık iki buçuk ay sonra BM, Kuzey Kore’nin saldırısına karşı uluslararası bir kuvvet oluşturmayı başarmıştır. Böylelikle, geri çekilme ve savunma ile kazanılan zaman ve oluşturulan uluslararası kuvvet, savaşın ilerleyişinde inisiyatifin BM kuvvetlerine geçmesini sağlamıştır.[1573] 1 Ağustos 1950’ye kadar “Walker Hattı” olarak adlandırılan Naktonggang nehrinin gerisine kadar çekilen ABD ve Güney Kore kuvvetlerine takviye olarak gönderilen Amerikan ve İngiliz birliklerinin savaşa katılması ve askeri yardım yapmak üzere karar alan diğer ülkelerle birlikte BM kuvvetlerinin direnme gücü artarken; Eylül ayına gelindiğinde, Kuzey Kore kuvvetlerinin bir buçuk ay süren taarruzlarına rağmen Kore yarımadasının Pusan bölgesi elde tutulabilmiştir. Takviye kuvvetlerle güçlenen BM kuvvetleri artık taarruz edebilecek duruma gelirken; Kuzey Kore kuvvetlerinin, sadece mevcut cephe boyunca yapılacak taarruzlarla imha edilmesinin mümkün olmadığı değerlendirilerek, cepheden taarruzla birlikte Kuzey Kore kuvvetlerinin gerisine ikmal yollarını kesen bir bölgeye çıkarma harekâtı icra edilmesi kararlaştırılmıştır. BM Komutanlığı tarafından, deniz ve havaya egemen olması nedeniyle çıkarmaya en elverişli yer olan Kore’nin batı kıyılarında, bütün bağlantı yollarının birleştiği Seul yakınlarındaki Inchon kıyılarına çıkarma yapılması planlanmıştır.[1574] Bu çerçevede BM kuvvetlerinin Kuzey Kore kuvvetlerine yönelik genel karşı taarruzu ancak 1950 Eylül’ünün ortasında başlayabilmiştir.

             (c) Türkiye’nin Kore’ye Asker Gönderme Kararını Almasının Nedenleri ve Karara Yönelik Eleştiriler      

II. Dünya Savaşı’ndan sonra Türkiye’nin dış politikasına hâkim olan esas mesele, daha savaş sırasında tahmin ettiği gibi, savaş sonrası Avrupa dengesinde meydana gelen güç boşluklarından yararlanan ve bütün ağırlığıyla Türkiye üzerine de çöken Sovyet yayılmacılığına karşı güvenliğini sağlama endişesi olmuştur. 1945 ve 1946 yıllarında, Sovyetlerin bir yandan Türkiye’nin Doğu Anadolu bölgesindeki bazı yerleri istemesi, diğer yandan da Boğazlar’a yerleşmek hususundaki isteklerini resmen açıklaması[1575] ve bu konuda Türkiye’ye notalar vermesi[1576], Türkiye’yi, Milli Mücadele’den beri en kritik safhaya sokmuştur. Egemenlik ve toprak bütünlüğüne karşı yönelen bu Sovyet tehdidi karşısında Türkiye, gerçekten bir denge unsuru olabilecek bir kuvvete dayanmak ve böyle bir kuvvetin ittifakını elde etmek zorunda bulunuyordu.[1577] Bu çerçevede, Türkiye için en uygun seçenek, Sovyet Rusya’dan çok daha güçlü durumda bulunan ABD’ye dayanmaktı ki, II. Dünya Savaşı’nın sonlarından itibaren Türk dış politikasının yöneldiği doğrultu bu olmuştur. Ancak Türkiye, ABD’nin ittifakını aramakla beraber, genel olarak ittifaklar ve özellikle ikili ittifaklar ABD’nin bir dış politika prensibi değildi. Mart 1947 tarihli Truman Doktrini, Sovyet tehdidi karşısında ABD’nin Türkiye’yi yalnız bırakmayacağını göstermesine rağmen, bu yeterli değildi. Zira, fiili garanti, Türkiye’nin güvenliği bakımından sahip olunması gereken asgari zorunlu unsurdu.[1578]

II. Dünya Savaşı sonrasında SSCB karşısında ABD’nin desteğini almak için yoğun çaba harcayan Türkiye, başından itibaren, bu ülkenin liderliği altında 4 Nisan 1949’da oluşturulan NATO örgütlenmesi içerisinde de yer almaya çalışmıştır. Böylelikle Türkiye, Batı Avrupa ve Kuzey Amerika ülkelerinin oluşturduğu güvenlik şemsiyesi içinde yer alarak, yalnız kalma korkusunu ortadan kaldırabilecek ve ülke topraklarının daha kolay savunulması imkânını elde edecekti. Diğer taraftan Türk devlet adamları NATO üyeliğini, cumhuriyetin ilanından beri izlenen Batı’ya dönük dış politikanın da bir gereği olarak görürlerken; 1949’da kurulan Avrupa Konseyi’nin üyeleri arasında yer alan Türkiye’ye, NATO üyeliğinin verilmesini de bir hak olarak değerlendirmekteydiler. Ayrıca, Türkiye, NATO üyesi olarak hem ABD’den Truman Doktrini ve Marshall Planı çerçevesinde alınan ekonomik ve askeri yardımları korumak hem de yeni yardım programlarına dahil olmak istemekteydi. Son olarak, Türkiye kamuoyu da NATO’ya üye olunmasının gerekliliğine inanmaya başlamıştı.[1579]

Ne var ki, NATO’nun kurucu belgesini oluşturacak olan Kuzey Atlantik Antlaşması’nın (Brüksel Antlaşması) hazırlık çalışmaları devam ederken, Türkiye, en kısa zamanda kendisinin de bu yeni oluşuma katılmaya davet edileceğini düşünmesine ve bu oluşumun içinde yer almak istediğini sürekli olarak yinelemesine rağmen, bu gerçekleşmemiştir. Türkiye yine de 11 Mayıs 1950’de, CHP iktidarının son günlerinde, NATO’ya üyelik başvurusunda bulunmuş, ancak bu başvurusu bir sonuca bağlanmamıştır.[1580]

25 Haziran 1950’de Kore Savaşı’nın patlak vermesi üzerine, Türkiye gelişmeleri dikkatle izlemeye başlamıştır. BM Güvenlik Konseyi’nin 25 ve 27 Haziran 1950’de almış olduğu kararlar, 27 ve 28 Haziran 1950 tarihlerinde BM Genel Sekreterliği tarafından Türkiye’ye birer telgrafla bildirilmiştir. Bu telgraflara karşılık olarak, Dışişleri Bakanı M. Fuat Köprülü tarafından BM Genel Sekreteri Trygve Lie’ye hitaben gönderilen 29 Haziran1950 tarihli telgrafta, Türkiye Cumhuriyeti’nin BM üyesi olarak BM Andlaşması gereğince yüklendiği sorumlulukları yerine getirmeye hazır olduğu belirtilmiştir.[1581] Bu karşılıklı telgraflar bir soru önergesi üzerine TBMM’nin 30 Haziran 1950 günkü oturumunda da gündeme getirilmiştir. Gensoruyu cevaplandırılan Dışişleri Bakanı M. Fuat Köprülü, BM Andlaşması’na bütün imkân ve samimiyetle uymanın Türk dış politikasının temelini teşkil ettiğini, Kore’de meydana gelen saldırıya karşı BM hemen harekete geçmeseydi bunun sadece çatışma bölgesi için değil bütün dünya için emniyetsizlik kaynağı olacağını, bu kapsamda bütün kuvvetlerini harekete geçiren ABD’nin hareketinin barış ortamını arzu eden bütün devletler tarafından desteklemesi gerektiğini ifade etmiştir. Gensorunun cevaplanmasının ardından sekiz milletvekili tarafından hükümetin barış anlayışının TBMM tarafından onaylanması ve bu onayın tutanaklara geçirilmesi maksadıyla verilen bir önerge kabul edilmiştir[1582] ki, bu önergenin kabul edilmesi daha sonra hükümet tarafından, TBMM’nin Bakanlar Kurulu’na Kore’ye asker gönderme yetkisi verdiği şeklinde yorumlanacaktır.

BM Güvenlik Konseyi’nin 7 Temmuz 1950 tarihli 84 (1950) sayılı kararının ardından, BM Genel Sekreteri Trygve Lie, 15 Temmuz 1950’de BM’ye üye devletlere gönderdiği telgrafla Güney Kore’ye askeri yardım yapılmasını istemiştir.[1583] BM Genel Sekreteri’nin bu çağrısı, Başbakan Adnan Menderes liderliğindeki DP Hükümeti’ne, Kore’ye asker göndermek konusunda aradığı fırsatı vermiştir. Başbakan Menderes’e göre, Türkiye, kolektif güvenlik ruhunu geliştirmek ve Türkiye’nin prestijini yükseltmek için Kore’ye asker göndermeliydi. Türkiye’nin böyle bir girişimi, NATO’ya kabul edilmesine de bir vesile olabilirdi.[1584] Nitekim, 23-25 Temmuz 1950 tarihleri arasında Türkiye’yi ziyaret eden ABD’li senatör Cain de, “Türkiye’nin Kore Harbi’ne fiili surette yardımı Atlantik Paktı’na girmesini sağlayacaktır”[1585] şeklinde bir açıklamada bulunmuştur. Burada ilginç olan, senatör Cain’in bu açıklamasının tarihiyle, DP Hükümeti’nin Kore’ye ilişkin olarak asker gönderme kararını aldığı Bakanlar Kurulu toplantısının tarihinin çakışmasıydı.

Bu çerçevede hareket eden DP Hükümeti’nin Kore’ye asker gönderme konusundaki kritik kararının başlangıcı, 18 Temmuz 1950 tarihinde, Başbakan Adnan Menderes’in Yalova’daki yazlığında yapılan bir toplantıya dayanmaktadır. Altı buçuk saat süren söz konusu toplantı, Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın başkanlığında Başbakan Adnan Menderes, Başbakan Yardımcısı Samet Ağaoğlu, Dışişleri Bakanı M. Fuat Köprülü, Milli Savunma Bakanı Refik İnce, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Nuri Yamut ve yüksek rütbeli komutanların katılımıyla gerçekleştirilmiştir.[1586] Toplantı sonrasında Başbakan Adnan Menderes tarafından basına, toplantıda Türk Silahlı Kuvvetleri’nin takviyesi ve geliştirilmesi için alınacak tedbirlerin müzakere edildiği şeklinde açıklama yapılarak[1587], Kore’ye asker gönderme konusunda herhangi bir kararın alındığına dair bir ipucu verilmemeye çalışılmıştır. Bu gelişmeden bir hafta sonra 25 Temmuz 1950 günü akşamı, Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın başkanlığında, TBMM Başkanı Refik Koraltan ve Genelkurmay Başkanı Orgeneral Nuri Yamut’un da katılımıyla toplanan Bakanlar Kurulu, BM Genel Sekreteri’nin Kore Savaşı’na silahlı yardım için Türkiye’ye yaptığı çağrısına verilecek yanıtı görüşmüşlerdir. Toplantı sonrasında yapılan açıklamada, “Dışişleri Bakanlığı’nca hazırlanan metin üzerinde görüşmeler olmuş ve konu bütün ayrıntılarıyla etraflı bir şekilde incelenmiştir” denilerek alınan karar bir telgrafla derhal BM’ye iletilmiştir. Söz konusu telgrafın metni şöyleydi:

          “Mr. Trygve Lie, BM Genel Sekreteri

             BM Paktı’ndan doğan taahhütlerine ve Güvenlik Konseyi’nin kararlarına uymayı bir borç bilen Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti, Kore hakkındaki yardım talebini içeren 15 Temmuz 1950 tarihli telgrafınızı bu zihniyet içinde ve özenle incelemiştir.

             Cumhuriyet Hükümeti bu inceleme sonucunda alınan bu kararları dünyanın şimdiki şartları içinde genel barış hizmetinde etkili ve fiili bir şekilde uygulamaya koymadaki gerek ve önemin bilinci içerisinde Kore’de hizmet etmek üzere 4500 mevcutlu silahlı bir Türk savaş birliğini Birleşmiş Milletler emrine vermeyi karar altına almıştır.

                                                               Prof. Fuat Köprülü, Türkiye Dışişleri Bakanı”[1588]

DP Hükümeti’nin Kore’ye asker gönderme kararı, hem ulusal ve hem de uluslararası kamuoyunda büyük yankı uyandırmıştır. Türkiye, ABD’den sonra Kore’ye asker göndermeye karar veren ikinci ülkeydi. Karar, ulusal kamuoyu ve muhalefet çevrelerinde genellikle olumlu karşılanmakla beraber, karara yönelik eleştiriler de olmuştur.[1589]  Bu eleştiriler kararın alınış şekline ilişkindi.

Bu çerçevede, kararın alınış şekline ilişkin olarak kamuoyu cephesindeki en sert eleştiri Behice Boran’ın başkanlığını yaptığı “Türk Barışseverler Cemiyeti”nden gelmiştir. Kararı protesto eden Cemiyet, kararın iptali için TBMM’ye başvurmuştur. Cemiyet’in başkanı Behice Boran ve genel sekreteri Adnan Cemgil imzasıyla 27 Temmuz 1950’de TBMM’ye gönderilen ve kararın kınandığı dilekçede şu ifadeler yer almıştır:

             “Bakanlar Kurulu, halk efkârının heyecan ve teessüsünü mucip olan bir şekilde ve Amerika Senatörü Mr. Cain’in Devlet erkânıyla temaslarından hemen sonra Kore’ye 4.500 kişilik bir silahlı kuvvet gönderme kararını vermiş bulunuyor.

             Hükümetçe bu kararın her ne kadar BM’ye karşı girişilen taahhütleri yerine getirmek için verilmişse de, kararın verilişi hem Türk Anayasası’na hem de BM Anayasası’na aykırıdır. Zira BM Anayasası’nın 43’ncü maddesi, bu kurula dahil olan memleketlerin herhangi bir         ihtilafa silahlı müdahaleleri için önceden bazı özel anlaşmaların       mevcudiyetini şart koşmuştur. Oysa ki Türk Devleti ile BM arasında böyle özel bir antlaşma mevcut değildir. Bu manada gene BM Anayasası’nın adı geçen maddesi gereğince bu özel anlaşmaların, imzalayan devletler tarafından her birinin anayasalarının usulleri gereğince tasdik edilmesi gerekir. Görülüyor ki Hükümet silahlı kuvvet göndermek şöyle dursun, bu hususta yapacağı herhangi bir anlaşmayı dahi TBMM’nin onayından geçirmek zorundadır.

             Türkiye Hükümeti, Kore’ye kara gücü göndermekle adı konmamış da olsa harp ilan etmiştir. Oysa Türk Anayasası gereğince harp ilan yetkisi sadece TBMM’ye ait olduğundan Hükümet memleketin istiklali ve güvenliği bakımından son derece tehlikeli olan bu kararı vermekle yetkilerinin sınırını aşmış anayasa hükümlerine riayet etmemiş bulunmaktadır.

             Türk Barışseverler Cemiyeti bütün barışçı Türk Halkının şu andaki en samimi hissine tercüman olduğu kanaati ile Türkiye’nin Kore’deki silahlı ihtilafa bu şekilde fiilen iştirak edeceği yerde Hindistan Hükümeti’nin yaptığı gibi barış yolundan yapılacak teşebbüslerle bu harbin       durdurulmasına ve dünya barışının tehlikeden kurtarılmasını diler. Cemiyetimiz, yüksek makamınızın, hükümetin milli menfaatlerimize ve BM Anayasası’na aykırı olan kararın iptal edilmesi için TBMM’yi olağanüstü toplantıya çağıracağı ümit ve temennisi ile derin saygılarını arz ve takdim eder.”[1590]

Muhalefet cephesi de kararın alınış şekline tepki göstererek eleştirmiştir. Kararın alındığı günün ertesinde, TBMM’de grubu bulunan iki muhalefet partisi Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ve Millet Partisi (MP) birer bildiri yayınlamışlardır.[1591] Söz konusu bildirilerde, Kore’ye asker gönderme kararı değil, sadece hükümetin kararı kendilerine danışmaksızın ve TBMM’den geçirmeksizin alması eleştirilirken; ana muhalefet partisi CHP’nin Genel Sekreteri Kasım Gülek, 26 Temmuz 1950’de basına verdiği demeçte şunları söylemiştir:

              “Neticeleri, iyi veya kötü ne olursa olsun herhalde çok mühimdir. Memleket ve milletin hayati bir meselesi üzerinde bulunduğundan kimsenin şüphesi yoktur. Böyle bir karar almadan önce, DP iktidarı muhalefetin mütalaasına sormak ihtiyaç ve vazifesinden kendini müstağni saymıştır. 4.500 Türk evladı vatan topraklarından binlerce kilometre uzaktaki bir cephede harp hareketlerine iştirak ettirilirken üç milyondan fazla vatandaşın oyuna dayanan muhalefetle istişareye lüzum görülmemiş olması acıdır. Öyle    zannediyoruz ki, böyle bir hareketin başka demokratik bir ülkede benzeri bulunmaz. Hükümet, CHP’nin fikrini sormaktan neden kaçınmıştır? Bu suale cevap vermek hakikaten güçtür. Hükümetin bundan da ağır hatası, Büyük Millet Meclisi’nden karar almamış olmasıdır 4.500 askerimizin yurtdışında bir çarpışmaya ve Birleşmiş Milletler adına da olsa,  katılmasına hükümet yalnız başına karar verebilir mi?

             Anayasa ve kanunlar bakımından meclis kararı şarttır, işi sadece siyasi icaplar bakımından        mütalaa etsek dahi Büyük Meclis’in kararını almak gene lazımdır.”[1592]

Muhalefetin eleştirileri karşısında, Başbakan Adnan Menderes, 28 Temmuz 1950 günü bir basın toplantısı yaparak, alınan kararı ana hatlarıyla şöyle savunmuştur:

             “... hükümetimizin aldığı karar bir harp kararı değildir. Sulhu koruma teşebbüs ve kararıdır. ... İkinci olarak söyleyeceğimiz cihet ise bu kararın hükümetimizce bütün şümulü ile bilinerek ve inanarak verilmiş olmasıdır. O kadar ki aynı vaziyet karşısında bin defa kalsak her defasında alacağımız karar gene bu olacaktır. Soruyorlar, ordumuzun kuvveti nedir? Etrafımızdaki tehlikenin derecesi nedir? Diğer bazı memleketler kara kuvveti göndermemişlerdir. Bizim kara kuvveti göndermemiz tehlikeyi üzerinize çekmeye sebep olmayacak mıdır? …Birleşmiş Milletler Anayasası’na iltihak etmiş bulunuyoruz. Bu anayasa hükümleri kanunlarımızla tasdik ve kabul olunmuştur. Bu tasdik ve kabulün neticeleri ve bundan doğacak vecaibin ifası Büyük Millet Meclisi’nce hükümete peşinen emredilmiş bulunulmaktadır. Hükümetin aldığı karar Birleşmiş Milletler Anayasası ve binaenaleyh Türk kanunları hükümleri dairesindedir. Meclisi içtimaa davet etmek meselesinin siyasi bir zaruret olduğu iddiasına gelince, derhal söyleyelim ki bu mesele ilk ortaya çıktığında ve Birleşmiş Milletler Umumi Kâtibi hükümetimize müracaat [ettiği zaman] ve gerek hükümetçe buna verilen cevaplar 30/6/1950 tarihli toplantısında Meclise arz edilmiş ve Dışişleri Bakanı tarafından verilen izahatla meselenin hiç bir noktası Meclis’in meçhulü kalmamıştır. Bilindiği bir meseleyi her noktadan tenvir eden izahat ile hükümetimizin açık cevabı, Meclis’ce müttefikan ve alkışlarla kabul edilmiştir Şu halde siyaset bakımından kararımızın meclisin malumat ve tasvibi dışında alınmış olduğu iddiası tamamıyla yersizdir. Dünyanın geçirdiği iki büyük harp ve son birkaç senenin yaşanılan tecrübeleri ile sabit olmuştur ki memleketlerin istiklal ve mevcudiyetleri mutlaka kendi coğrafi hudutlarında müdafaa olunmaz. Sulhta ve harpte dünyaca bir kader birliğine varılmış olduğu bir devirde yaşamakta olduğumuz açık bir hakikattir. Kore’de bayrağımızın dalgalanması en idealist ve en realist gaye ve görüşlerin bir neticesi olacaktır. Uzak diyarlara memleket çocuklarının sevk edilmekte olduğu hakkındaki yazılar, bazılarının üstü kapalı bir tahrik yolunda olduklarını ifşa etmektedir...”[1593]

DP Hükümeti’nin bu tür açıklamalarına rağmen, muhalefet cephesinde hükümetin bu kararı alış biçimine karşı itirazlar ve eleştiriler dinmemiştir. Bu arada, Kore’ye gönderilecek 1. Türk Tugayı’nın[1594] hazırlıklarına başlanırken; DP Hükümeti, 1 Ağustos 1950’de, NATO üyeliği için Türkiye’nin ikinci başvurusunu yapmış, ancak bu başvuru 1950 Eylül’ünde toplanan NATO Bakanlar Konseyi’nde reddedilmiştir.[1595] Kore’ye gönderilecek 1. Türk Tugayı’nın hazırlıklarının tamamlanmasının ardından, bu tugayın personelini taşıyan gemiler 25, 26 ve 29 Eylül 1950 tarihlerinde İskenderun limanından ayrılırken; eşya, malzeme ve araç taşıyan gemiler de 30 Eylül ve 2 Ekim tarihlerinde İskenderun limanından ayrılmışlardır. 18 Ekim 1950 günü Türk askeri Kore’ye ayak basmıştır.[1596]

Türk askerinin Kore’ye ayak basmasının ardından, DP Hükümeti’nin kararına karşı muhalefet cephesinde 25 Temmuz’dan bu yana devam edegelen eleştiri ve tepkilerin doğal bir sonucu olarak, CHP lideri İsmet İnönü 22 Kasım 1950’de TBMM Başkanlığı’na bir gensoru önergesi vermiştir. 1 Aralık 1950 tarihindeki TBMM oturumunda gündeme gelen söz konusu gensoru önergesi, TBMM içtüzüğünün 157. maddesi gereğince gensoruyu gerektirecek işi açıkça gösteren muayyen meseleler gerekçeli olarak belirtilmediğinden iade edilmiştir.[1597]  Ancak, aynı oturumda MP’li Kırşehir milletvekili Osman Bölükbaşı ve Mardin bağımsız milletvekili Kemal Türkoğlu tarafından verilen gensoru önergesi kabul edilerek, gensorunun 11 Aralık 1950 tarihinde hükümet tarafından cevaplandırılması kararlaştırılmıştır. Söz konusu gensoru önergesinde, hükümetin Kore’ye asker gönderme kararının hukuka aykırı olduğuna ilişkin eleştirilerin halen giderilemediği, asker gönderme kararında istinat edilen BM Andlaşması’nın 43. maddesi kapsamında milletlerarası barış ve güvenliğin korunması için BM Güvenlik Konseyi ile devletler arasında, verilecek yardım kuvvetlerinin miktar ve mahiyetini belirleyen özel anlaşmaların yapılmadığı ifade edilerek, hükümetin yetkisiz olarak Kore’ye asker gönderme kararı aldığı vurgulanmış ve bu kapsamda hükümete güvenin açık olarak oylamaya konulması talep edilmiştir.[1598]

Bu çerçevede, TBMM’de 11 Aralık 1950 günü gerçekleştirilen görüşmeler çok çetin geçmiş ve büyük tartışmalar yaşanmıştır. Başbakan Adnan Menderes, hükümetin Kore’ye asker gönderme kararının BM Andlaşması uyarınca ve BM Güvenlik Konseyi’nin aldığı karar çerçevesinde alındığını belirterek, BM statüsünü kabul etmiş olan Türkiye’nin otomatik olarak BM Güvenlik Konseyi’nin aldığı karara uyması gerektiğini ve bu nedenle de TBMM’de karar alınmasına gerek olmadığını ileri sürmüştür. Ayrıca, Başbakan Menderes’e göre Kore’de yürütülmekte olan harekât bir savaş değil, bir tedip ve cezalandırma hareketiydi. Dolayısıyla, Başbakan Menderes’e göre hükümet savaş ilan etmiş değildi. Bu nedenle de 1924 Anayasası’nın 26. maddesi uyarınca TBMM’nin yetkisinde bulunan “savaş ilanı” konusunda da hükümet yetki sınırlarını aşmamıştı. Buna karşılık olarak söz alan MP’li Kırşehir milletvekili Osman Bölükbaşı ise, BM Genel Sekreteri tarafından Türkiye’ye gönderilmiş olan telgrafta Kore’ye yardım yapılmasının tavsiye edildiğini belirterek, bundan dolayı Türkiye’yi Kore’ye asker göndermek mükellefiyetine sokan bir durumun olmadığını ileri sürmüştür. Zira, Bölükbaşı’na göre, BM Andlaşması’na göre, askeri yardımda bulunmak için Türkiye’nin açık bir taahhüdü olsaydı, bu durumda o taahhüdü ifaya davet edilmesi gerekirdi. Değerlendirmelerine BM Andlaşması’nın 39., 40., 41. ve 42. maddelerini referans alarak devam eden Bölükbaşı, bu maddeler gereğince Türkiye’nin asker gönderme mecburiyetinde olmadığına dikkat çekmiştir. Son olarak Bölükbaşı, “savaş ilanı” ve “yabancı ülkelere asker gönderme” yetkilerinin TBMM’ye ait olmasının önemini oldukça çarpıcı bir karşılaştırmayla ortaya koymuştur. Söz konusu karşılaştırmada, idam cezalarının bile TBMM’nin onayından geçirilmesi zorunluluğuna dikkat çeken Bölükbaşı,

             “...Anayasa vatandaş hayatı üzerinde ne kadar hassas durduğunu ifade etmek için böyle bir kaydı koymuştur.  ...Bir tek vatandaşın hayatı üzerinde bu kadar hassas duran bir Anayasa nasıl olur da 42’nci maddeye istinat etmeyen 44’ncü maddeye istinaden Hükümete harice asker gönderme yetkisini verir![1599] ...Görülüyor ki, Anayasamızın ruhuna göre memleket çocukları fiilen çarpışmaya gönderilirken bu Meclisten karar almak lazımdır. Birleşmiş Milletler Andlaşması Hükümete bir salahiyet vermediğine göre bu zaruret büsbütün fazlalaşmıştır.”[1600] sözlerini sarfetmiştir.

Mardin bağımsız milletvekili Kemal Türkoğlu ise, “savaş ilanı” ve “yabancı ülkelere asker gönderme” kararlarının “egemenlik” haklarına taalluk eden bir durum olduğuna ve 1924 Anayasası’nın 4. maddesinin de “Millet adına egemenlik hakkını yalnız Büyük Millet Meclisi kullanır” denildiğine dikkat çekerek, “savaş ilanı” ve “yabancı ülkelere asker gönderme” yetkilerinin yalnız TBMM’ye ait olduğunu ileri sürmüştür. Ayrıca Türkoğlu’na göre, 1111 sayılı “Askerlik Kanunu” ve 2771 sayılı “Ordu Dâhili Hizmet Kanunu”na göre, hükümet Türk vatandaşını askerliğe alır ve onu ancak kendi vatanını, istiklalini ve Cumhuriyeti’ni korumak için kullanabilirdi. Buradan hareketle oldukça ilginç bir tespitte bulunan Türkoğlu’na göre, dünya barışını korumak amacıyla Türk askerinin savaşa sokulması ancak yeni bir kanun çıkarılmasıyla mümkündür ki bundan dolayı TBMM’nin kararı dahi kâfi değildir.[1601]

 Neticede, iktidarın lehte, muhalefetin ise aleyhte konuşmalarıyla dokuz saat süren görüşmeler sırasında, zaman zaman Başbakan ve Dışişleri Bakanı ile Osman Bölükbaşı arasında sataşmalar olmuş ve karşılıklı olarak ağır sözler sarf edilmiştir. Görüşmelerin sonunda, “Kore’ye gönderilen birlik hakkında hükümetçe alınan kararda, Anayasa prensiplerine ve kanunlara aykırı bir cihet görülmemiş olduğuna dair hükümetin verdiği hukuki ve siyasi izahatın onaylanmasına ilişkin önerge”si 39 red, 1 çekimser oya karşılık 311 oy ile kabul edilmiştir.[1602] Diğer bir deyişle, DP Hükümeti’nin Kore’ye asker gönderme kararı dolaylı yoldan da olsa TBMM tarafından onaylanmış oluyordu.

             (d) Birinci Türk Tugayı’nın Savaşa Katılması (28 Kasım 1950), Muharebeler ve Panmunjom Mütarekesi (27 Temmuz 1953)

Türkiye’de iktidar ve muhalefet cephesinde bu gelişmeler yaşanırken, 18 Ekim 1950 günü Kore’ye ayak basmış bulunan 1. Türk Tugayı da savaşa katılmış bulunmaktaydı. Öte yandan, 1950 Ekim’inden itibaren Çin Halk Cumhuriyeti de (Komünist Çin), “gönüllü” adı altında gönderdiği silahlı kuvvetlerle Kore Savaşı’na dahil olmuş[1603] ve Kuzey Kore’ye destek vermeye başlamıştı.[1604]

24 Kasım 1950 günü BM Komutanlığı’nca başlatılan ve Çin Halk Cumhuriyeti-SSCB sınırına sürdürülmesi planlanan genel taarruz, 26 Kasım günü Komünist Çin kuvvetlerinin sürpriz bir şekilde ortaya çıkmasıyla birlikte akamete uğramış ve BM kuvvetlerinin cephesi yarılmıştır. Bu gelişmeyle birlikte, 9. Amerikan Kolordusu’nun, dolayısıyla BM Komutanlığı’na bağlı 8. Ordu’nun sağ yan ve gerisi açılmış ve kuşatılma tehlikesi doğmuştur. Cepheyi ortadan yararak Tokchon’u kuşatan düşmanın bu hatta durdurulması gerekiyordu ki, bu görevi yapacak olan tek birlik 26 Kasım günü Kunuri’de toplanmasını henüz tamamlamış bulunan 1. Türk Tugayı’ydı. Aynı gün harekete geçirilen 1. Türk Tugayı’nın, Kunuri’den Tokchon’a varışı 27 Kasım günü saat 03:00’e kadar sürmüştür. Ancak, 9. Amerikan Kolordusu’ndan gelen yeni bir emirle, kolordunun sağ kanat ve yanına giden yol ve istikametin kapatılması için, 1. Türk Tugayı’nın Choyangmyon Vadisi’ne hareket etmesi istenmiş, bunun üzerine 1. Türk Tugayı ileri yürüyüşünü keserek geriye dönmeye başlamış ve Choyangmyon vadisine yerleşmiştir. Ancak, bu geri dönüş dağınık ve kontrolsüz bir biçimde gerçekleştiği için, artçı görevdeki keşif takımıyla irtibat kesilmiştir. 28 Kasım 1950 günü saat 04:30’da Choyangmyon’daki karargâha ulaşan keşif takımının komutanı ve yanındaki birkaç asker, 27 Kasım gününü 28 Kasım’a bağlayan gecede düşman kuvvetlerinin baskınına uğradıklarını açıklamıştır. İşte bu andan itibaren 1. Türk Tugayı’nın Kore’deki ilk çatışması olan ve bir gün sürecek olan “Wavon Muharebesi” başlamış oluyordu. 1. Türk Tugayı bu muharebeyle düşmanın ileri hareketini bir gün geciktirmiştir. Kore Savaşı’nın ilerleyen safhalarında 1. Türk Tugayı büyük kahramanlıklar göstereceği pek çok muharebeye[1605] girerek, çekilen birliklere zaman kazandırmış ve büyük takdir toplamıştır.[1606] Özellikle, “Kunuri Boğazı ve Sunchon Boğazı Muharebeleri”nde (25 Kasım-1 Aralık 1950) 1. Türk Tugayı’nın, 9. Amerikan Kolordusu’nu ve BM Komutanlığı’na bağlı 8. Ordu kuvvetlerini adeta yok olmaktan kurtarıp, süngü ve dipçik mücadelesiyle geri çekilme yollarını açması tüm dünyada büyük yankılar uyandırmıştır. Böylece Türk ordusu, Milli Mücadele’den 28 yıl sonra ilk kez döndüğü muharebe meydanlarında savaş yeteneğini ve kahramanlığını bir kez daha ortaya koymuş oluyordu. Kore Savaşı’nın ilerleyen sürecinde, 1. Türk Tugayı Kore’deki misyonunu 18 Kasım 1951’de tamamlayarak görevini Kore’ye gelen 2. Türk Tugayı’na devretmiştir. 2. Türk Tugayı da 24 Ağustos 1952 tarihinde görevini Kore’ye gelen 3. Türk Tugayı’na devretmiştir. Son olarak 6 Temmuz 1953’te Kore’ye gelen 4. Türk Tugayı görevi devralarak savaşın sonuna kadar görev yapmıştır.[1607]

Komünist Çin’in kuvvetlerinin Kuzey Kore’ye destek vermeye başlamasıyla birlikte, 1951 yılının Temmuz ayında komünist kuvvetleri hem insan sayısı bakımından hem de silah ve malzeme açısından kuvvetli hale gelmiştir. Bundan dolayı, BM kuvvetlerinin cephe taarruzlarıyla komünist kuvvetlerini kuzeye sürmesi artık mümkün olamamıştır. Dolayısıyla iki taraf açısında da, cephe savaşının bir anlamı kalmayarak, elde ettikleri mevziileri koruma gayretine düşmüşlerdir. BM’nin yeni kuvvetler getirme imkânı da olmadığından, savaşı diplomatik yollarla sonlandırmaya çalışmaktan başka bir yol kalmamıştır. Bundan dolayı, komünist kuvvetlerin radyo konuşmalarıyla ilettikleri mütareke teklifi, 10 Temmuz 1951’de BM Komutanlığı’nca kabul edilerek Seul’un kuzeybatısındaki Kaesong’da mütareke görüşmeleri başlamıştır. Ancak, iki tarafın da meseleyi prestij bakımından ele alması ve özellikle esirlerin değiştirilmesi konusunda yaşanan anlaşmazlıklardan dolayı görüşmeler uzayıp, kesintiye uğrarken, çarpışmalar iki yıl boyunca sürmüştür. Nihayet, 26 Nisan 1953’te tekrar başlayan mütareke görüşmeleri (SSCB lideri Stalin’in 1953 Mart’ında ölmesi ve içerdeki iktidar mücadelesi nedeniyle SSCB mütarekeye razı olmuştur) 27 Temmuz 1953’te “Panmunjom Mütarekesi”nin imzalanmasıyla sonuçlanmıştır.[1608] Mütarekeyle birlikte, Kuzey Kore ile Güney Kore arasındaki sınır yine 38. paralel olarak tespit edilmiş, değişen hiçbir şey olmamıştır. Ancak, Sovyetler de ABD’yi Kore’den çıkaramayacaklarını anlamışlardır.[1609] Öte yandan, “Panmunjom Mütarekesi”nde sözü geçen siyasi konferansın üç ay içinde toplanamaması üzerine, Kore Sorunu’yla birlikte “Hindiçin meselesi”ni de görüşmek için, Sovyet Rusya dahil, BM üyesi olan 16 devlet ile BM üyesi olmayan Komünist Çin, Kuzey Kore ve Güney Kore devletleri delegelerinden oluşan bir siyasi konferansın Cenevre‘de toplanması konusu, ABD, İngiltere, Fransa ve Sovyet Rusya dışişleri bakanlarının Şubat 1954’te Berlin’deki toplantılarında kararlaştırılmıştır. Bu çerçevede, 26 Nisan–15 Haziran 1954 tarihleri arasında gerçekleştirilen konferansta, komünist grubu temsil eden Sovyet Rusya, Komünist Çin ve Kuzey Kore’nin birleşik ve demokratik bir Kore’nin kurulması için yapılması öngörülen seçimlerde BM’nin denetimini kabul etmemeleri yüzünden, konferans hiçbir sonuca ulaşamadan dağılmıştır.[1610]

Kore Savaşı’yla ilgili bu kısmı kapatırken, ilginç ancak önemli olan bir hususu da belirtmekte fayda vardır. “Panmunjom Mütarekesi”yle birlikte Kore Savaşı fiilen sona ermiş gibi gözükse de aslında savaş sona ermemiş sadece karşılıklı olarak durdurulmuştur. Diğer bir deyişle savaş fiilen askıya alınırken, hukuken sona ermemiştir. Zira, “mütareke” olgusu, barış çözümü süresince çarpışmaların durdurulmasını ya da askıya alınmasını ifade etmektedir. Bundan dolayı hiçbir zaman “mütareke”ler bir barış antlaşması yerine geçmezler ve bu nedenle de savaş haline gerçek anlamıyla son vermezler; fakat bunu yapmak için taraflara fırsat sunarlar. Ayrıca “mütareke”ler iki taraflıdır ve genellikle en yüksek otoritelerin onayı olsun olmasın savaşan tarafların geçici veya özel bir beyanına atıfta bulunmasından dolayı “ateşkes”ten ayrılmaktadırlar.[1611] Bazen çatışmaların çetrefilli doğasından dolayı barış antlaşmasının imkânsız göründüğü durumlarda bir “mütareke” de facto statüko halini alır ki “Panmunjom Mütarekesi”yle de esasen böyle bir süreç ortaya çıkmıştır. Ancak bu de facto sürecin de jure süreçle sonlanmadıkça Kuzey Kore ile Güney Kore arasında savaşın tekrar başlaması ve savaşın diğer taraflarının da doğal olarak sürece dahil olması her zaman mümkündür ki, Kuzey Kore ile Güney Kore arasında özellikle tartışmalı batı sınırında zaman zaman yaşanan gerginlikler bu durumu doğrulamaktadır.[1612] Nitekim bazı uluslararası hukuk uzmanları da, savaştan sonra bir barış antlaşması yapılmadığı için Kore Savaşı’nın hukuken sona ermediğini, tarafların teknik olarak hala savaş halinde olduklarını kabul etmektedirler.[1613]

             (e) Değerlendirme

 Çalışmanın ikinci bölümünde de ele aldığımız gibi, BM Andlaşması, uluslararası ilişkilerde kuvvet kullanmayı yasaklarken, uluslararası barış ve güvenliğin korunması ya da bozulan uluslararası barış ve güvenliğin yeniden tesis edilmesi amacıyla, BM düzleminde hem barışçı hem de zorlayıcı önlemler alabilen ve son kertede ortaklaşa kuvvet kullanılmasına da cevaz veren ortak bir güvenlik sistemi öngörmüştür. Andlaşma’nın öngördüğü ortak güvenlik sisteminin merkezinde ise Güvenlik Konseyi yer almaktadır. Bu çerçevede, Güvenlik Konseyi, iki tür yetki ile donatılmıştır:

             i) Andlaşma’nın VI. Bölümü’nde (33.–38. maddeler) düzenlenen, uyuşmazlıkların barışçı yollarla çözümü konusunda vereceği “tavsiye kararı” yetkisi,

             ii) Andlaşma’nın VII. Bölümü’nde (39.–51. maddeler) düzenlenen, uluslararası barışın ve güvenliğin tehdit edilmesi, bozulması ve saldırı durumunda alacağı “bağlayıcı karar” yetkisi.

Güvenlik Konseyi’nin “bağlayıcı karar” yetkisi, uluslararası barış ve güvenliğin korunması ya da yeniden tesis edilmesi amacına dayanmakta olup, bu amacın gerçekleştirmesi için son kertede silahlı kuvvetlerin de kullanılabileceği ve BM üyesi devletlerin uymak zorunda oldukları zorlayıcı önlemleri kapsamaktadır.

Haziran 1950’de Kuzey Kore kuvvetlerinin 38. paraleli geçerek Güney Kore’ye saldırması üzerine patlak veren Kore Savaşı karşısında, BM Güvenlik Konseyi BM Andlaşması’nın 39. maddesi çerçevesinde 82 (1950) sayılı kararını alarak, Kuzey Kore’nin saldırısının uluslararası barışı bozduğunu belirtilerek, çarpışmaların derhal durdurulmasını ve Kuzey Kore kuvvetlerinin 38. paralelin kuzeyine çekilmesi istemiştir. Bu karar Güvenlik Konseyi tarihindeki “uluslararası barış ve güvenliğin” bozulduğuna dair” sayısı üçü geçmeyen kararlarından ilki olması nedeniyle önemlidir. Bu karara rağmen, askeri durumun daha da kötüye gitmesi üzerine Güvenlik Konseyi, BM Andlaşması’nın 41.–43. maddeleri çerçevesinde 83 (1950) sayılı kararını alarak, BM’ye üye devletler Güney Kore’ye yardımda bulunmaya çağrılırken, Kuzey Kore kuvvetlerinin Güney Kore’den çıkartılarak barışın kurulması tavsiye edilmiştir. Bu çerçevede Güvenlik Konseyi, Kuzey Kore’ye karşı harekete geçebilmek için son olarak 84 (1950) sayılı kararını alarak Kore’ye silahlı kuvvet gönderecek üye devletlere kuvvetlerini ABD’nin komutası altında hareket edecek bir birleşik komutanlığın emrine vermeleri tavsiyesinde bulunulmuştur. Böylelikle Güvenlik Konseyi ilk defa “saldırganlık” karşısında “müştereken kuvvet kullanılması”na izin vermiştir. Bununla birlikte bu kararların tüm devletleri bağlayıcı bir nitelikte değil de “tavsiye” niteliğinde olması dikkat çekicidir. Buna rağmen, ABD’nin önderliğinde 16 devlet bu kararlar çerçevesinde Kore’ye asker göndermeyi kabul etmişlerdir. Güvenlik Konseyi’nin bu üç kararı üzerine SSCB’nin 27 Temmuz 1950’de Güvenlik Konsey’ine geri dönmesiyle, Konsey’in ilgili kuvvetlere ilişkin yeni kararlar alamaması karşısında BM Genel Kurul’u devreye girmiştir. Bu çerçevede, Genel Kurul’a gerekli askeri harekâtları yapabilme yetkisinin tanınması için ABD “Barış İçin Birleşme” kararı alınması önerisinde bulunmuştur. Genel Kurul, ABD’nin önerisini dikkate alarak 3 Kasım 1950 tarih ve 377 (V) sayılı “Barış İçin Birleşme Kararı” (Resolution Uniting for Peace) başlığı altında toplanan üç karar kabul etmiştir. Söz konusu kararlarla, Güvenlik Konseyi’nin uluslararası barış ve güvenliğin korunmasına ilişkin olarak sorumluluklarını yerine getirememesi durumunda, Genel Kurul kendisinin yetkili olduğunu bildirmiştir.

Türkiye de Kore Savaşı’na, Güvenlik Konseyi’nin almış olduğu bu kararlar çerçevesinde, BM’nin bir üyesi olarak BM Andlaşması gereğince yüklendiği sorumlulukları yerine getirmek düşüncesiyle 4500 kişilik bir kuvvetle katılmıştır. Bu çerçevede, iktidardaki DP Hükümeti, bu kararı vermesinin nedenini uluslararası antlaşmalardan doğan bir vecibe olarak sunmaya çalışsa da, kararın arkasında esas itibariyle iki sebep yatmaktaydı:

             i) II. Dünya Savaşı sonrasında SSCB karşısında ABD’nin desteğini almak,

              ii) Yine SSCB tehlikesine karşı NATO’da yer almak isteği.

Görüldüğü gibi her iki sebep de, esas itibariyle Türk dış politikasında tarihsel ve coğrafi olarak varolan “güvenlik endişesi”nden kaynaklanmaktadır. (“Güvenlik endişesi” hususu, “Türk Dış Politikasının Genel Çerçevesi” başlığında incelenmişti.) Bununla birlikte, Türkiye’nin Kore Savaşı’na katılımını, Türk dış politikasının iki temel ilkesi olan “Batıcılık” ve “Statükoculuk” ilkesiyle de açıklamak mümkündür. Dünyanın Doğu Bloku-Batı Bloku (Komünizm-Liberalizm) çerçevesinde bölündüğü Soğuk Savaş’ın başlangıcından itibaren tercihini Batı Bloku’ndan yana yapan Türkiye için, Doğu ve Batı bloklarının çatışmasının bir yansıması olan Kore Savaşı’na asker göndermesi bu anlamda tutarlıdır. Yine, II. Dünya Savaşı sonrasında oluşan bölgesel ve küresel dengelerin ortaya çıkardığı “statüko”dan yana olan Türkiye için Kore Savaşı’na asker göndermek “statükoculuk” ilkesi açısından da tutarlı bir davranıştır. Bütün bu nedenlerden dolayı hükümetin Kore Savaşı’na asker gönderme kararı alması, aynı zamanda Türk dış politikasının davranış kalıplarından biri olan “pragmatizm”le de örtüşmektedir.

Diğer taraftan, DP Hükümeti’nin Kore Savaşı’na asker gönderme kararı, anayasaya uygunluk yönünden aykırılık teşkil etmektedir. Zira, DP Hükümeti’nin görevde olduğu sürede yürürlükte olan 1924 Anayasası, “silahlı kuvvetlerin kullanılması ve yabancı ülkelere gönderilmesi” ile “savaş ilanı” konularında TBMM’yi yetkili kılmıştır. Nitekim, 1924 Anayasası’nın 26 . maddesinde “...Devletlerle sözleşme, andlaşma ve barış yapmak, harb ilan etmek, ...gibi görevleri Büyük Millet Meclisi ancak kendisi yapar” denilerek uluslararası andlaşma yapma yetkisini, savaş ya da barış yapma yetkisini bizzat TBMM’ye verilmiştir. Bu bağlamda, Silahlı Kuvvetlerin kullanılmasına izin verme yetkisi de TBMM’ye verilmiştir ve Başkomutanlık makamı TBMM’nin yüce varlığından ayrılamaz addedilerek (40. madde), bu makamın Cumhurbaşkanı tarafından temsil edileceği hükme bağlanmıştır. Bütün bu açık hükümlere rağmen, DP Hükümeti bir Bakanlar Kurulu kararıyla Kore Savaşı’na TBMM’den izin ve yetki almadan Türk Silahlı Kuvvetleri’ni göndermiştir. Hükümetin bu kararı (ayrıntılarını çalışmada da ele aldığımız gibi), siyasi muhalefet cephesinde ve sivil toplum örgütleri cephesinde büyük tepkilere ve eleştirilere yol açmış, bu çerçevede TBMM’de hükümet hakkında gensoru önergeleri verilmiştir. Söz konusu gensoru önergelerinin görüşülmesi sırasında muhalefet tarafından ortaya konan siyasi ve hukuki argümanlara rağmen, DP Hükümeti, Türkiye’nin BM’ye üye olarak BM Andlaşması’na taraf olmasının, bu andlaşmanın yükümlülüklerinin otomatikman yerine getirilmesi sonucunu doğurduğunu ileri sürerek, Bakanlar Kurulu’nun kararının anayasaya aykırı olmadığını savunmuştur. Oysa ki ortada, hem 1924 Anayasası’nın amir hükümleri açısından, hem de Kore’deki olayın tam manasıyla bir “savaş” durumunu yansıtıyor olması bakımından gerçek manada bir “anayasa ihlali” olduğu tartışma götürmezdir. Hükümetin bu durumun farkında olmadığı söylenemez. Zira ortada ciddi bir “anayasa ihlali” olduğu gibi “meşruiyet” sorunu da vardır. Zaten hükümetin parlamento kanadının, hükümet hakkında verilen “gensoru”yu görüşmeye karar vermiş olması da, hükümetin en azından “meşruiyet” arayışı içerisinde olduğunu göstermektedir. Nitekim, ilgili “gensoru” görüşmelerinin sonunda, TBMM’deki DP grubunun vermiş olduğu “Kore’ye gönderilen birlik hakkında hükümetçe alınan kararda, Anayasa prensiplerine ve kanunlara aykırı bir cihet görülmemiş olduğuna dair hükümetin verdiği hukuki ve siyasi izahatın onaylanmasına ilişkin önerge”nin 39 red, 1 çekimser oya karşılık 311 oy ile kabul edilmiş olması, DP Hükümeti’nin Kore’ye asker gönderme kararının dolaylı yoldan da olsa TBMM’ye onaylattırılması anlamına gelmektedir.

             (2) Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)

Tablo 25: Kıbrıs Barış Harekâtı Sırasında Karar Alma Sürecinde Yer Alanlar

Cumhurbaşkanı

Fahri KORUTÜRK

(13.08.1903-12.10.1987)

(6. T.C. Cumhurbaşkanı)

6 Nisan 1973-6 Nisan 1980

Hükümet

1. ECEVİT Hükümeti

(CHP-MSP koalisyonu)

(37. T. C. Hükümeti)

26 Ocak 1974-17 Kasım 1974

Başbakan

Bülent ECEVİT

(28.05.1925-05.11.2006)

Dışişleri Bakanı

Turan GÜNEŞ

(1922-09.04.1982)

26 Ocak 1974-7 Kasım 1974

Milli Savunma Bakanı

Hasan Esat IŞIK

(1916-02.07.1989)

26 Ocak 1974-17 Kasım 1974

TBMM Başkanı

M. Kemal GÜVEN

(1921-)

(12. TBMM Başkanı)

18 Aralık 1973-5 Haziran 1977

Genelkurmay Başkanı

Orgeneral Semih SANCAR

(1911-09.12.1984)

6 Mart 1973-7 Mart 1978

              (a) Makarios’a Karşı Gerçekleştirilen Nicos Sampson Darbesi (15 Temmuz 1974) ve Türkiye’nin İlk Tepkisi

Kıbrıs’ta 1968 Haziran’ında başlayan ve Kıbrıs’a yeni bir düzen getirme amacı taşıyan toplumlararası görüşmeler, altı yıl devam etmesine rağmen, 1974 yılına gelindiğinde en küçük bir mesafe alınabilmiş değildi. Çünkü, Kıbrıs Rum tarafının gayesi, Kıbrıs Türklerine 1960 tarihli Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası’ndaki hakları dahi vermemek ve Kıbrıs Türk toplumunu bir azınlık statüsü içinde tutmak olmuştur ki, böyle bir gayenin ilerisi de şüphesiz ““enosis”” idi. Buna karşılık, Kıbrıs Türk toplumu ve Türkiye ise, geçmiş tecrübelerin ışığında (1963-1964 ve 1967 Kıbrıs Krizleri), Kıbrıs’taki Türk varlığının korunabilmesini, ancak 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası’ndakinden daha fazla haklar ve yetkilerde görmekteydiler. Bu politika, başlangıçtan itibaren federal bir sistem olarak öngörülmüştü. Diğer bir deyişle, Kıbrıs devletinin, Türk ve Rum olmak üzere iki ayrı federe devlete dayanması, Kıbrıs Türk toplumu için en sağlam teminat olarak düşünülüyordu.[1614]

Diğer taraftan 1974 yılına gelindiğinde, Türkiye ile Yunanistan arasında Kıbrıs anlaşmazlığının yanında yeni bir anlaşmazlık konusu daha ortaya çıkmıştı. 1974 Mayıs’ında Çandarlı araştırma gemisinin, Ege Denizi’nin uluslararası sularının bazı bölgelerinde gerçekleştirmiş olduğu sismik araştırmalar, Yunanistan’ın tepkisine sebep olmuş ve Yunanistan kendi kıta sahanlığı içerisinde olduğunu iddia ettiği bu bölgelerde Türkiye’nin başlatmış olduğu bu girişimi Haziran 1974’te verdiği bir notayla protesto etmiştir.

İki ülke arasındaki kıta sahanlığıyla ilgili bu anlaşmazlık devam ederken, diğer taraftan, Kıbrıs Rum toplumu içinde sürtüşmeler yaşanmaya ve Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Archbishop Makarios’un da Atina’yla arası açılmaya başlamıştır. Toplumlararası görüşmelerin uzaması, ““enosis””i gerçekleştirme hedefini taşıyan ve bu sayede Yunan halkının desteğini kazanmak isteyen “Albaylar Cuntası”nı kızdırmaktaydı. Oysa ki Makarios, ““enosis””i uzun vadeli bir mücadele taktiğiyle gerçekleştirme politikasını sürdürmeye devam etmekteydi. Nitekim Makarios, 18 Ekim 1970 tarihinde muhabir Albert Coerant’a verdiği bir beyanatta, “Ben daima Yunanistan ile birleşme taraftarı oldum. Böyle olmakla beraber, bunun bugün için gerçekleşmesinin fazlasıyla güç olduğunu idrak etmiş bulunmaktayım”[1615] demekteydi. Buna karşın, “Albaylar Cuntası”, Kıbrıs’ın Yunanistan’a ilhakının zamanının geldiğini düşünmekte ve Makarios’u bu ilhak için bir engel olarak görmekteydiler. Bu sebeple Atina, adadaki Yunan subayları vasıtasıyla, Makarios aleyhine bir takım faaliyetlere girişerek[1616], onu iktidardan düşürmeye karar vermiş ve sertlik taraftarı Kıbrıs Rumlarını Makarios’a karşı kışkırtmıştır.[1617] Bu gelişmeler karşısında Makarios, 1 Temmuz 1974’te Yunan subayları tarafından yönetilen ve EOKA-B örgütünün militan ihtiyacını karşılayan “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin askerlik hizmet süresini 24 aydan 14 aya indirerek, bu kuvvetlerin mevcudunu önemli ölçüde azaltma yoluna gitmiştir.[1618] Makarios, bununla da yetinmeyerek, 2 Temmuz 1974’te, Yunanistan Cumhurbaşkanı General Phaedon Gizikis’e yazdığı mektupta, “Albaylar Cuntası”nın Kıbrıs üzerindeki faaliyetlerini protesto ederek, Atina’yı Kıbrıs’taki devletin temellerini yıkmaya çalışmakla suçlamış, EOKA-B örgütünün derhal dağıtılmasını ve Yunan subaylarının geri çağrılmasını istemiştir. Ayrıca Makarios, kendisinin “Helenizm”in seçilmiş büyük bir lideri olduğunun da anlaşılması gerektiğini ve bundan dolayı Atina’nın kendisine atanmış bir vali gibi muamele edemeyeceğini bildirmiştir.[1619]

Öte yandan, Makarios’un bu yıllarda izlemekte olduğu dış politika ABD’nin de hoşuna gitmemekteydi. Zira, “Bağlantısız Ülkeler” ile SSCB’nin desteğiyle adadaki İngiliz üslerine ve ABD’nin de zaman zaman bu üslerden yararlanmasına karşı sesini yükselten Makarios’un, adayı Doğu Akdeniz’de önemli bir üs olarak gören ABD’nin sempatisini toplaması beklenemezdi.[1620] Dolayısıyla, ABD açısından, Makarios’un denetimindeki bir Kıbrıs bölgede NATO çıkarlarına yönelik bir tehlike yaratıyordu ve Makarios’un bertaraf edildiği bir “taksim”, bu durumda ideal bir çözüm olarak görünüyordu. Bunun anlamı şuydu: Makarios’a karşı girişilecek ve Türkiye ile Yunanistan’ı karşı karşıya getirmeyecek bir hareket ABD tarafından olumlu karşılanacaktı.[1621]

Makarios’un 2 Temmuz 1974 tarihli mektubu üzerine, aynı gün, “Albaylar Cuntası”nın lideri Tuğgeneral Dimitrios Ioannidis, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” Kurmay Başkanı Tuğgeneral Papadakis ile Albay Georgitsis ve Albay Kombokis’i Atina’ya çağırıp, artık Makarios’un devrilme zamanının geldiğini bildirmiş ve “Apollon Harekât Planı”nın hazırlanmasını emretmiştir.[1622]

Hazırlıklar tamamlandıktan sonra, Makarios’a karşı Yunan hükümet darbesi “Başkanlık Harekâtı” kodu altında, 15 Temmuz 1974 Pazartesi günü sabahı uygulamaya konmuştur. Başlıca hedefler, Başkanlık Sarayı, Uluslararası Havaalanı, Haberleşme Merkezi ve Kıbrıs Radyo ve Televizyon İstasyonu olarak tespit edilmişti. Ancak harekâtın en önemli kısmı Cumhurbaşkanı Makarios’un öldürülmesiydi. Bu amaçla, Başkanlık Sarayı, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” tarafından 25 tank ve çok sayıda komandoyla çevrilmiş ve tanklar Makarios’un Kahire’den dönerken Yunan çocuk temsilcilerini karşıladığı yere doğru ateş açmaya başlamışlardır. Çatışmalar başlar başlamaz, Saray’ı savunan asker mevcudunun beklenenden fazla olması nedeniyle, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” çok fazla zaman kaybederken, koordine noksanlığından da istifade eden Makarios, Başkanlık Sarayı’nın arka kapısından kaçarak Lefkoşa’yı terk etmiş ve Baf’a ulaşmıştır. Saat 13:00’de Lefkoşa’daki direnişin çoğu ortadan kalkarken, Saray’da Makarios’un ölüsünü göremeyen “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”, geriye kalan ne varsa hepsini yakmışlardır. Diğer taraftan, Kıbrıs Radyosu’nda marşlar çalınarak Makarios’un öldüğü haberleri verilmekteydi. Saat 14:50’de, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nce Cumhurbaşkanlığı’na getirilen Nicos Sampson, Kıbrıs Helen Cumhuriyeti’ni ilan etmiştir. Fakat, Makarios’u destekleyen kuvvetlerin bulunduğu Baf üstünlüğünü ve direnme gücünü korumaktaydı. “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”, Makarios’u savunanları kaçmaya zorlamak için deniz üssüne saldırıya geçmişlerdir. Ancak, çatışmalar sırasında kaçan personel haberleşme aygıtlarını tahrip etmediğinden, bu durum, Makarios’un sağ olduğunu tüm dünyaya duyurma ve taraftarlarının yeni hükümeti tanımamaları için teşvikine fırsat vermiştir. 16 Temmuz 1974 Salı günü öğleden sonra “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” Baf’ı ele geçirdikleri zaman, Makarios BM’ye sığınmış ve helikopterle Akrotiri’deki İngiliz üssüne kaçmıştır.[1623]

Kıbrıs’ta bu şekilde Nicos Sampson darbesi gerçekleşirken, o sabah Türkiye’de Başbakan Bülent Ecevit, haşhaş ekim yasağını kaldıran kararını açıklamak üzere haşhaş ekim bölgesi olan Afyon’a ve oradan da Denizli’ye gitmek üzere Etimesgut Havaalanı’nda bulunuyordu. İşte tam o sıralarda, saat 10:25’te, Dışişleri Bakanlığı Yunanistan Dairesi Genel Müdürü Ecmel Barutça’ya iletilen Lefkoşa Büyükelçiliği’nin teleksi, Türkiye için –M. Ali Birand’ın deyimiyle–  “30 sıcak gün”ün başlangıcını temsil ediyordu. Kırmızı bir kâğıdın üzerinde “çok gizli” damgasıyla Ecmel Barutçu’ya uzatılan kâğıtta şunlar yazılıydı:

             “Bugün 08:30 civarında Makarios’a karşı bir darbe olduğu öğrenilmiştir. Başpiskoposun sarayının etrafından ateş sesleri gelmektedir.

             T. C. Lefkoşa Büyükelçiliği”[1624]

Bu haber üzerine, Ecmel Barutçu derhal Başbakan Ecevit’le temasa geçerek[1625] durumu kendisine iletmiş, Başbakan Ecevit ise, yanında bulunan Milli Savunma Bakanı Hasan Işık’a[1626] “Ben hareket ediyorum. Bu aradaki gelişmeleri bana bildirin. Afyon’dan sonraki bölümü iptal eder geri dönerim. Zaten şu andaki haberler yetersiz. O zamana kadar yeni veriler alabiliriz. Akşam, Bakanlar Kurulu’nu toplantıya çağıralım”[1627] diyerek uçağa binmiştir.

 Bu arada, Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreteri İsmail Erez ilgili daire görevlileriyle ilk değerlendirme toplantısını yapmaya başlamıştır. Toplantıya Ecmel Barutçu’yla birlikte iştirak eden NATO Dairesi Müdürü Ercüment Yavuzalp ve diğer daire görevlileri, Kıbrıs’ta gerçekleşen olayın ““enosis”” olduğu ve yapılması gereken şeyin Türkiye’nin müdahale hakkını kullanması gerektiği olduğu yönündeki ortak kanaatlerini dile getirmişler, ancak tam bir değerlendirme yapabilmek için ilave bilgilere ihtiyaç olduğu konusunda mutabık kalmışlardır. Dışişleri Bakanı vekili Hasan Işık da, Etimesgut Havaalanı’ndan döndükten sonra hemen bir toplantı düzenlemiştir. Söz konusu toplantıya, birkaç bakanla[1628] birlikte Genelkurmay Başkanlığı İstihbarat Daire Başkanı Korgeneral Recai Engin, Özel Harp Dairesi Başkanı Tuğgeneral Kemal Yamak ve şube müdürü bazı albaylarla birlikte Ecmel Barutçu ve Ercüment Yavuzalp katılmıştır. Hasan Işık’ın konuyla ilgili olarak katılanların görüşlerini sorduğu toplantıda, Genelkurmay Başkanlığı herhangi bir görüş beyan etmezken (zira, o sıralarda İstanbul’da olan Genelkurmay Başkanı Orgeneral Semih Sancar, Ankara’ya dönmekte olduğu için, Genelkurmay henüz toplanıp bir görüş oluşturamamıştır); NATO Dairesi Müdürü Ercüment Yavuzalp görüşlerini şöyle ifade etmiştir:

             “Darbenin ortaya çıkardığı durum ‘“enosis”’ demektir. Türkiye hükümetleri, Kıbrıs’ta yerleşmiş statüde en ufak değişikliği bile kabul etmeyeceğini, her vesile ile ilan edegelmiştir. Adamlar şimdi bir statü değişikliği değil, statünün tamamını ortadan kaldırıp, adayı Yunanistan’a ilhak anlamına gelen bir ‘olup-bitti’ yapmaktadırlar. Eğer bizim olanaklarımız bir müdahale için yeterliyse, böyle bir müdahaleyi gerektirmek için, bugün ortaya çıkan durumdan daha vahimi düşünülemez. Bu ‘oldu-bitti’ye rağmen müdahale hakkımızı kullanmamak, Kıbrıs’tan vazgeçmekle eş anlamlı olur ve bu konuda ne ağırlığımız, ne de inandırıcılığımız kalır. Ayrıca, böyle bir gelişme bile sineye çekilirse, Ege’deki tutumumuzun da bir inandırıcılığı kalmaz ve Yunanistan bu bölgede de cüretkâr hareketlere girişmek için cesaret kazanır. Kısacası ‘kâğıttan kaplan’ haline düşeriz.”[1629]

Toplantıda, Ecmel Barutçu da olayla ilgili olarak benzer şeyleri daha sert bir üslupla söylerken, görüş bildirmemekle birlikte askerlerin de Dışişleri Bakanlığı bürokrasisiyle aynı kanaatleri paylaştığı yüzlerine yansıyan ifadelerden belli olmuştur.[1630] Hasan Işık daha sonra, “Şimdi Dışişlerinden sadece bilgi istiyorum”[1631] diyerek bu darbeyi “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin mi yoksa “Yunan Alayı”nın mı yaptığını sorarak, eğer “bu darbe Yunan Alayı tarafından yapılmışsa, bunun bir dış müdahale olacağını, Rum Milli Muhafızları’nca yapılmışsa bunun bir iç sorun olarak değerlendirilebileceğini” söylemiştir. Bunun üzerine söz isteyen Ercüment Yavuzalp’e “Siz konuştunuz” diyen Hasan Işık, Yavuzalp’in “Sorduğunuz soru ile ilgili olarak ilave söyleyeceklerim var” demesi üzerine, pek memnun olmamakla beraber Yavuzalp’e söz vermiştir. Bunun üzerine Yavuzalp şunları söylemiştir:

             “Rum Milli Muhafız Ordusu’nun başındaki komutan bir Yunan generalidir. Kurmay başkanı, alay, tabur, bölük komutanlarının hemen hemen tümü, takım komutanlarının bazıları da Yunanlıdır. Tank sürücüleri, radarlarda çalışanlar, hücum botlarının komutan ve mürettebatının tümü de keza Yunanistan’dan gelmiştir. Nazariyatta Rum yönetiminin bir kuruluşu gibi görünen Milli Muhafızlar, fiiliyatta Yunanistan’ın emrinde olup, talimatlarını Atina’dan alır, Yunanistan’ın onayı olmadan hiçbir harekete girişemezler. Bu bakımdan darbenin Yunan Alayı’nca mı, yoksa Milli Muhafızlarca mı yapılmış olması arasında hiçbir fark yoktur. Her iki halde de darbeyi yapan Yunanistan’dır. Kanaatimce, Yunanistan altın bir tabak içinde bize bir fırsat yaratmıştır. Eğer askeri bakımdan bir müdahale yapmamız olanakları mevcutsa, vakit kaybetmememiz ve bu fırsattan yararlanmamız lazımdır.”[1632]

Toplantı sırasında bakanların tutumu ise Mehmet Ali Birand’ın anlatımıyla şöyledir:

             “...Durum önceden yapılan çalışmalara uygundu ve darbe gizli ‘“enosis”’ten başka bir şey değildi. Ancak bazı bakanlar tamamen aksi görüşü ileri sürüyor ve bunu gören Ecmel de sinirinden ve üzüntüsünden adeta eriyordu.

             O toplantıda bulunan bir bakan bana genel havayı şöyle anlattı: Ecmel geldi ve bunun      tamamen ‘“enosis”’ anlamına geldiğini, derhal müdahale edilmesi gerektiğini, hem de hiç tereddütsüz söyledi. Doğrusu Barutçu’nun sözlerinin o anda büyük önemi vardı. Eğer tereddüt etse, bazı diplomatlar veya bakanlar gibi, ‘canım ne olacak biri gitti diğeri geliyor, birbirlerini yesinler bizim daha lehimizedir’ deseydi bu kararı almamız güçleşebilirdi. Ecmel o anda tarihi bir rol oynadı diyebilirim.

             Barutçu’yu derhal destekleyen Maliye Bakanı [Deniz] Baykal ile Devlet Bakanı [İsmail Hakkı] Birler oldu. Onlar da durumun kritik olduğunun farkına varmışlar, Barutçu’nun sözleriyle yanılmadıkları hususundaki kanıları kuvvetlenmişti... Diğerleri, Atatürk-İnönü çizgisindeki barışsal yolun dışına çıkılmasının çelişkiden başka bir şey olmadığını belirtiyorlar ve enerjik bir diplomasinin yararlarına inandıklarını söylüyorlardı. Üstelik büyük devletler ne derdi? Müdahale sanki kolay bir şey miydi? Ordu bu işin altından kalkabilir miydi?”[1633]

Hasan Işık’ın başkanlığındaki bu toplantı öğleye doğru sona ererken, Dışişleri Bakanı Turan Güneş’e de Pekin’den geri dönmesi için telgraf çekilmiştir. Diğer taraftan Başbakan Ecevit’in Ankara’ya dönmesi beklenirken, kimsenin Ankara’dan ayrılmaması gerektiği haberi bakanlara ulaştırılmıştır. Ayrıca, muhtemel bir MGK toplantısı için MGK Genel Sekreteri (Hv.) Orgeneral Nahit Özgür İzmir’den çağrılırken, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Kayacan da Mersin’deki teftişlerini kesip uçakla Ankara’ya hareket etmiştir.[1634]

Türkiye’de gelişmeler bu yönde seyrederken, uluslararası kamuoyunda da olayın yankıları büyümüş ve Dışişleri Bakanlığı’na yoğun bir telgraf, telefon, mesaj trafiği ve elçi ziyaretleri akmaya başlamıştır. BM Genel Sekreteri Kurt Waldheim ve NATO Genel Sekreteri General Joseph Hubert Luns başta olmak üzere, İngiltere, ABD, Fransa ve NATO’nun diğer üyeleri Türkiye’yi soğukkanlı hareket etmeye çağırırken, dünya basınında da darbenin Yunanistan’daki “Albaylar Cuntası” tarafından düzenlendiği haberleri yapılmıştır. Uluslararası arenada resmi düzeyde ilk ve en sert tepki ise “Cunta elini Kıbrıs’a da attı” şeklindeki açıklamayla SSCB’den gelmiştir.[1635]

             (b) Türkiye’nin Kıbrıs’a Müdahale Kararını Aldığı MGK Toplantısı (15 Temmuz 1974) ve Bakanlar Kurulu Toplantısı (15-16 Temmuz 1974)

15 Temmuz 1974 günü öğleden sonra 16:45’de Ankara’ya dönen Başbakan Bülent Ecevit önce Genelkurmay Başkanlığı’na geçerek komutanlarla bir toplantı yapmıştır. Toplantıda görüşlerini,

             “Bu darbe, Yunan Cuntası tarafından düzenlenmiş ve ileride açıkça ‘“enosis””i hedef alan bir harekettir. Durum son derece ciddidir ve hafife alındığı takdirde Türkiye bundan çok zararlı çıkar. Enerjik hareket etmekten başka çıkar yolumuz yoktur. Ben Türk ordusunun yeteneklerine inanıyorum. Derhal gerekli hazırlıklara başlamamız, hem de vakit kaybetmeden yürütmemiz şarttır”[1636]

şeklinde ifade eden Başbakan Ecevit, daha sonra Bakanlar Kurulu’nu toplamış ve Kıbrıs’la ilgili son haberler değerlendirilmiştir. Daha sonra Bakanlar Kurulu’nu ikinci kez toplayan Başbakan Ecevit, toplantı sonrasında dünya kamuoyuna Türkiye’nin görüşünü açıklamıştır. Başbakan Ecevit, “Bu bir Yunan müdahalesidir. Adadaki anayasal düzen yıkılmış, gayri meşru bir askeri yönetim kurulmuştur. Türkiye bunu antlaşmaların ve garantilerin ihlali saymaktadır” derken, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Semih Sancar da “Adada böyle bir olayı bekliyorduk” açıklamasını yapmıştır.[1637]

Bu gelişmelerin ardından saat 19:30’da Bakanlar Kurulu üçüncü kez toplanmış ve toplantıya saat 20:00’da ara verilerek Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk’ün başkanlığındaki MGK toplantısına geçilmiştir. Toplantıda söz alan Maliye Bakanı Deniz Baykal, görüşlerini şöyle dile getirmiştir:

             “...Dünyada nükleer silah dengesinin sonucu beliren yumuşama, uluslararası krizlere karşı tepkileri de değiştirmiştir. Artık direkt müdahale yerine, krizleri durdurma; doğrunun ve hâkimin aranması yerine, bölge krizlerini yatıştırma dönemi başlamıştır. Dolayısıyla krizi başlatan ülke daima avantajlı bir duruma girmektedir. Bunun birçok örneği vardır. Rumlar şimdiye kadar bu politikayla devamlı ileri adımlar atmışlardır. Kıbrıs’taki darbe de           bunun yeni bir örneğidir. İki yol vardır: Ya krize dolayısıyla ‘oldu-bitti’ye göz yumup, arkasından sert demeçler ve diplomatik yollara başvurmakla yetinmek (ki hiçbir zaman sonuç verdiği görülmemiştir), veya krize krizle cevap vermek... Bugünkü darbenin asıl önemli yönü başa Türk ve İngiliz katili Sampson’un gelmesi değil, Yunanistan’ın bir süre sonra güneyimize inmesidir. Kıbrıs’ta Yunanistan’ın izlediği politika son adımını atmak üzeredir... Bu yara mutlaka kesilmelidir.”[1638]

Deniz Baykal’ın bu sözleri aslında CHP-MSP Hükümeti’nce (Cumhuriyet Halk Partisi-Milli Selâmet Partisi) dış politikada izlenmeye başlanan yeni kriz diplomasisine işaret etmekteydi: Olayları ardından izlemek yerine, ülkenin çıkarlarına aykırı olan ancak uzlaşma ile çözülemeyen sorunlarda hakkını fiilen kullanmakta tereddüt göstermemek ve olayların önüne geçmek. Baykal’dan sonra, Başbakan Ecevit de Kıbrıs’ta gerçekleşen darbenin Türkiye’nin güvenliği yönünden önemi üzerinde yeniden durarak, Akdeniz’de Türkiye’nin sıcak karnında bir Yunan adası ve bir Yunan üssü doğacağına işaret etmiş ve şimdi tepki gösterilmediği takdirde Kıbrıs’taki durumun ileride Türkiye için büyük bir tehlike olabileceğine dikkat çekmiştir. Başbakan Ecevit’in diğer bir kaygısı da Türk toplumuna karşı baskı ve katliama girişilmesi yönünde olmuştur. Başbakan Ecevit bu konudaki görüşlerini şöyle dile getirmiştir:

          “Mecbur kalacaklardır. Sampson rejimi bir terör havası yaratmak zorunda kalacak ve ilk hedef olarak da Rum polisi ile Milli Muhafızlar arasındaki Makarios taraftarlarını seçeceklerdir. Bunlar da kurtulabilmek için, daha emin görecekleri Türk köylerine sığınacaklar ve çatışma gerekçesi doğacaktır. Hatta şimdiden bu olayların haberi geliyor. Sampson belki hemen yapmayacak ve bir süre bekleyecektir, ancak biz bu     durumu önlemezsek, birkaç ay sonra her şey yatışınca sözle bu saldırıları durduramayız. Geç kalmış oluruz.”[1639]

Başbakan Bülent Ecevit ve Maliye Bakanı Deniz Baykal’ın bu konuşmalarından sonra, Türkiye’nin bu tip hareketler karşısında ne kadar hazırlıksız olduğunu gösteren sorular ve tartışmalar yaşanmaya başlamıştır toplantıda. Söz konusu sorular ve tartışmalar, ABD ve SSCB’nin göstereceği tepki, Türkiye’ye uygulanabilecek ambargo, ordunun gücü ve hazırlığı noktalarında toplanıyordu. İşte tam bu noktada Genelkurmay Başkanı Orgeneral Semih Sancar söz alarak “Biz hazırız, ancak acaba siz hazır mısınız?” sözlerini sarf ederken, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Kemal Kayacan da “Beyler, ben kayıkla dahi olsa çıkarım. Önemli olan işin bu tarafı değil. Siz siyasi olarak Türkiye’nin haklılığını anlatabilecek ve bizi destekleyebilecek misiniz?”[1640] diyerek, askerlerin Kıbrıs’a bir çıkartma konusunda yıllardır hazırlanmış planlarının olduğunu ortaya koymuştur.

Dört saat süren tartışmaların sonunda Başbakan Ecevit, sorulara cevaplar vererek farklı görüşte olanları ikna etmeye çalışmıştır. Bu çerçevede, dünya kamuoyunun toplu halde Yunanistan’ın karşısında olduğuna ve böylece Türkiye’nin haklılığını savunmak için çok daha iyi koşulların varlığına dikkat çeken Başbakan Ecevit, ordunun bir müdahaleyi gerçekleştirebilecek güçte olduğuna inandığını belirterek, çıkartmanın güçlüğüne rağmen aylardan Temmuz olması ve Rumların kendi içlerinde savaşmalarını Türkiye’nin lehinde faktörler olarak değerlendirmiştir. Başbakan Ecevit’e göre, bu iş yapılacaksa, şimdi yapılmalıydı. Bir daha böyle bir durum ile karşılaşılamazdı ve çok geç olurdu. Şimdi olaylara göz yummak, Türkiye’nin ileride büyük tehlikelere düşmesiyle sonuçlanabilirdi. Başbakan Ecevit, tartışmaları şu sözleriyle bağlamıştır:

          “Kıbrıs’ın bağımsızlığı için hazırlanmış olan Garanti Antlaşması’nın 4. maddesinin işletilmesi ve Sampson düzeninin değiştirilmesi için, adada bir Türk askeri mevcudiyetinin bulundurulması gerekmektedir. Böylece, hem Türkiye’nin, hem de Kıbrıs Türklerinin güvenliğini koruyabiliriz. Hazırlıklar başlamalıdır. Bu arada diğer garantör ülke İngiltere’yle de temas edip, amaçlarımıza kansız varmaya çalışacağız. İngiltere’den sonuç alınmazsa biz hakkımızı fiilen kullanabilmek için hazırlıklarımızı tamamlamış oluruz.”[1641]

Başbakan Ecevit’in bu sözlerinin arkasından, planlar üzerinde görüşmeler başlamıştır. Önce, Kıbrıs’a 24 ve 48 saatlik müdahale planları üzerinde tartışılmış ancak yetersiz bulunmuştur. Zira bu planlar sadece bombardımanla yetiniyordu, oysa, kesin sayıları bilinmemekle beraber, adada binlerce Yunan subayının bulunduğu tahmin edilmekteydi. Bu nedenle Genelkurmay’ın adaya bir çıkartmayı içeren iki safhalı büyük planı üzerinde karar kılınmıştır. Başbakan Ecevit’in komutanlara “Kaç günde hazırlanabilirsiniz?” sorusu üzerine, Cumartesi sabahı (20 Temmuz 1974) çıkartmanın başlatılabileceği cevabı verilmiş ve son olarak da alınacak tedbirler üzerinde (sıkıyönetim, malzeme vs.) görüşülmüştür. Toplantı sonunda MGK’nın Bakanlar Kurulu’na sunmak üzere bu yönde tavsiye kararı alınmıştır.

16 Temmuz 1974 tarihinde saat 01:00’da bakanlara sunulan bu karar itirazları da beraberinde getirmiştir. Kıbrıs’a müdahale edileceğini zımnen de olsa belirten bu karar karşısında bakanların genel eğilimi önce diplomatik yolların denenmesi ve sonuna kadar çaba harcanması yönünde olmuştur. Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk Bakanlar Kurulu toplantısında yarım saat kaldıktan sonra ayrılırken, Başbakan Bülent Ecevit toplantıda, bakanlara Yunanistan’ın artık garantör bir ülke sayılamayacağını ve dolayısıyla İngiltere’yle görüşmeler yapılacağını belirtmiştir. Saat 02:30 civarında sona eren toplantıda Bakanlar Kurulu, Başbakan Bülent Ecevit’e “tam yetki” vermiştir. Söz konusu yetki, İngiltere ve diğer ülkelerle diplomatik temasları yürütmek ve MGK’nın tavsiyelerine uymayı kapsamaktaydı. Ancak Başbakan Ecevit kesin kararını vermiş bulunuyordu: Müdahale yapılacaktı. Zira, İngiltere’nin, Türkiye’nin önerilerini kabul edeceğine pek ihtimal vermeyen Başbakan Ecevit, onlar kabul etseler de etmeseler de müdahale yapma kararlılığındaydı. Eğer Londra beklenmedik bir şekilde, bu askeri harekete katkıda bulunmayı kabul eder ise, bu sadece taktik değişikliğine yol açacaktı. Yani kan dökülmeden ve daha yumuşak bir hareketle sonuç alınacaktı. Çıkartma günü olan 20 Temmuz 1974 Cumartesi gününe kadar hazırlıkların tamamlanması gerekiyordu. Başbakan Ecevit, saat 03:30’da Genelkurmay Başkanlığı’na geçmiş ve komutanlara “...Türk askeri varlığı adaya etkin ve ölçülü şekilde çıkarılacaktır...” şeklindeki yazılı emir imzalanıp verilmiştir.[1642]

             (c) Başbakan Bülent Ecevit’in Muhalefet Liderleriyle Görüşmesi ve Genelkurmay Başkanlığı’nda Hazırlanan Çıkartma ve Harekât Planı (16 Temmuz 1974)

16 Temmuz 1974 gününe gelindiğinde, “Sampson Darbesi” karşısında uluslararası kamuoyundaki tutumlar netleşmeye başlamıştır. Bu çerçevede, SSCB Hükümeti Türkiye’ye bir nota verip, “İsyan dış kuvvetlerce hazırlanmıştır. Sovyet Hükümeti isyancılarla mücadele edenlerin yanındadır” şeklinde açıklama yaparken, Bulgaristan ve Yugoslavya, Yunanistan sınırına kuvvet yığmaya başlamıştır.[1643] Diğer taraftan ABD’nin tutumunda hiçbir kesin belirti hala oluşmamıştır. Olayı Kıbrıs’ın bir iç işi olarak gören ABD açısından en önemli şey, SSCB’yi bu olaydan uzak tutmak ve Batı Bloku ve NATO içinde Türkiye ile Yunanistan arasında vuku bulacak bir askeri çatışmayı önleyebilmekti. Bununla birlikte, öteden beri Makarios’un “Bağlantısız Ülkeler”e ve özellikle de SSCB’ye olan yakınlığından hoşlanmayan ABD açısından sorun, Makarios’a bağlı kuvvetlerin Sampson kuvvetlerine karşı direncinin bir iç savaşa yol açıp açamayacağı, Sampson’un adada yeni bir rejim tesis edip edemeyeceği ve Türkiye’nin adaya müdahalesinin önlenmesi noktalarında düğümleniyordu. Bu düşünce, özellikle ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’in konuyla ilgili olarak yaptığı toplantılarda net bir şekilde ortaya çıkmıştır.[1644] Dolayısıyla ABD’de hâkim olan düşünce, Sampson kuvvetlerinin adayı bir iç savaşa sürüklemeden başarılı olup Sampson’un yeni rejimi tesis etmesiydi. Bunun dolayı ABD yönetimi bir “bekle ve gör” politikası izlemekteydi. ABD’nin bu “bekle ve gör” politikası Başbakan Ecevit’in dikkatini hemen çekmiştir. Çok vakit geçirildiği taktirde gelişmeler Türkiye’nin aleyhine dönebilir ve ABD adada kurulacak olan Sampson Hükümeti’ni tanıyabilirdi. Başbakan Ecevit’in önünde 20 Temmuz 1974 Cumartesi gününe kadar bir hazırlık devresi vardı. Bu devre içinde hem dünyaya gerçek niyetini göstermemesi, hem de tüm diplomatik olanakları denemesi gerekmekteydi. Kabinenin bazı üyeleri varsayımları gözden geçirirken, Başbakan Ecevit, Sampson rejiminin, ne BM ne de NATO baskısı ile oradan uzaklaştırılamayacağına kesinlikle inanmıştı. Hareket etmekte oluşacak bir gecikme, gereksiz bir vakit kaybı Akdeniz’de bir Yunan mevcudiyetine göz yummak, tarihi ve tamiri imkânsız bir hatayla sonuçlanabilirdi. Bütün bu değerlendirmeler ışığında, Başbakan Ecevit temel stratejisi iki aşama içeriyordu:

             i) İngiltere’ye “Garanti Antlaşması” mekanizmasını işletme çağrısı yapmak,

             ii) İlgili temasları yürütmek, gerekirse Londra’ya gitmek ve “Türkiye’nin tüm yolları denediğini” göstermek.

Bu çerçevede, Bakanlar Kurulu toplantısı sonunda, derhal İngiltere’ye müracaat edilmesi kararlaştırılmış ve İngiltere’ye 24 saat içinde cevap verilmesi isteğiyle 1959 tarihli “Garanti Antlaşması’nın işletilmesi için derhal görüşmeler yapılması”nı talep eden bir nota verilmiştir.[1645]

16 Temmuz 1974 sabahı siyasi parti liderleriyle (Adalet Partisi Genel Başkanı Süleyman Demirel, Halkçı Parti Genel Başkanı Fahrettin Özdilek, Demokrat Parti Genel Başkanı Ferruh Bozbeyli, Cumhuriyetçi Güven Partisi Genel Başkanı Turhan Feyzioğlu ve Cumhuriyet Senatosu üyesi Nihat Erim) bir toplantı[1646] yapan Başbakan Ecevit, önceki gece yapılan toplantılarda alınan kararları liderlerle paylaşarak, hükümetin gereksiz müdahalede bulunmama, gerektiğinde ise müdahale etme kararında olduğunu söylemiştir. Buna karşın toplantı sonunda liderlerin izlenimi, hükümetin kararsızlıklar içinde bulunduğu ve Başbakan Ecevit’in Londra’ya gitmekle vakit harcayacağı yönünde olmuştur. M. Ali Birand’a göre, kimse Ecevit’in hazırlıklar için süre kazanmaya çalıştığını anlayamamıştır.[1647]

Diğer taraftan, aynı gün (16 Temmuz 1974) saat 10:00’da Yunanistan Büyükelçisi Dimitris Kosmadopulos, Dışişleri Bakanlığı’na çağrılarak, Dışişleri Bakanı vekili Hasan Işık[1648] tarafından kendisine şunlar söylenmiştir:

             “Kıbrıs’a yapılan dünkü kabul edilemez müdahaleden sonra durum son derece ciddileşmiştir. Türkiye bu gelişmeler karşısında adadaki toplumların haklarını güvence altına alan anlaşma ve sözleşmelere aykırı gelecek hiçbir hareketi kabul etmeyecektir. Türkiye, bu son derece ciddi olaya bugüne kadar güvenle ve saygıyla baktığı tarafın karışmış olduğuna yönelik belirtiler görmektedir. Bu, iki komşu ve müttefik ülkenin ilişkilerini, samimiyetini ve işbirliğini olumsuz yönde etkileyecektir.

             Bu yöndeki niyetlerin ve sorumluluğun bütün Yunanistan için geçerli olduğunu söylemek istemiyorum. ...Ancak, Türkiye ile Yunanistan iki ayrı cephede bulunmaktadır. Dünkü 15 Temmuz operasyonu [Nicos Sampson Darbesi]uzun zamandan bu yana planlanıyordu. Sonuç olarak, Türkiye ile Yunanistan arasında samimi bir ilişki yoktur, ...Lütfen Yunanistan hükümetinin konu ile ilgili resmi görüşlerini bize iletiniz. Darbeyi düzenleyenlerin kim ve amaçlarının ne olduğu hakkında Yunanistan hükümetinin tutumu nedir bize bildiriniz.

             [Büyükelçinin, konuyla ve gelişmelerle ilgili olarak bilgi vermekten yoksun olduğunu söylemesi üzerine Hasan Işık şunları söylemiştir]:

             Türkiye ‘oldu-bitti’lere, bunlar her nereden gelirse gelsin, tahammül etmeyecektir. Kıbrıs’ın içtüzüğü orada yaşayan iki toplumun güvencesini sağlamaktadır. ...Türk hükümeti soğukkanlılığını korumaktadır. Ancak hiçbir durumda adadaki dengenin bozulmasına izin veremez. Özellikle Kıbrıs’ta varolan Yunan muhafız gücüne destek için hiçbir erin ya da mühimmatın gönderilmeyeceğine dair güvence verilmesini talep ediyoruz.”[1649]

Başbakanlıkta ve Dışişleri Bakanlığı’nda bu görüşmeler yapılırken, aynı gün Genelkurmay Başkanlığı’nda da çalışmalar yapılmaktaydı. İlk olarak 1967’de hazırlanmış ve daha sonra duruma göre gözden geçirilmiş “iki safhalı plan” üzerinde Genelkurmay Başkanlığı’nda 4 saate yakın süren bir çalışmanın sonucunda bazı değişiklikler yapılarak, üç kuvvetin (kara, deniz, hava) koordinasyonuyla Kıbrıs’a hem denizden “çıkartma” ile hem de havadan yapılacak “indirme” operasyonlarıyla müdahalede bulunulması kararlaştırılmıştır. Bu çerçevede, Başbakan Bülent Ecevit’in “Sizden Kıbrıs Türklerine denize çıkış sağlayacak, birliklerin güvenlik içinde durabileceği bir köprübaşı tutmanızı istiyorum” şeklindeki sözlerini temel alan Genelkurmay Başkanlığı, Girne sahilinde tutulacak olan 18 km’lik bir şeritle Girne’den Lefkoşa’ya kadar giden ve derinliği de 22 km’yi bulan bir üçgen oluşturmayı sağlayacak şekilde hava, deniz ve kara kuvvetlerinin kullanımını içeren harekât planını oluşturmuştur. Neticede, plana göre ilk safhada (birinci harekât) Kıbrıs’a çıkılıp Girne-Lefkoşa-Gönyeli arasında söz konusu üçgen oluşturulduktan sonra durulacak, siyasi opsiyonlar denendikten sonra sonuç elde edilemezse ikinci safhaya (ikinci harekâta) geçilecekti.[1650]

             (d) Başbakan Bülent Ecevit’in Londra Temasları, TBMM’nin Kıbrıs’a Müdahale İçin Hükümete Yetki Vereceği Toplantının 20 Temmuz 1974 Tarihine Ertelenmesi ve Son Hazırlıklar

Bakanlar Kurulu’nda alınan karar uyarınca Türkiye’nin İngiltere’ye vermiş olduğu ve 24 saat içinde konuyu görüşmek istediğini belirten notasına İngiltere’den olumlu yanıt gelince, Başbakan Bülent Ecevit ve beraberindeki Türk heyeti, 17 Temmuz günü saat 15:30’da Londra’ya hareket etmiştir. Başbakan Ecevit, “Garanti Antlaşması” uyarınca “garantör devlet”lerden biri olan İngiltere’ye, adaya birlikte müdahale etmeyi ve bunun için adadaki İngiliz üslerinin Türkiye tarafından kullanılmasına müsaade edilmesini teklif etmeyi planlamaktaydı. Şüphesiz Başbakan Ecevit, Londra’ya giderken, bu taleplere İngiltere’nin olumlu bir cevap vereceği hesap ve beklentisi içinde olmadığı gibi, İngiltere’nin Türkiye’nin yapacağı bir müdahaleyi de önlemek için çaba harcayacağının da bilinci içerisindeydi. Türkiye için amaç, sonunda nasıl olsa tek başına yapacağı müdahaleden önce, Türkiye’ye itiraz noktasında ileride kimsenin elinde bir bahane kalmamasını sağlamaktı.[1651]

Başbakan Ecevit’in Londra’da İngiltere Başbakanı Harold Wilson ile İngiltere Dışişleri Bakanı James Callaghan’la birlikte gerçekleştirdiği görüşmelerde, İngiltere’nin ne Türkiye’yle beraber bir müdahalede bulunmaya ne de üslerini kullandırmaya niyetinin olmadığı anlaşılmıştır. Görüşmeler sırasında eş zamanlı olarak ABD’yle de temas halinde olan İngiltere, Türk heyetinin görüş ve taleplerini Dışişleri Bakanı Callaghan[1652] aracılığıyla ABD’ye iletmiş ve ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’den gelen cevaplara göre hareket etmiştir.[1653] Bu bağlamda görüşmeler sırasında, İngiltere’nin asıl niyeti, zaman geçirip ortalığın sükûnet bulmasını sağlamak ve Türkiye’nin müdahalesini önlemek üzerine kurulu olmuştur. Bunun için Türkiye’ye Yunanistan’ın da katılacağı bir üçlü toplantı teklif eden İngiltere bu teklifine Türk heyetinden red cevabını alınca, bunun üzerine, ABD Dışişleri Bakanlığı’nın üst düzey diplomatlarından (aynı zamanda Dışişleri Bakanı yardımcılarından) Joseph J. Sisco’nun görüşmelerde bulunmak üzere Londra’ya gelmekte olduğu emrivakisini yaparak Türk heyetini bir süre daha Londra’da tutmaya çalışmıştır.

Bu arada toplanan NATO Konseyi “Sampson Darbesi” karşısında, adadaki Yunan subaylarının çekilmesini ve Makarios düzenine dönülmesini isterken[1654], Ankara’daki ABD Büyükelçiliği’nden ABD’ye iletilen mesajlarda da “darbe sonucu adada oluşturulan yeni rejimle birlikte Kıbrıs Türklerinin anayasal konumlarının bozulduğuna” dikkat çekiliyor ve “Türkiye’nin kabul edebileceği bir statü oluşturulmadığı taktirde Türkiye’nin adaya müdahale edebileceği” bildiriliyordu.[1655] Yunanistan’dan yapılan resmi açıklamada ise, Kıbrıs’taki son gelişmelerin bütünüyle Kıbrıs’ın iç meselesi olduğu, Yunanistan’ın Kıbrıs üzerindeki siyasetinde hiçbir değişiklik olmadığı, bu siyasetin ise Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığının, toprak bütünlüğünün korunması ve toplumlararası görüşmelerin sürdürülmesi yönünde olduğu belirtiliyordu.[1656] Diğer taraftan BM’de bir konuşma yapan Makarios, BM’yi Yunanistan’ın kınanması ve Yunan subaylarının adadan çekilip eski düzene dönülmesi için yardımcı olmaya çağırırken, buna karşılık Yunanistan delegesi, Makarios’u eleştirerek Yunanistan’ın Kıbrıs’ın içişlerine karışmadığını ileri sürmekteydi.[1657]

18 Temmuz 1974 günü Londra’ya gelen Joseph J. Sisco’nun Türk heyetiyle yaptığı görüşmelerde, ABD’nin Türkiye’nin adaya müdahale yönündeki istencini ve direncini kırmaya çalıştığı görülmüştür. ABD’nin endişeleri, Türkiye’nin adaya müdahalesinin bir Türk-Yunan savaşına neden olacağı, SSCB’nin de devreye gireceği ve NATO’da yaşanacak karışıklık noktalarında toplanıyordu. Sisco bütün çabalarına rağmen, Başbakan Ecevit’in kararlılığını görünce, Türkiye’yi tatmin edecek birşeyleri belki koparabileceği ümidiyle Yunanistan’a gitmeye karar vermiş ve dönünceye kadar Türkiye’nin harekete geçmemesini istemiştir. Türkiye’yi tatmin edecek asgari ödünler, Sampson’un derhal işbaşından uzaklaştırılması, Yunan subaylarının geri çekilmesi, Türkiye’nin adada bir askeri güç bulundurması ve Türk bölgelerinin Rumlara tabi olmadan dışarıyla serbest bağlantısının sağlanması olabilirdi, ancak bu çapta bir ödünü Atina’dan koparmanın mümkün olamayacağını Sisco da bilmekteydi. Sisco’nun bu teklifleri Atina’ya iletmeyi kabul etmesinin nedeni, tıpkı 1967 Kıbrıs Krizi’nde Cyrus Vance’nin sağladığı türden bir “mekik diplomasisi” başlatarak had safhada olan gerginliği azaltıp müdahale imkânını ortadan kaldırabileceği umudunu taşıyor olmasıydı. Türk heyetinde bulunan Ercüment Yavuzalp’e göre Başbakan Ecevit bu oyunu görmediğinden değil, aksine diplomatik alanda yapılabileceklerin dosyası tamam olsun diye Sisco’ya “hayır” dememiştir.[1658]

Bu çerçevede Türk heyeti Londra’dan dönmek üzere hazırlanırken, Başbakan Ecevit de görüşmelerle ilgili olarak Türk Büyükelçiliği’nde gazeteci, radyo ve televizyon muhabirlerinin sorularını yanıtlamıştır. Bu çerçevede Başbakan Ecevit, “Yunanistan’la görüşmeye razı mısınız?” şeklindeki bir soruya, “Garantör devlet olarak değil. Zira bizim görüşümüze göre Yunanistan garanti ettiği bir antlaşmayı ihlal eden taraftır. Bir ihlalci ile garantör aynı tutulamaz...” şeklinde cevap verirken; “Barışçı çözümü BM mi bulacak, yoksa Amerikalılar mı?” şeklindeki bir soruya da, “Birleşik Krallık [İngiltere] ve Türkiye yasal olarak, herhangi bir ülkeden çok fazla sorumluluk altındadır. Tabiatıyla, BM’nin de sorumluluğu vardır. Fakat maalesef BM’nin sorumlulukları etkili müeyyideler ile desteklenmemektedir...” şeklinde yanıt vermiştir.[1659]

Diğer taraftan, Türk heyetinin Londra’da olduğu 18 Temmuz 1974 Perşembe günü Ankara’da Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan ve Maliye Bakanı Deniz Baykal siyasi parti liderleriyle toplanmıştır. Toplantıda Türkiye’nin tutumunu ve son gelişmeleri anlatan Erbakan ve Baykal, adaya müdahalenin kaçınılmaz olduğu tezini savunmuşlardır. Demokrat Parti Genel Başkanı Ferruh Bozbeyli ve Cumhuriyetçi Güven Partisi Genel Başkanı Turhan Feyzioğlu da müdahale kararına katılırken, diğer liderler değişik yönlerden kaygılarını dile getirmişlerdir. Örneğin, Cumhuriyet Senatosu üyesi Nihat Erim, Türkiye’nin yanına ABD’yi almadan müdahale etmesi durumunda bunun dünyada sempatiyle karşılanmayacağına ilişkin endişelerini dile getirirken; Halkçı Parti Genel Başkanı Fahrettin Özdilek ise konuya TSK’nın müdahaleye hazırlıklı olup olmadığı ve sonuç alma gücü yönünden yaklaşarak endişelerini dile getirmiştir. Şüphesiz bu toplantıda en çarpıcı ifade ve yorumlar 1967 Kıbrıs Krizi’ni görüp geçirmiş bir karar alıcı olarak AP lideri Süleyman Demirel’den gelmiştir. Hükümetin, Mayıs-Haziran 1974’te Ege’de “kıta sahanlığı” konusundaki girişimini “maceracılık” olarak değerlendiren Demirel, müdahale konusundaki endişelerini şöyle dile getirmiştir.

             “ ‘Müdahale edelim’ mantığı hareket noktası olamaz. Bazen bela üzerimize gelirse o zaman da kaçınılmaz olur. Johnson ‘Savaşın sonu söylenmez, savaş yapılır’ diyor. 1967’de önce Bakanlar müdahale kararı aldı, askerlere tebliğ edildi. Komutanlardan biri ‘hedef nedir?’ diye sordu. Müdahale yapalım diye yola çıkılmaz. Biz cihan devleti değiliz ki, üstelik yalnız başımıza da yapamıyoruz. Hükümetler ‘ne olursa olsun’ diye iş yapamazlar. Basın veya kamuoyu tazyik yapıyor diye Balkan Harbi’ne girdik, ne oldu?... Hedefimiz nedir? Makarios’u geri getirmek için savaşa girilmez. Bugün dünya kamuoyundaki yerde de Türkiye gözükmüyor, Makarios var. Neyin takipçisidir Türkiye? Dünya kamuoyu Makarios’u geri getirirse, dünkü duruma dönülür ve bizim söyleyecek sözümüz kalmaz. ...Savaş ve müdahale ne için? Neye azimliyiz, neye kararlıyız? Bunların iyi düşünülmesi ve zamanın iyi seçilmesi lazımdır. Türk halkı ne savaş ister, ne de istemez. Hükümetlerin görevi vatandaşın yapamadığı hesabı yapabilmektir...

             ...Bugün Kıbrıs’ta 4 bin mücahit bulunmaktadır. İnönü, bu kaynağın gereğinde kullanılmasını isterdi... Bugünkü darbe idaresinin Makarios’tan farkı nedir? Sanki Makarios iyiydi de bunlar mı kötü? Aralarında ne fark var? Anlaşmalar da artık kâğıt üzerinde kalmıştır. Bugüne kadar yaratılmış olan Türk toplumunun hakları önemlidir asıl. Türkiye’nin bir tez sahibi olması       gerekmektedir. Amerika size ‘ne istiyorsunuz?’ diye soruyor... Ne söyleyeceğimizi bilmeliyiz.”[1660]

 AP lideri Demirel’in bu sözlerine karşılık Maliye Bakanı Deniz Baykal ise şunları söylemiştir:

             “Hükümette belirsizlik olduğu kanısındasınız galiba. Yanlış bir kanı bence. Belirsizlik hükümette değil, olayın kendisindedir. 1967’de olay belliydi. Yunanistan asker yığmıştı ve biz ‘çek’ dedik, çekti. Bugün 650 subayı ‘çek’ dersek hedefimiz belli olur, ancak meselenin temeli halledilmez. Yunanistan 1967’de askerini çekti, ancak zamanla yine asker yollayarak darbe düzenleyecek duruma geldi. Demek ki 1967’de biz sadece geçici bir değişikliği ortaya çıkarmışız. İşin temelini halledememişiz. ...‘Cuntayı çekin’ desek, o   da hedef olamaz. Koşullar yatışınca yeniden getirebilirler. Makarios’un başa geçmesi        için bu mücadeleye girilmez... Yunanistan kemirme politikası uyguluyor. İşte bizim de         şimdi bir fiili durum yaratmamız gerekiyor. Bir adım atıp, Türk toplumuna bir köprübaşı sağlayalım, sonra da oturup konuşalım diyoruz. Bir köprübaşı elde etmeden çözüme varılacağına artık inanmıyoruz. Yıllardan beri bunun sayısız deneylerini geçirdik. Artık şahsiyetli bir politikayla fiili durum yaratmalıyız. Bugünkü kadar da elverişli koşullarla bir daha karşılaşamayabilir ve Türkiye’nin menfaatlerine ağır bir darbe indirmiş oluruz. İki noktaya dikkat etmek istiyoruz: 1) Ordumuz güçlüdür. Geçmişin deneyleri değerlendirilmiştir, 2) Amerika’yı hiç değilse karşımıza almamak... Müdahalenin dışında bir istekle Kıbrıs konusunu lehimize çeviremeyiz. Olup bitenleri görmeyen bir Türkiye artık yoktur. Her yönden haklıyız. Sınırlı ve somut hedefler gütmek uzun sürede bir ‘“enosis”’i önleyemeyecektir. Bu anlaşılmıştır.”[1661]

Toplantı boyunca, AP lideri Demirel adaya müdahale noktasında hedefin ne olacağı konusundaki ısrarını sürdürmüş, fiili durum yaratılarak masaya güçlü bir şekilde oturulacağı tezine ise karşı çıkarak

             “Türkiye’nin bir gücü varsa, bu güç adaya çıkılmadan da isteklerini yaptırır. Hele çıkalım, sonra düşünürüz görüşünü ben macera sayarım. Müdahaleye ne gerekçe vereceksiniz? ‘Makarios gitti’ mi diyeceksiniz yani... Madem ki öyle, biz de orada Türk Cumhuriyeti’ni ilan edelim.” [1662]

sözlerini sarfetmiştir. DP lideri Bozbeyli “Süleyman Bey Yunanistan’ın adayı istilâsı olacaktır gerekçe” deyince Demirel, “Böyle bir hareket Türk-Yunan savaşı anlamına gelir. Bunu iyi bilin. Böyle bir macerayı göze alabiliyor musunuz?”[1663] sözlerini sarf etmiştir. Toplantı sonunda Başbakan Ecevit’in TBMM’nin toplantısını 20 Temmuz 1974 Cumartesi gününe erteleme konusundaki isteğini liderlere ileten Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan, bu konuda liderlerden olumlu yanıt almıştır.

Bu çerçevede 18 Temmuz 1974 Perşembe günü “dış siyasi olayların meydana getirdiği şartları görüşmek üzere” “olağanüstü” toplanan TBMM’nin gizli oturumunda yapılan görüşmeler sırasında Başbakanlık tarafından TBMM Başkanlığı’na sunulan “Dış siyasi olayların meydana getirdiği şartları görüşmek üzere toplanmış bulunan TBMM’nin çalışmalarının 20 Temmuz 1974 Cumartesi günü saat 15:00’e kadar ertelenmesine ilişkin Başbakanlık Tezkeresi” kabul edilmiştir.[1664] Kıbrıs’a yapılacak olan “çıkarma”nın gününün 20 Temmuz 1974 Cumartesi olduğu düşünüldüğünde, hükümetin isteğiyle TBMM’nin bir sonraki oturumunun “çıkartma” gününe ertelenmesinin nedeni anlaşılabilir olmaktadır. Türkiye’nin siyasi ve askeri hareketlerini büyük bir dikkatle gözleyen dünyaya karşı, hükümetin TBMM’den yetki almak zorunda olması nedeniyle, o tarihten önce Türkiye’nin Kıbrıs’a bir “çıkartma” yapamayacağı fikrini dış dünyada uyandırabilmek ve dolayısıyla harekâtın “baskın” niteliğini sağlayabilmek için böyle bir yola gidilmiştir.

19 Temmuz 1974 Cuma günü saat 02:00 civarında Türkiye’ye dönen Başbakan Bülent Ecevit, Genelkurmay Başkanlığı’na geçerek son hazırlıklar konusunda kuvvet komutanlarıyla görüşerek, Bakanlar Kurulu’nu toplayacağını ve onlara da son durumu anlatacağını söylemiştir. Kuvvet komutanlarıyla görüşme sırasında Başbakan Ecevit, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin üslerine ve saptanmış hedeflere karşı yapılacak hava ve deniz bombardımanın kısa kesilmesini istemiştir. Zira Başbakan Ecevit’e göre, böylesine ağır bir bombardımanda gerçekleşecek sivil ölümleri karşısında Türkiye’nin haklılığı dünya kamuoyunda zayıflayacak ve harekâtın insancıl yönüne gölge düşecekti. Kuvvet komutanları Başbakan Ecevit’in bu önerisini kabul etmişlerdir.[1665] Diğer taraftan, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Kemal Kayacan’ın “Sayın Başbakan, benim çıkartma teknelerim saatte 6 mil yaparlar. Planlara göre hareket edebilmek için benim hareket emrini bu sabah 08:30’da vermem gerekir. Planlara göre adaya saatinde kapak atabilmek için 20 saate ihtiyacım var” şeklindeki önerisi[1666] Başbakan Ecevit’e de uygun gelmiştir, çünkü, gemilerin Bakanlar Kurulu toplantısı bitmeden denize açılması doğru olmazdı. Toplantı sonunda Başbakan Ecevit Genelkurmay’dan ayrılacağı sırada, 1964 ve 1967 deneyimlerini hatırlarında tutan kuvvet komutanlarının hislerine tercüman olan Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Kayacan’ın “Sayın Başbakan, eğer gerçekten adaya çıkacaksak orduyu gemiye bindirelim. Eğer son dakikada geri döneceksek, ne biz komutan olarak, ne de siz Başbakan olarak kalabiliriz” şeklindeki sözlerine Başbakan Ecevit’in cevabı tereddütsüz olmuştur: “Merak etmeyin. Oyalamalarla geçirecek vaktimiz yok.”[1667]

Genelkurmay’dan ayrıldıktan sonra Bakanlar Kurulu’nu toplayan Başbakan Ecevit, “Tek başımıza hareket etmekten başka çıkar yolumuz kalmamıştır” diyerek müdahale kararını Bakanlar Kurulu üyelerine açıklamıştır.[1668] Aynı gün Bakanlar Kurulu 7/8612 sayılı kararıyla bazı illerde sıkıyönetim ilan etmiştir.[1669] Bu çerçevede Türkiye’de hazırlıklar büyük bir gizlilik içerisinde yürütülürken, İngiltere ve ABD büyükelçileri Dışişleri Bakanlığı’na gelip giderek Türkiye’nin müdahalesini önleme gayreti içerisinde olmuşlardır. Bu arada Ankara, ABD Dışişleri Bakanı yardımcılarından Joseph J. Sisco’nun Atina’dan getireceği haberi beklemeye başlamıştır. Ancak Başbakan Ecevit, Sisco’nun Ankara’da kalmaması için ABD Büyükelçiliği’yle temasa geçilmesini istemiştir. ABD Büyükelçiliği’nden alınan cevap Sisco’nun görüşmede bulunmak üzere Ankara’da kalacağı yönünde olmuştur. 19 Temmuz 1974 Cuma gecesi 22:45 civarında Atina’dan fazla bir şey koparamadan Ankara’ya dönen ve ABD Büyükelçiliği’ne kapanan Sisco’yla birlikte bir Amerikan heyeti, 20 Temmuz 1974 Cumartesi günü saat 01:45’te Başbakanlık’a gelerek Başbakan Ecevit ve Türk heyetiyle görüşmeye başlamışlardır. Saat 03:30’a gelindiğinde harekâtın başlamasına az bir süre kalmasına rağmen Sisco hala Başbakan Ecevit’i ikna etmeye çalışmaktaydı. Bu amaçla Sisco’ya destek çıkmak için, Başbakan Ecevit’in insancıl ve şair yönüne dikkat çekerek insanların öleceği bir müdahaleye nasıl kalkışacağını soran ABD Büyükelçisi Macomber’e Başbakan Ecevit, “Bu benim insancıl tarafımla hiç çelişmiyor. Zira biz şimdi harekete geçmezsek, ileride çok daha büyük savaşlar çıkabilecek ve çok daha fazla kan dökülecektir”[1670]  cevabını vermiştir. Bu cevap üzerine Sisco en büyük ve son kozunu oynayarak Başbakan Ecevit’e, “Sayın Ecevit, bana 48 saat süre verin, size bir Amerikan formülü getireyim” demiştir. Ancak Başbakan Ecevit’in bu teklife de yanıtı son derece kararlı ve net olmuştur:

             “Bundan 10 yıl önce de bu odada aynı şekilde bir toplantı yapılmıştı. O zaman siz de, biz de hata ettik. Sizin hatanız elimizi kolumuzu bağlayarak bizi durdurmaktı. Bizim hatamız da size uymaktı. Tarih tekerrür edebilir, ancak tarihteki hataları tekrar etme mecburiyeti yoktur. 10 yıl önceki hatayı tekrar etmeyeceğiz. Sizi dinlemeyeceğiz. Umarım ki siz de 10 yıl önceki hatanızı tekrarlamazsınız. O hata yüzünden Türk-Amerikan ilişkileri 10 yıldır bozuk kaldı. Ancak biz yeni yeni düzeltmeye başlayabildik. Yine 10 yıl önceki o hata yüzünden, Türk-Yunan ilişkileri ne hale geldi. Kıbrıs ne hale geldi, görüyorsunuz.”[1671]

Bu sözlerin ardından Başbakan Ecevit saatine bakarken, durumu bütün netliğiyle anlayan Joseph J. Sisco harekâtın başlamak üzere olduğu ve havaalanlarının kapanacağı cevabını aldıktan sonra Başbakanlık’tan ayrılırken, Başbakan Ecevit’in ricası üzerine gazeteciler Sisco’ya tek bir soru dahi sormamıştır. Sisco ayrıldıktan sonra süratle Bakanlar Kurulu’na bilgi veren Başbakan Ecevit Genelkurmay’a geçerek komutanlara başarılar dilemiştir. Saatler 20 Temmuz 1974 Cumartesi sabahında 05:05 gösterirken, ilk jet uçağının havalanmasıyla birlikte Kıbrıs Barış Harekâtı’nın[1672] ilk safhası başlamış oluyordu.

Harekâtın başladığı bilgisi 05:45’te Dışişleri Bakanlığı’na çağrılan Yunanistan Büyükelçisi Kosmadopulos’a Dışişleri Bakanı Turan Güneş tarafından şu sözlerle ifade edilmiştir:

             “Türk hükümetinin, Garanti Antlaşması’nın 4. paragrafı 2. fıkrasını yürürlüğe sokmaya karar verdiğini belirtmek isterim. Türk hükümetinin bu kararı bütünüyle anlaşma maddeleri çerçevesinde olup, Kıbrıs’taki durumu anlaşmalar gereğinde yeniden düzeltmeyi öngörmektedir. Türk birlikleri, adada bulunan güçler ateş açmadıkça silah kullanmayacaktır. Aynı güvenceler Sn. Sisco’ya da verilmiştir. Türk hükümetinin bu kararı Yunanistan ile savaşma amacı taşımamaktadır. Bilakis bu kararından sonra Yunanistan ile anlaşma ortamı yaratılacağını ümit etmektedir. Türk hükümeti, NATO üyesi Türkiye ile Yunanistan arasında              iyi ilişkiler kurulması gerektiğine inandığını tekrarlamak istemektedir.”[1673]

Saat 06:10’da ise Başbakan Ecevit basın-yayın organlarına harekâtın başladığına ilişkin şu açıklamayı yapmıştır:

             “Türk Silahlı Kuvvetlerinin Kıbrıs’a indirme ve çıkarma harekâtı başlamış bulunuyor.        Allah   milletimize, bütün Kıbrıslılara ve insanlığa hayırlı etsin. Bu şekilde insanlığa ve barışa büyük hizmette bulunmuş olacağımıza inanıyoruz. Öyle umarım ki, kuvvetlerimize ateş açılmaz ve kanlı bir çatışma olmaz. Biz aslında savaş için değil, barış için, yalnız Türklere değil, Rumlara da barışı getirmek için adaya gidiyoruz. Bu         karara ancak tüm politik ve diplomatik yolları denedikten sonra mecbur kalarak vardık. Bütün dost ülkelere, bu arada son zamanlarda yakın istişarelerde bulunduğumuz dost ve müttefiklerimiz Birleşik Amerika’ya ve İngiltere’ye meselenin müdahalesiz halledilebilmesi, diplomatik yollardan halledilebilmesi için gösterdikleri iyi niyetli çabalar için şükranlarımı belirtmeyi borç bilirim. Eğer bu çabalar sonuç vermediyse,         elbette sorumlusu, bu iyiniyetli gayretleri gösteren devletler değildir. Tekrar bu hareketin insanlığa, milletimize ve tüm Kıbrıslılara hayırlı olmasını dilerim. Allah’ın milletimizi ve bütün insanlığı felaketlerden korumasını dilerim.”[1674]

             (e) Birinci Kıbrıs Harekâtı ve BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) Sayılı Kararı (20-22 Temmuz 1974)

20 Temmuz 1974 Cumartesi sabahı saat 05:25’te Türk jetleri, “çıkartma” harekâtı başlamadan önce, Girne’nin 7,5 km batısındaki Pladini Plajı’nın (Yavuz Plajı) gerisindeki dağlarda önceden belirlenen hedefleri bombalamaya başlarken; diğer taraftan başlayan hava indirme harekâtıyla, “Hava İndirme Tugayı”nın “1. Paraşüt Taburu” Pınarbaşı mevkiine, “2. Paraşüt Taburu” ise Gönyeli mevkiine saat 06:05’te indirilmeye başlamıştır. “Kıbrıs Barış Harekâtı”nda Kıbrıs’a ilk ayak basan askerlerden oluşan bu taburlar ciddi bir ateşle karşılaşmazken, saat 11:15’te indirilecek[1675] olan 3. ve 4. taburlar yoğun topçu ve havan ateşinden dolayı bir hayli zorlanmışlar ve dağınık olarak inebilmişlerdir. Öte yandan, Komando Tugayı’na bağlı 1. Komando Taburu 72 adet helikopterle[1676] saat 08:20’den itibaren Pınarbaşı mevkiine inmeye başlamışlardır. Komando Tugayı’nın diğer taburları (2. ve 3. taburlar) saat 11:45 ve 15:45’te Pınarbaşı’na ve Gönyeli mevkiine indirilirken; Nevşehir Jandarma Komando Taburu saat 18:45’te Hamitköy’e indirilmiştir. Hava indirme harekâtı bu şekilde gerçekleşirken, Türk çıkartma filosu 21 saatlik bir yolculuktan sonra Girne’nin 7,5 km batısındaki Pladini Plajı’na vararak 08:57’den itibaren çıkartma araçları sahile kapak atmışlardır.[1677] Bu şekilde “Kıbrıs Barış Harekâtı”nın yoğun çatışmalarla 3 gün sürecek olan ilk safhası (I. Kıbrıs Harekâtı) başlamış oluyordu.

20-22 Temmuz 1974 günleri arasında süren I. Kıbrıs Harekâtı’nın birinci gününün gecesi “Kıbrıs Barış Harekâtı”nın kritik dönüm noktasını teşkil etmiştir. Zira, 20 Temmuz gecesi “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” ve adadaki Yunan Alayı’nın, Türk Alayı’nın ve adaya ayak basan taburların kontrolü altındaki Girne-Lefkoşa-Gönyeli üçgenini Ortaköy civarından yarmak ve Girne-Lefkoşa yolundaki Boğaz bölgesini ele geçirmek için tank ve ağır silahlarla başlatmış oldukları şiddetli saldırı karşısında, Türk askerleri sabaha kadar cansiperane bir direnç göstermişler ve sabah devreye giren Türk jetlerinin saldırılarıyla birlikte Yunan Alayı’nın ve “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin saldırıları püskürtülmüştür. (Bkz. Harita 1) Harekâtın ikinci ve üçüncü günleri sırasındaki en önemli kayıp ise deniz ve hava kuvvetlerinin iletişim kopukluğu yüzünden “Kocatepe” savaş gemisinin Yunan savaş gemisi zannedilerek, Türk jetlerince batırılmış olmasıdır.

“Kıbrıs Barış Harekâtı”nın başladığı gün TBMM de öğleden sonra saat 15:00’te toplanmıştır. TBMM Başkanlığı’na Başbakan Bülent Ecevit’in sunduğu tezkere şöyledir:

             “Türkiye Büyük Millet Meclisi Sayın Başkanlığı’na,

             Dış siyasi olayların ortaya çıkardığı ağır şartlar sonunda ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 16.3.1964 gün ve 93 sayılı, 17.11.1967 gün ve 148 sayılı kararlarıyla verilen izne dayanılarak Kıbrıs’a yapılan indirme ve çıkarma harekâtının meydana getirmesi muhtemel ihtilaflar karşısında gerekliliği, sınırı ve miktarı Hükümetçe takdir ve tayin olunacak şekilde Türk Silahlı Kuvvetleri’nin yabancı ülkelere gönderilmesine Anayasa’nın 66’ncı maddesi uyarınca izin verilmesine karar ittihazını arz ve teklif ederim.

             Saygılarımla

             Bülent Ecevit

             Başbakan”[1678]

Harita 1: 20-22 Temmuz 1974 Tarihlerinde Kıbrıs Barış Harekâtı’na İlişkin Askeri Durum

22 Temmuz 1974 günü saat 17:00 itibariyle Türk birliklerinin kontrol ettiği alan

20/21 Temmuz 1974 gecesi

Rum ve Yunan kuvvetlerinin

Türk birliklerine yoğun saldırıda bulunduğu  hatlar

Kıbrıs’ta çatışmaların sürdüğü 20 Temmuz 1974 gecesi BM Güvenlik Konseyi de toplanarak taraflara ateşkes çağrısında bulunan 353 (1974) sayılı kararını almıştır. Söz konusu karar şöyleydi:

             “Güvenlik Konseyi,

             Kıbrıs’taki son gelişmelerle ilgili olarak Genel Sekreterin 1779. toplantıda sunduğu raporu dikkate alarak, Kıbrıs 6. Başkanı’nın ve Kıbrıs, Türkiye, Yunanistan ve diğer üye ülkelerin temsilcilerinin demeçlerini de dikkate alarak, adadaki son gelişmelerle ilgili olarak yaptığı bugünkü toplantısında, Şiddete başvurulması ve hala kan dökülmesini derin bir üzüntüyle karşılayarak,

             Uluslararası barış ve güvenlik için ciddi bir tehdide yol açan ve bütün Doğu Akdeniz bölgesinde fevkalade infilaka müsait bir durum yaratan bu durumdan ciddi endişe duyarak,

             Uluslararası andlaşmalarla kuruluş ve garanti altına alınmış Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Anayasa düzeninin yeniden iadesi gereğinin de aynı ölçüde üzerinde durarak,

             4 Mart 1964 tarih ve 186 sayılı (1984) Güvenlik Konseyi kararı ile aynı konuda Güvenlik Konseyi’nce daha sonra alınan kararları hatırlatarak,

             Birleşmiş Milletler Antlaşması’nın 24. maddesi uyarınca uluslararası barış ve güvenliğin sürdürülmesindeki başlıca sorumluluğunu müdrik olarak,

             1) Bütün ülkeleri Kıbrıs’ın egemenlik, bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne saygı göstermeye          çağırır,

             2) Hâlihazır çatışmaya taraf olan bütün ilgilileri, ilk tedbir olarak, bütün çatışmaları durdurmaya çağırır ve durumu daha da vahimleştirecek herhangi bir hareketten kaçınmalarını ve azami dikkatle hareket etmelerini ister,

             3) Kıbrıs Cumhuriyeti’ne birinci icra paragrafına aykırı olarak yapılan yabancı askeri         müdahaleye derhal son verilmesini talep eder.

             4) Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Başpiskopos Makarios’un 2 Temmuz 1974 tarihli mektubunda talep ettikleri de dahil olmak üzere, uluslararası antlaşmaların verdiği izinle Kıbrıs’ta bulunanlar dışında Kıbrıs Cumhuriyeti’ndeki bütün yabancı askeri personelin gecikmeksizin geri çekilmesini talep eder.

             5) Bölgede barışın ve Kıbrıs’ta anayasal hükümetin yeniden teessüsü için gecikmeksizin müzakerelere girişmelere ve Genel Sekretere bilgi vermeleri için Yunanistan’a, Türkiye’ye ve Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda Birleşik Krallığı’na [İngiltere] çağrıda bulunur.

             6) Görevin yerine getirilebilmesi için bütün tarafları Birleşmiş Milletler Barış Gücü’yle işbirliğine çağırır.

             7) Durumu sürekli olarak izlemeyi kararlaştırır ve en kısa zamanda barışçı şartların iadesini temin maksadıyla diğer tedbirlerin alınması için uygun göreceği tarzın rapor vermesini Genel Sekreter’den ister.”[1679]

Gerek ABD’nin Türkiye ve Yunanistan nezdindeki girişimleri, gerekse Kıbrıs’taki “çıkarma”nın askeri durumu dolayısıyla, Türkiye, BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) sayılı kararını kabul ederek, 22 Temmuz 1974 günü saat 17:00’dan itibaren bu karara uymaya başlamıştır.

20-22 Temmuz 1974 tarihleri arasında süren birinci harekât sonrasında Türk ordusu Girne-Lefkoşa-Gönyeli üçgeninde tutunabilmekle beraber askeri açıdan bazı olumsuzluklar varlığını sürdürmekteydi. Türk ordusu mevcut durumu itibariyle adanın ancak %7’sine yerleşebilmişti. Diğer bir deyişle, yaklaşık 40.000 kişilik bir askeri kuvvet bütün askeri teçhizatıyla birlikte 348 km²’lik dar bir alana yığılmıştır ki, böylesine büyük bir kuvvetin herhangi bir askeri saldırı karşısında bu dar alanda hareket yeteneği son derece sınırlıydı. (Bkz. Harita 1) Nitekim bu husus, Cenevre’deki görüşmelerden bir sonuç elde etme çabaları sürerken Türk siyasi ve askeri karar alıcılarını sürekli endişelendirmiş ve bu endişe ikinci harekâtın başlayacağı 14 Ağustos 1974 tarihine kadar devam etmiştir. Diğer taraftan, adadaki Türk nüfusunun yaklaşık %65’nin coğrafi dağılım olarak hala Rumların denetimi altındaki bölgelerde yaşıyor olması da Türkiye’yi endişeye sevk etmekteydi.

Türkiye’nin BM’nin ateşkes çağrısını kabul etmesi ve askeri harekâtı genişletmemesi kararı uzun süre kamuoyunda tartışılmıştır. Özellikle hükümetin MSP kanadı, Kıbrıs “çıkarma”sını bir iç politika malzemesi olarak kullanmak isteğiyle uç noktada demeçlerle kamuoyunu etkilemek çabası içerisine girmiştir.[1680] Oysa fiili durum askeri açıdan çok da olumlu değildi. Her şeyden önce Yunanistan’la savaş olasılığını göz önünde tutan TSK, askeri kuvvetlerini bölmek zorunda kalmıştı. Kıbrıs’a çıkan kuvvetler de yeteri kadar ilerleyememiş ve dar bir alana sıkışmıştı. Tüm bunlara, ateşkesin sağlanması için yapılan uluslararası baskılar da eklenince, Yunanistan’da “Albaylar Cuntası”nın hükümeti Konstantinos Karamanlis’e devretmiş olmalarını da (Kıbrıs’ta da Sampson’un yerini Glafcos Clerides almıştır) olumlu bir gelişme olarak değerlendiren Türkiye, çıkartma harekâtı sonucunda elde ettiği bölgeyi siyasal ve diplomatik yollarla genişletebileceğini düşünerek ateşkes çağrısını kabul etmiştir.[1681] İşte bu düşünceler ve şartlar içerisinde Türkiye 25–30 Temmuz 1974 tarihlerinde gerçekleştirilecek olan I. Cenevre Konferansı’na katılma kararı almıştır.

             (f) I. Cenevre Konferansı (25–30 Temmuz 1974) ve Cenevre Deklarasyonu/Protokolü

25–30 Temmuz 1974 tarihleri arasında toplanan I. Cenevre Konferansı’na Türkiye, Dışişleri Bakanı Turan Güneş başkanlığında asker ve sivillerden oluşan bir heyetle katılırken; Yunanistan heyetinin başkanlığında Dışişleri Bakanı Yeorgios Mavros bulunmaktaydı. Diğer taraftan konferansa İngiltere de Dışişleri Bakanı James Callaghan başkanlığındaki bir heyetle katılırken, BM, ABD ve SSCB de konferansa gözlemci göndererek gelişmeleri izlemişlerdir.

             Türk heyeti konferansa şu önerilerle gelmişti:

             1) Hem ateşkes, hem de Kıbrıs’ta yeni düzenin kurulması konusunda karar alınmalıdır,

             2) Federasyon tezine uygun bağlayıcı bir karar elde edilmelidir,

             3) Kıbrıslı Türklerin güvenliği yine Türklerden oluşacak bir polis gücü tarafından güvence altına alınmalıdır,

             4) Türk askerlerinin geri dönüşü için kesin hiçbir tarih metne girmemelidir,

             5) Türk birliklerinin etrafını çevirecek olan tampon bölge 10 km olmalı ve etrafında BM’nin hiçbir askeri kordonu bulunmamalıdır,

             6) Rauf Denktaş cumhurbaşkanı yardımcılığı görevine derhal başlamalıdır, 7) Türk ve Rum cemaatlerinin de katılacağı bir Kıbrıs konferansı bir hafta içinde toplanmalıdır.[1682]

Buna karşılık Yunan heyeti ise konferansa şu önerilerle gelmişti:

             1) Cenevre’de sadece BM’nin ateşkes kararı yani ateşkesin nasıl uygulanacağı görüşülmeli, anayasal konular kesinlikle ele alınmamalıdır,

             2) Türk birlikleri derhal ve toptan adadan çıkmalıdır,

             3) Anayasa ve Kıbrıs’taki yeni düzene ait hiçbir konu ele alınmayacağı gibi, bir hafta sonraki konferansa da atıfta bulunulmamalıdır.[1683]

Oldukça çetin müzakerelere sahne olan konferansın sonunda[1684] İngiltere’nin de arabulucuğuyla 30 Temmuz 1974 tarihinde bir uzlaşmaya varılabilmiş ve Cenevre Protokolü (Cenevre Deklarasyonu) imzalanmıştır.

Cenevre Protokolü’nün 1. maddesine göre “...Bakanlar, 16 Ağustos 1960’da Lefkoşa’da imzalanan milletlerarası antlaşmaları ve BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) sayılı kararını dikkate alarak, Kıbrıs’taki durumu makul bir süre zarfında yeniden tanzim edecek ve ayarlayacak tedbirlerin acil olarak devamlı olacak şekilde harekete geçirilmesinin önemini kabul etmişlerdir. Bununla beraber, ilk önce bazı acil tedbirlere ihtiyaç olduğunda mutabık kalmışlardır.”

Protokolün 2. ve 3. maddeleri, tarafların toprak genişletmemeleri hususunu ve Kıbrıs’ta alınacak acil önlemleri düzenlemekteydi. Bu çerçevede, 2. maddede 30 Temmuz 1974 günü saat 24:00 itibariyle taraflar Kıbrıs’ta kontrolleri altında tuttukları bölgeleri genişletmemeleri gerektiğini beyan ederlerken, kuvvetlerini de her türlü saldırıdan ve düşmanca faaliyetlerden kaçınmaya davet etmişlerdir. 3. maddede ise derhal yürürlüğe konulması gereken dört önlem kabul edilmiştir. Bu çerçevede, 3/1. maddeye göre “...Türk Silahlı Kuvvetlerince işgal edilen bölgenin bittiği yerden itibaren” BM Barış Gücü bir güvenlik bölgesi oluşturacak; 3/2. maddeye göre “Yunan ve Kıbrıs Rum Kuvvetlerince işgal edilen bütün Kıbrıs Türk bölgeleri derhal tahliye edilecektir. Bu bölgeler, BM Barış Gücü tarafından korunmaya devam edecek ...Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kontrolü dışında kalan diğer Türk bölgeleri bir BM Barış Gücü güvenlik birliği tarafından korunmaya devam olunacak”; 3/3. maddeye göre Türklerin ve Rumların birlikte yaşadığı köylerdeki güvenlik hizmetleri BM Barış Gücü tarafından yürütülecek; 3/4. maddeye göre çatışmalar sırasında tutuklanan askeri personel ve siviller ya mümkün olan en kısa sürede mübadele edilecekler ya da Milletlerarası Kızılhaç Komitesi’nin denetimi altında serbest bırakılacaklardır.

Protokolün 4. ve 5. maddeleri ise Kıbrıs’ın gelecekteki statüsüne ilişkindi. Bu çerçevede 4. maddede Türk askerlerinin adadan uygun zamanda kademeli olarak geri çekilmesi için adil ve sürekli bir çözüm sağlanması ve adada barış, güvenlik ve karşılıklı güvenin tesis edilmesi ön koşulu getirilirken; 5. maddeye göre Türkiye, Yunanistan ve İngiltere dışişleri bakanları “...müzakerelerin aşağıdaki hususları gerçekleştirmek amacıyla mümkün olan en az gecikmeyle devamını kararlaştırmışlardır: a) Bölgedeki barışın iadesi, b) Kıbrıs’ta anayasal hükümetin yeniden tesisi. Bu amaçla müzakerelerin 8 Ağustos 1974’te Cenevre’de devamı üzerinde anlaşmışlardır. Bakanlar, aynı zamanda, Anayasaya ilişkin görüşmelere Kıbrıs Türk ve Kıbrıs Rum toplumu temsilcilerinin de erken bir safhada katılmaları üzerinde mutabık kalmışlardır. Görüşülecek anayasal sorunlar arasında 1960 Anayasasının cumhurbaşkanı yardımcısına tanıdığı görevleri taahhüt etmesi suretiyle anayasal meşruiyete derhal dönülmesi yer alacaktır. Bakanlar, Kıbrıs Cumhuriyeti’nde fiiliyatta Türk ve Rum olmak üzere iki muhtar idarenin mevcut bulunduğunu not etmişlerdir...”[1685]

Netice itibariyle I. Cenevre Konferansı’nda verilen mücadele ve konferans sonunda imzalanan Cenevre Protokolü, Türk diplomasisi açısından büyük bir başarıdır. Türkiye, isteklerinin hemen hemen tamamını Protokol’e koydururken, Kıbrıs’a yapmış olduğu askeri müdahalenin de yasal ve meşru olduğunu doğrulatmış ve Kıbrıs Türk toplumunun adadaki varlığının ve özerkliğinin adadaki Rumlarla aynı statüde olduğunu kabul ettirebilmiştir. Böylelikle ikinci konferansa giderken önemli avantajları elde tutabilmiştir.

             (g) II. Cenevre Konferansı (8–14 Ağustos 1974)

8–14 Ağustos 1974 tarihleri arasında gerçekleştirilen II. Cenevre Konferansı gergin bir havada başlamıştır. Zira, Cenevre Protokolü’ne rağmen, Rum ve Yunan kuvvetleri, Türk bölgeleri etrafındaki kuşatmayı kaldırmadıkları gibi, ateşkese de riayet etmemişler ve çarpışmalar yine devam etmiştir.[1686] Türk heyeti, bu durumu konferansın başında dile getirerek, birinci konferansın kararlarının yerine getirilmesi gerektiğini ileri sürerken; Yunan heyeti de, Türk birliklerinin ateşkese riayet etmediğini ve birinci konferansın bitiminden bu yana ilerlemeye devam ettiklerini ileri sürmüştür. Diğer taraftan, konferans sırasında gerek Yunanistan Dışişleri Bakanı Mavros gerekse konferansa daha sonra katılan Kıbrıs Rum tarafı lideri Clerides[1687], bir hayli uzlaşmaz bir tutum sergilemişlerdir. Mavros ve Clerides’in bu tutumlarında, ödün verilmemesi için Makarios’un perde arkasından yaptığı baskıların yanında, “Türkler yapabileceklerinin azamisini yaptılar, bundan ötesine gitmeye ne kendileri cesaret edebilir, ne de büyük devletler buna müsaade eder” şeklindeki düşüncenin de kuşkusuz etkisi vardı.[1688]

Konferansın ilerleyen günlerinde, müzakerelerde yaşanan süreçler, konferanstan hiçbir sonuç çıkmayacağı kanaatinin Türk heyetinde güçlenmesine neden olmuştur. Türk tarafı adadaki yeni düzen için önce “coğrafi esasa dayalı federatif sistem”i teklif etmiştir. Buna karşılık Yunan heyeti, yeni bir anayasal düzeni oluşturmanın yerinin bu konferans olmadığını söyleyerek, 1960 düzeninin ötesine gitmeyen teklifler getirerek, 1963’te anayasayı kendi lehlerine değiştirmek amacıyla yaptıkları teklifleri yaşama geçirmek için görüşmelerin bu yönde sürmesine çaba göstermişlerdir. Yunan heyetinin bu tutumu Türkiye için sürpriz değildi. Bu ihtimal göz önünde tutularak gerekli hazırlıklar zaten yapılmış ve bu çerçevede birinci harekât sırasında adaya ağır silah, tank ve zırhlı araçlarla birlikte 40.000’e yakın bir askeri kuvvet yığılmıştı. Bununla beraber, birinci öncelik, konferansta sorunun görüşmeler yoluyla çözülmesine verilmiş, ancak bu yapılırken karşı tarafın “ipe un serme” ve “zaman kazanma” taktiklerine karşı Türk heyeti kısa sürede olumlu veya olumsuz bir sonuç alınmasını sağlayacak şekilde hareket etmeyi müzakere stratejisinin temeli olarak belirlemiştir.[1689]

Tarafların görüşlerini uzlaştırmanın son derece zor olduğu konferansta 13 Ağustos 1974 gününe gelindiğinde İngiltere Dışişleri Bakanı James Callaghan, Türk heyetinin bir gece önce kendisine sunduğu “kantonal sistem” önerisini masaya getirmiştir. Buna göre, Kıbrıs Cumhuriyeti içinde 6 kantonlu (1 ana kanton ile Lefke, Poli, Baf, Larnaka ve Karpaz’da yer alacak 5 kanton) özerk bir Kıbrıs Türk bölgesi oluşturulacak, bunların toplam yüzölçümü ada topraklarının %34’ünü kapsayacaktı. Bu kantonlar Türk idaresince yönetilecekler ve çözüme ilişkin bildirinin imzalanmasında sonra 48 saat içinde Yunan ve Kıbrıs Rum silahlı kuvvetleri ve polis gücü özerk Kıbrıs Türk bölgesinin ana kantonunu terk edeceklerdi.[1690] Bu öneri karşısında, Mavros ve Clerides, Atina ve Lefkoşa’da danışmalarda bulunmak üzere konferansa 36 saat ara verilmesini istemişlerdir. Türk heyeti ve kuşkusuz Başbakan Ecevit, 36 saat isteminin temelinde büyük bir propaganda ve konferansı uzatma niyetinin yattığını biliyorlardı. Ancak, Rumlar yıllarca dünyaya “36 saat istedik vermediler” diyerek çok etkili bir propaganda yapabilirlerdi. Böyle bir manevranın mutlaka cevaplandırılması gerekmekteydi.[1691] Bu arada ABD Dışişleri Bakanı Kissinger de devreye girerek Başbakan Ecevit’le yaptığı telefon görüşmesinde, Türk heyetinin “kantonal sistem” tezinin orijinal haliyle Yunan heyeti ve Rumlar tarafından kabul edilmesinin güç olduğunu anlatarak yepyeni bir öneride[1692] bulunmuş ve karşı tarafı ikna edebilmek için süre istemiştir. Başbakan Ecevit’ten, bu öneriyi kabul ettirdiği taktirde ve askerden arındırılmış bölgenin derhal boşaltılması şartıyla Türkiye’nin 36 saat bekleyeceği cevabını alan Kissinger bütün gün boyu bu öneriyi kabul ettirmek için çabalarını sürdürmüşse de, İngiltere Dışişleri Bakanı Callaghan’ın tarafsız kalmayı yeğlemesi ve Türkiye’ye baskı yapılarak ikinci harekâta girişmesini engelleme yolunu seçmesi sonucunda, bir sonuca ulaşmamıştır.[1693]

13 Ağustos 1974 akşamı saat 19:00’da Türk heyeti, 14 Ağustos 1974 günü saat 02:00’de hiçbir sonuç alınmadan dağılacak konferansın son toplantısına girerken, Yunan heyeti ve Rumlar konferansa 36 saat ara verilmesi istemlerini sürdürmekteydiler. Türk heyeti Cenevre’ye gelmeden önce, konferansın sonuç alınmadan dağılacağının belli olması durumunu önceden hesaplayan Başbakan Ecevit ve Dışişleri Bakanı Turan Güneş, böyle bir durumda ikinci harekâtın başlayacağı günün Güneş’e gizli bir şekilde bildirilmesi için kendi aralarında bir parola kararlaştırmışlardı. Parola, Dışişleri Bakanı Güneş’in kızına (Ayşe Güneş [Ayata]) atfen söylenecek olan “Ayşe tatile çıksın/çıkıyor” idi. Böylelikle, Dışişleri Bakanı Güneş, Ankara’dan ikinci harekâtın başlayacağına dair bilgiyi son toplantıya girmeden önce Türk heyetiyle paylaşmış ve heyettekilerden konuşmalarını konferansın 14 Ağustos 1974 günü saat 02:00’de dağılacak şekilde ayarlamalarını istemiştir.[1694] Böylelikle, Rumların ve Yunan heyetinin 36 saat ara verilmesi isteklerini sürdürdükleri[1695] II. Cenevre Konferansı’nın bu son toplantısı saat 02:20’de hiçbir sonuç alamadan dağılırken, saat 05:30 civarlarında “İkinci Kıbrıs Harekâtı” başlamış oluyordu.

             h) İkinci Kıbrıs Harekâtı (14-16 Ağustos 1974) ve Dünya Kamuoyundaki Tepkiler

14 Ağustos 1974 sabahı başlayan “İkinci Kıbrıs Harekâtı”nda Türk birlikleri hava kuvvetlerinin desteğinde doğuda Magusa’ya (Magosa), batıda Lefke’ye doğru iki koldan harekete geçmişlerdir.[1696] Böylelikle, Türk birlikleri 22 Temmuz 1974 gününden bu yana sıkışmış oldukları ve askeri açıdan büyük risk taşıyan 348 km²’lik üçgen şeklindeki dar alandan kurtularak, hızla Rum direnişini kırmaya başlamışlardır. Türk birlikleri ikinci harekâta başladıktan hemen sonra, saat 06:30’da, Türk Hükümeti bir bildiri yayınlayarak ikinci harekâtın nedenleri ve amaçlarını açıklamıştır. Söz konusu bildiri şöyleydi:

             “Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsız varlığına son vermek ve adanın Yunanistan’a ilhakını sağlamak amacıyla Atina’dan yönetilen ve Kıbrıs’taki Yunanlı subaylar tarafından gerçekleştirilen 15 Temmuz 1974 hükümet darbesi üzerine, Türkiye garantör bir devlet olması hakkını kullanarak Kıbrıs’ın bağımsızlığını, toprak bütünlüğünü ve Türk toplumunun can ve mal güvenliğini korumak ve adaya barış getirmek için harekete geçmek zorunda kalmıştır.

             Ancak Türkiye’nin bu hareketi sayesindedir ki, Kıbrıs’ın bağımsızlığının korunması mümkün olabilmiştir.

             Bunun ardından Türkiye, Güvenlik Konseyi’nin 353 sayılı kararına uygun olarak adada      bir anayasal düzenin, huzur ve barışın kurulabilmesi için kendisine düşen görevi yerine           getirmek üzere elinden geleni yapmıştır. Fakat, Cenevre’de bu amaçla ilgili taraflar arasında mutabık kalınarak yayınlanmış deklarasyon ile gerçekleştirilmesi kararlaştırılmış bulunan hususlardan hiçbirine diğer taraflar uymamıştır. Bu yetmiyormuş gibi, nezaret altına alınıyor kisvesi ile silahsız ve savunmasız insanlar, medeni vicdanları isyana sevk eden şartlar içerisinde tutsak veya rehine şeklinde tutulmaya devam edilmiştir.

             Adadaki Türk toplumunun, insanlık haysiyetini çiğnemeye kalkışan ve büyük bir çoğunluğunun hayatını ve özvarlığını en ciddi bir tehdit altında tutan bu duruma tahammül kalmamıştır. Ve bir an önce bu koşullardan kurtarılmasını garantör devlet olan Türkiye’den   beklemektedir.

             Öte yandan İkinci Cenevre Konferansı’nda görülmüştür ki, Kıbrıs devleti, hala bir Yunan adası olarak telakki edilmek istenmektedir. Bu nedenle, Kıbrıs Devleti’nin bağımsızlığının 15 Temmuz darbesine kadar devam etmesinde en güçlü ve en önemli unsuru teşkil etmiş olan, Türk toplumunun Rum toplumunca ezilip tahakküm altında tutulmasına son derece eşit hak ve olanaklara ve hakkı olan güvenliğe kavuşturulmasına engel olunmak istendiği bir kere daha anlaşılmış ve Yunanistan’ın bu maksatla çeşitli oyalayıcı taktiklere başvurmaktan geri kalmadığı müşahede edilmiştir.

             Yunanistan, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 353 sayılı kararıyla garantör devletlere verilen görevleri yerine getirmemiştir. Yunanistan, 30 Temmuz 1974 tarihli Cenevre Deklarasyonu’yla kabul ettiği, altına imza attığı yükümlülüklerden hiçbirine uymamıştır. Yunanistan, 8 Ağustos’ta toplanan, İkinci Cenevre Konferansı’nda da altı gün süre ile ciddi müzakerelerden kaçınmış ve hatta sorunları görüşmeye bile yanaşmayan uzlaşmaz bir tutum içinde bulunmuştur.

             Bu koşullar karşısında bugüne kadar Türkiye tarafından büyük bir iyi niyet ve sabırla sürdürülen barışçı girişimlerin hiçbir olumlu sonuca varamayacağı açıkça ortaya çıkmıştır.

             Türkiye, diğer ilgili ülkelerle mutabık kalınacak bir hal çaresi bulmak hususundaki gayretlerinin Yunanlılar ve Rumlarca ısrarla engellenmesi dolayısıyla, Kıbrıs Devleti’nin varlığının, bağımsızlığının ve toprak bütünlüğünün bir daha hiçbir şekilde tehdit edilemeyeceğini ve Türk toplumunun haklarının ve güvenliğinin korunacağı bir hukuk düzeninin kurulmasını tek başına sağlamak yoluna başvurmak zorunda kalmıştır.

             Türk toplumu, adada, kendisine bir imtiyaz istememektedir. Fakat kendisinin, esir veya hakları kısılmış bir azınlık muamelesine tabi tutulmasına da razı değildir. Bütün istediği, hak, vecibe ve sorumluluklar bakımından adadaki Rumlarla eşit olanaklara sahip olabilmektir.

             Türkiye birçok kez açıklandığı üzere, adanın silahlandırılması gibi bir amaç gütmemektedir. Türkiye’nin Kıbrıs’a ilişkin bir toprak talebi de yoktur.

             Ancak, Türkiye garantör devlet sıfatı ve yetkileriyle Kıbrıs’ın bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü, Türk toplumunun hak ve yararlarını korumayı kendisine görev bilmektedir ve bundan sonra da bilecektir.

             Bu hareket Yunanistan’a karşı değildir.

             Bu hareket Kıbrıs Rum toplumuna da karşı değildir.

             Bu hareket Kıbrıs’ın bağımsızlığını güvence altına almaya, Kıbrıs’ta Türk ve Rum toplumlarına barış ve sükûn sağlamaya ve bölgede sürekli bir barışın yerleşmesine yöneliktir.”[1697]

İkinci harekâtın başlamasından yaklaşık 6,5 saat sonra, Türk savaş uçaklarının başlattığı ve zırhlı birliklerin desteğindeki piyade ve komandoların geliştirdikleri harekâtın hızla ilerlediği, Rumlarla kanlı çarpışmaların yapıldığı saatlerde Başbakan Bülent Ecevit, düzenlediği basın toplantısında hem birinci harekâtın, hem de ondan sonraki gelişmelerin değerlendirmesini yaparak, ikinci harekâtın yapılış nedenlerini açıklamıştır. Başbakan Ecevit’in dikkat çektiği noktalar şöyleydi:

             “Cenevre Konferansı’ndan bir sonuç alınamayacağını, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nce bu konferansta çizilen amaçların Yunan hükümeti ve Kıbrıs Rum yönetimi tarafından engellendiği ve engelleneceği anlaşılmıştır ve bu sabah Türk Silahlı              Kuvvetleri Kıbrıs’ta kendilerine düşen görevi yerine getirmeye başlamıştır.

             Yunanlılar ve Rumlar, bugüne kadar, Kıbrıs Devleti’nin anayasal statüsü konusunda          ciddi bir görüşmeye yanaşmamışlardır. Hatta Güvenlik Konseyi kararının açık hükmüne rağmen, konferansın bu konuda yetkisiz olduğu iddiası ile çalışmaları uzun süre aksatmışlardır.

             30 Temmuz’da imzalanıp yayınlanan Cenevre Deklarasyonu’nun kendilerine yüklediği görevlerden hiçbirisini yerine getirmemişlerdir.

             Deklarasyon’un açık hükümlerini, devletler arası hukuk kuralları ve insan haklarını göz göre göre çiğneyerek, güçlerinin yettiği yerde, silahsız ve savunmasız Türk topluluklarına esir ve rehin muamelesi yapmayı sürdürmüşlerdir. Günler geçtikten ve Cenevre Konferansı’nın ikinci aşaması başladıktan sonra, bir ara, Türklerin köylerine, mahallelerine, evlerine dönmelerinin sağlanacağını, buraların Rum Milli Muhafızlarınca boşaltılacağına söz verdikleri halde, birkaç yerdeki sınırlı uygulamadan sonra, dün, bu yükümlülüklerini ve sözlerini yerine getirmeyeceklerini ve rehin olarak tuttukları Türkleri serbest bırakmayacaklarını, her türlü insanlık kuralına meydan okurcasına dünyaya ilan etmişlerdir.

             Gene Cenevre Deklarasyonu’nun açık hükmüne rağmen, Yunan hükümeti, dün yayınladığı bildiride, garantör devlet yetkisiyle adada bulundurulan Türk Silahlı Kuvvetleri’ni ‘işgal’ kuvveti gibi göstermiş ve bu kuvvetlerin tahliyesini, atılması gereken ilk adım olarak ileri sürülmüştür. Gayri meşru durumları ve bir oldu-bitti ile Kıbrıs’ı Yunanistan’a ilhak etme amaçları bütün dünyaca bilinen Yunan birliklerini ve subaylarını ise ancak ondan sonra çekebileceğini bildirmiştir. Bu da, Yunan hükümetinin kendi imzasını taşıyan Cenevre Deklarasyonu’nu tanımama kastinin bir başka kanıtıdır.

             Gerek Yunan hükümeti gerek Kıbrıs Rum hükümeti, Cenevre Konferansı’nı ve bu konferansta alınan kararları geçersiz kılmak için her çabayı göstermişlerdir.

             Oyalama taktikleriyle zaman kazanmak ve Kıbrıs’ta alışık oldukları düzeni, daha doğrusu düzensizliği sürdürmek, yaratılan gayri meşru duruma garantör devlet olarak        müdahale eden Türkiye’yi etkisiz bırakmak için ellerinden geleni yapmışlardır.

             Cenevre Deklarasyonu bir bütündür. Bu bütünün içinde yer alan ateşkes hükmü, kesin bir sorunluluk olan güvenlik bölgesi ile ilgili Türk isteği kabule dilmediği halde, büyük ölçüde yerine getirilmiştir, fakat adada güvenlik sağlayabilmenin temel koşulu olan bazı hükümlere uymamakta Yunan hükümeti ve Kıbrıs Rum yönetimi inat etmişlerdir.

             Bu durum da, garantör devlet olarak Türkiye’nin ateşkese uyma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaktadır.

             Kararları tek taraflı olarak çiğnenen, çalışması kasti olarak engellenen bir konferansı sürdürür götürmenin yarardan çok zarar getirdiğini gören Türkiye, garantör devlet niteliği ile üstlenmiş olduğu yetki ve görevleri, gerek Kıbrıs Devleti’nin bağımsızlığı, gerek Kıbrıs Türk halkının hakları ve güvenliği konusunda taşıdığı sorumluluğu tek başına yerine getirme zorunluluğu duymaktadır.

             20 Temmuz 1974 günü, Türkiye’nin garantör devlet olarak ve garantörlükten aldığı yetkinin sınırları içinde kalmaya özen göstererek giriştiği harekât ne kadar haklı ve hukuki idiyse, bugünkü davranışı da o kadar haklıdır ve hukukidir.

             Çünkü 20 Temmuz’daki Türk harekâtını haklı ve hukuki kılan bütün etkenler bugün de fazlasıyla devam etmektedir.

             20 Temmuz 1974 Türk harekâtını ne kadar meşru idiyse, onun zorunlu devamı olan şimdiki Türk harekâtı da o kadar meşrudur.

             Türk Silahlı Kuvvetleri, Kıbrıs’ın sorunlarına müzakere yoluyla çözüm aranabilmesi için durdurmuş bulunduğu harekâtını, bu arayışlardan sonuç alınamayacağı belli olunca, şimdi bıraktığı yerden sürdürmektedir.

             Bu harekâtının amacı Kıbrıs’ı istila değildir. Kıbrıs’ı kurtarmaktır. Bağımsızlığını korumaktır.

             Bu harekât amacı Kıbrıs Devleti’ni yıkmak değildir. Yıkılan Kıbrıs Devleti’ni daha sağlam temeller üzerinde yeniden kurmaya yardımcı olmak ve toprak bütünlüğünü gerçek güvenceye kavuşturmaktır.

             Bu harekât amaçlarına ulaştığında, Kıbrıs’ın Türk halkıyla birlikte Rum halkı da güvenliğe ve sürekli barışa kavuşmuş olacaktır.

             Bu harekât Yunanistan’a karşı değildir. Rum toplumuna karşı değildir. Amacımız adada kuracağımız dengeyi gene Yunanistan’la, Rumlara eşit şartlar altında işbirliği yaparak beraberce sürdürmek, güçlendirmektir.

             Allah, Türk Silahlı Kuvvetleri’ni bu barışçı ve insanca harekâtında başarılı kılsın.”[1698]

İkinci harekâtın askeri bakımdan yapılma zorunluluğu ise Kıbrıs Barış Harekâtı’nda bulunmuş olan emekli Orgeneral Suat Aktulga tarafından şöyle ifade edilmektedir:

          “...Siyasi ve insani nedenlerin dışında askeri bakımdan da İkinci Harekâtın başlaması kaçınılmaz gereklilikti. Çünkü köprübaşı[1699] sahasında o kadar yoğun bir yığınaklanma olmuştu ki Rumların her ağır silah atışı hemen hemen bir vasıtayı yok edebilirdi.[1700] Bu nedenle yapılan barış görüşmelerinde siyasi yetkililer harekât kararı vermeye bir yerde de zorlanıyordu.”[1701]

İşte bu siyasi, hukuki ve askeri gerekçelerle 14 Ağustos 1974 gününden itibaren başlatılan İkinci Kıbrıs Harekâtı, 16 Ağustos 1974 günü akşamı saat 19:00’dan itibaren Türkiye’nin, BM Güvenlik Konseyi’nin aynı günlü 360 (1974) sayılı kararına[1702] uyarak ateşkesi kabul etmesiyle sona ermiştir. Harekâtın sonunda Türk Silahlı Kuvvetleri, Magusa-Lefkoşa-Lefke-Kokkina (Erenköy) çizgisine (Yeşil Hat/Atilla Hattı) ulaşarak adanın %38’ini ele geçirmiş bulunmaktaydılar.[1703] (Bkz. Harita 2)

Harita 2: 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’ndan Sonra Kıbrıs’taki Askeri ve Siyasi Durum[1704]

Akrotiri

Dhekelia

(Dikelya)

Maraş**

Erenköy*

Ne var ki, birinci harekâtın aksine, ikinci harekât dünya kamuoyunda Türkiye’nin aleyhine bir havanın doğmasına neden olmuştur. Bu çerçevede, birinci harekât, Türkiye’nin 1959 tarihli “Garanti Antlaşması” çerçevesinde yasal ve meşru bir girişimi olarak telakki edilirken; ikinci harekât, bir toprak iktisabı ve “işgal” olarak telakki edilmiştir. İkinci harekât sonrasındaki günlerde Türkiye’ye karşı en sert tepkiler Yunanistan, ABD, SSCB ve BM’den gelmiştir.

Yunanistan, ikinci harekâtın başladığı 14 Ağustos 1974 günü NATO’nun askeri kanadından çekilmiştir. Yunanistan’ın NATO’nun askeri kanadından çekilmesi, SSCB’nin, gerek Türkiye’ye karşı tutumunda, gerekse Kıbrıs politikalarında önemli bir değişiklik meydana getirmiştir. Yunanistan’ın NATO’nun askeri kanadından çekilmesini memnunlukla karşılayan Sovyetler’in Yunanistan’la ilişkileri gelişme istikametine girerken; Türkiye’yle ilişkileri soğukluk devresine girmeye başlamıştır. Sovyetler’in bu şekildeki tutumlarında rol oynayan faktör, Türkiye’nin adanın üçte birinden fazlasını ele geçirmesi ve adanın bir bakıma fiilen “taksim” edilmesiydi. Hâlbuki Sovyetler adada iki ayrı milli toplumun varlığını kabul etmekle beraber, Kıbrıs’ın taksimine daima karşı çıkmıştı. Zira, Sovyetler’e göre “taksim” demek, Kıbrıs’ın bir NATO üssü haline gelmesi demekti. Hâlbuki Makarios gibi birisinin liderliğindeki bağımsız ve bağlantısız bir Kıbrıs, adanın NATO üssü haline gelmesini önlemekteydi.[1705]

Bu düşünceyle hareket eden SSCB, 23 Ağustos 1974’te bir deklarasyon yayınlayarak “Kıbrıs Sorunu”nun İngiltere, Türkiye ve Yunanistan arasında bir mesele olmaktan çıkarılarak uluslararası platformda ele alınmasını isterken; deklarasyonunda şu noktalara dikkat çekmiştir:

             i) BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) sayılı kararı gereğince, yabancı kuvvetler Kıbrıs Cumhuriyeti’nden derhal çekilmelidir,

             ii) Kıbrıs’a verilen garantilerin işlemez olduğu görüldüğünden, “Garanti Antlaşması” artık geçerli değildir. Dolayısıyla, İngiltere, Türkiye ve Yunanistan’ın da bundan sonra artık müdahale hakları yoktur,

             iii) “Kıbrıs Sorunu” bütün dünyayı alakadar eden bir durum kazandığı için, bütün siyasi eğilimleri temsil eden bir forumda ele alınması gerekmektedir. Bu forum, BM Güvenlik Konseyi’nin 15 üyesi ile Türkiye, Yunanistan ve bazı bağlantısız devletlerden meydana gelmelidir.

SSCB’nin bu deklarasyonla ortaya koyduğu bu teklif ABD tarafından yararı olmayan bir teklif olarak görülürken, Türkiye de 27 Ağustos 1974 günü SSCB’ye verdiği notada bu teklifi reddetmiştir. Türkiye red cevabında, “Kıbrıs Sorunu”nu kalabalık ortamlarda ele alınmasının işi uzatmaktan başka bir işe yaramayacağını, bilhassa BM Güvenlik Konseyi’nin daimi üyelerinin başka devletlerin politika ve statüleri hakkında karar vermeye kalkmalarının devletlerin bağımsızlığı açısından tehlikeler yaratacağını, Türkiye’nin hem BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) sayılı kararına ve hem de 30 Temmuz 1974 tarihli Cenevre Deklarasyonu’na bağlı bulunduğunu, adada barış ve güvenliğin sağlanmasının Türk kuvvetlerinin sayısının azalmasını kolaylaştıracağını ve Türkiye’nin “uygun zamanlarda” ve “kademeli şekilde” kuvvetlerini azaltmaya gideceğini belirtmiştir.[1706]

Türkiye’nin çabalarına rağmen SSCB’nin Kıbrıs konusundaki yeni görüşleri BM Genel Kurulu’na sirayet etmiş ve Genel Kurul 1 Kasım 1974 tarihinde 3212 sayılı kararını almıştır. Söz konusu kararında Genel Kurul, bütün devletleri Kıbrıs’a müdahaleden kaçınmaya çağırırken, Kıbrıs Cumhuriyeti’ndeki bütün yabancı kuvvetlerin süratle geri çekilmesini, kuzey Kıbrıs’tan güneye kaçmış olan bütün Rum mültecilerin yerlerine geri dönmeleri için gerekli acil tedbirlerin alınmasını isteyerek, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin anayasal düzeninin Kıbrıs Rum ve Kıbrıs Türk toplumlarının bir meselesi olduğunu belirterek, bu toplumların eşit şartlar altında yapacakları görüşmelerle, tarafları serbestçe ve karşılıklı olarak kabul edecekleri bir siyasi çözüm bulmaya davet etmiştir.[1707] BM Güvenlik Konseyi de 13 Aralık 1974 tarihinde aldığı 365 (1974) sayılı kararla Genel Kurul’un bu kararını desteklemiştir.[1708]

SSCB’nin tutumu ve BM’nin almış olduğu bu kararlar Türkiye açısından olumsuz nitelikte olmasına karşın, Türkiye için asıl önemli tepki ABD cephesinden gelmiştir. “Johnson Mektubu”ndan sonra Türkiye-ABD ilişkilerinde ortaya çıkan bozulma, Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında ikinci kez ve daha olumsuz etkilerde bulunacak bir şekilde ortaya çıkmıştır. Bu çerçevede, esasen 1 Temmuz 1974’te Türkiye’nin “haşhaş ekim yasağı”nı kaldırmasıyla birlikte Türk-Amerikan ilişkilerinde bozulmanın ilk sinyalleri ortaya çıkarken, Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında ABD Kongresi (17 Aralık 1974’te Senato’nun ve 18 Aralık 1974’te Temsilciler Meclisi’nin kabul ettiği kanunla) 5 Şubat 1975’ten itibaren Türkiye’ye silah ambargosu uygulanmasına karar vermiştir. Bu karar, “Kıbrıs Sorunu”nu uzun süre Türk-Amerikan ilişkilerinin ağırlık merkezi yaparken, diğer taraftan NATO içinde yer alan bir müttefiki de ABD cezalandırmış oluyordu. Bu silah ambargosuna Türkiye’nin ilk tepkisi 13 Şubat 1975’te Kıbrıs Türk Federe Devleti’nin kuruluşu olurken; Türkiye’nin diğer bir tepkisi de, 17 Haziran 1975 günü ABD’ye verdiği notada Türkiye’deki 20 kadar Amerikan üssünün statüsü konusunda müzakereye girilmediği taktirde yeni bir durum doğacağını belirtmesi olmuştur. Türkiye’nin en çarpıcı tepkisi ise, 25 Temmuz 1975’te ABD’ye vermiş olduğu notayla, 3 Temmuz 1969 tarihli “Türk-Amerikan Savunma İşbirliği Anlaşması”nı 26 Temmuz 1975 tarihinden itibaren feshettiğini açıklamış olmasıdır.[1709]

             (j) Değerlendirme

Türkiye’nin, 20 Temmuz 1974’te Kıbrıs’a müdahale ederek gerçekleştirmiş olduğu Kıbrıs Barış Harekâtı’nın (20-2 Temmuz 1974 Birinci Kıbrıs Harekâtı ve 14-16 Ağustos 1974 İkinci Kıbrıs Harekâtı) uluslararası hukuk açısından değerlendirmesini iki boyutta ele almak gerekir:

             i) 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları temelinde Kıbrıs Cumhuriyeti’ni kuran 1960 Lefkoşa Antlaşmaları’yla en son şeklini alan “İttifak Anlaşması” ve “Garanti Antlaşması”,

             ii) Kıbrıs Barış Harekâtı sırasında ve hemen sonrasında alınan bazı kararlar: BM Güvenlik Konseyi’nin almış olduğu 353 (1974), 360 (1974) ve 365 (1974) sayılı kararlar, BM Genel Kurulu’nun 3212 (1974) sayılı kararı, 30 Temmuz 1974 tarihli Cenevre Protokolü.

“İttifak Anlaşması”, Kıbrıs Cumhuriyeti, Türkiye, Yunanistan arasında imzalanan ve “Garanti Antlaşması”nı tamamlayıcı nitelikte bir anlaşma olarak, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlık ve toprak bütünlüğünü korumaya yönelik kolektif bir işbirliğini öngörmektedir. Bu haliyle “savunma” nitelikli bir anlaşma olarak “İttifak Anlaşması”, BM Andlaşması’nın hem “meşru müdafaa”ya ilgili 51. maddesinin hem de bölgesel savunma örgütleriyle ilgili 53. maddesinin özelliklerini taşımaktadır.[1710] Bu çerçevede, Anlaşma’ya taraf üç devlet, savunma konusunda işbirliğiyle yükümlüyken; Türkiye ve Yunanistan, Kıbrıs’ın bağımsızlık ve ülke bütünlüğüne karşı yöneltilen saldırılara, karsı koymakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, gereken ölçü ve biçimde harekete geçmeyi ifade etmektedir.[1711] Diğer bir deyişle, “İttifak Anlaşması”, Kıbrıs lehine olarak, onun bağımsızlığının veya toprak bütünlüğünün doğrudan veya dolaylı olarak saldırıya uğramasına karşı akit taraflara yükümlülük getirmektedir ki, bu durum, Anlaşma’nın “karşılıklılık” esasına istinat etmemesi sonucunu doğurmaktadır.[1712] “İttifak Anlaşması”nın en önemli özelliği ise Anlaşma’nın, ittifak üyesi üç devlet dışındaki devletlerden gelecek saldırılara karşı harekete geçme imkânı sağlamasıdır. Diğer bir deyişle, ittifaka üye devletlerden gelecek bir saldırı karşısında, bu antlaşma hükümleri uygulanamaz. Böyle bir durumda uygulama alanı bulacak anlaşma ise “Garanti Antlaşması”dır.[1713]

İngiltere, Türkiye, Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti arasında imzalanan “Garanti Antlaşması”, “1960 Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası”nın temel maddelerinin uluslararası niteliğinin teyid edildiği; tarafların, bu Anayasa’ya göre kurulmuş olan devletin bağımsızlığını, ülke bütünlüğünü ve güvenliğini sağlamayı ortak çıkarları açısından uygun buldukları bir anlaşma olarak, “Kıbrıs Sorunu”na getirilen çözümün, en önemli unsurudur.[1714] “Garanti Antlaşması”yla taraflar, ortak çıkarları için, Kıbrıs Cumhuriyeti’ne bağlı sürekli bir statü belirleyerek bu statüye uyulması hakkını saklı tutmuşlardır. Bu yapı, üçüncü kişi konumundaki bütün devletleri bağlar ve bu özel statüye itiraz etmeden tanıyan her devlete karşı ileri sürülebilir.[1715]

Bu çerçevede, “Garanti Antlaşması”nın 1. maddesinin, Kıbrıs Cumhuriyeti’ne iki ayrı yükümlülük yüklediği söylenebilir: i) Kıbrıs Cumhuriyeti, bağımsızlığının, ülke bütünlüğünün ve ülke güvenliğinin korunmasını sağlamakla ve kendi Anayasası’na saygı göstermekle mükelleftir, ii) Bu mükellefliğin doğal sonucu olarak, Kıbrıs Cumhuriyeti, herhangi bir devletle, kısmen veya tamamen herhangi bir siyasi veya iktisadi birliğe katılmama yükümlülüğünü üstlenmiştir. Bu yükümlülük sebebiyle de Kıbrıs Cumhuriyeti, adanın bir başka ülkeyle birleştirilmesinin veya “taksim”inin teşvik edilmesine yönelik, doğrudan ya da dolaylı bütün faaliyetlerin yasaklanmasının sağlanması yükümlülüğünü taşımaktadır. Dolayısıyla, “Garanti Antlaşması”nın bu hükmü çerçevesinde, Kıbrıs Cumhuriyeti, birleşmeyi veya “taksim”i isteme ve teklif etme hakkını kaybetmiştir.[1716]

“Garanti Antlaşması”nın 2. maddesinde ise, 1. maddede öngörülen bu yükümlülükler, üç garantör devlete de (İngiltere, Türkiye, Yunanistan) yüklenmiştir. Bu çerçevede, üç garantör devlet, Kıbrıs’taki anayasal düzeni tanıyıp garanti ederlerken, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin herhangi bir devletle birleşmesine veya adanın “taksim”ni doğrudan veya dolaylı bir biçimde teşvik etmeye yönelik her türlü faaliyete yasak getirmek zorundadırlar. Bir anlamda, üç devletin de kendi tezlerinden vazgeçmelerinin somutlaşmış hali olan bu yükümlülükler, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin 1. maddede üstlenmiş olduğu yükümlülüklerin tam karşılığını oluşturmaktadır. Bu üç garantör devlet, bu yükümlülükleri hem birbirlerine karşı hem de Kıbrıs Cumhuriyeti’ne karşı yüklenmişlerdir. Aynı şekilde, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin de üstlendiği yükümlülükler, sadece üç garantör devlete karşı değil, ayrı ayrı her birine karşı da üstlenilmiş yükümlülüklerdir.[1717] Bu çerçevede, üç garantör devletle birlikte Kıbrıs Cumhuriyeti’nin taraf olduğu “Garanti Antlaşması”nın bu hükümleri, uluslararası uzlaşmanın sonucu olarak, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını, ülkesel bütünlüğünü, güvenliğini ve “1960 Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası”nın temel hükümlerini garanti altına almışlardır.[1718]

“Garanti Antlaşması”nın 3. maddesinde Türkiye, Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti, “Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kurulmasına Dair Anlaşma” çerçevesinde İngiltere’nin egemenliğine bırakılan bölgelerin statüsüne ilişkin düzeni ve bu düzenin İngiltere lehine sağladığı hakların İngiltere tarafından kullanılmasını garanti ederlerken; Antlaşma’nın 4. maddesi (ki Kıbrıs Barış Harekâtı’nın dayandığı hukuksal temel açısından en önemli madde budur), Antlaşma hükümlerinin ihlali durumunda İngiltere, Türkiye ve Yunanistan’ın ne şekilde hareket edeceğini ve sahip olduğu hakları göstermektedir. Bu çerçevede kademeli olarak düzenlenmiş hareket tarzına göre, üç garantör devlet öncelikle anlaşma hükümlerine uyulması amacıyla, gereken teşebbüs ve tedbirlere ilişkin olarak birbirleriyle istişare etmek yükümlülüğü altındadır. Bu istişare sonucunda, müştereken harekete geçmek mümkün değilse, garantör devletlerden her birinin, Antlaşma ile yaratılmış olan düzeni yeniden tesis etmek amacıyla harekete geçmek hakkı saklıdır. Dolayısıyla müştereken harekete geçilemediği taktirde, garantör devletlerin her birinin tek başına harekete geçme hakkı, üç garantör devletin bu konuda görüş birliğine varmış olmaları şartına bağlı değildir. Yani, gereken teşebbüs ve tedbirlere ilişkin olarak birbirleriyle istişare etmek yükümlülüğünü yerine getirdikten sonra garantör devletlerden her biri kendi değerlendirmesi ve iradesi gereğince harekete geçme hakkına sahiptir.[1719] Ancak burada hemen belirtmek gerekir ki, bu harekete geçme hakkı, anlaşmayla yaratılan düzenin yeniden kurulmasıyla sınırlıdır. Diğer bir deyişle, taraf devletler aksi yönde bir karar almadıkça, anlaşmayla yaratılmış olan düzenin dışında yeni bir ilişki biçiminin (yeni bir düzenin) ortaya çıkarılması, “Garanti Antlaşması”nın 4. maddesinin ihlali anlamına gelecektir.[1720] Öte yandan, “Garanti Antlaşması”nda, garantör devletlere tanınan “harekete geçme hakkı”nın hangi kapsamda ve ne anlamda olacağına dair bir hükmün bulunmaması düşündürücüdür. “Harekete geçme hakkı”nın kullanım amacı belirtilmekle birlikte (anlaşma kapsamında anayasal düzeni yeniden tesis etmek), bu hakkın kullanımındaki sınırlar belirtilmemiştir. Bundan dolayı, “Garanti Antlaşması”nın 4. maddesindeki bu “harekete geçme hakkı”nı, 1969 tarihli “Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi”nin antlaşmaların yorumuna ilişkin 31. maddesi çerçevesinde değerlendirmek gerekir. Söz konusu sözleşmenin 31. maddesine göre antlaşmalar, konu ve amacına uygun olarak “iyi niyetle” yorumlanır. Bu çerçevede, “Garanti Antlaşması”yla yaratılan düzeni yeniden kurmak amacıyla garantör devlet ya da devletler tarafından gerçekleştirilen her türlü hareket meşrudur, hukuka uygundur. Harekete geçmenin gerekliliğine veya hareketin türüne, üç garantör devlet birlikte karar verebileceği gibi, her garantör devlet tek başına da karar verebilir. Kararı bir tek devletin alması durumunda, karar, diğer devletler tarafından tartışılsa bile hukuka uygunluğunu yitirmez.[1721]

Bütün bu değerlendirmelerin ışığında, “Kıbrıs Barış Harekâtı”nın uluslararası hukuka uygun olup olmadığını iki düzlemde ele almak doğru olacaktır:

i) “Birinci Kıbrıs Harekâtı” ve “İkinci Kıbrıs Harekâtı”,

ii) “Kıbrıs Barış Harekâtı”nın bütünü.

“Birinci Kıbrıs Harekâtı”: Yukarıda ele almış olduğumuz “Garanti Antlaşması”nın 4. maddesine dayanarak Türkiye’nin “Kıbrıs Barış Harekâtı” çerçevesinde Kıbrıs’ta 20-22 Temmuz 1974 tarihleri arasında gerçekleştirmiş olduğu “Birinci Kıbrıs Harekâtı” uluslararası hukuka uygundur ve meşrudur. Türkiye, “Garanti Antlaşması”nın 4. maddesinin kendisine tanıdığı tek başına “harekete geçme hakkını” kullanmadan önce, müştereken harekete geçmek konusunda İngiltere nezdinde gerekli girişimlerde bulunmuş ancak bir sonuç alamamıştır. Diğer taraftan, bu konuda Yunanistan nezdinde girişimde bulunmayı yine “Garanti Antlaşması” kapsamında gerekli görmemiştir. Çünkü, Kıbrıs’ta 15 Temmuz 1974’te yapılan darbe, 1960’lardan bu yana adada anlaşmalara aykırı olarak bulunan Yunan subayları ve “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri” tarafından gerçekleştirilmiştir. Dolayısıyla, Yunanistan’ın “Garanti Antlaşması”na sadık kalarak, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin anayasal düzenini garanti ettiği söylenemez. İşte bu nedenlerden ve zaruretlerden dolayı, Türkiye, “Garanti Antlaşması”nın 4. maddesindeki “harekete geçme hakkı”nı, adada bozulan anayasal düzeni yeniden tesis etmek ve bu çerçevede Kıbrıs Türk toplumunun varlığına yönelmiş tehlikeyi bertaraf edebilmek maksadıyla kullanmıştır. Türkiye yegâne amacının bu olduğunu, 22 Temmuz 1974 günü BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) sayılı ateşkes kararına riayet ederek de göstermiştir. Türkiye, bu ateşkes kararına riayet etmekle, aynı zamanda adaya çıkarmış olduğu kuvvetlerinin bulunduğu durum göz önüne alındığında, askeri açıdan da büyük bir risk almayı göze almıştır. Bu durum bile, Türkiye’nin, sonuç elde etme umudu olduğu sürece diplomasiden ve hukuktan yana olduğunu ortaya koymaktadır. Keza, öteden beri soruna barışçıl yollardan çözüm bulma gayretinde olan Türkiye, “Garanti Antlaşması”nın kendisine verdiği “harekete geçme hakkı”nın kullanımındaki sınırlar Antlaşma’da belirtilmemiş olmasına rağmen, iyi niyetle hareket ederek, bu hakkın kullanımını suistimal etmemiştir. Netice itibariyle, “Birinci Kıbrıs Harekâtı”nın amacı ve icrası uluslararası hukuka ve ilgili anlaşmalara uygundur, meşrudur.

“İkinci Kıbrıs Harekâtı”: Çalışmamızda ele aldığımız gibi, BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) sayılı kararını tarafların kabul etmesiyle 22 Temmuz 1974’te taraflar arasında ateşkes süreci hukuken başlamış olmakla birlikte, fiili olarak tarafların bu ateşkesi ihlal eden yer yer küçük çaplı çatışmaları olmuştur belirli zaman dilimlerinde. Buna rağmen, Türkiye, BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) sayılı kararına uygun olarak, adadaki anayasal düzenin tesisi ve barış ve güvenliğin sağlanması amacıyla I. Cenevre Konferansı’na katılmış ve konferans sonunda imzalanan 30 Temmuz 1974 tarihli Cenevre Protokolü’yle, soruna barışçı yollardan çözüm bulabilme umudunu korumuş, en azından bu seçeneği göz ardı etmemiştir. Cenevre Protokolü’nün 1. maddesine göre, taraflar “...16 Ağustos 1960’da Lefkoşa’da imzalanan milletlerarası antlaşmaları ve BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) sayılı kararını dikkate alarak, Kıbrıs’taki durumu makul bir süre zarfında yeniden tanzim edecek ve ayarlayacak tedbirlerin acil olarak devamlı olacak şekilde harekete geçirilmesinin önemini kabul etmişlerdir. Bununla beraber, ilk önce bazı acil tedbirlere ihtiyaç olduğunda mutabık kalmışlardır.” Protokolün 2. ve 3. maddeleri ise, tarafların toprak genişletmemeleri hususunu ve (ayrıntısını daha önce belirttiğimiz gibi) Kıbrıs’ta alınacak acil önlemleri düzenlemekteydi. Ne var ki, protokolde öngörülen bu önlemlerin büyük bir kısmı yerine getirilmemiştir. Özellikle, adada yaşayan Kıbrıs Türkleri’nin güvenliklerini sağlayabilmenin temel koşulu olan bazı önlemlerin (BM Barış Gücü’nün taraflar arasına yerleştirilmesi önlemi, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nin Türk köylerini boşaltması önlemi, esirlere ilişkin önlemler) yerine getirilmemiş olması, Yunan hükümetinin ve Kıbrıs Rumlarının da bundan istifade etmesi, Türkiye’nin adaya müdahale etme gerekçelerinin devam etmesi anlamına gelmektedir. Türkiye, bu durumu gerek II. Cenevre Konferansı öncesinde, gerek bu konferans sırasında, gerekse ikinci harekâta başladığında her vesileyle üstüne basa basa dile getirmiş, ancak başarılı olamamıştır. Bu durumun devam etmekte oluşu, garantör devlet olarak Türkiye’nin ateşkese uyma yükümlülüğünü ortadan kaldırdığı söylenebilir. Türkiye’yi endişeye sevk eden bir başka durum ise, adaya çıkan Türk kuvvetlerinin yerleşim pozisyonun ve elinde tuttuğu alanın derinliğinin dar olması nedeniyle askeri açıdan içinde bulunduğu olumsuz durumdu. İşte bütün bu siyasi, hukuki ve askeri gerekçelerle 14 Ağustos 1974 günü “İkinci Kıbrıs Harekâtı” başlamış ve 16 Ağustos 1974 günü Türk birlikleri ileri harekâtlarını durdurmuşlardır. Türkiye, bu yeni ateşkes durumunu da yine BM Güvenlik Konseyi’nin 360 (1974) sayılı yeni kararına uyarak almıştır. Bütün bu siyasi, hukuki ve askeri gerekçelere rağmen, Türkiye’nin “İkinci Kıbrıs Harekâtı”, BM Güvenlik Konseyi’nin 353 (1974) sayılı kararını ihlal etmiş olması nedeniyle, uluslararası hukuka uygunluk açısından sorunludur. Her ne kadar, harekâtın, “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nce çevrilmiş ve yaşamları tehlike altında olan Kıbrıs Türklerini kurtarmak yönünden “insancıl amaçlarla gerçekleştirilmiş” bir yönü varsa da, BM düzleminde bu durum onu meşru kılmaya yetmemektedir.

BM Güvenlik Konseyi’nin uluslararası barış ve güvenliğin korunması yönünden uluslararası sistemdeki birincil fakat etkinliği tartışılan bu konumunun, insan yaşamı açısından “aciliyetin” ve “zorunluluğun” söz konusu olduğu durumlarda nelere mal olduğu 1990’larda yaşanan Bosna-Hersek Krizi ve Savaşı’yla da sabittir. Dolayısıyla, bir bütün olarak “Kıbrıs Barış Harekâtı”, Kıbrıs’ta anayasal düzeni yeniden tesis etme noktasında hedefine ulaşamamışsa da, Kıbrıs Türklerinin Aralık 1963-Ağustos 1974 döneminde 11 yıl süresince dünyanın gözleri önünde yaşamak zorunda kaldıkları şiddet sarmalını sonlandırmak noktasında görece “meşru” bir değere sahiptir. Bugün itibariyle, adada 38 yıldır süren “Barışçı Çözümsüzlük” şiddet sarmalına evrilmediği sürece, fiili garantilerin kâğıt üstünde kaldığı ya da bu konuda tereddütlerin var olduğu “Garantisiz Hukuki Çözüm(ler)”den herhalde daha iyidir.

          b) “Düşük Yoğunluklu Çatışma” Konsepti Çerçevesinde Güç Kullanımı Örnekleri

             (1) Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Yürütülen Sıcak Takipler ve Sınır Ötesi Operasyonlar (1983-2010)

Daha önce de belirttiğimiz gibi Türkiye Cumhuriyeti, kurulduğundan bu yana çeşitli terör sorunlarıyla mücadele edegelmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında daha çok dini ve etnik motifli ayaklanma ya da isyan şeklinde kendini gösteren bu tür eylemlere karşı Türkiye’nin giriştiği mücadele -ülke sınırları dışına taşsın ya da taşmasın- zaman zaman komşularıyla ilişkilerinde gerginlikler ve krizler yaşamasına (1926-1930 Ağrı İsyanı sırasında İran’la yaşanan kriz gibi) neden olurken; Soğuk Savaş Dönemi’nin 1970’li yıllarından itibaren Türkiye ikinci bir terör dalgasıyla karşı karşıya kalmıştır. Özellikle bu dönem ve sonrası baz alındığında, Andrew Mango’nun da dikkat çektiği gibi, Türkiye kırk yıldan fazla bir süredir değişik motivasyonlara bağlı terör deneyimleri yaşamış ve halen yaşamakta olan bir ülkedir.[1722] 1973-1984 döneminde faaliyet gösteren Ermeni terör örgütü ASALA’nın Türkiye’nin yurtdışındaki temsilcilerini ve temsilciliklerini hedef olan bu terör dalgasının ardından, 1984’ten itibaren Türkiye üçüncü bir terör dalgasıyla karşı karşıya kalmıştır ki, bu terör dalgası yani PKK terörü, boyutları, süresi ve süregelen sonuçları itibariyle diğer terör dalgalarıyla kıyas kabul etmeyecek ölçüde Türkiye’nin iç ve dış politikasını etkilemiştir/etkilemeye devam etmektedir.[1723] “Siyasal Kürtçülük”[1724] ve etnik ayrılıkçılık temelinde faaliyet gösteren PKK’ya[1725] karşı Türkiye’nin yürüttüğü mücadelesinin siyasi ve özellikle de askeri boyutları sınır dışına da taştığı için, Türkiye başta sınır komşuları olmak üzere ilişkide bulunduğu diğer ülkelerle de PKK terörüne yaklaşım ve mücadele konusunda derin ayrılıklar, gerginlikler hatta krizler (1998’de Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den çıkartılması sürecinde Yunanistan ve İtalya’yla oluşan gerginlikler) yaşamıştır.

Türkiye’nin 1983’ten bu yana PKK terör örgütüne karşı yürüttüğü mücadelesinin sınır dışına taşan askeri ve dış politik boyutları da bulunmaktadır. Bu bağlamda, özellikle Irak’ın kuzeyini/Kuzey Irak’ı uzun yıllardan beri kendisine hareket ve destek alanı olarak seçen ve buradan gruplar halinde Türkiye’ye sızarak terörist eylemlerde bulunan PKK’ya karşı, Türkiye “düşük yoğunluklu çatışma” konsepti çerçevesinde sınır ötesinde de mücadelelere girişmiştir/girişmeye devam etmektedir.

Tablo 26’da da görüldüğü gibi Türkiye’nin Kuzey Irak’ta gerçekleştirdiği askeri operasyonlar esas olarak iki kategoride toplanmaktadır: Bunlardan ilki “sıcak takip hakkı” (hot pursuit/kesintisiz izleme hakkı) çerçevesindeki askeri eylemler iken diğeri ise “sınır ötesi operasyon”lardır (cross-border operations). Bu kapsamda eldeki veriler ışığında yapılan derlemenin sonucunda, Türkiye’nin 1983-2010 yılları arasında Kuzey Irak’ta PKK’ya karşı yürüttüğü askeri operasyonların (sıcak takip ve sınır ötesi operasyon) sayısı 88 olarak tespit edilmiştir ki gerçek rakamının (özellikle “sıcak takip” bazında) bunun çok daha üstünde olduğu aşikârdır. Bu rakamın kendi içerisinde “sıcak takip” ve “sınır ötesi operasyon” olarak ayrıştırılmasında yaşanan kimi zorluklardan dolayı, Tablo 26’da tespit edilen her olayın nitelendirilmesinde resmi kayıtlar, basın-yayın haberleri ve konuyla ilgili çeşitli kitaplardaki bilgiler baz alınmıştır. Bu çerçevede gerek resmi makamlarca gerekse basın-yayın organlarınca zaman zaman dile getirilen “25 defa/tane sınır ötesi operasyon” ifadesi Tablo 26’da da doğrulanmakla birlikte, yine tabloda görüleceği gibi “sınır ötesi operasyon” kapsamına sokulması gereken küçük ya da orta çaplı sınır ötesi askeri eylemler de olduğu gibi, “sıcak takip” ile “sınır ötesi operasyon”un birleştiği -ve dolayısıyla nitelendirmemizin zorlaştığı- sınır ötesi askeri eylemler de vuku bulmuştur.[1726]

Tablo 26: TSK’nın Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirdiği Sınır Ötesi Operasyonlar ve “Sıcak Takip”ler (1983−2010)

Tarih

Operasyon

kuvveti

Açıklama

1

25

Nisan

1983

Kara

Türkiye’nin PKK unsurlarına karşı ilk sınır ötesi operasyonları, PKK’nın resmi silahlı gücü olan HRK’nın (Hezen Rizgariya Kurdistan/Kürdistan Kurtuluş Birliği) 14 Ağustos 1984’te gerçekleştirdiği ve PKK’nın “silahlı propagandası”nın başlangıcını temsil eden Eruh ve Şemdinli saldırılarından önce olmuştur. Ümit Özdağ, bu ilk operasyonları Türkiye’nin KDP (Partiya Demokrata Kurdistan/ Kürdistan Demokrat Partisi) ve PKK’ya “ben buradayım” mesajını verme amacını taşıyan bir varlık gösterme ve arama-tarama operasyonu olarak nitelendirmektir. Aslına bakılırsa, Türkiye’nin PKK unsurlarıyla sınır dışına taşan ilk sıcak teması 1981 yılına kadar uzanmaktadır. 1981 yılı içinde TSK’nın Hakkâri ili sınırları içinde düzenlediği bir operasyonda terörist unsurlarla çatışmaya girilmiş ve teröristler İran’a kaçmaya zorlanmıştır. Aynı günlerde İran ordusu da Mehabat’dan bir harekât başlatarak ilerlemiş ve böylece Türkiye’den İran’a kaçan teröristler iki ordunun arasında kalarak etkisiz hale getirilirken, her iki ordu da karşılıklı sınır ihlallerinde bulunmuşlardır.[1727]

2

26 [ya da 27] Mayıs 1983

Kara

ve

Hava

Bu operasyondan önce 10 Mayıs 1983’te Türkiye-Irak sınırında devriye gezen üç askerin şehit edilmesiyle Türkiye’nin PKK’yla mücadelesinde ilk kan akmıştır.[1728] PKK’nın Kuzey Irak’taki silahlı varlığını açıkladığı ve Türkiye’ye meydan okuduğu bu eylem sonrasında, Ankara durum değerlendirmesi yaptıktan sonra Kuzey Irak’a (Zaho ve Amadiye arasındaki bölgeye) küçük bir birlik ile 5 km kadar girmiş ve yapılan nokta operasyonlarının ardından Irak topraklarından çıkmıştır. Ayrıca, Erhaç’tan (Malatya) kalkan Türk savaş uçakları da Şenoba mevkiinden Irak hava sahasına girerek terör merkezlerini bombalamışlardır. Aynı sırada Irak ordusu da güneyden kuzeye doğru bir harekât başlatmıştır.[1729] Operasyon sonrasında Dışişleri Bakanlığı, Irak’la görüş alış-verişinde bulunulduğunu ve operasyonun sınırlı olduğunu açıklamıştır.[1730]

3

15 Ağustos 1985

Hava

PKK’nın 12 Ağustos 1986’da Çukurca Jandarma Karakolu’na (Hakkâri) yaptığı ve 14 Türk askerinin şehit olduğu saldırıya cevaben TSK Kuzey Irak’taki KDP mevzilerine hava akınları düzenlemiştir. Hava akınları sonucunda 165 civarında peşmerge ölürken[1731], Türkiye, PKK yerine ona destek veren KDP’yi hedef aldığı bu operasyonla KDP ile PKK arasındaki bağları koparmaya yönelik bir cezalandırma yoluna gitmiştir. Türkiye’nin bu eylemi, zaten gergin olan KDP ile PKK ilişkilerini daha da zorlaştırarak, birbirlerini suçlamalarına ve iki örgütün arasının açılmasına yol açmıştır.[1732]

4

3 Mart 1987

Hava

Söz konusu operasyon, 30 Türk savaş uçağının Kuzey Irak’ta KDP bölgesindeki Sırat, Era, Alamis çevresinde bulunan PKK kamplarına karşı gerçekleştirdiği kapsamlı bir hava bombardımanıdır. Bu operasyon KDP’nin PKK’dan uzaklaşması sürecini hızlandırması bakımından aynı zamanda siyasi bir operasyondur.[1733] Batı basınında operasyon geniş yer bulurken[1734], Tahran Radyosu’na bir açıklamada bulunan İran Dışişleri Bakanlığı’nın bir sözcüsü operasyonun sivilleri hedeflediğini ve tekrarı halinde Türkiye’nin karşısında İran’ı bulacağını ima etmiştir.[1735]

5

?  Nisan 1991

Kara

ve

Hava

Körfez Savaşı sonrasında Irak’ın kuzeyindeki Kürt bölgelerinde başlayan ayaklanmalar üzerine Irak ordusunun kuzeye doğru başlattığı operasyon sonucunda Türkiye-Irak sınırında büyük bir kargaşa yaşanırken, Türk komando birlikleri PKK hedeflerine yönelik bir operasyon düzenlemişlerdir. Söz konusu operasyon havadan da desteklenmiştir. Böylece Türkiye’nin 1988’de duran sınır ötesi operasyonları tekrar başlamıştır. Bu operasyonun niteliği, amaçları ve sonuçlarıyla ilgili olarak açık kaynaklarda herhangi bir kayıt bulunmamaktadır.[1736]

6

5-20 Ağustos 1991

Kara

ve

Hava

Irak ordusunun cephaneliklerinden ele geçirdiği geniş silah kaynakları ve yeni insan kaynaklarıyla güçlenen PKK, Türkiye-Irak sınırındaki karakollara saldırılar düzenlemeye başlamıştır. 4 Ağustos 1991’de Hakkâri’nin Şemdinli ilçesindeki Samanlı Sınır Karakolu’na yapılan PKK saldırısında 9 er şehit olurken, 7 er de PKK tarafından kaçırılmıştır. Bu gelişme üzerine, 5 Ağustos 1991’de Türk savaş uçakları Kuzey Irak’taki Durji Vadisi’ni ve PKK’nın Hakurk Kampı’nı bombalarken, karadan da komandolar Kuzey Irak’a girerek 14 gün süren bir operasyon gerçekleştirmişlerdir. Genelkurmay Başkanlığı’nın resmi açıklamasında operasyonun derinliği 8-10 km olarak ifade edilirken, 24 PKK kampının hedef alındığı belirtilmiştir.[1737] Operasyon, Irak, İran, SSCB, Almanya ve Yunanistan tarafından tepkiyle karşılanmıştır.[1738] Diğer taraftan, operasyon sonrasında Türkiye-Irak sınırında 5 km’lik bir derinliğin Barzani ve Talabani güçleri tarafından ortaklaşa savunulacağı haberi Talabani’nin yaptığı açıklamayla duyurulmuş ve bu gelişme Türkiye ile KDP ve KYB arasındaki yakınlaşmanın ilk işareti olarak yorumlanmıştır.[1739]

7

11-13 Ekim 1991

Kara

ve

Hava

7 Ekim 1991’de Hakkâri’nin Çukurca ilçesi Çayırlı köyü mevkiindeki mevzilerde görev yapan askerlere karşı PKK’nın düzenlediği saldırılarda 11 askerin şehit olması üzerine[1740], Türk birlikleri 11 Ekim günü Kuzey Irak’a girerek PKK hedeflerine yönelik bir operasyon gerçekleştirmişlerdir. Operasyona hava kuvvetleri de destek vermiştir. Hava kuvvetleri 6-7 km derinliğe kadar Irak’ı sınırını geçerken, kara birlikleri 13 km derinliğe kadar operasyonu sürdürmüşlerdir. Bu operasyona KDP’li ve KYB’li peşmergeler de destek vermişlerdir.[1741] Diğer taraftan operasyona Almanya sert tepki göstererek, Almanya Savunma Bakanlığı tarafından “Eğer, Türkiye insan haklarını böyle yoğun şekilde zedelemeye devam ederse Almanya askeri yardımın durdurulmasını gündeme getirmeli” açıklaması yapılmıştır.[1742] Irak ise Türkiye’ye bir protesto notası vermiş, söz konusu nota Türkiye tarafından reddedilmiştir.[1743] Diğer taraftan Irak Dışişleri Bakanı Ahmad Hüseyin, BM Güvenlik Konseyi’ne başvurarak, Türkiye’nin Irak’ta sivilleri bombaladığını öne sürmüş ve Genel Sekreter Perez de Cuellar’dan duruma müdahale etmesini istemiştir.[1744]

8

25-28 Ekim 1991

Kara

ve

Hava

Hakkâri’nin Çukurca ilçesine bağlı Çayırlı, Erişli ve Çınarlı köylerindeki jandarma karakollarına PKK’nın 25 Ekim 1991 gecesi düzenlediği saldırılar sonucu 17 askerin şehit olması üzerine, Kara ve Hava Kuvvetleri’ne bağlı birlikler sıcak takip mantığı içinde harekete geçerek Kuzey Irak’ın içlerine doğru PKK hedeflerine yönelmişlerdir. Türk savaş uçakları Zap Vadisi’ndeki PKK kamplarını bombalarken, yaklaşık 5 bin askerin katıldığı operasyon sınırın birkaç km içlerinde cereyan etmiştir.[1745] Sınır ötesi operasyona Almanya yine tepki gösterirken, ABD destek vermiştir.[1746] Irak hükümeti ise sınır ötesi operasyonu BM nezdinde protesto etmiştir.[1747] Bu operasyon sonrasında KDP ve KYB ile anlaşılarak Zaho, Dohuk, Selahaddin ve Erbil’de teröre karşı istihbarat ve mücadele için Türk irtibat makamlarının oluşturulması kararı alınmıştır. Bu kararla birlikte Türk istihbaratının değişik birimleri söz konusu kentlerde örgütlenip zaman içinde gelişerek, Ankara’yı Kuzey Irak’taki en küçük olaylar hakkında dahi bilgi sahibi olabilecek bir konuma getirmiştir.[1748]

9

1 Mart 1992

Hava

Türkiye ilkbaharla birlikte Kuzey Irak’a yönelik operasyonlara başlamıştır. Bu yoğun operasyonların amacı, ayaklanma aşamasına geldiği düşünülen PKK’nın bu politikasını başlamadan yok etmektir. Bu çerçevede Mart ayı içerisinde Kuzey Irak’taki PKK kamplarına karşı üç kez sınır ötesi hava operasyonları düzenlenmiştir. Operasyonlar sonrasında, 7-8 Nisan 1991’de bir araya gelen Barzani ve Talabani, görüşmelerden sonra yaptıkları açıklamayla PKK’nın Kuzey Irak’tan çıkarılması kararını aldıklarını ve Cemil Bayık’a bu kararı tebliğ ettiklerini duyurmuşlardır.[1749] Diğer taraftan, Türkiye’nin bu hava operasyonlarıyla ilgili olarak ABD Dışişleri Bakanlığı bir bildiri yayınlayarak, operasyonların PKK’nın yaptığı saldırılara cevap niteliğinde olduğunu belirtmiş ve PKK’yı kınamıştır.[1750] Almanya ise Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki olayları gerekçe göstererek Türkiye’ye yaptığı silah yardımlarını durdurmuştur.[1751]

10

10 Mart 1992

Hava

11

25 Mart 1992

Hava

12

13

Nisan 1992

Hava

Söz konusu operasyonda Türk savaş uçakları PKK’nın Türkiye-Irak sınırının 10 km güneyinde yer alan Durjin Kampı’nı bombalamışlardır.[1752]

13

6 Mayıs 1992

Kara

Türkiye’nin Kuzey Irak’taki PKK hedeflerine yönelik geniş kapsamlı operasyonlarından birini temsil eden söz konusu operasyonda, kara birlikleri iki koldan Kuzey Irak’a girmişlerdir. Birliklerin bir kısmı Metina ve Zap bölgelerine saldırırken, diğer kısmı da Şemdinli’den Kuzey Irak’a girmişlerdir.[1753]

14

28-31 Temmuz 1992

Hava

Türkiye-Irak sınırındaki topçu birliklerince de desteklenen söz konusu operasyonda Türk savaş uçakları PKK’nın Kuzey Irak’taki Haftanin, Hakurk ve Durjin kamplarını bombalamışlardır. Hava indirme dağ komando birlikleri ise muhtemel bir kara harekâtı için teyakkuza geçirilmişlerdir.[1754]

15

1

Eylül 1992

Kara

ve

Hava

30 Ağustos 1992 tarihinde PKK’nın Alan Jandarma Sınır Karakolu’na (Şemdinli/Hakkâri) yaptığı saldırı sonucunda 20 erin şehit olması üzerine, 1 Eylül 1992 günü Türk birlikleri Kuzey Irak’a girerek 10 km derinliğe kadar bir sınır ötesi operasyon gerçekleştirmişlerdir.[1755]

16

16 Ekim-

7 Kasım 1992

(KUZEY IRAK Harekâtı)

Kara

ve

Hava

Türk ordusunun 50 bin kişilik bir kuvvetle Kuzey Irak’a gerçekleştirdiği bu en geniş kapsamlı operasyon askeri ve stratejik sonuçlarıyla oldukça önemlidir. Ağır hava şartlarında gerçekleştirilen ve derinliği 25-30 km’yi söz konusu operasyonda, Barzani’ye bağlı peşmergelerin de desteğiyle Hakurk ve Haftanin bölgelerindeki PKK’lılar kıskaç içerisine alınmıştır. PKK’lı teröristler liderleri Abdullah Öcalan’dan aldıkları emir gereği Türk ordusuyla “cephe savaşı”na girişmişler ve bu durum daha çok kayıp vermeleri sonucunu doğurmuştur. Operasyon sonucunda PKK’nın ölü sayısı 1551 ve yaralı sayısı 1232 kişi iken; Türk ordusunun kayıpları 28 şehit 127 yaralı ile sınırlı kalmıştır. Bu operasyonla birlikte, PKK 1984’ten beri Kuzey Irak’ta inşa ettiği ve 1990-1992 arasında ele geçirdiği silahlar ve örgüte geniş katılımlarla zirveye taşıdığı altyapıyı ve psikolojik üstünlüğü yitirmiştir. Diğer bir deyişle PKK cephe gerisini yitirmiştir. Zira, imha sürecine girdiği fark eden PKK, 30 Ekim 1992’de Kuzey Irak yönetimiyle bir anlaşma yaparak Irak Kürdistan’ını askeri faaliyetler için kullanmayacağı ve Türkiye-Irak sınırındaki kamplara geri dönmeyeceğini kabul etmiştir. Böylelikle Türkiye 1993 ve 1994 yıllarında ülke içinde PKK’ya karşı gerçekleştireceği kapsamlı operasyonlar için büyük bir fırsat ele geçirmiştir. Ulaştığı stratejik savunmanın son aşamasını olan “hareketli savaş” kademesinden tekrar “gerilla” dönemine giren PKK, Kuzey Irak sınır bölgesinde var olmaksızın Türkiye içinde eylem ya da yaşama şansının yüksek olmadığını bildiğinden, ilk günden itibaren Kuzey Irak’a geri dönme çabalarını arttırmaya başlamıştır.[1756] Diğer taraftan, sınır ötesi operasyona başlangıçta sıcak bakan ABD, operasyonun uzamasının Kürt liderlerde ve Irak muhalefetinde tepkiye neden olduğunu ileri sürerek, operasyonun sonunda rahatsızlığını dile getirmiştir.[1757]

17

8

Haziran 1993

Hava

PKK’nın Türkiye-Irak sınırındaki kamplara geri dönmeye başlaması üzerine, Türk ordusu küçük çaplı bir sınır ötesi operasyon düzenlemek zorunda kalmıştır.[1758]

18

5-10 Ekim 1993

Kara

PKK’nın Kuzey Irak’taki Avaşin Kampı’na (Mezi-Kayderi)  ve Basyan Vadisi’ne 3500 komandoyla sızma şeklinde gerçekleştirilen söz konusu operasyonun derinliği 25-30 km civarındadır.  Operasyonda komandolar Türkiye-Irak sınırını geçerken, Mesud Barzani’nin sorumluluğundaki karakollarından komandolara ateş açılmıştır. PKK’yla mücadelede Türkiye’ye sözde destek veren ve Türkiye’den gıda, silah ve maaş alan peşmergelerin söz konusu karakolları PKK’lılara terk ettikleri ve PKK ile işbirliği içerisinde olduğu Avaşin Kampı’nda ele geçirilen gıda maddelerinden anlaşılmıştır.[1759] Bu ilişkinin varlığına bir başka kanıt ise operasyonda sadece 28 PKK’lının ölü ele geçirilmiş olmasıdır.[1760]

19

26-29 Ekim 1993

Kara

26 Ekim 1993 gecesi Üzümlü Jandarma Karakolu’na(Çukurca/Hakkâri) PKK’nın düzenlediği saldırı sonucunda 10 askerin şehit olması üzerine başlatılan sıcak takip operasyonu sınır ötesinde de devam etmiş, çatışmalar sonucunda 57 terörist ölü ele geçirilmiştir.[1761] Sınırda meydana gelen çatışmalardan sonra PKK’nın çıkarıldığı Kuzey Irak’a tekrar dönmesinden rahatsız olan KDP, 1 Kasım 1993’te Anakara temsilcisi aracılığıyla Kuzey Irak yönetiminin Türkiye-Irak sınırının sağlanmasında kararlı olduğunu açıklamıştır. PKK’lı teröristlerin KDP’li peşmergeler için kurulan bir kısım karakolları da işgal etmiş olmalarının Ankara’da yarattığı rahatsızlığın farkında olan Mesud Barzani, 9 Kasım 1993’te de PKK’ya karşı sert tedbirler alacaklarını açıklamıştır.[1762]

20

10 Kasım 1993

Kara

10 Kasım 1993’te TSK’nın Çukurca’daki (Hakkâri) kamu binalarına saldıran bir grup PKK’lı takip edilerek Kuzey Irak’a girilmiş ve 7 PKK’lı terörist ölü ele geçirilmiştir.[1763]

21

17

Kasım 1993

Hava

17 Kasım 1993’te ise, KDP’ye bağlı 4 bin peşmergenin PKK’ya karşı başlattığı operasyon sırasında, Türk savaş uçakları Kuzey Irak’taki 9 PKK kampını bombalamıştır.[1764]

22

13-20 Aralık 1993

Kara

ve

Hava

12 Aralık 1993 gecesi 200 kişilik bir PKK grubunun Üzümlü Jandarma Karakolu’na  (Çukurca/Hakkâri) saldırmasıyla birlikte, Kasım ayından bu yana planlanan sınır ötesi operasyon uygulamaya konmuştur. Saldırıdan hemen sonra harekete geçen Hakkâri Dağ ve Komando Tugayı, ilk aşamada sıcak takip başlatarak Türkiye-Irak sınırını 20 km kadar geçmişler ve 24 PKK’lı teröristi ölü ele geçirmişlerdir. Operasyona Türk savaş uçakları da 14 ve 19 Aralık 1993 günlerinde Kuzey Irak içlerinde yer alan 4 PKK hedefini bombalayarak destek vermişlerdir. İkinci aşamada, 20 Aralık 1993 günü 3000 kişilik Dağ ve Komando Tugayı’nın, Türkiye-İran-Irak sınırlarının kesiştiği istikamette bulunan ve PKK’nın en büyük kampı olan Hakurk Kampı’na Irak topraklarının 46 km içerisine girerek sızma operasyonunu gerçekleştirebilmesi için Genelkurmay Başkanlığı’ndan izin beklenmiştir. Ancak, Genelkurmay Başkanlığı’ndan izin günün sonunda gelmiş ve Mesud Barzani’nin adamlarına hiçbir zarar gelmemesi şartını koşmuştur. Bunun üzerine operasyonun ikinci safhasından vazgeçilmiştir.[1765]

23

26

Aralık 1993

Kara

Kuzey Irak topraklarında PKK’nın iki sığınağının tespit edilmesi üzerine, Şemdinli (Hakkâri) Derecik Piyade Taburu Irak topraklarına 15-20 km girerek söz konusu sığınıkları çökertmişlerdir. Operasyonda 11 PKK’lı terörist ölü ele geçirilmiştir.[1766]

24

28

Ocak 1994

Hava

PKK’nın Kuzey Irak sınırındaki yerlerde gittikçe yoğunlaşması üzerine Türk savaş uçakları PKK’nın Kuzey Irak’taki Zeli Kampı’nı bombalamışlardır. 50 savaş uçağıyla 60 sortinin gerçekleştirildiği[1767], kampın ciddi manada tahrip edildiği, 100’e yakın teröristle birlikte PKK’nın bir kısım üst düzey yöneticilerinin de ölümüyle PKK’nın ağır kayıplar verdiği operasyon öncesinde, komşu ülkeler ile Mesud Barzani ve Celal Talabani’ye bilgi verilmiştir. Operasyon sonrasında Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, “Kara harekâtı olabilirdi, ama o zaman dünya ayağa kalkardı. Komşumuz İran ayağa kalkardı.” açıklamasında bulunmuştur.[1768] İran’ın, operasyon sırasında İran köylerinin de bombalandığını iddia etmesi karşısında, 29 Ocak 1994 tarihinde Dışişleri Bakanlığı’nca “Operasyon, İran’a yeterli süre öncesi, niyet, maksat ve hedef belirtilerek bildirildi. Görev sonunda çekilen fotoğraflara ve bombaların düştüğü yerlerde yapılan incelemelere göre, İran sınırı içindeki bölgelerde İran vatandaşlarının ölmesine veya yaralanmasına neden olacak bir hatanın yapılmadığı tespit edildi.” açıklamasında bulunulmuştur. [1769]

25

6

Şubat 1994

Hava

Türk savaş uçakları, PKK’nın Kuzey Irak’ta Mezi ve Karyaderi bölgelerindeki Basyan ve Avaşin kampları bombalamışlardır.[1770]

26

12-23 Nisan 1994

(EJDER-1 Harekâtı)

Kara

ve

Hava

PKK’nın Kuzey Irak’taki Basyan-Avaşin (Mezi-Karyaderi), Barçela ve Zap (Şivi) kamplarına düzenlenen söz konusu sınır ötesi operasyon 160 km cepheyle, 40 km derinliğinde ve 600 km²’lik bir alanda cereyan etmiştir. Savaş uçakları ve helikopterlerin desteğindeki Hakkâri Dağ ve Komando Tugayı’na bağlı 4000 komandonun görev yaptığı operasyon sonucunda söz konusu kamplar çökertilip önemli miktarda mühimmat ve gıda ele geçirilirken, PKK’nın kayıpları 146 ölü olmuştur. TSK’nın kaybı ise 5 askerle sınırlı kalmıştır.[1771] Operasyon sonrasında, TSK’nın Kuzey Irak’ta ele geçirdiği ve geçici olarak yerleştiği kamplarda bir tampon bölge kurarak bir süre bölgede kalması gündeme gelmişse de, daha sonra gündemden düşmüştür.[1772] Bu operasyon sırasında ilginç bir gelişme de yaşanmıştır. 13 Nisan 1994’te “Çekiç Güç”e bağlı ABD uçakları Kuzey Irak’ta uçuşa yasak bölgede yine “Çekiç Güç”e bağlı olarak görev yapan iki Skorsky tipi ABD helikopterini düşürmüş, olayda 3’ü Türk 23’ü Amerikalı olmak üzere 26 subay hayatını kaybetmiştir. Olayın kaza sonucu olarak gerçekleştiği resmi çevreler tarafından açıklansa da, askeri çevrelerde söz konusu helikopterlerin sınır ötesi operasyona katılan Türkiye’ye ait helikopterler olduğu düşünülerek kasten düşürüldüğü yorumu yapılmıştır. Bu görüşü, Skorsky tipi helikopterlerin bölgede bir tek Türkiye’nin sahip olması ve dolayısıyla İran ya da Irak’ın elindeki helikopterlerle karıştırılamayacağı gerçeği de desteklemektedir. Keza, olayın, Türkiye’nin sınır ötesi operasyonu ile Nisan başında Clinton yönetiminin Türkiye’ye gizli bir mesaj vererek ilkbahar operasyonlarını ertelenmesini istemesi bir araya gelince bu şüphe daha da güçlenmiştir.[1773]

27

5-8

Haziran 1994

Kara

Yurtiçinde gerçekleştirilen “2. Alandüzü Operasyonu” sırasında sıcak takip amaçlı olarak Hakkâri Dağ ve Komando Tugayı’na bağlı birlikler Kuzey Irak’a girip teröristlerle çatışmalara girmişlerdir. Operasyonlarda 94 PKK’lı terörist ölü ele geçirilmiştir.[1774]

28

29-30 Haziran 1994

Kara

29

26

Eylül-4 Ekim

1994

Kara

26 Eylül 1994 gecesi farklı bölgelerde bulunan dağ ve komando taburları Çukurca’nın (Hakkâri) doğusundan hareket ederek, PKK’nın Kuzey Irak’taki Mezi-Kayderi Kampı’na ve Barçela bölgesine sızma operasyonu gerçekleştirmişlerdir. Kampta ve diğer bölgelerde sekiz gün kalan taburlar 4 Ekim’de kamplardan çıkmışlardır. Operasyon sırasında toplam 55 PKK’lı terörist ölü ele geçirilmiştir.[1775]

30

20 Mart-2 Mayıs 1995

(HAKURK/EJDER-Kış

Harekâtı ve ÇELİK 

Harekâtı)

Kara

ve

Hava

20 Mart 1994’te 35 bin askerden oluşan elli üç taburun (6 tugay) Kuzey Irak’a Şemdinli, Çukurca, Şırnak ve Silopi olmak üzere dört koldan girmesiyle başlayan ve iki ayaktan oluşan (Hakurk/Ejder-Kış Harekâtı ve Çelik 1 Harekâtı) bu büyük çaplı sınır ötesi operasyonda, zırhlı birlikler de Habur Sınır Kapısı’ndan geçerek PKK’nın Kuzey Irak’taki Hakurk, Haftanin, Sinat, Batufa, Metina ve Evleha kamplarını çembere almıştır. 229 km’lik bir cephede ve 40 km derinliğe ulaşan operasyonda çatışmaların ilk dört gününde 200 ölüyle en büyük kayıplarını veren PKK’nın önceden tespit edilen hücre evlerine de (Zaho, Duhok [Dohuk] ve Sersing yerleşim yerlerinde) baskınlar düzenlenerek yakalanan teröristler etkisiz hale getirilmiştir. Operasyon sırasında, Fays Habur mevkiinde sıkıştırılan bir grup PKK’lının Musul istikametine doğru kaçması üzerine ABD devreye girerek Türkiye’yi Musul istikametine ilerlememesi için uyarmıştır. Operasyon sonucunda resmi rakamlara göre 555 ölü, 13 yaralı PKK’lı terörist etkisiz hale getirilirken, buna karşılık 64 şehit verilmiştir. ABD, bu operasyona görünürde politik destek vermekle birlikte, ABD Büyükelçisi Mark Grossman iki kez Genelkurmay Başkanlığı’nı ziyaret ederek Türk ordusunun Kuzey Irak’tan çekilmesini istemiştir. Ancak, TSK’nın bölgede ne kadar kalacağı konusunda Ankara’dan değişik seslerin yükselmesi, TSK’nın bölgede kalmasının askeri bir gereklilik olduğu şeklindeki görüşlerin basın yoluyla belirtilmesi, Batılı ülkelerden Türkiye’ye yönelik “geri çekil” baskılarının artmasına neden olmuştur. Diğer taraftan Irak, operasyonu protesto ederken, Almanya da Türkiye’nin Kuzey Irak’tan olabildiğince kısa sürede çekilmesini istemiştir.[1776]

31

5-11 Temmuz 1995

(EJDER-2 Operasyonu)

Kara

ve

Hava

Saldırı hazırlığı içerisinde oldukları tespit edilen 600 PKK’lı teröristi etkisiz hale getirmek için Yeşilova Karakolu (Şemdinli/Hakkâri) bölgesinden Türkiye-Irak sınırının 40 km daha altından Kuzey Irak’a giren Hakkâri Dağ ve Komando Tugayı’na bağlı 800 kişilik komando taburları,  Kobra helikopterlerinin de desteğiyle belirlenen PKK hedeflerini vurmuştur. Söz konusu operasyonda 204 PKK’lı ölürken, 89 PKK’lı terörist ise yaralanmıştır. TSK’nın kaybı ise 21 askerle sınırlı kalmıştır.[1777] ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Nicholas Burns operasyonla ilgili olarak “BM Anayasası’nın ülkelere bu tür operasyonlar düzenleme hakkı verdiğini” söylemiştir.[1778]

32

8

Ekim 1995

Kara

Hakkâri Dağ ve Komando Tugayı ve özel kuvvet güçlerinin birlikte gerçekleştirdiği söz konusu sınır ötesi operasyonda, Türkiye-Irak sınırı 3-4 km geçilip Kuzey Irak’ta Kani Maji bölgesindeki PKK kamplarına ani baskınlar yapılmıştır.[1779]

33

25

Ekim 1995

Hava

9-13 Ekim 1995 tarihleri arasında yoğunlaşan PKK ile KDP arasındaki çatışmalar devam ederken, Türk savaş uçakları 25 Ekim’de PKK’lıların Çukurca (Hakkâri) karşısındaki mevziilerini bombalamıştır.[1780]

34

8

Mart 1996

Kara

ve

Hava

Şemdinli ve Çukurca’dan (Hakkâri) Bervari ve Kanimasi bölgelerine giren komando birlikleri sınırın 2 km ötesinde operasyon düzenlerken, Türk savaş uçakları da Haftanin ve Zap bölgelerindeki ve Kumri Dağı’ndaki PKK kamplarını bombalamıştır.[1781]

35

15

Haziran 1996

25-27 Haziran 1996

(TOKAT Operasyonu)

Kara

ve

Hava

Güvenlik kuvvetlerinin yurt içinde bir hafta öncesinde PKK’ya karşı başlattığı operasyonlar 15 Haziran 1995’ten itibaren sınır şeridine ve sınır ötesine uzanmıştır. Bu çerçevede söz konusu tarihlerde, Kuzey Irak’ta Butine, Ispindari, Sıpe, Edilpi ve Meroş bölgelerine Kobra helikopterlerinin desteğinde 3500 askerle girilmiş, 157’si sınır şeridinde olmak üzere toplam 255 PKK’lı terörist ölü ele geçirilmiştir.[1782]

36

2

Temmuz 1996

Hava

Türkiye, Kuzey Irak’tan muhtemel PKK sızmalarını önlemek için sıcak takip mantığı içinde, Temmuz ayı içerisinde dört ayrı seferde PKK’nın Bote, Hakurk, Sinat, Avagöze, Birkiavdal, Elagiş ve Haftanin kamplarını bombalamıştır.[1783] Hava operasyonlarıyla ilgili olarak KDP lideri Mesud Barzani, sıcak takip gerekçesiyle Kuzey Irak’a yapılan hava saldırılarında sivillerin de zarar gördüğünü belirterek operasyonların sürmesinin PKK’ya avantaj kazandırmaktan başka birşeye yaramayacağını açıklamıştır.[1784]

37

11

Temmuz 1996

38

24

Temmuz 1996

39

26

Temmuz 1996

40

4-8

Kasım 1996

Kara

ve

Hava

4 Kasım 1996’da Türk savaş uçakları Karyaderi, Hakurk ve Şivi bölgesinde toplanan PKK’lılara karşı saldırıya geçerken, karadan da Hakkâri Dağ ve Komando Tugayı’na bağlı 8000 kişilik bir kuvvetle Kuzey Irak’ta 15 km derinliğe operasyon sürdürülmüş, PKK’lılar dağılmaya zorlanarak 8 Kasım’da geri çekinilmiştir. 11 Kasım 1996’da ise Çukurca’nın (Hakkâri) güneyinden 4000 komandonun katılımıyla gerçekleştirilen sınır ötesi operasyonda ise 85 PKK’lı ölü ele geçirilmiştir.[1785]

41

11-16 Kasım 1996

42

29 Aralık 1996-3 Ocak 1997

(BAKLA-VA DİLİMİ Harekâtı)

Kara

ve

Hava

Silopi’deki seyyar sınır birliklerine taciz ateşi açılması üzerine Kuzey Irak’ın Sinath bölgesine hava ve kara birliklerince operasyon düzenlenmiştir.  Hakurk Kampı’nın da bombalandığı operasyon sonucunda, PKK’lı teröristlerden 118 ölü ele geçirilmiştir.[1786] Operasyona Irak tepki göstermiştir.[1787]

43

14

Mayıs-26 Haziran 1997

(ÇEKİÇ Harekâtı)

Kara

ve

Hava

Türk savaş uçaklarının PKK’nın Kuzey Irak’taki Zap, Haftanin, Sinath ve Gara gibi kamplarının da bulunduğu yerlere saldırısından hemen sonra 50 bin kişilik kara birlikleri de Ortasu, Taşdelen, Dağlıca, Ortabağ, Andaç, Çığlı ve Güzelyazı mevkilerinden Kuzey Irak’a girmişlerdir. Operasyona KDP’li peşmergeler de destek vermişlerdir. Operasyonda başlangıcında Zap kampı çevresinde 750 PKK’lı terörist ölü ele geçirilirken, operasyonun ilk on gününde bu sayı 1838’i bulmuştur. Operasyonun sonlarında ise bu sayı 2730’ü ölü olmak üzere 3145’i bulmuştur. PKK’nın bu kadar yüksek sayıda kayıp vermesinin nedeni daha önce Ekim 1992’de yaptığı gibi Türk ordusuna karşı “cephe savaşı”na girişmiş olmasıdır. Operasyona ABD ve İngiltere sıcak bakarken, Irak Dışişleri Bakanlığı yaptığı bir açıklamayla Türkiye’yi kınarken, BM’ye şikâyette bulunmuştur. İran’da operasyona tepki verirken, Türkiye İran’ı kaçan teröristleri barındırmaması konusunda uyarmıştır. Rusya’nın operasyona tepkisi geç gelmekle birlikte, Türkiye’nin bölgeden çekilmesini istemiştir. Diğer taraftan, operasyonun başladığı günlerde KDP ve KYB Ankara’da ortak bir bildiriye imza atarak, Kuzey Irak’taki terörist unsurların mevcudiyetini ve faaliyetlerini önlemek konusunda görüş birliğine vardıklarını açıklamışlardır. Operasyonu diğer operasyonlardan farklı kılan bir diğer yön ise, sınır ötesi operasyonlarda hiç uçak ve helikopter kaybetmeyen TSK’nın ilk defa iki helikopterinin (18 Mayıs 1997’de ve 4 Haziran 1997’de) düşmüş olmasıdır. Teknik arıza olarak duyurulan olay, daha sonra Genelkurmay Başkanlığı’nın yaptığı açıklamayla PKK’nın Ermenistan’dan ya da Sırbistan’dan tedarik ettiği Rus yapımı SA7 roketlerinin saldırısı olarak kamuoyuna duyurulmuştur.[1788]

44

25

Eylül-

15 Ekim 1997

(ŞAFAK Harekâtı)

Kara ve Hava

25 bin askerin katılımıyla tanklar ve zırhlı birliklerin ve hava kuvvetlerinin desteğinde Kuzey Irak’a giren birlikler, KDP’li peşmergelerle birlikte sınır boyunca PKK unsurlarına karşı ortak operasyonlar gerçekleştirmişlerdir. Operasyonun açık bir amacı da KYB’yle çatışan KDP’ye destek vererek, bu partiyi KYB-PKK ittifakı karşısında yalnız bırakmamak olmuştur. 865’i ölü olmak üzere 902 PKK’lı teröristin etkisiz hale getirildiği operasyon sonrasında sınır boyunca geçici güvenlik kuşağı oluşturulmuştur. Abdullah Öcalan, operasyon sonrasında örgütün yayın organı olan “Özgür Halk” adlı aylık dergide yazdığı “Mağlubiyetin Eşiğindeyiz” başlıklı yazısında örgütün çöküşünü anlatmıştır.[1789]

45

4-8

Aralık 1997

(ŞEHİT YARBAY MESUT KURU Harekâtı)

Kara

ve

Hava

20 bin kişilik askeri birlikle birlikte tank ve zırhlı araçlarla Kuzey Irak’ta Hakurk bölgesine yoğunlaşan geniş kapsamlı düzenlenen söz konusu operasyonda, 8 bin KDP’li peşmergenin de desteğiyle PKK’ya ve KYB’ye karşı ortak operasyonlar düzenlenmiştir. 6 Aralık’ta Harir, Degela, Salahaddin, Şeklava ve Heran’a ulaşan tanklar ve zırhlı birlikler KYB’yi zorlayarak ele geçirdiği bölgeleri 8 Aralık’tan itibaren terk etmesini sağlamıştır.[1790]

46

10-11 Şubat 1997

Kara

ve

Hava

KDP ile KYB arasında Kuzey Irak’ta çatışmalar devam ederken, TSK’nın Kuzey Irak operasyonları da Haftanin ve Metina bölgelerine ağırlıklı olarak devam etmiştir. Bu çerçevede, 10 Şubat’ta zırhlı araçların desteğinde 7 bin asker Kuzey Irak’a girip Zap kampını ablukaya alırken, 11 Şubat’ta da Türk savaş jetleri PKK kamplarını bombalamışlardır.[1791]

47

13

Nisan 1998

(YARASA Operasyonu)

14

Nisan-

19 Nisan 1998

Kara

ve

Hava

14 Nisan 1998’de TSK, Kuzey Irak’tan Türkiye’ye sızmak isteyen PKK’lılara karşı yurt içinde ve sınırın ötesinde geniş çaplı operasyonlar başlatmıştır. Bu çerçevede, Özel Kuvvetler Komutanlığı tarafından Kuzey Irak’ta 73 km içeride Dohuk’ta 13 Nisan günü gerçekleştirilen ve 3,5 dakika süren baskın sonucu PKK’nın ikinci adamı Şemdin Sakık yakalanarak (Yarasa Operasyonu) Türkiye’ye getirilmiştir.[1792] 14-19 Nisan 1998’de ise yurt içinde başlatılan operasyonlar Kuzey Irak sınırına taşarak sıcak takip mantığı içerisinde sınırın ötesinde de çatışmalara devam edilmiştir. Türkiye’nin Kuzey Irak’taki operasyonları devam ederken, BM İnsani Yardım Faaliyetleri Koordinatörü bir açıklama yaparak, Türk ordusunun sınır ötesi operasyonunun bölgedeki yardım faaliyetlerini engellediğini öne sürmüştür. Buna karşılık Dışişleri Bakanlığı da bir açıklama yaparak, Türkiye’nin gerekli gördüğü zaman Kuzey Irak’a müdahalede bulunarak PKK’yı imha etmeye devam edeceğini açıklamıştır.[1793]

48

3

Ekim 1998

Kara

Abdullah Öcalan’dan dolayı Türkiye-Suriye arasında vukuu bulan kriz devam ederken, Türk ordusu Kuzey Irak’a girerek PKK kamplarına yönelik operasyonlara başlamıştır. Operasyon devam ederken bazı PKK’lı grupların Suriye yönetiminin baskısıyla Suriye’den Kuzey Irak’a geçtikleri tespit edilmiştir.[1794]

49

7-13 Kasım 1998

Kara

ve

Hava

25 bin askerin katılımıyla Türk birlikleri 350 km’lik bir hat boyunca 10 yerden Kuzey Irak’a girerek 20-30 km derinlikte Hakurk, Sidekan, Kelaşin, Hınari, Ari, Geliya Beş, Deşta Hayati bölgelerinde KDP tarafından desteklenen bir operasyon başlatmışlardır. 8-9 Kasım’da Gare Dağı’na doğru genişletilen operasyonun baskısı altında PKK İran’a doğru kaymaya başlamış ve çatışmalar İran sınırında da devam etmiştir. 14 Kasım 1998’de Genelkurmay Başkanlığı operasyon sonucunda 53’ü ölü olmak üzere 54 PKK’lının etkisiz hal getirildiğini açıklamıştır.[1795]

50

22-25 Kasım 2000

Kara

Türkiye ile KDP ilişkilerinin gerilediği, buna karşılık Türkiye-KYB ilişkilerinin gelişmeye başladığı ve KYB-PKK çatışmalarının yaşandığı bir dönemde, Türk ordusu da Kuzey Irak’a bir sınır ötesi operasyon düzenlemiştir. Bu çerçevede Şırnak ve Hakkâri’deki iki tümenin katılımıyla gerçekleştirilen operasyonun başlangıcında bir PKK konvoyu imha edilmiş ve dört gün sonra birlikler geri çekilmiştir.[1796]

51

20

Mayıs 2001

Kara

Kuzey Irak’ta bir vadide PKK’nın tespit edilen bir cephaneliğinin boşaltılması ve imhası amacıyla Hakkâri Dağ ve Komando Tugayı tarafından gerçekleştirilen operasyon sonucunda cephanelikte silahlar Türkiye’ye getirilmiş, cephaneler ise imha edilmiştir.[1797]

52

1

Aralık 2007

18 Aralık 2007

Kara

Kara

7 Ekim 2007’de Gabar’da (Şırnak) 13 askerin ve 21 Ekim 2007’de Dağlıca köyünde (Yüksekova/Hakkâri) görev yapan Dağlıca Piyade Taburu’nda görev yapan 12 askerin PKK saldırıları sonucunda hayatını kaybetmesi üzerine, 2002’den bu yana gündeme gelmeyen sınır ötesi operasyon konusu tekrar gündeme gelmiştir. Bu bağlamda, 28 Kasım 2007’den itibaren sınır ötesi operasyon konusunda yetkilendirilen TSK, bu yetki çerçevesinde Kuzey Irak’taki PKK unsurlarına karşı 1 Aralık 2007’de bir sınır ötesi operasyon düzenlemiştir.

17-18 Aralık gecesi ise Şemdinli/Yeşilova (Hakkâri) mevkiinde Türkiye-Irak sınırını geçmeye çalışan bir grup teröristin tespit edilmesi üzerine, bölgede konuşlu kara birlikleriyle sıcak takip kapsamında sınırdan birkaç km derinlikte küçük çaplı bir operasyon icra edilmiştir.[1798] Söz konusu iki operasyon öncesinde Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın 5 Kasım 2007’de ABD Başkanı George W. Bush’la görüşmesinde, PKK’ya karşı ortak KDP’yle birlikte ortak önlemler alınacağı ve ABD tarafından Türkiye’ye istihbarat verileceği konularında mutabakata varılarak PKK’ya karşı tam bir birliktelik sağlandığı imajı çizilmeye çalışılmışsa da; gerçekte, bu görüşme, Türkiye’nin Kuzey Irak’a yapacağı operasyonu büyük ölçüde anlamsızlaştırmıştır. Zira, ABD, Türkiye’nin muhtemel bir sınır ötesi operasyonunu engelleyemeyeceğini anladığı noktada AKP hükümetinin zaafını kullanarak Türkiye’nin düzenleyeceği sınır ötesi operasyonu denetim altına almıştır. Diğer bir deyişle, Türkiye, sınırlarını ve süresini ABD’nin çizdiği bir sınır ötesi operasyon sürecini yürütmek durumunda kalmıştır. Öte yandan Türkiye’nin, ABD’yi böyle bir sınır ve süreyi kabul edecek kadar zorlayabileceğini de ortaya koyduğu söylenebilir.[1799]

53

54

16

Aralık 2007

Hava

Hava

Irak’ın kuzeyindeki Zap, Avaşin, Hakurk bölgeleri ile derinlikteki Kandil Dağı’nın Irak tarafında kalan kesimlerinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler, Türk savaş uçaklarının 16 Aralık 2007 günü saat 01:00’dan itibaren uyguladığı geniş kapsamlı bir hava harekâtı ile vurulmuştur. Uçakların operasyon bölgesini terk etmelerini müteakip, Kara Kuvvetleri Komutanlığı’na bağlı uzun menzilli silahlarla, Irak’ın kuzeyinde belirlenmiş hedeflerin ateş altına alınmasına devam edilmiştir.[1800] 22 Aralık 2007’de ise, Irak’ın kuzey kesiminde, öğlen saatlerinde tespit ve teşhis edilen PKK’ya ait önemli bazı hedefler Türk savaş uçakları tarafından vurulmuştur. Ayrıca, aynı hedefler Türk savaş uçaklarının dönüşünden sonra, sınıra yakın bölgelerde konuşlu kara ateş destek vasıtalarıyla etkili olarak ateş altına alınmıştır.[1801] Operasyonlarda PKK’ya ait 33 hedef (sığınak, uçaksavar mevzii, mühimmat deposu vb.) tahrip edilerek, 150 ila 175 arasında PKK’lı terörist etkisiz hale getirilmiştir.[1802] Son olarak, 26 Aralık 2007 tarihinde, PKK’lı büyük bir terörist grubun, Zap bölgesinde bulunan 8 adet mağara ve barınaklarda kışı geçirmeye hazırlandığı tespit edilmesi üzerine, sabah saatlerinden itibaren Türk savaş uçakları, söz konusu terörist gruba ait hedefleri etkili bir nokta operasyonuyla vurmuşlardır.[1803]

55

22

Aralık 2007

56

26

Aralık 2007

57

15

Ocak 2008

Hava

Hava

15 Ocak 2008 tarihinde, Irak’ın kuzeyindeki Zap-Şivi, Avaşin-Basyan ve Hakurk bölgelerinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler, Türk savaş uçakları tarafından, 15 Ocak 2008 günü icra edilen hava harekâtıyla etkili olarak vurulmuştur.[1804]  Söz konusu harekât esnasında, Zap-Şivi bölgesinde 4, Avaşin-Basyan bölgesinde 2 ve Hakurk bölgesinde 2 olmak üzere; sadece terör örgütünün kullandığı teyit edilmiş çok sayıda tesisi içeren, toplam 8 adet hedef grubu (yaklaşık 60 hedef) vurulmuştur.[1805] 4 Şubat 2008’de ise, söz konusu bölgelerde tespit edilen PKK’ya ait 11 hedef grubu (yaklaşık 70 adet hedef) etkili bir hava harekâtıyla vurulmuşlardır.[1806]

58

4

Şubat 2008

59

21-28 Şubat 2008

(GÜNEŞ

Harekâtı)

Kara

ve

Hava

Irak’ın kuzeyinde üslenmiş PKK’lı teröristleri etkisiz kılmak ve bölgedeki örgütsel altyapıyı kullanılmaz hale getirmek maksadıyla, 21 Şubat 2008 günü saat 10:00-18:00 arasında, belirlenen PKK hedefleri karada konuşlu uzun menzilli silahlar ve Türk savaş uçaklarıyla etkili bir şekilde vurmuştur. Hava taarruzunun ardından hava kuvvetleri ile desteklenen bir sınır ötesi kara harekâtı başlatılmıştır.[1807] Sınır ötesi harekât süresince (21-28 Şubat)[1808], Kuzey Irak’ta dört ayrı bölgede sağlanan sıcak temaslarla 60 hedef grubuna (272 hedef) hava taarruzu icra edilmiş; ayrıca kara kuvvetleri ateş destek vasıtaları tarafından 517 adet muhtelif hedef ateş altına alınmıştır. Harekât sonunda etkisiz hale getirilen PKK’lı terörist sayısı ise 240’a ulaşırken, 27 güvenlik görevlisi şehit olmuştur.[1809]

60

27-28

Mart 2008

Hava

Irak’ın kuzeyinde Avaşin-Basyan bölgesinde tespit edilen ve Türkiye’ye karşı eylem hazırlığında olup sınırdan sızmaya çalışan bir grup PKK’lı terörist, 27 Mart 2008 günü, karada konuşlu uzun menzilli silahlar ile ateş altına alınmıştır. Faaliyet sonrasında yapılan inceleme ve değerlendirmelerden, açılan ateş sonucu 15 teröristin etkisiz hale getirildiği anlaşılmıştır. Ayrıca, aynı bölgedeki bazı hedefler, Türk savaş uçaklarınca tarafından, 28 Mart 2008 tarihinde vurulmuştur.[1810]

61

15

Nisan 2008

Hava

Irak’ın kuzeyindeki Avaşin-Basyan bölgesinde eylem yapmak maksadıyla Türkiye’ye sızmaya çalışan silahlı bir grup PKK’lı terörist 15 Nisan 2008 tarihinde Türk savaş uçaklarınca ateş altına alınarak etkisiz hale getirilmiştir.[1811]

62

23

Nisan 2008

Hava

Irak’ın kuzeyindeki Hakurk bölgesinde eylem yapmak maksadıyla Türkiye’ye sızmaya çalışan silahlı bir grup PKK’lı terörist 23 Nisan 2008 tarihinde Türk savaş uçakları tarafından ateş altına alınarak etkisiz hale getirilmiştir.[1812]

63

25-26 Nisan 2008

Hava

Diğer taraftan, Irak’ın kuzeyindeki Zap, Avaşin-Basyan ve Hakurk bölgelerinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler, Türk savaş uçakları (43 adet) ve karada konuşlu ateş destek vasıtaları tarafından, 25-26 Nisan 2008 tarihinde ateş altına alınmıştır. Gece ve gündüz devam eden harekât sonucunda, PKK’ya ait 73 barınak, 14 mağara, 8 uçaksavar mevzii, 7 haberleşme noktası ve 9 malzeme stok yeri kullanılamayacak şekilde tahrip edilmiş ve bu tesislerde Türkiye’ye karşı eylem hazırlığında bulundukları değerlendirilen çok sayıdaki terörist etkisiz hale getirilmiştir.[1813]

64

2

Mayıs 2008

Hava

Irak’ın kuzeyinde Kandil Dağı’nın Irak tarafında kalan kesimlerinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler, Türk savaş uçakları tarafından 1 Mayıs 2008 günü saat 23:30’dan itibaren icra edilen kapsamlı ve etkili bir hava harekâtı ile ateş altına alınmıştır. Hava harekâtında toplam 43 hedef ateş altına alınmıştır. Bu kapsamda, vurulan tesislerde bulundukları istihbarat kaynaklarınca teyit edilen 150’ye terörist etkisiz hale getirilirken; terör örgütüne ait 29 barınak, 5 mağara, 5 malzeme deposu, 3 kontrol noktası ve bir haberleşme noktası kullanılamayacak şekilde tahrip edilmiştir.[1814]

65

66

10

Mayıs 2008

29

Mayıs 2008

Hava

Hava

2008 Mayıs ayı içerisinde Kuzey Irak’taki PKK hedeflerine hava operasyonları düzenlenmiştir. Söz konusu operasyonlar şöyledir:

Irak’ın kuzeyindeki Avaşin-Basyan bölgesinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler, 10 Mayıs 2008 günü saat 18:00’den itibaren karada konuşlu ateş destek vasıtaları ve Türk savaş uçakları tarafından yoğun ve etkili bir şekilde ateş altına alınmıştır. Hava harekâtı esnasında, PKK’ya ait hedeflerle birlikte basın ve propaganda merkezi de ateş altına alınarak imha edilmiştir.[1815]

29 Mayıs 2008 günü ise, Irak’ın kuzeyinde Hakurk bölgesinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler saat 11:00’den itibaren Türk savaş uçaklarınca yoğun ve etkili bir şekilde ateş altına alınmıştır. İcra edilen operasyonda, terör örgütüne ait 9 barınak, 3 malzeme stok yeri ve 4 muhtelif tesis kullanılamayacak şekilde tahrip edilmiştir.[1816]

67

68

7

Haziran 2008

17

Haziran 2008

Hava

Hava

2008 Haziran ayı içerisinde Kuzey Irak’ta tespit edilen bazı PKK hedeflerine bir dizi hava harekâtı düzenlenmiştir. Söz konusu harekâtların ayrıntıları şöyledir:

Irak’ın kuzeyinde Zap bölgesinde tespit edilen PKK’ya ait bir hedef Türk savaş uçaklarınca 7 Haziran 2008 gecesi saat 22:30’da icra edilen hava harekâtı ile etkili olarak vurulmuştur. [1817]

16 Haziran 2008 günü, Zap-Şivi bölgesinden başlangıçta 8 kişi ile sınır istikametinde hareket eden bir grup PKK’lı teröristin sayılarının sınıra 3 km kala 21 kişiye ulaştığının tespit edilmesi üzerine, 16 Haziran 2008 günü saat 22:00’den itibaren sınır hattına yakın bölgede konuşlu ateş destek vasıtaları tarafından ateş altına alınmışlardır. [1818]

69

24

Temmuz 2008

Hava

Hava

Hava

Hava

Temmuz-Eylül 2008 döneminde Kuzey Irak’ta tespit edilen bazı PKK hedeflerine bir dizi hava harekâtı düzenlenmiştir. Söz konusu harekâtların ayrıntıları şöyledir:

Irak’ın kuzeyindeki Zap bölgesinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler (13 adet) Türk savaş uçakları tarafından 23 Temmuz 2008 tarihinde gece icra edilen harekâtla vurulmuştur. Bu kapsamda terör örgütü tarafından kullanılan 7 adet barınak, 4 adet patlayıcı madde depolama yeri ve 2 adet mağara tamamen tahrip edilmiştir.[1819]

27 Temmuz 2008 tarihinde, Kuzey Irak’ta Kandil bölgesinde tespit edilen PKK’ya ait hedeflere karşı, Türk savaş uçaklarınca gece yarısından itibaren icra edilen harekât esnasında terör örgütüne ait 12 hedefin (9 barınak, 1 mağara, 1 patlayıcı madde depolama yeri, 1 kontrol yeri) tümü vurulmuştur.[1820]

29 Temmuz 2008 tarihinde, Irak’ın kuzeyinde Kandil bölgesinde terör örgütünün barınak olarak kullandığı büyük çaplı bir mağara ile mağara yakınlarında 30-40 kişi olduğu değerlendirilen bir terörist grubu, yapılan istihbari çalışmalar neticesinde tespit edilmiştir. Söz konusu hedef aynı gün Türk savaş uçakları tarafından etkili bir şekilde ateş altına alınarak mağara bütünüyle çökertilerek tahrip edilmiş; çökertilen mağarada bulunan ve sayısı tespit edilemeyen teröristler ile açıkta bulunan terörist grubun büyük bölümü etkisiz hale getirilmiştir.[1821]

16 Ağustos 2008 tarihinde, Irak’ın kuzeyinde Avaşin-Basyan bölgesinde tespit edilen ve Türkiye’ye karşı eylem hazırlığında olan kalabalık bir grup PKK’lı teröristin barındığı mağara, aynı günün gecesi, Türk savaş uçakları tarafından tam isabetle vurulmuştur.[1822]

25 Eylül 2008 tarihinde ise, Irak’ın kuzeyindeki Kandil bölgesinde tespit edilen PKK’ya ait hedeflere, Türk savaş uçaklarınca 25 Eylül 2008 tarihinde icra edilen gece harekâtı sonucunda terör örgütünün kullandığı tesislerden 16 hedefin tümü tam isabetle vurulmuştur.[1823]

70

28

Temmuz 2008

71

29

Temmuz 2008

72

16

Ağustos 2008

73

25

Eylül 2008

74

5-7

Ekim 2008

Hava

Hava

Hava

3 Ekim 2008 tarihinde Aktütün Jandarma Sınır Bölük Merkezi’ne (Hakkâri) PKK tarafından düzenlenen saldırı üzerine Ekim ayı içerisinde bir dizi sınır ötesi hava harekâtı düzenlenmiştir. Söz konusu hava harekâtlarının ayrıntıları şöyledir:

5 Ekim 2008’de gece yarısı Irak’ın kuzeyindeki Avaşin-Basyan bölgesinde iki ayrı noktada tespit edilen teröristler ateş destek vasıtalarıyla ateş altına alınmıştır. Yine aynı bölgede tespit edilen diğer bir terörist gruba yönelik olarak ise 6 ve 7 Ekim 2008 günü sabah saatlerinde Türk savaş uçaklarınca hava operasyonu icra edilmiştir.[1824]

10 Ekim 2008’de Hakurk bölgesinde, 12 Ekim 2008’de ise Zap bölgesinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler Türk savaş uçaklarınca ve ateş destek vasıtalarıyla etkili bir şekilde vurulmuşlardır.[1825]

17 Ekim 2008’de, Irak’ın kuzeyinde Kandil bölgesinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler, Türk savaş uçaklarınca etkili bir şekilde vurulmuştur.[1826]

28 Ekim 2008’de, Irak’ın kuzeyinde Hakurk, Avaşin-Basyan ve Zap bölgelerinde tespit edilen hedefler, Türk savaş uçakları ve Kara Kuvvetleri Komutanlığı’na ait ateş destek vasıtalarınca etkili bir şekilde ateş altına alınmıştır.[1827]

75

10

Ekim 2008

76

12

Ekim 2008

77

17

Ekim 2008

78

28

Ekim 2008

79

1

Aralık 2008

Hava

Hava

2008 yılı Aralık ayı içerisinde Irak’ın kuzeyindeki Zap ve Kandil bölgelerine çeşitli zamanlarda sınır ötesi hava operasyonları düzenlenmiştir. Söz konusu operasyonların ayrıntıları şöyledir:

1 Aralık 2008’de Zap bölgesinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler, Türk savaş uçaklarınca icra edilen hava taarruzuyla etkili bir şekilde vurulmuştur.[1828]

5 Aralık, 16 Aralık ve 17 Aralık 2008 tarihlerinde ise, Kandil bölgesinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler, Türk savaş uçaklarınca icra edilen hava taarruzlarıyla etkili bir şekilde vurulmuştur.[1829]

80

5

Aralık 2008

81

16-17 Aralık 2008

82

29−30 Nisan 2009

Hava

Irak’ın kuzeyinde Zap ve Avaşin-Basyan bölgelerinde tespit edilen PKK’ya ait hedefler Türk savaş uçaklarınca, 29 Nisan 2009 akşam saatleri ile 30 Nisan 2009 sabah saatlerinde etkili bir şekilde ateş altına alınmış ve tam isabetle vurulmuştur.[1830]

83

28

Mayıs 2009

Hava

Irak’ın kuzeyinde Avaşin-Basyan bölgesinde sınıra yakın bir noktada tespit edilen PKK’lı kalabalık bir terörist grup Türk savaş uçaklarınca 28 Mayıs 2009 sabah saatlerinde etkili bir şekilde ateş altına alınmış ve tam isabetle vurulmuştur.[1831]

84

7

Mayıs 2010

Hava

7 Mayıs 2010 tarihinde Dağlıca’da (Hakkâri) görev icra eden bir komando birliğine PKK tarafından gerçekleştirilen saldırı üzerine, sabah saatlerinde başlayan çatışmalar sırasında helikopterlere hudut ötesindeki değişik mevzilerden uçaksavar silahları ile ateş edildiğinin tespit edilmesi üzerine, Türk savaş uçaklarınca bu mevziler saat 16:45 ile 17:55 arasında ateş altına alınmış ve mevzilerin tahrip edildiği gözlenmiştir.[1832]

85

16

Haziran 2010

Kara

2010 Haziran ayı içerisinde, Türkiye-Irak sınırının belirli bölgelerinde görev yapan sınır birliklerine PKK’lı teröristler tarafından girişilen saldırılara karşılık olarak, sıcak takip mantığı içerisinde bazı operasyonlar gerçekleştirilmiştir.

Söz konusu operasyonların ayrıntıları şöyledir: Uludere’de (Şırnak) Türkiye-Irak sınırında sınır güvenliğini sağlamakla görevli bir üs bölgesine, 16 Haziran 2010 tarihinde saat 01:00’de PKK’lı teröristler tarafından saldırı teşebbüsünde bulunulması üzerine başlayan çatışmalarda, teröristlerin Kuzey Irak’a kaçmaya başlaması üzerine sıcak takip mantığı içerisinde teröristler takip edilerek sınırın 2-3 km derinliğinde çatışmalar yaşanmış ve 4 PKK’lı terörist öldürülmüştür.

Diğer taraftan, daha derinlikte tespit edilen teröristler ile havan ve doçka uçaksavar mevzilerine de aynı gün Türk savaş uçaklarınca 10:30 ile 11:45 arasında hava harekâtı icra edilmiştir.[1833] 19 Haziran 2010 günü ise, Şemdinli’de (Hakkâri), Türkiye-Irak hudut hattında görevli bir sınır bölüğüne PKK’lı bir grup terörist tarafından saat 02:00’de saldırıda bulunulmuştur. 8 askerin hayatını kaybettiği olay sonrasında yürütülen çatışmalar sırasında, Irak’ın kuzeyinde tespit edilen hedefler de Türk savaş uçaklarınca ateş altına alınmıştır.[1834] [1835]

86

16

Haziran 2010

Hava

87

19

Haziran 2010

Tablo 27: TSK’nın Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirdiği Yedi Büyük Sınır Ötesi Operasyonun Bilançosu[1836]

PKK’nın

Kaybı

TSK’nın Kaybı

Ölü

Yaralı

Ölü

Yaralı

Açıklama

ÇEKİÇ Harekâtı

(14 Mayıs-26 Haziran 1997)

2730

415

114

338

PKK “cephe savaşı”na girişmiştir.

KUZEY IRAK Harekâtı

(16 Ekim-7 Kasım 1992)

1551

1232

28

125

PKK “cephe savaşı”na girişmiştir.

ŞAFAK Harekâtı

(25 Eylül-15 Ekim 1997)

865

37

31

91

HAKURK/EJDER-Kış Harekâtı ve ÇELİK

Harekâtı

(20 Mart-2 Mayıs 1995)

555

13

64

185

GÜNEŞ Harekâtı

(21-28 Şubat 2008)

240

?

27

Son sınır ötesi kara operasyonu (Hava unsurlarının desteğinde)

EJDER-2 Harekâtı 

(5-11 Temmuz 1995)

204

89

21

EJDER-1 Harekâtı

(12 Nisan-23 Nisan 1994)

146

?

5

Toplam

6291

1786

290

739

Tablo 28: TSK’nın Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirdiği Sınır Ötesi Operasyonların ve “Sıcak Takip”lerin Dönemlere Göre Dağılımı

Dönem

“Sıcak Takip” ya da Sınır Ötesi Operasyon Sayısı

Kuvvet Unsurlarına Göre “Sıcak Takip” ve Sınır Ötesi Operasyon Sayısı

1983-1990

8

Kara (1)               Hava (2)             Kara&Hava (5)

1991-2001

42

Kara (12)             Hava (11)          Kara&Hava (19)

2002-2006

0

2007-2010

37

Kara (3)              Hava (33)            Kara&Hava (1)

Toplam

87

Kara (16)            Hava (47)           Kara&Hava (25)

             (b) Değerlendirme

Irak’ın kuzeyini/Kuzey Irak’ı uzun yıllardan beri kendisine hareket ve destek alanı olarak seçen ve buradan gruplar halinde Türkiye’ye sızarak terörist eylemlerde bulunan PKK’ya karşı, Türkiye 1983’ten bu yana “düşük yoğunluklu çatışma” konsepti çerçevesinde sınır ötesinde de mücadelelere girişmiştir/girişmeye devam etmektedir. Tablo 26, 27 ve 28’te boyutları ve unsurları konusunda bir fikir vermeye çalıştığımız bu mücadelenin esas olarak iki tür hareket tarzını kapsadığını söyleyebiliriz:

i) “sıcak takip hakkı” çerçevesindeki askeri eylemler,

ii) “sınır ötesi operasyonlar”.

Türkiye’nin sınırları ötesinde PKK’ya karşı gerçekleştirdiği bu mücadelenin uluslararası hukuk ve dış politika açısından değerlendirmesine geçmeden evvel, öncelikle şunu söylemek gerekir ki, hukuksal anlamda “sıcak takip hakkı” ile “sınır ötesi operasyon” kavramları birbirinden farklıdır. Çalışmamızın teorik kısmında da (Bkz. İkinci bölüm) vurguladığımız gibi, “sıcak takip hakkı” orijin olarak uluslararası deniz hukukuna ait bir kavram ve olgu olmakla birlikte, bu hakkın karada da kimi zaman belirli koşullar altında kullanılabileceği kabul edilmektedir. Bu kabule rağmen, “sıcak takip hakkı”nın deniz ve kara uygulamalarının şartları birbiriyle tam olarak örtüşmemektedir. Zira, uluslararası deniz hukuku açısından düşünüldüğünde “sıcak takip hakkı”, izlenilen deniz aracının başka bir devletin karasularına girmesiyle sona ererken (diğer bir deyişle “sıcak takip hakkı” ulusal ve uluslararası deniz alanlarında yapılabilirken); karada, kural dışılıklar saklı kalmak kaydıyla, uluslararası bir sahanın bulunmayışı nedeniyle “sıcak takip hakkı”nın başka bir devletin ülkesinde de sürdürülmesi gerekmektedir. Ancak, söz konusu izlemenin gerçekleştirilebilmesi için izlemenin yapılacağı ülkenin de izin vermesi gerekmektedir.[1837] Bu çerçevede, devletlerin kara sınırlarının ötesinde giriştikleri “sıcak takip hakkı”na dayalı askeri eylemleri, topraklarında izleme yapılacak devletin iznine, belirli şartlara ve sınırlandırmalara bağlı olarak bir “teamül hukuku” kuralı olarak şekillenmeye başlamış olmakla birlikte, bütün şartların ve sınırlandırmaların tahakkuk ettiği durumlarda bile “sıcak takip hakkı”nın yasallığına ilişkin çok ciddi itirazların olduğunu da belirtmek gerekir.[1838]

“Sınır ötesi operasyon” kavramı ise “sıcak takip hakkı”ndan farklı olarak askeri harekâtın doğrudan diğer devletin ülkesinde başlatılması ve yürütülmesidir. “sıcak takip hakkı”nda ise eylem, takipte bulunan devletin ülkesinde başlamakta ve takip edilenlerin sınırı geçmeleri halinde diğer devletin ülkesinde -hukuka uygun olmak koşuluyla- devam etmektedir. Dolayısıyla, “sıcak takip hakkı”nda eylemin başlangıç yeri takipte bulunan devletin ülkesi olup eylem sınırın ötesinde de devam ederken; “sınır ötesi operasyon”da eylemin veya harekâtın yeri doğrudan diğer devletin ülkesi olmaktadır.[1839] “Sınır ötesi operasyon”lar, uluslararası hukukta “silahlı misilleme” olarak tanımlanırlar ki, genelde cezalandırma ve/veya gelecekteki olası saldırıları caydırma amaçlı bu tür sınır ötesi askeri operasyonlar, uluslararası hukukun yasal saydığı fiillerden değildir.[1840] Bununla birlikte doktrinde bu konuda da yazarlar arasında tartışma vardır. Örneğin, Berdal Aral’a göre, günler öncesinden planlaması yapılmış “sınır ötesi operasyon”lar, sıcağı sıcağına yapılmış bir terör saldırısının faillerinin komşu bir devletin topraklarına kaçarak izini kaybettirmesini engelleme amaçlı olmadığından, “sıcak takip” sayılamazlar ve yasal değildir. Ancak, yine de Aral’a göre, sınırlı sayıdaki örneklerden yola çıkılarak, uluslararası toplumun en azından sessiz kaldığı sınır ötesi operasyonların ayırıcı özellikleri dikkate alındığında, bu tür askeri operasyonların yasal ve meşru sayılabilmesi için şu üç koşula ihtiyaç vardır:

             1) Bu tür askeri operasyonlara girişilmeden önce, topraklarında sınır ötesi operasyonun yapılacağı devletin onayının alınması zaruri bir ön koşuldur. Zira, devletlerin egemenliği ve toprak bütünlüğü ilkesi bu koşulu gerektiren temel bir normdur.

             2) Sınır ötesi operasyonlar yalnızca silahlı terörist grupların ve bunların kamplarının imhasıyla sınırlı olmalıdır; sivillere zarar verilmemelidir.

             3) Sınır ötesi operasyonun tamamlanmasından itibaren güvenlik güçleri derhal kendi ülkesinin sınırlarına çekilmelidir.

Aral’a göre, bu üç şartın tahakkuk ettiği “sınır ötesi operasyon”lar, muhtemelen uluslararası toplumca vahim bir uluslararası hukuk ihlali olarak görülmeyecektir.[1841]

Kamuran Reçber’e göre ise, mesele Türkiye özelinde düşünüldüğünde, gerek ikili uluslararası antlaşmalardan gerekse BM düzenlemelerinden ve mevzuatından doğan haklardan dolayı Türkiye’nin uluslararası hukuka uygun olarak Irak’ın kuzeyinde PKK’ya karşı “sıcak takip” gerçekleştirmesi ve “sınır ötesi operasyon” yapması mümkündür.[1842] Yazara göre, Türkiye’ye karşı uluslararası hukuk açısından yapılabilecek haksız bir eylem, uluslararası hukuk kuralları çerçevesinde, Türkiye’nin kendini savunmasını gerekli kılmaktadır. Türkiye’ye, ülkesinin dışından terörist faaliyetler sonucu haksız bir eylemin veya saldırının gerçekleşmesi durumunda, Türkiye’nin, uluslararası hukukun belirlediği sınırlar kapsamında kendini korumak veya bu saldırının kaynağını pasifize etmek amacıyla gerek “sıcak takip” gerekse “sınır ötesi operasyon”lar düzenleyebilmesi mümkündür.[1843]

Bütün bu söylenenlerin ışığında, gerek Aral’ın, gerek Reçber’in, gerekse çalışmamızın teorik kısmında ortaya koyduğumuz, konuyla ilgili genel çerçeve dahilinde, Türkiye’nin 1983-2010 yılları arasında Kuzey Irak’ta PKK’ya karşı gerçekleştirmiş olduğu “sıcak takip”leri ve “sınır ötesi operasyon”ları uluslararası hukuk açısından dört düzlemde ele alıp değerlendirebiliriz:

             i) Türkiye ile Irak arasında akdedilmiş bulunan ikili uluslararası ant-laşmalar ve protokoller,

             ii) BM Andlaşması (“Kuvvet kullanma yasağı”na ve “Meşru müdafaa”ya ilişkin hükümler) ve BM düzenlemeleri (BM Genel Kurulu’nun bazı kararları) ve BM Güvenlik Konseyi’nin Irak’la ilgili olarak almış olduğu kararlar,

             iii) UAD’ın 1986 tarihli “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”ndaki saptamaları,

             iv) “Önalıcı meşru müdafaa” olgusu

Türkiye ile Irak arasında akdedilmiş bulunan ikili uluslararası antlaşmalar ve protokoller düzleminde konuyu ele aldığımızda, Türkiye’nin ülkesinin sınırları dışından kendisine yönelik olarak gerçekleştirilen hukuka aykırı eylemlere karşı önlem almak gayesiyle, daha cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren sınır güvenliğine ilişkin olarak komşularıyla çeşitli antlaşmalar ve protokoller akdettiğini görmekteyiz. (Nitekim, çalışmamızda da incelediğimiz gibi 1926-1930 yılları arasındaki Ağrı İsyanı sırasında ve sonrasında İran’la bu türden antlaşmalar ve protokoller akdedilmiştir. Keza, Suriye ile de bu tür antlaşmalar akdedilmiştir.) Bu bağlamda, Türkiye, sınır komşusu olan Irak’la da sınır güvenliğine ilişkin olarak çeşitli zamanlarda bir takım antlaşmalar ve protokoller akdetmiştir. Bu tür düzenlemelerden ilki olan 5 Haziran 1926 tarihli “Türkiye ile İngiltere[1844] ve Irak Arasında Türk-Irak Sınırı ve İyi Komşuluk İlişkileri Antlaşması” bir yandan Musul’un Irak’a bırakılarak “Brüksel Hattı”nı Türkiye-Irak sınırı olarak kabul ederken, diğer taraftan da iyi komşuluk ilişkilerine ve sınır güvenliğine ilişkin birtakım hükümler içermiştir.[1845] Bu çerçevede söz konusu antlaşmanın 9. maddesi sınır bölgesinde cinayet veya cürüm işleyip diğer tarafa kaçan gerçek kişilerin antlaşmaya taraf olanlarca tutuklanıp iade edilmesini öngörürken, 10. maddesi de antlaşmanın ikinci bölümünün uygulanacağı hudut mıntıkasının “Türkiye’yi Irak’tan tefrik eden bütün hudut ile bu hududun bir ve diğer tarafında yetmiş beşer kilometre derinliğinde bulunan” bölgeyi kapsayacağını öngörmektedir. Yine, söz konusu antlaşmanın 12. maddesi de tarafların kendi egemen bölgelerinde diğer taraf aleyhine hiçbir teşkilata veya toplantıya izin vermeyeceklerini hükme bağlamaktadır. II. Dünya Savaşı sonrasında, söz konusu antlaşmanın ikinci bölümü, 29 Mart 1946 tarihinde Türkiye ile Irak arasında akdedilen “Türkiye ile Irak Arasında Dostluk ve İyi Komşuluk Antlaşması”na ek olarak imzalanan 6 no’lu Protokol’le (Hudud Protokolü) yenilenerek, sınır konularına ilişkin daha açık hükümler getirilmiştir. Bu çerçevede, 1946 tarihli 6 no’lu Protokol’ün 1. maddesi daha önceki antlaşmada olduğu gibi taraflar arasında “hududun her iki yanında yetmiş beşer kilometrelik bir bölgede çıkacak ve sınır konusunda uyuşmazlığa neden olabilecek her türlü olay ve anlaşmazlığın Protokol’de belirtilen esaslara göre çözümlenmesi”ni hükme bağlarken; 11. maddesi de tarafların “hudut bölgelerinin öteki tarafın güvenlik ve ülke bütünlüğüne karşı yöneltilecek hareketler için kullanılmasına, her birinin kendi toprağında kendi takdirine bırakılan, uygun tedbirlerle engel olmayı karşılıklı olarak taahhüt ettiklerini” hükme bağlamaktadır. Söz konusu Protokol’ün sınır güvenliği açısından değer taşıyan diğer önemli maddelerinden olan 12., 14. ve 16. maddeleri ise şöyle tanzim edilmiştir:

             “Madde 12

             Yetkili hudut makamları hudut bölgesinde öteki tarafın rejimine veya güvenliğine karşı yöneltilen eylemlerde bulunmak amacıyla bir veya birkaç şahıs tarafından hazırlıklar yapıldığını öğrendikleri takdirde hemen birbirlerine haber verecekler ve bu hususta elde edebilecekleri bütün bilgileri birbirlerine bildireceklerdir.

             Adı geçen makamlar, her ne mahiyette olursa olsun, ülkeleri içinde işlenen ve faillerinin öteki tarafa sığınmaları imkânı bulunan bütün haydutluk eylemlerini karşılıklı olarak birbirlerine bildireceklerdir.

             İki memleketten her birinin makamları gerek bu eylemlerin önüne geçmek, gerek faillerin hududu aşmalarını önlemek için bütün faydalı tedbirleri alacaklardır; bu hususda alınacak tedbirler lüzumunda hudut toplantılarında oybirliği ile kararlaştıracaktır.

             (...)

             Madde 14

             Anlaşan taraflar, hududu tek veya topluca hareket eden silahlı şahısların taarruzlarına karşı devamlı olarak korumak için her cins tabanca ve rövolverler [revolverler]dahil olmak üzere silah veya harp mühimmatı taşıyan her şahsın huduttan içeri girmesini önlemek için bütün faydalı tedbirleri almayı taahhüt ederler. Bu hususta alınacak bütün tedbirler veya yasamalar öteki tarafa bildirilecektir.

             (...)

             Madde 16

             Hudud bölgesi içinde işlenen bütün suçların veya haydutluk hareketlerinin failleri ile bu   bölge dışında işlenen bütün suçların veya haydutluk hareketlerinin bu bölgeye sığınan failleri ilgili makamlarca hemen tutulacaklar ve bu makamlar zararların ödenmesi için bütün tedbirleri alacaklardır.

             Suçlular, suçun işlendiği devlet vatandaşı oldukları taktirde bu devletin birinci derece makamlarının yazılı istemi üzerine başka bir istem yapılmaksızın teslim olunacaktır;...

             Suçlular, ülkesine sığındıkları devletin vatandaşı iseler, bu memleketin kanunlarına göre orada kovuşturulacaklardır. ...”[1846]

Bütün bu maddeler dahilinde 1946 tarihli 6 no’lu Protokol bir bütün olarak değerlendirildiğinde, iki devletin de kendilerine karşı yönelmiş her türlü haydutluk hareketlerine ve suçlara karşı -dolayısıyla terörist faaliyetlere karşı- önlem almak, bu faaliyetleri birbirlerine bildirmek ve sınır güvenliğini sağlamak konusunda yükümlülük altına girdikleri açıkça görülmektedir. Ancak, söz konusu Protokol’ün bir devletin ülkesinde terör faaliyetleri gerçekleştiren ve akabinde sınırı geçerek diğer devletin topraklarına geçen teröristlere karşı, mağdur olan devletin diğerinden izin almaksızın “sıcak takip” ya da “sınır ötesi operasyon” düzenleme imkânı tanımadığı görülmektedir. Diğer taraftan 16. madde kapsamında, suçun işlendiği yer ve faillerinin aynı devletle ilişkili olması durumunda, faillerin iadesi konusunda karşı tarafa da sorumluluk yüklenmektedir.

PKK’nın faaliyetlerine başladığı 1980’li yıllara gelindiğinde ise, PKK’nın Bekaa Vadisi’ne (Lübnan) ve Irak’ın kuzeyine yerleşmesi karşısında rahatsızlık duyan Türkiye, Irak ile gerçekleştirdiği görüşmelerin sonucunda Şubat 1983’te “Sınır Güvenliği ve İşbirliği Antlaşması”nı imzalamıştır. Söz konusu antlaşmanın sınır güvenliğine ilişkin getirdiği en önemli yenilik, iki devlete de, birbirlerine önceden haber vermek koşuluyla, birbirlerinin topraklarında “sıcak takip” yapma hakkını tanıması olmuştur.[1847] İşte, Türkiye’nin PKK’ya karşı mücadelesinde gerçekleştireceği “sıcak takip” ve “sınır ötesi operasyon”ların iki ülke arasındaki hukuksal altyapısı bu antlaşmayla birlikte ilk kez ortaya çıkmıştır. Bu antlaşmayı bir adım daha ileriye taşıyarak Türkiye açısından daha efektif hale getiren gelişme ise, 15 Ekim 1984 tarihinde Türkiye ile Irak arasında imzalanan “Türkiye-Irak Güvenlik Protokolü”yle gerçekleşmiştir. Söz konusu Protokol çerçevesinde, Türk askeri birliklerinin önceden izin almaksızın Irak sınırından 5 km kadar içeriye girebilmesi ve aynı imkândan Irak birliklerinin de yararlanabilmesi noktasında mutabakata varılmıştır.[1848] İran-Irak Savaşı’nın 17 Temmuz 1988’de sona ermesinden sonra Irak tarafından yürürlülüğü sona erdirilecek bu protokolün sağladığı imkân çerçevesinde Türkiye, 1985-1988 yıllarındaki “sınır ötesi operasyon”larının ve “sıcak takip”lerinin hukuksal gerekçelerini oluşturabilmiştir.

İran-Irak Savaşı’nın sona ermesinin hemen ardından Ağustos 1988’de Irak birliklerinin Türkiye sınırına yakın vadilerdeki Kürtlere karşı kimyasal silah kullanması üzerine Iraklı Kürtler İran ve Türkiye sınırına doğru kaçmaya başlamış, İran’ın sınırını kapatmasıyla birlikte Iraklı Kürtlerin büyük bir bölümü Türkiye sınırına yığılmaya başlamıştır. Başlangıçta sınırını kapattığını açıklayan ve sınırı geçmiş olan Iraklı Kürtleri geri gönderen Türkiye, baskıların ve yığılmaların artması üzerine Iraklı Kürtlerin sınırın Türkiye tarafında kısa bir süre için kalmasına izin vermek zorunda kalmıştır. İşte tam bu sıralarda, Irak hükümeti, 1984 tarihli “Güvenlik Protokolü”ne dayanarak “sıcak takip hakkı”nı kullanmak isteyince, uluslararası kamuoyunun baskısı altındaki Türkiye, kendisi daha önce bu hakkı 3 kez kullanmış ve Irak topraklarında askeri operasyonlar ve sıcak takipler yapmış olmasına rağmen, Irak’tan kaçanların silahtan arındırılarak Türkiye’ye kabul edildiklerini ve bu kişilerin Irak karşıtı faaliyetlerine izin verilmeyeceğini açıklayarak, Irak’ın bu isteğini reddetmiştir. Bu gelişme üzerine, Irak 1984 tarihli “Güvenlik Protokolü”nü feshetmiştir.[1849] Ancak, 1990’lı yıllara gelindiğinde, Türkiye, 1984 tarihli “Güvenlik Protokol”ünün tekrar yürürlüğe konulmasını talep etmeye başlamıştır. Dönemin Başbakanı Yıldırım Akbulut tarafından 5-7 Nisan 1990 tarihlerinde Irak’a gerçekleştirilen resmi ziyaret sırasında bu konu gündeme getirilmişse de Irak bu konuda Türkiye, Suriye ve Irak arasında üçlü bir antlaşmanın oluşturulmasını ve Suriye’ye daha fazla su bırakılması talebinde bulunarak, “Güvenlik Protokolü”nün tekrar yürürlüğe konmasını dolaylı yollardan reddetmiştir.[1850]

2 Ağustos 1990’da Irak’ın Kuveyt’i işgaliyle ortaya çıkan Körfez Krizi ve sonrasında gerçekleşen Körfez Savaşı (16 Ocak-28 Şubat 1991) ve savaşın neden olduğu fiili durumla birlikte Irak hükümeti kuzey bölgesini fiilen yönetemez hale gelmiş, diğer bir deyişle Kuzey Irak bir tür devletsiz alan haline gelerek bu alanda otorite ve güç boşluğu oluşmuştur. Fakat bu da hukuki değil, fiili bir durumdur. Dahası, bu dönemde Iraklı Kürtler de Türk askerini bir tehdit olarak görmemiş, aksine PKK’ya daha fazla şüphe ile yaklaşmıştır.[1851] Nihayet, BM Güvenlik Konseyi’nin 5 Nisan 1991 tarihli 688 (1991) tarihli kararına[1852] ve BM Andlaşması’nın 40. maddesine dayanan ABD’nin girişimiyle 7 Nisan 1991’de başlatılan “Huzur Operasyonu” (Operation Provide Comfort)[1853] çerçevesinde Türkiye sınırına bitişik 36. paralelin kuzeyi ile 32. paralelin güneyinin 10 Nisan 1991’den itibaren Irak’ın hava taşıtlarının uçuşuna ve askerlerine yasaklanmasıyla hayata geçirilen “Güvenli Bölge” (Safe Haven) uygulaması[1854], Türkiye’nin 1990’lı yıllarda PKK’ya karşı gerçekleştirdiği “sıcak takip”lere ve sınır ötesi operasyonlara imkân tanımıştır.[1855] Diğer bir deyişle, önceleri Irak ile imzalanmış olan antlaşmalar ve protokoller çerçevesinde gerçekleştirilen bu operasyonlar, hem ekonomik yaptırımlar hem de ABD ve yakın bağlaşıklarınca Kuzey Irak’ta ilan edilen “uçuşa yasak bölge” nedeniyle Irak’ın elinin ayağının bağlandığı 1990’lı yıllarda, Kuzey Irak’ta oluşan güç boşluğu nedeniyle tek taraflı müdahalelere dönüşmüştür.[1856] Bu çerçevede Türkiye bir yandan güvenli bölgenin oluşturulmasına katkıda bulunurken, diğer taraftan da ihtiyaç duyduğu askeri operasyonları yapabilmiştir. Bu dönemde uluslararası gücün (Çekiç Güç) kalış sürelerinin uzatıldığı yer de Türkiye olurken, “Güvenli Bölge”nin ileride olası bir Kürt devletine zemin oluşturabileceğini bile bile “sıcak takip”lerini ve “sınır ötesi operasyon”larını sürdürebilmek için Türkiye, KDP lideri Mesud Barzani’ye ve KYB lideri Celal Talabani’ye destek verip “Çekiç Güç”e de “evet” demek durumunda kalmıştır.[1857] Söz konusu dönemde Türkiye operasyonlarını ABD ve Iraklı Kürt grupların onayı ve hatta desteği ile gerçekleştirirken, bazı operasyonlarda KDP lideri Mesud Barzani’ye bağlı güçler de Türk ordusu ile birlikte PKK’ya karşı çarpışmış, ABD de bazı istihbarat bilgilerini Türkiye ile paylaşmıştır. Böylece, Kuzey Irak’ta uluslararası desteği arkasına alarak operasyonlar yapan Türk güvenlik güçlerinin içeride ve dışarıda hukukiliği fazlaca tartışma konusu olmamıştır.[1858] Bununla birlikte, niteliği ve süresi açısından büyük sayılabilecek bazı sınır ötesi operasyonlar sırasında kimi zaman bölgedeki Kürt gruplardan ve bazı ülkelerden (İran), kimi zaman da Almanya ve Rusya’dan tepkiler de gelmiştir. Ancak, ABD’nin sınır ötesi operasyonlar konusunda Türkiye’ye çoğu kez açıkça verdiği destek, bu tepkilerin göğüslenmesinde önemli rol oynamıştır.[1859]

PKK lideri Abdullah Öcalan’ın 1999’da yakalanarak Türkiye’ye getirilmesinden sonra da Kuzey Irak’ta “sıcak takip”lerine ve “sınır ötesi operasyon”larına devam eden Türkiye’nin Mayıs 2001’de Kuzey Irak’taki bir PKK cephaneliğini boşaltmaya ve imha etmeye dönük “sınır ötesi operasyon”undan sonra, 2002’de sıfır noktasına inen PKK terör eylemleri neticesinde Türkiye 2002-2006 yılları arasında Kuzey Irak’ta ciddi manada bir askeri hareketliliğe neredeyse hiç girişmemiştir. Ne var ki, Mart 2003’te ABD’nin Irak’ı işgaline giden yolda Türkiye ile ABD arasında yaşanan 1 Mart 2003 tarihli “Tezkere Krizi” ve sonrasında yaşanan gelişmeler, PKK’nın Kuzey Irak’taki varlığının ve etkinliğinin yeniden canlanmasına gidecek süreci de başlatmıştır. Nihayet, 2007 yılında Türkiye’nin Kuzey Irak’taki PKK varlığına karşı yeniden başlatmak zorunda kaldığı “sıcak takip” ve “sınır ötesi operasyon” süreci, ciddi manada hem iç hem de dış siyasetinde tartışmalar yaratmıştır. Üstelik, Türkiye’nin 2007’den itibaren Kuzey Irak’ta PKK’ya karşı askeri manada giriştiği/girişeceği eylemler ABD ve Mesud Barzani engeline takılmış, dolayısıyla “sınır ötesi operasyon”lardan ya da “sıcak takip”lerden beklenen siyasi ve askeri faydaların elde edilmesinde inisiyatif ve kontrol büyük ölçüde ABD’ye geçmiştir.

Türkiye’nin Kuzey Irak’ta yürüttüğü/yürütmekte olduğu “sıcak takip”leri ve “sınır ötesi operasyon”ları BM Andlaşması ve düzenlemeleri ile BM Güvenlik Konseyi’nin Irak’la ilgili olarak almış olduğu kararlar çerçevesinde ele aldığımızda ise karşımıza şöyle bir tablo çıkmaktadır:

Öncelikle şunu söylemek gerekir ki, 1991 yılında, BM Güvenlik Konseyi kararlarına göre Irak’ın kuzeyinde oluşturulan statünün amacı farklı olmasına rağmen, PKK’nın bu bölgede üslenmesine ve bu bölgeden lojistik destek almasına önemli ölçüde olanak sağlamıştır. Daha önce de belirttiğimiz gibi, BM Güvenlik Konseyi’nin 5 Nisan 1991 tarihli 688 (1991) tarihli kararına ve BM Andlaşması’nın 40. maddesine dayanan ABD’nin girişimiyle 7 Nisan 1991’de başlatılan “Huzur Operasyonu” çerçevesinde, Türkiye sınırına bitişik 36. paralelin kuzeyi ile 32. paralelin güneyinin 10 Nisan 1991’den itibaren Irak’ın hava taşıtlarının uçuşuna ve askerlerine yasaklanmasıyla hayata geçirilen “Güvenli Bölge” (Safe Haven) uygulamasının yürütülmesine 11 devlet iştirak etmiştir. Bu devletlerin 1991 yılı Mayıs ayındaki askeri güçleri yirmibine ulaşırken, Türkiye de sınıra yakın bir noktaya hava gücü yerleştirmiştir. Irak’ın kuzeyi, Amerikalılar, İngilizler ve Fransızlar tarafından yapılan bir operasyon ile kontrol edilmeye başlanmış ve bu bölgede emniyet sağlanmaya çalışılmıştır. Ancak, 1991 yılı Temmuz’unda bu güçler geri çekilmiş ve bu kontrolü sağlamak gayesiyle Türkiye’de üslenmişlerdir. 1991 yılının Eylül ayında ise bu güçleri oluşturan kara birlikleri Türkiye’den ayrılmış, ancak “Çekiç Güç” olarak adlandırılan ve Irak sınırına yakın bir NATO üssüne yerleşen bir hava gücü kalarak faaliyetlerine (Huzur Operasyonu-II) devam etmiştir.[1860] Iraklı Kürtlerin güvenliğini sağlama ve bu kişilerin tekrar yerlerine dönmelerini sağlama ve insani yardım amaçlı “Huzur Operasyonu”yla birlikte Irak’ın kuzeyinde oluşan otorite boşluğu nedeniyle, PKK rahat bir hareket alanına kavuşmuş ve bu geniş manevra alanını kullanarak sınırı aşıp Türkiye’de çeşitli terör eylemlerine girişmiştir. Elbette PKK tarafından gerçekleştirilen bu tür eylemler, Türkiye’nin haklı olarak mukavemetini gerektiren operasyonları zorunlu kılmış ve bu operasyonlar çoğu kez Irak’ın kuzeyine taşmıştır.[1861]

Irak’ın kuzeyinde BM Güvenlik Konseyi’nin 5 Nisan 1991 tarihli 688 (1991) sayılı kararına istinaden oluşturulan statü, uluslararası hukuk itibarıyla Irak’ın egemenlik yetkilerini sınırlamıştır. Ancak, bu bölgenin “de jure” Irak’a ait olduğunu da belirtmek gerekir. BM üyesi olan Irak’ın, BM’nin amaç ve ilkeleriyle bağdaşmayan Kuveyt işgali ve bunun sonucunda kendisi tarafından ülkesinin kuzeyinde yaşayan Kürt kökenli vatandaşlarına uyguladığı şiddet, BM’nin bu devlete karşı özellikle BM Andlaşması’nın VII. Bölüm’ü kapsamında silahlı kuvvet kullanmaya varan veya varmayan zorlama önlemlerinin alınmasını gerekli kılmıştır. Ancak, belirtmek gerekir ki Irak’ın kuzeyinde oluşturulan “Güvenli Bölge” uygulaması kapsamında BM Güvenlik Konseyi’nin 5 Nisan 1991 tarihli 688 (1991) sayılı kararı silahlı kuvvette başvurmayı gerektiren zorlama önlemlerini açık bir şekilde öngörmese bile, savunmaya yönelik olarak silahlı kuvvet kullanılmasının bu karara dayandırılması olasıdır. Zira anılan kararda BM Andlaşması’nın 2/7. maddesi gereğince BM üyesi devletlerin egemen yetkilerine riayet edileceği vurgulanmaktadır. Ancak, bir üye devlet BM Andlaşması’nın amaç ve ilkelerine aykırı bir fiil gerçekleştirecek olursa BM Andlaşması’nın VII. Bölüm düzenlemeleri kendisine yönelik olarak da uygulanabilmektedir. Zaten, anılan 2/7 maddesinde yer alan düzenlemelerin, BM Andlaşması’nın VII. Bölüm’ündeki zorlama önlemlerinin uygulanmasına hiçbir biçimde halel getirmeyeceği belirtilmektedir. Bu bağlamda, Irak’ın kuzeyinde oluşturulan “Güvenli Bölge”, BM Andlaşması’nın hükümlerine uygun olarak yapılmaya çalışılmıştır. Ne var ki, oluşturulan bu “Güvenli Bölge”, Irak’ın toprak bütünlüğünü hukuken ortadan kaldırmamış da olsa fiilen üstü örtülü bir şekilde Irak’ı bölünmeye götürebilecek bir süreci de başlatmıştır denilebilir.[1862] Zira, “Güvenli Bölge” uygulaması her ne kadar Irak’ın kuzeyinde yaşayan ve çoğunluğu Kürt olan insanların mülteci durumuna düşmemesini amaçlamışsa da, Irak yönetiminin kendi ülkesinin kuzeyindeki etkinliğini de gerek “de facto” gerek “de jure” sınırlamıştır. Ayrıca, ABD ve müttefiklerinin 2003 yılının Mart ayında Irak’a gerçekleştirdikleri askeri harekâtın sonucunda Irak’ta yeni bir anayasanın kabul edilmesi de fiilen Irak’ın kuzeyindeki durumu Türkiye’nin lehine değiştirmemiştir. Bu durumda, Irak’ın bu bölgeyi kontrol edememesi nedeniyle buradan Türkiye’ye yönelebilecek terör eylemlerini önleyebilecek bir otorite de kalmamıştır.[1863]

İşte bu noktada Türkiye’nin, hem BM Andlaşması’nın 51. maddesi (Meşru müdafaa) çerçevesinde, hem UAD’ın 1986 tarihli “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”ndaki saptamaları çerçevesinde, hem de “önalıcı meşru müdafaa” olgusu çerçevesinde, Kuzey Irak’ta yerleşik bulunan PKK’ya ve onun saldırılarına karşı önlem alma hakkı doğabilmektedir. Türkiye’nin Kuzey Irak’ta yürüttüğü/yürütmekte olduğu “sıcak takip”leri ve “sınır ötesi operasyon”ları bu çerçevede ele aldığımızda ise karşımıza şöyle bir tablo çıkmaktadır: Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, yukarıdaki belirttiğimiz çerçeve dahilinde Türkiye’nin “meşru müdafaa” hakkına başvurarak PKK’ya karşı sınır ötesinde askeri eylemde bulunabilmesi için temelde iki noktanın aydınlatılması gerekmektedir:

             i) Karşı karşıya kalınan terör eylemlerinin “silahlı saldırı” olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği sorusu,

             ii) Eğer bu eylemler “silahlı saldırı” ise, bu saldırıların Kuzey Irak’ta üslenmiş bulunan PKK’yla bağının bulunup bulunmadığı sorusu ve Irak devletinin uluslararası hukuktan doğan sorumlulukları.

Şüphesiz, bu soruların yanıtlanmasında, daha önce de belirttiğimiz gibi, BM Andlaşması’nın 51. maddesi kapsamında düzenlenen “meşru müdafaa” hakkının yorumlanmasına dair doktrindeki görüşler de ön plana çıkmaktadır. Çalışmamızın teorik bölümünde “meşru müdafaa” hakkının “dar” ve “geniş” yorumları şeklinde incelediğimiz bu durumlar, 11 Eylül 2001 terörist saldırıları sonrasında daha fazla anlam ve önem kazanarak yoğun bir şekilde tartışılmaya başlanmıştır.

Meseleyi BM Andlaşması’nın 51. maddesi temelinde ele aldığımızda, söz konusu madde BM Andlaşması’nın hiçbir hükmünün, “Birleşmiş Milletler üyelerinden birinin silahlı bir saldırıya hedef olması halinde, Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliğin korunması için gerekli önlemleri alıncaya kadar, doğal olan bireysel veya ortak meşru savunma hakkına halel...” getirmeyeceğini ifade ederek, bu kapsamda alınan önlemlerin derhal Güvenlik Konseyi’nin bilgisine sunulmasını öngörmektedir. Ancak, gerek söz konusu maddede gerekse BM Andlaşması’nın başka bir hükmünde “saldırı” ve “silahlı saldırı” kavramlarına açıklık getirilmediği için, bu noktada çalışmamızın teorik bölümünde ele aldığımız BM Genel Kurulu’nun 14 Aralık 1974 tarihli 3314 (XXIX) sayılı “Saldırının Tanımı Kararı”nı (Resolution on the ‘Defenition of Agression) göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Söz konusu kararın 3/g maddesi “bir devlet tarafından veya bir devlet adına diğer bir devlete karşı (…) silahlı kuvvet fiillerini gerçekleştiren silahlı çetelerin, grupların, gayri nizami askerlerin veya paralı askerlerin gönderilmesi veya bu gibi fiillere önemli ölçüde karışılması”nı bir “saldırı” fiili olarak değerlendirmektedir. Bağlayıcı nitelikte olmayan söz konusu karar her ne kadar “silahlı saldırı” kavramına açıklık getirmese de, devletlerin sınır ötesi terörist faaliyetlerden kaynaklanan bir saldırıya maruz kalabileceklerini öngörerek, üstü örtülü de olsa devletlerin güvenliklerini sağlamak ve bu terörist faaliyetlere karşı mücadele etmek için devletlere “sıcak takip” veya “sınır ötesi operasyon” yapabilme imkânı verebilmektedir.[1864] Diğer taraftan, çalışmamızın teorik bölümünde de vurguladığımız gibi, 11 Eylül 2001 terörist saldırıları sonrasında BM Güvenlik Konseyi’nin aldığı 1368 (2001)[1865] ve 1373 (2001)[1866] sayılı kararlarının, sürekli olarak uluslararası barış ve güvenliğe yönelik bir tehdit olarak terörizme karşı tüm araçlarla mücadele etmenin gereğini öne çıkarması ve BM Andlaşması’na uygun olarak “bireysel” ya da “kolektif” meşru müdafaa hakkını tanıması, bir anlamda terörizme karşı girişilecek kuvvet kullanma eylemlerinin BM’nin amaçlarına aykırılık teşkil etmeyeceğinin zımnen kabulü olarak görülmüştür. Nitekim, bu kararlar sonrasında ABD ve müttefiklerinin, 11 Eylül 2001 terörist saldırılarının sorumlusu olarak kabul ettikleri El-Kaide terör örgütüne yönelik olarak Afganistan’da düzenlediği ve halen de devam etmekte olan operasyon, “meşru müdafaa” hakkının bir devletin uğramış olduğu terör saldırılarına karşı kullanılabileceğini de teyit etmektedir ki esasen “meşru müdafaa” hakkının doktrindeki “geniş” yorumu da bu duruma işaret etmektedir. Dolayısıyla, hem BM Andlaşması’nın 51. maddesinin “geniş” yorumunu, hem BM Genel Kurulu’nun 14 Aralık 1974 tarihli 3314 (XXIX) sayılı “Saldırının Tanımı Kararı”nı, hem de BM Güvenlik Konseyi’nin aldığı 1368 (2001) ve 1373 (2001) sayılı kararlarını göz önünde bulundurduğumuzda, Türkiye’nin Kuzey Irak’tan kaynaklanan PKK terörist saldırılarına karşı “meşru müdafaa” hakkının doğduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Buna karşılık “meşru müdafaa” hakkının “dar” yorumunu kabul eden bazı yazarlar, devlet dışı aktörlerin saldırıları karşısında devletlerin kuvvet “meşru müdafaa” hakkını gerekçe göstererek kuvvet kullanımına başvurmalarıyla ortaya çıkan son yıllardaki devlet pratiklerinin BM Andlaşması’nın 51. maddesini iyice esnettiğine dikkat çekerek, BM Andlaşması’nda geçen “silahlı saldırı” kavramının ne olduğu yönündeki belirsizliğin giderilmesi gerektiğini ve Türkiye’nin Kuzey Irak’ta sınır ötesi harekât yapabilmesinin hukuksal dayanaklarının -meşru müdafaa hakkının dar yorumu çerçevesinde- zayıf olduğunu ileri sürmektedirler.[1867]

Diğer taraftan, PKK’nın Kuzey Irak’tan gelerek Türkiye’de gerçekleştirdiği terör saldırılarının, “silahlı saldırı” boyutunda olup olmadığı hususunda ise, UAD’ın 1986 tarihli “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”ndaki saptamalarını da dikkate almak gerekmektedir. Ayrıntılarını kitabın teorik bölümünde ele aldığımız bu saptamalar çerçevesinde meseleyi ele aldığımızda, PKK’nın Kuzey Irak’tan gelerek Türkiye’de gerçekleştirdiği saldırıların, Türkiye’nin toprak bütünlüğüne, siyasi egemenliğine ve üniter yapısına karşı gerçekleştirilen saldırılar olduğu ve bu yönüyle de “silahlı saldırı” boyutuna ulaştığı söylenebilir. Keza, PKK’nın eylemlerine başladığı 1984’ten bu yana, Türkiye Cumhuriyeti’nin vatandaşlarını ve güvenlik güçlerini hedef alan saldırıları münferit nitelikte olmaktan çok terör örgütünün bir planının icrası şeklinde gerçekleştiğinden, terör saldırıları zincirinin bir parçası olarak değerlendirilerek (olayların toplamı teorisi/kümülatif etki teorisi/accumulation of events)[1868] bir “silahlı saldırı” olarak kabul edilebilir.[1869] Keza, UAD’ın 1986 tarihli “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”nda da tespit ettiği gibi, devlet dışı aktörlerce gerçekleştirilen saldırılar, ölçü ve etki bakımından düzenli askeri güçlerin gerçekleştirebileceği ağırlıkta olduğu taktirde “silahlı saldırı” olarak değerlendirilebilmektedir ki, PKK’nın 1984’ten bu yana gerçekleştirdiği saldırıların sonuçları göz önüne alındığında bu açıdan da Türkiye’nin bu saldırılara karşı “meşru müdafaa” hakkının doğduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Ancak, burada hemen belirtmek gerekir ki, Türkiye’nin bu silahlı saldırılar karşısında “meşru müdafaa” hakkının doğması durumunda olduğu gibi, Türkiye’nin bu hakkı kullandığı durumlardaki eylemlerinin de uluslararası hukuka uygun olması gerekmektedir. Bu noktada, aralıklarla devam eden terör saldırılarına karşı “meşru müdafaa” hakkının kullanılmasında dikkat edilecek hususların “Webster Doktrini” olarak çalışmamızın teorik bölümünde ele aldığımız kriterlere de (“aciliyet”, “zorunluluk”, “orantılılık”) uygun olması gerektiğinin altını çizmekte fayda vardır.[1870] Türkiye’nin Kuzey Irak’ta yürüttüğü/yürütmekte olduğu “sıcak takip”leri ve “sınır ötesi operasyon”ları “önalıcı meşru müdafaa” olgusu çerçevesinde ele aldığımızda ise, Türkiye’nin Kuzey Irak’ta üslenmiş bulunan PKK’nın “vukuu muhtemel” ya da “vukuu muhakkak” saldırıları tehditlerine karşı kendini koruma amaçlı olarak askeri operasyonlarda bulunduğu söylenebilir.

Diğer taraftan, Türkiye’nin karşı karşıya kaldığı “silahlı saldırı” boyutundaki terör saldırılarına yönelik uluslararası hukuktan kaynaklanan haklarına paralel olarak, Irak devleti hükümetinin de uluslararası hukuktan kaynaklanan bir takım yükümlülükleri olduğu aşikârdır. Öncelikle belirtmek gerekir ki, BM üyesi olsun ya da olmasın her devlet, gerek uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında gerekse diğer devletlerin siyasi bağımsızlıklarına ve toprak bütünlüklerine saygı göstermek noktasında BM Andlaşması’nın ilkelerine uygun biçimde hareket etmekle yükümlüdür. Keza, yine çalışmamızın teorik bölümünde değindiğimiz BM Genel Kurulu’nun 24 Ekim 1970 tarihli ve 2625 (XXV) sayılı “Devletler Arasında BM Andlaşması’na Uygun Şekilde Dostane Münasebetler Kurmaya ve İşbirliği Yapmaya Dair Milletlerarası Hukuk İlkeleri Hakkında Bildiri”si de her devletin “diğer herhangi bir devletin ülkesine akın düzenlemek üzere, düzenli kuvvetlerin veya paralı askerler de dahil, silahlı çetelerin örgütlenmesini yapmaktan veya örgütlenmesini teşvik etmekten kaçınma görevi” olduğuna dikkat çekerek, her devletin “diğer bir devletteki bir iç savaşı veya terörist hareketleri örgütlemekten, tahrik etmekten, onlara yardım etmekten veya bu hareketlere katılmaktan sakınma veya kendi ülkesinde böyle hareketlerin yapılmasına yönelik organize faaliyetlere (bu paragrafta belirtilen hareketler bir tehdit veya kuvvet kullanmayı içerdiği zaman) göz yummaktan kaçınma” sorumluluğu olduğunu tespit etmektedir. Bu esaslar ışığında bir değerlendirme yaptığımızda, Irak devletinin özellikle 1990 sonrasında gerek iç siyasal gerekse dış siyasal gelişmelere bağlı olarak uluslararası hukuktan kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmediği/getiremediği açıkça görülmektedir.[1871] Irak’ın içerisine girmiş olduğu ve neredeyse 20 yılı geçen bu siyasal istikrarsızlık durumuyla bağlantılı olarak PKK’nın Türkiye açısından yarattığı tehdit ve zararın boyutu düşünüldüğünde, hem merkezi Irak yönetiminin hem de “Bölgesel Kürt Yönetimi”nin komşusu olan Türkiye’ye karşı terörist eylemler düzenleyen PKK’ya karşı önlem alma yükümlülüğü hukuksal açıdan bir zorunluluk olarak ortaya çıkmaktadır.[1872] Ne var ki, Türkiye-Irak sınırı, ülkenin bütününde fiili egemenliği olmayan Irak merkezi yönetimince denetime tabi tutulmadığı gibi, ne Irak’ı işgal eden ABD ne de “Bölgesel Kürt Yönetimi”, PKK kamplarını ve ofislerini işlevsiz kılmak için herhangi bir çaba göstermemektedirler. Berdal Aral’ın da dikkat çektiği gibi, bu durum, Türkiye’nin Kuzey Irak’a yönelik askeri operasyonlarını, en azından siyasi ve ahlaki olarak “anlaşılır” kılmaktadır.[1873]

Bütün bu söylenenlerin ışığında sonuç olarak, Türkiye’nin 1983-2010 yılları arasında Kuzey Irak’ta PKK’ya karşı gerçekleştirmiş olduğu sıcak takipleri ve sınır ötesi operasyonları uluslararası hukuk normlarına uygun olarak yapmaya çalıştığını söyleyebiliriz. Türkiye’nin bu konudaki temel dayanaklarını 1983-1989 döneminde Irak’la akdettiği ikili antlaşmalar oluştururken, 1990 ve sonrasındaki temel dayanakları BM Andlaşması’nın ve düzenlemeleri ile UAD’ın 1986 tarihli “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”ndaki bazı saptamaları ve “önalıcı meşru müdafaa” olgusu olmuştur. Söz konusu dönemde gerek Irak’ın kendi ülkesinin kuzeyinde tam anlamıyla hâkimiyetinin bulunmamasının yaratmış olduğu otorite boşluğu gerekse “Bölgesel Kürt Yönetimi”nin PKK’ya karşı harekete geçmekteki farklı tutumları, Türkiye’nin kendini koruma ve meşru müdafaa hakkı kapsamında önlemler almasını zorunlu kılmıştır. Bu çerçevede uluslararası hak ve sorumluluklarının bilinci içerisindeki Türkiye, çeşitli zamanlarda vukuu bulan PKK saldırılarına karşı “sıcak takip hakkı”nı kullanarak operasyonlarda bulunurken; zaman zaman da potansiyel tehlike olarak gördüğü PKK hedeflerine karşı “önalıcı meşru müdafaa” olgusu çerçevesinde “sınır ötesi operasyon”lar düzenlemiştir/düzenlemeye devam etmektedir.

          SONUÇ

Osmanlı İmparatorluğu’nun varisi olarak kurulan ve 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Andlaşması’yla varlığını uluslararası alanda siyasi ve hukuki anlamda tescil ettiren Türkiye Cumhuriyeti’nin dış politikasının temel hedefi, milli bağımsızlık savaşının büyük zorluklarla elde edilmiş kazanımlarının korunması ve sağlamlaştırılması üzerine oturmuştur. Bu hedefin gerçekleştirilmesi noktasında Mustafa Kemal Atatürk’ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” özdeyişini referans alan “barışçı” dış politika temelinde, yeni cumhuriyetin on yıllar sürecek dış politika çizgisi oluşturulmuş, daha sonraki dönemlerde de bu çizgi esas olarak sürdürülmüştür. Böylelikle, Lozan Barış Andlaşması’yla sağlanan siyasi ve hukuki statükonun korunması ve sağlamlaştırılması hedefiyle birlikte “barışçı” dış politika eğilimi, Türk dış politikasının maceradan uzak ve ihtiyatlı bir zemine oturmasını sağlayarak, büyük ölçüde istikrarlı bir dış politika görüntüsü ortaya çıkarmıştır.

Bununla birlikte, gerek Türkiye’nin çok sayıda devletle sınırdaş olması (ki bu devletlerin büyük çoğunluğu Osmanlı İmparatorluğu’ndan koparak ortaya çıkmışlardır) ve pek çoğuyla “egemenlik” ya da “güvenlik” temelli değişik sorunlarının bulunması; gerekse bölgesel ya da küresel dengeleri etkileyen kimi olaylar ve/veya krizler, “Batıcılık” ve “Statükoculuk” ilkeleri temelinde hareket eden Türk dış politikasının her zaman “barışçıl yöntemler”le sonuç alabilmesini zorlaştırmış ve zaman zaman da imkânsız kılmıştır. Bu çerçevede, Türk dış politikası tarihinde vukuu bulan kimi olay ya da krizlerde güç kullanma tehdidinin ve/veya sınırlı güç kullanımının bir dış politika aracı olarak devreye sokulması diplomasiyi destekleyici bir işlev görürken, kimi olay ya da krizlerde de doğrudan güç kullanımının devreye sokulması söz konusu olmuştur. Çalışmamızda toplam sayısını 12 olarak tespit ettiğimiz söz konusu olay ya da krizlerde, olayın/krizin özgüllüğüne bağlı olarak askeri gücün dolaylı ya da doğrudan kullanımını gerektiren çeşitli zorlama yöntemlerine (caydırıcı diplomasi, zorlayıcı diplomasi, savaş, düşük yoğunluklu çatışma gibi) başvurulmuştur. (Bkz. Tablo 29)

Tablo 29’da da görüldüğü üzere, Türk dış politikası tarihinde güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımı temelinde çeşitli zorlama yöntemlerinin uygulandığı olay ya da kriz sayısı 12’dir. Bu olay ya da krizleri Türk dış politikası tarihindeki diğer olay ya da krizlerden ayıran en önemli faktör, güç kullanma tehdidinin ya da güç kullanımının Türkiye açısından somut bir biçimde devrede olmasıdır. Bu çerçevede söz konusu olay ya da krizlerde uygulanan zorlama yöntemlerinin 2’si caydırıcı diplomasi, 7’si zorlayıcı diplomasi, 2’si savaş ve 1’i de “düşük yoğunluklu çatışma”dır. Bir bütün olarak bakıldığında, Türk dış politikasında güç kullanma tehdidinin ve/veya güç kullanımının çoğunlukla ya bir tehdidi karşılamaya dönük olarak ya da statükoyu ve yaşamsal çıkarlarını korumak amacıyla “savunmacı” bir tarzda devreye sokulduğu görülmektedir. Özellikle “zorlayıcı diplomasi” stratejisinin uygulandığı olay ya da krizlerde “ulusal güvenlik” ve “ulusal çıkar” olguları birbirlerini bütünleyici bir işlev görürken; Türkiye, ulusal çıkarlarını, ahdi hukukunu ve güvenliğini ilgilendiren kimi bölgesel ya da küresel sorunlar karşısında da çeşitli zorlama yöntemlerinden (caydırıcı diplomasi ve savaş) yararlanma yoluna gitmiştir. Buna karşılık, doğrudan güç kullanımına başvurulan olay ya da krizlerin sayısı oldukça sınırlı kalmakla birlikte, PKK terörüyle mücadele edebilmek amacıyla devreye sokulan “sıcak takip”lerde ve “sınır ötesi operasyon”larda doğrudan güç kullanımının dönem dönem yoğunlaştığı görülmüştür. (Söz konusu olaylarda ya da krizlerde askeri etki araçlarının kullanım biçimi ve düzeyi Tablo 30’da gösterilmiştir.)

Tablo 29: Türk Dış Politikası Tarihinde Zorlama Yöntemlerinin Devreye Sokulduğu Olaylar/Krizler

Olay/Kriz

Zorlama Yönteminin Türü

1

Ağrı İsyanı (1926-1930) ve Türkiye-İran Krizi (1930)

Zorlayıcı diplomasi

2

Hatay Sorunu (1936-1939)

Caydırıcı diplomasi

3

Kore Savaşı (1950-1953)

Savaş

4

Suriye-Türkiye Krizi (1957)

Caydırıcı diplomasi

5

Kıbrıs Krizi (1963-1964)

Zorlayıcı diplomasi

6

Kıbrıs Krizi (1967)

Zorlayıcı diplomasi

7

Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)

Savaş

8

Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi (1987)

Zorlayıcı diplomasi

9

Kardak Kayalıkları Krizi (1995-1996)

Zorlayıcı diplomasi

10

S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998)

Zorlayıcı diplomasi

11

Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın

Suriye’den Çıkartılması (1998)

Zorlayıcı diplomasi

12

Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı

Gerçekleştirilen “Sıcak Takip”ler ve “Sınır Ötesi Operasyon”lar (1983-2010)

Düşük Yoğunluklu

Çatışma

Tablo 30: Zorlama Yöntemlerinin Uygulandığı Olay ya da Krizlerde Askeri Etki Araçlarının Kullanım Biçimi ve Düzeyi

Olay/Kriz

Askeri Etki Araçlarının

Kullanım Biçimi ve Düzeyi

1

Ağrı İsyanı (1926-1930) ve

Türkiye-İran Krizi (1930)

Güç kullanma tehdidi ve çatışmaya varmayan sınırlı güç kullanımı (Tartışmalı sınırın geçilmesi ve kontrol altına alınması)

2

Hatay Sorunu (1936-1939)

Gösterisel güç kullanımı (Sınıra asker yığma, Askeri manevralar)

3

Kore Savaşı (1950-1953)

Çatışmaya varan güç kullanımı/Savaş

4

Suriye-Türkiye Krizi (1957)

Gösterisel güç kullanımı (Sınıra asker yığma, Askeri manevralar)

5

Kıbrıs Krizi (1963-1964)

Güç kullanma tehdidi ve çatışmaya varmayan sınırlı güç kullanımı (Erenköy-Mansura hattındaki Rum mevzilerinin savaş uçaklarıyla bombalanması)

6

Kıbrıs Krizi (1967)

Güç kullanma tehdidi ve gösterisel güç kullanımı

7

Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)

Çatışmaya varan güç kullanımı/Savaş

8

Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi (1987)

Güç kullanma tehdidi ve gösterisel güç kullanımı

9

Kardak Kayalıkları Krizi (1995-1996)

Güç kullanma tehdidi, gösterisel güç kullanımı ve çatışmaya varmayan sınırlı güç kullanımı (Batı Kardak Kayalığı’na çıkış)

10

S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998)

Güç kullanma tehdidi

11

Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması (1998)

Güç kullanma tehdidi ve gösterisel güç kullanımı (Sınıra asker kaydırma)

12

Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirilen “Sıcak Takip”ler ve Sınır Ötesi Operasyonlar (1983-2010)

Çatışmaya varan güç kullanımı/Düşük yoğunluklu çatışma

Türkiye’nin güç kullanma tehdidine ve/veya güç kullanımına başvurduğu olay ya da krizlerde hedef aldığı devletlerin büyük çoğunluğu Türkiye’nin sınır komşuları olmuştur. Bu açıdan konuya bakıldığında, Türkiye’nin söz konusu komşularıyla gerek tarihsel nedenlerden gerekse jeopolitik/jeostratejik konumundan kaynaklanan “güvenlik” ya da “egemenlik” temelli uyuşmazlıklar yaşadığı/yaşamakta olduğu dikkat çekmektedir ki bu uyuşmazlıklar dün olduğu gibi bugün ve gelecekte de (özellikle Yunanistan’la yaşanan/yaşanmakta olan ihtilaflar göz önünde bulundurulduğunda) yeni krizlere yol açma ve çatışma potansiyelini içerisinde barındırmaktadır. Diğer taraftan “güvenlik” ya da “egemenlik” temelli uyuşmazlıklara ilişkin kimi krizlerin sonunda Türkiye’nin lehine toprak değişimi ya da toprak genişlemesi gerçekleşirken; kimi krizlerin sonunda da belirli toprak parçalarının egemenliğine ilişkin hukuki belirsizlikler devam ederek farklı egemenlik tezleri karşılıklı olarak sürdürülmeye devam etmiştir. Bütün bu çerçeve dahilinde, Türkiye’nin güç kullanma tehdidine ve/veya güç kullanımına başvurduğu olay ya da krizlerde “statüko”yu koruma, sürdürme ve sağlamlaştırma duyarlılığıyla hareket ettiğini ve istemlerini bu yönde dile getirdiğini söyleyebiliriz. (Bkz. Tablo 31, Tablo 32)

Tablo 31: Zorlama Yöntemlerinin Uygulandığı Olay ya da Krizlerde Türkiye’nin “Ulusal Çıkar” Matrisi ve Toprak Değişimi/Genişlemesi

Olay/Kriz

Türkiye’nin Ulusal Çıkar

Matrisinde Öne Çıkan Unsurlar

Türkiye Lehine Toprak Değişimi/ Genişlemesi

Güvenlik endişesi

Egemenlik

İddiası

Statükoyu

Koruma

Ağrı İsyanı (1926-1930) ve Türkiye-İran Krizi (1930)

Var

Var

Statükoculuğun dinamik tarzda yorumlanması[1874]

Toprak

değişimi

Hatay Sorunu (1936-1939)

Var

Statükoculuğun dinamik tarzda yorumlanması

Toprak

genişlemesi

Kore Savaşı (1950-1953)

Var

Suriye-Türkiye Krizi (1957)

Var

Var

Kıbrıs Krizi (1963-1964)

Var

(Kıbrıs Türkleri)

Var

(Kıbrıs Türkleri)

Var

Kıbrıs Krizi (1967)

Var

(Kıbrıs Türkleri)

Var

(Kıbrıs Türkleri)

Var

Kıbrıs Barış

Harekâtı (1974)

Var

(Kıbrıs Türkleri),

Jeopolitik/

Jeostratejik kaygılar

Var

(Kıbrıs Türkleri)

Statükoculuğun dinamik tarzda yorumlanması

KKTC’nin kuruluşuna zemin oluşturacak %38’lik Kıbrıs toprağının kontrol altına alınması

Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi (1987)

Jeopolitik/

Jeostratejik kaygılar

Var

Var

Türkiye’nin Ege’deki kıta sahanlığının Yunanistan’a fiili olarak kabul ettirilmesi

Kardak Kayalıkları Krizi (1995-1996)

Jeopolitik/

Jeostratejik kaygılar

Var

Var

Türkiye’nin Ege’de anlaşmalarla devredilmemiş ada, adacık ve kayalıklar üzerinde hak sahibi olduğunun Yunanistan’a fiili olarak kabul ettirilmesi

S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998)

Var, Jeopolitik/

Jeostratejik kaygılar

Var

Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması (1998)

Var

Var

Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirilen “Sıcak Takip”ler ve Sınır Ötesi Operasyonlar

(1983-2010)

Var

Var

Tablo 32: Zorlama Yöntemlerinin Uygulandığı Olay ya da Krizlerde Türkiye’nin İstemleri

Olay/Kriz

Hedef Devlet

ya da Aktör

İstemler

Ağrı İsyanı (1926-1930) ve Türkiye-İran Krizi (1930)

İran

İsyancılara destek verilmemesi, 1913 İstanbul Protokolü onaylanmadığı için Türkiye-İran sınırının yeniden saptanması

Hatay Sorunu (1936-1939)

Fransa

1921 Ankara Antlaşması’yla statüsü tespit edilen İskenderun (Hatay) Sancağı’nın, Suriye’ye bağımsızlık verilmesi durumunda yeni statüsünün tespitinde self determinasyon ilkesine dayanılması

Kore Savaşı (1950-1953)

Kuzey Kore

Yönetimi

Güney Kore’de Kuzey Kore Yönetimi’nin başlattığı işgalin BM Güvenlik Konseyi’nin ve Genel Kurulu’nun ilgili kararları çerçevesinde sona erdirilmesi

Suriye-Türkiye Krizi (1957)

Suriye

SSCB’nin Suriye’ye askeri yardımını öngören bir anlaşmanın imzalanmasının ve Suriye üzerindeki nüfuzunun artmasının Türkiye üzerinde yaratmış olduğu güvenlik endişesinin son bulması için SSCB-Suriye yakınlaşmasının sona erdirilmesi

Kıbrıs Krizi (1963-1964)

Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Makarios ve Yunanistan

Kıbrıs Türk topluma yönelik şiddetin durdurulması, ablukanın kaldırılması, zararın tazmini, 1959 Zürih ve Londra Andlaşmaları’na ve Kıbrıs Türk toplumun hak ve statülerine riayet edilmesi

Kıbrıs Krizi (1967)

Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Makarios ve Yunanistan

Kıbrıs Türk topluma yönelik şiddetin durdurulması, ablukanın kaldırılması, zararın tazmini,  EOKA üyelerinin adadan çıkartılması, adaya sokulan Yunan personelinin ve askeri teçhizatının adadan çıkartılması, 1959 Londra ve Zürih Andlaşmaları’na ve Kıbrıs Türk toplumun hak ve statülerine riayet edilmesi

Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)

Kıbrıs Cumhuriyeti’nde iktidarı darbeyle ele geçiren Nicos Sampson yönetimi ve Yunanistan

Kıbrıs’ta 1959 Zürih ve Londra Andlaşmaları’yla kurulan anayasal düzenin Nicos Sampson darbesiyle yıkılması karşısında Kıbrıs Türklerinin hak ve statülerinin korunması, güvenliklerinin garanti altına alınması

Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi (1987)

Yunanistan

Bern Bildirisi’ne/Anlaşması’na (1976) uyulması, Ege’de tek yanlı girişimlerden kaçınılması

Kardak Kayalıkları Krizi (1995-1996)

Yunanistan

Egemenliği Yunanistan’a anlaşmalarla devredilmemiş olan kayalıklardaki Yunan askeri varlığının ve her türlü egemenlik işaretinin geri çekilerek statüko öncesi duruma dönülmesi

S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998)

GKRY ve Yunanistan

GKRY’nin adaya yerleştirmeyi planladığı S-300 füzeleri vasıtasıyla Doğu Akdeniz’deki ve Kıbrıs’taki askeri dengeleri değiştirme girişimlerinden vazgeçmesi

Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması (1998)

Suriye

Suriye’nin PKK’ya verdiği desteği sonlandırması, A. Öcalan’ın Suriye’den çıkartılması

Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirilen “Sıcak Takip”ler ve Sınır Ötesi Operasyonlar (1983-2010)

PKK terör örgütü

Kuzey Irak’taki PKK varlığının geriletilmesi, sona erdirilmesi

Türkiye, zorlayıcı diplomasi yöntemine başvurduğu krizlerde çeşitli zorlayıcı diplomasi stratejilerini söz konusu krizlerin çeşitli aşamalarında devreye sokarak istemlerinin karşılanması noktasında “aciliyet/zorunluluk” duygusunu yaratmaya çalışmıştır. (Bkz. Tablo 33)

Tablo 33: Zorlayıcı Diplomasinin Devrede Olduğu Krizler Sırasında Türkiye’nin Uyguladığı Zorlayıcı Diplomasi Stratejileri

Olay/Kriz

Zorlayıcı Diplomasi Stratejisi

Ültimatom

Zımni

Ültimatom

Dene ve gör

Baskıyı Aşamalı Arttırma

Ağrı İsyanı (1926-1930) ve Türkiye-İran Krizi (1930)

X

X

X

Kıbrıs Krizi (1963-1964)

X

X

X

Kıbrıs Krizi (1967)

X

X

Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi (1987)

X

X

Kardak Kayalıkları Krizi (1995-1996)

X

X

S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998)

X

X

Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması (1998)

X [?][1875]

X

X

Zorlayıcı diplomasi stratejisi özelinde Türk dış politikasındaki 7 krizde, statükoyu ihlal eden ve/veya krize neden olan ihlali gerçekleştiren taraf Türkiye’nin istemlerini karşıladığı için söz konusu krizler Türkiye açısından başarılı bir şekilde sonlandırılabilmiştir. Türkiye’nin bu sonuçları elde edebilmesindeki en önemli faktörlerden biri Türkiye ile hedef devlet arasında asimetrik güç dengesinin var olmasıdır ki, zaten zorlayıcı diplomasinin mantığı da bunu gerektirmektedir. Her ne kadar 1963-1964 ve 1967 Kıbrıs krizlerinde Türkiye’nin askeri yeteneklerinin gerektiğinde adaya başarılı bir çıkarma ve indirme yapabilecek düzeyde olmaması bir dezavantaj yaratmışsa da, gerek bu krizlerde gerekse zorlayıcı diplomasi stratejisinin uygulandığı diğer krizlerde Türkiye’nin bölgesinde önemli bir güç olması ve sahip olduğu askeri kapasite, zorlayıcı diplomasi stratejisini uygularken inandırıcılığını ve kararlılığını pekiştiren bir etki yapmasını sağlamıştır. 1967 Kıbrıs Krizi’nden askeri güç ve yetenekleri konusunda dersler çıkartan Türkiye, askeri güç ve yeteneklerini arttırmasına koşut olarak 1974’te Kıbrıs Barış Harekâtı’nı başarıyla gerçekleştirebildiği gibi, 1987’deki Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi’nde de asimetrik güç dengesinden yararlanmıştır. Türkiye, özellikle 1990 sonrasında askeri güç ve yeteneklerini arttırma ve geliştirme yönünde yakaladığı yüksek ivmeyle birlikte bölgesinde caydırıcı güç olma yönünde önemli bir mesafe kat ederken, zorlayıcı diplomasi stratejisini uygulama becerisini de geliştirerek karşılaştığı yeni krizlerde de asimetrik güç dengesinden yararlanmıştır. Bir bütün olarak bakıldığında, Türkiye’nin gerek caydırıcı diplomasi gerekse zorlayıcı diplomasi stratejisine başvurduğu bütün olay ya da krizlerde, topyekûn bir askeri güç kullanımına gerek kalmadan askeri gücünün tehdit ya da kullanım düzeyinde yarattığı etkiden istifade ederek başarılı sonuçlar elde ettiği söylenebilir.

Türkiye’nin caydırıcı diplomasi veya zorlayıcı diplomasi stratejisine başvurduğu olay ya da krizlerde başarılı sonuçlar elde edebilmesini sağlayan bir diğer önemli faktör, söz konusu olay ya da krizlerde Türkiye’nin “söylem” ve “eylem” dengesini/tutarlılığını büyük ölçüde sağlamış olmasıdır. Ancak burada hemen şunu belirtmek gerekir ki, 1974’te EOKA-B lideri Nicos Sampson’un ve Yunanistan’daki “Albaylar Cuntası”nın önceki krizleri baz alarak Türkiye’nin zorlayıcı diplomasinin ötesine geçemeyeceği ve bir savaşı göze alamayacağını düşünmeleri, Türkiye’nin bazı krizlerde “söylem” ve “eylem” dengesi/tutarlılığı açısından bir inandırıcılık açığı içerisinde olduğunu da gözler önüne sermektedir. Bu algıdan hareket eden “Albaylar Cuntası” ve EOKA-B liderleri deyim yerindeyse Türkiye’nin askeri yeteneklerini ve inandırıcılığını test etmek için harekete geçmişler ve sonuçta Türkiye’nin topyekûn güç kullanıma yol açan gelişmeler yaşanmıştır.

Diğer taraftan, Türkiye’nin caydırıcı diplomasi veya zorlayıcı diplomasi stratejisine başvurduğu olay ya da krizlerde başarılı sonuçlar elde edebilmesini sağlayan bir başka önemli faktör, söz konusu olay ya da krizlerde ABD’nin izleyeceği tutum olmuştur (Hatay Sorunu sırasında bu rol İngiltere’nindir). Aslında, ABD’nin tüm krizlerdeki rolünün neredeyse belirleyici olduğu da söylenebilir. Söz konusu krizler sırasında ABD kimi durumlarda “arabulucu” olarak kimi durumlarda da Türkiye’den yana ağırlığını koyarak krizlerin çözülmesinde katkıda bulunmuştur. Özellikle 1967 Kıbrıs Krizi’nde Türkiye’nin inandırıcılığını ve kararlılığını Makarios’a ve Yunanistan’a kabul ettirerek Türkiye’nin istemlerinin karşılanmasını sağlayan ABD olmuştur. 1967 Kıbrıs Krizi’nde “Vance Misyonu”nu devreye sokarak Türkiye’nin istemlerinin büyük ölçüde karşılanmasını sağlayan ABD’nin, diğer taraftan, Kıbrıs krizlerinin ilki olan 1963-1964 Kıbrıs Krizi sırasında ise “Johnson Mektubu”yla Türk-Amerikan ikili ilişkilerinde hayal kırıklığı yaratacak düzeyde Türkiye üzerinde çok ciddi bir baskısı da söz konusu olmuştur. Bununla birlikte, Ağustos 1964’te Türkiye’nin adayı bombalamasına ABD fazla ses çıkartmamıştır. 1974’te ise Türkiye’yi Kıbrıs’a müdahale etme kararlılığından vazgeçiremeyen ABD, bunun bedelini Türkiye’ye uyguladığı ambargoyla ödetmiştir. ABD’nin krizler sırasındaki “arabulucu”luktan “baskı yapmaya” kadar uzan bu belirleyici rolü, Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi (1987), Kardak Kayalıkları Krizi (1995–1996), S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998) ve nihayet Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması Olayı (1998) sırasında da belirgin bir biçimde görülmüştür. Söz konusu olaylarda ABD ağırlığını Türkiye’den yana koyarak hedef devlet(ler) üzerinde belirli ölçülerde baskı uygulamıştır. Diğer taraftan, Türkiye’nin caydırıcı diplomasi veya zorlayıcı diplomasi stratejisine başvurduğu olay ya da krizlerin bazılarında ise krize neden olan gelişmelerin başlatıcısı olan devletin (hedef devlet), söz konusu gelişmelerle ilgisi bulunan üçüncü bir devlet üzerinden pazarlık şansını ve direnme gücünü arttırmaya çalışarak, statükoda yaratmak istediği değişikliğe bu yolla ulaşmaya çalıştığı görülmektedir. Örneğin, 1957 Suriye-Türkiye Krizi’nde SSCB bu roldeyken, S-300 Füzeleri Krizi’nde (1997-1998) ise bu devletin ardılı olan Rusya bu role çekilmeye çalışılmıştır. Öte yandan, Türkiye’nin 1983’ten bu yana Kuzey Irak’taki PKK unsurlarına karşı gerçekleştirdiği “sınır ötesi operasyon”lara ise 1990’lı yıllarda çoğunlukla destek veren ABD’nin, özellikle 2003’teki Irak Savaşı sonrasında Kuzey Irak’ta yeniden artan PKK varlığına karşı Türkiye’nin giriştiği/girişeceği “sınır ötesi operasyon”lara sıcak bakmamaya başladığı ve söz konusu operasyonları denetimi altına almaya çalıştığı görülmüştür. Bugün itibariyle gelinen noktada, Kuzey Irak’ta yürütülecek “sınır ötesi operasyon”lar konusunda inisiyatifin büyük ölçüde ABD’de olduğu ve Türkiye’nin Kuzey Irak’taki 1990’lı yıllardaki askeri etkinliğinin oldukça gerisine düştüğü görülmektedir ki bu durum PKK’yla mücadelede ciddi bir handikap oluşturmaktadır.

Türkiye’nin güç kullanma tehdidine ve/veya güç kullanımına başvurduğu olay ya da krizlerde, uluslararası meşruiyeti ve uluslararası hukuka uygunluğu sağlama noktasında da genellikle yeterli dayanağa sahip olduğu görülmektedir. Bu bağlamda, Türkiye-İran Krizi (1930) sırasında Türkiye’nin söylem ve eylemlerinin dayanak noktasını, Osmanlı İmparatorluğu’ndan devralınan bir sınır meselesinin bir iç meseleyle de (1926−1930 Ağrı İsyanı) birleşmesinin egemenlik ve güvenlik açısından yarattığı tehlikelerin iki ülkeyi bir krizin içine sokması ve yürütülen görüşmeler sonucu meselenin diplomasi, uluslararası hukuk ve bir andlaşma çerçevesinde çözümlenmesi teşkil etmektedir. Hatay Sorunu (1936-1939) sırasında ise, Türkiye lehine egemenlik devri söz konusudur ki, bu durum da diplomasi, uluslararası hukuk ve andlaşmalar düzleminde sonuca kavuşturulmuştur. Kore Savaşı’nda (1950-1953) ise Türkiye’nin sınırları ötesinde güç kullanması BM düzleminde alınan kararlar çerçevesinde gerçekleşmiştir. Buna karşılık, Suriye-Türkiye Krizi (1957) sırasında ise, Soğuk Savaş’ın başlangıcından bu yana SSCB’den tehdit algılayan Türkiye’nin, aynı tehdidi SSCB-Suriye yakınlaşması sonucunda güneyden de hissetmesinin doğurduğu güvenlik endişeleriyle harekete geçerek caydırıcı diplomasi mantığı içerisinde, bu yakınlaşmanın potansiyel tehlikelerine karşı bir “önalma” çabası içerisine girmesi söz konusudur, Türkiye’nin bu tutumunun uluslararası meşruiyeti tartışmalıdır. Diğer taraftan, Türkiye meselenin BM düzleminde ve karşılıklı görüşmeler yoluyla çözüme ulaştırılması konusundaki girişimleri de desteklemekten geri durmamıştır ve neticede meselenin diplomatik sınırlar içerisinde çözüme ulaştırılması sağlanmıştır. (Bu kriz sırasında ABD’nin Türkiye’ye desteği başlangıçta net değildir. Krizin ilerleyen aşamalarında SSCB’nin Suriye’den yana olan tavırları, ABD’nin de tavrını Türkiye’den yana daha açık bir şekilde ortaya koymasını sağlamıştır.)

1960’lı yıllara gelindiğinde ise, Türkiye, Kıbrıs Sorunu’na ilişkin olarak zaman zaman zorlayıcı diplomasi stratejisine başvurmak zorunda kaldığı krizlerle uğraşmak durumunda kalmıştır. Gerek 1963-1964 Kıbrıs Krizi sırasında gerekse 1967 Kıbrıs Krizi sırasında Türkiye, güç kullanma tehdidi ve/veya güç kullanımı girişimlerinin meşru temellerini sağlamak noktasında hem 1959 tarihli Garanti  Antlaşması’nın, hem 1959 tarihli İttifak Anlaşması’nın (1959) hem de BM ilkelerinin sağlamış olduğu imkânlardan yararlanma yoluna giderek söylem ve eylemlerini meşruluk kalıplarına oturtabilmiştir. Bu çerçevede Türkiye, Kıbrıs Türklerinin antlaşmalarla kendilerine tanınan hak ve statülerini korumak noktasında “garantör devlet” olarak güç kullanabileceğini açıklayarak söz konusu krizleri zorlayıcı diplomasi temelinde topyekûn güç kullanımına yol açmadan sonuçlandırabilmiştir. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’nda ise Türkiye “garantör devlet” olarak antlaşmaların kendisine sağladığı hak ve yetkilerden istifade ederek topyekûn güç kullanımına girişirken (ki Türkiye, İngiltere’ye ortak harekât yapma teklifinde de bulunmuştur), aynı zamanda adada 11 yıldır şiddet sarmalı ve ablukalar içerisinde yaşamlarını güçlükle devam ettiren Kıbrıs Türklerinin yaşam haklarını ve güvenliklerini garanti altına alma noktasında da “insani (bir) müdahalede” bulunmuştur. Her ne kadar Kıbrıs Barış Harekâtı’nın ikinci bölümü (İkinci Kıbrıs Harekâtı, 14-16 Ağustos 1974) BM Güvenlik Konseyi’nin ateşkes kararına aykırı bir girişim olarak kabul edilse de, söz konusu ikinci harekât Cenevre görüşmelerinden sonuç alınamaması neticesinde askeri ve siyasi gerekliliklerin doğal bir sonucu olarak uygulama safhasına konmuş ve Kıbrıs Türklerinin artık 38 yıldır güvenlik içinde yaşamakta olduğu bir toprak parçası (adanın yaklaşık %38’i) fiilen kontrol altına alınmıştır. 1987 yılındaki Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi’nde ise, Türkiye 1976 tarihli Bern Bildirisi’nin/Anlaşması’nın oluşturduğu statükonun korunması temelinde hareket ederek Ege Denizi’ndeki tek yanlı girişimleri ve “oldu-bitti”leri kabul etmeyeceğini açıklayarak söylem ve eylemlerini meşruluk kalıplarına oturtabilmiştir. Kardak Kayalıkları Krizi’nde (1995-1996) ise, Ege’de egemenliği anlaşmalarla devredilmemiş ada, adacık ve kayalıklarla ilgili olarak Yunanistan’ın statükoyu bozmaya yönelik fiili bir ihlal girişimini önlenmeye çalışan Türkiye, bu konudaki söylem ve eylemlerinin meşruluk temellerini Lozan Barış Andlaşması’na ve İtalya ile akdettiği anlaşmalara dayandırmıştır. S–300 Füzeleri Krizi (1997-1998) ile Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması’nda (1998) ise Türkiye söylem ve eylemlerinin meşruluk temellerini “meşru müdafaa hakkı”nın geniş yorumuna dayandırmıştır. Nihayet, 1983’ten bu yana Kuzey Irak’taki PKK unsurlarına karşı “sıcak takip”ler ve “sınır ötesi operasyon”lar gerçekleştiren Türkiye bu girişimlerinin meşruluk temellerini ikili anlaşmalara, BM Güvenlik Konseyi’nin Irak’la ilgili kararlarının uygulaması olarak hayata geçen “Safe Haven” (Güvenli Bölge) uygulamasına, teamül hukuku kurallarına, UAD’ın 1986 tarihli “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Yarı Askeri Faaliyetler Davası”ndaki bazı saptamaları çerçevesinde “meşru müdafaa hakkı”nın geniş yorumuna (önalıcı meşru müdafaa ve önleyici meşru müdafaa) ve nihayet 11 Eylül 2001 terör saldırıları sonrasında BM Güvenlik Konseyi’nin almış olduğu kararlara dayandırmıştır.

Bütün bu çerçeve dahilinde, Türkiye’nin güç kullanma tehdidine ve/veya güç kullanımına başvurduğu olay ya da krizlerde, uluslararası hukukun dışına çıktığı ve saldırgan davrandığını iddia etmek siyasal ve hukuksal açıdan oldukça zordur. Özellikle, Türkiye’nin zorlayıcı diplomasi stratejisine başvurduğu krizler göz önüne alındığında, Türkiye’nin zorlayıcı diplomasinin savunmaya dönük niteliğini baz alarak, statükonun ihlal edilmesinden “mağdur” olan, güvenliği ve çıkarları zarara uğrayan bir devlet olarak hareket ettiği görülmektedir. Keza, krizler sırasında Türkiye’nin istemlerini sınırlı tutması, temel istemini ihlalin sona erdirilmesi çerçevesine oturtması, diplomatik müzakere zeminini her vesileyle dile getirmesi de krizlerin çözümünde kolaylaştırıcı bir işlev görürken, bu durum, Türkiye’nin istemlerinin uluslararası meşruiyetini de büyük ölçüde kuvvetlendirmiştir.

Türkiye’nin güç kullanma tehdidine ve/veya güç kullanımına başvurduğu olay ya da krizlerde, iç siyasal ortam ve iç hukuk dikkate alınarak bir değerlendirme yapıldığında ise şu sonuçlara ulaşmak mümkündür: Kıbrıs Krizi (1963-1964), Kıbrıs Barış Harekâtı (1974), Kardak Kayalıkları Krizi (1995-1996), S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998), Türkiye Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması (1998) sırasında ve Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Yürütülen Sıcak Takiplerin ve Sınır Ötesi Operasyonların 1990’lı yıllardaki bölümlerinde Türkiye’de koalisyon hükümetlerinin iktidarda olduğu görülmektedir. Özellikle zayıf koalisyon hükümetlerinin iktidarda bulunduğu dönemlerde karşılaşılan kimi krizlerde güç kullanma tehdidine ve/veya güç kullanımına başvurulması seçeneği gündeme geldiğinde, karar alma sürecinde sivil ve askeri kanatların hem kendi içinde hem de karşılıklı olarak yaşadıkları çekişmelerden ve fikir ayrılıklarından kaynaklanan zorluklar yaşanmıştır. Aslına bakılırsa, sivil-asker ilişkileri boyutunda da krizlerin öğretici yanlarının olduğu gözlemlenebilir. Kriz durumlarında genel olarak sivillerin ve askerlerin askeri güç kullanma tehdidine başvurulmasına karar verildiğinde en önemli endişelerinden biri, bunun ülkeyi bir sıcak savaşa sürükleme riskinin ne ölçüde kabul edilebileceği noktasında toplanmaktadır. En azından siviller kadar askerlerin de krizler sırasında uygulanan siyasanın gerektirdiği ölçüde bir askeri güç kullanma tehdidine başvurulmasından yana olduğu söylenebilir.[1876] Ancak bunun da bazı istisnaları olduğu görülmektedir. Zira, zorlayıcı diplomasi stratejisinin uygulandığı bazı krizlerde stratejinin gerektirdiği ölçüde “ibret verici” ya da “sınırlı” bir güç kullanımı konusunda görüş ayrılıkları da ortaya çıkmıştır. Öyle ki, kimi krizlerde, bazı sivil-asker bürokratlar ölçülü kuvvet kullanmak yerine sorunu tek seferde çözecek topyekûn bir askeri güç kullanımını yani “savaş”ı önerebilmiştir. Örneğin, 1963-1964 Kıbrıs Krizi sırasında müdahalenin tartışıldığı evrede pek çok sivil-asker bürokrat müdahaleden yana olmasına rağmen dönemin başbakanı İsmet İnönü buna karşı çıkmıştır. Bununla birlikte dış politikada ihtiyatlılığıyla tanınan İsmet İnönü, TBMM’den silahlı kuvvetlerin kullanılması konusunda yetki almaktan da geri durmamıştır. Keza, Kardak Kayalıkları Krizi sırasında da (1995-1996) sivil ve askeri kanatta uygulanacak siyasa tartışılırken, Yunan askerlerinin bulunduğu kayaya çıkılarak bu askerlerin ve Yunan bayrağının bir çatışma neticesinde indirilmesi fikri gündeme gelse de, krizler konusunda deneyim sahibi olan Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in temkinli yaklaşımıyla sivil ve askeri yetkilileri uyarması ve başka formüller aranmasını salık vermesi, çatışmanın sorumluluğunu Yunanistan’a yükleyecek bir zorlayıcı diplomasi stratejisinin başarıyla uygulanmasını sağlamıştır. Netice itibariyle, krizler sırasında yaşanan bu tür zorluklar ya Başbakan’ın (örneğin 1963-1964 Kıbrıs Krizi sırasında İsmet İnönü’nün) ya da -siyasi sorumluluğu olmadığı halde- Cumhurbaşkanı’nın (örneğin 1995-1996 Kardak Krizi ve 1998 Türkiye-Suriye Krizi sırasında Süleyman Demirel’in) kriz yönetiminde sergiledikleri yüksel profille aşılabilmiştir. Bu bağlamda, gerek İsmet İnönü’nün gerekse Süleyman Demirel’in çeşitli zamanlarda karar alıcılar olarak krizlerde temkinliliği esas alarak, meşruiyetin mutlaka korunmasını hep önplanda tuttukları göze çarpan bir husus olmuştur. Her iki siyasi lider de karşı karşıya kaldıkları krizler sırasında statükonun ihlal edilmesine karşı çıkarken, Türkiye’nin eylem ve söylemlerinin meşruluk kalıplarının dışına çıkmamasına özen göstermiş, diğer taraftan da, ABD’nin tutumunu dikkate alarak krizlerin sonlandırılmasında bu ülkenin desteğini sağlamaya çalışmışlardır. ABD’nin tutumunu dikkate alıp ve desteğini sağlamak noktasında en radikal kopuş hiç şüphesiz 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sırasında DSP-MSP koalisyon hükümetinin başbakanı olarak görev yapan Bülent Ecevit’ten gelmiştir. Bununla birlikte, Bülent Ecevit’in de askeri harekâtın başarısı ve sınırları konusunda temkinlilik ve ölçülülük içerisinde hareket ettiği gözlemlenmiştir. Diğer taraftan iç hukuk açısından konuya bakıldığında, Türkiye’nin güç kullanma tehdidine ve/veya güç kullanımına başvurduğu olay ya da krizlerde, TSK’nın yurtdışında kullanılabilmesi için TBMM’den izin alınması noktasında eski başbakanlardan Adnan Menderes (ve Körfez Krizi örneğinde eski cumhurbaşkanlarından Turgut Özal) dışındaki karar alıcıların TBMM’den yetki alma yoluna gittikleri görülmüştür. Söz konusu liderler dışındaki diğer liderlerin, TBMM’den “silahlı kuvvetlerin kullanılması” konusunda izin ve yetki alma yoluna gitmelerinde, “savaş” gibi ulusal desteğin ve konsensüsün başarıya önemli derecede etki ettiği bir eyleme karar verme ve uygulama noktasında duyarlılığa sahip olmalarının payı büyüktür.

Son olarak, Türkiye’nin zorlayıcı yöntemlere başvurduğu olaylardaki/krizlerdeki davranış kalıplarının, Türk dış politikasının hangi ilkeleri ve nitelikleriyle birlikte hangi uluslararası ilişkiler yaklaşımlarıyla da örtüştüğüne dair bir değerlendirme yaptığımızda, Türkiye’nin genelde “statükoculuk” temelinde, kimi olay ya da krizlerde “realist” yaklaşımla, kimi olay ya da krizlerde de “neorealist” yaklaşımla büyük ölçüde örtüşen tutum ve davranışlar sergilediğini söyleyebiliriz. (Bkz. Tablo 34)

Sonuç olarak, Türkiye’nin güç kullanma tehdidine ve/veya güç kullanımına başvurduğu olay ya da krizlere bir bütün olarak bakıldığında, Türkiye’nin Misak-ı Milli çerçevesinde tayin ettiği ve Lozan Barış Andlaşması temelinde elde ettiği, koruduğu ve sağlamlaştırmaya çalıştığı statükoya bağlı kaldığını ve bu statükonun ihlal edilmesi durumunda duyarlılığını açıkça ortaya koyduğunu söylemek mümkündür. Türkiye’nin dış politikasında karşılaştığı uyuşmazlıklarda diğer diplomatik yöntemlerle sonuç alamadığı durumlarda, caydırıcı diplomasi ya da zorlayıcı diplomasi temelinde sonuç almaya çalıştığı örnekler belli bir sayıda olmakla birlikte, Türkiye’nin doğrudan kuvvet kullanarak sonuç almaya çalıştığı olay yada krizlerin sayısı oldukça sınırlı kalmıştır. Diğer bir deyişle, Türkiye, dış politikasında askeri güç kullanıma tehdidini ya da askeri güç kullanımını genellikle ülkesel bütünlüğüne, güvenliğine ve ulusal çıkarlarına doğrudan bir tehdit ya da saldırı olasılığı ortaya çıktığında veya bu gerçekleştiğinde devreye sokmuştur ki, söz konusu olay ve/veya krizlerde de uluslararası hukuk açısından Türkiye bir meşruiyet sorunu içerisinde olmamıştır. (Diğer taraftan, yukarıdaki çerçevenin bir ölçüde istisnai durumları olarak, 1950-1953 Kore Savaşı’nda Türkiye’nin askeri güç kullanımına iştirak etmesi “Batıcı” statükoya ve “pragmatizm”e dayanırken; 1963-1964 ve 1967 Kıbrıs krizlerindeki zorlayıcı diplomasisinde Kıbrıs Türkleri’ne dair “güvenlik endişesi” ve onların ahdi hukuklarının korunması ön plandadır.)

Bu bağlamda, Türk dış politikası tarihinde Türkiye’nin güç kullanma tehdidine ve/veya güç kullanımına başvurduğu olay ya da krizlerde Türkiye’nin siyasası özü itibariyle “savunmacı” bir temele oturmaktadır. Diğer taraftan, söz konusu olay ve/veya krizleri Türkiye’nin istemlerini elde etme noktasında %100’e yakın bir başarıyla sonuçlandırdığı söylenebilir. Ayrıca, Türk dış politikasında yaşanan krizler açısından, amacın topyekûn bir savaş ve rakibin mutlak yenilgisi olmadığı bir durumda sınırlı güç kullanma potansiyelinden yararlanarak (zorlayıcı diplomasi) tehdidin/ihlalin bertaraf edilmesinin hem daha az riskli hem de daha az maliyetli bir yöntem olduğu da gözlemlenmiştir.

Bütün bu çerçeve dahilinde, Türkiye’nin 1923’ten bu yana bulunduğu coğrafyada kimi dönemlerde “güvenlik üreten” kimliği (örneğin Milletler Cemiyeti dönemi) kimi dönemlerde ise “güvenlik tüketen” kimliği (örneğin Soğuk Savaş dönemi ve özellikle sonrası) dikkate alındığında, askeri gücünü belirli bir düzeyde en azından “caydırıcı” düzeyde tutma zorunluluğunda olduğu kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Türkiye’nin güvenlik “üreten” ve “tüketen” kimliği, ulusal güvenliğine ve yaşamsal çıkarlarına yönelik herhangi bir tehdit algısı ya da saldırı söz konusu olduğunda, Türkiye’nin söz konusu tehdidi ya da saldırıyı hangi dış politika araçlarını kullanarak bertaraf edeceğini de belirlemektedir. Bu çerçevede, Balkanlar, Kafkasya ve Ortadoğu’daki krizler ve çatışmalarla birlikte -ki dünyadaki 18 çatışma bölgesinin 13’ü Türkiye’nin etrafındaki alanlardadır- Türk dış politikasındaki sorunlu alanlar da dikkate alındığında, Türkiye’nin dış politikasında son kertede askeri güç unsurunu devreye sokmadan çözemeyeceği sorunlara sahip olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, Türkiye’nin genel dış politika öncelikleri doğrultusunda caydırıcı ve zorlayıcı diplomasi stratejilerinin kullanılabilirliğini gelecek yıllarda da sürdüreceği -özellikle Yunanistan’la yaşanması muhtemel krizlerde- söylenebilir. Bütün bu gerçekliğin doğal sonucu, özü itibariyle realist ve/veya neo-realist kalıplar temelinde şekillenen Türk dış politikasının “güç” ve “güvenlik” arayışını hem kendi bölgesinde hem de diğer coğrafyalarda sürdürmeye devam edeceğidir.

Tablo 34: Zorlama Yöntemlerinin Uygulandığı Olay ya da Krizlerde Türkiye’nin Davranış Kalıplarını Açıklayabilecek İlkeler, Nitelikler ve Yaklaşımlar

Olay/Kriz

Yaklaşımlar[1877] ve İlkeler/Nitelikler

Ağrı İsyanı (1926-1930) ve

Türkiye-İran Krizi (1930)

▪ Realizm,

▪ Güvenlik endişesi/Jeopolitik-Jeostratejik kaygılar (Doğu statükosu),

▪ Statükoculuğun dinamik tarzda yorumlanması

Hatay Sorunu (1936-1939)

▪ Pragmatizm,

▪ Jeopolitik-Jeokültürel mirasın sorumluluğu,

▪ Statükoculuğun dinamik tarzda yorumlanması,

Kore Savaşı (1950-1953)

▪ Neorealizm,                                      

▪ Batıcılık,

▪ Pragmatizm,

▪ İttifak oluşturma/İttifaklara girme stratejisi

Suriye-Türkiye Krizi (1957)

▪ Neorealizm,

▪ Batıcılık,

▪ Güvenlik endişesi/Jeopolitik-Jeostratejik kaygılar (Doğu Statükosu)

Kıbrıs Krizi (1963-1964)

▪ Neorealizm,

▪ Statükoculuk (1959 Zürih ve Londra Andlaşmaları ve Lozan dengesi),

▪Güvenlik endişesi (Kıbrıs Türkleri)

Kıbrıs Krizi (1967)

▪ Neorealizm,

▪ Statükoculuk (1959 Zürih ve Londra Andlaşmaları ve Lozan dengesi),

▪ Güvenlik endişesi (Kıbrıs Türkleri)

Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)

▪ Realizm,

▪ Güvenlik endişesi (Kıbrıs Türkleri)/Jeopolitik-Jeostratejik kaygılar,

▪ Statükoculuk (I. Kıbrıs Harekâtı aşamasında 1959 Zürih ve Londra Andlaşmaları),

▪ Statükoculuğun dinamik tarzda yorumlanması (II. Kıbrıs Harekâtı),

▪ Pragmatizm

Ege Denizi Kıta Sahanlığı Krizi (1987)

▪ Neorealizm

▪ Statükoculuk (Batı Statükosu/Lozan dengesi ve 1976 tarihli Bern Anlaşması/Bildirisi)

Kardak Kayalıkları Krizi (1995-1996)

▪ Neorealizm,

▪ Statükoculuk (Batı Statükosu/Lozan dengesi ve İtalya’yla akdedilen anlaşmalar/protokoller)

▪ Güvenlik endişesi (İkincil düzeyde/Jeopolitik-Jeostratejik kaygılar

S-300 Füzeleri Krizi (1997-1998)

▪ Neorealizm,

▪ Güvenlik endişesi/Jeopolitik-Jeostratejik kaygılar,

▪ Statükoculuk (Doğu Akdeniz’deki asimetrik güç dengesi)

Türkiye-Suriye Krizi ve Abdullah Öcalan’ın Suriye’den Çıkartılması (1998)

▪ Realizm ve/veya Neorealizm,

▪ Güvenlik endişesi,

Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirilen “Sıcak Takip”ler ve Sınır Ötesi Operasyonlar (1983-2010)

▪ Realizm ve/veya Neorealizm (Özellikle 2003 sonrasında neorealizm daha baskındır),

▪ Güvenlik endişesi/Jeopolitik-Jeostratejik kaygılar,

▪ Statükoculuk (Doğu Statükosu)

          BİBLİYOGRAFYA

Kitaplar

Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,  I. TBMM’nde ve CHP Kurultaylarında (1919-1938), C. I, 2. bs., Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1961.

Atatürk’ün Milli Dış Politikası (Milli Mücadele Dönemine Ait 100 Belge),  C. II, Ankara, T. C. Kültür Bakanlığı, 1994.

Beyaz Kitap: Savunma, Ankara, Milli Savunma Bakanlığı, 1998.

Ege Bunalımı, Ankara, Basın-Yayın Enformasyon Genel Yayınları, 1987.

Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. I, II, III, İstanbul, Kaynak Yayınları, 1992.

Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği: 24 Nisan 1933’den 1993’e, MGK Genel Sekreterliği Yayını, t.y.

The Encyclopaedia of Islam, Vol. 5, Ed. by. C. E. Bosworth, E. Van Donzel, B. Lewis, Ch. Pellat, Leiden, E. J. Brill, 1980.

TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. II, 3. bs., Yay. Haz. Mürşit Balabanlılar, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1999.

Acer, Yücel, Uluslararası Hukukta Saldırı Suçu, Ankara, Roma Yayınları, 2004.

Akar, Rıdvan&DÜNDAR, Can, Ecevit ve Gizli Arşivi, Ankara, İmge Kitabevi Yayınları, 2008.

Akay, Hale, Türkiye’de Güvenlik Sektörü: Sorular, Sorunlar, Çözümler, İstanbul, TESEV Yayınları, Kasım 2009.

Akgün, Birol, Türkiye’nin BM Güvenlik Konseyi Üyeliği: Amaç, Süreç ve Beklentiler, Konya, Selçuk Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Merkezi Yayınları, Temmuz 2009.

Akipek, Ö. İlhan, Devletler Hukuku Kaynaklarından ve Belgelerinden Örnekler, Ankara, Başnur Matbaası, 1966.

Aksu, Fuat, Türk-Yunan İlişkileri: İlişkilerin Yönelimini Etkileyen Faktörler Üzerine Bir İnceleme, Ankara, SAEMK Yayınları, 2001.

Aksu, Fuat, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, 2008.

Alexandrov, A. Stanimir, Self-Defense Against the Use of Force in International Law, The Hague, Kluwer Law International Pub.,1996.

Aral, Berdal, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, Ankara, Siyasal Kitabevi, 1999.

Arend, A. Clark&Beck, Robert J., International Law and the Use of Force: Beyond the UN Charter Paradigm, London&New York, Routledge, 1993.

Arcayürek, Cüneyt, 28 Şubat’a İlk Adım, Büyüklere Masallar Küçüklere Gerçekler Dizisi, C. 9, 2. bs., Ankara, Bilgi Yayınları, 2003.

Arcayürek, Cüneyt, Demirel Dönemi 12 Mart Darbesi (1965-1971), Ankara, Bilgi Yayınevi, 1985.

Arcayürek, Cüneyt, Kriz Doğuran Savaş, Büyüklere Masallar Küçüklere Gerçekler Dizisi, C. 3, Ankara, Bilgi Yayınevi, 2000.

Armaoğlu, Fahir, Kıbrıs Meselesi (1954-1959): Türk Hükümetinin ve Kamuoyunun Davranışları (Karşılaştırmalı Bir İnceleme), Ankara, A. Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1963.

Armaoğlu, Fahir, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, C. I-II, 11. bs., İstanbul, Alkım Yayınevi, t. y.

Arı, Tayyar, Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika, 4. bs., İstanbul, Alfa Yayınları, 2001.

Arı, Tayyar, Uluslararası İlişkiler Teorileri: Çatışma, Hegemonya, İşbirliği, 3. bs., İstanbul, Alfa Yayınları, 2002.

Arıboğan, Deniz Ülke, Globalleşme Senaryosunun Aktörleri: Uluslararası İlişkilerde Güç Mücadelesi, 2. bs., İstanbul, Der Yayınları, 1997.

Arıboğan, Deniz Ülke, Kabileden Küreselleşmeye Uluslararası İlişkiler Düşüncesi, İstanbul, Mavi Ada Yayıncılık, 1998.

Arıboğan, Deniz Ülke&Ayman, Gülden&Dedeoğlu, Beril, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Ed. Faruk Sönmezoğlu, 4. bs., İstanbul, Der Yayınları, 2005.

Artuç, İbrahim, Kıbrıs’ta Savaş ve Barış, İstanbul, Kastaş Yayınları, Eylül 1989.

Asrat, Belatchew, Prohibition of Force Under the UN Charter: A Study of Artice 2(4), Uppsala, Iustus Förlag, 1991.

Aybars, Ergun, Yakın Tarihimizde Anadolu Ayaklanmaları, İstanbul, 1988.

Aydın, Mustafa, Turkish Foreign Policy Framework and Analysis, Ankara, SAM Papers, 2004.

Ayman, S. Gülden, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, Ankara, Ankara Çalışmaları Dizisi No. 2, ASAM Yayınları, 2000.

Ball, George, The Past Has Another Pattern: Memories, New York, W. W. Norton, 1982.

Başeren, Sertaç Hami, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, Ankara, AÜ Basımevi, 2003.

Başeren, Sertaç Hami, Ege Sorunları, İstanbul, TÜDAV Yayınları, 2003.

Batur, Nur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, İstanbul, Doğan Kitapçılık, Ekim 2004.

Baytok, Taner&Erkaya, Güven, Bir Asker Bir Diplomat, İstanbul, Doğan Kitapçılık, 2001.

Belen, Necdet, Ege Denizi ve Ege Adaları, İstanbul, Harp Akademileri Komutanlığı Yayını, 1995.

Belik, M. R., Devletlerin Harp Selahiyetinin Tahdidi ve Milletlerarası İhtilafların Sulh Yolu ile Halli Usulleri, C. I, İstanbul, 1956.

Beşe, Ertan, Terörizm, Avrupa Birliği ve İnsan Hakları, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2002.

Bilâ, Fikret, Komutanlar Cephesi, 6. bs., İstanbul, Doğan Kitap, 2010.

Bilge, A. Suat, Milletlerarası Politika, Ankara, AÜ SBF Yayını, 1966.

Bilge, A. Suat, Büyük Düş: Türk-Yunan İlişkileri, Ankara, 21. Yüzyıl Yayınları, 2000.

Bilsel, Cemil, Devletler Hukukuna Giriş, 2. bs., İstanbul, İstanbul Üniversitesi    Hukuk Fakültesi Yayınları, 1940.

Birand, Mehmet Ali, 30 Sıcak Gün, 14. bs., İstanbul, Milliyet Yayınları, Mart 1990.

Birand, Mehmet Ali, Diyet, 7. bs., İstanbul, Milliyet yayınları, Mayıs 1990.

Black, Jeremy (Ed.), Top, Tüfek ve Süngü: Yeniçağ’da Savaş Sanatı (1453-1815), Çev. İsmail Yavuz Aloğan, İstanbul, Kitap Yayınevi, Ocak 2003.

Black, Jeremy (Ed.), Dretnot, Tank ve Uçak: Modern Çağda Savaş Sanatı (1815–2000), Çev. İsmail Yavuz Aloğan, İstanbul, Kitap Yayınevi, 2003.

Bozkurt, Enver, Birleşmiş Milletler Sisteminde Kuvvet Kullanımı, Ankara, Nobel Yayın Dağıtım, 2003.

Bozkurt, Enver&Kütükçü, M. Akif &Poyraz, Yasin, Devletler Hukuku, 3.         bs., Ankara, Nobel Yayın Dağıtım, 2003.

Bölükbaşı, Deniz, 1 Mart Vakası: Irak Tezkeresi ve Sonrası, 2. bs., İstanbul, Doğan Kitap, 2008.

Bölükbaşı, Süha, Barışçı Çözümsüzlük, Ankara, İmge Yayınları, 2001.

Bölükbaşı, Süha, Turkey and Greece the Aegean Dispute: A Unique Case in International Law, London, Cavendish Publishing, 2004.

Braudel, Fernand, A History of Civilizations, New York, Penguin Books,   1993.

Bulut, Faik, Devletin Gözüyle Türkiye’de Kürt İsyanları, İstanbul, 1991.

Buzan, Barry&Jones, Charles&LIttle, Richard, The Logic of Anarchy: Neorealism to Structural Realism, New York, Columbia University Press, 1993.

Buzan, Barry&LIttle, Richard, International Systems in World History: Remaking the Study of International Relations, New York, Oxford University Press Inc., 2000.

Carr, Edward H., The Twenty Years’ Crisis, 1919-1939: An Introduction to the Study International Politics, London, Macmillan Publishers, 1946.

Cassese, Antonio, International Law in a Divided World, Oxford, Clarendon Press, 1986.

Cem, İsmail, Türkiye, Avrupa,  Avrasya, C. I., İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2004.

Claude, Inis, Power and International Relations, New York, Random House, 1962.

ClausewItz, Carl von, Savaş Üzerine, Çev. Şiar Yalçın, İstanbul, Eriş Yayınları, 2003.

Clerides, Glafcos, Cyprus: My Deposition, Vol. 1–4, Nicosia, Alithia Press, 1989.

ClInton, Bill, My Life, New York, Alfred A. Knopf, 2004.

Covell, Charles, Hobbes, Realism and the Tradition of International Law, London, Palgrave Macmillian, 2004.

CraIg, Gordon A.&George, Alexander L., Güç ve Devlet Yönetimi: Günümüzün Diplomatik Sorunları, Çev. İhsan D. Dağı, Emir Yüksel, Ankara, Dış Politika Enstitüsü Yayınları, 1997.

Çakmak, Haydar, Uluslararası Krizler ve Türk Silahlı Kuvvetleri, Ankara, Platin Yayınları, 2004.

Çalış, Şaban H., Türkiye ve Avrupa Birliği İlişkileri: Kimlik Arayışı, Politik Aktörler ve Değişim, Ankara, Nobel Yayınları,  2001.

Çay, M. Abdulhaluk, Her Yönüyle Kürt Dosyası, Ankara, Turan Kültür Vakfı Yayınları, 1994.

Çelik, Seydi, Osmanlı’dan Günümüze Devlet ve Asker: Askeri Bürokrasinin Anayasal Sistem İçerisindeki Yeri, İstanbul, Salyangoz Yayınları, 2008.

Dağ, Ahmet Emin, Uluslararası İlişkiler ve Diplomasi Sözlüğü, İstanbul, 2004.

Dağı, İhsan D., Kimlik, Söylem ve Siyaset, Ankara, İmge Kitabevi, 1998.

Davutoğlu, Ahmet, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu, 42. bs., İstanbul, Küre Yayınları, 2010.

Dedeoğlu, Beril, Uluslararası Güvenlik ve Strateji, İstanbul, Derin Yayınları, 2003.

Denk, Erdem, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma (Kardak Kayalıkları ve Sparatly ve Senkaku/Diaouyu Adaları Örnekleri), Ankara, Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları, Kasım 1999.

Denktaş, Rauf R., Kıbrıs Girit Olmasın, 3. bs., İstanbul, Remzi Kitabevi, Aralık 2004.

Deringil, Selim, Denge Oyunu: İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin Dış Politikası, 4. bs., İstanbul, Tarih Vakfı Yayınları, 2007.

             DIBDIN, Michael, Dead Lagoon, New York, Knopf Doubleday Publishing Group, 1996.

DInsteIn, Yoram, War, Aggression and Self-Defence, 4th ed., Cambridge, Cambridge University Press, 2005.

Doğan, İzzettin, Türk Anayasa Düzeninin Avrupa Toplulukları Hukuk Düzeniyle Bütünleşmesi Sorunu, İstanbul, İÜ Hukuk Fakültesi Yayını, 1979.

Dougherty, James E.&Pfaltzgraff, Robert L., Jr., Contending Theories of International Relations: A Comprehevensive Survey, 3rd ed., New York, Harper Collins Publishing, 1990.

Downs, R. B., Books That Changed the World, Chicago, Chicago American Library Association, 1978.

Dündar, Can (Yay. Haz.), Ben Böyle Veda Etmeliyim: “İsmail Cem Kitabı”, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2008.

Ekinci, Arzu Celalifer, İran Nükleer Krizi, Ankara, USAK Yayınları, 2009.

Erdoğan, Mustafa, Türkiye’de Anayasalar ve Siyaset, 4. bs., Ankara, Liberte Yayınları, 2003.

Erim, Nihat, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, Ankara, Ajans-Türk Matbaacılık, t. y.

Erkin, Feridun Cemal, Türk–Sovyet İlişkileri ve Boğazlar Meselesi, Ankara, Başnur Matbaası, 1968.

Erkin, Feridun Cemal, Dışişlerinde 34 Yıl (Anılar-Yorumlar), C. I., Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1980.

Ersever, Ahmet Cem, Kürtler, PKK ve Abdullah Öcalan, 5. bs., Ankara, KIYAP Yayın-Dağıtım, 1993.

Eslen, Nejat, Tarih Boyu Savaş ve Strateji, 3. bs., İstanbul, Truva Yayınları, 2005.

Evans, Graham&Newnham, Jeffrey, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Çev. H. Ahsen Utku, İstanbul, Gökkubbe Yayınları, 2007.

FIner, S. E., The Man on Horseback: The Role of the Military in Politics, 2nd ed., Boulder, Westview Press, 1988.

Frankel, Joseph, The Making of Foreign Policy: An Analysis of Decision- Making, Oxford, Oxford University Press, 1963.

Frankel, Joseph, International Relations in a Changing World, Oxford, Oxford University Press, 1979.

Fuller, Graham E.&Lesser, Ian O., Turkey’s New Geopolitics: From the Balkans to Western China, Boulder, Westview Press, 1993.

Fuller, J. F. C., The Conduct of War (1789-1961), Rochester, Eyre&Spottiswoode Publishers Ltd., 1961.

George, Alexander L., The Limits of Coercive Diplomacy: Laos, Cuba, Vietnam, Boston, Little & Brown,1971.

George, Alexander L., Forceful Persuasion: Coercive Diplomacy as an Alternative to War, 3rd ed., Washington, United States Institute of Peace, 1997.

George, Alexander L.&SImons, William, The Limits of Coercive Diplomacy, 2nd ed., Boulder, Westviews Press, 1994.

Gerede, Hüsrev, Siyasi Hatıralarım-I: İran (1930-1934), İstanbul, Vakit Basımevi, 1952.

GIlpIn, Robert, War and Change in World Politics, New York, Cambridge University Press, 1981.

GInneken, Anique H. M. van, Historical Dictionary of the Leauge of Nations, USA, Scarecrow Press, Inc., 2006.

Girgin, Kemal, Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri Programlarında Dış Politikamız: 70 Yılın Panoraması (1923-1993), Ankara, 1993.

Girgin, Kemal, Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminde Hariciye Tarihimiz, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1994.

Göney, Süha, Siyasi Coğrafya, C. II, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Basımevi ve Film Merkezi, 1993.

Gönlübol, Mehmet, Milletlerarası Siyasi Teşkilatlanmalar, Ankara, Sevinç Matbaası, 1975.

Gönlübol, Mehmet, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, 5. bs., Ankara, Siyasal Kitabevi, 2000.

Greenwood, David, Türk Sivil-Asker İlişkileri ve Avrupa Birliği: Süregelen Buluşmaya Hazırlık, Avrupa Güvenlik Araştırmaları Merkezi Yayını, Kasım 2005.

GrotIus, Hugo, Savaş ve Barış Hukuku, Çev. Seha L. Meray, Ankara, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1967.

Gündüz, Aslan, Milletlerarası Hukuk: Temel Belgeler, Örnek Kararlar, 5. bs., İstanbul, Beta Yayınları, 2009.

Gürel, Şükrü Sina, Kıbrıs Tarihi (1878-1960), C. I-II, İstanbul, Kaynak Yayınları, 1985.

Gürün, Kamuran, Türk–Sovyet İlişkileri (1920-1953), Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1991.

Gürün, Kamuran, Fırtınalı Yıllar, İstanbul, Milliyet Yayınları, 1995.

Hale, William, Türkiye’de Ordu ve Siyaset: 1789’dan Günümüze, İstanbul, Hil Yayınları, 1994.

Hale, William, Türk Dış Politikası (1774-2000), Çev. Petek Demir, İstanbul, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2003.

HARDT, Michael&NEGRI, Antonio, Çokluk: İmparatorluk Çağında Savaş ve Demokrasi, Çev. Barış Yıldırım, İstanbul, Ayrıntı Yayınları, 2004.

HarrIs, D. J., Cases and Materials on International Law, London, Sweet &Maxwell, 1983.

HarrIs, George, Troubled Allience: Turkish-American Problems in Historical Perspective (1945-1971), Washington, American Enterprise Institue for Policy Research, 1972.

Hasgüler, Mehmet, Kıbrıs’ta “enosis” ve Taksim’in İflası, Ankara, Öteki Yayınevi, 1998.

Henderson, Conway W., International Relations: Conflict Cooperation at the Turn of the 21st Century, New York, MacGrawHill, 1998.                        

Hıtler, Adolf, Mein Kampf, Trans. by. James Murphy, London, Hurst and Blackett Ltd., 1939, (Çevrimiçi) http://www.greatwar.nl/books/meinkampf/    meinkampf. pdf, 3 Ocak 2009.

Hıtler, Adolf, Kavgam, 16. bs., Çev. Ahmet Çuhadır, İstanbul, Kum Saati Yayınları, 2002.

Hobbes, Thomas, Leviathan or the Matter, Forme, and Power of a Common-wealth Ecclesiasticall and Civill [1651], Ed. by. Roy Hay, London, McMaster University Archive, (Çevrimiçi) http://socserv.mcmaster.ca/~econ/ ugcm/3ll3/hobbes/Leviathan.pdf, 3 Ocak 2009.

HollIs, Martin&SmIth, Steve, Explaining and Understanding International Relations, Oxford, Clarendon Press, 1990.

HolstI, Kalevi J., International Politics, A Framework for Analysis, 2nd ed., London, Prentice-Hall, 1974.

HolstI, Kalevi J., Peace and War: Armed Conflicts and International Order 1648-1989, Cambridge, Cambridge University Press, 1991.

HuntIngton, Samuel P., Asker ve Devlet: Sivil-Asker İlişkilerinin Kuram ve Siyasası, Çev. K. Uğur Kızılaslan, İstanbul, Salyangoz Yayınları, Eylül 2004.

             HuntIngton, Samuel P., Medeniyetler Çatışması ve Dünya Düzeninin Yeniden Kurulması, 2. bs., Çev. Mehmet Turhan, Cem Soydemir, Yusuf Eradam, İstanbul, Okuyan Us Yayınları, Haziran 2002.

Işık, Mithat, Yarasa Operasyonu, Ankara, Destek Yayınları, 2007

İba, Şaban, Milli Güvenlik Devleti: Dünyada ve Türkiye’de Belgeleriyle Milli Güvenlik İdeolojisi ve Kurumlaşma, İstanbul, Çivi Yazıları, Eylül 1999.

İnsel, Ahmet&Bayramoğlu, Ali (Der.), Bir Zümre, Bir Parti: Türkiye’de Ordu, İstanbul, İletişim Yayınları, 2004.

İskit, Temel, Diplomasi: Tarihi, Teorisi, Kurumları ve Uygulaması, 2. bs., İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2007.

Jakobsen, Peter Viggo, Western Use of Coercive Diplomacy After the Cold War: A Challenge for Theory and Pratice, New York, St. Martin’s Press, 1998.

             JENKINS, Gareth, Political Islam in Turkey: Running West, Heading East?, New York, Palgrave MacMillan, 2008, pp.

Kafesoğlu, İbrahim, Türk Milli Kültürü, 11. bs., İstanbul, Boğaziçi Yayınları, 1994.

Kaplan, Morton A.&Katzenbach, Nicholas de B.,The Political Foundations of International Law, New York, John Wiley&Sons, 1961.

Kaya, İbrahim, Terörle Mücadele ve Uluslararası Hukuk, Ankara, USAK Yayınları, 2005.

Karluk, S. Rıdvan, Uluslararası Ekonomik, Mali ve Siyasal Kuruluşlar, Ankara, Turhan Kitabevi Yayınları, 1998.

Kennedy, Paul, Büyük Güçlerin Yükseliş ve Çöküşleri (16. Yüzyıldan Günümüze Ekonomik Değişim ve Askeri Çatışmalar), 8. bs., Çev. Birtane Karanakçı, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Mayıs 2001.

Keohane, Robert O., After Hegemony: Cooperation and Discord in the World Political Economy, Princeton, Princeton University Press, 1984.

Keohane, Robert O.&Nye, Joseph S., Jr., Power and Interdependence, 3rd ed., New York, Addison-Wesley, 2001.

Keohane, Robert O., Power and Governance in a Partially Globalized World, London and New York, Routledge-Taylor&Francis Group, 2002.

Keskin, Funda, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, Ankara, Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları, 1998.

Kısacık, Raşit, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, 2. bs., İstanbul, Truva Yayınları, 2007.

Kısacık, Raşit, Güneş Operasyonu: Bilinmeyen Yönleriyle Irak’ın Kuzeyine Son Sınır Ötesi Operasyon, İstanbul, Truva Yayınları, 2008.

Kışlalı, Ahmet Taner, Siyaset Bilimi, 5. bs., Ankara, İmge Kitabevi, 1996.

KIssInger, Henry, Diplomasi, Çev. İbrahim H. Kurt, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1994.

Knutsen, Torbjon L., Uluslararası İlişkiler Teorisi Tarihi, Çev. Mehmet Özay, İstanbul, Açılım Kitap, 2006.

Koçer, Gökhan, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, Ankara, Pegem A Yayıncılık, 2003.

Krasner, Stephen D., Sovereignty: Organized Hypocrisy, Princeton, Princeton University Press, 1999.

Krasner, Stephen D., Power, the State, and Sovereignty: Essays on International Relations, London and New York, Routledge-Taylor&Francis Group, 2009.

Küçük, Fazıl, Kıbrıs Türk Davası ve Kıbrıs’ta Rum Vahşeti, Lefkoşa, Devlet Basımevi, 2002.

Kürkçüoğlu, Ömer, Türkiye’nin Arap Ortadoğusuna Karşı Politikası (1945-1970), Ankara, A. Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, Sevinç Matbaası, 1972.

Lamborn, Alan C., The Price of Power: Risk and Foreign Policy in Britain, France, and Germany, Boston, Unwin&Hyman Inc., 1991.

Larrabee, F. Stephen&Lesser, Ian O., Turkish Foreign Policy in an Age of Uncertainty, Santa Monica, RAND, 2003.

LewIs, Bernard, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Çev. Metin Kıratlı, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1984.

LIjphart, Arend (Ed.), World Politics: The Writings of Theorists and Practitioners, Classical and Modern, Boston, Allyn&Bacon, Inc., 1971.

MachIavellI, Niccolo, Discourses Upon The First Ten Books of Titus Livy, 1517, (Çevrimiçi) http://www.constitution.org/mac/disclivy.pdf, 3 Ocak 2009.

MachIavellI, Niccolò, Hükümdar, Çev. Yusuf Adil Egeli, Ankara, Yıldız Matbaası, 1955.

MackInder, Halford J.,      Democratic Ideals and Reality: A Study in the Politics of Reconstruction [1919], Suffolk, Penguin Books, 1944.

Mango, Andrew, Turkey and The War on Terror: For Forty Years We Fought Alone, New York, Routledge, 2005.

MIrbagherI, Farid, Historical Dictionary of Cyprus, USA, Scarecrow Press, Inc., 2010.

Morgenthau, Hans J.,      Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I-II, Çev. Baskın Oran, Ünsal Oskay, Ankara, Sevinç Matbaası, 1970.

Müftüler Baç, Meltem, Türkiye ve AB: Soğuk Savaş Sonrası İlişkiler, İstanbul, Alfa Yayınları, 2001.

Müftüler Baç, Meltem, Türkiye-AB İlişkilerine Güvenlik Boyutundan Bir Bakış, İstanbul, TESEV Yayınları, Kasım 2006.

Mütercimler, Erol, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, 5. bs., İstanbul, Alfa Yayınları, 2007.

Nalcıoğlu, Orhan, Birleşmiş Milletler Barışı Koruma Harekâtının Hukuksal Esasları, Ankara, Genelkurmay Basımevi, 1997.

Neacsu, Mihaela, Hans J. Morgenthaus’s Theory of International Relations: Diesenchantment and Re-Enchantment, London, Palgrave Macmillian Ltd., 2009.

Nuri Paşa, İhsan,     Ağrı Dağı İsyanı, 2. bs., İstanbul, Med Yayıncılık, 1992.

Nye, Joseph S., Jr.,     Bound to Lead, The Changing Nature of American Power New York, Basic Books, 1990.

Nye, Joseph S., Jr.,     Soft Power: The Means to Success in World Politics, New York, Public Affairs-Perseus Books Group, 2004.

OberlIng, Pierre, Bellapais’e Giden Yol: Kıbrıs Türklerinin Kuzey Kıbrıs’a Göçü, Çev. Mehmet Erdoğan, Ankara, Genelkurmay ATASE Başkanlığı Yayınları, 1987.

Oman, C. W. C., Ok, Balta ve Mancınık: Ortaçağ’da Savaş Sanatı (378–1515), Çev. İsmail Yavuz Aloğan, İstanbul, Kitap Yayınevi, Ekim 2002.

Organski, A. F. K., World Politics, 2nd ed., New York, Alfred A. Knopf Inc., 1968.

Ortaylı, İlber, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, 25. bs., İstanbul, Alkım Yayınevi, 2006.

ó’TuathaIl, Gearóid, Critical Geopolitics, Minneapolis, University of Minnesota Press, 1996.

Öke, Mim Kemal, Unutulan Savaşın Kronolojisi: Kore 1950-1953, İstanbul, Boğaziçi Yayınları, 1990.

Örs, Birsen, Türkiye’de Askeri Müdahaleler: Bir Açıklama Modeli, İstanbul, Der Yayınları, 1996.

Öymen, Altan, Değişim Yılları, 2. bs., İstanbul, Doğan Kitapçılık, Ekim 2004.

Özbudun, Ergun, Türk Anayasa Hukuku, 3. bs., Ankara, Yetkin Yayınları, 1993.

Özdağ, Ümit, Ordu-Siyaset İlişkisi: Atatürk ve İnönü Dönemleri, Ankara, Gündoğan Yayınları, 1991.

Özdağ, Ümit, Türk Ordusunun PKK Operasyonları, 2. bs., İstanbul, Pegasus Yayınları, 2007.

Özdağ, Ümit, Türk Ordusunun Kuzey Irak Operasyonları, İstanbul, Pegasus Yayınları, 2008.

             ÖZDAĞ, Ümit, İkinci Tek Parti Dönemi: AKP’nin Yumuşak Hegemon Parti Projesinin Anatomisi, Ankara, Kripto Basın Yayın, Mart 2011.

Özersay, Kudret, Kıbrıs Sorunu: Hukuksal Bir İnceleme, Ankara, ASAM Yayınları, 2002.

Özey, Ramazan, Türkiye Coğrafyası ve Jeopolitiği, İstanbul, Aktif Yayınevi, 2002.

Özkan, Tuncay, Abdullah Öcalan: Neden Verildi? Nasıl Yakalandı? Ne Olacak?, 13. bs., İstanbul, Alfa Yayınları, Temmuz 2005.

Özkan, Tuncay, Operasyon, İstanbul, Doğan Kitapçılık, Şubat 2000.

Özman, Aydoğan (Çev.), Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi, İstanbul, İstanbul Deniz Ticaret Odası Yayınları, 1984.

Öztürk, Kazım (Der.), Türkiye Cumhuriyeti Anayasası: İzahlı, Gerekçeli, Anabelgeli ve Maddeler Göre Tasnifli Bütün Tutanakları İle, C. III, Ankara, Türkiye İşbankası Kültür Yayınları, 1966.

Öztürk, Osman Metin, Anayasal Düzeyde Savunma ve Güvenlik Yapılanması, Ankara, Vadi Yayınları, Temmuz 1997.

Öztürk, Osman Metin, Dış Politika ve Silahlı Kuvvetler: Dış Politika, Savunma Sanayi, Silahlı Kuvvetler, Ankara, Tutibay Yayınları, 1999.

Öztürk, Osman Metin, Stratejik Açıdan Doğu Akdeniz ve Kıbrıs, Ankara, Altınküre Yayınları, 2003.

Pamukoğlu, Osman, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, İstanbul, İnkılap Kitabevi, 2004.

Papandreu, Andreas G., Namlunun Ucundaki Demokrasi, 2. bs., Çev. Semih Koray, M. Emin Yıldırım, Ankara, Bilgi Yayınları, 1991.

PAPP, Daniel S., Contemporary International Relations: Frameworks for Understanding, 6th ed., New York, Longman Pub. Group, 2001.

Paust, Jordan J., Beyond The Law: The Bush Administration’s Unlawful Responses in the ‘War’ on Teror, Cambridge, Cambridge University Press, 2007.

Pazarcı, Hüseyin, Doğu Ege Adalarının Askerden Arındırılmış Statüsü, Ankara, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1986.

Pazarcı, Hüseyin, Uluslararası Hukuk Dersleri, II. Kitap, Ankara, Turhan Kitabevi, 2000.

Pazarcı, Hüseyin, Uluslararası Hukuk Dersleri, IV. Kitap, Ankara, Turhan Kitabevi, 2000.

Pazarcı, Hüseyin, Uluslararası Hukuk, 4. bs., Ankara, Turhan Kitabevi, 2006.

RIchardson, L. F., Statistics of Deadly Quarrels, Ed. by. Q. Wright, C. C. Lienau, Pittsburgh, PA: Boxwood Press, 1960.

Rosenau, James N. (Ed.), International Politics and Foreign Policy: A Reader in Research and Theory, New York, The Free Press, 1969.

RoskIn, Michael G.&Berry, Nicholas O., The New World of International Relations, 4th ed., New Jersey, Prentice Hall, 1999.

Russett, Bruce&Starr, Harvey&KInsella, David, World Politics: The Menu for Choice, 8th ed., Thomson Wadsworth, 2006.

Safa, Peyami, Türk İnkılabına Bakışlar, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 1996.

Sander, Oral, Siyasi Tarih (1918-1994), 10. bs., Ankara, İmge Kitabevi, Nisan 2002.

Saray, Mehmet, Türk-İran İlişkileri, Ankara, Atatürk Araştırma Merkez Yayınları, 1999.

Sarıca, Murat&Teziç, Erdoğan&Eskiyurt, Özer,         Kıbrıs Sorunu, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayını, 1975.

SchellIng, Thomas C., Arms and Influence, New Haven, Yale University Press, 1966.

Sempa, Francis P., Geopolitics: From the Cold War to the 21st Century, New Jersey, Transaction Publishers, 2002.

Shaw, Malcolm N., International Law, 6th ed., Cambridge, Cambridge University Press, 2008.

Soyak, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıralar, C. II, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 1973.

Soysal, İsmail, 1571’den Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne Kıbrıs Sorunu, İstanbul, KKTC Kültür Bakanlığı Yayınları, 1986.

Soysal, İsmail, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. I (1920-1945), 3. bs., Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.

Soysal, İsmail, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. II (1945-1990), 3. bs., Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.

Soysal, Mümtaz,      Dış Politika ve Parlamento: Dış Politika Alanındaki Yasama-Yürütme İlişkileri Üzerinde Karşılaştırmalı Bir İnceleme, Ankara, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1964.

Sökmen, Tayfur, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, 2. bs.,  Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.

Sönmezoğlu, Faruk, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, 4. bs., İstanbul, Filiz Kitabevi, Ekim 2005.

Sönmezoğlu, Faruk, II. Dünya Savaşı’ndan Günümüze Türk Dış Politikası, İstanbul, Der Yayınevi, 2006.

Spykman, Nicholas J., The Geography of the Peace, New York, Harcourr Bracee&Co., 1944.

Şahin, Haluk, Gece Gelen Mektup, İstanbul, Cep Yayınları, 1987.

Şenesen, Gülay Günlük, Türkiye’de Savunma Harcamaları ve Ekonomik Etkileri (1980-2001), İstanbul, TESEV Yayınları, Kasım 2002.

Şimşir, Bilal N., İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), 2. bs., Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1975.

Şimşir, Bilal N., Bizim Diplomatlar, Ankara, Bilgi Yayınevi, 1996.

Şimşir, Bilal N., Atatürk ve Yabancı Devlet Başkanları, C. II, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2001.

Tanca, Antonio, Foreign Armed Intervention in International Conflict, Dordrecht, Martinus Nijhoff Publishers, 1993.

Taşdemir, Fatma, Uluslararası Terörizme Karşı Devletlerin Kuvvete Başvurma Yetkisi, Ankara, USAK Yayınları, Nisan 2006.

Tengirşek, Yusuf Kemal, Vatan Hizmetinde, Ankara, T. C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001.

Tezkan, Yılmaz, Jeopolitikten Milli Güvenliğe, Ankara, Ülke Kitapları, 2005.

ThucydIdes, History of the Peloponnesian War, Trans. by. Rex Warner, London, Penguin Books, 1972.

Toker, Metin, Demokrasimizin İsmet Paşa’lı Yılları (1944-1973): DP’nin Altın Yılları (1950-1954), Ankara, Bilgi Yayınları, 1991.

Toker, Metin, Demokrasimizin İsmet Paşa’lı Yılları (1944-1973): İnönü’nün Son Başbakanlığı (1961-1965), Ankara, Bilgi Yayınları, 1992.

Toklu, Vefa, Uluslararası İlişkiler, 3. bs., Ankara, İmaj Yayınevi, 2006.

Toluner, Sevin, Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Milletlerarası Hukuk, İstanbul, Fakülteler Matbaası, 1977.

Toluner, Sevin, Milletlerarası Hukuk Dersleri, Devletin Yetkisi, Yer ve Kişiler Bakımından Çevresi ve Niteliği, 5. bs., İstanbul, Beta Yayınları, 1996.

Topal, A. Hamdi, Uluslararası Terörizm ve Terörist Eylemlere Karşı Kuvvet Kullanımı, İstanbul, Beta Yayınları, 2005.

Torumtay, Necip, Orgeneral Torumtay’ın Anıları, İstanbul, Milliyet Yayınları, 1994.

Torun, Yıldırım, Hugo Grotius’un Hukuk ve Siyaset Felsefesi, İstanbul, Kaknüs Yayınları, 2005.

Treverton, Gregory F.,    Framing Compellent Strategies, Santa Monica, RAND Publications, 2000, (Çevrimiçi) http://www.rand.org/content/dam/rand/ pubs/monograph_reports/2009/MR1240.pdf, 3 Ocak 2009.

Tunaya, Tarık Zafer, Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, Ankara, 1981.

Tülümen, Turgut, Hayat Boyu Kıbrıs, İstanbul, Boğaziçi Yayınları, 1998.

Türkmen, İlter, Türkiye Cumhuriyeti’nin Ortadoğu Politikası, İstanbul, BİLGESAM Yayınları No: 4, 2010.

Uslu, Nasuh, Türk-Amerikan İlişkilerinde Kıbrıs, Ankara, 21. Yüzyıl Yayınları, 2000.

Uslu, Nasuh, Türk Dış Politikası Yol Ayrımında: Soğuk Savaş Sonrasında Yeni Sorunlar, Yeni İmkânlar ve Yeni Arayışlar, İstanbul, Anka Yayınları, 2006.

Uzgel, İlhan, Ulusal Çıkar ve Dış Politika: Türk Dış Politikasının Belirlenmesinde Ulusal Çıkarın Rolü (1983-1991), Ankara, İmge Kitabevi, 2004.

Vasquez, John M., Power of Power Politics: A Critique, New Brunswick, Rutgers University Press, 1983.

VIottI, Paul R.&KauppI, Mark V., International Relations Theory: Realism, Pluralism, Globalism, New York, Mc Millan, 1993. 

Waltz, Kenneth N., Man, the State and War, New York, Columbia University Press, 1959.

Waltz, Kenneth N., Theory of International Politics, Reading, Addison&Wesley Publishing Company, 1979.

WeIsband, Edward, 2. Dünya Savaşı ve Türkiye, Çev. M. A. Kayabağ, Örgen Uğurlu, İstanbul, Örgün Yayınevi, 2002.

WIllIamson, Myra, Terrorism, War and International Law: The Legality of the Use of Force Against Afghanistan in 2001, England, Ashgate Publishing Limited, 2009.

WrIght, Quincy, A Study of War, Chicago, University of Chicago Press, 1964.

Yalçınkaya, Haldun, Savaş: Uluslararası İlişkilerde Güç Kullanımı, Ankara, İmge Kitabevi, 2008.

Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim (1922-1971), C. II, İstanbul, Pera Tur., 1997.

Yavuzalp, Ercüment, Kıbrıs Yangınında Büyükelçilik, Ankara, Bilgi Yayınevi, 1993.

Yavuzalp, Ercüment, Liderlerimiz ve Dış Politika, Ankara, Bilgi Yayınevi, Eylül 1996.

Yavuzalp, Ercüment, Dış Politikada Oyunun Kuralları, Ankara, Bilgi Yayınevi, Ağustos 1998.

Yazıcı, Tahsin, Kore Birinci Türk Tugayında Hatıralarım, İstanbul, Ülkü Basımevi, 1963.

Yetkin, Murat, Kürt Kapanı: Şam’dan İmralı’ya Öcalan, İstanbul, Remzi Kitabevi, 2004.

Yılmaz, Sait, 21. Yüzyılda Güvenlik ve İstihbarat, İstanbul, Alfa Basım Yayım Dağıtım Ltd. Şti., 2006.

Zürcher, Erik Jan, Savaş, Devrim ve Uluslaşma: Türkiye Tarihinde Geçiş Dönemi (1908-1928), 2. bs., Çev. Ergun Aydınoğlu, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009.

Makaleler

“The Case of the PKK: History, Ideology, Methodology, and Structure (1978–99)”, Routledge, Ankara Papers, Vol. 9, No: 1 (2004), Center for Eurasian Strategic Studies,  pp. 21-59.

Akay, Hale, “Türk Silahlı Kuvvetleri: Kurumsal ve Askeri Boyut”, Almanak Türkiye 2006–2008: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, Edt. Ali Bayramoğlu, Ahmet İnsel, İstanbul, TESEV Yayınları, 2009, s. 117-171.

Akdevelioğlu, Atay&Kürkçüoğlu, Ömer, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1923-1939)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 357-369.

Akgün, Birol, “Türk Dış Politikası ve Uluslararası Örgütler”, Akademik Ortadoğu, Yıl: 3, Sayı: 6 (2009), s. 1-39.

Akgün, Mensur,  “Türk Dış Politikasında Bir Jeopolitik Etken Olarak             Boğazlar”, Türk Dış Politikasının Analizi, Der. Faruk Sönmezoğlu, İstanbul, Der Yayınları, 1994, s. 213-224.

Akıman, Nazmi, “Türkiye-Yunanistan Arasında 1987 Mart Krizi ve Andreas Papandreou”, Dış Politikamızın Perde Arkası: 23             Büyükelçinin Olaylara Bakışı (1950 -2000), Ed. Turhan Fırat, Ankara, Ümit Yayınları, 2005, s. 59-71.

Aksu, Fuat, “Kuvvet Kullanma Tehdidine Dayalı Dış Politika Krizlerinde Güvenlik Kavramı”, Türkiye’de Ordu, Devlet ve Güvenlik Siyaseti, Der. Evren Balta Paker, İsmet Akça, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010, s. 475-502.

Akşin, Sina,   “Önsöz”, Çağdaş Türkiye (1908-1980)–Türkiye Tarihi, C. 4.,        5. bs., Edt. Sina Akşin, İstanbul, Cem Yayınevi, Temmuz 1997, s. 11-21.

Allen, Craig H., “Doctrine of Hot Pursuit: A Functional Interpretation Adaptable to Emerging Maritime Law Enforcement Technologies and Practices”, Ocean Development and International Law, Vol. 20 (1989), pp. 309-341.

Altun, Fahrettin, “Kennan’ın Mirasına Niçin ‘Neocon’lar Sahip Çıktı?”, Anlayış Dergisi, Sayı: 11 (Nisan 2004), s. 84-85, (Çevrimiçi) http://www.anlayis.net/ edergi/default.aspx?dergiid=11, 3 Ocak 2009.

Alpar, Erol, “Savaş Hukuku (Genel Olarak)”, Silahlı Kuvvetler Dergisi, Yıl: 109, Sayı: 325 (1990), s. 108-126.

Alpkaya, Gökçen, “Türkiye Cumhuriyeti, İslam Konferansı Örgütü ve Laiklik”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 46, Sayı: 1-2 (1991), s. 55-68.

Altıparmak, Kerem, “Sınırdışı Operasyonlarda Papatya Falı: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Davaya Bakacak, Bakmayacak, Bakacak...”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 5, No: 3 (Bahar 2006), s. 47-76.

Altınkaş, Evren, “Türkiye ve Yunanistan: Rakip Müttefikler”, Çukurova Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Merkezi, s. 1-10, (Çevrimiçi) http://strateji.cukurova. edu.tr/ULUSLARARASI/altinkas_02.pdf, 5 Ağustos 2010.

Anbarcıoğlu, Meliha, “Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve İran’da Reformlar”, Doğu Dilleri Dergisi, C. 3, Sayı: 4 (1983), s. 5-38.

Antonopoulos, Costas, “The Turkish Military Operation in Northern Iraq of March-April 1995 and The International Law on Use of Force”, Journal of Conflict Security Law, Vol. 1, No: 1 (June1996), pp. 33-58.

Aral, Berdal, “Uluslararası Hukuk ve ‘Sıcak Takip Hakkı’ ”, Anlayış  Dergisi, Sayı: 54 (Kasım 2007), s. 51-53.

Arar, İsmail, “Atatürk’ün Günümüz Olaylarına da Işık Tutan Bazı Konuşmaları”, Belleten, C. 45/1, Sayı: 177 (Ocak 1981), s. 5-             26.

Aras, Damla, “The Role of Motivation in the Success of Coercive Diplomacy: The 1998 Turkish-Syrian Crisis as a Case Study”, Defence Studies, Vol. 9, No: 2 (June 2009), pp. 207-223.

Arend, Anthony Clark, “International Law and the Pre-emptive Use of Military Force”, The Washington Quarterly, Vol. 26, No: 2 (2003), pp. 89-103.

Arıboğan, D. Ülke, “Uluslararası Barış ve Güvenliğin Sağlanmasında Bir Araç Olarak Birleşmiş Milletler ve Temel Sorunları”, Avrasya Dosyası (BM Özel Sayısı), C. 8, Sayı:1 (İlkbahar 2002), s. 128-148.

Arsava, A. Füsun, “Kıbrıs Sorununun Uluslararası Hukuk Açısından Değerlendirmesi”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 51, Sayı: 1 (Ocak 1996), s. 43-51.

Art, Robert J., “Coercive Diplomacy: What Do We Know”, The United States and Coercive Diplomacy, Ed. by. Robert J. Art, Patrick M. Gronin, Washington, United States Institute of Peace Press, 2003, pp. 359-420.

Art, Robert J., “The Fungibility of Force”, The Use of Force: Military Power and International Politics, 6th ed., Ed. by. Robert J. Art, Kenneth N. Waltz, Lanham, Rowman&Littlefield   Publishers, Inc., 2004, pp. 3-22.

Ashley, R. K., “Foreign Policy as Political Performance”, International Studies Notes, No. 13 (1987), pp. 51-54.

Aydın, Devrim, “Terör Eylemlerinin Siyasal Suç Açısından Değerlendirilmesi”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 2, No: 7 (2006), s. 1-20.

Aydın, Mustafa, “Determinants of Turkish Foreign Policy: Historical Frame- work and Traditional Inputs”, Middle Eastern Studies, Vol. 35, No: 4 (October 1999), pp. 152-186.

Aydın, Mustafa, “Uluslararası İlişkilerin ‘Gerçekçi’ Teorisi: Kökeni, Kapsamı, Kritiği”, Uluslararası İlişkiler Dergisi, C. 1, Sayı: 1 (Bahar 2004), s. 33-60.

Aydın, Mustafa&Köse, A. Haşim&Türel, Oktar&Tayfur, Fatih&Yalman, Galip, “Cumhuriyet Tarihinin Kırılma Noktaları”(Yuvarlak Masa Toplantısı), Mülkiyeliler Dergisi, C. XXVIII, Sayı: 242 (Kış 2004), s. 9-71.

Aykan, Mahmut Bali, “The Palestinian Question in Turkish Foreign Policy from the 1950s to the 1990s”, International Journal of Middle East Studies, Vol. 25, No: 1 (1993), pp. 91-110.

Aykan, Mahmut Bali, “The Turkish-Syrian Crisis of October 1998: A Turkish View, Middle East Policy, Vol. 6, No: 4 (June 1999), pp. 174-191.

Ayman, S. Gülden, “Kardak Krizi’nin Türk-Yunan İlişkilerine Etkisi”, Foreign Policy, Vol. 1, No: 2 (Yaz 1998), s. 111-119.

Ayman, S. Gülden, “Türkiye’nin Ege Politikasında Müzakere ve Caydırıcılık”, En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar, 2. bs., Der. Gencer Özcan, Şule Kut, İstanbul, Büke Yayınları, Mart 2000, s. 279-317.

Ayman, S. Gülden, “Negotiation and Deterrence in Asymmetrical Power Situations: The Turkish-Greek Case”, Turkish-Greek Relations: The Security Dilemma in the Agean, Ed. by. Mustafa Aydın, Kostos Ifantis, London and New York, Routledge, 2005, pp. 215-243.

Aziz, Aysel, “1964 Yılında Kıbrıs Buhranı ve Sovyetler Birliği”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 24, Sayı: 3 (Eylül 1969), s. 167-210.

Bağcı, Hüseyin, “Demokrat Parti’nin Ortadoğu Politikası”, Türk Dış Politika-sının Analizi, 3. bs., Der. Faruk Sönmezoğlu, İstanbul, Der Yayınları, 2004, s. 171-205.

Barnett, Michael&Duvall, Raymond, “Power in International Politics”, International Organization, Vol. 59, No: 1 (Winter 2005), pp. 39-75.

BaşereN, Sertaç H., “Huzur Operasyonu ve Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuzey Irak’ta Gerçekleştirdiği Harekâtın Hukuki Temelleri”, Avrasya Dosyası, C. 2, Sayı: 1 (1995), s. 224-235.

Başeren, Sertaç Hami, “Ege’de Ada, Adacık ve Kayalıkların Uluslararası Andlaşmalarla Tayin Edilen Hukuki Statüsü”, Ege’de Temel Sorun: Egemenliği Tartışmalı Adalar, Yay. Haz. Ali Kurumahmut, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998 s. 82-116.                          

Bayramoğlu, Ali, “Asker ve Siyaset”, Bir Zümre, Bir Parti: Türkiye’de Ordu, Der. Ahmet İnsel, Ali Bayramoğlu, İstanbul, İletişim Yayınları, 2004, s. 59-118.

Benli Altunışık, Meliha, “Soğuk Savaş Sonrası Dönemde Suriye’nin Dış Politikası: Değişime Uyum Çabası”, Türkiye’nin Komşuları, Ed. Mustafa Türkeş, İlhan Uzgel, Ankara, İmge Kitabevi, 2002, s. 259-292.

Benli Altunışık, Meliha, “Güvenlik Kıskacında Türkiye–Ortadoğu İlişkileri”, En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar, 2. bs., Der. Gencer Özcan, Şule Kut, İstanbul, Büke Yayınları, s. 321-344.

Berdal, Mats, “The UN Security Council: Ineffective but Indispensable”, Survival, Vol. 45, No: 2 (Summer 2003), pp. 7-30.

Beriker-Atiyas, Nimet, “Türk Dış Politikası: Yeni Dünya Eski Yaklaşımlar”, Foreign Policy, Ocak-Şubat 2001 (Türkiye baskısı), s. 46-54.

Bilge, A. Suat, “Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Türkiye-Sovyetler Birliği Münasebetleri (1945-1967)”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1990), 9. bs., Ankara, Siyasal Kitabevi, 1993, s. 335-427.

Bilgin, Pınar, “ ‘Türkiye Coğrafyası’nda Yalnız Güçlü Devletler Ayakta Kalabilir’: Jeopolitik Gerçeklerin Türkiye’deki Kullanımları”, Türkiye’de Ordu, Devlet ve Güvenlik Siyaseti, Der. Evren Balta Paker, İsmet Akça, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010, s. 453-474.

Blackwell, Stephen, “Britain, the United States and the Syrian Crisis, 1957”, Diplomacy&Statecraft, Vol. 11, No: 3 (November 2000), pp. 139-158.

Brown, Chris, “Development and Dependency”, International Relations, Ed. by. Margot Light, A. J. Groom, London, Frances Pinter Publishers, 1985, pp. 60-73.

Brown, Chris, “Self-defence in an Imperfect World”, Ethics and International Affairs, Vol. 17, No: 1 (2003), pp. 2-8.

Buchanan, Allen, “Reforming the International Law of Humanitarian Intervention”, Humanitarian Intervention: Ethical, Legal, and Political Dilemmas, Ed. by. J. L. Holzgrefe, Robert O. Keohane, New York, Cambridge University Press, 2003, pp. 130-173.

Büyükakıncı, Erhan, “Uluslararası İlişkilerdeki Savaş İncelemelerinde ‘Tarih’in Metodolojik Araç Olarak Kullanımına Bir Bakış”, Doğu Batı, C. 6, No: 24 (2003), s. 83-103.

By X [George F. Kennan], “The Sources of Soviet Conduct”, Foreign Affairs, Vol. 25, No: 4 (July 1947), pp. 566-582.

Byers, Michael, “Terrorism, the Use of Force and International Law after 11 September”, International Relations, Vol. 16, No: 2 (2002), pp. 155-170.

Carlson, Justin, “The Failure of Coercive Diplomacy: Strategy Assessment of the 21th Century”, p. 3, (Çevrimiçi) http://www.ase.tufts.edu/hemispheres/200/ Carlson.doc, 3 Ocak 2009.

CarR, Edward H., “Utopian Background”, Politics and the International System, Ed. by. Robert L. Pfaltzgraff, Jr., New York, J. B. Lippincott Company, 1969, pp. 18-37.

Coll, Alberto R., “The Legal Moral Adequacy of Military Responses to Terrorism”, The American Society of International Law, Proceedings of the Annual Meeting, Vol. 81, (April 8–11 1987), pp. 297-307.

Cop, Burak, “Has the Military Action Againts Iraq in Spring 2003 Fundamentally Transformed the System of Law Governing the Use of Force”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 1, No: 4 (2005), pp. 124-136.

             ÇAĞATAY, Soner, “The AKP’s Foreign Policy: The Misnomer of ‘Neo-Ottomanism’ ”, April 24, 2009, (Çevrimiçi) http://www.washingtoninstitute.org/ templateC06.php?CID=1270, 20 Eylül 2011.

Çalış, Şaban H., “The Turkish State’s Identity and Foreign Policy Decision Making”, Mediterranean Quarterly, Vol. 6, No: 2 (Spring 1995), pp. 135-155.

Çalış, Şaban H., “Ulus, Devlet ve Kimlik Labirentinde Türk Dış Politikası”, Türkiye’nin Dış Politika Gündemi: Kimlik, Demokrasi, Güvenlik, Der. Şaban H. Çalış, İhsan D. Dağı, Ramazan Gözen, Ankara, Liberte Yayınları, Kasım 2001, s. 3-34.

Çalış, Şaban H.&Özlük, Erdem, “Jeo-politik: Mekânın Siyasallaştırılması ve Suistimali”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus-Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 153-211.

Çaycı, Sadi, “Barışgücü Harekâtının Hukuksal Esasları”, Silahlı Kuvvetler Dergisi, Sayı: 335 (1993), s. 103-112.

Çetinsaya, Gökhan, “Atatürk Dönemi Türkiye-İran İlişkileri (1926-1938), Avrasya Dosyası, C. 5, Sayı: 3 (Sonbahar 1999), s. 148-175.

Dağı, Zeynep, “Diplomasi: Çatışmanın ve İşbirliğinin Dili”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus-Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 287-353.

Demir, Ali Faik, “Dış Politikada Lider ve Türkiye”, Türk Dış Politikasında Liderler, Edt. Ali Faik Özdemir, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, Mayıs 2007, s. 11-24.

Denk, Erdem, “Uluslararası Antlaşmalar Hukukunda Jus Cogens Kurallar”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 56, Sayı: 2 (2001), s. 43-70.

Deutsch, Karl W.&Senghass, Dieter, “A Framework for a Theory of War and Peace”, The Search for World Order: Studies by Students and Colleagues of Quincy Wright, Ed. by. Albert Lepawsky, Edward H. Buehrig, Harold D. Lasswell, New York, Appleton-Century-Crofts, 1971, pp. 23-46.

DImItrakIs, Panagiotis, “Intelligence for Crisis Management: The Case of the January 1996 Greek-Turkish Crisis”, European Security, Vol. 17, No: 4 (December 2008), pp. 455-493.

Drumbl, Mark A., “Self-Defense and the Use of Force: Breaking the Rules, Making the Rules, or Both?”, International Studies Perspectives, Vol. 4 (November 2003), pp. 409-431.

Dülger, Mehmet&Eekelen, Willem F. van: “Soru-Cevap Oturumu–1”, Güvenlik Sektöründe Demokratik Gözetim: Türkiye ve Dünya, 2. bs., Ed. Volkan Aytar, İstanbul, TESEV Yayınları, Mart 2006, s. 46-58.

East, W. Gordon, “How Strong is the Heartland?”, Foreign Affairs, Vol. 29, No: 1 (October 1950), pp. 78-93.

Elekdağ, Şükrü, “Jeo Stratejiden Eko Stratejiye”, Yeni Dünya Düzeni ve Türkiye, 2. bs., Der. Sabahattin Şen, İstanbul, Bağlam Yayınları, 1992, s. 57-60.

Elekdağ, Şükrü, “21/2 War Strategy”, Perceptions, March-May 1996, pp. 33-57.

ERALP, Yalım, “Eksen Kayması”, Policy Brief, Global Political Trends Center, Temmuz 2010, s. 1-6, (Çevrimiçi) http://www.gpotcenter.org/dosyalar/Eksen   Kaymasi.pdf, 20 Eylül 2011.

Erhan, Çağrı, “80. Yılında Lozan”, Mülkiye Dergisi, C. XXVII, Sayı: 241 (Güz 2003), s. 193-208.

Erhan, Çağrı, “ABD ve NATO’yla İlişkiler (1945-1960)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 522-575.                        

Erhan, Çağrı, “ABD ve NATO’yla İlişkiler (1960-1980)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 681-715.

Fırat, Melek, “Yunanistan’la İlişkiler (1945-1960)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s.576-614.

Fırat, Melek, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 716-767.

Fırat, Melek, “Yunanistan’la İlişkiler (1980-1990)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. II (1980-2001), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 102-123.

Fırat, Melek, “İki Savaş Arasında Türkiye ve Fransa”, Çağdaş Türkiye Seminerleri’nde Yapılan Konuşmanın Metni, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi, 17 Mart 2007, s. 3, (Çevrimiçi) http://www.obarsiv.com/cagdas_turkiye_ seminerle  ri_0607.ht ml, 5 Ağustos 2010.

Fırat, Melek&Kürkçüoğlu, Ömer, “Sancak (Hatay) Sorunu”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 279-292.

Fırat, Melek&Kürkçüoğlu, Ömer, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1945-1960)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 615-635.

Fırat, Melek&Kürkçüoğlu, Ömer, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. II (1980-2001), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 124-149.

Fırat, Melek&Kürkçüoğlu, Ömer, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. II (1980-2001), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 551-568.

             FISHER ONAR, Nora, “Neo Ottomanism, Historical Legacies and Turkish Foreign Policy”, EDAM Discussion Paper Series, No: 2009/3 (October 2009), pp. 1-16.

Franck, Thomas M., “Who Killed Article 2(4)? or: Changing Norms Governing the Use of Force by States”, American Journal of International Law, Vol. 64, No: 5 (October 1970), pp. 809-837.

Gardam, J. Gail, “Proportionality and Force in International Law”, The American Journal of International Law, Vol. 87, No:3 (July 1993), pp. 391-413.

Gellner, Ernest, “Karşılaştırmalı Perspektiften Türk Seçeneği”, Türkiye’de Modernleşme ve Ulusal Kimlik, 3. bs., Çev. Nurettin Elhüseyni, Ed. Sibel Bozdoğan, Reşat Kasaba, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Nisan 2005, s. 188-199.

Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), Ankara, Genelkurmay Basımevi, 1975.

George, Alexander L., “Coercive Diplomacy: Definition and Characteristics”, The Limits of Coercive Diplomacy, 2nd ed., Ed. by. Alexander L. George, William E. Simons, Boulder, Westview Press, 1994, pp. 7-11.

George, Alexander L., “Coercive Diplomacy”, The Use of Force: Military Power and International Politics, 6th ed., Ed. by.. Art, Robert J.  , Kenneth N. Waltz, Lanham, Rowman&Littlefield Publishers, Inc., 2004, pp. 70-76.

GIlpIn, Robert, “The Theory of Hegemonic War”, Journal of Interdiscipli- nary History, Vol. 18, No: 4 (Spring 1988), pp. 591-613.

Glennon, Michael J., “The Fog of Law: Self-Defense, Inherence, and Incoherence in Article 51 of the United Nations Charter”, Harvard Journal of Law and Publicy Policy, Vol. 25, No: 2 (Spring 2002), pp. 539-558.

Gönlübol, Mehmet&Sar, Cem, “1919–1938 Yılları Arasında Türk Dış Politikası”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1995), 9. bs., Ankara, Siyasal Kitabevi, 1996, s. 3-133.

Gönlübol, Mehmet&Ülman, Haluk,      “1957-1958 Ortadoğu Bunalımları ve Türkiye”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1995), 9. bs., Ankara, Siyasal Kitabevi, 1996, s. 287-309.

Gözen, Ramazan, “Operation Provide Comfort: Origins and Objectives”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 50, Sayı: 3–4 (Haziran-Aralık 1995), s.173-191.

Gözen, Ramazan,     “Türk Dış Politikasının Avrupa Birliği’ne Doğru Dönüşümü”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 2, Sayı: 6 (2006), s. 1-16.

Göztepe, Ece, “Amerika’nın İkinci Irak Müdahalesinin Uluslararası Hukuk ve Türkiye’nin Bu Savaşa Katılımının Türk Anayasa Hukuku Açısından Bir Değerlendirmesi ya da ‘Haklı Savaş’ın Haksızlığı Üzerine”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 59, No: 3 (2004), s. 79-103.

Gray, Colin S., “Coğrafya Kaçınılmazdır”, Jeopolitik, Strateji ve Coğrafya, Ed. by. Colin S. Gray and Geoffrey Sloan, Çev. Tuğrul Karabacak, Ankara, ASAM Yayınları, 2003, s. 215-237.

Gross, Leo, “The Dispute Between Greece and Turkey Concerning the Continental Shelf in the Aegean”, The American Journal of International Law, Vol. 71, No: 1 (January 1977), pp. 31-59.                                   

GuzzInI, Stefano, “Structural Power: The Limits of Neorealist Power Analysis”, International Organization, Vol. 47, No: 3 (Summer 1993), pp. 443-478.

GuzzInI, Stefano, “ ‘Power’ in International Relations: Concept Formation Between Conceptual Analysis and Conceptual History”, 43rd Annual Convention of the International Studies Association, New Orleans, 24–27 March 2002, pp. 1-29, (Çev- rimçi) http://www.diis.dk/graphics/COPRI_publications/COPRI_publications/publi cations/7-2 002.pdf, 3 Ocak 2009.

Güçlü, Yücel, “The Controversy Over the Delimitation of the Turco–Syrian Frontier in the Period Between the Two World Wars”, Middle Eastern Studies, Vol. 42, No: 4 (July 2006), s. 641-657.

Gündüz, Aslan, “Ege Denizi Kıta Sahanlığı Davası ve Bazı Düşünceler”, Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, C. 3, No: 2 (1983), s. 11-23.

Gürbüz, M. Vedat, “Bir İdeal, Bir Amerikan Başkanı ve Onun Başarısızlığı: Başkan Wilson ve Milletler Cemiyeti”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 29-30 (Mayıs-Kasım 2002), s. 87-99.

Gürkan, İhsan, “Türkiye’nin Jeostratejik ve Jeopolitik Önemi”, Türkiye’nin Savunması, Ankara, Dış Politika Enstitüsü Yayınları, 1987, s. 10-31.

Güvenç, Bozkurt, “Barış Kültürü mü? Yoksa Barış İçin Kültür mü?”, Cogito, Sayı:3 (Kış 1995), s. 25-28.

Harrıs, George S., “The Role of the Military in Turkish Politics, Middle East Journal, Vol. 19, No: 1 (Winter 1965), pp. 54-66.

Hasgüler, Mehmet&Uludağ, Mehmet B., “Uluslararası Örgütler: Devlet -Merkezli Sistemde Çöküntü”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus-Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 392-445.

Hermann, Charles F., “Policy Classification: A Key to the Comparitive Study of Foreign Policy”, The Analysis of International Politics, Ed. by. James N. Rosenau, Maurice A. East, Vinvent Davies, New York, Free Press, 1972, pp. 58-79.

Hermann, Charles F., “Decision Structure and Process Influences on Foreign Policy”, Why Nations Act: Theoretical Perspectives for Comparative Foreign Policy Studies, Ed. by. Maurice A. East, Stephen A. Salmore, Charles F. Hermann, Beverly Hills, Sage Publications, 1978, pp. 69-102.

Herz, John H.,  “Idealist Internationalism and the Security Dilemma”, World Politics, Vol. 2, No: 2 (January 1950), pp. 157-180.

Holstı, K. J., “The Concept of Power in the Study of International Relations”, Politics and the International System, Ed. by. Robert L. Pfaltzgraff, New York, J. B. Lippincott Company, 1969, pp. 181-195.

İhsanoğlu, Ekmeleddin, “Türkiye ve İslam Konferansı Teşkilatı”, Yeni Türkiye, Türk Dış Politikası Özel Sayısı, Yıl: 1, Sayı: 3 (Mart 1995), s. 388-412.

İnat, Kemal&Balcı, Ali, “Dış Politika: ‘Geleneksel’den ‘Post-Modern’e Teorik Perspektifler”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus- Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 212-286.

İzol, Ramazan, “Türkiye’de Ordu’nun Siyasi Varlık Sebepleri”, Mülkiye Dergisi, C. XXVI, Sayı: 235 (Temmuz-Ağustos 2002), s. 193-215.

Jakobsen, Peter Viggo, “Coercive Diplomacy: Frequently Used, Seldom Succesfull”, 2007, pp. 29-40, (Çevrimiçi) http://www.kkrva.se/wp-content/uploads/ Artiklar/074/kkrvaht_4_2007_3.pdf, 3 Ocak 2009.

Jervıs, Robert, “Co-operation Under the Security Dilemma”, World Politics, Vol. 30, No: 2 (January 1978), pp. 167-214.

Jervıs, Robert, “Deterrence Theory Revisited”, World Politics, Vol. 31, No: 2 (January 1979), pp. 289-324.

Jervıs, Robert, “Realism, Neoliberalism, and Cooperation: Understanding the Debate”, International Security, Vol. 24, No: 1 (Summer 1999), pp. 42-63.

Karakoç, Ercan, “Atatürk’ün Hatay Davası”, Bilig, Sayı: 50 (Yaz’09),  s. 97-118.

Karaosmanoğlu, Ali L., “Turkey’s Security and the Middle East”, Foreign Affairs, Vol. 62, No: 1 (Fall 1983), pp. 157-175.

KARDAŞ, Şaban, “Türk Dış Politikasında Eksen Kayması mı?”, Akademik Ortadoğu, C. 5, Sayı: 2 (2011), s. 19-42

Kaufman, Whitley, “What’s Wrong With Preventive War? The Moral and Legal Basis for the Preventive Use of Force”, Ethics&International Affairs, Vol. 19, No: 3 (December 2005), pp. 23-38.

Kedikli, Umut, “Terörizmle Mücadele Kapsamında Türkiye’nin Kuzey Irak Operasyonu ve Operasyonun Uluslararası Hukuki ve Siyasi Etkileri”, İstanbul Barosu Dergisi, C. 82, Sayı: 6 (2008), s. 2939-2948.

Keohane, Robert O.&Nye, Joseph S., Jr., “Power and Interdependence Revisited”, International Organizations, Vol. 41, No: 4 (Autumn 1987), pp. 725-753.

Keskin, Funda, “Silahlı Çatışmalar Hukukunun BM Kuvvetlerine Uygulanması”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 52, Sayı: 1 (1997), s. 447-466.

KEYMAN, E. Fuat, “Globalization, Modernity and Democracy: in Search of a Viable Domestic Polity for a Sustainable Turkish Foreign Policy”, New Perspectives on Turkey, No: 40 (Spring 2009), pp.7-27.

KEYMAN, E. Fuat, “Türk Dış Politikasında Eksen Tartışmaları: Küresel Kargaşa Çağında Realist Proaktivizm”, SETA Analiz, Sayı: 15 (Ocak 2010), s. 1-16.

Khaddurı, Majid, “The Alexandretta Dispute”, The American Journal of International Law, Vol. 39, No: 3 (July 1945), pp. 406-425.

Kıran, Abdullah, “Milletler Cemiyeti ve Önlenemeyen Savaş”, GAU Journal of Society and Applied Science, C. 3, No: 6 (2008), s. 19-36.

Kıtroeff, Alexander, “Documents: Cyprus, 1950-1954; The Prelude to the Crisis, Part I: 1950”, Journal of the Hellenic Diaspora, Vol. 15, No: 1-2 (Spring-Summer 1988), pp. 71-102.

Kıtroeff, Alexander, “Documents: Cyprus, 1950-1954; The Prelude to the Crisis, Part II: The View of the United States”, Journal of the Hellenic Diaspora, Vol. 15, No: 3-4  (Fall-Winter 1988), pp. 19-36.

KOÇ, Şanlı Bahadır, “Stratejik Dehlizlerde Derinlik Sarhoşluğu: Bir AKP Dış Politikası Eleştirisi”, 21. Yüzyıl Dergisi, Sayı: 19 (Temmuz 2010), s. 7-18.

Koçer, Gökhan, “Türk Dış Politikasının Askerileşmesi”, İÜ İktisat Fakültesi Uluslararası İlişkiler Yıllığı, Özel Sayı-Prof. Dr. Esat Çam’a Armağan, No: 3 (1999), s. 51-81.

Koçer, Gökhan, “1990’lı Yıllarda Askeri Yapı ve Türk Dış Politikası”, ODTÜ Gelişme Dergisi, C. 29, No: 1-2 (2002), s. 123-158.

Koçer, Gökhan, “Soğuk Savaş Sonrası ‘Ulusal Güvenlik’ Kavramı ve Türkiye Açısından Bir Değerlendirme”, ODTÜ Uluslararası İlişkiler Konferansı (Uluslararası Bildiriler), Ankara, 3-5 Temmuz 2002, Çantay Kitabevi, 2003, s. 28-48.

Koçer, Gökhan, “Türkiye’nin Barışı Destekleme Harekâtlarına Katkısı”, Uluslararası İlişkiler Dergisi, C. 3, Sayı: 11 (Haziran 2006), s. 47-70.

Koçer, Gökhan, “Savaş ve Barış: Temel Seçenekler”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus-Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 78-124.

Köker, Levent, “Yeni Savaşlar Çağında Hukukun Üstünlüğü ve Uluslararası Politika”, AÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 54, No: 4 (2005), s. 53-63.

Köni, Hasan, “1964-1974 Yılları Arası Türk-Yunan İlişkileri Algılama Analizi”, Türk-Yunan İlişkileri (Üçüncü Askeri Tarih Semineri Bildirileri), Ankara, Genelkurmay ATASE Başkanlığı Yayınları, 1985, s. 81-91.

Köni, Hasan, “Hatay Sorunu’na Yeni Bir Bakış”, Atatürk Yolu Dergisi, C. 1 , Sayı: 4 (1989), s. 535-539.

Köroğlu, Mesut, “Uluslararası Sistemde Meşru Müdafaa Hakkı ve Sınırları”, Kara Harp Okulu Bilim Dergisi, C. 12, Sayı: 2 (2002), s. 63-72.

Krasner, Stephen D., “State Power and Structure of International Trade, World Politics, Vol. 28, No: 3 (April 1976), pp. 317-347.

Krasner, Stephen D., “Globalization, Power, and Authority”, American Political Science Association Annual Meeting, San Francisco, August 29-September 2 2001, pp. 1-33, (Çevrimiçi) http://www.reformwatch.net/fitxers/66.pdf, 3 Ocak 2009.

Krasner, Stephen D., “The Hole in the Whole: Sovereignty, Shared Sovereignty, and International Law, Michigan Journal of International Law, Vol. 25, No: 4 (Summer 2004), pp. 1-27.

Krasno, Jean&Das, Mitushi, “The Uniting for Peace Resolution and Other Ways of Circumventing the Authority of Security Council”, The UN Security Council and the Politics of International Authority, Ed. by. Bruce Cronin, Ian Hurd, London, Routledge Taylor&Francis Group, 2008, pp. 173-195.

Kurumahmut, Ali, “Ege’de Egemenliği Tartışmalı Adalar Sorununun Ortaya Çıkışı”, Ege’de Temel Sorun: Egemenliği Tartışmalı Adalar, Yay. Haz. Ali Kurumahmut, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998 s. 1-32.

Kut, Şule, “Türkiye’nin Soğuk Savaş Sonrası Dış Politikasının Anahatları”, En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar, 2. bs., Der. Gencer Özcan, Şule Kut, İstanbul, Büke Yayınları, Mart 2000, s. 43-61.

Kutlay, Naci, “Kürt Milliyetçiliğinin Son Yüzyılı (1920-1970), Cumhuriyet ve Kürtler”, Toplumsal Tarih, Sayı: 160 (Nisan 2007), s. 26-33.

Küçük, Cevdet, “Ege Adaları’nda Türk Egemenliği Dönemi”, Ege’de Temel Sorun: Egemenliği Tartışmalı Adalar, Yay. Haz. Ali Kurumahmut, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998, s. 33-80.

Kürkçüoğlu, Ömer, “ ‘Dış Politika Nedir?’ Türkiye’deki Dünü ve Bugünü”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 35, Sayı: 1-4 (1980), s. 309-336.

Laçiner, Sedat, “Dünyaya Açılan Türk Ordusu”, First Business, March-April (2008), s. 52-54.

LaÇİner, Sedat&Bal, İhsan, “The Ideological and Historical Roots of Kurdist Movements in Turkey: Ethnicity, Demography, and Politics”, Nationalism and Ethnic Politics, Vol. 10, No: 3 (2004), pp. 473-504.

Lauren, Paul Gordon, “Ultimata and Coercive Diplomacy”, International Studies Quarterly, Vol. 16, No: 2 (June 1972), pp. 131-165.

Leffler, Melvyn P., “Remembering George Kennan: Lessons for Today?”, United States Institute of Peace Special Report, No: 180 (December 2006), pp. 1-16.

Levy, Jack S., “Deterrence and Coercive Diplomacy: The Contributions of Alexander George”, Political Psychology, Vol. 29, No: 4 (2008), pp. 537-552.

Mackınder, Halford J., “The Geographical Pivot of History”, The Geographical Journal, Vol. 23, No: 4 (April 1904), pp. 421-437.

Mackınder, Halford J., “The Round World and the Winning of the Peace”, Foreign Affairs, Vol. 21, No: 4, (July 1943), pp. 595-605.

Magstadt, Thomas, “George F. Kennan’s Memoirs”, The Political Science Reviewer, Vol. 15, No: 1 (Fall 1985), pp. 295-336.

Mandel, Robert, “The Effectiveness of Gunboat Diplomacy”, International Studies Quarterly, Vol. 30, No: 1 (March 1986), pp. 59-76.

Mango, Andrew, “Reflections on the Ataturkist Origins of Turkish Foreign Policy and Domestic Linkages”, Turkey’s New World: Changing Dynamics in Turkish Foreign Policy, Eds. by. Sabri Sayarı, Alan Makovsky, Washington D.C., The Washington Institute for Near East Policy, 2000, pp. 9-19.

Mansell, Wade, “Goodbye to All That? The Rule of Law, International Law, the United States, and the Use of Force”, Journal of Law and Society, Vol. 31, No: 4 (December 2004), pp. 433-456.

McDougall, Myres, “The Soviet-Cuban Quarantine and Self-Defense”, The American Journal of International Law, Vol. 57, No: 3 (July 1963), pp. 597-604.

Mearsheımer, John J., “Conversations in International Relations-Interview with John J. Mearsheimer (Part I)”, International Relations, Vol. 20, No: 1 (March 2006), pp. 105-123.

Mearsheımer, John J., “Conversations in International Relations-Interview with John J. Mearsheimer (Part II)”, International Relations, Vol. 20, No: 2 (June 2006), pp. 231-243.

Mearsheımer, John J., “Reckless States and Realism”, Internatonal Relations, Vol. 23, No: 2 (June 2009), pp. 241-256.

Moore, J. Norton, “The Nicaragua Case and the Deterioration of World Order”, The American Journal of International Law, Vol. 81, No: 1 (January 1987), pp. 152-154.  

Morse, Edward L., “Interdepence in World Affairs”, World Politics: An Introduction, Ed. by. James Rosenau, Kenneth Thompson, Gavin Boyd, New York, The Free Press, 1976, pp. 660-681.

Most, Benjamin&Starr, Harvey, “Diffusion, Reinforcement, Geopolitics and the Spread of War”, The American Political Science Review, Vol. 74, No: 4 (1980), pp. 932-946.

Mutlu, Servet, “Ayrılıkçı PKK Terörünün Ekonomik Maliyeti”, 21. Yüzyıl Dergisi, Yıl: 2, Sayı: 5 (Nisan-Mayıs-Haziran 2008), s. 63-88.

Nye, Joseph S., Jr., “The Changing Nature of World Power”, Political Science Quarterly, Vol. 105, No: 2 (Summer 1990), pp. 177-192

Nye, Joseph S., Jr., “Soft Power and American Foreign Policy”, Political Science Quarterly, Vol. 119, Number: 2 (2004), pp. 255-270.

O’Connell, Marry Ellen, “Evidence of Terror”, Journal of Conflict and Security Law, Vol. 7, No: 1 (2002), pp. 19-36.

Olson, Robert, “The Kurdish Rebellions of Sheikh Said (1925), Mt. Ararat (1930), and Dersim (1937-8): Their Impact on the Development of the Turkish Air Force and on Kurdish and Turkish Nationalism”, Die Welt des Islams, Vol. 40, No: 1 (2000), pp. 67-94.

Oran, Baskın, “Uluslararası ve İç Hukukta Çekiç Güç’ün Yasal Dayanakları Sorunu”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 50, No: 3-4 (Haziran-Aralık 1995), s. 250-270.

Oran, Baskın, “Türk Dış Politikası: Temel İlkeleri ve Soğuk Savaş Ertesindeki Durumu Üzerine Notlar”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 51, Sayı: 1-4 (Ocak-Aralık 1996), s. 353-370.

Oran, Baskın, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 17-53.

Öktem, Emre, “Uluslararası Hukukta Terörizm: Tanım Sorunu ve Milli Bağımsızlık Hareketleri”, İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 3, Sayı: 5 (Nisan 2004), s. 133-            147.

Özcan, Gencer, “Milli Güvenlik Kurulu”, Almanak Türkiye 2005: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, Ed. Ümit Cizre, İstanbul, TESEV Yayınları, s. 32-45.

Özcan, Gencer, “Doksanlarda Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politikasında Askeri Yapının Artan Etkisi”, En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar, 2. bs., Der. Gencer Özcan, Şule Kut, İstanbul, Büke Yayınları, Mart 2000, s. 65-98.

Özgiray, Ahmet, “İngiliz Belgeleri Işığında Türk-İran Siyasi İlişkileri (1920- 1938), Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Ed. Berna Türkdoğan, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi, 2000, s. 297-309.

Partan, Daniel G.&Boyle, Francis A., “Military Response to Terrorism”, The American Society of International Law, Proceedings of the Annual Meeting, Vol. 81 (April 8-11 1987), pp. 287-297.

Pazarcı, Hüseyin,   “Türk Dış Politikası ve Hukuk”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 7, No: 2 (Bahar 2008), s. 119-132.

Pearson, Ivan, “The Syrian Crisis of 1957, The Anglo-American ‘Special Relationship’, and the 1958 Landings in Jordan and Lebanon”, Middle Eastern Studies, Vol. 43, No: 1 (January 2007), pp. 45-64.

Peters, Katie, “International Law and Use of Force”, Queensland University of Technology Law and Justice Journal, Vol. 4, No: 2 (2004), pp. 1-14., (Çevrimiçi) http://www.law.qut.edu.au/ljj/editions/v4n2/pdf/Peters.pdf, 16 Ağustos 2009.

Randelzhofer, Albrecht, “Article 51”, The Charter of the United Nations: A Commentary, Ed. by. Bruno Simma, Oxford, Oxford             University Press, 1994, pp. 661-678.

Reçber, Kamuran, “Türkiye’nin Irak’ın Kuzeyi’nde Sınır Ötesi Operasyon ve Sıcak Takip Hakkı”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 3, No: 9 (2007), s. 16-27.

Reçber, Sercan, “Irak’a Yönelik Askeri Müdahalenin Uluslararası Hukuk Açısından Geçerliliği”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 4, No: 13 (2007), s. 59-82.

Retaıllè, Denis, “Tarihte Jeopolitik”, Avrasya Dosyası, Jeopolitik Özel Sayısı, C. 8, No: 4 (Kış 2002), s. 22-39.

Rıggs, Robert E., “The United States and Diffusion of Power in the Security Council”, International Studies Quarterly, Vol. 22, No: 4 (December 1978), pp. 513-544.

Robınson, James A.&Snyder, Richard C., “Decision-Making in International Politics”, International Behavior: A Social-Psychological Analysis, Ed. by. Herbert C. Kelman, New York, Halt, Rinehat&Winston, 1965, pp. 435-463.

Rosenau, James N., “A Pre-Theory Revisited: World Politics in an Era of Cascading Interdependence”, International Studies Quarterly, Vol. 28, No: 3 (September 1984), pp. 245-305.

Rustow, Dankwart, “The Army and the Founding of the Turkish Republic”, World Politics, Vol. 11, No: 4 (July, 1959), pp. 513-552.

Ruys, Tom, “Quo Vadit Jus ad Bellum?: A Legal Analysis of Turkey’s Military Operastions Againts the PKK in Northern Iraq”, Melbourne Journal of International Law, Vol. 9, No: 2 (October 2008), pp. 334-364, (Çevrimiçi) http://www.         austlii.edu.au/au/journals/MelbJlIntLaw/2008/12.txt/cgi-bin/download.cgi/downl   oad/au/journals/MelbJlIntLaw/2008/12.rtf, 5 Nisan 2011.

Sadurska, Romana, “Threats of Force”, American Journal of International Law, Vol. 82, No: 2 (April 1988), pp. 239-268.

Saıs, Clara Portela, “Terrorism and the Law of the Use of Force”, Berlin Information Center for Transatlantic Security Research Note, June 2002, pp. 1-10, (Çevrimiçi) http://www.bits.de/public/pdf/rn02-2.pdf, 16 Ağustos 2009.

Sakallıoğlu, Ümit C., “The Anatomy of the Turkish Military’s Political Autonomy”, Comparative Politics, Vol. 29, No: 2 (January 1997), pp.151-166.

Salmore, Barbara G.&Salmore, Stephen A., “Political Regimes and Foreign Policy”, Why Nations Act: Theoretical Perspectives for Comparative Foreign Policy Studies, Beverly Hills, Sage Publications, 1978, pp. 103-122.

Sanberk, Özden, “Türk Dış Politikasının Dayanakları”, Stratejik Öngörü, Yıl: 2, Sayı: 5 (2005), s. 4-18.

Sander, Oral, “Türk Dış Politikasında Sürekliliğin Nedenleri”, Türkiye’nin Dış Politikası, Der. Melek Fırat, Ankara, İmge Kitabevi, 1998, s. 69-94.

Sander, Oral, “Türk Dış Politikasında Barış Unsuru”, Türkiye’nin Dış Politikası, Der. Melek Fırat, Ankara, İmge Kitabevi, 1998, s. 127-146.

Sarıibrahimoğlu, Lale, “Türk Silahlı Kuvvetleri”, Almanak Türkiye 2005: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, Ed. Ümit Cizre, İstanbul, TESEV Yayınları, 2006, s. 52-81.

Sarıkoyuncu Değerli, Esra, “Ağrı İsyanlarında Yabancı Parmağı (1926-1930)”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 22 (Aralık 2008), s. 1-22.

Sayarı, Sabri, “İslam, Laiklik ve Demokrasi”, İslam ve Demokrasi, 2. bs., Der. Yurdakul Fincancı, İstanbul, TÜSES Yayınları, 2002, s. 186-187.

Schachter, Oscar, “Self-Defence and the Rule of Law”, American Journal of International Law, Vol. 83, No: 2 (April 1989), pp. 259-277.

Schachter, Oscar, “The Extraterritorial Use of Force Againts Terrorist Bases”, Houston Journal of International Law, Vol. 11, No: 2 (1989), pp. 309-330.

Schachter, Oscar, “The Lawful Use of Force by a State Against Terrorist in Another Country, Terrorism and Political Violence: Limits and Possibilities of Legal Control, Ed. by.Henry H. Han, New York, Oceana Publications,Inc., 1993, pp. 243-266.

Schwebel, Stephen M., “Aggression, Intervention and Self-Defence in Modern International Law”, Justice in International Law: Selected Writings, Ed. by. Stephen M. Schwebel, Cambridge, Cambridge University Press, 1994, pp. 530-592.

Sevinç, Murat, “Güncel Gelişmelerin Işığında, 1982 Anayasası’na Göre Cumhurbaşkanı”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 57, Sayı: 2 (2002), s. 109-137.

Shah, Niaz A., “Self-defence, Anticipatory Self-defence and Pre-emption: International Law’s Response to Terrorism”, Journal of Conflict&Security Law, Vol. 12, No:1 (2007), pp. 95-126.

Skjellsbaek, Kjell, “The Growth of International Non-govermental Organizations”, Transnational Relations and World Politics, Ed. by. Robert Keohane, Joseph S. Nye, Jr., Cambridge, Harvard University Press, 1973, pp. 70-92.

Sloan, Geoffrey, “Sir Halford J. Mackinder: Geçmişten Günümüze Kalpgâh Kuramı”, Jeopolitik, Strateji ve Coğrafya, Ed. by. Colin S. Gray and Geoffrey Sloan, Çev. Tuğrul Karabacak, Ankara, ASAM Yayınları, 2003, s. 16-46.

Snyder, Glenn H., “Mearsheimer’s World-Offensive Realism and the Struggle for Security: A Review Essay”, International Security, Vol. 27, No: 1 (Summer 2002), pp. 149-173.

Sofaer, Abraham D., “Terrorism, the Law, and the National Defense”, Military Law Review, Vol. 126 (1989), pp. 89-123.

Sofaer, Abraham D., “On the Necessity of Pre-emption”, European Journal of International Law, Vol. 14, No: 2 (2003), pp. 214-220.

Soysal, İsmail, “Türk–Fransız Siyasal İlişkileri (1921–1984), Belleten, C. 57, Sayı: 188 (Ekim 1983), s. 959-1044.

Soysal, İsmail, “Hatay Sorunu ve Türk–Fransız Siyasal İlişkileri”, Belleten, C. 49, Sayı: 193 (Nisan 1985), s. 79-109.

Soysal, İsmail, “Turkish-Syrian Relations (1946-1999), Turkish Review of Middle East Studies, Annual 1998/1999, No: 11, pp. 101-123.

Sönmezoğlu, Faruk, “Uluslararası Sistemdeki Değişiklikler ve Türk Dış Politikası”, Çağdaş Türk Diplomasisi: 200 Yıllık Süreç (Sempozyuma Sunulan Tebliğler, 15-17 Ekim 1997), Der. İsmail Soysal, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999, s. 631-640.

Sperandeı, Maria, “Bridging Deterrence and Compellence: An Alternative Approach to the Study of Coercive Diplomacy”, International Studies Review, Vol. 8, No: 2 (June 2006), pp. 253-280.

Sprout, Harold&Sprout, Margareth, “Geography and International Politics in an Era of Revolutionary Change”, Politics and Geographic Relationship: Readings on the Nature of Political Geography, Ed. by. W. A. Douglas Jackson, New Jersey, Prentice-Hall, 1964, pp. 34-51.

StAHn, Carsten, “International Law Under Fire: Terrorist Acts as ‘Armed Attack’: The Right to Self-Defense, Article 51 (1/2) of the UN Charter, and International Terrorism”, Fletcher Forum for World Affairs, Vol. 27, No: 2 (2003), pp. 35-51.

Stahn, Carsten, “International Law at Crossroads? The Impact of September 11”, Max Planck Institut für ausländisches öffentliches Recht und Völkerrecht, 2002, pp. 183-255, (Çevrimiçi) www.zaoerv.de/62_2002/62_2002_1_a_183_256.pdf, 16 Ağustos 2009.

STOCKHOLM INTERNATIONAL PEACE RESEARCH INSTITUTE, SIPRI Yearbook 2002: Armaments, Disarmament and International Security, Oxford, Oxford University Press, 2002, p. 266. (Çevrimiçi) http://www.sipri.org/year book/2002/files/SIPRIYB0206ABC.pdf

Sumıda, Jon, “Alfred Thayer Mahan, Jeopolitisyen”, Jeopolitik, Strateji ve Coğrafya, Ed. by. Colin S. Gray and Geoffrey Sloan, Çev. Tuğrul Karabacak, Ankara, ASAM Yayınları, 2003, s. 47-71.

Sümer, Gültekin, “Dış Politikada Süreklilik-Değişim Çekişmesi”, Uluslar arası Hukuk ve Politika, C. 6, Sayı: 23 (2010), s. 73-98.

Şarlak, Zeynep, “Milli Güvenlik Kurulu”, Almanak Türkiye 2006-2008: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, Ed. Ali Bayramoğlu, Ahmet İnsel, İstanbul, TESEV Yayınları, s. 99-114.

Şener, Bülent, “Atatürk’ün Dış Politika Anlayışında Gerçekçilik ve Pragmatizm Olguları: Milli Mücadele Dönemi Türkiye-Sovyetler Birliği İlişkileri Örneği”, Askeri Tarih Araştırmaları, Yıl: 5, Sayı: 9 (Şubat 2007), s. 175-185.

             Şener, Bülent, “Türk Dış Politikasında AKP Romantizmi”, 21. Yüzyıl, Sayı: 35 (Kasım 2011), s. 74-81.

             Şener, Bülent, “Sıfır Sorundan Sıfır Komşuluğa: Bir İllüzyonun Trajikomik Hikâyesi”, 21. Yüzyıl, Sayı: 42 (Haziran 2011), s. 64-68.

             Şener, Bülent, “Davutoğlu Sendromu ya da Alice Harikalar Diyarında”, 21. Yüzyıl, Sayı: 46 (Ekim 2012), s. 23-27.

Şimşir, Bilal N., “Atatürk’ün Yabancı Devlet Adamlarıyla Görüşmeleri”, Belleten, C. XLV/1, Sayı 177 (Ocak 1981), s. 199-202.

Talıaferro, Jeffrey W., “Security Seeking under Anarchy: Defensive Realism Revisited”, International Security, Vol. 25, No: 3 (Winter 2000/01), pp. 128-161.

Tanör, Bülent, “Siyasal Tarih (1980-1995)”, Türkiye Tarihi: Bugünkü Türkiye 1980-2003, C. 5, 6. bs., Ed. Sina Akşin, İstanbul, Cem Yayınevi, Kasım 2005, s. 27-161.

Tanör, Bülent, “Türkiye’de Dış İlişkilerin İç Hukuk Rejimi”, Türk Dış Politikasının Analizi, 3. bs., Der. Faruk Sönmezoğlu, İstanbul, Der Yayınları, 2004, s. 809-827.

Taşdemir, Fatma, “Uluslararası Anarşiye Giden Yol: Uluslararası Hukuk Açısından Önleyici Meşru Müdafaa Hakkı”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 2, No: 5 (2006), s. 75-89.

Tekin, Segah, “İnsani Müdahale Kavramı ve Libya’nın Geleceği”, SDE Analiz, Ankara, Stratejik Düşünce Enstitüsü, Nisan 2011, s. 1-28.

Toft, Peter, “John J. Mearsheimer: An Offensive Realist Between Geopolitics and Power”, Journal of International Relations and Development, Vol. 8, No: 4 (2005), pp. 381-408.

Toksöz, Itır&Aytar, Volkan, “Güvenlik Gelişmeleri ve Basın Yansımaları: 2005’e Genel Bir Bakış”, Almanak Türkiye 2005: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, Ed. Ümit Cizre, İstanbul, TESEV Yayınları, Mayıs 2006, s. 209-275.

Toluner, Sevin, “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Benzeri Faaliyetler Davası’ndaki Yargı ve Meşru Müdafaa Hakkı”, Milletlerarası Hukuk Açısından Türkiye’nin Bazı Dış Politika Sorunları, İstanbul, Beta Yayınları, 2000, s. 347-388.

Toluner, Sevin, “Hukuksal Alanda Türkiye’nin Güvenlik İhtiyaçları Ne Şekilde Karşılanabilir?”, Milletlerarası Hukuk Açısından Türkiye’nin Bazı Dış Politika Sorunları, 2. bs., Ed. Sevin Toluner, İstanbul, Beta Yayınları, 2004, s. 479-500.

Topal, Coşkun, “Sancak (Hatay) Sorunu ve İkinci Dünya Savaşı Öncesi Süreçte Arap Kamuoyundaki Etkileri”, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 11, Sayı: 2 (Aralık 2009), s. 1-16.

Travalıo, Greg&Altenburg, John, “State Responsibility for Sponsorship of Terrorist and Insurgent Groups: Terrorsim, State Responsibility, and the Use of Military Force”, The Chicago Journal of International Law, Vol. 4, No: 1 (Spring 2003), pp. 97-119.

Tunç, Çiğdem, “Değişen Dünya Düzeni, Değişen Barış Gücü Misyonları ve Türkiye’nin Katkısı”, Avrasya Dosyası, BM Özel Sayısı, C. 8, Sayı: 1 (İlkbahar 2002), s. 258-272.

Tural, Mehmet Akif, “Savaş İstemeyen Liderin Başarısı: Hatay”, Ortadoğu Osmanlı Dönemi Kültür İzleri Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri, 25-28 Ekim 2000, Hatay-İskenderun, C. I, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara, 2002, s. 55-72.

Turan, İlter&Barlas, Dilek, “Batı İttifakına Üye Olmanın Türk Dış Politikası Üzerindeki Etkileri”, Türk Dış Politikasının Analizi, 3. bs., Der. Faruk Sönmezoğlu, İstanbul, Der Yayınları, 2004, s. 151-167.

TURAN, Kürşad, “Türk Dış Politikasında Eksen Kayması”, Ortadoğu Analiz, C. 2, Sayı: 18 (Haziran 2010), s. 51-58

Türkmen, İlter, “Türkiye’nin Yeni Jeopolitiği”, Çağdaş Türk Diplomasisi: 200 Yıllık Süreç (Sempozyuma Sunulan Tebliğler, 15-17 Ekim 1997), Der. İsmail Soysal, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999, s. 641-652.

Uzgel, İlhan, “Türk Dış Politikası’nda Sivilleşme ve Demokratikleşme Sorunları: Körfez Savaşı Örneği”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 53, Sayı: 1 (1998), s. 307-326.

UzgeL, İlhan, “Türk Dış Politikasının 75 Yılı: Batılılaşma Çabasından Batı Korkusuna”, Mülkiyeliler Dergisi, C. XXII, Sayı: 213 (Kasım-Aralık 1998), s. 40-48.

Uzgel, İlhan, “Türk Dış Politikasında Pragmatizm”, Çağdaş Türk Diplomasisi: 200 Yıllık Süreç (Sempozyuma Sunulan Tebliğler, 15-17 Ekim 1997), Der. İsmail Soysal, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999, s. 653-662.

UzgeL, İlhan, “Ordu Dış Politikanın Neresinde?”, Bir Zümre, Bir Parti: Türkiye’de Ordu, Der. Ahmet İnsel, Ali Bayramoğlu, İstanbul, İletişim Yayınları, 2004, s. 311-334.

Ülman, Haluk, “Türk Dış Politikasına Yön Veren Etkenler (1923-1968) I, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 23, Sayı: 3-4 (1968), s. 241-273.

Ülman, Haluk&Sander, Oral, “Türk Dış Politikasına Yön Veren Etkenler (1923-1968) II, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 27, Sayı: 1 (1972), s. 1-24.

Waltz, Kenneth N., “Realist Thought and Neorealist Theory”, Journal of International Affairs, Vol. 44, No: 1 (1990), pp. 21-37.

Warner, Daniel, “Two Realist Reading of the Tragic in International Relations”, Internatonal Relations, Vol. 20, No: 2 (June 2006), pp. 225-230.

Watenpaugh, Keith D., “ ‘Creating Phantoms’: Zaki al-Arsuzi, the Alexandretta Crisis, and the Formation of Modern Arab Nationalism in Syria”, International Journal of Middle East Studies, Vol. 28, No: 3 (August 1996), pp. 363-389.

Weıner, Allen S.,  “The Use of Force and Contemporary Security Threats: Old Medicine for New Ills?”, Standford Law Review, Vol: 59, No:    415 (2006), pp. 415-504.

Yaraç Laçinok, Nevra, “Turgut Özal”, Türk Dış Politikasında Liderler, Ed. Ali Faik Özdemir, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, Mayıs 2007, s. 537-639.

Yılmaz, Sait, “State, Power, and Hegemony”, International Journal of Business and Social Science, Vol. 1, No: 3 (December 2010),  pp. 192-205.

Yurdusev, A. Nuri, “Osmanlı Mirası ve Türk Dış Politikası Üzerine”, Yeni Dönemde Türk Dış Politikası (Uluslararası IV. Türk Dış Politikası Sempozyumu Tebliğleri), Ed. O. Bahadır Dinçer, Habibe Özdal, Hacali Necefoğlu, Ankara, USAK Yayınları, Şubat 2010, s. 47-54.

Süreli Yayınlar

·                Ayın Tarihi                

Sayı: 36 (Kasım 1936)         

Sayı: 37 (Ocak 1937)           

Sayı: 38 (Şubat 1937)

Sayı: 56 (Temmuz 1938)    

Sayı: 66 (Mayıs 1939)         

Sayı: 67 (Haziran 1939)

Sayı: 153 (Ağustos 1946)    

Sayı: 154 (Eylül 1946)        

Sayı: 155 (Ekim 1946)

Sayı: 200 (Temmuz 1950)

[11 Mayıs 1983; 27 Mayıs 1983]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1983&a=5,  5 Nisan 2011.

[25 Şubat 1985]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1985&a=2, 5 Nisan 2011.

[5 Mart 1985]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1985&a=3, 5 Nisan 2011.

[16 Ağustos 1986]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1986&a=8, 5 Nisan 2011.

[16 Temmuz 1987; 17 Temmuz 1987]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1987&a=7, 5 Nisan 2011.

[14 Ekim 1991; 15 Ekim 1991; 29 Ekim 1991]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1991&a=10 , 5    Nisan 2011.

[4 Mart 1992; 11 Mart 1992; 25 Mart 1992;  26 Mart 1992;  27 Mart 1992; 28 Mart 1992]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=3, 5 Nisan 2011.

[17 Nisan 1992; 18 Nisan 1992]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=4, 5 Nisan 2011.

[31 Temmuz 1992]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=7, 5 Nisan 2011.

[3 Ağustos 1992]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=8, 5 Nisan 2011.

[14 Ekim 1992; 16 Ekim 1992; 23 Ekim 1992; 27 Ekim 1992; 29 Ekim 1992;           30 Ekim 1992]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=10 , 5 Nisan 2011.

[2 Kasım 1992; 5 Kasım 1992; 6 Kasım 1992]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=11 , 5 Nisan 2011.

[19 Ocak 1993]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993&a=1, 5 Nisan 2011.

[27 Ekim 1993; 28 Ekim 1993]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993&a=10 , 5 Nisan 2011.

[6 Kasım 1993;  10 Kasım 1993;  17 Kasım 1993;  18 Kasım]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993&a=11 , 5 Nisan 2011.

[13 Aralık 1993; 14 Aralık 1993]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993&a=12 , 5 Nisan 2011.

[28 Ocak 1994; 29 Ocak 1994]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1994&a=1, 5 Nisan 2011.

[14 Nisan 1994; 17 Nisan 1994]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1994&a=4, 5 Nisan 2011.

[7 Temmuz 1995; 8 Temmuz 1995; 11 Temmuz 1995]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1995&a=7, 5 Nisan 2011.

[8 Ekim 1995]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1995&a=10 , 5 Nisan 2011.

[28 Ocak 1996; 29 Ocak 1996; 30 Ocak 1996]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=1, 5 Nisan 2011.

[16 Haziran 1996; 27 Haziran 1996]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=6, 5 Nisan 2011.

[3 Temmuz 1996; 11 Temmuz 1996]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=7, 5 Nisan 2011.

[29 Aralık 1996]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=12 , 5 Nisan 2011.

[1 Ocak 1997]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=1, 5 Nisan 2011.

[14 Mayıs 1997; 15 Mayıs 1997; 17 Mayıs 1997;18 Mayıs 1997; 21 Mayıs 1997; 26 Mayıs 1997; 27 Mayıs 1997]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=5, 5 Nisan 2011.

[4 Haziran 1997; 6 Haziran 1997; 21 Haziran 1997; 26 Haziran 1997]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=6, 5 Nisan 2011.

[16 Eylül 1998]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1998&a=9, 5 Nisan 2011.

[1 Ekim 1998; 2 Ekim 1998; 4 Ekim 1998; 5 Ekim 1998]

(Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1998&a=10 , 5 Nisan 2011.

·                Dışişleri Bakanlığı Belleteni

Sayı: 2 (1964)

Sayı: 16 (Ocak 1966)

Sayı: 28 (Ocak 1967)

Sayı: 31 (Nisan 1967)

Sayı: 36 (Eylül 1967)                                                              

Sayı: 38 (Kasım 1967)

Sayı: 39 (Aralık 1967)

·                Keesing’s Contemporary Archives 

(1946-1948)

(1955-1956)

(1957-1958)                                                    

(1963-1964)

(1967-1968)

(1974)

(1976)

·                Resmi Gazete            

Sayı: 8692, 29.12.1929

Sayı: 14699, 01.11.1973

Sayı: 14949, 18.07.1974

Sayı: 14951 (Mükerrer), 20.07.1974

Sayı: 19412, 26.03.1987

·                Yearbook of the United Nations    

(1954),  (1957), (1964),  (1965), (1974)

Gazeteler

Akar, Reşat, “Rum Hükümeti Sallantıda”, Cumhuriyet, 4 Ocak 1999.

Aktan, Mehmet, “Almanya’dan Türkiye’ye Protesto”, Milliyet, 10 Ağustos 1991.

Aktan, Mehmet, “Almanya’dan Yine Çatlak Ses”, Milliyet, 26 Ekim 1991.

Aktan, Mehmet, “Almanya’dan Yüzsüz Tehdit”, Milliyet, 15 Ekim 1991.

Aktan, Mehmet, “Bonn’la ‘İş Uzar’ Krizi”, Milliyet, 27 Mart 1995.

Arcayürek, Cüneyt, “Sabrımızın Taştığı Nokta”, Cumhuriyet, 8 Ekim 1998.

Balıkçı, Faruk, “PKK’ya İnini Mezar Ettiler”, Hürriyet, 7 Aralık 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/12/07/18163.asp, 5 Nisan 2011.

Batur, Nur, “Ankara: Yine Vururuz”, Milliyet, 8 Mart 1987.

Batur, Nur, “Su ve Apo Kartları Masada Kaldı”, Milliyet, 21 Ocak 1993.

             BAYRAKTAR, Muharrem, “Emevi Camii’nde Namaz Kılacak Olan Kahraman”, 12 Eylül 2012, Yeni Mesaj, (Çevrimiçi) http://www.yenimesaj.com.tr/?artikel, 12002928/emevi-camii-nde-namaz-kilacak-olan-kahraman/muharrem-bayraktar, 20 Eylül 2012.

Bengin, Tunca&Çınar, Yalçın, “Apo’dan Talimat: Kaçın”, Milliyet, 2 Kasım 1992.

Berberakis, Taki, “Simitis’in Kardak Anıları”, Milliyet, 6 Kasım 2005, (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com.tr/2005/11/06/guncel/agun.html, 5 Nisan 2011.

Berberakis, Taki, “Kabahat Klerides’te”, Milliyet, 27 Temmuz 1998, (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com.tr/1998/07/27/dunya/dun02.html, 5 Nisan 2011.

Berberakis, Taki&Aktan, Mehmet, “Yunan Basını Saçmaladı: Türkiye, Kerkük-Musul Peşinde”, Milliyet, 10 Ağustos 1991.

Berkan, İsmet, “MGK’nın Planları Açıklansın”, Radikal, 29 Ağustos 2003, (Çevrimiçi) http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=86877, 5 Ocak 2010.

Bilâ, Fikret, “Alman Silahı Olmasa da Olur”, Milliyet, 29 Mart 1992.

Bilâ, Fikret, “Gir-Çık Olmaz”, Milliyet, 10 Nisan 1995.

Bilâ, Fikret, “Mayıs’ta Çekiliyoruz”, Milliyet, 16 Nisan 1995.

Bilâ, Fikret, “Mehmetçik Duruma Hâkim/Katliama Gelmedik, Çekileceğiz”, Milliyet, 17 Ağustos 1991.

Bilâ, Fikret, “ ‘Vururuz’ Kararlılığı”, Milliyet, 12 Ocak 1997, (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com/1997/01/12/dunya/vururuz.html, 5 Ağustos 2010.

Bilâ, Fikret, “Operasyon Bölgesi Kontrolde”, Milliyet, 16 Ağustos 1991.

Bilâ, Fikret, “Ordu Irak’ta Kalsın/Ecevit: Asker Geri Çekilmesin”, Milliyet, 22 Nisan 1994.

             BULAÇ, Ali, “Dış Politikada Acı Gerçek!”, Zaman, 21 Ocak 2011, (Çevrimiçi) http://www.zaman.com.tr/yazar.do;jsessionid=CF59C89DA1B298BB57E8AEE77BECFCF3?yazino=1232850, 15 Mayıs 2012.

Civaoğlu, Güneri, “Aklı Olan Vazgeçer”, Milliyet, 5 Haziran 1998.

Çakan, Şeyhmus, “Adım Adım Operasyon”, Milliyet, 4 Ocak 1997.

Çakan, Şeyhmus, “Kamplar Yerle Bir”, Milliyet, 4 Ocak 1997.

Çakan, Şeyhmus, “Şırnak’ta Balyoz Harekâtı”, Milliyet, 15 Nisan 1998.

Çakan, Şeyhmus, “150 PKK’lı Ölü”, Milliyet, 4 Ocak 1997.

Çetin, Celalettin, “Mehmetçik Sarayda”, Milliyet, 26 Mart 1995.

Çetin, Celalettin, “Hakurk Kampı PKK’nın Sayfiye Yeri Gibi”, Milliyet, 30 Mart 1995.

Çetin, Celalettin, “Cepheden Büyük Dönüş”, Milliyet, 27 Nisan 1995.

Daver, Bülent, “Anayasa ve Savaş Hali”, Milliyet, 17 Ağustos 1990.

Değer, Evren vd., “Derin Operasyon”, Milliyet, 21 Mart 1995.

Demir, Metehan, “Karadayi Urges Clear Russian Position on S-300 Sale”, Turkish Daily News, 21 May 1998, (Çevrimiçi) http://www.turkishdailynews.com.tr/ archives.php?id=7221, 5 Ağustos 2010.

Demir, Metehan&Şengün, Sezai, “İşte Sabrımızı Taşıran Nedenler”, Hürriyet, 8 Ekim 1998,                                                        

Dervişoğlu, Ferhat, “Suriye’ye Uyarı: Sabrımız Kalmadı”, Milliyet, 17 Eylül 1998.

Donat, Yavuz, “Çelik’in Nedeni Zaruret Hali”, Milliyet, 5 Nisan 1995.

Donat, Yavuz, “Babadan Bonn’a: Yanlış Yapmayın!”, Milliyet, 23 Nisan 1995.

Doğan, Yalçın, “Kesin Dönüş 1 Mayıs’ta”, Milliyet, 29 Nisan 1995.

Doğan, Yalçın, “Şam’da Bilek Güreşi”, Milliyet, 21 Ocak 1993.

Dörtkardeş, İhsan, “Hakurk Bombalandı”, Hürriyet, 8 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/08/12983.asp, 5 Nisan 2011.

Dörtkardeş, İhsan, “İran Türkiye’yi Barbarlıkla Suçladı-Tahran Radyosu Yine Küstahlaştı”, Milliyet, 9 Mart 1987.

Dörtkardeş, İhsan vd., “60 km İçeriye Girdik”, Hürriyet, 26 Eylül 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/09/26/11447.asp, 5 Nisan 2011.

Dörtkardeş, İhsan&Balıkçı, Faruk, “PKK Erzaksız Kaldı”, Hürriyet, 9 Aralık 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/12/09/18511.asp, 5 Nisan 2011.

Dörtkardeş, İhsan&Kaçar, Eyüp, “Barzani’den Açık Tehdit: İntikamımızı Alacağız”, Milliyet, 6 Mart 1987.

Durukan, Namık vd., “4 Bin PKK’lı Çemberde”, Milliyet, 20 Ekim 1992.

Elekdağ, Şükrü, “Başbakanlar ve Dış Politika”, Milliyet, 14 Temmuz 1997.

Eliş, Burhan, “PKK Çözülüyor/Şivi Çökertildi”, Milliyet, 20 Nisan 1994.

Ergan, Uğur, “Gizli Anayasa Tamam”, Hürriyet, 20 Mart 2006, (Çevrimiçi) http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=4111551&tarih=2006-03-20,  5 Ocak 2010.

Ergan, Uğur&Yılmaz, Turan, “Aşırı Sağ Artık Tehdit Değil”, Hürriyet, 26 Ekim 2005, (Çevrimiçi) http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=343 9635& tarih=2005-10-26, 5 Ocak 2010.

Erkiner, Tamer&Eliş, Burhan, “Çift-H Harekâtı”, Milliyet, 23 Ekim 1992.

ErkineR, Tamer&Eliş, Burhan, “Yeraltı Baskını”, Milliyet, 25 Ekim 1992.

Erkiner, Tamer&Eliş, Burhan, “5 Bin Komando Irak’a Daldı”, Milliyet, 22 Ekim 1992.

Gürbüz, Macit&Keskin, Faruk, “PKK Kampı Çökertildi”, Milliyet, 1 Ağustos 1992.

Gürel, Soner vd., “Yıldırım Baskın”, Milliyet, 18 Ekim 1992.

İlem, Murat, “Rumlara İngiliz Ablukası”, Cumhuriyet, 4 Haziran 1998.

İşleyen, Ercüment, “Schwarzkopf Hasan Paşa”, Milliyet, 22 Mart 1995.

İşleyen, Ercüment, “Kuzey Irak’a Ecevit Sınırı”, Milliyet, 28 Nisan 1995.

Keskin, Adnan, “Derin Devlet Planları”, Radikal, 28 Ağustos 2003,   (Çevrimiçi) http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=86771, 5 Ocak 2010.

Keskin, Faruk vd., “Hakurk’ta Mağara Harekâtı/Harekât Son Aşamada”, Milliyet, 12 Ağustos 1991.

Keskin, Faruk vd., “İmhaya Kadar İleri”, Milliyet, 9 Ağustos 1991.

Keskin, Faruk vd., “Sınırda Harekâta Devam”, Milliyet, 27 Ekim 1991.

Kırca, Coşkun, “Böyle Demokrasi Olmaz”, Milliyet, 15 Ağustos 1990.

Kohen, Sami, “AB: Elinizi Çabuk Tutun”, Milliyet, 23 Mart 1995.

Kohen, Sami, “Dış Politikada Değişen Ne?”, Milliyet, 6 Kasım 2009, (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com.tr/Yazar.aspx?aType=YazarDetay&ArticleID=1158745 &AuthorID=58&Date=06.11.2009, 5 Ocak 2010.

Kohen, Sami, “Harekâta ABD Freni”, Milliyet, 4 Kasım 1992.

Kohen, Sami, “Türk Dış Politikası Değişiyor mu?”, Şalom, 28 Ekim 2009,  (Çevrimiçi) http://www.salom.com.tr/news/detail/13380-Turk-dis-politikasi-degis iyor-mu.aspx, 5 Ocak 2010.

Macit, Kenan vd., “Harekât Sona Erdi”, Milliyet, 14 Ekim 1991.

             MERT, Nuray, “İslam Emperyalizmi, Neo-Osmanlıcılık”, Milliyet, 1 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http://gundem.milliyet.com.tr/islam-emperyalizmi-neo-osmanlicilik/ gund em/gundemyazardetay/01.09.2011/1433457/default.htm, 20 Eylül 2011.

             MERT, Nuray, “Füze Kalkanının Gölgesinde”, Milliyet, 4 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http://gundem.milliyet.com.tr/fuze-kalkani-golgesinde/gundem/gundemyazar      detay/04. 09.2011/1434362/default.htm, 20 Eylül 2011.

             MERT, Nuray, “Arap Baharı ve Türkiye ile Balayı”, Milliyet, 13 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http://gundem.milliyet.com.tr/arap-bahari-ve-turkiye-ile-balayi/gun dem/gundemyazardetay/13.09.2011/1437687/default.htm, 20 Eylül 2011.

Muratoğlu, Abdullah,      “Kırmızı Kitap Soğuk Savaş’ın Mirasıydı”, Yeni Şafak, 30 Nisan 2006, (Çevrimiçi) http://yenisafak.com.tr/Arsiv/2006/Nisan/30/ izdusum.html, 5 Ocak 2010.

Nadi, Yunus,  “Şarktaki Hadise ve İran”, Cumhuriyet, 13 Temmuz 1930.

Nadi, Yunus, “Fransız Dostluğuna Hala Kıymet Veriyoruz”, Cumhuriyet, 6 Ocak 1937.

Öymen, Edip, “Dış Basında Harekât”, Milliyet, 6 Mart 1987.

Öymen, Örsan K., “Batı’da Destek Rüzgarı Kesildi”, Milliyet, 29 Mart 1995.

Sadık, Necmeddin, “Tehlikeli Bir Komşu Kapısı”, Akşam, 7 Temmuz 1930.

Sarıibrahimoğlu, Lale, “Ankara’ya Gelen Rus Heyetinden Füze Krizi’ne Çözüm Önerisi: Size de Silah Satalım!”, Cumhuriyet, 29 Ocak 1997.

Sarıibrahimoğlu, Lale, “Rum Aldatmacasıyla Danışıklı Dövüş”, Cumhuriyet, 15 Ocak 1997.

Sarıibrahimoğlu, Lale, “S-300’leri Vurursanız Vurun”, Cumhuriyet, 21 Ağustos 1998.

Sazak, Derya, “Yine Girerim”, Milliyet, 10 Nisan 1995.

Sever, Ahmet, “ ‘Çekilin’ Mektubu Elden Teslim Edildi”, Milliyet, 6 Nisan 1995.

Sevmiş, Ali vd., “K. Irak’ta Büyük Temizlik”, Milliyet, 15 Mayıs 1997.

Tayyar, Şamil, “Irak Toprağında Harekât/Başbakan Yılmaz Açıkladı: ‘PKK Yuvaları Vuruluyor’ ”, Milliyet, 6 Ağustos 1991.

Türk, Hikmet Sami, “Savaş Hali ve Silahlı Kuvvet Kullanma Yetkisi”, Cumhuriyet, 24 Ağustos 1990.

Türk, Hikmet Sami, “Savaş İçin Yetkiler Yürütme Organında”, Cumhuriyet, 25 Ağustos 1990.

Us, Asım [ATATÜRK, M. Kemal], “Fransa’nın Dostlarına Hitap Ediyoruz”, Kurun, 22 Ocak 1937,

Us, Asım [ATATÜRK, M. Kemal], “Zavallı Fransa”, Kurun, 23 Ocak 1937.

Us, Asım [ATATÜRK, M. Kemal], Türkiye Cumhuriyeti”, Kurun, 24 Ocak 1937.

Us, Asım [ATATÜRK, M. Kemal], “Hükümete Hitap Ediyoruz”, Kurun, 25 Ocak 1937.

Us, Asım [ATATÜRK, M. Kemal], “Hala İntizar”, Kurun, 26 Ocak 1937.

Utku, Sibel, “The S–300 Controversy: Whom Will the Boomerang Hit?”, Turkish Daily News, 6 December 1998, (Çevrimiçi) http://www.turkishdailynews.com. tr/ archives.php?id=10029, 5 Ağustos 2010.

Yalçın, Nilüfer, “Almanlardan Danışıklı Tepki/Ankara-Bonn Arasında Gerginlik”, Milliyet, 11 Ağustos 1991.

Yalçın, Nilüfer, “PKK’nın Kökü Kazınıyor”, Milliyet, 7 Ağustos 1991.

Yalçın, Nilüfer vd., “Asker Irak’ta”, Milliyet, 17 Ekim 1992.

Yılmaz, Önder, “Hatay’ın Kurtuluşunda Suriye’ye Eleştiri”, Milliyet, 24 Temmuz 1998,

Yinanç, Barçın, “Ankara’dan ‘Son’ Uyarı”, Milliyet, 9 Ocak 1997, (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com/1997/01/09/dunya/ankara.html, 5 Ağustos 2010.

Zeyrek, Deniz, “İşte En Gizli Yönetmelik”, Radikal, 27 Ağustos 2003, (Çevrimiçi) http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=86612, 5 Ocak 2010.

Zeyrek, Deniz, “Gerekirse Asker Yine Göreve”, Radikal, 26 Ekim 2005, (Çevrimiçi) http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=168040&tarih=26/10/200 5, 5 Ocak 2010.

“ABD’den İyimser Açıklamalar”, Cumhuriyet, 15 Ocak 1997.

“ABD: Çözüm İçin Zaman Kazandık”, Cumhuriyet, 17 Ocak 1997.

“ABD’den Sınırötesi Operasyona Destek”, Milliyet, 12 Mart 1992.

“ABD’den ‘Vur’ İzni”, Milliyet, 12 Mart 1992.

“Ağrı Dağı Üzerindeki Askeri Harekâtımız”, Cumhuriyet, 6 Temmuz 1930.

“Ağrı Hadisesi’nin Aslı Nedir?”, Vakit, 29 Haziran 1930.

“Ağrı Harekâtı Başlıyor”, Milliyet, 30 Ağustos 1930.

“Alman’a Boykot”, Milliyet, 28 Mart 1992.

“Amerika Askeri Yardımı Daha Faydalı Bir Hale Getirilecek”, Milliyet, 19 Temmuz 1950.

             “Ana Muhalefet İsrail’in Avukatı”, Takvim, 8 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http:// www.takvim.com.tr/Siyaset/2011/09/08/ana-muhalefet-israilin-avukati, 20 Eylül 2011.

“Barzani’ye Destek”, Hürriyet, 26 Eylül 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv. hurriyet.com.tr/1997/09/26/11460.asp, 5 Nisan 2011.

             “Başbakan Erdoğan’a ‘Kaddafi İnsan Hakları Ödülü’”, Radikal, 29 Kasım 2010, (Çevrimiçi) http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetay V3&Ar ticleID=1030723&Catego ryID=77, 6 Aralık 2012.

“Batıya Güvence: Bitirince Çekileceğiz”, Milliyet, 21 Mart 1995.

“Bir Günde Onyedi Şehit”, Milliyet, 26 Ekim 1991.

“Bitirmeden Çekilmeyiz”, Milliyet, 23 Mart 1995.

“Boğaz’da Füze Krizi”, Cumhuriyet, 16 Haziran 1998.

“Bomba Krizi”, Milliyet, 30 Ocak 1994.

“Cudi’ye Baskın”, Milliyet, 4 Eylül 1992.

“Çiller: Son 10 Yılın En Önemli Harekâtı”, Milliyet, 29 Ocak 1994.

“Çuval Operasyonu ‘Geliyorum’ Demiş”, Milliyet, 30 Mart 2011, (Çevrimiçi) http://gundem.milliyet.com.tr/cuval-operasyonu-geliyorum-demis/gundem/gunde mdetay/30.03.2011/1371000/default.htm?PAGE=8?AllPage=1, 5 Nisan 2011.

“Dağlarda Harekât”, Milliyet, 3 Eylül 1992.

“Demirel ve İnönü Almanya’yı Uyardı: Tehditten Titremeyiz”, Milliyet, 29 Mart 1992.

“Demirel’den Hafız Esat’a Rest”, Sabah, 11 Mayıs, 1998, (Çevrimiçi) http://arsiv.sabah.com.tr/1998/05/11/r05.html, 5 Ağustos 2010.

“Dizayi: Kuzey Irak Lübnan Değil”, Milliyet, 22 Nisan 1994.

“Ecevit: Her Operasyon İçin İzne Gerek Yok”, Hürriyet, 15 Nisan 1998, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1998/04/15/38211.asp, 5 Nisan 2011.

“Erdoğan’dan Esad’a Gözdağı”, Milliyet, 25 Nisan 2010, (Çevrimiçi) http://siyaset.milliyet.com.tr/erdogan-dan-esad-a-gozdagi/siyaset/siyasetdetay/ 25.04.201 2/1532711/default.htm, 15 Mayıs 2012.

“Esed Sınırı Yine İhlal Ederse 5. Madde İşler”, Yeni Şafak, 26 Nisan 2012, http://yenisafak.com.tr/Politika/?t= 26.04.2012&i=379969&k=m6, 15 Mayıs 2012.

“Eşek Adası’na Yunanlılar Kilise Bile Yaptı”, Hürriyet, 13 Mayıs 2011, (Çevrimiçi) http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17772947.asp?gid=381, 5 Haziran 2011.

“Eşek Adası’nda Yunan Bayrağı Dalgalanıyor”, Haber Ekspres, 13 Mayıs 2011, (Çevrimiçi) http://haberekspres.com.tr/esek-adasinda-yunan-bayragi-dalgal aniyor.htm, 5 Haziran 2011.

“Genelkurmay: 92 Sorti Yapıldı”, Milliyet, 8 Ağustos 1991.

“Güney Sınırı Hareketlendi”, Milliyet, 30 Eylül 1997.

“Güneş, Mehmetçiğin Emrinde”, Hürriyet, 14 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://  webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/14/327129.asp, 5 Ağustos 2010.

“Haftanin Kuşatması/Batufa Ölüm Çemberinde”, Milliyet, 24 Ekim 1992.

“Hakurk’a Bomba”, Milliyet, 3 Ocak 1997.

“Hakurk’ta Şiddetli Çarpışmalar”, Milliyet, 19 Ekim 2002.

“Hans, Türkiye’ye Savaş Açtı”, Milliyet, 27 Mart 1992.

“Harekât”, Milliyet, 31 Temmuz 1992.

“Harekâta ABD Desteği”, Milliyet, 28 Ekim 1991.

“Harekât Başarılı”, Milliyet, 8 Ağustos 1991.

“Harekât Bitti”, Milliyet, 29 Ekim 1991.

“Harekât PKK’yı İkiye Parçaladı”, Milliyet, 6 Ekim 1997.

“Harekâtın Süresi Sınırlı”, Hürriyet, 27 Eylül 1997, (Çevrimiçi)                  http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/09/27/11607.asp, 5 Nisan 2011.

“Harekât Tamam”, Milliyet, 9 Kasım 1992.

“Helikopter Düştü: 2 Şehit”, Milliyet, 19 Mayıs 1997.

“Helikopter Düştü: 11 Şehit”, Milliyet, 5 Haziran 1997.

“Hem Tatil Hem Siyaset İçin Bodrum’da”, Hürriyet, 5 Ağustos 2008, (Çevrimiçi) http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=9588900, 20 Eylül 2012.

“Hora 2. Kez Ege’de”, Milliyet, 27 Mart 1987.

“Hükümet Açıklaması”, Cumhuriyet, 27 Mart 1987.

“Hükümetin Beklenmiyen Kararı: Kore Harbine Dörtbinbeşyüz Kişilik Kuvvet Gönderiyoruz”, Milliyet, 26 Temmuz 1950.

“Hükümetin Verdiği Kararın Akisleri”, Milliyet, 28 Temmuz 1950.

“Irak’a Göre PKK’nın Arkasında ABD Var”, Milliyet, 14 Ekim 1991.

“Irak’ı Bombaladık”, Milliyet, 12 Ekim 1991.

“Irak’ta Harekât: 57 PKK’lı Ölü”, Milliyet, 7 Temmuz 1995.

“Irak Kuzeye Yığınak Yapıyor”, Hürriyet, 2 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/02/12355.asp, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Notasını Reddettik”, Milliyet, 9 Ağustos 1991.

“İran Bize Dost mu, Düşman mı?”, Vakit, 5 Temmuz 1930.

“İran Hükümetine Bir Nota Verdik”, Cumhuriyet, 5 Temmuz 1930.

“İran Hududu Tashih Edilmelidir”, Milliyet, 31 Temmuz 1930.

“İran Sınırı Nazik”, Milliyet, 10 Haziran 1997.

“İran’dan Tepki/Komşularımız Tedirgin”, Milliyet, 12 Ağustos 1991.

             “İsrail’in Avukatı Olduğu Doğru”, Milliyet, 9 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http://siyaset.milliyet.com.tr/israil-in-avukati-oldugu-dogru/siyaset/siyasetdetay/ 09.09.2011/1436281/default.htm, 20 Eylül 2011

“İşte Tartışılan Belge: Ulusal Strateji Belgesi Ne Diyor?”, Yeni Şafak, 21 Ağustos 2001, (Çevrimiçi) http://yenisafak.com.tr/arsiv/2001/agustos/21/p3.html, 5 Ocak 2010.

“Jetlerin Hücumu”, Milliyet, 29 Ocak 1994.

“Kaçanlar Avlanıyor”, Hürriyet, 8 Kasım 1998,

(Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1998/11/08/76642.asp, 5 Nisan 2011.

“Karadayı: Üzerimize Düşen Her Şeyi Yapacağız”, Cumhuriyet, 15 Ocak 1997.

“K. Irak’ta Çatışma”, Milliyet, 11 Şubat 1998.

“Kısmi Yumuşama”, Milliyet, 29 Mart 1987.

“Kriz Donduruldu”, Milliyet, 29 Mart 1987.

“K. Irak Harekâtı”, Milliyet, 15 Mayıs 1997.

“K. Irak Harekâtı”, Milliyet, 14 Haziran 1997.

“K. Irak’ta 902 PKK’lı öldürüldü”, Milliyet, 18 Mayıs 1997.

“Kuzey Irak Temizlendi”, Milliyet, 14 Ekim 1997.

“Kuzey Irak’ta Denetim Mehmetçikte”, Hürriyet, 28 Eylül 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/09/28/11723.asp, 5 Nisan 2011.

“Kuzey Irak’ta PKK’ya Bomba Yağıyor”, Hürriyet, 6 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/06/12679.asp, 5 Nisan 2011.

“Kuzey Irak’ta 600 PKK’lı Öldürüldü”, Hürriyet, 10 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/10/13286.asp, 5 Nisan 2011.

“Lafı Bırakın, PKK’yı Durdurun/11 Mehmetçiği Daha Şehit Ettiler”, Milliyet, 8 Ekim 1991.

“Meclis’e Gelen 18. Tezkere Olacak”, Hürriyet, 10 Şubat 2003, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2003/10/02/351513.asp, 5 Ağustos 2010.

“Mehmetçik Irak’ta Kalıcı”, Milliyet, 8 Ağustos 1991.

“Mehmetçiği Tutamıyoruz”, Milliyet, 1 Kasım 1992.

“Mesele Adi Bir Şekavet Olmaktan Çıkmış, Siyasi Bir Renk Almıştır”, Vakit, 5 Temmuz 1930.

“Moskova Harekâta Karşı”, Milliyet, 10 Ağustos 1991.

“Muhalif Çevreler Kararı Beğenmiyor”, Milliyet, 27 Temmuz 1950.

“Model Ortaklık Tercih Değil Gereklilik”, Zaman, 4 Haziran 2009, (Çevrimiçi) http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=855022&title=model-ortaklik-tercih-degil-gereklilik, 15 Mayıs 2012.

“Orgeneral Kılıç, Sorunun Kriz Yönetimiyle Çözümü için Çaba Gösterildiğini Belirtti: Savaş İstemiyoruz”, Cumhuriyet, 6 Ekim 1998.

             “Ortadoğu’da Barış Sürecinin Öncüsü de Sözcüsü de Biziz”, Star, 27 Nisan 2012, (Çevrimiçi) http://www.stargazete.com/politika/ortadoguda-baris-sureci nin-oncusu-de-sozcusu-de-biziz/haber-555139, 15 Mayıs 2012.

“Öğlen Şam’dayız”, Hürriyet, 7 Ekim 1998, (Çevrimiçi) http://dosyalar.      hurriyet.com.tr/hur/turk/98/10/07/gundem/02gun.htm, 5 Ağustos 2010.

“ ‘Önce Apo’ Mübarek”, Hürriyet, 7 Ekim 1998, (Çevrimiçi) http://dosyalar.    hurriyet.com.tr/hur/turk/98/10/07/gundem/03gun.htm, 5 Ağustos 2010.

“Özal, Irak Sınırında”, Milliyet, 14 Ekim 1991.

“Peşmerge PKK Barışı”, Milliyet, 29 Ekim 1992.

“PKK Ağır Darbe Yedi”, Milliyet, 2 Ocak 1997.

“PKK’da 100 Ölü”, Milliyet, 28 Ekim 1991.

“PKK’nın Faturası 300 Milyar Dolar”, Yeni Şafak, 17 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://yenisafak.com.tr/Politika/?t=17.10.2008&i=145358, 5 Nisan 2011.

“PKK’ya Bomba Yağmuru”, Milliyet, 20 Aralık 1993.

“PKK’ya Bir Darbe Daha”, Milliyet, 29 Ekim 1993.

“PKK’ya Büyük Darbe”, Milliyet, 20 Nisan 1998.

“PKK’ya Darbe: 255 Ölü”, Milliyet, 16 Haziran 1996.

“PKK’ya Havadan Operasyon”, Milliyet, 26 Mart 1992.

“PKK’ya Kıskaç”, Milliyet, 4 Ocak 1997.

“PKK’lılar Kıskaçta”, Milliyet, 22 Mart 1995.

“PKK’ya Kürt Uyarısı/Talabani: Tercihimiz Türkiye, Gerekirse Teröristlerle Savaşırız”, Milliyet, 7 Ekim 1991.

“PKK Ölülerini Yakıyor”, Milliyet, 27 Ekim 1991.

“PKK, Perişan” Hürriyet, 8 Aralık 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet. com.tr/1997/12/08/18337.asp, 5 Nisan 2011.

“PKK’ya Tam Savaş”, Milliyet, 13 Ekim 1991.

“S-300 Baskını”, Milliyet, 16 Haziran 1998.

“Sakık Harekâtı”, Milliyet, 14 Nisan 1998.

“Sınırda Büyük Harekât”, Milliyet, 26 Ekim 1991.

“Sınırda Çatışma: 43 PKK’lı Ölü”, Milliyet, 31 Ağustos 1992.

“Sınırımızda Ağır Bombardıman”, Milliyet, 7 Ağustos 1991.

“Sınır ötesi Harekât”, Milliyet, 26 Mart 1992.

“Sınır Ötesi Operasyon”, Milliyet, 1 Ocak 1997.

“Sınır Ötesi Temizlik...”, Milliyet, 28 Haziran 1996.

“Silahlı Kuvvetlerimizin Takviye ve Tensiki İçin Karar Verildi”, Milliyet, 19 Temmuz 1950.

“Suriye Sınırında Vize Bayramı”, Yeni Şafak, 14 Ekim 2009, (Çevrimiçi) http://yenisafak.com.tr/Politika/?t=14.10.2009&i=216631, 15 Mayıs 2012;

“Suriye’nin Suç Dosyası”, Hürriyet, 8 Ekim 1998.

“Suriye’ye Sert Uyarı”, Hürriyet, 24 Temmuz 1998, (Çevrimiçi) http://www. webarsiv.hurriyet.com.tr/1998/07/24/57188.asp, 5 Ağustos 2010.

“Suriye’ye Uyarı”, Milliyet, 17 Eylül 1998.

“Suriye’yi Son Kez Uyarıyoruz”, Cumhuriyet, 7 Ekim 1998.

“Şam’a 45 Gün Süre”, Hürriyet, 8 Ekim 1998, (Çevrimiçi) http://dosyalar. hurriyet.com.tr/hur/turk/98/10/08/dunya/01dun.htm, 5 Ağustos 2010.

“Şark Hududumuza Tecavüzde Bulunan Şakiler”, Milliyet, 1 Temmuz 1930.

“Talabani’ye Uyarı: PKK’yı Kuzey Irak’tan Çıkarın”, Hürriyet, 12 Kasım 1998, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1998/11/12/77513.asp, 5 Nisan 2011.

“Talabani Yine Ankara’da”, Milliyet, 16 Eylül 1991.

“Tenkil Harekâtı Başladı”, Cumhuriyet, 7 Temmuz 1930.

“TSK’dan 8 Personel İhraç Edildi”, Hürriyet, 01.12.2004, (Çevrimiçi) http://      hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/ShowNew.aspx?id=277725, 5 Ocak 2010.

“Tuğg. Tolon: ‘Sınır Ötesi Operasyon Tamamlandı”, Milliyet, 20 Ağustos 1991.

“Türk Askeri Atruş’ta”, Milliyet, 22 Mayıs 1997.

“Türkiye Artık Yalnız mı”, Taraf, 1 Eylül 2012.

“Türkiye Diplomasiyi Zorluyor”, Cumhuriyet, 3 Ekim 1998.

“Türkiye’ye Küstahça Uyarı”, Sabah, 24 Nisan 2012, (Çevrimiçi) http://www.sabah.com.tr/Dunya/2012/04/24/turkiyeye-kustahca-uyari, 15 Mayıs 2012

“Türkiye’ye Napalm Suçlaması”, Milliyet, 14 Ekim 1991.

“Türkiye Tedbirini Almakta Serbesttir”, Milliyet, 7 Ağustos 1991.

“Türk Savaş Uçakları da Operasyonda”, Hürriyet, 17 Nisan 1998, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1998/04/17/38530.asp, 5 Nisan 2011.

“Vur Emri AWACS’tan”, Milliyet, 16 Nisan 1994.

“Yanlış Saldırı”, Milliyet, 15 Nisan 1994.

“Yapay Çabadan Vazgeçin”, Cumhuriyet, 16 Ocak 1997.

“Yarasa Operasyonu”, Hürriyet, 14 Nisan 1998, (Çevrimiçi) http://webarsiv.   hurriyet.com.tr/1998/04/14/38031.asp, 5 Nisan 2011.

“Ya Yardım Edin Ya da Karışmayın”, Milliyet, 24 Mart 1995.

“YAŞ’ta Dört İhraç”, Radikal, 2 Aralık 2005, (Çevrimiçi) http://www.radikal. com.tr/haber.php?haberno=171711, 5 Ocak 2010.

“Zeli Faturası 1 Trilyon TL”, Milliyet, 30 Ocak 1994.

“7 Günde 354 PKK’lı”, Hürriyet, 1 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.     hurriyet.com.tr/1997/10/01/12184.asp, 5 Nisan 2011.

“3 Günlük Çatışma Sonunda Zap Zaferi”, Milliyet, 23 Mayıs 1997.

“20 Bin Asker Çekildi”, Milliyet, 26 Nisan 1995.

“20 Bin Asker Kuzey Irak’ta”, Hürriyet, 6 Aralık 1997, (Çevrimiçi) http://       webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/12/06/18002.asp, 5 Nisan 2011.

“57 PKK’lı Öldürüldü”, Milliyet, 28 Ekim 1993.

“57 Terörist Öldürüldü”, Milliyet, 18 Nisan 1994.

“350 PKK’lı Kıskaçta”, Hürriyet, 10 Kasım 1998, (Çevrimiçi) http://webarsiv. hurriyet.com.tr/1998/11/10/77154.asp, 5 Nisan 2011.

“650 PKK’lı Cesedi”, Milliyet, 21 Ekim 1992.

Akşam, 24 Temmuz 1930.

Cumhuriyet, [23 Temmuz 1930; 5 Ekim 1998; 6 Ekim 1998]

Hürriyet, 8 Ekim 1998

Milliyet, [3 Temmuz 1930; 11 Ağustos 1930; 19 Ağustos 1930; 20 Ağustos 1930; 15 Ocak 1997; 15 Ağustos 1974; 4 Ekim 1998; 7 Ekim 1998]

Ulus, 27 Temmuz 1950.

Vakit, [29 Temmuz 1930; 13 Ağustos 1930; 23 Ağustos 1930]

Kanunlar

Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezleri Yönetmeliği, BKK no: 2011/1377, Kabul tarihi: 31.01.2011, Resmi Gazete, Sayı: 27851, 19.02.2011

Başbakanlık Kriz Yönetim Merkezi Yönetmeliği, BKK no: 96/8716, Kabul tarihi: 30.09.1996, Resmi Gazete, Sayı: 22872, 09.01.1997

Dışişleri Bakanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun (Kanun no: 6004, Kabul tarihi: 07.07.2010, Resmi Gazete, Sayı: 27640, 13.07.2010

Genelkurmay Başkanı’nın Görev ve Yetkilerine Ait Kanun, Kanun no: 1324, Kabul tarihi: 31.07.1970, Resmi Gazete, Sayı: 13572, 07.08.1970

Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Yurtdışı Teşkilatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararname, KHK no: 189, Kabul tarihi: 13.12.1983, Resmi Gazete, Sayı: 18251(mükerrer), 14.12.1983

Milli Güvenlik Kurulu ve Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Kanunu, Kanun no: 2945, Kabul tarihi: 09.11.1983, Resmi Gazete, Sayı: 18218, 11.11.1983

Milli Güvenlik Kurulu Kanunu ve Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Kanunu, Kanun no: 129, Kabul tarihi: 11.12.1962, Resmi Gazete, Sayı: 11286, 19.12.1962, Düstur, C. 2, 5. Tertip, s. 325.

Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Yönetmeliği, BK karar no: 2003/6688, BK karar tarihi: 29.12.2003, Resmi Gazete, Sayı: 25340, 08.01.2004

Milli Savunma Yüksek Kurulu Kanunu, Kanun no: 5399, Kabul tarihi: 30.05.1949, Resmi Gazete, Sayı: 7223, 03.06.1949, Düstur, C. 30, 3. Tertip, s. 1077.

Seferberlik ve Savaş Hali Kanunu, Kanun no: 2941, Kabul tarihi: 04.11.1983, Resmi Gazete, Sayı: 18215, 08.11.1983

Sıkıyönetim Kanunu, Kanun no: 1402, Kabul tarihi: 13.05.1971, Resmi Gazete, Sayı: 113837, 15.05.1971

T. C. 1924 Anayasası, Kanun no: 4695, Kanun tarihi: 10.01.1945, Resmi Gazete, Sayı: 5905, 15.01.1945, Düstur, C. 26, s. 170.

T. C. 1961 Anayasası, Kanun no: 334, Kanun tarihi: 09.07.1961, Resmi Gazete, Sayı: 10859, 20.07.1961, Düstur, C. 4, Tertip 1-2, s. 2930.

T. C. 1982 Anayasası, Kanun no: 2709, Kabul tarihi: 18.10.1982, Resmi Gazete, Sayı: 17863, 09.11.1982

Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu, Kanun no: 211, Kabul tarihi: 04.01.1961, Resmi Gazete, Sayı: 10702, 09.01.1961

Yüksek Askeri Şura’nın Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun, Kanun no: 1612, Kabul tarihi: 17 Temmuz 1972, Resmi Gazete, Sayı:14257, 26.07.1972

Düstur, Tertip 3, C. 7

Resmi Dökümanlar, Belgeler

·                T. C. Dışişleri Bakanlığı

T. C. Dışişleri Bakanlığı, Araştırma ve Siyaset Planlama Genel Müdürlüğü, II. Dünya Savaşı Yılları (1939-1946), Ankara, 1973.

“Dışişleri Bakanlığı Bütçesi ile İlgili Tenkit ve Telkinlere Dışişleri Bakanı’nın Cevabı”, Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 29 (Şubat 1967), s. 38-43.

“Thant’ın Boğaziçi ve Geçitkale Olayları ile İlgili Raporu, 17.11.1967”, Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 38 (Kasım 1967), s. 83-84.

(Çevrimiçi) http://ua.mfa.gov.tr/files.ashx?1610, 5 Ağustos 2010.

“Statement Made By İsmail Cem, Foreign Minister, On The Special Security Meeting Held Between Turkey And Syria October 20, 1998 (Unofficial Translation)”, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/_p_statement-made-by-ismail-cem_-foreign-min ister_-on-the-special-security-meeting-held-between-turkey-and-syria_br_october-20_-1998_br__ unofficial-translation___p_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

“The ‘Akritas Plan’ and The ‘Ikones’ Disclosures of 1980”, (Çevrimiçi) http:// www. mfa.gov.tr/akritas-plan.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

“Türkiye-İngiltere ve Irak Hükümetleri Beyninde Ankara’da 05.06.1926 Tarihinde Mün’akit Hudut ve Münasebat-ı Hasene-i Hemcivari Muahedenamesi”, (Çevrimiçi) http://ua.mfa.gov.tr/detay.aspx?721, 5 Nisan 2011.

“Türkiye ile Irak Arasında Dostluk ve İyi Komşuluk Antlaşması ve Ek 6 Protokol (1-Dicle, Fırat ve Kolları Sularının Düzene Konması Protokolü, 2-Güvenlik İşlerinde Karşılıklı Yardımlaşma Protokolü, 3-Eğitim, Öğretim ve Kültür İşbirliği Protokolü, 4-Posta, Telgraf ve Telefon Protokolü, 5-Ekonomi İşleri Protokolü, 6-Hudut Protokolü)”, (Çevrimiçi) http://ua.mfa.gov.tr/detay.aspx?744, 5 Nisan 2011.

“Press Release Regarding The S–300 Missiles”, 6 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-turkish-ministry-of-foreign-affairs-_6-janu ary-1997_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

“Statement by the President of the Turkish Republic of Northern Cyprus, Mr. Rauf Denktaş”, 10 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-president-of-the-turkish-republic-of-northern-cyprus_-mr_-rauf-denktas-_10-jan uary-1997_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

“Statement by the Turkish Foreign Minister and Deputy Prime Minister Prof. Dr. Tansu Çiller”, 10 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-turkish-foreign-minister-and-deputy-prime-minister-prof_-dr_tansu-ciller-_1 0january1997_.en. mfa, 5 Ağustos 2010.

“Statement by the Spokesman of the US State Department”, 6 January 1997,  (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-spokesman-of-the-us---state-department-_6-january-1997_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

“Statement by The Spokesman of The British Foreign Office”, 9 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-spokesman-of-the-british-foreign-office-_9-january-1997-_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

“Statement by the Spokesman of the French Ministry of Foreign Affairs”, 10 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-spokesman-of-the-french-ministry-of-foreign-affairs-_10-january-1997__in-french_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

“Statement by the United Nations Secretary General, Released by his Spokesman, 10 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-secretary-general-of-the-united-nations_-released-through-his.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

·                T. C. Genelkurmay Başkanlığı

(Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/1_TSK_HAKKINDA/1_3_Gorevi/gorevi.htm, 5 Ocak 2010.

“Türk Silahlı Kuvvetlerinin Barışı Destekleme Harekâtına Katkıları”, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/4_ULUSLARARASI_ILISKILER/4_6_Turkiyenin_Barisi_Destekle       me_Harekâtina_Katkilari/konular/Turk_Silahli_%20Kuvvetlerinin_Barisi_Destekleme_Harekâtina_Katkilari.htm, 5 Ocak 2011.

“Genelkurmay Başkanlığı Basını Bilgilendirme Toplantısı”, 2 Kasım 2004, (Çevrimiçi) http://www.tsk.mil.tr/bashalk/toplanti/basbiltoplanti/kasim2004/ kasim2004_ basinbrifingi.htm, 5 Ocak 2010.

“Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 1 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamala ri /2007/BA_35.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 18 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_ Aciklamalari/2007/BA_39.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 16 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_ Aciklamalari/2007/BA_37.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 22 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_ Aciklamalari/2007/BA_40.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Hava Harekâtı Sonuçları Hakkında Basın Açıklaması”, 25 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/ 10_1_ Basin _Aciklamalari/2007/BA_41.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 26 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_ Aciklamalari/2007/BA_42.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 15 Ocak 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Acik lamalari/2008/BA_05.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekâtının Sonuçları Hakkında Basın Açıklaması”, 18 Ocak 2008,  (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin _Aciklamalari/2008/BA_09.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 4 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_11.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 7 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_12.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 4 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_11.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Basın Açıklaması”, 22 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_14.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 4 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_11.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Sonuçları Hakkında Basın Açıklaması”, 29 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin _Aciklamalari/2008/BA_25.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Bilgi Notu”, 29 Mart 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_12.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyi, Şırnak ili Küpeli Dağı ve Diyarbakır ili Silvan İlçesi Dağlık Kesiminde İcra Edilen Operasyonlar Hakkında Bilgi Notu”, 16 Nisan 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi _Notlari/2008/ BN_23.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyi, Hakurk Bölgesinde İcra Edilen Operasyon Hakkında”, 24 Nisan 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/ 10_3_ Bilgi_ Notlari/2008/BN_26.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 4 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_11.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 29 Nisan 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri /10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_25.html, 5 Nisan 2011.

“Kandil Dağı’na İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Bilgi Notu”, 2 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_ Notlari/2008/BN_31.html, 5 Nisan 2011.

“Kandil Dağı’nda İcra Edilen Hava Harekâtının Sonuçları Hakkında Bilgi Notu”, 3 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin _Faaliyetleri /10_3_Bilgi_ Notlari/2008/BN_33.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 11 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_35.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 11 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_36.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 29 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_45.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 31 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_47.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 7 Haziran 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_50.html, 5 Nisan 2011.

“Ateş Altına Alınan Terörist Grubu Hakkında Bilgi Notu”, 17 Haziran 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi _Notlari/ 2008/BN_54.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 24 Temmuz 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_66.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 24 Temmuz 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_67.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 28 Temmuz 2008, (Çevrimiçi)http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_69.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 28 Temmuz 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_70.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 29 Temmuz 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_71.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 17 Ağustos 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_76.html, 5 Nisan 2011.

“Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 26 Eylül 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_87.html, 5 Nisan 2011.

“Avaşin Basyan Bölgesinde İcra Edilen Hava Operasyonu Hakkında Basın Açıklaması”, 6 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_ Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_44.html, 5 Nisan 2011.

“Avaşin Basyan ile İki Yaka Dağları ve Buzul Dağı Bölgelerinde İcra Edilen Hava Taarruzu Hakkında.”, 7 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/ 10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_47.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyindeki Hakurk Bölgesinde İcra Edilen Harekât Hakkında Basın Açıklaması”, 11 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1 _Basin _Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_49.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyindeki Zap Bölgesinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 12 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_  Basin_ Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_50.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyindeki Kandil Bölgesinde İcra Edilen Harekât Hakkında Basın Açıklaması”, 17 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_  Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_52.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyinde Hakurk, Avaşin-Basyan ve Zap Bölgelerinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 28 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http:// www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_53.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyinde Zap Bölgesinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 1 Aralık 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_ Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_57.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyinde Kandil Bölgesinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 5 Aralık 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_   Basin_ Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_58.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyinde Kandil Bölgesinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 16 Aralık 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_ Basin_ Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_59.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyinde Kandil Bölgesinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 17 Aralık 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_ 1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamala ri/2008/BA_60.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyinde Zap ve Avaşin-Basyan Bölgesinde İcra Edilen Hava Operasyonu Hakkında Bilgi Notu”, 30 Nisan 2009, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/ 10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/ 2009/BN_38.html, 5 Nisan 2011.

“Irak’ın Kuzeyinde Avaşin-Basyan Bölgesinde İcra Edilen Hava Operasyonu Hakkında Bilgi Notu”, 28 Mayıs 2009,(Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/ 10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2009/BN_47.html, 5 Nisan 2011.

“Hakkâri Dağlıca Güneyi Bölgesindeki Operasyon Hakkında Bilgi Notu”, 7 Mayıs 2010, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/ 10_3_ Bilgi_Notlari/2010/BN_48.html, 5 Nisan 2011.

“Şırnak İli Uludere İlçesi Güneyinde, Türkiye-Irak Sınırında Sınır Güvenliğini Sağlamakla Görevli Bir Üs Bölgesine Teröristler Tarafından Yapılan Saldırı Teşebbüsü Hakkında Bilgi Notu”, 16 Haziran 2010, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/ 10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2010/BN_71.html, 5 Nisan 2011.

“Hakkâri/Şemdinli Bölgesinde İcra Edilen Operasyon Hakkında Bilgi Notu”, 19 Haziran 2010, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyet leri/ 10_3_Bilgi_Notlari/2010/BN_73.html, 5 Nisan 2011.

·                TBMM Genel Kurul Tutanakları, TBMM Kararları

TBMM Tutanak Dergisi, C. 13/1, Dönem: 15, Toplantı: 13, 2. Birleşim, 2. Oturum (Gizli Oturum), 18.07.1974

TBMM Tutanak Dergisi, C. 13/1, Dönem: 15, Toplantı: 13, 3. Birleşim, 1. ve 4. Oturum (Gizli Oturum), 20.07.1974

TBMM Tutanak Dergisi, C. 19, Dönem: 20, Yasama Yılı: 2, 48. Birleşim, 21.01.1997,  (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/tutanak/donem20/yil2/bas/ b048m.htm, 5 Ağustos 2010.

TBMM Tutanak Dergisi, C. 19, Dönem: 20, Yasama Yılı: 2, 45. Birleşim, 14.01.1997, (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/tutanak/donem20/yil2/bas/ b045m.htm, 5 Ağustos 2010.

TBMM Tutanak Dergisi, C. 19, Dönem: 20, Yasama Yılı: 4, 1. Birleşim, 01.10.1998, (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_b_sd.    birlesim_baslangic?P4=330&P5=B&PAGE1=1&PAGE2=41, 5 Ağustos 2010.

TBMM Tutanak Dergisi, C. 47/1, Dönem: 18,  Yasama yılı: 4, 3. Birleşim, (Kapalı Oturum), 05.09.1990, (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/tutanak/kapali_ oturumlar/05091990_b003m.htm,5 Ocak 2010.

TBMM Tutanak Dergisi, C. 46/1, Dönem: 18, Yasama Yılı: 3, 126. Birleşim (Olağanüstü), (Kapalı Oturum), 12.08.1990  (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/ tutanak/kapali_oturumlar/12081990_b126m.htm, 5 Ocak 2010.

TBMM Tutanak Dergisi, C. 63, Dönem: 20, Yasama Yılı: 4, 3. Birleşim, 07.10.1998, (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_b_sd.   birlesim_baslangic?P4=332&P5=B&PAGE1=1&PAGE2=45, 5 Ağustos 2010.

TBMM Zabıt Ceridesi, C. 1, Dönem: 9, Onbeşinci Birleşim, 30.06.1950

TBMM Zabıt Ceridesi, C. 5, Devre: III, İçtima Senesi: I, 9. İnikat, 29.11.1928

TBMM Zabıt Ceridesi, C. 25, Devre: II, İçtima Senesi: III, Yüzbeşinci İçtima, 22.05.1926

TBMM Zabıt Ceridesi, C. 27, Devre: II, İçtima Senesi: IV, Sekizinci İçtima, 22.11.1926

TBMM Zabıt Ceridesi, C. 33, Devre: II, İçtima Senesi: IV, Yetmiş Yedinci İnikat, 19.06.1927

Güvenliğimizin Sağlanması İçin Silahlı Kuvvetlerin Yurt İçinde ve Dışında Kullanılmasına İzin Verilmesi Hakkında TBMM Kararı, Karar no: 107, Karar tarihi: 12.08.1990, Resmi Gazete, Sayı: 20605, 14.08.1990

Körfez Krizi Sebebiyle, Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkeler Gönderilmesine ve Yabancı Kuvvetlerin Türkiye’de Bulunmasına, Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca İzin Verilmesine Dair TBMM Kararı, Karar no: 108, Kabul tarihi: 05.09.1990, Resmi Gazete, Sayı: 20628, 07.09.1990

Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye'de Bulunmasına, Bu Kuvvetlerin Kullanılmalarına İzin Verilmesine Dair TBMM Kararı, Karar No: 126, Karar tarihi: 17.01.1991, Resmi Gazete, Sayı: 20758 (mükerrer), 17.01.1991

·                T. C. Anayasa Mahkemesi Kararları

Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye’de Bulundurulmasına Dair Anayasanın 92’nci Maddesi Gereğince Hükümete İzin Verilmesi Hakkında 107 ve 108 Sayılı TBMM Kararlarının Anayasaya Aykırı Olduğu İddiası ile İptali İsteminin Reddine Dair Karar, Esas sayısı: 1990/31,  Karar sayısı: 1990/24, Karar tarihi: 24.09.1990

Yekta Güngör Özden’in “Karşı oy Gerekçesi”, Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye’de Bulundurulmasına Dair Anayasanın 92’nci Maddesi Gereğince Hükümete İzin Verilmesi Hakkında 107 ve 108 Sayılı TBMM Kararlarının Anayasaya Aykırı Olduğu İddiası ile İptali İsteminin Reddine Dair Karar, Esas sayısı: 1990/31,  Karar sayısı: 1990/24, Karar tarihi: 24.09.1990

Ahmet Necdet Sezer’in “Karşı oy Yazısı”, Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye’de Bulundurulmasına Dair Anayasanın 92’nci Maddesi Gereğince Hükümete İzin Verilmesi Hakkında 107 ve 108 Sayılı TBMM Kararlarının Anayasaya Aykırı Olduğu İddiası ile İptali İsteminin Reddine Dair Karar, Esas sayısı: 1990/31,  Karar sayısı: 1990/24, Karar tarihi: 24.09.1990.

·                Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği

(Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_6, 5 Ocak 2010.

(Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_27, 5 Ocak 2010.

(Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_29, 5 Ocak 2010.

(Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_38, 5 Ocak 2010.

(Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_34, 5 Ocak 2010.

(Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_43, 5 Ocak 2010.

(Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_42, 5 Ocak 2010.

(Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/basinbildirileri.html, 5 Ocak 2010.

1987 Yılı MGK Toplantılarının Basın Bildirileri, 27 Mart 1987 Mart Ayı Toplantısı, (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/basinbildiri1987/25mart1987.htm, 5 Ocak 2010.

31.03.1992 tarihli MGK Toplantısı Basın Bildirisi, (Çevrimiçi) http://www.mgk. gov.tr/Turkce/basinbildiri1992/31mart1992.htm, 5 Ocak 2010.

23.06.1992 tarihli MGK Toplantısı Basın Bildirisi, (Çevrimiçi) http://www.mgk. gov.tr/Turkce/basinbildiri1992/23haziran1992.htm, 5 Ocak 2010.

31.07.1992 tarihli MGK Toplantısı Basın Bildirisi, (Çevrimiçi) http://www.mgk. gov.tr/Turkce/basinbildiri1992/31temmuz1992.htm, 5 Ocak 2010.

31.10.1997 tarihli MGK Toplantısı Basın Bildirisi, (Çevrimiçi) http://www.mgk. gov.tr/Turkce/basinbildiri1997/31ekim1997.htm, 5 Ocak 2010.

24.10.2005 tarihli MGK Toplantısı Basın Bildirisi, (Çevrimiçi) http://www.mgk. gov.tr/Turkce/basinbildiri2005/24ekim2005.htm, 5 Ocak 2010.

“2010 Yılı MGK Toplantılarının Basın Bildirileri”, 22 Ekim 2010, (Çevrimiçi) http://www.mgk. gov.tr/Turkce/basinbildiri2010/27ekim2010.html, 5 Kasım 2010.

·                UAD Kararları, Danışma Görüşleri

Case Concerning The Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nicaragua v. USA), Merits, International Court of Justice, Report of Judgements, Advisory Opinions and Orders, 27 June 1986, (Çevrimiçi) http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=3&code=nus&case=70&k=66, 16 Ağustos 2009.

Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, Advisory Opinion, Summaries of Judgement, Advisory Opinions and Orders of the International Court of Justice, 8 July 1996, (Çevrimiçi) http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code= unan&case=95&k=e1, 16 Ağustos 2009.

International Court of Justice, Application Instituing Proceedings, Filed in the Registry of the Court on 10 August 1976, Aegean Sea Continental Shelf (Greece v. Turkey), (Çevrimiçi) http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=3&code= gt&case=62& k=81, 5 Ağustos 2010.

International Court of Justice Report of Judgements, Advisory Opinions and Orders Aegean Sea Continental Shelf (Greece v. Turkey), Request for the Indication of Interim Measures of Protections, Order of September 1978, (Çevrimiçi) http://www.icj-cij.org/docket/files/62/6245.pdf, 5 Ağustos 2010.

Corfu Channel Case (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland v. Albania), Merits, Judgement, International Court of Justice Reports, 1949, (Çevrimiçi) http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=3&code=cc&case=1&k=cd, 16 Ağustos 2009.

·                USA Documents

Foreign Relations of the United States, 1955 – 1957 (Neareast: Jordan-Yemen), Vol. XIII, Washington, United States Government Printing Office, 1988.

Foreign Relations of the United States, 1964 – 1968 (Cyprus; Greece; Turkey), Vol. XVI, Washington, United States Government Printing Office, 1999.

Foreign Relations of the United States, 1969–1976 (Greece; Cyprus; Turkey, 1973–1976), Vol. XXX, Washington, United States Government Printing Office, 2007.

Foreign Relations of the United States, 1969-1976 (Greece; Cyprus; Turkey, 1973-1976), pp. 309-311.

The National Security Strategy of the United States of America, Washington, September 2002, pp. 1-35, (Çevrimiçi) http://www.georgewbush-whitehouse.    archives.gov/nsc/nss/2002/index.html, 16 Ağustos 2009.

·                UN Documents

UN Security Council Offical Records, Document S/6552, January-March 1965, pp. 199-252.

Charter of the United Nations, 26 June 1945,

(Çevrimiçi) http://www.un.org/en/documents/charter/, 16 Ağustos 2009.

Security Council Resolution 1368 (2001) on Threats to International Peace and Security Caused by Terrorist Acts, 12 September 2001,

(Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/533/82/P DF/N0153382.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

Security Council Resolution 1373 (2001) on Threats to International Peace and Security Caused by Terrorist Acts, 28 September 2001, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/557/43/PDF/N0155743.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

Letter Dated 87/03/23 from the Permanent Representative of Turkey to the United Nations Addressed to the Secretary-General, (S/187759), (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N87/074/55/IMG/N8707455.pdf? OpenElement, 5 Ağustos 2010.

Letter Dated 87/03/27 from the Permanent Representative of Greece to the United Nations Addressed to the Secretary-General, (S/187766), (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N87/079/79/IMG/N8707979.pdf? OpenElement, 5 Ağustos 2010.

General Assembly Thirty-third session Item 28 of the preliminary list Question of Cyprus, A/33/115 S12722, 30 May 1978, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/ doc/UNDOC/GEN/N78/127/66/PDF/N7812766.pdf?OpenElement, 5 Ağustos 2010.

Security Council Resolution 688 (1991): Iraq (5 Apr), 5 April 1991, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/596/24/IMG/NR05962 4.pdf?OpenElement, 5 Nisan 2011.

Resolution 82: Complaint of aggression upon the Republic of Korea (25 Jun), S/1501, 5 Jun 1950, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/ GEN/NR0/064/95/IMG/NR006495.pdf?OpenElement, 5 Ağustos 2009.

Resolution 83: Complaint of aggression upon the Republic of Korea (27 Jun), S/1511, 27 Jun 1950, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/ GEN/NR0/064/96/IMG/NR006496.pdf?OpenElement, 5 Ağustos 2009.

Resolution 84: Complaint of aggression upon the Republic of Korea (7 Jul), S/1588, 7 July 1950, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/ GEN/NR0/064/97/IMG/NR006497.pdf?OpenElement, 5 Ağustos 2009.

Declaration on Principles of International Law Concerning Friendly Relations and Co-operation among States in Accordance with the Charter of the United Nations, 2625 (XXV), Resolutions Adopted on the Reports of the Sixth Committee, 24 October 1970, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/348/ 90/IMG/NR034890.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

Resolution on the ‘Defenition of Aggression’, 3314 (XXIX), Resolutions Adopted on the Reports of the Sixth Committee, 14 December 1974, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/739/16/IMG/NR07391 6.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

Decleration on the Inadmissibility of Intervention in the Domestic Affairs of States and the Protection of their Independence and Sovereignty, 2131 (XX), 21 December 1965, General Assembly-Twentieth Session, (Çevrimiçi) http://www.un.org/ga/ search/view_doc.asp?symbol=A/RES/2131(XX)&referer=http://untreaty.un.org/co d/avl/ha/ga_2131-xx/ga_2131-xx.html&Lang=E, 16 Ağustos 2009.

Security Council Resolution 1368 (2001) on Threats to International Peace and Security Caused by Terrorist Acts, 12 September 2001, (Çevrimiçi) http://daccess-dds -ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/533/82/PDF/N0153382.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

Security Council Resolution 1373 (2001) on Threats to International Peace and Security Caused by Terrorist Acts, 28 September 2001, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/557/43/PDF/N0155743.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

Resolution of Uniting for Peace, 377 (V), Resolution Adopted on Reports of the First Committee, 3 November 1950, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/ RESOLUTION/GEN/NR0/059/75/IMG/NR005975.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

Raporlar

Report on the Israeli Attack on the Humanitarian Aid Convoy to Gaza on 31 May 2010, Ankara, Turkish National Commission of Inquiry, February 2011,   (Çevrimiçi) http://www.turkishweekly.net/files/other/hXsK2HnNPL1EiB4QfuRaYA aT8fUCm.pdf, 5 Nisan 2011.

Birleşmiş Milletler Mavi Marmara Raporu [BM İnsan Hakları Konseyi Uluslararası Vaka İnceleme Heyeti’nin Mavi Marmara Raporu’nun İHH tarafından yapılan Türkçe Çevirisi], İHH, 27 Eylül 2010, (Çevrimiçi) http://www.freedomflotillafacts. com/uploads/bm-raporu-tr.pdf, 5 Nisan 2011.

Rotamız Filistin Yükümüz İnsani Yardım Filosu Özet Raporu, İHH, t. y.,  (Çevrimiçi) http://www.freedomflotillafacts.com/uploads/marmara-rapor-tr.pdf, 5 Nisan 2011.

USAK Kuzey Irak Raporu, Ankara, Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu, 13 Haziran 2007.

Türkiye ve Irak Kürtleri: Çatışma mı İşbirliği mi?, Ortadoğu Raporu No: 81, International Crisis Group, 13 Kasım 2008.

Avrupa Komisyonu, Türkiye 2009 İlerleme Raporu, Brüksel, SEC (2009) 1334/3, 14 Ekim 2009.

GKRY AB’ye Üye Olabilir mi?, Ankara, TBMM Türkiye-AB Karma Parlamento Komisyonu, AB Bilgilendirme Serisi-3, 2001.

Türkiye’nin İsrail ve İran Krizleri, Avrupa Raporu No: 208, International Crisis Group, 8 Eylül 2010.

Diğer

Duyar, Talha, “PKK Terörünün 21 Yıllık Faturası: 300 Milyar Dolar”, 1 Temmuz 2010, (Çevrimiçi) http://www.ekovitrin.com/index.php/pkk-terorunun–21-yillik-faturasi-300-milyar-dolar/

Dündar, Can, “Kırmızı Kitap”, (Çevrimiçi) http://www.candundar.com.tr/     index.php?Did=376 , 1 Temmuz 1999,

Özdağ, Ümit, “Terörle Mücadelenin Ekonomik Maliyeti veya 300 Milyar Dolar Safsatası”, 21 Nisan 2010, (Çevrimiçi) http://www.21yyte.org/tr/yazi.aspx?ID=41 44&kat=9

ÖZDAĞ, Ümit, “Davutoğlu’nun Radikal Sunni Merkezli Ortadoğu Politikası”, 16 Mart 2012, http://www.21yyte.org/tr/yazi6532-Davutoglunun_Radikal_Sunni _ Merkezli_Ortadogu_Politikasi_.html, 15 Mayıs 2012.

Özev, Muharrem Hilmi, “Dünden Bugüne Türk Dış Politikası”, TASAM, 24 Temmuz 2009, (Çevrimiçi) http://www.tasam.org/index.php?altid=2939&syf=1

             ÖZTUNÇ, Ali, “AKP’nin Dış Politika Karnesi” (Emekli Büyükelçi Faruk Loğoğlu ile Röportaj), (Çevrimiçi) http://gazetepusula.net/kose-yazisi.php?yazi=68, 15 Mayıs 2012.

Yazgan, M. Kaya:     “2008 Sayılarıyla Savunma Sanayimiz”, s. 1-3, (Çevrimiçi) http://www.sasad.org.tr/dosya/eoe/Sayilarla2008.pdf,

“Appendix: UN Security Council-Authorised Military Operations, 1950–2007”, Adelphi Series, Vol. 47, No: 395 (July 2008), pp. 79-85.

Department of Defense Dictionary of Military and Associated Terms, USA, October 2009, p. 424, 428, (Çevrimiçi) http://jitc.fhu.disa.mil/jitc_dri/pdfs/jp 1_02.pdf, 16 Ağustos 2009.

 “Adaydan Büyük İddia/Eşek ve Bulamaç Adalarını Yunanlılar İşgal Etti”, 12 Mayıs 2011, (Çevrimiçi) http://www.youtube.com/watch?v=h9Q_muu0jS0&feature =player_embedded#at=37, 5 Haziran 2011.

Agreement Between Italy and Turkey of December 28, 1932,  (Çevrimiçi) http://www.hri.org/MFA/foreign/bilateral/italturc.htm#agr2, 5 Ağustos 2010.

             “Başbakan Erdoğan’ın Gaziantep Mitinginde Yaptığı Konuşmanın Tam Metni…”, 15 Ağustos 2010, (Çevrimiçi) http://www.akparti.org.tr/site/haberler/   basbakan-erdoganin-gaziantep-mitinginde-yaptigi-konusmanin-tam-metni/6647, 20 Eylül 2012.

             “Bekle-gör Politikasını Takip Etmeyeceğiz”, Ntvmsnbc, 26 Temmuz 2012, (Çevrimiçi) http://www.ntvmsnbc.com/id/25369304/, 20 Eylül 2012.

Bern Agreement Between Turkey and Greece, 11 November 1976, (Çevrimiçi) http://www.turkishgreek.org/bern.htm, 5 Ağustos 2010.

             “BM Güvenlik Konseyi’ndeki Düşük Temsil Ne Anlama Geliyor?”, Hürriyet Planet, 31 Ağustos 2012, (Çevrimiçi) http://www.hurriyet.com.tr/planet/ 21349611.asp, 20 Eylül 2012.

“Cansu Çamlıbel’in İnal Batu ile Gerçekleştirdiği Röportaj”, Elçiye Zeval Olmaz Programı, TRTTÜRK, Ağustos 2009, (Çevrimiçi) http://www.vidivodo.com/366351/ emekli-buyukelci-inal-batu, 5 Ağustos 2010.

(Çevrimiçi) http://www.redcross.int/EN/history/, 16 Ağustos 2009.

(Çevrimiçi), http://www.igdir.gov.tr/default_B0.aspx?content=134, 5 Ağustos 2010.

(Çevrimiçi) http://sam.baskent.edu.tr/belge/Lozan_TR.pdf, 5 Ağustos 2010.

(Çevrimiçi) http://mevzuat.basbakanlik.gov.tr/, 5 Ocak 2010.

(Çevrimiçi) http://www.resmigazete.gov.tr/default.aspx, 5 Ocak 2010.

(Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/, 5 Ocak 2010.

“Çuval Olayının Perde Arkası”, NTVMSNBC, 4 Nisan 2011,

(Çevrimiçi) http://www.ntvmsnbc.com/id/25199211/, 5 Nisan 2011.

“Dış Politikada Tribünlerde Kalamayız”, İhlas Haber Ajansı, 29 Haziran 2012, (Çevrimiçi) http://www.iha.com.tr/dis-politikada-tribunlerde-kalamayiz-233116-haber, 20 Eylül 2012.

“Erdoğan’ın Petrol Şartı”, 21 Mart 2011, (Çevrimiçi) http://www.ntvmsnbc. com/id/25194533, 20 Eylül 2011

“İki Ülke Arasında Silahlar Patladı”, BİANET, (Çevrimiçi) http://bianet.org/       bianet/dunya/126184-iki-kore-arasinda-silahlar-patladi, 23 Kasım 2010.

“İslam’ın Kurtarıcısı Erdoğan Mısır’da”, 13 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http:// www.ntvmsnbc.com/id/25249665/, 20 Eylül 2011.

             “Joint Press Conference by Ahmet Davutoğlu, Minister of Foreign Affairs of the Republic of Turkey and Hillary Rodham Clinton, Secretary of State of the US”, 13 February 2012, Washington, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/joint-press-conference-by-ahmet-davutoglu_-minister-of-foreign-affairs-of-the-republic-of-turkey-and-hillary-rodham-clinton_-sec.en.mfa, 15 Mayıs 2012.

“Kore Sınırında Çatışma”, BBC (Türkçe), (Çevrimiçi) http://www.bbc.co.uk/  turkce/haberler/2010/11/101123_korea_border.shtml, 23 Kasım 2010.

 “Kraditonis: Any Turkish Attack on Free Cyprus Cause for a Greek-Turkish War”, (Çevrimiçi) http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx ?office=3&folder=280&article=3811, 5 Ağustos 2010.

             “Maliki’den Ankara’ya: İç İşlerimize Karışmayın”, 15 Ocak 2012, Ntvmsnbc, http://www.ntvmsnbc.com/id/25314034/, 15 Mayıs 2012.

“Map of Cyprus (Map Administrative Districts)”, (Çevrimiçi) http://www.      worldofmaps.net/en/europe/map-cyprus/map-administrative-districts.htm, 5 Ağus tos 2010.

Milletler Cemiyeti Misakı, (Çevrimiçi) www.erdemdenk.com/mcmisaki.doc, 16 Ağustos 2009.

“Milli Güvenlik Siyaset Belgesi Kabul Edildi” (Hükümet Sözcüsü Cemil Çiçek’in Basın MGK Toplantısından Sonra Basına Yaptığı Açıklama), CNNTÜRK, 22 Ekim 2010, (Çevrimiçi) http://www.cnnturk.com/2010/turkiye/11/22/milli.guvenlik. siyaset.belgesi.kabul.edildi/597105.0/index.html, 5 Kasım 2010.

Minutes of the Agreement Signed by Turkey and Syria in Adana, 20 October 1999, (Çevrimiçi) http://www.mafhoum.com/press/50P2.htm, 5 Ağustos 2010.

“NATO Girecekse Şartımız Var”, 21 Mart 2011, (Çevrimiçi) http://www.posta. com.tr/dunya/HaberDetay/_NATO_girecekse_sartimiz_var_.htm?, 20 Eylül 2011.

“NATO’nun Libya’da Ne İşi Var?”, 28 Şubat 20011, (Çevrimiçi) http://www. ntvmsnbc.com/id/25187334/, 20 Eylül 2011.

“North, South Korea Pledge Peace, Prosperity”, 4 October 2007, REUTERS, (Çevrimiçi) http://uk.reuters.com/article/2007/10/04/uk-korea-summit-agreeme nt-idUKSEO16392220071004, 5 Aralık 2010.

On the Provocative Actions and Contestation of Sovereign Rights by Turkey Against a Member State of the Union, (Çevrimiçi) http://www.hri.org/MFA/foreign/ bilateral/europ.htm, 5 Ağustos 2010.

Report of the Secretary-General’s Panel of Inquiry on the 31 May 2010 Flotilla Incident, July 2011, (Çevrimiçi) http://graphics8.nytimes.com/packages/pdf/world/ Palmer-Committee-Final-report.pdf, 4 Ekim 2011.

“Suriye ile Nereden Nereye”, CNNTÜRK, 16 Eylül 1998, (Çevrimiçi) http://video.cnnturk.com/2009/haber/10/12/suriye-ile-nereden-nereye, 5 Ağustos 2010.

SIPRI, “Military Expenditure of Turkey”, 2011, (Çevrimiçi) http://milexdata. sipri.org/result.php4, 5 Şubat 2011.

SIPRI, “The 15 Major Spender Countries”, 2010, (Çevrimiçi) http://www.sipri. org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15.doc, 5 Şubat 2011.

T. C.– KKTC Ortak Deklarasyonu, 20 Ocak 1997, (Çevrimiçi) http://www.       turkishgreek.org/tr-kktcdeklarasyon.htm, 5 Ağustos 2010.

The North Atlantic Treaty, Washington D. C., 4 April 1949, (Çevrimiçi) http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_17120.htm, 16 Ağustos 2009.

“The Imia Crisis”, SKAITV, (Çevrimiçi), http://folders.skai.gr/main/theme?id =151&locale=en, 5 Ağustos 2010,

“Turkish Foreign Policy and Practice as Evidenced by the Recent Turkish Claims to the Imia Rocks”, (Çevrimiçi) http://www.hri.org/MFA/foreign/bilateral/ imiaen.htm, 5 Ağustos 2010.

“Türk Askerine Çuval Wikileaks’te...”, CNNTÜRK, 19 Ocak 2011, (Çevrimiçi) http://www.cnnturk.com/2011/yazarlar/01/19/turk.askerine.cuval.wikileakste/603729.0/index.html, 5 Nisan 2011.

             “Türkiye-Suriye YDSİK 1. Toplantısı Ortak Bildirisi, 22-23 Aralık 2009, Şam”, http://www.mfa.gov.tr/turkiye---suriye-ydsik-1_-toplantisi-ortak-bildirisi_-22-23-aralik_-sam.tr.mfa, 15 Mayıs 2012.

“Yunanlılar İşgali Sürdürüyor”, DP Basın Merkezi, 12 Mayıs 2011, (Çevrimiçi) http://www.dyp.org.tr/HaberDetay.asp?id=132480, 5 Haziran 2011.

“15 Yıl Sonra Gelen Kardak İtirafı”, CNNTURK, 2 Nisan 2011, (Çevrimiçi) http://www.cnnturk.com/2011/dunya/04/02/15.yil.sonra.gelen.kardak.itirafi/611980.0/index.html, 5 Mayıs 2011.

1943. Council – General Affairs, Press: 208 Nr: 8913/96, 15/7/1996, (Çevrimiçi) http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/gena/ 028a0047.htm, 5 Ağustos 2010.

http://www.tsk.tr/4_uluslararasi_iliskiler/4_1_turkiyenin_barisi_destekleme_harekatina_katkilari/konular/turk_silahli_%20kuvvetlerinin_barisi_destekleme_ harekatina_katkilari.htm, 5 Ocak 2011.

[ARKA KAPAK YAZISI]

TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA

GÜÇ KULLANMA SEÇENEĞİ (1923–2010)

Teorik, Tarihsel ve Hukuksal Bir Analiz

Dr. Bülent ŞENER

Uluslararası ilişkiler tarihinin büyük ölçüde çatışma–uzlaşma (savaş–barış) evrelerinin tarihi olduğu düşünüldüğünde, devletlerin aralarında ortaya çıkan anlaşmazlıklarda veya krizlerde, bu anlaşmazlıkları veya krizleri diplomatik yollarla ya da diğer barışçı yollarla çözemedikleri zaman (bazen de hiç bu yollara gitmeden) askeri araçlarla doğrudan ya da dolaylı olarak güç/kuvvet kullanımına başvurdukları gerçeği uluslararası ilişkiler tarihinin en eski fenomenlerindendir.

Türk dış politikasında da barış ve savaş zamanlarında askeri unsurların kullanımı yeni bir olgu değildir. Gerek Cumhuriyet’in kuruluş döneminde, gerek Soğuk Savaş döneminde, gerekse Soğuk Savaş sonrası dönemde, Türk dış politikasında askeri güç unsurlarının tehdit ya da kullanım düzeyinde bir dış politika aracı olarak devreye sokulduğu birçok olay yaşanmıştır. Bu çalışmanın temel amacı Türk dış politikasında “güç/kuvvet kullanma” olgusunun hangi durumlarda ve ne tür bir zeminde ortaya çıktığını neden–sonuç ilişkisi içinde inceleyerek, Türk dış politikası ve uluslararası hukuk açısından bir kritiğini yapmaktır. Bu amaçla çalışmada, Türk dış politikası tarihinde Türkiye açısından askeri güç kullanımının tehdit ya da uygulama düzeyinde ortaya çıktığı dış politika olayları ve/veya krizleri, siyasi, hukuki ve askeri boyutlarıyla ortaya konmaya ve incelenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın sonucunda, bir bütün olarak bakıldığında, Türk dış politikasında güç kullanma tehdidinin ve/veya güç kullanımının çoğunlukla ya bir tehdidi karşılamaya dönük olarak ya da statükoyu ve yaşamsal çıkarları korumak amacıyla “savunmacı” bir tarzda devreye sokulduğu tespitine ulaşılmıştır. Ayrıca, Türkiye’nin uluslararası hukuk açısından da, genel olarak, bir meşruiyet sorunu içerisinde olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Çalışma boyunca, genellikle, birincil kaynakların kullanılmasına çaba gösterilmiştir. Bu amaçla incelenen olay ve/veya krizlere ilişkin dış politika verileri gerek basına yansıyan haber, röportaj ve değerlendirmelerden, gerekse karar alma sürecinde bulunan kişilerin bu konularda daha sonradan yayınladıkları anı, biyografi ve otobiyografi türündeki yayınlardan elde edilmiştir.

[1] Çalışmamızda inceleyeceğimiz bazı örnek olaylarda da görüleceği gibi, 88 yıllık cumhuriyet tarihinde Türk dış politikasında “statükoculuk” çizgisinden sapma olarak değerlendirilebilecek -ki bu husus çalışmanın ilgili bölümünde ayrıca tartışılacaktır- birtakım durumlar da yaşanmıştır. Türkiye ile İran arasında toprak değişimi (1932), Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936), Hatay Cumhuriyeti’nin Türkiye’ye katılması (1939), Kıbrıs Barış Harekâtı (1974) ve sonrasında Kıbrıs’ta ortaya çıkan fiili durum gibi birtakım olay ve gelişmeler ilk bakışta “statükoculuk”tan sapma gibi gözükse de, söz konusu olay ve gelişmeler daha dikkatli bir değerlendirmeye tabi tutulduğunda, durumun böyle olmadığı ya da -daha ihtiyatlı bir yaklaşımla- en azından tartışmalı olduğu söylenebilir. Zira, söz konusu olay ve gelişmelerin ilkinde, Osmanlı İmparatorluğu’ndan devralınan bir sınır meselesinin bir iç meseleyle de (Ağrı İsyanı 1926-1930) eklemlenmesinin egemenlik ve güvenlik açısından yarattığı tehlikelerin iki ülkeyi bir krizin içine sokması ve yürütülen görüşmeler sonucu meselenin diplomasi, uluslararası hukuk ve bir andlaşma çerçevesinde çözümlenmesi söz konusudur. İkinci ve üçüncü olay ve gelişmelerde ise, bölgesel alt sistemlerde yaşanan birtakım gelişmelerin sonucunda Türkiye lehine egemenlik devirleri söz konusudur ki, bu durumlarda diplomasi, uluslararası hukuk ve andlaşmalar düzleminde sonuca kavuşturulmuştur. Nihayet dördüncü olay ve gelişmede ise, askeri güç kullanılmakla birlikte, bu güç kullanımı Garanti Antlaşması’nın (1959) Türkiye’ye tanımış olduğu hak ve yetkiye dayanmıştır. Dolayısıyla, yukarıda saydığımız tüm bu olaylar ve gelişmeler, “statükoculuk”tan sapmaktan ziyade, aksine, Türkiye’nin ulusal çıkarlarını doğrudan ilgilendiren bazı konularda de jure ya da de facto ortaya çıkan gelişmeler karşısında, Türkiye’nin kendi ahdi hukukunu ve uluslararası hukuku da gözeterek, “statükoculuğu” dinamik ama oportünist olmayan bir tarzda yorumlamasının bir sonucudur. Esasen, uluslararası politikanın dinamik karakteri de bunu gerektirmektedir. Diğer taraftan, Türkiye’nin “statükoculuğunun” dayandığı siyasi ve askeri dengelerde zaman içinde Türkiye aleyhine de birtakım gelişmeler olmuştur ki, Türkiye bu tür gelişmelerde bile diplomasi ve uluslararası hukuk çerçevesinde çözüm aramış, çoğu kez statükoda oluşan bu yeni durumların ortaya çıkardığı sorunlarla uğraşmak durumunda kalmıştır. Örneğin, Misak-ı Milli sınırları içerisinde kabul edilen Musul’un 1926 yılında İngiltere’nin mandaterliğindeki Irak’a bırakılmasının Türkiye aleyhine doğurduğu jeopolitik, jeokültürel ve askeri sorunlar; 1947 Paris Barış Andlaşması’yla İtalya’nın egemenliğindeki “Oniki Adalar”ın Yunanistan’a devredilmesiyle Ege Denizi’nde Lozan Barış Andlaşması’yla kurulmuş olan statükonun Türkiye aleyhine bozulmasının yarattığı siyasi ve askeri sorunlar gibi.

[2] Uluslararası politika literatüründe “güç kullanımı” kavramıyla kastedilen esas itibariyle “askeri etki araçlarının kullanılması” durumudur. Buna karşılık, uluslararası hu-kuk literatüründe buna karşılık gelen kavram “kuvvet kullanımı”dır. Çalışmada, bu kavramlardan hangisinin kullanılacağı konusunda bir tercihte bulunulmayarak, yerine göre birincisi, yerine göre ikincisi ya da her ikisi birden aynı anlamı (askeri etki araçlarının kullanılması) karşılamak üzere kullanılmıştır.

[3] Örneğin, İngiltere’ye karşı 1783’te bağımsızlığını kazanan ABD, o tarihten itibaren Avrupa devletlerinin kendilerini ilgilendiren işlerine karışmamayı ve Avrupa devletlerinin Amerika kıtalarından uzak durmasını hedefleyen bir politika izlemeye başlamıştır. Ne var ki, 1820’lerden itibaren İspanya’nın Latin Amerika’daki sömürgelerindeki halkların bağımsızlık hareketlerini bastırmak için Fransa, İngiltere ve Rusya’dan yardım istemesi ve bu devletlerin de bu fırsatla Latin Amerika’da İspanya’nın yerini almak konusunda hevesli oluşları, ABD’yi endişeye sevk etmiştir. Zira, ABD’ye göre, Latin Amerika halklarının bağımsızlık savaşını bastırmayı bahane eden Avrupa devletleri, birer sömürgeci devlet olarak gelip Orta ve Güney Amerika’ya yerleşeceklerdi. Bunun sonucunda da, Avrupalıların bu kıtada oynayacakları politik oyunların içine ABD de çekilmiş olacaktı. Bu durumu ABD’nin ulusal çıkarları ve bekası açısından tehlikeli gören ABD Başkanı James Monroe, 2 Aralık 1823’te Amerikan Kongresi’ne gönderdiği bir mesajda, Amerikan dış politikasının temel ilkeleri olarak iki hususa dikkat çekerek, Kongre’nin bu iki ilkeyi onaylamasını istemiştir. “Monroe Doktrini” olarak adlandırılan bu iki ilkeden birincisine göre, ABD, Avrupa’nın işlerine karışmamaktadır ve buna karşılık Avrupa da Amerika kıtalarının içişlerine karışmamalı ve bu kıtalardan uzak durmalıdır. İkinci ilke ise, ABD’nin bu isteğine rağmen, eğer herhangi bir Avrupa devleti Amerika kıtalarına ayak basar ve bu kıtalarda sömürgecilik teşebbüsünde bulunursa, ABD bu hareketi düşmanca bir tavır sayacak ve Avrupa devletleri karşılarında ABD’yi bulacaklardır. ABD, bir tür “izolasyonizm” olan ve 2 Nisan 1917’e kadar -neredeyse bir yüzyıl- belirli marjlar dahilinde başarıyla uyguladığı bu politikasını, Almanya’ya savaş ilan ederek ilk defa terk etmiştir. I. Dünya Savaşı sonrasında tekrar “Monroe Doktrini” çerçevesinde “izolasyonizm” politikasına geri dönen ABD, yine belirli marjlar dahilinde bu politikasını sürdürmeye çalışmışsa da, bu defa da 7 Aralık 1941 günü Japon savaş uçaklarının Amerika’nın Hawaii’de Pearl Harbor’daki üslerine saldırması üzerine, 8 Aralık 1941’de Japonya’ya, 11 Aralık 1941’de de Almanya ve İtalya’ya savaş ilan ederek bu politikasını ikinci kez terk etmiş ve bir daha da geri dönmemiştir.

[4] Aslında Türkiye’nin bu dönemde uygulamış olduğu “aktif tarafsızlık”[ğ]ın tam bir “tarafsızlık” olmadığını belirtmek gerekir. Zira, Türkiye bu dönemde “savaşın dışında kalma” amacına yönelik olarak belirlediği dış politikasında bunu sağlayacak şekilde hem “tarafsızlık” stratejisinden hem “ittifak oluşturma/ittifaklara girme” stratejisinden yararlanma yoluna gitmiştir. Diğer bir deyişle, Türkiye bu dönemde, “ittifak oluşturma/ittifaklara girme” stratejisini de “tarafsızlık” stratejisini destekleyen bir biçimde, “savaş dışında kalma” amacına ulaşmak için kullanmıştır. Bununla birlikte, Türkiye’ nin bu dönemdeki “tarafsızlık” siyasetinin devletler hukuku açısından “tarafsızlık” kurallarına uygun olduğu söylenebilir. Bu dönemdeki Türk dış politikası hakkında da-ha geniş bilgi için bkz. Edward Weisband, 2. Dünya Savaşı ve Türkiye, Çev. M. A. Kayabağ, Örgen Uğurlu, İstanbul, Örgün Yayınevi, 2002; Selim Deringil, Denge Oyunu: İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin Dış Politikası, 4. bs., İstanbul, Tarih Vakfı Yayınları, 2007.

[5] Fuat Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, İstanbul, Bağlam Yayıncı-lık, 2008, s. 16.

[6] Çalışmada, “caydırıcı diplomasi” konusu ayrı bir başlıkta ele alınmayıp, “zorlayıcı diplomasi” başlığında söz konusu iki diplomasi türüne ilişkin ayırdın vurgulanması suretiyle açıklanması yoluna gidilmiştir.

[7] Bu tespit Michael J. Glennon’a aittir. Bkz. Michael J. Glennon, “The Fog of Law: Self-Defense, Inherence, and Incoherence in Article 51 of the United Nations Charter”, Harvard Journal of Law and Publicy Policy, Vol. 25, No: 2 (Spring 2002), pp. 540-541, 546-547.

[8] Tereddüde yer bırakmamak için bu sınırlandırmaya ilişkin örneklere ve ayrıntılara 5. Bölüm’ün başında daha fazla dikkat çekilmiştir.

[9] Çalışmanın birinci bölümünde “Düşük yoğunluklu çatışma” olgusuna ayrı bir başlıkta yer verilmeyip, söz konusu olgu “askeri çatışmanın”, diğer bir deyişle “savaş”ın özel bir biçimi olduğundan “Askeri Araçlarla Güç Kullanımı ve Savaş” başlığı içerisinde açıklığa kavuşturulmuştur.

[10] S. Gülden Ayman, “Kardak Krizi’nin Türk-Yunan İlişkilerine Etkisi”, Foreign Policy, Vol. 1, No:2 (Yaz 1998), s. 111-119; S. Gülden Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, Ankara, Ankara Çalışmaları Dizisi No. 2, ASAM Yayınları, 2000; S. Gülden Ayman, “Türkiye’nin Ege Politikasında Müzakere ve Caydırıcılık”, En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar, 2. bs., Der. Gencer Özcan, Şule Kut, İstanbul, Büke Yayınları, Mart 2000, s. 279-319; S. Gülden Ayman, “Negotiation and Deterrence in Asymmetrical Power Situations: The Turkish-Greek Case”, Turkish-Greek Relations: The Security Dilemma in the Agean, Ed. by. Mustafa Aydın, Kostos Ifantis, London and New York, Routledge, 2005, pp. 215-243.

[11] Fuat Aksu, Türk-Yunan İlişkileri: İlişkilerin Yönelimini Etkileyen Faktörler Üzerine Bir İnceleme, Ankara, SAEMK Yayınları, 2001; Fuat Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, 2008; Fuat Aksu, “Kuvvet Kullanma Tehdidine Dayalı Dış Politika Krizlerinde Güvenlik Kavramı”, Türkiye’de Ordu, Devlet ve Güvenlik Siyaseti, Der. Evren Balta Paker, İsmet Akça, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010, s. 475-502.

[12] Bu yüzden, yukarıda bahsi geçen konularda verilerin sağlanması noktasında basın-yayın organlarının sağladığı haberlerden ve bu konularda yayınlanmış kitaplardan istifade edilmiştir. Söz konusu kitaplar şunlardır: Seydi Çelik, Osmanlı’dan Günümüze Devlet ve Asker: Askeri Bürokrasinin Anayasal Sistem İçerisindeki Yeri, İstanbul, Salyangoz Yayınları, 2008; Ümit Özdağ, Türk Ordusunun Kuzey Irak Operasyonları, İstanbul, Pegasus Yayınları, 2008; Raşit Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, 2. bs., İstanbul, Truva Yayınları, 2007; Osman Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, İstanbul, İnkılap Kitabevi, 2004.

[13] Faruk Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, 4. bs., İstanbul, Filiz Kitabevi, Ekim 2005, s. 165.

[14] Şüphesiz, II. Dünya Savaşı sonrasındaki dönemde yaşanan ve günümüze uzanan devrimsel nitelikteki teknolojik gelişmeler, devletler arasındaki artan karşılıklı ekonomik bağımlılık olgusu, sosyal, kültürel ve ekonomik alanlarda yaşanan küreselleşme vb. olgu ve olaylar devlet-merkezli bakış açısına yönelik eleştirileri ortaya çıkararak, devletleri ve onların dış politikalarının uluslararası politika analizlerindeki ağırlığını sorgulanır hale getirmiştir. Zira, uluslararası politika, devletlerin dış politikalarının basit bir toplamından ibaret olmayıp bu sürece etki eden devlet dışındaki diğer uluslararası aktörleri ve bunların etkilerini de göz önünde bulundurmaktadır. Bu nedenle dış politika çalışmaları uluslararası politikanın ancak girdilerini oluşturur, onun incelenmesine ve analizine yardımcı veriler sağlar. Fakat sadece dış politikaların incelenmesi ile uluslararası politika hakkında sağlıklı sonuçlara ulaşmak mümkün değildir. Bu konuda bkz. James N. Rosenau, “A Pre-Theory Revisited: World Politics in an Era of Cascading Interdependence”, International Studies Quarterly, Vol. 28, No: 3 (September 1984), pp. 245-305; Paul R. Viotti, Mark V. Kauppi, International Relations Theory: Realism, Pluralism, Globalism, New York, Mc Millan, 1993, pp. 6-7; Chris Brown, “Development and Dependency”, International Relations, Ed. by. Margot Light, A. J. Groom, London, Frances Pinter Publishers, 1985, pp. 60-73; Kjell Skjellsbaek, “The Growth of International Non-govermental Organizations”, Transnational Relations and World Politics, Ed. by. Robert Keohane, Joseph S. Nye, Jr., Cambridge, Harvard University Press, 1973, pp. 70-92; Edward L. Morse, “Interdepence in World Affairs”, World Politics: An Introduction, Ed. by. James Rosenau, Kenneth Thompson, Gavin Boyd, New York, The Free Press, 1976, p. 663.

[15] A. Suat Bilge, Milletlerarası Politika, Ankara, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayını, 1966, s. 297.

[16] Ömer Kürkçüoğlu, “ ‘Dış Politika Nedir?’ Türkiye’deki Dünü ve Bugünü”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 35, Sayı: 1-4 (1980), s. 311.

[17] Joseph Frankel, The Making of Foreign Policy: An Analysis of Decision-Making, Oxford, Oxford University Press, 1963, p. 1.

[18] Graham Evans, Jeffrey Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Çev. H. Ahsen Utku, İstanbul, Gökkubbe Yayınları, 2007, s. 167.

[19] Mümtaz Soysal, Dış Politika ve Parlamento: Dış Politika Alanındaki Yasama-Yürütme İlişkileri Üzerinde Karşılaştırmalı Bir İnceleme, Ankara, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayını, 1964, s. 5.

[20] Charles F. Hermann, “Policy Classification: A Key to the Comparitive Study of Foreign Policy”, The Analysis of International Politics, Ed. by. James N. Rosenau, Maurice A. East, Vinvent Davies, New York, Free Press, 1972, p. 72.

[21] Martin Hollis, Steve Smith, Explaining and Understanding International Relations, Oxford, Clarendon Press, 1990, p. 39.

[22] “Dış politika” kavramı, ağırlıklı olarak “siyasi ilişkiler” boyutuyla düşünülmekle birlikte, bazen de yanlış bir kullanım sonucu “diplomasi” kavramıyla eş anlamlı kullanılmaktadır. Ancak, gerçekte “dış politika” bir devletin diğer devletlerle olan ilişkilerinin esasını, amaçlarını ve eğilimlerini temsil ederken; “diplomasi” bütün bunları hayata geçirmek için devreye sokulan araçlardan bir tanesini temsil etmektedir. Bu bağlamda “diplomasi”, diyalog ve müzakereye ilişkindir ve bu anlamda sadece bir devlet aracı değil, aynı zamanda bizzat devlet sisteminin bir kurumudur. Bkz. Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 167.

[23] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 161-162.

[24] Mehmet Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, 5. bs., Ankara, Siyasal Kitabevi, 2000, s. 87.

[25] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 267.

[26] Devletlerin dış politika amaçlarına ilişkin daha geniş bilgi için bkz. Hans J. Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I,  Çev. Baskın Oran, Ünsal Oskay, Ankara, Sevinç Matbaası, 1970, s. 46-125; K. J. Holsti, International Politics, A Framework for Analysis, 2nd ed., London, Prentice-Hall, 1974, pp. 136-150; Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 89-94; Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 269-291.

[27] Michael Barnett, Raymond Duvall, “Power in International Politics”, International Organization, Vol. 59, No: 1 (Winter 2005), p. 39.

[28] Güce ilişkin kavramsal analiz tartışmalarının tarihsel geçmişi için bkz. Stefano Guzzini, “ ‘Power’ in International Relations: Concept Formation Between Conceptual Analysis and Conceptual History”, 43rd Annual Convention of the International Studies Association, New Orleans, 24-27 March 2002, pp. 1-29, (Çevrimiçi)

http://www.diis.dk/graphics/COPRI_publications/COPRI_publications/publications/7-2002.pdf

[29] Joseph S. Nye, Jr., Bound to Lead, The Changing Nature of American Power, New York, Basic Books, 1990, p. 25.

[30] Joseph S. Nye, Jr., Soft Power: The Means to Success in World Politics, New York, Public Affairs-Perseus Books Group, 2004, p. 1; Joseph S. Nye, Jr., “The Changing Nature of World Power”, Political Science Quarterly, Vol. 105, No: 2 (Summer 1990), p. 177.

[31] Alan C. Lamborn, The Price of Power: Risk and Foreign Policy in Britain, France, and Germany, Boston, Unwin&Hyman Inc., 1991, p. 13.

[32] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 173-174.

[33] Stefano Guzzini, “Structural Power: The Limits of Neorealist Power Analysis”, International Organization, Vol. 47, No: 3 (Summer 1993), pp. 448-449; Conway W. Henderson, International Relations: Conflict Cooperation at the Turn of the 21st Century, New York, MacGrawHill, 1998, pp. 100-101’den aktaran Tayyar Arı, Uluslararası İlişkiler Teorileri: Çatışma, Hegemonya, İşbirliği, 3. bs., İstanbul, Alfa Yayınları, 2002, s. 173.

[34] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 335.

[35] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 200.

[36] Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 96.

[37] Deniz Ülke Arıboğan, Globalleşme Senaryosunun Aktörleri: Uluslararası İlişkilerde Güç Mücadelesi, 2. bs., İstanbul, Der Yayınları, 1997, s. 17.

[38] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 10.

[39] Robert Gilpin, War and Change in World Politics, New York, Cambridge University Press, 1981, p. 13.

[40] Joseph Frankel, International Relations in a Changing World, Oxford, Oxford University Press, 1979, pp. 102-103.

[41] Inis Claude, Power and International Relations, New York, Random House, 1962, p. 6.

[42] Robert O. Keohane, Joseph S. Nye, Jr., “Power and Interdependence Revisited”, International Organizations, Vol. 41, No: 4 (Autumn 1987), p. 728.

[43] A. F. K. Organski, World Politics, 2nd ed., New York, Alfred A. Knopf Inc., 1968, p. 104.

[44] K. J. Holsti, “The Concept of Power in the Study of International Relations”, Politics and the International System, Ed. by. Robert L. Pfaltzgraff, New York, J. B. Lippincott Company, 1969, pp. 181-195.

[45] Bruce Russett, Harvey Starr, David Kinsella, World Politics: The Menu for Choice, 8th ed., Thomson Wadsworth, 2006, p. 104.

[46] Realizm, neorealizm, jeopolitik teoriler, oyun teorisi, globalist teoriler uluslararası ilişkilerde “çatışma”yı açıklamaya çalışan teorilerdir.

[47] Arı, Uluslararası İlişkiler Teorileri: Çatışma, Hegemonya, İşbirliği, s. 163.

[48] Uluslararası ilişkiler literatüründe “anarşi” kavramı düzen sağlayan, davranışları şekillendiren ve kurallara uyumu denetleyen bir üst otoritenin yokluğunu ifade eder. Bu bağlamda anarşi olgusu, kaos ya da düzensizlik değil; sadece basit alt-üst ilişkisi çerçevesinde hiyerarşik siyasi düzenin yokluğudur.

[49] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 515-516.

[50] Mustafa Aydın, “Uluslararası İlişkilerin ‘Gerçekçi’ Teorisi: Kökeni, Kapsamı, Kritiği”, Uluslararası İlişkiler Dergisi, C. 1, Sayı: 1 (Bahar 2004), s. 37-39. “Realpolitik” kavramı, idealist ya da ahlaki kaygılardan çok, pratik gerçeklere, algılara ve o anki çıkarlara dayanan politik anlayışı ifade etmektedir.

[51] Thucydides, History of the Peloponnesian War, Trans. by. Rex Warner, London, Penguin Books, 1972. M. Ö. 431-404 tarihleri arasında Helen dünyasının hâkimiyeti için savaşan Atina ile Sparta arasındaki mücadeleyi anlatan eser, olayların sadece kronolojisinden oluşmayıp devletler arası çatışmanın kaydedilmiş ilk siyasi ve etik analizi niteliğini de taşımaktadır. Atina ile Sparta arasında otuz yıla yakın süren savaşın yirmi yılını ele alan eser, uluslararası çatışmanın kökenlerini açıklamaya yönelik ilk kalıcı realist girişim olduğu kadar, bir denge kuramının parıltılarını gösteren ilk çalışma olarak da gösterilmektedir. Thucydides’in tek tek devlet davranışlarında nedensel bir etken olarak “Helenik statü sistemi”nin yapısı ve süreçlerine yaptığı vurgu, dış ilişkiler üzerine geliştirilen düşüncelerde önemli bir kavramsal sıçrama gerçekleştirmiştir. Büyük güç rekabeti üzerine yazılmış bu eserde, aralarında “güç”, “hegemonya”, “diplomasi”, “ittifaklar”, “tarafsızlık”, “emperyalizm”in de bulunduğu pek çok kavram ilk halleriyle geçmektedir. Bu haliyle eser, siyasi hedeflere ulaşmak için sistematik “güç kullanımı”nı ve bunun da bir bütün olarak sistemin istikrarı için yarattığı sonuçların ilk ve en iyi anlatılarından biri olarak kabul edilmektedir.

[52] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 514-515. Thucydides, M. Ö. 424’te bu savaşta bir Atina generali olarak Trakya’da görevlidir. Fakat şehrin Sparta tarafından alınmasına engel olamadığı için yirmi yıl sürgüne mahkûm edilmiştir. Thucydides, bundan sonraki zamanını savaşı izleyerek, gözlemlerde bulunarak ve taraflarla görüşerek geçirmiştir.

[53] Melian diyalogu, Pelopones Savaşı sırasında küçük bir güç olan Melos’un liderleriyle dönemin büyük gücü Atina’nın elçilerinin ve komutanlarının arasında geçen görüşmeyi anlatır. İki devlet arasında M. Ö. 416’da yaşanan gerilim sırasında, güçlü Atinalıların adalet duygusu ve ilkelerine atıfta bulunarak bağımsız bir devletin onuruna saygı göstermeleri gerektiğini ileri süren Melianlılar, bu çatışmada tarafsız kalmak isteklerini belirtmişlerdir. Melianların bu yöndeki müdafaalarını görmezlikten gelen Atinalı elçiler ve komutanlar, adaletin bir çeşit uluslararası ilişkiler modeli olduğunu, fakat herkesin eşit değerlendirilmesi anlamına gelmediğini, aksine herkesin gücüne göre yerini bilmesi gerektiğini ve gerçekte de güçlülerin, güçlerinin yettiği neyse onu yaptıklarını ve zayıfların da kabul etmek zorunda olduklarını savunmuşlardır. Bu diyalogun ardından, Atinalılar Melos’u kuşatır, askerlik çağına gelmiş bütün erkekleri öldürüp kadın ve çocukları da köle olarak satarlar. Bkz. Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 404, 600-601.

[54] “Melian diyalogu”nun tamamı için bkz. Thucydides, History of the Peloponnesian War, pp. 400-407.

[55] Aydın, “Uluslararası İlişkilerin ‘Gerçekçi’ Teorisi: Kökeni, Kapsamı, Kritiği”, s. 44.

[56] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 404.

[57] Niccolò Machiavelli, Discourses Upon The First Ten Books of Titus Livy, 1517, p. 54. (Çevrimiçi) http://www.constitution.org/mac/disclivy.pdf, 3 Ocak 2009.

[58] Niccolò Machiavelli, Hükümdar, Çev. Yusuf Adil Egeli, Ankara, Yıldız Matbaası, 1955.

[59] Beril Dedeoğlu, Uluslararası Güvenlik ve Strateji, İstanbul, Derin Yayınları, 2003, s. 28.

[60] Machiavelli, Hükümdar, s. 46.

[61] Deniz Ülke Arıboğan, Kabileden Küreselleşmeye Uluslararası İlişkiler Düşüncesi, İstanbul, Mavi Ada Yayıncılık, 1998, s. 80.

[62] Arı, Uluslararası İlişkiler Teorileri: Çatışma, Hegemonya, İşbirliği, s. 178-180.

[63] Torbjon L. Knutsen, Uluslararası İlişkiler Teorisi Tarihi, Çev. Mehmet Özay, İstanbul, Açılım Kitap, 2006, s. 141; Charles Covell, Hobbes, Realism and the Tradition of International Law, London, Palgrave Macmillian, 2004, pp. 86-87.

[64] Bkz. Thomas Hobbes, Leviathan or the Matter, Forme, and Power of a Common-wealth Ecclesiasticall and Civill [1651], Ed. by. Roy Hay, London, McMaster University Archive,

(Çevrimiçi) http://socserv.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/hobbes/Leviathan.pdf, 3 Ocak 2009.

[65] Hobbes, Leviathan or the Matter, Forme, and Power of a Common-wealth Ecclesiasticall and Civill, p. 77.

[66] “Leviathan”, kutsal kitapta (Eski Ahit) geçen bir deniz canavardır. Yeryüzünde onun gücüyle kıyaslanacak bir başka güç yoktur. Hobbes’un eserinin kapak kompozisyonunda Leviathan şöyle resmedilmiştir: Arka planda dağların ardından yarı beline kadar doğrulan başı taçlı bir dev görülmektedir. Uzun saçlı, bıyıklı bu dev sabit bakışları, hafif alaycı gülümseyişiyle bir kralı anımsatmaktadır. Devin kolları ve göğsü birbiri üstüne yığılmış binlerce insan başından oluşmuştur. Dev sağ elinde bir kılıç, sol elinde de piskoposluk sembolünü tutmaktadır. Dağlarından ardından yükselen devin önünde kırlar, ormanlar, ırmaklar uzanırken; daha ilerde de surları, kaleleri, kilisesiyle bir şehir maketi görünmektedir.

[67] Hobbes, Leviathan, pp. 78-79.

[68] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 109.

[69] Arend Lijphart (Ed. by.), World Politics: The Writings of Theorists and Practitioners, Classical and Modern, Boston, Allyn&Bacon, Inc., 1971, p. 44’ten aktaran Aydın, “Uluslararası İlişkilerin ‘Gerçekçi’ Teorisi: Kökeni, Kapsamı, Kritiği”, s. 45-46.

[70] Uluslararası politikada “güvenlik ikilemi” olgusunu ele alan yazarların başında John H. Herz gelmektedir. Yazar, söz konusu ikilemi insanın doğuştan gelen “per se” (kendiliğinden/bizatihi kendi başına) anti-sosyal vasıflarına değil, içinde insanların ve grupların işlediği toplumsal bir bağ ve anarşi düşüncesine dayandırmaktadır. Dolayısıyla “güvenlik ikilemi”, psikolojik bir nitelikten ziyade yapısal bir nitelik olarak değerlendirilebilir. Herz’e göre, insanlar ne zaman daha yüksek bir birimde örgütlenmeksizin bir arada yaşasalar, her insanın, grupların veya onların liderleri arasında “güvenlik ikilemi” durumu her zaman ortaya çıkmıştır. Böylesi kümeler içinde yaşayan gruplar ya da bireyler, güvenliklerini, diğer grupların saldırısından, egemenlik altına almasından ya da yok etmesinden sakınmak durumundadırlar ki genellikle zaten bu endişeyi hissederler. Gruplar ya da bireyler, egemenliklerini böylesi bir saldırıdan korumaya çalışmak ve diğer güçlerin etkilerinden kaçınmak amacıyla giderek daha fazla güç elde etmeye yönelirler. Zamanla bu durum, diğerlerini daha fazla güvensiz hale sokar ve onları daha olumsuz bir duruma sürüklenmemek için hazırlık yapmaya zorlar. Böylelikle, hiç kimse böylesi bir mücadele gerektiren bir dünyada kendisini bütünüyle güvenlikte hissedemeyeceğinden, diğer bir deyişle mutlak bir güvenlikten ya da ontolojik güvenlikten söz edilemeyeceğinden, güç elde etme yarışı rekabete yol açacak ve böylelikle “güvenlik ikilemi” oluşacaktır. Diğer bir deyişle, güç elde etme ya da onu arttırma, algılanan tehdidi ve endişeyi ortadan kaldırmayacak, karşılıklı olarak adeta bir “tehdide tehdit” durumu oluşacaktır ki bunun diğer adı “güvenlik ikilemi”dir. Uluslararası politikada ortaya çıktığından bu yana “güvenlik ikilemi” olgusunun anlaşılabilmesi konusunda önemli bir katkı da Robert Jervis’ten gelmiştir. “Güvenlik ikilemi”ni, “oyun teorisi” kavramlarıyla analiz eden Jervis, şayet savaş masraflı ve işbirliği de fayda getiriyor ise olası düşmanlar arasındaki ilişkileri kızdırmak yerine ilişkileri iyileştirecek politikalar izleyerek bu ikilemin üstesinden gelinmesini sağlayacak güçlü nedenlerin olacağını savunmaktadır. Daha geniş bilgi için bkz. John H. Herz, “Idealist Internationalism and the Security Dilemma”, World Politics, Vol. 2, No: 2 (January 1950), pp. 157-180; Robert Jervis, “Co-operation Under the Security Dilemma”, World Politics, Vol. 30, No: 2 (January 1978), pp. 167-214.

[71] Edward H. Carr, The Twenty Years’ Crisis, 1919-1939: An Introduction to the Study International Politics, London, Macmillan Publishers, 1946. Carr, eserinin önsözünde, 1919-1939 yılları arasında İngilizce konuşulan ülkelerde üretilen akademik ya da popüler nitelikli çalışmalarda güç faktörünün neredeyse tamamen göz ardı edilişine dikkat çekerek, eserini bunları dengelemek için kaleme aldığını belirtmektedir.

[72] “Çıkarların uyumu”, bireylerin kendi çıkarı için çalışırken toplumun çıkarı için de çalışmış olduğunu ileri süren liberal anlayışın devletler arası düzlemindeki yansımasını ifade etmektedir. Buna göre, kendi çıkarı için çalışan devlet uluslararası toplumun çıkarına da çalışmış olur.

[73] Carr, The Twenty Years’ Crisis, 1919-1939: An Introduction to the Study International Politics, p. 84.

[74] Bkz. Edward H. Carr, “Utopian Background”, Politics and the International System, Ed. by. Robert L. Pfaltzgraff, Jr., New York, J. B. Lippincott Company, 1969, pp. 18-37.

[75] Hans J. Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I-II, Çev. Baskın Oran, Ünsal Oskay, Ankara, Sevinç Matbaası, 1970.

[76] Bazı yazarlara göre Morgenthau’nun bu çalışması tek başına uluslararası ilişkilerde realist paradigmanın egemenliğini sağlamıştır. Bkz. John M. Vasquez, Power of Power Politics: A Critique, New Brunswick, Rutgers University Press, 1983, p. 17.

[77] Arıboğan, Globalleşme Senaryosunun Aktörleri: Uluslararası İlişkilerde Güç Mücadelesi, s. 32. Morgenthau’nun entelektüel birikimi, güç yaklaşımı ve çalışmalarıyla ilgili kapsamlı bir değerlendirme için ayrıca bkz. Mihaela Neacsu, Hans J. Morgenthaus’s Theory of International Relations: Diesenchantment and Re-      Enchantment, London, Palgrave Macmillian Ltd., 2009.

[78] Daha geniş bilgi için bkz. Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 2-18, 30-45.

[79] Daha geniş bilgi için bkz. Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 217-291, 296-354.

[80] Gökhan Koçer, “Soğuk Savaş Sonrası ‘Ulusal Güvenlik’ Kavramı ve Türkiye Açısından Bir Değerlendirme”, ODTÜ Uluslararası İlişkiler Konferansı (Uluslararası Bildiriler), 3-5 Temmuz 2002, Ankara, Çantay Kitabevi, 2003, s. 29.

[81] Kenneth N. Waltz, Man, the State and War, New York, Columbia University Press, 1959.

[82] A. e., pp. 167-237.

[83] Kenneth N. Waltz, Theory of International Politics, Reading, Addison&Wesley Publishing Company, 1979.

[84] Uluslararası politikada devletlerin davranışlarını belirleyen nedenlerin onların içsel dinamiklerinden çok diğer devletlerle giriştiği etkileşimlerden doğduğunu savunan ve neorealist temele oturan bu modelde uluslararası sistem bir bilardo masasına, devletler de bilardo toplarına benzetilmektedir. Buna göre, masadaki herhangi bir topa etki uygulandığında (harekete geçtiğinde), söz konusu top, yolu üzerindeki diğer toplara çarpacak, ancak topun yapacağı hareketler bilardo masasının kenarlarıyla, diğer bir deyişle uluslararası sistemin sınırlarıyla bağlı kalacaktır. Sistemin sınırları ise, güç dengeleriyle oluşmuş olan yapıya karşılık gelmektedir.

[85] Waltz, Theory of International Politics, pp. 94-111.

[86] Waltz, Theory of International Politics, pp. 190-192.

[87] Kenneth N. Waltz, “Realist Thought and Neorealist Theory”, Journal of International Affairs, Vol. 44, No: 1 (1990), p. 36.

[88] “Hegemonya” kavramı, “üstünlük” ve “liderlik” anlamına gelen bir kavramdır. Uluslararası sistemde bir devletin hegemon bir role soyunabilmesi için öncelikle bu rolü yerine getirebilecek bir kapasiteye (ulusal güç) sahip olması gerekir. Ancak bu tek başına yeterli değildir. Zira, sistemdeki diğer devletler de hegemon devletle ilişkilerini tanımlamak durumundadırlar. Devletlerin bazıları hegemona rıza gösterirler, bazıları karşı çıkarlar ya da ona kayıtsız kalırlar. Bu nedenle de sistemde hegemonyal bir kontrolün oluşabilmesi için hegemonik bir güç olmanın yanında, sistemin bütün devletleri arasından yeterli sayıda devletin buna rıza göstermesi de gerekmektedir. Bundan dolayı uluslararası politika literatüründe Hegemonya=Güç+Rıza şeklinde formüle edilmektedir. Bu konuda bkz. Sait Yılmaz, “State, Power, and Hegemony”, International Journal of Business and Social Science, Vol. 1, No: 3 (December 2010), pp. 192-205.

[89] Daha geniş bilgi için bkz. Gilpin, War and Change in World Politics, pp. 9-185.

[90] Ekonomik güç ve askeri güç arasındaki ilişkiyi ve bu bağlamda büyük güçlerin yükseliş ve çöküşlerini tarihsel olarak analiz eden bir çalışma için bkz. Paul Kennedy, Büyük Güçlerin Yükseliş ve Çöküşleri (16. Yüzyıldan Günümüze Ekonomik Değişim ve Askeri Çatışmalar), 8. bs., Çev. Birtane Karanakçı, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Mayıs 2001.

[91] Bkz. Robert Gilpin, “The Theory of Hegemonic War”, Journal of Interdisciplinary History, Vol. 18, No: 4 (Spring 1988), pp. 591-613.

[92] Daha geniş bilgi için bkz. Gilpin, War and Change in World Politics, pp. 186-210.

[93] Bkz. Robert O. Keohane, Joseph S. Nye, Jr., Power and Interdependence, 3rd ed., New York, Addison-Wesley, 2001, (Eserin ilk basımı 1977 yılında gerçekleşmiştir.); Robert O. Keohane, After Hegemony : Cooperation and Discord in the World Political Economy, Princeton, Princeton University Press, 1984; Robert O. Keohane, Power and Governance in a Partially Globalized World, London and New York, Routledge-Taylor & Francis Group, 2002; Robert O. Keohane, Joseph S. Nye, Jr., “Power and Interdependence Revisited”, International Organization, Vol. 41, No: 4 (Autumn 1987), pp. 725-753.

[94] Bkz. Stephen D. Krasner, Sovereignty: Organized Hypocrisy, Princeton, Princeton University Press, 1999; Stephen D. Krasner, Power, the State, and Sovereignty: Essays on International Relations, London and New York, Routledge-Taylor&Francis Group, 2009; Stephen D. Krasner, “State Power and Structure of International Trade, World Politics, Vol. 28, No: 3 (April 1976), pp. 317-347; Stephen D. Krasner, “The Hole in the Whole: Sovereignty, Shared Sovereignty, and International Law, Michigan Journal of International Law, Vol. 25, No: 4 (Summer 2004), pp. 1-27; Stephen D. Krasner, “Globalization, Power, and Authority”, American Political Science Association Annual Meeting, San Francisco, August 29-September 2 2001, pp. 1-33, (Çevrimiçi) http://www.reformwatch.net/fitxers/66.pdf, 3 Ocak 2009.

[95] Bkz. Barry Buzan, Charles Jones, Richard Little, The Logic of Anarchy: Neorealism to Structural Realism, New York, Columbia University Press, 1993; Barry Buzan, Richard Little, International Systems in World History : Remaking the Study of International Relations, New York, Oxford University Press Inc., 2000.

[96] James E. Dougherty, Robert L. Pfaltzgraff, Jr., Contending Theories of International Relations: A Comprehevensive Survey, 3rd ed., New York, Harper Collins Publishing, 1990, pp. 85-86.

[97] Bkz. John J. Mearsheimer, “Reckless States and Realism”, Internatonal Relations, Vol. 23, No: 2 (June 2009), pp. 241-256; John J. Mearsheimer, “Conversations in International Relations-Interview with John J. Mearsheimer (Part I)”, International Relations, Vol. 20, No: 1 (March 2006), pp. 105-123; John J. Mearsheimer, “Conversations in International Relations-Interview with John J. Mearsheimer (Part II)”, International Relations, Vol. 20, No: 2 (June 2006), pp. 231-243; Peter Toft, “John J. Mearsheimer: An Offensive Realist Between Geopolitics and Power”, Journal of International Relations and Development, Vol. 8, No: 4 (2005), pp. 381-408; Glenn H. Snyder, “Mearsheimer’s World-Offensive Realism and the Struggle for Security: A Review Essay”, International Security, Vol. 27, No: 1 (Summer 2002), pp. 149-173; Daniel Warner, “Two Realist Reading of the Tragic in International Relations”, Internatonal Relations, Vol. 20, No: 2 (June 2006), pp. 225-230.

[98] Bkz. Robert Jervis, “Deterrence Theory Revisited”, World Politics, Vol. 31, No: 2 (January 1979), pp. 289-324; Robert Jervis, “Realism, Neoliberalism, and Cooperation: Understanding the Debate”, International Security, Vol. 24, No: 1 (Summer 1999), pp. 42-63; Jeffrey W. Taliaferro, “Security Seeking under Anarchy: Defensive Realism Revisited”, International Security, Vol. 25, No: 3 (Winter 2000/01), pp. 128-161;

[99] Kemal İnat, Ali Balcı, “Dış Politika: ‘Geleneksel’den ‘Post-Modern’e Teorik Perspektifler”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus-Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 237-238.

[100] Deniz Ülke Arıboğan, Gülden Ayman, Beril Dedeoğlu, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Ed. Faruk Sönmezoğlu, 4. bs., İstanbul, Der Yayınları, 2005, s. 373.

[101] Colin S. Gray, “Coğrafya Kaçınılmazdır”, Jeopolitik, Strateji ve Coğrafya, Ed. by. Colin S. Gray and Geoffrey Sloan, Çev. Tuğrul Karabacak, Ankara, ASAM Yayınları, 2003, s. 219-220.

[102] Bkz. Gearóid ó’Tuathail, Critical Geopolitics, Minneapolis, University of Minnesota Press, 1996, pp. 1-15.

[103] Francis P. Sempa, Geopolitics: From the Cold War to the 21st Century, New Jersey, Transaction Publishers, 2002, p. 5.

[104] Tayyar Arı, Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika, 4. bs., İstanbul, Alfa Yayınları, 2001, s. 86-87.

[105] Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu, 42. bs., İstanbul, Küre Yayınları, Ocak 2010, s. 38.

[106] Arı, Uluslararası İlişkiler Teorileri: Çatışma, Hegemonya, İşbirliği, s. 217.

[107] Denis Retaillè, “Tarihte Jeopolitik”, Avrasya Dosyası, Jeopolitik Özel Sayısı, C. 8, No: 4 (Kış 2002), s. 24.

[108] Süha Göney, Siyasi Coğrafya, C. II, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Basımevi ve Film Merkezi, 1993, s. 11-12.

[109] Sempa, Geopolitics: From the Cold War to the 21st Century, New Jersey, Transaction Publishers, 2002, pp. 17-18.

[110] Göney, Siyasi Coğrafya, C. II, s. 16-17.

[111] Kitabın İngilizce ilk basımı için bkz. Adolf Hitler, Mein Kampf, Trans. by. James Murphy, London, Hurst and Blackett Ltd., 1939, (Çevrimiçi) http://www.greatwar.nl /books/meinkampf/meinkampf.pdf, 3 Ocak 2009; Kitabın Türkçe basımı için bkz. Adolf Hitler, Kavgam, 16. bs., Çev. Ahmet Çuhadır, İstanbul, Kum Saati Yayınları, 2002.

[112] Sempa, Geopolitics: From the Cold War to the 21st Century, p. 32.

[113] Lebensraum (Hayat Sahası) kavramı, Adolf Hitler’in önderliğindeki Alman Nasyonal Sosyalizmi’nin ortaya attığı bir görüştür. Alman jeopolitikçilerden yararlanarak geliştirilen ve Nazi dış politikasının dayandığı yayılmacı tezlerden birisini oluşturan bu görüşe göre, üstün ırk olan Aryan ırkı, sıkışıp kalmış oldukları dar alanlardan diğer aşağı ırkların ellerinde bulunan topraklara doğru genişleme hakkına sahipleridir.

[114] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 539-540; Sempa, Geopolitics: From the Cold War to the 21st Century, p. 18.

[115] Şaban H. Çalış, Erdem Özlük, “Jeo-politik: Mekânın Siyasallaştırılması ve Suistimali”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus-Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 167.

[116] Sempa, Geopolitics: From the Cold War to the 21st Century, p. 105.

[117] Çalış ve Özlük, “Jeo-politik: Mekânın Siyasallaştırılması ve Suistimali”, s. 167-168.

[118] Jon Sumida, “Alfred Thayer Mahan, Jeopolitisyen”, Jeopolitik, Strateji ve Coğrafya, Ed. by. Colin S. Gray and Geoffrey Sloan, Çev. Tuğrul Karabacak, Ankara, ASAM Yayınları, 2003, s. 47.

[119] Çalış ve Özlük, “Jeo-politik: Mekânın Siyasallaştırılması ve Suistimali”, s. 170-171.

[120] Çalış ve Özlük, “Jeo-politik: Mekânın Siyasallaştırılması ve Suistimali”, s. 172-173.

[121] Bildirinin metni için bkz. Halford J. Mackinder, “The Geographical Pivot of History”, The Geographical Journal, Vol. 23, No: 4 (April 1904), pp. 421-437.

[122] Geoffrey Sloan, “Sir Halford J. Mackinder: Geçmişten Günümüze Kalpgâh Kuramı”, Jeopolitik, Strateji ve Coğrafya, Ed. by. Colin S. Gray and Geoffrey Sloan, Çev. Tuğrul Karabacak, Ankara, ASAM Yayınları, 2003, s. 21; Sempa, Geopolitics: From the Cold War to the 21st Century, p. 11.

[123] Çalış ve Özlük, “Jeo-politik: Mekânın Siyasallaştırılması ve Suistimali”, s. 174-176.

[124] “Mihver Bölge”, Mackinder’in daha sonraki çalışmalarında “Merkez Bölgesi/Kalpgâh” (Heartland) adını alacak ve Kalpgâh Kuramı olarak ünlenecektir. Kalpgâh Kuramı’nın revize edilmiş şekilleriyle zaman içerisinde ulaştığı ün dikkate değerdir. 1978 yılında yayınlanan bir kitapta bu kuramın o güne kadar yazılmış en önemli 29 metinden biri olduğu ifade edilmiştir. Bkz. R. B. Downs, Books That Changed the World, Chicago, Chicago American Library Association, 1978’ten aktaran Sloan, “Sir Halford J. Mackinder: Geçmişten Günümüze Kalpgâh Kuramı”, s. 21. (14 no’lu dipnot)

[125] Sloan, “Sir Halford J. Mackinder: Geçmişten Günümüze Kalpgâh Kuramı”, s. 31.

[126] Göney, Siyasi Coğrafya, s. 25.

[127] Mackinder bu gerçeğe şu ifadelerle dikkat çekmeye çalışmıştır: “Bu günlerde askeri güç, büyük ölçüde organizasyona veya başka bir deyişle artan endişeye ve sosyal organizasyona bağlıdır. Alman kültürü, yol felsefesi, dış dünya için tehlikeli oldu; çünkü bu kültür coğrafi ve ekonomik gelişmeleri anlar ve sadece bu gerçeklere dayanarak düşünür.” Bkz. Halford J. Mackinder, Democratic Ideals and Reality: A Study in the Politics of Reconstruction [1919], Suffolk, Penguin Books, 1944, p. 106’dan aktaran Sloan, “Sir Halford J. Mackinder: Geçmişten Günümüze Kalpgâh Kuramı”, s. 33.

[128] Mackinder, Democratic Ideals and Reality: A Study in the Politics of Reconstruction [1919], p. 194’ten aktaran Sloan, “Sir Halford J. Mackinder: Geçmişten Günümüze Kalpgâh Kuramı”, s. 34.

[129] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 543. Şaban Çalış ve Erdem Özlük bu konuda şöyle bir değerlendirmede bulunmaktadırlar: “Mackinder’in işe Doğu Avrupa’dan başlaması ilk bakışta oldukça garip gelebilir. Gariptir ama basit bir nedeni vardı. Asıl hedef elbette burası değildi. Ama İngiltere ya da Batı Avrupa’dan başlayacak bir emperyal yayılmanın o günün teknolojisi ile Doğu Avrupa’dan atlayarak ‘Heartland’a ulaşması hem askeri-teknolojik olarak pek mümkün değildir hem de ekonomik ve politik açıdan tercihe şayan bir durum olmayacaktı. Dünyaya hakim olacak bir gücün ‘fütuhata’ başlamadan önce Rusya ile hesaplaşması gerekecekti. Bugün olduğu gibi o günlerde de Rusya ile ancak ve öncelikle Doğu Avrupa’da hesaplaşılabilirdi. Mackinder’e göre, bir dünya gücü için en büyük tehdit olan Rusya’nın etkisini törpülemek adına gerekirse Doğu Avrupa’da bir basamak olarak tampon devletler bile kurulabilirdi.” Çalış ve Özlük, “Jeo-politik: Mekânın Siyasallaştırılması ve Suistimali”, s. 179.

[130] Sempa, Geopolitics: From the Cold War to the 21st Century, p. 16.

[131] Bkz. Halford J. Mackinder, “The Round World and the Winning of the Peace”, Foreign Affairs, Vol. 21, No: 4, (July 1943), pp. 595-605.

[132] Mackinder’in kuramı çeşitli eleştirilere uğramakla beraber, Mackinder söz konusu makalesinde “…Kalpgâh, stratejik düşünce için yeterli bir fiziki dayanak sağlar. ...Kalpgâh görüşümü anlattım ve şunu hiç tereddüt etmeden söyleyebilirim ki, bugün bu kuram bundan 20 veya 40 yıl önce olduğundan daha geçerli ve kullanışlı.” diyerek kuramının geçmişte olduğundan daha faydalı olduğunu iddia etmiştir. Bkz. Mackinder, “The Round World and the Winning of the Peace”, pp. 598, 603. Mackinder’in kuramıyla ilgili eleştirel görüşler için bkz. Harold Sprout, Margareth Sprout, “Geography and International Politics in an Era of Revolutionary Change”, Politics and Geographic Relationship: Readings on the Nature of Political Geography, Ed. by. W. A. Douglas Jackson, New Jersey, Prentice-Hall, 1964, pp. 34-51; W. Gordon East, “How Strong is the Heartland?”, Foreign Affairs, Vol. 29, No: 1 (October 1950), pp. 78-93.

[133] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 544.

[134] Nicholas J. Spykman, The Geography of the Peace, New York, Harcourr Brace&Co., 1944, p. 44’ten aktaran Çalış ve Özlük, “Jeo-politik: Mekânın Siyasallaştırılması ve Suistimali”, s. 183.

[135] “Çevreleme politikası”, II. Dünya Savaşı sonrasında, ABD’nin dış politikasının öncü ilkesi olduğu varsayılan muğlak bir kavramdır. Kavram, ilk olarak, Moskova’daki ABD Büyükelçiliği’nde yüksek düzeyde diplomat olarak görev yapan George F. Kennan’ın 22 Şubat 1946’da Washington’a gönderdiği “Uzun Telgraf”ta (Long Telegram) sunduğu raporla gündeme gelmiştir. Söz konusu telgrafta Kennan, Sovyet ideolojisinin fanatizmine ve Sovyet dış politikasının yayılmacı amaçlarına dikkat çekerek, uzlaşma zemini aramak yerine, SSCB’yi coğrafi ve siyasi olarak kuşatacak bir “çevreleme politikası” gütmenin ABD’nin çıkarları açısından aciliyet taşıdığını ileri sürmüştür. Kennan’ın bu raporu, Henry Alfred Kissinger’ın deyimiyle “Washington’ın dünya görüşüne yeniden şekil veren az sayıdaki elçilik raporlarından birisi” olmuştur. Kennan bu görüşlerini, 1947 yılında “Foreign Affairs” dergisinin Temmuz sayısında “X” rumuzuyla yayınladığı “The Sources of Soviet Conduct” (Sovyet Davranışının Kaynakları) adlı makalesiyle dile getirmiştir. Realist bakış açısıyla yazılan söz konusu makalede Kennan, ABD dış politikasının temelinin, “SSCB’nin yayılmacı eğilimlerinin uzun dönemli, sabırlı, sağlam ve ihtiyatlı bir biçimde çevrelenmesi”ni içermesi gerektiğini savunmuştur. O dönem büyük bir yankı uyandıran bu makaleyle birlikte “çevreleme politikası”na ABD’nin karar alıcıları tarafından duyulan yakınlık Soğuk Savaş dönemi boyunca bu politikanın kimi zaman sert kimi zaman da esnek bir biçimde birçok askeri, siyasi ve ekonomik uygulamasını da (Truman Doktrini, Marshall Planı, Eisenhower Doktrini, NATO, Kore Savaşı, Vietnam Savaşı, ekonomik ve askeri yardımlar gibi) beraberinde getirmiştir. Bununla birlikte, “çevreleme politikası” Soğuk Savaş politikalarının değerlendirmelerinde hep ihtilaflı bir konu olarak kalmıştır. Öyle ki, Kennan bile, 1967 yılında yayınladığı hatıralarında, makalesinde ortaya koyduğu “çevreleme politikası”nın, ne ABD’nin dış politikasının askerileşmesini ne de bu politikanın çabucak kabul ettiği küresel boyutları kapsadığını dile getirerek, niyetinin “siyasi bir tehdidin siyasi olarak çevrelenmesini” teklif etmek olduğunu açıklamıştır. George Kennan makalesi ve konuyla ilgili tartışmalar için bkz. By X [George F. Kennan], “The Sources of Soviet Conduct”, Foreign Affairs, Vol. 25, No: 4 (July 1947), pp. 566-582; Thomas Magstadt, “George F. Kennan’s Memoirs”, The Political Science Reviewer, Vol. 15, No: 1 (Fall 1985), pp. 295-336; Melvyn P. Leffler, “Remembering George Kennan: Lessons for Today?”, United States Institute of Peace Special Report, No: 180 (December 2006), pp. 1-16; Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 131-133, 669-670; Fahrettin Altun, “Kennan’ın Mirasına Niçin ‘Neocon’lar Sahip Çıktı?”, Anlayış Dergisi, Sayı: 11 (Nisan 2004), s. 84-85, (Çevrimiçi) http://www.anlayis.net/edergi/default.aspx?dergiid=11, 3 Ocak 2009.

[136] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 544.

Çalış ve Özlük’e göre de, Soğuk Savaş sonrası dönemde de ABD dış politikasının söylemleri Spykman’ı hatırlatmaya devam etmektedir. Bkz. Çalış ve Özlük, “Jeo-politik: Mekânın Siyasallaştırılması ve Suistimali”, s. 184.

[137] Öncelikle, II. Dünya Savaşı sırasında hava kuvvetlerinin hem savaş açısından hem de ulaşım açısından ortaya çıkan stratejik önemi, jeopolitikle ilgili görüşler arasında hava hâkimiyetinin önemine atıfta bulunan yeni yaklaşımları da beraberinde getirmiştir. Bu türden yaklaşımların sahipleri arasında en fazla öne çıkanların başında Alexander P. de Seversky gelmektedir. Seversky, 1950 yılında yayınladığı Air Power: Key to Survival (Hava Gücü: Ayakta Kalmanın Anahtarı) adlı eserinde, kara ve deniz kuvvetlerini hava kuvvetlerine bağımlı kılmakta, hava hâkimiyetini elde eden tarafın diğerini etkisi altına alacağını savunarak, hava üstünlüğü açısından sadece ABD, SSCB ve İngiltere’yi şanslı görmüştür. Öte yandan, II. Dünya Savaşı bitiminde nükleer silahların kullanılmaya başlaması ve gönderme araçlarının geliştirilmesiyle birlikte hava hâkimiyeti kavramı boyut değiştirerek uzay hâkimiyeti (Astropolitik) biçiminde daha çok anlatılmaya ve anlaşılmaya başlanmıştır. 1970’li yıllara gelindiğinde, neredeyse ülke odaklı geliştirilen jeopolitik teoriler yapısal değişimlere uğramak zorunda kalmışlardır. 1973 yılında Saul B. Cohen tarafından geliştirilen “Shatterbelts” (Bölünmüş Kuşaklar) tezi bu yapısal değişimi simgeleyerek, dünya jeopolitik yapısını belirleyen temel faktörün ülkeler arasındaki güç hiyerarşisi olduğuna işaret etmektedir. 1990’lı yıllarda uluslararası sistemde meydana gelen büyük dönüşüm ve dalgalanmalara paralel olarak jeopolitik de inişli-çıkışlı bir seyir izlemiştir. Bu yıllarda Zbigniew Brzezinski tarafından kaleme alınan Büyük Satranç Tahtası: Amerika’nın Önceliği ve Bunun Jeostratejik Gerekleri adlı kitapta jeopolitik için daha anlamlı tezler ortaya konmuştur. Bu kitap, Amerikan çıkar alanlarını tespit etmesi bakımından doğrudan klasik jeopolitik teorileri gündeme getirirken; Mackinder’in “Heartland”ı Brzezinski’nin Avrasyası’na dönüşerek “Büyük Satranç Tahtası” benzetmesini ortaya koymuştur. Brzezinski’nin bu çalışmasına karşılık olarak Alexandr Dugin, kaleme aldığı Rus Jeopolitiği: Avrasyacı Yaklaşım adlı çalışmasıyla Rusya için, Avrasya’nın kıyı bölgesinin kontrol edilmesinin zorunluluğunu vurgulamaya çalışmıştır.

[138] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 162.

[139] Vefa Toklu, Uluslararası İlişkiler, 3. bs., Ankara, İmaj Yayınevi, 2006, s. 49-50.

[140] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 163.

[141] Ahmet Taner Kışlalı, Siyaset Bilimi, 5. bs., Ankara, İmge Kitabevi, 1996, s. 223.

[142] A. e.

[143] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 170-171.

[144] Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 103-104.

[145] Kışlalı, Siyaset Bilimi, s. 224.

[146] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 174.

[147] Toklu, Uluslararası İlişkiler, s. 51.

[148] A. e.

[149] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 186.

[150] Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 106.

[151] Toklu, Uluslararası İlişkiler, s. 52.

[152] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 639.

[153] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 176.

[154] Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 107.

[155] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 181.

[156] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 534-535.

[157] Arı, Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika, s. 89-90.

[158] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 454.

[159] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 546.

[160] Nejat Eslen, Tarih Boyu Savaş ve Strateji, 3. bs., İstanbul, Truva Yayınları, 2005, s. 179.

[161] Arı, Uluslararası İlişkiler ve Dış Politika, s. 93.

[162] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 150-151.

[163] A. e., s. 152.

[164] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, s.152.

[165] Ortaçağ’dan Yeniçağ’a uzanan bu askeri gelişmelerle ilgili daha geniş bilgi için bkz. C. W. C. Oman, Ok, Balta ve Mancınık: Ortaçağ’da Savaş Sanatı (378–1515), Çev. İsmail Yavuz Aloğan, İstanbul, Kitap Yayınevi, Ekim 2002; Jeremy Black (Ed.), Top, Tüfek ve Süngü: Yeniçağ’da Savaş Sanatı (1453–1815), Çev. İsmail Yavuz Aloğan, İstanbul, Kitap Yayınevi, Ocak 2003.

[166] Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 103.

[167] Daha geniş bilgi için bkz. Jeremy Black (Ed.), Dretnot, Tank ve Uçak: Modern Çağda Savaş Sanatı (1815–2000), Çev. İsmail Yavuz Aloğan, İstanbul, Kitap Yayınevi, 2003.

[168] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I, s. 154.

[169] A. e., s. 155-156.

[170] Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 103.

[171] Bkz. Joseph S. Nye, Yumuşak Güç, Çev. Rayhan İnan Aydın, Ankara, Elips Kitap, Ekim 2005, s. 14-15.

[172] Bu tablo Nye, Yumuşak Güç, s. 37’den alınmıştır.

[173] Joseph S. Nye, “Soft Power and American Foreign Policy”, Political Science Quarterly, Vol. 119, Number: 2 (2004), p. 256.

[174] Sait Yılmaz, Güç ve Politika, İstanbul, ALFA Basım Yayım Dağıtım Ltd. Şti., Mayıs 2008, s. 53.

[175] Nye, Yumuşak Güç, s. 15.

[176] Daha geniş bilgi için bkz. Nye, Yumuşak Güç, s. 20-26.

[177] Nye, Yumuşak Güç, s. 16-17.

[178] A. e., s. 25.

[179] Bu tablo Nye, Yumuşak Güç, s. 17’den alınmıştır.

[180] “Güç” olgusu, çalışmanın önceki kısımlarında siyasi, ekonomik, askeri yönleriyle bir bütün olarak ele alınmıştır. Ancak, çalışmanın bu ve bundan sonraki kısımlarında “güç kullanma” ve “güç kullanma tehdidi” kavramları söz konusu olduğunda, bu ifadelerdeki “güç” kavramının “askeri etki araçları ve yöntemleri”ni (kuvvet kullanma) kastetmek için kullanıldığını belirtmek istiyorum.

[181] Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 303.

[182] Arzu Celalifer Ekinci, İran Nükleer Krizi, Ankara, USAK Yayınları, 2009, s. 209.

[183] Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 303.

[184] Askeri gücün işlevleri ve politik etkileriyle ilgili daha geniş bilgi için bkz. Robert J. Art, “The Fungibility of Force”, The Use of Force: Military Power and International Politics, 6th ed., Ed. by. Robert J. Art, Kenneth N. Waltz, Lanham, Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2004, p. 3-22.

[185] Zeynep Dağı, “Diplomasi: Çatışmanın ve İşbirliğinin Dili”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus-Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 348; Fuat Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, 2008, s. 23.

[186] Bazı yazarlar, “Gambot Diplomasisi”ni, “Zorlayıcı Diplomasi”nin kapsamı içerisinde bir alt boyut olarak düşünmektedirler. Bkz. Robert Mandel, “The Effectiveness of Gunboat Diplomacy”, International Studies Quarterly, Vol. 30, No: 1 (March 1986), pp. 59-76.

[187] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 593-594.

[188] Dağı, “Diplomasi: Çatışmanın ve İşbirliğinin Dili”, s. 291.

[189] Michael G. Roskin, Nicholas O. Berry, The New World of International Relations, 4th ed., New Jersey, Prentice Hall, 1999, p. 349.

[190] Carl von Clausewitz, Savaş Üzerine, Çev. Şiar Yalçın, İstanbul, Eriş Yayınları, 2003, s. 30.

[191] Roskin ve Berry, The New World of International Relations, pp. 442-443.

[192] Güç kullanımının (kuvvet kullanımının) uluslararası hukuk açısından incelenmesi çalışmamızın ikinci bölümünde ele alınacaktır.

[193] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 20, 22.

[194] Alexander L. George, “Coercive Diplomacy”, The Use of Force: Military Power and International Politics, 6th ed., Ed. by. Robert J. Art, Kenneth N. Waltz, Lanham, Rowman&Littlefield Publishers, Inc., 2004, p. 70. Parantez içindeki ifadeler anlamı düzeltmek/kuvvetlendirmek için tarafımdan metne dahil edilmiştir.

[195] “caydırıcı diplomasi”, genel olarak rakibin eylemini ilk aşamada önlemeyi amaçlayan bir zorlama stratejisidir. Diğer bir deyişle bu stratejide, rakibin daha henüz başlamamış bir eylemine karşı onu bu eylemden vazgeçirmeye yönelik bir stratejidir ve bu yönüyle zorlayıcı diplomasiden ayrılmaktadır.

[196] Dağı, “Diplomasi: Çatışmanın ve İşbirliğinin Dili”, s. 348.

[197] Gordon A. Craig, Alexander L. George, Güç ve Devlet Yönetimi: Günümüzün Diplomatik Sorunları, Çev. İhsan D. Dağı, Emir Yüksel, Ankara, Dış Politika Enstitüsü Yayınları, 1997, s. 183.

[198] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 27.

[199] Alexander L. George, Forceful Persuasion: Coercive Diplomacy as an Alternative to War, 3rd ed., Washington, United States Institute of Peace, 1997, pp. 5-6; George, “Coercive Diplomacy”, p. 71.

[200] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 15.

[201] Temel İskit, Diplomasi: Tarihi, Teorisi, Kurumları ve Uygulaması, 2. bs., İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2007, s. 2.

[202] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 29.

[203] A. e., s. 29-30.

[204] A. e., s. 30.

[205] Fuat Aksu, “Kuvvet Kullanma Tehdidine Dayalı Dış Politika Krizlerinde Güvenlik Kavramı”, Türkiye’de Ordu, Devlet ve Güvenlik Siyaseti, Der. Evren Balta Paker, İsmet Akça, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, Mayıs 2010, s. 477.

[206] Bkz. Thomas C. Schelling, Arms and Influence, New Haven, Yale University Press, 1966.

[207] “Zorlama” (compellence/coerce) kavramını, Arms and Influence (Silahlar ve Etki/Tesir) adlı eserinde kullanan Schelling bu çalışmasında, güç kullanma tehdidini “caydırma”ya bir alternatif gibi ele almıştır. Bununla birlikte, zorlayıcı diplomasi stratejisinin dayandığı ayrım Schelling’de yeterince açık olmamış; rakibin isteminin yerine getirilmesi için askeri güç kullanma tehdidine başvurulması gerektiğinde, bu tehdidin savunmaya veya saldırıya dönük olup olmaması üzerinde yeterince durulmamıştır. Kavramı, zorlayıcı tehditler açısından daha kullanışlı hale getiren ise Alexander L. George olmuştur. George, 1971 yılında yayınladığı, Limits of Coercive Diplomacy: Laos, Cuba, Vietnam (Zorlayıcı Diplomasinin Sınırları: Laos, Küba, Vietnam) adlı çalışmasıyla, zorlayıcı tehditlerin “savunma” ve “saldırı”ya dönük versiyonlarını da dile getirerek zorlayıcı diplomasi stratejisine açıklık getirmiştir. Bkz. Alexander L. George, The Limits of Coercive Diplomacy: Laos, Cuba, Vietnam, Boston, Little & Brown,1971.

[208] “Caydırma” ve “zorlama” kavramları arasındaki benzerlik ve farklılıklar çerçevesinde literatürdeki farklı görüşleri de inceleyen bir çalışma için ayrıca bkz. Maria Sperandei, “Bridging Deterrence and Compellence: An Alternative Approach to the Study of Coercive Diplomacy”, International Studies Review, Vol 8, No: 2 (June 2006), pp. 253-280.

[209] Alexander L. George, esasen, saldırgan nitelikteki zorlama stratejilerini “şantaj stratejisi” olarak nitelemektedir. Bkz. Alexander L. George, “Coercive Diplomacy: Definition and Characteristics”, The Limits of Coercive Diplomacy, 2nd ed., Ed. by. Alexander L. George, William E. Simons, Boulder, Westview Press, 1994, p. 8; Jack S. Levy, “Deterrence and Coercive Diplomacy: The Contributions of Alexander George”, Political Psychology, Vol. 29, No: 4 (2008), p. 540.

[210] Bkz. Justin Carlson, “The Failure of Coercive Diplomacy: Strategy Assessment of the 21th Century”, p. 3, (Çevrimiçi) http://www.ase.tufts.edu/hemispheres/2005/ Carlson.doc, 3 Ocak 2009.

[211] Bkz. Gregory F. Treverton, Framing Compellent Strategies, Santa Monica, RAND Publications, 2000, p. 7., (Çevrimiçi) http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs /monograph_reports/2009/MR1240.pdf, 3 Ocak 2009.

[212] George, “Coercive Diplomacy”, p. 72-73.

[213] “Ültimatom” kelimesinin Türkçe’deki yalın anlamı “kesin uyarı”dır.

[214] George, Forceful Persuasion: Coercive Diplomacy as an Alternative to War, p. 7; Paul Gordon Lauren, “Ultimata and Coercive Diplomacy”, International Studies Quarterly, Vol. 16, No: 2 (June 1972), p. 138; George, “Coercive Diplomacy”, p. 72.

[215] Ahmet Emin Dağ, Uluslararası İlişkiler ve Diplomasi Sözlüğü, İstanbul, Anka Yayınları, 2004, s. 431.

[216] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 381. Örneğin, Avusturya İmparatorluğu veliahtı François Ferdinand’ın 28 Haziran 1914 günü Saraybosna’da Gavrilo Princip adlı bir Sırp tarafından öldürülmesi üzerine, Avusturya suikaste sert tepki göstererek, 23 Temmuz 1914’te Sırbistan’a 48 saat süreli sert bir ültimatom vermiştir. Ültimatomda, suikast olayının kovuşturulması ve bunun Avusturya ile birlikte yürütülmesi, Avusturya aleyhtarı olan subay ve memurların Sırbistan ordu ve idaresinden azledilmesi, alınan tedbirlerden Avusturya’nın derhal haberdar edilmesi gibi hususlar yer almaktaydı. Sırbistan, bu ültimatoma karşı 25 Temmuz’da verdiği cevapta, isteklerin bir kısmını kabul etmemiş,  kabul etmiş göründüklerini de kaçamaklı bir kabule bağlamıştır. Bunun üzerine Avusturya aynı gün Sırbistan’la diplomatik münasebetleri keserek ve 26 Temmuz’da Sırbistan’ın seferberlik ilan etmesini de dikkate alarak, 28 Temmuz 1914’te Sırbistan’a savaş ilan ederek kararlılığını göstermiştir. Bkz. Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, C. I-II, 11. bs., İstanbul, Alkım Yayınevi, t. y., s. 103-104.

[217] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 31-32.

[218] A. e., s. 32.

[219] George, Forceful Persuasion: Coercive Diplomacy as an Alternative to War, p. 8; George, “Coercive Diplomacy”, p. 73.

[220] George, Forceful Persuasion: Coercive Diplomacy as an Alternative to War, p. 8; George, “Coercive Diplomacy”, p. 73.

[221] George, “Coercive Diplomacy”, p. 73.

[222] Peter Viggo Jakobsen, Western Use of Coercive Diplomacy After the Cold War: A Challenge for Theory and Pratice, New York, St. Martin’s Press, 1998, p. 17’den aktaran Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 33-34.

[223] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 37-38.

[224] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 38-41.

[225] Robert J. Art, “Coercive Diplomacy: What Do We Know”, The United States and Coercive Diplomacy, Ed. by. Robert J. Art, Patrick M. Gronin, Washington, United States Institute of Peace Press, 2003, pp. 360-361.

[226] Ekinci, İran Nükleer Krizi, s. 210.

[227] Peter Viggo Jakobsen, “Coercive Diplomacy: Frequently Used, Seldom Succesfull”, 2007, p. 31, (Çevrimiçi) http://www.kkrva.se/wp-content/uploads/Artiklar/074/ kkrvaht_4_2007_3.pdf, 3 Ocak 2009.

[228] “İbret verici” ifadesiyle kastedilen, gerektiğinde çıkarların korunmasında ve kararlılığın gösterilmesinde daha fazla güç kullanılabileceğini gösterecek ölçüde güç kullanımıdır.

[229] George, “Coercive Diplomacy”, p. 71.

[230] George, “Coercive Diplomacy”, p. 71.

[231] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 41. ABD’nin zorlayıcı devlet olarak rol aldığı uluslararası krizlere ilişkin olarak yapılan bir incelemede, zorlayıcı diplomasinin uygulanması halinde başarının yaklaşık %32 civarında olduğu ifade edilmektedir. ABD’nin 22 dış politika krizinde zorlayıcı diplomasi stratejisi uyguladığını düşünen Robert J. Art, bu krizlerden elde ettiği verileri değerlendirerek, zorlayıcı diplomasi stratejisinin uygulanması zor ve başarı şansının düşük bir strateji olduğunu belirtmektedir. Art’ın çalışmasına benzer bir çalışma da Peter Viggo Jakobsen tarafından yapılmıştır. Söz konusu çalışmasında Jakobsen, 1990-2005 yılları arasında Batılı devletlerin dünyanın çeşitli bölgelerinde şiddet hareketlerinin engellenmesi, kitle imha silahlarının yayılmasının önlenmesi ve terörizme verilen desteğin kesilmesi amacıyla giriştikleri 37 adet “zorlayıcı diplomasi” uygulamasını inceleyerek, bunlardan sadece 5’inde zorlayıcı diplomasi uygulamasının başarılı olduğunu tespit etmiştir. Bkz. Art, “Coercive Diplomacy: What Do We Know”, pp. 385-386, 405; Jakobsen, “Coercive Diplomacy: Frequently Used, Seldom Succesfull”, pp. 29-40.

[232] James E. Dougherty, Robert L. Pfaltzgraff, Jr., Contending Theories of International Relations: A Comprehevensive Survey, 3rd ed., New York, Harper Collins Publishing, 1990, p. 192.

[233] Bozkurt Güvenç, “Barış Kültürü mü? Yoksa Barış İçin Kültür mü?”, Cogito, Sayı: 3 (Kış 1995), s. 25.

[234] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 402-404.

[235] Yıldırım Torun, Hugo Grotius’un Hukuk ve Siyaset Felsefesi, İstanbul, Kaknüs Yayınları, 2005, s. 80.

[236] Erhan Büyükakıncı, “Uluslararası İlişkilerdeki Savaş İncelemelerinde ‘Tarih’in Metodolojik Araç Olarak Kullanımına Bir Bakış”, Doğu Batı, C. 6, No: 24 (2003), s. 84.

[237] Kalevi J. Holsti, Peace and War: Armed Conflicts and International Order 1648-1989, Cambridge, Cambridge University Press, 1991, p. 3.

[238] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 413.

[239] Quincy Wright, A Study of War, Chicago, University of Chicago Press, 1964.

[240] Karl W. Deutsch, Dieter Senghass, “A Framework for a Theory of War and Peace”, The Search for World Order: Studies by Students and Colleagues of Quincy Wright, Ed. by. Albert Lepawsky, Edward H. Buehrig, Harold D. Lasswell, New York, Appleton-Century-Crofts, 1971, pp. 23-46.

[241] Bkz. Waltz, Man, the State and War: A Therotical Analysis, b. a.

[242] Holsti, Peace and War: Armed Conflicts and International Order 1648-1989, p. 307.

[243] Nejat Eslen, Tarih Boyu Savaş ve Strateji, s. 19.

[244] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 410.

[245] “Düşük yoğunluklu çatışma/gayrinizami harp”, askeri terminolojide, düzenli ve büyük birlikler yerine küçük ve işlevsel birliklerle düşmanı yıpratmak, moralini bozmak, kayıplar verdirmek için yapılan bir savaş şekli olarak ele alınmaktadır. Eskiden nizami harpten faklı olarak düşünülen ve sadece gerillaların yaptığı bu çarpışma şekli artık tüm dünya ordularında nizami harbin bir parçası olarak düşünülmeye başlanmıştır. Bu bağlamda, düşük yoğunluklu çatışma, genellikle düzenli bir ordu ile düzensiz silahlı militanlar (terör örgütü, gerilla, çete vb.) arasında cereyan eden şiddet içeren çatışmaları tanımlamak için kullanılmaktadır. “1949 Cenevre Konvansiyonu”, diğer bir deyişle savaş hukuku bu tip çatışmalar için geçerli değildir.

[246] Nejat Eslen, Tarih Boyu Savaş ve Strateji, s. 19.

[247] Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 379.

[248] Daniel S. Papp, Contemporary International Relations: Frameworks for Understanding, 6th ed., New York, Longman Pub. Group, 2001, p. 435.

[249] Bkz. Stockholm International Peace Research Institute, SIPRI Yearbook 2002: Armaments, Disarmament and International Security, Oxford, Oxford University Press, 2002, p. 266., (Çevrimiçi) http://www.sipri.org/yearbook/2002/files/ SIPRIYB0206ABC.pdf

[250] Michael Hardt ve Antonio Negri, Çokluk: İmparatorluk Çağında Savaş ve Demokrasi, Çev. Barış Yıldırım, İstanbul, Ayrıntı Yayınları, 2004, s. 21.

[251] Clausewitz, Savaş Üzerine, s. 30

[252] Gökhan Koçer, “Savaş ve Barış: Temel Seçenekler”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus-Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 87.

[253] Gönlübol, Uluslararası Politika: İlkeler, Kavramlar, Kurumlar, s. 159.

[254] A. e., s. 171-172.

[255] Michael Dibdin, Dead Lagoon, New York, Knopf Doubleday Publishing Group, 1996.

[256] “Habil ile Kabil”in hikâyesi, Eski Ahit’te, Kur’an-ı Kerim’de ve hadislerde yer alan eski bir mit’tir. Kabil, Hz. Âdem’in ve Hz. Havva’nın büyük, Habil ise küçük oğullarıdır. Kabil çiftçi, Habil ise çobandır. Kabil’in, kardeşi Habil’i öldürdüğüne ve tarihteki ilk katil olduğuna inanılır. Diğer bir deyişle, yeryüzünde “kanı dökülen ilk insan”ın Habil, “kan döken ilk insan”ın ise Kabil olduğuna inanılmaktadır. Hikâyeye göre, Kabil tanrıya o yılki hasadını, Habil ise yeni doğan koyunlarını adar. Tanrı Habil’in adağını kabul eder fakat Kabil’inkini kabul etmez. Bunun üzerine içinde kıskançlık uyanan Kabil’in nefsi kardeşini öldürmeye teşvik eder ve kardeşi Habil’i öldürür. Böylelikle, yeryüzünde hem “ilk çatışma”, hem “ilk cinayet”, hem “ilk kardeş katli” yaşanır.

[257] “Güç” olgusu, çalışmanın önceki kısımlarında siyasi, ekonomik, askeri yönleriyle bir bütün olarak ele alınarak, uluslararası politika literatüründe “güç kullanma tehdidi” ve “güç kullanma” kavramlarının esas olarak “askeri etki araçları ve yöntemleri”ni ifade ettiğini daha önce belirtmiştik. Uluslararası hukuk literatüründe ise bu kavramlara karşılık olarak “kuvvet kullanma” terimi kullanılmaktadır. Bu nedenle, çalışmanın bu ve bundan sonraki bölümlerinde “güç kullanma” ve “kuvvet kullanma” kavramlarının birbirlerinin yerine kullanılabileceğini (özellikle BM düzenlemeleriyle ilgili bahislerde) belirtmek istiyorum.

[258] Hüseyin Pazarcı, Uluslararası Hukuk, 4. bs., Ankara, Turhan Kitabevi, 2006, s. 529.

[259] Funda Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, Ankara, Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları, 1998, s. 65-68.

[260] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 530-531.

[261] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 532.

[262] Haldun Yalçınkaya, Savaş: Uluslararası İlişkilerde Güç Kullanımı, Ankara, İmge Kitabevi, 2008, s. 123.

[263] Hugo Grotius, Savaş ve Barış Hukuku, Çev. Seha L. Meray, Ankara, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1967, s. 51-52.

[264] J. F. C. Fuller, The Conduct of War (1789-1961), Rochester, Eyre&Spottiswoode Publishers Ltd., 1961, s. 15-17’den aktaran Yalçınkaya, Savaş: Uluslararası İlişkilerde Güç Kullanımı, s. 125.

[265] Yoram Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, 4th ed., Cambridge, Cambridge University Press, 2005, pp. 66-74.

[266] Sertaç Hami Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, Ankara, AÜ Basımevi, 2003, s. 21.

[267] Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, s. 29.

[268] (Çevrimiçi) http://www.redcross.int/EN/history/, 16 Ağustos 2009. “Uluslararası Kızıl Haç ve Kızıl Ay Hareketi”, din, dil, ırk, toplumsal sınıf, politik görüş farkı gözetmeksizin insan hayatı ve sağlığını korumak, insan varoluşunun saygı görmesini sağlamak, insanların acı çekmesini önlemek ve acılarını dindirmek amacıyla uluslararası bir sivil hareket olarak İsviçreli yazar ve işadamı J. Henry Dunant’ın önderliğinde kurulmuştur. Literatürde çoğunlukla kullanılan “Uluslararası Kızılhaç Örgütü” terimi gerçekte yanlış bir adlandırmadır. Bu adı taşıyan herhangi bir uluslararası organizasyon bulunmamaktadır. Gerçekte “Uluslararası Kızıl Haç ve Kızıl Ay Hareketi”, yasal olarak birbirinden bağımsız ancak “Uluslararası Kızıl Haç ve Kızıl Ay Hareketi”ne temel prensipler, amaçlar, semboller, tüzükler ve yönetim organları açısından uyumlu birçok ayrı organizasyondan oluşmaktadır. Birçok bölüme sahip olan “Uluslararası Kızıl Haç ve Kızıl Ay Hareketi”, 1917 ve 1944 yıllarında Nobel Barış Ödülü’ne layık görülmüştür.

[269] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 507.

[270] A. e., s. 523.

[271] Ö. İlhan Akipek, Devletler Hukuku Kaynaklarından ve Belgelerinden Örnekler, Ankara, Başnur Matbaası, 1966, s. 867-868.

[272] Ahmet Emin Dağ, Uluslararası İlişkiler ve Diplomasi Sözlüğü, İstanbul, Anka Yayınları,  2004, s. 227. Lahey Konferansları, uluslararası hukuk alanında önemli dönüm noktalarını oluşturan konferanslardır. 1899’da gerçekleştirilen ve yirmi altı devletin katıldığı ilk La Haye Konferansı’nda imzalanan sözleşmeler 1900 yılında yürürlüğe girmiştir. Söz konusu sözleşmeler şöyledir: “Uluslararası Anlaşmazlıkların Barışçı Yollardan Çözümüne Dair I Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Kara Savaşı ve Kuralları Hakkında II Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “1864 Tarihli Cenevre Sözleşmesi’nin Deniz Savaşına Uygulanmasını Düzenleyen III Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Balonlarla Fişekli ve Patlayıcı Saldırının Yasaklanmasına Dair IV Sayılı La Haye Sözleşmesi”. 1907’de gerçekleştirilen ve kırk dört devletin katıldığı ikinci La Haye Konferansı’nda ise on iki adet sözleşme imzalanmış olup 1910 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Söz konusu sözleşmeler şöyledir: “Uluslararası Anlaşmazlıkların Barışçı Yollarla Çözümüne Dair I Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Borçların Ödenmesinde İstihdam Sınırlamalarına Riayet Edilmesine Dair II Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Düşmanlığa Yol Açan Tutumlara Dair III Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Kara Savaşının Kurallarına Riayet Edilmesi Hakkında IV Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Kara Savaşında Tarafsız Güçlerin, Savaş Halinde Hak ve Yükümlülüklerine Dair V Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Savaş Halinde Düşman Gemilerinin Durumu Hakkında VI Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Ticari Gemilerin Savaş Gemisine Dönüşmesine Dair VII Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Denize Mayın Döşenmesine Dair VIII Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Savaş Sırasında Savaş Gemilerinin Bombalanmasına Dair IX Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Deniz Savaşı Konusunda Cenevre Sözleşmesinin Kabulüne Dair X Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Deniz Savaşında Gemilere El Koymanın Sınırlandırılmasına Dair XI Sayılı La Haye Sözleşmesi”, “Tarafsız Devletlerin Deniz Savaşı Sırasındaki Hak ve Sorumluluklarına Dair XII Sayılı La Haye Sözleşmesi”.

[273] Graham Evans, Jeffrey Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Çev. H. Ahsen Utku, İstanbul, Gökkubbe Yayınları, 2007, s. 387-388. La Haye Konferansları’nda anlaşmazlıkların barışçı yollarla çözülmesi çerçevesinde, devletlerin özgür iradeleriyle yararlanabilecekleri, “ad hoc” nitelikte bir “Uluslararası Soruşturma Komisyonu” ve bir de “Daimi Hakemlik Mahkemesi” kurulmuştur. Uyuşmazlık anında tarafların seçebilecekleri hakemlerin listesinden ibaret olan “Daimi Hakemlik Mahkemesi”nin “daimiliği” tartışma götürmekle beraber, türünün ilk örneği olması bakımından önem taşımaktadır.

[274] Yakın zamana kadar “savaş hukuku” olarak adlandırılan uluslararası hukuk düzenlemelerine günümüzde “silahlı çatışmalar hukuku” denmektedir. Bunun en önemli nedeni, bu düzenlemelerin ortaya koyduğu kuralların yalnızca savaş durumlarına özgü olmayıp iki veya daha çok devlet arasında ortaya çıkan her türlü silahlı çatışma durumlarını da kapsıyor olmasıdır. Bu nedenle çalışmada Birleşmiş Milletler Örgütü dönemindeki gelişmeler anlatılırken “savaş hukuku” kavramı yerine “silahlı çatışmalar hukuku” kavramı tercih edilecektir.

[275] Funda Keskin, “Silahlı Çatışmalar Hukukunun BM Kuvvetlerine Uygulanması”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 52, Sayı: 1 (1997), s. 448.

[276] Toplam maliyeti 350 milyar doları bulan I. Dünya Savaşı’nda, 10 milyondan fazla insan ölürken, 6 milyon insan da sakat kalmıştır. Fransa, 1.4 milyon ölü ve 3 milyon yaralıyla nüfusuna oranla savaştan en çok etkilenen devlet olurken; Almanya 1.8 milyon, Rusya 1.7 milyon, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu 1 milyon, İngiltere 0.78 milyon, ABD 0.114 milyon, Osmanlı İmparatorluğu ise 0.4 milyon insanını bu savaşta kaybetmiştir.

[277] Anique H. M. van Ginneken, Historical Dictionary of the Leauge of Nations, Lanham, Maryland, Scarecrow Press, 2006, pp. 4-6; Faruk Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, 4. bs., İstanbul, Filiz Kitabevi, Ekim 2005, s. 561-562. Bu konuda bir değerlendirme için ayrıca bkz. M. Vedat Gürbüz, “Bir İdeal, Bir Amerikan Başkanı ve Onun Başarısızlığı: Başkan Wilson ve Milletler Cemiyeti”, Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 29-30 (Mayıs-Kasım 2002), s. 87-99.

[278] Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, C. I-II, 11. bs., İstanbul, Alkım Yayınevi, t. y., s. 145-146.

[279] Misak’ın tam metni için bkz. Ginneken, Historical Dictionary of the Leauge of Nations, pp. 203-216. Misak’ın Türkçe metni için bkz. Milletler Cemiyeti Misakı, (Çevrimiçi) www.erdemdenk.com/mcmisaki.doc, 16 Ağustos 2009.

[280] Mehmet Hasgüler, Mehmet B. Uludağ, “Uluslararası Örgütler: Devlet-Merkezli Sistemde Çöküntü”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus-Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 407.

[281] Söz konusu devletler Fransa, İngiltere, İtalya ve Japonya’dır. 1926’da Almanya, 1934 yılında da Sovyetler Birliği, Konsey’in sürekli üyeleri arasına katılmışlardır.

[282] Oral Sander, Siyasi Tarih (1918-1994), 10. bs., Ankara, İmge Kitabevi, Nisan 2002, s. 35-36.

[283] Örgütün iki gruptan oluşan (Paris Barış Andlaşması’nı imzalayanlar grubu; Misak’a katılmaya davet edilenler grubu) 42 asli üyesi bulunmaktaydı ve merkezi Cenevre’deydi. Örgüte yeni üye kabulünün ortak paydasını “tam kendi kendini yönetme” (full self-government), Konsey’in önerisi ve Genel Kurul’un 2/3’nün kabulü oluşturuyordu. Milletler Cemiyeti’nin başlıca üç organı vardı: Genel Kurul, Konsey, Sekretarya. Her devletin tek oyunun bulunduğu Genel Kurul’da kararlar Misak’ta belirtilen istisnaların dışında hazır bulunan üyelerin oy birliği ile alınmaktaydı. Konsey’de sürekli ve geçici olmak üzere iki tür üyelik vardı. Konsey’de de kararların alınabilmesi için bazı istisnalar dışında oybirliği şartı vardı. Daha kolay toplanan ve nispeten daha kolay karar oluşturabilen yapısından dolayı siyasi sorunlar çoğunlukla Konsey’in önüne gelmiştir. Sekretarya ise, bir Genel Sekreter ve ilgili görevlilerden oluşmaktaydı ve örgütün devamlılığının temsilcisi durumundaydı. Ayrıca, Misak’ın 14. maddesi gereği 1922’de Lahey’de kurulan “Uluslararası Daimi Adalet Divanı”, Cemiyet’ten bağımsız bir mahkeme olarak 1940 yılına kadar görev yapmıştır.

[284] Morton A. Kaplan, Nicholas de B. Katzenbach, The Political Foundations of International Law, New York, John Wiley&Sons, 1961, p. 286.

[285] Hans J. Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. II,  Çev. Baskın Oran, Ünsal Oskay, Ankara, Sevinç Matbaası, 1970, s. 592.

[286] A. e., s. 559. 

[287] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. II, s. 592. Bu maddeye resmen ancak bir kez, 1920 yılında Şili’ye karşı Bolivya tarafından başvurulmuştur. Milletler Cemiyeti Genel Kurulu’nca atanan bir hukukçular komitesinin aleyhinde karar alması üzerine, Bolivya müracaatını geri almış ve 1929’a dek Genel Kurul’un herhangi bir eylemine katılmamıştır.

[288] Cemil Bilsel, Devletler Hukukuna Giriş, 2. bs., İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1940, s. 293-294.

[289] Milletler Cemiyeti döneminde savaşın kesin olarak yasaklanması, “Savaştan Vazgeçme Üzerine Genel Antlaşma” olarak da bilinen Kellogg-Briand Paktı’nın 1928 yılında imzalanmasıyla gerçekleşmiştir.  ABD Dışişleri Bakanı Frank B. Kellogg ile Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand’ın önderliğinde Ağustos 1928’de Paris’te imzalanan Pakt, savaşı ulusal politikanın bir aracı olarak yasaklamakta ve sorunların barışçıl yollarla çözülmesini taraflara yüklemekteydi. Başlangıçta dokuz devletin (ABD, İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya, Polonya, Belçika, Çekoslovakya) imza koyduğu Pakt’ın üye sayısı daha sonra 68’e kadar yükselmiştir. Pakt’ın en önemli zayıflıklarından bir tanesi, savaşı tanımlamamak ve sadece savaşı yasaklamakla yetinerek buna uymayan devletlere karşı ne gibi tedbirler alınacağını öngörmemesiydi. Bir diğer önemli zayıflığı ise, bazı devletlerin (İngiltere, Fransa, ABD gibi) Pakt’ı bazı rezervlerle kabul etmiş olmasıdır. Bu haliyle Pakt, dönemin uluslararası ilişkilerine herhangi bir önemli etkide bulunamasa da; Pakt’ın ihlalleri II. Dünya Savaşı’nın akabinde Nüremberg ve Tokyo savaş suçları mahkemelerinde dava konusu olarak kabul edilmiştir. Halen yürürlükte olan Pakt, Birleşmiş Milletler Antlaşması madde 2/4 ile birlikte uluslararası hukukta kuvvet kullanma yasağını düzenlemeye devam etmektedir.

[290] Söz konusu maddelerdeki taahhütler özü itibariyle şöyledir: “Madde 12) Cemiyetin bütün üyeleri, aralarındaki ilişkilerin kesilmesine varabilecek bir anlaşmazlık çıktığı taktirde, bunu hakemlik, uluslararası yargı ya da Konsey’in önüne getirecekler; ve üyeler, hakem ya da yargı kararından, ya da Konsey raporundan itibaren üç aylık bir süre geçmesinden önce hiçbir şekilde savaşa başvurmayacaklardı. Madde 13) Cemiyet üyelerinin aralarındaki anlaşmazlık hakemlik ya da uluslararası yargı yoluyla halledilebilecek nitelikteyse ve diplomatik yollardan tatmin edici bir şekilde çözülemiyorsa; Cemiyet üyeleri, meselenin bütün olarak hakemliğe ya da uluslararası yargı yoluna gitmesini kabul edeceklerdi. Bu yollarla verilecek hükümleri de uyacaklardı, buna uymayanlara karşı Konsey devreye girerek hükümlerin yürütülmesini sağlayacak önlemleri teklif edecekti. Madde 15) Cemiyet üyeleri, anlaşmazlığın hakemlik ya da 13. maddedeki uluslararası yargı yoluna havale edilmediği durumlarda, anlaşmazlığın Konsey’in önüne gelmesinde görüş birliği içindedirler. Konsey, anlaşmazlığı çözemediği taktirde, tavsiye ettiği çözümü çoğunluk oyuyla kabul ettiği bir rapor olarak yayınlayacaktır. Konsey’in raporu, anlaşmazlığa taraf olan devletlerin oyu hesaba katılmaksızın, oybirliği ile kabul edildiği taktirde, Cemiyet üyeleri raporun ihtiva ettiği kararlara uygun hareket eden hiçbir taraf devlete karşı savaşa girişmeyecekti.” Maddelerin ayrıntıları için bkz.  “Milletler Cemiyeti Misakı”, 12.-15. maddeler.

[291] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. II, s. 386-387. (5 no’lu dipnot)

[292] “Ortak güvenlik”, XX. yüzyıl uluslararası ilişkilerinin önemli bir yeniliğidir. Devletlerin güvenlik ikileminin en iyi, devletlerin kendi kendine yeterliliği ve güç dengesi ile değil; her devletin, başkalarının toprak bütünlüğü veya siyasi bağımsızlığını tehdit edenlere karşı girişilecek ortak eylemlere katılmayı kabul ettiği ortak sorumluluklar mekanizmasıyla aşılabileceği mantığına dayanmaktadır. Diğer bir deyişle, uluslararası hukukun kurallarının, belirli bir olayda zarar görmüş olsunlar veya olmasınlar, devletler topluluğunun bütün üyeleri tarafından uygulanmaya konulmasını öngörmektedir. Bu durumda kurallara aykırı hareket edecek olan bir devlet; daima, uluslararası hukukun korunması için otomatik olarak eyleme geçecek olan tüm devletlerin ortak cephesiyle karşılaşacağını göz önünde bulundurmak zorunda kalacaktır.

[293] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 565.

[294] Inis Claude, Power and International Relations, New York, Random House, 1962, p. 241-242.

[295] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. II, s. 389.

[296] Söz konusu kararların metni için bkz. Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. II, s. 390-391. (7 no’lu dipnot)

[297] Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. II, s. 390.

[298] Bununla birlikte, Milletler Cemiyeti’nin çatışma çözümü açısından tamamen başarısız olduğunu söylemek de mümkün değildir. Cemiyet, kısa tarihi boyunca teknik ve yasal sorunlardan silahlı çatışmalara kadar yaklaşık 60 siyasal çatışmayı ele almış ve bunların yarısından fazlasını barışçıl bir çözümle sonuçlandırmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır: İsveç ve Finlandiya arasında sorun teşkil eden 6500 küçük adacığın çözüme kavuşturulması (1921); Yugoslavya Krallığı ve Arnavutluk arasındaki sınır meselesinin çözümü (1921); Avusturya ve Macaristan’ın ödemekle yükümlü oldukları savaş tazminatının ödenmesi amacıyla Cemiyet’in öncülüğünde iki ülke için sağlanan borç (1922); Bulgaristan ve Yunanistan arasındaki sınır anlaşmazlığı (1925); Türkiye-Irak sınırının belirlenmesi (1926). Milletler Cemiyeti’ne ilişkin bir değerlendirme için bkz. Abdullah Kıran, “Milletler Cemiyeti ve Önlenemeyen Savaş”, GAU Journal of Society and Applied Science, Vol. 3, No: 6 (2008), s. 19-36.

[299] Ginneken, Historical Dictionary of the Leauge of Nations, p. xxxiii.

[300] Toplam maliyeti 2 trilyon doları bulan II. Dünya Savaşı’nda, 60 milyona yakın insan hayatını kaybetmiştir. Sovyetler Birliği 21 milyon insan kaybederken, Çin 13.5 milyon, Almanya 7 milyon, Polonya 5.8 milyon, Japonya 2 milyon, Yugoslavya 1.5 milyon, Yunanistan 0.5 milyon, Fransa 0.6 milyon, İtalya ve Macaristan 0.45’er milyon, İngiltere 0.35 milyon, ABD 0.3 milyon insan kaybetmiştir. Bunun dışında yaklaşık 6 milyon Yahudi ve 0.25 milyon Çingene, Naziler tarafından yürütülen soykırım politikasının kurbanı olmuşlardır.

[301] Savaş sonu düzenine ait ilkelerin belirlendiği sekiz maddeden oluşan bu bildiri, Wilson’un 1918’de ilan ettiği “Ondört Nokta”ya benzemektedir. Bkz. Sander, Siyasi Tarih (1918-1990), s. 147-148.

[302] Dumbarton Oaks Konferansı sonucunda ABD, SSCB, İngiltere ve Çin, “Dumbarton Oaks Önerileri” diye adlandırılan bir metin ortaya koymuşlardır. Kurulacak örgütün meclisinde nasıl oy verilebileceği konusu ise Yalta Konferansı’nda çözümlenmiş ve beş büyük devlete veto hakkı tanınmıştır. Bkz. S. Rıdvan Karluk, Uluslararası Ekonomik, Mali ve Siyasal Kuruluşlar, Ankara, Turhan Kitabevi Yayınları, 1998, s. 110.

[303] BM Andlaşması/Şartı, 19 bölüm ve bunların içindeki 111 maddeden oluşmaktadır. Ayrıca 70 maddelik “Uluslararası Adalet Divanı” Statüsü de BM Şartı’nın 92. maddesine göre, Şartın ayrılmaz bir parçası olarak tanımlanmıştır. Şartta, iki dünya savaşına atıfla başlayan uzunca bir dibaceden sonra I. Bölüm’de (md. 1-2) örgütün amaç ve ilkeleri; II. Bölüm’de (md. 3-6) örgüte üyelikle ilgili hükümler; III. Bölüm’de (md. 7-8) örgütün organlarının neler olduğu; IV. Bölüm’de (md. 9-22) Genel Kurul’un yapısı, görevleri, yetkileri, oylama sistemi ile ilgili hükümler; V. Bölüm’de (md. 23-32) Güvenlik Konseyi’nin yapısı, görev ve yetkileri, oylama sistemi ile ilgili hükümler; VI. Bölüm’de (md. 33-38) uyuşmazlıkların barış yoluyla çözülmesiyle ilgili hükümler; VII. Bölüm’de (md. 39-51) barışın tehdidi, bozulması ve saldırma fiili halinde yapılacak hareketlere ilişkin hükümler; VIII. Bölüm’de (md. 52-54) bölgesel anlaşmalara ilişkin hükümler; IX. Bölüm’de (md. 55-60) uluslararası ekonomik ve sosyal işbirliğine yönelik hükümler; X. Bölüm’de (md. 61-72) Ekonomik ve Sosyal Konsey’e ilişkin hükümler; XI. Bölüm’de (md. 73-74) muhtar olmayan ülkeler ile ilgili hükümler; XII. Bölüm’de (md. 75-85) uluslararası vesayet rejimi ile ilgili hükümler; XIII. Bölüm’de (md. 86-91) Vesayet Konseyi ile ilgili hükümler; XIV. Bölüm’de (md. 92-96) Uluslararası Adalet Divanı ile ilgili hükümler; XV. Bölüm’de (md. 97-101) Genel Sekreterlik ile ilgili hükümler; XVI. Bölüm’de (md. 102-105) uluslararası anlaşmalara ve örgüt çalışanlarına ilişkin hükümler; XVII. Bölüm’de (md. 106-107) güvenliğe ilişkin geçici hükümler; XVIII. Bölüm’de (md. 108-109) Şartın hükümlerinde nasıl değişiklik yapılabileceğini; XIX. Bölüm’de (md. 110-111) Şartın onanması ve yürürlüğe girmesi ile ilgili hükümler yer almaktadır.

[304] Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, s. 579-580.

[305] Bu derin idealizm duygusu BM Andlaşması’nın dibacesinde şöyle yansımıştır: “… bir insan yaşamı içinde iki kez tarifsiz acılar getiren savaş felaketinden gelecek kuşakları korumaya, temel insan haklarına, insan kişiliğinin onur ve değerine, erkeklerle kadınların ve büyük uluslarla küçük ulusların hak eşitliğine olan inancımızı yeniden ilan etmeye, adaletin korunması ve antlaşmalara, uluslararası hukukun diğer kaynaklarından doğan yükümlülüklere saygı gösterilmesi için gerekli koşulları oluşturmaya ve daha geniş bir özgürlük içinde daha iyi yaşama koşulları sağlamaya, toplumsal ilerlemeyi kolaylaştırmaya; bu amaçlara ulaşmak için hoşgörülü davranmaya ve iyi komşuluk ilişkileri içerisinde birbirimizle barışık yaşamaya, uluslararası barış ve güvenliği korumak için güçlerimizi birleştirmeye, müşterek yararlar dışında silahlı kuvvet kullanılmamasını sağlayacak ilkeleri kabul ederek, uygun yöntemleri benimsemeye, tüm hakların ekonomik ve sosyal bakımdan gelişimini kolaylaştırmak için uluslararası kurumlardan yararlanmaya istekli olarak bu amaçları gerçekleştirmek için çaba harcamaya karar verdik.” BM Andlaşması’nın İngilizce ve Türkçe metni için sırasıyla bkz. Charter of the United Nations, 26 June 1945, (Çevrimiçi) http://www.un.org/en/ documents/charter/, 16 Ağustos 2009; Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. II, s. 731-755.

[306] Deniz Ülke Arıboğan, “Uluslararası Barış ve Güvenliğin Sağlanmasında Bir Araç Olarak Birleşmiş Milletler ve Temel Sorunları”, Avrasya Dosyası (BM Özel Sayısı), C. 8, Sayı:1 (İlkbahar 2002), s. 129.

[307] A. Clark Arend, Robert J. Beck, International Law and the Use of Force: Beyond the UN Charter Paradigm, London&New York, Routledge, 1993, p. 29.

[308] Uygulanan uluslararası hukukta kuvvet kullanılmasının yasaklanmasının ilk kabulü 16 Ekim 1925 tarihinde Almanya, İngiltere, İtalya, Fransa ve Belçika arasında imzalanan Ren Misakı ile gerçekleşmiştir. Bkz. Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 509.

[309] Söz konusu amaçlar 1. maddede şöyle düzenlenmiştir: “BM’nin amaçları şunlardır: 1) Milletlerarası barış ve güvenliği muhafaza etmek ve bu maksatla: Barışın uğrayacağı tehditleri önlemek ve uzlaştırmak ve her türlü saldırma fiilini veya barışın başka suretle bozulması halini ortadan kaldırmak üzere, müessir müşterek tedbirleri almak; barışın bozulmasını intaç edebilecek milletlerarası mahiyette uyuşmazlıkların veya durumların düzeltilmesini veya çözülmesini, adalet ve devletler hukuku prensiplerine uygun olarak barış yollarıyla gerçekleştirmek; 2) Milletlerarasında, milletlerin hak ve eşitliği prensibine ve kendi geleceklerini kendilerinin tayin hakkına saygı üzerine kurulmuş dostane münasebetleri geliştirmek ve dünya barışının sağlamlaştırılması için elverişli her türlü diğer tedbirleri almak; 3) Ekonomik, sosyal, fikri ve insani mahiyetteki milletlerarası davaları çözerek ırk, cins, dil veya din farkı gözetmeksizin herkesin insan haklarına ve temel hürriyetlerine karşı saygıyı geliştirerek ve teşvik ederek, milletlerarası işbirliğini geliştirmek; 4) Milletlerin bu müşterek amaçlara doğru sarf ettikleri gayretlerin ahenkleştiği bir merkez olmak.”

[310] Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, p. 104. “Jus cogens” (emredici/buyruk kural), uluslararası toplumun temel ve vazgeçilmez nitelikli genel yararının korunmasını amaçlayan, bir bütün olarak devletlerin ve uluslararası toplumun kendisinden hiçbir surette sapmaya müsait olmayan ve ancak aynı nitelikte olan daha sonraki bir uluslararası genel hukuk normu ile değiştirilebilecek olan bir norm olarak kabul ettiği ve tanıdığı bir hukuksal normdur. Daha geniş bilgi için bkz. Erdem Denk, “Uluslararası Antlaşmalar Hukukunda Jus Cogens Kurallar”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 56, Sayı: 2 (2001), s. 43-70.

[311] Charter of the United Nations, Article 2/4.

[312] Allen S. Weiner, “The Use of Force and Contemporary Security Threats: Old Medicine for New Ills?”, Standford Law Review, Vol: 59, No: 415 (2006), p. 421.

[313] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 509-510.

[314] BM Andlaşması’nın 2/6. maddesi şöyledir: “Teşkilat, BM üyesi olmayan devletlerin, milletlerarası barış ve güvenliğin muhafazasının icabettirdiği ölçüde, işbu esaslara uygun olarak hareket etmesini sağlar.”

[315] Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, pp. 90-91; M. R. Belik, Devletlerin Harp Selahiyetinin Tahdidi ve Milletlerarası İhtilafların Sulh Yolu ile Halli Usulleri, C. I, İstanbul, 1956, s. 45.

[316] Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, s. 160-192.

[317] Yücel Acer, Uluslararası Hukukta Saldırı Suçu, Ankara, Roma Yayınları, s. 56.

[318] Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, s. 61-62.

[319] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 511.

[320] Case Concerning The Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nicaragua v. USA), Merits, International Court of Justice, Report of Judgements, Advisory Opinions and Orders, 27 June 1986, parag. 195, p. 93. Nikaragua’da, Sandinista gerillaların öncülüğünde 1979 yılında gerçekleştirilen bir halk devrimiyle, ABD yanlısı diktatör Samoza devrilmiştir. Bu iktidar değişikliğiyle birlikte, 1980-1986 yılları arasında “Sandinist” Nikaragua hükümeti, El Salvador’daki iç savaşta asileri desteklemek için bu ülkeye müdahale etmiştir. Hem bu nedenden dolayı hem de iktidar değişiminden dolayı ABD, kendisine karşı düşmanlık duyguları beslediğine inandığı “Sandinist” Nikaragua hükümetini zayıflatmak için, Honduras’la birlikte, özellikle 1983 yılından sonra, karşı devrimci grupları (Kontra gerillaları) örgütleyip destekleyerek,  bu grupların Nikaragua’da bir dizi sabotaj, bombalama ve saldırı eylemleri gerçekleştirmelerini sağlamıştır. Bu gelişmelerin üzerine Nikaragua, sorunu BM Güvenlik Konseyi’nin ve Genel Kurul’un önüne getirmiştir. Konsey’den, ABD’nin söz konusu eylemlerini kınayan bir kararı ABD’nin vetosu nedeniyle çıkartamayan Nikaragua, sorunla ilgili olarak 9 Nisan 1984’te UAD’a başvurmuştur. UAD, davayı 27 Haziran 1986’da karara bağlamıştır. Davayla ilgili bütün resmi belgelere (başvuru, yazılı ve sözlü tutanaklar, yargılama ve kararlar, vb.) şu linkten ulaşılabilmektedir: (Çevrimiçi) http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=3&code=nus&case= 70&k=66, 16 Ağustos 2009.

[321] Charter of the United Nations, Article 34.

[322] Charter of the United Nations, Article 39.

[323] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 511.

[324] Hüseyin Pazarcı, Uluslararası Hukuk Dersleri, IV. Kitap, Ankara, Turhan Kitabevi, 2000, s. 115.

[325] Bu konuda ayrıca bkz. Romana Sadurska, “Threats of Force”, The American Journal of International Law, Vol. 82, No: 2 (April 1988), pp. 239-268.

[326] Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, s. 59-60.

[327] Bkz. Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, Advisory Opinion, Summaries of Judgement, Advisory Opinions and Orders of the International Court of Justice, 8 July 1996, pp. 94-104. UAD’ın bu danışma görüşüyle ilgili bütün resmi belgeler için bkz. (Çevrimiçi) http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&code=unan &case=95&k=e1, 16 Ağustos 2009.

[328] Charter of the United Nations, Article 51.

[329] A. Hamdi Topal, Uluslararası Terörizm ve Terörist Eylemlere Karşı Kuvvet Kullanımı, İstanbul, Beta Yayınları, 2005, s. 94.

[330] Berdal Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, Ankara, Siyasal Kitabevi, 1999, s. 17.

[331] Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, s. 93.

[332] Bildirinin tam metni için bkz. Declaration on Principles of International Law Concerning Friendly Relations and Co-operation among States in Accordance with the Charter of the United Nations, 2625 (XXV), Resolutions Adopted on the Reports of the Sixth Committee, 24 October 1970, pp. 121-124, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/348/90/IMG/NR034890.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

[333] Resolution on the ‘Defenition of Aggression’, 3314 (XXIX), Resolutions Adopted on the Reports of the Sixth Committee, 14 December 1974, pp. 142-144, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/739/16/IMG/NR0739 16.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

[334] Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, s. 46.

[335] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 18-19.

[336] İbrahim Kaya, Terörle Mücadele ve Uluslararası Hukuk, Ankara, USAK Yayınları, 2005, s. 175.

[337] Pazarcı, Uluslararası Hukuk Dersleri, C. IV, s. 114.

[338] Case Concerning The Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nicaragua v. USA), parag. 195, p. 93.

[339] Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, s. 38.

[340] Sevin Toluner, “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Benzeri Faaliyetler Davası’ndaki Yargı ve Meşru Müdafaa Hakkı”, Milletlerarası Hukuk Açısından Türkiye’nin Bazı Dış Politika Sorunları, İstanbul, Beta Yayınları, 2000, s. 362.

[341] Pazarcı, Uluslararası Hukuk Dersleri, s. 118. Dolaylı saldırganlık olarak da adlandırılan bu tür eylemlerde bulunan devletler, hedef devletin siyasi, ekonomik ve askeri yapısını etkilemek amacıyla bir dizi gizli faaliyetler içerisine girerler. Söz konusu faaliyetler (Siyasi grupların, isyancıların, terörist grupların desteklenmesi; para, silah, eğitim ve lojistik yardımda bulunulması, hükümet yetkililerine suikast düzenlenmesi, askeri ve sivil hedeflere saldırı düzenlemesi vb.) oldukça geniş bir çerçeveye yayılmaktadır ve çoğu zaman bunların “silahlı saldırı” boyutuna ulaşıp ulaşmadığı tartışma yaratmaktadır. Örneğin, Yoram Dinstein, Divan’ın “ölçü ve etki” parametresi çerçevesinde “silahlı saldırı” ile sınır olayları arasında ayrım yapmış olmasını eleştirerek, “silahlı saldırı”nın kapsamından küçük ölçekli “silahlı saldırı”ları çıkartmanın gerekli olmadığını savunmaktadır. Yazara göre, BM Andlaşması’nın 51. maddesi, hiçbir şekilde kendisini büyük, doğrudan ya da önemli “silahlı saldırı”larla sınırlandırmadığını ileri sürmekte ve küçük çaplı bir sınır olayının bile silahlı saldırı teşkil edebileceğini iddia etmektedir. Bkz. Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, p. 182.

[342] Case Concerning The Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nicaragua v. USA), parag. 195, p. 93.

[343] Toluner, “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Benzeri Faaliyetler Davası’ndaki Yargı ve Meşru Müdafaa Hakkı”, s. 364, 385-386.

[344] Oscar Schachter, “The Lawful Use of Force by a State Against Terrorist in Another Country, Terrorism and Political Violence: Limits and Possibilities of Legal Control, Ed. by.Henry H. Han, New York, Oceana Publications,Inc., 1993, pp. 249-250.

[345] J. Norton Moore,“The Nicaragua Case and the Deterioration of World Order”, The American Journal of International Law, Vol. 81, No: 1 (January 1987), pp. 152-154.  

[346] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 531.

[347] Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, s. 102.

[348] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 531.

[349] Deklarasyonun metni için bkz. Decleration on the Inadmissibility of Intervention in the Domestic Affairs of States and the Protection of their Independence and Sovereignty, 2131 (XX) 21 December 1965, General Assembly-Twentieth Session, (Çevrimi- çi)http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/2131(XX)&referer= http://untreaty.un.org/cod/avl/ha/ga_2131-xx/ga_2131-xx.html&Lang=E, 16 Ağus- tos 2009.

[350] Allen Buchanan, “Reforming the International Law of Humanitarian Intervention”, Humanitarian Intervention: Ethical, Legal, and Political Dilemmas, Ed. by. J. L. Holzgrefe, Robert O. Keohane, New York, Cambridge University Press, 2003, p. 130.

[351] Segah Tekin, “İnsani Müdahale Kavramı ve Libya’nın Geleceği”, SDE Analiz, Ankara, Stratejik Düşünce Enstitüsü, Nisan 2011, s. 7.

[352] Tekin, “İnsani Müdahale Kavramı ve Libya’nın Geleceği”, s. 9.

[353] A. e., s. 12.

[354] Charter of the United Nations, Article 53/1.

[355] Charter of the United Nations, Article 107.

[356] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 517. BM Andlaşması’nın 107. maddesi “Güvenliğe İlişkin Geçici Hükümler” başlığı çerçevesinde düzenlendiği için, bu madde II. Dünya Savaşı sona erene kadar hukuken ve fiilen geçerlilik arz etmiştir. Dolayısıyla, maddenin II. Dünya Savaşı sonrasında tatbik imkânı ortadan kalkmıştır.

[357] Charter of the United Nations, Article(s) 42., 43., 106.

[358] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 517-518.

[359] A. e., s. 435.

[360] Belik, Devletlerin Harp Selahiyetinin Tahdidi ve Milletlerarası İhtilafların Sulh Yolu ile Halli Usulleri, C. I, s. 57.

[361] Tartışmalı olmakla birlikte UAD’ın kararlarına uyulmasını sağlamak amacıyla BM Andlaşması’nın 94. maddesi çerçevesinde, BM organlarının kararları uyarınca kuvvet kullanılması da BM Andlaşması’nın hukuka uygun kuvvet kullanılması olarak değerlendirdiği bir durumu oluşturmaktadır.

[362] Madde 24/1: “Teşkilatın çabuk ve etkili hareketini sağlamak için, üyeler, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasının başlıca sorumluluğunu Güvenlik Konseyi’ne verirler ve Güvenlik Konseyi’nin, bu sorumluluğun kendisine yüklediği görevleri yerine getirirken, kendi adlarına hareket ettiğini kabul ederler.” Bkz. Charter of the United Nations, Article 24/1

[363] Weiner, “The Use of Force and Contemporary Security Threats: Old Medicine for New Ills?”, p. 423-424.

[364] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 192. Güvenlik Konseyi ayrıca, Genel Kurul ile birlikte Genel Sekreter’in seçimi konusunda (97. madde) ve UAD’ın yargıçlarının seçimi konusunda da (93/2. madde) yetkilidir.

[365] Orhan Nalcıoğlu, Birleşmiş Milletler Barışı Koruma Harekâtının Hukuksal Esasları, Ankara, Genelkurmay Basımevi, 1997, s. 6.

[366] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 437.

[367] Bu konu, çalışmanın “BM Andlaşması Çerçevesinde Kuvvet Kullanma Yasağı” başlığını taşıyan kısmında tartışılmıştır.

[368] Enver Bozkurt, M. Akif Kütükçü, Yasin Poyraz, Devletler Hukuku, 3. bs., Ankara, Nobel Yayın Dağıtım, 2003, s. 294.

[369] Bozkurt, Kütükçü, Poyraz, Devletler Hukuku, s. 295.

[370] Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, s. 142. Güney Kore’nin Kuzey Kore tarafından işgali (1950) karşısında, Güvenlik Konseyi’nin karar alabilmesini sağlayan olay, SSCB’nin, Milliyetçi Çin yönetiminin Güvenlik Konseyi’nde Çin’in resmi temsilcisi olarak kabul edilmesini protesto etmek amacıyla oturumlara katılmaması sonucunda mümkün olabilmiştir.

[371] Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, s. 92.

[372] Mehmet Gönlübol, Milletlerarası Siyasi Teşkilatlanmalar, Ankara, Sevinç Matbaası, 1975, s. 349-350.

[373] BM Güvenlik Konseyi’nin yapısı ve işlevselliği hemen her dönem tartışma ve eleştiri konusu olmuştur. Bu konuda bkz. Mats Berdal, “The UN Security Council: Ineffective but Indispensable”, Survival, Vol. 45, No: 2 (Summer 2003), pp. 7-30; Robert E. Riggs, “The United States and Diffusion of Power in the security Council”, International Studies Quarterly, Vol. 22, No: 4 (December 1978), pp. 513-544

[374] Arend ve Beck, International Law and the Use of Force: Beyond the UN Charter Paradigm, p. 59.

[375] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 438.

[376] Kararın metni için bkz. Resolution of Uniting for Peace, 377 (V), Resolution Adopted on Reports of the First Committee, 3 November 1950, (Çevrimiçi) http://daccess -dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/059/75/IMG/NR005975.pdf?OpenEle

ment,16 Ağustos 2009.

[377] Bu yöndeki tarihsel bir değerlendirme için bkz. Jean Krasno, Mitushi Das, “The Uniting for Peace Resolution and Other Ways of Circumventing the Authority of Security Council”, The UN Security Council and the Politics of International Authority, Ed. by. Bruce Cronin, Ian Hurd, London, Routledge Taylor&Francis Group, 2008, pp. 173-195.

[378] Arend ve Beck, International Law and the Use of Force: Beyond the UN Charter Paradigm, pp. 59-60; Bozkurt, Kütükçü, Poyraz, Devletler Hukuku, s. 310.

[379] Bu konuda daha geniş bilgi için bkz. Bozkurt, Birleşmiş Milletler Sisteminde Kuvvet Kullanımı, s. 81-86; Sadi Çaycı, “Barışgücü Harekâtının Hukuksal Esasları”, Silahlı Kuvvetler Dergisi, Sayı: 335 (1993), s. 103-112. BM Güvenlik Konseyi’nin 1950-2007 yılları arasında gerçekleştirmiş olduğu (sona eren ya da devam eden) “Barış Gücü” operasyonlarıyla ilgili açıklamalı bir tablo için bkz. “Appendix: UN Security Council-Authorised Military Operations, 1950-2007”, Adelphi Series, Vol. 47, No: 395 (July 2008), pp. 79-85.

[380] Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, s. 43.

[381] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 1.

[382] Bozkurt, Kütükçü, Poyraz, Devletler Hukuku, s. 313.

[383] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 1.

[384] Mesut Köroğlu, “Uluslararası Sistemde Meşru Müdafaa Hakkı ve Sınırları”, Kara Harp Okulu Bilim Dergisi, C. 12, Sayı 2 (2002), s. 64-65.

[385] Söz konusu klasik yazarlar Alberico Gentili, Francisci de Victoria, Balthazar Ayala, Suarez Wolff ve Emerich de Vattel’dir. Daha geniş bilgi için bkz. A. Stanimir Alexandrov, Self-Defense Against the Use of Force in International Law, The Hague, Kluwer Law International Pub., 1996, pp. 1-29.

[386] Oscar Schachter, “Self-Defence and the Rule of Law”, The American Journal of International Law, Vol. 83, No: 2 (April 1989), p. 260.

[387] Graham Evans, Jeffrey Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Çev. H. Ahsen Utku, İstanbul, Gökkubbe Yayınları, 2007, s. 262, 406.

[388] A. e., s. 406.

[389] Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, pp. 175-176.

[390] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 512.

[391] Belik, Devletlerin Harp Selahiyetinin Tahdidi ve Milletlerarası İhtilafların Sulh Yolu ile Halli Usulleri, s. 4.

[392] Schachter, “Self-Defence and the Rule of Law”, p. 260.

[393] Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, s. 27.

[394] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 2.

[395] Schachter, “Self-Defence and the Rule of Law”, p. 261.

[396] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 4.

[397] A. e., s. 13.

[398] Case Concerning The Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nicaragua v. USA), parag. 176, p. 84.

[399] Charter of the United Nations, Article 51.

[400] Katie Peters, “International Law and Use of Force”, Queensland University of Technology Law and Justice Journal, Vol. 4, No: 2 (2004), p. 2, (Çevrimiçi)  http://www.law.qut.edu.au/ljj/editions/v4n2/pdf/Peters.pdf, 16 Ağustos 2009.

[401] BM Andlaşması’nın 51. maddesi bir “silahlı saldırı” durumunda “kollektif meşru müdafaa”ya da izin verdiği için, bir takım devletler bu amaçla biraraya gelerek savunma örgütleri kurmuşlardır. Nitekim, NATO (Kuzey Atlantik Andlaşması Örgütü) Andlaşması’nın 5. maddesi BM Andlaşması’nın 51. maddesine atıf yaparak, böyle bir “meşru müdafaa”nın kullanılabileceğine ilişkin ayrıntıları içermektedir. Söz konusu Andlaşma’nın 5. maddesi şöyledir: “Taraflar, Kuzey Amerika’da veya Avrupa’da içlerinden bir veya daha çoğuna yöneltilecek silahlı bir saldırının hepsine yöneltilmiş bir saldırı olarak değerlendirileceği ve eğer böyle bir saldırı olursa BM Andlaşması’nın 51. maddesinde tanınan bireysel ya da toplu öz savunma hakkını kullanarak, Kuzey Atlantik bölgesinde güvenliği sağlamak ve korumak için bireysel olarak ve diğerleri ile birlikte, silahlı kuvvet kullanımı da dahil olmak üzere gerekli görülen eylemlerde bulunarak saldırıya uğrayan taraf ya da taraflara yardımcı olacakları konusunda anlaşmışlardır. Böylesi herhangi bir saldırı ve bunun sonucu olarak alınan bütün önlemler derhal Güvenlik Konseyi’ne bildirilecektir. Güvenlik Konseyi, uluslararası barış ve güvenliği sağlamak ve korumak için gerekli önlemleri aldığı zaman, bu önlemlere son verilecektir.” Bkz. The North Atlantic Treaty, Washington D. C., 4 April 1949, (Çevrimiçi) http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_17120.htm, 16 Ağustos 2009.

[402] Enver Bozkurt, Birleşmiş Milletler Sisteminde Kuvvet Kullanımı, Ankara, Nobel Yayın Dağıtım, 2003, s. 64.

[403] Michael J. Glennon, “The Fog of Law: Self-Defense, Inherence, and Incoherence in Article 51 of the United Nations Charter”, Harvard Journal of Law and Public Policy, Vol. 25, No: 2 (Spring 2002), s. 553.

[404] Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, p. 214.

[405] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 35.

[406] Bu konuda bkz. Albrecht Randelzhofer, “Article 51”, The Charter of the United Nations: A Commentary, Ed. by. Bruno Simma, Oxford, Oxford University Press, 1994, pp. 661-678.

[407] İbrahim Kaya, Terörle Mücadele ve Uluslararası Hukuk, Ankara, USAK Yayınları, 2005, s. 173.

[408] Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, s. 143.

[409] A. e., s. 143-144.

[410] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 36.

[411] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 36. SSCB ve Hindistan gibi devletler, İsrail saldırısı sonucu topraklarının büyük bir kısmını kaybeden Arap devletlerinin “meşru müdafaa” haklarının ancak kaybettikleri toprakları yeniden ele geçirdikleri zaman sona ereceğini ifade etmişlerdir.

[412] Erol Alpar, “Savaş Hukuku (Genel Olarak)”, Silahlı Kuvvetler Dergisi, Yıl: 109, Sayı: 325 (1990), s. 112; Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 17; Toluner, “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Benzeri Faaliyetler Davası’ndaki Yargı ve Meşru Müdafaa Hakkı”, s. 362-363.

[413] Kaya, Terörle Mücadele ve Uluslararası Hukuk, s. 172.

[414] Belatchew Asrat, Prohibition of Force Under the UN Charter: A Study of Artice 2(4), Uppsala, Iustus Förlag, 1991, p. 208’den aktaran Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 23-24.

[415] Case Concerning The Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nicaragua v. USA), parag. 176, p. 84.

[416] Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, p. 178.

[417] Malcolm N. Shaw, International Law, 6th ed., Cambridge, Cambridge University Press, 2008, p. 1132.

[418] “Önalıcı meşru müdafaa” ve/veya “Önleyici meşru müdafaa” kavramları çerçevesinde tartışılan bu durum çalışmada ayrıca incelenecektir.

[419] Kaya, Terörle Mücadele ve Uluslararası Hukuk, s. 177-178.

[420] Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, p. 190.

[421] Kaya, Terörle Mücadele ve Uluslararası Hukuk, s. 178.

[422] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 5.

[423] A. e., s. 5-6.

[424] Anthony Clark Arend, Robert J. Beck, International Law and the Use of Force: Beyond the UN Charter Paradigm, pp. 177-202.

[425] “Preventive self-defence” ve “Pre-emptive self-defence” kavramları arasındaki fark çalışmanın “Önalıcı ve Önleyici Meşru Müdafaa Olguları ve Uluslararası Hukuk” başlığı altında incelenecektir.

[426] Antonio Tanca, Foreign Armed Intervention in International Conflict, Dordrecht, Martinus Nijhoff Publishers, 1993, p. 55.’den aktaran Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 6; Weiner, “The Use of Force and Contemporary Security Threats: Old Medicine for New Ills?”, p. 423.

[427] Glennon, “The Fog of Law: Self-Defense, Inherence and Incoherence in Article 51 of the United Nations Charter”, pp. 546-547.

[428] A. e., pp. 540-541.

[429] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 24.

[430] Abraham D. Sofaer, “On the Necessity of Pre-emption”, European Journal of International Law, Vol. 14, No: 2 (2003), pp. 214-220; Anthony Clark Arend, “International Law and the Pre-emptive Use of Military Force”, The Washington Quarterly, Vol. 26, No: 2 (2003), p. 91; Myra Williamson, Terrorism, War and International Law: The Legality of the Use of Force Against Afghanistan in 2001, England, Ashgate Publishing Limited, 2009, pp. 88-89; Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, p. 248; Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, s. 50.

[431] Aslan Gündüz, Milletlerarası Hukuk: Temel Belgeler, Örnek Kararlar, 5. bs., İstanbul, Beta Yayınları, 2009, s. 58.

[432] D. J. Harris, Cases and Materials on International Law, London, Sweet& Maxwell, 1983, p. 656’dan aktaran Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 25.

[433] Peters, “International Law and Use of Force”, p. 3.

[434] Case Concerning The Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nicaragua v. USA), parag. 292, pp. 135-140.

[435] Arend, “International Law and the Pre-emptive Use of Military Force”, p. 91.

[436] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 26.

[437] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 27. Nitekim, UAD, 1949 yılında İngiltere ve Arnavutluk arasındaki “Korfu Kanalı Davası”nda (Corfu Channel Case), kendilerine ateş açılması halinde açık denizde seyir eden gemilerin derhal karşılık verebileceğini teyit etmiştir. Davayla ilgili tüm belgeler için bkz. Corfu Channel Case (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland v. Albania), Merits, Judgement, International Court of Justice Reports, 1949, (Çevrimiçi) http://www.icj-cij.org /docket/index.php?p1=3&p2=3&code=cc&case=1&k=cd, 16 Ağustos 2009.

[438] Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, p. 210.

[439] Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, s. 52.

[440] Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, s. 136-137. Bir saldırı sonucu toprakları işgal edilen ancak makul bir süre içerisinde “meşru müdafaa” hakkına başvurmayan bir devlet örneğini ele alan Sertaç Başeren; aradan geçen zamanın devletin topraklarının işgalindeki hukuka aykırılığı ortadan kaldırmadığını, aksine, bu makul süre aşıldıktan sonra kullanılacak karşı kuvvetin “silahlı saldırı”yı önlemek amacından saparak, devam eden hukuka aykırılığı ortadan kaldırmaya yöneldiğine dikkat çekmektedir. Bu bağlamda Başeren’e göre, 1967 yılında toprakları hukuka aykırı olarak işgal edilen Mısır ve Suriye’nin, 6 Ekim 1973’de Yom Kippur Savaşı ile işgal altındaki topraklarını kurtarmak için gerçekleştirdikleri kuvvet kullanmaları “meşru müdafaa” olarak değil, “zararla karşılık” eylemi olarak değerlendirilmelidir. Yazara göre, 1967 yılında İsrail’in başlattığı saldırı sonucu mağdur olan Arap devletlerinin “meşru müdafaa” hakkı doğmuştur. Ancak, aradan geçen süre zarfında “silahlı saldırı” ile “meşru müdafaa” hakkının kullanımı arasındaki zaman bağlantısı kopmuştur. Dolayısıyla, 1967’den beri devam eden durum Arap devletlerinin uğradıkları “silahlı saldırı” değil, “silahlı saldırı”nın doğurduğu hukuka aykırı sonuç yani topraklarının işgalidir. Aradaki zaman bağlantısının kopması, 1973’teki Yom Kippur Savaşı’nda Arap devletlerini hukuk dışına iterek, eylemlerinin “zararla karşılık”  niteliği kazanmasına yol açmaktadır.

[441] Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, pp. 242-243.

[442] Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, s. 135; Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, s. 52.

[443] Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, p. 210.

[444] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 29.

[445] Başeren, Uluslararası Hukukta Devletlerin Münferiden Kuvvet Kullanmalarının Sınırları, s. 137.

[446] J. Gail Gardam, “Proportionality and Force in International Law”, The American Journal of International Law, Vol. 87, No: 3 (July 1993), p. 391.

[447] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 29.

[448] Bozkurt, Birleşmiş Milletler Sisteminde Kuvvet Kullanımı, s. 61. 1977 yılında, 1949 tarihli Cenevre Sözleşmeleri’ne ekli I No’lu Protokol’ün kabulüyle birlikte, “orantılılık” ilkesi silahlı çatışmalar hukukunun önemli bir kuralı haline gelmiştir.

[449] Case Concerning The Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nicaragua v. USA), parags. 176, 195, p. 84, 93.

[450] Topal, Uluslararası Terörizm ve Terörist Eylemlere Karşı Kuvvet Kullanımı, s. 153.

[451] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 29.

[452] Bozkurt, Birleşmiş Milletler Sisteminde Kuvvet Kullanımı, s. 61.

[453] Gardam, “Proportionality and Force in International Law”, pp. 391-393.

[454] Antonio Cassese, International Law in a Divided World, Oxford, Clarendon Press, 1986, p. 230’dan aktaran Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 30.

[455] Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 30.

[456] Emre Öktem, “Uluslararası Hukukta Terörizm: Tanım Sorunu ve Milli Bağımsızlık Hareketleri”, İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 3, Sayı: 5 (Nisan 2004), s. 133-134.

[457] Ginneken, Historical Dictionary of the Leauge of Nations, pp. 68, 103. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun I. Dünya Savaşı’yla birlikte son bulmasıyla birlikte Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı (1931’den itibaren adı Yugoslavya) kurulmuştur. Ancak, Hırvatlar bu yeni krallık içinde tam bir özerklik istemekteydiler. Ayrılıkçı Hırvat grupları da İtalya ve Macaristan’dan destek almaktaydılar. Yugoslavya’nın, Ekim 1934 suikastinde Macaristan’da üslenen ayrılıkçı Hırvatları sorumlu tutması sonucunda Macaristan-Yugoslavya krizi yaşanmıştır.

[458] Söz konusu sözleşmelerden en önemlileri şunlardır: Uçaklarda İşlenen Suçlar ve Diğer Bazı Eylemlere İlişkin Sözleşme (1963), Uçakların Kanun Dışı Yollarla Ele Geçirilmesinin Önlenmesi Hakkında Sözleşme (1970), Sivil Havacılığın Güvenliğine Karşı Kanun Dışı Eylemlerin Önlenmesine İlişkin Sözleşme (1971), Kişilere Karşı Suç Formunu Alan Terörizm Eylemleri ve Uluslararası Alanda Önem Arz eden İlgili Zorbalıkların Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi (1971), Diplomasi Ajanları da Dahil Olmak Üzere Uluslararası Korunmaya Sahip Kişilere Karşı İşlenen Suçların Önlenmesi ve Cezalandırılmasına Dair Sözleşme (1977), Rehine Alımına Karşı Uluslararası Sözleşme (1979), Nükleer Maddelerin Korunmasına Dair Sözleşme (1980), Terörizmin Önlenmesine Dair Bölgesel Kalkınma İçin Güney Asya Birliği Sözleşmesi (1987), Deniz Seferleri Güvenliğine Karşı Hukuk Dışı Eylemlerin Önlenmesi Sözleşmesi (1988), Kıta Sahanlığı Üzerinde Kurulu Sabit Platformların Güvenliğine Karşı Hukuk Dışı Eylemlerin Önlenmesi Protokolü (1988), Uluslararası Sivil Havacılık Hizmeti Veren Havalimanlarında Hukuk Dışı Şiddet Eylemlerinin Önlenmesi Protokolü (1988), Terörist Bombalamaların Önlenmesine Dair Uluslararası Sözleşme (1997), Terörizmin Önlenmesine Dair Arap Devletleri Birliği Sözleşmesi (1998), Uluslararası Terörizmle Mücadeleye Dair İslam Konferansı Örgütü Sözleşmesi (1999), Terörizmin Önlenmesi ve Terörizmle Mücadeleye Dair Afrika Birliği Örgütü Sözleşmesi (1999), Terörizmin Finanse Edilmesinin Önlenmesine dair Uluslararası Sözleşme (1999). Daha geniş bilgi için bkz. Ertan Beşe, Terörizm, Avrupa Birliği ve İnsan Hakları, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2002.

[459] Bu konuda bir değerlendirme için bkz. Devrim Aydın, “Terör Eylemlerinin Siyasal Suç Açısından Değerlendirilmesi”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 2, No: 7 (2006), s. 1-20.

[460] Gündüz, Milletlerarası Hukuk: Temel Belgeler, Örnek Kararlar, s. 55-56. Bu hususlarla ilgili daha geniş bilgi için ayrıca bkz. Beşe, Terörizm, Avrupa Birliği ve İnsan Hakları, s. 30-36, 42-68.

[461] Bu konuda bkz. Niaz A. Shah, “Self-defence, Anticipatory Self-defence and Pre-emption: International Law’s Response to Terrorism”, Journal of Conflict& Security Law, Vol. 12, No:1 (2007), pp. 95-126; Daniel G. Partan, Francis A. Boyle, “Military Response to Terrorism”, The American Society of International Law, Proceedings of the Annual Meeting, Vol. 81 (April 8-11 1987), pp. 287-297.

[462] Bkz. Abraham D. Sofaer, “Terrorism, the Law, and the National Defense”, Military Law Review, Vol. 126 (1989), pp. 89-123.

[463] Bkz. Alberto R. Coll, “The Legal Moral Adequacy of Military Responses to Terrorism”, The American Society of International Law, Proceedings of the Annual Meeting, Vol. 81 (April 8-11 1987), pp. 297-307.

[464] Bkz. Oscar Schachter, “The Extraterritorial Use of Force Againts Terrorist Bases”, Houston Journal of International Law, Vol. 11, No: 2 (1989), pp. 309-330;  Oscar Schachter, “The Lawful Use of Force by a State Againts Terrorist in Another Country”, Terrorism&Political Violence: Limits&Possibilities of Legal Control, Ed. by. Henry H. Han, New York, Oceana Publications Inc., 1993, pp. 243-266.

[465] Bu konuda bkz. Carsten Stahn, “International Law at Crossroads? The Impact of September 11”, Max Planck Institut für ausländisches öffentliches Recht und Völkerrecht, 2002, pp. 183-255,  (Çevrimiçi) http://www.zaoerv.de/62_2002/62_ 2002_1_a_183_256.pdf, 16 Ağustos 2009; Marry Ellen O’Connell, “Evidence of Terror”, Journal of Conflict and Security Law, Vol. 7, No: 1 (2002), pp. 19-36.

[466] Carsten Stahn, “International Law Under Fire: Terrorist Acts as ‘Armed Attack’: The Right to Self-Defense, Article 51 (1/2) of the UN Charter, and International Terrorism”, Fletcher Forum for World Affairs, Vol. 27, No: 2 (2003), pp. 35-51.

[467] Bu konuda bkz. Greg Travalio, John Altenburg, “State Responsibility for Sponsorship of Terrorist and Insurgent Groups: Terrorsim, State Responsibility, and the Use of Military Force”, The Chicago Journal of International Law, Vol. 4, No: 1 (Spring 2003), pp. 97-119.

[468] Case Concerning The Military and Paramilitary Activities in and Against Nicaragua (Nicaragua v. USA), parag. 249, p. 117.

[469] Esasen Uluslararası Deniz Hukukunun bir kavramı olarak 19. yüzyıldan itibaren gündeme gelen “Sıcak takip hakkı/Kesintisiz izleme hakkı”, uluslararası örf ve adet hukukunun bir parçasıdır ve genellikle “meşru müdafaa” hakkının hukuksal kategorilerinden bağımsız bir hak olarak kabul edilmektedir. Bu hakkın kullanılmasına ilişkin koşullar ve kullanılması sırasında izlenecek usuller 1958 tarihli “Açık Deniz Sözleşmesi”nin 23. maddesinde ve 1982 tarihli “BM Deniz Hukuku Sözleşmesi”nin 111. maddesinde düzenlenmiştir. Genel anlamda, “Sıcak takip hakkı/Kesintisiz izleme hakkı” gereğince, bir devlet egemenlik sahası içerisinde kendisine karşı haksız bir eylemde bulunan kişi ya da grupları sınırlarının dışında da takip edebilir. Uluslararası Deniz Hukuku açısından bu hak, takip edilen geminin başka bir devletin kara sularına girmesiyle birlikte sona erer. Karada izleme hakkı durumunda ise, tüm devletlere açık uluslararası bir bölgenin bulunmayışı nedeniyle izlemenin başka bir devletin ülkesinde sürdürülmesi gerekmektedir. Bu durumda, izlemenin gerçekleştirilebilmesi için izlemenin ülkesinde devam ettiği devletin açık rızası şarttır. Zaman içerisinde, uluslararası deniz hukukunda yerleşmiş bulunan bu hakkın terörizmle mücadele kapsamında karada da uygulanabileceği ileri sürülmüştür. Böylelikle, “Sıcak takip hakkı/Kesintisiz izleme hakkı” ile “meşru müdafaa” hakkı arasında dolaylı bir ilişki kurularak, uluslararası terörizmle mücadele kapsamında sınırlı koşullar içinde kuvvet kullanılması meşrulaştırılmaya çalışılmaktadır. Bu konuda daha geniş bilgi için bkz. Craig H. Allen, “Doctrine of Hot Pursuit: A Functional Interpretation Adaptable to Emerging Maritime Law Enforcement Technologies and Practices”, Ocean Development and International Law, Vol. 20 (1989), pp. 309-341.

[470] Fatma Taşdemir, Uluslararası Terörizme Karşı Devletlerin Kuvvete Başvurma Yetkisi, Ankara, USAK Yayınları, Nisan 2006, s. 211.

[471] Kaya, Terörle Mücadele ve Uluslararası Hukuk, s. 178.

[472] Kararın metni için bkz. Security Council Resolution 1368 (2001) on Threats to International Peace and Security Caused by Terrorist Acts, 12 September 2001,  (Çev- rimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/533/82/PDF/N01533 82.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009

[473] Kararın metni için bkz. Security Council Resolution 1373 (2001) on Threats to International Peace and Security Caused by Terrorist Acts, 28 September 2001, (Çev- rimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/557/43/PDF/N01557 43.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

[474] Michael Byers, “Terrorism, the Use of Force and International Law after 11 September”, International Relations, Vol. 16, No: 2 (2002), p. 165.

[475] Clara Portela Sais, “Terrorism and the Law of the Use of Force”, Berlin Information Center for Transatlantic Security Research Note, June 2002, pp. 1-10, (Çevrimiçi) http://www.bits.de/public/pdf/rn02-2.pdf, 16 Ağustos 2009.

[476] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 490-491.

[477] Chris Brown, “Self-defence in an Imperfect World”, Ethics and International Affairs, Vol. 17, No: 1 (2003), p. 2; Whitley Kaufman, “What’s Wrong With Preventive War? The Moral and Legal Basis for the Preventive Use of Force”, Ethics&International Affairs, Vol. 19, No: 3 (December 2005), pp. 23-24; Fatma Taşdemir, “Uluslararası Anarşiye Giden Yol: Uluslararası Hukuk Açısından Önleyici Meşru Müdafaa Hakkı”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 2, No: 5 (2006), s. 82; Department of Defense Dictionary of Military and Associated Terms, USA, October 2009, p. 424, 428, (Çevrimiçi) http://jitc.fhu.disa.mil/jitc_dri/pdfs/jp1_02.pdf, 16 Ağustos 2009.

[478] Bkz. Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, pp. 187-191.

[479] Schachter, “Self-Defence and the Rule of Law”, p. 273.

[480] Bu görüşü savunan yazarlar için bkz. Stephen M. Schwebel, “Aggression, Intervention and Self-Defence in Modern International Law”, Justice in International Law: Selected Writings, Ed. by. Stephen M. Schwebel, Cambridge, Cambridge University Press, 1994, pp. 530-592; Myres McDougall, “The Soviet-Cuban Quarantine and Self-Defense”, The American Journal of International Law, Vol. 57, No: 3 (July 1963), pp. 597-604.

[481] Belatchew Asrat, Prohibition of Force Under the UN Charter: A Study of Article 2(4), Uppsala, Iustus Förlag, 1991, pp. 210-228’den aktaran Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 111-113.

[482] Bkz. Arend ve Beck, International Law and the Use of Force: Beyond the UN Charter Paradigm, p. 71.

[483] Cassese, International Law in a Divided World, p. 232’den aktaran Aral, Uluslararası Hukukta Meşru Müdafaa Hakkı, s. 30.

[484] Brown, “Self-defence in an Imperfect World”, p. 3.

[485] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 491.

[486] Belgenin orijinal metni için bkz. The National Security Strategy of the United States of America, Washington, September 2002, pp. 1-35, (Çevrimiçi) http://www.george wbush-whitehouse.archives.gov/nsc/nss/2002/index.html, 16 Ağustos 2009.

[487] Sait Yılmaz, 21. Yüzyılda Güvenlik ve İstihbarat, İstanbul, Alfa Basım Yayım Dağıtım Ltd. Şti., 2006, s. 434.

[488] ABD, Irak’a yönelik bu müdahalesini hem  “önleyici” meşru müdafaa hakkına hem de BM Güvenlik Konseyi’nin 678 (1990), 687 (1991), 1441 (2002) sayılı kararlarına dayandırmaya çalışmıştır. Bkz. Peters, “International Law and Use of Force”, pp. 5-6.

[489] Bu konudaki değerlendirmeler ve eleştiriler için bkz. Sercan Reçber, “Irak’a Yönelik Askeri Müdahalenin Uluslararası Hukuk Açısından Geçerliliği”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 4, No: 13 (2007), s. 59-82; Burak Cop, “Has the Military Action Againts Iraq in Spring 2003 Fundamentally Transformed the System of Law Governing the Use of Force”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 1, No: 4 (2005), pp. 124-136; Ece Göztepe, “Amerika’nın İkinci Irak Müdahalesinin Uluslararası Hukuk ve Türkiye’nin Bu Savaşa Katılımının Türk Anayasa Hukuku Açısından Bir Değerlendirmesi ya da ‘Haklı Savaş’ın Haksızlığı Üzerine”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 59, Sayı: 3 (2004), s. 79-103; Levent Köker, “Yeni Savaşlar Çağında Hukukun Üstünlüğü ve Uluslararası Politika”, AÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 54, No: 4 (2005), s. 53-63; Mark A. Drumbl, “Self-Defense and the Use of Force: Breaking the Rules, Making the Rules, or Both?”, International Studies Perspectives, Vol. 4 (November 2003), pp. 409-431; Wade Mansell, “Goodbye to All That? The Rule of Law, International Law, the United States, and the Use of Force”, Journal of Law and Society, Vol. 31, No: 4 (December 2004), pp. 433-456; Jordan J. Paust, Beyond The Law: The Bush Administration’s Unlawful Responses in the ‘War’ on Teror, Cambridge, Cambridge University Press, 2007, b. a.

[490] Bu konuda tam 41 yıl önce adeta geleceği haber veren ilginç bir çalışma için bkz. Thomas M. Franck, “Who Killed Article 2(4)? or: Changing Norms Governing the Use of Force by States”, The American Journal of International Law, Vol. 64, No: 5 (October 1970), pp. 809-837.

[491] Birinci bölümde de belirttiğimiz gibi, devletlerin dış politika ortamı temelde iki kısımdan oluşmaktadır: “İç ortam (ülke içi çevre)” ve “dış ortam (uluslararası çevre)”. Bu bölümde Türk dış politikası açısından ele alınacak başlıca unsurlar sadece “iç ortam”a ilişkin olanlardır.

[492] Gökhan Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, Ankara, Pegem A Yayıncılık, 2003, s. 33.

[493] Haluk Ülman, “Türk Dış Politikasına Yön Veren Etkenler (1923-1968) I, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 23, Sayı: 3-4 (1968), s. 241-273; Haluk Ülman ve Oral Sander, “Türk Dış Politikasına Yön Veren Etkenler (1923-1968) II, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 27, Sayı: 1 (1972), s. 1-24.

[494] Ömer Kürkçüoğlu, “Dış Politika Nedir? Türkiye’deki Dünü ve Bugünü”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 35, Sayı: 1-4 (1980), s. 335.

[495] William Hale, Türk Dış Politikası (1774-2000), Çev. Petek Demir, İstanbul, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2003, s. XIII-XVII, 110-111, 153, 202-206, 210-224.

[496] Baskın Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 17-53.

[497] Ahmet Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu, 42. bs., İstanbul, Küre Yayınları, 2010, s. 15-93.

[498] Bazı çalışmalarda Türk dış politikasını etkileyen/belirleyen temel unsurlar arasında “Kemalist ideoloji” ya da “Atatürk ilkeleri ve devrimleri” şeklinde adlandırılan “ideoloji” unsuruna vurgu yapılmaktadır. Söz konusu unsur temelde “yönetim felsefesi”ni etkilediğinden bu çalışmada “yönetim felsefesi” şeklindeki bir adlandırmanın daha doğru olacağı düşünülmüştür.

[499] Colin S. Gray, “Coğrafya Kaçınılmazdır”, Jeopolitik, Strateji ve Coğrafya, Ed. by. Colin S. Gray and Geoffrey Sloan, Çev. Tuğrul Karabacak, Ankara, ASAM Yayınları, 2003, s. 219-220.

[500] Bu konuda İngiltere örneğini veren Sanberk’e göre, İngiltere bir ada devleti olduğu için, bu gerçek, tarih boyunca İngiltere’nin dış politikasını tayin eden değişmez unsurlardan birini oluşturmuş ve belki de dış politika yönetimini büyük ölçüde basitleştirmiştir. Bkz. Özden Sanberk, “Türk Dış Politikasının Dayanakları”, Stratejik Öngörü, Yıl: 2, Sayı: 5 (2005), s. 4.

[501] Öte yandan, Türkiye’nin jeopolitik konumunu öne çıkartan jeopolitik söyleme eleştirel bakış açısıyla yaklaşan yazarlardan Pınar Bilgin’e göre, jeopolitik söylem iç ve dış politika üretimini biçimlendirmekte ve karşılığında onun tarafından biçimlendirilmektedir. Başlangıçta içe odaklı, statükoya yönelik ve askeri aktörlerce kullanılan bir araç olarak ortaya çıkan Türkiye’nin jeopolitik söylemi, sonrasında sivillerce bir dış politika aracı olarak kullanılmıştır. Bilgin’e göre, yıllar boyu jeopolitik gerekçeleri kullanmak hem sivil hem askeri, hem ‘laik’ hem ‘muhafazakâr demokrat’ aktörlerin esasında politik olan konuları depolitize etmelerini, böylece bir yandan belirli hareket tarzlarını kaçınılmaz kılıp bir yandan da alternatifleri marjinalleştirmelerini mümkün kılmıştır. Bkz. Pınar Bilgin, “ ‘Türkiye Coğrafyası’nda Yalnız Güçlü Devletler Ayakta Kalabilir’: Jeopolitik Gerçeklerin Türkiye’deki Kullanımları”, Türkiye’de Ordu, Devlet ve Güvenlik Siyaseti, Der. Evren Balta Paker, İsmet Akça, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010, s. 453-474.

[502] Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu, s. 115-116.

[503] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 24.

[504] Söz konusu yarımadalar İberya, İtalya ve Yunan yarımadalarıdır.

[505] Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu, s. 116.

[506] Sanberk, “Türk Dış Politikasının Dayanakları”, s. 5.

[507] Hale, Türk Dış Politikası (1774-2000), s. XIII.

[508] Şükrü Elekdağ, “Jeo Stratejiden Eko Stratejiye”, Yeni Dünya Düzeni ve Türkiye, 2. bs., Der. Sabahattin Şen, İstanbul, Bağlam Yayınları, 1992, s. 58.

[509] Beyaz Kitap: Savunma, Ankara, Milli Savunma Bakanlığı, 1998, s. 5.

[510] Hale, Türk Dış Politikası (1774-2000), s. XIII.

[511] Nasuh Uslu, Türk Dış Politikası Yol Ayrımında: Soğuk Savaş Sonrasında Yeni Sorunlar, Yeni İmkânlar ve Yeni Arayışlar, İstanbul, Anka Yayınları, 2006, s. 12.

[512] “Üçüncü Dünya” deyimi, II. Dünya Savaşı sonrası iki kutuplu uluslararası sistemin ortaya çıkardığı bir olguya işaret etmektedir. Özellikle, Soğuk Savaş döneminde uluslararası sistemin, kapitalist sistemi benimseyen Batı bloğu (Birinci Dünya) ile sosyalist sistemi benimseyen Doğu bloğu (İkinci Dünya) şeklinde bölümlenmesi karşısında; tam anlamıyla bu iki gruptan herhangi birisi içerisinde yer almayan ve bu iki parçalı uluslararası sistem modelini benimsemeyen ülkeleri nitelendirmek için “Üçüncü Dünya” deyimi ortaya atılmıştır. Bu bağlamda, “Üçüncü Dünya” deyimi azgelişmiş, Asya, Afrika ve Latin Amerika ülkelerini belirtmek için kullanılmıştır. Soğuk Savaş sonrası uluslararası sistemin bu üç parçalı durumu anlamını yitirmiş olmakla beraber, “Üçüncü Dünya” deyimi “yoksul ülkeler”, “azgelişmiş ülkeler” gibi deyimler ile anlamdaş olarak kullanılmaya başlamıştır.

[513] Oral Sander, “Türk Dış Politikasında Barış Unsuru”, Türkiye’nin Dış Politikası, Der. Melek Fırat, Ankara, İmge Kitabevi, 1998, s. 138.

[514] Azerbaycan-Nahçıvan sınırı Türkiye’nin en kısa kara sınırdır. Nahçıvan, “Ermenistan koridoru” ile Azerbaycan’ın parçalanmış bir toprağıdır. Türkiye’nin Nahçıvan’la olan kara bağlantısı, adı geçen koridorun varlığı dolayısıyla Azerbaycan’a kadar devam edememektedir. Nahçıvan, 13 Ekim 1921’de imzalanan Kars Antlaşması’na göre Azerbaycan’ın bir parçasıdır. Antlaşmaya göre Nahçıvan, Rusya’ya, Ermenistan’a ya da Türkiye’ye devredilemez, sınırları ihlal edilemez. Nahçıvan üzerinde hiçbir devletin garantörlük hakkı olmamakla birlikte, Ermenistan’ın Nahçıvan’a yönelik bir askeri harekâtı, doğrudan işgal sayılacağı için; bu durumda, Türkiye’nin yapacağı bir askeri harekât uluslararası hukuka uygun bir müdahale sayılabilecektir. Bkz. Ramazan Özey, Türkiye Coğrafyası ve Jeopolitiği, İstanbul, Aktif Yayınevi, 2002, s. 14.

[515] A. e.

[516] F. Stephen Larrabee ve Ian O. Lesser de Türkiye’nin bu “mihver ülke” olma özelliğine dikkat çekerek, “mihver ülke”nin niteliğini belirleyen şeyin, o ülkenin bölgesini ve uluslararası ortamı etkileme kapasitesi olduğunu ileri sürmektedirler. Yazarlar, “mihver ülke” olmanın başlıca unsurlarını da nüfus, coğrafi konum, ekonomik ve askeri potansiyel olarak belirlemektedirler. Bu ölçülere göre Türkiye, Meksika, Brezilya, Mısır, Hindistan ve Endonezya gibi ülkeleri bölgelerindeki istikrarı güçlendirme ve bozma kapasiteleri göz önüne alarak sıralayan yazarlara göre; zengin ve istikrarlı bir Türkiye, Balkanlar, Kafkaslar, Ortadoğu ve Avrupa için de bir istikrar unsuru olurken; fakirleşmiş, istikrarı bozulmuş bir Türkiye, dini, etnik ve politik dertler içine gömülmüş olarak bu dört bölge için de istikrarsızlık kaynağı olacaktır. Bkz. F. Stephen Larrabee, Ian O. Lesser, Turkish Foreign Policy in an Age of Uncertainty, Santa Monica, RAND, 2003, p. 2.

[517] Yılmaz Tezkan, Jeopolitikten Milli Güvenliğe, Ankara, Ülke Kitapları, 2005, s.71.

[518] “Amfibi devlet”, karada ve denizde hareket kabiliyetine sahip devlettir.

[519] Özey, Türkiye Coğrafyası ve Jeopolitiği, s. 224.

[520] Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu, s. 116.

[521] Söz konusu üç bölgesel etki alanı şunlardır: Yakın kara havzası (Balkanlar, Ortadoğu, Kafkaslar), Yakın deniz havzası (Karadeniz, Adriyatik, Doğu Akdeniz, Kızıldeniz, Körfez, Hazar Denizi), Yakın kıta havzası (Avrupa, Kuzey Afrika, Güney Asya, Ortaasya ve Doğu Asya).

[522] Bu yeni dış politika vizyonu “stratejik derinlik” kavramıyla ifade edilmektedir.

[523] Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu, s. 117-118.

[524] “Stratejik zihniyet” bir toplum açısından, içinde kültürel, psikolojik, dini ve sosyal değerler dünyasını da barındıran tarihi birikim ile bu birikimin oluştuğu ve yansıdığı coğrafi hayat alanının ortak ürünü olan bir bilincin, o toplumun dünya üzerindeki yerine bakış tarzını belirlemesinin ürünüdür. Toplumların kendi coğrafi konumlarını eksen edinen mekân algılamaları ile kendi tarihi tecrübelerini eksen edinen zaman algılamaları, yönelişleri ve dış politika yapımını etkileyen zihniyet altyapısını oluşturur. Bu bağlamda “millet” olgusu, istikrarlı bir tarih sürecinin ürünü olan ve uzun tarih dilimleri içinde oluşan bir birliktelik olarak kabul edilirse; “stratejik zihniyet”in aynı zamanda bir kimlik bilincinin tarihi süreç içinde biçimlenmesinin ve yeniden şekillenmesinin sonucunda ortaya çıktığını ve geçici siyasi dalgalanmaların ötesinde bir süreklilik arz ettiği söylenebilir. Örneğin, Alman stratejik zihniyeti, Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu’nun, kökenleri IX. yüzyıla kadar giden tarihi serüveni ile modern ulus-devletin felsefi temellerinin, tarihi gerçeklik alanıyla buluşarak ideolojik bir altyapı kazandığı XIX. yüzyıla kadar uzanan bir tarihi bilincin eseridir. Bu bilinç, Ortaçağ feodal-dini birikimi ile modern seküler-ideolojik birikimin unsurlarını birlikte barındırır. Hegel’in Alman bilincinin tarihi kökenlerini ortaya koyduğu tarih yorumu ile Hitler’in “III. Reich” kavramı arasındaki paralellik böylesi bir stratejik zihniyetin ürünüdür. Bkz. Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu, s. 29.

[525] Davutoğlu, A. e. Mekân algılamasının medeniyetlerin oluşumuna ve dünyayı algılamalarına etkisi konusunda ayrıca bkz. Fernand Braudel, A History of Civilizations, New York, Penguin Books, 1993.

[526] “İki cepheli” devlet olma özelliği, Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluş zayıflıklarından biridir ve bu özellik yıkılışına kadar da sürmüştür. Zira, Osmanlı padişahları, Avrupa’da kazandıkları askeri zaferlerin siyasal ve ekonomik avantajlarını tam elde edemeden, doğudan yani Asya’dan rahatsız edilmişler ve bu kez doğuda sefere çıkmak zorunda kalmışlardır. Tabii bunun tam tersi durumlar da olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’nun seferlerinin tıpkı bir saatin sarkacı gibi bir doğuya bir batıya yönelmesi, gücünün en üst noktasına vardığı zamanlarda bile, Osmanlı’nın dünya politikasında başat bir devlet olmasını sekteye uğratmıştır. Osmanlı İmparatorluğu, yıkıldığı I. Dünya Savaşı’nda, büyük ölçüde bu özelliği dolayısıyla birbirinden çok uzak cephelerde savaşmak zorunda kalmıştır.

[527] Türkiye’nin coğrafi anlamdaki bu “iki statükolu” durumu “Statükoculuk” başlığında değerlendirilecektir.

[528] Sander, “Türk Dış Politikasında Barış Unsuru”, s. 134.

[529] Oral Sander, “Türk Dış Politikasında Sürekliliğin Nedenleri”, Türkiye’nin Dış Politikası, Der. Melek Fırat, Ankara, İmge Kitabevi, 1998, s. 77-78.

[530] Sander, “Türk Dış Politikasında Barış Unsuru”, s. 135.

[531] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği, s. 25.

[532] Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu, s. 162.

[533] İhsan Gürkan, “Türkiye’nin Jeostratejik ve Jeopolitik Önemi”, Türkiye’nin Savunması, Ankara, Dış Politika Enstitüsü Yayınları, 1987, s. 11-12.

[534] I. Dünya Savaşı sırasında, Osmanlı İmparatorluğu en büyük can kaybını (yaklaşık 200.000 insan) İtilaf Devletlerine karşı Çanakkale Boğazı’nın yer aldığı Gelibolu yarımadasını savunurken vermiştir.

[535] Bkz. Mustafa Aydın, Turkish Foreign Policy Framework and Analysis, Ankara, SAM Papers, 2004, p. 13; Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği, s. 25. Türkiye’nin Boğazlar’a ilişkin güvenlik endişesi, Boğazlar’ın bugünkü hukuki statüsünü belirleyen 20 Temmuz 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ne de yansımıştır. Sözleşmenin girişinde açıkça belirtilen bu ilkeye yine sözleşmenin çeşitli maddelerinde de (5., 6., 14., 15., 16. ve 23. maddeler) değinilmektedir. Türkiye, bu sözleşmeyle bir yandan kendi güvenliğini arttırmak için Boğazlar bölgesini silahlandırma hakkına sahip olurken, çok önemli stratejik kozlara da sahip olmuştur. Nitekim, Hatay Sorunu’nun çözümüyle ilgili olarak 22 Nisan 1939’da İngiltere’nin Türkiye lehine konuya müdahalesinin sağlanmasında Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin bir koz olarak kullanıldığı görülmüştür. Daha geniş bilgi için bkz. Mensur Akgün, “Türk Dış Politikasında Bir Jeopolitik Etken Olarak Boğazlar”, Türk Dış Politikasının Analizi, Der. Faruk Sönmezoğlu, İstanbul, Der Yayınları, 1994, s. 213-224. Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin tam metni için bkz. İsmail Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. I (1920-1945), 3. bs., Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000, s. 501-526.

[536] Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye dördü büyük 8 devletle sınıra (kara ya da deniz) sahipti. Söz konusu devletler, SSCB, İngiltere (Kıbrıs adasına sahip olması ve Irak üzerindeki mandaterliği dolayısıyla), Fransa (Suriye üzerindeki mandaterliği dolayısıyla), İtalya (Oniki adalar üzerindeki egemenliği), Yunanistan, Bulgaristan, İran ve Romanya (denizden) idi. II. Dünya Savaşı sonrasında ise komşu olunan devletlerden bazıları değişmiştir. Söz konusu yeni komşular Irak, Suriye ve 1960’ta kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti’dir (daha sonra Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti). Soğuk Savaş dönemi sonrasında ise, Türkiye Karadeniz’de iki (Ukrayna, Rusya Federasyonu) Kafkaslar bölgesinde de 3 yeni devletle komşu olurken (Gürcistan, Ermenistan, Nahçıvan); tarihte ilk defa Rusya ile kara sınırı kalmamıştır. Bugün Türkiye, dördü denizden olmak üzere 12 devletle komşudur.

[537] Bu konuda bkz. L. F. Richardson, Statistics of Deadly Quarrels, Ed. by. Q. Wright, C. C. Lienau, Pittsburgh, PA: Boxwood Press, 1960; Benjamin Most, Harvey Starr, “Diffusion, Reinforcement, Geopolitics and the Spread of War”, The American Political Science Review, Vol. 74, No: 4 (1980), pp. 932-946.

[538] Graham Evans, Jeffrey Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Çev. H. Ahsen Utku, İstanbul, Gökkubbe Yayınları, 2007, s. 545.

[539] R. K. Ashley, “Foreign Policy as Political Performance”, International Studies Notes, No. 13 (1987), pp. 51-54.

[540] Most ve Starr, “Diffusion, Reinforcement, Geopolitics and the Spread of War”, p. 935.

[541] Aydın, Turkish Foreign Policy Framework and Analysis, p. 14.

[542] Sander, “Türk Dış Politikasında Barış Unsuru”, s. 134.

[543] 1990’lı yıllarda son derece artan PKK terör eylemleri ve PKK’nın Türkiye’nin komşuları tarafından da desteklenmesi, Türkiye açısından güvenlik bağlamındaki bu belirsizliği daha da arttırmıştır. Öyle ki, bu yıllarda Türkiye’den tehdit algılayan Yunanistan ve Suriye’nin giriştikleri ortak askeri ilişkiler ile PKK’ya Suriye’nin gösterdiği himaye, dışişlerinde ve askeri çevrelerde Türkiye’nin girişeceği iki cepheli bir savaşta yeni senaryoları da gündeme getirmiştir. Bu bağlamda Şükrü Elekdağ tarafından gündeme taşınan “21/2 Savaş Stratejisi”ne göre, Yunanistan ve Suriye ile eş zamanlı olarak girişilecek olası bir savaşta, PKK ile mücadelenin de birlikte götürülmesi gerektiğinden, Türkiye’nin kaynaklarını bu tip bir savaşa göre hazırlaması gerekmekteydi. Bkz. Şükrü Elekdağ, “21/2 War Strategy”, Perceptions, March-May 1996, pp. 33-57.

[544] Sander, “Türk Dış Politikasında Barış Unsuru”, s. 134.

[545] Buradaki tablo, Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 25-26’dan yararlanarak oluşturulmuştur.

[546] Uslu, Türk Dış Politikası Yol Ayrımında: Soğuk Savaş Sonrasında Yeni Sorunlar, Yeni İmkânlar ve Yeni Arayışlar, s. 34.

[547] “Yakın çevre güvenlik halkası”, ülke sınırlarına komşu ya da yakın alanlar ve devletleri kapsamaktadır. Tarihsel süreç içerisinde hemen her devlet fiziken kendi “yakın çevre güvenlik halkası”nda genişleyip daralma eğilimi göstermiştir.

[548] Yazar ve gazeteci Attila İlhan, bir zamanlar TRT2’de yayınlanan “Zaman İçinde Yolculuk” adlı program serisinin bir bölümünde Kurtuluş Savaşı’nın çetin şartlarına dikkat çekerek Türk milletinin karakteriyle ilgili şu ilginç tespitte bulunmuştu: “Bugün dünyanın hangi bilgisayarına Kurtuluş Savaşı’nın verilerini girseniz, simülasyonda Türkiye yüzde yüz mağlup çıkacaktır. Türkiye ve Türk milleti işte böyle irrasyonel bir tarihe ve karaktere sahiptir!”

[549] Sanberk, “Türk Dış Politikasının Dayanakları”, s. 5; Mustafa Aydın, “Determinants of Turkish Foreign Policy: Historical Framework and Traditional Inputs”, Middle Eastern Studies, Vol. 35, No: 4 (October 1999), p. 156.

[550] Devletlerin dış politikalarının biçimlenmesinde “tarih”in önemine dikkat çeken A. Henry Kissinger’e göre, şimdiki zaman tarihin eseridir, dolayısıyla bugünkü politikaları geçmiş zaman şekillendirir. Uluslar soyut birimler değildir. Bir ulusun tarihten gelen idealleri, kişilik duygusu ve hafızası ulus bilincinin esasını oluşturur. Tarih devletlerin hafızasıdır. Politikaların oluşturulmasında, her politika seçimi tek başına bir adım olarak değil, o andaki baskıların yanında ülkenin tarihini veya geleneklerini ve değerlerini yansıtan bir birikimin etkisiyle ortaya çıkar. Öte yandan, tarih sürekli bir değişime tabidir. Buna göre, günün politikaları da bir ölçüde değişkendir ve tarihe dayansalar da, kaçınılmaz şekilde önceden saptanmış değildir. Kissinger’e göre, hiçbir siyasi birim değişime karşı bağışıklık sahibi değildir, ancak değişimin niteliği ve yönü önceden düzenlenmiş, “kader” sonucu ortaya çıkmaz. Dolayısıyla, uluslararası ilişkiler soyut bir ortamda yürütülemez ve soyut varsayımlara dayanan politika seçeneklerine dayandırılamaz. Kissinger’e göre tarih “önceden tadına bakılmış yemek tarifleri kitabı değildir. Dogmalarla değil, benzetmelerle ders verir ve bu dersler hiçbir zaman ‘otomatik’ değildir”. Ayrıca, tarih özneldir. Tarihin anlamı, ona şekil veren nesillerin inançlarından bağımsız olamaz. Bkz. Temel İskit, Diplomasi: Tarihi, Teorisi, Kurumları ve Uygulaması, 2. bs., İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2007, s. 57-58.

[551] “Sevr fobisinin/sendromunun” en derin etkilerini cumhuriyeti kuran kadroların hatıratlarında, söylevlerinde ve demeçlerinde takip etmek mümkündür. Örneğin, M. Kemal Atatürk’ün “Gençliğe Hitabe”sinde ve “Nutuk”ta, İsmet İnönü’nün ve diğer paşaların hatıratlarında “Sevr etkisi” çok canlıdır.

[552] Erik Jan Zürcher, Savaş, Devrim ve Uluslaşma: Türkiye Tarihinde Geçiş Dönemi (1908-1928), 2. bs., Çev. Ergun Aydınoğlu, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009, s. 153-154.

[553] Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslararası Konumu, s. 61.

[554] A. e, s. 29.

[555] Faruk Sönmezoğlu, “Uluslararası Sistemdeki Değişiklikler ve Türk Dış Politikası”, Çağdaş Türk Diplomasisi: 200 Yıllık Süreç (Sempozyuma Sunulan Tebliğler, 15-17 Ekim 1997), Der. İsmail Soysal, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999, s. 638.

[556] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 35. Tarihte eski Türk devletlerinin yapısında askeri gücün çok belirgin bir yeri olagelmiştir. Zira, Türklerin güçlü askeri yetenekleri ile kurdukları büyük devletler arasında sıkı bir bağ vardır. Örneğin, Kuzey Batı Anadolu’da, Sakarya nehrinin dirseği ile Uludağ arasında (Söğüt dolaylarında) sıkışan bir uç beyliğinden (Osmanoğulları Beyliği), Avrupa tarihine egemen olmuş koca bir Osmanlı İmparatorluğu’nun doğuşunda, yüksek bir stratejiyle birlikte güçlü bir askeri örgütlenmenin rolü yadsınamaz. Gerçekten de, Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk yıllarında askeri gücünün yetenekleri ve ofansif karakteri imparatorluğun dış politikasını motive etmekteydi. Ancak imparatorluğun duraklama dönemiyle başlayıp gerileme ve dağılma dönemiyle sonuçlanan mazisinde, imparatorluğun siyasi ve ekonomik yapısının bozulmasıyla birlikte askeri yetenekleri de giderek eldekini yitirmemeye dayanan defansif bir karaktere bürünmüştür. Diğer taraftan, özellikle ilk Türk devletlerinde askeri gücün belirginliği hayat tarzıyla da bir şekilde ilintilidir. VIII. yüzyılda hüküm süren Göktürk hükümdarı Bilge Kağan (683-734), kurultayda Türklerin artık yerleşik yaşama geçmesi ve surlarla çevrili şehirler kurması gerektiğini söylemesi üzerine, dönemin büyük devlet adamı Vezir Tonyukuk (646-724), Bilge Kağan’ın bu önerisine karşı çıkarak şunları söyler: “...biz ömrünü sulu ve otlak bozkırlarda geçiren bir milletiz. Bu hayat bizi daima bir harp egzersizi içinde tutmaktadır. Gök-Türklerin sayısı, Çinlilerin yüzde biri bile değildir. Başarılarımız, yaşayış tarzımızdan ileri gelir. Kuvvetli zamanlarımızda ordular sevk eder, akınlar yaparız. Zayıf isek, bozkırlara çekilir, mücadele ederiz. Eğer kale ve surlar içine kapanırsak T’ang orduları bizi kuşatıp, ülkemizi kolayca istila eder.” Kurultayda, Tonyukuk’un görüşleri kabul edilir ve Türkler Ortaasya bozkırlarında göçebe yaşamlarına devam ederek Çinlilerle mücadelelerini sürdürürler. Türklerin, yerleşik yaşama geçişi ilk kez Uygur Devleti (745-840) döneminde olmakla beraber, büyük kitleler göçebe halinde yaşamaya devam etmişlerdir. Osmanlı Devleti’ni kuran Osmanoğulları Beyliği’nin de göçebe feodal bir uç beyliği olduğu unutulmamalıdır. Bkz. İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, 11. bs., İstanbul, Boğaziçi Yayınları, 1994, s. 118.

[557] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 35. Ancak, yine de, Türk savunma sanayi günümüzde belirgin bir konuma ve büyüklüğe ulaşmıştır. Sağladığı ihracat ve istihdam imkânlarıyla ülke ekonomisine bir canlılık kazandırdığı gibi, ithalat, ihracat, ortak yatırımlar ve iş imkânlarıyla da Türk savunma sanayi, Türk dış politikasının ve Türkiye’ye yönelik dış politikaların dikkate almak durumunda kaldığı bir unsur haline gelmiştir. Örneğin, Savunma Sanayi İmalatçılar Derneği’nin (SASAD) 2008 yılı verilerine göre, savunma sanayi sektörünün TSK’ya ve yabancı ülkelere yaptığı satışların toplamı 2,317 milyar dolar, ihracatı 576 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Daha geniş bilgi için bkz. M. Kaya Yazgan, “2008 Sayılarıyla Savunma Sanayimiz”, s. 1-3, (Çevrimiçi) http:// www.sasad.org.tr/dosya/eoe/Sayilarla2008.pdf, 5 Ocak 2010.

[558] Nitekim, 1980’lere kadar ithal ikamesine dayalı bir kalkınma stratejisini benimseyen Türkiye, bu strateji ile uyumlu bir savunma sanayii stratejisi geliştiremediği için ve 1964 ve 1967 Kıbrıs bunalımlarında ortaya çıkan amfibik harekât ihtiyacı için gerekli donanma altyapısına sahip olmadığından, dış politikada opsiyon daralması yaşamış bir ülkedir. Deniz gücü açısından ortaya çıkan bu askeri yetersizlik ve “Johnson mektubu”, Türkiye’yi 1974 çıkarmasını yapacak yeterlilikte silahlı kuvvetlerinin denizaşırı hareket yeteneklerini arttırmaya sevk etmiştir. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrası Türkiye’ye uygulanan askeri ambargo da, savunma sanayi alanında kendi kendine yeterlilik fikrinin güçlenmesini sağlayarak ve Türk savunma sanayiinde yeni gelişmelerin (ASELSAN, PETLAS vb. kuruluşların ortaya çıkması) başlangıcını oluşturmuştur.

[559] Gökhan Koçer, “1990’lı Yıllarda Askeri Yapı ve Türk Dış Politikası”, ODTÜ Gelişme Dergisi, C. 29, No: 1-2 (2002), s. 151.

[560] Koçer, “1990’lı Yıllarda Askeri Yapı ve Türk Dış Politikası”, s. 151. İlhan Uzgel’e göre ise, Türkiye’nin dış politikasını yürütürken özellikle komşu ülkelerle ilişkilerinde askeri gücünü arkasına alarak hareket etmesi ve güç kullanabilmesi, bu ülkelerde belirli ölçüde kaygı yaratmıştır. Örneğin, Türkiye’nin Kıbrıs’a askeri müdahalesi Suriye’yi daha fazla silahlanmaya itmiştir. Bkz. İlhan Uzgel, “Türk Dış Politikası’nda Sivilleşme ve Demokratikleşme Sorunları: Körfez Savaşı Örneği”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 53, Sayı: 1 (1998), s. 319-320.

[561] Koçer, “1990’lı Yıllarda Askeri Yapı ve Türk Dış Politikası”, s. 151.

[562] Uslu, Türk Dış Politikası Yol Ayrımında: Soğuk Savaş Sonrasında Yeni Sorunlar, Yeni İmkânlar ve Yeni Arayışlar, s. 24.

[563] Meltem Müftüler Baç, Türkiye ve AB: Soğuk Savaş Sonrası İlişkiler, İstanbul, Alfa Yayınları, 2001, s. 183-184.

[564] Meltem Müftüler Baç, Türkiye-AB İlişkilerine Güvenlik Boyutundan Bir Bakış, İstanbul, TESEV Yayınları, Kasım 2006, s.18.

[565] Uslu, Türk Dış Politikası Yol Ayrımında: Soğuk Savaş Sonrasında Yeni Sorunlar, Yeni İmkânlar ve Yeni Arayışlar, s. 21.

[566] Bkz. SIPRI, “Military Expenditure of Turkey”, 2011, (Çevrimiçi) http://milexdata. sipri.org/result.php4, 5 Şubat 2011. Türkiye’nin savunma harcamaları ve ekonomik etkileri konusunda kapsamlı bir çalışma için ayrıca bkz. Gülay Günlük Şenesen, Türkiye’de Savunma Harcamaları ve Ekonomik Etkileri (1980-2001), İstanbul, TESEV Yayınları, Kasım 2002.

[567] Larrabee ve Lesser, Turkish Foreign Policy in an Age of Uncertainty, p. 3.

[568] Sedat Laçiner, “Dünyaya Açılan Türk Ordusu”, First Business, March-April (2008), s. 52-53.

[569] Bkz. SIPRI, “The 15 Major Spender Countries”, 2010, (Çevrimiçi) http://www. sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15.doc, 5 Şubat 2011. “[ ]” içindeki rakamlar “tahmini” değerlerdir.

[570] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 34.

[571] A. e., s. 35.

[572] Ülman ve Sander, “Türk Dış Politikasına Yön Veren Etkenler II (1923-1968), s. 2-3.

[573] Larrabee ve Lesser, Turkish Foreign Policy in an Age of Uncertainty, pp. 18-19. Ayrıca bkz. Andrew Mango, “Reflections on the Ataturkist Origins of Turkish Foreign Policy and Domestic Linkages”, Turkey’s New World: Changing Dynamics in Turkish Foreign Policy, Ed. by. Sabri Sayarı, Alan Makovsky, Washington D.C., The Washington Institute for Near East Policy, 2000, pp. 9-19.

[574] “Kızıl Elma”, Türk mitolojisinde, Türkler ve özellikle de Oğuz Türkleri için üzerinde düşünüldükçe uzaklaşan ancak uzaklaştığı oranda da cazibesi artan ülküleri ya da düşleri temsil etmektedir. Kavramın ilk olarak ne zaman, nerede ve nasıl geçtiği bilinmemekle birlikte, tarihi akış sürecinde “Kızıl Elma” ülküsü Türkler için hep Batı’ya ilerlemenin bir sembolü olmuştur. “Kızıl Elma”, Türkler tarafından değişik şekillerde tasvir edilmiş olup bazen bir belde, bazen bir taht, bazen Türk birliğini (Turan), bazen de dünya hâkimiyetini temsil eden som altından yapılma kızıl renkli bir küre olmuştur. Bir rivayete göre, “Kızıl Elma”, Türkistan’dan Hazar Denizi’nin doğusundan gelen Oğuzların, Hazar kağanının ipek çadırının üzerinde hâkimiyetinin ifadesi olarak bulunan altın topu, yani “Kızıl Elma”yı ele geçirmek yönündeki ülkülerini temsil etmektedir. Bu altın top bazen zaferin işareti, bazen hâkimiyetin sembolü, bazen de fethedilmek üzere hedef seçilen yerin sembolü olarak ifade edilmiştir. Bir başka rivayette ise, 1453’te İstanbul’un fethinden sonra, “Kızıl Elma”nın Roma’da bulunan Saint Pierre Kilisesi’nin kubbesindeki altın top olduğu ileri sürülmektedir. Buna göre, İstanbul’un fethine kadar anlatılan, ancak İstanbul’un fethi ile olgunlaşan “Kızıl Elma”, Türklerin dünyaya hâkim olma duygusunun bir ifadesi olarak hayata geçmiştir. Evliya Çelebi de, Ayasofya’nın kubbesiyle birlikte İstanbul “Kızıl Elma”sının düştüğünü zikretmektedir. Dolayısıyla, İstanbul’un fethinden sonra Türkler için “Kızıl Elma” Roma’ya yani Saint Pierre Kilisesi’nin kubbesine taşınır. Burası Katolik dünyasının kalbidir ve Türklerin hedefi artık Roma olmuştur. Zira, Fatih Sultan Mehmet (II. Mehmet) döneminde yapılan Otranto/Taranto (İtalya) Seferi’nin (1480-1481) sebebi de budur, yani Roma “Kızıl Elma”sının düşürülmesidir. Hun İmparatorluğu’nun hükümdarı Atilla’dan (395-453) sonra Roma’yı düşürmek Osmanlı Türklerinin büyük hedefleri arasında olsa da bu başarılamamış, Fatih Sultan Mehmet’in 3 Mayıs 1481’deki ölümü ve II. Bayezid’in, “Cem Sultan Olayı” yüzünden giriştiği taht kavgası sebebiyle sefer sona erdirilmiştir. Bu seferden sonra Osmanlı’nın Batı’ya ilerleyişinin son noktasını ise II. Viyana Kuşatması (14 Temmuz-12 Eylül 1683) ve kuşatma sonunda bozguna uğradığı savaş temsil etmektedir. Bazı tarihçiler tarafından (Almanya’nın Ağustos 1942-Şubat 1943 arasında SSCB önünde yaşadığına benzer bir şekilde) Osmanlı’nın “Stalingrad”ı olarak adlandırılan II. Viyana Kuşatması bozgunu sonrasında Osmanlı İmparatorluğu’nun “Gerileme Dönemi” başlarken, Türklerin Sakarya Savaşı (23 Ağustos-13 Eylül 1921) sonuna dek sürecek olan Batı karşısındaki 238 yıllık büyük geri çekilme süreci de başlamıştır. “Kızıl Elma” ülküsüyle ilgili daha geniş bilgi için bkz. The Encyclopaedia of Islam, Vol. 5, Ed. by. C. E. Bosworth, E. Van Donzel, B. Lewis, Ch. Pellat, Leiden, E. J. Brill, 1980, pp. 245-246.

[575] Şaban H. Çalış, “Ulus, Devlet ve Kimlik Labirentinde Türk Dış Politikası”, Türkiye’nin Dış Politika Gündemi: Kimlik, Demokrasi, Güvenlik, Der. Şaban H. Çalış, İhsan D. Dağı, Ramazan Gözen, Ankara, Liberte Yayınları, Kasım 2001, s. 7.

[576] Çalış, A. e., s. 8.

[577] Gerçekten de Türkiye özgün bir laiklik deneyimine sahiptir ve hiçbir Müslüman ülke, din-devlet ilişkileri konusunda, Türkiye’nin gerçekleştirdiği köklü dönüşümü başaramamıştır. Bu bağlamda, Türkiye’nin, İslam ülkeleri arasında laik kimliğiyle birlikte demokrasiyle yönetilen tek Müslüman ülke konumunda olması, ona Müslüman dünyasında bu konuda “unique” (biricik) olma sıfatını da kazandırmaktadır. Bkz. Sabri Sayarı, “İslam, Laiklik ve Demokrasi”, İslam ve Demokrasi, 2. bs., Der. Yurdakul Fincancı, İstanbul, TÜSES Yayınları, 2002, s. 186-187; Ernest Gellner, “Karşılaştırmalı Perspektiften Türk Seçeneği”, Türkiye’de Modernleşme ve Ulusal Kimlik, 3. bs., Çev. Nurettin Elhüseyni, Ed. Sibel Bozdoğan, Reşat Kasaba, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Nisan 2005, s. 188.

[578] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 34-35.

[579] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 18-19.

[580] A. e., s. 37.

[581] Dış politikada süreklilik, bir devletin dış politikasının uzun süreli olarak temel ilke ve esasları koruyarak belli parametrelerin dışına çıkmaması veya çıkamaması anlamına gelir. Diğer bir deyişle, bir devlet uzun süreli olarak izlediği dış politikayı değiştirmeyi ya rasyonel bulmamaktadır ya da böyle bir değişime gidecek olanaklardan yoksundur. Dış politikanın süreklilik karakteri alması, iç dinamiklerden kaynaklanabileceği gibi, dış dinamiklerden de kaynaklanabilir. Sürekliliği besleyen bir diğer etken de, bir devletin dış politikasında istikrara tanıdığı önceliktir. Bu yüzden devletler uzun süreli olarak izledikleri dış politikayı kolay kolay terk edemezler; çünkü, denenmiş politikalar yeni politikaların getireceği belirsizliklere karşı güvence anlamı taşır. Son olarak, bir devletin dış politikasının süreklilik kazanması aynı zamanda o devletin uluslararası alanda yer ettiği konumla doğrudan ilgilidir. Daha geniş bilgi için bkz. Gültekin Sümer, “Dış Politikada Süreklilik-Değişim Çekişmesi”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 6, Sayı: 23 (2010), s. 73-98.

[582] Bir devletin dış politikasında sürekliliği kazançlı kılan etkenlerin gücünü yitirmesiyle değişim dinamikleri kendisini iyiden iyiye hissettirmeye başlar. Bir devletin dış politikasında değişimin bir zorunluluk halini alması, sürekliliğin değişim dinamiklerini kontrol edememesine işaret eder. Dış politikada değişimle ilgili olarak 4 dış politika değişkeninden söz edilebilir: 1) Güç girdisi, 2) Güç çıktısı, 3) Çıkar, 4) Hedefler. Bu dört değişkenden birinde ortaya çıkacak bir değişiklik diğerlerini de etkileyecektir.

[583] Çalış, “Ulus, Devlet ve Kimlik Labirentinde Türk Dış Politikası”, s. 9; Çağrı Erhan, “80. Yılında Lozan”, Mülkiye Dergisi, C. XXVII, Sayı: 241 (Güz 2003), s. 206; Baskın Oran, “Türk Dış Politikası: Temel İlkeleri ve Soğuk Savaş Ertesindeki Durumu Üzerine Notlar”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 51, Sayı: 1-4 (Ocak-Aralık 1996), s. 353, 368; Baskın Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 46; Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 37;

[584] Çağrı Erhan’a göre, Türk dış politikasının süreklilik unsurlarından olan bu iki ana ilkenin temellerinin atıldığı belge Lozan Barış Andlaşması’dır. Bkz. Erhan, “80. Yılında Lozan”, s. 206.

[585] Çalış, “Ulus, Devlet ve Kimlik Labirentinde Türk Dış Politikası”, s. 9-10.

[586] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 574.

[587] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 46.

[588] Hans J. Morgenthau, devletler arasındaki “güç mücadelesi” ile ilgili olarak üç temel politika türü belirlemiştir: Statüko politikası, Emperyalizm politikası, Prestij politikası. Bir devlet açısından statükoculuk, eldeki gücü ve sistemdeki güç dağılımını muhafaza etmeyi amaçlarken; emperyalizm, eldeki gücü arttırmak ve sistemdeki güç dağılımında kendi lehinde bir değişim yaratmayı amaçlamaktadır. Prestij politikası ise, dış politikada elde edilmiş bulunan gücün dışa vurulması ve gösterilmesidir. Bu bağlamda, prestij politikası çoğu kere statükocu ya da emperyalist amaçlı politikaların hedeflerine varmalarına yardım eden araçlarından biridir. Söz konusu politikalarla ilgili daha geniş bilgi için bkz. Hans J. Morgenthau, Uluslararası Politika: Güç ve Barış Mücadelesi, C. I,  Çev. Baskın Oran, Ünsal Oskay, Ankara, Sevinç Matbaası, 1970, s. 46-109.

[589] Statükoculuk, tarihin belli bir anındaki güç dağılımının devamını sağlamayı ve korumayı amaçladığından; bu politikaya bir ilinti noktası teşkil eden zaman(lar), çoğu kez, bir savaşın sona erdiği ve güçler dağılımının barış antlaşmaları hükümleri içinde kodifiye edildiği andır. Bu nedenle de, statükocu politikalar, daima kendilerinden önceki son savaşın ardından yapılan barış antlaşmalarını savunan bir tutum gösterirler. Öte yandan, statükoculuk, her ne olursa olsun, bütün uluslararası değişimlere karşı çıkmak anlamına da gelmektedir. Güçler dağılımındaki küçük çaptaki değişiklikler gibi bazı değişimler, ilgili devletler arasındaki güç pozisyonlarına dokunmadığı için statükocu politikalara aykırı bir durum teşkil etmezler. Örneğin, 1867 yılında Alaska’nın ABD tarafından satın alınması o zaman için ABD ile Rusya arasındaki statükoyu etkilememiştir. Bunun temel nedeni, zamanın haberleşme ve savaş teknolojisinin, o zamanlar için işe yaramayan Alaska’nın ABD tarafından satın alınmasının güç dağılımını değiştirecek sonuçlar yaratacak nitelikte olmamasıydı.

[590] Evans ve Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, s. 574-575.

[591] Oran, “Türk Dış Politikası: Temel İlkeleri ve Soğuk Savaş Ertesindeki Durumu Üzerine Notlar”, s. 355.

[592] Bu ifade Çağrı Erhan’a aittir. Bkz. Erhan, “80. Yılında Lozan”, s. 207.

[593] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 46-49.

[594] Sander, “Türk Dış Politikasında Barış Unsuru”, s. 135.

[595] Çalışmanın beşinci bölümünde “Kuzey Irak’taki PKK Unsurlarına Karşı Gerçekleştirilen Sıcak Takipler ve Sınır Ötesi Operasyonlar” başlığı altında bu husus ayrıca değerlendirilecektir.

[596] Sander, “Türk Dış Politikasında Barış Unsuru”, s. 136.

[597] A. e.

[598] Sander, “Türk Dış Politikasında Barış Unsuru”, s. 136.

[599] A. e.

[600] Mustafa Aydın vd., “Cumhuriyet Tarihinin Kırılma Noktaları”(Yuvarlak Masa Toplantısı),  Mülkiye Dergisi, C. XXVIII, Sayı: 242 (Kış 2004), s. 33; Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 47. Türk dış politikasında bu anlamdaki statükoculuğun (mevcut sınırları sürdürme siyaseti) tarihsel olarak dört ana nedeni vardır:

1) Kurtuluş Savaşı sonrasında, Türkiye’nin tehdit edilmedikçe dışa dönecek durumu yoktu. İçeride rejimin ve devletin sağlamlaştırılması gerekiyordu. (Savaşın yarattığı yaraları sarmak, Batıcı reformları yapmak, süregelen Kürt isyanlarını bastırmak, kimi liderlerin tasfiye edilme sorunu vb.)

 2) 1921’de yapılan antlaşma Sovyetler’in Türkiye’de komünizmi, Türkiye’nin de Sovyetler’de “Turancılığı” kışkırtmayacağını garanti etmesine rağmen; her dönemde, dışta bir Sovyetler gerçeği vardı ve Türk azınlıklar en fazla SSCB sınırları içinde bulunmaktaydı.

3) Türkiye, yalnız Sovyetler açısından değil, genel politika açısından da irredantizm politikasından uzak durmayı yeğlemiştir. Böyle bir politikanın dengeleri bozarak bizzat kendi aleyhine sonuçlanacağını hesaplayan Türkiye; Misak-ı Milli’de amaçladığı sınırlara Lozan Barış Andlaşması’yla büyük ölçüde ulaştığına inandığı için, dıştaki azınlıkların mutlu yaşamalarından başka birşey istemeyen bir politika izlemeyi tercih etmiştir.

4) Mustafa Kemal’in, Türk dış politikasının temel ilke ve hedeflerinin belirlenmesindeki etkisi.

[601] Erhan, “80. Yılında Lozan”, s. 207.

[602] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 48.

[603] “Revizyonizm”in Kurtuluş Savaşı içinde bile dar anlamda (Misak-ı Milli) yorumlandığı savı ilk bakışta şaşırtıcı ve yanlış bir çıkarım olarak görülebilir. Ancak, Erik Jan Zürcher’in bu konudaki benzer tespitleri, bu savın geçerliliği konusunda önemli ipuçları vermektedir:

“...Yeni Türkiye’nin temelinde, 1918’den sonra Anadolu’da yükselen milli direniş hareketi tarafından formüle edilmiş bir program ya da bir dizi talep vardı. Yani, Erzurum’da Temmuz 1919’da, Sivas’ta aynı yılın Eylül’ünde ve en iyi bilineni, Osmanlı parlamentosunun milliyetçi kesimi tarafından Ocak 1920’de ortaya konulan talepler. Bu sonuncusu, kaleme alanlar tarafından ‘Misak-ı Milli’ olarak adlandırılır. Altı maddeden ibaret olan bu metin, ilk iki maddesinde coğrafi taleplerini ortaya koyar. Misak-ı Milli, haklarında iki farklı gelecek öngördüğü dört farklı coğrafi alan saptar: 1) Müttefik işgali altındaki Arap vilayetleri, 2) Batı Trakya (Meriç Nehri’nin ötesi), 3) ‘Üç vilayet’ (Kars, Ardahan ve Batum), 4) Mütareke sınırları içinde Müslümanların çoğunlukta yaşadığı alanlar.

Müslümanların çoğunlukta olduğu ve o anda Fransız, İngiliz ve Yunan yönetimi tehdidi altında bulunan yukarıdaki ilk üç coğrafi alan için halkoylaması talep edilmektedir. Halkoylaması konusu açık bir şekilde ifade edilmemiştir; ancak o tarihte Misak-ı Milli yazarlarının söylediklerinden çıkan sonuç budur. Batı Trakya ve Vilayet-i Selasiye’i tekrar Osmanlı İmparatorluğu’nun bir parçası haline getirecek bir karara varılması istenmektedir. Oysa, Arap vilayetleri için bu konu o kadar açık değildir. Milliyetçi liderlerin resmi beyanları ve daha sonra Lozan Barış Konferansı’ndaki tutumları, Arap topraklarının çoğunu kaybetmeye daha baştan razı olduklarını göstermektedir.

...‘Saf’ bir Türk devleti konusunda bir talep yoktur. Diğer yandan, Müslümanların çoğunluğunu oluşturduğu tüm Osmanlı toprakları için aynı bölünmezlik ve bağımsızlık iddiasında bulunulmaz. 1914’te henüz Osmanlı olan Arap vilayetlerine kendi geleceklerinde söz sahibi olma hakkı verilmiştir. Bu ise zımni olarak söz konusu geleceğin, Anadolu halkı için düşünülenden çok farklı olabileceği anlamına gelir. Diğer bir ifadeyle, Ekim 1918 Mondros Mütarekesi sınırları tarzında şekillenen güncel siyasal gerçekçilik, bir olgu olarak kabul edilmiş bulunmaktadır.

...milliyetçi hareketin eylemlerinin temelini oluşturan Misak-ı Milli’nin, esas olarak pragmatik bir belge olduğunu hatırlatmakta fayda vardır. ...Gerçekte Misak-ı Milli sınırları, Osmanlıların asker olarak tutunabildiği alanı ifade eder. ...Ankara’daki önderlik, ‘milli sınırlar’ı gerçekçilik ve uzlaşma temelinde oluşturmaya hazır olduğunu ...göstermiştir. Misak-ı Milli’ye uyulmasını zorlayabileceği yerlerde -Ermenilerle sınır görüşmelerinde olduğu gibi- bunu gerçekleştirmiş, zorlayamayacağı yerlerde de (örneğin Gürcistan’da), Osmanlı yanlısı geniş bir Müslüman topluluğu yalnız bırakabileceğini bile bile iddialarından vazgeçebilmiştir.

...1920 Misak-ı Milli’si, İsmet Paşa başkanlığında Lozan’a gönderilen heyetin elindeki temel belgeydi. ...[Ancak] Lozan’da kabul edilen son metin, sadece Türkiye tarafından konferansta sunulmuş olan taleplerin değil, Misak-ı Milli’nin de gerisinde kalmış olmaktadır. Antlaşma metni bu nedenle Ankara’daki Büyük Millet Meclisi’nde şiddetli bir muhalefetle karşılanmıştır. ...Sonunda Lozan Antlaşması, parlamentonun 287 üyesinden 213’ünün oyuyla onaylanır.

...Ankara tarafından en sonunda kabul edilen sınırlar, şu gerçekçi değerlendirme üzerine temellendirilmiştir: O koşullarda bu sınırlar, elde edilebilecek olanın azamisini ifade etmektedir.

...Cumhuriyetin sınırları, aslında bir dizi pragmatik uzlaşmanın sonucu olarak ortaya çıkmış da olsalar, kesin bir olgu olarak kabul edilmişlerdir. Türkçe konuşan Müslüman azınlıklar, cumhuriyetin sınırlarına çok yakın yerlerde yaşamaktadır. Ama buna rağmen kaybedilen topraklar üzerinde hak talep etmek, Türkiye’de marjinal bir olgu olarak kalmıştır. Yirmili ve otuzlu yıllardaki yönetici elitin büyük bir kısmının kaybedilmiş topraklardan geldikleri dikkate alınırsa, bu olgu daha da hayret uyandırıcıdır. Saldırgan bir yayılmacılıktan uzak oluşu, belki de iki dünya savaşı arasında Türkiye ile diğer Avrupa tek partili devletleri arasındaki en çarpıcı farktır.” Bkz. Zürcher, Savaş, Devrim ve Uluslaşma: Türkiye Tarihinde Geçiş Dönemi (1908-1928), s. 273-282.

[604] Erhan, “80. Yılında Lozan”, s. 207.

[605] Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, C. I-II, 11. bs., İstanbul, Alkım Yayınevi, t. y., s. 43.

[606] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 49.

[607] Armaoğlu, A. e., s. 43-50.

[608] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 49.

[609] Baskın Oran’a göre, 1945 sonrası, ikinci tür dengecilik ABD ile Batı Avrupa arasında da olabilirdi; ancak, bu gerçekleşmemiştir. Çünkü, II. Dünya Savaşı ertesinde Batı Avrupa çok zayıftı; 1960-1980 döneminde Türkiye, AET’yi (Avrupa Ekonomik Topluluğu) benimsemeye bir türlü karar verememiştir; 1980’den 2000’lere kadar süren dönemde ise AB’nin Türkiye’yi ciddi biçimde dışlaması söz konusu olmuştur. Bkz. Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 49.

[610] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 49.

[611] Bkz. Aydın vd., “Cumhuriyet Tarihinin Kırılma Noktaları”(Yuvarlak Masa Toplantısı), s. 29-30.

[612] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 49.

[613] Erhan, “80. Yılında Lozan”, s. 207.

[614] Sander, “Türk Dış Politikasında Sürekliliğin Nedenleri”, s. 69.

[615] Sander, “Türk Dış Politikasında Sürekliliğin Nedenleri”, s. 69.

[616] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 38.

[617] A. e.

[618] A. e.

[619] İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, 25. bs., İstanbul, Alkım Yayınevi, 2006, s. 24. “Batıcılık” ve “Batılılaşma” olgularının Türk siyasal yaşamındaki “zorunlu” yerini ifade eden birkaç çarpıcı tespite yer vermek meselenin anlaşılması açısından faydalı olacaktır:

Tarık Zafer Tunaya, “Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük” adlı eserinde şöyle demektedir: “Hiçbir uygarlık, tek bir dinin, bir milletin eseri değildir. Medeniyet, milletlerarası bir çabanın üründür. Bir ülkenin sınırlarını taşar. İnsanlığın ortak malı olmalıdır. Batı uygarlığı hâkim uygarlıktır, tek medeniyettir. ...En kuvvetli olduğuna ve önüne geçilemeyeceğine göre ona katılmak zorunluluktur. Bir varoluş, bir kalkınma davasıdır. Doğu’dan Batı’ya yöneliş tarihsel bir kanundur. Şu halde, Türk Devrimi’nin kesin kararı, Batı ailesi arasına girilecektir. ...Sorun, yirminci yüzyıl gibi bir teknoloji çağında, Türk insanını da Batılı insan ve vatandaş gibi, onurunu ve benliğini, özgürlük ortamı içinde geliştirme olanağı veren bir düzene ulaştırmaktır. ...Türkler, Batı uygarlık ailesi içine girebilirler. ...Uygarlık, Türklere yabancı değildir. ...Sonuç: Batı uygarlığına giriş bir yaşama ilkesidir.” Bkz. Tarık Zafer Tunaya, Devrim Hareketleri İçinde Atatürk ve Atatürkçülük, Ankara, 1981, s. 110-111.

Ünlü tarihçi Bernard Lewis ise, “Modern Türkiye’nin Doğuşu” adlı eserinde şu tespitlerde bulunmaktadır: “Türklerin devrimlerinde giriştikleri esas değişiklik, Batılılaşma idi. Türk halkının bin yıl önce Çin’den vazgeçip İslamlığa döndükleri zaman başlamış olan Batı’ya doğru yürüyüşünde diğer bir adım. Şimdi, İslami miraslarının tamamından değilse de büyük bir kısmından vazgeçerek Avrupa’ya dönmüşler ve devlet yönetimi, toplum ve kültürde Avrupa hayat yolunu benimsemek ve uygulamak için sürekli ve kararlı çaba göstermişlerdir. Bu çabada başarı derecesi konusunda kanılar farklıdır; bununla beraber, Türkiye’nin kamu hayatının geniş ve önemli alanlarında, Batılaştırıcı devrimin tamamlanmış ve geri döndürülemez olduğundan şüphe edilemez.” Bkz. Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Çev. Metin Kıratlı, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1984, s. 479.

Son olarak, ünlü Türk romancısı Peyami Safa, “Türk İnkılabına Bakışlar” adlı eserinde şöyle demektedir: “...Garpçılığa [Batıcılığa] gelince, garp mevhumu, Balkan Harbi’nde olduğu gibi Kurtuluş Harbi sıralarında da tehlikeli bir macera geçiriyordu. Garp medeniyetiyle, garp emperyalizmini gene birbirine karıştırmaya başlamıştık. Garp emperyalizmine karşı kinimizi garp medeniyetine çevirdik. Kurtuluş edebiyatımızda bu medeniyet ‘tek dişi kalmış canavar’ halinde de görünür. Fakat, bu garp kini Lozan sulhu yapılıp da Avrupa devletleriyle normal münasebete girdiğimiz günden sonra kaybolmuştu. Osmanlı Türkçülüğünü de, Osmanlı Garpçılığını da kangren olmuş taraflarını kesip atmak şartıyla yaşatmak kabil değildi. Bu kangren olmuş taraf, her ikisinin de Osmanlılık sıfatıdır. Atatürk bu büyük ameliyatı yaptı. ...Böyle bir milletin siyasi istiklalini Avrupa devletlerine kabul ettirdikten sonra içeride yapılacak tek ve büyük bir iş vardı: Garp metodunu, yeniçağ Avrupası’nın tekniğini, yıkılmış bir imparatorluğun zaruri kıldığı endişelerden hiçbiriyle sakatlamadan, şeriat ve saltanat korkusundan temizlenmiş bir bütünlükle, yekpare ve tastamam bir inkılap hareketi halinde memlekete sokmak.” Bkz. Peyami Safa, Türk İnkılabına Bakışlar, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 1996, s. 53-54.

[620] İlter Türkmen, “Türkiye’nin Yeni Jeopolitiği”, Çağdaş Türk Diplomasisi: 200 Yıllık Süreç (Sempozyuma Sunulan Tebliğler, 15-17 Ekim 1997), Der. İsmail Soysal, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999, s. 650.

[621] İlhan Uzgel, “Türk Dış Politikasının 75 Yılı: Batılılaşma Çabasından Batı Korkusuna”, Mülkiye Dergisi, C. XXII, Sayı: 213 (Kasım-Aralık 1998), s. 40. İlhan Uzgel’e göre, Türk dış politikasının Batıcılık ve Batı yönelimi tam bir sürekliliğe sahip olmasına rağmen, bu yönelim içerdiği temel özellikler açısından tam bir süreklilik göstermemiştir. Bu durum, iki farklı “Batıcılık” tanımına yol açmıştır. Bu tanım farklılıkları ise iki temel nedenden kaynaklanmaktadır: 1) Uluslararası koşullar:Türk dış politikasında Batıcılığı, Batı eğiliminin içeriğini belirleyen etkenlerden biri uluslararası koşullardır. Örneğin, Türk dış politikasında Batıcılık öğesi iki savaş arası dönemde daha çok İngiltere ve Fransa ile yakın ilişkiler geliştirme olarak kabul edilmiştir. Oysa, II. Dünya Savaşı’ndan sonra ABD’nin uluslararası alanda daha çok etkinlik göstermesi ve Türkiye’nin bir güvenlik endişesi taşıması sonucu, dış politikada Batıcılık daha çok ABD ile yakın ilişkiler olarak tanımlanmıştır. 2) İç gelişmeler:Genel hatlarıyla bakıldığında, II. Dünya Savaşı sonrasından günümüze kadar dış politikadaki Batı yöneliminin iki ayağından söz edilebilir. Bunlardan birincisi daha çok güvenlik merkezli bakış açısı nedeniyle ABD’ye yakınlık ve NATO’nun stratejik olarak önemli bir üyesi olmaktır. Diğeri ise ekonomik, siyasal sistem ve kültürel anlamdaki Batıcılık olarak tanımlanabilir. Uzgel’e göre, Atatürk dönemindeki Batıcılık, içte toplumsal, siyasal ve ekonomik yapıyı dönüştürme; dışta ise, Batılı ülkelerle yakın ilişkilere dayalı ama SSCB’yi karşısına almayan ve dengeye dayalı bir politikayla, komşu ülkelerle yakın ilişkilere dayanıyordu. Bunun da nedeni, Batıcılığın Batı’ya bağımlılık değil, Batılı ülkeler düzeyine gelme ve eşit düzeyde ilişkiler kurma anlamına gelmesiydi. Ancak, II. Dünya Savaşı sonrası dönemde, özellikle 1960’ların ortalarına dek, Türkiye, daha önceki bağımsız çizgisini terk ederek, Batıcılığı ABD güdümüne girip ekonomik yardım karşılığında Batı’nın stratejik çıkarlarına hizmet etmek olarak tanımlamıştır. Her ne kadar, Türkiye, 1960’larda yaşanan gelişmeler sonucu çok yönlü dış politika oluşturma çabalarına girişerek Batı’ya olan bağımlığı azaltmaya çalışmışsa da 12 Eylül 1980 askeri darbesi sonucu ABD yönelimli Batıcılığa tekrar geri dönülmüştür.  Bkz. Uzgel, “Türk Dış Politikasının 75 Yılı: Batılılaşma Çabasından Batı Korkusuna”, s. 40-44.

[622] Kürkçüoğlu, “Dış Politika Nedir? Türkiye’deki Dünü ve Bugünü”, s. 330.

[623] Türkiye’nin NATO üyeliği çerçevesinde Batı ittifakına üye olmasının Türk dış politikası üzerindeki etkilerini değerlendiren bir çalışma için bkz. İlter Turan, Dilek Barlas, “Batı İttifakına Üye Olmanın Türk Dış Politikası Üzerindeki Etkileri”, Türk Dış Politikasının Analizi, 3. bs., Der. Faruk Sönmezoğlu, İstanbul, Der Yayınları, 1994, s. 151-167.

[624] Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında imzalanan Bled Antlaşması’yla Ağustos 1954’te kurulan Balkan Paktı, taraflardan birisine ya da birkaçına karşı yöneltilen bir saldırıda, akit tarafların bunu kendilerine yapılmış sayarak silah gücünü de kapsayan her türlü önlemi almalarını öngörüyordu. Ne var ki, 1955 ilkbaharından itibaren Pakt gücünü kaybetmeye başlamıştır. Zira, SSCB lideri Joseph Stalin’in ölümünden sonra Yugoslavya ile ilişkilerini düzeltmek için SSCB’nin harekete geçmesinden sonra, Yugoslavya’nın Pakt’a karşı tutumları değişmeye başlamıştır. İkinci olarak, Türkiye ile Yunanistan arasında Kıbrıs sorunu nedeniyle 1955’ten itibaren başlayan siyasal gerginlik ve uyuşmazlık Pakt’ın sonunu hazırlamıştır. 1960 Haziran’ında Balkan Paktı resmen sona ermiştir. Daha fazla bilgi için bkz. Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 521-524.

[625] Türkiye, Irak, İran, Pakistan ve İngiltere arasında 1955 yılında kurulan Bağdat Paktı, Ortadoğu’da gelişen SSCB nüfuzunu engellemek amacını taşımaktaydı. Pakt’ın etkisini yitirmesine yol açan temel gelişmeler Mısır ve Suriye’nin Pakt aleyhindeki yoğun propagandası, Arap devletlerinin Pakt’a destek vermemesi ve Mart 1959’da Irak’ın Pakt’tan çekilmesidir. Irak’ın Pakt’tan çekilmesiyle, Ağustos 1959’da Pakt’ın adı Merkezi Antlaşma Teşkilatı (CENTO) olarak değiştirilmiştir. Daha fazla bilgi için bkz. Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 524-528.

[626] Sander, “Türk Dış Politikasında Sürekliliğin Nedenleri”, s. 86. Devletlerin, geleneksel olarak uluslararası bağlaşmalardan ve uluslararası örgütlere üyelikten beklediği üç farklı işlevden söz edilebilir: i) Güçlendirici işlev ii) Önleyici işlev iii) Stratejik işlev. Bu çerçevede Türk dış politikasının uluslararası örgütlere yaklaşımını üç alt döneme ayırarak incelemek mümkündür. Birinci dönem, Cumhuriyetin kuruluş yıllarıdır. Bu dönem, devletin kurucularının daha çok iç sorunlara ve reformlara yoğunlaştıkları, milli egemenlik ve bağımsızlık duyarlılıklarının oldukça yüksek olduğu bir dönemdir. Türkiye, Avrupa’da güç dengelerinin değişmeye başlaması ve faşist İtalya tehlikesi karşısında 1932 yılında Milletler Cemiyeti’ne katılmıştır. Keza, revizyonist Bulgaristan karşısında Türkiye 1934’te Balkan Antantı’na, İtalya’nın 1935’te Habeşistan’ı işgal etmesiyle gelişen olaylar sonucunda da 1937’de Sadabat Paktı’na girmiştir. Türkiye’nin bu örgütlere üyelikten beklediği işlevler “güçlendiricilik” ve “önleyicilik”tir. İkinci dönem ise, II. Dünya Savaşı sonrası dönemdir. Bu dönemde, SSCB tehdidine karşı Türkiye Batı bloğunun şemsiyesi altındaki Batılı uluslararası örgütler içinde aktif biçimde yer almaya başlamıştır. Bu bağlamda NATO üyeliği Soğuk Savaş dönemi boyunca Türkiye için “güçlendirici”, “önleyici” ve “stratejik” işlevleri olan bir durum yaratmıştır. Buna ek olarak evrensel nitelikli bir örgüt olan Birleşmiş Milletler örgütüne üyelik dışında, Türkiye, OECD, Avrupa Konseyi, AGİT, AB gibi örgütlere üye olmakla da siyasi, sosyal ve ekonomik açıdan da “güçlendirici” faydalar beklemiştir. Burada dikkati çeken bir nokta, bu dönemde Türkiye’nin Batı dışı uluslararası örgütlere fazla ilgi göstermemiş olmasıdır. Başarısızlıkla sonuçlanan Bağdat Paktı üyeliği (ki Pakt’a Batılı bir devlet olan ve Pakt’ın teşvikçisi İngiltere de üyeydi)  ve 1980’li yıllara doğru İslam Konferansı Örgütü (İKÖ) üyeliği bu durumun istisnası sayılabilir. Türkiye’nin uluslararası örgütlerdeki üyeliğinde üçüncü dönem ise, Soğuk Savaş’ın sona erdiği 1990’lı yıllardan itibaren Türkiye’nin hem Batılı hem de Batı dışı örgütlerle ilişkilerini geliştirmeye çalıştığı aktivist ve proaktif olduğu dönemdir. Bu dönemde, Türkiye bir yandan Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ) ve D-8 Grubu (Developing Eight/Kalkınmakta olan 8 ülke: Türkiye, İran, Pakistan, Bangladeş, Malezya, Endonezya, Mısır ve Nijerya) gibi örgütlerin kuruluşuna öncülük ederken; diğer örgütlerdeki üyeliğini de derinleştirme ve etkinleştirme çabasına girişmiştir. Bu dönemde, Türkiye’nin özellikle bölgesel ve küresel istikrar için BM şemsiyesi altında dünyanın farklı bölgelerindeki barış gücü misyonlarındaki aktif tutumu, kendisine bu örgütün temel karar mekanizmalarında yer alma fırsatını da doğurmuş ve Türkiye 2008 yılında BM Güvenlik Konseyi Geçici üyeliğine seçilmiştir. Bu konuda bir değerlendirme için bkz. Birol Akgün, Türkiye’nin BM Güvenlik Konseyi Üyeliği: Amaç, Süreç ve Beklentiler, Konya, Selçuk Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Merkezi Yayınları, Temmuz 2009, s. 1-26; Birol Akgün, “Türk Dış Politikası ve Uluslararası Örgütler”, Akademik Ortadoğu, Yıl: 3, Sayı: 6 (2009), s. 1-39.

[627] Uslu, Türk Dış Politikası Yol Ayrımında: Soğuk Savaş Sonrasında Yeni Sorunlar, Yeni İmkânlar ve Yeni Arayışlar, s. 114.

[628] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 39.

[629] Özev, “Dünden Bugüne Türk Dış Politikası”,

[630] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 39.

[631] Ramazan Gözen, “Türk Dış Politikasının Avrupa Birliği’ne Doğru Dönüşümü”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 2, Sayı: 6 (2006), s. 11.

[632] Nimet Beriker-Atiyas, “Türk Dış Politikası: Yeni Dünya Eski Yaklaşımlar”, Foreign Policy, Ocak-Şubat 2001 (Türkiye baskısı), s. 48.

[633] Sanberk, “Türk Dış Politikasının Dayanakları”, s. 5

[634] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 39.

[635] Sanberk, “Türk Dış Politikasının Dayanakları”, s. 5

[636] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 39.

[637] A. e.

[638] İlhan Uzgel, “Türk Dış Politikasında Pragmatizm”, Çağdaş Türk Diplomasisi: 200 Yıllık Süreç (Sempozyuma Sunulan Tebliğler, 15-17 Ekim 1997), Der. İsmail Soysal, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999, s. 654.

[639] Örneğin, İlhan Uzgel’e göre, Türk dış politikasında pragmatizm hiçbir dönemde Turgut Özal’ın başbakanlığı ve Anavatan Partisi iktidarları döneminde olduğu kadar yoğun yaşanmamıştır. Uzgel’e göre bunun bazı nedenleri vardır. Birincisi ve en önemlisi, Türk dış politikasında yaşanan bu pragmatik yaklaşımın daha çok bu dönemde geçirilen ekonomik ve bunun bir uzantısı olarak siyasal ve toplumsal dönüşümün bir sonucu olmasıdır. İkincisi, liderlik faktörüdür ki, Özal’ın biçimsel olarak kendisinden önceki ve sonraki liderlerden birçok açıdan farklı olduğu inkâr edilemez. Gökhan Koçer’e göre ise Özal’ın dış politika yaklaşımı pragmatik bir davranış olmaktan çok, başarılı bir taktisyenin gerçekleştirdiği “oportünist” bir davranış olarak da nitelendirilebilir. Bkz. Uzgel, “Türk Dış Politikasında Pragmatizm”, s. 654; Koçer; Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 39. Söz konusu dönemle ilgili kapsamlı bir çalışma için bkz. İlhan Uzgel, Ulusal Çıkar ve Dış Politika: Türk Dış Politikasının Belirlenmesinde Ulusal Çıkarın Rolü (1983-1991), Ankara, İmge Kitabevi, 2004.

[640] Bu konuda bkz. Bülent Şener, “Atatürk’ün Dış Politika Anlayışında Gerçekçilik ve Pragmatizm Olguları: Milli Mücadele Dönemi Türkiye-Sovyetler Birliği İlişkileri Örneği”, Askeri Tarih Araştırmaları, Yıl: 5, Sayı: 9 (Şubat 2007), s. 175-185.

[641] İlhan Uzgel, “Türk Dış Politikasında Pragmatizm”, s. 654.

[642] Sanberk, “Türk Dış Politikasının Dayanakları”, s. 5.

[643] Yakın zamanda İKÖ’nün adı ve amblemi, 28–30 Haziran 2011’de Astana’da (Kazakistan) gerçekleştirilen İKÖ Dışişleri Bakanları 38. Genek Kurul Toplantısı’nda alınan kararlar uyarınca değiştirilmiştir. Örgütün yeni adı “İslam İşbirliği Teşkilatı”’dır. (Kısaltması, İİT’dir.)

[644] Gerçekten de Türkiye’nin İKÖ/İİT üyeliği “pragmatist” dış politika anlayışı açısından önemli bir örnektir. Olayların gelişimi şöyledir: İsrail’in işgali altındaki Kudüs’te bulunan Mescid-i Aksa’da 21 Ağustos 1969’da bir yangının çıkması bütün İslam ülkelerinde büyük tepkiler uyandırmıştır. Bunun üzerine Fas Kralı II. Hasan, İslam ülkeleri devlet başkanlarına birer mesaj yollayarak, bir İslam Zirvesi’nin toplanması önerisinde bulunmuştur. Bunun sonucunda, İKÖ’nün/İİT’nün temellerinin atıldığı ilk İslam zirvesi 22-25 Eylül 1969’da Fas’ın başkenti Rabat’ta 25 devletin katılımıyla toplanmıştır. Türkiye’nin, zirveye katılıp katılmayacağı konusunda gerek kamuoyunda gerekse dışişleri bürokrasinde yoğun tartışmalar yapılmıştır. Olumsuz yöndeki görüşlerin temel savı, zirveye katılımın Türkiye’nin anayasasında yer alan laiklik ilkesi yönünden sakıncalı ve hatta aykırı olduğudur. Aksi yöndeki görüşlerin temel savı ise, zirvenin Mescid-i Aksa yangını üzerine ve sadece Müslüman ülkeleri kapsayacak şekilde tanzim edilerek din faktörünün öne çıkartılmasına rağmen; meselenin siyasi yönünün de olduğu ve bu yüzden Türkiye’nin çağrıyı reddetmesi durumunda, bunun Türkiye’nin Mescid-i Aksa yangınına kayıtsız kaldığı şeklindeki yorumlanacağı ve dolayısıyla Arap ve İslam ülkeleriyle düzeltilmek istenen ilişkilerinin yeniden bozulmasına yol açacağıydı. Dönemin Adalet Partisi Hükümeti ve onun Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil, büyük çoğunluğu Müslüman olan Türkiye’de, zirveye katılmama durumunda kamuoyundan gelebilecek yoğun tepkileri de dikkate alarak, Türk halkını da gücendirmeyecek bir tavır geliştirmeye çalışmıştır. Sonuçta, Türkiye, zirveye Dışişleri Bakanı başkanlığındaki bir heyetle katılmıştır. Zirvenin, devlet ve hükümet başkanları düzeyinde tertip edildiği düşünüldüğünde, Türkiye’nin zirveye bakan düzeyinde katılımının, zirvede alınacak kararlara geleneksel dış politikasını aşacak bir şekilde angaje olmamak maksadıyla örtüştüğü söylenebilir. Öte yandan, Mayıs 1976’da İstanbul’da yedincisi gerçekleştirilen İslam Ülkeleri Dışişleri Bakanları Konferansı da, Türkiye-İKÖ/İİT ilişkileri açısından önemli bir dönüm noktası olmuştur. Zira, Rauf Denktaş’ın da Kıbrıs Türk Toplumu’nu temsil etme imkânı bulduğu konferansta, Türkiye’nin bazı dış politika sorunları da gündeme gelmiş ve bu sayede Kıbrıs Türklerinin sorunları dile getirilmiştir. 12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasında, Türkiye’nin Arap ve İslam ülkeleriyle ilişkileri daha yüksek bir düzeye çıkmıştır. Dönemin başbakanı Bülent Ulusu’nun hükümet programına da yansıyan bu durum sonucunda, 25-28 Ocak 1981’de Mekke ve Taif’te gerçekleştirilen III. İslam Zirvesi’ne Türkiye ilk kez başbakan başkanlığındaki bir heyetle katılmıştır. Her ne kadar, konferans sonrasında yayınlanan bildiride yer alan bazı ifadeler Türkiye’nin laiklik ilkesiyle örtüşmese de; Türk heyeti, Başbakan Bülent Ulusu’nun konferansta yaptığı konuşmada, Türkiye’nin laik bir devlet olduğu ve dış politikasını da bu ilkenin gereklerine uygun bir şekilde yürütmekte olduğu ve yürüteceği yönündeki vurgusunun bu çelişkiyi ortadan kaldırdığı görüşünde birleşmiştir. 1984’te Kazablanka’da (Fas) yapılan IV. İslam Zirvesi’ne ise Türkiye daha ileri bir adım atarak cumhurbaşkanı düzeyinde katılmıştır ki, bu durum İKÖ’yle/İİT’yle ilişkilerde önemli bir dönüm noktasıdır. Zira, zirvede, Cumhurbaşkanı Kenan Evren hem İKÖ’nün/İİT’nin başkan yardımcılığına hem de İSEDAK’ın (Ekonomik ve Ticari İşbirliği Daimi Komitesi) başkanlığına getirilmiştir. Daha fazla bilgi için bkz. Ekmeleddin İhsanoğlu, “Türkiye ve İslam Konferansı Teşkilatı”, Yeni Türkiye, Türk Dış Politikası Özel Sayısı, Yıl: 1, Sayı: 3 (Mart 1995), s. 388-412; Melek Fırat ve Ömer Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. II (1980-2001), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 127-128; Kemal Girgin, Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri Programlarında Dış Politikamız: 70 Yılın Panoraması (1923-1993), Ankara, 1993, s. 95-110; Gökçen Alpkaya, “Türkiye Cumhuriyeti, İslam Konferansı Örgütü ve Laiklik”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 46, Sayı: 1-2 (1991), s. 55-68; Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 146-156.

[645] Bülent Tanör, “Türkiye’de Dış İlişkilerin İç Hukuk Rejimi”, Türk Dış Politikasının Analizi, Der. Faruk Sönmezoğlu, 3. bs., İstanbul, Der Yayınları, 2004, s. 812 ; Mahmut Bali Aykan, “The Palestinian Question in Turkish Foreign Policy from the 1950s to the 1990s”, International Journal of Middle East Studies, Vol. 25, No: 1 (1993), p. 99; Ali L. Karaosmanoğlu, “Turkey’s Security and the Middle East”, Foreign Affairs, Vol. 62, No: 1 (Fall 1983), p. 167; Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. I, s. 731-738; Hale, Türk Dış Politikası (1774-2000), s. 178; Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 152-153.

[646] İKÖ/İİT tarihindeki dokuzuncu genel sekreter olan Ekmeleddin İhsanoğlu, daha önceki genel sekreterlerin aksine bu göreve “atama”yla değil “seçim”le gelmiştir.

[647] Bülent Tanör’e göre, iç hukukunda ve anayasasında laiklik ilkesini benimseyen, yüksek mahkeme içtihatlarında bu ilkenin korunmasına özen gösteren bir devlet için bu “fiili üyelik” durumu, ancak dış politika oportüniteleri, daha doğrusu oportünüzmiyle açıklanabilir. Bkz. Tanör, “Türkiye’de Dış İlişkilerin İç Hukuk Rejimi”, s. 813.

[648] Bu başlık ve bu başlık altındaki görüş ve düşüncelere bu çalışmaya kaynaklık eden doktora tezinde yer verilmemiştir. Bu görüş ve düşünceleri esas itibariyle ilk defa dile getirdiğim yayınlarım şunlardır: Bülent Şener, “Türk Dış Politikasında AKP Romantizmi”, 21. Yüzyıl, Sayı: 35 (Kasım 2011), s. 74-81; Bülent Şener, “Sıfır Sorundan Sıfır Komşuluğa: Bir İllüzyonun Trajikomik Hikâyesi”, 21. Yüzyıl, Sayı: 42 (Haziran 2011), s. 64-68; Bülent Şener, “Davutoğlu Sendromu ya da Alice Harikalar Diyarında”, 21. Yüzyıl, Sayı: 46 (Ekim 2012), s. 23-27.

[649] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 38.

[650] Soğuk Savaş sonrasında Türkiye’nin içinde bulunduğu yeni konumu ve koşulları değerlendiren bir çalışma için bkz. Graham E. Fuller, Ian O. Lesser, Turkey’s New Geopolitics: From the Balkans to Western China, Boulder, Westview Press, 1993, b. a.

[651] Oran, “Türk Dış Politikası: Temel İlkeleri ve Soğuk Savaş Ertesindeki Durumu Üzerine Notlar”, s. 368. Öte yandan, M. Hilmi Özev’e göre, Soğuk Savaş sonrası, bu iki ilkede niteliksel değişikler görülmeye başlanmıştır. Özev’e göre, Statükoculuk ve Batıcılık ne Osmanlı döneminde ne de Cumhuriyet döneminde körü körüne bağlanılan ve hiç nitelik değiştirmeyen iki ilke değildir ve Türk dış politikasındaki değişim temelde bu iki ilkede görülen niteliksel değişiklikler üzerinden gerçekleşmektedir. Bkz. Muharrem Hilmi Özev, “Dünden Bugüne Türk Dış Politikası”, TASAM, 24 Temmuz 2009, (Çevrimiçi) http://www.tasam.org/index.php?altid=2939&syf=1, 5 Ocak 2010.

[652] Oran, “Türk Dış Politikası: Temel İlkeleri ve Soğuk Savaş Ertesindeki Durumu Üzerine Notlar”, s. 368; Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 38.

[653] Sami Kohen, “Dış Politikada Değişen Ne?”, Milliyet, 6 Kasım 2009,  (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com.tr/Yazar.aspx?aType=YazarDetay&ArticleID=1158745&AuthorID=58&Date=06.11.2009, 5 Ocak 2010; Sami Kohen, “Türk Dış Politikası Değişiyor mu?”, Şalom, 28 Ekim 2009, (Çevrimiçi) http://www.salom.com.tr/news/detail/

13380-Turk-dis-politikasi-degisiyor-mu.aspx, 5 Ocak 2010.

[654] Benzer görüşler için ayrıca bkz. Şule Kut, “Türkiye’nin Soğuk Savaş Sonrası Dış Politikasının Anahatları”, En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar, 2. bs., Der. Gencer Özcan, Şule Kut, İstanbul, Büke Yayınları, Mart 2000, s. 55-56; Çalış, “Ulus, Devlet ve Kimlik Labirentinde Türk Dış Politikası”, s. 7-33.

[655] Şanlı Bahadır Koç, “Stratejik Dehlizlerde Derinlik Sarhoşluğu: Bir AKP Dış Politikası Eleştirisi”, 21. Yüzyıl Dergisi, Sayı: 19 (Temmuz 2010), s. 8.

[656] “Komşularla sıfır sorun” politikasının gerçekçi bir politika olmadığı apaçık ortadadır. Zira, Türkiye’nin imparatorluktan devraldığı jeopolitik, jeokültürel miras ve tarihsel sorunlar Türkiye’ye pasif bir diplomasi ile kabuğuna çekilme rahatlığı vermemektedir. Çalışmada daha önce de vurgulandığı gibi, tıpkı Osmanlı İmparatorluğu’nda olduğu gibi, Türkiye’nin de “iki cepheli” ve dolayısıyla “iki statükolu” bir devlet olması, Türkiye’yi önemli güvenlik sorunlarıyla karşı karşıya bırakmaktadır. Türkiye’nin komşularının sayısı ve bileşimi, Türklerin “dost mu, düşman mı?” imgesine sahip olmasını haklı kılan bir unsur olarak ortada durmaktadır. Zira, Türkiye, tüm tarihi boyunca, bu komşularının hiç olmazsa bazıları tarafından saldırıya uğrama ya da onlardan kaynaklanan güvenlik riskleriyle karşı karşıya kalmanın yarattığı bir belirsizlikle uğraşmak durumunda kalmıştır. Bunun sonucu olarak da güvenliğini sağlamak için çok çeşitli ittifak düzenlemelerine girmiş ve Batı’ya yönelik bir dış politika izlemiştir. Bkz. Oral Sander, “Türk Dış Politikasında Barış Unsuru”, Türkiye’nin Dış Politikası, Der. Melek Fırat, Ankara, İmge Kitabevi, 1998, s. 134-135.

[657] Koç, “Stratejik Dehlizlerde Derinlik Sarhoşluğu: Bir AKP Dış Politikası Eleştirisi”, s. 12.

[658] Bu konuda farklı görüşler için bkz. Şaban Kardaş, “Türk Dış Politikasında Eksen Kayması mı?”, Akademik Ortadoğu, C. 5, Sayı: 2 (2011), s. 19-42; Kürşad Turan, “Türk Dış Politikasında Eksen Kayması”, Ortadoğu Analiz, C. 2, Sayı: 18 (Haziran 2010), s. 51-58; Yalım Eralp, “Eksen Kayması”, Policy Brief, Global Political Trends Center, Temmuz 2010, s. 1-6, (Çevrimiçi) http://www.gpotcenter.org/dosyalar/ EksenKaymasi.pdf, 20 Eylül 2011.

[659] 2008 yılında ölen ünlü siyaset bilimci Samuel Phillips Huntington, ilk defa 1993’te Foreign Affairs dergisinde yayınladığı “The Clash of Civilizations?” (Medeniyetler Çatışması) isimli makalesini temel alarak, 1996 yılında yayınladığı “The Clash of Civilizations and the Remarking of World Order” (Medeniyetler Çatışması ve Dünya Düzeninin Yeniden Kurulması) isimli kitabında, Türkiye’yi medeniyet ve kimlik bazında “bölünmüş” ve “kararsız” ülke olarak tespit ederken; Türkiye’nin demokrasi ve laiklik açısından gelecekte içinde bulunacağı sürece ilişkin olarak ortaya attığı şu öngörülerinde sanki AKP ve Recep Tayyip Erdoğan’ı önceden haber verir gibidir: “Türkiye, İslam’ın çekirdek devleti olmak için gerekli tarihe, nüfusa, orta düzey bir ekonomik gelişmişliğe, ulusal birliğe, askeri yetenek ve geleneğe sahiptir. Gelgelelim, Atatürk’ün Türkiye’yi net bir şekilde laik bir toplum olarak tanımlaması, Türkiye Cumhuriyeti’nin bu rolü Osmanlı İmparatorluğu’ndan devralmasını önlemiştir. Türkiye, anayasasındaki laiklik ilkesine bağlılığından ötürü OIC’in [İslam Konferansı Teşkilatı/İslam İşbirliği Teşkilatı] kurucu üyesi bile olamamıştır. Türkiye kendisini laik bir ülke olarak tanımladığı sürece İslam’ın liderliğine soyunma olasılığı yoktur. Bununla birlikte, Türkiye kendisini yeniden tanımladığı taktirde ne olur? Türkiye bir noktada Batı dünyasına üyelik için yalvarıp duran bir dilenci olarak oynadığı hüsran verici ve aşağılayıcı rolden vazgeçip, Batı’nın temel İslami muhatabı ve düşmanı olarak oynadığı çok daha etkileyici ve onurlu tarihsel rolü yeniden üstlenmeye hazır hale gelebilir. Köktendincilik Türkiye’de tırmanışa geçmiştir; Özal yönetimi altında Türkiye, Arap dünyasıyla özdeşlik kurmak için büyük çaba harcamıştır; Orta Asya’da ılımlı bir rol üstlenebilmek için etnik ve dilsel bağlantılarından faydalanmaya çalış[mıştır]; Boşnak Müslümanları desteklemiş ve cesaretlendirmiştir. Balkanlar, Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Orta Asya’daki Müslümanlarla kapsamlı tarihsel bağlantılara sahip olması bakımından Türkiye’nin Müslüman ülkeler arasında benzersiz bir yeri vardır. Türkiye’nin sonuçta bir ‘Güney Afrika’ rolü kotarması hiç de mantık dışı değildir: Güney Afrika’nın ırk ayrımcılığını ilga etmesi gibi, [Türkiye de] kendine yabancı olduğu gerekçesiyle laikliği kaldırıp, kendi medeniyet kümesinde bir parya konumundan çıkarak bu medeniyetin lideri haline gelebilir. Güney Afrika, Hıristiyanlıkta Batı’nın iyi ve kötü yanlarını ve ırk ayrımcılığını yaşayıp gördükten sonra, Afrika’ya liderlik etme vasfını özellikle kazandı. Laiklik ve demokraside Batı’nın iyi ve kötü yanlarını yaşayıp görmüş olan Türkiye de en az onun kadar, İslam’a liderlik etme vasfını kazanmış olabilir. Ama bunu yapabilmek için Atatürk’ün mirasını, Rusya’nın Lenin’in mirasını reddedişinden daha eksiksiz bir şekilde reddetmek zorunda kalacaktır. Böyle bir hamle aynı zamanda, Atatürk kalibresinde bir lideri, Türkiye’yi bölünmüş ülke olmaktan çıkarıp, çekirdek bir devlet haline getirmek için gerekli siyasal ve dinsel meşruluğu kendisinde toplamış olan bir lideri gerektirir.” Bkz. Samuel P. Huntington, Medeniyetler Çatışması ve Dünya Düzeninin Yeniden Kurulması, 2. bs., Çev. Mehmet Turhan, Cem Soydemir, Yusuf Eradam, İstanbul, Okuyan Us Yayınları, Haziran 2002, s. 263-264.

[660] Bkz. E. Fuat Keyman, “Türk Dış Politikasında Eksen Tartışmaları: Küresel Kargaşa Çağında Realist Proaktivizm”, SETA Analiz, Sayı: 15 (Ocak 2010), s. 6; E. Fuat Keyman, “Globalization, Modernity and Democracy: in Search of a Viable Domestic Polity for a Sustainable Turkish Foreign Policy”, New Perspectives on Turkey, No: 40 (Spring 2009), pp.7-27.

[661] Bkz. Nora Fisher Onar, “Neo Ottomanism, Historical Legacies and Turkish Foreign Policy”, EDAM Discussion Paper Series, No: 2009/3 (October 2009), pp. 1-16.

[662] Türk kimliğinin bir boyutu olarak İslam, iç politikada olduğu gibi dış politikada da belli bir etki kapasitesine sahiptir. Ancak, Türkiye Cumhuriyeti’nin temelleri olan ulus-devlet ve laikliğin, dış politikanın da temellerini oluşturması nedeniyle, bu etki yakın zamanlara kadar, diğer bir deyişle AKP iktidarına kadar büyük ölçüde sınırlıydı. Küreselleşmeyle birlikte İslam’ın uluslararası ilişkilerin gündemine yoğun bir biçimde girmesi ve Batı tarafından Soğuk Savaş sonrası ve özellikle de 11 Eylül 2001 sonrası dünyanın anarşik ortamının en önemli müsebbiplerinden biri olarak görülmesi, Doğu’nun da rüştünü ispatında ve kimlik arayışlarında İslam’ı odak noktası haline getirmiştir. İslam’ın Türk dış politikasındaki etkisini tarihsel olarak analiz eden ve bu konuda literatüre kazandırılmış tek Türkçe çalışma için bkz. Gökhan Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, Ankara, Pegem A Yayıncılık, 2003.

[663] Soner Çağatay, “The AKP’s Foreign Policy: The Misnomer of ‘Neo-Ottomanism’ ”, April 24, 2009, (Çevrimiçi) http://www.washingtoninstitute.org/templateC06.ph p?CID=1270, 20 Eylül 2011.

[664] Bkz. Gareth Jenkins, Political Islam in Turkey: Running West, Heading East?, New York, Palgrave MacMillan, 2008, pp. 167-217. AKP’yle birlikte Türkiye’de siyasal sistemin bir dönüşüm içerisine girdiğini ve “çok partili sistem”den “hakim tek partili sistem”e ya da doğru bir ifadeyle illiberal demokrasilerde kendini gösteren “yumuşak hegemonik parti sistemi”ne doğru bir evrilmenin yaşandığını çarpıcı tespitlerle ortaya koyan bir çalışma için bkz. Ümit Özdağ, İkinci Tek Parti Dönemi: AKP’nin Yumuşak Hegemon Parti Projesinin Anatomisi, Ankara, Kripto Basın Yayın, Mart 2011.

[665] Nuray Mert, “Füze Kalkanının Gölgesinde”, Milliyet, 4 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http://gundem.milliyet.com.tr/fuze-kalkani-golgesinde/gundem/gundemyazardet

ay/04. 09.2011/1434362/default.htm, 20 Eylül 2011.

[666] Nitekim, AKP Hükümeti’nin İsrail politikasını eleştiren CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’na hükümet yetkilileri tarafından verilen cevaplar bu niteliktedir. Örneğin, Başbakan R. Tayyip Erdoğan “Ana muhalefetin haline bakın. Birisi çıkıyor başka türlü konuşuyor, genel başkanları başka türlü. Ana muhalefet partisi başkanı İsrail’in avukatlığını bıraksın. Sen kendi partinin sözcülüğün yap. İsrail’in sözcülüğünü yapan parti bizim ülkemizde siyaset yapamaz” derken; Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç “CHP’nin, bir milli mesele olan dış politika konusunda hükümeti eleştirirken çok daha dikkatli olması lazım, çok daha doğru tespitler yapması lazım. Sayın Başbakan’ın tespiti ne yazık ki doğrudur. Sayın Kılıçdaroğlu’nun konuşması, netice itibariyle İsrail’in avukatlığını yapacak düzeydedir.” sözlerini sarfetmiştir. Bkz. “Ana Muhalefet İsrail’in Avukatı”, Takvim, 8 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http://www.takvim      .com.tr/Siyaset/2011/09/08/ana-muhalefet-israilin-avukati, 20 Eylül 2011; “İsrail’in Avukatı Olduğu Doğru”, Milliyet, 9 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http://siyaset. milliyet.com.tr/israil-in-avukati-oldugu-dogru/siyaset/siyasetdetay/09.09.2011/

1436281/default.htm, 20 Eylül 2011.

[667] Nuray Mert, “İslam Emperyalizmi, Neo-Osmanlıcılık”, Milliyet, 1 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http://gundem.milliyet.com.tr/islam-emperyalizmi-neo-osmanlicilik/ gundem/gundemyazardetay/01.09.2011/1433457/default.htm, 20 Eylül 2011.

[668] Mert, “Füze Kalkanının Gölgesinde”, Milliyet, 4 Eylül 2011.

[669] Nuray Mert, “Arap Baharı ve Türkiye ile Balayı”, Milliyet, 13 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http://gundem.milliyet.com.tr/arap-bahari-ve-turkiye-ile-balayi/gundem/ gundemyazardetay/13.09.2011/1437687/default.htm, 20 Eylül 2011.

[670] Başbakan R. Tayyip Erdoğan’ın “Palmer Raporu” karşısında İsrail’e karşı yaptığı açıklamalar ve dile getirdiği “yaptırımlar” gerek Türkiye kamuoyunda gerekse Arap kamuoyunda, tıpkı “One Minute Çıkışı/Davos Çıkışı”nda olduğu gibi büyük ses getirmeye devam etmektedir. Nitekim, Başbakan Erdoğan’ın “Arap Baharı” turunun ilk durağı olan Mısır’a 13 Eylül 2011 gününün ilk saatlerinde varmasının ardından, Kahire Uluslararası Havaalanı’nda ellerinde pankartlarla bekleyen binlerce Mısırlı kendilerine Arapça hitap eden Erdoğan’a “İslam’ın kurtarıcısı, Allah’ın azizi Erdoğan” şeklinde karşılık vererek, yoğun sevgi gösterilerinde bulunmuşlardır. Bkz. “İslam’ın Kurtarıcısı Erdoğan Mısır’da”, 13 Eylül 2011, (Çevrimiçi) http://www.ntvmsnbc.com/id/25249665/, 20 Eylül 2011.

[671] “NATO’nun Libya’da Ne İşi Var?”, 28 Şubat 20011, (Çevrimiçi) http://www. ntvmsnbc.com/id/25187334/, 20 Eylül 2011.

[672] “Erdoğan’ın Petrol Şartı”, 21 Mart 2011, (Çevrimiçi) http://www.ntvmsnbc. com/id/25194533, 20 Eylül 2011; “NATO Girecekse Şartımız Var”, 21 Mart 2011, (Çevrimiçi) http://www.posta.com.tr/dunya/HaberDetay/_NATO_girecekse_sarti

miz_ var_.htm?, 20 Eylül 2011.

[673] “Maliki’den Ankara’ya: İç İşlerimize Karışmayın”, 15 Ocak 2012, Ntvmsnbc, (Çevrimiçi) http://www.ntvmsnbc.com/id/25314034/, 15 Mayıs 2012; “Türkiye’ye Küstahça Uyarı”, Sabah, 24 Nisan 2012, (Çevrimiçi) http://www.sabah. com.tr/Dunya/2012/04/24/turkiyeye-kustahca-uyari, 15 Mayıs 2012

[674] Ayrıca bkz. Ümit Özdağ, “Davutoğlu’nun Radikal Sunni Merkezli Ortadoğu Politikası”, 16 Mart 2012, http://www.21yyte.org/tr/yazi6532-Davutoglunun_Radikal _Sunni_ Merkezli_Ortadogu_Politikasi_.html, 15 Mayıs 2012

[675] Bkz. “Suriye Sınırında Vize Bayramı”, Yeni Şafak, 14 Ekim 2009, (Çevrimiçi) http://yenisafak.com.tr/Politika/?t=14.10.2009&i=216631, 15 Mayıs 2012; “Türkiye-Suriye YDSİK 1. Toplantısı Ortak Bildirisi, 22-23 Aralık 2009, Şam”, http:// www.mfa.gov.tr/turkiye---suriye-ydsik-1_-toplantisi-ortak-bildirisi_-22-23-aralik_-sam.tr.mfa, 15 Mayıs 2012.

[676] Bkz. “Başbakan Erdoğan’ın Gaziantep Mitinginde Yaptığı Konuşmanın Tam Metni…”, 15 Ağustos 2010, (Çevrimiçi) http://www.akparti.org.tr/site/haberler/   basbakan-erdoganin-gaziantep-mitinginde-yaptigi-konusmanin-tam-metni/6647,  

20 Eylül 2012.

[677] “Hem Tatil Hem Siyaset İçin Bodrum’da”, Hürriyet, 5 Ağustos 2008, (Çevrimiçi) http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=9588900, 20 Eylül 2012.

[678] “Başbakan Erdoğan’a ‘Kaddafi İnsan Hakları Ödülü’”, Radikal, 29 Kasım 2010, (Çevrimiçi) http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&Ar ticleID=1030723&Catego ryID=77, 6 Aralık 2012.

[679] “Erdoğan’dan Esad’a Gözdağı”, Milliyet, 25 Nisan 2010, (Çevrimiçi) http://siyaset.milliyet.com.tr/erdogan-dan-esad-a-gozdagi/siyaset/siyasetdetay/ 25.04.201 2/1532711/default.htm, 15 Mayıs 2012; “Esed Sınırı Yine İhlal Ederse 5. Madde İşler”, Yeni Şafak, 26 Nisan 2012, http://yenisafak.com.tr/Politika/?t= 26.04.2012&i=379969&k=m6, 15 Mayıs 2012.

[680] Muharrem Bayraktar, “Emevi Camii’nde Namaz Kılacak Olan Kahraman”, 12 Eylül 2012, Yeni Mesaj, (Çevrimiçi) http://www.yenimesaj.com.tr/?artikel,1200 2928/emevi-camii-nde-namaz-kilacak-olan-kahraman/muharrem-bayraktar, 20 Eylül 2012.

[681] “Türkiye Artık Yalnız mı”, Taraf, 1 Eylül 2012; “BM Güvenlik Konseyi’ndeki Düşük Temsil Ne Anlama Geliyor?”, Hürriyet Planet, 31 Ağustos 2012, (Çevrimiçi) http://www.hurriyet.com.tr/planet/21349611.asp, 20 Eylül 2012.

[682] Ali Öztunç, “AKP’nin Dış Politika Karnesi” (Emekli Büyükelçi Faruk Loğoğlu ile Röportaj), (Çevrimiçi) http://gazetepusula.net/kose-yazisi.php?yazi=68, 15 Mayıs 2012.

[683] Ali Bulaç, “Dış Politikada Acı Gerçek!”, Zaman, 21 Ocak 2011, (Çevrimiçi) http://www.zaman.com.tr/yazar.do;jsessionid=CF59C89DA1B298BB57E8AEE77BECFCF3?yazino =1232850, 15 Mayıs 2012.

[684] “Model Ortaklık Tercih Değil Gereklilik”, Zaman, 4 Haziran 2009, (Çevrimiçi) http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=855022&title=model-ortaklik-ter cih-degil-gereklilik, 15 Mayıs 2012; “Joint Press Conference by Ahmet Davutoğlu, Minister of Foreign Affairs of the Republic of Turkey and Hillary Rodham Clinton, Secretary of State of the US”, 13 February 2012, Washington, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/joint-press-conference-by-ahmet-davutoglu_-minister-of-foreign-affairs-of-the-republic-of-turkey-and-hillary-rodham-clinton_-sec.en.mfa, 15 Mayıs 2012.

[685] “Ortadoğu’da Barış Sürecinin Öncüsü de Sözcüsü de Biziz”, Star, 27 Nisan 2012, (Çevrimiçi) http://www.stargazete.com/politika/ortadoguda-baris-surecinin-onc

usu-de-sozcusu-de-biziz/haber-555139, 15 Mayıs 2012.

[686] “Dış Politikada Tribünlerde Kalamayız”, İhlas Haber Ajansı, 29 Haziran 2012, (Çevrimiçi) http://www.iha.com.tr/dis-politikada-tribunlerde-kalamayiz-233116-haber, 20 Eylül 2012; “Bekle-gör Politikasını Takip Etmeyeceğiz”, Ntvmsnbc, 26 Temmuz 2012, (Çevrimiçi) http://www.ntvmsnbc.com/id/25369304/, 20 Eylül 2012.

[687] Aslında bir matematikçi olan Lewis Carroll’un (1832–1899), bir dostunun Alice adındaki kızını oyalamak amacıyla anlattığı öyküleri bir kitapta toplamasıyla 1865’te ortaya çıkardığı bu çocuk romanı edebiyat tarihinin en ilginç kurgu romanlarındandır. Her şeyin, Alice’in nehrin kıyısında otururken, tuhaf giyimli beyaz bir tavşanın önünden hızla geçtiğini görmesi ve tavşanın cebinden çıkardığı saate bakıp “Aman Tanrım çok geç kaldım, aman Tanrım çok geç kaldım!” diyerek hızlı hızlı yürümesiyle başladığı bu romanda, tavşanın peşine takılan Alice, tavşanın kocaman bir tavşan deliğine atlayıp gözden kaybolması üzerine O da tavşanın peşinden atlayarak, uzun ve karanlık bir koridordan yuvarlanır ve koridorun sonunda oldukça renkli fantastik bir dünyaya ulaşır. Fizik kurallarının geçerli olmadığı, konuşan hayvanların ve garip bitkilerin bulunduğu, yediği ya da içtiği her şeyin Alice’i ya küçücük yaptığı ya da dev gibi büyüttüğü ve hatta kendi gözyaşlarından oluşan kocaman bir denizde boğulmakla karşı karşıya bıraktığı bu fantastik dünyada Alice hayal gücünü zorlayan bir dolu macera yaşayacaktır. Bugün, Erdoğan ve Davutoğlu ikilisinin dış politikadaki söylem, eylem ve kurgulamalarının çoğu ne siyaset biliminin, ne uluslararası politikanın ne de insan doğasının reel gerçekleriyle uyuşmuyor olmasına rağmen, Erdoğan ve Davutoğlu ikilisinin Türkiye’nin tıpkı Alice’in fantastik dünyasında yaşıyormuşçasına dış politikada en parlak ve en güçlü olduğu algısı yaratmaları söz konusu romanla benzeşmektedir.

[688] Faruk Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, 4. bs., İstanbul, Filiz Kitabevi, Ekim 2005, s. 209-210. Dış politikanın oluşturulması ve uygulanması süreci ve bu süreçteki yapılarla ilgili olarak ayrıca bkz. Joseph Frankel, The Making of Foreign Policy: An Analysis of Decision-Making, Oxford, Oxford University Press, 1967; James N. Rosenau (Ed.), International Politics and Foreign Policy: A Reader in Research and Theory, New York, The Free Press, 1969; James A. Robinson, Richard C. Snyder, “Decision-Making in International Politics”, International Behavior: A Social-Psychological Analysis, Ed. by. Herbert C. Kelman, New York, Halt, Rinehat&Winston, 1965, pp. 435-463; Charles F. Hermann, “Decision Structure and Process Influences on Foreign Policy”, Why Nations Act: Theoretical Perspectives for Comparative Foreign Policy Studies, Ed. by. Maurice A. East, Stephen A. Salmore, Charles F. Hermann, Beverly Hills, Sage Publications, 1978, pp. 69-102; Barbara G. Salmore, Stephen A. Salmore, “Political Regimes and Foreign Policy”, Why Nations Act: Theoretical Perspectives for Comparative Foreign Policy Studies, Beverly Hills, Sage Publications, 1978, pp. 103-122.

[689] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 73.

[690] Bu tablo Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 74-90’daki bilgilerden yararlanılarak oluşturulmuştur.

[691] Bu saptama bana aittir.

[692] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 73.

[693] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, Ankara, Pegem A Yayıncılık, 2003, s. 40-41.

[694] Şaban Çalış, “The Turkish State’s Identity and Foreign Policy Decision Making”, Mediterranean Quarterly, Vol. 6, No: 2 (Spring 1995), pp. 135-155.

[695] Koçer, A. e., s. 40-48.

[696] Türkiye’de, dış politikaya ilişkin hukuksal ve kurumsal çerçeve ile bu konuda uygulamada ortaya çıkan farklılaşmalara ilişkin birçok neden ileri sürülebilir. Çok kalın çizgilerle ifade etmek gerekirse, Türkiye’de halen istikrarlı ve oturmuş bir siyasal sistemin tam anlamıyla kurulamamış olması ve ülkenin herhangi bir anındaki siyasi dengeleri ile fiili güç yapılanması arasındaki uyumsuzluk bu farklılaşmanın temel nedenini oluşturmaktadır.

[697] “Hukuksal durum” başlıklarında zikredilecek hukuksal mevzuatlara “http://mevzu at.basbakanlik.gov.tr/”; “http://www.resmigazete.gov.tr/default.aspx” ve “http:// www.tbmm.gov.tr/” adlı resmi internet sitelerinden ulaşılmakla birlikte, henüz elektronik ortama aktarılmamış olan ya da mülga edilmiş bulunan hukuksal mevzuatlara Başbakanlıkça yayımlanan “Düstur” adlı yayından ulaşılmıştır. Hukuksal mevzuatlara yapılacak atıflarda bu web siteleri ayrıca belirtilmeyecektir.

[698] T. C. 1982 Anayasası, Kanun no: 2709, Kabul tarihi: 18.10.1982, Resmi Gazete, Sayı: 17863, 09.11.1982.

[699] Dışişleri Bakanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun (Kanun no: 6004, Kabul tarihi: 07.07.2010, Resmi Gazete, Sayı: 27640, 13.07.2010

[700] Bkz. Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Yurtdışı Teşkilatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararname, KHK no: 189, Kabul tarihi: 13.12.1983, Resmi Gazete, Sayı: 18251(mükerrer), 14.12.1983

[701] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 73. Resmi olarak 2 Mayıs 1920’de Ankara Hükümeti’nin oluşturulması birlikte kurulan Dışişleri Bakanlığı (o zamanki adıyla Hariciye Vekâleti) geçmişte çok önemli ve köklü bir kurum olan Osmanlı Hariciye Nezareti’ni devralmıştır. Ankara hükümetinin ilk dışişleri bakanı Bekir Sami [Kunduh] Bey’dir. Cumhuriyetin ilk döneminde büyükelçi ve elçilerin üçte biri Osmanlı hariciyesinden gelmekteydi. Osmanlı’dan devralınan bu kadroyla birlikte, şüphesiz, diplomasi sanatının incelikleri de devralınmış oluyordu. Bkz. Bilal N. Şimşir, Bizim Diplomatlar, Ankara, Bilgi Yayınevi, 1996, s. 24; Kemal Girgin, Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminde Hariciye Tarihimiz, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1994, s. 117; A. Nuri Yurdusev, “Osmanlı Mirası ve Türk Dış Politikası Üzerine”, Yeni Dönemde Türk Dış Politikası (Uluslararası IV. Türk Dış Politikası Sempozyumu Tebliğleri), Ed. O. Bahadır Dinçer, Habibe Özdal, Hacali Necefoğlu, Ankara, USAK Yayınları, Şubat 2010, s. 47-54.

[702] Ercüment Yavuzalp, Dış Politikada Oyunun Kuralları, Ankara, Bilgi Yayınevi, Ağustos 1998, s. 32.

[703] Temel İskit, Diplomasi: Tarihi, Teorisi, Kurumları ve Uygulaması, 2. bs., İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2007, s. 453-454.

[704] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 44.

[705] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 66. Baskın Oran’a göre, hem Ordu’ya Türkiye’de tartışılmayacak bir göreli özerklik veren kimi özellikler Dışişleri’nde de bulunmaktadır, hem de Dışişleri’nin askerlerle birlikte hareket ettiği yolunda genel bir izlenim vardır. Bu benzeşme olgusunu çeşitli noktalarda görmek mümkündür. Birincisi, bu iki kurum, tarihsel olarak Osmanlı’nın ve Türkiye’nin Batı’ya açılan pencereleri olan Harbiye-Tıbbiye-Mülkiye üçlüsünün devlet yönetiminde etkili olan iki öğesini oluşturmaktadırlar. Batı’dan başka alternatif olmadığı konusunda bunlar fikir birliği halindedirler. İkincisi, bu iki kurum biçimsel olarak da benzeşmektedirler. Biri askeri, diğeri sivil üniforma giyer; bir Dışişleri memurunun kravatsız ve takım elbisesiz olarak, özellikle, işe gelmesini düşünmek bile mümkün değildir. Aynı benzeşme üste itaat, disiplin, protokol, hiyerarşi gibi konularda da geçerlidir. Üçüncüsü, bu iki kurum yöntem olarak da benzeşirler. Her ikisi de kendi aralarında durmadan toplantı yaparlar, durum saptamasında bulunurlar. Bunların bazılarında kendi içlerinden birinin “karşı taraf” gibi davranmasını (simülasyon) isteyip, bu sayede rakibin düşüncesini tahmin etmeye çalışırlar. Bir defa karar çıktığı zaman da, sorgulanmadan ve aynen uygulanır. Dördüncüsü, bu iki kurumun önem verdikleri kavramlar da ortaktır. Her şeyden önce, her ikisinin de temel görevi “dış güçler”le ilgilenmektir ve dolayısıyla “vatan”, “savunma”, “yurtseverlik”, “kamu çıkarı”, “ulusal çıkar” gibi konuları sahiplenirler. Esas olarak, yurtseverliğe inandıkları içindir ki askerler Dışişleri’ni kendilerine yakın hissederler. Beşincisi, bu iki kurumun “kriz” yaklaşımları da benzerlik gösterir ve dış ilişkileri ilgilendiren konularda her ikisi de çok ihtiyatlıdırlar. Son olarak, diplomatlar yurtdışında askeri ataşelerle birlikte çalıştıkları için de iki kurum arasında benzeşme duygusunu desteklemektedir. Bkz. Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 66.

[706] TBMM’nin açıldığı 23 Nisan 1920’den Temmuz 2001’e kadar geçen 975 ay içinde 37 farklı dışişleri bakanı ve 31 dışişleri müsteşarı görev yapmış, buna karşılık aynı sürede 63 farklı hükümet işbaşına gelmiştir. Böylece, görev kalma süresi olarak hükümet başına 15,4 ay düşerken, dışişleri bakanı başına 26,3 ay, dışişleri müsteşarı başına 31,4 ay düşmektedir. Bu durumda dışişleri bakanları hükümetlere oranla görevde % 71,1 oranında daha uzun kalırken; dışişleri müsteşarları dışişleri bakanlarına oranla % 19,35 daha uzun, hükümetlere oranla da % 104, 2 daha uzun süre görev yapmışlardır. Bkz. Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 61.

[707] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 44. Dışişleri Bakanlığı’nın göreli özerkliği konusunda daha geniş bilgi için bkz. Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 54-67.

[708] Şaban Çalış’a göre, Dışişleri Bakanlığı önde gelen Kemalist kurumlardandır. Bu özelliğinden dolayı büyük sosyal ve politik dalgalanmalardan en az derecede etkilenmektedir. Kemalist rejimi korumakla görevli TSK, Dışişleri Bakanlığı’nı doğal müttefiki olarak kabul etmektedir. Bu iki devletçi Kemalist kurum kendi konumlarını diğer kurumlar karşısında -özellikle de TBMM karşısında- geliştirmişlerdir. Bkz. Çalış, “The Turkish State’s Identity and Foreign Policy Decision Making”, p. 150.

[709] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 45.

[710] İhsan D. Dağı, Kimlik, Söylem ve Siyaset, Ankara, İmge Kitabevi, 1998, s. 46; Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 56; Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 45.

[711] Koçer, A. e.

[712] Böyle bir durum, anlık bir olay değil de bir politik tavır olarak, bilindiği kadarıyla şimdiye kadar temel olarak bir kez görülmüştür. Devlet yönetiminde kamu çıkarı, gelenek, hukuk ve hiyerarşiyi üstün tutmak anlamına gelen “Mülkiye yaklaşımı”nın işleri yavaşlattığı ve önemli atılımları önlediği kanısında olan eski başbakanlardan Turgut Özal, kimi temel dış politika eylemlerini (Yunanistan’a vizenin tek yanlı kaldırılması, 30 Ocak 1988 Davos buluşmasının hazırlanması, kimi önemli temasların büyükelçiler yerine Özal’a yakın işadamları ve gazeteciler aracılığıyla yapılması, vb.) Dışişleri’nin haberi bile olmadan gerçekleştirmiş, birçok önemli toplantıda tutanak tutturmamıştır. Bunun üzerine Dışişleri, bir yandan kendisine verilen görevleri yaparken, bir yandan da, Türk dış politikasının rasyonel statükoculuk ilkesine de sonuçta ciddi biçimde ters düşen Özal’ın gerek kişisel potlarının gerekse politik hatalarının duyulmasını ince bir biçimde sağlayarak, bir tür direniş göstermiştir.

[713] Oran, “Türk Dış Politikasının Teori ve Pratiği”, s. 63-64. “Batıcılık” konusunda, bilindiği kadarıyla, Dışişleri, birincisi kurum içinde kalan bir huzursuzluk biçiminde, ikincisi ise dışa vuran bir direniş biçiminde iki kez bu sınırını ortaya koymuştur. Birincisi, 1977-1979 arasında dış politikaya “Üçüncü Dünya”cı bir ton katmak isteyen Dışişleri Bakanı Gündüz Ökçün döneminde; ikincisi ise, 8 Temmuz 1996-30 Haziran 1997 arasında süren ve Müslüman ülkelerle ilişkileri (özellikle D-8 projesi) ön plana alan Başbakan Necmettin Erbakan’ın liderliğini yaptığı Refah-Yol Hükümeti (Refah Partisi ve Doğru Yol Partisi’nin oluşturduğu koalisyon hükümeti) sırasında görülmüştür. Bu ikincisinde direnişten kasıt, verilen görevlerin yapılmaması değildir; Başbakan Erbakan’ın Libya, İran ve benzeri ülkelerdeki hata ve başarısızlıklarının, yine ince bir biçimde, basına sızdırılmasıdır. O dönemde, Dışişleri’nin bu konuda Genelkurmay’la eşgüdüm halinde direniş yaptığı yorumu da yaygındır. Bu konuda ayrıca bkz. İskit, Diplomasi: Tarihi, Teorisi, Kurumları ve Uygulaması, s. 442 (3 no’lu dipnot) ve 457.

[714] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 46. 

[715] İskit, Diplomasi: Tarihi, Teorisi, Kurumları ve Uygulaması, s. 443-444.

[716] T. C. 1982 Anayasası, Kanun no: 2709, Kabul tarihi: 18.10.1982, Resmi Gazete, Sayı: 17863, 09.11.1982.

[717] Genelkurmay Başkanlığı’nın resmi internet sitesinde yer alan  “Görev” tanımı şöyledir: “TSK’nın vazifesi Anayasa ve yasalarla belirlenmiş olup, 2000’li yıllarda TSK, yeni güvenlik sorunlarına ve krizlere uygun şekilde reaksiyon göstermek, belirsizliklere karşı hazır olmak, iç ve dış tehdit ve risklere karşı ülkenin güvenliğini sağlayabilmek için; Caydırıcılık, Güvenlik/Harekât Ortamının Şekillendirilmesi, Savaş Dışı Harekât (Barışı Destekleme Harekâtı, Doğal Afet Yardım Harekâtı ve İç Güvenlik Harekâtı), Kriz Yönetimi, Sınırlı Güç Kullanımı, Konvansiyonel Harp, gibi faaliyetleri icra etmektir.” Bkz. (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/1_TSK_HAKKINDA/1_3_Gorevi/ gorevi.htm, 5 Ocak 2010.

[718] Genelkurmay Başkanı’nın Görev ve Yetkilerine Ait Kanun, Kanun no: 1324, Kabul tarihi: 31.07.1970, Resmi Gazete, Sayı: 13572, 07.08.1970.

[719] Seferberlik ve Savaş Hali Kanunu, Kanun no: 2941, Kabul tarihi: 04.11.1983, Resmi Gazete, Sayı: 18215, 08.11.1983.

[720]Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu, Kanun no: 211, Kabul tarihi: 04.01.1961, Resmi Gazete, Sayı: 10702, 09.01.1961.

[721] Sıkıyönetim Kanunu, Kanun no: 1402, Kabul tarihi: 13.05.1971, Resmi Gazete, Sayı: 113837, 15.05.1971.

[722] Hale Akay, “Türk Silahlı Kuvvetleri: Kurumsal ve Askeri Boyut”, Almanak Türkiye 2006-2008: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, Ed. Ali Bayramoğlu, Ahmet İnsel, İstanbul, TESEV Yayınları, 2009, s. 118.

[723] Lale Sarıibrahimoğlu, “Türk Silahlı Kuvvetleri”, Almanak Türkiye 2005: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, Ed. Ümit Cizre, İstanbul, TESEV Yayınları, 2006, s. 52.

[724] Akay, “Türk Silahlı Kuvvetleri: Kurumsal ve Askeri Boyut”, s. 118.

[725] “Pretoryen” (Latince “praetorian”) kavramının kökeni Antik Roma’ya uzanmaktadır. Roma Cumhuriyeti’nin ilk zamanlarında bir bölgeyi yöneten ve hakimlik yapan kişilere “pretör” denmekteydi. Bunun yanı sıra, Roma’da imparatorun etrafındaki koruma birliklerine “pretoryen muhafızları” adı verilmekteydi. Bu bağlamda, imparatorun çadırının etrafındaki girilmez alana (praetuar) girebilen yegane kişiler pretoryen muhafızlarıydı ve bunu ancak koruma amaçlı yapabilmekteydiler. Daha sonra imparatorluğun zayıflamaya başlamasıyla birlikte, bu pretoryen birlikler giderek güçlenerek, imparatora da yakın olmanın verdiği avantajla imparator ve devlet üzerinde kendilerini hak sahibi görmeye başlamışlardır. Böylelikle, kendileri imparatoru seçmeye başlayarak (hatta kendi aralarından bile imparator seçmeye başlayarak), Roma’da devletin üzerinde hak sahibi olan bir zümreye dönüşmüşlerdir. Bu bağlamda, “pretoryenizm” terimi, siyaset biliminde askerlerin fiili güç kullanımı ya da tehdidi ile bir toplumda bağımsız siyasal bir güç haline geldikleri durumu ifade etmek için kullanılmaktadır.

[726] Asker-sivil ilişkilerini inceleyen çalışmalar için bkz. Samuel P. Huntington, Asker ve Devlet: Sivil-Asker İlişkilerinin Kuram ve Siyasası, Çev. K. Uğur Kızılaslan, İstanbul, Salyangoz Yayınları, Eylül 2004; S. E. Finer, The Man on Horseback: The Role of the Military in Politics, 2nd ed., Boulder, Westview Press, 1988; Türkiye’de, Ordu ve siyaset ilişkisini inceleyen çalışmalar için bkz. William Hale, Türkiye’de Ordu ve Siyaset: 1789’dan Günümüze, İstanbul, Hil Yayınları, 1994; Ahmet İnsel, Ali Bayramoğlu (Der.), Bir Zümre, Bir Parti: Türkiye’de Ordu, İstanbul, İletişim Yayınları, 2004; Ümit Özdağ, Ordu-Siyaset İlişkisi: Atatürk ve İnönü Dönemleri, Ankara, Gündoğan Yayınları, 1991; Birsen Örs, Türkiye’de Askeri Müdahaleler: Bir Açıklama Modeli, İstanbul, Der Yayınları, 1996; Dankwart Rustow, “The Army and the Founding of the Turkish Republic”, World Politics, Vol. 11, No: 4 (July, 1959), pp. 513-552; George S. Harris, “The Role of the Military in Turkish Politics, Middle East Journal, Vol. 19, No: 1 (Winter 1965), pp. 54-66; Ümit C. Sakallıoğlu, “The Anatomy of the Turkish Military’s Political Autonomy”, Comparative Politics, Vol. 29, No: 2 (January 1997), pp. 151-166.

[727] Sarıibrahimoğlu, “Türk Silahlı Kuvvetleri”, s. 52-53.

[728] Hale Akay, Türkiye’de Güvenlik Sektörü: Sorular, Sorunlar, Çözümler, İstanbul, TESEV Yayınları, Kasım 2009, s. 13.

[729] Ramazan İzol, “Türkiye’de Ordu’nun Siyasi Varlık Sebepleri”, Mülkiye Dergisi, C. XXVI, Sayı: 235 (Temmuz-Ağustos 2002), s. 199.

[730] İlhan Uzgel, “Ordu Dış Politikanın Neresinde?”, Bir Zümre, Bir Parti: Türkiye’de Ordu, Der. Ahmet İnsel, Ali Bayramoğlu, İstanbul, İletişim Yayınları, 2004, s. 311-313.

[731] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 41.

[732] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 42. Bu konuda ayrıca bkz. Koçer, “1990’lı Yıllarda Askeri Yapı ve Türk Dış Politikası”, ODTÜ Gelişme Dergisi, C. 29, No: 1-2 (2002), s. 123-158; Gencer Özcan, “Doksanlarda Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politikasında Askeri Yapının Artan Etkisi”, En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar, 2. bs., İstanbul, Büke Yayınları, 2000, s. 65-98; Gökhan Koçer, “Türk Dış Politikasının Askerileşmesi”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Uluslararası İlişkiler Yıllığı (Özel Sayı-Prof. Dr. Esat Çam’a Armağan), No: 3 (1999), s. 51-81.

[733] 2002 yılı sonunda Türkiye’de iktidara gelen Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP), kendisinden önceki hükümetin başlattığı kapsamlı reform sürecinin temposunu arttırarak, Ordu’nun iç politikadaki etkisinin sınırlanması, TSK ve savunma sanayinin aldıkları ödenekler konusunda daha fazla sorumlu tutulmaları ve MGK’nın yapısının ve rolünün yeniden belirlenmesi gibi noktalarda “uyum paketleri”ni TBMM’den geçirerek yasalaştırmasına rağmen; AB açısından, bu gerçekleştirilen reformlar açık bir biçimde Türkiye’yi Avrupa’daki uygulamayla aynı düzeye getirecek kadar ileri gitmemiştir hala. Bkz. David Greenwood, Türk Sivil-Asker İlişkileri ve Avrupa Birliği: Süregelen Buluşmaya Hazırlık, Kasım 2005, Avrupa Güvenlik Araştırmaları Merkezi Yayını, s. 7-22; Avrupa Komisyonu, Türkiye 2009 İlerleme Raporu, Brüksel, SEC (2009) 1334/3, 14 Ekim 2009, s. 9-10.

[734] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 41.

[735] Şaban H. Çalış, Türkiye ve Avrupa Birliği İlişkileri: Kimlik Arayışı, Politik Aktörler ve Değişim, Ankara, Nobel Yayınları, 2001, s. 201.

[736] Aslında, TSK’nın bu yaklaşımı realist teoriye uygun düşmektedir. Zira, temel görevi ülke savunması olan bütün ordular gibi TSK’nın da realizmi, yani gücü ve güvenliği ön plana alan bir bakış açısına sahip olmasının bu anlamda yadırganmaması gerekir. Özellikle, orta ve üst rütbeli subayların Türk dış politikasıyla ilgili olarak yazdıklarına bakıldığında en çok kullandıkları kavramların “güç”, “güç dengesi”, “ulusal çıkar”, “strateji”, “jeopolitik” gibi kavramlar olduğu dikkat çekmektedir. Ekonomik etkenlerin öneminin giderek arttığı kabul edilmekle birlikte, ekonomik gelişmişlik kendi içinde bir gereklilik ya da bir hedef olarak değil, ulusal güce yaptığı katkı çerçevesinde, yani güç mücadelesinin bir aracı olarak ele alınmaktadır. Bkz. Uzgel, “Türk Dış Politikası’nda Sivilleşme ve Demokratikleşme Sorunları: Körfez Savaşı Örneği”, s. 315-316; Uzgel, Ulusal Çıkar ve Dış Politika: Türk Dış Politikasının Belirlenmesinde Ulusal Çıkarın Rolü (1983-1991), s. 415-416;

[737] Akay, “Türk Silahlı Kuvvetleri: Kurumsal ve Askeri Boyut”, s. 138.

[738] Uzgel, “Türk Dış Politikası’nda Sivilleşme ve Demokratikleşme Sorunları: Körfez Savaşı Örneği”, s. 317.

[739] Koçer, “1990’lı Yıllarda Askeri Yapı ve Türk Dış Politikası”, s. 151.

[740] Akay, “Türk Silahlı Kuvvetleri: Kurumsal ve Askeri Boyut”, s. 138.

[741] A. e.

[742]“ Milli Güvenlik Siyaset Belgesi”, MGK başlığında ele alınacaktır.

[743] Yüksek Askeri Şura’nın Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun, Kanun no: 1612, Kabul tarihi: 17 Temmuz 1972, Resmi Gazete, Sayı:14257, 26.07.1972.

[744] YAŞ’ın üyeleri; Başbakan, Genelkurmay Başkanı, Milli Savunma Bakanı, Kuvvet Komutanları, Ordu Komutanları, Jandarma Genel Komutanı, Donanma Komutanı ile Silahlı Kuvvetler kadrolarında bulunan orgeneral ve oramirallerdir. Her yıl olağan olarak toplanan Şura’ya Başbakan başkanlık eder. Kararlar, Şura’ya katılan üyelerin salt çoğunluğu ile alınır. YAŞ toplantıları gizli olarak yapılır. Görüşmelerin ve alınan kararların açıklanması veya yayınlanması yasaktır. Ancak açıklanmasına YAŞ’ın kararıyla müsaade edilen konular YAŞ Genel Sekreterliği aracılığı ile yayınlanır.

[745] İlk MASK belgesi 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’ndan sonra oluşturulmuştur. Harekât sonrası Türk ordusuna uygulanan silah ambargosu dolayısıyla TSK’yı zor durumda bırakan bu durum karşısında bir milli strateji sahibi olmak amacıyla bu belge oluşturulmuştur. Bkz. Mehmet Dülger, Willem F. van Eekelen, “Soru-Cevap Oturumu-1”, Güvenlik Sektöründe Demokratik Gözetim: Türkiye ve Dünya, 2. bs., Ed. Volkan Aytar, İstanbul, TESEV Yayınları, Mart 2006, s. 56.

[746] “YAŞ’ta Dört İhraç”, Radikal, 2 Aralık 2005; Itır Toksöz, Volkan Aytar, “Güvenlik Gelişmeleri ve Basın Yansımaları: 2005’e Genel Bir Bakış”, Almanak Türkiye 2005: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, Ed. Ümit Cizre, İstanbul, TESEV Yayınları, Mayıs 2006, s. 263.

[747] Uzgel, “Türk Dış Politikası’nda Sivilleşme ve Demokratikleşme Sorunları: Körfez Savaşı Örneği”, s. 321.

[748] Osman Metin Öztürk, Dış Politika ve Silahlı Kuvvetler: Dış Politika, Savunma Sanayi, Silahlı Kuvvetler, Ankara, Tutibay Yayınları, s. 159.

[749] A. e., s. 105.

[750] Uzgel, “Türk Dış Politikası’nda Sivilleşme ve Demokratikleşme Sorunları: Körfez Savaşı Örneği”, s. 321.

[751] Larrabee ve Lesser, Turkish Foreign Policy in an Age of Uncertainty, pp. 30-31.

[752] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 42.

[753] Çalış, Türkiye ve Avrupa Birliği İlişkileri: Kimlik Arayışı, Politik Aktörler ve Değişim, Ankara, Nobel Yayınları, s. 201

[754] Koçer, Türk Dış Politikasında İslam: Araf’ta Olmak ya da Bir Pragmatizm Örneği, s. 42-43. 1990-1991 yıllarında yaşanan Körfez Krizi ve Savaşı, Türkiye’yi irredantist ve emperyalist tercihlerden uzak tutmak açısından Türk siyasal hayatında manidar gelişmelere sahne olmuştur. Bu kriz ve savaş sırasında, önce dönemin Dışişleri Bakanı Ali Bozer, daha sonra da Milli Savunma Bakanı Safa Giray ve Genelkurmay Başkanı Necip Torumtay istifa etmişlerdir. Her ne kadar bu istifaların gerisinde, dönemin Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın bireysel tutumlarıyla dış politikayı kendi denetimine alma çabalarının yattığı yönünde genel bir kanı olsa da; esas üzerinde durulması gereken nokta, Türkiye’yi sonuçları ağır olabilecek ciddi bir maceradan (ABD’nin, Türkiye’nin de savaşa girerek Kuzey Irak’a yapacağı bir askeri harekâta sıcak bakması) uzak tutmak gayretiyle bu istifaların gerçekleşmiş olmasıdır. Nitekim, Orgeneral Torumtay’ın anılarında da vurguladığı gibi, TSK’nın başkomutanı olarak böyle bir harekâta karşı çıkmasının önemli nedenleri vardır. Bu bağlamda, Torumtay’a göre, bir defa, askeri harekâtın hedefleri belli değildi. Bağdat’a kadar gidilip düşman kesin olarak yenilgiye uğratılmadan bu bölgenin ele geçirilmesi uzun vadede daha büyük sorunlar yaratacağı gibi; bu bölgeyi kontrol altında tutmak için yapılacak asker sevkiyatı da Trakya, Doğu Anadolu ve Kıbrıs’ın güvenliğini zayıflatma sonucunu doğuracaktı. İkinci olarak, böylesi bir harekâtla, Türkiye’nin Ortadoğu’nun genel istikrarsızlığına bulaşma riski ve Kürt sorununun daha da yaygınlaşması olasılığı bulunmaktaydı. Bkz. Necip Torumtay, Orgeneral Torumtay’ın Anıları, İstanbul, Milliyet Yayınları, 1994, s. 116-129.

[755] Uzgel, “Türk Dış Politikası’nda Sivilleşme ve Demokratikleşme Sorunları: Körfez Savaşı Örneği”, s. 325-326.

[756] Şaban H. Çalış, Türkiye ve Avrupa Birliği İlişkileri: Kimlik Arayışı, Politik Aktörler ve Değişim, s. 200.

[757] Çalış, A. e., s. 205.

[758] Örneğin, Genelkurmay Başkanlığı’nın 2 Kasım 2004’te gerçekleştirdiği “basını bilgilendirme toplantısı”nda açıklanan basın bildirisinde şöyle denilmektedir: “Avrupa Birliğinin 6 Ekimde açıkladığı İlerleme, Tavsiye ve Etki raporları güvenlik boyutunda incelendiğinde …Türkiye Cumhuriyeti üniter bir devlettir. Üniter devlet, ülke, millet ve egemenlik unsurları ve keza yasama, yürütme ve yargı organları bakımından teklik özelliği gösteren devlet olarak tanımlanır. Buna göre, üniter devlette tek bir ülke, tek bir egemenlik ve tek bir millet vardır. Bu kapsamda, Anayasamızın değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif bile edilmeyecek olan üçüncü maddesinde yer alan, Türkiye’nin üniter devlet yapısını tartışmaya açmak TSK tarafından tasvip edilemez… Azınlık konusunun Türkiye’nin güvenliğiyle ilgili önemi açıktır. Bilindiği gibi azınlık konusu oldukça karmaşık bir konudur. Bu nedenle, değerlendirmelerin sağlıklı ve doğru bilgiler ışığında yapılması önemlidir. İlk önce konuya genel bakış açısıyla, diğer bir deyişle uluslararası belgeler çerçevesinde bakmanın yararlı olacağını değerlendirmekteyiz. Uluslararası hiçbir belgede azınlık kavramının ortak bir tanımı bulunmamaktadır…” Bkz. “Genelkurmay Başkanlığı Basını Bilgilendirme Toplantısı”, 2 Kasım 2004, (Çevrimiçi) http://www.tsk.mil.tr/bashalk/  toplanti/basbiltoplanti/kasim2004/kasim2004_basinbrifingi.htm, 5 Ocak 2010. 

[759] Ancak, bu tarihten önce de, aralarında kuruluş ve yetkiler bakımından benzerlik bulunan “Milli Savunma Yüksek Kurulu” vardı. 30.05.1949 tarih ve 5399 sayılı yasaya göre kurulan “Milli Savunma Yüksek Kurulu”, “devlet işlerinin en başında gelen topyekûn milli savunma görevlerini yerine getirmek üzere” kurulmuştu. Yasaya göre, bu kurul, Başbakanın başkanlığında ve onun teklifiyle Bakanlar Kurulu tarafından seçilecek bakanlarla, Milli Savunma Bakanı ve Genelkurmay Başkanı’ndan oluşmaktaydı. Cumhurbaşkanı ise, kurulun doğal başkanıydı. En az ayda bir toplanması öngörülen kurulun çalışmalarını hazırlamak için bir de Genel Sekreterlik oluşturulmuştu. 1949’dan 1961 yılına kadar 50’ye yakın karar alan bu kurulun yerleşmiş veya uzman bir kadrosu bulunmamaktaydı. Tarihsel durum böyle olmasına karşın, MGK, kendi resmi ve yazılı kaynaklarında kuruluş tarihini 1933 yılına kadar götürmektedir. Oysa ki, 1933 yılında kurulan “Yüksek Müdafaa Meclisi’nin” MGK ile herhangi bir organik ve tarihsel ilişkisi bulunmamaktadır. Zira, “Yüksek Müdafaa Meclisi”, Bakanlar Kurulu kararnamesiyle kurulmuştu ve esas olarak “seferberlik” halinde bakanlara verilecek görevleri tespit ediyordu. Buna göre, “topyekûn bir savaşta belirecek sorunları ortadan kaldırmak, hükümet ile Genelkurmay Başkanlığı arasındaki ilişkileri güçlendirmek” amacını taşıyan “Yüksek Müdafaa Meclisi” bir tür “savaş kabinesi” olarak düşünülmüştü. Daha fazla bilgi için bkz. Şaban İba, Milli Güvenlik Devleti: Dünyada ve Türkiye’de Belgeleriyle Milli Güvenlik İdeolojisi ve Kurumlaşma, İstanbul, Çivi Yazıları, Eylül 1999, s. 177-182; Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği: 24 Nisan 1933’den 1993’e, MGK Genel Sekreterliği Yayını, t. y,  s. y.; Milli Savunma Yüksek Kurulu Kanunu, Kanun no: 5399, Kabul tarihi: 30.05.1949, Resmi Gazete, Sayı: 7223, 03.06.1949, Düstur, C. 30, 3. Tertip, s. 1077.

[760] 1961 Anayasası, askeri müdahale ile kesintiye uğrayan sivil siyasal sistemde askeri dönemden sonra, yeniden anayasal düzene geçişi sağlaması bakımından önemlidir. Ancak, 1961 Anayasası, askeri otorite-sivil otorite ilişkileri açısından paradoksal sayılabilecek özelliklere de sahiptir. Zira, 1961 Anayasası, temel hak ve özgürlükleri genişletmek bakımından oldukça ileri sayılabilecek düzenlemeler getirirken; diğer taraftan, getirdiği bazı düzenlemeler ve mekanizmalarla da devlet iktidarını ordunun kontrolü altında tutacak bir görüntü arz etmektedir. Bkz. Mustafa Erdoğan, Türkiye’de Anayasalar ve Siyaset, 4. bs., Ankara, Liberte Yayınları, 2003, s. 84-91.

[761] Kazım Öztürk (Der.), Türkiye Cumhuriyeti Anayasası: İzahlı, Gerekçeli, Anabelgeli ve Maddeler Göre Tasnifli Bütün Tutanakları İle, C. III, Ankara, Türkiye İşbankası Kültür Yayınları, 1966, s. 3134.

1961 Anayasası’nın 111. maddesi, Milli Güvenlik Kurulu’na katılacak bazı üyeleri somut olarak belirlememiş, bazı üyeleri ise “kanunun gösterdiği bakanlar” şeklinde tanımlamıştır. Bu nedenle, Kurul’un yapısının, görev ve işlevlerinin tanımlandığı 11.12.1962 tarihli ve 129 sayılı kanun “Milli Güvenlik Kurulu ve Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Kanunu” çıkarılmıştır. Bkz. Milli Güvenlik Kurulu Kanunu ve Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Kanunu, Kanun no: 129, Kabul tarihi: 11.12.1962, Resmi Gazete, Sayı: 11286, 19.12.1962, Düstur, C. 2, 5. Tertip, s. 325.

[762] T. C. 1961 Anayasası, Kanun no: 334, Kabul tarihi: 09.07.1961, Resmi Gazete, Sayı: 10859, 20.07.1961.

12 Mart 1971’de ordunun hükümete verdiği muhtıra sonrasında, 1961 Anayasası’nın bazı maddelerinde değişiklikler yapılmıştır. Söz konusu değişikliklerden biri de MGK ile ilgilidir. Buna göre 20.09.1971 tarihli ve 1488 sayılı kanunla (Resmi Gazete, Sayı: 13964, 22.09.1971.) yapılan değişiklik sonucu 111. maddenin yeni şekli şöyledir (değişiklik yapılan kısımların altı tarafımdan çizilmiştir): “Milli Güvenlik Kurulu, Başbakan, Genelkurmay Başkanı ve kanunun gösterdiği bakanlar ile Kuvvet Komutanlarından kuruludur. Milli Güvenlik Kurulu’na Cumhurbaşkanı başkanlık eder, bulunmadığı zaman bu görevi Başbakan yapar. Milli Güvenlik Kurulu, Milli Güvenlik ile ilgili kararların alınmasında ve koordinasyonunun sağlanmasında gerekli temel görüşleri Bakanlar Kurulu’na tavsiye eder.”

[763] Bu değişiklikle Kurul’daki sivil üye sayısı arttırılmıştır.

[764] Bu değişiklikle Milli Güvenlik Kurulu’nun, devletin milli güvenlik siyasetinin tayini, tespiti ve uygulanması ile ilgili aldığı kararlar için, “tavsiye kararı” niteliği getirilmiştir. Ayrıca, Kurul’un “...alınmasını zorunlu gördüğü tedbirlere ait kararlar Bakanlar Kurulu’nca öncelikle değerlendirilir” şeklindeki eski hükümden “öncelikle” kelimesi çıkarılmıştır. Bu değişikliklerin 2945 sayılı “Milli Güvenlik Kurulu ve Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Kanunu”na yansıması ise ancak 2003 yılında yapılan bir dizi değişiklikle gerçekleşmiştir.

[765] T. C. 1982 Anayasası, Kanun no: 2709, Kabul tarihi: 18.10.1982, Resmi Gazete, Sayı: 17863, 09.11.1982.

[766] Milli Güvenlik Kurulu ve Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Kanunu, Kanun no: 2945, Kabul tarihi: 09.11.1983, Resmi Gazete, Sayı: 18218, 11.11.1983.

[767] “Ahdi hukuk”, MGK’nın resmi internet sayfasında “Sıkça Sorulan Sorular” kısmında şöyle tanımlanmaktadır: “Devletler Genel Hukuku’na göre; bir devletin var olması, bağımsızlığı, egemenlik hakkı, sınırları hakkında bir veya birden fazla devletle birlikte yaptığı ve karşılıklı beyan ve kabulleri ihtiva eden anlaşma veya anlaşmalarla gerçekleşen hukuktur. Lozan Antlaşması ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin bağımsızlık ve hükümranlığını belirleyen ahdi hukuku için iki önemli örnektir.” Bkz. (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/ Turkce/sss.html#soru_6, 5 Ocak 2011.

[768] Fuat Aksu, “Kuvvet Kullanma Tehdidine Dayalı Dış Politika Krizlerinde Güvenlik Kavramı”, Türkiye’de Ordu, Devlet ve Güvenlik Siyaseti, Der. Evren Balta Paker, İsmet Akça, İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010, s. 499-500.

[769] Akay, Türkiye’de Güvenlik Sektörü: Sorular, Sorunlar, Çözümler, s. 9; Ali Bayramoğlu, “Asker ve Siyaset”, Bir Zümre, Bir Parti: Türkiye’de Ordu, Der. Ahmet İnsel, Ali Bayramoğlu, İstanbul, İletişim Yayınları, 2004, s. 79.

[770] Bayramoğlu, “Asker ve Siyaset”, s. 80.

[771] Zeynep Şarlak, “Milli Güvenlik Kurulu”, Almanak Türkiye 2006-2008: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, Ed. Ali Bayramoğlu, Ahmet İnsel, İstanbul, TESEV Yayınları, s. 109.

[772] Gencer Özcan, “Milli Güvenlik Kurulu”, Almanak Türkiye 2005: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, Ed. Ümit Cizre, İstanbul, TESEV Yayınları, s. 32.

[773] İba, Milli Güvenlik Devleti: Dünyada ve Türkiye’de Belgeleriyle Milli Güvenlik İdeolojisi ve Kurumlaşma, s. 204.

[774] Şarlak, “Milli Güvenlik Kurulu”, s. 109.

[775] 10.02.1984 tarih ve 84/7706 sayılı MGK Genel Sekreterliği “Gizli” Yönetmeliği, Turgut Özal hükümeti zamanında Bakanlar Kurulu kararıyla çıkarılmış bir yönetmeliktir. Yönetmelik “gizli” olduğu için, kamuoyu yönetmeliğin içeriğinden ancak “7. AB uyum paketi”yle anayasada yapılan değişiklikler nedeniyle basına yansıyan haberler sonucunda haberdar olmuştur. Bkz. Deniz Zeyrek, “İşte En Gizli Yönetmelik”,         Radikal, 27 Ağustos 2003, (Çevrimiçi) http://www.radikal.com.tr/haber.php?  haberno=86612, 5 Ocak 2010; Adnan Keskin, “Derin Devlet Planları”, Radikal, 28 Ağustos 2003, (Çevrimiçi) http:// www.radikal.com.tr/haber. php?haberno=86771, 5 Ocak 2010; İsmet Berkan, “MGK’nın Planları Açıklansın”, Radikal, 29 Ağustos 2003, (Çevrimiçi) http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=86877, 5 Ocak 2010.

[776] Bkz. Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği Yönetmeliği, BK karar no: 2003/6688, BK karar tarihi: 29.12.2003, Resmi Gazete, Sayı: 25340, 08.01.2004.

[777] Özcan, “Milli Güvenlik Kurulu”, s. 34.

[778] Özcan, A. e. Nitekim, 30 Kasım 2004’te toplanan YAŞ toplantısından sonra yayımlanan bildiride “...Dış tehdit değerlendirilmesinde, bölgedeki tehdit ve riskler incelenmiş, çevre ülke silahlı kuvvetlerinin silahlanma ve modernizasyon faaliyetleri mukayeseli olarak görüşülmüş, bu kapsamda; TSK’nın caydırıcı kuvvet yapısının korunması amacıyla hazırlanan önemli projelerin durumları değerlendirilmiş ve gerçekleştirilmesi için gerekli kaynağın tahsisinin önemi üzerinde durulmuş, Irak’taki mevcut durum ve olası gelişmelerin Türkiye’ye etkileri ve alınacak tedbirler görüşülmüş, Terör ve irtica ile mücadelenin değerlendirilmesi yapılmış, önümüzdeki süreçte terörle mücadelenin bütün alanlarda topyekûn olarak yürütülmesi üzerinde durulmuş, laik Cumhuriyete karşı irticai kesimlerin faaliyetleri değerlendirilmiş ve bu tehditlere yönelik alınması gereken tedbirler gözden geçirilmiş, Türkiye tarafından NATO’ya önerilen ‘Terörizmle Mücadele Mükemmeliyet Merkezi’nin kuruluş çalışmaları hakkında bilgi sunulmuştur” şeklindeki ifadeler MGK’nın basın bildirilerini çağrıştırmaktadır. Bkz. “TSK’dan 8 Personel İhraç Edildi”, Hürriyet, 1 Aralık 2004, (Çevrimiçi) http://hurarsiv.hürriyet. com.tr/goster/ShowNew.aspx?id=277725, 5 Ocak 2010.

[779] Şarlak, “Milli Güvenlik Kurulu”, s. 109-110.

[780] Şarlak, “Milli Güvenlik Kurulu”, s. 110.

[781] Kamuoyunda “Kırmızı Kitap/Gizli Anayasa” olarak zikredilen MGSB’nin varlığı ilk kez Anavatan Partisi Genel Başkanı (ANAP) Mesut Yılmaz tarafından 1990’ların başında açıklanmıştır. Kürt Sorunu ile ilgili tartışmalarda İspanya’daki BASK modelini tartışmaya açan dönemin başbakanı Tansu Çiller’e yanıt olarak Yılmaz, MGSB’nin varlığından ve onun bağlayıcılığından bahsetmiştir. 28 Şubat sürecinde de sıkça gündeme gelen ve 28 Şubat kararları bağlamında Refah-Yol Hükümeti’nin dağılmasına yol açtığı iddia edilen MGSB, Soğuk Savaş döneminin bir ürünü olarak kabul edilmektir. Bu nedenle de MGSB’yi Türkiye’nin NATO’ya girişiyle birlikte düşünmek gerekir. Bu bağlamda, Soğuk Savaş döneminde, MGSB’de “komünizm” ve “SSCB” baş tehdit olarak yer alırken; Soğuk Savaş sonrası dönemde “bölücülük” ve “irtica” temel tehditler olarak MGSB’de yerini almıştır. AKP’nin iktidara gelmesinden sonra oldukça tartışmalı bir sürecin sonucunda hazırlanan son MGSB, 2006 tarihlidir. Belgenin bazı bölümlerinin basına sızması sonucunda, milli güvenlik siyasetinin bazı değişikliklere rağmen, tıpkı 1997 tarihli bir önceki belge gibi geniş bir yelpazedeki politikaları kapsadığı ortaya çıkmıştır. Bu çerçevede, belgede “iç güvenlik tehditlerine karşı ordunun kullanılması, gerekli görüldüğü zamanlarda tehditlerin ortadan kaldırılması için idareyi ele alması” ifadesinin korunduğu, aşırı sağ hareketlerin “gözlem altına alınması gereken unsur” kapsamına alınarak tehdit olmaktan çıkarıldığı, bölücü terör, irticai faaliyetler ve aşırı sol hareketlerin ise iç tehdit niteliğini devam ettirdikleri görülmüştür. Kıbrıs’taki hak ve menfaatlerin korunmasına belgede yer verilirken, Ortadoğu’daki su sorunu da güvenlik meselesi olarak kayıt altına alınmıştır. Asimetrik tehdit kavramının ilk kez kullanıldığı belgede, NATO değerlendirmelerine paralel bir şekilde uluslararası terörizm, uyuşturucu ve insan ticareti ile kitlesel imha silahları, güvenliği tehdit eden unsurlara dahil edilmiştir. İşsizlik, gelir dağılımındaki dengesizlik, bölgesel gelişmişlik farklılıkları gibi ekonomik sorunlar da ülke içinde asayişe etki eden konular olarak yer almıştır.

Dipnottaki bilgiler şu kaynaklardan derlenmiştir: Akay, Türkiye’de Güvenlik Sektörü: Sorular, Sorunlar, Çözümler, s. 12; Özcan, “Milli Güvenlik Kurulu”, Almanak Türkiye 2005: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, s. 39; Deniz Zeyrek, “Gerekirse Asker Yine Göreve”, Radikal, 26 Ekim 2005; Can Dündar, “Kırmızı Kitap”, 1 Temmuz 1999, (Çevrimiçi) http://www.candundar.com.tr/index.php?Did=376, 5 Ocak 2010; Abdullah Muratoğlu, “Kırmızı Kitap Soğuk Savaş’ın Mirasıydı”, Yeni Şafak, 30 Nisan 2006, (Çevrimiçi) http://yenisafak.com.tr/Arsiv/2006/Nisan/30/ izdusum.html, 5 Ocak 2010.

[782] (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_27, 5 Ocak 2010.

[783] (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_29, 5 Ocak 2010.

[784] (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_38, 5 Ocak 2010.

[785] (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_34, 5 Ocak 2010.

[786] (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_43, 5 Ocak 2010.

[787] (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/sss.html#soru_42, 5 Ocak 2010.

[788] Bayramoğlu, “Asker ve Siyaset”, s. 91.

[789] 2010’dan önceki en son güncellemeler sonucunda oluşturulan son MGSB, 24.10.2005’te yapılan MGK toplantısında görüşülerek Bakanlar Kurulu’na tavsiye edilmiş ve Bakanlar Kurulu’nun 20.03.2006 tarihli toplantısında kabul edilmiştir. MGSB’nin metni, yüksek gizlilik derecesi nedeniyle Resmi Gazete’de yayımlanmaksızın yürürlüğe girmiştir. Bu gelişmenin hemen ardından, İnsan Hakları Derneği (İHD) ve Türkiye İnsan Hakları Vakfı (TİHV) 24.03.2006 tarihinde Danıştay Başkanlığı’na başvuruda bulunarak, Bakanlar Kurulu’nun MGSB’yi kabul eden ve onaylayan kararının yürütmesinin durdurulmasını ve iptalini istemişlerdir. Ancak, Danıştay davayı reddetmiştir. Bkz. Şarlak, “Milli Güvenlik Kurulu”, Almanak Türkiye 2006–2008: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, s. 104-105.

[790] Dündar, “Kırmızı Kitap”; Muratoğlu, “Kırmızı Kitap Soğuk Savaş’ın Mirasıydı”

[791] 31.03.1992 tarihli MGK Toplantısı Basın Bildirisi, (Çevrimiçi)

http://www.mgk.gov.tr/Turkce/basinbildiri1992/31mart1992.htm, 5 Ocak 2010.

[792] 23.06.1992 tarihli MGK Toplantısı Basın Bildirisi, (Çevrimiçi)

http://www.mgk.gov.tr/Turkce/basinbildiri1992/23haziran1992.htm, 5 Ocak 2010.

[793] 31.07.1992 tarihli MGK Toplantısı Basın Bildirisi, (Çevrimiçi)

http://www.mgk.gov.tr/Turkce/basinbildiri1992/31temmuz1992.htm, 5 Ocak 2010.

[794] 24.10.2005 tarihli MGK Toplantısı Basın Bildirisi, (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/ basinbildiri2005/24ekim2005.htm, 5 Ocak 2010.

[795] Bir iddiaya göre, MGSB’de Yunanistan’ın karasularını 12 mile çıkarmasının “casus belli” (savaş nedeni) olarak kabul edilmesinin bir nedeni de Yunanistan Parlamentosu’nun daha önce Türkiye karşıtı aldığı üç sözde soykırım kararından kaynaklanmaktadır. Yunanistan Parlamentosu’nun sözde “Ermeni”, “Pontus” ve “Küçükasya” soykırımları ile ilgili kararları bulunduğu için, bu kararlardan vazgeçilmediği sürece “casus belli”nin MGSB’deki yerini koruyacağı düşünülmektedir. Bkz. Uğur Ergan, Turan Yılmaz, “Aşırı Sağ Artık Tehdit Değil”, Hürriyet, 26 Ekim 2005, (Çevrimiçi) http:// hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=3439635&tarih=2005-10-26, 5 Ocak 2010.

[796] Uğur Ergan, “Gizli Anayasa Tamam”, Hürriyet, 20 Mart 2006, (Çevrimiçi) http:// hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=4111551&tarih=2006-03-20, 5 Ocak 2010.

[797] Özcan, “Milli Güvenlik Kurulu”, Almanak Türkiye 2005: Güvenlik Sektörü ve Demokratik Gözetim, s. 39.

[798] 2010 Yılı MGK Toplantılarının Basın Bildirileri, 22 Ekim 2010, (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/basinbildiri2010/27ekim2010.html, 5 Kasım 2010.

[799] “Milli Güvenlik Siyaset Belgesi Kabul Edildi” (Hükümet Sözcüsü Cemil Çiçek’in Basın MGK Toplantısından Sonra Basına Yaptığı Açıklama), CNNTÜRK, 22 Ekim 2010, (Çevrimiçi) http://www.cnnturk.com/2010/turkiye/11/22/milli.guvenlik.  siyaset.belgesi.kabul.edildi/597105.0/index.html, 5 Kasım 2010.

[800] Tabloda tarihleri belirtilen MGK toplantıları basın bildirilerine, MGK Genel Sekreterliği’nin resmi web sitesindeki “MGK Toplantılarının Basın Bildirileri” (1974-2011 yılları arası) başlıklı bölümden ulaşılmıştır. (Bkz. http://www.mgk.gov.tr/Turkce /basinbildirileri.html). Ancak, 2011 yılı içerisinde MGK’nın resmi web sitesinden tablonun güncellenmesi amacıyla yapılan kontrolde, “MGK Toplantılarının Basın Bildirileri” arşivinin 2002’den itibaren başlatıldığı ve daha önceki basın bildirilerinin kaldırıldığı tespit edilmiştir. “Bilgi Edinme Kanunu” çerçevesinde konuyla ilgili olarak MGK Genel Sekreterliği’yle yapılan yazışmada tarafıma söz konusu bildiri arşivinin “güncel tutulmak amacıyla 2002’de itibaren başlatıldığı ve önceki bildirilerin yayından kaldırıldığı bilgisi iletilmiştir. Diğer taraftan, bu tabloda yer alan 1961-1974 arası basın bildirileri ise Seydi Çelik’in bu konudaki basın taramalarının yer aldığı şu eserinden elde edilmiştir: Seydi Çelik, Osmanlı’dan Günümüze Devlet ve Asker: Askeri Bürokrasinin Anayasal Sistem İçerisindeki Yeri, İstanbul, Salyangoz Yayınları, 2008, s. 421-546.

[801] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[802] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[803] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[804] Bu tarihlerdeki toplantılar Annan Planı’yla ilgili olarak yapılmış özel toplantılardır.

[805] Kıbrıs Barış Harekâtı nedeniyle Hükümet, Genelkurmay ve MGK gün boyu toplantılar yapmışlardır.

[806] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[807] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[808] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[809] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[810] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[811] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[812] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[813] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[814] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.”

[815] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[816] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[817] Bu toplantı “olağanüstü” niteliğindedir.

[818] Osman Metin Öztürk, Anayasal Düzeyde Savunma ve Güvenlik Yapılanması, Ankara, Vadi Yayınları, Temmuz 1997, s. 67.

[819] Ali Faik Demir, “Dış Politikada Lider ve Türkiye”, Türk Dış Politikasında Liderler, Ed. Ali Faik Özdemir, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, Mayıs 2007, s. 19.

[820] TC 1982 Anayasası, Madde 112.

[821] Cumhurbaşkanı’nın dış politikanın oluşturulması ve uygulanması sürecindeki görev, yetki ve rolleri “Cumhurbaşkanı” başlığında ayrıca inceleneceği için burada ayrıntıya girilmeyecektir.

[822] Öztürk, Anayasal Düzeyde Savunma ve Güvenlik Yapılanması, s. 64.

[823] Bülent Tanör, “Siyasal Tarih (1980-1995)”, Türkiye Tarihi: Bugünkü Türkiye 1980-2003, C. 5, 6. bs., Ed. Sina Akşin, İstanbul, Cem Yayınevi, Kasım 2005, s. 84.

[824] İnşaat yüksek mühendisi olan Şarık Tara (22 Nisan 1930-...), ENKA Şirketler Grubu’nun kurucusu ve fahri başkanıdır. Aktif olduğu dönemde iş dünyasının en önde gelen isimlerindendi.

[825] Nevra Yaraç Laçinok, “Turgut Özal”, Türk Dış Politikasında Liderler, Ed. Ali Faik Özdemir, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, Mayıs 2007, s. 550-552.

[826] T. C. 1982 Anayasası, Madde 104.

[827] T. C. 1982 Anayasası, Madde 105.

[828] Ergun Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, 3. bs., Ankara, Yetkin Yayınları, 1993, s. 39.

[829] Murat Sevinç, “Güncel Gelişmelerin Işığında, 1982 Anayasası’na Göre Cumhurbaşkanı”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 57, Sayı: 2 (2002), s. 121.

[830] A. e., s. 134.

[831] Laçinok, “Turgut Özal”, Türk Dış Politikasında Liderler, s. 548-549.

[832] Uzgel, “Türk Dış Politikasında Pragmatizm”, s. 659.

[833] Uzgel, “Türk Dış Politikası’nda Sivilleşme ve Demokratikleşme Sorunları: Körfez Savaşı Örneği”, s. 322.

[834] Uzgel, “Türk Dış Politikasında Pragmatizm”, s. 661.

[835] A. e.

[836] Cüneyt Arcayürek, Kriz Doğuran Savaş, Büyüklere Masallar, Küçüklere Gerçekler Dizisi, C. 3, Ankara, Bilgi Yayınevi, 2000, s. 69-70.

[837] Uzgel, “Türk Dış Politikası’nda Sivilleşme ve Demokratikleşme Sorunları: Körfez Savaşı Örneği”, s. 325.

[838] Uzgel, “Türk Dış Politikasında Pragmatizm”, s. 659.

[839] 1982 T. C. Anayasası, Madde(ler) 87.-92.

[840] TBMM’nin denetleme “görevi ve yetkisi”, Anayasa’nın 98., 99. ve 100. maddelerinde düzenlenmiş bulunan, “soru”, “meclis araştırması”, “genel görüşme”, “gensoru” ve “meclis araştırması” gibi mekanizmalarla işlerlik kazanmaktadır.

[841] Mümtaz Soysal, Dış Politika ve Parlamento: Dış Politika Alanındaki Yasama-Yürütme İlişkileri Üzerinde Karşılaştırmalı Bir İnceleme, Ankara, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1964, s. 258.

[842] “1 Mart 2003 Tezkeresi”nin ortaya çıkış süreci ve sonrasında yaşananlarla ilgili belgelere dayanan bir çalışma için bkz. Deniz Bölükbaşı, 1 Mart Vakası: Irak Tezkeresi ve Sonrası, 2. bs., İstanbul, Doğan Kitap, 2008.

[843] Tablo 13’deki bilgiler şu kaynaklardan derlenmiştir:

“TBMM Kararları Sorgu Formu”, http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tbmm_ kararlari_sd.sorgu_baslangic;

“Geçmiş Dönemler TBMM Kararları Sorgu Formu”, http://www.tbmm.gov.tr/      develop/owa/tbmm_kararlari_gd.sorgu_baslangic

[844] Bu TBMM kararından kısa bir süre önce, Irak Savaşı nedeniyle “Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesi ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye’de bulunması İçin Hükümete Yetki Verilmesine” ilişkin 58. Hükümet döneminde verilen 25 Şubat 2003 tarihli Başbakanlık Tezkeresi, TBMM Genel Kurulu’nda 1 Mart 2003 tarihinde kabul edilmemiştir.

[845] Hüseyin Pazarcı, “Türk Dış Politikası ve Hukuk”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 7, No: 2 (Bahar 2008), s. 119.

[846] Pazarcı, “Türk Dış Politikası ve Hukuk”, s. 120.

[847] A. e.

[848] Tanör, “Türkiye’de Dış İlişkilerin İç Hukuk Rejimi”, s. 809.

[849] Pazarcı, “Türk Dış Politikası ve Hukuk”, s. 120.

[850] Tanör, A. e., s. 809.

[851] Tanör, A. e.; Pazarcı, A. e.

[852] T. C. 1924 Anayasası, Kanun no: 4695, Kanun tarihi: 10.01.1945, Resmi Gazete, Sayı: 5905, 15.01.1945, T. Düstur, C. 26, s. 170. (20.04.1340 tarih ve 491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanunu’nun, 10.01.1945 tarih ve 4695 sayılı Kanunla, mana ve kavramda bir değişiklik yapılmaksızın Türkçeleştirilmiş şeklidir.)

[853] Örneğin, “Türk Milletini ancak TBMM temsil eder ve Millet adına egemenlik hakkını yalnız o kullanır. (Mad. 4)”; “Yasama yetkisi ve yürütme erki Büyük Millet Meclisi’nde belirir ve onda toplanır. (Mad. 5)”; “...Meclis, Hükümeti her vakit denetleyebilir ve düşürebilir. (Mad. 7)”

[854] Örneğin; “Meclis, yasama yetkisini kendi kullanır. (Mad. 6)”; “Meclis, yürütme yetkisini kendi seçtiği Cumhurbaşkanı ve onun tayin edeceği Bakanlar Kurulu eliyle kullanır.” (Mad. 7)”; “Başbakan, Cumhurbaşkanınca Meclis üyeleri arasından tayin olunur. Öteki bakanlar Başbakanca meclis üyeleri arasından seçilip tamamı Cumhurbaşkanı tarafından onandıktan sonra Meclise sunulur. (Mad. 44)”; “Bakanlar, Başbakanın reisliği altında (Bakanlar Kurulu)’nu meydana getirir. (Mad. 45)”; “ Bakanlar Kurulu, Hükümetin genel politikasından birlikte sorumludur. (Mad. 46)”

[855] Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, s. 24.

[856] T. C. 1924 Anayasası, Madde(ler) 26., 40., 86.

[857] T. C. 1961 Anayasası, Kanun no: 334, Kanun tarihi: 09.07.1961, Resmi Gazete, Sayı: 10859, 20.07.1961, Düstur, C. 4, Tertip 1-2, s. 2930.

[858] Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, s. 17-18.

[859] Örneğin, Bülent Tanör’e göre, Türk anayasalarının “Başlangıç” bölümlerinde yer alan düzenlemelerin hepsi kesin ve buyurucu hukuk kuralları niteliğinde sayılamaz. Bu düzenlemelerden bazıları, yol gösterici siyaset felsefesi ilkeleri ya da iktidarlara geniş takdir alanı bırakan, dönemin ve dünyanın sürekli değişen koşullarına göre kararlar oluşturabilmesine engel olmayan ya da olmaması gereken değerlerdir. Bkz. Tanör, “Türkiye’de Dış İlişkilerin İç Hukuk Rejimi”, s. 810-811.

[860] 1961 Anayasası’nın “Başlangıç” bölümü şöyledir (Dış politika açısından ilişkili görülen ilkelerin/değerlerin altı tarafımdan çizilmiştir):

“Tarihi boyunca bağımsız yaşamış, hak ve hürriyetleri için savaşmış olan;

Anayasa ve hukuk dışı tutum ve davranışlarıyla meşruluğunu kaybetmiş bir iktidara karşı direnme hakkını kullanarak 27 Mayıs 1960 Devrimini yapan Türk Milleti;

Bütün fertlerini, kaderde, kıvançta ve tasada ortak, bölünmez bir bütün halinde, millî şuur ve ülküler etrafında toplayan ve milletimizi, dünya milletleri ailesinin eşit haklara sahip şerefli bir üyesi olarak millî birlik ruhu içinde daima yüceltmeyi amaç bilen Türk Millîyetçiliğinden hız ve ilham alarak ve; Yurtta Sulh, Cihanda Sulh ilkesinin, Millî Mücadele ruhunun, millet egemenliğinin, Atatürk Devrimlerine bağlılığın tam şuuruna sahip olarak;

İnsan hak ve hürriyetlerini, millî dayanışmayı, sosyal adâleti, ferdin ve toplumun huzur ve refahını gerçekleştirmeyi ve teminat altına almayı mümkün kılacak demokratik hukuk devletini bütün hukukî ve sosyal temelleriyle kurmak için;

Türkiye Cumhuriyeti Kurucu Meclisi tarafından hazırlanan bu Anayasayı kabul ve ilan ve onu, asıl teminatın vatandaşların gönüllerinde ve iradelerinde yer aldığı inancı ile, hürriyete, adâlete ve fazilete âşık evlatlarının uyanık bekçiliğine emanet eder.”

[861] 1961 Anayasası’nın 63. maddesine göre “Türkiye Büyük Millet Meclisi, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu’ndan kuruludur.”

[862] T. C. 1961 Anayasası, Madde(ler) 65., 66., 97., 110., 124.

[863] 1982 Anayasası’nın “Başlangıç” bölümü şöyledir (Dış politika açısından ilişkili görülen ilkelerin/değerlerin altı tarafımdan çizilmiştir):

“(Değişik: 23.7.1995–4121/1 md.) Türk Vatanı ve Milletinin ebedî varlığını ve Yüce Türk Devletinin bölünmez bütünlüğünü belirleyen bu Anayasa, Türkiye Cumhuriyetinin kurucusu, ölümsüz önder ve eşsiz kahraman Atatürk’ün belirlediği milliyetçilik anlayışı ve O’nun inkılâp ve ilkeleri doğrultusunda;

Dünya milletleri ailesinin eşit haklara sahip şerefli bir üyesi olarak, Türkiye Cumhuriyetinin ebedî varlığı, refahı, maddî ve manevî mutluluğu ile çağdaş medeniyet düzeyine ulaşma azmi yönünde;

Millet iradesinin mutlak üstünlüğü, egemenliğin kayıtsız şartsız Türk Milletine ait olduğu ve bunu millet adına kullanmaya yetkili kılınan hiçbir kişi ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı;

Kuvvetler ayrımının, Devlet organları arasında üstünlük sıralaması anlamına gelmeyip, belli Devlet yetki ve görevlerinin kullanılmasından ibaret ve bununla sınırlı medenî bir işbölümü ve işbirliği olduğu ve üstünlüğün ancak Anayasa ve kanunlarda bulunduğu;

(Değişik: 3.10.2001–4709/1 md.) Hiçbir faaliyetin Türk millî menfaatlerinin, Türk varlığının, Devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esasının, Türklüğün tarihî ve manevî değerlerinin, Atatürk milliyetçiliği, ilke ve inkılâpları ve medeniyetçiliğinin karşısında korunma göremeyeceği ve lâiklik ilkesinin gereği olarak kutsal din duygularının, Devlet işlerine ve politikaya kesinlikle karıştırılamayacağı;

Her Türk vatandaşının bu Anayasadaki temel hak ve hürriyetlerden eşitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak millî kültür, medeniyet ve hukuk düzeni içinde onurlu bir hayat sürdürme ve maddî ve manevî varlığını bu yönde geliştirme hak ve yetkisine doğuştan sahip olduğu;

Topluca Türk vatandaşlarının millî gurur ve iftiharlarda, millî sevinç ve kederlerde, millî varlığa karşı hak ve ödevlerde, nimet ve külfetlerde ve millet hayatının her türlü tecellisinde ortak olduğu, birbirinin hak ve hürriyetlerine kesin saygı, karşılıklı içten sevgi ve kardeşlik duygularıyla ve ‘Yurtta sulh, cihanda sulh’ arzu ve inancı içinde, huzurlu bir hayat talebine hakları bulunduğu; fikir, inanç ve kararıyla anlaşılmak, sözüne ve ruhuna bu yönde saygı ve mutlak sadakatle yorumlanıp uygulanmak üzere, Türk Milleti tarafından, demokrasiye âşık Türk evlatlarının vatan ve millet sevgisine emanet ve tevdi olunur.”

[864] Pazarcı, “Türk Dış Politikası ve Hukuk”, s. 123.

[865] Tanör, “Türkiye’de Dış İlişkilerin İç Hukuk Rejimi”, s. 813.

[866] Bu konuda, 1961 Anayasası’nın geçerli olduğu dönemde yapılan ancak bugünün anayasal düzen için de geçerliliğini halen korumakta olan bir çalışma için bkz. İzzettin Doğan, Türk Anayasa Düzeninin Avrupa Toplulukları Hukuk Düzeniyle Bütünleşmesi Sorunu, İstanbul, İÜ Hukuk Fakültesi Yayını, 1979.

[867] T. C. 1982 Anayasası, Madde 6.

[868] Pazarcı, “Türk Dış Politikası ve Hukuk”, s. 124. Türk dış politikasını yönlendirenler, anayasada yukarıda değinilen türde bir değişikliğin yapılması gerektiğinin bilincinde olmakla birlikte; bunun katılma andlaşmasının yürürlüğe girmesi ve tam üyeliğin gerçekleşmesi aşamasında gerçekleştirilmesi yönünde bir tutum içerisinde görünmektedirler. Nitekim, AB ile halen yürürlükte olan ortaklık andlaşması ilişkisi ve AB’ye katılma görüşmeleri aşamasında Türkiye’nin AB’ye anayasal düzeyde herhangi bir yetki kullanma aktarmasında bulunmasına hukuksal bir gereklilik de yoktur. Bununla birlikte, Türkiye, AB’nin ilk kez 1993 Kopenhag Zirvesi’nde kabul ettiği ve 1995 Madrid ve 1997 Lüksemburg Zirveleri ile geliştirdiği; bir Avrupa devletinin AB üyeliğine kabul edilebilmesi için sahip olması gereken siyasal ve ekonomik koşullara (Kopenhag kriterleri) uymayı 1999 Helsinki Zirvesi’nde kabul ederek, 2001 ve 2004 yıllarında AB’ye uyum yasa paketleriyle anayasada kimi değişiklikler yapma yoluna gitmiştir. Ancak, bu değişikliklerin de AB’ye egemenlik yetkisini kullanma açısından bir yetki aktarımı niteliği taşıdığı söylenemez.

[869] Tanör, “Türkiye’de Dış İlişkilerin İç Hukuk Rejimi”, s. 818.

[870] Bu maddenin tamamı çalışmamızda “TBMM” başlığında yer almaktadır.

[871] Bu madde çalışmamızda “Cumhurbaşkanı” başlığında yer almaktadır.

[872] Bu madde çalışmamızda “Cumhurbaşkanı” başlığında yer almaktadır.

[873] Tanör, “Türkiye’de Dış İlişkilerin İç Hukuk Rejimi”, s. 818. Diğer taraftan, Hüseyin Pazarcı’ya göre, uygulamada bu anayasal kurallara gereği gibi dikkat edilmediği ve birtakım andlaşmaların onaylama işlemi gerçekleştirilmeden imza ile yürürlüğe konulması yoluna gidildiği görülmektedir. Bkz. Pazarcı, “Türk Dış Politikası ve Hukuk”, s. 125.

[874] Bu madde çalışmamızda “TBMM” başlığında yer almaktadır.

[875] Bu madde çalışmamızda “TBMM” başlığında yer almaktadır.

[876] “Savaş ilanı” ile “Savaş hali ilanı” kavramları birbirinden farklı kavramlardır. “Savaş ilanı”, savaş halinin başlaması için taraflarca yapılan bildiridir. Bu andan itibaren savaşanlar için savaş hukuku ve savaşanlar ile tarafsızlar arasında tarafsızlık hukuku geçerli olmaya başlar. Bazen savaş ilanı yapılmadan da savaş başlayabilmektedir. “Savaş hali ilanı” ise, 1907 La Haye Sözleşmesi’ne göre, savaşın ilanından itibaren geçerli olan hukuki durumdur. Bu durum taraflar arasında çarpışmaların başlamasıyla birlikte ortaya çıkmaktadır. Savaş hali durumunda diplomatik ilişkiler otomatik olarak kesilmekte, devletler arasındaki andlaşmalar geçersiz sayılmakta veya uygulama imkânı kalmamaktadır. Ancak, savaş hali sırasında düşman vatandaşlarının canlarına ve mallarına dokunulması, uluslararası hukuk bakımından yasaklanmıştır. “Savaş hali” 2941 sayılı “Seferberlik ve Savaş Hali Kanunu”nda da tanımlanmıştır. Buna göre, “(Madde 3/6) Savaş Hali: Savaş ilanına karar verilmesinden, bu halin kaldırıldığının ilan edilmesine kadar devam eden süre içinde, hak ve hürriyetlerin kanunlarla kısmen veya tamamen sınırlandırıldığı durumdur.” Bkz. Seferberlik ve Savaş Hali Kanunu, Kanun no: 2941, Kabul tarihi: 04.11.1983, Resmi Gazete, Sayı: 18215, 08.11.1983.

[877] Çekiç Güç’ün ulusal ve uluslararası hukuktaki zeminiyle ilgili bir değerlendirme için bkz. Baskın Oran, “Uluslararası Hukukta ve İç Hukukta Çekiç Güç’ün Yasal Dayanakları Sorunu”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 50, Sayı: 3-4 (Haziran-Aralık 1995), s. 257-270.

[878] Bkz. TBMM Tutanak Dergisi, C. 46/1, Dönem: 18, Yasama Yılı: 3, 126. Birleşim (Olağanüstü), (Kapalı Oturum), 12.08.1990, s. 3-36, (Çevrimiçi) http://www.tbmm. gov.tr/tutanak/kapali_oturumlar/12081990_b126m.htm, 5 Ocak 2010.

[879] 107 sayılı TBMM kararı şöyledir: “Irak’ın Kuveyt’i işgali ve sonrası meydana gelen ve ülkemizi yakından ilgilendiren olaylar sebebiyle, Türk Devleti’nin ve Cumhuriyeti’nin varlığını tehlikeye düşürmesi muhtemel gelişmeler karşısında, Anayasanın 117. maddesine göre, millî güvenliğin sağlanmasından ve Silâhlı Kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından Yüce Meclise karşı sorumlu bulunan Hükümete, ülkemize bir tecavüz vukuu halinde derhal mukabele edilmesi maksadına münhasır olarak savaş hali ilânı, silâhlı kuvvetlerin kullanılması, Türk Silâhlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesi veya yabancı silâhlı kuvvetlerin Türkiye’de bulunması konularında Anayasanın 92. maddesi uyarınca izin verilmesi, TBMM’nin 12.08.1990 tarihli 126. Birleşiminde kararlaştırılmıştır.” Bkz. Güvenliğimizin Sağlanması İçin Silahlı Kuvvetlerin Yurt İçinde ve Dışında Kullanılmasına İzin Verilmesi Hakkında TBMM Kararı, Karar no: 107, Karar tarihi: 12.08.1990, Resmi Gazete, Sayı: 20605, 14.08.1990.

[880]Bkz. TBMM Tutanak Dergisi, C. 47/1, Dönem: 18, Yasama Yılı: 4, 3. Birleşim (Kapalı Oturum), 05.09.1990, s. 2-38, (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/tutanak/ kapali _oturumlar/05091990_b003m.htm, 5 Ocak 2010.

[881] 108 sayılı TBMM kararı şöyledir: “Irak’ın Kuveyt’i işgal ve ilhak etmesi sonucu ortaya çıkan Körfez Krizi sebebiyle, öncelikle Ortadoğu’da barışın ve istikrarın yeniden tesisini ve ülkemizin muhtemel tehlikelere karşı güvenliğinin idame ettirilmesini sağlamak; kriz süresince ve sonrasında hâsıl olabilecek gelişmeler istikametinde Türkiye’nin yüksek menfaatlerini etkili bir şekilde kollamak, hadiselerin seyrine göre ileride telafisi güç bir durumla karşılaşmamaya yönelik süratli ve dinamik bir politika izlenmesine yardımcı olmak üzere; lüzum, hudut ve şümulü Hükümetçe takdir ve tayin olunacak şekilde Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine ve yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’de bulunmasına Anayasanın 92. maddesi uyarınca izin verilmesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 05.09. 1990 tarihli 3. Birleşiminde kararlaştırılmıştır.” Bkz. Körfez Krizi Sebebiyle, Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkeler Gönderilmesine ve Yabancı Kuvvetlerin Türkiye’de Bulunmasına, Anayasa’nın 92. Maddesi Uyarınca İzin Verilmesine Dair TBMM Kararı, Karar no: 108, Kabul tarihi: 05.09.1990, Resmi Gazete, Sayı: 20628, 07.09.1990.

[882] Anayasa Mahkemesi, SHP’nin başvurusunu şu nedenlerle reddetmiştir: Öncelikle, kanun ve karar ayrımına giden Anayasa Mahkemesi, bu bağlamda 107 ve 108 sayılı kararların birer “kural işlem” olarak kabulüne olanak olmadığını belirtmiştir. Diğer bir deyişle, bu kararların öznel işlem yanı ağır basan, TBMM’nin irade açıklaması biçimindeki özel kuralları olduğundan bahisle belirgin ve öznel ögeler olarak amacı gösterdiğini, dolayısıyla “kural işlem” olamayacağını karara bağlamıştır. İkinci olarak, Anayasa Mahkemesi, 1982 Anayasası’nın 92. maddesinin içerdiği konuları, kanunla düzenlenmesi öngörülen alanın dışında bıraktığını belirtmiştir. Ancak, TBMM’nin izin verme kararı, tamamlayıcı ve bireysel işlem olmaktan çok, ileriye dönük ve kural koyucu özellikte ise; silahlı kuvvet göndermenin kapsam, lüzum ve süresi sınırlanmadan bunun değerlendirilmesi yürütmeye bırakılırsa bu kararın yetki devri niteliğine dönüşeceğini belirten Mahkeme’ye göre, bu tür parlamento kararları yasa değer ve etkinliğinde kabul edilerek yargı denetimine bağlı tutulmak durumundadır. Sonuç olarak, Anayasa Mahkemesi kararında, 107 ve 108 sayılı TBMM kararlarının, kanunla eş değerde ve etkinlikte olmadığından dolayı Mahkeme’nin işin esasına giremeyeceği belirtilmektedir. Bkz. Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye’de Bulundurulmasına Dair Anayasanın 92’nci Maddesi Gereğince Hükümete İzin Verilmesi Hakkında 107 ve 108 Sayılı TBMM Kararlarının Anayasaya Aykırı Olduğu İddiası ile İptali İsteminin Reddine Dair Karar, Esas sayısı: 1990/31,  Karar sayısı: 1990/24, Karar tarihi: 24.09.1990, (Çevrimiçi) http://www.anayasa. gov.tr/index.php?l=manage_karar&ref=show&action=karar&id=916&content=, 5 Ocak 2010.Başkanvekili Yekta Güngör Özden ile üyelerden Ahmet Necdet Sezer, Selçuk Tüzün ve Yılmaz Aliefendioğlu bu karara katılmadıkları için karşı oy kullanmışlardır.

[883] 126 sayılı TBMM kararı şöyledir: “Irak’ın Kuveyt’i işgal ve ilhak etmesi sonucu ortaya çıkan Körfez Krizi sebebiyle öncelikle Ortadoğu’da barışın ve istikrarın yeniden tesisi için 678 sayılı Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin kararını desteklemek ve ülkemizin muhtemel tehlikelere karşı güvenliğinin idame ettirilmesini sağlamak, kriz süresince ve sonrasında hâsıl olabilecek gelişmeler istikametinde Türkiye’nin yüksek menfaatlerini etkili bir şekilde korumak ve kollamak, hadiselerin seyrine göre ileride telafisi güç bir durumla karşılaşmamaya yönelik süratli ve dinamik bir politika izlenmesine yardımcı olmak üzere; lüzum, hudut, şümul ve zamanı Hükümetçe takdir ve tayin olunacak şekilde Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine ve yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına, bu kuvvetlerin kullanılmalarına Anayasanın 92. maddesi uyarınca izin verilmesi, Türkiye Büyük Millet Meclisinin 17.01.1991 tarihli 66. Birleşiminde kararlaştırılmıştır.” Bkz. Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye'de Bulunmasına, Bu Kuvvetlerin Kullanılmalarına İzin Verilmesine Dair TBMM Kararı, Karar No: 126, Karar tarihi: 17.01.1991, Resmi Gazete, Sayı: 20758 (mükerrer), 17.01.1991.

[884] Tanör, “Türkiye’de Dış İlişkilerin İç Hukuk Rejimi”, s. 823-824.

[885] Bkz. Hikmet Sami Türk, “Savaş Hali ve Silahlı Kuvvet Kullanma Yetkisi”, Cumhuriyet, 24 Ağustos 1990, s. 12; Hikmet Sami Türk, “Savaş İçin Yetkiler Yürütme Organında”, Cumhuriyet, 25 Ağustos 1990, s. 12; Bülent Daver, “Anayasa ve Savaş Hali”, Milliyet, 17 Ağustos 1990, s. 13; Coşkun Kırca, “Böyle Demokrasi Olmaz”, Milliyet, 15 Ağustos 1990, s. 11-12,

[886] Tanör, “Türkiye’de Dış İlişkilerin İç Hukuk Rejimi”, s. 826.

[887]  A. e., s. 332.

[888] Bkz. Yekta Güngör Özden’in “Karşı oy Gerekçesi”, Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye’de Bulundurulmasına Dair Anayasanın 92’nci Maddesi Gereğince Hükümete İzin Verilmesi Hakkında 107 ve 108 Sayılı TBMM Kararlarının Anayasaya Aykırı Olduğu İddiası ile İptali İsteminin Reddine Dair Karar, Esas sayısı: 1990/31,  Karar sayısı: 1990/24, Karar tarihi: 24.09.1990.

[889] Bkz. Ahmet Necdet Sezer’in “Karşı oy Yazısı”, Türk Silahlı Kuvvetlerinin Yabancı Ülkelere Gönderilmesine ve Yabancı Silahlı Kuvvetlerin Türkiye’de Bulundurulmasına Dair Anayasanın 92’nci Maddesi Gereğince Hükümete İzin Verilmesi Hakkında 107 ve 108 Sayılı TBMM Kararlarının Anayasaya Aykırı Olduğu İddiası ile İptali İsteminin Reddine Dair Karar, Esas sayısı: 1990/31,  Karar sayısı: 1990/24, Karar tarihi: 24.09.1990.

[890] Aksu, “Kuvvet Kullanma Tehdidine Dayalı Dış Politika Krizlerinde Güvenlik Kavramı”, s. 496.

[891] A. e.

[892] Cumhurbaşkanı’nın dış politika krizleri sırasında siyasal sorumluluğu bulunmamakla birlikte, uygulamada kimi dış politika krizlerinin yönetilmesinde Cumhurbaşkanı’nın da etkin hatta birincil rol üstlenebildiği görülmektedir. Örneğin, 1990-1991 Körfez Krizi sırasında Cumhurbaşkanı Turgut Özal, 1996 Kardak Kayalıkları Krizi’nde ve 1998 Türkiye-Suriye Krizi’nde (Abdullah Öcalan’ın Suriye’den çıkartılması) ise Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel böyle bir role soyunmuştur.

[893] Fuat Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, 2008, s. 48-49.

[894] Örneğin, 1974’teki Kıbrıs Barış Harekâtı’nın birinci safhasında (I. Kıbrıs Harekâtı) Türk hava ve deniz kuvvetleri tarafından batırılan Kocatepe muhribinin Türk bayrağı çekmiş bir Yunan muhribi olduğu yönündeki yanlış tespit ve bilgi akışındaki noksanlıklardan dolayı, Başbakan Bülent Ecevit muhtemel bir Türk-Yunan savaşına sebebiyet vermemek noktasında oldukça sıkıntı yaşamıştır. Söz konusu batırılma olayının hemen öncesinde, ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’le yaptığı telefon görüşmesinde muhribleri (Kocatepe, Adatepe ve Fevzi Çakmak) batırıp batırmama konusundaki kararsızlığı ve sıkıntısı görüşmenin kripto kayıtlarına yansıyan Başbakan Bülent Ecevit, Kissinger’in “Türk bayrağı taşıyan ve Türkçe konuşulan gemileri batırdığı için Türkiye’yi kimse suçlayamaz.” şeklindeki cevabının ardından nihai kararını muhriblerin batırılması yönünde vermiştir. Söz konusu olayda “Kocatepe” batarken, “Adatepe” ve “Fevzi Çakmak” muhripleri ağır yaralar almışlardır.

[895] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 50.

[896] Fuat Aksu’nun da dikkat çektiği gibi burada Milli Savunma Bakanlığı (MSB) göz ardı edilmemektedir. Demokratik bir siyasal sistemde Genelkurmay Başkanlığı’nın MSB’nin bürokratik yapısı içerisinde sivil iradenin yönetimi altında olması gerekir. Ancak, çalışmamızda da vurguladığımız gibi, Türkiye’deki uygulamada Genelkurmay Başkanlığı’nın anayasal/bürokratik sistem içerisindeki konumu farklılık göstermektedir. Genelkurmay Başkanlığı, sivil bürokrasinin içerisinde değil, yanında faaliyetlerini sürdürerek bir tür “özerk” statü sergilemektedir. Bkz. Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 47.

[897] Daha önce de vurguladığımız gibi, Türk dış politikasındaki geleneksel “Harbiye-Hariciye” yakınlığı bu işbirliğini daha da kolaylaştırmaktadır. Şükrü Elekdağ bu durumu şöyle gerekçelendirmektedir: “...Jeopolitik ve jeostratejik özellikleri nedeniyle dış güvenlik konuları Türkiye’nin dış politikasına ve bunun dış güvenlik boyutuna şekil veren en ağırlıklı unsurdur. Bu durum, Dışişleri ile Genelkurmay’ın tam bir karşılıklı güven ve eşgüdüm içinde çalışmasını gerektirir. Ve bu hep böyle olmuştur. Cumhuriyet Türkiyesi’nde iktidarlar, devletin bu iki temel kurumunun işbirliğiyle dış politikayı oluşturmuş ve yürütmüşlerdir.” Bkz. Şükrü Elekdağ, “Başbakanlar ve Dış Politika”, Milliyet, 14 Temmuz 1997, s. 19.

[898] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 47-48.

[899] Bu şekil Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 49’dan uyarlanmıştır.

[900] Emekli Büyükelçi Temel İskit, Dışişleri Bakanlığı’nın dış politika uygulamalarında “savunmacı” bir eğilime sahip olduğunu belirterek, dışişleri bürokrasinin ne şekilde ve hangi esaslara göre hareket ettiğini şöyle anlatmaktadır: “Dışişleri memuru kural olarak konunun ‘evveliyatı’na göre hareket eder. Diğer bir deyişle, uygulamayı sürdürmeyi yeni seçeneklere daima tercih eder. ...Aslında dış politikanın yürütülmesi faaliyetinin yüzde doksanından fazlası, zaten hemen bütün şekilleri önceden çizilmiş bir şablonu doldurmaktan ibarettir. Geri kalan işlemler de yeni durumları yine mevcut şablona uyarlamaya dönüktür. Ancak pek nadiren şablonun kendisinin belirli noktalarında değişiklik yapmak söz konusu olur.” Bkz. Temel İskit, Diplomasi: Tarihi, Teorisi, Kurumları ve Uygulaması, 2. bs., İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2007, s. 454-455, 456.

[901] Aksu, “Kuvvet Kullanma Tehdidine Dayalı Dış Politika Krizlerinde Güvenlik Kavramı”, s. 501.

[902] İlga edilmiş olan bu yönetmeliğin metni için bkz. Başbakanlık Kriz Yönetim Merkezi Yönetmeliği, BKK no: 96/8716, Kabul tarihi: 30.09.1996, Resmi Gazete, Sayı: 22872, 09.01.1997, (Çevrimiçi)http://mevzuat.basbakanlik.gov.tr/Metin.Aspx? MevzuatKod=3.5.968716&MevzuatIliski=0&sourceXmlSearch, 5 Ocak 2010.

[903] Söz konusu yönetmeliğin dış politikaya ilişkin olarak kriz yönetimini gerektiren halleri düzenleyen 5/a maddesi şöyledir: “Türkiye’nin toprak bütünlüğüne, egemenlik haklarına, milli hedef ve menfaatlerine yönelik tehdit emarelerinin belirmesi ve gelişme göstermesi”.

[904] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 70.

[905] Bkz. Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezleri Yönetmeliği, BKK no: 2011/1377, Kabul tarihi: 31.01.2011, Resmi Gazete, Sayı: 27851, 19.02.2011, (Çevrimiçi) http://mevzuat.basbakanlik.gov.tr/Metin.Aspx?MevzuatKod=3.5.20111377& MevzuatIliski=0&sourceXmlSearch=, 5 Mart 2011.

[906] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 70-71.

[907] Bu tablo, “Afet ve Acil Durum Yönetim Merkezleri Yönetmeliği”nde yer alan  “(I) Sayılı Cetvel”den uyarlanmıştır.

[908] Çalışmada, Türkiye’nin söz konusu “barış güç”leri operasyonlarına ve misyonlara katkıları ayrıca incelenmeyecektir. Bunun temel sebebi, Türkiye’nin bu misyonlara muharip olmayan askeri ve sivil unsurlarla katılıyor olmasından ileri gelmektedir. Diğer taraftan, Türkiye’nin muharip unsurlarla katıldığı ve BM düzleminde Kore için oluşturulan BM Komutanlığı çokuluslu gücüne verdiği katkı ve Kore Savaşı (1950–1953) deneyimi çalışmada ayrıca incelenmiştir. Türkiye’nin BM “barış güç”lerine ve diğer misyonlara katılımları ve katkıları konusunda daha geniş bilgi için bkz. Haydar Çakmak, Uluslararası Krizler ve Türk Silahlı Kuvvetleri, Ankara, Platin Yayınları, 2004; Gökhan Koçer, “Türkiye’nin Barışı Destekleme Harekâtlarına Katkısı”, Uluslararası İlişkiler Dergisi, C. 3, Sayı: 11 (Haziran 2006), s. 47-70; Çiğdem Tunç, “Değişen Dünya Düzeni, Değişen Barış Gücü Misyonları ve Türkiye’nin Katkısı”, Avrasya Dosyası, BM Özel Sayısı, C. 8, Sayı: 1 (İlkbahar 2002), s. 258-272; Genelkurmay Başkanlığı, “Türk Silahlı Kuvvetlerinin Barışı Destekleme Harekâtına Katkıları”, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/4_uluslararasi_iliskiler/4_1_turkiyenin_barisi_destekleme_ harekatina_katkilari/konular/turk_silahli_%20kuvvetlerinin_barisi_destekleme_hare katina_katkilari.htm, 5 Ocak 2011.

[909] 4 Temmuz 2003 Cuma günü, Türk Özel Kuvvetleri Komutanlığı’nın Kuzey Irak’ta Süleymaniye kentinde bulunan karargâhına, ABD’nin 101. Hava İndirme Tugayı’na bağlı 150 Amerikan askeri tarafından (yanlarında ayrıca Talabani’nin liderliğini yaptığı KYB’ye bağlı 150 peşmergeyle birlikte) yapılan baskın sonucu, 11 Türk askerinin (1 yüzbaşı, 2 üsteğmen, 8 astsubay) ve yanlarındaki Iraklı Türkmenlerin çatışmaya girmeden enterne edilip, elleri arkadan bağlanmak ve başlarına çuval geçirilmek suretiyle Kerkük’te bir Amerikan üssüne götürülmesiyle başlayan kriz, 6 Temmuz 2003 günü gözaltındaki Türk askerlerinin serbest bırakılmasıyla sona ermiştir. Gerek gözaltına alınan askerlerin çatışmaya girmeden teslim olması durumu, gerekse AKP hükümetinin kriz yönetimi ve bu süreçteki bazı söylemleri (Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın, olayla ilgili basın toplantısı sırasında kendisine yöneltilen “Türkiye ABD’ye nota verdi mi?” şekildeki bir soruya “Nota dediğiniz müzik notası değildir. Aklınıza estiği zaman nota verilmez.” diyerek cevap vermesi) uzunca bir süre kamuoyunda ve muhalefet çevrelerinde eleştiri konusu yapılmıştır. Diğer taraftan krizin ortaya çıkışıyla ilgili olarak ortaya atılan bazı iddialar da oldukça ilginçtir. Söz konusu iddialardan birincisi, krizin cuma günü ABD’nin milli bayramı olan 4 Temmuz “Bağımsızlık Günü” (Independence Day) nedeniyle üç günlük bir resmi tatile denk gelmiş olmasından dolayı, Türkiye’den gelecek tepki telefonlarının cevapsız kalmasının ve ABD’li yetkililere ulaşmanın zorlaşmasının hedeflendiği yönündedir. İkinci iddia, 20 Mart 2003’te başlayacak olan ABD’nin Irak’ı işgali ve Irak Savaşı öncesinde, ABD silahlı kuvvetlerinin Kuzey Irak’a geçiş yapabilmesi ve İncirlik (Adana) üssünün Amerikan keşif ve ağır bombardıman uçaklarına açılması talebinin TBMM tarafından “1 Mart 2003 Tezkeresi” olarak adlandırılan tezkereyle reddedilmesiyle ilgilidir. Buna göre, tezkerenin reddi, ABD tarafında siyasi hayal kırıklığı yaratırken, savaşın maliyetleri açısından da ABD’nin önüne ciddi bir askeri ve ekonomik fatura çıkarttığından, Süleymaniye Baskını ve Krizi söz konusu tezkerenin reddine verilen bir cevaptır.  Üçüncü iddia, daha doğrusu baskını gerçekleştiren ABD askerlerinin resmi gerekçesi, Kürt kökenli Kerkük valisine karşı Türkmenlerin bir suikast tertibi içerisinde oldukları ve söz konusu tertip içerisinde Türk Özel Kuvvetleri Komutanlığı’nın Süleymaniye’deki karargâhındaki asker ya da askerlerin de olduğu, baskının da bunun önüne geçmek için yapıldığıdır. Julian Assange’nin direktörlüğünü yaptığı ve 2006’dan bu yana faaliyette olan “Wikileaks” adlı web sitesinin, 29 Kasım 2010’dan bu yana yayınladığı bazı “Wikileaks” Türkiye belgelerinde de, söz konusu suikast iddiasının, baskının öncesi ve sonrasındaki değerlendirme ve gelişmelerin de ABD kriptolarına yansıdığı görülmektedir. Diğer taraftan, söz konusu belgelerde, olayın Türkiye kamuoyunda yarattığı “ulusal gurur kırıklığı” konusunda da dönemin Ankara Büyükelçisi Ross Wilson’un 30 Ocak 2006’da ABD’ye yolladığı bir mesajda “Amerikan askerlerinin Türk Özel Kuvvetleri askerlerinin başlarına çuval geçirmesi ülkenin ulusal gururunun bir yarası olmaya devam ediyor. Bu yarayı iyileştirmek büyük ihtimalle bir kuşak sürecek” tespitinde bulunduğu görülmektedir. Bkz. “Türk Askerine Çuval Wikileaks’te...”, CNNTÜRK, 19 Ocak 2011, (Çevrimiçi) http://www.cnnturk. com/2011/yazarlar/01/19/turk.askerine.cuval.wikileakste/603729.0/index.html, 5 Nisan 2011;“Çuval Olayının Perde Arkası”, NTVMSNBC, 4 Nisan 2011, (Çevrimiçi) http://www.ntvmsnbc.com/id/25199211/, 5 Nisan 2011; “Çuval Operasyonu ‘Geliyorum’ Demiş”, Milliyet, 30 Mart 2011, (Çevrimiçi) http://gundem.milliyet.com.tr/ cuval-operasyonu-geliyorum-demis/gundem/gundemdetay/30.03.2011/1371000/ default.htm?PAGE=8?AllPage=1, 5 Nisan 2011.

[910] İnsani Yardım Vakfı’nın (İHH) önderliğinde uluslararası düzeyde organize edilen ve İsrail’in ablukası altındaki Gazze’ye insani yardım götürmeyi amaçladığı açıklanan 6 yardım gemisinden oluşan filo Akdeniz’de uluslararası sularda iken, 30 Mayıs 2010 günü 22:30 sıralarından itibaren filodaki “Mavi Marmara” gemisine (çoğunluğu Türk vatandaşı olan gemide 557 kişi bulunmaktaydı) İsrail donanması tarafından çağrı yapılarak filonun rotasını İsrail’e doğru değiştirmesi istenmiştir. Yapılan çağrılara ve tacizlere olumsuz cevap verilmesi üzerine, 31 Mayıs 2010 günü 04:30 sıralarında İsrail donanmasına ve hava kuvvetlerine bağlı askeri unsurlarca uluslararası sularda seyretmekte olan “Mavi Marmara” gemisine gerçekleştirilen baskın ve saldırı sonucunda, 9 Türk vatandaşı hayatını kaybederken, 54 yolcu da (53’ü Türk vatandaşı, 1’i Endonezya vatandaşı) çeşitli şekillerde yaralanmışlardır. Olay sonrasında gözaltına alınan yolcularla beraber gemi Aştod Limanı’na götürülürken, Türk Dışişleri’nin talebiyle BM Güvenlik Konseyi olağanüstü toplanmıştır. BM Güvenlik Konseyi’nde konuyla ilgili olarak Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu, uluslararası toplumdan, saldırıda ölen ve yaralananların ailelerinden özür dilemesi gerektiğini belirterek, İsrail’in kabul edilemez bu hareketinin ardından uluslararası bir soruşturma açılması, gemilerin derhal serbest bırakılarak Gazze’ye taşıdıkları yardımları ulaştırmalarına izin verilmesi ve İsrail’in Gazze’deki ablukaya son vermesi gerektiğini dile getirmiştir. Öte yandan Türkiye, İsrail’in Ankara Büyükelçisi Gaby Levi’ye, Gazze’ye insani yardım taşıyan gemilerin alıkonulmasıyla ilgili protestosunu ileterek, bu saldırının kabulünün söz konusu olmadığını açıklamıştır. Olay sonrasında, 2 ve 3 Haziran 2010’da Mavi Marmara yolcuları uçaklarla Türkiye’ye getirilirken, “Mavi Marmara”yla birlikte filoda yer alan “Defne-Y”gemisi ise 7 Ağustos 2010’da Türkiye’ye dönebilmiştir. BM İnsan Hakları Konseyi, olayla ilgili soruşturma raporuna ilişkin tasarıyı 29 Eylül 2010’da 30 kabul oyuyla onaylamıştır. İsrail’in “Mavi Marmara Gemisi Baskını”nı “orantısız ve gaddarca” ve “insan hakları yasası da dahil uluslararası hukuk ihlal edildi” sözleriyle niteleyen söz konusu soruşturma raporuna ABD “red” oyu verirken, Fransa, İngiltere, İspanya, Belçika, İsviçre, Japonya, Ukrayna, Norveç, Polonya, Moldova, Macaristan, Slovakya, Güney Kore, Kamerun ve Zambia “çekimser” oy kullanmışlardır. Neticede, “Mavi Marmara Baskını ve Saldırısı” olayıyla birlikte AKP hükümeti döneminde zaten inişli-çıkışlı bir seyir izleyen Türkiye-İsrail ilişkileri (29 Ocak 2009’da Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın İsrail’e karşı Davos’taki “One Minute” çıkışı; Tel Aviv Büyükelçisi Oğuz Çelikkol’un maruz kaldığı “alçak koltuk” olayı; diğer taraftan,  10 Mayıs 2010’da Türkiye’nin veto kullanmayıp İsrail’in OECD üyeliğini onaylaması gibi) sıkıntılı bir safhaya girerken; BM tarafından görevlendirilen Palmer Komisyonu’nun “Mavi Marmara Gemisi Baskını ve Saldırısı”yla ilgili hazırladığı raporun (Palmer Raporu) Eylül 2011’de basına yansımasından sonra, Türkiye-İsrail ilişkileri kopma noktasına gelmiştir. Rapordan memnun olmayan ve İsrail’e isteklerini kabul ettiremeyen Türkiye, İsrail’le diplomatik ilişkilerini en alt seviyeye indirirken, askeri anlaşmalarını da askıya almış ve meseleyi UAD’ye götürmek için hazırlıklara başlamıştır. Bu konuda ayrıca bkz. Report on the Israeli Attack on the Humanitarian Aid Convoy to Gaza on 31 May 2010, Ankara, Turkish National Commission of Inquiry, February 2011, (Çevrimiçi) http://www.             turkishweekly.net/files/other/hXsK2HnNPL1EiB41QfuRaYAaT8fUCm.pdf, 5 Nisan 2011; Birleşmiş Milletler Mavi Marmara Raporu [BM İnsan Hakları Konseyi Uluslararası Vaka İnceleme Heyeti’nin Mavi Marmara Raporu’nun İHH tarafından yapılan Türkçe Çevirisi], İHH, 27 Eylül 2010, (Çevrimiçi) http://www.freedomflotillafacts. com/uploads/bm-raporu-tr.pdf, 5 Nisan 2011; Rotamız Filistin Yükümüz İnsani Yardım Filosu Özet Raporu, İHH, t. y.,  (Çevrimiçi) http://www.freedomflotillafacts. com/uploads/marmara-rapor-tr.pdf, 5 Nisan 2011; Report of the Secretary-General’s Panel of Inquiry on the 31 May 2010 Flotilla Incident, July 2011, (Çevrimiçi) http:// graphics8.nytimes.com/packages/pdf/world/Palmer-Committee-Final-report.pdf, 4 Ekim 2011; Türkiye’nin İsrail ve İran Krizleri, Avrupa Raporu No: 208, International Crisis Group, 8 Eylül 2010.

[911] Osmanlı İmparatorluğu döneminde, İskenderun Sancağı olarak adlandırılan bölge, 1856 ıslahatından sonra mutasarrıflığa dönüştürülmekle birlikte gerek yerel, gerek Türk, gerekse uluslararası belgelerde “İskenderun Sancağı”  ya da kısaca “Sancak” olarak geçen İskenderun – Antakya bölgesidir. Söz konusu bölgeye “Hatay” adı 1936 yılında Mustafa Kemal Atatürk tarafından verilmiştir. Sorunun uluslararası kamuoyunda tartışılmaya başlanacağı 1936 yılından itibaren, bölgenin Türk kimliğine vurgu yapmak üzere kullanılmaya başlanan “Hatay” adı, “Güneş – Dil Teorisi”nin en gözde olduğu döneme denk gelmişti ve bu nedenle söz konusu teoriyle de arasında ilişki kurulmuştur. Buna göre, Ortaasya’da kurulmuş olan “Hatay Devleti”nden gelen “Eti”, “Ata”, “Hata”, “Hatay” kelimeleri aynı kökten türemiş Türkçe sözcüklerdi. Böylece, biryandan Anadolu uygarlıklarından Hititler’in Türklüğü kanıtlanmış oluyor, diğer yandan da İskenderun – Antakya bölgesinde yaşayanların Türklükleri kesinleşiyordu. Bkz. Melek Fırat, Ömer Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 280.

[912] İngiltere, Fransa ve bir ölçüde de Çarlık Rusyası’nın Osmanlı İmparatorluğu’nun Ortadoğu’daki toprakları üzerinde nüfuz kurmaya yönelik siyasi ve kültürel faaliyetleri I. Dünya Savaşı öncesinde başlamıştır. I. Dünya Savaşı’yla birlikte, bu faaliyetler İngiltere’nin (Fransa ve Çarlık Rusyası’nın bilgisi dışında) Arap liderleriyle gizli bir şekilde yürüttüğü temaslar şeklinde sürerken, diğer taraftan bu ülkeler arasında da Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarının paylaşımı konusunda da bir dizi görüşmeler ve gizli nitelikte anlaşmalar yapılmıştır. Bu çerçevede İngiltere ve Fransa’nın arasında (Çarlık Rusyası’nın da onayıyla) 1916 yılında Sykes-Picot Antlaşması adı altında gizli bir anlaşma imzalanmıştır. Söz konusu antlaşmaya göre, Çarlık Rusyası’na Trabzon, Erzurum, Van ve Bitlis ile Güneydoğu Anadolu’nun bir kısmı verilirken; Fransa’ya Doğu Akdeniz bölgesi, Adana, Antep, Urfa, Diyarbakır, Musul ve Suriye verilmekte; İngiltere’ye ise Hayfa ve Akka limanları, Bağdat ve güney Mezopotamya verilmekteydi. Antlaşmaya göre ayrıca, Fransa ve İngiltere’nin elde ettikleri topraklarda bir Arap devletleri konfederasyonu ya da tek bir Arap devleti kurulacak, İskenderun serbest liman olacak, Filistin’de (kutsal sayılan bir yerleşim yeri olması nedeniyle) bir uluslararası yönetim kurulacaktı. Çarlık Rusyası’nın 1917 tarihli Bolşevik Devrimi’yle yerini Sovyetler Birliği’ne bırakmasıyla, yeni Sovyet yönetimi söz konusu antlaşmanın geçersizliğini ilan ederken, antlaşmanın gizli olduğu da ortaya çıkmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun İtilaf Devletleri’yle 30 Ekim 1918’de imzaladığı Mondros Mütarekesi’nden sonra, İngiltere ve Fransa Anadolu’nun çeşitli yerlerini işgal etmeye başlarken, İngiliz birliklerinin 1 Kasım 1918’de Musul’a girmeleri ve Güneydoğu Anadolu’nun bazı yerlerini işgal etmeleriyle birlikte Sykes–Picot Antlaşması geçerliliğini yitirmiştir. Ancak, Fransa, Sykes-Picot Antlaşması gereğince, İskenderun Sancağı’nın da içinde bulunduğu Suriye’ye hâkim olma isteğini sürdürmeye devam etmiştir. Fransa bu isteğini, 18 Ocak 1919–16 Ocak 1920 tarihleri arasında gerçekleştirilen Paris Barış Konferansı’nda gündemde tutarak, Milletler Cemiyeti Misakı’nın 22. maddesinde öngörülen “manda” sistemi içinde Ortadoğu topraklarında “manda” rejimlerinin uygulanması yönündeki kararın kabule edilmesiyle gerçekleştirebilmiştir. 1920 Nisan’ın da toplanan San Remo Konferansı’nda ise, İngiltere ve Fransa, Ortadoğu’daki “manda” rejimlerini aralarında paylaşmışlar ve bunun sonucunda Suriye ve Lübnan toprakları Fransa’nın mandaterliğine bırakılmıştır.

[913] Ankara İtilafnamesi’nin ve ek mektupların metni için bkz. İsmail Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. I (1920-1945), 3. bs., Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000, s. 50-60.

[914] Antlaşmayla ilk defa Batılı bir ülke TBMM hükümetini resmen tanımış olurken, Türkiye’ye karşı izlenecek politika konusunda Batılı ülkeler arasındaki ayrılık da daha belirgin hale gelmiştir. Diğer taraftan, Fransa’nın işgal ettiği güney bölgelerinden çekilmesiyle birlikte Türk ordusu ağırlığını bütünüyle Batı cephesine vererek, Yunanistan’a karşı bu cephede daha güçlü mücadele verme olanağını elde etmiştir. Ayrıca, Fransa’nın çekilirken bıraktığı silah ve cephane de buna katkıda bulunmuştur.

[915] Tayfur Sökmen, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, 2. bs., Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992, s. 63.

[916] Yusuf Kemal Tengirşek, Vatan Hizmetinde, Ankara, T. C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001, s. 291-300.

[917] Bkz. TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. II, 3. bs., Yay. Haz. Mürşit Balabanlılar, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1999, s. 355.

[918] Mehmet Gönlübol, Cem Sar, “1919-1938 Yılları Arasında Türk Dış Politikası”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1995), 9. bs., Ed. Mehmet Gönlübol, Ankara, Siyasal Kitabevi, 1996, s. 85.

[919] A. e.

[920] Sözleşmenin metni ve sınır düzenlemeleriyle ilgili protokollerin metinleri için bkz. Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. I, s. 293-311.

[921] Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, C. I-II, 11. bs., İstanbul, Alkım Yayınevi, t. y., s. 323-324.

[922] İki savaş arası dönemde Türkiye ile Suriye arasında sınır problemiyle ilgili olarak yaşanan tartışmalarla ilgili daha geniş bkz. Yücel Güçlü, “The Controversy Over the Delimitation of the Turco–Syrian Frontier in the Period Between the Two World Wars”, Middle Eastern Studies, Vol. 42, No: 4 (July 2006), s. 641-657.

[923] Melek Fırat’a göre, konuya “dışarıda bulunan Türkler cephesinden baktığınız zaman Kıbrıs ve Hatay ayrıcalıklıdır; ikisi de, Mustafa Kemal ne kadar ilgilenmezse ilgilenmesin, Türkiye’yle ilgilenirler, bütün devrimleri yaparlar, hemen Latin alfabesini kabul ederler, kıyafet devrimine geçerler; gözleri Türkiye’dedir ve Ankara’da ne yapılıyorsa, onu aynen kendi cemaatlerine uygularlar. Oysa, örneğin Batı Trakya böyle değildir, cemaat olarak her zaman daha Osmanlıcıdır. Bir türlü Latin alfabesine geçmezler, kılık kıyafeti düzeltmezler. Bunun temel nedeni, Hatay’da burjuvazinin varlığına karşılık, Batı Trakya’nın daha köylü bir toplum olmasıdır.” Bkz. Melek Fırat, “İki Savaş Arasında Türkiye ve Fransa”, Çağdaş Türkiye Seminerleri’nde Yapılan Konuşmanın Metni, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi, 17 Mart 2007, s. 3, (Çevrimiçi) http://www.obarsiv.com/ cagdas_turkiye_seminerleri_0607. html, 5 Ağustos 2010.

[924] Tayfur Sökmen’in “bağımsız milletvekili” olarak TBMM’ye girmesi, Atatürk’ün uzak görüşlülüğünün bir sonucudur. Zira, Tayfur Sökmen’in Dörtyol’daki faaliyetlerinden Fransızların rahatsız olmaları karşısında Türkiye bunu bir koz olarak kullanabilmiştir.

[925] Tayfur Sökmen, milletvekili olmasıyla ilgili gelişmeyi şöyle aktarmaktadır: “...1934 senesinin sonuna doğru Cemiyet’te hemşerilerimle ahenkli bir halde çalıştığımız günlerden birinde eve döndüğümde, kapıda refikam ve çocuklarımın beni heyecanla karşılamaları karşısında;  ‘Nedir bu telaşınız?’ diye sorunca, refikam ‘Polis geldi sizi sordu ve Kadıköy Emniyet Amirliği’ne gitmenizi söyledi’ dedi. Polis beni niye arar ve sorar diye ben de merak ettim ve yemekten sonra Emniyet Amirliği’ne gittim. ‘Beni aramışsınız'' sözüme ‘Kimsiniz’ diye sorunca ‘Tayfur’ deyince Emniyet Amiri, ‘Sizi Dolmabahçe’den aradılar, oraya gidecekmişsiniz’ dedi. Vapura binerek karşıya geçip Dolmabahçe’ye gittim. Kâtibi Umumi Hasan Rıza Soyak Bey’le koridorda karşılaştık. ‘Atatürk sizi bekledi, geç kalınca yattılar, hemen partiye gidin, Genel Sekreter Recep Peker Bey’le görüşün’ dedi. Ayrılarak partiye gittim. Eski parti binasında Recep Peker Bey’i buldum. Kütahya mebusu Naşit Hakkı Uluğ ile beni bekliyorlardı. 1921’de Ankara’ya geldiğimde Meclis Başkâtibi olarak tanıştığım Recep Peker Bey’le görüşürken, Naşit Hakkı Bey’e ‘Daktiloyu al, Tayfur Bey’e sualini sor ve yaz’ dedi. Naşit Hakkı Bey’in Antalya seçim kurulu başkanlığına hitaben ‘Antalya’daki müstakil mebusluğa talibim’ diye yazdığı telgrafı bana verince, Recep Bey’e dönerek ‘Beni Antalya’da kimse tanımaz, Adana, Osmaniye, Gaziantep olsa tanırlar’ dediğimde ‘siz telgrafı, imza edip çekin’ dedi. Ayrılıp telgrafı çektim. Eve döndüm. Refikamla çocuklarıma ‘Mühim bir şey yok, bir şey sormak için çağırmışlar’ diyerek meraklarını giderdim. Birkaç gün sonra pazar günü validen (o zaman seçim kurulu başkanı valilerdi) aldığım telgraftan ‘Antalya’dan müstakil mebus seçildiniz, tebrik ederim mazbatanız gönderilecek’ diyordu. Pazartesi günü Dolmabahçe’ye giderek Atatürk’e '’Müstakil Antalya mebusu seçildim’ diyerek şükran ve tazimlerimi arz ettim. Bunun üzerine ‘Mübarek olsun, muvaffakiyet temenni ederim’ dediler. Ve ilave ettiler: ‘Soyadı Kanunu dolayısıyla sökücü bir kimse olduğun için, Mürselzade yerine size Sökmen soyadını muvafık görerek veriyorum, yadigârım olsun’ buyurdular. Ben de ‘Teşekkür ederim, minnet ve şükranla kabul ediyorum’ diyerek huzurlarından ayrıldım.” Bkz. Sökmen, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, s. 90-91..

[926] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Fransa’yla İlişkiler (1923–1939)”, s. 283.

[927] Fransa parlamentosu, Kuzey Afrika’daki Fransız sömürgelerinde de benzer taleplerin ortaya çıkacağı endişesi ve Avrupa’da yeniden baş gösteren Alman tehlikesi nedeniyle bu anlaşmayı uzun süre onaylamamıştır. Suriye’nin gerçek anlamda bağımsızlığını elde edebilmesi ancak II. Dünya Savaşı sonrasında 1946 yılında gerçekleşebilmiştir.

[928] İsmail Soysal, “Hatay Sorunu ve Türk–Fransız Siyasal İlişkileri”, Belleten, C. 49, Sayı: 193 (Nisan 1985), s. 82.

[929] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 283.

[930] A. e.

[931] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 348.

[932] Notanın metni için bkz. Ayın Tarihi, Sayı: 36 (Kasım 1936), s. 92-94.

[933] Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, I. TBMM’nde ve CHP Kurultaylarında (1919-1938), C. I, 2. bs., Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1961, s. 392.

[934] Sökmen, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, s. 95.

[935] Majid Khadduri, “The Alexandretta Dispute”, The American Journal of International Law, Vol. 39, No: 3 (July 1945), p. 411.

[936] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 348.

[937] Karar, Başbakan İsmet İnönü’nün başkanlığında Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreteri Numan Menemencioğlu, Milli Eğitim Bakanı Saffet Arıkan ve Tayfur Sökmen’in birlikte gerçekleştirdikleri bir toplantıda alınmıştır. Bu seçimlere Sancak Türklerinin katılmamasının daha isabetli olacağı konusunda Başbakan İsmet İnönü’yü büyük ölçüde Tayfur Sökmen ikna etmiştir. Bkz. Sökmen, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, s. 93-94.

[938] Yusuf Sarınay, “Atatürk’ün Hatay Politikası-I (1936-1938), Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. XII, Sayı: 34 (Mart 1996), s. 16-17.

[939] Feridun Cemal Erkin, Dışişlerinde 34 Yıl (Anılar-Yorumlar), C. I., Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1980, s. 94-97.

[940] Erkin, A. e., s. 91.

[941] İsmail Soysal, “Türk–Fransız Siyasal İlişkileri (1921–1984), Belleten, C. 57, Sayı: 188 (Ekim 1983), s. 986.

[942] Bkz. Atatürk’ün Milli Dış Politikası (Milli Mücadele Dönemine Ait 100 Belge), C. II, Ankara, T. C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1994, s. 334-335.

[943] Bilal N. Şimşir, “Atatürk’ün Yabancı Devlet Adamlarıyla Görüşmeleri”, Belleten, C. XLV/1, Sayı 177 (Ocak 1981), s. 200.

[944] Tevfik Rüştü Aras’ın konuşmasının tam metni için bkz. Ayın Tarihi, Sayı: 37 (Ocak 1937), s. 102-105.

[945] Oybirliğiyle alınan bu kararda Türkiye çekimser kalmıştır. Öneriler için bkz. Ayın Tarihi, Sayı: 37 (Ocak 1937), s. 108-110.

[946] Soysal, “Türk–Fransız Siyasal İlişkileri (1921–1984), s. 986.

[947] Sökmen, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, s. 8-9.

[948] Bkz. Yunus Nadi, “Fransız Dostluğuna Hala Kıymet Veriyoruz”, Cumhuriyet, 6 Ocak 1937.

[949] Bkz. Hasan Rıza Soyak, Atatürk’ten Hatıralar, C. II, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 1973, s.606-607; Sökmen, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, s. 9.

[950] Mustafa Kemal Atatürk, gerek Türkiye kamuoyunun gerekse dünya kamuoyunun dikkatini Hatay meselesi üzerinde tutabilmek ve Fransa’ya kararlılık mesajları verebilmek için, “Kurun” (Vakit) gazetesinde 22-26 Ocak 1937 tarihlerinde beş gün süreyle yayınlanan, kendisinin kaleme aldığı fakat Asım Us’un imzasıyla çıkan yazılar da yayınlatmıştır. Bu konuyla ve söz konusu yazılarla ilgili daha geniş bilgi için bkz. Mehmet Akif Tural, “Savaş İstemeyen Liderin Başarısı: Hatay”, Ortadoğu Osmanlı Dönemi Kültür İzleri Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri, 25-28 Ekim 2000, Hatay-İskenderun, C. I, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara, 2002, s. 55-72; Asım Us [Mustafa Kemal Atatürk], “Fransa’nın Dostlarına Hitap Ediyoruz”, Kurun [Vakit], 22 Ocak 1937; Asım Us [Mustafa Kemal Atatürk], “Zavallı Fransa”, Kurun [Vakit], 23 Ocak 1937; Asım Us [Mustafa Kemal Atatürk], “Türkiye Cumhuriyeti”, Kurun [Vakit], 24 Ocak 1937; Asım Us [Mustafa Kemal Atatürk], “Hükümete Hitap Ediyoruz”, Kurun [Vakit], 25 Ocak 1937; Asım Us [Mustafa Kemal Atatürk], “Hala İntizar”, Kurun [Vakit], 26 Ocak 1937.

[951] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 283-284.

[952] Bkz. Ayın Tarihi, Sayı: 38 (Şubat 1937), s. 95-97

[953] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 284.

[954] “İskenderun Sancağı’nın ‘Ayrı Varlığı’nı Kuran Bağıtlar” olarak kabul edilen bu metinler üç kısımdan oluşmaktadır: 1) İskenderun Sancağı’nın Sınırları 2) Sancak’ın Statüsü 3) Sancak Anayasası. Bu metinler için bkz. Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. I, s. 552-572.

[955] “Sancak’ın Toprak Bütünlüğünü Güvenceye Alan Antlaşma” ve “Türkiye-Suriye Sınırının Güvenceye Alınmasına İlişkin Anlaşma” isimli bu antlaşmaların metinleri için bkz. Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. I, s. 573-580.

[956] Hatay Sorunu’nun Arap kamuoyundaki etkileri konusunda bkz. Coşkun Topal, “Sancak (Hatay) Sorunu ve İkinci Dünya Savaşı Öncesi Süreçte Arap Kamuoyundaki Etkileri”, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 11, Sayı: 2 (Aralık 2009), s. 1-16.

[957] Fırat, “İki Savaş Arasında Türkiye ve Fransa”, s. 4.

[958] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 287.

[959] Sancak, “ayrı varlık” olarak kabul edildiğinde, Fransa’nın istatistiklerine göre nüfusu 219.000’di. Bunun dağılımı şöyleydi: %39,7’si Türk, %28’i Alevi, %11’i Ermeni, %10’unu Sünni Arap, %9’u Rum Ortodoks, %3’ü Kürt, Çerkez, Yahudi, İsmaili ve Arnavut. Bkz. Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 287.

[960] Fırat, “İki Savaş Arasında Türkiye ve Fransa”, s. 4.

[961] Bkz. Sökmen, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, s. 98.

[962] 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi imzalandığında, Mustafa Kemal Suriye Cephesi’nde “Yıldırım Orduları” komutanı olarak görev yapmaktaydı. Bu sırada kuvvetleriyle İskenderun’u elinde bulunduran Mustafa Kemal, Antakya’yı da denetim altına almak istemesine rağmen, 7 Kasım 1918’de İstanbul’dan gelen emir doğrultusunda hareket etmek zorunda kalarak bu bölgelerden kuvvetlerini çıkarmak zorunda kalmış ve işgal kuvvetleri bu bölgeleri işgal etmiştir.

[963] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 287-288.

[964] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 349-350.

[965] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 288.

[966] Hasan Köni, “Hatay Sorunu’na Yeni Bir Bakış”, Atatürk Yolu Dergisi, C. 1 , Sayı: 4 (1989), s. 538.

[967] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 350.

[968] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 288.

[969] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 350.

[970] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 288.

[971] Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, 030.10/224.511.5’ten aktaran Ercan Karakoç, “Atatürk’ün Hatay Davası”, Bilig, Sayı: 50 (Yaz’09),  s. 113.

[972] Khadduri, “The Alexandretta Dispute”, p. 406.

[973] Söz konusu antlaşma, hasta yatağında Sancak gelişmelerini takip eden Atatürk’ün ısrarı üzerine 3 Temmuz 1938 Pazar günü Fransa Dışişleri Bakanlığı açtırılarak verdirilen talimat sonucu Antakya’da imzalanmıştır. Bkz. Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 288.

[974] Antlaşma metni için bkz. Ayın Tarihi, Sayı: 56 (Temmuz 1938), s. 93.

[975] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 288.

[976] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 289.

[977] Deklarasyonun metni için bkz. Ayın Tarihi, Sayı: 66 (Mayıs 1939), s. 215-216.

[978] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 290.

[979] Antlaşmanın metni için ve ekleri için bkz. Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. I, s. 581-589.

[980] Deklarasyonun metni için bkz. Ayın Tarihi, Sayı: 67 (Haziran 1939), s. 89-90

[981] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 291.

[982] Khadduri, “The Alexandretta Dispute”, p. 423.

[983] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 291.

[984] A. e. 1923-1939 döneminde Türk dış politikasının Ortadoğu’ya ilişkin iki temel sorunu olan Musul ve Hatay konuları aslında ilginç benzerlikler göstermektedir. Her ikisi de Misak-ı Milli sınırları içinde kabul edilmiş, her ikisinde de Lozan’da geri adım atılmış, her ikisi de yeniden gündeme geldiğinde Milletler Cemiyeti çerçevesinde konu görüşülmüş, her ikisinde de doğrudan güç kullanılmamış, sınıra asker yığmakla ve askeri manevralarla yetinilmiştir. Bununla birlikte “Musul Sorunu”nda bir başarı elde edilemezken, “Hatay Sorunu”nda Hatay’ın Türkiye’ye katılması sağlanarak başarı elde edilmiştir. Melek Fırat ve Ömer Kürkçüoğlu’na göre bunun nedenleri olarak iki önemli etken söz konusudur: Birincisi, Musul’da hayati önem taşıyan petrolün olması, Hatay’da ise benzer bir ekonomik zenginliğin bulunmadığının sonunda anlaşılmasıydı. İkinci önemli etken ise, 1920’lerin uluslararası ve iç koşullarının 1930’lardan son derece farklı oluşudur. Gerçekten de, 1920’lerde savaştan galip çıkan güçlü İngiltere karşısında yeni kurulan devletini ayakta tutmaya, çağdaşlaştırmaya ve iç isyanlara karşı korumaya çalışan görece zayıf bir Türkiye varken; buna karşın, 1930’larda Avrupa’daki revizyonist devletlerin tehdidi altında, ekonomik ve siyasal olarak istikrarsız, İngiltere’nin baskısını hisseden Fransa karşısında temellerini sağlamlaştırmış, halk desteğine sahip bir Türkiye bulunuyordu. 1920’lerin “Versay Düzeni”nin sahibi olan Batı, bu düzenin yıkıldığı 1930’larda ve II. Dünya Savaşı’nın hemen öncesinde kendi güvenliği için askeri açıdan Türkiye’ye büyük gereksinim duymaktaydı. Bkz. Fırat ve Kürkçüoğlu, “Sancak (Hatay) Sorunu”, s. 291-292.

[985] Bu konuda bkz. Keith D. Watenpaugh, “ ‘Creating Phantoms’: Zaki al-Arsuzi, the Alexandretta Crisis, and the Formation of Modern Arab Nationalism in Syria”, International Journal of Middle East Studies, Vol. 28, No: 3 (August 1996), pp. 363-389.

[986] İlter Türkmen, Türkiye Cumhuriyeti’nin Ortadoğu Politikası, İstanbul, BİLGESAM Yayınları No: 4, 2010, s. 14.

[987] İlk Suriye hükümetinin kurulduğu 5 Temmuz 1944’te, Suriye Dışişleri Bakanlığı, Şam’daki yabancı diplomatik misyonlara gönderdiği bir genelge notada Suriye hükümetinin, Fransa’nın Suriye adına imzaladığı uluslararası anlaşma ve antlaşmalara, şahısların ve toplulukların bunlardan doğan hukukuna saygı göstermeyi kararlaştırmış olduğunu bildirmiştir. Dolayısıyla, bu yükümlülük kuşkusuz Hatay’a ilişkin anlaşmaları da kapsamaktaydı.

[988] Türkmen, Türkiye Cumhuriyeti’nin Ortadoğu Politikası, s. 14.

[989] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1946-1948, p. 8375.

[990] Soysal, “Hatay Sorunu ve Türk-Fransız Siyasal İlişkileri”, s. 102.

[991] 4. Menderes Hükümeti’nin İçişleri Bakanlığı görevini yürüten Etem Menderes, aynı hükümetin Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü’nün 20.06.1956’da istifa etmesi üzerine Dışişleri Bakanlığı görevini vekâleten yürütmüştür.

[992] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 506.

[993] 1943 yılında, Michael Eflak ve Salah el-Bitar tarafından Şam’da kurulan Baas Partisi, Arap ulusçuluğuna dayanan radikal bir akım olarak (Baas Hareketi) kısa sürede Irak, Ürdün ve Lübnan’da benzer faaliyetlerin ortaya çıkması sonucu doğurmuştur. Hareketin amacı, tek bir Arap ulusu yaratmak, Arapları yabancı boyunduruğundan kurtarmak ve sosyalizmi kurmak olarak tayin edilmişti. “Bağlantısızlık” politikası çerçevesinde, emperyalizme ve sömürgeciliğe karşı çıkan Baas Hareketi, İslam’ın bazı değerlerinden de yararlanan ve sınıf farklılıklarının üzerinde bir çizgi geliştirmeyi amaçlamıştır. Katı disipline dayalı ve aşırı merkeziyetçi bir yapıyı benimseyen bu hareket ve partinin faaliyetleri sonucu, 1950’lerde Irak ve Suriye’de iktidara gelen Baas partileri giderek bu ülkelerin ordularıyla iç içe geçmeye başlamıştır. Suriye’deki Baasçılar 1963 yılında “milliyetçi” ve “ilerici” olmak üzere ikiye bölünürken, 1970’lerde Hafız Esad’ın başa geçmesiyle “milliyetçi”ler iktidara gelmiştir. Irak’ta ise 1968 yılında yeniden iktidara gelen Baas hareketi, 2003 yılına kadar bu ülkedeki resmi varlığını korumuştur. ABD ve müttefiklerinin 2003 yılında Irak’ı işgal etmeleriyle birlikte Baas hareketi yönetimden uzaklaştırılmış ve parti yasaklanmıştır. Bkz. Deniz Ülke Arıboğan, Gülden Ayman, Beril Dedeoğlu, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Ed. Faruk Sönmezoğlu, 4. bs., İstanbul, Der Yayınları, 2005, s. 105-106.

[994] Türkiye ile Irak arasında 24 Şubat 1955 yılında kurulan Bağdat Paktı, Ortadoğu’da bölgesel nitelikte siyasal ve askeri bir örgütlenmeyi hedeflemekteydi. Ancak, daha başlangıcından itibaren Mısır, Suriye bu pakta karşı cephe almışlardır. Mısır ve Suriye’nin pakta karşı olumsuz tutumlarını etkisiz bırakmak için pakt genişletilmeye çalışılarak Nisan–Kasım 1995 tarihleri arasında İngiltere, Pakistan ve İran da pakta katılmışlardır. Ancak, İngiltere’nin pakta dahil olması, Mısır ve Suriye’nin eline bir koz daha vererek, paktın İngiltere’nin Ortadoğu’daki sömürgeciliğinin yeni bir eseri olduğu propagandası yapmalarına fırsat vermiştir. Arap ülkelerinde doğan muhalefet karşısında ABD’de pakta katılmaya cesaret edemezken, Arap ülkelerinde beklediği desteği bulamayan pakt böylelikle zayıf temeller üzerine oturmuş oluyordu. Irak’ın 1959’da Bağdat Paktı’ndan ayrılmasıyla pakt Merkezi Antlaşma Örgütü (CENTO) adını almıştır. 1979 yılında, İran’da Humeyni yönetiminin işbaşına gelmesiyle giderek fonksiyonlarını yitiren pakt faaliyetlerine son vermiştir. Daha geniş bilgi için bkz. Ömer Kürkçüoğlu, Türkiye’nin Arap Ortadoğusuna Karşı Politikası (1945- 1970), Ankara, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, Sevinç Matbaası, 1972, s. 51-80; Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 524-528.

[995] Süveyş Bunalımı, 26 Temmuz 1956 tarihinde Mısır lideri Cemal Abdül Nasır’ın Süveyş Kanalı’nı millileştirmesi üzerine ortaya çıkan uluslararası bir bunalımdır. 1945–1954 yılları arasında, Mısır’ın İngiltere’yle olan ilişkilerinde temel mesele olan Süveyş Kanalı, 1955 yılında Bağdat Paktı’nın kurulmasıyla ortaya çıkan ve Mısır’ın Batı’dan uzaklaşmasını hızlandıran gelişmeler sonucunda bunalımın konusunu teşkil etmiştir. Mısır’ın, Nil nehri üzerinde kurmayı tasarladığı Aswan Barajı için yardım taahhüdünde bulunan ABD, İngiltere ve Dünya Bankası’nın bu taahhütlerini geri çekmeleri üzerine (zira Mısır, SSCB ve Çekoslovakya’yla bir yakınlaşma içerisine girmişti); Nasır, Süveyş Kanalı’nı millileştirdiğini açıklamış ve kanalı kapatmıştır. Kanalın millileştirilmesi (millileştirme öncesinde kanal İngiliz – Fransız ortaklığı şeklinde yönetiliyordu) ve kapatılması sonucu Basra Körfezi ile Batı Avrupa arasındaki petrol taşımacılığının durmasından etkilenen İngiltere ve Fransa bu karara şiddetle karşı çıkarak, kanaldan yararlanan ülkelerin katıldığı iki konferans düzenleyerek soruna çözüm bulmaya çalışmışlar ancak bir netice elde edememişlerdir. Bunun üzerine İngiltere ve Fransa, kanalın denetimini yeniden ele geçirmek ve Nasır’ı devirmek için İsrail’le gizli görüşmeler yapmışlar ve bunun sonucunda 29 Ekim 1956 tarihinde İsrail birlikleri Mısır’a saldırırken, İngiltere ve Fransa kuvvetleri de kanal bölgesinin güvenliğini korumak gerekçesiyle Mısır’a girmişlerdir. Gelişmeler karşısında BM ateşkes çağrısı yaparken, SSCB İngiltere ve Fransa’yı sert bir şekilde uyarmıştır. ABD’nin de İngiltere ve Fransa’nın bu eylemini onaylamamasını açıklaması üzerine, 22 Aralık 1956’da İngiliz ve Fransız kuvvetleri Mısır’dan çekilirken; İsrail kuvvetleri de Mart 1957’de bölgeden çekilmiştir. Bunalım, 24 Nisan 1957 tarihinde Mısır hükümetinin, Süveyş Kanalı’nın kullanımıyla ilgili olarak 1888 İstanbul Antlaşması’nın geçerli olduğunu kabul etmesi ve kanalın yönetiminin kendileri tarafından gerçekleştirileceğini açıklamasıyla sona ermiştir. Bunalımın en önemli sonuçları şunlardır: İngiltere ve Fransa Ortadoğu’dan kesin olarak çekilirken, bu çekilmeden doğan boşluk ABD tarafından (5 Ocak 1957 tarihli Eisenhower Doktrini çerçevesinde) doldurulmaya çalışılacaktır. Bunalım sonucunda SSCB’nin Ortadoğu’daki konumu ve etkinliği daha da güçlenirken, Nasır’ın bir nevi zafer kazanması Ortadoğu’daki batı aleyhtarlığını güçlendirmiştir. Daha geniş bilgi için bkz. Kürkçüoğlu, Türkiye’nin Arap Ortadoğusuna Karşı Politikası (1945-1970), s. 81-101; Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 492-501.

[996] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 506.

[997] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1955-1956, p. 15207.

[998] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, pp. 15561-15563.

[999] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, p. 15705.

[1000] CIA’nın Suriye’deki hükümeti devirmek üzere “Operation Wappen” adında bir plan hazırladığı ortaya çıkarılmıştı.

[1001] Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, p. 15721.

[1002] Hüseyin Bağcı, “Demokrat Parti’nin Ortadoğu Politikası”, Türk Dış Politikasının Analizi, 3. bs., Der. Faruk Sönmezoğlu, İstanbul, Der Yayınları, 2004, s. 198.

[1003] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 507.

[1004] Kriz sırasında ABD ve İngiltere’nin tutumlarına ilişkin değerlendirme için bkz. Stephen Blackwell, “Britain, the United States and the Syrian Crisis, 1957”, Diplomacy&Statecraft, Vol. 11, No: 3 (November 2000), pp. 139-158; Ivan Pearson, “The Syrian Crisis of 1957, The Anglo-American ‘Special Relationship’, and the 1958 Landings in Jordan and Lebanon”, Middle Eastern Studies, Vol. 43, No: 1 (January 2007), pp. 45-64.

[1005] Kürkçüoğlu, Türkiye’nin Arap Ortadoğusuna Karşı Politikası (1945-1970), s. 103-104.

[1006] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, p. 15722.

[1007] Kürkçüoğlu, Türkiye’nin Arap Ortadoğusuna Karşı Politikası (1945-1970), s. 104.

[1008] Blackwell, “Britain, the United States and the Syrian Crisis, 1957”, p. 149.

[1009] Melek Fırat, Ömer Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1945-1960)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 630.

[1010] “Telegram From the Department of State to the Embassy in Turkey, September 10, 1957”,  Foreign Relations of the United States, 1955–1957 (Neareast: Jordan-Yemen), Vol. XIII, Washington, United States Government Printing Office, 1988, pp. 691-693.

[1011] Pearson, “The Syrian Crisis of 1957, The Anglo-American ‘Special Relationship’, and the 1958 Landings in Jordan and Lebanon”, pp. 49-50.

[1012] SSCB Başbakanı Bulganin’in ve Başbakan Menderes’in bu mesajları için bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, pp. 15811-15812.

[1013] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 509.

[1014] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, p. 15812.

[1015] A. e., p. 15812.

[1016] Suriye’nin bu şikâyeti karşısında Türkiye’nin BM Daimi Temsilcisi Seyfullah Esen’in, Suriye temsilcisinin Türkiye’nin Suriye sınırına asker yığdığı ve bazı sınır olaylarına sebep olduğu yolundaki iddialarına cevaben BM Genel Sekreteri Dag Hammarskjoeld’e verdiği mektupta bu konuda şöyle denilmekteydi: “Suriye heyetinin mektubu iki unsuru ihtiva etmektedir. Birinci unsur, Türk müdafaa kuvvetlerinin kendi hudutları dâhilindeki hareketlerine temas etmektedir. Hudutlarımız içinde milli emniyetimizin gerektirdiği tedbirleri ittihaz etmek dâhili bir işimizdir. Ve bu hususta kimsenin mütalaa beyanına cevaz yoktur. İkinci unsur ise, Türk kuvvetlerinin hudutta Suriyeli ahali üzerine ateş açtıkları ve uçaklarının da Suniye hava hakkını ihlal ettiği iddiasıdır. Bütün bu istinatlar tamamen asılsızdır. ...Bu hareket tarzı aynı zamanda Suriye Hükümetinin son zamanlarda kendi işlerine ait hususlarda sözcülük vazifesini Sovyet Hükümetine bırakma usulünü takip ettiğine de delil teşkil etmektedir. Filvaki son zamanlarda bu gibi meseleler evvela Sovyet Hükümeti tarafından ele alınmakta ve bilahare Suriye Hükümetince desteklenmektedir. Hatırlarda olduğu üzere, Sovyetler Birliği başvekiline 30 Eylül 1957’de gönderdiği cevabi mektubunda, Türkiye başvekili Suriye’nin Türkiye tarafından alınan tedbirlerden şikâyet etmemiş olduğunu ve hâlbuki Sovyetlerin Suriye şikâyetlerinin sözcüsü imiş gibi hareket ettiğini ifade etmiştir. Bu suretle bir taraftan asıl alakadar hükümetle diğer taraftan hami imiş gibi hareket eden hükümet arasında mevcut tezat üzerinde dikkat nazarı celbedilmişti. Bu tezadın ortaya konulmasını müteakip, son zamanlarda Sovyet Hükümetinin şimdi evvelce Suriye hesabına Sovyet Hükümeti tarafından yapılmış olan iddia ve beyanları desteklemek üzere müteaddit propaganda hareketlerine girişmiş olduğu anlaşılmaktadır. Suriye’nin bu hareket tarzı, aramızda uzun bir müşterek hudut bulunan bu memlekette son zamanlardaki inkişaflar dolayısıyla Türkiye’nin endişe duymasının hangi sebeplere istinat ettiğini göstermektedir.” Bkz. Mehmet Gönlübol, Haluk Ülman, “1957-1958 Ortadoğu Bunalımları ve Türkiye”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1995), 9. bs., Ed. Mehmet Gönlübol, Ankara, Siyasal Kitabevi, 1996, s. 298-299.

[1017] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, pp. 15812-15813.

[1018] Pearson, “The Syrian Crisis of 1957, The Anglo-American ‘Special Relationship’, and the 1958 Landings in Jordan and Lebanon”, p. 54.

[1019] Bağcı, “Demokrat Parti’nin Ortadoğu Politikası”, s. 200.

[1020] Bkz. Yearbook of the United Nations, 1957, pp. 53-56; Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, pp. 15814-15920.

[1021] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, p. 15920.

[1022] Kürkçüoğlu, Türkiye’nin Arap Ortadoğusuna Karşı Politikası (1945-1970), s. 112-113.

[1023] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, p. 16005.

[1024] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1957-1958, p. 16017.

[1025] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1945-1960)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), s. 631.

[1026] Gönlübol ve Ülman, “1957-1958 Ortadoğu Bunalımları ve Türkiye”, s. 298-299.

[1027] Kürkçüoğlu, Türkiye’nin Arap Ortadoğusuna Karşı Politikası (1945-1970), s. 118-119.

[1028] Gönlübol ve Ülman, “1957-1958 Ortadoğu Bunalımları ve Türkiye”, s. 299.

[1029] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1945-1960)”, s. 631-632.

[1030] Kürkçüoğlu, Türkiye’nin Arap Ortadoğusuna Karşı Politikası (1945-1970), s. 121.

[1031] A. e.

[1032] Kürkçüoğlu, Türkiye’nin Arap Ortadoğusuna Karşı Politikası (1945-1970), s. 120.

[1033] Milli Mücadele döneminde ortaya çıkan en önemli Kürt isyanları Koçgiri (1920), Cemil Çeto (20 Mayıs 1920-7 Haziran 1920), Milli Aşiret (1 Haziran-8 Eylül 1920) isyanlarıdır. Söz konusu isyanlar bastırılmakla birlikte, Milli Mücadele’nin seyrine olumsuz etkilerde bulunmuşlardır. Cumhuriyet’in ilanından sonra ortaya çıkan en önemli Kürt isyanları ise Şeyh Said (13 Şubat-31 Mayıs 1925), Ağrı (1926-1930) ve Dersim (1937-1938) isyanlarıdır. Özellikle Şeyh Sait İsyanı’nın, Musul Sorunu’nun görüşüldüğü bir sırada ortaya çıkmasından dolayı; Türkiye askeri zorunluluklar gereği Musul Sorunu’nda geri adım atmak zorunda kalmış ve Misak-ı Milli dâhilinde olan Musul 1926 yılında İngiltere’nin kontrolündeki Irak’a bırakılmıştır. Kürt isyanlarıyla ilgili daha geniş bilgi için bkz. T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. I, II, III, Kaynak Yayınları, İstanbul, 1992; Faik Bulut, Devletin Gözüyle Türkiye’de Kürt İsyanları, Yön Yayıncılık, İstanbul, 1991; Ergün Aybars, Yakın Tarihimizde Anadolu Ayaklanmaları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 1988.

[1034] 1913 tarihli İstanbul Protokolü Osmanlı Meclisi-i Mebusanı’nda onaylanmadığı için, Küçük Ağrı Dağı’nın ilgili kısmının bu protokole dayanılarak İran’ın hukuki denetiminde olduğu söylenemez.

[1035] Devletler arası ilişkilerde stratejik zorlama yöntemlerinden biri olan “zorlayıcı diplomasi” en yalın ifadeyle, bir dış politika aracı olarak askeri güç kullanımının potansiyel olarak varlığına işaret etmektedir. Zorlayıcı diplomasinin genel fikri, istemi yerine getirmediği taktirde hedef devletin/devletlerin cezalandırılacağı tehdidine dayanır. Bu niteliği ile zorlayıcı diplomasi, rakibi kendinden istenileni yerine getirmeye ikna edecek ölçüde inandırıcı ve etkili bir destek işlevi görür. Zorlayıcı diplomasi bir savaş ilanı olmamakla birlikte, tehdit ve/veya sınırlı güç kullanımıyla karşı tarafı başladığı/devam ettirdiği eylemden vazgeçirmeyi, geri adım attırmayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla zorlayıcı diplomasi stratejisi, karşı tarafı durduracak topyekûn bir güç kullanmak yerine; güç kullanmadan ya da kullanılan gücün derecesini arttırmadan karşı tarafa başladığı/devam ettirdiği eylemden geri çekilmesi için imkân tanıyan bir stratejidir. Bu konuda daha geniş bilgi için bkz. Alexander L. George, “Coercive Diplomacy”, The Use of Force: Military Power and International Politics, 6th ed., Ed. by. Robert J. Art, Kenneth N. Waltz, Rowman&Littlefield Publishers, Inc., Lanham, 2004, pp. 70-76; Zeynep Dağı, “Diplomasi: Çatışmanın ve İşbirliğinin Dili”, Uluslararası Politikayı Anlamak: Ulus-Devlet’ten Küreselleşmeye, Der. Zeynep Dağı, Alfa Yayınları, İstanbul, 2007, s. 287-353.

[1036] Günlük kullanımda “Ağrı Dağı” olarak adlandırılan bu dağ coğrafya literatüründe Büyük Ağrı Dağı (5137 m) olarak geçmektedir. Çünkü, Büyük Ağrı Dağı’ndan Serdarbulak Geçidi’yle ayrılan bir ikinci dağ daha vardır ki o da Küçük Ağrı Dağı’dır (3898 m). Eski ve sönmüş bir volkan olan Büyük Ağrı Dağı, Türkiye’nin en yüksek rakımlı dağı olup, Türkiye−İran ve Türkiye−Ermenistan sınırlarının hemen yakınında, Aras Vadisi’nin güneyindedir. Küçük Ağrı Dağı ise püskürük bir dağdır. (Bkz. Resim 1 ve Fotoğraf 1) Cumhuriyet döneminde Büyük Ağrı Dağı’nın tamamı Türkiye’ye aitken; Küçük Ağrı Dağı’nın bir tarafı Türkiye’ye, diğer tarafı da 1932’ye kadar İran’a ait idi. Büyük Ağrı Dağı ve Küçük Ağrı’nın Türkiye sınırı içerisindeki parçası genellikle bölgenin en engebeli kısmı olup büyük ölçüde kayalık ve susuz olduğu için askeri harekât yapmaya elverişli değildir. Küçük Ağrı’nın İran tarafındaki kısmı ise nispeten daha az engebelidir. Bu nedenle, Ağrı İsyanı sırasında asilerin (eşya ve hayvanlarıyla birlikte) Küçük Ağrı Dağı’nın İran tarafına geçerek Küçük Ağrı−Şıhlısuyu Gölü civarındaki İran köylerinde barınmaları her zaman imkân dâhilinde olmuştur.

[1037] Bu kabartma resmi (Çevrimiçi) http://www.igdir.gov.tr/default_B0.Aspx?       content=134, 5 Ağustos 2010 tarihli web adresinden alınmıştır.

[1038] T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. I, s. 231.

[1039] A. e.

[1040] A. e., s. 233-236.

[1041] T. C. Kültür Bakanlığı, Atatürk’ün Milli Dış Politikası (Milli Mücadele Dönemine Ait 100 Belge), C. II, T. C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1994, s. 398.

[1042] Atay Akdevelioğlu, Ömer Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1923-1939)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İletişim Yayınları, İstanbul, 2006, s. 361.

[1043] Gökhan Çetinsaya’ya göre, antlaşma talebi ilk önce İran’dan gelmiştir. Çetinsaya’ya göre bunun temel nedenlerinden biri, İran’ın kendisine karşı yapıldığını düşündüğü 17 Aralık 1925 tarihli Türk−Sovyet Antlaşması’nın doğurduğu Türk-Rus işbirliğinin önünü kesmektir. İkinci neden ise, İran’ın, Türkiye’nin Azerbaycan üzerinde emelleri olduğuna dair bir algılamayla hareket ederek, Türkiye ile yapılacak bir antlaşmayla bu tehlikeyi bertaraf etme isteğidir. Bkz. Gökhan Çetinsaya, “Atatürk Dönemi Türkiye-İran İlişkileri (1926-1938)”, Avrasya Dosyası, C. 5, Sayı: 3 (Sonbahar 1999), s. 150-151. Diğer taraftan Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, antlaşma onaylanmadan önce TBMM’de yaptığı konuşmada, antlaşmanın iki ülke için de önemini şu sözlerle dile getirmiştir: “...Genel durum mütalaa edilince, samimi ve karşılıklı anlayışın gerek siyasi ve iktisadi noktai nazardan ve gerek coğrafi vaziyet itibariyle iki devlet arasındaki menfaat ve kader birliği oluşuna dayandığını görmemeye imkan yoktur. Zaten iki taraf milletlerince çoktan beri bilinen ve duyulan bu gerçeğin hükümetlere intikali ve açıktan açığa izharı her iki diyarda teyemmünen vukua gelen mesut değişiklikler sayesinde olmuştur. Ve işte bugün huzuru tetkik ve tasvibinize Türk−İran Emniyet ve Muhadenet Ahitnamesi’ni arz etmekte mesudum...” Bkz. TBMM Zabıt Ceridesi, C. 25, Devre II, İçtima Senesi: III, Yüzbeşinci İçtima, 22.05.1926, s. 399-400.

[1044] Bu uydu fotoğrafı “Google Earth” adlı bilgisayar yazılımıyla elde edilmiştir. (Not: Sınırlar tarafımdan kabaca çizilmiştir.)

[1045] Akdevelioğlu ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1923-1939)”,  s. 361.

[1046] Bkz. Düstur, Tertip 3, C. 7, s. 926.

[1047] Antlaşmanın imzalanmasından üç gün sonra, 25 Nisan 1926’da Rıza Pehlevi Han büyük bir törenle İran tahtına çıkarak İran tacını giymiş, “Şah” ünvanını alarak İran’da “Pehlevi Hanedanlığı” dönemini başlatmıştır. Mustafa Kemal Atatürk de, Şah Rıza’nın cülusu dolayısıyla bir memnuniyet ve tebrik telgrafı çekmiş, ayrıca bu vesileyle Şah’a hediye olarak bir kılıç gönderme kararı almıştır. Söz konusu kılıç, iki Junker savaş uçağı vasıtasıyla İran’a gönderilmiş ve bu kılıç Tahran Büyükelçisi Memduh Şevket [Esendal] Bey tarafından bir törenle Şah’a takdim edilmiştir. Şah’ın, Atatürk’ün ve Türkiye’nin bu dostane ilgisi ve davranışı karşısında törende söylediği sözler ilgi çekicidir: “...Bu yalnız dost yadigârı değil, bir kardeş yadigârıdır; nezdimde mevkii büyüktür. Gazi Hazretlerinin bu hediyeyi bana bu dört genç zabit ile gönderdiğine ne derece memnun olduğumu ifade edemem; bunları gördükçe insanın sinesi iftihar ve ümitle doluyor. Ümit ediyorum ki yakın vakitte askerlerimiz düşmana karşı omuz omuza harp edeceklerdir...” Memduh Şevket Bey, İran Şah’ın huzuruna kabulünü ve kılıcı takdim edişiyle ilgili olarak Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği raporda, Şah’ın “kardeş” sözünü yalnız Türkler ve Afganlılar için kullandığına dikkat çekmektedir. Bkz. Bilal N. Şimşir, Atatürk ve Yabancı Devlet Başkanları, C. II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2001, s. 441-446.

[1048] Mehmet Gönlübol ve Cem Sar, “19191938 Yılları Arasında Türk Dış Politikası”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1995), 9. bs., Siyasal Kitabevi, Ankara, 1996, s. 90.

[1049] Şeyh Said İsyanı dolayısıyla TBMM tarafından 4 Mart 1925’de kabul edilen “Takriri Sükûn Kanunu” (İdare-i Örfiye Kanunu), Ağrı İsyanı’nın sonlandırılamamasından dolayı Kasım 1926’da tekrar uzatılmış ve Mart 1929’a kadar yürürlükte kalmıştır. Ayrıca isyancıların bölgede direnç göstermelerini engellemek için, bazı isyancı ailelerin ve isyana destek verdikleri/verecekleri düşünülen kimselerin Türkiye’nin batı illerine naklini öngören “Bazı Eşhasın Şark Menatıkından Garb Vilayetlerine Nakillerine Dair Kanun”u (Nakil Kanunu) 19 Haziran 1927’de TBMM’de kabul edilmiştir. Bu tedbirlerin dışında isyanların sonlandırılabilmesi için af kanunları da çıkarılmış, bunların süreleri ve kapsamları zaman zaman genişletilmiştir. Bkz. TBMM Zabıt Ceridesi, C. 27, Devre: II, İçtima Senesi: IV, Sekizinci İçtima, 22.11.1926, s. 77; TBMM Zabıt Ceridesi, C. 33, Devre: II, İçtima Senesi: IV, Yetmiş Yedinci İnikat, 19.06.1927, s. 274.

[1050] T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. I, s. 291.

[1051] M. Abdulhaluk Çay, Her Yönüyle Kürt Dosyası, Turan Kültür Vakfı Yayınları, Ankara, 1994, s. 405.  Ağrı İsyanı’nda başta İngiltere olmak üzere Fransa, İtalya ve Yunanistan’ın rolleri konusunda bir değerlendirme için ayrıca bkz. Esra Sarıkoyuncu Değerli, “Ağrı İsyanlarında Yabancı Parmağı (1926-1930)”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 22 (Aralık 2008), s. 122.

[1052] Mehmet Saray, Türk-İran İlişkileri, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 1999, s. 115.

[1053] İhsan Nuri Paşa, Ağrı Dağı İsyanı, 2. bs., Med Yayıncılık, İstanbul, 1992, s. 27. Kürt kökenli ve Bitlis doğumlu bir asker olan Yüzbaşı İhsan Nuri (1893-1976), İstanbul’da Harp Okulu’ndan mezun olarak 1910 yılında Osmanlı ordusunda subay olarak Arnavutluk, Yemen ve Erzurum’da görev yapmıştır. Kurtuluş Savaşı sırasında da Doğu cephesinde Ermenilere karşı verilen mücadelede görev alan İhsan Nuri, 1924 yılında Hakkâri’de ortaya çıkan “Nasturi İsyanı”nı bastırmakla görevli alayda da bölük komutanı olarak görev yapmıştır. Musul Sorunu sırasında Diyarbakır’da görevli olan İhsan Nuri, bu görevi sırasında bağımsız bir Kürt devleti kurmak için Kürt kökenli subaylar ve Kürt liderleriyle bir teşkilatlanma içerisine girmiştir. Örgütlenme faaliyetleri sezilen İhsan Nuri, kısa bir süre sonra, Beytüşşebap’ta (Hakkâri) bir ayaklanmaya önderlik ederek ordudan ayrılmış, ayaklanmanın bastırılmasından ardından önce Suriye’ye ve oradan da Irak’a geçmiştir. Şeyh Said İsyanı’na destek vermek için tekrar Türkiye’ye dönen İhsan Nuri, isyanın bastırılmasından sonra önce Irak’a sonra İran’a geçmiştir. Hoybun Cemiyeti’nin kuruluşuyla birlikte, Türkiye’de Kürtlerin yoğun olarak bulunduğu bölgelerde bir halk ayaklanması başlatmak ve bu amaçla bir gerilla örgütlenmesi kurmak amacıyla Cemiyet tarafından görevlendirilmiştir. Cemiyet tarafından kendisine “Paşa” ünvanı verilen İhsan Nuri, III. Ağrı İsyanı’na “Başkomutan” sıfatıyla önderlik etmiştir. İsyanın bastırılmasının ardından İran’a geçen İhsan Nuri, uzun yıllar Tahran’da yaşamış ve bu arada Ağrı İsyanı’nı kendi bakış açısıyla anlatan “Ağrı Dağı İsyanı” adlı kitabı yazmıştır. İhsan Nuri, geçirdiği bir trafik kazası sonucu ölmüştür.

[1054] T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. I, s. 292-306.

[1055] Çetinsaya, “Atatürk Dönemi Türkiye-İran İlişkileri (1926-1938)”,  s. 156-157.

[1056] Ahmet Özgiray, “İngiliz Belgeleri Işığında Türk−İran Siyasi İlişkileri (1920-1938)”, Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Ed. Berna Türkdoğan, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2000, s. 298-299.

[1057] “22 Nisan 1926 Tarihli Türkiye−İran Muhadenet ve Emniyet Muahedesine Merbut Protokol” adıyla imzalanan bu protokol, iki maddeden oluşmaktaydı. Protokol, 29 Kasım 1928’de TBMM tarafından onaylanarak yürürlüğe girmiştir. Protokolün tam metni için bkz. T. C. Kültür Bakanlığı, Atatürk’ün Milli Dış Politikası (Milli Mücadele Dönemine Ait 100 Belge), s. 454-455; TBMM Zabıt Ceridesi, C. 5, Devre: III, İçtima Senesi: I, 9. İnikat, 29.11.1928, s. 74, 84-86.

[1058] Çetinsaya, “Atatürk Dönemi Türkiye-İran İlişkileri (1926-1938)”, s. 160; Akdevelioğlu ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1923-1939)”,  s. 362.

[1059] Akdevelioğlu ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1923-1939)”, s. 362.

[1060] A. e., s. 360.

[1061] Çetinsaya, “Atatürk Dönemi Türkiye-İran İlişkileri (1926-1938)”, s. 158-159. İran’ın, Azerbaycan konusundaki bu endişeleriyle ilgili olarak, Şah Rıza Han, Türkiye’nin Tahran ataşemiliteri Binbaşı Hüsamettin’e (Tugaç) şunları söylemiştir: “...Öyle zannediyorum ki, Türkiye’nin İran Azerbaycanı’nda gözü vardır. ...Azerbaycan halkı Türktür. Türkiye bunu ihmal edemez. Vakıa, şimdiki Türkiye böyle bir politika gütmüyor. Mustafa Kemal Paşa çok akıllı bir zattır. Fakat kendisinden sonra Türkiye yine İttihatı Terakki hükümetinin siyasetini benimseyebilir. Görüyorum ki demiryolu inşaatınız iki koldan Azerbaycan’a doğru yönelmiştir. Gerektir ki Türkiye ergeç Azerbaycan’ı alsın.” Bkz. İsmail Arar, “Atatürk’ün Günümüz Olaylarına da Işık Tutan Bazı Konuşmaları”, Belleten, C. 45/1, Sayı: 177 (Ocak 1981), s. 16. İlginçtir, İran’ın temsilcisi Furugi de, Aralık 1927’de Tahran’a gönderdiği bir raporda aynı endişeleri dile getirmektedir: “...Türklerin hiçbir zaman İran topraklarına veya hiç olmazsa Azerbaycan’a karşı ilgi duymayacaklarını garanti edemem; yalnız, şimdilik Türkler, kendi iç ve dış sorunlarıyla birlikte, zayıf olan ekonomik durumlarıyla uğraşmaktadırlar. Mustafa Kemal Paşa, eski Türklerin Panİslamist ve PanTürkizm gibi ihtiraslı emellerinden uzak, akıllıca bir siyaset izlemektedir. O, bütün gücüyle millet ve devleti sağlam temellere dayandırmak istiyor. Bu durum gelecekte bizim için tehlikeli olabilir. Yani, demek istiyorum ki, Mustafa Kemal Paşa uzun bir hükümranlık devrinde Türkiye’yi iç ve dış çıkmazlardan kurtarırsa, kendisi veya halefleri genişleme hevesine kapılabilirler.” Bkz. Meliha Anbarcıoğlu, “Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve İran’da Reformlar”, Doğu Dilleri Dergisi, C. 3, Sayı: 4 (1983), s. 16.

[1062] İhsan Nuri, kitabında, daha önce çıkarılan ve süresi uzatılan af kanunundan yararlanması ve isyanı sonlandırması için 1928 yılı içerisinde bazı Türk yetkililerin kendisiyle görüştüğünden bahsetmektedir. Bu amaçla görüşmeye giden heyette biri İstanbul, diğeri Beyazıt milletvekili olan iki TBMM üyesi, Karaköse Tümen Komutanı, birkaç subay ve Beyazıt Jandarma Kumandanı Arif Hikmet Bey bulunmaktadır. Heyet, İhsan Nuri’den, isyana son vermesi, tüccarların elinden alınan sürülerin geri verilmesi, kanunsuzluk ve karışıklık çıkarmaya son vererek Ağrı’dan ayrılıp gitmesini taleplerinde bulunmuştur. Bunun karşılığında, kendisi için isteyeceği her şeyin yerine getirileceği ve isyana karışıp suç işleyenlerin affedilerek, devlet tarafından gerekli her türlü yardımın yapılacağı teklif edilmiştir. Bu önerileri reddeden İhsan Nuri, görüşmede tek bir noktada mutabakat sağlandığını belirtmektedir. Buna göre, isyancılar Beyazıt çevresine saldırmayacak, bunun karşılığında hükümet de Ağrı üzerine asker göndermeyecekti. Görüşme sonrasındaki günlerde, İhsan Nuri’nin isteği üzerine, karısı Türkiye’den Suriye’ye gönderilirken; İhsan Nuri’nin orduda görevli olduğu dönemde arkadaşlık kurduğu bazı Türk subayları son bir girişimde daha bulunarak kendisiyle görüşürler ancak bir netice elde edemezler. Bkz. İhsan Nuri Paşa,  Ağrı Dağı İsyanı, 34-36.

[1063] Naci Kutlay, “Kürt Milliyetçiliğinin Son Yüzyılı (1920-1970), Cumhuriyet ve Kürtler”, Toplumsal Tarih, Sayı: 160 (Nisan 2007), s. 27-28.

[1064] Özgiray, “İngiliz Belgeleri Işığında Türk−İran Siyasi İlişkileri (1920-1938)”, s. 300.

[1065] Bakanlar Kurulu Kararı için bkz. Resmi Gazete, Sayı: 8692, Tarih: 29.12.1929

[1066] T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. II, s. 92.

[1067] Çay,  Her Yönüyle Kürt Dosyası, s. 418. Söz konusu ayaklanmalar ve bastırılmalarıyla ilgili daha geniş bilgi için bkz. T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. II, s. 23-86.

[1068] Bilal N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), 2. bs., Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1975, s. 156.

[1069] Bkz. Necmeddin Sadık, “Tehlikeli Bir Komşu Kapısı”, Akşam, 7 Temmuz 1930; Yunus Nadi, “Şarktaki Hadise ve İran”, Cumhuriyet, 13 Temmuz 1930; “Şark Hududumuza Tecavüzde Bulunan Şakiler”, Milliyet, 1 Temmuz 1930; “Ağrı Dağı Üzerindeki Askeri Harekâtımız”, Cumhuriyet, 6 Temmuz 1930; “Ağrı Hadisesi’nin Aslı Nedir?”, Vakit, 29 Haziran 1930; “Mesele Adi Bir Şekavet Olmaktan Çıkmış, Siyasi Bir Renk Almıştır”, Vakit, 5 Temmuz 1930; “İran Bize Dost mu, Düşman mı?”, Vakit, 5 Temmuz 1930.

[1070] Türk basınının İran’ı suçlayan bu tür haberleri İran basınında tepkiyle karşılanmıştır. İran basınında, bu haberlerin gerçeği yansıtmadığı ve İran hükümetinin olaylarda sorumluluk ve ihlalinin bulunmadığı türünden yazılarla Türk basınının iddialarına cevap verilmeye çalışılmıştır. Örneğin, Tahran’da “İran” adıyla yayınlanan bir gazetenin 10 Temmuz 1930 tarihli sayısında yer alan “Kürt Meselesi ve Hükümetimizin Bu Konuya İlişkin Politikası” başlıklı bir yazıda şöyle denmektedir: “Bir süredir komşumuz Türkiye, Kürtlerle ilgili sorunlarla uğraşmaktadır. Biz ise, İran ve Türkiye arasındaki samimi ilişkilerden dolayı, bu konuyla ilgili olarak çok üzülmekteyiz. ...Anadolu Ajansı bu hususta bir haber yayınladı, bu haber Tahran’daki anadilde yayın yapan gazetelerde de yayınlandı. ...Haber şöyleydi: ‘Halit Ağa, 100 kadar arkadaşıyla İran’a gitmiş, silah temin etmiş ve daha sonra Türk topraklarında baskınlar yapmıştır. Güvenilir kaynaklardan elde edilen bilgilere göre, isyancılar İran’daki tesislerden faydalanmakta ve yiyecekleri de Makü’den tedarik edilmektedir.’ Bu haberin Anadolu Ajansı’nca yayınlanması esef vericidir. Çünkü, Türk kamuoyunun görüşünü olumsuz yönde etkileyecek ve Türkiye−İran arsındaki politik ilişkilerin güçlendirilmesini savunan Türkleri dehşete düşürecektir. ...bu haberin doğruluğunu ya da güvenirliliğini iyi araştırmadan böyle bir haberi yayınladığı için adı geçen ajanstan şikâyetçi olmalıyız. Çünkü, hem Türk hem de İran tarafı sıcak ve dostane ilişkiler kurmak için çok istekliler ve bu gibi haberler nedeniyle yanlış anlamalar olabilir. ...İran hükümeti, Türk hükümetine ortak bir politika belirlemeyi ve bu politikayı Türkiye’deki Kürt isyanları sorunu tamamen çözülene dek yürütmeyi önermiştir ...İran Kürdistanı’ndaki sınırları kapaması için görevlilere talimat vermiştir ...İranlı Kürt aşiretlerine sınırdan iç bölgeler doğru çekilmeleri talimatını vermiştir ...Daha önce Türkiye’den İran’a geçmiş bir kısım Kürt’ün talimatlara uymamasından dolayı onları sınır dışı etmiştir ...İran Kürtlerinin Türkiye’deki Kürtlere yardım ve yataklık etmelerine ya da Türkiye’den gelenleri mülteci olarak almalarına izin verilmemektedir. Hükümetimiz ...sınırdaki yetkililerine, Türk sınır yetkilileriyle işbirliği yapmaları konusunda talimatlar vermiştir.” Bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 194.

[1071] Milliyet, 3 Temmuz 1930.

[1072] “Tenkil Harekâtı Başladı”, Cumhuriyet, 7 Temmuz 1930.

[1073] “İran Hükümetine Bir Nota Verdik”, Cumhuriyet, 5 Temmuz 1930. Notayla ilgili olarak haberde şöyle denilmektedir: “Bizim sureti hususiyede aldığımız malumata göre, İran hükümetinin eşkıyaya erzak ve silah vermek suretiyle açıktan açığa yapmaktan çekinmediği yardım keyfiyeti layıkıyla tespit edilmiş ve Türk efkârı umumiyesinin en geniş manası ile duyduğu infial ve asabiyete tercüman olan hükümetimiz, Tahran hükümetine oradaki sefirimiz Memduh Şevket Bey vasıtası ile bir nota tevdi etmiştir. Çok ümit ve temenni etmek isteriz ki, Tahran hükümeti, vaziyetin nezaket ve ehemmiyetini görmekte gecikmeyecek ve bu vaziyete nihayet verecek samimi tedbirler alacaktır. Şimdiki halde meselenin siyasi safhası bundan ibarettir.”

[1074] Bu raporlar için bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 186-190.

[1075] Cumhuriyet, 23 Temmuz 1930; Akşam, 24 Temmuz 1930.

[1076] Vakit, 29 Temmuz 1930.

[1077] “İran Hududu Tashih Edilmelidir”, Milliyet, 31 Temmuz 1930.

[1078] İstanbul’daki İngiltere Maslahatgüzarı Mr. Helm’in İngiltere Dışişleri Bakanı Mr. Henderson’a gönderdiği bir raporda bu notanın niteliğine ilişkin bir değerlendirme yer almaktadır. Söz konusu değerlendirme şöyledir: “...Basında yer aldığı şekliyle Türk tarafının gönderdiği mektup ciddi fakat dostane. Yine de güvenilir bir kaynaktan öğrendiğime göre, Türk hükümetinin üslubu dostane olmakla birlikte, İran hükümetinin önüne tabiri caizse yenilir yutulur cinsten olmayan iki alternatif koymuş ve birini seçmelerini istemiştir. Bunlardan biri, Ağrı Dağı’nın hem doğu hem de batısına denk gelen sınırın derhal düzeltilmesi, diğeri de Türk birliklerine, Kürt asileri İran topraklarında da takip edip onların üstesinden gelmeleri için izin verilmesidir.” Bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 209.

[1079] Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 205.

[1080] Bilal N. Şimşir, Bizim Diplomatlar, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1996, s. 95; Şimşir, Atatürk ve Yabancı Devlet Başkanları, C. II, s. 461.

[1081] İngiltere’nin Tahran Büyükelçisi Sir R. Clive’ın, bu dönemde Memduh Şevket [Esendal] Bey’le yaptığı bir görüşmede, “istifa mı ettiği yoksa görevinden mi alındığı” yönündeki sorusu üzerine, Memduh Şevket Bey, görevinden alınmadığını, kendi isteğiyle istifa ettiğini belirmiştir. Ancak, Clive’a göre, Türk büyükelçisi olaylara ilişkin görüşleriyle hükümetiyle ters düşmüş ve Ankara’nın İran’a karşı olan suçlayıcı tavrından rahatsızlık duymuştu. Clive ayrıca, İranlı bir yetkiliyle yaptığı bir görüşmede, İranlı yetkilinin, bu istifanın, Memduh Şevket Bey’i İran yanlısı olmakla ve Kürdistan’daki Türk politikasını tasvip etmemekle suçlayan Türk kurmay sınıfının husumetinden kaynaklandığını düşündüğünü belirtmektedir. Bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 233.

[1082] Söz konusu Tahran Büyükelçiliği’ne atanma öncesinde, daha önce Sofya Büyükelçiliği görevini yürütürken hâlihazırda Varşova Büyükelçiliği görevine atanmış bulunan Hüsrev [Gerede] Bey, bu konuyla ilgili olarak anılarında şöyle demektedir: “...İsviçre’nin Montreux şehrinde tatilde bulunmaktaydım. 16 Temmuz 1930 tarihinde Tevfik Rüştü [Aras] imzası ile şu tel geldi: Uhdei âlilerine tevdi edilecek mühim bir vazifeye ait işler hakkında konuşmak üzere Ankara’ya teşrif buyurmalarını, eşyanızın şimdiden Varşova’ya irsalinin tehir buyrulmasını ayrıca arz ederim.” Telgrafı aldıktan sonra İstanbul’a hareket eden Hüsrev Bey 24 Temmuz’da İstanbul’a ulaşmış ve aynı günün akşamında Yalova’da Mustafa Kemal Atatürk’le konuyla ilgili bir görüşme yapmıştır. Söz konusu görüşmede Atatürk, Türkiye−İran ilişkileri ve bu bağlamda Tahran göreviyle ilgili olarak Hüsrev Bey’e şunları söylemiştir: “Bugünkü Türkiye Cumhuriyeti ricali, mazinin manasız kör dövüşlerini bilir, onu hiçbir sebep ve surette asla tekrar etmek istemez. Bugünkü Türkiye Cumhuriyeti müdirleri, bilakis hemırk olduğuna, bilhassa, yeni tarihi vesikalarla kani olduğu İranlıların muntazam, mazbut, kuvvetli bir devlet olmasını temenni eder. Bugün, İran devletinin başında bulunan Rıza Han Hazretlerinin bu hakikati bilenlerin başında bulunduğuna kaniim. Müşterek hudutlar üzerinde tezahür eden hadiseler beni Rıza Han hakkında asla şüpheye düşürecek mahiyette değildir; zira, hatırlarım ki Pehlevi Hazretleri bu gibi meselelerin müşterek faaliyetimizle bertaraf edilmesinde kuvvetlerimizi teşrik edebileceğimizi de kabul eden samimi dostluk eserleri mahiyetinde sözler söylemiştir. Buna nazaran Tahran memuriyetiniz Türk ve İran dostluğunun, zaten mevcut olan yüksek ve kavi temelleri üzerinde âli bir karabet (akrabalık) binası kuracaktır. Zatıâliniz de benim ilk inkılâp ve müşkülat arkadaşım olmak itibariyle bu nazik vazifenizi muvaffakiyetle ifa edeceksiniz. Buna emniyetim vardır. Zatıâlinizi İran’ın muhterem ve benim şahsıma muhip olduğunu yakinen bildiğim Rıza Şah Pehlevi Hazretlerine bu sıfatlarınızla zikredeceğim.” Bkz. Hüsrev Gerede, Siyasi Hatıralarım-I: İran (1930-1934), Vakit Basımevi, İstanbul, 1952, s. 14-17.

[1083] Memduh Şevket Bey’in istifa telgrafını alan Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Bey, Cumhurbaşkanı Genel Sekreteri Tevfik [Bıyıklıoğlu] Bey’e konuyla ilgili olarak gönderdiği telgrafta şöyle demektedir: “...Memduh Şevket Bey’den istifa telgrafnamesi ikinci maddede arz olunmuştur. Keyfiyetin Başvekil Paşa Hazretleri’ne ve Büyük Reisimiz Hazretleri’ne arzı ile istifanın kabulüne ve Memduh Şevket Bey’i tatmin edecek tensip ve irade buyuracakları surette teveccühkâr cevap itasına ve istifaname suretinin neşredilip edilemeyeceğine dair emirlerinin tebliğini rica ederim.” Bkz. Şimşir, Bizim Diplomatlar, s. 96.

[1084] Mustafa Kemal Atatürk’le birlikte 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkan 18 kişi arasında Hüsrev Bey de vardı.

[1085] 2 Ağustos 1930 tarihinde istifası kabul edilen Memduh Şevket Bey’e, yeni büyükelçi Tahran’da görevine başlayıncaya kadar beklemesi tavsiye edilmesine rağmen, Memduh Şevket Bey yeni büyükelçiyi beklemeden Tahran’dan ayrılmış fakat yolda Hüsrev Bey’le karşılaşmıştır. Hüsrev Bey, bu olayı şöyle anlatmaktadır: “...Kazvin’e yaklaştığımız sırada Tahran istikametinden gelen bir otomobille karşılaştık. İçinden muhterem selefim Büyükelçi Memduh Şevket Bey’in çıktığını görünce tabii hayret ettim. Beni bekleyememesinin sebebini aramanın bir faydası kalmadığından son vaziyet hakkındaki malumatını sordum. ‘İranlılar geçit hakkına razı olmuyorlar cevabını aldım!’ [dedi] Bundan çıkarabildiğim mana; tedip harekâtı, kıt’alarımızın İran’a girmesini zaruri kılarsa buna İranlıların razı olmadıklarıydı. Zaten bu esas meseleyi bizzat Şah Pehlevi ile görüşmeye karar vermiş olduğumdan, bu âlim, fâdıl, sempatik dosta hayırlı seyahatlar temenni ederek Tahran’a bir an evvel varmak için hızla yola devam ettim.” Bkz. Gerede, Siyasi Hatıralarım-I: İran (1930-1934), s. 32.

[1086] Şimşir, Bizim Diplomatlar, s. 100.

[1087] Gerede, Siyasi Hatıralarım-I: İran (1930-1934), s. 17.

[1088] A. e., s. 20.

[1089] Hüsrev Bey’in [Gerede] Tahran Büyükelçiliği’ne atanmasına ilişkin kararname 17 Ağustos 1930 tarihlidir. Gerede’nin, “güven mektubu”nu sunarak İran’daki görevine başlaması ise 23 Ağustos 1930 tarihini bulmuştur.

[1090] Bu notayla ilgili olarak bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 206.

[1091] Milliyet, 11 Ağustos 1930.

[1092] Milliyet, 11 Ağustos 1930. Ayrıca bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 209-210.

[1093] Vakit, 13 Ağustos 1930.

[1094] Milliyet, 19 Ağustos 1930.

[1095] Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 220.

[1096] Milliyet, 19 Ağustos 1930.

[1097] Milliyet, 20 Ağustos 1930.

[1098] Vakit, 23 Ağustos 1930. Ayrıca bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 216-217.

[1099] Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 218.

[1100] “Ağrı Harekâtı Başlıyor”, Milliyet, 30 Ağustos 1930.

[1101] Bu rapor için bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 230-232.

[1102] T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. II, s. 112.

[1103] Selanik’te doğan Orgeneral Salih Omurtak (1889-1954), 1907 yılında Harp Okulu’nu “teğmen” rütbesiyle bitirmiş, 1910 yılında da Harp Akademisi’nden “kurmay subay” olarak mezun olmuştur. Trablusgarp Savaşı ve I. Dünya Savaş’ında Osmanlı ordusunda görev yapan Omurtak, Ocak 1920’de görevli olduğu Ankara’da kalarak Milli Mücadele’ye katılmıştır. Milli Mücadele’den sonra çeşitli birliklerde komutanlık yapan Omurtak, sırasıyla, 8., 9. ve 3. Kolordu Komutanlığı görevlerini yürütmüştür. Daha sonra, Genelkurmay II. Başkanlığı ve 1. Ordu Komutanlığı görevlerini yürüten Omurtak, 1946−1949 yılları arasında Genelkurmay Başkanı olarak görev yapmıştır.

[1104] İngiltere’nin Tahran Büyükelçisi Sir R. Clive, bu atamayla ilgili olarak İngiliz dışişlerine gönderdiği raporda şöyle demektedir: “...Genelkurmay bundan kısa bir süre önce, çatışmaların ciddi sorunlar yarattığını idrak etti. Düzeni tesisi etmekten ziyade Kürt sorununu temelinden çözmeye karar verdi. 9. Kolordu Komutanı Sedat Paşa bunun başarılabileceğinden emin değildi. Bu nedenle yerine çok daha genç ve dinamik biri olan 8. Kolordu Komutanı Salih Paşa getirildi...” Bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 239.

[1105] T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. II, s. 116-117.

[1106] Ağrı İsyanı’nın sonlandırılmasında hava harekâtlarının rolü önemlidir. Zira, bölgenin arazi şartlarının kara harekâtlarına izin vermediği noktalarda, hava kuvvetlerinin desteğiyle isyancılara önemli derecede zayiat verdirilmiştir. Bundan sonraki isyanların sona erdirilmesinde de hava kuvvetlerinden önemli ölçüde yararlanılacağı gibi, 1963−1964 ve 1967 Kıbrıs krizlerinde, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’nda, 1980’lerden itibaren Kuzey Irak’ta PKK’ya karşı yürütülen sınır ötesi operasyonlar da hava kuvvetleri önemli destekler sağlayacaktır. Kürt isyanlarının bastırılmasında hava kuvvetlerinin rolü ve bu isyanların Kürt ve Türk milliyetçiliklerinin gelişimi üzerindeki etkileri konusunda bkz. Robert Olson, “The Kurdish Rebellions of Sheikh Said (1925), Mt. Ararat (1930), and Dersim (1937-8): Their Impact on the Development of the Turkish Air Force and on Kurdish and Turkish Nationalism”, Die Welt des Islams, Vol. 40, No: 1 (2000), pp. 67-94.

[1107] T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. II, s. 117-119.

[1108] A. e., s. 121.

[1109] T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. II, s. 123.

[1110] A. e., s. 124. İstanbul’daki İngiliz askeri ataşesi tarafından İngiliz Büyükelçisi’ne gönderilen 10 Eylül 1930 tarihli raporda da Türk askerlerinin Küçük Ağrı dağını tamamen işgal ettikleri bildirilmekteydi. Bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 238.

[1111] İhsan Nuri Paşa, Ağrı Dağı İsyanı, s. 91.

[1112] Bu son çatışmalarla birlikte, Yüzbaşı İhsan Nuri’nin de içinde bulunduğu bir grup isyancı gece karanlığından da yararlanarak İran’a kaçmayı başarmışlardır. Bkz. İhsan Nuri Paşa, Ağrı Dağı İsyanı, s. 91.

[1113] T. C. Genelkurmay Başkanlığı, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. II, s. 125-128.

[1114] Gerede, Siyasi Hatıralarım-I: İran (1930-1934), s. 69.

[1115] A. e., s. 195.

[1116] Bu özelliğinden dolayı Türk-İran sınırının Türkiye’nin en istikrarlı sınırı olduğu genellikle kabul edilen bir görüştür.

[1117] Türk-İran ilişkilerinin tarihsel arkaplanı sürekli bir rekabet/zıtlaşma ve savaşlarla dolu karmaşık bir sürece tekabül etmektedir aslında. Bu bağlamda ilişkileri etkileyen temel unsurların, “Sünni-Şii çatışması”, “Kürt faktörü” ve “sınır problemleri”, “bölgesel rekabet” ve “büyük güçlerle girilen ilişkiler” olduğu söylenebilir.

[1118] İki ülkenin yeni rejimlerinin sahip olduğu milliyetçi ideolojiler ve sınır noktalarının arazi üzerinde işaretlenmemiş olması gibi sorunlar

[1119] Örneğin, Milli Mücadele döneminde İran’da ortaya çıkan Simko Ağa İsyanı (1919-1922) sırasında, Simko Ağa Ermenilere karşı da savaştığı için Kazım [Karabekir] Paşa tarafından desteklenmiştir. Bu yüzden de Eylül 1922’ye kadar İran, Simko Ağa’yla ilişkilerinden dolayı Türkiye’ye güven duymamıştır. Ermenilerle “Gümrü Antlaşması”nı imzalayan Türkiye’nin, Simko Ağa’ya olan desteğini çekmesiyle birlikte Türkiye−İran ilişkileri düzelme yoluna girmiştir. Ancak, 1925 yılında Simko Ağa’nın bir süreliğine de olsa İran’la iyi ilişkiler kurması, Türkiye’yi endişelendirmiş ve 1930’lara kadar Doğu Anadolu’da ortaya çıkan isyanlarda İran’ın kendi sınırını kullanarak Türkiye’de eylem yapan isyancılara karşı pasif tutumu Türkiye-İran ilişkilerinin belli aralıklarla farklı düzeylerde sertleşmesine neden olmuştur.

[1120] Söz konusu görüşmede Hüsrev Bey, III. Ağrı Harekâtı sırasında, Türk askerlerinin isyancıları imha etmek için süratle ve şiddetle isyancıları takibe mecbur olduğunu, bu yüzden Küçük Ağrı ve Aybey Dağları’nda yaşanan durumun “sınır tecavüzü” anlamına gelmediğini belirterek, sınırda isyancılara karşı ortak hareket edilmesinin iki ülke için de faydalarına değinmiştir. Rıza Şah ise, İran’ın Türkiye ile ilgili şikayetlerini dile getirerek özellikle Türk basınında kendisiyle ve İran’la ilgili yapılan olumsuz yayınlardan duyduğu rahatsızlığı dile getirmiştir. Görüşme sonunda Hüsrev Bey, İran’ın samimi dostluk politikasının ve isyancılara karşı alacakları tedbirlerin kamuoylarındaki bu havayı dağıtacağını ve kendisinin de bunun için çalışacağını belirterek, olumlu sayılabilecek bir görüşme gerçekleşmiştir. Bkz. Gerede, Siyasi Hatıralarım-I: İran (1930-1934), s. 70-71.

[1121] Çetinsaya, “Atatürk Dönemi Türkiye-İran İlişkileri (1926-1938)”, s. 161.

[1122] Çetinsaya, “Atatürk Dönemi Türkiye-İran İlişkileri (1926-1938)”, s. 166. Ankara’daki İngiltere Büyükelçisi Sir G. Clerk’in İngiltere Dışişleri Bakanı Mr. A. Henderson’a 3 Aralık 1930 tarihinde gönderdiği yazıda da, Türkiye’nin Küçük Ağrı Dağı’nı İran’dan alma karşılığında, Van vilayetinden bir toprak parçasını İran’a vermeyi teklif ettiği belirtilirken, İran Maslahatgüzarının da bu konuda anlaşamaya varılacağını umduğuna dikkat çekilmektedir. Bkz. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Türkiye’de Kürt Sorunu (1924-1938), s. 252-253.

[1123] Gerede, Siyasi Hatıralarım-I: İran (1930-1934), s. 199-206.

[1124] Sınır konusunda yapılacak antlaşmaya son şekli verilirken, stratejik öneme sahip küçük bir tepenin kimde kalacağı konusunda teknik heyetler arasında bir anlaşmazlık yaşanmıştır. Bunun üzerine Türk heyetinde yer alan Binbaşı Neşet Bey, durumdan Hüsrev Bey’i haberdar ederek müdahil olmasını istemiştir. Hüsrev Bey’in İran heyetini ikna edememesi üzerine Tevfik Rüştü Bey de devreye girmiş, ancak İran heyeti ikna edilememiştir. Bunun üzerine Tevfik Rüştü Bey, Atatürk’ten almış olduğu direktif doğrultusunda hareket ederek “...Görülüyor ki bu işi bizler halledemeyeceğiz. Ben, Şah Hazretlerinin hakemliğini hükümetim namına kabul ediyorum.” demiştir. Türk heyetinin bu manevrası karşısında oldukça şaşıran İran heyeti başkanı Furugi Han konuyu “...Şah Hazretlerine arz edeyim.” demekten başka çare bulamamıştır. Konuyla ilgili olarak Rıza Şah’a bilgi veren heyette yer alan İranlı General Arfa’ya Şah’ın söyledikleri oldukça dikkat çekicidir. Şah Rıza Pehlevi Han, “Beni anlamıyorsunuz. Önemli olan şu veya bu tepe değil; Türkiye ile olan sınır problemimizin bir an önce ve ilelebet çözümlenmesidir. İki ülke arasında geçmişten gelen ve daima düşmanlarımızın işine yarayan uyuşmazlıklar son bulmalı ve Türkiye ile İran arasında karşılıklı çıkarlarımıza dayalı samimi bir dostluk kurulmalı. Eğer biz birleşir ve ittifak edersek kimseden korkmam.” diyerek İran heyetinin Türk heyetinin teklifini kabul etmelerini emretmiştir. Bkz. Gerede, Siyasi Hatıralarım-I: İran (1930-1934), s. 207. Şah’ın bu tutumuyla ilgili olarak Tevfik Rüştü Bey de, Şah’a konuyu arz eden İran heyeti uzmanlarına, Şah konunun neden halledilemediğini sorduğunda, uzmanların ilerde Türkiye ile çıkabilecek bir ihtilafta burasının İran açısından stratejik bir savunma noktası oluşturacağını söylediklerini; buna karşılık Şah’ın da “...Meseleyi bu noktadan düşünmeyiniz. Türkiye ile İran hiçbir vakit silahlı bir ihtilafa girmeyecektir.” dediğini belirtmektedir. Bkz. Sabahattin Özel, Atatürk ve Atatürkçülük, Derin Yayınevi, İstanbul, 2006, s. 217-218.

[1125] Antlaşmanın metni için bkz. İsmail Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. I (1920-1945), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2000, s. 430-432.

[1126] Antlaşmanın metni için bkz. T. C. Kültür Bakanlığı, Atatürk’ün Milli Dış Politikası (Milli Mücadele Dönemine Ait 100 Belge), s. 525-531.

[1127] 1913 İstanbul Protokolü Osmanlı Meclisi-i Mebusanı’nda onaylanmadığı için, Küçük Ağrı Dağı’nın ilgili kısmının bu protokole dayanılarak İran’ın hukuki denetiminde olduğu söylenemez.

[1128] Kıbrıs adası, farklı zaman dilimlerinde farklı toplulukların ve medeniyetlerin hâkimiyeti altında bulunmuştur.  Çok eski çağlarda, sırasıyla, Mısır, Miken, Pers, Helen, Roma uygarlıklarının hâkimiyeti altında bulunan ada, daha sonra Bizans (330-1191), Venedik (1191-1571),  Osmanlı (1571-1878), İngiliz (1878-1959) hâkimiyeti altında bulunmuştur. Daha geniş bilgi için bkz. Farid Mirbagheri, Historical Dictionary of Cyprus, USA, Scarecrow Press, Inc., 2010, pp. xxi-xxxviii, xlii-lv.

[1129] Kıbrıs, Akdeniz’in -Sicilya ve Sardunya adalarından sonra- üçüncü büyük (Doğu Akdeniz’in ise en büyük) adasıdır. Ada’nın, Mısır’ın kuzeyi (300 km), Lübnan’ın batısı (90 km), Türkiye’nin güneyi (60 km) ve Yunanistan’ın güneydoğusu (360 km) arasındaki konumlanışı, ona eski zamanlardan bu yana jeopolitik/jeostratejik bir değer yüklemektedir. Adanın üç kıta arasındaki konumlanışının yarattığı bu avantajlı pozisyon, Doğu Akdeniz’de güçlü olma çabası içerisindeki güçler açısından önem arz etmektedir. Kıbrıs’ın jeopolitik/jeostratejik önemi konusunda bkz. Osman Metin Öztürk, Stratejik Açıdan Doğu Akdeniz ve Kıbrıs, Ankara, Altınküre Yayınları, 2003.

[1130] 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonucunda imzalanan 3 Mart 1878 tarihli Ayastefanos Antlaşması’yla, Osmanlı İmparatorluğu’nun Asya’daki topraklarının ciddi manada Rus tehdidi altına girmesi karşısında İngiltere harekete geçerek, Kıbrıs’ın geçici olarak kendisine üs olarak verilmesini ve buna karşılık, yeni bir Rus saldırısı karşısında Osmanlı-İngiliz ittifakı yapılmasını teklif etmiştir. İngiltere’nin bu teklifinin altında yatan neden, İngiltere ve Çarlık Rusyası’nın Ortadoğu’da ve Akdeniz’de çatışan çıkarları ve Rusya’nın güneye sarkması durumunda başta Hindistan olmak üzere İngiltere’nin Asya’daki sömürgelerinin tehlikeye girecek olmasıydı. Bu nedenle, İngiltere 1791’den beri sürdürmekte olduğu “Osmanlı İmparatorluğu’nun bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü Rusya’ya karşı koruma politikası”nın artık işe yaramadığını görerek, yıkılması mukadder olan Osmanlı İmparatorluğu’nun bazı stratejik noktalarına yerleşmek suretiyle İngiliz çıkarlarını ve “İmparatorluk Yolu”nu (Mısır-Süveyş Kanalı, Akdeniz-Cebelitarık Boğazı) garanti altına almayı hedefliyordu. İngiltere’nin Kıbrıs konusundaki bu teklifi, 4 Haziran 1878’de İstanbul’da imzalanan bir antlaşmayla hukuki boyut kazanmış ve hükümranlık hakları Osmanlı İmparatorluğu’nda kalmak koşuluyla Kıbrıs’ın yönetiminin İngiltere’ye devredilmesi hükme bağlanmıştır. Antlaşmaya ek olarak 1 Temmuz 1878’de imzalanan bir antlaşmayla da, Rusların Doğu Anadolu’da işgal ettiği topraklar tekrar Osmanlı İmparatorluğu’na geçtiği taktirde, 4 Haziran 1878 tarihli antlaşmanın hükümsüz kalacağı ve İngiltere’nin Kıbrıs’ı derhal boşaltacağı hüküm altına alınmıştır. Ancak, başkenti Rus tehdidi altında bulunan Osmanlı İmparatorluğu’nun durumuna ilişkin olarak toplanan Berlin Kongresi’nde (13 Haziran-13 Temmuz 1878) İngiltere’nin takındığı tutumlar karşısında şüphelenen Osmanlı yönetimi, 4 Haziran 1878 tarihli antlaşmayı onaylamaya yanaşmamıştır. Bunun üzerine İngiltere, 8 Temmuz 1878’de Osmanlı İmparatorluğu’na bir ültimatom vererek, antlaşma onaylanmadığı taktirde Kıbrıs’ın idaresini silahlı kuvvet kullanarak ele alacağını ve hatta Osmanlı İmparatorluğu’nun tamamının da tehlikeye gireceğini bildirmiştir. İngiltere’nin bu baskısı ve başkent yakınlarındaki (Yeşilköy civarındaki) Rus askeri tehdidi karşısında direnme imkânı bulunmayan Sultan II. Abdülhamit, 15 Temmuz 1878’de antlaşmayı onaylamak zorunda kalmıştır. I. Dünya Savaşı’yla birlikte, Osmanlı İmparatorluğu’nun İngiltere’nin karşısındaki “İttifak Devletleri” bloğunda yer alması, Kıbrıs konusunda İngiltere için önemli bir fırsat doğurmuştur. 5 Kasım 1914’te İngiltere 4 Haziran 1878 tarihli antlaşmayı tek taraflı feshederek Kıbrıs’ı kendi topraklarına ilhak ederek fiili bir durum yaratmıştır. Osmanlı İmparatorluğu bu feshi ve ilhakı kabul etmediğini ilan etse de, İngiltere’nin adadaki fiili işgal durumu savaş sonrasında da devam etmiştir. Nihayet Türkiye, Kurtuluş Savaşı sonrasında içinde bulunduğu nesnel koşulların belirleyiciliğinde, İngiltere’nin Kıbrıs’ı ilhak kararını Lozan Barış Andlaşması’nda tanıyarak, İngiltere’nin uzun zamandır fiilen elinde bulundurduğu Mısır ve Sudan’la birlikte Kıbrıs üzerindeki bütün egemenlik haklarından da (madde(ler) 16.-21.) bu ülke lehine vazgeçmiştir. Daha geniş bilgi için bkz. Şükrü Sina Gürel, Kıbrıs Tarihi (1878-1960), C. I-II, İstanbul, Kaynak Yayınları, 1985; İsmail Soysal, 1571’den Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne Kıbrıs Sorunu, İstanbul, KKTC Kültür Bakanlığı Yayınları, 1986.

[1131] Yunanca’da “birleşme” anlamına gelen ““enosis”” kavramı, Helen uygarlığının geliştiği ve yayıldığı her yerin Yunanistan’a ilhak edilmesi yönündeki düşünceyi ifade etmektedir. Yunan dış politikasındaki Pan-Helenik ideallerin “Megali İdea” (Büyük Düşünce) gibi bir uzantısı olan ““enosis”” fikri, özellikle XIX. yüzyıl sonlarından itibaren (Girit’in Yunanistan’a ilhakıyla birlikte) gündeme gelmiştir. Kavram bugün daha çok Kıbrıs’ın Yunanistan’a ilhakını öngören politikayı adlandırmak için kullanılmaktadır.

[1132] 16 Ağustos 1954’de, Yunanistan Başbakanı Papagos, BM Genel Sekreterliği’ne başvuruda bulunarak, BM Genel Kurulu’nun gündemine “eşit haklar ve self determinasyon ilkelerinin, BM koruyuculuğu altında Kıbrıs adasında yaşayan nüfusa uygulanması” maddesinin de konulmasını talep etmiştir. Yunanistan’ın bu başvurusu üzerine, BM Genel Kurulu 24 Eylül 1954’te sorunun gündeme alınmasını kabul etmiştir. 14 Aralık 1954’te gerçekleşen IX. Genel Kurul toplantısında tarafların soruna ilişkin tezlerini dile getirmeleriyle ilk kez “uluslararası” bir sorun olma hüviyetini kazanan Kıbrıs Sorunu karşısında, Genel Kurul bir karar almayı uygun bulmadığını açıklayan 814 (IX) sayılı kararıyla o tarihte sorunu görüşmeyi reddetmiştir. Bkz. Yearbook of the United Nations, 1954, p. 94-96.

[1133] ““enosis”” için faaliyet gösteren ve 1955-1959 yılları arasında daha çok İngiliz yönetimine karşı mücadele eden EOKA, İngilizlerin adadan çekilmesinden sonra Kıbrıslı Türk toplumuna karşı silahlı şiddet eylemlerine girişmiştir. EOKA saldırılarına karşı Kıbrıslı Türk toplumunun direniş örgütü olarak Ağustos 1958’de Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT) kurulmuştur. Türkiye’den alınan gizli askeri ve ekonomik destekle kurulan TMT, bir direniş örgütü olmakla birlikte; bazı iddialara göre, Türkiye’nin “taksim” tezini kabul ettirebilmek üzere Kıbrıslı Türkler ile Kıbrıslı Rumların bir arada yaşamalarının olanaksızlığını göstermek için iki toplum arasındaki şiddet eylemlerinin artmasına da yol açmıştır. Bkz. Mehmet Hasgüler, Kıbrıs’ta “enosis” ve Taksim’in İflası, Ankara, Öteki Yayınevi, 1998, s. 125-126.

[1134] II. Dünya Savaşı’nın ertesinde Kıbrıs Rum toplumu ve Yunanistan’ın aksine, Türkiye Kıbrıs’a ilişkin gelişmelere pek fazla ilgi göstermemiştir. Türkiye’nin böyle davranmasında, konunun Lozan’da hükme bağlanmış olmasının payı olmakla birlikte, Türkiye’nin İngiltere’nin içişlerine karışır bir konuma gelmek istememesinin de etkisi vardır. Türkiye’nin Kıbrıs’taki gelişmelerle ilgilenmeye başlaması, adadaki Kıbrıs Türklerinin de etkisiyle bu konunun 1948’lerden itibaren Türk kamuoyunda gündeme gelmesinden sonradır. 1949 ve 1950’de hükümet yetkilileri, basına, konuyu İngiltere’nin bir iç meselesi olarak gördükleri yolunda beyanatlar vermişlerdir. Örneğin, 17 Aralık 1949’da Dışişleri Bakanı Necmettin Sadak, İngiltere’nin adadan çekilme gibi bir durumunun olmadığını basına açıklarken; 23 Ocak 1950’deki bir başka beyanatında, Türkiye açısından “Kıbrıs meselesi diye bir mesele yoktur. Çünkü, Kıbrıs bugün, İngiltere’nin hâkimiyet ve idaresi altındadır.” sözlerini sarfetmiştir. Benzer şekilde, Demokrat Parti (DP) Hükümeti’nin ilk yıllarında da konuyla doğrudan ilgilenilmediği görülmüştür. Bu bağlamda, 1950’lerin ilk yarısında Türkiye’nin “Kıbrıs politikası”, NATO perspektifinden ele alınarak, adadaki statüyü savunmak ve eğer bu statüde bir değişiklik söz konusu olacaksa bunda Türkiye’nin de söz sahibi olması gerektiği söylemi üzerine oturmuştu. Bkz. Fahir Armaoğlu, Kıbrıs Meselesi (1954-1959): Türk Hükümetinin ve Kamuoyunun Davranışları (Karşılaştırmalı Bir İnceleme), Ankara, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1963, s. 19-32; Gürel, Kıbrıs Tarihi (1878-1960), C. II, s. 87.

[1135] Aslında İngiltere 1947’den itibaren temelde birbirine benzeyen ve adaya çeşitli düzeylerde muhtariyet öngören çeşitli planlar ortaya koymuştur. Söz konusu planlar şunlardır: Lord Winster Planı (1947), Jackson Planı (1948), 1. Macmillan Planı (1955), 1. Harding Planı (1955), 2. Harding Planı (1956), Radcliffe Planı (1956), Foot Planı (1957), 2. Macmillan Planı (1958) ve Spark Planı (1958).

[1136] ABD’nin resmi dökümanlarında Kıbrıs Sorunu’nun ele alınışı ve ABD’nin sorunun çözümünde devreye girişi konusunda bkz. Alexander Kitroeff, “Documents: Cyprus, 1950-1954; The Prelude to the Crisis, Part I: 1950”, Journal of the Hellenic Diaspora, Vol. 15, No: 1-2 (Spring-Summer 1988), pp. 71-102; Alexander Kitroeff, “Documents: Cyprus, 1950-1954; The Prelude to the Crisis, Part II: The View of the United States”, Journal of the Hellenic Diaspora, Vol. 15, No: 3-4  (Fall-Winter 1988), pp. 19-36.

[1137] “Garanti Antlaşması”nın metni için bkz. Murat Sarıca, Erdoğan Teziç, Özer Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayını, 1975, s. 385-386.

[1138] “İttifak Antlaşması”nın metni için bkz. A. e., s. 387-390.

[1139] “Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası”nın metni için bkz. A. e., s. 279-384.

[1140] Kıbrıs Cumhuriyeti’nin sahip olduğu “bağımsızlık” ve “egemenlik” öğeleri mutlak değildi. Bu öğeler, 1959 Antlaşmaları çerçevesinde ancak “kısıtlı” bir anlam ifade ediyordu.

[1141] “Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası”yla, Kıbrıs Türk toplumu bu anayasal düzenin kurucu ortaklarından biri olarak kabul edilirken, devletin yönetiminde de nüfus ağırlığının biraz daha ötesinde haklar elde etmiştir. Ne var ki, bu ortaklık ve haklar Makarios’un uygulamalarıyla kâğıt üstünde kalmıştır.

[1142] Melek Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1945-1960)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, s. 612-613.

[1143] Fazıl Küçük, Kıbrıs Türk Davası ve Kıbrıs’ta Rum Vahşeti, Lefkoşa, Devlet Basımevi, 2002, s. 14.

[1144] İngiltere’nin yönetimi sırasında adada geçerli olan vergi yasasının süresi Aralık 1960’da sona ermiştir. Yeni bir vergi yasasının uygulamaya konması için “Cemaat Meclisleri”nde ayrı ayrı çoğunlukların sağlanması gerektiği halde, Türk Cemaat Meclisi’nde bu çoğunluk sağlanamayınca eski yasanın süresi üç ay daha uzatılmış ve 31 Mart 1961’de sona ermiştir. Türk Cemaat Meclisi’nde ne yeni vergi yasası için ne de eski yasanın süresinin ikinci kez uzatılması konusunda gerekli çoğunluk sağlanamayınca; Makarios, eski vergi yasasına göre vergilerin toplanması kararını almıştır. Bunun üzerine, Temsilciler Meclisi Başkan yardımcısı Rauf Denktaş, bu kararın anayasaya aykırı olduğunu ileri sürerek kararın iptali için Yüksek Anayasa Mahkemesi’ne başvurmuştur.

[1145] Kıbrıs Cumhuriyeti’nde silahlı kuvvetlerin kurulması konusunda Kıbrıs Türk tarafı, Kıbrıs Türk birliklerinin bir Kıbrıslı Türk komutanın idaresinde ayrı olarak kurulmasını isterken; Makarios, her birliğin bir Kıbrıslı Rum komutan ve bir Kıbrıslı Türk komutan yardımcısının komutası altında kurulmasını istiyordu. Cumhurbaşkanı yardımcısı Fazıl Küçük, bu konuda anayasanın kendisine verdiği “veto yetkisi”ni kullanmıştır.

[1146] Kamu hizmetlerine katılım oranının saptanması konusunda Makarios, anayasada belirtilen kamu hizmetlerindeki %30 Türk-%70 Rum oranını uygulamanın, Türk nüfusu içinde yeterli sayıda nitelikli eleman bulunmadığı için mümkün olmadığını açıklamıştır.

[1147] Kıbrıs Türk ve Kıbrıs Rum tarafları arasındaki ana uzlaşmazlık noktasını oluşturan belediyelerin sınırlarının belirlenmesi konusunda Makarios, beş büyük şehirdeki ayrı belediyelerin (Lefkoşa, Limasol, Magosa, Baf ve Larnaka) devlet bütçesine ağır yük getireceğini ileri sürerek, bu şehirlerde tek belediyelerin kurulmasını ve bu belediyelerde Türklerin nüfusları oranında temsil edilmesini ileri sürmüş, ancak bu isteği Kıbrıs Türk tarafında kabul görmemiştir.

[1148] Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, C. I-II, 11. bs., İstanbul, Alkım Yayınevi, t. y., s. 785-786.

[1149] Metin Toker, Demokrasimizin İsmet Paşa’lı Yılları (1944-1973): İnönü’nün Son Başbakanlığı (1961-1965), Ankara, Bilgi Yayınları, 1992, s. 187.

[1150] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 786.

[1151] Melek Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), s. 722.

[1152] Yüksek Anayasa Mahkemesi üzerindeki Kıbrıs Rum tarafı baskısı o denli açıktır ki, Makarios Şubat 1963’te verdiği bir demeçte, mahkemenin kendisinin eylemlerinin anayasa aykırı olduğuna ilişkin karar vermesi durumunda, bu karara asla saygı göstermeyeceğini belirtmiştir. Yüksek Anayasa Mahkemesi Başkanının sekreteri Dr. Christian Heinze’nin de şu sözleri bu baskıyı doğrulamaktadır: “Kıbrıslı Rumların anayasayı ihlal ettiklerine dair örneklerden bir tanesi, beş kentte ayrı ayrı Kıbrıs Rum ve Kıbrıs Türk belediyelerinin kurulması hakkındaki anayasa hükmünün ihlali Kıbrıs Cumhuriyeti Yüksek Anayasa Mahkemesi’nin önüne getirildiğinde, Rumlar davayı kabul ettiler. Ancak, bundan daha önce ve de özellikle 1963 Nisan’ında verilen karardan sonra da, Kıbrıs hükümetinin Rum kanadı bu kararı tanımayacağını ilan etmişti. Bu, anayasanın ihlalinin resmen hukuki olarak geçerlilik kazanması ve Kıbrıs’ta, Kıbrıslı Rumlar ve Kıbrıslı Türkler arasındaki uyuşmazlıkların getirilebileceği tek bağımsız mercii olan Yüksek Anayasa Mahkemesi’nin işlemez hale getirilmesi demekti.” Dr. Heinze’nin, tehditler sonucu Kıbrıs’tan uzaklaştırılması üzerine mahkeme başkanı Prof. Forsthoff, Cumhurbaşkanı Makarios’a bir mektup yazarak istifasını bildirmiştir. Bkz. Pierre Oberling, Bellapais’e Giden Yol: Kıbrıs Türklerinin Kuzey Kıbrıs’a Göçü, Çev. Mehmet Erdoğan, Ankara, Genelkurmay ATASE Başkanlığı Yayınları, 1987, s. 60-61.

[1153] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 722.

[1154] Söz konusu değişiklik önerileri şunlardı: 1) Cumhurbaşkanı ve yardımcısının “veto hakları”nın kaldırılması. 2) Cumhurbaşkanının yokluğunda ya da geçici olarak görevini ifa edemediğinde kendisine yardımcısının vekâlet etmesi. 3) Temsilciler Meclisi’nin Rum başkanının ve Türk başkan yardımcısının bütün meclis tarafından seçilmesi. 4) Temsilciler Meclisi başkan yardımcısının başkanın yokluğunda ona vekâlet edebilmesi. 5) Temsilciler Meclisi’nin yasama yapmasında “ayrı” çoğunluk gerektiren anayasa hükümlerinin kaldırılması. 6) Birleşik belediyelerin kurulması 7) Mahkemelerin birleştirilmesi. 8) Güvenlik kuvvetlerinin polis ve jandarma olarak ikiye ayrılmasından vazgeçilmesi. 9) Güvenlik ve savunma güçlerinin sayısının özel bir yasayla belirlenmesi. 10) Kamu hizmetlerinde ve ordudaki Rum ve Türk oranının belirlenmesinde nüfus oranlarının dikkate alınması. 11) Kamu Hizmetleri Komisyonu üyelerinin sayısının 10’dan (7 Rum ve 3 Türk) 5’e (4 Rum ve 1 Türk) indirilmesi. 12) Kamu Hizmetleri Komisyonu’nun bütün kararlarının “basit çoğunluk”la alınması. 13) Rum Cemaat Meclisi’nin kaldırılması. Memorandumun metni için bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1963-1964, p. 20113.

[1155] Faruk Sönmezoğlu, II. Dünya Savaşı’ndan Günümüze Türk Dış Politikası, İstanbul, Der Yayınevi, 2006, s. 143-144.

[1156] Başbakan İsmet İnönü’nün başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu’nun konuya ilişkin olarak basına verdiği hükümet tebliği şöyledir: “Kıbrıs Cumhurbaşkanı’nın muhtırası Zürih ve Londra Antlaşmaları’nın ve Kıbrıs anayasasının tadilini teklif etmektedir. Kıbrıs’taki Türklerin hayati hak ve menfaatlerinin teminatını ihtiva eden bu vesikalar üzerinde müzakere açılmasını isteyen böyle bir teklifin kabulüne imkân olmadığından reddine karar verilmiştir.” Bkz. Toker, Demokrasimizin İsmet Paşa’lı Yılları: İnönü’nün Son Başbakanlığı (1961-1965), s. 189.

[1157] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 723.

[1158] Fuat Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, 2008, s. 84. Melek Fırat’a göre ise, 1963 olaylarının, Kıbrıslı Türklerin ve Türkiye’nin ileri sürdüğü gibi, “Akritas Planı”nın uygulanmaya konması sonucunda çıkıp çıkmadığı tartışmalıdır. Fırat’a göre, bu planın henüz ortaya çıkmadığı Aralık 1963’te dahi Kıbrıs Türk liderliğinin Rumların böyle bir planından kuşkulandıkları ve çatışmaları bu çerçevede algıladıkları bilinmektedir. Bu nedenle, 1963’te başlayan toplumlararası çatışmaların, karşılıklı güvensizlik sonucunda iki toplumun “şahinler”inin etkinlik kazanmalarına yol açması ve olayların kısa bir süre içinde yatıştırılması yerine uluslararası bir bunalıma dönüştürülebilmesi anlaşılabilir olmaktadır. Bkz. Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 724.

[1159] 1963 yılı olaylarından üç yıl sonra, Kıbrıs’ta Rumca yayınlanan “Patris” gazetesinin 21 Nisan 1966 tarihli sayısında bazı bölümleri gizlenerek yayınlanan “Akritas Planı”, EOKA’nın Lefkoşa bölge sorumlusu İçişleri Bakanı Polikarpos Yorgacis’in kod adıyla anılan ve onun önderliğinde hazırlanan bir plandır. Planın hazırlanmasında Çalışma ve Sosyal İşler Bakanı Tasos Papadopulos’un, Temsilciler Meclisi Başkanı Glafcos Clerides’in ve Kıbrıs’taki Yunan subayları da görev almışlardır. Planın uygulanmasının sorumluluğu da Yorgacis, Papadopulos ve Clerides’e aitti.

[1160] “Akritas Planı”, Türkiye’nin talebi üzerine BM Genel Kurulu’na ve Güvenlik Konseyi’ne dağıtılmak üzere, BM tarafından A/33/115 S12722 sayılı ve 30 Mayıs 1978 tarihli bir belge olarak yayınlanmıştır. Belge ve daha geniş bilgi için bkz. General Assembly Thirty-third session Item 28 of the preliminary list Question of Cyprus, A/33/115S12722, 30 May 1978, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UN DOC/GEN/N78/127/66/PDF/N7812766.pdf?OpenElement, 5 Ağustos 2010; “The ‘Akritas Plan’ and The ‘Ikones’ Disclosures of 1980”, (Çevrimiçi) http://www.mfa. gov.tr/akritas-plan.en.mfa, 5 Ağustos 2010; Rauf R. Denktaş, Kıbrıs Girit Olmasın, 3. bs., İstanbul, Remzi Kitabevi, Aralık 2004, s. 157-175.

[1161] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 723.

[1162] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 786.

[1163] A. Suat Bilge, Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Türkiye-Sovyetler Birliği Münasebetleri (1945-1965)”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1990), 9. bs., Ankara, Siyasal Kitabevi, 1993, s. 377

[1164] Ateşkes çağrısı şöyledir: “Türkiye, İngiltere ve Yunanistan hükümetleri Garanti Antlaşması’nı imza eden devletler sıfatı ile Kıbrıs Hükümeti ile Türk ve Rum cemaatlerini hâlihazır karışıklıklara son vermeye müştereken çağırırlar. Üç hükümet, bu gece ateş kesilmesi için uygun bir saatin tespitine ve her iki cemaatin buna riayetini istemeye Kıbrıs Hükümeti’ni davet ederler. Üç hükümet ayrıca hukuk nizamının korunması lüzumunu göz önüne alarak bugünkü durumu doğuran güçlüklerin halline yardım maksadıyla görüşmelerde bulunmayı teklif eder.” Keesing’s Contemporary Archives, 1963-1964, p. 20114.

[1165] Süha Bölükbaşı, Barışçı Çözümsüzlük, Ankara, İmge Yayınları, 2001, s. 101; Toker, Demokrasimizin İsmet Paşa’lı Yılları: İnönü’nün Son Başbakanlığı (1961-1965), s. 191.

[1166] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 724.

[1167] Gönlübol ve diğerleri, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919-1990), s. 378.

[1168] “Yeşil Hat”, “Barışı Koruma Gücü” komutanı General Peter Young tarafından harita üzerinde yeşil bir kalemle çizildiği için bu adla anılmıştır. Uygulamada bu hat adada iki toplumun ve iki ayrı yönetimin fiilen ayrılmasına da bir başlangıç teşkil etmiştir. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında “Attila Hattı” olarak da adlandırılan “Yeşil Hat”, günümüzde Kıbrıs Rum ve Kıbrıs Türk toplumlarını fiili olarak ayırmaya devam etmektedir. Bkz. Mirbagheri, Historical Dictionary of Cyprus, p. 72.

[1169] Kriz sırasında SSCB’nin tutumuyla ilgili olarak daha geniş bilgi için bkz. Aysel Aziz, “1964 Yılında Kıbrıs Buhranı ve Sovyetler Birliği”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 24, Sayı: 3 (Eylül 1969), s. 167-210.

[1170] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 724.

[1171] A. e.

[1172] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 787.

[1173] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 724.

[1174] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 787.

[1175] Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1963-1964, pp. 20116-20117. Gerek Londra Konferansı, gerekse konferansta ortaya atılan NATO planı SSCB tarafından tepkiyle karşılanmıştır. SSCB lideri Kruşçev, Kıbrıs’ın bağımsızlığını korumanın NATO’nun değil, BM Güvenlik Konseyi’nin sorumluluğu içinde olduğuna dikkat çekerek, Yunanistan, Türkiye ve Kıbrıs Cumhuriyeti’ne verdiği notalarla plana sert tepki göstermiştir. SSCB lideri Kruşçev’e göre, askeri bloklar karşısında “bağlantısız” politika izleyen Kıbrıs Cumhuriyeti, NATO güçleri tarafından “de facto” olarak işgal edilmek isteniyordu. Bkz. George Harris, Troubled Allience: Turkish-American Problems in Historical Perspective (1945-1971), Washington, American Enterprise Institue for Policy Research, 1972, pp. 57-59; Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 61.

[1176] “Bağlantısızlık stratejisi” temelinde bir dış politika izlemekte kararlı olan ve bu bağlamda soruna “Bağlantısız Ülkeler” ile SSCB’nin ağırlıklarının hissedildiği BM zemininde çözüm bulunmasını Kıbrıs Rum tarafının çıkarları açısından daha uygun gören Makarios, yalnızca bir BM gücüne razı olabilirdi.

[1177] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 787. Kriz karşısında İngiltere’nin tutumu dikkat çekicidir. İngiltere, Garanti Antlaşması’nı imzalayan devletlerden biri olduğu halde, krize fazla bulaşmamaya özen göstererek, adaya bir NATO kuvveti konuşlandırılması teklifiyle de ABD’yi işin içine çekmeye çalışmıştır. İngiltere’nin bu tutumu karşısında Türkiye de ABD’yi Yunanistan üzerinde baskı oluşturabilecek bir devlet olarak devreye sokmaya çalışmışsa da, ABD de Türkiye ile Yunanistan arasında haklı-haksız ayırımı yapmamaya dikkat ederek meseleye bulaşmaktan kaçınmıştır.

[1178] Bkz. Aziz, “1964 yılında Kıbrıs Buhranı ve Sovyetler Birliği”, s. 175-176.

[1179] Kararın metni için bkz. Yearbook of the United Nations, 1964, pp. 164-169; Keesing’s Contemporary Archives, 1963-1964, p. 20119; Nihat Erim, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, Ankara, Ajans-Türk Matbaacılık, t. y., s. 253-255.

[1180] BM Güvenlik Konseyi’nin 186 (1964) sayılı kararında “Kıbrıs Hükümeti” ifadesinin yer alması, Makarios’un liderliğindeki Kıbrıs Rum Yönetimi’nin “meşru hükümet” olarak kabul edilmesine dayanak oluşturmuştur ve bu husus bugüne kadar uluslararası platformlarda Kıbrıs ile ilgili sürdürülen tüm görüşmelerde Kıbrıs Rum Yönetimi’nin elindeki en büyük koz olagelmiştir.

[1181] UNFICYP, BM’ye bağlı olarak dünyanın çeşitli yerlerinde barışı koruma operasyonları yürüten barış güçleri arasında en eski dördüncü barış gücüdür ve görevini halen sürdürmektedir. 1964’te toplamda 6411 kişiden oluşan sivil ve askeri personelle (Avusturya, Avustralya, Kanada, Danimarka, Finlandiya, Hindistan, İngiltere, İrlanda, İsveç, Yeni Zelanda) görev yürüten UNFICYP, 30 Nisan 2007 tarihi itibariyle bu görevini 917 personelle (Arjantin, Avusturya, Kanada, Hırvatistan, Macaristan, İngiltere, Slovakya, Bosna-Hersek, El Salvador, Hindistan, İrlanda, İtalya, Hollanda) sürdürmektedir. Bkz. Mirbagheri, Historical Dictionary of Cyprus, p. 168.

[1182] Çağrı Erhan, “ABD ve NATO’yla İlişkiler (1960-1980)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), s. 685.

[1183] 1961 Anayasası’nın 66. maddesi uyarınca TBMM’nin almış olduğu bu karar, “gizli oturum”da alınmış olduğu için açıklanmamıştır. Söz konusu kararın ismi “16 Ağustos 1960 tarihinde Lefkoşa’da Türkiye, Yunanistan, Büyük Britanya ve Kuzey İrlanda ile Türkiye Arasında İmzalanan Anlaşmalar Uyarınca Kıbrıs’a Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Gönderilmesine İzin Verilmesine Dair TBMM Kararı” şeklindedir. Bkz. “Meclis’e Gelen 18. Tezkere Olacak”, Hürriyet, 10 Şubat 2003, (Çevrimiçi) http://webarsiv.   hurriyet.com.tr/2003/10/02/351513.asp, 5 Ağustos 2010.

[1184] Bildirinin metni için bkz. Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 65.

[1185] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 788; Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 65. Nisan ayında Atina’yı ziyaret eden Makarios ile Papandreou arasında varılan anlaşma uyarınca, Kıbrıs sorununa NATO içinde ya da ikili görüşmelerle değil, BM zemininde çözüm aranacak ve nihai hedef ““enosis”” olacaktı. Ayrıca, Türkiye’den gelecek olası bir müdahale karşısında Yunanistan Kıbrıs hükümetine yardım edecekti. Bu çerçeve içinde, Yunanistan Kıbrıs’a kaçak olarak 20.000 asker ve silah yardımı göndermeye başlayacaktır. Bkz. Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 726.

[1186] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 725. 1964 yılıyla birlikte yaşanan gelişmeler, adada fiilen iki ayrı yönetimin ortaya çıkmaya başladığını göstermektedir. Nitekim, Cumhurbaşkanı yardımcısı Fazıl Küçük, makam arabasındaki “cumhurbaşkanı yardımcısı” forsunu çıkarırken, Türk bakanlar da kabine toplantılarına katılmamaya başlamışlardır. Keza, Türk polisler üniformalarındaki “Kıbrıs Cumhuriyeti” apoletlerini sökerken, Kıbrıslı Türkler ayrı posta idaresi kurmuşlardır. Bkz. Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 723.

[1187] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 788.

[1188] Nasuh Uslu, Türk-Amerikan İlişkilerinde Kıbrıs, Ankara, 21. Yüzyıl Yayınları, 2000, s. 177.

[1189] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 788; Erim, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, s. 300.

[1190] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 726.

[1191] “Johnson Mektubu”,  ABD Dışişleri Bakanı Dean Rusk, Harlan Cleveland ve Joseph J. Sisco tarafından kaleme alınmıştır. Dışişleri Bakanı yardımcısı George Ball, “The Past Has Another Pattern: Memories” adlı kitabında, bu mektubu incelediği zaman, mektubun diplomatik unsurlar açısından gerçekten sert ifadeler içerdiğini ve Dışişleri Bakanı Rusk’a “...sanırım mektup İnönü’yü işgalden vazgeçirebilir, fakat mektubu gönderdikten sonra İnönü’yü tavandan aşağı indirebileceğimizi bilmiyorum” dediğini, buna karşılık Rusk’un da, “Bu senin sorunun olacak” dediğini söylemektedir. Bkz. George Ball, The Past Has Another Pattern: Memories, New York, W. W. Norton, 1982, p. 350.

[1192] “Johnson’un mektubunun İngilizce metni için bkz. Foreign Relations of the United States, 1964- 1968 (Cyprus; Greece; Turkey), Vol. XVI, Washington, United States Government Printing Office, 1999, pp. 107-110.

[1193] “Johnson Mektubu”, Türk dış politikasını ve Türk-Amerikan ilişkilerini uzun yıllar etkileyen ve ikili ilişkilerde Truman Doktrini’nin (1947) başlattığı yakınlık dönemini tersine çeviren bir dönüm noktası olmuştur. Türk kamuoyu, “Johnson Mektubu”nun gönderildiğini 6 Haziran 1964 tarihinde Beyaz Saray’dan yapılan bir açıklamayla öğrenmesine rağmen, kamuoyuna mektubun içeriğine dair bilgi verilmemiş, sadece Başkan Johnson’un görüşmek üzere İnönü’yü Washington’a davet ettiği bildirilmiştir. İçeriği uzun süre kamuoyundan bir sır gibi saklanan “Johnson Mektubu” yaklaşık 1,5 yıl sonra 13 Ocak 1966 tarihinde ilk defa “Hürriyet” gazetesine sızdırılarak tam metin olarak yayınlanmış ve kamuoyunda büyük tepkiyle karşılanmıştır. Bunun üzerine hükümet 14 Ocak 1966 tarihinde mektubu ve bu mektuba karşı İsmet İnönü’nün cevabi mektubunu (13 Haziran 1964 tarihli) tüm basına vermiştir. Mektubun, Türk dış politikası ve Türk-Amerikan ilişkileri açısından doğurduğu sonuçlar şöyle özetlenebilir: Öncelikle, SSCB’nin Türkiye’ye saldırması halinde NATO’nun Türkiye’yi savunmayabileceğinin ima edilmesi, NATO’nun Türkiye’nin güvenliğini ne kadar sağladığı sorusunun gündeme gelmesini sağlayarak, Türkiye’nin NATO’dan ayrılmasını savunan görüşlerin kamuoyunda daha çok destek bulmasına yol açmıştır. İkinci olarak, mektup, Türk dış politikasında çok yönlülüğe geçişe kapı aralayarak, SSCB başta olmak üzere Türkiye’nin “Üçüncü Dünya Ülkeleri”yle uzun yıllardır alt düzeyde tuttuğu siyasi ve ekonomik ilişkilerini geliştirmenin yollarını aramasını sağlamıştır. Üçüncü olarak, Türkiye, uluslararası platformda ABD’nin her girişiminin sorgusuz desteklenmesini bir kenara bırakarak, bu girişimleri Türk dış politikasının ilke ve amaçları çerçevesinde sorgulamaya başlamıştır. Dördüncü olarak, Türk kamuoyunda ABD’ye ve ABD’nin Türkiye’deki askeri varlığına karşı çıkan akımlar güç kazanmaya başlamıştır. Beşinci olarak, Türkiye, ABD’nin öncülüğünde NATO içinde kurulan yeni askeri yapılanmalara üyelik konusuna ihtiyatlı yaklaşmaya başlamıştır. Altıncı olarak, Türk ordusunda kullanılan silahların büyük bölümünün ABD kaynaklı olmasının, Türkiye’nin savunma ve güvenlik perspektifi üzerinde yarattığı/yaratacağı olumsuzluklar bu mektupla ortaya çıktığından; Türkiye, bir yandan silah satın aldığı ülke sayısını arttırmaya başlarken, diğer yandan, yerli silah sanayinin geliştirilmesine ve donanmanın bir çıkarma harekâtını gerçekleştirebilecek donanıma sahip olması yönündeki çalışmalara hız vermiştir. Bkz. Erhan, “ABD ve NATO’yla İlişkiler (1960-1980)”, s. 689-690.

[1194] Bkz. Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 16 (Ocak 1966), s. 100-103; Erim, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, s. 304-309; Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 394-397.

[1195] Haluk Şahin, Gece Gelen Mektup adlı kitabında, ABD’nin, Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahale etmesini engellemesini bizzat Başbakan İnönü’nün bilinçli olarak istediğini ileri sürmektedir. Şahin’e göre, o tarihte Türkiye, Kıbrıs’a başarılı bir şekilde müdahale edebilecek askeri kapasiteye sahip değildi. Dolayısıyla, Başbakan İnönü, böyle bir müdahaleye kalkışmak yerine kalkışır gibi görünmeyi tercih ederek, ABD’nin araya girerek müdahaleyi engelleyeceğini önceden tahmin etmiştir. Şahin’in bu iddiası tartışılabilir olmakla birlikte, o tarihte Türkiye’nin başarılı bir çıkarma harekâtı açısından askeri kapasitesinin yeterli olmadığı ve hazırlıksız olduğu da çoğunlukla kabul edilmektedir. Bkz. Haluk Şahin, Gece Gelen Mektup, İstanbul, Cep Yayınları, 1987.

[1196] Başbakan İnönü’nün mektubu için bkz. Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 16 (Ocak 1966), s. 103-110; Erim, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, s. 310-321; Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 398-406.

[1197] İnönü’nün Washington ziyareti devam ederken, Yunanistan Başbakanı Papandreou da Washington’a davet edilmiştir. Başkan Johnson, iki liderle ayrı ayrı görüşmüştür. 24 Haziran 1964’teki Johnson-Papandreou görüşmesinde, Papandreou, Kıbrıs sorununun bir Türk-Yunan sorunu olarak algılanmasına karşı çıkarak, Makarios’un dışlandığı bir çözüm arayışını kabul etmeyeceklerini söylemiştir. Görüşmeler sırasında ABD Savunma Bakanı McNamara, Yunanistan’a baskı uygulamak için, Türkiye’nin hava kuvvetlerinin Yunanistan’ı yerle bir edecek kadar etkili olduğunu ve Yunanistan’ın uzlaşmaz tavrını sürdürürse böyle bir durumda ABD’nin hareketsiz kalacağını söylemesine rağmen; Papandreou, Türkiye’nin çok daha güçlü hava kuvvetleri olan bir başka ülkeye komşu olduğunu söyleyerek, bir çatışma durumunda SSCB’nin de çatışmaya dahil olacağını ileri sürerek, Moskova’nın da artık NATO içi çatışmalarda bir koz olarak ileri sürülebileceğini göstermiştir. Görüşme sonrasında yayınlanan ortak bildiride, arabulucunun yetkisi teyid edilirken, soruna yeni bir çözüm şekli bulunmasının zorunlu olduğu kabul edilmekteydi. Yunanistan, bu bildiriyle, Türkiye-ABD ortak bildirisinde dikkat çekilen 1959 Antlaşmaları’nın tarafları bağlamaya devam ettiği yolundaki izlenimin silindiğini ileri sürmüştür. Bkz. Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 727.

[1198] Görüşmelerde, Türkiye’nin Kıbrıs’tan vazgeçmesine karşılık, Ege’deki Yunan adalarından birisinin Türkiye’ye verilmesi de gündeme gelmiş, ancak Türkiye bu öneriyi reddetmiştir. Washington görüşmeleri için bkz. Erim, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, s. 323-336.

[1199] Türk heyetine Nihat Erim, Yunan heyetine Nicolareisis başkanlık etmekteydi.

[1200] Konferansla ilgili daha geniş bilgi için bkz. Erim, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, s. 347-410.

[1201] Plana göre, Kıbrıs’ın kuzeydoğu ucundaki Karpaz Yarımadası’nın egemenlik hakları Türkiye’ye verilerek anavatanın ayrılmaz bir parçası sayılacak (adanın yaklaşık %11’i) ve Kıbrıslı Türkler saldırıya uğradıkları taktirde buraya iltica edebilecek; Kıbrıs’ın Rumlar veya Yunanistan’ın egemenliğinde kalacak bölgesinde Türklerin çoğunlukta bulundukları iki ya da üç bölge özerkliğe sahip olacak ancak merkezdeki siyasal otoriteye karşı bağlılıkları ve sorumlulukları sürecek; adada yaşayacak Türkler için Lozan’daki Müslüman azınlığa ilişkin hükümler geçerli olacak ve bunun denetimi BM Uluslararası Adalet Divanı tarafından atanacak bir komisyon tarafından yapılacak; Meis adası Yunanistan tarafından Türkiye’ye terk edilecekti. Plan için bkz. Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 2 (1964), s. 6-7; Keesing’s Contemporary Archives, 1963-1964, p. 20269.

[1202] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960–1980)”, s. 727.

[1203] Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 2 (1964), s. 7; Keesing’s Contemporary Archives, 1963-1964, p. 20269.

[1204] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 729.

[1205] SSCB lideri Kruşçev, 9 Ağustos 1963’te Başbakan İnönü’ye bir mesaj göndererek, yumuşak sayılabilecek bir üslupla, Türkiye’nin Kıbrıs’a askeri saldırıda bulunmakla üzerine sorumluluk aldığını ve bombardımanların durdurulmasını istemiştir. Başbakan İnönü, 13 Ağustos’ta verdiği cevapta, Rumların insanlı ve ahlak dışı davranışlarını gerekçe göstererek, SSCB’nin durumu anlayacağını ve Rumlar üzerindeki etkisini bu yönde kullanacağını ümit ettiğini ifade etmiştir. Diğer taraftan, bu bombardımanlar Yunanistan üzerinde etkili olmuş ve Atina ile Ankara arasında bu konuda mesajlaşmalar olmuştur. SSCB ve Yunanistan’la gerçekleştirilen bu mesajlar için bkz. Erim, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, s. 385-392.

[1206] Kararın metni için bkz. Yearbook of the United Nations, 1964, p.

[1207] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 729.

[1208] Bu teklifle ilgili olarak, Türk heyeti başkanı Nihat Erim, 26 Ağustos 1964’teki özel toplantıda Acheson’un (söylediklerinin kayıt altına alınmamasını isteyerek) kendisine yaptığı bir öneriden bahsetmektedir. Buna göre Acheson, Erim’e: “Özel olarak, dostça söylüyorum, fazla kan dökmeden size ayrılan bölgeyi gidip askeri kuvvetle işgal edebilir misiniz? Eğer bunu yapabilecekseniz, gidip alın. Amerikan 6. Filosu karşınıza çıkmaz. Tersine, sizi korur.” demiştir. Erim’in Ankara’ya aktardığı bu öneriye Başbakan İnönü “Ben öyle, yazarsan inkâr ederim, özel dost sözüdür gibi laflarla iş göremem... Amerikan Büyükelçisi gelir resmen söylerse, o zaman ciddiye alır, durumu incelerim.” demiştir. Bkz. Erim, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, s. 406.

[1209] Kıbrıs Türklerine uygulanan ekonomik ambargo ve abluka, daha Cenevre Konferansı devam ederken Makarios yönetiminin 17 Temmuz 1964’te aldığı kararla hayat bulmuştur. Söz konusu kararla, 25 çeşit stratejik malın İçişleri Bakanlığı’nın izni olmaksızın Kıbrıs Türklerince satın alınması yasaklanırken, Kıbrıs Türk toplumuna Türk Kızılayı tarafından yardım olarak gönderilen malzemelerin ithalatına da kısıtlama getirilmiştir. Bkz. Bölükbaşı, Barışçı Çözümsüzlük, s. 130.

[1210] Andreas G. Papandreou’nun (Yorgo Papandreou’nun oğlu) Namlunun Ucundaki Demokrasi adlı kitabında Yunanistan’ın 1959 Antlaşmaları’na aykırı olarak adaya asker sevk etmesini şu ifadelerle dile getirmektedir: “...Yunanistan’ın Kıbrıs’a yardım taahhüdü, Türkiye’nin adaya asker çıkarması halinde pek birşey ifade etmeyecekti. Kıbrıs’ın savunmasına Yunanistan’ın askeri yönden katkıda bulunması, bu katkıyı Türkler saldırmadan önce gerçekleştirmesiyle mümkün olabilirdi. Gerçekten de, Yunanistan Kıbrıs’a el altından silah ve asker yollayabilirse, bu Türklerin işini zorlaştıracak ve adaya askeri müdahaleyi önleyecekti. Babam, Makarios’a bu teklifi yaptı;  O da kabul etti. Geniş çapta bir yardım harekâtı başladı. Bu yardım gizlice iletiliyordu. Silah ve asker dolu gemiler geceleri adaya yanaşıyor; sivil elbiseler giymiş gönüllüler Kıbrıs’a çıkarılıyor ve Kıbrıs birliklerine katılıyorlardı. Yardım harekâtı yazın ortalarına dek sürdürüldü. 20.000 kadar tam teçhizatlı subay ve er Kıbrıs’a çıkarıldı. Bunlar, Türklerin Kıbrıs’ı ziyaret etmelerini önleyecek kararlı bir savunma kuvveti oluşturdular. Bir yandan da, Yunan hükümetinin Washington ve New York’ta pazarlık gücünü yükseltiyorlardı.” Bkz. Andreas G. Papandreou, Namlunun Ucundaki Demokrasi, 2. bs., Çev. Semih Koray, M. Emin Yıldırım, Ankara, Bilgi Yayınları, 1991, s. 164.

[1211] Bu görece yatışmaya rağmen, BM’nin (arabulucu Tuomioja’nın ölmesi üzerine) Kıbrıs için görevlendirdiği yeni arabulucu Ekvator’lu diplomat Galo Plaza’nın hazırlayıp ve Mart 1965’te BM Genel Sekreteri’ne sunduğu rapor sorunun yeniden alevlenmesine yol açmıştır. Rapora, göre Aralık 1963’ten bu yana meydana gelen olaylar, adada 1959 Antlaşmaları’yla sağlanan düzene geri dönülmesini psikolojik ve siyasi bakımdan imkânsız kılmaktaydı. Bu nedenle 1959 Antlaşmaları’nın uygulanması artık mümkün değildi. Plaza’ya göre, self-determinasyon hakkına sahip (ancak başka bir devletle birleşmeme yükümlülüğünü de taşıyan) tam bağımsız bir Kıbrıs devleti kurularak sorun çözülebilirdi. Rapor, BM Genel Kurulu’nda ele alındığı taktirde, çıkabilecek kararın taşıyacağı olumsuzlukları göz önünde bulunduran Türkiye, “Bağlantısız Ülkeler” nezdinde girişimlerde bulunmaya başlamıştır. Nihayet, 16 Aralık 1965’te BM Genel Kurulu, Kahire Konferansı (10 Ekim 1964) ve Galo Plaza’nın raporunu göz önünde tutarak 2077 (XX) sayılı kararı (5 olumsuz, 54 çekimser, 47 olumlu oyla) almıştır. Bu karar, Kıbrıs Cumhuriyeti’ni BM’nin eşit bir üyesi olarak tam egemenlik ve bağımsızlık hakkı bulunduğuna dikkat çekerek, tüm üye devletlerin buna saygı göstermek ve herhangi bir müdahalede bulunmaktan kaçınmak durumunda olduğunu belirtiyordu. Türkiye ile birlikte ABD, İran, Arnavutluk ve Pakistan’ın olumsuz oy verdiği bu karar, BM’nin Kıbrıs’la ilgili aldığı kararlar içerisinde, Kıbrıslı Türkler ve Türkiye açısından en olumsuz kararların başında gelmektedir. Galo Plaza’nun raporu ve BM Genel Kurul kararının metni için bkz. UN Security Council Offical Records, Document S/6552, January-March 1965, pp. 199-252; Yearbook of the United Nations, 1965, p. 213. Kararla ilgili değerlendirme için bkz. Sönmezoğlu, II. Dünya Savaşı’ndan Günümüze Türk Dış Politikası, s. 318-320; Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 224-226.

[1212] Bölükbaşı, Barışçı Çözümsüzlük, s. 113.

[1213] 10 Ağustos 1964 tarihindeki Bakanlar Kurulu toplantısında krizle ilgili olarak durum değerlendirmesi yapıldığında, askerlerin ve bazı bakanların BM Güvenlik Konseyi kararına rağmen Kıbrıs’a yönelik askeri müdahaleye devam edilmesini, hatta adanın işgal edilmesini istedikleri görülmektedir. Nitekim, Nihat Erim, bu istek karşısında Başbakan İnönü’nün, “Haksız duruma düşeriz, Makarios ateşkes kararına riayet ettikçe biz de edelim, diğer isteklerimizi diplomatik yolardan güdelim. Bombardımanlarımızı dünya hazmetti, bunu değerlendirelim. Sabırla ve sakınarak davranalım.” diyerek, bu tür istekleri kabul etmediğini belirtmektedir. Bkz. Erim, Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler İçinde Kıbrıs, s. 393.

[1214] 1829 yılında Yunanistan’ın topraklarının büyüklüğü 47.516 km² iken, 1948 yılı itibariyle topraklarının büyüklüğü 132.562 km² olmuştur. Bkz. Hasan Köni, “1964-1974 Yılları Arası Türk-Yunan İlişkileri Algılama Analizi”, Türk-Yunan İlişkileri (Üçüncü Askeri Tarih Semineri Bildirileri), Ankara, Genelkurmay ATASE Başkanlığı Yayınları, 1985, s. 91.

[1215] Söz konusu genişleme süreçleri:

1864 (İyon adaları İngiltere tarafından Yunanistan’a bırakıldı.)

1881 (Epir’in  “Arta” bölgesi ve Teselya Yunanistan egemenliğine girdi.)

1913 (Balkan Savaşları sonunda Makedonya, Güney Epir, Rodos ve Girit adaları Yunanistan’ın egemenliğine girdi.)

1920 (Batı Trakya Yunanistan’ın egemenliğine girerken; 15 Mayıs 1919’da İzmir’in işgaliyle Anadolu’da başlayan Yunan fiili egemenliği Sakarya Savaşı’nın sonunda (Eylül 1921) Ankara’nın 40 km batısına kadar uzandı (Bursa, Uşak, Kütahya, Afyon, Eskişehir işgal edildi.)

1923 (Lozan Barış Andlaşması’yla Bozcada ve Gökçeada dışındaki Ege adaları üzerindeki Yunanistan egemenliği tanındı.)

1947 (İtalya, Oniki adaları Yunanistan’a devretti.)

[1216] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 794.

[1217] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 735.

[1218] Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 31 (Nisan 1967), s. 35-36.

[1219] 1966-1967 yılları arasında, Ankara ve Atina, bir yandan görüşmeler yürütürken, diğer yandan Kıbrıs’ta gerilimi azaltacak politikalar izlemekteydiler. Bu çerçevede, Ankara, 1963’ten beri silah altında tutulan TMT’ye bağlı öğrencilerin artık Türkiye’ye dönerek eğitimlerine devam etmelerini sağlayıp, TMT’yi örgütleyen Albay Kemal Coşkun’u geri çağırırken; Atina da, 1966 yılında Makarios’un Çekoslovakya’dan silah satın almasına ABD ve Türkiye’nin tepki göstermesi üzerine Makarios’a baskı yaparak bunun sonlandırılmasında etkili olmuştur. Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil’in “Çek silahları” ile ilgili TBMM’de yaptığı konuşma için bkz. Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 28 (Ocak 1967), s. 51-53.

[1220] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 735.

[1221] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 795-796.

[1222] Başbakan Demirel, çözümün dayanması gereken temel prensipler olarak şunları öne sürmüştür: 1) Kıbrıs, taraflardan birine ilhak edilemez 2) 1959 Antlaşmaları tek taraflı olarak değiştirilemez 3) Adadaki iki toplum birbirinin egemenliği altına giremez 4) Lozan Barış Andlaşması’yla kurulmuş olan Türk-Yunan dengesi bozulamaz.

[1223] Bu görüşmeler sırasında da Başbakan Demirel, alternatif çözüm için bazı ilkeler ortaya koymuştur. Buna göre: 1)Türkiye’nin güvenlik gereksinimleri karşılanmalıdır 2)İki ülke ve Kıbrıs’taki iki toplum arasındaki denge korunmalıdır 3) Kıbrıs Türk toplumuna özel garantiler verilmelidir 4) Kıbrıs Türk toplumunun devletin yönetimine eşit şartlarla katılması sağlanmalıdır 5) Kıbrıs Türk toplumunun ekonomik geleceği güvence altına alınmalıdır 6) Yeni çözüm şeklinin bir daha bozulmaması temin edilmelidir.

[1224] Keşan ve Dedeağaç görüşmeleri için bkz. Turgut Tülümen, Hayat Boyu Kıbrıs, İstanbul, Boğaziçi Yayınları, 1998, s. 117-120; Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 36 (Eylül 1967), s. 40-45.

[1225] 1963-1964 Kıbrıs Krizi’nden sonra, adadaki toplumlararası ayrışma fiili olarak çarpıcı boyutlara ulaşmıştır. Kıbrıs Rumları’nın saldırılarından korunmak için, adanın değişik yerlerine göç eden ve buralarda Rumlara karşı savunma bölgeleri (enclave/kuşatılmış bölge) oluşturmaya çalışan Kıbrıs Türklerinin, ekonomik ambargo ve abluka altında yaşamlarının yılgınlık boyutuna varacak kadar zorlaştığını bir yazar şöyle ifade etmektedir: “...Makarios, yeni kurulmuş Kıbrıs Devleti’ni zor kullanarak çoktan gaspetmişti. 100’ün üzerinde köyden Türkleri kovmuş, direndikleri için henüz ele geçiremediği, fakat birbirleri ve Türkiye’yle bağlantılarını kestiği ‘gettolar’ halindeki Türk kesimlerine karşı, vahşi bir ambargo uygulamaya başlamıştı. Gıda dahil, her türlü maddeyi kapsayan bu vahşi ambargo, bu kesimlerde direnişlerini zaten binbir güçlükle sürdürebilen Türklerin mahrumiyetlerini tahammül edilemez boyutlara ulaştırmıştı. Köylerini bırakıp kaçan ve bu bölgeler sığınan 30.000, yani toplam Kıbrıs Türk nüfusunun dörtte biri civarındaki mülteci de, bu tür mahrumiyet koşullarında yaşayan Türk kesimlerine sığınmışlar ve buralarda çadır, boşaltılan okul ve camiler, bazı yerlerde de mağaralarda yarı aç yarı tok, binbir sıkıntı içinde yaşamaktaydılar. Bu sıkıntıların ne kadar süreceği de belli değildi. Ayrıca, silahlı saldırıların arkası da kesilmemişti. Rumlar daha fazla bölgeyi kontrolleri altına almak için fırsat kolluyorlardı.” Bkz. Ercüment Yavuzalp, Liderlerimiz ve Dış Politika, Ankara, Bilgi Yayınevi, Eylül 1996, s. 114-115.

[1226] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 736.

[1227] Bu saldırıların önceden planlandığı iki kaynak tarafından doğrulanmaktadır: Bunlardan birincisi, BM Genel Sekreteri U Thant’ın 16 Kasım 1967 tarihinde BM Güvenlik Konseyi’ne sunmuş olduğu rapordur. Söz konusu raporda, U Thant, saldırıların önceden planlanmış olduğuna dikkat çekerek, “Boğaziçi operasyonunun büyüklüğü ve hızı, [Rum] Milli Muhafızları’nın bu operasyonu Kıbrıs Türklerinin herhangi bir direniş ihtimaline karşı önceden planladıklarını göstermektedir” diyerek bunu doğrulamıştır. Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1967-1968, p. 22435; “Thant’ın Boğaziçi ve Geçitkale Olayları ile İlgili Raporu, 17.11.1967”, Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 38 (Kasım 1967), s. 83-84. Bu saldırının önceden planlandığı gösteren ikinci kaynak ise, Glafcos Clerides’in anılarında dile getirdiklerine dayanmaktadır. Makarios’un başkanlığında Eylül 1967’de toplanan “Rum Savunma Konseyi”nde, Kıbrıslı Türklerin Geçitkale ve Boğaziçi köylerinin yollarını barikatlarla kapatması nedeniyle köylerdeki Rumların hükümetle bağlantısının kesilmiş olması durumu görüşülmüştür. Toplantıda, Kıbrıslı Türklerin bu köylerde bir ‘enclave” kurmasına müsaade edilmemesi, yolların tekrar açılması ve Rum polisinin buralarda devriye görevini yapabilmesi için UNFICYP’ye çağrıda bulunulması kabul edilirken, makul bir süre içinde konu çözülmediği taktirde Konsey’in konuyu tekrar ele alacağı kararlaştırılmıştır. UNFICYP ile yürütülen görüşmelerde bir sonuç elde edilemeyince, 30 Ekim 1967’de yeniden toplanan “Rum Savunma Konseyi”, bu köylerin yollarının açılabilmesi ve Kıbrıslı Türklerin yol üzerinde oluşturdukları mevzilerden sökülüp atılmaları için zırhlı araç ve toplar da dahil kuvvetli güç kullanılmasına karar verilmiştir. Toplantıda ayrıca, gelişmeler karşısında Türkiye’nin müdahalede bulunma ihtimali de tartışılarak, bu saldırının birkaç saat içinde bitirilmesi öngörülmüştür. Rauf Denktaş’ın adaya gizlice girmesi nedeniyle ortaya çıkan diplomatik kriz üzerine bu kararını uygulamayı bir süre erteleyen “Rum Savunma Konseyi”, kararın uygulanması konusunda Yunanistan’ın da değerlendirmesini alarak “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”ni harekete geçirmiştir. Bkz. Glafcos Clerides, Cyprus: My Deposition, Lefkoşa, Alithia Press, 1989’dan aktaran Ercüment Yavuzalp, Kıbrıs Yangınında Büyükelçilik, Ankara, Bilgi Yayınevi, 1993, s. 75-77.

[1228] Bölükbaşı, Barışçı Çözümsüzlük, s. 179.

[1229] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 125-126; Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 143.

[1230] TBMM’nin, Kıbrıs’la ilgili olarak daha önce almış olduğu 16 Mart 1964 tarihli ve 93 sayılı karardan sonra bu yönde alınan ikinci TBMM kararı olan 148 sayılı kararın alınması için TBMM Başkanlığı’na Başbakan Demirel tarafından sunulan tezkerenin metni şöyledir: “Türkiye Büyük Millet Meclisi Sayın Başkanlığı’na. Kıbrıs’ta cereyan eden vahim hadiseler dolayısıyla hükümetçe alınan ve mer’i andlaşmalardan doğan silahlı müdahale kararı yüksek meclise arz edilmiş, gerekli izahat verilmiş ve sayın grup sözcüleriyle sayın üyeler görüşlerini açıklamışlardır. Mer’i milletlerarası andlaşmaların verdiği hakka istinaden Kıbrıs’a Türk silahlı kuvvetleri gönderilmesine dair evvelce TBMM’ce alınan 16.3.1964 tarih ve 93 sayılı karar muvacehesinde devletin, dolayısıyla, meclis ve hükümetlerin temadiyeti esasına binaen bu mevzuda yeniden bir karar ittihazına mahal olmamakla beraber, bu hakkın istimalinden doğacak muhtemel inkişaf ve ihtilalar karşısında, lüzum, hudut ve şumulü hükümetçe takdir ve tayin olunacak şekilde Türk Silahlı Kuvvetleri’nin yabancı ülkelere gönderilmesine ve anayasanın 66’ıncı maddesi gereğince izin verilmesine karar ittihazını arz ve teklif ederim.” Bkz. Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 38 (Kasım 1967), s. 23-24.

[1231] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 799.

[1232] Cüneyt Arcayürek, Demirel Dönemi 12 Mart Darbesi (1965-1971), Ankara, Bilgi Yayınevi, 1985, s. 119-120.

[1233] Günün ağarmasıyla başlayıp hava kararıncaya kadar dalga dalga devam eden bu uçuşların iki temel amacı vardı: Muhtemel bir müdahale öncesi gerekli bilgileri toplamak ve Kıbrıs Rum tarafının maneviyatını sarsmak. Ercüment Yavuzalp’e göre, bu ikinci amaca yönelik olarak yapılan uçuşlarda Türk savaş uçakları “alçak uçuş” yapıyor, ses duvarını aşıyor, Rum karakolları, askeri kışlalar ve hatta Makarios’un sarayının üzerinde dalışlar yapıyorlardı. Bkz. Yavuzalp, Kıbrıs Yangınında Büyükelçilik, s. 89.

[1234] Notayla ilgili olarak Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan açıklama şöyledir: “Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil bu gece saat 23:00’de Yunan Büyükelçisi Delivanis’i nezdine davet ederek kendisine bir nota tevdi etmiştir. Bu notada Yunanistan’ın son zamanlarda sistematik bir şekilde Türk-Yunan münasebetlerinde gerginlik yaratan bir tutum içinde olduğu belirtilmekte ve Kıbrıs’taki son elim ve ciddi hadiselerde Yunanistan’ın mes’uliyeti tebarüz ettirilmektedir. Notada, Yunanistan’a, adada gerginliği azaltmak için düşen görevler üzerinde de durulmaktadır. Ayrıca, Bakanımız, Türk hükümetinin Kıbrıs’taki durumla ilgili olarak Yunanistan’dan derhal alınması icap eden, ne gibi tedbirler beklediğini izah etmiştir.” Bkz. Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 38 (Kasım 1967), s. 24.

[1235] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 737.

[1236] A. e.

[1237] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 149.

[1238] Bkz. Yavuzalp, Kıbrıs Yangınında Büyükelçilik, s. 104-105.

[1239] Yunanistan’ın bu noktaya gelmesinde şu faktörler etkili olmuştur: 1) Halk desteğinden yoksun olan “Albaylar Cuntası”nın ABD dışında destek alabileceği bir Batı ülkesi bulunmadığından ve Washington karşısında direnebilecek gücü olmadığından, ABD’nin Türkiye lehine Yunanistan üzerinde yaptığı baskı etkili olmuştur 2) Türk kamuoyunda artan ABD karşıtlığının etkisi (Örneğin, üniversiteli bir grup genç, Vance’nin uçağının ineceği Esenboğa Havaalanı’nda pistte uzanarak bu inişe engel olmuşlar, bunun üzerine uçak Mürted Askeri Havaalanı’na inmek zorunda kalmıştı.) 3) Grivas’ın ve Yunan askerlerinin adadan çıkarılması konusunda Makarios’un da istekli olması 4) SSCB’nin bu kriz sırasında Türkiye’ye karşı gösterdiği yumuşak tepki (SSCB’ye göre, “Albaylar Cuntası”nın yönetiminde ““enosis”” gerçekleştiği taktirde Kıbrıs ABD destekli bu faşist cuntanın denetime girecek ve dolayısıyla Kıbrıs gerçek anlamda bir NATO üssüne dönüşecekti.) 5) SSCB’nin Türkiye’yle kurduğu önemli ekonomik ilişkilerin etkisi. Bkz. Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 738.

[1240] Yunanistan, görüşmeler sırasında, 1959 Antlaşmaları dışında adada bulundurduğu askeri kuvvetlerin geri çekilme takvimiyle ilgili süreyi mümkün olduğunca uzun tutmaya (3 ay) yönelik bir tutum sergilemiştir. Türkiye’nin kararlı tutumu sonucunda bu süre 45 güne indirilmiştir. Bu görüşme süreciyle ilgili daha geniş bilgi için bkz. “The Cyprus Crisis of 1967 and the Vance Mediation, September-December 1967”, Foreign Relations of the United States, 1964–1968 (Cyprus; Greece; Turkey), Vol. XVI, Washington, United States Government Printing Office, 1999, pp. 636-699.

[1241] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 737-738.

[1242] Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 39 (Aralık 1967), s. 10-11.

[1243] Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 39 (Aralık 1967), s. 48. Nitekim,  “1959 Antlaşmaları” dışında adada bulunan Yunan askerlerinin çekilme işlemi 16 Ocak 1968’de tamamlanmıştır.

[1244] Bu on dokuz maddenin metni için bkz. Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 39 (Aralık 1967), s. 78-79.

[1245] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 738.

[1246] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 131.

[1247] Şüphesiz, muhalefetin eleştirileri de olmuştur. Bu konuda bkz. “Dışişleri Bakanlığı Bütçesi ile İlgili Tenkit ve Telkinlere Dışişleri Bakanı’nın Cevabı”, Dışişleri Bakanlığı Belleteni, Sayı: 29 (Şubat 1967), s. 38-43.

[1248] O sıralarda Kıbrıs’ta Lefkoşa Büyükelçiliği’nde Daimi Maslahatgüzar olarak görev yapmakta olan Ercüment Yavuzalp, BM özel temsilcisinin Ossorio Tafall’ın Girne’deki yazlık evinde olduğu bir sırada, Tafall’ın kendisini evin balkonundaki ayaklı dürbünün yanına götürerek, “Uçaklara alıştık, bakın daha neler var” dediğini ve dürbünden baktığında Türk muhriplerinin Girne sahillerine oldukça yakın mesafelerde seyir halinde olduklarını gördüğünü söylemektedir. Bkz. Yavuzalp, Kıbrıs Yangınında Büyükelçilik, s. 97.

[1249] Yavuzalp, Kıbrıs Yangınında Büyükelçilik, s. 75-77.

[1250] Bölükbaşı, Barışçı Çözümsüzlük, s. 203.

[1251] A. e., s. 173-174.

[1252] Clerides, Cyprus: My Deposition’dan aktaran Yavuzalp, Kıbrıs Yangınında Büyükelçilik, s. 108.

[1253] Yavuzalp, Kıbrıs Yangınında Büyükelçilik, s. 109.

[1254] Yavuzalp, Kıbrıs Yangınında Büyükelçilik, s. 109-110.

[1255] Sina Akşin, “Önsöz”, Çağdaş Türkiye (1908-1980)-Türkiye Tarihi, C. 4, 5. bs., Ed. Sina Akşin, İstanbul, Cem Yayınevi, Temmuz 1997, s. 15.

[1256] Uluslararası Deniz Hukuku’nda, deniz alanları genel olarak üçe ayrılmaktadır: 1) Bir devletin ülkesinin bir parçasını oluşturduğu kabul edilen deniz alanları, 2) Bir devletin belirli egemen haklara sahip olduğu “uluslararası deniz alanları”, 3) Hiçbir devletin ülkesine girmeyen “uluslararası deniz alanları” (Açık deniz ve uluslararası deniz yatağı). “Bir devletin ülkesinin bir parçasını oluşturduğu kabul edilen deniz alanları” şunlardır: i) İçsular, ii) Karasuları, iii) Takımada suları, iv) Boğazlar. Uluslararası deniz alanını oluşturmakla birlikte, “kıyı devletlerinin belirli birtakım egemen haklara sahip olduğu uluslararası deniz alanları” ise şunlardır: i) Bitişik bölge, ii) Balıkçılık bölgesi, iii) Kıta sahanlığı, iv) Münhasır ekonomik bölge. Daha geniş bilgi için bkz. Malcolm N. Shaw, International Law, 6th ed., Cambridge, Cambridge University Press, 2008, pp. 553-644; Hüseyin Pazarcı, Uluslararası Hukuk, 4. bs., Ankara, Turhan Kitabevi, 2006, s. 255-271, 275-290.

[1257] Ege Denizi özelinde Türk-Yunan ilişkilerinde ortaya çıkan sorunlar şunlardır: 1) Karasuları sorunu 2) Kıta sahanlığı sorunu 3) FIR Hattı sorunu 4) Egemenliği tartışmalı ada, adacık ve kayalıklar sorunu 5) Ege Denizi adalarının silahlandırılması sorunu 6) NATO Erken Uyarı Hattı ve Komuta Alanları sorunu.

[1258] “Kıta sahanlığı” (Continental shelf) kavramı, kıyı devletinin kara ülkesinin deniz altında süren doğal uzantısını ifade eder. Hukuksal anlamda, II. Dünya Savaşı sonrasında ilk kez 28 Eylül 1945’te ABD Başkanı Truman’ın bir bildirisiyle gündeme gelen “kıta sahanlığı” kavramı, devletlerin kendi kıta sahanlıkları üzerinde çeşitli hak ve yetkiler öne sürmeleriyle birlikte çeşitli uluslararası düzenlemelerin ve davaların konusu olmuştur. Uygulanan uluslararası hukuk açısından “kıta sahanlığı”na ilişkin temel prensipler “1958 Cenevre Kıta Sahanlığı Sözleşmesi”ne ve “1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesi”ne dayanmaktadır. Buna göre, kıyıya sahip her devlet aynı zamanda “kıta sahanlığı”na da sahiptir. Kıyı devleti, “kıta sahanlığı” üzerinde bir takım egemen haklara ve yetkilere sahiptir. Ancak, kıyı devletinin, bu hak ve yetkileri yalnızca doğal kaynaklardan (madenler ve öteki cansız kaynaklar, deniz yatağı ya da toprak altı ile sürekli dokunma durumunda bulunan canlılar) yararlanması amacına dönüktür. Kıyı devletine, “kıta sahanlığı” üzerinde tanınan bu hakların kullanımı “kıta sahanlığı” üstünde bulunan su alanının ve onun üstünde yer alan hava sahasının rejimini hiçbir biçimde değiştirmez. Bütün devletler, “karasularının” ölçüldüğü esas hatlardan itibaren, 200 deniz mili mesafeye kadar “kıta sahanlığı”na sahiptir. Sahilleri bitişik veya karşı karşıya bulunan devletler arasında “kıta sahanlığı”nın sınırlandırılması, kıyıdaş devletlerce anlaşma yoluyla, uluslararası hukuka uygun olarak ve hakça bir sonuca varılacak biçimde gerçekleştirilmek zorundadır. Yerleşik insan yaşamına sahip olan veya kendine ait bir ekonomik yaşamı olan adalar da “kıta sahanlığı”na sahiptir. Bkz. Shaw, International Law, pp. 585-590; Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 279-282.

[1259] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 154.

[1260] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 752.

[1261] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 155.

[1262] Bakanlar Kurulu’nun 7/7217 (18.10.1973) sayılı bu kararı, 1 Kasım 1973 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Bkz. Resmi Gazete, Sayı: 14699, 01.11.1973.

[1263] Nota metni için bkz. International Court of Justice, Application Instituing Proceedings, Filed in the Registry of the Court on 10 August 1976, Aegean Sea Continental Shelf (Greece v. Turkey), pp. 32-34. (Bu kaynak, çalışmada bundan sonra “ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976)” şeklinde kısaltılarak kullanılacaktır.) Davayla ilgili bütün metinlere (başvuru, sözlü ve yazılı savunmalar, yargılama vs.) ICJ’nin resmi web sitesinden ulaşılabilmektedir. Bkz.  (Çevrimiçi) http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=3&code=gt&case=62&k=81, 5 Ağustos 2010.

[1264] Nota metni için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), pp. 37-39.

[1265] Nota metni için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), p. 40.

[1266] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 753.

[1267] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 157.

[1268] Nota metni için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), pp. 42-43.

[1269] Bakanlar Kurulu’nun 7/8594 (02.07.1974) sayılı bu kararı, 18 Temmuz 1974 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Bkz. Resmi Gazete, Sayı: 14949, 18.07.1974.

[1270] Nota metni için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), p. 45.

[1271] Bu konu, çalışmada Türkiye’nin “savaşa varan askeri güç kullanımı uygulamaları” çerçevesinde “Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)” başlığında incelenmiştir.

[1272] Nota metni için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), p. 46.

[1273] Nota metni için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), p. 48.

[1274]Sadi Irmak Hükümeti’nin bu kararında, Bülent Ecevit’in 12 Ocak 1975 tarihli “Hükümet Ege’yi İhmal Ediyor”  demecinin etkisi vardır. Bkz. Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 753-754.

[1275] UAD, önüne getirilen uyuşmazlıklarla ilgili olarak iki tür yetkiyle donatılmıştır: 1) Devletler arası davalarda bağlayıcı karar verme yetkisi, 2) BM organlarının ve kimi uluslararası örgütlerin başvurusu üzerine danışma görüşü verme yetkisi. UAD’ın birinci türdeki yetkisi otomatik olmayıp, uyuşmazlığın tarafı olan devletlerin bu yönde rıza olması gerekmektedir. Buna göre devletler, UAD’ın bu yetkisini dört biçimde tanıyabilirler: i) Tek taraflı bir bildiriyle, ii) Uluslararası antlaşmalara bu yönde bir hüküm koyarak, iii) Tahkimnameyle (mahkeme sözleşmesiyle), iv) “Forum prorogatum” yoluyla (Bir devletin tek taraflı olarak UAD’ye gitmesinden sonra, uyuşmazlığa taraf diğer devletin UAD’ın yargı yetkisini tanımıyor olmasına rağmen bu davaya katılmak suretiyle UAD’yi dolaylı şekilde yetkili kılması işlemi). UAD’ın yapısı ve yetkileriyle ilgili daha geniş bilgi için bkz. Bkz. Shaw, International Law, pp. 1057-1117; Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 467-484.

[1276] Nota metni için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), pp. 30-31.

[1277] Yunanistan’ın 27 Ocak 1975 tarihli notasında dile getirdiği bu öneriyi değerlendirmek üzere bir toplantı yapan Sadi Irmak, Bülent Ecevit’in uluslararası yargıya gitmeden önce ikili görüşmelerin yapılması gerektiği uyarısına rağmen, Sadi Irmak, “Divana gitmekten kaçınamayız, zira haklıyız.” şeklinde bir demeç vermiştir. Bkz. Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 754.

[1278] Nota metni için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), pp. 50-52.

[1279] Nota metni için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), pp. 52.

[1280] Fuat Aksu, Türk-Yunan İlişkileri: İlişkilerin Yönelimini Etkileyen Faktörler Üzerine Bir İnceleme, Ankara, SAEMK Yayınları, 2001, s. 72; Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 158.

[1281] “Brüksel Ortak Bildirisi”nde kıta sahanlığı sorununun UAD tarafından çözümlenmesi gerektiğine ilişkin ifade Türk diplomatlarının tüm karşı çıkmalarına rağmen bildiri metninde yer almıştır. Bu durumun ortaya çıkmasında, Türkiye’ye ambargo uygulayan ABD’nin Ankara’ya sorunun çözümünde adım atması için baskı uygulaması etkili olmuştur. Bkz. Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 755.

[1282] “Brüksel Ortak Bildirisi”nin metni için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), pp. 57.

[1283] Bu notaların metinleri için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), pp. 60-62, 70-74.

[1284] Bu notaların metinleri için bkz. ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), pp. 75-77.

[1285] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 159-160.

[1286] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 160.

[1287] ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), p. 100.

[1288] ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), p. 100.

[1289] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 161.

[1290] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 757.

[1291] Leo Gross, “The Dispute Between Greece and Turkey Concerning the Continental Shelf in the Aegean”, The American Journal of International Law, Vol. 71, No: 1 (January 1977), p. 34.

[1292] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 161.

[1293] Keesing’s Contemporary Archives, 1976, p. 27988.

[1294] Gross, “The Dispute Between Greece and Turkey Concerning the Continental Shelf in the Aegean”, p. 35; Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 162.

[1295] Keesing’s Contemporary Archives, 1976, p. 27988.

[1296] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 757.

[1297] Gross, “The Dispute Between Greece and Turkey Concerning the Continental Shelf in the Aegean”, p. 35; Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 162.

[1298] Gross, “The Dispute Between Greece and Turkey Concerning the Continental Shelf in the Aegean”, p. 37; Aksu, Türk-Yunan İlişkileri: İlişkilerin Yönelimini Etkileyen Faktörler Üzerine Bir İnceleme, s. 76.

[1299] Yunanistan’ın başvurusu karşısında, UAD, durumu Türkiye’ye bildirerek görüşünü istemiştir. Davanın hem yazılı hem de sözlü aşamasına katılan Yunanistan, Divan’a bir “ad hoc” yargıç atarken; buna karşılık, Divan’a bir “ad hoc” yargıç atamayan ve davanın sözlü aşamasına katılmayan Türkiye, Divan’a yolladığı 25 Ağustos 1976 tarihli mektubuyla Divan’ın davaya bakmakta yetkisiz olduğunu ileri sürmüştür. Bkz. Sevin Toluner, Milletlerarası Hukuk Dersleri, Devletin Yetkisi, Yer ve Kişiler Bakımından Çevresi ve Niteliği, 5. bs., İstanbul, Beta Yayınları, 1996, s. 250 (135 no’lu dipnot).

[1300] ICJ Application Aegean Sea Continental Shelf (1976), pp. 63-66.

[1301] Hüseyin Pazarcı, Uluslararası Hukuk Dersleri, II. Kitap, Ankara, Turhan Kitabevi, 2000, s. 375.

[1302] International Court of Justice Report of Judgements, Advisory Opinions and Orders Aegean Sea Continental Shelf (Greece v. Turkey), Request for the Indication of Interim Measures of Protections, Order of September 1978 (Bu kaynak, çalışmada bundan sonra “ICJ Report of Judgements Aegean Sea Continental Shelf (1978)” şeklinde kısaltılarak kullanılacaktır.) Davanın dosyası tamamı için bkz. (Çevrimiçi) http://www.icj-cij.org/docket/files/62/6245.pdf, 5 Ağustos 2010.

[1303] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 163; Aksu, Türk-Yunan İlişkileri: İlişkilerin Yönelimini Etkileyen Faktörler Üzerine Bir İnceleme, s. 78; Toluner, Milletlerarası Hukuk Dersleri, Devletin Yetkisi, Yer ve Kişiler Bakımından Çevresi ve Niteliği, s. 250 (135 no’lu dipnot).

[1304] UAD’nin davaya bakmaya yetkili olduğunu ileri süren Yunanistan’ın bunu iki gerekçeye dayandırmaktaydı. Yunanistan’ın birinci iddiasına göre, 26 Eylül 1928 tarihli “Uluslararası Uyuşmazlıkların Barışçı Çözümü Konusunda Genel Senet”in 17. maddesine göre, taraflar aralarında doğan hukuksal uyuşmazlıkları belirli bir süre içinde hakemliğe götürme yetkisine sahiptirler. Yunanistan’ın iddiasına göre, 31 Mayıs 1975 tarihli “Brüksel Ortak Bildirisi”nde, iki ülke, “aralarındaki sorunların görüşmeler yoluyla barışçı şekilde ve Ege Denizi kıta sahanlığını sorununun ise UAD tarafından çözümlenmesi gerektiğini kararlaştırmışlardır” şeklindeki ifadeyle, Türkiye ve Yunanistan kıta sahanlığı uyuşmazlığı konusunda birlikte veya ayrı ayrı Divan’ın yargılama yetkisini kabul etmiş oluyorlardı.

[1305] Türkiye bu mektubunda, Yunanistan’ın UAD’nin davaya bakmaya yetkili olduğu yönündeki iddialarını şu argümanlarla çürütmeye çalışmıştır: 1) Türkiye, “Genel Senet”e 26 Haziran 1934’te bazı çekincelerle (örneğin; ulusal yetki alanına giren konuların Senet dışında kalması gibi) katılmıştır. 2) “Genel Senet” yürürlükte değildir. Yürürlükte olduğu kabul edilse bile, Yunanistan, 14 Eylül 1931 tarihinde, “ülkesel yetki alanına giren uyuşmazlıkların Divan’ın yargılama yetkisi dışında kalacağı” hususunda bir çekinceyle “Genel Senet”e katılmıştır. 3) 1975 tarihli “Brüksel Ortak Bildirisi”ne dayanılarak da yetki tesis edilemez. Bir ortak bildiri milletlerarası anlaşma değildir. Eğer öyle olsaydı, en azından Türkiye tarafından bunun onaylanması gerekirdi. 4) İki ülke arasında, kıta sahanlığı konusunda anlamlı görüşmeler yapılmadan Yunanistan Divan’a başvurmuştur. 5) BM Güvenlik Konseyi kararı da sorunun görüşmeler yoluyla çözümlenmesini desteklemektedir. Daha geniş bilgi için bkz. Aslan Gündüz, “Ege Denizi Kıta Sahanlığı Davası ve Bazı Düşünceler”, Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, C. 3, No: 2 (1983), s. 11-23.

[1306] ICJ Report of Judgements Aegean Sea Continental Shelf (1978), p. 6.  UAD’nin davaya bakmakta yetkisiz olduğunu iki gerekçeye dayandırmıştır: 1) Yunanistan’ın 1928 tarihli “Genel Senet”e, ülkesel yetki alanına giren uyuşmazlıklarla ilgili koyduğu çekince. 2) 1975 tarihli “Brüksel Ortak Bildirisi”nde, Türkiye Yunanistan’a tek taraflı olarak Divan’a başvurma hakkı tanımamıştır.

[1307] Bern Anlaşması’nın metni için bkz. Bern Agreement Between Turkey and Greece, 11 November 1976, (Çevrimiçi) http://www.turkishgreek.org/bern.htm, 5 Ağustos 2010.

[1308] Süha Bölükbaşı’na göre, Bern Anlaşması’nın iki gizli ek maddesi bulunmaktaydı. Söz konusu maddelerden birincisine göre, kıta sahanlığının sınırlandırılmasına ilişkin yapılacak doğrudan görüşmelerde anlaşma sağlanırsa, taraflar bu anlaşmanın ya UAD tarafından ya da ikili mutabakatla belirlenecek olan diğer uluslararası yargı organları tarafından onaylanması için çaba göstereceklerdi. İkinci madde ise, Yunanistan’ın UAD’ye yaptığı tek taraflı başvuru sonucu sürmekte olan davasına ilişkin olarak Divan’a vereceği dilekçenin hazırlanması için Yunanistan’a verilecek üç aylık bir ek süreye ilişkindir. Bkz. Süha Bölükbaşı, Turkey and Greece the Aegean Dispute: A Unique Case in International Law, London, Cavendish Publishing, 2004, p. 287.

[1309] Bern Anlaşması’nı Türkiye adına imzalayan dönemin büyükelçilerinden A. Suat Bilge’ye göre, bu anlaşma kıta sahanlığı uyuşmazlığının nasıl çözümleneceğini gösteren bir anlaşmadır. Anlaşmanın temel ilkesi, Ege Denizi kıta sahanlığının sınırlandırılmasının iki ülke arasındaki görüşmeler sonucunda varılacak bir anlaşmaya göre yapılacağı hususudur. Ayrıca, Bilge’ye göre, anlaşmanın altıncı maddesi, Yunanistan’ın Ege’de karasularını genişletmesini durdururken, Türkiye’nin de Ege’de araştırma yapmasını durdurmuştur. Bkz. A. Suat Bilge, Büyük Düş: Türk-Yunan İlişkileri, Ankara, 21. Yüzyıl Yayınları, 2000, s. 235-236.

[1310] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 165.

[1311] Kıta sahanlığının sınırlandırılması konusunda, Aralık 1978 ve Şubat 1979 tarihlerinde taraflar arasında yapılan görüşmelerden de bir sonuç çıkmamıştır.

[1312] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 165-166.

[1313] Sönmezoğlu, II. Dünya Savaşı’ndan Günümüze Türk Dış Politikası, s. 407.

[1314] A. e., s. 407-408.

[1315] 1984-1986 yılları arasında iki ülke arasında gerginlikler doğuran bazı gelişmeler yaşanmıştır. Örneğin, Ege Denizi’nde gerçekleştirilen tatbikatlarda yaşanan gerginlikler, Yunanistan’ın Limni adasını silahlandırma girişimleri, Yunanistan’ın NATO tatbikatlarına katılmama kararı alması gibi.

[1316] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 166.

[1317] Melek Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1980-1990)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. II (1980-2001), s. 113.

[1318] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1980-1990)”, s. 113.

[1319] A. e.

[1320] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 957.

[1321] Ege Bunalımı, Ankara, Basın-Yayın Enformasyon Genel Müdürlüğü Yayınları, 1987, s. 6.

[1322] Ege Bunalımı, s. 7-8.

[1323] Türkiye’nin BM Daimi Temsilcisi Büyükelçi İlter Türkmen imzasıyla BM Genel Sekreteri’ne gönderdiği mektubun tam metni için bkz. Letter Dated 87/03/23 from the Permanent Representative of Turkey to the United Nations Addressed to the Secretary-General, (S/187759), (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/ GEN/N87/074/55/IMG/N8707455.pdf?OpenElement, 5 Ağustos 2010.

[1324] 25 Mart 1987 tarihli MGK Toplantısı Basın Bildirisi’nde bu husus şöyle belirtilmiştir: “...Milli Güvenlik Kurulu bu toplantısında, iç ve dış olaylarda meydana gelen gelişmeleri ve Yunanistan’ın Ege’de izlediği gayri hukuki ve tek taraflı kararlara dayalı siyasetini de değerlendirmiştir.

Ege’nin bütününü Yunan hâkimiyeti altına sokmak isteyen bu siyaset karşısında, bu ülkenin Ege’deki emrivakilerine kesin olarak karşı çıkılması, Türkiye’nin hak ve menfaatlerinin korunması için alınmış ve alınması gerekli önlemlerin titizlikle uygulanması hususunu hükümete bildirmeye karar vermiştir.”

Bkz. 1987 Yılı MGK Toplantılarının Basın Bildirileri, 27 Mart 1987 Mart Ayı Toplantısı, (Çevrimiçi) http://www.mgk.gov.tr/Turkce/basinbildiri1987/25mart1987.htm, 5 Ocak 2010.

[1325] TPAO’ya Ege Denizi’nde petrol arama izni veren 87/11596 sayılı Bakanlar Kurulu kararnamesi için bkz. Resmi Gazete, Sayı: 19412, 26.03.1987.

[1326] “Hükümet Açıklaması”, Cumhuriyet, 27 Mart 1987, s. 15; “Hora 2. Kez Ege’de”, Milliyet, 27 Mart 1987, s. 7.

[1327] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 179.

[1328] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1980-1990)”, s. 113.

[1329] Ege Bunalımı, s. 36-37.

[1330] Ege Bunalımı, s. 26.

[1331] Yunanistan’ın, BM Genel Sekreteri’ne gönderdiği mektubun tam metni için bkz. Letter Dated 87/03/27 from the Permanent Representative of Greece to the United Nations Addressed to the Secretary-General, (S/187766),  (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N87/079/79/IMG/N8707979.pdf?OpenElement, 5 Ağustos 2010.

[1332] Kriz sırasında, Türkiye’nin Atina Büyükelçiliği görevini yürüten Nazmi Akıman’ın, kriz sonrasında, Yunanistan Başbakanı Papandreou’yla gerçekleştirdiği 29 Mart 1987 tarihli görüşmede, Papandreou, Yunanistan’ın Denison’un hisselerini satın alarak çoğunluk hisselerini elinde tutma çabasını, olası bir Türk-Yunan çatışmasına yol açmayı önlemek amacına dönük olarak düşündüklerini ifade etmiştir. Ancak, Yunanistan’ın krize yol açan ve kriz sırasındaki söz ve eylemleri bunu doğrulamaktan uzaktır. Zira, Yunanistan, NAPC’nin çoğunluk hislerini alarak bir anlamda bu şirketi “ulusallaştırmış” oluyor ve bununla bağlantılı olarak NAPC’nin Ege’de görev yapacağı alanları da Yunanistan egemenlik alanları içinde telakki etmiş oluyordu. Nazmi Akıman ile Papandreou arasında geçen bu görüşme için bkz. Nazmi Akıman, “Türkiye-Yunanistan Arasında 1987 Mart Krizi ve Andreas Papandreou”, Dış Politikamızın Perde Arkası: 23 Büyükelçinin Olaylara Bakışı (1950-2000), Ed. Turhan Fırat, Ankara, Ümit Yayınları, 2005, s. 62-63.

[1333] Ege Bunalımı, s. 28.

[1334] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 957.

[1335] Aksu, Türk-Yunan İlişkileri: İlişkilerin Yönelimini Etkileyen Faktörler Üzerine Bir İnceleme, s. 81; Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 168.

[1336] “Kısmi Yumuşama”, Milliyet, 29 Mart 1987, s. 8; Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 170.

[1337] Ege Bunalımı, s. 62-63.

[1338] Başbakan Turgut Özal, “BBC 2” muhabirinin “Yunanlılar sizin aramanızı durduracaklarını söylüyorlar” şeklindeki yaklaşımına, “Onlar bizi durduracaksa, biz de onları durdururuz” şeklinde cevap vermiştir. Muhabirin, Yunanlılar buna teşebbüs ettiği taktirde “Türkiye’nin buna karşı koyup koymayacağını” sorması üzerine Başbakan Özal “...Uluslararası sularda petrol aramak için harekete geçerlerse, bizim de, aynı yerde olmasa da, uluslararası sulara açılıp petrol aramak son derece tabii hakkımız olacaktır. Fakat onlar, uluslararası sular bizim diyerek gelir ve gemimize dokunurlarsa, bu bir savaş nedeni olur” açıklamasını yapmıştır. Bkz. Ege Bunalımı, s. 28.

[1339] Bkz. “Kriz Donduruldu”, Milliyet, 29 Mart 1987, s. 1, 8.

[1340] Aksu, Türk-Yunan İlişkileri: İlişkilerin Yönelimini Etkileyen Faktörler Üzerine Bir İnceleme, s. 82-83. Nitekim, daha önce Ege Kıta sahanlığıyla ilgili olarak Ekim 1980’de New York’ta bir araya gelen Türk Dışişleri Bakanı İlter Türkmen ile Yunan Dışişleri Bakanı Konstantin Mitsotakis arasında geçen görüşmelerde, tarafların kıta sahanlığı sorununun niteliğine ilişkin görüş farklılıkları oldukça belirgindir. Görüşmeler sırasında, Mitsotakis, kıta sahanlığı sorununun siyasi olmaktan çok hukuki bir sorun olduğunu; kıta sahanlığının sınırlandırılması kadar, kaynakların ortak işletilmesinin de çok güç olduğunu; ikili görüşmelerden sonuç alınamadığı taktirde uluslararası tahkime başvurmanın zorunlu ve en sağlıklı yol olduğunu dile getirmiştir. Buna karşılık, Türkmen ise, kıta sahanlığının siyasal bir konu olduğunu ve bu nedenle de karşılıklı görüşmeler yoluyla görüşülmesi gerektiğini; Türkiye’nin bundan başka bir forumu düşünmediğini ve ikili görüşmeleri yürüten müzakerecilere güvenmeye devam edilmesi gerektiğini dile getirmiştir. Bkz. Kamuran Gürün, Fırtınalı Yıllar, İstanbul, Milliyet Yayınları, 1995, s. 197.

[1341] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 175.

[1342] Tanımı üzerinde tam bir birlik sağlanamamakla birlikte uluslararası uygulamada önceden de karşılaşılan “Yarı-kapalı deniz” kavramı, 1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin 122. maddesinde şöyle tanımlanmıştır: “İki veya daha çok devlet tarafından çevrili ve diğer bir denize veya okyanusa dar bir geçitle bağlı bulunan veyahut da bütünüyle veya büyük bir bölümü ile iki veya daha çok devletin karasularından ve münhasır ekonomik bölgelerinden oluşan bir körfez, bir deniz havzası veya bir deniz.” Daha geniş bilgi için bkz. Pazarcı, Uluslararası Hukuk Dersleri, II. Kitap, s. 269-279; Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 250; Aydoğan Özman (Çev.), Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi, İstanbul, İstanbul Deniz Ticaret Odası Yayınları, 1984, s. 34.

[1343] Osmanlı İmparatorluğu zamanında Ege adalarının fethi (1669 yılında fethedilen Girit adası hariç) iki aşamada gerçekleşmiştir: 1) Fatih Sultan Mehmet döneminde (1451-1481) gerçekleştirilen fetihler (1456, 1470 ve 1479 yıllarında)  2)  Kanuni Sultan Süleyman döneminde (1520-1566) gerçekleştirilen fetihler (1522, 1538 yıllarında). Ege Denizi adaları yaklaşık 300 yıl kadar Osmanlı hâkimiyetinde kalmıştır. Ege Denizi adalarının fetih ve devirleri konusunda daha geniş bilgi için bkz. Cevdet Küçük, “Ege Adaları’nda Türk Egemenliği Dönemi”, Ege’de Temel Sorun: Egemenliği Tartışmalı Adalar, Yay. Haz. Ali Kurumahmut, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998, s. 33-80; Necdet Belen, Ege Denizi ve Ege Adaları, İstanbul, Harp Akademileri Komutanlığı Yayını, 1995, s. 96-125.

[1344] Ali Kurumahmut, “Ege’de Egemenliği Tartışmalı Adalar Sorununun Ortaya Çıkışı”, Ege’de Temel Sorun: Egemenliği Tartışmalı Adalar, Yay. Haz. Ali Kurumahmut, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998 s. 4.

[1345] Hüseyin Pazarcı, Doğu Ege Adalarının Askerden Arındırılmış Statüsü, Ankara, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1986, s. 1.

[1346] Güneydoğu Ege’de bugün Yunanistan’ın egemenliği altında bulunan adalar, Oniki adalar adıyla anılan ve aslında sayısı 14 olan adaları ve onlara bitişik adacıkları içermektedir. Bu adalar şunlardır: Stampalia (Astropolia), Rodos (Rhodes, Rhodos), Kalki (Calki, Khalki), Karpatos (Scarpanto), Kazos (Casos, Casso), Piskopis (Piscopis, Tilos), Miziros (Misiros, Nysiros), Kalimnos (Calminos, Kalymnos), Leros, Patmos, Lipsos (Lipso), Simi (Symi, Lymi), İstanköy (Cos, Kos) ve Meis (Castellorizo).

[1347] Erdem Denk, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma (Kardak Kayalıkları ve Sparatly ve Senkaku/Diaouyu Adaları Örnekleri), Ankara, Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları, Kasım 1999, s. 60.

[1348] Pazarcı, Doğu Ege Adalarının Askerden Arındırılmış Statüsü, s. 2-3.

[1349] Küçük, “Ege Adaları’nda Türk Egemenliği Dönemi”, s. 60-61; Denk, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma, s. 63.

[1350] Denk, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma, s. 63-64.

[1351] Lozan Barış Andlaşması, Andlaşma resmi Türkçe metni ve sadeleştirilmiş metni için  sırasıyla bkz. (Çevrimiçi) http://ua.mfa.gov.tr/files.ashx?1610, 5 Ağustos 2010; (Çevrimiçi) http://sam.baskent.edu.tr/belge/Lozan_TR.pdf, 5 Ağustos 2010.

[1352] 15. maddeyle ilgili değerlendirme için bkz. Sertaç Hami Başeren, “Ege’de Ada, Adacık ve Kayalıkların Uluslararası Andlaşmalarla Tayin Edilen Hukuki Statüsü”, Ege’de Temel Sorun: Egemenliği Tartışmalı Adalar, s. 99-101.

[1353] Bu konuda bakınız Başeren, “Ege’de Ada, Adacık ve Kayalıkların Uluslararası Andlaşmalarla Tayin Edilen Hukuki Statüsü”, s. 83-88.

[1354] Denk, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma, s. 70-71.

[1355] 16. maddeyle ilgili değerlendirme için bkz. Denk, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma, s. 70-75; Başeren, “Ege’de Ada, Adacık ve Kayalıkların Uluslararası Andlaşmalarla Tayin Edilen Hukuki Statüsü”, s. 102-109.

[1356] 1922-1946 yılları arasında faaliyet gösteren USAD, 1946’dan itibaren yerini UAD’a (Uluslararası Adalet Divanı) bırakmıştır.

[1357] Denk, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma, s. 75-76.

[1358] Pazarcı, Doğu Ege Adalarının Askerden Arındırılmış Statüsü, s. 23.

[1359] Denk, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma, s. 76-77.

[1360] Bu mektupların metinleri için bkz. Ali Kurumahmut (Yay. Haz.), Ege’de Temel Sorun: Egemenliği Tartışmalı Adalar, s. 227-228 (Ek-16).

[1361] 28 Aralık 1932 tarihli bu metin için bkz. Agreement Between Italy and Turkey of December 28, 1932,  (Çevrimiçi) http://www.hri.org/MFA/foreign/bilateral/italturc. htm#agr2, 5 Ağustos 2010.

[1362] Denk, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma, s. 108-109.

[1363] 28 Aralık 1932 tarihli metinle ilgili daha geniş bir değerlendirme için bkz. Denk, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma, s. 78-86, 104-110; Başeren, “Ege’de Ada, Adacık ve Kayalıkların Uluslararası Andlaşmalarla Tayin Edilen Hukuki Statüsü”, s. 114-116.

[1364] 1947 tarihli Paris Barış Andlaşması’nın 14/1. maddesiyle ilgili ayrıntılı bir değerlendirme için bkz. Denk, Egemenliği Tartışmalı Adalar: Karşılaştırmalı Bir Çalışma, s. 87-92, 110-112; Başeren, “Ege’de Ada, Adacık ve Kayalıkların Uluslararası Andlaşmalarla Tayin Edilen Hukuki Statüsü”, s. 101-103.

[1365] Yunanistan’ın Kardak Kayalıkları’yla ilgili olarak ileri sürdüğü argümanlar için bkz. “Turkish Foreign Policy and Practice as Evidenced by the Recent Turkish Claims to the Imia Rocks”, (Çevrimiçi) http://www.hri.org/MFA/foreign/bilateral/imiaen. htm, 5 Ağustos 2010.

[1366] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 194.

[1367] Gülden Ayman, “Kardak Krizi’nin Türk-Yunan İlişkilerine Etkisi”, Foreign Policy, Vol. 1, No:2 (Yaz 1998), s. 113.

[1368] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 194.

[1369] Sertaç Hami Başeren, Ege Sorunları, İstanbul, TÜDAV Yayınları, 2003, s. 46-47; Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 194-195; Kurumahmut, “Ege’de Egemenliği Tartışmalı Adalar Sorununun Ortaya Çıkışı”, Ege’de Temel Sorun: Egemenliği Tartışmalı Adalar, s. 12-13. Geminin, Güllük limanına çekilmesi sırasında Türk bayrağı çeken bir Yunan gemisinin hizmetinden yararlanılmıştır.

[1370] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 197.

[1371] Ayman, “Kardak Krizi’nin Türk-Yunan İlişkilerine Etkisi”, s. 114.

[1372] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 195.

[1373] A. e.

[1374] Ayın Tarihi, 28 Ocak 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=1, 5 Ağustos 2010.

[1375] Ayın Tarihi, 28 Ocak 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=1, 5 Ağustos 2010.

[1376] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 197.

[1377] A. e., s. 195.

[1378] Panagiotis Dimitrakis, “Intelligence for Crisis Management: The Case of the January 1996 Greek-Turkish Crisis”, European Security, Vol. 17, No: 4 (December 2008), s. 468-469.

[1379] Kardak Kayalıkları Krizi sırasında Türkiye’nin iç siyasetinin gündemi hükümet kurma pazarlıklarına odaklanmıştı. Çünkü, 24 Aralık 1995 günü yapılan genel seçimler sonrası, 52. hükümetin Başbakanı olarak görev yapmakta olan Tansu Çiller, 25 Aralık 1995 günü istifasını Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’e sunmuştu. Cumhurbaşkanı Demirel de Başbakan Çiller tarafından sunulan Bakanlar Kurulu'nun istifasını kabul ettiğini ve yeni hükümet kurulana kadar Bakanlar Kurulu’nun göreve devam etmesini istediğini bildirmiştir. Genel seçimlerde 135 milletvekiliyle ikinci parti olarak çıkan Doğru Yol Partisi’nin (DYP) lideri Tansu Çiller bir yandan hükümet kurma pazarlıklarıyla meşgul olurken, diğer taraftan krizi yönetmeye çalışmıştır. (Genel seçimlerde Refah Partisi 158 milletvekilliği, Anavatan Partisi 131 milletvekilliği, Demokratik Sol Parti 76 milletvekilliği, Cumhuriyet Halk Partisi 50 milletvekilliği elde edebilmişti.)

[1380] Dönemin Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Güven Erkaya toplantıdaki atmosferi şöyle anlatmaktadır: “Yolda, ‘Başbakan Çiller arıyor’ dediler. Başbakan, Kardak Krizi konusunda bilgi istiyor ve görüşümü soruyordu. ‘Bu konuda ayrıntılı bilgileri Genelkurmay Başkanı’mız size verebilir, ama fikrim soruluyorsa, Kardak’ın bir Türk adası olduğunu, siyasi hazırlık ve girişimlerin de buna göre yapılması ve yürütülmesi gerektiğini söyleyebilirim’ dedim. Başbakan o gün öğleden sonra düzenlediği toplantıya yetişerek katılmamı istedi. ...Toplantının belli bir çizgi üzerinde, belli hedeflere metodik şekilde varılmasına hizmet edecek tarzda geçtiğini pek iddia edemem. Hükümetin, parlamentonun, askerin görev ve sorumluluklarının biraz birbirine girdiği, küçük büyük, yetkili yetkisiz herkesin söze girdiği bu konuşmalarda, şahinlik ithamlarının, itidalli davranma derslerinin, konunun ciddiyetini sarsan boyutlara vardığını hatırlıyorum. Bu toplantıda, Başbakan’a, hükümetin talimatı doğrultusunda Kardak’ta girişilecek her nevi askeri harekâtı başarıya ulaştırma konusunda teminat verdim. Siyasi kararın iki varsayıma dayanabileceğini, bunlardan ilkinin ‘Ada bizim değildir’ deyip her şeyden vazgeçmek, ikincisinin de ‘Ada bizimdir’ diyerek onu sonuna kadar savunmak ve oradan Yunan askerini çıkarmak olduğunu söyledim.” Bkz. Taner Baytok, Güven Erkaya, Bir Asker Bir Diplomat, İstanbul, Doğan Kitapçılık, 2001, s. 192.

[1381] Ayın Tarihi, 29 Ocak 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx ?y=1996&a=1, 5 Ağustos 2010.

[1382] Türkiye’nin bu notasının metni için bkz. Ali Kurumahmut (Yay. Haz.), Ege’de Temel Sorun: Egemenliği Tartışmalı Adalar, s. (Ek-20).

[1383] Cüneyt Arcayürek, 28 Şubat’a İlk Adım, Büyüklere Masallar Küçüklere Gerçekler Dizisi, C. 9, 2. bs., Ankara, Bilgi Yayınları, 2003, s. 318-319.

[1384] Arcayürek, 28 Şubat’a İlk Adım, s. 319-320.

[1385] A. e., s. 320-321.

[1386] Ayın Tarihi, 30 Ocak 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx? y=1996&a=1, 5 Ağustos 2010.

[1387] Dimitrakis, “Intelligence for Crisis Management: The Case of the January 1996 Greek-Turkish Crisis”, s. 470

[1388] Ayın Tarihi, 30 Ocak 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=1, 5 Ağustos 2010.

[1389] Dimitrakis, “Intelligence for Crisis Management: The Case of the January 1996 Greek-Turkish Crisis”, s. 466.

[1390] Ayın Tarihi, 30 Ocak 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=1, 5 Ağustos 2010.

[1391] Ayın Tarihi, 30 Ocak 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=1, 5 Ağustos 2010.

[1392] Ayın Tarihi, 30 Ocak 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=1, 5 Ağustos 2010.

[1393] Bu görüşmenin tutanağının orijinal metni için bkz. Nur Batur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, İstanbul, Doğan Kitapçılık, Ekim 2004, s. 50.

[1394] Bill Clinton, My Life, New York, Alfred A. Knopf, 2004, pp. 832-833.

[1395] Nur Batur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, İstanbul, Doğan Kitapçılık, Ekim 2004, s. 51-52.

[1396] “Cansu Çamlıbel’in İnal Batu ile Gerçekleştirdiği Röportaj”, Elçiye Zeval Olmaz Programı, TRTTÜRK, Ağustos 2009. Programın bant kaydı şu web sitesinde yer almaktadır: (Çevrimiçi) http://www.vidivodo.com/366351/emekli-buyukelci-inal-batu, 5 Ağustos 2010.

[1397] “Cansu Çamlıbel’in İnal Batu ile Gerçekleştirdiği Röportaj”, Elçiye Zeval Olmaz Programı, TRTTÜR, Ağustos 2009.

[1398] Arcayürek, 28 Şubat’a İlk Adım, s. 323.

[1399] Arcayürek, 28 Şubat’a İlk Adım, s. 324-325.

[1400] A. e., s. 325.

[1401] Bu diyaloglar, Kostas Simitis’in, Kasım 2005’te piyasaya çıkan ve iktidar yıllarını anlattığı “1996-2004: Yaratıcı bir Yunanistan İçin Siyaset” isimli kitabında yer almaktadır. Kitabın basında haber olarak yer almasıyla birlikte bu diyaloglar da basında yankı bulmuştur. Bkz. Taki Berberakis, “Simitis’in Kardak Anıları”, Milliyet, 6 Kasım 2005, (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com.tr/2005/11/06/guncel/agun. html, 5 Ağustos 2010.

[1402] Bu uydu fotoğrafları “Google Earth” adlı bilgisayar yazılımıyla elde edilmiştir. Fotoğrafa tarafımdan eklenen Türk ve Yunan Deniz Kuvvetlerine ait formasyonlar, Yunan televizyon kanallarından SKAI TV’nin Kardak Krizi’yle ilgili yayınlamış olduğu ve dönemin sivil ve askeri yetkilileriyle yapılan görüşmeleri ve krize ilişkin görüntüleri kapsayan programdaki temsili maketten uyarlanmıştır. 1 saat 19 dakikalık program Yunanca olduğu için, bu programdaki bilgilerden istifade edilememiştir. Programın bant kaydı için bkz. “The Imia Crisis”, SKAITV, (Çevrimiçi) http://folders. skai.gr/main/theme?id=151&locale=en, 5 Ağustos 2010.

[1403] Arcayürek, 28 Şubat’a İlk Adım, s. 327.

[1404] Nur Batur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, İstanbul, Doğan Kitapçılık, Ekim 2004, s. 56.

[1405] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 213.

[1406] “Cansu Çamlıbel’in İnal Batu ile Gerçekleştirdiği Röportaj”, Elçiye Zeval Olmaz Programı, TRTTÜRK Televizyonu, Ağustos 2009.

[1407] Arcayürek, 28 Şubat’a İlk Adım, s. 327-328.

[1408] A. e., s. 328.

[1409] Bu sıralarda Yunanistan Genelkurmayı’nda, Türkiye’nin olası bir askeri girişiminin “denizden” değil “havadan” olacağına dair bir beklenti vardır. Bu nedenle, kayalıkları havadan da kontrol etmek isteyen bir Yunan helikopteri pilotaj hatasından dolayı düşmüştür.

[1410] Krizin bu aşamasında ABD’nin bu tutumu kamuoyunda ve basında “İlk kurşunu atan karşısında beni bulur!” mealindeki bir ifadeyle betimlenmiştir. ABD Başkanı Bill Clinton ise krizin sonunu kendine özgü üslubuyla şöyle betimlemektedir: “Ortadoğu’da, Bosna’da, Kuzey İrlanda’da barışı sağlamak konusunda başarılı olayım ya da olmayayım, en azından bazı Ege keçilerinin hayatını kurtardığım için kendimi gülmekten alıkoyamadım.” Bkz. Clinton, My Life, p. 833. Diğer taraftan, Kardak Krizi sırasında Yunanistan Başbakan Yardımcısı ve Yunanistan Dışişleri Bakanı olan Theodoros Pangalos yakın bir tarihte “Crash” dergisine verdiği bir demeçte, Türk ve Yunan savaş uçaklarının karşılıklı saldırıda bulunmaması için ABD’nin elektronik sistemleri kilitlediğini öne sürmüştür. İddiasını dönemin ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Richard Holbrook’a dayandıran Pangalos şunları söylemektedir: “5-6 yıl sonra dönemin ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Richard Holbrooke ile buluştuk. Bana, Kardak Krizi sırasında tek insan kaybı bile olmaması için, Türk ve Yunan savaş gemilerinden fırlatılacak roket ve bombaların hedefleri vuramayacağı şekilde, Amerikalıların tüm Ege’yi elektronik cihazlarla kilitlediklerini anlattı. Amerikalılar tek bir savaş gemisinin bile vurulmaması için tüm tedbirleri almıştı.” Bkz. “15 Yıl Sonra Gelen Kardak İtirafı”, CNNTURK, 2 Nisan 2011, (Çevrimiçi) http://www.cnnturk. com/2011/dunya /04/02/15.yil.sonra.gelen.kardak.itirafi/611980.0/index.html, 5 Mayıs 2011.

[1411] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 219.

[1412] Evren Altınkaş, “Türkiye ve Yunanistan: Rakip Müttefikler”, Çukurova Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Merkezi, s. 9, (Çevrimiçi) http://strateji.cukurova.edu.tr/ ULUSLARARASI/altinkas_02.pdf, 5 Ağustos 2010.

[1413] Söz konusu kararlardan ilki Avrupa Parlamentosu’nun 15 Şubat 1996 tarihinde aldığı karardır. Avrupa Parlamentosu bu kararında, Kardak Kayalıkları’nın Yunanistan’ın egemenliğinde olduğunu iddia ederek, Türkiye’nin Batı Kardak Kayalığı’na asker çıkarmasını provokatif bir eylem olarak nitelemiş; kriz sırasında Türkiye’nin yapmış olduğu resmi açıklamaların bir AB üyesi ülkenin egemenlik haklarını sorgulayan ve toprak iddiasında bulunan açıklamalar olduğunu; Yunanistan’ın Ege Denizi’ndeki sınırlarının aynı zamanda AB’nin dış sınırları olduğunu ve bundan dolayı Türkiye’nin Yunanistan’ın egemenlik haklarını tehdit etmesinden AB’nin endişe duyduğunu açıklamıştır. Kararın metni için bkz. On the Provocative Actions and Contestation of Sovereign Rights by Turkey Against a Member State of the Union, (Çevrim- içi) http://www.hri.org/MFA/foreign/bilateral/europ.htm, 5 Ağustos 2010. İkinci karar ise, 15 Temmuz 1996 tarihinde AB Genel İşler Konseyi’nin yayınlamış olduğu deklarasyondur. Söz konusu bu deklarasyonda, krizden Türkiye sorumlu tutularak, AB ile Türkiye arasındaki ilişkilerin geliştirilebilmesi için AB’ye üye devletlerin toprak bütünlüğüne ve egemenlik haklarına, uluslararası hukuk ve uluslararası antlaşmalara saygı gösterilmesi gerektiğini belirterek, Kardak Kayalıkları’na ilişkin uyuşmazlığı UAD’ye götürülerek çözümlenmesi çağrısında bulunmuştur. Deklarasyon’un metni için bkz. 1943. Council–General Affairs, Press: 208 Nr: 8913/96, 15/7/1996, (Çevrimiçi) http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en /gena/028a0047.htm, 5 Ağustos 2010.

[1414] Nitekim, Yunanistan 2004’ten bu yana Ege Denizi’nde adalar konusunda tek taraflı yeni bir girişim başlatmıştır. Söz konusu girişim, ilk kez Demokrat Parti Genel Başkanı Namık Kemal Zeybek’in gündeme getirdiği Didim yakınındaki “Eşek” ve Bulamaç” adalarının Yunanlılar tarafından işgal edildiği yönündeki iddialar sonrasında, son zamanlarda basında ve kamuoyunda yankı bularak tartışılmaya başlanmıştır. DP Genel Başkanı Zeybek, Dikili (Didim) açıklarındaki “Bulamaç” ve “Eşek” adalarının 2004 yılından bu yana Yunanlılar tarafından işgal edildiğini, Eşek Adası’nda kilise kurulduğunu, Yunan bayrağı çekildiğini ve AKP Hükümeti’nin buna sessiz kaldığını açıklarken; Demokrat Parti Genel Başkan Yardımcısı  Bünyamin Altunelli de, Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu’nu bu konuyla ilgili olarak, Türk milletinin kendini iyi hissetmesini sağlayacak, güvende hissetmesini sağlayacak açıklamalar yapmaya davet etmiştir. Lozan Barış Andlaşması ve Paris Barış Andlaşması’yla Türkiye’nin egemenlik  sınırları içinde gösterilen bu iki adanın Yunanistan’a devri ya da onlara ait  olduğu konusunda hiçbir uluslararası belge, ifade ve kayıt bulunmadığına dikkat çeken Altunelli, Türkiye’nin kendi mülküne sahip çıkmaması yüzünden Bulamaç ve Eşek adalarının bugün  Yunan bayraklarıyla donatılmış durumda olduğunu belirterek “Adanız işgal edilsin, bir şey demeyin. Bu sıfır problem mi?” açıklamasında bulunmuştur. Düzenlediği basın toplantısında Eşek ve Bulamaç  adalarında çekilen fotoğrafları slayt eşliğinde gösteren Altunelli, Eşek Adası’nda Yunan  bayrağının dalgalandığını ve adada Yunan askerlerinin olduğunu da ileri sürmüştür. Konuyla ilgili olarak Dışişleri Bakanlığı ise, Demokrat Parti Lideri Namık Kemal Zeybek’in gündeme getirdiği Dikili (Didim) açıklarındaki iki adacığın hukuki statüsü konusunda açıklama  yapmaktan kaçınmıştır. Hürriyet Gazetesi’nin konuyla ilgili sorusu üzerine Dışişleri Bakanlığı Enformasyon Dairesi, Ege’ye ilişkin son konuların Türkiye ve Yunanistan Dışişleri Bakanlıkları müsteşarları arasında yürütülmekte olan istikşafi görüşmelerde [ilgili konuları araştırmaya, öğrenmeye yönelik görüşmelerde] ele alındığını ifade etmiştir. Gerek Türkiye gerek Yunanistan’ın sorunların barışçı yollardan çözümü konusunda uzlaşma içinde olduğunu vurgulayan Dışişleri kaynakları, “Türkiye’nin Ege’deki pozisyonu değişmemiştir. Bu konular tüm Ege sorunları çerçevesinde istikşafi görüşmelerde ele alınmaktadır. Bu aşamada, söz konusu adacıkların hukuki statüsü için bir açıklama yapmak için uygun değildir” değerlendirmesini yaparak Yunanistan ile sürdürülen istikşafi temasların 51.sinin, 16 Mayıs 2011 tarihinde Çeşme’de gerçekleştirileceğini açıklamıştır. Demokrat Parti Genel Başkan Yardımcısı  Bünyamin Altunelli’nin konuyla ilgili basın toplantısının video görüntüleri ve açıklamaları için Bkz. “Adaydan Büyük İddia/Eşek ve Bulamaç Adalarını Yunanlılar İşgal Etti”, 12 Mayıs 2011, (Çevrimiçi) http://www.youtube.com/watch?v=h9Qmuu0jS0&feature=player _embedded#at=37, 5 Haziran 2011; “Yunanlılar İşgali Sürdürüyor”, DP Basın Merkezi, 12 Mayıs 2011, (Çevrimiçi) http://www.dyp.org.tr/HaberDetay.asp?id=132480, 5 Haziran 2011; “Eşek Adası’na Yunanlılar Kilise Bile Yaptı”, Hürriyet, 13 Mayıs 2011, (Çevrimiçi) http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17772947.asp?gid=381, 5 Haziran 2011; “Eşek Adası’nda Yunan Bayrağı Dalgalanıyor”, Haber Ekspres, 13 Mayıs 2011, (Çevrimiçi) http://haberekspres.com.tr/esek-adasinda-yunan-bayragi-dalgal aniyor. htm, 5 Haziran 2011.

[1415] Söz konusu ANAP-DSP-DTP azınlık koalisyonu (AnaSol-D Hükümeti) CHP tarafından dışarıdan desteklenmiştir.

[1416] GKRY AB’ye Üye Olabilir mi?, Ankara, TBMM Türkiye-AB Karma Parlamento Komisyonu, AB Bilgilendirme Serisi-3, 2001, s. 26.

[1417] S. Gülden Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, Ankara, Ankara Çalışmaları Dizisi No. 2, ASAM Yayınları, 2000, s. 20.

[1418] Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, s. 20.

[1419] GKRY’nin bu iç siyasi faktörlerinin ve 1993 ve 1998 seçimlerinin değerlendirmesi için bkz. Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, s. 21-26.

[1420] 1994 yılı sonlarından itibaren, Türkiye’yi “Gümrük Birliği”ne sokma telaşı içinde olan Çiller hükümeti, Yunan vetosunun kalkması karşılığında GKRY’nin AB ile tam üyelik görüşmelerinin takvime bağlanmasına karşı çıkmayacağının ilk işaretlerini vermeye başlamıştır. Yunanistan’ın bu üyelik konusundaki 24 Şubat 1995 tarihli bildirisine hükümet sessiz kalırken, bu ödün karşılığında da Yunanistan Türkiye’nin “Gümrük Birliği”ne girmesi konusundaki vetosunu kaldırmıştır. Her ne kadar dönemin Dışişleri Bakanı Murat Karayalçın, AB-Türkiye Ortaklık Konseyi’nde GKRY’nin AB’ye alınması konusunda Türkiye’nin itirazını dile getirmişse de, AB ile imzaladığı 6 Mart 1995 tarihli belgede 5 yıl içinde AB’nin Rumlara uyguladığı serbest ticaret rejimi içine gireceğini belirterek kendisine yükümlülük getiren Türkiye, Kıbrıs konusunda ödün vereceği izlenimi doğurmuştur. Bu gelişmeyi takiben, GKRY-AB Ortaklık Konseyi, GKRY’nin, Kıbrıs’ın tamamını temsilen AB ile tam üyelik konusunda belirlenen takvim içinde tam üyelik müzakerelerine başlayacağını açıklamıştır. Türkiye, çok geçmeden, istemeden verdiği bu ödünleri telafi etme gayreti içerisine de girmiştir. Gerek 28 Aralık 1995 tarihinde yayınlanan “Demirel-Denktaş Deklarasyonu”, gerekse de 1996 Aralık ayındaki MGK toplantısının Kıbrıs konusundaki kararını bu çerçevede yorumlamak gerekir. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, 28 Aralık 1996 tarihinde bir yıl önceki deklarasyonu basın önünde tekrarlamış, 3 Ocak 1997’de ise, Türkiye ile KKTC arasında yeni bir ekonomik protokol imzalanmıştır. Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, s. 27-28.

[1421] Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, s. 26-27.

[1422] A. e., s. 26.

[1423] Dışişleri Bakanlığı’nın açıklamasının metni için bkz. “Press Release Regarding The S-300 Missiles”, 6 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-turkish-ministry-of-foreign-affairs-_6-january-1997_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

[1424] KKTC Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş, 10 Ocak 1997 günü yaptığı açıklamada, Kıbrıs Rumları’nın Kıbrıs Türkleri’yle birlikte yaşamayı değil, çatışmayı istediğini ileri sürerek, GKRY’nin aşırı silahlanma faaliyetleri ve “S-300 füzeleri” girişimiyle BM’nin “Güven Arttırıcı Önlemler Paketi”ni de anlamsızlaştırdığına dikkat çekmiştir. Cumhurbaşkanı Denktaş, “S-300 füzeleri”nin Güney Kıbrıs’a yerleştirilmesi durumunda, “Güven Arttırıcı Önlemler Paketi” kapsamında kapalı bulunan “Maraş” bölgesinin yerleşime açılarak Gazimagusa’yla (Gazimagosa) bütünleştirileceğini açıklamıştır. KKTC Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş’ın açıklamasının metni için bkz. “Statement by the President of the Turkish Republic of Northern Cyprus, Mr. Rauf Denktaş”, 10 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-president-of-the-turkish-republic-of-northern-cyprus_-mr_-rauf-denktas-_10-january-1997_.en.

mfa, 5 Ağustos 2010.

[1425] Dışişleri Bakanı Tansu Çiller’in açıklamasının metni için bkz. “Statement by the Turkish Foreign Minister and Deputy Prime Minister Prof. Dr. Tansu Çiller”, 10 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-turkish-foreign-minister-and-deputy-prime-minister-prof_-dr_tansu-ciller-_10-january1997_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

[1426] ABD’nin açıklamasının metni için bkz. “Statement by the Spokesman of the US State Department”, 6 January 1997,  (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-spokesman-of-the-us---state-department-_6-january-1997_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

[1427] İngiltere’nin açıklamasının metni için bkz. “Statement by The Spokesman of The British Foreign Office”, 9 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/          statement-by-the-spokesman-of-the-british-foreign-office-_9-january-1997-_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

[1428] Fransa’nın açıklamasının metni için bkz. “Statement by the Spokesman of the French Ministry of Foreign Affairs”, 10 January 1997, (Çevrimiçi) http://www. mfa.gov.tr/statement-by-the-spokesman-of-the-french-ministry-of-foreign-affairs-_1 0-january-1997__in-french_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

[1429] BM Genel Sekreteri’nin açıklamasının metni için bkz. “Statement by the United Nations Secretary General, Released by his Spokesman, 10 January 1997, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/statement-by-the-secretary-general-of-the-united-nations_-released-through-his.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

[1430] Bkz. Barçın Yinanç, “Ankara’dan ‘Son’ Uyarı”, Milliyet, 9 Ocak 1997,  (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com/1997/01/09/dunya/ankara.html, 5 Ağustos 2010; Fikret Bilâ, “ ‘Vururuz’ Kararlılığı”, Milliyet, 12 Ocak 1997, (Çevrimiçi) http://www.milliyet. com/1997/01/12/dunya/vururuz.html, 5 Ağustos 2010.

[1431] Konuşmanın metni için bkz. “Milli Savunma Bakanı Turhan Tayan’ın, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin Son Günlerde Rusya Federasyonu’ndan Füze temin Ederek Barış Ortamını Bozucu Tutum ve Davranışlarını Münasebetiyle Gündemdışı Açıklaması”, TBMM Tutanak Dergisi, C. 19, Dönem: 20, Yasama Yılı: 2, 45. Birleşim, 14.01.1997, (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/tutanak/donem20/yil2/bas/b045m.htm, 5 Ağustos 2010.

[1432] “Milli Savunma Bakanı Turhan Tayan’ın, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin Son Günlerde Rusya Federasyonu’ndan Füze temin Ederek Barış Ortamını Bozucu Tutum ve Davranışlarını Münasebetiyle Gündemdışı Açıklaması”

[1433] Milliyet, 15 Ocak 1997; “Karadayı: Üzerimize Düşen Her Şeyi Yapacağız”, Cumhuriyet, 15 Ocak 1997, s. 9

[1434] Bkz. Lale Sarıibrahimoğlu, “Rum Aldatmacasıyla Danışıklı Dövüş”, Cumhuriyet, 15 Ocak 1997, s. 9; “ABD’den İyimser Açıklamalar”, Cumhuriyet, 15 Ocak 1997, s. 9; “Yapay Çabadan Vazgeçin”, Cumhuriyet, 16 Ocak 1997; “ABD: Çözüm İçin Zaman Kazandık”, Cumhuriyet, 17 Ocak 1997, s. 11.

[1435] T.C.– KKTC Ortak Deklarasyonu, 20 Ocak 1997, (Çevrimiçi) http://www.turkish greek.org/tr-kktcdeklarasyon.htm, 5 Ağustos 2010.

[1436] Bkz. TBMM Tutanak Dergisi, C. 19, Dönem: 20, Yasama Yılı: 2, 48. Birleşim, 21.01.1997,  (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/tutanak/donem20/yil2/bas/b0 48m.htm, 5 Ağustos 2010.

[1437] Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, s. 31. Diğer taraftan, Ocak ayının sonlarına doğru Rusya’dan Ankara’ya gelen bir heyet, daha önce Rusya’dan zırhlı muharebe araçları ve helikopterler almış bulunan Türkiye’ye yeni silahlar satma önerisinde bulunmuştur. Bkz. Lale Sarıibrahimoğlu, “Ankara’ya Gelen Rus Heyetinden Füze Krizi’ne Çözüm Önerisi: Size de Silah Satalım!”, Cumhuriyet, 29 Ocak 1997, s. 8.

[1438] Bkz. “Boğaz’da Füze Krizi”, Cumhuriyet, 16 Haziran 1998, s. 1; “S-300 Baskını”, Milliyet, 16 Haziran 1998, s. 1, 10. Füzelerin adaya getirilme olasılığının tartışıldığı Haziran 1998 tarihiyle birlikte, adada bulunan İngiliz üslerinden kalkan helikopterlerin Güney Kıbrıs üzerinde alçak uçuşlar yaparak füzelerin olası yerleştirilme yerlerinin fotoğraflarını çektiğine ve İngiltere’nin de adadaki muhtemel bir çatışma karşısında vatandaşlarının acil tahliyesi için planlar yaptığına dair haberlerin basında çıkması üzerine, Güney Kıbrıs Rum kesiminde turizm sektöründe faaliyet gösteren işletmeler “S–300 füzeleri”nin adaya getirilmesine karşı çıkmaya başlamışlardır. Bu arada, Larnaka açıklarındaki Yunanistan bandıralı bir geminin İngiltere tarafından durdurularak arama yapılması, Türkiye’nin Boğazlar vasıtasıyla adaya yönelik olarak oluşturduğu fiili ablukasına İngiltere’nin de katıldığı yorumlarının yapılmasına sebep olmuştur. Bkz. Murat İlem, “Rumlara İngiliz Ablukası”, Cumhuriyet, 4 Haziran 1998, s. 9; Güneri Civaoğlu, “Aklı Olan Vazgeçer”, Milliyet, 5 Haziran 1998, s. 17.

[1439] Bkz. Metehan Demir, “Karadayi Urges Clear Russian Position on S-300 Sale”, Turkish Daily News, 21 May 1998, (Çevrimiçi) http://www.turkishdailynews.com. tr/archives.php?id=7221, 5 Ağustos 2010.

[1440] Bkz. Lale Sarıibrahimoğlu, “S-300’leri Vurursanız Vurun”, Cumhuriyet, 21 Ağustos 1998, s. 9.

[1441] İsmail Cem, Türkiye, Avrupa,  Avrasya, C. I., İstanbul, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2004, s. 206.

[1442] ABD’nin, adada artan tansiyonu düşürmek için 1997 yılı içerisinde birtakım güven arttırıcı önlemler üzerine de çalışmıştır. Bu bağlamda en dikkat çekici konulardan biri “moratoryum” uygulaması olmuştur. Güney Kıbrıs Rum liderliğinin önerisi, ada üzerinde uçuşa yasak bir bölgenin kurulmasıdır. Uçuşa yasaklı bölge uygulamasının, ihlalci ülkenin uçağını düşürmeyi gerektirdiğini vurgulayan ABD’li yetkililer, Kıbrıs üzerinde bu uygulamaya gitmenin bölgeye giren Türk ya da Yunan uçağının düşürülmesinin kabulünü içerdiğini ve bu nedenle de böyle bir şeyin asla mümkün olamayacağını dile getirmişlerdir. ABD, bunun yerine, Kıbrıs’ta daha önce uygulanan “askeri moratoryum”a dönülmesini istemişlerdir. Bu çerçevede, ABD tarafından Türkiye’ye sunulan öneri iki unsurdan oluşmaktaydı: i)  KKTC, Kıbrıs Rum kesimiyle müzakere sürecine yeniden otursun. Buna karşılık AB de Kıbrıs Rum kesimiyle müzakereleri durdursun, ii) Kıbrıs üzerindeki uçuşlara ilişkin moratoryumu taraflar kabul etsin. Bunun karşılığında, Kıbrıs Rum kesimi, Rus füzelerinin adaya gelişini ertelesin. Washington’un “Moratoryuma gidilsin, biz Napoli’den düzenli denetim yapalım. İhlalci ülkeyi basına açıklayıp kınayalım” önerisi Türkiye tarafından S-300’lere uygun bir karşılık görülmeyerek hemen reddedilmiştir. Kıbrıs Rum Yönetimi ise, moratoryum önerisini, S-300’lerden vazgeçmelerini sağlayacak “yeterli bir güvence” olarak kabul etmemiştir. ABD’nin, Türk savaş uçaklarının Kıbrıs üzerinde kesinlikle uçmamasına karşı Rumların da S-300’lerden vazgeçme önerisini kabul etmeyeceğini belirten Clerides, “Moratoryum delinebiliyor. Ama füze bulmak zor” demiştir. Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, s. 35.

[1443] Nur Batur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, İstanbul, Doğan Kitapçılık, Ekim 2004, s. 321.

[1444] Taki Berberakis, “Kabahat Klerides’te”, Milliyet, 27 Temmuz 1998, (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com.tr/1998/07/27/dunya/dun02.html, 5 Ağustos 2010.

[1445] Sibel Utku, “The S-300 Controversy: Whom Will the Boomerang Hit?”, Turkish Daily News, 6 December 1998, (Çevrimiçi) http://www.turkishdailynews.com.tr /archives.php?id=10029, 5 Ağustos 2010.

[1446] Batur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, s. 321, 560-561.

[1447] A. e., s. 561.

[1448] Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, s. 49.

[1449] Batur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, s. 562.

[1450] Reşat Akar, “Rum Hükümeti Sallantıda”, Cumhuriyet, 4 Ocak 1999, s. 8.

[1451] “Kraditonis: Any Turkish Attack on Free Cyprus Cause for a Greek-Turkish War”,  (Çevrimiçi) http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?offi ce=3&folder= 280&article=3811, 5 Ağustos 2010.

[1452] Batur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, s. 562.

[1453] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 230.

[1454] A. e., s. 216-217.

[1455] Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, s. 42.

[1456] Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, s. 43.

[1457] Cem, Türkiye, Avrupa, Avrasya, s. 217.

[1458] Ayman, Tırmandırma siyasetinde Bir Örnek: S-300 Krizi, s. 50.

[1459] Söz konusu ANAP-DSP-DTP azınlık koalisyonu (AnaSol-D Hükümeti) CHP tarafından dışarıdan desteklenmiştir.

[1460] Melek Fırat, Ömer Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. II (1980-2001), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 131.

[1461] Ümit Özdağ, Türk Ordusunun PKK Operasyonları, 2. bs., İstanbul, Pegasus Yayınları, 2007, s. 38.

[1462] Ahmet Cem Ersever, Kürtler, PKK ve Abdullah Öcalan, 5. bs., Ankara, KIYAP Yayın-Dağıtım, 1993, s. 57-58.

[1463] A. e., s. 65.

[1464] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, s. 132.

[1465] Ersever, Kürtler, PKK ve Abdullah Öcalan, s. 73.

[1466] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, s. 133.

[1467] A. e., s. 131-132.

[1468] Bkz. Ayın Tarihi, 25 Şubat 1985, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1985&a=2, 5 Ağustos 2010.

[1469] Bkz. Ayın Tarihi, 5 Mart 1985, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1985&a=3, 5 Ağustos 2010.

[1470] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, s. 137.

[1471] Bkz. Ayın Tarihi, 16 Temmuz 1987, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1987&a=7, 5 Ağustos 2010.

[1472] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, s. 137.

[1473] Bkz. Ayın Tarihi, 17 Temmuz 1987, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1987&a=7, 5 Ağustos 2010.

[1474] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, s. 137.

[1475] A. e., s. 139.

[1476] Melek Fırat, Ömer Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. II (1980-2001), 12. bs., Ed. Baskın Oran, İstanbul, İletişim Yayınları, 2006, s. 556. Ayrıca bkz. Ayın Tarihi, 17 Nisan 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=4, 5 Ağustos 2010; Ayın Tarihi, 18 Nisan 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=4, 5 Ağustos 2010.

[1477] Meliha Benli Altunışık, “Güvenlik Kıskacında Türkiye–Ortadoğu İlişkileri”, En Uzun On Yıl: Türkiye’nin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Gündeminde Doksanlı Yıllar, 2. bs., Der. Gencer Özcan, Şule Kut, İstanbul, Büke Yayınları, 2000, s. 324.

[1478] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, s. 556.

[1479] Bkz. Ayın Tarihi, 3 Ağustos 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=8, 5 Ağustos 2010.

[1480] Bkz. Ayın Tarihi, 19 Ocak 1993, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993&a=1, 5 Ağustos 2010.

[1481] Fikret Bilâ, Komutanlar Cephesi, 6. bs., İstanbul, Doğan Kitap, 2010, s. 213-214. Görüşmenin yılı Süleyman Demirel tarafından 1992 olarak belirtilmekle birlikte, söz konusu görüşmenin yılı basında bu konuda çıkan yazı ve haberlerden de anlaşıldığı üzere 1993’tür. Bkz. Nur Batur, “Su ve Apo Kartları Masada Kaldı”, Milliyet, 21 Ocak 1993; Yalçın Doğan, “Şam’da Bilek Güreşi”, Milliyet, 21 Ocak 1993; “Demirel’den Hafız Esat’a Rest”, Sabah, 11 Mayıs, 1998, (Çevrimiçi) http://arsiv.sabah.com.tr/ 1998/05/11/r05.html, 5 Ağustos 2010.

[1482] Bkz. Ayın Tarihi, 6-18 Kasım 1993, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993&a=11, 5 Ağustos 2010.

[1483] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, s. 558.

[1484] Murat Yetkin, Kürt Kapanı: Şam’dan İmralı’ya Öcalan, İstanbul, Remzi Kitabevi, 2004, s. 40-43.

[1485] Altunışık, “Güvenlik Kıskacında Türkiye-Ortadoğu İlişkileri”, s. 329.

[1486] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, s. 559.

[1487] Yetkin, Kürt Kapanı: Şam’dan İmralı’ya Öcalan, s. 39-40.

[1488] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, s. 559-560.

[1489] Altunışık, “Güvenlik Kıskacında Türkiye–Ortadoğu İlişkileri”, s. 331

[1490] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, s. 560.

[1491] 1990’lı yıllarda son derece artan PKK terör eylemleri ve PKK’nın Türkiye’nin komşuları tarafından da desteklenmesi, Türkiye açısından güvenlik bağlamındaki bu belirsizliği daha da arttırmıştır. Öyle ki, bu yıllarda Türkiye’den tehdit algılayan Yunanistan ve Suriye’nin giriştikleri ortak askeri ilişkiler ile PKK’ya Suriye’nin gösterdiği himaye, dışişleri ve askeri çevrelerde Türkiye’nin girişeceği iki cepheli bir savaşta yeni senaryoları da gündeme getirmiştir. Bu bağlamda Şükrü Elekdağ tarafından gündeme taşınan “21/2 Savaş Stratejisi”ne göre, Yunanistan ve Suriye ile eş zamanlı olarak girişilecek olası bir savaşta, PKK ile mücadelenin de birlikte götürülmesi gerektiğinden, Türkiye’nin kaynaklarını bu tip bir savaşa göre hazırlaması gerekmekteydi. Daha geniş bilgi için bkz. Şükrü Elekdağ, “21/2 War Strategy”, Perceptions, March-May 1996, pp. 33-57.

[1492] Meliha Benli Altunışık, “Soğuk Savaş Sonrası Dönemde Suriye’nin Dış Politikası: Değişime Uyum Çabası”, Türkiye’nin Komşuları, Ed. Mustafa Türkeş, İlhan Uzgel, Ankara, İmge Kitabevi, 2002, s. 283.

[1493] Mahmut Bali Aykan, “The Turkish-Syrian Crisis of October 1998: A Turkish View”, Middle East Policy, Vol. 6, No: 4 (June 1999), p. 174.

[1494] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, s. 564.

[1495] A. e.

[1496] Aykan, “The Turkish-Syrian Crisis of October 1998: A Turkish View”, p. 175.

[1497] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, s. 564.

[1498] Belgede, sınırların değişmezliği, terörle mücadelede işbirliği, insan haklarına saygı, içişlerine karışmama, kuvvet kullanmama, uyuşmazlıkların barışçıl yollardan çözümünü taahhüt etme, terörist örgütlerin diğer ülkenin aleyhine kullanılmasına izin vermeme, uyuşmazlıklara ve yanlış anlamalara yol vermemek için birbirlerine zarar verici faaliyetlerde bulunmama gibi ilkelere uygun davranılması halinde iki ülke arasında ekonomik, kültürel ve diğer alanlarda da işbirliğinin geliştirilebileceği açıklanıyordu.

[1499] Bkz. “Suriye’ye Sert Uyarı”, Hürriyet, 24 Temmuz 1998, (Çevrimiçi) http://www. webarsiv.hurriyet.com.tr/1998/07/24/57188.asp, 5 Ağustos 2010; Önder Yılmaz, “Hatay’ın Kurtuluşunda Suriye’ye Eleştiri”, Milliyet, 24 Temmuz 1998, (Çevrimiçi) http://www.milliyet.com.tr/1998/07/24/index.html, 5 Ağustos 2010.

[1500] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, s. 565.

[1501] Aykan, “The Turkish-Syrian Crisis of October 1998: A Turkish View”, p. 178.

[1502] Org. Attila Ateş’in Reyhanlı’da basına verdiği demecin video kaydı için bkz. “Suriye ile Nereden Nereye”, CNNTÜRK, 16 Eylül 1998, (Çevrimiçi) http://video.cnnturk. com/2009/haber/10/12/suriye-ile-nereden-nereye, 5 Ağustos 2010. Ayrıca bkz. Ayın Tarihi, 16 Eylül 1998, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1998&a=9, 5 Ağustos 2010; “Suriye’ye Uyarı”, Milliyet, 17 Eylül 1998, s. 1, Ferhat Dervişoğlu, “Suriye’ye Uyarı: Sabrımız Kalmadı”, Milliyet, 17 Eylül 1998, s. 19.

[1503] Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in konuşmasının metni için bkz. “Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’in, 20’nci Dönem 4’üncü Yasama Yılını Açış Konuşması”, TBMM Tutanak Dergisi, C. 19, Dönem: 20, Yasama Yılı: 4, 1. Birleşim, 01.10.1998, (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_b_sd.birlesim_baslangi c?P4=330&P5=B&PAGE1=1&PAGE2=41, 5 Ağustos 2010.

[1504] Ayın Tarihi, 1 Ekim 1998, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1998&a=10, 5 Ağustos 2010.

[1505] “Türkiye Diplomasiyi Zorluyor”, Cumhuriyet, 3 Ekim 1998, s. 15.

[1506] Cumhuriyet, 5 Ekim 1998

[1507] Cumhuriyet, 5 Ekim 1998.

[1508] Milliyet, 4 Ekim 1998.

[1509] Damla Aras, “The Role of Motivation in the Success of Coercive Diplomacy: The 1998 Turkish-Syrian Crisis as a Case Study”, Defence Studies, Vol. 9, No: 2 (June 2009), p. 217.

[1510] “Orgeneral Kılıç, Sorunun Kriz Yönetimiyle Çözümü için Çaba Gösterildiğini Belirtti: Savaş istemiyoruz”, Cumhuriyet, 6 Ekim 1998, s. 1, 17.

[1511] Ayın Tarihi, 2 Ekim 1998, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1998&a=10, 5 Ağustos 2010.

[1512] Ayın Tarihi, 4 Ekim 1998, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1998&a=10, 5 Ağustos 2010.

[1513] Cumhuriyet, 5 Ekim 1998

[1514] Ayın Tarihi, 5 Ekim 1998, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1998&a=10, 5 Ağustos 2010.

[1515] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1990-2001)”, s. 566.

[1516] Cumhuriyet, 6 Ekim 1998.

[1517] Yetkin, Kürt Kapanı: Şam’dan İmralı’ya Öcalan, s. 67; Mesajın orijinal metni için bkz. Nur Batur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, s. 489.

[1518] Yetkin, A. e., s. 66; Mesajın orijinal metni için bkz. Nur Batur, A. e., s. 488.

[1519] Bkz. Milliyet, 7 Ekim 1998; Hürriyet, 8 Ekim 1998.

[1520] Cüneyt Arcayürek, Mısır Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek’e verilen bu belgede Türkiye’nin dile getirmiş olduğu istemlerini sözlü bir “zımni ültimatom” olarak değerlendirmektedir. Arcayürek’e göre, Suriye’ye verilen bu sözlü zımni ültimatomun tek eksiği “zaman faktörü”nden yoksun olmasıydı. Arcayürek’in ifadesiyle “...Türkiye, Mübarek aracılığıyla Suriye’ye PKK terörünü bütün öğeleriyle önlemediği taktirde ‘şu günden itibaren savaş yöntemlerini kullanacağını’ bildirmiyor, o kadar! Yoksa, Suriye’nin öne sürdüğümüz koşulları yerine getirmezse ne olacağını soran Mübarek’e; Demirel’le Başbakan’ın ‘gerekenin yapılacağını’ söylemelerinin bir anlamı kalmıyor, kalmaz.” Bkz. Cüneyt Arcayürek, “Sabrımızın Taştığı Nokta”, Cumhuriyet, 8 Ekim 1998, s. 1, 15. Diğer taraftan, 8 Ekim 1998 tarihli Hürriyet gazetesinde, Türkiye’nin istemlerinin yerine getirilmesi için Suriye’ye bir ültimatom verilerek 45 günlük bir süre tanıdığı yönünde bir haber yer almıştır. Bkz. “Şam’a 45 Gün Süre”, Hürriyet, 8 Ekim 1998.

[1521] Yetkin, Kürt Kapanı: Şam’dan İmralı’ya Öcalan, s. 63.

[1522] Belgenin orijinal metni için bkz. Nur Batur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, s. 486-487.

[1523] Yetkin, Kürt Kapanı: Şam’dan İmralı’ya Öcalan, s. 81.

[1524] “Suriye’yi Son Kez Uyarıyoruz”, Cumhuriyet, 7 Ekim 1998, s. 1, 15.

[1525] Bkz. “Öğlen Şam’dayız”, Hürriyet, 7 Ekim 1998 (Çevrimiçi) http://hurarsiv.    hurriyet.com.tr/goster/ShowNew.aspx?id=-41653, 5 Ağustos 2010; “Önce Apo Mübarek”, Hürriyet, 7 Ekim 1998, (Çevrimiçi) http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/göster /ShowNew.aspx?id=-41658, 5 Ağustos 2010; “Suriye’nin Suç Dosyası”, Hürriyet, 8 Ekim 1998, Metehan Demir, Sezai Şengün, “İşte Sabrımızı Taşıran Nedenler”, Hürriyet, 8 Ekim 1998; Cüneyt Arcayürek, “Sabrımızın Taştığı Nokta”, Cumhuriyet, 8 Ekim 1998, s. 1, 15.

[1526] Başbakan Mesut Yılmaz’ın konuşmasının metni için bkz. TBMM Genel Kurul Tutanağı, C. 63, Dönem: 20, Yasama Yılı: 4, 3. Birleşim, 7 Ekim 1998, (Çevrimiçi) http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_b_sd.birlesim_baslangic?P4=332&P5=B&PAGE1=1&PAGE2=45,

5 Ağustos 2010.

[1527] Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, s. 271.

[1528] Tuncay Özkan, Abdullah Öcalan: Neden Verildi? Nasıl Yakalandı? Ne Olacak?, 13. bs., İstanbul, Alfa Yayınları, Temmuz 2005, s. 65.

[1529] Özkan, Abdullah Öcalan: Neden Verildi? Nasıl Yakalandı? Ne Olacak?, s. 64-65. Abdullah Öcalan’ın kaçış, yakalanış ve ABD tarafından Türkiye’ye teslim edilmesi süreciyle ilgili olarak (özellikle Yunanistan’da yaşanan süreç ve Öcalan’ın Yunanistan’a yasadışı yolardan girdiği iddiasıyla 26 Mayıs 2003’te Yunanistan’da açılan “trajikomik dava” için) ayrıca bkz. Nur Batur, Yürekten Gülerekten Yürüdüm: Atina’da Bir Türk, Bir Gazeteci, Bir Kadın, s. 325-430, 459-477, 490-492.

[1530] “Adana Mutabakatı”nın İngilizce metni için bkz. İsmail Soysal, “Turkish-Syrian Relations (1946-1999), Turkish Review of Middle East Studies, Annual 1998/1999, No: 11, pp. 120-123; Minutes of the Agreement Signed by Turkey and Syria in Adana, 20 October 1999, (Çevrimiçi) http://www.mafhoum.com/press /50P2.htm, 5 Ağustos 2010; “Statement Made By İsmail Cem, Foreign Minister, On The Special Security Meeting Held Between Turkey And Syria October 20, 1998 (Unofficial Translation)”, (Çevrimiçi) http://www.mfa.gov.tr/_p_statement-made-by -ismail-cem_-foreign-minister_-on-the-special-security-meeting-heldbetween-turkey -and-syria_br_october-20_-1998_br__unofficial-translation___p_.en.mfa, 5 Ağustos 2010.

[1531] Örneğin, Ağrı İsyanı (1926-1930) sırasında, isyana kalkışan Kürt aşiretlerine karşı İran’ın tutumundan dolayı Türkiye ve İran en sonunda bir krizle karşı karşıya gelmişlerdir. Bu konu, çalışmanın ilgili başlığında incelenmiştir.

[1532] Bununla beraber, “Kürt Sorunu”nun bir boyutu olarak ortaya çıkan PKK terörünün, salt dış desteğin kesilmesiyle sona erdirilemeyeceği de ortadadır. Dış desteğin kesilmesi, örgütün eylem yapabilme kapasitesini belirli bir marjın altına düşürmekle birlikte, örgütün içerdeki unsurlarının Türkiye’ye zarar verme durumunu tam olarak sonlandıramayacaktır. Türkiye’nin, imparatorluk bakiyesi bir devlet olarak, Osmanlı İmparatorluğu’ndan devraldığı en önemli sorunlardan biri olan “Kürt Sorunu”, bugün geldiği boyut itibariyle Türkiye’nin anayasal, siyasal ve sosyal dengeleriyle yakından alakalı bir sorundur. Dolayısıyla sorunun önemli fakat sadece bir boyutunu oluşturan PKK terörünü ve onun dış desteğini sonlandırabilmek, kısa vadede Türkiye’ye bir rahatlama sağlasa da (ki bu rahatlama 1999–2005 arası dönemde yaşanmıştır), orta ve uzun vadede “Kürt Sorunu”nun Türkiye’yi yüz yüze bıraktığı “zarar verici” ve “yakıcı” niteliğini ortadan kaldırmayacaktır.

[1533] 1990’lı yılların ikinci yarısı aynı zamanda Türkiye’nin görece siyasal istikrarsızlık içerisinde olduğu bir dönemdir. (Kısa ömürlü hükümetler, 28 Şubat kararları, Refah Partisi’nin kapatılması, Susurluk kazası)

[1534] 1979’dan bu yana PKK’ya destek veren Suriye üzerinde, “19 yıl boyunca neden bir zorlayıcı diplomasi stratejisi temelinde baskı uygulamasına geçilmediği” sorusuna dönemin Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel şöyle yanıt vermektedir: “Doğrusu, onun cevabı kolay değil. Hiçbir şey hazır değildi. Biz de hazır değildik. Dünya da hazır değildi. Etrafımız da hazır değildi. Belki Rusya’dan, belki ABD’den bu havayı almayabilirdik. Şartları, bu işe uygundur diye gördük. Daha fazla da devam edemeyeceğimiz noktasına geldik. Bıçak kemiğe dayanmıştı.” Bkz. Fikret Bilâ, Komutanlar Cephesi, 6. bs., İstanbul, Doğan Kitap, 2010, s. 216.

[1535] Yetkin, Kürt Kapanı: Şam’dan İmralı’ya Öcalan, s. 203-204.

[1536] Tuncay Özkan, Operasyon, İstanbul, Doğan Kitapçılık, Şubat 2000, s. 65.

[1537] Can Dündar (Yay. Haz.), Ben Böyle Veda Etmeliyim: “İsmail Cem Kitabı”, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2008, s. 225-226.

[1538] Sevin Toluner, “Hukuksal Alanda Türkiye’nin Güvenlik İhtiyaçları Ne Şekilde Karşılanabilir?”, Milletlerarası Hukuk Açısından Türkiye’nin Bazı Dış Politika Sorunları, 2. bs., Ed. Sevin Toluner, İstanbul, Beta Yayınları, 2004, s. 490.

[1539] Bu konuda ayrıca bkz. Sevin Toluner, “Nikaragua’ya Karşı Askeri ve Benzeri Faaliyetler Davası’ndaki Yargı ve Meşrû Müdafaa Hakkı”, Milletlerarası Hukuk Açısından Türkiye’nin Bazı Dış Politika Sorunları, s. 437-438.

[1540] Abdullah Öcalan’ın Suriye’den çıkartılmasının tartışıldığı sıralarda, bir Batı ülkesine gitmesi durumunda Türkiye’nin tepkisinin ne olacağı konusunda tereddütler ve kaygılar dile getirildiğinde Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel şunları ifade etmiştir: “...Bu adamların Suriye’den çıkarılması herhalde Türkiye’nin aleyhine olmaz, bu zamana kadar söylediklerimizin tersine de olmaz. Nereye giderse gitsin. Yani orada sayın Ecevit’in [Başbakan Yardımcısı] ‘Apo ve PKK’nın Suriye’den çıkarılması belki şimdikinden daha kötü olur’ gibi bir mülahazası oldu, onun için söylüyorum. Şimdikinden kötü nasıl olacak ki? Oradan çıksın, nereye giderse gitsin, sonra gittiği yerle uğraşırız. Suriye bunu yaparsa, Türkiye başarılı çıkmış olmaz mı bu işin içinden, bence çıkar. Tereddüde mahal yok, başka yere giderse, o bence başka bir sorundur.” Bkz. Rıdvan Akar, Can Dündar, Ecevit ve Gizli Arşivi, Ankara, İmge Kitabevi Yayınları, 2008, s. 425.

[1541] Akar ve Dündar, Ecevit ve Gizli Arşivi, s. 425-426.

[1542] Bilâ, Komutanlar Cephesi, s. 215-216.

[1543] Akar ve Dündar, Ecevit ve Gizli Arşivi, s. 418-419.

[1544] Dündar (Yay. Haz.), Ben Böyle Veda Etmeliyim: “İsmail Cem Kitabı”, s. 226-227.

[1545] Bilâ, Komutanlar Cephesi, s. 147.

[1546] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 454.

[1547] Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), Ankara, Genelkurmay Basımevi, 1975, s. 17-18.

[1548] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 454.

[1549] Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 24.

[1550] Oral Sander, Siyasi Tarih (1918-1994), 10. bs., Ankara, İmge Kitabevi, Nisan 2002, s. 276.

[1551] Nitekim bu dönemde SSCB, Komünist Çin’le olan sorunlarına son verme çabalarıyla ve Mançurya’daki haklarından Komünist Çin lehine vazgeçmekle, iki komünist ülke arasında karşılıklı güvene dayalı ilişkiler kurmaya çalışmaktaydı. Bu maksatla 14 Şubat 1950’de, SSCB ile Komünist Çin arasında, 39 yıllık bir süreyi öngören bir dostluk ve karşılıklı savunma antlaşması imzalanmıştır. Antlaşmanın asıl önemi, Kuzey Kore’nin, Komünist Çin ve SSCB tarafından başlatılacak olan, Kore ve Uzak Doğu mücadelesinde destekleneceğini göstermiş olmasıydı. Antlaşmadan sonra Komünist Çin’in Dışişleri Bakanı Chou En Lai’nin “Sovyet Rusya ve Çin bundan sonra yenilmesi olanaksız 700 milyonluk bir kuvvet haline gelmiş bulunmaktadır” demesi bu anlamda manidardır. Bkz. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 30.

[1552] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 453.

[1553] A. e., s. 455.

[1554] A. e., s. 453.

[1555] Henry Kissinger, Diplomasi, Çev. İbrahim H. Kurt, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1994, s. 456.

[1556] Henry Kissinger, SSCB lideri Nikita Kruşçev’in anılarında yazdıklarını referans göstererek, Güney Kore’nin istila edilmesi fikrinin Kuzey Kore diktatörü Kim Il Sung’un buluşu olduğuna dikkat çekerek, başlangıçta tereddütlü olan Stalin’in, sonradan plana uyduğunu, çünkü bu girişimin kolayca başarılı olacağı konusunda inandırılmasına izin verdiğini belirtmektedir. Bkz. Kissinger, Diplomasi, s. 457.

[1557] Sander, Siyasi Tarih (1918-1994), s. 277.

[1558] Kore Savaşı başladığında, Kuzey Kore’nin ve Güney Kore’nin sahip olduğu askeri kuvvetler şöyleydi: Kuzey Kore ordusu, kara, deniz, hava kuvvetleriyle, ülke içi koruma birlikleri ve kıyı savunma birliklerinden meydana gelmekteydi. SSCB, Kuzey Kore ordusunu II. Dünya Savaşı konseptine göreve savaşta elde ettikleri tecrübelere uygun olarak dört sene kadar bir süre zarfında eğitimden geçirmiş ve modern savaş silah ve araçlarıyla donatmışlardı. Kuzey Kore’nin kara kuvvetleri 13 piyade tümeni, bir zırhlı tümen ve bir tank alayından meydana gelirken, bir tümenin mevcudu yaklaşık 11.000 askerden oluşuyordu. Kuzey Kore’nin hava kuvvetlerinde ise 100’den fazla uçak bulunurken, deniz kuvvetleri 32 parça savaş gemisi ve yardımcı gemilerden meydana geliyordu. Kuzey Kore ordusunun komuta kademesi, II. Dünya Savaşı’nda Japonlara karşı Çin komünist ordusunda ya da Sovyet ordusunda görev yapmış, savaş tecrübesi olan ve iyi eğitilmiş askerlerden meydana geliyordu. Buna karşılık Güney Kore ordusu sınır boyunca tertiplenmiş 6 piyade tümeninden ibaretti ve silah, malzeme, teçhizat ve her türlü yardımı ABD’den almaktaydı. Bu tümenlerden başka, iki tümen de ülke içinde emniyet faaliyetinde bulunup, gerillacılarla uğraşmaktaydı. Toplam olarak 8 tümenden oluşan Güney Kore kara kuvvetleri çok zayıf ve savaşa tam hazır değildi. Deniz kuvvetleri ise hafif harp gemisi ve yardımcı gemilerden kurulu küçük bir filo halindeydi. Bu çerçevede yaklaşık 100.000 kişilik bir silahlı kuvvetlere (ayrıca 50.000 kişilik bir polis kuvvetine) sahip olan Güney Kore’nin bu kuvvetleri 15 Temmuz 1950’de BM Komutanlığı emrine verilmiştir. Bir kıyaslama yapıldığında, bir Güney Kore tümeni, yaklaşık bir Kuzey Kore alayı kuvvetine denk geliyordu ki, zayıf Güney Kore ordusu, taarruz için yetiştirilmiş ve iyi silahlandırılmış kuvvetli Kuzey Kore ordusuna dayanacak kuvvette değildi. Bkz. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 47.

[1559] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 455.

[1560] Sander, Siyasi Tarih (1918-1994), s. 277.

[1561] ABD, İngiltere, Milliyetçi Çin, Küba, Ekvator, Fransa, Norveç, Mısır, Hindistan.

[1562] BM tarihinde, Güvenlik Konseyi, ancak üç olayda “uluslararası barışın bozulduğunu” tespit edebilmiştir: Güney Kore’nin Kuzey Kore tarafından işgali (1950), Falkland Adaları’nın Arjantin tarafından işgali (1982), Kuveyt’in Irak tarafından işgali (1990). Bkz. Funda Keskin, Uluslararası Hukukta Kuvvet Kullanma: Savaş, Karışma ve BM, Ankara, Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları, 1998, s. 142.

[1563] Kararın metni için bkz. Resolution 82: Complaint of aggression upon the Republic of Korea (25 Jun), S/1501, 25 Jun 1950, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/ RESOLUTION/GEN/NR0/064/95/IMG/NR006495.pdf?OpenElement, 5 Ağustos 2010.

[1564] 26 Haziran 1950’de ABD Başkanı Truman, çatışmaların devam etmesi üzerine, Güvenlik Konseyi’nin 25 Haziran’da aldığı karar doğrultusunda ABD’nin Uzak Doğu (Pasifik Kuvvetleri) Komutanı General Douglas Mac Arthur’a, saldırıya uğrayan Güney Kore’ye ikmal maddeleri verilmesi için yetki verirken; 27 Haziran’da da deniz ve hava kuvvetlerine harekete geçme emri vermiş ve 30 Haziran’da da Japonya’nın işgali görevinde bulunan kara birliklerini bu emrine eklemiştir. Bkz. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 49-50; Kissinger, Diplomasi, s. 458.

[1565] ABD, İngiltere, Milliyetçi Çin, Küba, Ekvator, Fransa, Norveç.

[1566] Kararın metni için bkz. Resolution 83: Complaint of aggression upon the Republic of Korea (27 Jun), S/1511, 27 Jun 1950, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/ RESOLUTION/GEN/NR0/064/96/IMG/NR006496.pdf?OpenElement, 5 Ağustos 2010.

[1567] Kararın metni için bkz. Resolution 84: Complaint of aggression upon the Republic of Korea (7 Jul), S/1588, 7 July 1950, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/ RESOLUTION/GEN/NR0/064/97/IMG/NR006497.pdf?OpenElement, 5 Ağustos 2010.

[1568] Birliğe gönderilen kuvvetlerin dağılımı şöyledir: 1) Kara kuvvetleri: ABD, Avusturalya, Belçika, Filipinler, Fransa, Habeşistan, Hollanda, İngiltere, Kanada, Lüksemburg, Porto Riko, Tayland, Türkiye, Yeni Zelenda, Yunanistan 2) Deniz kuvvetleri: ABD, Avusturalya, Hollanda, İngiltere, Kanada, Kolombiya, Tayland, Yeni Zelanda 3) Hava kuvvetleri: ABD, Avusturalya, Belçika, Güney Afrika Birliği, İngiltere, Kanada, Yunanistan. Bkz. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 51.

[1569] Oral Sander, ABD’nin, BM Güvenlik Konseyi’nin kararını, komutlarını BM’den değil, Washington’dan alan bir komutanlık kurulması yönünde kullandığını belirterek, bu BM birliğinin komutanlığına getirilen ABD’li General Douglas Mac Arthur’un da “BM ile doğrudan hiçbir bağım olmadı” dediğine dikkat çekmektedir. Bu BM birliğinin kara kuvvetlerinin %50’sini, deniz kuvvetlerinin %86’sını ve hava kuvvetlerinin %93’ünü de ABD sağlamıştır. Bkz. Sander, Siyasi Tarih (1918-1994), s. 279.

[1570] Pazarcı, Uluslararası Hukuk, s. 438.

[1571] Kararın metni için bkz. Resolution of Uniting for Peace, 377 (V), Resolution Adopted on Reports of the First Committee, 3 November 1950, (Çevrimiçi) http://        daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/059/75/IMG/NR005975.pdf? OpenElement, 16 Ağustos 2009.

[1572] Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 53.

[1573] A. e., s. 50-53.

[1574] Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 56-58.

[1575] SSCB’nin Türkiye’nin egemenlik ve toprak bütünlüğüne yönelik bu talepleri ve bu konularda Sovyetler’le yapılan görüşme ve yazışmalarla ilgili daha geniş bilgi için bkz. T. C. Dışişleri Bakanlığı, Araştırma ve Siyaset Planlama Genel Müdürlüğü, II. Dünya Savaşı Yılları (1939-1946), Ankara, 1973, s. 251-274; Kamuran Gürün, Türk-Sovyet İlişkileri (1920-1953), Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1991, s. 272-308; Feridun Cemal Erkin, Türk-Sovyet İlişkileri ve Boğazlar Meselesi, Ankara, Başnur Matbaası, 1968, s. 252-315.

[1576] SSCB ile Türkiye arasındaki karşılıklı bu nota metinleri için bkz. Ayın Tarihi, Sayı: 153 (Ağustos 1946), s. 72-74, 76-83; Ayın Tarihi, Sayı: 154 (Eylül 1946), s. 46-51; Ayın Tarihi, Sayı: 155 (Ekim 1946), s. 58-70.

[1577] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 517.

[1578] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 518.

[1579] Çağrı Erhan, “ABD ve NATO’yla İlişkiler (1945-1960)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), s. 543-544.

[1580] Erhan, “ABD ve NATO’yla İlişkiler (1945-1960)”, s. 545.

[1581] Telgrafların metinleri için bkz. TBMM Zabıt Ceridesi, C. 1, Dönem: 9, Onbeşinci Birleşim, 30.06.1950, s. 311-312.

[1582] A. e., s. 312-313.

[1583] Ayın Tarihi, Sayı: 200 (Temmuz 1950), s. 89.

[1584] Başbakan Adnan Menderes, Vatan gazetesinin sahibi ve yazarı Ahmet Emin Yalman’la yaptığı ve Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü’nün de bulunduğu bir görüşme sırasında, bu konudaki görüşlerini açıklayarak, kamuoyunun ve muhalefetin tepkilerini göğüsleyebilmek için basının desteğine ihtiyacı olduğunu şu sözleriyle ifade etmiştir: “Memleket hesabına çok mühim bir karar vermek durumundayız. Bunu önceden bilmeni ve beklenen hücumlara karşı bizi anlayışla desteklemeni istiyoruz. Birleşmiş Milletler adına Kore’de Kızıl kuvvetlere karşı ortak bir cephe kurmak üzere Amerika’nın hür milletlere bir çağrısı var. Ortak güvenlik ruhunu yürütmek ve itibarımızı yükseltmek bakımından bu, bizim hesabımıza yaman bir fırsattır. NATO’ya da kabul edilmemize de bir köprü olabilir. İngiltere ve diğer milletler bunu baştan savma karşılarlar ve suya düşürürlerse, fırsat bizim için de elden gider. İşte bu sebeple bu çağrıya herkesten evvel olumlu bir cevap vermek ve diğer milletleri olmuş bitmiş bir durum karşısında bırakmak istiyoruz. O zaman, İngiltere ve diğer milletler bize uymaktan kaçınamazlar, biz oraya bir Türk birliği gönderince, onlar da Kore Savaşı’na canla başla katılmak zorunda kalırlar. Fakat işin içinde Türk askerinin yurt dışına göndermek davası olması dolayısıyla Meclis kararı almaya kalkışırsak, iş kızar, dedikoduların sonu gelmez. Bir saat bile kaybetmeden, sorumluluğu üzerimize alarak karar vermek, kararı Birleşmiş Milletler’e ve Amerika Birleşik Devletleri’ne bildirmek zorundayız. Böylece hareket ettiğimiz takdirde ise her taraftan yanlış hükümlere varılacağı, yaygaralar kopacağı muhakkaktır. Bunlara karşı basında anlayışla cephe kurulmasına ihtiyaç vardır.” Bkz. Ahmet Emin Yalman, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim (1922-1971), C. II, İstanbul, Pera Tur., 1997, s. 1536.

[1585] Metin Toker, Demokrasimizin İsmet Paşa’lı Yılları (1944-1973): DP’nin Altın Yılları (1950-1954), Ankara, Bilgi Yayınları, 1991, s. 157.

[1586] “Amerika Askeri Yardımı Daha Faydalı Bir Hale Getirilecek”, Milliyet, 19 Temmuz 1950, s. 1; Mim Kemal Öke, Unutulan Savaşın Kronolojisi: Kore 1950-1953, İstanbul, Boğaziçi Yayınları, 1990, s. 67; Altan Öymen, Değişim Yılları, 2. bs., İstanbul, Doğan Kitapçılık, Ekim 2004, s. 548.

[1587] Bkz. “Silahlı Kuvvetlerimizin Takviye ve Tensiki İçin Karar Verildi”, Milliyet, 19 Temmuz 1950, s. 1.

[1588] Öke, Unutulan Savaşın Kronolojisi: Kore 1950-1953, s. 67-68.

[1589] Bkz. “Hükümetin Beklenmiyen Kararı: Kore Harbine Dörtbinbeşyüz Kişilik Kuvvet Gönderiyoruz”, Milliyet, 26 Temmuz 1950, s. 1, 5; “Muhalif Çevreler Kararı Beğenmiyor”, Milliyet, 27 Temmuz 1950, s. 1, 5; “Hükümetin Verdiği Kararın Akisleri”, Milliyet, 28 Temmuz 1950, s. 1, 5.

[1590] Ayın Tarihi, Sayı: 200 (Temmuz 1950), s. 8; Tahsin Yazıcı, Kore Birinci Türk Tugayında Hatıralarım, İstanbul, Ülkü Basımevi, 1963, s. 37-38. DP’nin Kore’ye asker gönderme kararını protesto etmek için bu cemiyetin hazırlatarak dağıttığı broşürler toplatılarak, Behice Boran ve Adnan Cemgil hakkında soruşturma açılırken; 1950 yılı sonlarında, Cemiyet’in yayın organı olan “Barış” dergisindeki yayınlanan ve “Türkiye’nin Kore Savaşı’na katılmasıyla ilgili olarak, hükümetin Amerikan emperyalizminin çıkarlarına hizmet ettiği ve Türkiye’nin bu savaşta hiçbir çıkarı olmadığı”nı dile getiren yazılar nedeniyle, Cemiyet yöneticileri hakkında, “ordu içinde kışkırtma yapmak” ve “Türk-Amerikan ilişkilerini bozmaya çalışmak ve komünizm propagandası yapmak” suçlamalarıyla davalar açılmış ve duruşmalar sonunda ilgili yöneticiler 15 ay hapis cezasına çarptırılmışlardır.

[1591] Toker, Demokrasimizin İsmet Paşa’lı Yılları (1944-1973): DP’nin Altın Yılları (1950-1954), s. 80-81.

[1592] Ulus, 27 Temmuz 1950.

[1593] Ayın Tarihi, Sayı: 200 (Temmuz 1950), s. 69-74.

[1594] Genelkurmay Başkanlığı, Kore’ye gönderilecek Türk Tugayı’nın her yıl değiştirilmesini kararlaştırmıştı.

[1595] Çağrı Erhan, “ABD ve NATO’yla İlişkiler (1945-1960)”, s. 545. Türkiye’nin NATO’ya üyelik konusundaki ikinci başvurusunun da reddedilmesinin arkasında yatan sebep, NATO’nun küçük üyeleri ile İngiltere’nin bu konudaki olumsuz tutumlarından kaynaklanmaktaydı. Zira, Norveç, Danimarka, Hollanda, Belçika gibi küçük devletler, Sovyet tehdidine en fazla ve en ağır şekilde maruz bulunan Türkiye’nin NATO’ya katılması halinde, Sovyetlerin buna sert bir tepki göstermesinden çekinmekteydiler. NATO’yu bir güvenlik subabı olarak gören bu devletler, bu anlamda örgütü, Sovyet Rusya’ya karşı hemen savaşa girebilecek bir ittifak sistemi olarak telakki etmemekteydiler. İngiltere ise, Süveyş konusunda Mısır’la yürüttüğü görüşmelerin tartışmalı geçtiği bir ortamda, Ortadoğu’daki menfaatleri nedeniyle Süveyş’ten çekilmek istememekteydi ve bu nedenle de Türkiye’nin güvenlik endişeleriyle kendi Süveyş menfaatlerini birleştirerek, Ortadoğu’da bir savunma sistemi kurmak istiyordu. Oysa ki Türkiye, güvenlik endişeleri açısından, ABD’nin fiili garantisini ve ittifakını elde etmeye çalışıyordu. Bu sebeple, İngiltere, ancak 1951 Temmuz’unda, Ortadoğu savunma sistemine katılması şartıyla, Türkiye’nin NATO üyeliğini desteklemeye karar vermiştir. Bu çerçevede, 16-20 Eylül 1951’de yapılan NATO Bakanlar Konseyi toplantısından sonra 21 Eylül 1950’de yayınlanan bir bildiriyle Türkiye ile Yunanistan’ı NATO’ya katılmaya davet etmiştir. Neticede, Türkiye 18 Şubat 1952’de resmen NATO’nun üyesi olmuştur. Bkz. Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 519.

[1596] 1. Türk Tugayı’nın hazırlık aşaması ve Kore’ye yolculuğuyla ilgili olarak daha geniş bilgi için bkz. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 68-77; Yazıcı, Kore Birinci Türk Tugayında Hatıralarım, s. 60-85.

[1597] TBMM Tutanak Dergisi, C. 3, Dönem: 9, Yasama Yılı: 2, Toplantı: 1, Onüçüncü Birleşim, 01.12.1950, s. 3-6.

[1598] A. e., s. 5-6.

[1599] TBMM Tutanak Dergisi, C. 3, Dönem: 9, Yasama Yılı: 2, Toplantı: 1, Onyedinci Birleşim, 11.12.1950, s. 143.

[1600] A. e., s. 144.

[1601] A. e., s. 159-160.

[1602] A. e., s. 199.

[1603] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 455.

[1604] BM kuvvetlerinin Seul’u geri almasıyla birlikte, 38. paralelin kuzeyini zorlaması üzerine, Komünist Çin’in Başbakanı Chou Enlai, Pekin Radyosu’na verdiği demeçte “Komşusu istilaya uğrarken Çin ulusu kayıtsız kalamaz. Çin ulusu her zaman Kore ulusu ile beraber olmuştur. Kore’yi kurtarmak için Kore ulusunu destekleyecektir” diyerek Komünist Çin’in Kuzey Kore’ye desteğini açıklamıştır. Bkz. Öke, Unutulan Savaşın Kronolojisi: Kore 1950-1953, s. 81.

[1605] 1. Türk Tugayı’nın gerçekleştirdiği muharebeler şöyledir: Wavon Muharebesi (28 Kasım 1950), Sinnimni Baskını (28/29 Kasım 1950), Kaechon Muharebesi (29 Kasım 1950), Kunuri Boğazı ve Sunchon Boğazı Muharebeleri (25 Kasım–1 Aralık 1950), Kumpo Yarımadası Savunması (14 Aralık 1950–6 Ocak 1951), Kumyangjang-ni Muharebesi (25–27 Ocak 1951), 431 ve 109 Rakımlı Tepe Muharebeleri (28 Ocak–5 Şubat 1951), Hant-an Nehri Taarruzu (11 Nisa –22 Nisan 1951), Komünist Çin Ordusu’nun İlkbahar Taarruzu (22 Nisan–1 Mayıs 1951), Seul’un Savunulması (13–18 Mayıs 1951). Daha geniş bilgi için bkz. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 80-312.

[1606] Buradaki anlatım, Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 80-143’ten derlenerek özet olarak aktarılmıştır.

[1607] Bu Türk tugaylarının giriştikleri muharebeler için bkz. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 346-389.

[1608] Bkz. Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 455-456; Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 389-396; Öke, Unutulan Savaşın Kronolojisi: Kore 1950-1953, s. 173-175.

[1609] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 456.

[1610] Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Kore Harbi’nde TSK Muharebeleri (1950-1953), s. 413-416.

[1611] Bkz. Graham Evans, Jeffrey Newnham, Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Çev. H. Ahsen Utku, İstanbul, Gökkubbe Yayınları, 2007, s. 430.

[1612] Örneğin 23 Kasım 2010 günü Kuzey Kore’nin Güney Kore’ye ait Yeonpyeong adasına açtığı topçu ateşi sonucu iki ülke arasındaki ilişkiler daha da gerginleşirken, ABD’de Güney Kore’ye desteğini açıklayarak Sarı Deniz’de teyakkuza geçmiştir. Bkz. “Kore Sınırında Çatışma”, BBC (Türkçe), 23 Kasım 2010, (Çevrimiçi) http://www. bbc.co.uk/turkce/haberler/2010/11/101123_korea_border.shtml, 5 Aralık 2010; “İki Ülke Arasında Silahlar Patladı”, BİANET, 23 Kasım 2010, (Çevrimiçi) http://bianet.org/bianet/dünya/126184-iki-kore-arasinda-silahlar-patladi, 5 Aralık 2010.

[1613] Bkz. Yoram Dinstein, War, Aggression and Self-Defence, 4th ed., Cambridge, Cambridge University Press, 2005, pp. 42-44. Diğer taraftan, Kuzey ve Güney Kore liderleri 4 Ekim 2007’de gerçekleştirdikleri bir zirve toplantısında savaşın bittiğini deklare ederek karşılıklı saldırmazlık ilkesini teyit etmişlerdir. Bkz. “North, South Korea Pledge Peace, Prosperity”, 4 October 2007, REUTERS, (Çevrimiçi) http://uk. reuters.com/article/2007/10/04/uk-korea-summit-agreement-idUKSEO16392220

071004, 5 Aralık 2010.

[1614] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 801. Fakat, 1968’de başlayan toplumlararası görüşmeler ilerledikçe, Türk hükümeti, “federal devlet” politikasında değişiklikler yapmıştır. Bu yeni politikanın adı, “bölge muhtariyeti esasına dayanan üniter devlet” idi. Bir çeşit “kanton sistemi” olan bu yeni devlet biçimi, Kıbrıs’ta tek bir devletin olmasını öngörürken, birkaç bölgede toplanmış olan Kıbrıs Türklerinin, kendi bölgelerinin idarelerinde muhtariyete sahip olmaları ve Kıbrıs Rumlarının bu bölgelerin içişlerine müdahale etmemeleri esasına dayanıyordu. Türkiye’nin bu tezi, Ekim 1973 seçimlerinde işbaşına gelen Cumhuriyet Halk Partisi–Milli Selâmet Partisi koalisyon hükümeti tarafından “fonksiyonel federatif sistem” olarak değiştirilmiştir. Bu sistemde ise toprakların paylaşılması değil, tek bir devlet içinde, görev ve yetkilerin iki toplum arasında paylaşılması söz konusudur. Başbakan Bülent Ecevit, hükümetinin Kıbrıs politikasına ilişkin soruları yanıtlarken bu sistemi şöyle açıklamıştır: “Yeni Türk hükümeti, adada istikrar ve uyumlu ilişkiler sağlanması için federatif Kıbrıs devletinin en iyi bir çözüm biçimi olduğuna inanmaktadır. Bu çözüm yolu, Türkiye’nin ““enosis”” kuşkusunu ortadan kaldırmış olacaktır. Türkler de, federatif çözüm sonunda adanın bölünmesine yol açmayacağı konusunda her çeşit güvenceyi vermeye hazır olacaklardır. Türkiye’nin düşündüğü federatif sistem, adada nüfus yer değiştirmesini öngörmemektedir. İki toplum, adanın her yanında, birbirine egemen olmadan, yan yana yaşayabilmelidirler. Bu, coğrafi ayırıma dayanan federasyondan çok, karışık ya da komşu yerleşme düzenleri çerçevesinde dostane işbirliğine dayanan federatif bir sistem olmalıdır.” Bkz. Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 174.

[1615] Oberling, Bellapais’e Giden Yol: Kıbrıs Türklerinin Kuzey Kıbrıs’a Göçü, s. 119.

[1616] “Albaylar Cuntası”, 1971 yılının Eylül ayında, Albay Georgios Grivas’ı tekrar Kıbrıs’a göndererek ““enosis”” mücadelesini daha fazla körüklemek için EOKA-B adı verilen yeni bir silahlı örgüt kurdurtmuştur. EOKA-B’nin militan ihtiyacı, Yunan subaylarının yönettiği “Rum Milli Muhafız Kuvvetleri”nden karşılanırken; 1972 yılında “Albaylar Cuntası”, ““enosis”” taraftarı olmayan ve “Albaylar Cuntası”nın politikasını desteklemeyen kişilerin kabineden azledilmesini isteyen bir notu Makarios’a göndermiştir. Makarios, içişlerine müdahale etmek anlamına gelen bu isteğe şiddetle karşı çıkmıştır. EOKA-B tarafından 1973 yılı Aralık ayında bir Kıbrıslı Rum çoban öldürüldüğünde, Makarios ilk defa Albay Grivas’ı “adi bir cani ve kana susamış” bir kişi olarak halka ilan etmiştir. Olay sonrasında, Albay Grivas, saklandığı yerde 24 Ocak 1974’te ani bir şekilde kalpten ölünce, Makarios bundan cesaret alarak 25 Nisan 1974’te EOKA-B örgütünü yasadışı ilan etmiştir. Makarios, 4 Mayıs 1974’te de, gayri yasal bir şekilde silaha sahip olanların bunları teslim etmelerini, aksi taktirde haklarında yasal işlem yapılacağını ilan etmiş ve şüpheli görülen 200 kadar EOKA-B üyesini tutuklatmıştır. Bkz. Oberling, Bellapais’e Giden Yol: Kıbrıs Türklerinin Kuzey Kıbrıs’a Göçü, s. 119-120.

[1617] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 802.

[1618] Oberling, Bellapais’e Giden Yol: Kıbrıs Türklerinin Kuzey Kıbrıs’a Göçü, s. 126.

[1619] Bu mektubun metni için bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1974, pp. 26661-26662.

[1620] Sönmezoğlu, II. Dünya Savaşı’ndan Günümüze Türk Dış Politikası, s. 244.

[1621] Melek Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 739.

[1622] Erol Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, 5. bs., İstanbul, Alfa Yayınları, 2007, s. 188.

[1623] Oberling, Bellapais’e Giden Yol: Kıbrıs Türklerinin Kuzey Kıbrıs’a Göçü, s. 128.

[1624] Mehmet Ali Birand, 30 Sıcak Gün, 14. bs., İstanbul, Milliyet Yayınları, Mart 1990, s. 27.

[1625] Ecmel Barutçu’nun Başbakan Bülent Ecevit’le temasa geçişi oldukça zor olmuştur. Dışişleri Bakanı Turan Güneş o sırada Pekin’de olduğu için, öncelikle bakan vekili Hasan Işık’ın özel kalemini telefonla arayan ancak cevap alamayan Ecmel Barutçu, daha sonra Hasan Işık’la temas kurmaya çalışmış ancak başarılı olamamıştır. Bunun üzerine Etimesgut Havaalanı’nı telefonla aramaya girişen ancak bundan da bir netice elde edemeyen Barutçu, Genelkurmay Başkanlığı İstihbarat Daire Başkanı Korgeneral Recai Engin’i arayarak Başbakan’a acilen ulaşılmasını ve uçağının durdurulmasını istemiştir. Bu görüşmenin akabinde Etimesgut Havaalanı’yla irtibat kurmayı başaran Barutçu, havaalanı görevlilerinin “Başbakan’ı çağıramayız, uçağa binmek üzere” şeklindeki yanıtları karşısında ısrarını sürdürerek, Başbakan’ın özel kalem müdürüne ulaşmaya çalışmıştır. O sırada Barutçu’ya ikinci telgraf da gelmiş ve Makarios'un öldüğünün, ancak bunun doğrulanamadığının bilgisi verilmiştir. Nihayet Barutçu, Hasan Işık ile beraber telefona gelen Ecevit’e bu telgrafları okumuştur. Bkz. Birand, 30 Sıcak Gün, s. 27-28.

[1626] Dışişleri Bakanı Turan Güneş, o sırada Pekin gezisinde olduğundan yerine Milli Savunma Bakanı Hasan Işık vekâlet etmekteydi.

[1627] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 30.

[1628] Mehmet Ali Birand’a göre, bu toplantıya Devlet Bakanı İsmail Hakkı Birler, Çalışma Bakanı Önder Sav ve Maliye Bakanı Deniz Baykal’la birlikte bazı bakanlar katılırken; Başbakan yardımcısı Necmettin Erbakan “önemsiz” diye nitelendirilen bir toplantısını kesip gelmek lüzumunu dahi duymamıştır. Birand’a göre kimse gelişmenin önemini kavrayamamıştı. Bkz. Birand, 30 Sıcak Gün, s. 30-31.

[1629] Ercüment Yavuzalp, Liderlerimiz ve Dış Politika, Ankara, Bilgi Yayınevi, Eylül 1996, s. 159.

[1630] Ercüment Yavuzalp, toplantıdan sonra askerlerin, hem Barutçu’ya hem de kendisine bu yöndeki duygularını özel olarak dile getirdiklerini belirtmektedir.

[1631] Ercüment Yavuzalp, toplantı sırasında kendisi ve Barutçu görüşlerini dile getirirken onları dinlemekte olan Hasan Işık’ın yüzündeki ifadeden pek memnun olmadığı izlenimini edindiğini ifade etmektedir. Yavuzalp’e göre bunun nedeni, birer bürokrat olmalarından dolayı Işık’ın onlardan sadece bilgi bekleyip, bunun ötesine gidip öneride bulunmalarından duyduğu hoşnutsuzluktur. Bkz. Yavuzalp, Liderlerimiz ve Dış Politika, s. 160.

[1632] Yavuzalp, Liderlerimiz ve Dış Politika, s. 160.

[1633] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 31.

[1634] A. e., s. 33.

[1635] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 32.

[1636] A. e., s. 34.

[1637] Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, s. 201.

[1638] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 35-36.

[1639] A. e., s. 38-39.

[1640] A. e., s. 40.

[1641] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 41.

[1642] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 43-45.

[1643] A. e., s. 49.

[1644] Bu toplantılarda geçen diyalogların metinleri için bkz. “Minutes of Meeting of the Washington Special Actions Group, July 15, 1974”,  Foreign Relations of the United States, 1969-1976 (Greece; Cyprus; Turkey, 1973-1976), Vol. XXX, Washington, United States Government Printing Office, 2007, pp. 276-281; “Minutes of Meeting of the Washington Special Actions Group, July 16, 1974”,  Foreign Relations of the United States, 1969-1976 (Greece; Cyprus; Turkey, 1973-1976), pp. 288-294; “Minutes of Meeting of the Washington Special Actions Group, July 17, 1974”,  Foreign Relations of the United States, 1969-1976 (Greece; Cyprus; Turkey, 1973-1976), pp. 304-308. (Not: Diyaloglardaki bazı kısımlar “çok gizli” niteliğinden dolayı yayınlanmamıştır.)

[1645] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 53.

[1646] Bu toplantıda geçen konuşmaların özeti için bkz. Birand, 30 Sıcak Gün, s. 54-58. (Birand, konuşmaları, toplantıya davet edilen liderlerden birinin özel olarak tuttuğu notlardan derlediğini ve konuşmaların özünün doğruluğunu daha sonra taraflarla yaptığı görüşmelerle teyit ettiğini söylemektedir.)

[1647] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 58.

[1648] “Sampson Darbesi” gerçekleştiği sırada Pekin gezisinde bulunan Dışişleri Bakanı Turan Güneş, Pekin’den Türkiye’ye acil dönüş için özel kalem müdürü Tugay Özçeri’yle birlikte çeşitli uçak tarifelerini gözden geçirerek Türkiye’ye dönüş için bir bağlantı bulmaya çabalamışlardır. Ancak, Pekin’den Türkiye’ye acil olarak dönülebilecek şekilde hiçbir bağlantı bulunamamış ve bu nedenle de ancak 18 Temmuz 1974 Perşembe günü Ankara’da olabilmişlerdir. Turan Güneş’e “saç baş yolduran” bu durumla ilgili olarak o günkü durumunu hatırlayanlar Güneş için “en aşağı birkaç yılını Pekin’de bırakıp döndü” demektedirler.

[1649] “Yunanistan’ın Ankara Büyükelçiliği’nden Yunanistan Dışişleri Bakanlığı’na Gönderilen 16.07.1974 (saat 12:30) tarihli Kripto-teleks”ten aktaran Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, s. 204-205.

[1650] Planın ayrıntıları ve harekât gününe kadar yapılan askeri hazırlıklarla ilgili olarak daha geniş bilgi için bkz. İbrahim Artuç, Kıbrıs’ta Savaş ve Barış, İstanbul, Kastaş Yayınları, Eylül 1989, s. 166-190; Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, s. 215-243, 246-252; Birand, 30 Sıcak Gün, s. 58-62, 102-107, 116-118.

[1651] Yavuzalp, Liderlerimiz ve Dış Politika, s. 162.

[1652] Görüşmeler sırasında Türk heyetinde bulunan NATO Dairesi Müdürü Ercüment Yavuzalp, İngiltere Dışişleri Bakanı Callaghan’ın görüşmeler boyunca tuvalete gitmek bahanesiyle bir süre ortadan kaybolduğunu ve sonra tekrar dönüp Başbakan Wilson’un kulağına bir şeyler fısıldadığına dair gözlemlerde bulunmuştur.

[1653] Görüşmeler sırasında, İngiltere Dışişleri Bakanı Callaghan’ın ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’le yapmış olduğu telefon konuşmasının metni bu durumu açıkça ortaya koymaktadır. Bu telefon görüşmesinin metni için bkz. “Transcript of Telephone Conversation Between Secretary of State Kissinger and British Foreign Secretary Callaghan, July 17, 1974”,  Foreign Relations of the United States, 1969-1976 (Greece; Cyprus; Turkey, 1973-1976), pp. 309-311. (Not: Diyaloglardaki bazı kısımlar “çok gizli” niteliğinden dolayı yayınlanmamıştır.)

[1654] NATO Konseyi’ndeki görüşmelerin ayrıntıları için bkz. Birand, 30 Sıcak Gün, s. 97-99.

[1655] Bkz. “Telegram From the Embassy in Turkey to the Department of State, July 17, 1974”,  Foreign Relations of the United States, 1969-1976 (Greece; Cyprus; Turkey, 1973-1976), pp. 302-304.

[1656] Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, s. 206.

[1657] BM’deki bu tartışmalar için bkz. Yearbook of the United Nations, 1974, pp. 256-290.

[1658] Yavuzalp, Liderlerimiz ve Dış Politika, s. 164. Londra görüşmelerinin ayrıntıları için ayrıca bkz. Birand, 30 Sıcak Gün, s. 67-75, 84-91.

[1659] Basın muhabirlerinin, Başbakan Ecevit’le gerçekleştirdiği bu soru-cevap faslının tam diyalogları için bkz. Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, s. 208-210.

[1660] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 81.

[1661] A. e., s. 82.

[1662] A. e., s. 83.

[1663] A. e., s. 83.

[1664] Toplantı tutanağı için bkz., TBMM Tutanak Dergisi, C. 13/1, Dönem: 15, Toplantı: 13, 2. Birleşim, 2. Oturum (Gizli Oturum), 18.07.1974, s. 1-13. Erteletmeye ilişkin hükümet tezkeresinin okunduğu sırada zorlu bir yolculuktan sonra TBMM’ye henüz varmış olan Dışişleri Bakanı Turan Güneş, Genel Kurul salonuna girdiğinde TBMM’nin toplantısının ertelenmesine şaşırarak arkadaşlarına aksi yönde oy vermeleri yönünde tam uyarmaya başlamışken, Deniz Baykal, Güneş’i kolundan tutup durumu anlatarak kendisini yatıştırmıştır. Birand, 30 Sıcak Gün, s. 101.

[1665] Bombardımanın kısa kesilmesinin, harekâtın ilk günlerinde askeri açıdan yaşanan büyük sıkışmaya neden olduğu bugüne kadar tartışılan bir husus olmuştur.

[1666] “Tınaztepe”, “Adatepe”, “Çakmak”, “Kocatepe” muhripleri ile “Berk” fırkateyni himayesindeki “Ertuğrul” gemisi ve 33 çıkartma aracından kurulu Türk çıkarma filosu 19 Temmuz 1974’te saat 11:30’da Mersin’den hareket etmiştir. Türk çıkarma filosu Girne’nin batısındaki Pladini Plajı’na doğru yol alırken, 6 adet boş ticaret gemisinden oluşan sahte çıkartma filosu da Magosa’ya doğru doğru yol almıştır.

[1667] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 103-104.

[1668] A. e., s. 105.

[1669] Bkz. “Savaşı gerektirebilecek durumun baş göstermesi nedeniyle, Ankara, İstanbul, Tekirdağ, Kırklareli, Edirne, Çanakkale, Balıkesir, Manisa, İzmir, Aydın, Muğla, Adana, İçel ve Hatay sınırları içerisinde 20.07.1974 Cumartesi günü saat 07:00’den itibaren bir ay süre ile sıkıyönetim ilanına dair 19.07.1974 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı”, Resmi Gazete, Sayı: 14951 (Mükerrer), 20.07.1974.

[1670] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 124.

[1671] A. e., s. 125-126.

[1672] Harekâta “Kıbrıs Barış Harekâtı” ismini Başbakan Bülent Ecevit, 19 Temmuz 1974 Cuma günü kuvvet komutanlarıyla yaptığı son görüşme sırasında vermiştir. Başbakan Ecevit’in insancıl ve şair yönünden beslenen bu isim, o zamana kadar hiçbir silahlı harekâta “barış” adı verilmediği düşünüldüğünde, savaşın sert yüzünü örterek zorunlu olarak girişilen bu müdahaleye yumuşak bir görüntü vermek açısından önemliydi. Bkz. Artuç, Kıbrıs’ta Savaş ve Barış, s. 144.

[1673] Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, s. 253.

[1674] A. e., s. 264.

[1675] Taburları taşıyan uçakların Kıbrıs’a gidiş ve gelişi yaklaşık 5 saat sürmekteydi.

[1676] Dünya savaş tarihinde ilk defa bu kadar çok helikopterle bir hava indirme harekâtı yapılmıştır. Vietnam Savaşı’nda bile ABD bu kadar çok helikopterle bir hava harekâtı gerçekleştirmemiştir.

[1677] Bilgiler şu kaynaklardan derlenmiştir: Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, s. 265-282; Artuç, Kıbrıs’ta Savaş ve Barış, s. 160-162, 183-197.

[1678] Toplantı tutanağı için bkz., TBMM Tutanak Dergisi, C. 13/1, Dönem: 15, Toplantı: 13, 3. Birleşim, 1. ve 4. Oturum (Gizli Oturum), 20.07.1974, s. 16-54.

[1679] Bkz. Yearbook of the United Nations, 1974, p. 291; Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 195-196.

[1680] Bu konuda bkz. Yavuzalp, Liderlerimiz ve Dış Politika, s. 170-171.

[1681] Melek Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. I (1919-1980), s. 743-744.

[1682] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 744.

[1683] A. e.

[1684] Konferansın seyri konusunda daha geniş bilgi için bkz. Yavuzalp, Liderlerimiz ve Dış Politika, s. 172-180; Birand, 30 Sıcak Gün, s. 275-358.

[1685] Cenevre Protokolü’nün metni için bkz. Bkz. Keesing’s Contemporary Archives, 1974, p. 26709; Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 202-204.

[1686] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 805.

[1687] Konferansın “Kıbrıs’ta anayasal hükümetin yeniden tesisi” konusunun ele alınacağı gün Rumların uzlaşmaz tutumlarının bir başka örneğini gösteren ve bu yüzden müzakereleri bir gün geciktirecek olan bir olay yaşanmıştır. Yunanlılar ve Rumlar konferans masasında Clerides’in önüne “Kıbrıs Cumhurbaşkanı”, Rauf Denktaş’ın önüne de “Kıbrıs Türk Temsilcisi” tabelasının konulmasını istemişlerdir. Ayrıntı gibi gözüken bu olay, aslında 1950’lerden bu yana yaşanan “Kıbrıs Sorunu”nun tam da özünü ve temel ihtilafını teşkil etmektedir. Bu davranışlarıyla Rumlar kendilerini “devlet”, Türkleri ise “azınlık” olarak gördüklerini göstermiş oluyorlardı ki, bu durum Cenevre Protokolü’ndeki “Kıbrıs’ta iki muhtar idarenin mevcut bulunduğu” hükmünün de içini boşaltmaktaydı. Türk heyeti tarafından şiddetle reddedilen bu Rum tutumu, İngiltere Dışişleri Bakanı Callaghan’ın çabalarıyla ancak bir gün sonra aşılabilmiştir. Bulunan formül, Clerides’in Yunan heyetinin yanında, Denktaş’ın da Türk heyetinin yanında tabelasız oturmaları olmuştur. Müzakerelerin seyri konusunda daha geniş bilgi için bkz. Yavuzalp, Liderlerimiz ve Dış Politika, s. 180-188.

[1688] Yavuzalp, Liderlerimiz ve Dış Politika, s. 181-182.

[1689] A. e., s. 183-184.

[1690] Fırat, “Yunanistan’la İlişkiler (1960-1980)”, s. 747.

[1691] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 456.

[1692] Kissinger’in bu yeni önerisine göre, i) Yunan heyeti “kantonlu” veya “iki bölgeli” önerilerden birini prensip olarak kabul ettiklerini açıklayacaklar, ii) Aynı anda Türk Silahlı Kuvvetlerinin elinde bulundurduğu bölgenin etrafında bir tampon bölgenin oluşturulacak, iii) Rumlar ve Yunanlılar, adanın %17-18’ini kapsayan bölgedeki askerlerini hemen çekecekler ve idaresini Kıbrıslı Türklere bırakacaklar ve müzakereler süresince buralara asker sokulmayacaktı.

[1693] Birand, 30 Sıcak Gün, s. 456-457.

[1694] Konferansın son toplantısının ayrıntıları için bkz. Birand, 30 Sıcak Gün, s. 460-481.

[1695] Toplantı sırasında, Rumların ve Yunan heyetinin bu süre isteklerine arka çıkan İngiltere Dışişleri Bakanı Callaghan, Türk heyetinin red cevabı karşısında “Bugün Kıbrıs ordunuzun esiridir, ancak yarın ordunuz Kıbrıs’ın esiri olacaktır!” sözlerini sarfetmiştir.

[1696] Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, s. 468.

[1697] Milliyet, 15 Ağustos 1974, s. 4.

[1698] Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, s. 479-481.

[1699] Askeri bir terim olan “köprübaşı” kavramı, bir engelin (doğal ya da yapay); düşmana ait kenarında, elde tutulan ya da ele geçirilmesi gereken bir arazi bölgesini ifade eder.

[1700] Erol Mütercimler’e göre, birinci harekât sonrası yığınak yapılan cep (üçgen alan/Girne-Lefkoşa-Gönyeli) o derece küçüktü ki, Rumlar tarafından atılabilecek bir merminin ya bir askere ya bir araca, ya da bir topa isabet etme olasılığı çok yüksekti. Mütercimler, o günleri yaşayanların atılacak bir merminin kesinlikle boşa gitmeyeceğini söylediklerini belirtmektedir.

[1701] Mütercimler, Kıbrıs Barış Harekâtı’nın Bilinmeyen Yönleri, Satılık Ada Kıbrıs, s. 482.

[1702] BM Güvenlik Konseyi’nin 360 (1974) sayılı kararının metni için bkz. Yearbook of the United Nations, 1974, p. 293; Sarıca, Teziç, Eskiyurt, Kıbrıs Sorunu, s. 209.

[1703] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 806.

[1704] Bu harita, “Map of Cyprus (Map Administrative Districts)”, (Çevrimiçi) http:// www.worldofmaps.net/en/europe/map-cyprus/map-administrative-districts.htm, 5                                Ağustos 2010 tarihinde erişilen web sitesinden uyarlanmıştır.

* Erenköy (Kokkina), “de jure” olarak Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Lefkoşa Bölgesi’nde ve “de facto” olarak ise KKTC’nin Güzelyurt ilçesinde Dillirga yöresinde bir kasabadır. Erenköy ile KKTC toprakları arasında bir kara bağlantısı bulunmamaktadır ve Birleşmiş Milletler Barış Gücü (UNFICYP) kuvvetleriyle çevrilidir. Diğer bir deyişle, Erenköy, 1964 Kıbrıs Krizi’nden bu yana bir eksklav halinde bir bölge olup, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında da bu durumunu devam ettirmektedir. Erenköy’de sivil halk yaşamakla birlikte, Türk askerleri bulunmamaktadır.

** Maraş (Varosia) bölgesi, GKRY yönetimdeki Famagusta bölgesinde (Magusa/Magosa) bulunan ve bir zamanlar Akdeniz’in ve Kıbrıs’ın en ünlü turizm merkeziydi. Maraş, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’nın ikinci safhasında 14 Ağustos 1974’te Türk birlikleri tarafından ele geçirilmesine rağmen, yapılan anlaşmalar sonrasında yerleşim ve iskâna kapatılmıştır. UNFICYP tarafından denetlenen ve Kıbrıs’ı ikiye ayıran “Yeşil Hat” tampon bölgesinin sınırlarına dahil olan Maraş bölgesinde bugün BM’ye ait bir adet bina ile bunun 400 m ilerisinde TSK’ya orduevi olarak tahsis edilen 6 adet bina ve bir kız öğrenci yurdu dışında, diğer alanlarda içeriye giriş ve çıkış kesinlikle yasaktır. Nisan 2004’te referanduma sunulan ve Kıbrıs Rumlarınca reddedilen Annan Planı eğer Kıbrıs Rum tarafınca da kabul edilmiş olsaydı Maraş bölgesi Erenköy’le birlikte 104 gün içerisinde Rum tarafının denetimine bırakılmış olacaktı.

[1705] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 807.

[1706] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 807-808.

[1707] BM Genel Kurulu’nun 3212 (1974) sayılı kararının metni için bkz. Yearbook of the United Nations, 1974, p. 295.

[1708] BM Güvenlik Konseyi’nin 365 (1974) sayılı kararının metni için bkz. Yearbook of the United Nations, 1974, p. 296.

[1709] Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 810-812. 1974 – 1979 arasında silah ambargosu, Türk – Amerikan ilişkileri ve Kıbrıs konusunda ortaya çıkan olay ve gelişmeler için ayrıca bkz. Mehmet Ali Birand, Diyet, İstanbul, 7. bs., Milliyet yayınları, Mayıs 1990.

[1710] A. Füsun Arsava, “Kıbrıs Sorununun Uluslararası Hukuk Açısından Değerlendirmesi”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 51, Sayı: 1 (Ocak 1996), s. 47.

[1711] Sevin Toluner, Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Milletlerarası Hukuk, İstanbul, Fakülteler Matbaası, 1977, s. 75.

[1712] Arsava, “Kıbrıs Sorununun Uluslararası Hukuk Açısından Değerlendirmesi”, s. 47.

[1713] Toluner, Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Milletlerarası Hukuk, s. 77.

[1714] A. e., s. 78.

[1715] A. e., s. 89.

[1716] Kudret Özersay, Kıbrıs Sorunu: Hukuksal Bir İnceleme, Ankara, ASAM Yayınları, 2002, s. 18.

[1717] Toluner, Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Milletlerarası Hukuk, s. 90.

[1718] Arsava, “Kıbrıs Sorununun Uluslararası Hukuk Açısından Değerlendirmesi”, s. 43-44.

[1719] Toluner, Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Milletlerarası Hukuk, s. 92.

[1720] Özersay, Kıbrıs Sorunu: Hukuksal Bir İnceleme, s. 20.

[1721] Toluner, Kıbrıs Uyuşmazlığı ve Milletlerarası Hukuk, s. 94.

[1722] Andrew Mango, Turkey and The War on Terror: For Forty Years We Fought Alone, New York, Routledge, 2005, p. 8.

[1723] 1984’ten bu yana, Türkiye Cumhuriyeti’nin 25 hükümeti PKK terörüyle uğraşmak durumunda kalmıştır. Sadece, 5. Ecevit Hükümeti (28.05.1999-18.11.2002, 57. hükümet) ile Gül Hükümeti (18.11.2002-14.03.2003, 58. hükümet) dönemlerinde neredeyse sıfıra yaklaşan PKK terör eylemleri, ABD’nin Mart 2003’te Irak’ı işgal etmesiyle başlayan Irak Savaşı’yla birlikte yeniden yükselişe geçerek, 1. Erdoğan Hükümeti (14.03.2003-29.08.2007, 59. hükümet) ile 2. Erdoğan Hükümeti (29.08.2007-06.07.2011, 60. hükümet) dönemlerinde giderek ivmesini arttırmış ve şu anda görev yapmakta olan 3. Erdoğan Hükümeti (06.07.2011-...) döneminde neredeyse 1990’lı yıllardaki eylem ivmesini yakalamış bulunmaktadır. Diğer taraftan, PKK terörünün 1984-2005 yılları arasında Türkiye’ye yüklediği ekonomik maliyet ise son yapılan akademik bir çalışmada 53, 95 milyar dolar (72,34 milyar TL) olarak hesaplanmakla birlikte, “örtülü ödenek” ve Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) harcamalarındaki artış bu rakama dahil değildir. Çünkü, bu iki harcama kaleminin miktarı bilinmemektedir. Eğer bunlar da eklenirse rakamın 300 milyar dolara ulaşabileceği bazı çevreler ve bazı siyasiler tarafından ifade edilmektedir. Ancak, Ümit Özdağ, rakamın bu kadar yüksek gösterilmesinin psikolojik bir operasyon olduğunu ileri sürmektedir. Söz konu çalışma ve tartışmalar için bkz. Servet Mutlu, “Ayrılıkçı PKK Terörünün Ekonomik Maliyeti”, 21. Yüzyıl Dergisi, Yıl: 2, Sayı: 5 (Nisan-Mayıs-Haziran 2008), s.63-88; Ümit Özdağ, “Terörle Mücadelenin Ekonomik Maliyeti veya 300 Milyar Dolar Safsatası”, 21 Nisan 2010,(Çevrimiçi) http://www.21yyte.org/tr/yazi. aspx?ID=4144&kat=9, 5 Nisan 2011; “PKK’nın Faturası 300 Milyar Dolar”, Yeni Şafak, 17 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://yenisafak.com.tr/Politika/?t=17.10.2008&i =145358, 5 Nisan 2011; Talha Duyar, “PKK Terörünün 21 Yıllık Faturası: 300 Milyar Dolar”, 1 Temmuz 2010, (Çevrimiçi) http://www.ekovitrin.com/index.php/pkk-terorunun-21-yillik-faturasi-300-milyar-dolar/, 5 Nisan 2011.

[1724] “Siyasal Kürtçülüğün” tarihsel  ve ideolojik temelleri ile Türkiye’deki gelişim aşamaları konusunda daha geniş bilgi için bkz. Sedat Laçiner, İhsan Bal, “The Ideological and Historical Roots of Kurdist Movements in Turkey: Ethnicity, Demography, and Politics”, Nationalism and Ethnic Politics, Vol. 10, No: 3 (2004), pp. 473-504.

[1725] Bu konuda bkz. Center for Eurasian Strategic Studies, “The Case of the PKK: History, Ideology, Methodology, and Structure (1978-99), Routledge,  Ankara Papers, Vol. 9, No: 1 (2004), pp. 21-59.

[1726] 2007 yılından önceki sınır ötesi operasyonlarla ilgili olarak birinci elden bilgilere (operasyonların sayısı, tarihleri, kapsamları vb.) ulaşmak amacıyla Genelkurmay Başkanlığı’na “Bilgi Edinme Kanunu” çerçevesinde yapılan başvuru olumsuz neticelendiğinden bu tablodaki bilgilerin derlenmesinde şu kaynaklardan yararlanılmıştır: Ümit Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, İstanbul, Pegasus Yayınları, 2008; Raşit Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, 2. bs., İstanbul, Truva Yayınları, 2007; Ahmet Cem Ersever, Üçgendeki Tezgah, İstanbul, Milenyum Yayınları, 2007; Osman Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, İstanbul, İnkılap Kitabevi, 2004; Ayın Tarihi, <http://www.byegm.gov.tr/ ayin-tarihi.aspx> ve çeşitli basın-yayın organlarının yayınladığı haberler. 2007 ve sonrasındaki sınır ötesi harekâtlar konusundaki bilgilerin derlenmesinde ise Genelkurmay Başkanlığı’nın resmi web sitesindeki bilgilerden (basın açıklaması, bilgi notu vb.) ayrıca yararlanılmıştır.

[1727] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 48.

[1728] Bkz. Ayın Tarihi, 11 Mayıs 1983, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1983&a=5, 5 Nisan 2011.

[1729] Melek Fırat ve Ömer Kürkçüoğlu’na göre, 26 Mayıs 1983’te Kuzey Irak’a 7000 askerle giren Türkiye’nin söz konusu sınır ötesi operasyonu sırasında, PKK’dan çok KDP ve KYB kampları zarar görmüştür. Yazarlara göre, KDP yaptığı açıklamada, kendi güçleri yetersiz olan ve dikkatini İran’la arasındaki savaşa yöneltmiş olan Irak’ın, Kürt direnişini yok edemeyince Türkiye’den askeri güç ödünç aldığını ileri sürerek, Türk kuvvetlerinin Irak Kürdistanı’ndaki KDP üslerini vurmayı amaçladığını, bunun Kürt kurtuluş hareketine karşı düzenlenen bir komplo olduğunu söyleyerek Türkiye’nin sınır ötesi operasyonunu kınamıştır. Bkz. Melek Fırat, Ömer Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. II (1980-2001), s. 133

[1730] Dışişleri Bakanlığı’nın açıklamasıyla ilgili haber şöyledir: “Türk-Irak sınırında bazı silahlı grupların sınırımıza ve güvenlik kuvvetlerine saldırılar düzenlemeleri üzerine Türk hükümeti sınırda ‘mahdut amaçlı’ bir harekâta girişti. Harekâtla ilgili olarak Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada ‘Hududumuzun lrak tarafındaki kesimlerinin yer yer güvenlik ve huzurdan mahrum ve birtakım haydutların at oynattığı bir bölge niteliğini alması üzerine, mahdut amaçlı bir harekât yapılmıştır. Bu harekât sırasında hiçbir mukavemete rastlanmamış ve planlandığı şekilde kimsenin burnu kanamadan amaç gerçekleştirilmiştir.’ denildi. Açıklamada ‘Dost ve komşu Irak hükümetiyle görüş alışverişinde bulunulduğu’ da belirtildi.” Bkz. Ayın Tarihi, 27 Mayıs 1983, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y =1983&a=5, 5 Nisan 2011; Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 48; Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, s. 43-44.

[1731] Olaya ilişkin olarak basına yansıyan haber şöyledir: “Resmi Gazete’nin 14 Ağustos 1986 tarihli mükerrer sayısında yayımlanarak yürürlüğe giren ‘Kanun Hükmünde Kararname’ uyarınca Türk Hava Kuvvetleri’ne bağlı uçakların dün Irak topraklarında bir hava harekâtı düzenlediği belirtildi. Irak radyosu dün yayımladığı haber bülteninde, resmi olmayan bilgilere göre harekât sırasında 165 teröristin öldüğünü açıkladı.” Bkz. Ayın Tarihi, 16 Ağustos 1986, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1986&a=8, 5 Nisan 2011.

[1732] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 58-59.

[1733] KDP lideri Mesut Barzani, zaten gergin olan KDP-PKK ilişkilerine Türkiye’nin baskısı eklenince Mayıs 1987’de yaptığı açıklamayla PKK ile 1984’te yaptığı anlaşmayı feshettiğini açıklamıştır. KDP’nin PKK’yla ilişkileri koparması KDP lideri Mesud Barzani’nin Kuzey Irak’taki baş rakibi Celal Talabani ve partisi KYB’nin (Yetikiya Niştimanperwere Kurdistan/Kürdistan Yurtseverler Birliği) PKK ile ilişki kurmasına zemin hazırlamıştır. Nitekim, Kasım 1987’de başlayan görüşmeler sonucunda 1 Mayıs 1988’de PKK ile KYB arasında bir protokol imzalanmıştır. Protokol metni ve ayrıntılar için bkz. Ersever, Üçgendeki Tezgah, s. 54-55; Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 60-62.

[1734] Bkz. Edip Öymen, “Dış Basında Harekât”, Milliyet, 6 Mart 1987, s. 1, 12.

[1735] Bkz. İhsan Dörtkardeş, Eyüp Kaçar, “Barzani’den Açık Tehdit: İntikamımızı Alacağız”, Milliyet, 6 Mart 1987, s. 1, 12; İhsan Dörtkardeş, “İran Türkiye’yi Barbarlıkla Suçladı-Tahran Radyosu Yine Küstahlaştı”, Milliyet, 9 Mart 1987, s. 7; Nur Batur, “Ankara: Yine Vururuz”, Milliyet, 8 Mart 1987, s.1, 14.

[1736] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 79.

[1737] Operasyonun ayrıntıları için bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 90-91; Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, s. 57; Şamil Tayyar, “Irak Toprağında Harekât/Başbakan Yılmaz Açıkladı: ‘PKK Yuvaları Vuruluyor’ ”, Milliyet, 6 Ağustos 1991, s. 1, 13; Nilüfer Yalçın, “PKK’nın Kökü Kazınıyor”, Milliyet, 7 Ağustos 1991, s. 1, 15; Milliyet Haber Ajansı, “Sınırımızda Ağır Bombardıman”, Milliyet, 7 Ağustos 1991, s. 15; “Türkiye Tedbirini Almakta Serbesttir”, Milliyet, 7 Ağustos 1991, s. 15; “Mehmetçik Irak’ta Kalıcı”, Milliyet, 8 Ağustos 1991, s. 1, 15; “Genelkurmay: 92 Sorti Yapıldı”, Milliyet, 8 Ağustos 1991, s. 1, 15; “Harekât Başarılı”, Milliyet, 8 Ağustos 1991, s. 1, 15; Faruk Keskin vd.,“İmhaya Kadar İleri”, Milliyet, 9 Ağustos 1991, 1, 13; Faruk Keskin vd., “Hakurk’ta Mağara Harekâtı/Harekât Son Aşamada”, Milliyet, 12 Ağustos 1991, s. 1, 9; Fikret Bila, “Operasyon Bölgesi Kontrolde”, Milliyet, 16 Ağustos 1991, s. 14; Fikret Bila, “Mehmetçik Duruma Hakim/Katliama Gelmedik, Çekileceğiz”, Milliyet, 17 Ağustos 1991, s. 1, 15; “Tuğg. Tolon: ‘Sınır Ötesi Operasyon Tamamlandı”, Milliyet, 20 Ağustos 1991, s. 9.

[1738] Bkz. Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, s. 58-60“Irak’ın Notasını Reddettik”, Milliyet, 9 Ağustos 1991, s. 1, 13; Taki Berberakis, Mehmet Aktan, “Yunan Basını Saçmaladı: Türkiye, Kerkük-Musul Peşinde”, Milliyet, 10 Ağustos 1991, s. 1, 9; Mehmet Aktan, “Almanya’dan Türkiye’ye Protesto”, Milliyet, 10 Ağustos 1991, s. 9; Dış Haberler Servisi, “Moskova Harekâta Karşı”, Milliyet, 10 Ağustos 1991, s. 9; Nilüfer Yalçın, “Almanlardan Danışıklı Tepki/Ankara-Bonn Arasında Gerginlik”, Milliyet, 11 Ağustos 1991, s. 1, 15; Dış Haberler Servisi, “İran’dan Tepki/Komşularımız Tedirgin”, Milliyet, 12 Ağustos 1991, s. 1, 9

[1739] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 91. Ayrıca bkz. “Talabani Yine Ankara’da”, Milliyet, 16 Eylül 1991, s. 1, 13; “PKK’ya Kürt Uyarısı/Talabani: Tercihimiz Türkiye, Gerekirse Teröristlerle Savaşırız”, Milliyet, 7 Ekim 1991, s. 1, 9.

[1740] Bkz. “Lafı Bırakın, PKK’yı Durdurun/11 Mehmetçiği Daha Şehit Ettiler”, Milliyet, 8 Ekim 1991, s. 1, 10.

[1741] Operasyonun ayrıntıları için bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 91-92; “Irak’ı Bombaladık”, Milliyet, 12 Ekim 1991, s. 1, 12;  “PKK’ya Tam Savaş”, Milliyet, 13 Ekim 1991, s.1, 11; Kenan Macit vd., “Harekât Sona Erdi”, Milliyet, 14 Ekim 1991, s.1, 13; “Özal, Irak Sınırında”, Milliyet, 14 Ekim 1991, s.1, 12.

[1742] Bkz. Mehmet Aktan, “Almanya’dan Yüzsüz Tehdit”, Milliyet, 15 Ekim 1991, s. 1, 12; Ayın Tarihi, 14 Ekim 1991, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1991&a=10, 5 Nisan 2011.

[1743]Dış Haberler Servisi, “Türkiye’ye Napalm Suçlaması”, Milliyet, 14 Ekim 1991, s.1, 13; “Irak’a Göre PKK’nın Arkasında ABD Var”, Milliyet, 14 Ekim 1991, s.1, 13; Ayın Tarihi, 14 Ekim 1991, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay. aspx?y=1991&a=10, 5 Nisan 2011.

[1744] Bkz. Ayın Tarihi, 15 Ekim 1991, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1991&a=10, 5 Nisan 2011.

[1745] Ayrıntılar için bkz. “Bir Günde Onyedi Şehit”, Milliyet, 26 Ekim 1991, s. 1, 10; “Sınırda Büyük Harekât”, Milliyet, 26 Ekim 1991, s. 10; “PKK Ölülerini Yakıyor”, Milliyet, 27 Ekim 1991, s. 1; Faruk Keskin vd., “Sınırda Harekâta Devam”, Milliyet, 27 Ekim 1991, s. 10; “PKK’da 100 Ölü”, Milliyet, 28 Ekim 1991, s. 1, 11, 15; “Harekât Bitti”, Milliyet, 29 Ekim 1991, s. 1

[1746] Bkz. Mehmet Aktan, “Almanya’dan Yine Çatlak Ses”, Milliyet, 26 Ekim 1991, s. 10; “Harekâta ABD Desteği”, Milliyet, 28 Ekim 1991, s. 1, 15.

[1747] Bkz. Ayın Tarihi, 29 Ekim 1991, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1991&a=10, 5 Nisan 2011.

[1748] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 92.

[1749] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 102; Ayrıca bkz. Ayın Tarihi, 4 Mart 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=3, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 25 Mart 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=3, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 26 Mart 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay. aspx?y=1992&a=3, 5 Nisan 2011; Sınır ötesi Harekât”, Milliyet, 26 Mart 1992, s. 1;  “PKK’ya Havadan Operasyon”, 26 Mart 1992, Milliyet, s. 12;

[1750] Bkz. Ayın Tarihi, 11 Mart 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=3, 5 Nisan 2011; “ABD’den ‘Vur’ İzni”, Milliyet, 12 Mart 1992, s. 1; “ABD’den Sınırötesi Operasyona Destek”, Milliyet, 12 Mart 1992, s. 18

[1751] Bkz. “Hans, Türkiye’ye Savaş Açtı”, Milliyet, 27 Mart 1992, s. 1, 12; “Alman’a Boykot”, Milliyet, 28 Mart 1992, s. 1, 17; “Demirel ve İnönü Almanya’yı Uyardı: Tehditten Titremeyiz”, Milliyet, 29 Mart 1992, s. 1, 7; Fikret Bila, “Alman Silahı Olmasa da Olur”, Milliyet, 29 Mart 1992, s. 7; Ayın Tarihi, 27 Mart 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=3, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 28 Mart 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay. aspx?y=1992 &a=3, 5 Nisan 2011.

[1752] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 104.

[1753] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 104.

[1754] Bkz. “Harekât”, Milliyet, 31 Temmuz 1992, s. 1, 10; Macit Gürbüz, Faruk Keskin, “PKK Kampı Çökertildi”, Milliyet, 1 Ağustos 1992, s. 13; Ayın Tarihi, 31 Temmuz 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=7, 5 Nisan 2011.

[1755] Bkz. “Sınırda Çatışma: 43 PKK’lı Ölü”, Milliyet, 31 Ağustos 1992, s. 1;“Dağlarda Harekât”, Milliyet, 3 Eylül 1992, s. 1, 20; “Cudi’ye Baskın”, Milliyet, 4 Eylül 1992, s. 1, 19; Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 108.

[1756] Ayrıntılar için bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 110-119; Ersever, Üçgendeki Tezgah, s. 185-206; Nilüfer Yalçın vd., “Asker Irak’ta”, Milliyet, 17 Ekim 1992, s. 1, 17; Soner Gürel vd., “Yıldırım Baskın”, Milliyet, 18 Ekim 1992, s. 1, “Hakurk’ta Şiddetli Çarpışmalar”, Milliyet, 19 Ekim 2002, s. 1, 15; Namık Durukan vd., “4 Bin PKK’lı Çemberde”, Milliyet, 20 Ekim 1992, s. 1, 11; “650 PKK’lı Cesedi”, Milliyet, 21 Ekim 1992, s. 1, 15; Tamer Erkiner, Burhan Eliş, “5 Bin Komando Irak’a Daldı”, Milliyet, 22 Ekim 1992, s. 1, 17; Tamer Erkiner, Burhan Eliş, “Çift-H Harekâtı”, Milliyet, 23 Ekim 1992, s.1, 15; “Haftanin Kuşatması/Batufa Ölüm Çemberinde”, Milliyet, 24 Ekim 1992, s. 1, 15; Tamer Erkiner, Burhan Eliş, “Yeraltı Baskını”, Milliyet, 25 Ekim 1992, s. 1, 13; “Peşmerge PKK Barışı”, Milliyet, 29 Ekim 1992, s. 1, 13; “Mehmetçiği Tutamıyoruz”, Milliyet, 1 Kasım 1992, s. 1; Tunca Bengin, Yalçın Çınar, “Apo’dan Talimat: Kaçın”, Milliyet, 2 Kasım 1992, s.1, 13; “Harekât Tamam”, Milliyet, 9 Kasım 1992, s. 1; Ayın Tarihi, 14 Ekim 1992, (Çevrimiçi) http://www. byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=10, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 16 Ekim 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992 &a=10, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 23 Ekim 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm. gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=10, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 27 Ekim 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=10, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 29 Ekim 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=10, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 30 Ekim 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=10, 5 Ni- san 2011; Ayın Tarihi, 2 Kasım 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=11, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 5 Kasım 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=11, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 6 Kasım 1992, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1992&a=11, 5 Nisan 2011.

[1757]  Sami Kohen, “Harekâta ABD Freni”, Milliyet, 4 Kasım 1992, s.1, 14.

[1758] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 127.

[1759] Ayrıntılar için bkz. Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 119-124.

[1760] Sayının bu kadar küçük olmasının nedeni, operasyondan dört ay sonra teslim olan iki PKK’lı teröristin ifadelerinden anlaşılmıştır. Söz konusu teröristlerin ifadelerine göre, Mesud Barzani’nin Ankara’da bulunan resmi temsilcisi operasyon yapılacağı bilgisini resmi ağızlardan öğrendikten sonra, Amedya’ya (Kuzey Irak’ta Barzani’nin bölgesindeki bir yer) telefon ederek bu bilgiyi ilgili kişiler aracılığıyla Avaşin Kampı’na iletmiş ve bunun sonucunda kamptaki 220 kişilik terörist grup geride 30-40 kişilik bir grup bırakarak kamptan 20 km. uzaklıktaki Gare Dağı bölgesine taşınmıştır Ayrıntılar için bkz. Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 125-126.

[1761] Ayrıntılar için bkz. Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 137-144; “57 PKK’lı Öldürüldü”, Milliyet, 28 Ekim 1993, s. 1, 23; “PKK’ya Bir Darbe Daha”, Milliyet, 29 Ekim 1993, s. 17; Ayın Tarihi, 27 Ekim 1993, (Çevrimiçi) http:// www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993&a=10, 5 Nisan 2011; Ayın Tari- hi,  28 Ekim 1993, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y= 1993&a=10, 5 Nisan 2011.

[1762] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 129-130.

[1763] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 129-130; Ayın Tarihi, 10 Kasım 1993, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay. aspx?y=1993&a=11, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 17 Kasım 1993, (Çevrimiçi) http:// www.byegm. gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993&a=11, 5 Nisan 2011.

[1764] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 129-130; Ayın Tarihi, 10 Kasım 1993, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay. aspx?y=1993&a=11, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 17 Kasım 1993, (Çevrimiçi) http:// www.byegm. gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993&a=11, 5 Nisan 2011.

[1765] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 131; Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 150-159; “PKK’ya Bomba Yağmuru”, Milliyet, 20 Aralık 1993, s. 1, 17; Ayın Tarihi, 13 Aralık 1993, (Çevrimiçi) http://www. byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993&a=12, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 14 Aralık 1993, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1993 &a =12, 5 Nisan 2011.

[1766] Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 160-161.

[1767] Milliyet gazetesinde yer alan bir habere göre, operasyona katılan savaş uçaklarının 1 sorti maliyeti 8,5 milyar TL (bugünkü rakamlarla 8500 TL) düzeyindeydi ve 60 sortinin toplam maliyeti 510 milyar TL’ye (bugünkü rakamlarla 510 bin TL) ulaşmaktaydı. Bunun yanı sıra, operasyon için daha önceden başlatılan çalışmalarda yapılan keşif uçuşları, kampın havadan fotoğraflarının çekilmesi, operasyonun simülasyon çalışmaları, operasyon sırasında kamp üzerine bırakılan 130 adet bomba ve operasyon bittikten sonra yeniden keşif uçuşlarının ve fotoğraflama çalışmalarının yapılmasına dair çalışmalar göz önünde tutulduğunda, operasyonun toplam maliyeti 1 trilyon TL’yi (bugünkü rakamlarla 1 milyon TL) bulmaktaydı. Bkz. “Zeli Faturası 1 Trilyon TL”, Milliyet, 30 Ocak 1994, s. 18.

[1768] Ayın Tarihi, 28 Ocak 1994, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1994&a=1, 5 Nisan 2011; “Jetlerin Hücumu”, Milliyet, 29 Ocak 1994, s. 1, 16;  “Çiller: Son 10 Yılın En Önemli Harekâtı”, Milliyet, 29 Ocak 1994, s. 16; Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, s. 101.

[1769] Ayın Tarihi, 29 Ocak 1994, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1994&a=1, 5 Nisan 2011; “Bomba Krizi”, Milliyet, 30 Ocak 1994, s. 1, 18; Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, s. 102.

[1770] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 146.

[1771] Ayrıntılar için bkz. Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 203-225; Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, s. 104-109; “57 Terörist Öldürüldü”, Milliyet, 18 Nisan 1994, s. 1, 14; Burhan Eliş, “PKK Çözülüyor/Şivi Çökertildi”, Milliyet, 20 Nisan 1994, s. 1, 4; Ayın Tarihi, 14 Nisan 1994, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1994&a=4, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 17 Nisan 1994, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1994&a=4, 5 Nisan 2011.

[1772] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 150; Fikret Bila, “Ordu Irak’ta Kalsın/Ecevit: Asker Geri Çekilmesin”, Milliyet, 22 Nisan 1994, s. 1, 14; “Dizayi: Kuzey Irak Lübnan Değil”, Milliyet, 22 Nisan 1994, s. 14.

[1773] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 149-150; Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 211-212; “Yanlış Saldırı”, Milliyet, 15 Nisan 1994, s. 1, 14; “Vur Emri AWACS’tan”, Milliyet, 16 Nisan 1994, s. 1, 17.

[1774] Bkz. Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 229-230.

[1775] Bkz. Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 257.

[1776] Operasyonun ayrıntıları, değerlendirmeleri ve uluslararası yansımaları için bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 148, 157-161; Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 289-306; Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, s. 129-145; Evren Değer vd., “Derin Operasyon”, Milliyet, 21 Mart 1995, s. 1, 23; “Batıya Güvence: Bitirince Çekileceğiz”, Milliyet, 21 Mart 1995, s. 1, 23; Ercüment İşleyen, “Schwarzkopf Hasan Paşa”, Milliyet, 22 Mart 1995, s. 1, 14; “PKK’lılar Kıskaçta”, Milliyet, 22 Mart 1995, s. 1, 23; “Bitirmeden Çekilmeyiz”, Milliyet, 23 Mart 1995, s. 1, 21; Sami Kohen, “AB: Elinizi Çabuk Tutun”, Milliyet, 23 Mart 1995, s. 1, 16; “Ya Yardım Edin Ya da Karışmayın”, Milliyet, 24 Mart 1995, s. 1, 16; Celalettin Çetin, “Mehmetçik Sarayda”, Milliyet, 26 Mart 1995, s. 1, 23; Mehmet Aktan, “Bonn’la ‘İş Uzar’ Krizi”, Milliyet, 27 Mart 1995, s. 1, 16; Örsan K. Öymen, “Batı’da Destek Rüzgarı Kesildi”, Milliyet, 29 Mart 1995, s. 1, 17; Celalettin Çetin, “Hakurk Kampı PKK’nın Sayfiye Yeri Gibi”, Milliyet, 30 Mart 1995, s. 1, 13; Yavuz Donat, “Çelik’in Nedeni Zaruret Hali”, Milliyet, 5 Nisan 1995, s. 12; Ahmet Sever, “ ‘Çekilin’ Mektubu Elden Teslim Edildi”, Milliyet, 6 Nisan 1995, s. 1, 17; Derya Sazak, “Yine Girerim”, Milliyet, 10 Nisan 1995, s. 1, 16; Fikret Bila, “Gir-Çık Olmaz”, Milliyet, 10 Nisan 1995, s. 1, 15; Fikret Bila, “Mayıs’ta Çekiliyoruz”, Milliyet, 16 Nisan 1995, s. 1, 16; Yavuz Donat, “Babadan Bonn’a: Yanlış Yapmayın!”, Milliyet, 23 Nisan 1995, s. 1, 16; “20 Bin Asker Çekildi”, Milliyet, 26 Nisan 1995, s. 1, 27; Celalettin Çetin, “Cepheden Büyük Dönüş”, Milliyet, 27 Nisan 1995, s. 1, 4; Ercüment İşleyen, “Kuzey Irak’a Ecevit Sınırı”, Milliyet, 28 Nisan 1995, s. 1, 26; Yalçın Doğan, “Kesin Dönüş 1 Mayıs’ta”, Milliyet, 29 Nisan 1995, s. 1, 13.

[1777] Ayrıntılar için bkz. Pamukoğlu, Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, s. 327-333; “Irakta Harekât: 57 PKK’lı Ölü”, Milliyet, 7 Temmuz 1995, s. 1, 12; Ayın Tarihi, 11 Temmuz 1995, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y =1995 &a=7, 5 Nisan 2011.

[1778] Bkz. Ayın Tarihi, 7 Temmuz 1995, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1995&a=7, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 8 Temmuz 1995, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1995&a=7, 5 Nisan 2011.

[1779] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 174; Ayın Tarihi, 8 Ekim 1995, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y= 1995&a=10, 5 Nisan 2011.

[1780] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 174.

[1781] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 181.

[1782] Bkz. “PKK’ya Darbe: 255 Ölü”, Milliyet, 16 Haziran 1996, s. 1, 14; “Sınır Ötesi Temizlik...”, Milliyet, 28 Haziran 1996, s. 1, 14; Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 186; Ayın Tarihi, 16 Haziran 1996, (Çevrimiçi) http://www. byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=6, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 27 Haziran 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y= 1996&a=6, 5 Nisan 2011.

[1783] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 187; Ayın Tarihi, 11 Temmuz 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y= 1996&a=7, 5 Nisan 2011.

[1784] Ayın Tarihi, 3 Temmuz 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi 2-detay.aspx?y= 1996&a=7, 5 Nisan 2011.

[1785] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 197.

[1786] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 201-202; “Sınır Ötesi Operasyon”, Milliyet, 1 Ocak 1997, s. 1, 14; “PKK Ağır Darbe Yedi”, Milliyet, 2 Ocak 1997, s. 1, 13; “Hakurk’a Bomba”, Milliyet, 3 Ocak 1997, s. 1, 12; “PKK’ya Kıskaç”, Milliyet, 4 Ocak 1997, s. 1; Şeyhmus Çakan, “Kamplar Yerle Bir”, Milliyet, 4 Ocak 1997, s. 3; Şeyhmus Çakan, “150 PKK’lı Ölü”, Milliyet, 4 Ocak 1997, s. 12; Şeyhmus Çakan, “Adım Adım Operasyon”, Milliyet, 4 Ocak 1997, s. 12; Ayın Tarihi, 29 Aralık 1996, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1996&a=12, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 1 Ocak 1997, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=1, 5 Nisan 2011.

[1787] Bkz. “Hakurk’a Bomba”, Milliyet, 3 Ocak 1997, s. 1, 12

[1788] Ayrıntılar için bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 207-211; “K. Irak Harekâtı”, Milliyet, 15 Mayıs 1997, s.1; Ali Sevmiş vd.,“K. Irak’ta Büyük Temizlik”, Milliyet, 15 Mayıs 1997, s.27; “K. Irak’ta 902 PKK’lı öldürüldü”, Milliyet, 18 Mayıs 1997, s.1, 6; “Helikopter Düştü: 2 Şehit”, Milliyet, 19 Mayıs 1997, s.1, 14; “Türk Askeri Atruş’ta”, Milliyet, 22 Mayıs 1997, s.1, 30; “3 Günlük Çatışma Sonunda Zap Zaferi”, Milliyet, 23 Mayıs 1997, s.1, 16; “Helikopter Düştü: 11 Şehit”, Milliyet, 5 Haziran 1997, s.1, 16; “İran Sınırı Nazik”, Milliyet, 10 Haziran 1997, s.1, 18; “K. Irak Harekâtı”, Milliyet, 14 Haziran 1997, s.1, 27; Ayın Tarihi, 14 Mayıs 1997, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=5, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 15 Mayıs 1997, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=5, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 17 Mayıs 1997,  (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=5, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 18 Mayıs 1997, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay. aspx?y=1997&a=5, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 21 Mayıs 1997, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=5, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 26 Mayıs 1997, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay. aspx?y=1997&a=5, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 27 Mayıs 1997, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=5, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 4 Haziran 1997, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay. aspx?y=1997&a=6, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 6 Haziran 1997, (Çevrimiçi) http:// www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=6, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 21 Haziran 1997, (Çevrimiçi) http://www.byegm.gov.tr/ ayin-tarihi2-detay.aspx ?y=1997&a=6, 5 Nisan 2011; Ayın Tarihi, 26 Haziran 1997, (Çevrimiçi) http:// www.byegm.gov.tr/ayin-tarihi2-detay.aspx?y=1997&a=6, 5 Nisan 2011.

[1789] Ayrıntılar için bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 212-213; “Güney Sınırı Hareketlendi”, Milliyet, 30 Eylül 1997, s. 1, 21; “Harekât PKK’yı İkiye Parçaladı”, Milliyet, 6 Ekim 1997, s. 1, 25; “Kuzey Irak Temizlendi”, Milliyet, 14 Ekim 1997, s. 1, 14; İhsan Dörtkardeş vd., “60 km İçeriye Girdik”, Hürriyet, 26 Eylül 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv. hurriyet.com.tr/1997/09/26/11447.asp, 5 Nisan 2011; “Barzani’ye Destek”, Hürriyet, 26 Eylül 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv. hurriyet.com.tr/1997/09/26/11460.asp, 5 Nisan 2011; “Harekâtın Süresi Sınırlı”, Hürriyet, 27 Eylül 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/09/27/ 11607.asp, 5 Nisan 2011; “Kuzey Irak’ta Denetim Mehmetçikte”, Hürriyet, 28 Eylül 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/ 1997/09/28/11723.asp, 5 Nisan 2011; “7 Günde 354 PKK’lı”, Hürriyet, 1 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv. hurriyet.com.tr/1997/10/01/12184.asp, 5 Nisan 2011; “Irak Kuzeye Yığınak Yapıyor”, Hürriyet, 2 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/ 02/12355.asp, 5 Nisan 2011; “Kuzey Irak’ta PKK’ya Bomba Yağıyor”, Hürriyet, 6 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/06/12679.asp, 5 Nisan 2011; İhsan Dörtkardeş, “Hakurk Bombalandı”, Hürriyet, 8 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/08/12983.asp, 5 Nisan 2011; “Kuzey Irak’ta 600 PKK’lı Öldürüldü”, Hürriyet, 10 Ekim 1997,  (Çevrimiçi) http:// webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/10/10/13286.asp, 5 Nisan 2011; “Güneş, Mehmetçiğin Emrinde”, Hürriyet, 14 Ekim 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com. tr/1997/10/14/327129.asp, 5 Nisan 2011.

[1790] Ayrıntılar için bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 214; “20 Bin Asker Kuzey Irak’ta”, Hürriyet, 6 Aralık 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv. hurriyet.com.tr/1997/12/06/18002.asp, 5 Nisan 2011; Faruk Balıkçı, “PKK’ya İnini Mezar Ettiler”, Hürriyet, 7 Aralık 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/ 1997/12/ 07/18163.asp, 5 Nisan 2011; “PKK, Perişan” Hürriyet, 8 Aralık 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/12/08/18337.asp, 5 Nisan 2011; İhsan Dörtkardeş, Faruk Balıkçı, “PKK Erzaksız Kaldı”, Hürriyet, 9 Aralık 1997, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1997/12/09/18511.asp, 5 Nisan 2011.

[1791] Ayrıntılar için bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 216; “K. Irak’ta Çatışma”, Milliyet, 11 Şubat 1998, s. 1, 17.

[1792] Şemdin Sakık’ın ele geçirildiği “Yarasa Operasyonu”’ndan başbakan dahil kabinenin hiçbir üyesinin haberi olmamıştır. Bu operasyonla ilgili olarak bkz. Mithat Işık, Yarasa Operasyonu, Ankara, Destek Yayınları, 2007; Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, s. 219-222; “Sakık Harekâtı”, Milliyet, 14 Nisan 1998, s.1, 11; “Yarasa Operasyonu”, Hürriyet, 14 Nisan 1998, (Çevrimiçi) http:// webarsiv.hurriyet.com.tr/1998/04/14/38031.asp, 5 Nisan 2011; “Ecevit: Her Operasyon İçin İzne Gerek Yok”, Hürriyet, 15 Nisan 1998, (Çevrimiçi) http://webarsiv. hurriyet.com.tr/1998/04/15/38211.asp, 5 Nisan 2011.

[1793] Ayrıntılar için bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 218; Kısacık, Kuzey Irak’a Son Operasyon: 25. Sınır Ötesi Harekât, s. 196-198, 201-207; Şeyhmus Çakan, “Şırnak’ta Balyoz Harekâtı”, Milliyet, 15 Nisan 1998, s. 16; “PKK’ya Büyük Darbe”, Milliyet, 20 Nisan 1998, s. 1, 10; “Türk Savaş Uçakları da Operasyonda”, Hürriyet, 17 Nisan 1998, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com. tr/1998/04/17/38530.asp, 5 Nisan 2011.

[1794] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 244.

[1795] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 247-248; “Kaçanlar Avlanıyor”, Hürriyet, 8 Kasım 1998, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/ 1998/11/ 08/76642.asp, 5 Nisan 2011; “350 PKK’lı Kıskaçta”, Hürriyet, 10 Kasım 1998, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/1998/11/10/77154.asp, 5 Nisan 2011; “Talabani’ye Uyarı: PKK’yı Kuzey Irak’tan Çıkarın”, Hürriyet, 12 Kasım 1998, (Çevrimiçi) http://webarsiv.hurriyet.com.tr/ 1998/11/12/77513.asp, 5 Nisan 2011.

[1796] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 264.

[1797] Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 268.

[1798] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 1 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/

10_1_Basin _Aciklamalari/2007/BA_35.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 18 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2007/BA_39.html, 5 Nisan 2011.

[1799] Bkz. Özdağ, Türk Ordusu’nun Kuzey Irak Operasyonları, s. 327-328.

[1800] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 16 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliye tleri/10_1_Basin_ Aciklamalari/2007/BA_37.html, 5 Nisan 2011.

[1801] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 22 Aralık 2007, (Çevrimiçi)http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyet leri/10_1_Basin_ Aciklamalari/2007/BA_40.html, 5 Nisan 2011.

[1802] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Hava Harekâtı Sonuçları Hakkında Basın Açıklaması”, 25 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_       Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2007/BA_41.html, 5 Nisan 2011.

[1803] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 26 Aralık 2007, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliye tleri/10_1 _Basin_ Aciklamalari/2007/BA_42.html, 5 Nisan 2011.

[1804] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 15 Ocak 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/ 10_1_Basin_ Aciklamalari/2008/BA_05.html, 5 Nisan 2011.

[1805] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekâtının Sonuçları Hakkında Basın Açıklaması”, 18 Ocak 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_ Faaliyetleri/10_1_Basin_ Aciklamalari/2008/BA_09.html, 5 Nisan 2011.

[1806] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 4 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri /10_1_Basin_ Aciklamalari/2008/BA_11.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 7 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_12.html, 5 Nisan 2011.

[1807] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 4 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetler i/10_1_Basin_ Aciklamalari/2008/BA_11.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Basın Açıklaması”, 22 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_ Aciklamalari/2008/BA_14.html, 5 Nisan 2011.

[1808] 2010 yılı sonuna kadar Kuzey Irak’a gerçekleştirilen son sınır ötesi kara harekâtı olma niteliği taşıyan “Güneş Operasyonu”, öncesiyle ve sonrasıyla yoğun bir tartışmanın konusu olmuştur. Raşit Kısacık’a göre, “Güneş Operasyonu”na kadar hiçbir sınır ötesi operasyonda asker sınır ötesine geçmek için iki yıl boyunca siyasetçilere baskı yapıp izin istemediği gibi, operasyonu başarıyla gerçekleştirmesine karşın TSK da bu denli acımasızca eleştirilmemiştir. Operasyonun ayrıntıları ile öncesindeki ve sonrasındaki tartışmalar için bkz. Raşit Kısacık, Güneş Operasyonu: Bilinmeyen Yönleriyle Irak’ın Kuzeyine Son Sınır Ötesi Operasyon, İstanbul, Truva Yayınları, 2008.

[1809] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 4 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri /10_1_Basin_ Aciklamalari/ 2008/BA_11.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Sonuçları Hakkında Basın Açıklaması”, 29 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_ Aciklamalari/2008/BA_25.html, 5 Nisan 2011.

[1810] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Bilgi Notu”, 29 Mart 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3 _Bilgi_Notlari/2008/BN_12.html, 5 Nisan 2011.

[1811] Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyi, Şırnak ili Küpeli Dağı ve Diyarbakır ili Silvan İlçesi Dağlık Kesiminde İcra Edilen Operasyonlar Hakkında Bilgi Notu”, 16 Nisan 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri /10_3_ Bilgi_Notlari/2008/BN_23.html, 5 Nisan 2011.

[1812] Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyi, Hakurk Bölgesinde İcra Edilen Operasyon Hakkında”, 24 Nisan 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basi n_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_ Notlari/2008/BN_26.html, 5 Nisan 2011.

[1813] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Operasyon Hakkında Basın Açıklaması”, 4 Şubat 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri /10_1_ Basin_ Aciklamalari/2008/BA_11.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 29 Nisan 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri /10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_25.html, 5 Nisan 2011.

[1814] Genelkurmay Başkanlığı, “Kandil Dağı’na İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Bilgi Notu”, 2 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_ Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_31.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Kandil Dağı’nda İcra Edilen Hava Harekâtının Sonuçları Hakkında Bilgi Notu”, 3 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_ Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_33.html, 5 Nisan 2011.

[1815] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 11 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/ 10_3_Bilgi_ Notlari/2008/BN_35.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 11 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/ 10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2008/BN_36.html, 5 Nisan 2011.

[1816] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 29 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/ 10_3_Bilgi_ Notlari/2008/BN_45.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 31 Mayıs 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr /10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_ Bilgi_Notlari/2008/BN_47.html, 5 Nisan 2011.

[1817] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 7 Haziran 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10 _3_Bilgi_ Notlari/2008/BN_50.html, 5 Nisan 2011.

[1818] Genelkurmay Başkanlığı, “Ateş Altına Alınan Terörist Grubu Hakkında Bilgi Notu”, 17 Haziran 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_ Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/ 2008/BN_54.html, 5 Nisan 2011.

[1819] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 24 Temmuz 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_ 3_Bilgi_Notlari/ 2008/BN_66.html, 5 Nisan 2011;  Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 24 Temmuz 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk. tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/ 2008/ BN _67.html, 5 Nisan 2011.

[1820] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 28 Temmuz 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3 _Bilgi_Notlari/ 2008/BN_69.html, 5 Nisan 2011;  Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 28 Temmuz 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.

tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi _Notlari/2008/BN _70.html, 5 Nisan 2011.

[1821] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 29 Temmuz 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3 _Bilgi_Notlari/2008/BN_71.html, 5 Nisan 2011.

[1822] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 17 Ağustos 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10 _3_ Bilgi_Notlari/2008/BN_76.html, 5 Nisan 2011.

[1823] Genelkurmay Başkanlığı, “Sınır Ötesi Harekât Hakkında Bilgi Notu”, 26 Eylül 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10 _3_Bilgi_ Notlari/2008/BN_87.html, 5 Nisan 2011.

[1824] Genelkurmay Başkanlığı, “Avaşin Basyan Bölgesinde İcra Edilen Hava Operasyonu Hakkında Basın Açıklaması”, 6 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_44.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Avaşin Basyan ile İki Yaka Dağları ve Buzul Dağı Bölgelerinde İcra Edilen Hava Taarruzu Hakkında.”, 7 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari /2008/BA_47.html, 5 Nisan 2011.

[1825] Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyindeki Hakurk Bölgesinde İcra Edilen Harekât Hakkında Basın Açıklaması”, 11 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/ 10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_49. html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyindeki Zap Bölgesinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 12 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamala ri/2008/BA_50.html, 5 Nisan 2011.

[1826] Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyindeki Kandil Bölgesinde İcra Edilen Harekât Hakkında Basın Açıklaması”, 17 Ekim 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/ 10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_52.ht

ml, 5 Nisan 2011.

[1827] Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyinde Hakurk, Avaşin-Basyan ve Zap Bölgelerinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 28 Ekim 2008,  (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin _ Aciklamalari/2008/BA_53.html, 5 Nisan 2011.

[1828] Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyinde Zap Bölgesinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 1 Aralık 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/ 10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_57.html, 5 Nisan 2011.

[1829] Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyinde Kandil Bölgesinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 5 Aralık 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk. tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_58.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyinde Kandil Bölgesinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 16 Aralık 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2008/BA_59.html, 5 Nisan 2011; Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyinde Kandil Bölgesinde İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında Basın Açıklaması”, 17 Aralık 2008, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1 _Basin_ Aciklamalari/2008/BA_60.html, 5 Nisan 2011.

[1830] Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyinde Zap ve Avaşin-Basyan Bölgesinde İcra Edilen Hava Operasyonu Hakkında Bilgi Notu”, 30 Nisan 2009, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2009/BN_38. html, 5 Nisan 2011.

[1831] Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyinde Avaşin-Basyan Bölgesinde İcra Edilen Hava Operasyonu Hakkında Bilgi Notu”, 28 Mayıs 2009, (Çevrimiçi) http://www. tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2009/BN_47.htm l, 5 Nisan 2011.

[1832] Genelkurmay Başkanlığı, “Hakkâri Dağlıca Güneyi Bölgesindeki Operasyon Hakkında Bilgi Notu”, 7 Mayıs 2010, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_ Basin_ Yayin_Faaliyetleri/ 10 _3_Bilgi_Notlari/2010/BN_48.html, 5 Nisan 2011.

[1833] Genelkurmay Başkanlığı, “Şırnak İli Uludere İlçesi Güneyinde, Türkiye-Irak Sınırında Sınır Güvenliğini Sağlamakla Görevli Bir Üs Bölgesine Teröristler Tarafından Yapılan Saldırı Teşebbüsü Hakkında Bilgi Notu”, 16 Haziran 2010, (Çevrimiçi) http: //www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2010/BN_71.html, 5 Nisan 2011.

[1834] Genelkurmay Başkanlığı, “Hakkâri/Şemdinli Bölgesinde İcra Edilen Operasyon Hakkında Bilgi Notu”, 19 Haziran 2010, (Çevrimiçi) http://www.tsk.tr/10_ARSIV/ 10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_3_Bilgi_Notlari/2010/BN _73.html, 5 Nisan 2011.

[1835] TSK, 19 Haziran 2010 tarihinden 17 Ağustos 2011 tarihine kadar Kuzey Irak’taki PKK hedeflerine karşı herhangi bir sınır ötesi hava ya da kara operasyonu icra etmemiştir. Bu süre zarfında PKK’nın ilan ettiği ve aralıklarla uzattığı eylemsizlik kararını 15 Haziran 2011’de kaldırdığını açıklamasının ardından yeniden başlayan PKK saldırıları sonucunda 26 Haziran-17 Ağutos 2011 tarihleri arasında 75 güvenlik görevlisi şehit olurken, 3 asker, 1 kaymakam adayı ve 1 sağlık teknisyeni de PKK’lılar tarafından kaçırılmıştır. Bu süre zarfında PKK’ya karşı sınır ötesinde herhangi bir harekât icra edilmezken, 17 Ağustos 2011 günü Hakkâri-Çukurca karayolunda bir askeri konvoyun geçişi sırasında PKK’lılar tarafından önceden yola koyulmuş mayınların ve patlayıcıların (geçiş güzergâhındaki beş ayrı yere 100’er kilogramlık patlayıcılar üç kilometre kablo döşenerek bir mağaradan fünyeyle ateşlenmiştir) patlaması ve sonrasında gerçekleşen roketatarlı PKK saldırısı sonucunda 11 güvenlik görevlisi şehit olmuştur. Bu saldırısı sonrasında bölgede hava destekli operasyon başlatılırken, akşam saatlerinden itibaren de Türk savaş uçakları Kuzey Irak’taki PKK hedeflerine karşı sınır ötesi harekâta girişmişlerdir. Diğer taraftan, hava harekâtı sırasında teröristlerin kaçış yollarını kapamak için 500 kişilik özel bir birliğin de Kuzey Irak sınırını geçtiği haberi de bazı basın organlarında yer almıştır. Söz konusu hava harekâtının icrasına ilişkin bilgiler Genelkurmay Başkanlığı’nca kamuoyuna şöyle ilan edilmiştir: “1) 17 Ağustos 2011 günü akşam saatlerinden itibaren bölücü terör örgütüne ait Kandil Dağı, Hakurk, Avaşin-Basyan, Zap ve Metina Bölgesindeki 60 hedefe, Türk Hava Kuvvetleri uçakları tarafından başarılı bir taarruz harekâtı icra edilmiştir. 2) Görevlerini başarıyla tamamlayan uçaklarımız emniyetle üslerine dönmüşlerdir. 3) Ayrıca, hava harekâtı öncesinde; Zap, Avaşin-Basyan ve Hakurk Bölgelerinde tespit edilen 168 hedef, topçu silahları ile yoğun olarak ateş altına alınmıştır. 4) İcra edilen harekâtta, her zaman olduğu gibi sadece bölücü terör örgütü hedef alınmış, sivil halkın olumsuz etkilenmemesi için gerekli hassasiyet gösterilmiştir. 5) Türk Silahlı Kuvvetlerinin yurt içi ve yurt dışındaki benzer faaliyetleri, Irak’ın kuzeyini güvenli bir yaşam alanı ve Türkiye’ye saldırı üssü olarak kullanan bölücü terör örgütü etkisiz hale getirilinceye kadar kararlılıkla sürdürülecektir. Kamuoyuna saygı ile duyurulur.” Bkz. Genelkurmay Başkanlığı, “Irak’ın Kuzeyinde Bölücü Terör Örgütü’ne Ait Hedeflere İcra Edilen Hava Harekâtı Hakkında”, 18 Ağustos 2011, (Çevrimiçi) http:// www.tsk.tr/10_ARSIV/10_1_Basin_Yayin_Faaliyetleri/10_1_Basin_Aciklamalari/2011/BA_09.htm, 19 Ağustos 2011; “PKK 500 Kilo Bombayla Tuzak Kurdu”, Radikal, 19 Ağustos 2011, (Çevrimiçi) http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=Radik alDetayV3&ArticleID=1060379&Date=18.08.2011&CategoryID=77, 19 Ağustos 20 11; “Vadide Çifte Pusu: 11 Şehit”, Milliyet, 18 Ağustos 2011, (Çevrimiçi) http://gundem.milliyet.com.tr/vadide-cifte-pusu-11sehit/gundem/gundemdetay/ 18.08. 2011/1 428144/default.htm, 19 Ağustos 2011; “Mehmetçiğin Sınırı Geçtiği İddia Edildi!”, HaberTurk, 18 Ağustos 2011, (Çevrimiçi) http://www.haberturk. com/gundem/haber/660246-mehmetcigin-siniri-gectigi-iddia-edildi, 19 Ağustos 20 11.

[1836] Sınır ötesi harekâtlarda PKK’nın ve TSK’nın kayıplarına ilişkin rakamlar kaynaklara göre farklılık göstermektedir. Dolayısıyla gerçek rakamlar bunların biraz altında ya da üstünde olabilir.

[1837] Kamuran Reçber, “Türkiye’nin Irak’ın Kuzeyi’nde Sınır Ötesi Operasyon ve Sıcak Takip Hakkı”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C. 3, No: 9 (2007), s. 17.

[1838] Berdal Aral, “Uluslararası Hukuk ve ‘Sıcak Takip Hakkı’ ”, Anlayış Dergisi, Sayı: 54 (Kasım 2007), s. 51.

[1839] Reçber, “Türkiye’nin Irak’ın Kuzeyi’nde Sınır Ötesi Operasyon ve Sıcak Takip Hakkı”, s. 17.

[1840] Aral, “Uluslararası Hukuk ve ‘Sıcak Takip Hakkı’ ”, s. 52.

[1841] A. e.

[1842] Reçber, “Türkiye’nin Irak’ın Kuzeyi’nde Sınır Ötesi Operasyon ve Sıcak Takip Hakkı”, s. 19.

[1843] A. e.

[1844] Irak, o tarihlerde İngiltere’nin mandaterliğinde olduğu için İngiltere de bu antlaşmaya taraf olmuştur.

[1845] Türkiye’nin Musul’daki egemenlik haklarından vazgeçmesinin karşılığında Irak Hükümeti tarafından 25 yıl süreyle bölgedeki bazı petrol şirketlerinin gelirlerinin %10’unun Türkiye’ye verilmesini de hükme bağlayan söz konusu antlaşmanın metni ve ekleri için bkz. İsmail Soysal, Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, C. I (1920-1945), s. 317-325; T. C. Dışişleri Bakanlığı, “Türkiye-İngiltere ve Irak Hükümetleri Beyninde Ankara’da 05.06.1926 Tarihinde Mün’akit Hudut ve Münasebat-ı Hasene-i Hemcivari Muahedenamesi”, (Çevrimiçi) http://ua.mfa.gov.tr/detay.aspx? 721, 5 Nisan 2011.

[1846] Söz konusu antlaşmanın ve ek protokollerinin tam metinleri için bkz. T. C. Dışişleri Bakanlığı, “Türkiye ile Irak Arasında Dostluk ve İyi Komşuluk Antlaşması ve Ek 6 Protokol (1-Dicle, Fırat ve Kolları Sularının Düzene Konması Protokolü, 2-Güvenlik İşlerinde Karşılıklı Yardımlaşma Protokolü, 3-Eğitim, Öğretim ve Kültür İşbirliği Protokolü, 4-Posta, Telgraf ve Telefon Protokolü, 5-Ekonomi İşleri Protokolü, 6-Hudut Protokolü)”, (Çevrimiçi) http://ua.mfa.gov.tr/detay.aspx?744, 5 Nisan 2011.

[1847] Bkz. Melek Fırat, Ömer Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, C. II (1980-2001), s. 133; Türkiye ve Irak Kürtleri: Çatışma mı İşbirliği mi?, Ortadoğu Raporu No: 81, International Crisis Group, 13 Kasım 2008, s. 1.

[1848] Reçber, “Türkiye’nin Irak’ın Kuzeyi’nde Sınır Ötesi Operasyon ve Sıcak Takip Hakkı”, s. 21; Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980−1990)”, s. 134.

[1849] Fırat ve Kürkçüoğlu, “Ortadoğu’yla İlişkiler (1980-1990)”, s. 138.

[1850] USAK Kuzey Irak Raporu, Ankara, Uluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu, 13 Haziran 2007, s. 25.

[1851] USAK Kuzey Irak Raporu, s. 25.

[1852] Kararın metni için bkz. Security Council Resolution 688 (1991): Iraq (5 Apr), 5 April 1991, pp.31-32, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/ GEN/NR0/ 596/24/IMG/NR059624.pdf?OpenElement, 5 Nisan 2011.

[1853] “Huzur Operasyonu” konusunda daha geniş bilgi için bkz. Ramazan Gözen, “Operation Provide Comfort: Origins and Objectives”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 50, No: 3-4 (Haziran-Aralık 1995), s.173-191.

[1854] Baskın Oran’a göre, BM Güvenlik Konseyi’nin 5 Nisan 1991 tarihli 688 (1991) kararının getirdiği hükümlerin ancak askeri zorlamayla uygulanabilecek gibi gözükmesi ABD’nin işine yaramıştır. Oran’a göre, uluslararası hukuka kesinlikle aykırı olan ama globalleşmiş bir dünyada ABD’nin yepyeni bir hukuk, bir “Müdahale Hukuku” yaratması yolundaki ilk taşı oluşturacak olan bir 688 yorumu ve uygulaması “Huzur Operasyonu” ve “Çekiç Güç” şeklinde ortaya çıkmıştır. Bkz. Baskın Oran, “Uluslararası ve İç Hukukta Çekiç Güç’ün Yasal Dayanakları Sorunu”, AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C. 50, No: 3-4 (Haziran-Aralık 1995), s. 250-270.

[1855] Sertaç Başeren’e göre, Türkiye’nin Kuzey Irak’ta sınır ötesi operasyonlar gerçekleştirirken kullandığı yetkinin hukuksal kaynağı BM Güvenlik Konseyi’nin 5 Nisan 1991 tarihli 688 (1991) sayılı kararı oluşturmaktadır. Bkz. Sertaç H. Başeren, “Huzur Operasyonu ve Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuzey Irak’ta Gerçekleştirdiği Harekâtın Hukuki Temelleri”, Avrasya Dosyası, C. 2, Sayı: 1 (1995), s. 232.

[1856] Aral, “Uluslararası Hukuk ve ‘Sıcak Takip Hakkı’ ”, s. 53.

[1857] Türkiye, Körfez Savaşı’ndan sonra Irak’ın kuzeyinde oluşan otorite ve güç boşluğunun doldurulmasına gayret göstererek, kendi aralarında da çatışan Mesud Barzani’nin ve Celal Talabani’nin bölgede istikrar unsuru haline gelmesi için destek vermiştir. (Söz konusu ikiliye Türkiye tarafından kırmızı pasaport verilmesi, KDP ve KYB’nin Ankara’da büro açmalarına izin verilmesi, Kürt bölgelerine ucuz elektrik verilmesi vb.) Bu sayede PKK’nın Kuzey Irak’ta barındırılmayacağını düşünen Türkiye tıpkı İran gibi Barzani ve Talabani’nin birbirlerini yok etmelerine izin vermemiş, söz konusu ikilinin mücadelelerinin şiddetlendiği anlarda sürekli devreye girmiştir. Zira, Türkiye’nin karar alıcılarına göre, söz konusu ikilinin kendi aralarındaki çatışmalar nedeniyle zayıflaması PKK’ya yarayacaktı. Ne gariptir ki, Barzani ve Talabani’nin birbirlerine fazlaca yakınlaştıkları durumlarda da Türkiye bölgedeki bu en büyük iki Kürt grubunun birleşerek ayrı bir devlet kurma yoluna gitmelerinden endişe duyarak uyarılarda bulunmuştur. Diğer taraftan, KDP ve KYB’nin PKK’ya karşı tavırlarında da gerçek anlamıyla bir netlik söz konusu olmamıştır bazı istisnalar dışında. Türkiye’nin 1990’lı yıllar boyunca izlediği bu çelişik siyasetin başarılı olması elbette ki mümkün olmamıştır. 2003’te ABD’nin Irak’ı işgaliyle başlayan yeni süreçte, 1990’lı yıllar boyunca Kuzey Irak’ta büyüyüp gelişen Kürt siyasi oluşumu ve “de facto” Kürt devleti ivme kazanarak Türkiye’nin hiç de istemediği bir siyasi süreç başladığı gibi, Kuzey Irak’ta özellikle Kandil Dağı ve çevresinde PKK’nın barınmasını engelleyecek bir siyasi otorite de tesis edilmemiştir. Bu bölgeden Türkiye’ye yönelik olarak 2007 yılında tekrar başlayan PKK saldırıları sonrasında Türkiye ile Kuzey Irak’taki “Kürdistan Bölgesel Yönetimi” arasında zaman zaman oluşan gerilimler, KDP lideri Mesud Barzani’nin PKK’yı Türkiye’ye karşı bir koz olarak değerlendirdiğini düşündürmektedir.

[1858] USAK Kuzey Irak Raporu, s. 25.

[1859] Aslında, bugün de olduğu gibi 1990’lı yıllarda da ABD’nin PKK’ya karşı tavrı konusunda Türkiye kamuoyu ve Türkiye’nin karar alıcıları her zaman şüphe içerisinde olmuşlardır. Gerek bu konuda yazılmış pek çok çalışmada, gerek basına yansıyan bazı haberlerde, gerekse bölgede görev yapmış bazı sivil ve askeri personelin aktarımlarında ABD’yle ilgili olarak dile getirilen bazı olaylar, bu şüphelerin yersiz olmadığını düşündürmektedir.

[1860] Sertaç H. Başeren, “Huzur Operasyonu ve Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuzey Irak’ta Gerçekleştirdiği Harekâtın Hukuki Temelleri”, Avrasya Dosyası, C. 2, Sayı: 1 (1995), s. 226-230; Gözen, “Operation Provide Comfort: Origins and Objectives”, s.177; Reçber, “Türkiye’nin Irak’ın Kuzeyi’nde Sınır Ötesi Operasyon ve Sıcak Takip Hakkı”, s. 22-23.

[1861] Reçber, “Türkiye’nin Irak’ın Kuzeyi’nde Sınır Ötesi Operasyon ve Sıcak Takip Hakkı”, s. 23.

[1862] A. e.

[1863] Reçber, “Türkiye’nin Irak’ın Kuzeyi’nde Sınır Ötesi Operasyon ve Sıcak Takip Hakkı”, s. 23-24.

[1864] Reçber, “Türkiye’nin Irak’ın Kuzeyi’nde Sınır Ötesi Operasyon ve Sıcak Takip Hakkı”, s. 24.

[1865] Kararın metni için bkz. Security Council Resolution 1368 (2001) on Threats to International Peace and Security Caused by Terrorist Acts, 12 September 2001, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/533/82/PDF/N01533 82.pdf, 16 Ağustos 2009.

[1866] Kararın metni için bkz. Security Council Resolution 1373 (2001) on Threats to International Peace and Security Caused by Terrorist Acts, 28 September 2001, (Çevrimiçi) http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/557/43/PDF/N01557 43.pdf?OpenElement, 16 Ağustos 2009.

[1867] Bkz. Tom Ruys, “Quo Vadit Jus ad Bellum?: A Legal Analysis of Turkey’s Military Operastions Againts the PKK in Northern Iraq”, Melbourne Journal of International Law, Vol. 9, No: 2 (October 2008), pp. 334-364, (Çevrimiçi) http://www.austlii. edu.au/au/journals/MelbJlIntLaw/2008/12.txt/cgi-bin/download.cgi/download/au /journals/MelbJlIntLaw/2008/12.rtf, 5 Nisan 2011; Costas Antonopoulos, “The Turkish Military Operation in Northern Iraq of March-April 1995 and The International Law on Use of Force”, Journal of Conflict Security Law, Vol. 1, No: 1 (June 1996), pp. 33-58.

[1868] “Olayların toplamı teorisi”ne göre, bir terör örgütü tarafından aralıklarla gerçekleştirilen silahlı saldırı eylemleri, saldırılara maruz kalan devlet açısında geriye doğru bir zaman periyodu içinde bu saldırıların takip ettiği seyir dikkate alınarak, bir bütün olarak kabul edilmekte ve devam edegelen bir “silahlı saldırı” olarak nitelendirilmektedir.

[1869] Umut Kedikli, “Terörizmle Mücadele Kapsamında Türkiye’nin Kuzey Irak Operasyonu ve Operasyonun Uluslararası Hukuki ve Siyasi Etkileri”, İstanbul Barosu Dergisi, C. 82, Sayı: 6 (2008), s. 2941.

[1870] Söz konusu operasyonlar sırasında Türkiye’nin Kuzey Irak’taki Kürt köylerini de hedef alarak sivillerin ölümüne sebebiyet verdiği sıklıkla dile getirilen bir husus olmuş ve iddialar Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne de (AİHM) taşınmıştır. Çalışmamız, Türkiye’nin Kuzey Irak’taki sınır ötesi askeri operasyonlarını BM Andlaşması’nın 51. maddesi ile bununla bağlantılı diğer düzenlemeler ve olgular çerçevesinde ele aldığından, uluslararası insan hakları hukukunun konusunu oluşturan bu sivil ölümleri iddialarına ilişkin hukuksal ve politik değerlendirmeleri kapsam dışı bırakılmıştır. Bu konuda bkz. Kerem Altıparmak, “Sınırdışı Operasyonlarda Papatya falı: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Davaya Bakacak, Bakmayacak, Bakacak...”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 5, No: 3 (Bahar 2006), s. 47-76.

[1871] Sevin Toluner’e göre, Irak’ın kuzeyinden kaynaklanan terör eylemlerine karşı Irak ülkesinde yürütülen askeri harekâtlarda Türkiye “meşru müdafaa” esasına dayanmamıştır, çünkü PKK ile mücadeleyi meşru müdafaa kalıbına sokmak PKK’ya milletlerarası hukuk kişiliği tanıma anlamına gelebilecektir. Keza, 1990’lı yıllarda Saddam Hükümeti’ne karşı bir meşru müdafaa durumunun varlığından da söz edilemezdi; çünkü, ülkesel egemenliğin bir işlevi olarak doğan, ülkedeki faaliyetlerin bir başka devlet veya o devlet ülkesindeki kişi ve şeylere zarar vermemesi için gerekeni yapma yükümlülüğü, Irak’ın kuzeyinde bu hükümetin etkin kontrolünün iradesi hilafına elinden alınmış olmasından ve bunları engellemekte bir kusurunun bulunmamasından ötürü, hukuki dayanağından yoksun kalmıştır. Toluner’e göre, Türkiye’nin, Irak’ın kuzeyindeki “otorite boşluğu” nedeniyle oluşan ülke güvenliği ve bütünlüğüne karşı faaliyetleri durdurma amacıyla askeri harekât düzenlemesinin gerekli olduğu yolundaki tezi, yerleşik yetki kurallarına uygundur. Ülkede başka devletlere zarar veren faaliyetlerden sorumlu tutulabilecek bir otorite yoksa, tıpkı hiçbir devletin egemenliğine tabi olmayan yerlerde kişisel egemenlik ilkesinin geçerli olması gibi, zarar verici faaliyetlerden zarar gören devlet kendi çabasıyla bu faaliyetleri durdurabilir. Bkz. Sevin Toluner, “Hukuksal Alanda Türkiye’nin Güvenlik İhtiyaçları Ne Şekilde Karşılanabilir?”, s. 490-491.

[1872] Kedikli, “Terörizmle Mücadele Kapsamında Türkiye’nin Kuzey Irak Operasyonu ve Operasyonun Uluslararası Hukuki ve Siyasi Etkileri”, s. 2943.

[1873] Aral, “Uluslararası Hukuk ve ‘Sıcak Takip Hakkı’ ”, s. 53.

[1874] “Statükoculuğun dinamik tarzda yorumlanması”: Statükoda ortaya çıkan ya da süregelen riskler, tehditler ya da fırsatlar karşısında, mevcut statükonun aksayan ya da zayıf yönlerini dikkate alarak, “iyileştirme” ya da “sağlamlaştırma” yönünde pragmatist davranışlar sergileme. Bu pragmatist davranışların “oportünizm”den uzak olması, Türk dış politikasındaki “statükoculuk” ilkesine uygun düşmektedir.

[1875] Tartışmalı olmakla birlikte, söz konusu kriz sırasında Türkiye’nin Suriye’ye karşı söylemlerindeki keskinlik, istemi konusundaki “aciliyet/zorunluluk” duygusunun ve kararlılığının oldukça yüksek düzeyde seyretmesi, isteminin karşılanmaması durumunda Suriye’nin kaybının yüksek olacağına dair tehdidi ve inandırıcılığı düşünüldüğünde, Türkiye’nin Suriye’ye karşı zorlayıcı diplomasi stratejisi olarak “ültimatom”u da devreye soktuğu söylenebilir.

[1876] Fuat Aksu, Türk Dış Politikasında Zorlayıcı Diplomasi, İstanbul, Bağlam Yayıncılık, 2008, s. 292.

[1877] Bu tabloda, Türkiye’nin davranış kalıplarını açıklayabilecek yaklaşımlar olarak düşünülen “Realizm” ve “Neorealizm”e ilişkin ayrımda -tartışmaya açık ve çok kalın çizgilerle olmakla birlikte- şu varsayım etkili olmuştur: Bir olayda ve/veya krizde, nihai aşamada (ya da bazı ara aşamalarda) Türkiye’nin eylemleri sistemsel etkilerle (güç dengesi, başat aktörler, Birleşmiş Milletler ve uluslararası hukuk gibi) sınırlanıyor mu; yoksa, sistemsel etkilere rağmen Türkiye eyleminin/eylemlerinin sınırlarını ağırlıklı olarak kendi mi belirliyor? Eğer, birinci durum geçerli ise, Türkiye’nin davranışı “neorealizm”le; ikinci durum geçerli ise, Türkiye’nin davranışı “realizm”le açıklanabilir (Diğer taraftan, her iki yaklaşımın iç içe olduğu durumlar da mevcuttur). Örneğin, 1963-1964 Kıbrıs Krizi’nde Türkiye’nin davranışları büyük ölçüde “neorealist” yaklaşımla örtüşmektedir (Söz konusu kriz sırasında, “Johnson Mektubu” Türkiye’nin eylemlerini önemli ölçüde sınırlamıştır. Öte yandan, Ağustos 1964’te Türkiye’nin Rum mevziilerini havadan bombalaması “realist” çerçevede düşünülebilir, ancak krizdeki hakim tema “neorealizm”dir.) Keza, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ağırlıklı olarak “realist” çerçeveye oturmakla birlikte, “neorealist” davranış özelliklerini de (I. Harekât sırasında BM Güvenlik Konseyi’nin ateşkes kararına uyup müzakerelere geçme; fakat, müzakereler başarısız olunca II. Harekâtı başlatıp sonrasında Güvenlik Konseyi’nin yeni “ateşkes” kararına uyma gibi) barındırmaktadır.