Ogni angelo è tremendo, Susanna Tamaro © 2013, Susanna Tamaro © 2013, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Bu eserin Türkçe yayın hakları Akcalı Telif Hakları Ajansı aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2013 3. basım: Eylül 2013, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ocak 2014, İstanbul 2013 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Tanay Burcu Ural Kopan

Kapak tasarımı: Act creative Kapak resmi: © Shutterstock / Kiselev Andrey Valerevich

ISBN 9789750719592

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com Sertifika No: 10758

SUSANNA TAMARO

Her Melek Korkunçtur

OTOBİYOGRAFİK ROMAN

İtalyanca aslından çeviren
Eren Cendey

SUSANNA TAMARO, 1957’de kentsoylu bir ailenin kızı olarak Trieste’de doğdu. Zor bir çocukluk dönemi geçirdi. 1976’da, 18 yaşındayken Friuli’de tanık olduğu deprem ve 25 yaşındayken geçirdiği ölümcül hastalık, Tamaro’da derin izler bıraktı. Yazmaya 27 yaşında başlayan Tamaro’nun edebiyat dünyasında tanındığı ilk eseri, Tek Ses İçin adlı öykü kitabı oldu. İlk kez 1994’te yayımlanan Yüreğinin Götürdüğü Yere Git adlı romanı, aylarca liste başı oldu, birçok dile çevrildi, yazarı büyük üne kavuşturdu ve 1995’te beyazperdeye uyarlandı. Tamaro, Aklı Bir Karış Havada ve Anima Mundi adlı romanları ve Yanıtla Beni, Rüzgâr Ne Diyor adlı öykü kitaplarının ardından, 2005’te Her Sözcük Bir Tohumdur adlı deneme kitabını yayımladı. 2006’da Yüreğinin Götürdüğü Yere Git’in devamı niteliğindeki Yüreğimin Sesini Dinle, 2011’de Sonsuza Kadar çıktı. Onu yine 2011’de Var Olan Ada izledi. Tamaro, 2013 yılında iki esere daha imzasını attı: Her Melek Korkunçtur ve Via Crucis: Meditazioni e preghiere. Yazar, çok sevdiği kedileri ve köpeğiyle birlikte Orvieto yakınlarında bulunan Porano’daki evinde yaşamaktadır.

Susanna Tamaro’nun Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Yüreğinin Götürdüğü Yere Git, 1996

Tek Ses İçin, 1996

Anima Mundi, 1997

Yanıtla Beni, 2001

Aklı Bir Karış Havada, 2002

Rüzgâr Ne Diyor, 2005

Yüreğimin Sesini Dinle, 2006

Luisito / Bir Sevgi Öyküsü, 2009

Sonsuza Kadar, 2011

Sessizlik Bir Erdemdir, 2011

Var Olan Ada, 2012

Yeryüzünden RAB’be övgüler sunun,
Ey deniz canavarları, bütün enginler.

Mezmurlar, 148:7

Ein jeder Engel ist schrecklich1

R.M. Rilke

1. (Alm.) Her melek korkunçtur. (Ç.N.)

1

Yılın ışığa en hasret günlerinin birinde, gecenin en derin ânında doğdum.

Şiddetli bir bora esiyordu.

Kar ve buz yüklü karanlık bir bora. Hastaneden çıktığımda esmeyi sürdürüyordu. Bizi eve ulaştıracak olan dik yokuşu tırmanmak o kadar zordu ki, yuvama anne ve babamın sendeleyen yürüyüşüyle vardım.

Rüzgâr onlara arkadan saldırıyor, yalnızca boraya özgü o vahşi ve beklenmedik esişiyle öne doğru itiyor; yerdeki buz ise her adımlarını mucizevi bir beceri haline getiriyordu.

Annemin ördüğü beyazlı, pembeli, mavili battaniyeye cannoli1 gibi sarılmış üç kilocuğum ve minicik insani varlığım nihayet sağ salim eve ulaştı.

Çok az şey, beni yeni doğmuş bebekler kadar büyüleyebilir. Onlardan birini her gördüğümde dikkatle bakmaktan ve, “Sen kimsin? Nereden geliyorsun? Henüz görmeyen o gözlerin hangi esrarı gizliyor?” diye sormaktan kendimi alıkoyamam.

Hayır, belki de başka bir şey görmeyen demek daha doğru olur.

Annenin karnında dokuz ay geçmiştir ama o karından önce anne ve babanın, nine ve büyükbabanın, büyük nine ve büyük büyükbabaların öyküsü vardır. Ve anne babanın, ataların öyküsü, demek onların seçimlerinin, fetihlerinin, hatalarının, sefaletlerinin, yüceliklerinin öyküsü demektir. Onların küçük olaylarının üzerine, istenmese de dahil olunan, çoğunlukla da içinde birlikte öğütülen daha büyük Öykü eklenir. Tarihi oluşturan bu Öykü, ağırlıklı olarak savaş yani nefret, şiddet, ölüm anlamına gelir ki bu ıstıraplar inceden inceye, kuşaktan kuşağa aktarılırlar.

Doğan her bebek Atlas’ın öne eğilmiş omuzlarıyla gelir bu dünyaya. Tek fark onun sırtında Dünya’yı değil sayfalarca öyküyü taşımasıdır; Tarih’in öyküsü yüzündendir ki bakışları ilk günlerde çok yorgun, çok uzak görünür.

Sadece bazı anne babalar yeni doğmuş bir bebeğin, sevgileri ve iyi niyetleriyle, hayallerinin varlığına dönüştürebilecekleri bir kil yumağı, bir tabula rasa olduğuna inanacak kadar saf ve iyimserdirler. O minicik ellerin aslında uzun, dürülmüş bir parşömen tuttuğunu fark edebilmek için biraz daha şüpheci olmak gerekir; anne ve baba bu parşömen rulosunu açma yürekliliğine sahip olabilseler, henüz dünyaya getirdikleri varlığın kaderinin derin çizgilerle çoktan çizilmiş olduğunu görebilirler.

Nerede doğulur?

Kimden doğulur?

Ne zaman doğulur?

Hayatımızı sarıp sarmalayan büyük gizemlerden biri bu üç soruda saklı değil midir?

Aventinus Tepesi’nde bulunan bir villada da doğulabilir, Nairobi’deki bir barakada da. Sevgi dolu bir anne ve babadan da doğulabilir, alkolik, umursamaz veya zalim bir anne babadan da. Bir çöp tenekesine, pis plastiklerin, çürüyen atığın arasına da terk edilebilir bebek, doğuştan bir para imparatorluğunun vârisi de olabilir. Anne ve babaya ya da sadece anneye sahip olabilir ama o anne incinmiş, kıt akıllı ya da sadece sevmekten aciz bir kişi olabilir. Büyük bir sevdadan da gelinir bu dünyaya, bir gece kulübü tuvaletinde yaşanan nahoş bir birleşmeden hatta bir tecavüzden de.

Peki ne zaman doğulur?

Eğer bunu savaşın tam ortasında gerçekleştirme talihsizliği yaşanırsa, dünyadaki soluğumuz korku olacaktır. Bir gece vakti, kaçak göçmenlerle dolu bir teknede açılırsa gözler, balıkların arasına atılıp ânında kapanması da mümkün olur. Harika bir mayıs sabahı, güllerin hepsi açmışken havanın mis kokusu hayata okunan bir ilahiyken doğmak da mümkündür, dondurucu bir el gibi her şeyi yıkan ve söken bir fırtınalı havada doğmak da.

O zaman seni karşılayan bir ninni değil bir ulumadır ve bu uluma, yeni olduğu kadar eskilere de dayanır. Sana geçmiş kuşakların, mutlaka senin de içinde yaşayan atalarının hikâyesini anımsatır. Enginliğin içinde yitmiş bir hiç olduğunu bilirsin ve bu enginlik kördür, zorbadır, seni yutmaya ve yuttuktan hemen sonra da unutmaya hazırdır.

İşte o zaman anne ve babana, seni sarmalayan battaniyeye, bir an için sana sağlammış gibi gelen o adımlara güven duyarsın.

Bu güven, senin tek çapandır.

Yıllar sonra, gerçeklik sana bunun tam tersini kanıtladığı zaman bile buna inanacaksın. İnanmak zorundasın, elinden başka türlüsü gelmez; çünkü senin anlamının kökleri, ailenin topraklarına gömülüdür. Ne olursa olsun, senin varoluş nedenin onlardır.

Hangi nedenle seni korumayacaklar ki?

Hayatımın ilk evi kare biçiminde, asık suratlı beton bir apartmanda yer alıyordu. Savaşın bitiminin hemen ardından, bombalarca yıkılmış bir başka yapının –yani çaresizlik ve ölümün– üzerine aceleyle yapılmış bu apartman hemen genç ve yeni evli çiftlerce paylaşılmıştı. Küçük apartmanımızın çevresinde çok daha eski yapılar, bakımsız bahçeler bulunuyordu ve mutfak balkonundan deniz görünüyordu.

Savaş sonrasının pek çok anne ve babası gibi benimkiler de çok gençtiler. Yuva kurmak, dünyaya bebekler getirmek, o yılların neredeyse biyolojik bir buyruğu gibiydi.

Son bombardımanda annem, doğduğu villayı ve villayla beraber çok sevdiği köpeğini yitirmişti. Babamsa neredeyse ergenlik yaşında Almanlarca esir edilmiş ve bir çalışma kampına götürülmüştü.

Bütün bunlar geride kalmıştı; geride kalmak zorundaydı. Ekonomik patlamanın parlak günleri onları bekliyordu. Televizyon ufukta görünmüştü, bazı komşularımızın şimdiden birer çamaşır makinesi vardı. Neşeli bir ses radyoda “Kanada’da Bir Ev” şarkısını söylüyor, sobada yakılan kömür eve at arabasıyla getiriliyordu.

Sona ereli henüz üç yıl olan Amerikan işgali, kentte dizginlenemeyen bir caz müziği tutkusu bırakmıştı.

Oturduğumuz daire bütün gün güneş alıyordu ve yazları mutfak ve odalar birer fırına döndüğünde annem balkona ağır, yeşil perdeler asıyordu. Ev adeta bir akvaryum ışığında dalgalanırken bizler de içinde şaşkın balıklar gibi yüzüyorduk.

Işık!

Annemleri, hiç de çekici olmayan o evi seçmeye iten neden belki de buydu.

Işık ve hayat, eşit adımlarla ilerliyordu. Işık her şeyi pırıl pırıl gösteriyordu; evlatlar, geleceğe fırlatılmış birer zıpkındı.

Işık; çünkü geride sadece karanlık vardı.

“Karanlık” yazıyorum ama o anda bunun doğru sözcük olmadığını fark ediyorum. Karanlıkta bir lamba yakılabilir, karanlıkta ansızın ve iyi niyetli yıldızlar belirebilir.

Onların arkalarında bıraktıkları karanlık değil zifirî karanlıktı. Savaş, kıyımlar, ölümler, katliamlar... Bunların tümü onları çevreleyen günlerin zaman-mekânında yaşanmıştı.

Evimizin bir kilometre ötesinde, İtalya’da kurulan tek Nazi toplama kampı olan Risiera di San Sabba’nın hâlâ sıcak duvarları yükseliyordu; kentin çevresindeki tepelere gönderilen insanlar Yugoslav işgalinden sonra çukurlarda kalan cansız bedenleri toplamaya uğraşıyorlardı. Bombardıman sırasında insanların canlarını kurtarmak için yönelecekleri noktaları gösteren “Güvenlik Çıkışı” yazısı pek çok yapının üzerinde duruyordu.

O zamanlar, güvenlik çıkışı insanların önlerinde uzanırmış gibi görünen Amerikan tarzı bir hayat anlamına geliyordu; ilerleme, barış ve refah bu yolun hedefleriydi. Korkularından, kırılganlıklarından, yaşamış olduklarından ve bir daha yaşamak istemediklerinden kurtulmak için “Güvenlik Çıkışı”na yöneliyorlardı.

O zamana kadar büyük t ile yazılan Tarih kendini kabul ettirmeye çalışmıştı. Bu andan sonra kendi küçük tarihleriyle Büyük Tarih’i alt etmeyi umuyorlardı.

Sıradanlığın, ilerleyen hayatın, sakin önemsizliğin öyküsü, zifirî karanlığı bir köşeye itiyor, zarar vermemesi için bastırıyordu.

Annem ve babam çok gençtiler, son derece saftılar. Bir çocuğun, geleceğe fırlatılmış bir zıpkın değil de tekneye çekildiğinde geçmiş denen dipte kalan süprüntüyü de beraberinde getirmiş bir çapa olabileceği kuşkusunu hiç taşımıyorlardı. Yeni doğan bir bebeğin gözlerini gerçek anlamıyla incelemeye hiç zamanları olmamıştı.

İri, fal taşı gibi açık, sorgulayan bakışlarımı görmemişlerdi.

Hep gergin, hep dinlemeye açık yelken kulaklarımı fark etmemişlerdi. Ben, dünyanın en ufak bir çıtırtısını bile algılayabilen anten/kulaklara, radar/kulaklara sahiptim.

1. İçi özel bir kremayla doldurulmuş boru biçiminde hazırlanıp kızartılmış hamur. Ünlü bir Sicilya tatlısı. (Y.N.)

2

Bir süreden beri, edebiyattan söz edildiğini her duyduğumda tuhaf bir tedirginlik yaşıyorum.

Yayıncılık dünyasının son yirmi yılında olağanüstü değişimler gerçekleşti. Yirminci yüzyılın başında Birleşik Devletler’de üniversite sürecinin içinde kurs gibi başlayan yaratıcı yazarlık okulları, İtalya içinde de yağ lekesi hızıyla yayıldılar. Son yıllarda pek çok kişi bu eğitimlere katıldı ve genellikle sevindirici sonuçlar aldı; elbette sevinenlerden biri de yayıncılardı; dilbilgisi yanlışlarıyla yüklü sayıklamalar yerine ilginç, gerilimli, vurucu sahnelere sahip, kitaba ticari boyut kazandıran unsurlarla yazılmış dosyalara kavuştular.

Bu okullardan birinin beni ders vermek üzere davet ettiği –biricik– sefer, daveti nazikçe reddettim. Yazmayı bana kimse öğretmedi; öğrencilerin olasılıkla benden bekleyecekleri tutumu onlara sergileyemeyeceğimi düşündüm. Her ne kadar yirmi kitap yayımlamış olsam da yazmak benim için mutlak olarak gizemli bir olay.

Yazarlık hayatımın ilk yıllarında verdiğim söyleşilerde, henüz yayımlanmış olan kitabımın son kitabım olacağını söylüyordum. Bunu kesinlikle nükte olsun diye değil, o ânın kesin kararlılığıyla dile getiriyordum. Gene aynı nedenle bir sonraki kitabım için ne bir anlaşma yaptım, ne bir koşul ya da vade belirttim.

Benim için gerçekten her kitap son kitaptı.

Sonuncuydu çünkü ufka baktığımda hiçbir şey göremiyordum, belki de yazmanın bıraktığı yorgunluk ve halsizlik içindeydim; öte yandan –belirişi ve işlenişiyle– her kitabın çevresinde bir mucize halesi oluyordu. Bilindiği üzere mucizenin, buyrukla yaratılması mümkün değildir.

Defalarca kendi kendimi yalancı çıkardığım için artık söylemiyorum bunu. Bir sezgi niyetine içimde barındırmakla yetiniyorum. Bir sezgi ama aynı zamanda ahlaksal bir emir. Yazmanın bir rutin halini aldığını, bunun da ötekiler gibi bir meslek olduğunu, sadece teknik ve iyi niyetin yettiğini düşündüğüm an kalemi bırakırım. Aynı nedenle, ısmarlama bir öykü yazmam istendiği tek sefer, kabul eder etmez pişman olmuştum. Buyruk üzerine yazmayı bilmiyorum, beni eğlendirmiyor, heyecanlandırmıyor, doyum sağlamıyor. Başkalarınca seçilmiş konular üzerine yazmak yerine yapacak çok daha ilginç binlerce işim var.

Yazmayı asla bir oyalanma, bir meslek, başka pek çok şeyden biri olarak kabul etmediğim gibi güzel yazabilmeyi, arı ve düzgün bir dil kullanmayı, gerçek yazının ilk adımları olarak hiç düşünmedim.

Gerçek yazı bambaşka bir yerde, ta derinlerde, arzın ateşten merkezinde, insanın karanlığının yüreğinde bulunur. Bu iki aşırı uç arasında ilerler ve dengesini korur.

Bu nedenle yorar, yıpratır, sağlığa dokunur.

Bu nedenle öğretmem, tavsiye etmem.

Hatta mümkün olursa uzak durulmasını öneririm.

Gözlerimi açarak yaşamaya giriştiğim evde benden üç yaş büyük bir çocuk daha vardı: O benim ağabeyimdi. Kıskançlıktan kaynaklanan öfkesini yatıştırmak için ona kırmızı ve güzel bir kamyon armağan etmiştim. “Bak kız kardeşin sana ne getirmiş!” Bu aslında anne ve babamın onlardan beklenmeyecek psikolojik oyunuydu; ne var ki kamyoncuk pek işe yaramamıştı.

Birlikte göründüğümüz ilk fotoğrafta ben, pembeli beyazlı mavili battaniyeme sarılı olarak yatakta yatar ve şaşkın bir ifadeyle bakarken ellerini benim boynuma doğru uzatmış; açıkçası pek güven veren bir poz değil!

İlk erkek evlat olmanın yarattığı krallık –torunların da ilkiydi– yerle bir olmuştu. Her şey bir yana birbirimizden bu kadar farklı olamazdık! Sanki iki ayrı ülkenin yetimhanelerinden evlat edinilmiş gibiydik. O kusursuz bir Türk çocuğuydu, bense tipik bir Balkan kızıydım. Şimdi bile birlikte dolaştığımızda aramızda bu kadar yakın bir kan bağı olduğunu anlamak mümkün olmaz.

Minik kamyonun dışında benim gelişimin başka hiçbir güzel yanı yoktu. Zaten kısa bir süre sonra anne ve babamız birbirleri için yaratılmadıklarını anladılar ve “Kanada’da Bir Ev”, akvaryum balıkları ve leylak çiçekleriyle dağıldı gitti.

Onun yerini de dondurucu soğuk aldı.

Kesici bir soğuktu bu; hatta soluk almayı bile engelliyordu.

İlk anım ağabeyime ait; güçlü bir tokat yüzünden iskemlesinden yere uçuyor. Ben mama sandalyemde oturuyordum ve o birdenbire yok oluyor. O şaşkınlığımı ve hemen sonra yaşadığım kuşkuyu hâlâ hatırlıyorum. Her adımın hatalı, her nefesin yanlış olabileceğini sanırım o anda anladım.

Hayatta kalabilmek bir ödev, bir gereklilik olacaktı.

Bir sonraki anım, ilk adımlarımla ilgili. Yürümeyi ilk kez demir parmaklıkla değil, beton duvarla çevrili ince uzun mutfak balkonumuzda denedim. Hiçbir şey görünmüyordu ama sirenler işitiliyordu. Evimizin baktığı körfezde sanayi limanı bulunuyordu ve yük gemileri buraya gelip, buradan yola çıkarlarken daima siren çalıyorlardı. Tersaneler de iş vardiyalarını siren sesleriyle ilan ediyorlardı.

Bu ses –Uuuu!– sürekli yinelenen bu ses bende huzursuz edici bir hüzün yaratıyordu.

Istırap çeken birileri olduğu kesindi ama kimdi acaba? Bu kadar yüksek sesle uluyacak kadar büyük biri kim olabilirdi?

Evin içindeki dünya bu kadar tehditkâr ise evin dışındakinin daha iyi olması mümkün olamazdı.

Ağabeyimle aynı odada uyuyordum ve konuşmayı öğrenir öğrenmez deliliğimin ilk tanığı o oldu. O benim idolümdü, benim efsanemdi ve ailemizin bize yönelik ilgisi azaldığından, başvurabileceğim tek büyük oydu.

Odanın ışığı söner sönmez başlıyordu işkence. Tam o anda, benim minik yatağımdan ona seslenen incecik ses yükseliyor ve ağabeyim, “Hı!” der demez merhamet göstermeden, birbirini izleyen sorularıma başlıyordum.

Saat dokuzda başlıyordum ve gecenin ilerleyen saatlerinde annem ya da babam ansızın içeri dalıp korkunç bir sesle, “Sessiz ol! Yeter!” diye bağırıncaya kadar sürdürüyordum.

Geçenlerde ağabeyime, “Neler soruyordum sana?” dedim.

“Yanıtı mümkün olmayan sorular,” dedi.

“Ne gibi?”

“Yıldızları kim yaptı? Işık nereden geliyor? Güneşi kim yaptı? Batınca nereye gidiyor? Sonsuza dek, her sabah doğacak mı?”

“Sen ne yanıt veriyordun?”

“Bir süre uyduruyordum; sonra yorulunca, ‘Bilmiyorum! Uyu artık!’ diyordum.”

“Bilmiyorum, uyu!”

İşte her gecenin son sözü buydu.

Ne var ki o uyuyordu ama ben uyumuyordum.

3

Hayatımın büyük bölümünde en sadık dostum, uykusuzluğum oldu. Belki de bu nedenle, çocukluğumun ilk yıllarına ilişkin anılarımın çoğu gündüzlere değil de gecelere ait.

Bir futbol maçının radyodan canlı yayınlanması gibi gecelerimin her bir ânını hâlâ anlatabilirim. Carosello programının bitiminden sonra yatağa gidiş; az sonra yüzleşeceğim korkuya karşı büyülü bir deva, bir kalkan oluşturması gereken iyi geceler öpücüğü ve anneme yönelttiğim, “Uyuyacağım değil mi?” sorum ve onun güven verici, “Elbette uyuyacaksın!” yanıtı. Işık söner, evin huzur verici sesleri birkaç saat daha sürerdi; ilk yıllarda radyo, sonraları televizyon seslerini dinlerdim. Sonra bunlar sona erer ve onun yerini tesisat sesleri alırdı: Musluklar, sifonlar, üst kattaki kiracının son kez tuvalete girişiyle balo sona ererdi.

İşte o zaman gecenin dehşeti ortaya çıkardı. Seyrekleşen otomobil gürültüleri, penceremin altında puflayarak kapılarını açıp kapatan ve sonra son durağa doğru uzaklaşan tramvayın homurtusunu duyardım.

Otobüsün çalışma saatleri de bitince durağan zaman, boş zaman başlardı. Korku ve klostrofobi zamanı, çıtırtılar ve fısıltılar zamanı, sesler ve canavarlar, onların odamda yankılanan sadist kahkahaları girerdi sıraya.

Daha o zamanlar ağabeyimle uyuduğumdan arada sırada, “Uyuyor musun?” diyerek şansımı denerdim ama sessizliği yanıtlarının en konuşkanı olurdu!

Bir gün, öğleden sonra bir panzehir düşünmeyi bile başardım; kurşunkalemle yatağımın yanındaki duvara korkunç mu korkunç bir canavar çizdim. Kendim yarattığım için o canavarın son derece değerli bir özelliği vardı; benim arkadaşım, sadık hizmetkârım golem’di2 o. Ama onu, ağabeyime gösterdiğimde aldığım yanıt, tam onun katı ve somut tarzına yaraşır biçimdeydi:

“Nerede? Ne var? Ben sadece bir karalama görüyorum orada.”

Beş yaşıma geldiğimde ve yeni eve taşındığımızda boş oda trajedisiyle yüzleşmek zorunda kaldım. Artık soru soramıyordum, bana güven veren o bademcikli çocuk soluğu yoktu yanımda. Yapayalnızdım! Sessizlikle yalnızdım. Canavarlarla yalnızdım. Asla aydınlanmayan şafakla yalnızdım.

Seherin ilk ışıkları penceremin altından sızmaya başladığında nasıl da rahatlardım! Güneşle birlikte kuşlar çevredeki ağaçların üzerinde cıvıldamaya başlarlardı; önce karabataklar sonra daha küçük kuşlar öterdi. Sıra o pek hüzünlü ötüşleriyle üveyiklere geldiğinde bedenim nihayet gevşerdi. İşte, o zaman uyku vakti gelmiş olurdu.

Ama bir saat sonra okula gitme karabasanı dikilirdi karşıma. Sınıfta başım öne düşerdi, anlayabileceğimin yarısını anlardım. Annem, görüşmeye gittiğinde öğretmenim ona çıkışırdı: “Çocuğun televizyon seyretmek için geç saatlere kadar uyanık kalmasına izin vermemelisiniz.”

Mutsuz bir çocuk muydum?

Kesinlikle öyleydim. Bir an boş kalsam, odada yere yatar, ağlamaya başlardım. Saatlerce, sınırsızca, bitkin düşene kadar ağlardım. Hıçkırma konusunda maraton koşucusu gibiydim. Ağlamalarımın görünürde hiçbir nedeni yoktu ve bu da annemi çok tedirgin ediyordu. “Neden ağlıyorsun?” diye bağırıyordu bana ve ben gözyaşı dökmeye ara vermeden yanıtlıyordum onu: “Bilmiyorum!”

Aslında çok iyi biliyordum. Ağlıyordum; çünkü bazı şeyler sonluydu; çünkü karanlık, ışığın arkasında pusuya yatmış bekliyordu. Ağlıyordum; çünkü kapaktaki güler yüze ve sevgiye kanmıştım ve hayallerden uyanmak kötüydü. Ağlıyordum çünkü zihnim, onu dolduran sorular yüzünden patlamak üzereydi ve başvurabileceğim hiç kimsem yoktu. İçine gömüldüğüm o ıstıraplı yalnızlık kuyusu yüzünden ağlıyordum. Ağlıyordum; çünkü herkes benim uslu ve normal bir kız olmamı bekliyordu ama ben bunu beceremiyordum.

Bugün çocuk olsaydım, büyük olasılıkla beni bir psikoloğa götüreceklerdi ve o, saatlerce tatlı ses tonuyla benimle konuşacaktı. Bebeklerle oynamamı seyredecek ve davranışlarımı incelediğinde pek çok rahatsızlığımın nedeni ortaya çıkacaktı. Yüzlerce terapi seansına katılacaktım, belki birkaç ilaç da alacaktım ve sonunda herkesin benden beklediği üzere, uyuması gerektiğinde uyuyan, konuşması gerektiğinde konuşan, doğru ölçülerde sosyalleşen, doğru ölçülerde itaat eden bir kız olacaktım.

Yani anlaşılabilir bir kız olacaktım.

Ama o zamanlar küçüklere pek önem verilmezdi; sorunları varsa zaman içinde çözümlenmesi beklenirdi. Tek önemli şey, itaatkâr olmaktı. Zaman içinde hallolmazsa da, “doğal seçme” çaresine bakardı. Babamın esinlendiği pedagog, Darwin’di: Ona göre yalnızca güçlüler ve uyum sağlayabilenler hayatta kalmayı başarabilirlerdi. Madenî kaplar arasında bulunan çömlekler onun ilgisini çekmezdi; nasıl olsa kendi başlarına elenip gideceklerdi. Annemin bakış açısı ise daha çok vahşi hayvan terbiyecisi ya da şımarık maymun bakıcısı tarzındaydı. Çocuklar her şeyden önce eğitilmeliydi ve bunun için mama ödülü dışında her yöntem geçerliydi. Mama ödülü, başka ikramiyeler gibi zayıflık işaretiydi ve uygun olmayan direnişlere neden olabilirdi.

Bu yöntem sonucunda ben ve ağabeyim kısa sürede düşünce okuma yeteneğimizi geliştirdik. Hep hazır oldaydık; emir, sözcüklerle ifade edilmeden önce biz itaat etmeye hazırdık.

Elbette bu yetişme modelinde hastalanmaya, kendimizi kötü hissetmeye hakkımız yoktu. Her türlü acı, her türlü yakınma “yerli ve yersiz dikkat çekme arzusu” ifadesiyle sınıflandırılırdı ve bu etiketle de görmezden gelinirdi.

Belki de bu nedenle üç yaşlarımdayken neredeyse karın zarı iltihaplanmasından gidiyordum. Şans eseri, o dönemde anneme kur yapan hayranlarından biri çocuk doktoruydu ve bu sürekli ağlamanın bir okşama ya da öpücük koparmak için sürdürülen kurnazca bir stratejiden kaynaklanmadığını ve karnımın içinde ciddi bir sorun olduğunu fark etti. Annemin ansızın korkulu ve kaygılı bir ifadeye bürünen yüzünü hâlâ hatırlıyorum. Bir anda annem vardı, oradaydı ve hepsinden önemlisi beni görüyordu.

Sonra otomobile binip hızla gidişimizi, minik pencerenin dışında baş aşağı duran ağaçları, ameliyathaneye girişimi ve yüzüme fil hortumunu andıran, siyah lastikten bir maskenin takılışını, iğrenç kokuyu ve sonrasındaki hiçliği anımsıyorum.

Sessizlik, karanlık, nihayet uyku!

Ve gene o çocuk doktoru sayesinde akşamlardan bir akşam komodinimin üzerinde portakal renkli haplar ve suda eriyen beyaz tozlar belirdi. Ne zamandan beri beklediğim büyülü ilaçlardı bunlar! Birkaç dakika içinde Morpheos’un kollarına gömülebilmek için bunları yutmak yetiyordu. Su bardağına uzanan elim, deniz kazazedesinin ilk bulduğu hindistancevizine uzanan eli gibi titriyordu. Yut haydi bu hapları; yut şu tozu. Ânında ağırlaşıveren gözkapaklarım, giderek uzaklaşan sifon sesleri konusunda minnet duyuyordum; otobüs gelecek ama beni bulamayacaktı; çünkü ben de nihayet başkaları gibi rüyalar diyarına uçmuş olacaktım.

Teşekkür ederim sana kimya! Benimle hiç kimseler ilgilenmezken sen başardın bunu. Gecelerimin ve gündüzlerimin tatlı dostu bromür, teşekkürler sana.

Neden uyumuyordum?

Uyumuyordum; çünkü ölümü düşünüyordum. Büyükannelerimin ya da büyükbabalarımın henüz hiç birini yitirmemiştim ama gene de başka hiçbir şey düşünemiyordum. Anne ve babamın ölümünü, kendi ölümümü, hayvanların ve bitkilerin ölümünü düşünüyordum. Güneşin de günün birinde ölebileceğini düşünüyordum.

Gece olunca bora, odamın perdesini uçuştururdu – sadece benim için dans eden bembeyaz bir hayaletti o. Ama bu iyi niyetli bir dans değildi; çünkü içinde iskeletler gizliydi. Onlar da çılgınlar gibi, neşeyle dans ediyorlardı. Çene kemiklerinin ritmik tıkırtısını, dizkapaklarının, köprücükkemiklerinin gıcırtısını işitebiliyordum. Kollarını ve kalçalarını oynata oynata “Bizim olacaksın, bizim olacaksın” diye şarkı söylüyorlardı.

Sonra, gecenin ikinci yarısında, boranın uluması biraz dinince kurtlar ortaya çıkıyordu. Kocaman açılmış burun delikleri, pırlanta gibi parlayan dişleri, sarkan, koca kırmızı dilleriyle öylece durup pusuda bekliyorlardı. Soluk soluğa bekliyorlardı. Bir anlık dalgınlığımda, üzerime atlayabilirlerdi.

Onları uzak tutmak için zamanla ufak tefek çareler geliştirdim. Bir çekmecede kaç çorap olduğunu sayıyordum. Hiçbir zaman renkleri, sayıları, dizilişleri konusunda emin olamadığım için, sürekli kalkıp bakıyordum. Bazen sözcükleri tersinden söylüyordum, şu ya da bu nesneye dokunuyor ya dokunmuyordum, bazı yerlere yürüyor ya da yürümüyordum; bütün bu ritüellerin, dehşetle parlayan o gözleri benden uzak tutmasını umuyordum.

İskeletlerin, kurtların oldukları yerde kalmalarını sağlayabiliyordum ama rüzgâr konusunda hiçbir gücüm yoktu.

Bir gün ağabeyime, “Nereden geliyor bu?” diye sordum.

“Bozkırlardan,” diye yanıtladı.

“Kimse durduramaz mı onu?”

“Hiç kimse.”

Kısa bir süre önce bana Üç Küçük Domuzcuk masalını anlatmışlardı. Domuzların, “Üfleyeceğim, üfleyeceğim ve evinizi yıkacağım” tekerlemesi, ne yazık ki bana çok tanıdık gelmişti; çünkü boranın da niyetinin bu olduğu gayet aşikârdı.

Köklerinden sökmek, yıkmak, yerle bir etmek istiyordu.

Başlangıçta hafif bir esinti gibi ortaya çıksa, perdeleri hafiften uçuşturup ayak bileklerimi serinletse de kısa süre sonra gerçek yüzünü gösteriyor, pencereyi ve yatağımı sarsıyordu. Temeller bile sarsılıyordu. Evin, dalgaların ortasında kalmış kayık gibi bir sağa bir sola sallandığını hissediyordum. Dalgalanıyor ve sallanıyordu, sallanıyor ve dalgalanıyordu. Bu nedenle filika misali sıkı sıkı yatağıma tutunuyordum. Ev devrilirse, battaniyem ve şiltem benim kurtuluşum olacaktı. O zaman altımda büyülü halım varmış gibi bambaşka dünyalara doğru uçabilirdim.

Bora, beni korkutuyordu; çünkü pek çok farklı sesi vardı ve bunların hiçbiri iyi niyetli değildi. Beni korkutuyordu; çünkü o günlerde beynimin zaten yüksek olan elektriği iyice yükseliyordu. Kendime bir ad takmam gerekseydi, adım Elektra3 olurdu.

2. Yahudi folklorunda canlı heykel ya da tasvir. Dinsel anlamlarının yanısıra en eski öykülerde genellikle kusursuz bir hizmetçiydi. (Y.N.)

3. (Yunanca “Parlak”) Yunan mitolojisinde Agamemnon ile Klytemnestra’nın kızı. (Y.N.)

4

Capri’de doğmakla Trieste’de doğmak aynı değildir.

Capri’de eninde sonunda biz yeğenleriyle ilgilenecek tatlı bir teyze; sandalıyla gezdirecek sevimli bir kuzen; üzüntümüzü fırından çıkardığı sıcak calzone’leriyle dindirecek bir nine bulabilirdim.

Capri’de denizin hoşluğunu seyredebilir, yasemin ve limon çiçeklerinin kokusuyla mest olabilir, annemle pazara giderken hayatın renklerden ve seslerden oluşan bir serüven olduğunu düşünebilir, bu neşeli, hafif serüvenin yaşanmaya değer olduğuna hükmedebilirdim.

Trieste’de bu mümkün değildi.

O yıllarda Trieste içine kapanık, donuk, sevimsiz, dumanlı bir kentti.

Rive’den Campo Marzio’ya doğru yavaş yavaş yol alan trenlerin dumanıydı bu.

Hâlâ kentin bir bölümü üzerine nükleer bir mantar gibi yükselen Demir Döküm Fabrikası’nın dumanıydı.

Kömürlü kaloriferin dumanıydı.

Ve Tarih’in dumanıydı.

Irksal nefretin, etnik nefretin dumanıydı.

Istria ve Dalmaçya’dan gelen göçmen gemilerinin dumanıydı.

Birinci Dünya Savaşı sırasında kentimizin yeniden İtalya’ya ait olması için hayatlarını feda eden milyonlarca insanın dumanıydı. Trento ve Trieste. Kaç kez, “Birbirlerine yakındırlar, değil mi?” diye sorulduğunu duymuşumdur.

Vladivostok’ta, arkamıza tünemiş olan komünizmin dumanıydı.

Anavatana dönmüş olmanın aslında bir kandırmaca olduğunu anlamanın yarattığı hayal kırıklığının dumanıydı.

Bütün bu dumanlar, belki Capri’de olabileceği üzere dış gösterilerle patlamıyorlardı; içten içe patlayıp soğuk bir zehir oluşturuyorlardı. Ve damarlarımızda kanla beraber bu zehir dolaşıyordu.

Bu sessiz dumanları ben de çekiyordum içime.

Bu toksik maddeler, gözeneklerimden içime sızıyordu. Arsenik, siyanür, radon, amyant soluyordum. İlk yıllarımdan beri, ben hiç fark etmesem de bunlar benim lenflerimde birikmişti, kanıma karışmıştı ve kandan da her hücreme taşınıyordu. Zehir benim motorumun yanma odası olmuştu.

Gündüzleri sıradan çocuksu tutkuların peşinde geçiriyordum. Ağabeyimle apartmanın bahçesine inip komşu çocuklarla oynuyordum; oyunlarda bana maskot veya direk rolü düşse de büyüklerin dünyasına kabul edildiğim için mutluluk duyuyordum.

Onların en sevdikleri oyun kızılderilicilik ya da kovboyculuktu ve benim rolüm de –söylemeye gerek olmasa da– ölü olmaktı. “Şimdi sen ölüyorsun!” diyorlardı bana ve ben uslu uslu uzanıyordum yere. Ya da tabanca şekline sokarak uzattıkları elleriyle bana ateş ediyorlardı ve o zaman hızla yere yapışmak zorundaydım. İkinci yöntem ise bir direğe bağlanmak, Kızılderililerin attıkları oklara ve, “Geber köpek!” nidalarına hedef olmaktı.

İlk ölümlerimde, henüz profesyonel olmadığım için kendi kendime ürkekçe soruyordum: “Acaba yeniden doğar mıyım?” Numaranın gerçekliğe dönüşebileceğinden korkuyordum. Ya rol yapıyorum derken gerçek bir ölü sanılırsam? Belki de insan fark etmeden, yanlışlıkla bir durumdan ötekine kayabilirdi. Böylece hep tek gözüm açık ölüyor ve gerekirse, “Uyumuyorum, ölü değilim, canlıyım. Sadece oyun oynuyorum!” diye bağırabilmeye hazır oluyordum.

Bu uzun ölü rollerim sırasında pek merak ediyordum: “İnsan hayatta kaç kez ölebilir? Bir kere mi, defalarca mı?” Ve bu soru, en can alıcı soruya bağlıydı. Bu dünyaya gelmeden önce neredeydim? Neredeydim, kimdim, nasıldım?

Fırtınalı bir gecede doğduğumu bilsem de, o olayın arkasında titreşen farklı bir şeyler olduğunu hissetmemem mümkün değildi. Sanki bir çiçek dürbünüyle geçmişe bakar gibiydim; bir katmanın ardında göz kamaştırıcı renklerle bir başka katman vardı. O katmanın silinip benzersiz güzellikte bir başkasının ortaya çıkması için çiçek dürbününü sallamak yeterliydi. Onu çevirince de ışıklı manzara bir kez daha değişiyor, önceden sezinlemenin olanaksız olduğu görüntüler sergiliyordu.

İşte o zaman kendime, “Bir hayatın ardında kaç hayat olabilir?” diye soruyordum.

Onlar gerçekten benim annem ve babam mıydılar yoksa yeni bir temsildeki figüranlar mı?

Ve söz konusu olan bir temsil idiyse, bu sahnedeki rolüm neydi?

Ve bütün bunlardan sonra başkaları da olacak mıydı?

Günün birinde ölecektim, cenaze törenim olacaktı ve –az sayıda– birileri ağlarken ben başka bir yerde, başka bir beşikte uyanacaktım. Bu belki de tropik bir adanın palmiyeleri altına kurulmuş sazdan bir beşik olacaktı ve çekik gözlü annem ve babam, bana daima gülümseyeceklerdi. Ve ben de onlara gülümseyecektim, telaffuzu zor yeni adım söylendiğinde bakacak, kumsalda hoplayıp zıplamayı, deniz kabukları toplamayı öğrenecektim.

Arada sırada geceleri yüreğime, zihnime saplanan korkunç bir şey yüzünden sıçrayarak uykumdan uyanacaktım. Bir uğultu daha doğrusu bir uluma sesi duyar gibi olacaktım. Vahşi bir yelin uluması. Karlı, buzlu, kurt suratlı, cadılı, gülümsemeyen ve çocuklarını kucaklamayan yetişkinlerin olduğu bir rüzgâr olacaktı bu. Ağlayarak, ter içinde uyanacaktım ve o zamanki annem ile babam hemen yanıma koşacak, beni avutacaklardı. “Hepsi geçti,” diyerek serin dudaklarıyla alnımdan öpeceklerdi.

Bunun pek çok geçişten biri olması düşüncesi beni bir şekilde rahatlatıyordu. Hayat, piyangodan farklı değilse biraz sabırlı olmalı ve yeni çekilişi beklemek gerekiyordu. Herkesin bu gerçeklik konusunda bilgi sahibi olduğunu sanıyordum.

İlkokul birdeyken arkadaşlarımdan birine, “İyi ama sen daha önce nerede yaşıyordun?” diye sormuştum. “Hep Trieste’de yaşadım.” “Hayır, daha önce,” diye ayak diremiştim aptalca. “Öteki evinde, öteki anne ve babanla yani!” Bana yanıt vermek yerine inatla defterini silmeyi sürdürmüştü.

Silmek!

İşte benim de yapmam gereken tam da buydu; çünkü zihnim inanılmaz çoklukta ve büyüklükte şeylerle doluydu.

Biri benim başımın içinde biri de dışında olmak üzere iki dünya olduğunu ve bu iki dünyanın ender olarak çakışmaya niyetlendiklerini anlamaya başlıyordum.

Anaokul ve ilkokulla toplumsal hayatıma başlamamla, sosyal olmak denen şeyin benim hayat programımda kesinlikle yer almadığını herkesin anlaması bir oldu. Ben kendi düşüncelerime gömülmüş olarak yaşıyordum ve toplumsallığın yazılı olmayan yasalarını anlamam mümkün olmuyordu. Kızların hali iyice sevimsizdi: Sürekli perilerin, prenslerin; takılmaların, alınmaların; birbirlerinin ardından konuştukları minik fesatlıklar dünyasıydı onlarınki. Bütün bu gerçeklikler hiçbir şekilde bana uymuyordu; onlarda hep bir yüzeysellik, yapmacıklık ve sahtecilik seziyordum. Bahçedeki oyunlarda Kızılderili kız olmaktan, çadırda Kızılderili reis için çamurdan köfte yapmaktan çok memnunken yuvada bana verilen prenses rolünden son derece mutsuz oluyordum.

Erkek çocukların oyunlarını seviyordum; çünkü bu oyunlarda hep ölüm vardı. Ve daha o zamandan ölüm bana tek gerçeklik garantisi olarak görünüyordu.

O dönemde beni, ölüm kadar heyecanlandıran bir tutkum da, Mio marka peynirlerin içinden çıkan küçük üç boyutlu plastik kartlardı. Bu küçücük janjanlı kartları şöyle bir kımıldatınca üstteki şekil yok oluyor, alttan başka bir şekil beliriyordu. Bu kartlardan iki tanesini ele geçirmiştim ve hazine gibi saklıyordum.

Demek ki doğruydu; bir gerçekliğin arkasında daima bir ikincisi gizleniyordu ve işte bu durum beni rahatlatıyordu.

Uçmayı öğrendiğim rüyam da o döneme aittir. Takıntılı bir doğam olduğundan her gün alıştırma yapıyordum. Bahçede yüreğim patlayıncaya kadar koşuyordum ve iyice hızlandığımda, kollarımla havayı dövmeye başlıyordum. Sonra doğru ânı yakaladığımda uçağın tekerleri gibi ayaklarımı yerden kesmeye çalışıyordum.

Kimi zaman ağabeyim de bu çabalarıma tanıklık ediyordu.

Sonunda umutla, “Uçtum mu?” diye soruyordum.

“Evet. Sanırım birazcık uçabildin,” diyordu beni mutlu etmek için.

5

Uçmak evet.

Uzaklara doğru uçmak; kemiklerimin içinin kuşlarınki gibi boş olması, bronşlarım yerine hava kesesi bulunması hayali. Bir sabah beton balkonun kenarına gelecek, herkesin şaşkın bakışları arasında –bak şu işe, kim derdi ki, kız uçmayı öğrenmiş– atlayacak ve aşağıdaki bahçenin üzerinde büyük çemberler çizecektim. Sonra yükselecektim, çok yükseklere ulaşıp kentin evlerini, oyuncak tahta küplerim gibi minicik ve düzgün kutular olarak görebilecektim.

Bu yüksekliğe ulaştıktan sonra da nerelere uçacağıma karar verecektim. Doğuya, boranın indiği o dağlara gitmeyi güvenlik nedenleriyle hiç düşünmüyordum. Deniz daha çekici bir seçenek olarak görünüyordu. Ağabeyim, bana ne kadar güneye gidersem havanın o kadar ısınacağını söylemişti; hem güneyde İstanbul vardı...

İstanbul! İsmi bile beni hayallere sürüklemeye yetiyordu.

Ne yazık ki bütün çabama karşın havalanma konusunda pek aşama gösteremiyordum; bu nedenle uçuşumu İki bin yılına ertelemeye karar verdim.

“İki bin yılında uçabileceğimize inanıyor musun?” diye soruyordum ağabeyime.

“Elbette uçacağız,” diye yanıtlıyordu beni; “Düşünceyle uçacağız. Bir kayığa oturacağız ve o da bizimle uçacak.”

“Motoru, direksiyonu olmadan mı?”

“Ne direksiyonu olacak ne başka bir şeyi. Düşünmek yetecek.”

Küçük bir fikir yürütmeden sonra yeniden soruyordum.

“İyi ama İki bin yılında ben hâlâ yaşıyor olacak mıyım?”

“Tabii ki, kırk üç yaşında olacaksın o zaman!”

Tamam da ben kırk üç yaşıma kadar nasıl dayanabilecektim?

Birbirleri için yaratılmadıkları doğrulanan annem ve babam, bu süre içinde yeni bir sürece girmişlerdi.

Babam eve aralıklı olarak gelmeye başlamıştı; bazen vardı bazen yoktu ve yok oluşuyla ilgili bir açıklama da yoktu. Bu pek büyük bir değişim yaratmamıştı çünkü varken de konuşmazdı. Gözünde güneş gözlüğüyle koltuğunda oturur ve boşluğu seyrederdi. Annem de bir başka koltukta, koyu renk camları olan gözlüğünün ardından boşluğa bakardı. Ama günün birinde gözleri hastalandı ve gözlük yerine korsanlarınki gibi koyu renk bir bant takmaya başladı.

Biz de görünür olmaya çalışıyorduk.

Gürültü yapmıyor, konuşmuyor, rahatsız etmiyor, saçma isteklerde bulunmuyorduk.

Sanırım babamın çocuk konusunda neredeyse fiziksel bir tepkisi vardı; çocukları güçsüz, anlamsız, özellikle de rahatsız edici varlıklar olarak görüyordu. İki çocuğu olduğunu anımsayınca da beklenmedik öfke nöbetleri geçiriyordu. Biz de o zaman soluğumuzu tutarak parmaklarımızın ucunda yürüyorduk. Neyse ki ağabeyim, holdeki halıyı kullanmakta çok mahirdi. O öne oturuyordu, ben de arkasına ve o halı çok uzaklara ulaşıyordu. Gemi halı, tren halı, uçan halı bizi bir anda İstanbul’a götürüyordu.

Bir aile oldukları düşüncesini zihinlerinden silince annem ve babam hayatlarını yönlendirebilecekleri yeni yollar hayal etmeye çalıştılar. Sanki evimiz otobüs garı gibiydi. Bir araca biniyorlar, bir başkasından iniyorlardı; kimi zaman yalnız kimi zaman da bir arkadaşlarıyla keşif tutkularını tatmin etmeye çalışıyorlardı. Arada sırada valiz değişimi yaparken giriş holünde karşılaşıyorlardı. Yüz ifadeleri hep gergin, hep üzgündü. Bütün bu gelişgidiş hareketlerinde kendilerine ait iki paketi hep unutuyorlardı.

Bu paketler bizdik.

Kaldırımda duruyor, bir işareti, bir sesi, bir ıslığı, birilerinin dönüp bir şey söylemesini; ya da birinin, üzerinde gideceğimiz adresin yazılı olduğu bir kartonu boynumuza asmasını bekliyorduk.

İşte biz öylece durmuş, yolu gösterecek birini beklerken Gianna girdi hayatımıza.

Gianna öğleden sonraları, üç buçukla yedi arası geliyor ve bizimle ilgileniyordu. Şimdi olsa ona baby-sitter denebilirdi belki ama o zamanlar doğrudan Almanca Fräulein’dan çevirerek “Küçükhanım” deniyordu. Üç yaşımdan yedi yaşıma kadar yanımızda kaldı ve bir küçük hanımdan çok bizim için bir kurtarma salı oldu. Holdeki uçan halıdan, doğrudan onun üzerine atladık ve tembelhayvan gibi yumuşak tırnaklar çıkartıp ona yapışıp kaldık.

Gianna gençti, nazikti, sevgi doluydu.

Bize şımarık maymunlar değil sevilecek çocuklar olarak davranıyordu. Yetişkin yaşlarımda sık sık düşünmüşümdür; eğer ağabeyim ve ben gencecik yaşımızda, şehir dışında bir tuvalette kolumuzun damarına batırdığımız uyuşturucu iğnesiyle can vermediysek, bunu onun varlığına borçluyuz.

O, bizim şehri enine boyuna birlikte dolaştığımız rehberimiz Vergilius idi. Hava nasıl olursa olsun dışarı çıkardık. Darwin’e göre çocuk dediğin meteorolojik değişimleri kesinlikle umursamamalıydı. Yazın tişört ve sandaletle, kışın bora saatte yüz kilometre hızla eserken bedenimizin çevresinde bayrak gibi uçuşan yıpranmış Loden paltolarımızla beton apartmanımızdan çıkar ve dünyayı keşfetmeye giderdik.

Rive Mahallesi’nde uzun yürüyüşler yaptığımızda yanımızdan geçen yavaş ve dumanlı trenlerin denizin büyük bölümünü engellediğini; güvercinler için mısır satan yaşlı bir kadının oturduğu Unità Meydanı’nda mola verişimizi; bacaklarımızı aşağı sarkıtarak, limanın bulanık suyunun karanlığında kaybolan o saydam ipin ucuna ne takılacağını merak ederek elimizde olta, rıhtımda oturduğumuz öğleden sonralarını anımsıyorum. Ve sonra misina gerilince nasıl gerildiğimi de çok iyi anımsıyorum; çünkü, “Öldürmeyeceksin!”4 benim için en baştan beri en kesin emirdi.

Gianna, çocukluğumun özel mekânı olan rıhtımın yanındaki Akvaryum’u keşfetmemizi sağlamıştı. Bu kırmızı tuğla yapının bir yanını, annemle alışverişe gittiğim Balık Hali olarak zaten biliyordum.

Halde sesler olağanüstü biçimde yankı yapardı; ağır bir balık kokusu olurdu ve ben hep birbiriyle çelişen duygulara kapılırdım. Daha ileride iyi tanıyacağım yanım, birbirinden çok farklı hayat formları görme düşüncesiyle heyecanlanırdı; öteki iyi bildiğim, uykusuz ve ölüme yakın yanım ise; solungaçların kasılırcasına genişlemesine, çırpınışlara, sıçrayışlara, giderek zayıflayan kuyruk darbelerine, giderek donuklaşan o gözlere hiç dayanamazdı.

Hayatımın ilk ve en metafizik ağlayışlarından birini Balık Hali’nde yaşadım. Bir kasa peygamberdevesi karidesinin minik kara tahta yaftasına üç ünlem işaretiyle “Canlı!!!” yazılmıştı. Bu acıya tanıklık etmek, çaresizce kıvranan, çok sayıdaki bacağını oynatan, solungaçlarını ağız gibi açan, duyulmayan çığlıklar atan o yaratıklara dayanmak nasıl mümkün olabilirdi?

Bütün bu ıstırap nasıl seyredilir ve nasıl umursamaz davranılabilirdi?

Ve hangi nedenle onlara böyle bir acı çektirilirdi?

Benim solungaçlarım da onlarınkiyle birlikte titreşiyordu; minik ayakları yüreğimi delmeye hazır oklar haline gelmişti.

Çevreme bakınarak, benim gibi dehşete kapılmış başkalarını görmeye çalıştım ama tek görebildiğim zavallı ve hâlâ canlı hayvancıkları sarımtırak kesekâğıtlarına sokup teraziye koyan konuşan, gülüşen insanlardı.

Devasa halin uğultulu gümbürtüsünde ben ve dünyanın bütün acısı, savunmasız ve yapayalnız olarak karşı karşıya duruyorduk.

O andan sonra, uykusuz gecelerimin kurtlarına ve iskeletlerine bir de peygamberdevesi karidesleri eklendi. İskeletler dans ederken o deniz böcekleri perdelerin üzerinde bir aşağı bir yukarı yürüyordu. Perdeler kumaştan değil kesekâğıdından olduğundan adımları ince bir hışırtı yaratıyordu. Hışırtıdan çok tiz, çok tiz bir çığlık gibiydi. Onları duymamak, yüreğimi patlatmalarına izin vermemek için parmaklarımla kulaklarımı tıkamak zorunda kalıyordum.

Akvaryum ise bu anlamda beni rahatlatan bir yerdi. Halde can çekişen balıkların aynıları burada besleniyor, tehlikelere karşı korunaklı biçimde yaşıyordu; ayrıca bir tabela üzerinde adları da yazıyordu.

O zamanlar Akvaryum’da, küreselleşmiş dünyanın çocuklarının alıştığı üzere çok renkli balık örnekleri yoktu; limanın dışındaki sularda yaşayan boz renkli sıradan balıklar yüzüyordu burada. Kayabalıkları, karagözler, sardalyeler, izmaritler, kefaller, levrekler karşımızda, yosun dekorları arasında yüzüyordu. Bizi heyecanlandıran onların görünümü değildi –güvende olduklarını bilmek iyiydi elbette– ama içinde köpekbalıklarının ve mantaların yüzdüğü büyük havuzdu. Bir de köpek kulübesini andıran ve önünde minik havuzu bulunan evlerinde yaşayan bir çift penguen vardı.

Dişi penguenin adını –belki de pek genç öldüğünden– anımsamıyorum ama erkek olan Marco’yu benim yaşımdaki bütün Triesteliler hatırlar; çünkü şehrimizin adeta bir kahramanı gibiydi. Uzun yıllardan beri orada yaşıyordu ve hava güzel olunca köpek yavrusu gibi Akvaryum’un önündeki rıhtım boyunca yürüyüşe çıkartılırdı.

Mantaların havuzu kare biçimindeydi, içi çini kaplıydı; bu küçük havuzun çevresine yerleştirilmiş ahşap tabureler, çocukların oturup içini seyretmelerine yarıyordu. Köpekbalıkları, türlerinin en küçükleriydi, mantalar da vatozdu belki ama o zamanlar bunu bilmiyordum ve onlara korkunç canavarlar gözüyle bakıyordum.

Köpekbalıklarının beni yiyebileceklerini biliyordum. Ama mantaların sivri kuyruklarıyla ölümcül bir sarsıntı yaratabileceklerini bana ağabeyim anlatmıştı. Ağabeyim, kişiliğinin belirgin yanlarından biri olan örtülü sadizmini üzerimde denemekten de geri kalmazdı. “Elini suya sok,” derdi ikna edici bir ses tonuyla, “bakalım bir şey olacak mı?” Ama ben ellerimi paltomun ceplerinden asla çıkartmazdım. Pek çok kez onun davetlerine uymuş ama sonunda bir tuzakla burun buruna gelmiştim.

Bu ziyaretler sırasında penguene acırdım. Hayatını bir köpek kulübesi ve içi su dolu küvet arasında geçirmesindense buzlar üzerinde yaşamasının çok daha iyi olacağını düşünürdüm. Balıkların tutsaklığı ise onların kurtuluşu anlamına geldiği için beni pek etkilemiyordu. Ben bile küçük, rahat bir mekânda yaşamayı, düzenli olarak beslenmeyi, beklenmedik olaylardan korunmayı, sürekli mavi bir loşlukta yaşamayı isterdim gibi geliyordu.

Gianna’yla şehrin farklı yerlerindeki buz pistlerine giderdik. Kışın, karanlığın erken indiği günlerde bizi eve yakın olan Rosmini Meydanı’ndaki piste götürürdü. Uzun günlerde ise San Michele Parkı’nda bulunan, o zamanlar benim gözüme müthiş görünen inişli yokuşlu olağanüstü heyecanlı buz pistine ya da en uzaktaki Villa Revoltella’ya giderdik.

Bu gezilerde, ağabeyimin en önemli görevi, beni en kötü biçimde düşürmeye çalışmak; benim en önemli görevim de ayakta durabilmek ve canımı kurtarabilmekti.

Yazları, Ausonia Plajı’na gittiğimizde de roller değişmezdi. Orada ise beni hızla çekmek ya da itmek yerine başımı suyun altına batırmayı alışkanlık edinmişti. İnsanın soluk almadan suyun altında ne kadar kalabileceği en büyük merakıydı. Su altı dalış şampiyonu Enzo Maiorca’ nın ünlü olduğu yılları yaşıyorduk ve kimse bakmadığı zaman sanırım beni de sualtı şampiyonu yapmaya çalışıyordu. Üstelik bu denemelerini evde de sürdürüyor ve başımı ya küvetin ya lavabonun ve hatta klozetin içinde suya batırıyordu.

Bu deneylerden çok korkuyordum. Benimle balık halindeki balıklar arasında bir fark yoktu. Ters yönlerde de olsa onlar da, ben de hayatta kalmaya çalışıyorduk; açılmış solungaçlarla, sıkışmış akciğerlerle çaresizce oksijen arayışındaydık.

Ausonia Plajı’ndaki anıların içinde tek tük babam da yer alıyor. Çok küçük olmalıyım, çevremdeki su gerçekten karanlıktı, yakındaki limanın artıkları yüzünden mazot lekeleriyle sıvanmıştı. Beni onun sırtına koymuşlardı ve kollarımı boynuna dolamıştım. Babam, iskelenin demir merdivenlerinden ayrıldı ve bana açık deniz gibi görünen suda yüzmeye başladı.

Yunus gibi yapışmıştım sırtına. Çevremdeki karanlıktan korkuyordum ama aynı zamanda onun hareketlerindeki güveni hissediyordum ve bu beni rahatlatıyordu. Onun inanılmaz güçlü, kudretli olduğunu düşünüyordum ve çok kısacık bir süre içinde ve bir daha asla yinelenmeyen bir duyguyla babamın temelde güvenebileceğim bir insan olduğu izlenimine kapılmıştım.

Gianna, bizi büyükbabamların evine de getirir, götürürdü.

Gianna’yla minik bir dondurma yemeye giderdik. Paramız buna yetmediğinde sadece boş külah alır ve dondurma tadını hayalimizde eklerdik.

Yağmurlu öğleden sonralarında Gianna’yla televizyonda Rin Tin Tin’in Serüvenleri’ni izlerdik. “Yihuuu, Rinty!” en sevdiğimiz naramızdı.

Gianna’yla çizgi romanlar okur, Lego evler kurardık.

Gianna, mutfak masasında bize ikindi kahvaltıları hazırlardı.

Ekmeğe ya marmelat sürerdi ya da tereyağı sürüp üzerine dişlerimizin altında harika çıtırtılar yaratan tozşeker serperdi.

Gene Gianna’yla balkonda oturup gemileri çeken römorkörleri seyrederdik. Bu gemiler İstanbul’dan, Süveyş Kanalı’ndan, Polinezya’dan yani ağabeyimin coğrafi hayalinden kaynaklanan yerlerden geliyor olurdu.

Gianna’yla mutluyduk.

Bora olsa camlar sarsılsa bile Gianna yanımızdaysa Trieste’de değil Capri’de olurduk.

Gianna, bize sevildiğimizi hissettirirdi.

Tam saatinde çaldığı kapı zili, Pavlov’un mutluluk saatlerinin ziliydi. Gözler parlar, tükürük artar, mutluluğun başladığı duygusu yaşanırdı.

Sonra bir sonbahar gününde, ben ilkokul üçteyken zil sessiz kaldı.

On beş otuz beş, on beş kırk, on beş kırk beş. Kaygıyla mutfaktaki saate bakıyordum; on beş elli, on beş elli beş. Saat on altı olunca salonda, her zamanki gibi tek başına boşluğu seyreden annemin yanına gittim.

“Gianna gelmedi,” dedim çekine çekine.

O da boşluğu seyretmeye ara vermeden yanıtladı beni:

“Gianna artık gelmeyecek.”

4. On Emir’den biri. (Y.N.)

6

Düşüncelerimde yeni bir zihinsel sınıflandırma olan boşlukla yüzleşmem, o döneme rastlar. Bir şey önce varken sonra yok oluyordu.

Bunun hangi nedenle gerçekleştiği pek açık değildi; ama kesinlikle dikkate alınması gereken bir tuzak söz konusuydu. Üzerinde yürüdüğümüz zemin görünürde katıydı. Aslında ayaklarımızın altında bazı noktalarda tuğlalar, bazı noktalarda ise sadece saman vardı ama bu gözle görülmüyordu; gerçek muhteviyatını kavramak için ayakla üzerine basmak gerekiyordu.

Demek ki hayat, mayınlı bir arazide yürümekten çok da farklı değildi.

Bu süre içinde başlamış olduğum okulun bahçesinde kocaman bir tabela vardı. Çizgi resimlerin ilkinde sokaklarda oynamaya çıkan bizim gibi çocukları gösteriyordu. İkinci resimde çocuklardan biri, yerde acayip şekilli bir şey buluyordu ve hepsi toplaşıp oyun olsun diye onu kurcalıyorlardı. Bir sonraki resimde her yöne yükselen alev ve şimşeklerle havai fişeği andıran bir görüntü vardı. Ve daha sonrakinde ise az önceki çocuklar biraz daha farklı görünüyorlardı. Birinin bir eli, birinin iki kolu kopmuştu; üçüncünün gözlerinde kör olduğu için bant vardı ve bir başkası da tahta koltuk değneklerine dayanmıştı.

Dikkat! Tehlike! Dokunma! Oynama! Resimlerin altında büyük harflerle bunlar yazıyordu ve daha da aşağıda bütün felaketlerin kaynağı olan el bombası, mayın gibi tuhaf nesneler resmedilmişti.

Demek ki saman çukurlarında derin yarıklar vardı; bu yarıkların yanı sıra insanın bacağını kopartma gücüne sahip havai fişekler de oluyordu. Yuvarlanabilir, ebediyen kör de kalabilirdin.

Her ne olursa olsun, hareket etmenin tehlikeli olduğunu anlamak için fazla hayal gücüne gerek yoktu.

Kımıldamadan durmak daha iyiydi, soluğunu tutarak beklemek daha iyiydi.

Mayına basınca havaya uçuyordun, kedi Sylvester gibi bin parçaya ayrılıyordun –tek fark, çizgi roman kahramanının hemen düzelmesi, seninse paramparça kalmandı– ama ayağını yere basınca sonunun ne olacağı belli olmayabilirdi. Başına ne gelebilirdi? Samanın altında ne vardı? Boşluk.

İyi ama boşluk neydi?

Babam yok olmuştu, yıllarca annemin yanında olan, esmer tenli, kulakları ayı gibi kıllı, bizi tedavi eden, kırlara götüren, bize kovboy tabancası ve Kızılderili yayı armağan eden sevimli çocuk doktoru yok olmuştu. Gianna yok olmuştu.

Bu yok olmaların öncesinde uyarıcı nitelikte bir işaret verilmemiş, alarm zili çalmamıştı. Sadece bir günden ötekine ortadan kaybolmuşlardı. Ne bir telefon numaraları ne de kart gönderebileceğimiz bir evleri, bir adresleri vardı. Ne yazık ki onlara sokakta bile rastlayamıyorduk. Babam gibi genetik ya da Gianna gibi duygusal olarak bağlı olduğum, güvendiğim, içimde sürekli pusuda yatan geceyle mücadele eden bu kişiler, hiçliğin içinde yok olmuşlardı.

O zamanlar ağabeyim ve ben, küçük resimler topluyorduk. Öğleden sonralarımızın tutkusu haline gelen, unla yapılmış kola yüzünden şişkin ve çıtırtılı bir hal alan albümümüzün adı “Uluslar ve Ülkeler” idi.

Bu albüm sayesinde aurora borealis denen kuzey ışıklarının yanı sıra kutup bölgesini de öğrenmiştim. O daimi buzların üstünde ne bir ot, ne bir yosun, ne bir ağaç ne de bir çiçek bitiyordu. Bizim topraklarımızda kahverengi ya da kızıl olan tilki gibi hayvanların da rengi Kuzey Kutbu’nda beyaz oluyordu. Buzların üzerinde yürüyen bembeyaz ayıları, hayvan dünyasının en vahşileri olarak kabul ediliyorlardı ve bölgenin denizlerinde yüzen katil balinalar da suların en yırtıcı hayvanlarıydı.

Demek ki beyazın ve soğuğun içinde yaşamak onları kötü kılmıştı. Kutup denizlerinde bir de buzdağları yüzüyordu. Resimlerin altında bu dağların içlerinin dolu mu yoksa Paskalya yumurtası gibi boş mu olduğu yazmıyordu. Yöremizde bulunan Carso Dağı, içi dolu bir kütle olarak görünürdü ama yüzeyin altında mağaralar, boşluklar, yarıklar olduğundan ben buzdağlarının da içlerinde boşluklar olduğuna karar vermiştim.

İyi de bu buzlar ülkesinde kimler yaşıyordu? Bizim minik resimler, bu konuda bilgi vermiyordu; demek ki henüz yerleşim merkezi olmamışlardı.

Boranın evi sarstığı bir ikindi vaktinde buzdağlarına ilk yerleşecek kişi olmaya karar verdim. Başkaları üşüyebilirdi ama ben orada çok rahat edeceğimden emindim. Işık oraya süzülerek geliyordu; gürültüler de öyle. Buzlar ülkesine dünyanın bütün gümbürtüsünden sadece bir yankı sızacak, insanlar da soyut siluetlerden başka bir şey olmayacaktı. Çevremde koca bir buzdağından başka bir şey olmayacaktı. Gözlerimde buz, yüreğimde buz, düşüncelerimde buz olacaktı. Ellerim ve ayaklarım da buz tutacaktı.

Nihayet buz çocuk olabilmek harikaydı.

Deneyimli olmayanlar için buz, kırılgan bir billur gibi görünebilirdi. Oysa onun çelikten daha sert olduğunu fark etmek için kuvvetle sarsmak yeterdi.

Buz, yıldız rüzgârı.

Bir söylenceye göre bora uzak bir yerde bulunan gizemli bir mağarada doğar, mağaranın içinde evrilir, çevrilir, kıvrılır döner, giderek artan öfkesiyle kükrer ve sonunda şiddetle mağaranın ağzından dışarı fırladığı gibi kente doğru çılgın koşusuna başlar. Onun gözle görünmeyen ve dehşet yaratan kuvveti karşısında her şey altüst olur; bora, saksıları ve çatıları uçurur, dalları kırar, ağaçları kökünden söker, otomobilleri ve sürücüleri sürükler ve sonunda gelip Trieste’ye saldırır ve bacadan büyükbabamların evine girer. Oradan iner, haykırarak merdivenleri geçer, ana kapıdan çıkar ve geçişinin anısı olarak buz sarkıtlar bırakır geriye.

Evet, büyükanne ve büyükbabamızı görmek için her hafta sadakatle girdiğimiz bu büyük kapının ardı mağarayı andırırdı; kemerliydi, karanlıktı, rüzgâr olmasa, bora ıssız topraklarında uyuyor bile olsa buz gibi bir esinti kendini hissettirirdi.

Loş apartman avlusuna girer girmez, keskin kedi çişi kokuları arasından, Trieste lehçesiyle calligher5 denen kunduracının minicik dükkânının önünden geçerdik. Uzun bir telin ucundan sarkan solgun lambanın ışığında, üzerinde önlüğü, çevresinde karmakarışık duran çiviler, çekiçler, deriler ve ağır bir yapışkan kokusu arasında bir ayakkabıya eğilmiş çalışıyor olurdu.

Bu büyük apartmanda, bir biçimde oğullarının kişiliğini yansıtan babamın annesiyle babası yaşardı.

Vardılar ama sanki yok gibiydiler.

Ben daha üç yaşındayken ölen büyükbabamın yalnızca kaskatı bedenini, gergin ensesini, kısa bıyıklarını anımsıyorum; bunlar, içinde bastırmayı başaramadığı bir öfke büyüten insanlara özgü niteliklerdi. Büyükannem hakkında tek anımsadığım şey ise onun sofrası. Macar asıllıydı ve yıllardan beri mücadele ettiğim dehşet verici biçimde yüksek olan kolesterol düzeyimin, onun leziz öğle yemeklerinin bir mirası olduğunu düşünürüm. Kızartılarak yapılan palaçinkalar, ekşi kremada yüzen et dolmaları, soğanda ve domuz yağında yüzen patatesli gulaşlar, tonlarca galeta ununa bulanarak tereyağında kızartılmış karnabaharlar, çıtır çıtır domuz jambonlarıyla süslenmiş rezeneler pişirirdi bize.

Ne kadar uğraşsam da büyükannemin yüzünü ancak belli belirsiz hatırlayabiliyorum. Bana kalp hastası olduğu söylenmişti; Kırmızı Başlıklı Kız’ın büyükannesi gibi genellikle yatakta olurdu. Yastık kılıfı, ellerini üzerine koyduğu yorganı hâlâ gözlerimin önünde ama ne yüzü ne ağzı ne de bakışları geçmişten buraya kadar uzanabiliyor. Oysa her hafta giderdik onlara. Her yıl doğum günlerimizde bizlere üzerinde üç karavel gemi olan 500 liret verir ve titrek sesiyle bunu harcamamamızı söylerdi. Ama kurdun, büyükanneyi yedikten sonra çıkardığı sese benzediğini düşündüğüm sesi dışında büyükannem hakkında hiçbir şey hatırlamıyorum.

Ev loştu, kalorifer yoktu. Benim bütün dikkatimi üzerine çeken bir gaz sobası vardı sadece. Ziyaretimin büyük bölümünde, sobanın önüne diz çöküp dans eden, sağa sola salınan, renk değiştiren kırmızı, sarı, turuncu, turuncu, sarı, kırmızı olan alevleri seyrederdim.

Cehennem’den haberdar olduğumdan beri alevleri daha da büyük bir ilgiyle izliyordum. Sobanın tavanda yok olan kahverengi bir borusu vardı; yerin altına doğru uzanan bir borusunun daha var olması bana gayet mantıklı görünüyordu. Yerkabuğunun altına inmek, yaramaz çocukları görmek için o boru en rahat asansör olmalıydı. Şeytan’dan korkmuyordum. İskeletler, kurtlar, peygamberdevesi karideslerinden sonra o bana solgun bir figüran gibi görünüyordu.

Pazar yemekleri neredeyse mutlak denebilecek bir sessizlik içinde yeniyordu. Kocasının ortadan kaybolmasına karşın sadık bir gelin olan annem, yemeğin başında babaannemi haftanın olayları hakkında bilgilendiriyordu. Kısacık haber faslından sonra sofraya ağır bir sessizlik egemen oluyordu. Sadece çatal bıçağın şıkırtısı, çene kemiklerinin hışırtısı, yudumlanan suyun boğazda yarattığı gurultu duyuluyordu.

Gene de sofradakilerin en sessizi Marisa hala oluyordu.

Sofradaki yeri hep hazırdı, bardağında daima su olurdu ama o suyu içmez, çatal bıçağı kullanmaz, peçetesini açmaz, üzerinde ruj ya da bizim gibi yağ lekesi bırakmazdı.

Marisa halamı sevimli mi, sevimsiz mi bulduğumu bilmiyordum. Varlığı benim buzdağımın zihinsel evreninde yeni bir kategori oluşturuyordu. Halam saydamdı. Görünmüyordu ama vardı. Boşluk tarafından yutulmadan önce var olan, sesleri, yüzleri, konuşma şekilleri olan Gianna veya çocuk doktorundan farklı olarak onda, bunların hiç biri yoktu. Görünmezdi. Ya da ben onu göremiyordum. Her gün sofraya oturduğuna, bizim girip karıştırmamız kesinlikle yasak olan bir odası da olduğuna göre demek ki başkalarınca görülebiliyordu.

Elimizi yıkamaya giderken onun odasının önünden geçerdik ve ben her seferinde dehşetli bir korkuya kapılırdım. Sanki bir andan ötekine buz gibi bir yel darbesiyle o kapı ardına dek açılacak, beni emerek hiçliğin içinde yok edecek, boranın mağarasına ya da iskeletlerin geldiği o kara girdabın içine atacaktı.

Birkaç yıl sonra halamın hayalet değil, babamın yirmi yaşındayken ölen kardeşi olduğunu öğrendim. Bana onun adının verilmemesi için annem canavar gibi mücadele etmişti. “Bir ölünün adı mı? Asla!” diye haykırmıştı savaşırken.

Sonra günlerden bir gün, babam ortaya çıktığı ender günlerin birinde bana dünyanın en değerli şeyiymiş gibi bir kırbaç verdi. “Bu harika bir amazon olan Marisa halanındı,” dedi. Demek ki şimdi harika amazon olma sırası bendeydi.

Elbette ya; babamın ailesi için adını alsam da almasam da ben halamın yerini almalıydım. Upuzun saçlarım olmalı ve onları harika bir örgüyle toplamalıydım; sabahtan akşama kadar ciddi bir biçimde at binmeli; geçtiğim yolda bulunan bütün erkekleri bir bakışımla baştan çıkarmalıydım. Yani bu çelimsiz halimle Marisa halamın onların hayatında bıraktığı korkunç boşluğu bütünüyle doldurmalıydım.

Birkaç ay boyunca bir maneje götürülüp getirildim. Daha yedi yaşında bile değildim. Atlar korku verecek büyüklükteydi, inanılmaz yüksektiler, ölçüsüzce geniştiler ve onları denetim altında tutmam mümkün değildi. Buzdağı kızı, dehşetli bir korkuya kapılmıştı.

Neyse ki birkaç ders sonra bana layık görülen at tuhaflaştı ve beni yere atıp, bir de üzerimden geçti. Annem bunun “Marisa Hala Geri Geliyor” filminin son sahnesi olmasına karar verdi. O iğrenç kırbaç, bir süre daha çekmecelerimde dolaştı, sonunda kırıldı ve ben de ferahladım.

İkinci isyan eylemimi çok daha sonra, ortaokul dönemimde sergiledim. Bir öğleden sonra, biriktirdiğim harçlıklarımı cebime koyarak kuaföre gittim. Eline makası çoktan almış olan kuaför, “Ne yapıyoruz?” diye sordu.

“Hepsini kesin,” dedim kararlı bir sesle, “kısacık kesin.”

Ona benzetilmeme karşın kimse bana Marisa halamın ölüm nedenini açıklamamıştı. Sigara dumanları, kısa kesilen cümleler, dondurucu gülümsemeler... Kader. Gizemli bir salgın hastalık. Hekim hatası. “Bünyesi zayıf mıydı?” diye soruyordum bunun üzerine. “Hasta mıydı? Verem miydi?”

“Hayır canım,” diyorlardı bu sefer, “sağlıklı, sportif biriydi; kurt köpeğini alıp dağlara gezmeye giderdi. O gün yatıyordu, uyuyor gibiydi oysa ölmüştü.”

Ben beşinci sınıfa geldiğimde ansızın büyükanne ziyaretleri sona erdi. Evi, palaçinkaları, 500 liretleri siliniverdi. Zemin çökmüştü ve o da yok olmuştu.

Dokuz ay boyunca bana kimse, tek söz söylemedi.

Haziranda babam ortaya çıktı ve ben de bütün cesaretimi toplayıp aylardır içimde tuttuğum soruyu soruverdim.

“Büyükannem öldü mü?”

“Ölü ya da diri, ne önemi var ki?” Sonra içten bir yakınlıkla ekledi: “Bak gerçekte hepimiz çoktan öldük, sadece dönüşen tozlarız. Boşluk bizi yaratıyor ve sonra gene boşluğa dönüyoruz. Bu nedenle, duygusallaşmak gereksiz bir şeydir.”

Birkaç gün sonra okul bitecekti, haziranın sıcak havası denizin tuzlu kokusunu taşımaya başlamıştı bile. Üzerinde minik ayıcıklar olan sevdiğim marka dondurmaları gösteren bir reklam panosunun önünde duruyorduk. Buz dondurmalar, renkli dondurmalar, çubuk dondurmalar, külahta dondurmalar, kutuda dondurmalar vardı.

Bunları iştahla seyrettiğimi, sonra bakışlarımı tozlu sandaletlerime indirdiğimi çok iyi hatırlıyorum. Sonra buzdağımın derinliklerinden çığlığı andırır bir düşünce yükseldi. Ben boşluk değilim! Ben yaşamak istiyorum! Denize dalmak, yüzmek istiyorum! Bu dondurmaların hepsini ama hepsini yemek istiyorum!

5. Piemonte ve Lombardiya bölgelerinde, ayakkabı imal eden, satan veya tamir eden zanaatçıların lakabı. (Y.N.)

7

Bir kuşaktan ötekine, genler aracılığıyla bizlere iletilenler hakkında ne biliyoruz? Görünürde çok şey biliyoruz ve bilgi sürekli artıyor ama gerçekte hâlâ hiçbir şey bilmiyoruz.

Babamın soyunu düşündüğümde; o büyük apartman kapısında yüzümüze vuran dondurucu soğuğu ve tanıdığım bütün tiplerin sevgisizliğini, kuşaktan kuşağa sadakatle iletilmiş o birkaç mikron ipliği aklımdan geçirmeden edemem.

Karpatların dondurucu soğuğu, Uralların dondurucu soğuğu, Kurganların dondurucu soğuğu, rüzgârla bozkırlardan inmiş halkların Adriyatik Denizi’nin sıcak kıyılarına yerleşmeleri, Transilvanya’nın dondurucu soğuğu, şatoların kuytularında uyuya kalmış vampirler, Slivovitz içerek ve masallar anlatarak Balkanlar, ülke ülke gezen o canlı ölüler geliyordu aklıma.

Halamın ölümüne ilişkin gerçeği otuz yaşlarımda, bir rastlantı sonucu öğrendim.

Roma’da, arkadaşlarımın evinde yemekteydim; sofrada yanımda oturan yaşlıca hanım –o zamanlar tanınmış biri değildim– peçeteyi alışımı gördü ve adeta haykırdı:

“Marisa’nın elleri!”

“Büyük olasılıkla doğrudur,” diye yanıtladım. “Yeğeni olduğuma göre!”

Bunun üzerine o hanım, yirmi yıldır merak ettiğim hikâyeyi anlattı bana. Marisa, bu hanımın en yakın arkadaşıydı; liseyi birlikte okumuşlardı ve hayatının son günlerini birlikte geçirmişlerdi. Halam o zamanlar Floransa’da Fen Fakültesi’nde okuyordu. Sofra arkadaşım ise Trieste’ den Venedik’e taşınmıştı.

Noel tatili için evine dönüş yolunda Marisa, arkadaşıyla birlikte olabilmek için birkaç günlüğüne Venedik’e uğramıştı. Orada belki soğuktan, belki yol yorgunluğundan ağır bir gribe yakalanmıştı; bunun üzerine kendini daha iyi hissedinceye kadar Venedik’te kalmak için izin isteme amacıyla babasını aramıştı. Ama sert bir adam olan babası –ensesi katı, bıyıkları kısa– dinlemeye bile yanaşmamıştı. “Noel dediğin aileyle kutlanır! Bu kuralın istisnası olmaz!”

Bu nedenle Marisa ağır hasta olarak, Venedik’ten Trieste trenine binmiş, esen boranın, 1936 yılının trenlerinde yaşanan dondurucu soğuğun altında yola çıkmıştı. Eve geldiğinde Noel’in kutlandığı öğle yemeğine katılmış –hepsi kiliseye şiddetle karşı olduklarına göre neyi kutladıklarını da hiçbir zaman anlayamadım– ve sonra yatağına uzanmıştı. Birkaç gün sonra da aynı yatakta uykudan ölüme geçiş yapmıştı.

Evde yalnızdı, babası kafeye gitmişti, annesi de arkadaşlarıyla buluşmaya. Öğle yemeği saatinde eve döndüklerinde artık soğumuş bedenini bulmuşlardı. Gizemli salgın, kötü kader dedikleri bir zatürreeden başka bir şey değildi.

Arkadaşından ayrıca Marisa’nın özgür, bağımsız, asi, büyüleyici bir insan olduğunu ve köpeklere tutkuyla bağlı olduğunu da öğrendim. Müziği de çok seviyordu ve yaşadığı sürece orkestra şefi Bruno Walter’la mektuplaşmıştı.

İşte böylece o akşam, boşluğunu doldurmam gereken kalıp olan Marisa hala nihayet gerçek bir varlığa, kendimle pek çok benzerliğini bulduğum kişilik özelliklerine sahip bir insana dönüştü. Bazı gizemli nedenler yüzünden o DNA kırıntısı –dondurucu soğuk, buza dönüşen lenf ve buna bağlı içsel Sibirya– onda ortaya çıkmamıştı ama benimkinden farklı biçimde olsa da onu kırılgan kılan bu kırıntının noksanlığı olmuştu. Soğuk, onu buyrukların katılığı, yetkelerin küstahlığı, Darwin inancının çılgınlığıyla vurmuştu.

Ancak birkaç yıl önce onun mezarını aramaya çıktım. Kar serpiştiren kurşuni bir havada bütün mezarlığı enine ve boyuna dolaşmak zorunda kaldım. Biz Tamaro ailesi olarak boşluktan doğmuş bir boşluk olduğumuzdan hiçbir mezarlık konusunda bilgilendirilmemiş; ailemin nereye gömüldüğünü bilmemiştim. Babamın soyundan gelen atalarımın zombi gibi dünyayı dolaştıklarını sanıyordum.

Ama sonunda onu buldum.

Çevresinde ağır bir zincir bulunan taşın üzerine adı basitçe kazınmıştı. Ne bir çiçek, ne bir süs; sadece gotik bir romana yakışır biçimde biten otlar ve çalılar vardı. Sunu için hazırlanmış incecik saksı taş doluydu. Yağmurla biriken su donmuş ve taşları içine hapsetmişti. Yanımda getirdiğim gülü içine koymam mümkün olmadı. Böylece adının ve o kısacık hayatı gösteren tarihlerin üzerine bıraktım çiçeğimi. Sonra arkama bile bakmadan, koşarak uzaklaştım.

Katılığın ve çılgınlığın tatlı kurbanı Marisa!

İki yıl boyunca gittiğim anaokuluna ilişkin tek tük anılarımın hepsi, sosyalleşme konusundaki beceriksizliğim yüzünden hüzünlü ve karışık.

Oysa anaokulunun ilk senesinden önceki yaz çok heyecanlı bir dönem olmuştu. Yakında bir çantam, defterlerim olacaktı, kalem kutuma renkli kalemlerimi dizecektim, nihayet ben de ağabeyimin birkaç yıldır geçtiği o ciddi suratlı koca kapıdan girebilecektim.

Gerçeği söylemek gerekirse okulun binası hiç de heyecan verici değildi. Şimdi çocuklar için hazırlanan mekânlar çok ışıklı, çok renkli oluyor; pencereleri özellikle süsleniyor. Benim çocukluğumda ise loş, asık suratlı yerlerdi ve görünümleriyle neşe ve eğlence sunmaktan çok uzaktılar.

Okulum kırmızı tuğladan, dikdörtgen biçiminde yapılmış bir yapıydı; üzerlerinde birer aslan bulunan iki tehditkâr kule, kız ve erkek öğrencilerin girişini gösteriyordu; bahçenin çevresi ise keskin bir çitle kapalıydı. Ağır ve kocaman tahta kapı, karanlık bir canavar ağzını andırıyordu. İçeri giren çocuklar sanki canavar tarafından yutuluyor gibiydiler. Yani hiç davetkâr bir görünümü yoktu. Eğitim yerinden çok cezaevine benziyordu ama bu görünümü bile benim eşikten geçme arzumu engellemiyordu.

İlk gün spor salonunda toplanan büyük kalabalığı, ellerindeki listeye bakarak ve yüksek sesle öğrencilerini yanlarına çağıran öğretmenleri, sınıfların teker teker salondan çıkmalarıyla cılızlaşan kalabalığı çok iyi hatırlıyorum.

Benim adım bir türlü okunmuyordu!

Beni ya unuttuklarını ya da okula istemediklerini düşünmeye başlamıştım ki, “Tamaro Susanna!” çağrısını işittim. Adeta dans eden adımlarla arkadaşlarımın yanına koşarken aslında bacaklarım titriyordu ama gene de içimde daha büyük bir güç vardı.

Bu kapıyı aşınca artık hiçbir şeyin eskisi gibi olmayacağını biliyordum. Okumayı, yazmayı öğrenecektim, kafamda dönüp duran ve ağabeyimin yanıtlayamadığı bütün soruların yanıt verecek birini bulabilecektim.

Sorular!

Hayatımın karabasanı, takıntısı, gündüzlerimi gecelere bağlayan, çoğunlukla bir ağa, bir düğüme dönüşen o kırmızı iplikti. Evet, içeride ipin ucunu bulabilecektim, birisi onu benim elime verecek ve düşüncelerimin oluşturduğu çile çözülecek, bir düşünceler uçurtması halini alacaktı. İpin ucunu elimde tutacaktım ve onlar hafif bir esintiyle yükselecek, renkli, uzun, püsküllü kuyruğuyla çok yükseklere ulaşacaklardı. Güzelliklerini seyretmek için burnumu biraz havaya kaldırmam yetecekti.

İlk iki yıl harikaydı. Öğretmenim, Soldati6 Öğretmen –ilk defa bir isim gerçeğe uymuyordu– işini çok seven, neşeli ve sakin bir insandı. Alfabe, satırlar, çizgiler, eğriler, sayılar, çarpım tablosunda birler, çarpım tablosunda ikiler, sonbaharla gelen kestaneler ve üzümler, pencerenin önündeki tasta, pamuk içinde yetiştirilen fasulyeler dönemi başlamıştı.

Donuk İngiliz kışlasına sıkıştırılmış ama minik Capri ışıltısı yayan o birkaç yıl, gerçekten bir şeyler öğrenebildiğim yıllar oldu. Fonda hep neşeli Funiculi funicula şarkısı çalar gibiydi. Hatta ciddi derecede çekingen bir insan, konuşmakta büyük güçlük çeken bir çocuk olduğumu bile unutmuştum.

Ağabeyim ve ben, mevsim ve hava koşullarına aldırmadan okula yürüyerek gidip geliyorduk.

Arada sırada yolda karşımıza çıkan bir bey, bizi akvaryumunu görmeye davet ediyordu. Bu bana oldukça ilginç bir öneri olarak görünüyordu ama ağabeyim, ona yanıt bile vermiyor, dümdüz yürümeyi sürdürüyordu.

O zamanlar pedofilinin ne olduğu bile bilinmezdi ama çocuklar yabancılarla konuşmamak, şekerleme ve benzeri önerileri kabul etmeme konusunda sıkı tembihliydiler.

Okula varmadan hemen önce fırına girer ve beslenmemizi alırdık. Tabii ki paraları ağabeyim idare ediyordu ve ilk günden başlayarak beni kandırmaya başlamıştı.“Sen hastasın,” deyip duruyordu bana, “karaciğerin hasta bu nedenle içi boş ekmek yemen gerekiyor.” Böylece teneffüste ben ikiye kesilmiş ve içi boş ekmeğimi kemirirken o iki kat kakaolu krema sürülmüş ekmeğini yiyordu.

Altı, yedi yaşında olduğum o yıllar, göreceli olarak nefes alabildiğim yıllar oldu. Hem Gianna hem de öğrenmenin yarattığı aydınlık umut ve sevgili öğretmenimin sevgi dolu anaç varlığı vardı. Henüz buzdağıma inmemiştim, henüz ötekiler gibi bir çocuk olduğumu sanıyordum. Hatta sınıfımdan, yanımızdaki apartmanda oturan bir kızla arkadaşlık bile kurmuştum. Daniela benim olmadığım her şeydi: Fiziksel olarak güçlüydü, dışa dönüktü, girişkendi ve bütün bunlar yetmezmiş gibi Lady adındaki bir Dalmaçyalı köpeğin sahibiydi; 101 Dalmaçyalı döneminde bu son derece önemli bir şeydi.

Sadece annelik yapan, kızının okuldan dönüşünü pirzola ve patates kızartarak bekleyen, yeşil çekik gözlü bir annesi vardı. Daniela ile öteki kızlar gibi her türlü oyunu oynamak konusunda mutlak bir hevesim ve hatta biraz da serüven merakım vardı; bu merak bende daha çok düşüncede olsa da o, bunu uygulamaya çevirmekte çok ustaydı.

Botla Venedik’e gitmeye karar verdiğimiz günü hatırladıkça hâlâ dehşete kapılıyorum. Günler boyunca bu konuda hayaller kurmuştuk. San Marco Meydanı’na varmak, benim –uçacağını varsaydığımız– minik şişme bottan inmek, bir kenara park etmek, güvercinlere yem vermek ve geri dönmek istiyorduk.

Gerçekten şahane bir girişime benziyordu. Bir gün cidden denize açıldık ama ne yazık ki akıntıların varlığını o anda fark ettik. Kürek çekiyorduk, kürekleri gayretle çekiyorduk ama bot tam ters yöne gidiyordu. San Marco Meydanı’ndaki güvercinlere ait imge o anda kısa süre önce televizyonda seyrettiğimiz Robinson Crusoe imgesine dönüşmek üzereydi. Günümüzde oyun peşinde canını veren çocuk sayısının az olmasına hep şaşırırım.

Üçüncü sınıfın ilk ekim günü.

Yaz tatilinden sonra sınıfıma dönüyorum; evden neşeli adımlarla çıkıyorum ama beş saat sonra yüreğim çelik bir kapana sıkışmış olarak dönüyorum. Zemin gene çökmüştü; öğretmenim yoktu, o karanlık girdap onu da yutmuştu; sanki Norveç’in Maelstrom anaforu daimi olarak benim çevremde dönüp duruyordu.

Soldati Öğretmenim yok olmuştu, sınıfım yok olmuştu, arkadaşlarım çevredeki sınıflara dağılarak eriyip gitmişti.

Sanırım bir ay kadar ağladım.

Uyanıyor ve ağlıyordum, yemek yiyor ve ağlıyordum. Okula gidiyor ağlıyordum. Ödevlerimi yapıyor ve ağlıyordum. Azıcık uyuyordum, uyandığımda yastığım hep ıslak oluyordu. Annem bile sonunda acımış ve kulağıma şöyle fısıldamıştı: “Ölmedi, sadece emekli oldu.”

O ekim ayında, bir parçam –umut etmiş, hayal kurmuş olan parçam– bütünüyle ölmüştü. O günden sonra artık onunla birlikte yaşamayı öğrenmem gerektiğini biliyordum. Belki bir süreliğine gizli tutabilirdim ama sonra güçlü çürüme kokusu gerçek durumumu başkalarına da açık edecekti.

Yeni öğretmenimin ailevi sorunları vardı ve bu nedenle davranışları benim alıştığımdan çok farklıydı. Bağırıyordu, en küçük bir şeyde sabrı taşıveriyordu. Onun haykırışları arasında şeytanminaresine dönüşüyordum. Kabuğumun içine giriyor, girişi kapatıyordum.

Duymuyor, bilmiyor, görmüyordum.

Arada sırada uzaktan açıklamaların, bağırışların, teneffüsteki gülüşmelerin, beni artık ilgilendirmeyen her şeyin uzak bir yankısı çarpıyordu kulağıma.

Beden eğitimi dersinde bir trampet ritmine uyarak uygun adım yürüyorduk. İleri, geri, geri, ileri, sağ yana, sol yana, geri dön! Ben adımımı bir türlü ritme uyduramıyordum, hep yanlış tarafa dönüyordum. Üst alt, sağ, sol, çevremdeki mekân benim için bütünüyle anlaşılmazdı. Risk mekânı, tehdit mekânıydı.

Yazınsal yaratıcılığım kesinlikle gizlenmekten yanaydı. Serbest düşünceleri yazmak gerektiğinde güneş varsa, “Bugün hava güneşli,”; yağmur yağıyorsa da, “Hava yağmurlu ve soğuk,” yazıyordum. Bugün pek moda olan özgür ifade, beni mutlak bir korku durumuyla karşı karşıya getiriyordu.

Oysa sayılar beni rahatlatıyordu. Oradaydılar ve ezelden beri orada duruyorlardı. Bir elde beş parmak vardı ve bu bütün dünyada geçerliydi. İki el varsa on parmak oluyordu ve bu da evrensel bir doğruydu.

Aynı şey katı madde için de geçerliydi. Bir top toptu, zar zardı, sadece bir deli böylesine belirgin bir gerçeği yadsıyabilirdi.

Kabuğumun sessizliği içerisinde düşüncelere dalarak vardığım sonuca göre, var olan her nesne aynı zamanda bir sayısal değere sahip olmalıydı ve hepsini bir araya getirince de hep aramış olduğum o sonuca yani sayıların sayısına, her şeyi içeren ve her şeyi yaratabilecek olan sayıya varabilecektim.

Böylece önünde uzun bir iş uzandığını bilen birinin alçakgönüllülüğüyle saymaya başlamıştım. Hedefe varmak için bildiğim tek yol buydu. Günün serbest olduğum her ânında sayıyordum. Akşamları bir kâğıda ulaştığım rakamı yazıyordum ve ertesi sabah oradan hareket ediyordum. Babam varken de, yokken de sayıyordum; annem gözlerindeki bantla boşluğa bakarken de, yemek pişirmek için onu çıkarttığında da sayıyordum; paten pistine yüzüstü serildiğimde de sayıyordum, gecenin eşiğinde de; yolda, otobüste, büyükbabamların masasının altında hep sayıyordum.

Sayıyordum ve o sayılar benim günlerimin Minos Labirenti’nin odadan odaya uzanan, köşeden köşeyi dönen altın ipliği haline gelmişti. O ipliği izliyordum, günlerim bir anlam, bir yön kazanıyordu, ne tarafa gideceğimi, neden gideceğimi anlıyordum; çünkü şimdilik kimse bana bitkin düşüren sorularımın yanıtlarını verememişti. Sadakatle, sabırla, gizli bir mutlulukla saydım. Sabahlardan bir sabah uyandığımda zihnimde çok korkunç bir soru belirinceye kadar saydım. Bütün öteki sayıları içerecek ve öteki sayıları yaratacak olan o en büyük numarayı nasıl tanıyacaktım? Hani tilt oyun masalarındaki gibi o sayıya gelince bütün ışıklar yanacak mıydı?

Yoksa?..

6. (İt.) Asker. (Ç.N.)

8

Tanrı dünyayı yedi günde yaratmış ve bu büyük işin sonucunda daha alnından ter damlarken, ellerinin tozu üzerindeyken, artmış olan her şeyi bir çuvala doldurmuş ve tonlarca sivri taşı sevdiği meleklerden birine emanet ederek şöyle demiş: “Git bunu evrenin ötesine at!”

Melek, onun sözünü dinlemiş, kendi için gayet hafif olan bu ağırlığı yüklenip bilinen toprakların ötesine ulaşmak üzere uçmaya koyulmuş. Bütün melekler gibi huzurluymuş, ıslık çalarak uçuyormuş ve çevresinde olup biteni pek umursamıyormuş. İçlerinden birinin –en güzel, en sevilen– meleğin Yaratan’la anlaşmayı bozduğunu anımsamıyormuş; işte bu yüzden Lucifer’in şaka yapmak için sessizce peşinden geldiğinin farkında değilmiş. Şimdi Trieste’nin yükseldiği yerin üzerinden uçarken Şeytan ona yaklaşmış, çuvalı altından bir bıçakla kesivermiş ve evrenin bütün artık döküntüsü, büyük bir gümbürtüyle yere inmiş ve aşağıdaki o güzelim topraklar çorak ve keskin bir taşlık halini almış. İşte birileri bu taşlık üzerinde şehir kurmak gibi gayet kötü bir karar almış ve birisi de –yani ben– burada doğmak gibi gayet berbat bir iş yapmış.

Sivri taşlar, keskin taşlar.

Dokunulması mümkün olmayan ama toz gibi insanın içine dolan taşlar.

Gözlerde taşlar, yürekte taşlar.

Sünger gibi hem sıvıyı hem keyfi içine emen taşlar.

Uzun dokungaçlarıyla insanı yakalayan ve karanlık dehlizlerine çekmeye hazır ahtapotları andıran taşlar.

Bize okulda anlatılan bu söylenceden kuşku duymak mümkün mü? Bu toprakların kısmetine düşen kaderin gerçekten çetin olduğu düşüncesinden sıyrılmak mümkün mü? Müzik dersinde, üzerimizde kolalı önlüklerimiz, kurdelelerimiz ve ucunda plastik uçuçböcekli tokalar takılı örgülü saçlarımızla dizilir ve “Yüzbaşının Vasiyeti” marşını söylerdik.

Ve birliğin yüzbaşısı Orada yaralı, ölümü bekliyor Askerlerine haber yolluyor Gelip onu görsünler istiyor. (...) “Buyurun yüzbaşım.” “Geldik emrinizdeyiz.” “Emrediyorum, size Cansız bedenimi beşe bölün. Birinci parçayı yurduma verin Unutmasın bu askerini. İkinci parçayı taburuma Unutmasın yüzbaşısını. Üçüncüsünü anneme Unutmasın oğlunu Dördüncüsünü güzelime Unutmasın ilk aşkını Ve sonuncuyu dağlara Üzerinde açsın güller, çiçekler.”

Gümüşi seslerimiz, yüzbaşının kesilecek parçalarını sayarak çınlardı sınıfta. Aynı tutkuyla “Piave Mırıldanıyordu”yu ve Birinci Dünya Savaşı’nı anlatan başka şarkıları da söylerdik. “Tapum, tapum, tapum,” diye haykırırken atkuyruklarımız, örgülü saçlarımız, kurdelelerimiz de tempoya uyardı.

Bizler, Birinci Dünya Savaşı kültürüyle büyüdük. Daha biteli yirmi yıl bile olmayan İkinci Dünya Savaşı’nın adı anılmıyordu. Zaten, okuldaki mayın tehlikesini gösteren levhalar misali her ailenin yaşadığı yıkımlar, acılar, gömülmüş nefretler bu savaşın varlığını yeterince anımsatıyordu. Şehitleri örten toprak hafifti, neredeyse kum gibiydi. O kum örtünün altında hâlâ korlar görünüyordu; külün altından arada sırada parıldıyorlardı, yeniden alevlenmeleri için hafif bir üfleme yetecekti.

İkinci Dünya Savaşı bizi adım adım izleyen büyük, sessiz hayaletti. İlki ise bizim fizyolojik habitatımız halini almıştı. Şarkılarını söyleyip kahramanlarına sinema yıldızları gözüyle bakmamızın yanı sıra savaşın yaşandığı yerlere anma gezileri düzenleniyordu.

Yedi yaşımdayken bizi Redipuglia’ya götürdüler. Son derece geniş ve beyaz basamaklar servilerle çevriliydi. O merdivenleri tek tek tırmandık.

“Bu toprağın altında ne var biliyor musunuz, kızlar?”

“Hayır, Öğretmen Hanım.”

“Ölülerin kemikleri var. Ve kaç tane biliyor musunuz? Yüz binden fazla!”

Cılız bir ses, “Peki neden evlerinde değiller?” diye sordu.

“Çünkü büyük çoğunluğunun dönecek evi yok. Sevdikleri için gözyaşı bile dökemeyen nice anne, nice eş var.”

“Neden peki?”

“Çünkü o askerlerin ölüleri öyle paramparça olmuştu ki, her birinin adını bilmek çok zordu.”

“O zaman şimdi buraya gelebilirler değil mi?”

“Tabi. Bu iyi bir şey.”

Merdivenleri tırmanıyordum ve kemiklerin ayaklarımın altında çıtırdadığını hissediyordum; adımlarını tereddütle atıyordum; sanki o bembeyaz mermerde bir çatlak ve çatlağın arasındaki kol kemiğini, kafatasını, çene kemiğini, bacak kemiğini görüverecek gibiydim.

Onca kemiği kim getirmişti oraya? Ve nasıl dağıtmışlardı? Gözlerimin önüne çubuklarla oynanan mikado oyunu geliyordu. Hani elini açarsın ve çubuklar rastgele dağılır. Demek ki kemiklere de biri aynı şeyi yapmıştı.

Yüz bin ölü deyince kim bilir ne çok kemik oluyordu. Bir zamanlar o kemiklerin çevresinde et vardı, onlara bacak, pazu, kol, baş deniyordu ve o başın içinde de kesinlikle pek çok düşünce vardı.

En tepeye vardığımda şarkıdaki yüzbaşının kendini parçalara böldürmekle iyi yaptığına karar verdim. Burada kalsaydı belki annesi ve nişanlısı onu bulamayacaklardı ve bir başkasının kemikleri üzerinde ağlayacaklardı.

Gene de o parçaların nasıl bölüştürüleceğini hayalimde bir türlü canlandıramıyordum. Yoksa askerlerinin elinde bir testere mi vardı? Belki de köpeklerin bir lokma yemeği paylaşmak için yaptıkları gibi herkes bir tarafından çekiştirmişti.

Peki hangi parçanın kime gönderileceğine kim karar vermişti?

Hem nasıl göndermişlerdi; postayla mı acaba?

Olamaz, diye düşünüyordum kendi kendime; posta yeni bir buluştur. O zamanlar her yere yürüyerek ya da atla gidiliyordu; askerler yüzbaşının bir parçasını sırt çantalarına atıp atlarını doludizgin koşturmuş olmalılar.

O zavallı ölülerin kemikleri üzerinde yürüyor olsam da, o dönemi son derece uzak bir çağ olarak hayal ediyordum. Aslında Büyük Savaş’ın bitiminden bu yana daha elli yıl bile geçmemişti.

Redipuglia gezisini, Oslavia gezisi izledi.

Orada, Gorizia yakınlarındaki bir tepenin zirvesinde silindir biçiminde taş bir yapı vardı. O çok büyük ve aydınlık mekâna girilince tavana kadar yükselen minicik çekmeceler dikkat çekiyordu; burası anneannemin şeker ve un sakladığı kileri andırıyordu.

Bana güvercinlerin yuva yapabileceği harika bir yer olarak görünmüştü.

“Burası nedir biliyor musunuz, kızlar?”

“Kemik deposu, Öğretmen Hanım.”

“Peki bu çekmecelerde ne var?”

Artık öğrenmiş olduğumuzdan bir ağızdan yanıtladık: “Kemikler var, Öğretmen Hanım.”

Sonra hep birlikte dışarı çıktık, alçak taş duvarlara oturduk, minik torbalardaki öğle yemeğimizi yedik –burası vatan için kutsal bir yer olduğundan sessizce ya da alçak sesle konuşarak yiyorduk– ve sonra o sıcakta yeniden otobüse doluştuğumuzda sandviç, boğazımdan aşağı inmiyor; boğazımda tıkanan bir yumru yukarı çıkmaya çalışıyordu. Midem bulanıyordu, başım dönüyordu, kendimi hiç iyi hissetmiyordum; gayet derin bir mutsuzluk halindeydim.

Kuşağımın büyükbabalarının büyük bölümü gibi annemin babası da Birinci Dünya Savaşı’na katılmıştı. Ailemizin tek gerçek “İtalyan”ı oydu. Orta İtalya dağlarında son derece yoksul bir ailenin pek çok çocuğundan biri olarak doğmuştu; çok küçük yaşında hayatta kalmayı başarmak için nelerle yüzleşmesi gerektiğini öğrenmişti. Uyanık bir çocuk olduğundan mahalle papazı, onun manastıra ya da rahip okuluna gönderilmesini salık vermişti ama büyükbabamın hevesleri gayet dünyevi olduğundan bu daveti reddetmişti. On beş yaşına geldiğinde Ventotene’de yaşamaya ve bölgenin cezaevinde gardiyan olarak çalışmaya başlamıştı bile. Kendi kendine çalışarak dışarıdan düz lise diploması almış ve Modena Harp Akademisi sınavlarına girmişti; toplumda ilerlemek isteyen ama ailesinin durumu elvermeyen gençlerin o dönemde ya Kilise’ye ya da orduya katılmaktan başka çareleri yoktu. Dört yüz aday arasında on dokuzuncu olan büyükbabam, Modena’ya taşınmış ve dört yıl sonra genç bir subay olarak akademiden mezun olmuş. Ne büyük şanssızlık! Yıl kaçmış? 1914.

Üzerinden bir yıl geçmeden kendini cephede bulmuş. Trieste yakınlarındaki Asiago Yaylası ve Carso’da savaşmış. Defalarca yaralanmış ama güçlü yaradılışı sayesinde hep hayatta kalmayı başarmış.

Büyükbabam da pazar günleri bizi gençliğini harcadığı yerlere geziye götürürdü ama onunkilerin tadı, okulla yaptığımız gezilerden çok daha farklı olurdu. Bize kemiklerden ya da olağanüstü kahramanlıklardan söz etmezdi; üstlerinin buyruklarını yerine getirmek için emrindeki askerleri kesin olan ölüme göndermek zorunda olan genç bir subayın yürek paralayıcı ve acıklı duygularını anlatırdı. Canlarını kurtarıp evlerine sağ salim dönmek isteyen meçhul askerlerin, övgüyle anılan Enrico Toti, Cesare Battisti, Scipio Slataper’den haberleri bile yoktu.

Şimdi yaşadığım küçük kasabada Birinci Dünya Savaşı anısına dikilmiş bir anıt var; gezilerim sırasında Sicilya’dan Piemonte’ye kadar hemen her bölgede, her şehirde gördüğüm anıtlara benziyor bu da. Altı yüz elli bin şehit; tek arzuları yaşamak olan altı yüz elli bin can!

Büyükbabam, Cardano Çatışması’na da katılan subaylar arasındaymış. Valsugana’da düşman taburun büyük bölümü Çek askerlerinden oluşuyormuş. Çekler, Triestelilerin büyük bölümü gibi boyunduruk altında olduklarından Habsburg İmparatorluğunun vesayetinden sıyrılmak istiyorlarmış. Böylece bugün olsa istihbarat operasyonu olarak nitelendirilebilecek bir eylem sonucu Çek subaylar, İtalyan subaylarla anlaşmış ve onların tek bir kurşun bile atmadan Trento’yu ele geçirmeleri için plan yapmışlar. Bu nasıl mümkün olacakmış? Önceden belirlenmiş bir gece, Çek birlikleri ilaçla derin bir uykuya daldıklarında İtalyanlar engelle karşılaşmadan ilerleyecek; sağ salim ve zaferle Trento’ya gireceklermiş. Anlaşmalar yapılıp plan tespit edilince aşçıbaşının karavanaya kattığı “manda deviren” diye tabir edilen uyuşturucu sayesinde Çek taburları derin bir uykuya daldıklarında, İtalyan subaylar gayet tedirgin bir halde, karanlıkta ilerleme emrini bekliyorlarmış.

Bir saat beklemişler, iki saat beklemişler ve hiçbir şey olmamış. Şafak sökerken hâlâ ellerinde tüfekleriyle siperde bekliyorlarmış. Çek taburu uyanmış, “Ah ne güzel uyuduk,” diye gerinirlerken Trento, Avusturya’nın muzaffer kalesi olarak duruyormuş.

Ne olmuş peki?

İtalyan komutan bütün geceyi kavga ederek geçirmiş. Subayların hiç biri şehre ikinci kişi olarak girmeyi kabul etmemiş. Kişisel nefretler, çekememezlikler, kıskançlıklar, inatlar, dar kafalılıklar, siyasi fırsatçılık peşindeki sapıkça düşünceler geceyi mahvetmiş. Sonunda hiçbir şey yapılamamış. Silahlar, kahramanlar, çekmeceler ve merdivenler dolusu kemikler bizim olmuş!

Bu olayı anlatırken büyükbabamın acısı ve öfkesi hâlâ hissedilirdi. Askerî anlamda beceriksiz, insani anlamda suçlu olarak nitelediği komutanlarına hiç saygı duymazdı. Bir keresinde Avusturya taburunun papazının konuşmak için onların siperlerine geldiğini hatırlıyordu. Gözlerinde yaşlarla yalvararak, “Lütfen,” demişti “Böyle öldürtmeyin kendinizi. Hepimiz Hıristiyanız, başka canları bu şekilde öldürmek istemiyoruz. Siz kendinizi, bizim mitralyözlerimizin önüne atıyorsunuz!” Büyükbabam da onunla ağlamıştı. Ama yukarıdan gelen emirler vardı. Bu emirleri çiğnemek mümkün değildi çünkü saldırı ânında birliğinin ardına bir jandarma müfrezesi dikiliyordu. “Savoia!”7 nidası duyulduğunda Avusturyalılar tarafından delik deşik edilmek üzere ortaya atılmayan erler onlar tarafından arkasından vuruluyordu. Ardıç gibi, bıldırcın gibi, kasaplık hayvan gibi öldürülüyordu.

Büyükbabam hayatını kurtarmıştı çünkü subay olduğu için elinde silahıyla “Savoia!” diye haykırarak siperden ilk fırlayan oluyordu. Saniyeler söz konusuydu, reflekslerin hızı önemliydi. Onun bacakları arasından geçen kurşunlar, askerlerinin başına ve göğsüne yağıyordu. Hepsi ölüyordu.

Bu gezilerimiz beni okul gezilerinden farklı bir biçimde sarsıyordu. Aynı öykünün iki yönünü, iki farklı anlatımını görüyordum. İlki seni dışarıdan bakmaya, gururlanmaya, kahramanlık, fedakârlık gibi yücelik kokan sözler söylemeye, tumturaklı konuşmalar yapmaya itiyordu. İkincisi ise siperin örtüsünü kaldırmaya, olayların arkasına ve altına bakmaya, bütünü içinde gerçeklik yolunun hangisi olduğunu çözmeye yönelik duygular tatmaya zorunlu kılıyordu.

7. 1861-1946 arasında İtalya Krallığı’nı yöneten hanedan. (Y.N.)

9

Melek elbette taş yerine başka artık malzeme, örneğin çiçek de taşıyor olabilirdi. Kullanılmadan artmış yüzlerce, binlerce tohum ve soğan, çuvalın kesilmesiyle yere dökülebilir, bütün yöreyi bir yeryüzü cennetine dönüştürebilirdi. Gözlerimi o bahçede açmış, ilk adımlarımı safranlar ve kardelenlerle dokunmuş bir halının üzerinde atmış olsaydım belki de kişiliğim farklı bir görünüm kazanırdı. Ya da benim dünyaya bakışım değişik olurdu. İskeletler tarafından izlenmek yerine çiçeklerle çevrelenirdim; çene kemiklerimin tıkırtısı yüzünden titreyeceğime, çiçek yapraklarının mis kokusuyla mest olurdum.

O yıllarda, ağabeyimi geceler boyunca bunalttığım sorularıma, çevremdeki gerçekliği izlemenin yarattığı başka sorular da eklenmişti. Gecesi, gündüzü, yıldızları, güneşi, kurtları, iskeletleriyle şimdiye dek tanıdığım bu dünyadan daha karmaşık ve gizemli bir dünya olabileceği olasılığına ilişkin ilk solgun ışık, büyükbabamla yaptığım bir pazar gezintisi sırasında belirdi zihnimde.

Büyükbabam, ailenin biricik “İtalyan”ı olmasının yanı sıra aynı zamanda da biricik sporcusuydu. Yürümekten çok hoşlanırdı ve böylece tatil günlerinde onunla Miramare Parkı’na giderdik. Botanik meraklısı olmasak da biz çocuklar için parkın en çekici yönü, içinde kuğuların ve ördeklerin yüzdüğü bir gölü barındırmasıydı. Genellikle evden bayat ekmek götürürdük; çünkü yürüyüşün en heyecanlı kısmı hayvanları beslemekti.

Altın yaldızlı düğmeleri olan örgü bir ceket giydiğim o özel gün, bir fotoğraf sayesinde ölümsüzleştirilmiş. Doğal dünyanın somutluğuna ya da gecelerimi kahreden iskeletlere doğrudan bağlı olmayan o ilk büyük sorumu, o gün sormuştum kendime. Parmaklıkların arasından minicik kolumu cömertçe uzatmış, elimdeki yiyeceği o dünya güzeli yaratıklara sunmuştum ki onlar, benim beklediğim üzere elimdeki ekmeği zarif bir nezaketle alacaklarına öfkeli ve yırtıcı bir biçimde saldırmış, ellerimi gagalamışlardı.

İşte o anda yüreğime adeta bir yıldırım düştü. Ben onlara yiyecek veriyor, iyilik yapıyorsam onlar neden bana kötülük yaparak tepki veriyorlardı? Yıldırım, o âna dek farkına bile varmadığım karanlık bir köşeyi aydınlatıvermişti. Eylemlerde mantıksal sonuç noksanlığı vardı ve bu noksanlığa bir ad bulamıyordum. Kibar bir davranışa aynı kibarlıkta bir davranışla yanıt verilmesi gerekliliği bana çok doğal geliyordu ve bu, ikili ilişkide bir uyumun olduğunu gösteriyordu ama belli ki gerçekte böyle olmuyordu.

O günden sonra içimde yepyeni bir memleket doğdu. Sisli, gölgeli, açık seçik olmayan şeylerle dolu bir memleketti bu. Gerçeklik –gökyüzü, yıldızlar, gece, en büyük sayı– üzerine sorularım vardı ve şimdi bunların yanı sıra, şimdiye dek varlığını bilmediğim başka bir gerçeklik türüne ilişkin soruların doğduğu yeni bir mekân çıkıvermişti ortaya.

Kuğuların bu davranışı neye bağlanabilirdi?

Ben, onlara karşı iyi davranıyorsam hangi nedenle onlar bana karşı iyi davranmıyorlardı?

Demek ki iskeletler ve kurtların yanı sıra dünyada daha da huzursuz edici bir unsur daha vardı. Bu unsurun bir yüzü, bir adı yoktu. Belki de bu nedenle zamanla beni tanıdık düşmanlarımdan daha fazla korkutmaya başlatmıştı. Aslında yıllar içinde gecelerimi karartan o korkunç ölüm dansıyla başa çıkmayı öğrenmiştim. İlaçlar içiyordum, cümleler yineliyordum, büyülü hareketlerimi yineliyordum ve onları kendimden uzak tutuyordum.

Ama ya kuğuların davranışı?

Ve kuğular gibi davranan insanların davranışı?

Hangi nedenle beni çevreleyen dünyada bu uyumsuzluk vardı?

O zamanlar zaten ağabeyimin bir kâhin gibi bütün sorularıma yanıt vermesini beklememem gerektiğini öğrenmiştim; bu nedenle başlangıçta daha küçük olan o sisli bölge, bir topaç gibi kendi çevresinde dönmeye başlamıştı. Zihnimden yüreğime indi, yüreğimden akciğerlerime geçti ve orada bir örümcek ağına dönüştü. Örümcek bir efendiydi, bir patrondu; o uzun ayaklarıyla damarlarım boyunca ileri geri yürüyor, nereyi beğenirse oraya zehirli maddesini zerk ediyordu.

Neden ağlıyorsun?

Neden kendini yere atıyorsun?

Neden soluksuz kalıyorsun?

Neden, neden, neden?

Çünkü içimde bir düşmanla, sisle, geceyle, yolumu yitirme duygusuyla yaşıyorum. Çünkü ıstırabı görüyorum ve hiçbir şey yapamıyorum. Çünkü eksikliği, boşluğu, başarısızlığı görüyorum ve anlam veremiyorum. Çünkü yalnızım, kimse beni dinlemiyor, kimse elimden tutmuyor. Çünkü içimde bir yerlerde bir uyum ve engin bir ışık olduğunu seziyorum ama bu ışıktan ve uyumdan denize açılan bir gemi gibi uzaklaşıyorum; başlangıçta her soluğun anlamı olan şey, zamanla uzak bir deniz fenerinin yanıp sönmesi halini aldı. Ağlıyorum; çünkü beni bekleyen boşluktan, karanlıktan ve yalnızlıktan korkuyorum.

O yaşta duyguların gerçek adlarını bilmiyordum. Ancak büyüdükçe o derin ıstırap halimin merhametten başka bir şey olmadığını anladım. Mama sandalyemde otururken ağabeyimin bir tokatla iskemlesinden uçuşunu gördüğümde hissettiğim merhametti; koltukta oturup boşluğu seyreden anne ve babama karşı hissettiğim merhametti; yolda yaşlı ya da hasta birini gördüğümde hissettiğim merhametti. Onların yalnızlığına acıyordum. Ağzında olta deliğiyle sudan çekilen balıklara, terk edilmiş kedi yavrularına, sıska atlara, çocuk doktorunun pazarları av dönüşü çantasından çıkardığı kuşlara acıyordum. Tüyleri yumuşacık oluyordu, başları kukla gibi bir öne, bir arkaya sallanıyordu. Parmaklarımla gözlerini açmak için beyhude uğraşıyordum. O minicik çocuk omuzlarıma bütün dünyanın acısı çöküyordu. Yaralı olan her şey yaralıyordu beni. Bu nedenle ağlıyordum, bu nedenle kendimi yerden yere atıyordum. Bu nedenle mümkün olur olmaz başımı duvara vuruyordum.

Ağabeyim ise ağlamak yerine savaşçılık oynuyordu.

Bombalar atıyor, mitralyözle tarıyor, ateş ediyordu. Ağzıyla her silahın, her savaş aracının sesini çıkartmayı mükemmel olarak başarıyordu. Ne kadar çok şey patlar, ne kadar çok ölü olursa, o kadar ışıltılı bir mutluluk haline ulaşıyordu.

Yazın, açık havada minik maytap patlattığı da oluyordu; o patlamaların korkutucu gürültüsünü hâlâ hatırlıyorum. Kimi zaman da benzin ya da alkol buluyor, bunları bahçedeki uzun karınca konvoylarının üzerine hem de yuvalarına kadar döküyordu. Sırf kendi zevki için yuvaya çatapat koyuyor, sonra benim gözyaşlarımı ve yalvarmalarımı umursamayarak hepsini ateşe veriyor; bütün o masum yaratıkların can verişini neşeyle seyrediyordu.

Sonra hayatımın ilk evcil hayvanı olarak bir kırmızı balığa sahip olduğumda beni, akvaryuma çamaşır suyu dökme ve balığın nasıl yavaş ama korkunç bir şekilde öleceği konusunda tehdit etmediği bir tek gün bile olmadı. “Bir bakacaksın beyaz, bembeyaz olmuş ve şişmiş,” deyip duruyor, çevremde hoplayıp zıplıyordu. İçinde büyüdüğümüz sevgisizlik ortamı onda fizyolojik olarak benimkinin zıddı biçimde bir hayatta kalma tepkisi yaratıyordu. Tek duygusal dayanağım o iken ondan nasıl şefkat, rahatlatma bekleyebilirdim? Tek bir kelebeğin ölümünün bile benim için büyük bir acı kaynağı olduğunu, ona nasıl söyleyebilirdim?

10

Din adamlarına son derece karşı olan bir aileden geliyorum.

Büyük büyük babam bir rahibe “aptal” dediği için hapse bile girmiş. Tersanede işçi olarak çalışan, sosyalist, özgür düşünce adamı olan oğlu, babamın büyükbabası, sevdiği kadınla nikâhsız yaşamıştı –o da makarna fabrikasında işçiydi– ve dünyaya gelen dört çocuğuna kiliseye adım attırmamıştı. XIX. yüzyılın sonunda evlenmeden birlikte yaşamak gerçek bir başkaldırıydı, çocukları vaftiz ettirmemek neredeyse olanaksızdı. Zaten bir noktada, olasılıkla okula kaydettirebilmek için bunu yapmak zorunda kaldı; ne var ki bunu da anlı şanlı bir şekilde uygulamaya karar verdi. Yağlı Salı yortusunda, dört çocuğunun yanı sıra kendisi ve eşi de vaftiz havuzunun başında yerini aldı. Sant’Antonio Kilisesi’ne karnaval giysileriyle girdiler ve ayin biter bitmez başlarında konfetilerle bayramı kutlayan kalabalığın arasına karışıp gözden kayboldular.

Annemin ailesi ise bu derece aşırılıklar yaşamamış olsa da inanç konusunda bütünüyle umursamaz bir tavır sergiliyor; en iyi halde, imanı hoş bir zaman geçirme yolu olarak nitelendiriyordu. “Din” sözcüğünün karşılığında bir şeyler olduğunu ancak okula gittiğimde keşfedebildim. Atmışlı yıllarda, derslerin başlamasından önce çocukların sıralarının önünde ayağa kalkıp ellerini kavuşturup dua okumaları zorunluydu. Yılın farklı günlerinde ayine katılmak da zorunluydu. Orada yapılan her neyse, ben hiçbir şey anlamıyordum. Tuhaf giyimli, bize arkası dönük bir bey, anlamadığım bir dilde konuşuyordu; gözlerimizi yaşartan bir dumanla çevrelenmişti. Pek çok kişinin, içten bir sessizlikle o noktaya bakıyor olması, ben anlamıyor olsam da orada gerçekten önemli bir şeylerin olduğu izlenimini yaratıyordu.

Hayat Bilgisi kitabımdaki resimler kısa sürede benim bu sezgimi doğruladı. Hele özellikle bir resim vardı ki, beni görür görmez çok etkilemişti. Aşağıdaki dünyaya ışık yollayan büyük bir üçgen vardı. Bu üçgenin adı “Tanrı”ydı.

Saymamın hangi noktasına vardığımı anımsamıyorum –üç bin beş yüz on iki veya on bin yirmi dört– ama doğru yolda olduğumu düşündüğüm hâlâ aklımda, çünkü sayılar ve üçgenler aynı kategoriye aittir.

Ve eğer kitabın söylediği gibi Tanrı evreni yarattıysa; bu, sayıları da yaratmış olduğu anlamına geliyordu. Birincisinden sonuncusuna kadar bütün sayılar, onun kafasından çıkmıştı ve demek ki saymayı sürdürmek, Tom Thumb’ ın ormana bıraktığı çakıltaşlarını izlemek gibi olacaktı. Er ya da geç benim hedefe varmamı sağlayacaklardı.

Üçgenin dışında bana oldukça umut vaat eder gibi görünen bir şekil daha vardı: Küçük bir çocuğun yanında iki figür uçuşuyordu; figürlerden biri kırmızı, öteki beyazdı ve küçüğün kulağına bir şeyler fısıldıyorlardı. Kırmızı olan minik bir Şeytan’ı, beyaz olansa meleği temsil ediyordu ve ortadaki çocuğun kafası karışmış gibiydi. “Hangisine kulak vermeliyim?” der gibiydi.

Elbette ben de kendimi sorgulamayı sürdürüyordum.

Tanrı’nın neden kare, daire hatta ipi püsküllü rengârenk uçurtmayı andıran güzel bir eşkenar dörtgen değil de üçgen olduğunu merak ediyordum.

Ayrıca Tanrı, bize hep yanlış seçimler yaptıran o minik, kırmızı figürü, Şeytan’ı niye yaratmıştı; bunu da soruyordum kendi kendime.

Şeytan acaba kuğularla da konuşuyor muydu? Onun dilinden anlayabiliyorlar mıydı?

Canımız sıkılmasın diye mi yaratmıştı onu acaba? Ya da meleklerin canı sıkılmasın diye mi?

Belki de kuğular, ekmeği elimden kibarca alsalar, elimi gagalamasalardı, benim de canım sıkılacaktı? Yoksa o zaman sadece mutlu mu olacaktım?

Ertesi pazar günü elimde bir torba ekmekle yanlarına gidecektim, onlar da nazik bir şekilde öne eğilip bana teşekkür edeceklerdi. Belki de o güzel boyunlarını bile okşatacaklardı. Onların neşesi benim neşem olacaktı.

Tanrı bizim mutlu olmamızı istiyor muydu?

Yoksa başka niyetleri mi vardı?

Kiliseye din dersi almaya gittiğim ilk günü gayet net anımsıyorum. Babam Katolik inancın köstekleriyle beslenmeme kesinlikle karşıydı. Neyse ki bizimle resmî babamızdan daha çok zaman geçiren, kulakları kıllı çocuk doktoru araya girdi. Yeterince tedirgin bir çocuğa başka aykırılıklar yüklememek gerektiğini söyledi. Ayrıca bu konulara ilgi duyan, hepimizin geçimini sağlayan İtalyan büyükbabam da vardı ve onun sözü özellikle önemli sayılıyordu.

Böylece sonunda mahalle kilisesindeki din derslerine kayıt oldum. Kasım ayının bir öğleden sonrasıydı; yürümem gereken yol, okul yolunun tam tersiydi. Alışılmadık bir hafiflik duygusuyla yürüyor hatta neredeyse hoplayıp zıplıyordum. Az sonra büyük keşifler yapacaktım, bundan emindim.

Dersler, kilisenin arkasındaki bahçede, başka binaların arasında kalmış, küçük bir yapıda yapılacaktı. Kışın karanlığını dışarıda bırakan kapı arkamda kapandığında sadece ikindinin değil zihnimin karanlığının da ebediyen dışarıda kalmış olacağını umut ettim.

Bellek denen o dehlizden şu anda ortaya çıkan görüntü fazlasıyla nemli ve loş bir yere ait. Burada da okuldaki gibi sıralar vardı, arkadaşlarımın bir kısmı sınıfımdan kızlardı. Öğretmenimiz İkinci Vatikan Konsili8 öncesine uygun uzun bir cüppe giymişti ve içimi ısıtan olağanüstü bir adı vardı. Adı, Don Volpe9 idi. Kızılımsı saçlarını, sivri ve zarif yüzünü hatırlıyorum ama olasılıkla öyle değildi. O uzun cübbenin altından tüylü bir kuyruğun çıkacağını; onun da mahir bir hareketle, “Ah! Affedersiniz,” diyerek kuyruğunu içeri sokacağını; çünkü onun papaz kılığına girmiş gerçek bir tilki olduğunu düşünmüştüm. Onun bu ikinci kimliği, benim için gerçekten umut vaat ediyordu. Belki de Tanrı’nın aklında olanları anlayabilmek için tilki gibi kurnaz olmak gerekiyordu. İlk haftalarda kelimenin tam anlamıyla ağzından çıkacak sözlere bağımlı yaşıyordum; ama neşeli bekleyişim açıklamalar yüzünden çok kısa sürede yeni bir tedirginlik yarattı.

Günümüzün Konsil sonrası çocukları, büyük resim albümleri boyuyorlar, neşeli şarkılar söylüyorlar, İsa’nın onların bütün sorunlarını çözecek bir arkadaş olduğuna ve onların gelişiyle şenlik yapacağına inanarak derin uykular uyuyorlar; ne var ki sonra, yetişkin hayatlarında dünyanın en büyük sersemlerine dönüşüyorlar. İyi davranmak ve kötü davranmak arasında onlar için büyük bir fark yok; çünkü sonunda büyük bir sünger darbesi bütün eylemlerimizi demokratik şekilde eşit kılacak.

Konsil öncesi çocuklar ise sıralarda dimdik oturuyorlardı, söz söyleme hakları yoktu, bahçede oynayacaklarına pek çok şey ezberliyorlardı ve onlara hiç de güven vermeyen öyküler anlatılıyordu.

O nem ve kedi çişi kokulu odada, Tanrı’ya daha sevimli görünmek amacıyla kardeşlerin birbirlerini öldürebileceklerini ve Tanrı’nın en sevdiği etkinlikler arasında babalara, oğullarını öldürme emri vermesi olduğunu öğrendim.

Neden yapıyordu bunu?

Kendisine hangi noktaya kadar boyun eğeceklerini görmek için.

Tabi sonra, son anda onu durduruyor, oğlu yerine çalılıkların arasındaki zavallı keçiyi öldürebileceğini söylüyordu; sanki önceki sözler sadece cesaretin sınanmasıymış gibi görünüyordu.

Karaayaklar kabilesi ve Apaçiler de böyle şeyler yapıyorlardı ama onlar insandı. Tanrı’nın böyle korkunç bir sınava tabi tutmaya ne gereksinmesi vardı? İbrahim’in yüreği, onun sadakati konusundaki gerçeği öğrenmeyi neden istiyordu? Gerçekten öyleyse, bu vahşi şakalara başvurmak zorunda idiyse o zaman da onun her şeyi bilen, her şeye kudreti yatan Tanrı olduğu kuramı, sefilce yıkılmış oluyordu.

Zaten her durumda olan keçiye oluyor; o boğazlanıyordu.

Hayvanların acısına kayıtsız bir Tanrı, nasıl bir Tanrı olabilirdi ki? Doğası gereği masum olan bir yaratığını böyle acımasız bir sınava tutan Tanrı olabilir miydi?

Don Volpe, “Göklerdeki Babamız”a iç huzuruyla yönelebileceğimizi söylüyordu. Bir başka babaya, sevdiği oğlunu öldürme emri veren Baba’ya böyle bir duyguyla yaklaşmak nasıl mümkün olabilirdi? Zaten ancak canavarca duyguları olan, kuğuları bile vahşi kılan bir mevcudiyet, benzeri bir emir verebilirdi!

İbrahim, oğlu İshak’ı canı gibi sevse de onun emrine itaat etti.

Ya aynı şeyi, oğlunu sevmeyen bir babaya emretseydi? Söz konusu baba emre şevkle uyar ve o kaçınılmaz anda beylik keçi gökte belirse bile baba onu görmezden gelirdi ve mahir eliyle oğlunun boğazına bıçağı indirip sonra da pişmanlıkla, “Ah çok geç! Üzgünüm, görmemiştim!” derdi.

Babamızın belirsiz ve genellikle tehditkâr duyguları beni huzursuz edici durumlar hayal etmeye itiyordu. Sabahları tıraş olurken Tanrı, ona görünüp şöyle diyebilirdi: “Çocuklarını al, Audace Rıhtımı’na götür, boyunlarına bir taş bağla ve onları denize at.” Deniz kenarında keçi de yoktu, olsa olsa bir martı çıkabilirdi ortaya.

Yani ortasında göz olan o üçgen bilge ve sevgi dolu bir varlık değil, görünce bin kilometre öteye kaçmak gereken kana susamış bir canavar gibi görünmeye başlamıştı.

Kutsal Kitap’ın o bölümü bitince sahnede İsa belirdi. Bir grup arkadaşıyla Filistin’de ileri geri yürüyüp duruyordu. İçgüdüsel olarak bana daha çok güven telkin ediyordu. Ne var ki Peder Volpe, onun Tanrı’nın oğlu olduğunu söyledikçe bu güvenim de sarsılıyordu. “Öyleyse,” diye düşünüyordum sırama büzülüp, “o meleksi görünümün ardına saklanıp kim bilir ne hinlikler planlıyordur?”

Günümüz İsası’ndan farklı olarak, Konsil öncesi İsa, daimi olarak Şeytan’la konuşurdu. Meydan okuma olarak gelişen bu konuşmalardan İsa hep galip çıkıyordu. Şeytan bazen doğrudan kendi yüzüyle görünürken kimi zaman da ansızın kendini kötü hisseden insanların yüzleri ardına gizleniyordu. Ama İsa onun kimliğini hep belirliyordu ve birkaç sözle onu geldiği yere yani Cehennem’e yolluyordu. Cehennem, alevlerin yükseldiği ama itfaiyecilerin girmesi kesinlikle yasak olan bir yerdi. O ateş ezelden beri yanıyordu ve sonsuza dek yanacaktı; çünkü pek iyi davranmayan insanları ebediyen konuk etmekle görevliydi.

Ve burada yeniden Hayat Bilgisi kitabındaki görüntü devreye giriyordu: Minik Şeytan ve minik melek zavallı çocuğun dikkatini çelmeye uğraşıyorlardı. Eğer Cehennem’e düşmek istenmiyorsa bir kulağı daimi olarak tıkamak, sadece meleği dinlemek gerekiyordu; sadece o doğru öğütler veriyor, kızgın alevlerin arasına düşmemizi engelliyordu. Şeytan, bize hep günah işlemeyi tavsiye ediyordu ve günahlar da nihayetinde ödül kuponlarının puanlarından farklı değildi. Ne kadar çok puanın varsa o kadar hızlı gidiyordun Cehennem’e. Melekse sana bunları nasıl yapmaman gerektiğini fısıldıyordu.

Hayal dünyamı çoktan işgal etmiş olan birbirinden farklı ve çok sayıdaki korkunç figür sayesinde Şeytan ve Cehennem benim içsel dünyamda hiç korku yaratamadılar. Ayakta duracak yer bile kalmadığından içeri sızamadılar.

Oysa meleğe bayılıyordum; her birimizin sadece bize özgü bir koruyucu meleği olduğunu öğrendikten sonra onu daha da çok sever oldum. O âna dek hayat bana yalnızca nahoş ve tehlikeli sürprizlerle yüklü bir gerçeklik olarak göründüğünden böyle görünmeyen ve çok kudretli bir dostumun olması hiç de fena değildi. Derslerin sonunda eve dönerken ışıl ışıl, benden uzun boylu meleğimin yanımda yürüdüğünü hayal ediyordum; tüylü ve yumuşacık kanatlarını açmış devamlı gülümsüyordu. Karşıdan karşıya geçmem gerektiğinde gözlerimi yumuyor ve şöyle diyordum: “Sen ilgilen!” Varlığından emin olmak için oldukça deneysel bir yöntemdi bu. Sürücüler kendilerini durduran o ışıklı haleyi görünce ne kadar şaşırıyorlardı kim bilir?

Meleğin yanı sıra bir de İsa’nın annesine yakınlık hissediyordum. Bahçenin dibindeki mağaranın içinde bir heykel vardı; üzerinde mavi pelerini, kucaklamak için açtığı kollarıyla bizi bekliyordu. Hep tatlı bir ifadeyle gülümsüyordu. Kendi annemde denemeye cesaret edemediğim bir şeyi onunla yapabilirdim: Hiç korku duymadan ve doğrudan gözlerinin içine bakabilirdim. Evet, o figür benim için bir huzur vahasıydı. Konuyla ilgili görüşlerimi soran olsa boğaz keserek ceza veren Efendimizin yerine hemen onun geçirilmesini tavsiye ederdim.

Üçgen konusunda, durum giderek karmaşıklaşmıştı. Nihayet Tanrı’nın neden kare ya da eşkenar dörtgen olamayacağını öğrenmiştim. Olamazdı çünkü bir gibi görünse de aslında onlar üç taneydi.

Üç!!! Üç!!!

Sanki beynime bir gonk tokmağı inmişti.

Üç, diye yineleyip duruyordum kendime.

Üç kişi bir arada nasıl yönetebilirdi?

Römorkörler kılavuzluğunda limana girişlerini seyrettiğim gemileri sadece bir kaptan idare ediyordu. Bir kaptan gemide, bir başkası da romorkörde oluyordu. Penceremin altından geçen otobüsün hep tek bir sürücüsü oluyordu; aynı şey trenler ve uçaklar için de geçerliydi.

Bu araçları üç kişi birden kullanmaya kalkışsaydı ne olurdu kim bilir? Olasılıkla o anda idare eden kişinin keyfine göre zikzak giderler, bir oraya bir buraya savrulurlardı. Ne son durağa ne gara ne de limana varabilirlerdi.

Ama işte belki de belki de sorunun özüne varmıştık.

Dünyanın böyle rayından çıkmış olmasının nedeni, bu üçlünün aralarında anlaşamıyor olmalarıydı.

Gene de üçünden birini seçmem gerekseydi ben kesinlikle Kutsal Ruh’u seçerdim çünkü o bir güvercindi ve bir hayvan, yani masum olduğundan, bana en çok o güven telkin ediyordu.

Eğitimimin sürdüğü o aylarda sorularıma yanıt bulabilmiş miydim?

Hayır, tam tersine hayal dünyama çok fazla kahraman ve olay sızmış ve sorularımın sayısı hızla artmıştı. Kuğularla ilgili merakım, tatmin olacağı yerde daha da çetrefilleşmişti. “Tanrı iyidir,” diyordu Don Volpe ama madem iyiydi, kuğular neden öyle davranıyordu? İnsanı kan dökme konusunda kışkırtan birini, hangi bakış açısıyla iyi diye niteleyebilirdik? Mademki mükemmeldi, her şeyi biliyordu ve her şeye kadirdi neden dünyayı bu niteliklerle yaratmamıştı? Belki de o zaman canı sıkılırdı. Kusursuz bir dünya seyre değer bir gösteri, bir eğlence sunmazdı; televizyonda çocuk programının olmadığı, yağmurlu bir öğleden sonraya benzerdi.

Zaten biraz oyalanmak için değilse neden yaratmıştı dünyayı? Sadece kendiyle dolu bir sonsuzluk, sonunda çok sıkıcı bir hal alırdı; bu nedenle zamanı yaratmıştı. Bizim heyecanımıza, kargaşamıza, şu ya da bu yana gitmemize neden olacak karne notlarımıza bakıp kim bilir nasıl eğleniyordu. Kaydıraktan aşağı, doğru Cehennem’e! Asansörle yukarı, Cennet’e!

İlk kez günah çıkartmam gereken gün yaklaştıkça içimdeki tedirginlik büyüdükçe büyüdü. Olası bütün günahlar, benim hayatımdan çok uzak gerçeklikler olarak görünüyordu. Kendimi azize olarak gördüğümden değil –tam tersine azizelerin o pek yumuşak başlı ve mükemmel halleri beni oldukça rahatsız ediyordu– hiç ilgimi çekmediklerinden böyleydi. Binlerce masum karıncayı ateş yakarak öldüren ağabeyimi kıskanıyordum. En azından o diz çökünce rahatça şöyle diyebilecekti: “Karıncaları yok ettim, peder.”

Ya ben?

Bir günah bulabilmek için aynalara bakıp duruyordum. Tabii ki ağabeyimin katliamlarına katılabilirdim ama peder beni bağışlasa bile daha sonra canlı canlı yanan bütün o karıncalar benim vicdanımın üzerinde yük kalırdı.

Peki hangisi daha önemliydi? Hayata saygı duymak mı, o perdenin arkasında söyleyebilecek bir şey bulabilmek mi?

Sıra yavaş yavaş bana geliyordu ve korkudan midem kasılıyordu; işlediğim günah ya da Şeytan değil hayal gücümün zorlanması yüzünden kıvranıyordum. Nihayetinde kafesin önüne vardığımda her şeyi bir solukta söyledim: “Reçel çaldım!” Rahip günah çıkarma duası verdi ve ben kıpkırmızı yanaklarımla ve yüzümdeki suçluluk ifademle gidip sıraya oturdum. Tam diz çöktüğümde etmem gereken duayı unuttuğumu fark ettim ve bir an sonra anlı şanlı gerçek, dikildi karşıma.

Başarmıştım, günah işlemiştim!

Yalan söylemiştim.

Tabi, çünkü ben reçel çalmamıştım; hatta doğruyu söylemem gerekirse reçelden hiç hoşlanmazdım. Evet, bu yalanım büyük g ile yazılabilecek gerçek bir günahtı. Bu buluşumun heyecanıyla hemen perdenin arkasına koştum ve zaferle şöyle dedim: “Peder, nihayet gerçek bir günah işledim! Size yalan söyledim, ben hiç reçel çalmadım!”

Ayların geçmesiyle – günler uzamaya başladı, bora inine döndü, minik bahçe minik çiçeklerle süslendi, hava mis gibi nisan koktu – içimdeki karanlığın sonbahardakiyle aynı olmadığını fark ediverdim. Dağılmamıştı ama ad değiştirmişti ve şimdi bir çehresi vardı. Ansızın mantığı olmayan korkum ve deliliğim endişeye dönüşmüştü. Parmaklarımın ucunda, yolumu sık sık şaşırarak, tökezleyerek, düşüncelerimin yüzsüzlüğünün karmaşasıyla şaşkına dönmüş olarak nihayet esrarlı toprakların eşiğine ulaşmıştım.

Kutsallığın topraklarıydı bu.

Ve soluğumu tutmuş, orada durmuştum. İlk Komünyonumu alacağım gün beyaz giysiye bürünmek düşüncesi karşısında isyan ettim. Kılık değiştirmeye ne gerek vardı? İsa beni böyle olduğum gibi, çizgili bluzum ve ayağımdaki sandaletlerimle sevmeliydi.

Sonra öteki çocuklarla birlikte parmaklıkların önünde diz çöktüğümüzde Rahip, “Agnus Dei, qui tollis peccata mundi,”10 dediğinde çok kudretli bir hıçkırık minicik göğsümü delip çıktı.

Kurban, yumuşacıktı, usluydu, yanımdaydı.

Kurban yanımdaydı, benimleydi.

Kurban içimdeydi, sessizdi, uysaldı, dünyanın acısını yüklenmek için sırtını uzatacak kadar yüce gönüllüydü.

8. Kilisenin öğretisini ve içyapısını çağın koşullarına uydurma ve Katoliklikle çağdaş yaşam arasındaki karşıtlığı yumuşatma yönünde kararların alındığı ekümenik konsil (1962-1965). (Y.N.)

9. (İt.) Tilki. (Ç.N.)

10. (Lat.) Ey insanların günahlarını kaldıran Tanrı’nın kurbanı. (Ç.N.)

11

Bu arada annem ve babam yeni varoluşsal hedefler arayarak yolculuklarını sürdürüyorlardı. Hep farklı otobüslere biniyor, farklı otobüslerden iniyorlardı, ev onların bekleme odasına dönüşmüştü; toz pas içinde, yorgun, sessiz ve gergin geliyorlardı; kısa ve vahşi kavgalar koparmaları için bizim minicik bir gürültümüz bile yetiyordu; keşfetmekte oldukları her ne idiyse onları tatmin etmiyordu veya bu evin dışındayken daha mutluydular. Eve/bekleme odasına geri dönüşleriydi, onları böylesine tedirgin eden.

Bizler onların kırılgan, kolay kızan insanlar olduklarını öğrenmiş olduğumuzdan hep tetikteydik, esintinin en ufak yön değiştirişini bile algılayacak hale gelmiştik.

Babam aslında gerçekten gitmeden, gitmişti. Arada sırada eve geliyor, ellili yıllara özgü babalık ve kocalık rolünü oynuyordu. Her sabah gri takım elbisesini giyiyor, kravatını takıyor, çantasını eline alıp işe gidiyordu. Beni de birkaç kez yuvaya bıraktığını hayal meyal hatırlıyorum. Hukuk mezunuydu, demek ki avukatlık yapıyordu ya da yapabilirdi ama çalışma konusunda asla pek hevesli olmamıştı. Bunu bir şekilde utanç verici bir etkinlik olarak görüyordu.

Gerçeği söylemek gerekirse bu, hemen hemen bütün ailesinin paylaştığı bir görüştü. Başkalarının sırtından geçinen amcası, kırk yaşına vardığında bir iş bulmak zorunda kalmıştı. Böylesine küçük düşmeye katlanamayarak ilk gün deri çantasından tabancasını çıkarmış ve başına bir kurşun sıkarak öldürmüştü kendini.

Birkaç yıllık çıraklıktan sonra babam düzenbaz bir sözde armatörle iş çevirmeye başladı ve kesinlikle kolay ve kesin para kazanılan birkaç hileli işe katıldı. Ne yazık ki babam hiç kurnaz değildi ve ailemin anne tarafının sahip olduğu o levanten kurnazlığından nasiplenmemişti. “Kedi, Tilki ve Pinokyo” üçlemesinin Pinokyo’su kesin o olurdu. Altınlarını, ortağının söylediği yere gömdü ve hayatının geri kalan günlerini “Eğlence Adası”nda geçirebilmek için altın ağacının büyümesini bekledi. Ama altın ağacının yerine sadece felaketler büyüdü.

Sonra günün birinde Milano’ya taşındı. Orada ne iş yaptığı bir giz olarak kaldı. Okulda öğretmenimin verdiği “Babamın İşi” başlıklı kompozisyon ödevi karşısında elimin ayağımın nasıl dolaştığını çok iyi anımsıyorum. O akşamüstü, elimde defterim, mutfaktaki annemin yanına gittim ve sordum: “Babam ne iş yapıyor?” O uzun uzun boşluğu seyrettikten sonra içini çekerek mırıldandı: “Savcı.” Savcılık yapmanın ne anlama geldiğine ilişkin en ufak bir fikrim bile yoktu ve bu nedenle işi biraz daha basitleştirebilmek için babamın daktilograf olduğunu yazdım; çünkü bakımlı tırnakları, büyük elleri vardı.

Babam savcıysa da herhalde bela savcısı olmalıydı. Milano’dan göz kamaştırıcı, mavi renkli üstü açık Pininfarina otomobiliyle gelirdi ve bu ağabeyimin gözünde ona çok büyük puan kazandırırdı. Annem ise çılgına dönerdi. Bunu –aslında olduğu üzere– hayat tarzını afişe etmek olarak değerlendirirdi. Bir aile babası ancak eşini ve çocuklarını gezdirdiği normal bir otomobile sahip ve ikinci bir otomobil alacak kadar zenginse üstü açık bir Pininfarina’yla gezme hakkına sahip olabilirdi. Öyle değilse, sadece iki kişilik ve üstü açık arabanın tartışılmaz tek bir anlamı olabilirdi: Bu bir çapkınlık aracıydı.

“Çocuklarının paltosu yok!” diye bağırırdı “ve sen üstü açık kullanıyorsun. Senin borçların yüzünden evimize haciz geldi ama umurunda değil. Sevgililerinle mutlu mesut gezip tozuyorsun.”

Aslında babam hiçbir şeyi önemsemiyordu, çocuklarının sorumluluğunu üstlenmenin onun görevi olduğunu düşünmüyordu. Omuzlarını silkiyor ve gülümsüyordu: “Beni ilgilendirmez, başınızın çaresine bakın!” O “Başınızın çaresine bakın,” tek bir anlama geliyordu: “Baban baksın size!”

Ve gerçekten de annem çalışmaya başlayıncaya kadar, büyükbabam onun borçlarını ödedi ve bize baktı.

Annemle babamın düğün fotoğraflarına defalarca bakmışımdır. Kiliseden çıktıklarında annemin yüzü mutluluktan ışıl ışıl parlıyor; babamın aynı derecede mutlu olduğunu söyleyemem – kaçamak ve tedirgin bakışlarla, hiç de iyilik vaat etmeyen gözlerle bakıyor.

Bu resme her bakışımda yüreğim burkuluyor. Aşkın gözünü kör ettiği ve yaşı son derece genç olan annem, yanındakinin aslında kim olduğunun farkına varamamıştı. Onu seven, babamdan biraz daha az felaket yaratan bir erkekle evlenmiş olsaydı belki de hep olmayı arzu ettiği o harika ve tutkulu anne olabilecekti. Aslında çocukluğundan beri anneliği, dünyanın en güzel şeyi olarak kabul etmişti. Çevresindeki –çevremizdeki– hayat tüf kayası gibi un ufak olmaya başlayınca annem bir süre destek olmaya, dayanmaya, çocuklarını bu çöküşten kurtarmaya uğraştı.

Her şey normalmiş gibi davranıyor, ilişkilerinin zamansız yıpranışını işaretlerini gizlemek için yalan söylüyordu. Okula giderken üzerinden atlamak zorunda kalmayalım diye, sabahları, komşumuzun yardımıyla babamın giriş kapısının önüne serilmiş baygın bedenini kenara çekmek zorunda kalıyordu.

Aşırı alkol yüzünden sızmış oluyordu.

Şuradaki, buradaki gedikleri tıkayarak birkaç yıl bunu başardı. Oradan oraya koşarken kendi içindeki bazı şeylerin de parçalanmaya başladığını fark etmedi. Kalker yapılı sağlam bir kaya olduğunu sanıyordu ama zamanla kalker gevrekleşerek kirece dönüştü ve dağılmaya başladı.

Ama pul pul dağılma, beraberinde yeni bir durum getirdi. Sağlam duvarın yerinde bir mağara belirdi ve bu mağaradan –karanlığa açılan bu kapıdan– o âna dek hiç birimizin varlığından şüphelenmediği bir insan çıktı. Sahnede belirmesiyle birlikte buz gibi soğuk bir rüzgâr esti ve –Carso mağaralarından çıktığına tanıklık ettiğimiz– bu rüzgâr her yerde onu izledi. Sanki bir uçurumun dibinden gelir gibiydi. Dışı madeniydi, içi boştu. Gözleriyle karşılaşmak, insanı korkutuyordu. Hele gözlerini sana çeviren o olduysa öleceğini sanırdın. Bazı mitolojik ilahlar gibi, gözleri, seni bir bakışta toza dönüştürmeye yeterdi.

Annemin içinde soğukluk, nefret, mahvetme arzusu vardı.

Artık sevilen evlatlar değil, babamızın genetik kusurlu çocukları olmuştuk. Başarısızlığın canlı kanıtları, bir önceki hayatından sürükleyerek getirdiği safralardık.

Bizim için beyaz, mavi, pembe battaniyeler örmüş olan o kadın nereye gitmişti? Resimde bizi dünyanın en değerli şeyiymişiz gibi göğsüne bastıran o tatlı bakışlı kadın nereye gitmişti?

Bilmiyorduk.

Bilseydik, onun geri gelmesi için elimizden geleni yapardık. Canavarlarla, ejderhalarla, büyülerle, kurbanlarla çarpışmaya, kahramanlık etmeye razıydık. Bu arada iki başlı bir yaratıkla yaşamaktan başka çaremiz kalmamıştı. Bir yanda, daha çok başkalarının yanında beliren yüzüyle herkesin sahip olmak isteyeceği şahane bir anne; öte yanda ise yalnız kaldığımızda ortaya çıkan ve cani bakışlı mitolojik yaratık vardı.

Bu iki kadın, birbirlerini tanımıyordu; görüşmüyorlardı, birlikte bir kahve bile içmemişlerdi. Aralarında yüksek ve ses geçirmez bir duvar bulunuyordu; üzerine kırık camlar ve dikenli teller yerleştirilmişti. Ne yazık ki aynı yüze, aynı giysilere sahiptiler ve aynı evde oturuyorlardı.

Bu nedenle biz, örümcek ağı üzerinde yürür gibi yaşıyorduk. Her adımımıza egemen olan kararsızlıktı, ev sahibinin –örümceğin– sessizce ve şimşek hızıyla üzerimize atlayıp zehrini akıtması için ağın tek bir ipliğinin şöyle bir sallanması yeterliydi.

Bu noktada, bu ada layık olan yazarların büyük bölümü gibi kitap tutkumun ne kadar erken yaşta başladığını anlatmalıyım. Büyük bir aile kitaplığımız vardı ve ben daha bacaklarımın üzerinde sağlam duramazken ileride onlardan alacağım hazzın tadını çıkartırcasına kitapların cilt sırtlarını okşamaya başlamıştım. Beş yaşındayken kusursuz okuyordum, sekiz yaşındayken Savaş ve Barış’ı okumaya gömülmüştüm ve on yaşındayken kalemimden çıkan öykülerin güzelliğiyle herkesi şaşırtıyordum... Sanatsal özyaşamöykümün böylesine şahane bir şekilde başlamış olmasını isterdim. Oysa kitaplar beni neredeyse hiç ilgilendirmiyordu.

Benim asıl tutkum dergilerdi. Hepsinin içinde en sevdiğim dergi Miki Fare idi ama ayrıca Tiramolla, Il Monello, Tom Miks ve metnin bir balonun içine yazıldığı öteki öyküleri de seviyordum. Bu dört renkli dergiden her birinin gelişini gökten inecek sofra heyecanıyla beklerdik ve her birini defalarca okuyup paramparça ederdik. Hayal dünyamız Donald Amca’nın yaşadığı şehir ile Miki Fare’nin yaşadığı şehir arasında bölünmüş durumdaydı ve olasılıkla Donald ya da Gufi’ye, ailemizin pek çok üyesinden daha fazla yakınlık duyuyorduk.

Bugün hâlâ ağabeyimle konuşurken çizgi romanlardaki ses belirten ünlemleri yineleriz: Bang, gulp, ugh! Bunların tümü o dönemin ciddi sözel ürünleridir.

Her şeye rağmen oldukça iyi bir çocuk kitaplığına sahiptik çünkü tüketiciliğin yok denecek kadar az olduğu dönemde, doğum günlerimizde bize ağırlıklı olarak kitap armağan edilirdi. Çoğunlukla klasikler ya da klasiklerin özetleri olurdu bunlar. Çizgi romanlara göre kitapların yadsınamaz avantajı vardı; okuması daha zor olsa bile okumanın tamamlanması daha uzun sürerdi. Çocukları sürekli oyalamak için planlar yapma çalışmalarının henüz gelişmediği o dönemlerde, yağmurlu pazar öğleden sonralarının sıkıntılarına karşı okumak, değerli bir panzehirdi.

Benim ilgimi mıknatıs gibi çeken kitaplar, kahramanı hayvan olanlardı: Orman Çocuğu, Beyazdiş, Vahşetin Çağrısı. Adı “Seyyah Köpek Lampo” olan ve Piombino tren istasyonunun şefinin Avrupa’yı trenle dolaşan; her sefer başarıyla eve dönen köpeğinin öykülerini anlatan kitap da gözdelerimden biriydi.

Sözcüklerle aramda özel bir bağ olduğunu hiçbir şekilde hissetmesem de sürekli okuyordum. En sevdiğim etkinlikler konusunda bir liste yazmam gerekseydi, okumak listenin en alt basamaklarında olurdu. Aslında günlerimi hiç okumadan geçirsem de herhangi bir üzüntü duymazdım. Gerçeklik –ve ona bağlı olarak hayatta kalabilmek– bütün gücümü emiyordu. Başka dünyalara girebilecek enerjiye sahip değildim. Ayrıca –şimdi olduğu üzere– fiziksel uğraşlardan hoşlanıyordum. Bisiklete binmek, kanoyla dünyayı keşfetmek gibi etkinlikler kesinlikle vazgeçemeyeceğim türden işlerdi.

Yetişkin yaşımda –belli bir teknik ya da denenmiş bir yöntem sayesinde yeteneklerini hemen ortaya koyan ve sonra dünya çapında tanınan– küçük müzisyenleri, genç matematikçileri, minik ressamları kıskanır oldum. Yeteneğin o müthiş ağırlığı karşısında ayakta kalabilmek, onlar için daha kolay olur; hatta bu kimi zaman onlara büyük hazlar da tattırabilir. Aynı şey erken kalem sihirbazları için de geçerlidir; yazdıkları kompozisyonların güzelliğiyle öğretmenlerinin gözlerini kamaştırırlar. On üç yaşında şiir yarışmasında birinci olurlar, yirmi yaşına geldiklerinde bir dergi yönetirler ve otuz yaşında şöhretli bir yazar ya da eleştirmen olmuşlardır ve görüşleriyle edebiyat dünyasında esen rüzgârların yönünü belirlemeyi başarırlar.

Ama içinde sözün bir başka derinliğini barındıran çocuk bu yeteneğiyle nasıl başa çıkabilir?

Görünürde bir neden olmamasına karşın saatlerce ağlasa bile onu kabul edebilecek duyarlı bir öğretmenle karşılaşma ya da onu her ne olursa olsun sevecek bir annenin çocuğu olma şansına sahip olabilecek midir?

Evet, bu şanslara sahip olmayabilir de.

Ya o zaman ne olur?

O zaman bir avuntu, huzur bulamaz. Her gün uyanırsın ve başkalarından farklı olduğunu bilirsin. İçinde sürekli uçurumun çağrısını duyarsın ve bu çağrıyı –çağrının korkusu, paniği– yanındaki kişilerle paylaşamazsın. Kimseye “şu yükü taşımama birazcık yardım et” diyemezsin. Uçurum seni ışıl ışıl kılmadığı için de hiç kimse farklı olmandan ötürü seni övgülere boğmaz.

Bu dünyanın beğendiği ve kabul ettiği pırıltı senden binlerce fersah uzaktadır. Hep susacaksın ve ağzını açarsan bu mutlaka yanlış zamanda, yanlış bir söz söylemek üzere olacaktır. Daima paralel bir düşünceye gömülmüş olduğundan, dış dünyanın senden ne beklediğini fark etmeyeceksin. Böylece her gün daha hantal, daha beceriksiz, daha ürkek olacaksın ve çevrenin seni budalanın teki olarak gördüğünden kesinlikle emin olacaksın. Gerçeğin pürüzlü çıplaklığını göreceksin ve kısa sürede kimsenin bu görüşten hoşlanmadığını anlayacaksın. Buna bağlı olarak, sen de hoşlanılmayan kişi haline geleceksin. İşte o zaman kendi içine kıvrılacak, büzülecek ve yok olmayı deneyeceksin.

Annem beni rahatlatmak için, “Daha doğduğun anda bile öteki çocuklardan farklı bir şekilde ağlıyordun,” deyip dururdu.

Ansızın balkondan aşağı atlayıveren o çocukları çok iyi anlıyorum. Kişisel olarak ben de sürekli soluksuz kalma denemeleri yapıyordum. Yatağımın altına giriyor, soluğumu her gün daha uzun tutmaya uğraşıyordum. Günün birinde beni yüzeye dönmeye ve ağzımı açmaya zorunlu kılan o gücü alt edeceğime inanıyordum.

12

Anneannem olağanüstü akıllı bir kadındı. Keskin zekâsının yanı sıra küçümseme içermeyen ironi yeteneğine de sahipti. Bu farklı kadın, kesinlikle zamanından çok daha ileride yaşıyordu; büyükbabamızla evlenmesinin nedeni olarak ailemizin genetiğini düzeltme niyetini sık sık dile getirirdi. Pek çok hayranı olduğunu anlatırdı ama o erkekler gevşek elleriyle, titrek sesleriyle hiç de umut vaat etmiyorlardı.

“Bir dans sırasında büyükbabanızla karşılaştığımda bir erkeğin gerçekten ne demek olduğunu anlayıverdim.”

O dönemlerde, Orta Avrupa kökenli, kentsoylu bir ailenin genç kızının, Orta İtalya dağlarından gelen bir erkekle evlenmek istemesi aşağı yukarı günümüzde Kürdistan’dan kaçak gelmiş bir mülteciyle evlenmek istemesiyle eşdeğerdi. Henüz reşit olmadığından bu tutkusunu engellemek için ailesi, onu Londra’daki fabrikalarında çalışan dayısının yanına yollamıştı. Zamanın ve uzak mekânın yardımıyla beğenilmeyen bu koca adayını unutacağını düşünmüşlerdi. Ama öyle olmadı ve anneannem on sekiz yaşını doldurunca Trieste’ye döndü ve kökeni karanlık o yakışıklı subayla evleniverdi. O alaycılık kokan esprisinin temelinde sanırım gerçek payı da vardı.

Trieste’deki evimin duvarında tek bir siyah beyaz aile fotoğrafı asılıdır. 1930 ya da 1931 yılına aittir ve verandada bütün torunlarınca çevrelenmiş olarak oturan büyük büyükannem Olga Moravia’yı gösterir. Kucağında en son doğan iki bebek, annem ve kuzini Dora vardır. O resim aileme duyduğum muhabbet ya da özlem nedeniyle değil sadece bir uyarı niteliğinde asılıdır orada.

Bahriyeli giysileri içinde gülümseyen o kız ve erkek çocukların çok büyük bölümü kıyıcı bir kaderin orağınca biçilip gittiler. Uyuşturucular, intiharlar, alkoller, savaşlar, zulümler, zihinsel rahatsızlıklar her birini zamanından çok önce silip süpürdü.

İlk çağlardan bu yana hayatta kalmaya alışık olan büyükbabamın kanı, dadıların sıkı gözetiminde büyüyen o minik bahriyelilerinkinden çok farklıydı. Onda enerji, güç, sağlık ve bunun yanı sıra bütün zorluklara meydan okuyarak daima ve ne olursa olsun ileri gidebilme inadı vardı. Soluksuz kalma çalışmalarımda beni ağzımı açmak zorunda bırakan belki de bu güçtü. Hayatımın pek çok karanlık ânında bana daima ve mutlaka ilerleme, işlerin farklı bir yön alacağı umudunu veren de büyükbabamın bu gücü olmalıydı.

Anneannem, yelesi süslü bir midillinin çektiği gezinti arabasıyla okula giderken fabrika çevresindeki işçi mahallelerinde nasıl utandığını; büyükbabam ise çevredeki vadilerde birkaç kangal sosis aşırmak için kaç türlü cambazlık yaptığını anlatırken benim içimde, doldurulması mümkün olmayan bir zaman mekân boşluğu belirirdi.

Küçüklüğümde pazar günleri kuzenlerimle öğle yemeğine onlara giderdik. Babaannemin aksine, anneannemin hem evini çok iyi hatırlıyorum hem de o kapıdan her girdiğimde içimi nasıl bir ferahlık sardığını. Koca tabaklarda yediğimiz spagettiler, büyükbabamın aileye kattığı etnik bir yemekti; ayrıca özel olarak biz çocuklar için hazırlanmış eğlenceler de olurdu: bir kutu renkli boya kalemi, beyaz kâğıtlar, bir resimli kitap, büyükbabamdan izin alma koşuluyla, ahşap konsolunda duran pikapta defalarca çalarak dinleyebileceğimiz üç plak bunlardan bazılarıydı.

Plaklardan biri Bambi’nin, ikincisi ise “Mompracem Kaplanları”nın11 öyküsünü anlatırdı; üçüncü plak ise, İtalyancaya Pierino Porcospino olarak çevrilen Struwwelpeter adlı bir Alman klasiğinin dehşet verici şarkılarını çalardı.

O öykünün kitabı da kutunun içinde dururdu ve belleğim, kalemle çizilmiş o resimleri inatla saklıyor. Öğretici niyetleri olan, son derece soğuk örneklerle, çocukların, çevresini tedirgin eden yabani varlıklardan erdemli gençlere dönüşebileceklerini anlatan bir kitaptı. Farklı öykücüklerin tümü, yapıcı bir örnekle sonuçlanıyordu. Kendinden geçmişçesine parmağını emen bir çocuğun arkasında ansızın elinde koca makas tutan bir terzi beliriyordu; adam çocuğun parmağını olduğu gibi kesiyor, zavallı çolak çocuk yerdeki kan gölünde yatan parmağını seyrediyordu.

Ağabeyimin bile tüylerini ürperten bu olaydan sonra tatlı Lisetta’nın öyküsü geliyordu. Lisetta da biraz yaramazdı. O, parmak emmiyor ama anne ve babasının yasaklamasına karşın kibritle oynuyordu. Bir numaralı resim: pek neşeli bir ifadeyle kibritlerle oynayan Lisetta; iki numaralı resim: Lisetta’nın giysilerinin tutuşması; üç numaralı resim: Lisetta’dan geri kalan iki kırmızı ayakkabı ve kül yığını önünde gözyaşı döken iki minik kedi. Ya çorbasını içmek istemeyen Gasparino’ya ne demeliydi? Her gün binbir naz ve şımarıklık yapan o pırıl pırıl çocuk, birkaç kare sonra başucuna bir haç dikilmiş yerdeki toprak yığınına ve dumanı tüten bir kâse çorbaya dönüşüyordu.

Filippo adındaki çocuğun masalına ait olan ve ağabeyimle birlikte söylediğimiz şarkıyı bugün bile anımsıyorum. Bir öne bir arkaya salınan Filippo / Bir öne bir arkaya salınırken uçup yok olan Filippo! Evet, Filippo yemek yerken iskemlesini bir öne bir arkaya sallardı ve annesinin sürekli uyarmasına kulak asmazdı. Sonunda kaçınılmaz son gerçekleşirdi. Masa, üzerindeki her şeyle oğlanın üzerine devrilir ve Filippo, bunların altında can verirdi.

Kitabın kapağını şimdi bile gözümün önüne getirdiğimde –iğrenç kokan, saçları hiç taranmamış, el tırnakları neredeyse ayaklarına değecek kadar uzamış pis bir oğlan– hâlâ derin bir tedirginlik duyarım. Kuralların biraz da olsa dışına çıkan çocukların kaderinde ölüme kadar varan acımasızlık, sadizm, insafsızlık vardı.

O günlerin tek karanlık noktasını oluşturan bu kitap dışında anneannemlerin evinde battaniyeleri ve temizlik bezlerini gerip iskemlelerin arasına ev kurmaya ve bütün öğleden sonrayı orada geçirmeye bile izin vardı. Büyükbabam ne Darwinci ne de hayvan terbiyecisiydi; sadece çocukları çok severdi. Bize karşı sert olmayı bilse de her zaman olumlu bir yaklaşımı vardı. Hayat – sanırım öyle düşünürdü – içinde zaten yeterinden fazla güçlük barındırıyordu ve çocukları üzmek için yenilerini icat etmeye gerek yoktu. Anneannem, çeşit çeşit pişirmeyi severdi ve öğleden sonraları biz torunları için palaçinkalar yapardı.

Bütün çocukluğum boyunca onunla özel bir ilişkim olmadı. Benimle ilişki kurmanın mümkün olmadığını, artık yetişkin olduğumda bana söyleyen de kendisi oldu. Bir keresinde “Sana baktığımda bile korkardım,” dedi. “Ulaşılmaz bir dünyaya diktiğin bakışlarınla mutlak bir sessizlik ve devinimsizlik halindeydin.”

Acaba nereye uzanıyordu o bakışlarım?

Uzanmaması gereken yerlere.

İlk Komünyonuma eşlik eden ağlamam, son büyük ağlamalarımdan biri oldu. Henüz bilmiyordum ama kısa bir süre sonra en beklenmedik durumlarda şakır şakır akıttığım gözyaşlarım artık kuruyacak ve o sıvı özleri buz katılığına dönüşecekti. Buzdağım, Paskalya yumurtası kalıbı gibi uslu uslu bekliyordu beni. Onun içine girmek ve kapıları kapatmak yetiyordu.

Dökülmemiş bütün gözyaşlarım, kişiliğimin çevresinde yoğunlaşarak delinmez bir zırh oluşturdu. Buzdan ve saydam duvarım sayesinde hayata devam edebildim. Artık hiçbir duygu beni zedelemiyordu. Emirlere uyan bir robot olmak istiyordum, olmuştum. Umursanmazlıktan bıkan kurtlar ve cadılar da yavaş yavaş çekip gittiler.

İkinci çocukluğumun modus vivendi’si12, daha doğrusu hayatta kalma yöntemi, umursamazlık oldu. Hiçbir şeye bağlanmama, hiçbir şey hissetmeme yolunu seçtim. Bu hale ulaşmak için yıllarca yoksunluk çeken, bitkin düşürürcü alıştırmalar yapan, meditasyon maratonlarına katılan insanlar varken ben, son derece doğal yöntemlerle varmıştım hedefe.

Sekiz-dokuz yaşımdayken benimle Küçük Buddha arasında hiç fark yoktu. Arzum yoktu, tutkum yoktu. Bir şeyler hissetmek, bağlanmak sadece bitimsiz bir dizi ıstırap çekmek anlamına geliyordu.

Herkese esrarengiz bir gülümsemeyle, mutlak uysallıkla, görünürde sabit bir bakışla yaklaşıyordum. Arada sırada çevremde fazla telaş yaratmamak için çocukların ilgisini çeken şeylerle ilgilenirmiş gibi yapıyordum. Hayat aşağıda, vadilerde akıp giderken ben bir dağın doruk noktasında oturuyordum. Bütün o karmaşasından, rüzgâr değişimlerinden bana ulaşan yalnızca onların yankısı –kaybolmuş bir ineğin mölemesi, bir otomobil freni– oluyordu.

Kurtlar, cadılar, iskeletler zihnimdeki yerlerini Filipinler’in yakınlarında, Büyük Okyanus’ta bulunan, yaklaşık on bir bin metre derinliğindeki Mariana Çukuru’na bıraktı. Buzdağları konusunda olduğu üzere, bu keşfimi de “Uluslar ve Ülkeler” kitabım sayesinde yapmıştım. Bu devasa derya uçurumu, dehşet verici bir huni gibi yeryüzünün en karanlık derinliklerine doğru iniyordu.

Kısa sürede günlerim ve gecelerim o girdabın gürültüsüyle doluverdi. Vuooom, vuuuoommm, vuuom. Adriyatik Denizi’nden çok uzakta olsam bile onunla aramda kaderce belirlenmiş derin bir ilişki olduğunun farkındaydım.

Bir insanın oraya inmesi ve dibe ulaşmayı başarmasının üzerinden henüz birkaç yıl geçmişti. Yüzünde maske, ayağında paletle değil, yuvarlak bir denizaltı olan batiskafla ulaşmıştı dibe. Batiskafın adı “Trieste” idi ve bunun nedeni elbette duygusal bir rastlantı değildi; benim doğup büyüdüğüm evin birkaç yüz metre ötesinde bulunan San Marco tersanesinde inşa edildiği için bu adı almıştı. Ben ilk adımlarımı atarken, ne olduklarını bilmeden ürkütücü tersane sirenlerine kulak verirken, meğer onlar aşağıda güm güm diye, bu büyük keşfe çıkacak batiskafı yapıyorlarmış.

1960 yılında ben yuvaya başlarken batiskaf, bir yüzbaşı ve okyanusbilimci Jacques Picard’la yavaş yavaş derinlere iniyordu. Saatlerce süren inişten sonra on bir bininci metreye doğru yirmi dakika durmuşlardı. Sadece ikisi derinliklere inmişti, daha doğrusu öyle olduğunu sanıyorlardı ama aslında ben de yanlarındaydım. Aradaki tek fark, onların o gün yeniden yüzeye çıkmalarıydı; ben bir süre daha o çukurda yaşamayı sürdürdüm.

Girdap, çukur, hiçlik.

On bir bin metre derinlikte, iki bin beş yüz kilometre genişlikteki derya uçurumu Everest’ten üç bin metre daha büyüktü. Üstelik Everest kayaların sağlamlığı üzerinde durur, yükseklere, açık göklerin ışığına ve boşluğuna doğru uzanırken çukur karanlığa iniyor, merkezî girdap hareketi yüzünden yakınlarına gelen her şeyi acımadan içine alma ve yutma tehlikesi barındırıyordu.

On bir bin metre.

Acaba ışık kaç metre derinliğe ulaşabiliyordu?

Ausonia Plajı’nda bile suyun derin olduğu noktalarda dibe baktığımda korkardım. Grado’da kumlu dibin berraklığı, yavaşça oynayan yosunların hareketi görülürdü ama orada sadece pek çok şey gizleyebilecek bir karanlık vardı. Kurtların yerini kolayca köpekbalıkları alabilirdi; zaten denizşeytanları da verdikleri sarsıntıyla cadılardan daha kötüydü. Ama bin, iki bin, beş bin metreye onlar bile ulaşamazdı. Su sütununun basıncı onları ânında paramparça ederdi.

Deniz çukuru boş değildi, canavarlar yaşıyordu orada.

Dipte ışık yoktu ama o korkunç yaratıklar fosforlu olduklarından biz onları görebiliyorduk. Ne görüyorduk? Öncelikle kocaman ve sivri dişler, kuyruklar, devasa çene kemikleri, yüzgeçler, mızraklar, zehirli oklar, ansızın şişiveren karınlar...

Mariana Çukuru’nda varoluş, en derin ve çıplak gerçekliğini sergiliyordu. Yaşamak karşılıklı yok etmektir. Yok etmek ve yok edilmek. Çukur daimi hareketli karanlığıyla yalana mahal vermiyordu.

Mariana Çukuru, Büyük Okyanus’taydı ama günlerin sahte sükûnetine dağılmış başka Mariana çukurları da vardı. Herkes her şey yolundaymış gibi numara yapsa da sürekli bir uçurumun kenarında olduğumuz aşikârdı. Ayağın kayması için bir hiç, küçücük bir dalgınlık yeterdi ve işte o zaman o uğursuz pırıltıların, mızrakların, dişlerin, okların vahşeti arasına düşmek işten bile değildi.

Bir gün yüzme dersinden önce acayip bir şımarıklık yaptım. Beni havuza götürecek kişi anneannem olduğu için bundan yırtabileceğimi düşünmüştüm. Bir yandan cılız bedenimi oradan oraya çarpan boraya da karşı koymaya çalışarak Fiat 600’ün kapısına sıkı sıkı yapışmıştım. Sonunda bitkin düşüp kendimi yere attım. Neyse ki anneannemde hayvan terbiyeciliği merakı yoktu; beni kolumdan sürükleyerek soyunma odasına götürmeyi aklından bile geçirmediği için ben hâlâ asfaltta tepinirken, “Tamam o halde, bugün havuz yok!” dedi.

Ama otomobili çalıştırmadan gözlerini bana dikti ve, “Ne oluyor? Yolunda gitmeyen nedir?” diye sordu.

Buzdağı-kızın boş bakışlarıyla gözlerimi arabanın camından ayırmadım. “Hiç,” dedim. “Bilmiyorum, yok bir şey,” diye yineledim titreyerek.

Aslında nedenini gayet iyi biliyordum. Havuzun dibinde koskocaman bir tıpa vardı ve o tıpa her an yerinden çıkabilirdi. İşte o zaman müthiş hızlı bir girdap oluşacaktı. Elimizde batmamak için kullandığımız tahtalar olsa bile birkaç saniye içinde çukur bizi yutacaktı. Benimki şımarıklık değil, kötü kaderden kaçma çabasıydı.

Ancak çok yıllar sonra, yetişkin yaşlarımda Jacques Picard’ın yüzeye dönüşte verdiği demeci okudum:

Dipte mutlak karanlıkla karşılaşacağımı sanmıştım oysa belli bir noktaya geldiğimde dibin ışıklı ve aydınlık görünüşü karşısında şaşırıp kaldım.

11. Le Tigri di Mompracem. İtalyan yazar Emilio Salgari’nin serüven romanı. (Y.N.)

12. (Lat.) Yaşam tarzı. (Y.N.)

13

Küçüklüğümden beri beni araba tutar.

Carso Tepeleri’ne yaptığımız gezilerde, sürücü koltuğundaki büyükbabam, beni öğütleriyle uyarırdı: “Dik otur, karşıya bak, pencereni aç!..” Bütün bunlara rağmen mide bulantısı ve baş dönmesi önlenemez hızla yükselir ve biraz sert bir dönemeçten sonra olanlar olurdu.

Aynı türden bulantı, sanatsal gezilerinde anneme eşlik ederken de ortaya çıkardı. Anne olmanın yanı sıra genç kızlığından beri beslediği bir başka hayali de Venedik’te bulunan Güzel Sanatlar Akademisi’ne devam edebilmek olmuştu. Eski kafalı bir adam olan babası, buna izin vermemiş ve o da âşık olduğu adamla nikâh masasına oturuvermişti.

Düzen dağılmaya başlayıp ev istasyonun bekleme odasına dönüşünce annem onu nihayet “Sanat Ülkesi”ne götürecek olan otobüse binmeye karar verdi. Çocuk doktorunun erkek kardeşi ünlü bir heykeltıraştı ve onun sayesinde kendi kuşağının ressamlarıyla görüşmeye başladı. Sık sık onlarla çıkar oldu. Aslında genç, şirin ve hayat dolu bir kadındı. Evliliğin süprüntüsünü sırtından atmak için eğlenme yolunu seçmesi gayet normaldi.

Bir akşam gittiği partiye bizi de götürmüştü. Olasılıkla meteorolojik gerekçelerle –saatte 150 km hızla esen boraya karşı otuzuncu katta olmak hiç de sevimli değildir– Trieste’de çok az sayıda yüksek bina vardır; Rive bölgesinde yükselenlerden biri de bu nedenle Gökdelen diye adlandırılır.

Parti tepedeydi. Pek çok kişi vardı; mini etekli ve enginar modeli saçlı kızlar, paçası kıvrık blucinli erkekler, deli gibi caz müziği çalan bir pikap, fazlasıyla sigara dumanı, aşırı sayıda içki şişesi, kahkahalar ve kadeh sesi vardı. Biz girişteki bir divana park edildik ve uykuya dalana kadar da orada oturduk.

Sanat dünyasında yaşanan o yıllarımız sürekli divanlarda, koltuklarda, farklı iskemlelerde bırakılmak şeklinde yaşandı.

Annem bu arada o dönem bienal yöneticisi olan Umbro Apollonio ile arkadaş olmuştu ve böylece Venedik’in Lido’su yaz boyunca ikinci evimiz haline geldi. Bitmek bilmeyen öğle yemeklerinin, sonu gelmez akşam yemeklerinin, ebedi bekleyişlerin, itiraz edemeden katılmak zorunda olduğumuz anlaşılmaz konuşmaların can sıkıntısını hâlâ hatırlıyorum.

Apollonio’nun kızı Gabriella bazen bizi parka götürürdü ama bu hoş geziler çok kısa sürerdi. Öğle ve akşam yemeklerinin dışında bir de sergiler vardı. Bienal in primis. Ve bir sergiye gitmek saatlerce bir iskemleye tünemek ve önünden geçen göbeklerle bacakları seyretmek anlamına gelirdi. Arada sırada yabancı bir çehre üzerime eğilir ve, “Sen de büyüyünce annen gibi sanatçı olacak mısın?” diye sorardı. Ben buzdağı-kız; çukur-kız olduğumdan ağzımdan çıkan “hayır” son derece cılız olurdu ama aslında içimde bir kükreme gibi yankılanırdı: “HAYIIIIR!” Asla sanatçı olmayacaktım, dünyada hiçbir nedenle bunu yapmazdım. Neden canımı öyle sıkmak zorunda kalacaktım ki?

Kaldı ki onların hepsi ressam olmalarına karşın fırçalarından tuvallerine yansıyan hiçbir şeyi tanıyamıyordum ve buna çok şaşıyordum: ne bir ağaç, ne bir ev, ne bir yüz görebiliyordum. Sadece küpler, daireler, çizgiler, eşkenar dörtgenler, üçgenler, ağırlıklı olarak siyah ve beyaz renkler, ya da saydam, naylon ipliklerle tavandan sarkan parlak metaller, dönen levhalar sergileniyordu.

Altmışlı yılların başlarıydı ve geometrik soyutluğuyla Optik Sanat yıllarıydı. Oyunda başrol, yüreğin değil retinanındı; güzel ruh artık deneysel psikolojinin inceleme alanında kalmıştı. Bu akımın kurucusu Victor Vasarely’nin takıntısı buydu ve daima yenilenen geometrik şekillerle herkes onun peşine takılmış gibiydi; hepsi birbirinden anlaşılmaz olan bu şekiller benim gözlerime yaklaşmakta olan korku dalgalarının habercileri olarak gözüme görünüyordu. Bu tablolar bana deneysel psikolojiden çok sindirim sistemi deneyleri gibi görünüyordu. Kusturur mu? Kusturmaz mı? Olasılıkla yapıtların değerlendirilmelerinde kullanılan kriter buydu.

Annemin bir sergisinden; hiyeroglif benzeri geometrik şekillerle çevrelenmiş devasa, turuncu küpü hâlâ hatırlıyorum. Ama dış yüzeyin görüntüsü hiçbir şey sayılırdı. Gözünü bir tür dürbünle yanlarından birine yaklaştırınca küp dalgalanmaya başlıyordu; öyle ki kutunun içine gizlenmiş olan optik oyun, sonsuz sayıda optik oyun oluşturuyordu ve bu Carso yolunda değil, Stelvio yolunda yaşadığım o şiddetli bulantıyı bile aratacak şekilde altüst ediyordu beni.

En azından sevgili çizgi romanlarımız, bizim öcümüzü alabiliyordu. Miki’nin ve Donald Amca’nın yaşadıkları kentte, Daisy, Mini ve Clarabella da modern sanat sergilerinde gidiyor, anlaşılmaz karalamalar karşısında kendilerinden geçiyorlardı ama neyse ki Gufi ya da Donald Amca, toy yorumlarıyla o anlamsız çiziktirmelere bakıp gerçeği dile getiriyorlardı.

Benimle birlikte bütün o optik sanata tanıklık etmiş olan ağabeyim, birkaç yıl önce gittiği Finlandiya’dan, o bunaltıcı günlerin anısına üzerinde şöyle yazan bir tişört getirmişti: “Modern Sanat Müzesi’nden kaçmayı başardım!”

İşte o günlerde, bizim yapmak istediğimiz gerçekten oydu. Güncel ve gerçek olandan; sergilenen gerçeklikten, gerçeğin güncelliğinden binlerce fersah uzağa kaçmak istiyorduk. O cafcaflı sözlerle süslü, şatafatlı can sıkıntısı dünyasından kaçmak. Öğleden sonralarımızı yere uzanarak ve savaşların, bombardımanların, patlamaların, Kuzeylilerin kalelerinin, Kızılderili saldırılarının, şömineli ve ağaçlı minik evlerin, yıldızlı göklerin; bizim çocuk gözlerimizde hâlâ anlamı olan şeylerin resmini yaparak geçirmek istiyorduk.

Sanatsal aydınlanma yürüyüşünde annem hiçbir şeyi ihmal etmiyordu. Kusursuz bir anne olma hayalini gerçekleştirme yolunda ahmakça kaybettiği zamanı telafi etmesi gerekiyordu. Böylece bir akşam eline aldığı kitapla divana uzandı ve aynı divanda ve aynı kitapla yıllar boyunca yattı.

Okumaya ayrılan zaman kutsaldı.

Gürültü yapmak yasaktı, bir gereksinme duymak yasaktı, ağabeyimin bana uyguladığı şiddete karşı hayatta kalma çabalarım yasaktı. Evin içinde, terliklerimizle, sessizce kayıyorduk; aramızda konuşmak için cenazelerdeki gibi alçaltıyorduk sesimizi.

Fısıltılar, mırıltılar, iç çekişler.

Yere uzanıyor, oradan annemi seyrediyorduk. Kitabın beyaz kapağında bıyıklı bir beyin resmi vardı ve üzerinde de adı yazıyordu: Marcel Proust.

Zaman içinde o bıyıkları ve sevimsiz gülümsemesiyle Signore Proust yeminli düşmanımız, gizli toplantılarımızın konusu haline geldi. Annem, bizimle geçirebileceği bütün zamanı o adama ayırıyordu ve biz, bunun nedenini anlayamıyorduk.

O sayfalarda bu kadar ilginç ne yazabilirdi? Bunlar da optik sayfalar mıydı? Satırlar, onu hipnotize mi ediyordu?

Birkaç ay sonra, keyifli bir gününden yararlanarak anneme bunu sorduk: “Ne zaman bitecek bu kitap?”

“O bitti zaten,” dedi bize; “bu başka.”

Şaşkınlık içinde baktık ona. Signore Proust hep orada, beyaz kapağın üzerindeydi ve kitabın adı da aynıydı ama annemiz başka bir kitap olduğunu söylüyordu.

Yoksa bizimle dalga mı geçiyordu?

Bu ötekini, bir başkası, onu da daha başkası izledi. Zamanla hüzünlü bir teslimiyete kavuştuk. Dikkat çekme konusunda bu bıyıklı tiple mücadele edemeyecektik çünkü belli ki Signore Proust’un elinde –Marcel/Marcello adı bile bize iğrenç geliyordu– bulunan kâğıtlar, bizimkilerden çok daha iyiyiydi.

Büyüdüğüm zaman annemi Kayıp Zamanın İzinde konusunda sorguladım. “Onu bir kerede okudum,” diye yanıtladı beni “ve bitirir bitirmez baştan başladım, her cümlesinin derinliğine tadına varabilmek için.” İşte bizim Kayıp Zamanın İzinde’mizin sonsuz zamanı, aydınlığa kavuşmuştu.

O dönem, aynı zamanda bizim bir sanatçıyla tanıştığımız dönemdir. Doğruyu söylemek gerekirse Bienal’de pek çok sanatçıyla tanışmıştık tabii –Miela Reina’yı ve Getulio Alviani’yi anımsıyorum– ama onlar, aşağı yukarı annem yaşında olan, bizimle yiyip içen insanlardı; bu nedenle sanatçıyla otobüs şoförü arasındaki fark, benim için pek açık seçik değildi.

Sanatçılığı, bütün ötekiler gibi bir meslek sanıyordum ve sanatçı ya da otobüs şoförlüğü arasında seçim yapmam gerekseydi, ben ikinciyi seçerdim.

Ama günün birinde çok özel bir şey oldu. Annem bizi mutfağa çağırdı ve şöyle dedi: “Bu akşam yemeğe çok büyük bir sanatçı geliyor.”

Konunun daima fiziksel boyutuyla ilgilenen ağabeyim “Ne kadar büyük?” diye sordu.

“Çok büyük. Çok büyük bir şair geliyor.”

Bu bilginin ardından hayvan terbiyecisi annenin yapmamız ve yapmamamız gerekenler listesini dinlemek zorunda kaldık. Soluk almanın dışında hiçbir şeye iznimiz yoktu. Günün geri kalanını her zamanki uğraşlarımla geçirdim. Çok büyük olduğuna göre şair, zaten uzun boylu bir insan olan babamdan daha da uzun olmalıydı. Acaba bizim kapıdan geçebilecek miydi yoksa cücelerin mağarasına girer gibi eğilmek zorunda mı kalacaktı? Ya iskemleler? Ya masa? Ona uygun olacak mıydı? Üç ayıcığın yuvasına giren Altın Saçlı Kız’la aynı duruma mı düşecektik? Öğleden sonra daldığım düşünceler sonucunda onun belki de yanında dev koltuğunu da getireceğine karar verdim.

Hem sonra şair ne demekti?

Şiirle tek ilişkim ikinci sınıfta aldığım beş idi. Ekim ayıydı ve Kristof Kolomb’un başarısını öven “Üç Karavel” adlı şiiri ezberlememiz istenmişti. Öğretmen, adımı söyleyince, ayağa kalktım ve dilim tutuldu. Karavel sözcüğü yerine aklıma sadece karamel sözcüğü geliyordu ve ondan sonrası mutlak boşluktu.

Öğleden sonra ağabeyime sordum: “Sence bizi sözlüye kaldırır mı?” Ağabeyim, “Hayır, sanmıyorum,” dedi ama o da söylediğine pek inanmış gibi değildi.

Nihayet akşam yemeği saati geldi. Zil çaldı, kapı açıldı, ufak tefek, biraz öne eğilmiş, saçları kırlaşmış, yüzü çizgilerle dolmuş ama mavi gözleri, baktığı yeri delip geçen bir bey göründü. Annem gayet saygılı bir tavırla ve sanki kırılacak bir nesneymiş gibi paltosunu aldı.

Bize tabii ki onlarla yemek yeme izni verilmedi ama şair sofraya oturur oturmaz ikimizi de yanına çağırdı. Benden kâğıt isteyince koşarak telefonun yanındaki ajandayı alıp geldim. Ona uzattım; o cebinden büyük siyah bir dolmakalem çıkarttı, kapağını açtı ve yazmaya başladı...

Olağanüstü bir sihir sayesinde yazdığı bütün sözcükler yeşildi.

Sırrını anlamıştım!

Şiirler yeşil sözcüklerdi!

Ertesi gün okulda nihayet anlatacak ilginç bir şeyim vardı. Bir önceki akşam keşfettiğimi paylaşmak için sabırsızlanıyordum; elimi kaldırdım ve şöyle dedim:

“Öğretmen Hanım, çok büyük bir şairle tanıştım!”

“Ah öyle mi? Adı neydi?”

“Ungaretti. Giuseppe Ungaretti!”

Öğretmen, hayal kırıklığına uğramışçasına başını salladı.

“Neden bu kadar yalancısın?”

14

Gerçekliği inceleme yolunda ilerlerken sekiz yaşlarımda bende önemli bir değişim oldu. O âna dek deneyimlediklerim sonucunda hayatın bir kaos olduğunu, keyfiyete göre aktığını anlamıştım. Ne bir anlam vardı, ne de günleri birbirine bağlayan kırmızı bir iplik. Sanat dünyası hiçbir destek sunmuyordu. Duygular dünyası ise devasa bir bataklıktan farklı değildi; insanları birbiri ardına yutuyor ve onları sonsuza dek yok ediyordu.

Göklerde Oturan Kişi’ye gelince o da pek güven telkin etmiyordu. Biz insanlara verdiği çılgın buyruklar dışında –hiç birini unutmamıştım– şehirde ileri geri yürürken aklımı kurcalayan bir başka sorunla yüzleşmiştim.

Büyükbabamlara giderken kocaman ve harika mavi kubbeleri olan büyük bir kilisenin önünden geçiyorduk. Ön cephesinde yer alan ve altın varaklı mozaiklerle resmedilmiş melek, bir elinde kılıç, öteki elinde de terazi tutuyordu.

Bunun Sırp-Ortodoks kilisesi olduğu söylenmişti bana.

Büyükbabamların penceresinden ise, bombeleri daha küçük olsa da başka mavi kubbeler görünüyordu.

O da bir sinagogdu.

Eve dönerken önünden geçtiğimiz, iki yanında iki çan kulesi olan beyaz bir yapı vardı; bir Noel tatilinde oradan, bir haçı izleyerek sıra halinde yürüyen insanlar çıkmıştı. Küçük kortej Audace Rıhtımı’na ulaştı ve rahip gibi görünen kişi sanki bir anda çıldırmış gibi haçı denize atıvermişti. Gençler hemen soyundu ve onu almak için pis kokan ve buz gibi soğuk suya atlayıverdiler.

Bunun Rum-Ortodoks kilisesinin bir ayini olduğunu söylediler.

İşte, çözmem gereken sorun o anda karşımda belirivermişti.

Tek bir Tanrı mı vardı, yoksa pek çok mu?

Pek çok tanrı varsa, gökleri nasıl paylaşıyorlardı? Yoksa orada da tel örgüler, Carso’daki gibi kimlik göstermemiz gereken sınırlar mı vardı? Benim ailemde üç farklı din bir aradaydı: Yahudi, Katolik ve Ortodoks. Hepimizin Cennet’te bir araya gelmemiz mümkün olacak mıydı? Yoksa ağdaki ya da duvardaki bir delikten yararlanarak uzaktan birbirimize el sallamak zorunda mı kalacaktık?

Bu arada Teslis konusundaki sorunumla yeniden yüzleşmek zorunda kaldım. Onlar üç kişiyse yönetim hangisindeydi? Sırayla mı yönetiyorlardı yoksa her biri tek bir konuyla mı ilgileniyordu? Kendi müritlerinin bulunduğu alanı yönetmeleri bana mantıklı geliyordu. Her birinin kendi kuralları ve yasakları vardı.

Peki o halde doğayı kim idare ediyordu?

Güneş her sabah doğuyor, her akşam batıyor ve dünyanın öteki tarafından doğuyordu. Mevsimler şaşırmadan birbirini izliyor, bitkiler ve hayvanlar bu değişime mutlak doğallıkla uyum sağlıyorlardı.

Böyle bir bütünlüğü kim yönetiyordu?

Kendimi ne kadar sorgularsam sorgulayayım Tanrı’nın mutlak kudreti ve gerçek varlığı hakkında hiçbir yanıt bulamıyordum.

Düşüncelerimi daimi olarak yukarıya yönelik tuttuğum onca yıldan sonra, ansızın yön değiştirdim ve gözlerimi yere diktim. Mademki yukarıyı pek anlayamıyordum belki yerde olup bitenleri anlayabilirdim. İnsanları değil, o konu mayınlı bir alan olduğundan ve bir süredir oradan da çekildiğim için şimdi gerçek şeyleri inceliyordum.

Taşları, tohumları, çiçekleri...

Kendimi bildim bileli asfaltın içinden çıkan otlar beni büyülerdi; bunlar ya Gianna’nın bize madalya ya da kolye yaptığı yapışkanotları olurdu ya da o gri asfaltın arasından güneş gibi doğan karahindibalar. Kaldırım sertti, çiçeklerin sapları incecikti ama o yeşil ve narin, koptu kopacak saplar mücadelelerini kazanmış, bir gedik açarak ışığa uzanmışlardı. Demek ki aşağıda, araştırmaya değecek ilginçlikte bir şeyler vardı. Dış görünüş henüz adını bilmediğim bir şey tarafından alt edilebilirdi.

Ad!

İşte o günlerin üzerinde asılı duran büyük sorum buydu. Ansızın adını bilmediğim pek çok şey olduğunu fark ettim. “Şu minik kuşlara bak!” diyorlardı bana ama o kadar çok kuş vardı ki; kimi kahverengi, kimi gri, kimi ağırlıklı olarak sarıydı ve hepsi birbirinden ciddi biçimde farklı kuşlardı. Aynı şey otlar için de geçerliydi; her biri ötekinden değişikti ama tek bir adla sıradanlaştırılıyorlardı.

İşte o zaman bakışlarıma takılan her şeyin, bir ad taşıma onuruna sahip olması gerektiğini düşündüm.

Yedi yaşımda Almanca öğrenmeye başladığımda ad konusunda kendimi epey sorgulamıştım. Anneannemin, gacırtılı gucurtulu, adeta hortlaklı kocaman bir evde oturan yaşlı arkadaşına derse gidiyordum. Orada loş bir ortamda, sevimsiz bir masanın ucuna yerleşip, Birinci Dünya Savaşı’ndan hemen sonra basılmış gibi görünen kitap eşliğinde o çok sert hanımla bir saat geçiriyordum.

O dönemde ileri öğrenim yöntemleri olmadığından her şey ezberleniyordu. Der Ball, der Hund, die Kuh, die Mutter, der Bruder, das Kind. Eve döndüğümde bu adlar beynimin içinde dönüp durmayı sürdürüyordu.

Almanca dışında kulaklarım Fransızcaya da aşinaydı; çünkü anneannemin annesi Marsilya doğumluydu ve özellikle biz çocukların ve hizmetçilerin anlamaması gereken şeyler konuşurken hep İtalyanca ile Fransızcayı harmanlardı. Annem ve anneannem de bizi konuşmalardan uzak tutmak gerektiğinde bu yönteme başvururlardı.

Bir gün okuldan döndüm, masanın altına yattım ve düşünmeye başladım: Benim bu üzerimdeki nedir?

Bir masa mı, das Tisch mi yoksa la table mı?

Nesneyi oluşturan ad mıdır, yoksa adı mı nesne oluşturur?

Masayı yapan tahta mıdır, dört bacağı mıdır, üzeri midir, yoksa adı mıdır?

Ya aynı adı bir başka dilde, bir başka sesle söylersem onun doğası değişir mi, aynı mı kalır?

Peki ya bir şeyin adı yoksa?

Ve nihayet, nesnelerin adlarına kim karar verir? Bebeklerin adlarını anne ve babaları koyar ama var olan ve ana babası olmayanlar nasıl adlandırılır?

Soru işareti olarak ad zaten birincil düşüncemdi ama şimdi yeni bir döneme girmiştim. Bu bilmekle ilgili bir keşif dönemiydi; çünkü o noktada artık her şeyin adını öğrenmek istiyordum. Dünya anlam yoksunluğundan kıvranırken, bataklığın pis suyunda boğulmadan ilerlemenin tek bir yolu vardı.

Düzen yolu.

Nesneleri adlandırmak, onlara bir yazgı yüklemek anlamına geliyordu ve bu da bir biçimde çevredeki kaosa destek olmaya götürüyordu.

Doğal bilimlere karşı duyduğum –ve hâlâ aynen süren– tutkum işte o anda başladı. Bakışlarımı yere çevirmem ilk iş olarak taşları keşfetmeme yol açtı. Altımızda yanan ateş topunun dış yüzeyini onlar oluşturuyordu; ayaklarımızı yakmadan yürüyebiliyorsak, bunu o taşlara borçluyduk.

Ne var ki pazar gezmelerimizde tek görebildiğim Carso bölgesine özgü kireçtaşının inatçı donukluğu ya da körfezin minik kumsallarını örten, dalgaların aşındırdığı, cam ve seramik karışımı çakıl taşlarıydı. Bir fuarda keşfettiğim ve mucizevî bir biçimde bana alınan “Çocuklar İçin Bilim Ansiklopedisi” yardımıyla önümde kristallerin olağanüstü dünyası açılıverdi. Karşılaşmaya alıştığım tekdüze bozluk altında akla hayale sığmaz bir güzelliğin mücevherleri saklanıyordu demek ki.

Ne var ki gözün görebildiği, güzelliğin sadece bir bölümüydü, estetik olanıydı. En gizli güzellik, bu yapıların var olmasına izin veren geometrik yasalardan oluşuyordu. Billurun eşbiçimli, altıgen, ortorombik, triklinik, monoklinik sistemleri bu maddenin benzersiz özelliklerini oluşturuyorlardı. Ve kitabın açıkladığına göre sadece bir müzede ya da kuyumcu vitrininde de rastlayabileceğimiz doğa harikaları değil bizi çevreleyen gerçekliğin büyük bölümü de bu ayrıcalığa sahipti. Sütümü içtiğim fincan, içine kattığım şeker de kristal sistemin bir parçasıydı; onlar da elektriksel güç sayesinde bir arada tutulan düzenli atom oluşumlarıydı.

Kaos görünüşü ardında demek ki her şey, fiziğin ve kimyanın şaşmaz yasalarınca düzenlenmişti. Gözle görünmeseler de bir düzen ve mükemmellik işareti olan bu yasalar, benim için son derece güven vericiydi ve bu düzen ve mükemmellik sayesinde ortaya çıkan güzellik ve uyumu hiçbir Optik Sanatçı asla yaratamazdı.

15

Her hayatın altından akan gizli bilgelik, doğru şeylerin, doğru anlarda gerçekleşmesini sağlar. Geçip giden günlerin somutluğu içinde bu makul yasanın farkına varmak zordur ama belli bir yaşa gelince insan geriye dönüp baktığında ve olayların akışını gözden geçirdiğinde, düzenli biçimde görünen ve gözden yiten o esrarlı ipliğin, günlerimizin gelişimini birbirine dokuduğunu görmesi çok daha kolay olur.

Doğabilimleri, benim için suyun dibini boylamamdan hemen önce fırlatılmış bir can simidi oldu. İçinde büyüdüğüm denetlenemez çılgınlık dünyası bir anda düzen kazandı. Bu düzen, istikrar, huzur, başkalarınca önceden çizilmiş yolda yöntemsel ilerleme anlamına geliyordu.

İlk iş olarak, adları sahiplenmeye giriştim. Adlara sahip olmak bir şekilde gerçeğin efendisi olmak anlamına geliyordu. Kurbanı değil, efendisi! İlgim minerallerden tek merkezli geniş halkalarla bilimlerin başka alanlarına kaydı.

Her şeyden önce kuşbilimine, sonra böceklere, ağaçlara, çiçeklere, mikro memelilere, mikro olmayan memelilere merak sardım. Bıkıp usanmadan Abanoz’dan Zeytin’e satır satır okuduğum ansiklopedim elimden düşmüyordu. Bugün bile bazen sabahları; yerdomuzu: orikteropus, zümrütgillerden: beril gibi, zihnimin derin kıvrımları arasında süzülmeyi sürdüren bilgi kırıntılarıyla uyanırım.

Doğum günlerim, Noel yortuları derken zamanla ansiklopedime başka kitaplar da eklendi; bunların başında da iki büyük Brehm cildi geliyordu. Bugün adı tek tük anılsa da Alfred Brehm, o günlerde doğabilimi meraklıları arasında gerçek bir şöhretti. O iki cilt, benim için gerçek bir uçan halı oluşturmuştu. Onları açıyor, üzerlerine uzanıyor, olağanüstü dünyalara doğru uçuyordum. Brehm’i Jules Renard izledi; onun peşinden de kınkanatlı bokböcekleri öyküleriyle Fabre geldi. Bu böceklerden birini iş başında görmek için neler vermezdim. Bu ancak büyüdüğüm zaman, Apenin Dağlarının çorak bir otlağında yürürken kısmet oldu bana.

O yaz, Grado kumsalında deniz kabukları toplamaya başladım. Her biri, biçimindeki olağanüstü güzelliğiyle beni daha çok şaşırtıyordu. Minerallerde olduğu gibi burada da fizik ve kimya el ele vererek akıllara hayallere sığmayan, sihirli bir şeyler yaratıyorlardı; çünkü kışın ortasında ve kendi odamda kulağımı dikenli salyangoz denen bu deniz kabuğuna dayadığımda denizin uğultusunu duyabiliyordum. Minerallerden farklı olarak bunların içinde hayat vardı. Bu kabuk, içinde barındırdığı canlı varlığın salgılarıyla mimari başyapıtlar oluşturma yetisine sahipti.

Hangi bilgisayar kartı, barok bir katedrale eş değerde kemer ve kubbelere şekil verebilen bir karındanbacaklıyla karşılaştırılabilir? Hint Okyanusu’nun atollerinin birinde ya da Amazon Ormanları’nın ortasında değil de Trieste’de doğmuş olmam en büyük üzüntümdü!

Hortis Meydanı’nda bulunan Doğabilimleri Müzesi’ni sık sık ziyarete gidiyordum. İçeride başka pek çok şeyin yanında büyük bir deniz kabukları koleksiyonu vardı –vardı diyorum çünkü müze artık taşındı ve yerel siyasilerin körlüğü yüzünden parçalandı– ve ben saatlerce tek tek bu kabukları inceler, uzak denizlerden gelen her şeyin yerel denizden çıkanlardan kesinlikle daha üstün bir güzelliğe ve bütünselliğe sahip olduğuna hayret etmekten bıkmazdım.

Aynı şey kelebekler için de geçerliydi. Bizim buralarda görmeyi hayal edebileceğim türler olsa olsa, Vanessa, erik kırlangıçkuyruğu, imparator kelebeği iken, Amazonlar’da fosforlu çarşafı andıran türler uçuşuyordu: Bu koca kelebeklerin göz alıcı parlaklıkta renkleri, uçurtma gibi kuyrukları vardı.

Sonra, Darwin’in büyük serüvenini öğrendim ve günün birinde benim de onun izini süreceğim aşikâr oldu: bir yelkenliye binecek, Avrupa’nın kurşuni havasını ardımda bırakarak tropik adalara doğru yol alacaktım.

Yıllarca beagle cinsi bir köpeğimin olmasını arzu etmemin ardında yatan neden, o büyük kâşifin dünyayı dolaştığı teknesinin adının bu olmasıydı.

Üç yelkenli teknelerin artık denizlerde dolaşmadığını, onların yerini uçakların ve helikopterlerin aldığını aklıma getirmedim bile. XIX. yüzyılın ikinci yarısının kâşifleri, yelkenlilerle ulaşıyorlardı hedeflerine.

Benim doğa merakım, XIX. yüzyılda sadece çocuksu ve saf bir keyif için yolculuk eden, toplayan ve araştıran, kültürlü ve meraklı beylerin merakından farklı değildi; hâlâ da öyledir.

Doğa tarihi, çevremizde bulunan her şeye karşı duyduğumuz çocuksu merakın sonucu değilse nedir?

Doğabilimcinin adımları, insanoğlunun en kendiliğinden adımlarıdır; çünkü türümüzün ilk günlerinden itibaren hayatta kalabilmek için bizi çevreleyen her şeyi tanımayı öğrenmek zorunda kaldık. Bir ot yiyorum, yaşamayı sürdürüyorum; ama öteki otu yiyorum, karnım ağrıyor ve ölüyorum. Bir hayvanı yakalamak için de, bütün her şeyden önce onun nerede ve nasıl yaşadığını öğrenmem gerekir.

Ama bunun ötesinde –yani hayatta kalmanın birinci aşamasını aştıktan sonra– bu gözlem türü insanı bir başka koşula; hayret etme haline ulaştırır. Ansızın bir şeye şaşırırım ve çabalarımın karşılığı, bu şaşkınlığımda gizlidir. Bulmayı tahmin etmediğim bir şey bulurum. Ya da gördüğüm bir şey öylesine beklenmedik bir güzellikle donanmıştır ki soluğum kesilir. İşte bunu hiç beklemiyordum! Burada bulabileceğimi bilmiyordum! Bu kadar güzel olduğunu hiç düşünmüyordum!

Doğabilimlerinin istediği, kendini hayretin kollarına bırakmandır.

Sadece kitaplardan tanıdığım bir hayvan ya da bitkinin gerçeğini görebilmek, benim için bugün hâlâ olağanüstü bir heyecan kaynağı oluşturur. Sadece lemurlara dokunabilmek için kalkıp Madagaskar’a kadar gittim. Ama ne yazık ki ay-ayı göremedim. Galapagos adasında ünlü ispinozlar çevremde uçuşurlarken mutluluktan ağladım. Afrika’da, bir su birikintisi başında anneleriyle su içen tüylü kafalı fil yavrularını gördüğümde de aynı duyguyu yaşadım.

Yapmış olmak için yolculuk yapmaktan hoşlanmam ama tek bir hayvan görebilmek uğruna binlerce kilometre yol yapmaya katlanırım. Önümüzdeki yıllarda balinaları ve beyaz ayıları seyretmenin keyfini yaşayabileceğim bir yere gitmeyi hayal ediyorum. Koalalar da niyet listemin en tepesinde. Burunları ne kadar yoğun koku alabiliyor, anlamak istiyorum. Ve sonra doğa harikalarının özeti anlamına gelen ornitorenkle burun buruna gelmeyi hayal ediyorum; ama Avustralya, benim uçamayacağım kadar uzak görünüyor.

Yıllar boyunca hayal gücümü etkileyen her şeyi not ederek, çizerek doldurduğum defterlerim oldu. Bunu yapmayı sürdürebilmek için hayatımın biraz daha sakinleşmesini dört gözle bekliyorum.

Roma’da benzerleri arasına sıkışmış bir taş yapıda yaşadığım uzun yıllar boyunca gümüşçünleri –kitaplar arasında yaşayan o minicik böcekler–; banyonun ışığını yakar yakmaz fayansların arasına kaçan tespihböceklerini inceleyerek etkinliğimi sürdürdüm. En minik canlı türlerinin bazılarının boy gösterebilmeleri için evi her zaman biraz kirli bırakıyordum. Pazarları odamın tek penceresinden sarkıyor, saatler boyunca aşağıdaki kemirgenlerin sosyalleşmelerini seyrediyordum; geceleri ise Rahip Spallanzani’nin dâhice araştırmalarını hatırlayarak yarasaların çıkardığı ultrasonik sesleri algılayabilmek için kulak kabartıyordum.

Sekiz-dokuz yaşımdan sonra doğayı incelemek ve tanımak günlerimin takıntısı halini aldı. Evime ziyarete gelenler ortalıkta yazın dünyasına ilişkin ne kadar az işaret bulunduğuna şaşarlar. Ne gösterişli kitaplıklar, tasarım nesneleri, ne de entelektüel seçkinlik ve zekâ simgesi olan plaketler, ödüller bulunur evimde. Ama dört bir yanda kuştüyleri ve yuvaları, uçuçböceklerini ve kelebekleri yavrulatmak için hazırladığım yuvalar, solucan beslediğim minik teraryumlar, su semenderlerini yaşatabilmek için akvaryumlarım, yaykuyrukları ve büyüleyici diyatomeleri gözlemleyebilmek için mikro havuzlarım görülebilir. Bütün bunlar da kalemtıraşların, büyüteçlerin, dürbünlerin, bahçe makaslarının, kedi ve köpek tüylerinin, çamurun ve evin her köşesinden serbestçe sarkan büyük opiliones örümceklerinin oluşturduğu yaratıcı bir dağınıklıkla süslenmiştir.

İşim nedeniyle yaptığım yolculuklarda beni ağırlarken hoşnut etmek isteyen nazik ev sahipleri modern sanat müzelerine geziler düzenlerler ve bu beni ne yazık ki hiç de mutlu etmez. Bilmem nedendir, belki de bir sanatçının başka sanat türleriyle ilgilendiği düşünülür.

Bu tür davetleri başımın ağrıdığını ya da çok yorgun olduğumu söyleyerek reddederim. Ama yalnız kalır kalmaz otelden süzülür ve Optik Sanat’ın kimilerine yaşattığı hazzın daha büyüğünü tadabilmek için bir büyük akvaryum, doğabilimleri müzesi, hayvanat bahçesi aramaya çıkarım.

Bir keresinde söyleşimizin sonunda bir gazeteci bana şöyle demişti: “Sanırım, özyaşamöykünüzün başlığı ‘Yazmak İstemeyen Kız’ olabilir”. Ben de, “Sanırım öyle,” diye yanıtlamıştım.

Yetişme çağımın büyük bölümünde yazmanın, yazının ya da sanatın herhangi bir türünün benim kişiliğimle ilgili olabileceğini aklımın ucundan bile geçirmedim. Tutkum bambaşkaydı; her canlının adını öğrenmeye takmıştım aklımı. Tutkum, isimleri birbirlerine bağlayan ilişkiyi keşfetmekti. Benim için gezinti sırasında adını bilmediğim bir bitkiyi, çiçeği ya da böceği keşfetmek büyük bir tedirginlik oluşturuyordu – hala oluşturuyor. Bu tedirginlik, onun adını ve kimliğini keşfettiğim anda da sona eriyor.

Şimdi yazarken –öğle saatleri– gerçek bir baykuş odamın az ötesinde ötüyor ve bu, beni yazmaktan alıkoyuyor. Neden gün ortasında ötüyor, diye merak ediyorum. Yanıtını bilmiyorum. Ama eninde sonunda buna bir karşılık bulmalıyım.

Her şeyin nedenini bulmak, görülen her şeyin birbiriyle ilişkisini keşfetmeyi bilmek, tutkulu bir doğaseverin ana görevidir.

Bir yazarın görevi de bu olmalıdır belki.

Keşke bütün kuramlardan, yapılardan, tekniklerden önce; çevremizdeki dünyayı deşifre etme konusundaki bu çocukça arzumuz daim olsaydı. Canlı madde, bana öyküsünü anlatır ve bu öyküden yola çıkarak ben başka öyküler yaratabilirim.

Kökeni ve anlamı anlamak, yönü bilebilmektir.

Bunu en baştan bilmek mümkün değildir ama yol bir iz, bir çizik, bir tüy sayesinde yavaş yavaş bulunabilir.

Ağır ağır, iskambil falındaki gibi her açılan kartla ulaşılabilir.

Doğabilimlerine tutkum, yazımın derinliklere uzanan köküdür. Her bir cümlemin ardında böcekbilimcinin yavaşlığı ve sakinliği vardır.

İncelerim ve sorgularım; sorgularım ve incelerim.

Hem kendimi hem çevremde yaşayan gerçekliği sorgularım.

Ahlakçılık kaidesi üzerinde ayakta dikilmediğim gibi duygusallığın görüntüyü deforme eden merceklerini de takmam gözüme.

Tahlil ederim, not alırım ve sonunda anlama ulaşmaya çalışırım. Şişirilmiş uçuşlar bana göre değildir. Benim hareket alanım olan arazi, gerçeğe sadakattir.

Evrenin sıradışı ihtişamına girmek beni çevremdeki insanların dünyasının anlaşılmazlığından kurtardı.

Gündelik varoluşun uyumu bozuldukça ben kendimi daha fazla mineraller, yumuşakçalar ya da böcekler dünyasının kucağına atıyordum. Ve onlar bana kollarını daha fazla açtıkça ben sorularımın sırasını değiştirmem gerektiğini fark ediyordum.

“Dünyayı kim yönetiyor?” şeklindeki sorumun yerine artık, ‘Fizik, kimya, matematik nereden kaynaklanıyor? Nesnelere somut istikrar dahilinde var olma izni veren yasalar nereden kaynaklanıyor? Karanlığın içinde süzülüyor ve birilerinin onları kullanmasını mı bekliyorlardı yoksa rastlantıyla mı doğmuşlardı?” alıyor.

Oldukça dağınık bir kişi olarak yaptığım deneyime göre, düzenin rastlantısallıktan doğması son derece zordu.

Peki o halde?

Yumuşakça kabuğunun dairesel helis eğrisi biçimindeki kabuğu rastlantıyla doğmuş olabilir miydi?

Böylesine şaşırtıcı bu yapı, içinde güzellik adındaki bir başka ilkeyi de barındırmıyor mu?

Ve güzellik, hayranlığın ani irkilmesi değil de nedir? Ansızın hiç beklemediğim bir şey var oluveriyor ve bu bir şey doğrudan benim yüreğime bir darbe indiriyor.

Henüz bilmiyordum ama ilk andan beri güzelliğe susamış bir ruhtum. Ve güzelliğin, gerçeklik özlemini de sadık bir köle misali içinde barındırdığını da bilmiyordum.

16

Bir süre önce, Trieste’de kaldığım bir gün, Ermeni kilisesini aramaya çıktım. Aklım teoloji öğretileriyle karıştırılmadan, yani sekiz yaşımdan önce, bazı pazar günleri Elsa ninemle bu kiliseye giderdim. Oraya varmak için ucunda uzaktan denizin göründüğü bir yokuştan indiğimiz ve kilisenin yanında Ermenilerin oturduğu çok büyük bir apartman olduğu kalmış aklımda. Ninemin, kiliseden hemen önce önünden geçtiğimiz ve loş bir bahçeyle çevrili villanın, Slataper’in evi olduğunu söyleyişini anımsıyorum.

Böylece, boranın şiddetle estiği günlerin birinde o sessiz sokaklarda dolaşa dolaşa sonunda kendimi çocukluğumun ilk kilisesinin önünde buldum. Hatırladığımdan çok daha küçüktü ve perişan bir haldeydi. Öndeki minik bahçeye açılan küçük demir kapı kapalıydı, bakımsız kalmış ve yabani otlarla sarılmış çiçek tarhlarının üzeri boranın getirip fırlattığı plastik torbalar, kola kutuları, boş kek paketleriyle örtülüydü.

Rüzgârın hırsından korunmak isteyen birkaç yoluk ve uyuz kedi de duvar dibine sığınmış uyuyordu.

Ayinler de bir süredir terk edilmiş görünüyordu; Almanca konuşan Katolik cemaati işaret eden tabelanın da gerçeklikle bir ilgisi yok gibiydi. Elli yıl öncesinin görüntüsünü, şimdi karşımda bulunan manzaraya bağlayan tek unsur, kedi çişi kokusuydu.

Koku!

Yaradılıştan araştırmaya olan yatkınlığım yüzünden mi yoksa kocaman burnum sayesinde mi bilmem ama ezelden beri kokular, belleğimin temel dayanak noktasını oluşturmuştur. Gerçek kokularla –kirlilik– ve sentetik kokuları –doğal ekşiliği gizlemeye yarayan deodoranlar– eşit olarak paylaşmış olan zamanımızda koku duyumuzun rehberlik rolünü hayal etmemiz giderek zorlaşıyor.

Oysa gerçekten öyledir.

Göçmen kuşlar, gagalarına sırlanmış manyetit sayesinde güneşi ve yıldızları izleyerek binlerce kilometre yol alır, hedefledikleri erime varıncaya dek onlara yol gösteren gözleri değil koku duyularıdır. Yumurtalarını kırarak bu dünyaya geldikleri anda onları karşılayan kokular bütün kış boyunca belleklerinde saklanmıştır. Bu değerli kokular sayesinde doğmuş oldukları aynı yuvayı, aynı parkı, aynı ağacı bulabilirler.

Kırlangıçların hep doğdukları yere dönmeleri gibi, ben de gündelik gerçekliğin içinde, değişik bir şeylerin gizlendiğini ilk kez algıladığım o yere; çok uzun yıllar önce Almanca konuşan Katolik cemaatini çatısı altında toplayan Ermeni kilisesine dönmüştüm.

Çiş, küf, nem kokusu.

Kış, soğuk ve ısıtılmamışlık kokusu. Çevremde tanımadığım pek çok kişi olurdu. Anneannem yanında ya boya kitabımı ya da karıştırabileceğim dergimi getirirdi; küçük kızın hiçbir şey anlamayacağı ayinde sıkılacağını tahmin ederdi.

Ben diz taburesine oturur, sessizce ve kimseyi rahatsız etmeden vakit geçirirdim. Çizgi romanlarım, sunak masasında olup bitenlerden daha çok ilgimi çekerdi.

Buna rağmen okumaya ara verdiğim bir an hep olurdu. Bu, çevreme mutlak denebilecek bir sessizliğin indiği andı.

Ne öksürük ne sandalye gıcırtısı duyulurdu. Her şey dururdu. Ve beklenti yüklü bu sessizlikte ansızın gümüş bir çıngırak üç kez çalardı.

Çling çling çling!

Çling çling çling!

Çling çling çling!

Bu ses –yakarışın tecelliyatı– benim belleğimde Budist aydınlanmanın gongu gibi varlığını sürdürüyor.

Çling! Gerçeğin kabuğu sert ve mattır.

Çling! Ama bu sadece bir görünüştür.

Çling! Aslında içinde gizlenmiş bir esrar vardır!

Sonradan Hıristiyanlığın kucağına sığınan pek çok Kudüs kızı gibi anneannem de ilköğretimini Notre-Dame de Sion rahibelerinin okulunda almış. Ama on yaşındayken Birinci Dünya Savaşı’yla birlikte ailesiyle Floransa’ya taşınmış ve orada Boboli Bahçeleri’ne yakın, güzel bir villada bulunan özel İngiliz okuluna verilmiş. Anneannem, okulu işleten iki genç hanımı şöyle anlatırdı: “Çok yakın arkadaş olmalıydılar çünkü onları hep salonun divanında kucak kucağa görürdüm.”

Trieste’ye dönünce düz liseye yazılan ve iftiharla mezun olan ilk kızlardan biri olmuş. Notre-Dame de Sion dönemi, yüreğinde derin bir utanç izi olarak hep kalmış. Yüreğinin Götürdüğü Yere Git kitabımda anlattığım uçurumdan düşen minik kuzular öyküsü, onun eğitim sürecinden bir izdir. Özgür ve bağımsız bir ruh olduğu için o sınıflarda egemen olan yobaz ve cezaya dayanan ahlak iklimine çok zor katlanıyordu.

Daha birkaç gün önce yaşlı kuzinlerimden biri olan Nadia Blitznakoff –Olga Moravia’nın torunları fotoğrafından, hayatta kalabilen iki kızdan biri– bana o okulda okuduğunu ama Ortodoks olduğu ve din derslerinden muaf tutulduğu için ruh sağlığını koruyabildiğini anlatıyordu.

Genç bir rahibe, ona zaman geçirtmek için onu kulenin tepesine götürüyor ve orada tatlı bir dille inancın ve yüreğin ufkundan söz ediyormuş.

“O konuşmalar için hep Tanrıya şükrettim,” dedi bir keresinde bana tam telefonu kapatacağımız sırada “eğer o derslere katılmak zorunda kalsaydım kesinlikle tanrıtanımaz olurdum.”

Anneannem ne oldu bilmem ama dinî öğretilere düşkün olmadığı kesindi. Bunun çok da net bir gerekçesi vardı: okulda en fazla tanık olduğu şey ikiyüzlülüktü. İkiyüzlülük, gerçeği arayan kişinin yüzüne atılabilecek zehirlerin en korkuncudur.

Gencecik bir anneden, tek bir kuşakta etkileyici boyutlarda sosyal sınıf atlayan –Marsilya’da yoksul bir bakkalken bütün dünyaya yayılmış bir sanayi imparatorluğu kurmuştu– bir ailenin içine doğan anneannem, benzeri bir durumun bütün kararsızlığını ve kırılganlığını yüklenmişti. Büyük ninemi ve on yedi yaşındayken doğurduğu kızını, yani anneannemi düşündüğümde XIX. yüzyılı XX. yüzyıldan ayıran o çok büyük uçurumu net bir biçimde görebiliyorum.

Büyük ninem Dora’nın hayatında her şey yerli yerinde olmalıydı ve öyleydi. Kısa boylu ve tıknaz bedeni, güzel Sefarad yüzü, kara, yuvarlak ve iri gözleri, hayatı boyunca şan çalışmış birine özgü güçlü ve etkileyici sesiyle odalarda dolaşmasını görür gibi oluyorum. Kızıyla aynı apartmanda, altlı üstlü otururlardı; evinin linolyumla kaplı zemini pırıl pırıl parlardı; eve sinmiş olan leziz yemek, balmumu, naftalin ve naneşekeri kokusu bende belli bir ürküntü yaratırdı.

O evin benim için en çekici yanı piyanoydu. Büyük ninem başka odaya geçer geçmez kapağını kaldırır, uzun yeşil örtüyü çeker, çalmaya başlardım. Belirlenmiş bir parça değildi elbette çaldığım; sadece içimden geçendi: İnce seslerde yağmurun gümüşi sesini arardım; kalın seslerde ise Mariana Çukuru’nun kuvvetli çekim gücünü. Ortada, elimin tam altındaki tuşlar ise gündelik düşüncelerimin çılgın çoksesliliğinin dışavurumuydu. Dora nine bu doğaçlama konçertonun notalarını duyar duymaz bir kartal gibi küçük odaya dalar, beni dönen tabureden indirir, yeşil örtüyü tuşların üzerine serer, kapağı indirir ve arzularımın nesnesini anahtarla kilitlerdi.

Piyano çalmayı ne çok isterdim!

Sürekli bir çalışma, zihnime ne kadar iyi gelirdi, kaosu güzelliğe dönüştürürdü, armoniyi tanımak ve ona egemen olabilmek bana nasıl huzur verebilirdi! Oysa izini sürebildiğim tek partisyon, mutlak uyumsuzluktu.

Müzik her zaman ailemin kültürel mirasının bir parçası olmuştu. Büyük ninem Dora şarkı söylerdi, büyük büyük büyükbabam Bepi yalnız başına ya da kardeşleriyle oluşturduğu kuartette keman çalmanın yanı sıra Konserler Derneği’nin yöneticiliğini yapardı ve bu nedenle dönemin bütün iyi müzisyenleri, onların evinden geçerdi. Büyük ninemin erkek kardeşi Bruno bir dönem için başarılı bir müzik kariyeri sürdürmüştü, Ettore dayı kemanıyla üzerinde çalıştığı chaconne13 için yıllarca odasına kapanmıştı. Elsa ninem de piyano çalardı ama kendi deyimiyle çamaşırlarını Arno Nehri’nde çalkalamış biri olarak kısa sürede bıkmış ve böylece ailenin müzisyen zinciri kırılmıştı.

Aslında bu müzik mirasının yıkılmasının nedeni onun bıkkınlığı değil, 20 Şubat 1945 günü, o zamana dek ailece yaşadıkları villanın bir bombayla yerle bir olmasıydı. Kuyruklu piyano alev almış, notalar yanmış, kemanlar, viyolalar, viyolonseller birer ateş topuna dönüşmüştü; bütün kitaplar, tablolar, mobilyalar, iki kuşaktan beri o beyaz villada yaşamış her bireyin gerçekliğini oluşturan her ne varsa hepsi kül olmuştu.

O dehşetli patlamadan, alevlerden kurtulan tek şey bir kutu yumurtaydı: Çiğ yumurtalar katılaşmıştı.

Bomba, ailemin maddi belleğinin yanı sıra, zorunlu olarak sürdürdükleri o seksen yıllık ortak yaşam boyunca oluşmuş insan ilişkilerinin bütüncüllüğünü de yok etti.

Fabrika ve villa, çocukluk hikâyelerimin arasında gizemle süzülen kavramlar oldu. Ailemin El Dorado’su hepsini bolluğa ve mutluluğa kavuşturmuş ama sonra habis bir kaderle yok olmuştu; içinde oturanlar da şehrin dört bir yanındaki mütevazı dairelere sığınmak zorunda kalmışlardı.

Annem, hayatı boyunca villada geçirdiği çocukluğun özlem yüklü anılarıyla yaşadı. Anneannem ise onun tam tersine bu bombayı göklerin bir armağanı olarak kabul ediyordu; çünkü o çok geniş ve çok renkli ailesinin boyunduruğu altında sürdürdüğü zorunlu ortak yaşamdan kurtulmuştu. Akrabalarla birlikte yaşamanın şeytani bir girişim olduğunu ve insanın bütün gücüyle buna karşı koyması gerektiğini düşünürdü.

Annesi, Dora ninem ise sıradan bir apartmanın dördüncü katında, hiçbir şey olmamış gibi hayatını sürdürüyordu. Kendinden ve dünyasının değerlerinden son derece emin olduğundan, sofraya oturduğunda gümüş çanıyla hizmetçisini çağırırdı; o ufak yemek odasının dışında sayısız oda varmış, dışarıda bahçıvanlar beklermiş, ahırdaki soylu atların çekeceği güzel araba hazırlanmalıymış, arabacısı onu şehirde gezdirmek için elinde kamçısı kapıda beklermiş gibi yaşardı.

Bombalar, Dora ninemin kendine güvenini sarsamamıştı; kızı ise çocukluğundan beri yüklendiği huzursuzluğu bu patlamayla daha da fazla sahiplenmişti.

Dora ninem için varsıllığın ayrıcalıklarından şüphe duymak mümkün değildi ve yerindeydi. Oysa Elsa için bunlar mümkün olduğunca çabuk kurtulunması gereken ıvır zıvırdı. Büyükbabamla yaptığı evlilik, yüzeysellik ve riyayla derinlemesine kirlenmiş olarak algıladığı gerçekliğin karşısında sergilediği şanlı bir isyandan başka bir şey değildi.

Düğün ne yazık ki onun huzursuzluğunu dindiremedi ve farklı bir kafeste tutsak olduğunu anladı. Hiçlikten çıkıp gelen bu adamla evlenerek ailesince aforoz edilen ve sefalete düşmek konusunda gözdağı verilen Elsa, kocasının becerisi sayesinde –bereket ağacına inananlardandı– kentsoylu ve rahat bir hayat sürdü; ama o, bu koşullara rağmen içindeki sıkıntıdan kurtulamadı. Bu sıkıntı yüzünden bencillik, zorbalık, kibir gibi en olumsuz özelliklerini gözler önüne serer oldu. Çevresinde, altında bir boşluk olduğunu hissediyordu ama bu boşluğu adlandıramıyordu. O odadan çıkan kulakları sağır edici sessizliği dinlememek için günlerini birbirinin aynı ve gereksiz gürültülerle dolduruyordu.

Sonra ellili yaşlarına doğru ansızın zihninde ve yüreğinde bir kapı açılıverdi. Neyse ki Sion rahibeleri artık çok uzaktaydılar. Hıristiyanlığın şantajları, dar görüşlülüğü, sofu bayağılıkları belleğinde solup gitmişti.

Auschwitz’ten canını kurtarabilmiş olan bir çocukluk arkadaşıyla karşılaştı. Görüşmeye, uzun öğleden sonralarını birlikte geçirmeye başladılar. “Başlangıçta,” diye anlatıyordu anneannem, “onu oyalamak için gidiyordum. Yaşadığı onca şeyden sonra buna gereksinmesi olduğunu sanıyordum. Ancak zamanla anladım ki, o bana değil, ben ona gereksinme duyuyormuşum. Zaman içinde onun saf bir ışık olduğunu, onun ışığının bugüne kadar tanıdığımdan çok daha farklı parladığını ve bana da değmeye başladığını fark ettim. Her şeyi görmüş olan sevginin ışığıydı o. Her şeyi içinde barındıran sevginin ışığı.”

Huzursuzluk böylece son durağa vardı ve gerçek yüzünü gösterdi. Gerçekliğe duyulan susuzluk.

13. XVII. yüzyılda İspanya’da ortaya çıkan kıvrak dans ve bu dansa eşlik eden müzik. (Y.N.)

17

Sahip olmak anlamında hayat.

Yürüyüş anlamında hayat.

Eninde sonunda seçmek durumunda kaldığımız iki koşul budur. Bir erim belirlemek, varmak ve orada kalmak ya da ilerlemek, aslında hiçbir yerin tam olarak doğru olmadığını hissetmek; üzerimize oturan bir giysi bulmak ve ona bürünmek. Ama zamanla gelişiriz ve giysi hep aynı kalır; bedenimizin değişim koşullarına uyum sağlar; böylece yavaş yavaş ve amansızca bir zırha dönüşür.

Zırh bizi korur, güven verir, bedeni kavrar ama beden onun içinde adım adım güçsüzleşir. Dik durmak için onun çeliğine güveneceksek omurgamıza ne gerek var? O zaman içimiz, zırhın içindeki bir karındanbacaklınınki gibi yumuşar. Biz hem bunu fark etmeyiz hem de başkalarının gözüne normal görünürüz. Aslında içimiz ağır ağır çürümekte, çökmektedir ve işte o zaman duygularımız, değerlerimiz, düşüncelerimiz zırhın dayattıklarından farklı olmaz.

Katı, sınırlı, dar.

Sonunda dış iskelet, iç iskeleti yenmiştir.

Bir kınkanatlı böceği ezince insan, kitinli zırhın çıtırtısını duyar ama bu çıtırtıdan sonra yerde kalan, sulu bir bulamaçtır. Omurgalı bir canlınınkinden çok daha farklıdır bu.

Bedeni en iyi halde bile gereksiz bir safra olarak gören Katolikliğin ciddi istisnası dışında bütün dinler omurganın öneminden söz eder. Dik durmamızı sağlayan, ağaçlar gibi yükseğe uzanmamızı sağlayan omurgamızdır. Çakralar omurgamız üzerinde sıralanmıştır ve bedenimizin sağlığı, onların işlerliğinin uyumuna bağlıdır. Eğer gelişim sırasında omurgamız şu ya da bu yana eğilirse “duruş bozukluğu” olarak adlandırılır. Bozukluk demek doğru yoldan ayrılmak demek değildir de nedir?

Bir süre önce bir ortopedi uzmanı bana dokuz-on yaşlarındaki çocuklarla ilgilendiğini anlatıyordu. Sürekli divana uzanıp televizyon seyrettikleri ya da bilgisayar başında iki büklüm oturdukları için iskelet yapılarını geliştirme yolu bulamadıklarını söyledi. Bu çocuklar, boylamasına değil enlemesine büyüme içindeler. Bu da çok tedirgin edici bir antropolojik mutasyona işaret ediyor. Sözler yardımıyla şahane konuşmalar yapabiliriz ama o sözlerin –burada ve şimdi var olmamızı sağlayan– bedende temeli yoksa söylediklerimizin maskesi kolayca düşürülebilir.

Hayat nesnelerin sağlamlığı, omurganın sağlamlığı demektir.

Ne var ki çelişik bir biçimde, sağlamlığa ulaşabilmek için kaypaklığı uç noktaya vardırmak gerekir. İnsan ancak değişimin derin yasasını kabul ettiği zaman kendini azami kudretiyle gerçekleştirmeyi başarabilir. Katı görüşlerin arkasına sığınan insanlar ne hüzünlüdür ne kördür; “Ben böyle yaratılmışım, elimden bir şey gelmez,” diye övünen insana ne yazık.

Bunu bilmese bile anneannem zırh düşmanıydı. Başka koşullardan haberi olmadığı için elbette o da kuşanıyordu zırhını ama ilk anda ölçüde hata olduğunu algılamıştı. Fazlasıyla sıkıydı, fazlasıyla kısaydı, her hareketini sınırlama konusunda fazlasıyla acımasızdı.

Bu anlamda ama sadece bu anlamda, Yüreğinin Götürdüğü Yere Git, onun öyküsüdür ve kitap, olduğu yerde durmaktansa ileri gitmek, kendini değiştirmek, günlerin sıradanlığını birbirine bağlayan ve onlara ansızın bir anlam sunan kırmızı ipliği arayan her insanın öyküsüdür aynı zamanda.

Yüreğinin Götürdüğü Yere Git, özün en derin noktasını arayışın öyküsüdür. Son yılların büyük kültürel düşüşü –bunun nedenlerinden biri de gazetecilerin kendi öykülerini roman formunda yazmaları oldu– edebiyatın rolünü altüst etti ve pek çok kişi kitaba gerçekten olmuş bir olayın anlatımı gözüyle bakmaya başladı.

Annemle ne çok gülerdik!

Benim annem olduğunu açıkladığı –soyadımız aynı değildi– en beklenmedik durumlarda mutlaka biri hayret çığlığı atıyordu: “Nasıl olur? Siz ölmemiş miydiniz?” O da elbette inandırıcı olabilmek için yeminler etmek zorunda kalıyordu. Annem gerçekte evlilik dışı bir ilişkinin meyvesi değil, büyükbabamın özbeöz kızıydı ve ben de anneannem tarafından büyütülmedim. Roma’da yaşadığım dönemde yaz tatillerimizi birlikte geçiriyorduk ama bunu anneannem olduğu için değil; benzer ruhlar olduğumuz ve birlikte olmak bizi mutlu ettiği için yapıyorduk.

Konuşmayı en sevdiğimiz konulardan biri, bir zamanlar peşinden koşmuş olan pek çok hayranıydı; aslında o günlerde bana kur yapanların da sayısı az değildi. Telefonun yanına bıraktığım notlarda şöyle yazardım:

A. ararsa çağır beni. B. ararsa beklet ve akşama belki döneceğimi söyle. C. ararsa bir aylığına uzaklara gittiğimi bildir.

Bu onu çok eğlendirirdi.

Arada sırada çok neşeli ve çocuksu bir edayla şöyle derdi: “Seninle sadece âşık erkeklerden söz etmemiz utanç verici değil mi?”

“Hangi konuda konuşacaktın ki?”

“Nihayetinde senin anneannenim. Sıkıcı ya da bilgece konuşmalar yapmalıyım değil mi?”

Neyse ki Yüreğinin Götürdüğü Yere Git romanım yayınladığında Elsa ninem ölmüştü ve sayfaları önyargı gözlükleriyle şöyle bir karıştırmakla yetinenlerin kitap hakkında yazdıkları saçmalıkları okumadı.

Kitabın kahramanı parlak ama erken yaşta ölmüş kızı için, “Hiç de akıllı değildi,” diyecek kadar acımasız bir kadındı. Herkese yalan söylemiş, bu yalanla kendi hayatının felaketini hazırlamış bir insandı. Derin duygunun incelenmesiyle duygusallığı birbirine karıştırmak bir başka insani ve kültürel cahillik işaretlerinden biridir.

Anneannemden bana miras kalan az sayıda nesne arasında, bir zamanlar onun, şimdi ise benim başucumda asılı olan bir gravür var. Dirseğine dayanarak, sanki bir divanmış gibi lahit üzerine uzanan bir iskelet ve altında da Yunanca bir yazı görülüyor: “Kendini tanı.” İşte bu emre uymak için ciddi biçimde acımasız olmamız gerekiyor.

Elli yaşını aştığı yıllarda bile anneannem huzursuzluk ve tedirginlikten uzaklaşamadı ve önerilere açık olmaktansa onları reddetmeyi yeğledi. Auschwitz’ten canını kurtarmış olan arkadaşıyla karşılaşmasıyla yolunu aniden değiştiriverdi.

Birdenbire yeni sorularla yüz yüze geldi, o âna dek kesinlikle yabancısı olduğu bir alanda bilgi açlığı çektiğini fark etti.

Tam da o dönemde –olaylar tam zamanında gerçekleşir– Ermeni kilisesinde Alman Katolik cemaati için ayinler düzenleyen Peder Dietrich’le tanıştı. Geleneksel olmayan, yürekli, onun her kuşkusunu, her tereddütünü aydınlatmayı başaran bir rahipti. Kutsal Kitap’a gömüldüğü zaman artık solmuş ruhunda yeni bir can suyunun dolaşmaya başladığını hissetti. O kibirli ve mutsuz kadın, şimdi ferahlığa ve neşeye doğru yürüyüşe geçmişti.

Peder Dietrich’in çıkık elmacıkkemikli Kuzey Alman tipi gözümün önünde. Peder Thomas adlı kahramanımı onun anısına yarattım ve ona ithaf ettim. Çayırın üzerinde çayır, ağacın altında ağaç, insanlar arasında insanlarla ol.

Rahip ne yazık ki genç yaşında bir tümör yüzünden hayatını yitirdi ve anneannemi o pazar ziyaretlerinden mahrum bıraktı.

Ama bu arada o kilisede Maria’yla tanışmıştı.

Maria, anneannemin tam zıddıydı. İlkokul öğretmeniydi –hem de benim okulumda–, yirmi yaşında çalışmaya başlamış, Carso ve Isontino’nun en ıssız yörelerini bisiklet tepesinde aşmıştı. Anneannemin tersine hiç sevgilisi olmamıştı ve peşinden koşanlar olduysa da onları beğenmeyerek reddetmişti, çünkü hep bağımsız bir kadın olmuştu.

O zamanlar hayatını kendi emeğinin kazançlarıyla sürdüren kadınlara pek rastlanmazdı ve sanırım anneannem, onun bu özelliğini biraz kıskanırdı. Uzun boylu, zayıf, yürüyüş düşkünü, botanik meraklısı Maria çok iyi Almanca konuşuyordu ve Alman edebiyatını çok iyi takip ediyordu. İsyankâr bir meşrebi vardı ve Kutsal Kitap’ı iyi biliyordu. Benim doğduğum semtteki bir evin zemin katında yaşıyordu.

Büyükbabamın ölümüyle anneannemin en yakın arkadaşı oldu. Buluşuyorlar, yorgun düşünceye dek edebiyattan, teolojiden, akıllarına her ne gelirse ondan söz ediyorlardı.

Maria’nın bilgi ve gerçeklik açlığı, Elsa’nınkiyle tam olarak örtüşüyordu. Yüksek bir düzeyde kendisiyle karşılaştırabileceği birini ilk kez bulmuştu.

“Onunla sadece hayranlarımdan konuşamazdım,” diye şakayla yakınırdı bana.

“Vah vah” derdim ona. “Onu da benimle yapabilirsin.”

Birlikte okuyor, birlikte çalışıyor, birlikte yolculuk ediyorlardı. Birlikte, neşeyle, tutkuyla, merakla, genellikle en hüzünlü kabul edilen yaşlara doğru yol alıyorlardı. Maria gençken verem geçirmişti ve sağlığı biraz zayıftı. “Zavallı Maria, öyle hassas ki,” der dururdu anneannem çünkü onun tırnağında batık bile olmamıştı. Buna karşın Alzheimer hastalığının o korkunç karanlığıyla yüzleşince arkadaşından yirmi yıl önce öldü. Böyle olunca Maria’nın dostluğu da benim hayatıma miras kaldı.

Maria, benim ilk, büyük okurum, ilk yüreklendiricim oldu. Trieste’den geçerken mutlaka bir çay içmek için giderdim ona. Anneannemle geçirdiği günlerden söz ederken kederlenirdi.

Kan bağının daha önemli olduğunu düşünmek ne dar görüşlülüktür! İnsanları gerçekten birbirine bağlayanın cinsiyet olduğunu kabul etmek ne alelade bir hapishanedir.

İnsanoğlu, ilişkinin hayal bile edilemeyecek kadar yüksek biçimini ancak arkadaşlıkta bulabilir.

Anneannemin yüreğinde, Peder Dietrich’in yerini hiç kimse doldurmadı. Birkaç cılız denemede bulundu ama masalların huysuz prensesleri gibi her birini ötekinin ardından terk etti. Hepsi çok az insan, çok fazla ahlakçı, yüzeysel, ikiyüzlüydü. Hepsi tek bir şeyle fazlasıyla ilgiliydi: para kazanmak.

18

“Milioni!14 Düşünebiliyor musun?” diye anlatıyordu annem. “Adı Milioni idi. Zaten başka ne olacaktı ki adı?”

Vatikan Kutsal Mahkemesi nezdindeki boşanma işlemlerini üstlenen rahibin soyadı buydu. Henüz boşanma yasası çıkmadığından sevgili kızının bekârlığa yeniden dönebilmesi için büyükbabam birkaç milyon lira dökmüş olmalıydı.

Evet, işler o kadar ileri gitmişti. Babam kesin olarak Roma’ya taşınmıştı; hiç olmayacak bodrum katlarında oturuyor, portatif yataklarda yatıyor, yemeğini kamp ocağında pişiriyordu. O yıllarda başkentte çılgınca süren dolce vita15 kasırgasında çok yakışıklı bir erkek olmak dışında işi yoktu.

Amerikan artisti gibi güzel, gizemli, her gerçek çapkın gibi karda yürüyüp izini belli etmeyen babam, sanırım yıllar boyunca arkadaşlarının ve kalplerini çaldığı kadınların sırtından geçindi.

Ben de yaşamak üzere Roma’ya taşındığımda tanıştığım bazı hanımlar, soyadımı duyar duymaz şöyle nidalar atıyorlardı: “Ne Tamaro mu? Bu adda tanıdığım bir bey vardı...” Ve ben her birine, “Korkarım, babamdı,” demek zorunda kalıyordum. Beni şaşkınlıkla süzüyorlar ve, “Gerçekten mi? Gianni, bana çocukları olduğundan hiç söz etmemişti,” diyorlardı.

Babam son derece kanaatkâr bir insandı; bu konuda ben de ona çekmişim. Özgür olabilmek için arzunun korkunç esaretinden azade olmak gerektiğini savunurdu. Yoksulluğun eşiğinde de, zenginliğin doruğunda da aynı kayıtsızlıkla yaşardı. Üstü açık mavi Pininfarina’nın yerini gene üstü açık bir Fiat 850 almıştı; o heybetli adam minicik kutuya sıkışır ve can yakmak üzere şehri gezerdi.

Onu görmek için annemle ilk kez Roma’ya gittiğimde sekiz yaşımdaydım ve aklım fikrim hayvanat bahçesine gitmekteydi. Erişkin çağlarımda birkaç kez de ağabeyimle gittim babama. Bu gezilerimizde bizi en mutlu eden şey, babamızın bize pazar tezgâhlarından aldığı ve Trieste’de bulmanın mümkün olmadığı Amerikan malı giysilerdi. Kot pantolonlar, lacivert kazaklar Livorno’dan geliyordu; oradan aldığım sarı metal düğmeli bahriyeli ceketimi sadece yatarken çıkarıyordum. O ceket, yelkenli tepelerinde bir denizci olarak yaşayacağım gelecekteki hayatımın ilk işareti gibi geliyordu bana.

Arada sırada ve giderek daha seyrek olarak babam, bizi görmek için Trieste’ye geliyordu. Her ziyaretinde, bir tatil beldesinden dönüyor gibi görünürdü. Paçaları saçaklanmış kotu, parmak arası terlikleri ya da Amalfi sahillerinde özel yaptırdığı sandaletlerle çıkagelirdi. Bize Marakeş’ten ya da Capri veya Taormina’dan geldiğini söylerdi. Gayet esmer teniyle –son yıllarda tedirgin edici biçimde Saddam Hüseyin’i andırır olmuştu– denizden şimdi çıkmış gibi görünürdü. Üzerindeki kumları ve tuzları silkeler, iki ya da üç gün baba rolünü üstlenirken ya şiddetli öfke nöbetlerini –özellikle ağabeyime– sergiler ya da hayatlarımızın mutlak boşluğu konusunda felsefi tefekkürlerle geçirdiği huzur verici anlar yaşardı.

Moda olan farklı plajlarda ya da başka seçkin aylaklık mekânlarında geçirdiği uzun sürelerde Hint düşüncesine ilgi duymaya başlamış ve Krişnamurti’nin sadık bir okuru olmuştu. Yüzünde neredeyse hep belli belirsiz bir gülümseme asılı olsa da gözleri, karşısındakine asla gerçekten bakmazdı. Hatta Himalaya’nın yamaçlarına ait uzak görüntülere dalmış olduklarından seni görmezlerdi bile.

Parasızlık konusundaki sürekli sızlanmaları umursamıyordu; babam bize tek bir lira vermez, annem bizim için tek bir lira harcamazdı. İşte o zaman iki annemiz olduğu sezinlemeye başladık: Bayan A ve Bayan B. Her biri ötekinin varlığını görmezden geliyordu.

Bütün çocukluğumuz boyunca çok az yemek yedik. Yetişkin olduğumuzda da annemiz bizi öğle yemeğine davet ettiğinde, pişireceği elli gram makarnayla hayatta kalabilmemiz adına, gelmeden önce bir şeyler yememizi tembihlerdi. Başkalarının giyilmişlerini giyerdik ve bu giysiler hep yıpranmış olurdu.

Sözün özü, onların katı ve inatçı ilkeleri savaşırken yenilen bizim iyiliğimiz oluyordu. “Senin için 100 liret bile harcamam!” Bütün hayatımız boyunca ailemizden duyduğumuz nakarat bu oldu.

İşte özellikle de bu nedenle günün birinde –ilkokul dördüncü sınıftaydım– okuldan dönüp anne ve babamızı güler yüzlü, sevgi dolu bir ifadeyle, donatılmış bir sofra başında bizi beklerken bulmamız gerçek bir sürpriz oldu.

İlk söz alan annem, “Çocuklar sizinle konuşmamız gerekiyor,” der demez bacaklarım titremeye başladı; çünkü “sizinle konuşmamız gerekiyor” genellikle çok korkunç bir haberin giriş cümlesi oluyordu. Ama o gün tuhaf biçimde sakindiler. Babamın alnında bir tek Hint tanrılarına özgü kırmızı bindi eksikti. Bu nedenle gerisini bir nebze sükûnetle bekledik.

“Size güzel bir haberimiz var!” İçsel mutluluğun minik iç çekişi. “Bir kardeşiniz olacak.”

Gonk!

Ağabeyim ve ben ellerimizi yıkamak için sendeleyerek banyoya giderken birbirimize hayretle bakmayı sürdürüyorduk. Sofraya döndüğümüzde konuşmadan duramadım ve sonunda sordum:

“Neden?”

Sorum, güzelce kurulu sofranın üzerinde bir süre süzülerek dalgalandı, annem derin bir soluk aldı, Bayan A’nın tatlı bakışlarıyla bize baktı ve şöyle dedi:

“İki kişi birbirini sevince bebek doğar.”

Gonk! Gonk! Gonk!

İşte hayatımın koan’ı o anda sahneye girdi! Tek bir eli çırpmakla bu açıklama arasında ne fark vardı ki? Her iki cümleye de bir yanıt bulabilmek için tümdengelimin güven verici yasalarından hızla çıkmak gerekirdi.

İki kişi birbirini sevince bebek doğar.

Bebek geliyordu.

Peki ama birbirini seven iki kişi neredeydi?

Bu koan –Tek Ses İçin kitabımdaki “Öyle Bir Çocukluk” öyküsünün sayfalarını buna adamıştım– içimde yankılanmayı sürdürse de ağabeyim ve ben aslında bu haberle mutlu olmuştuk. Annemize ağzını açtırıyor; oradan kardeşimize sesleniyorduk. Beşiğini, giysilerini, mutfağın yanındaki kileri, onun odası olarak hazırlıyorduk.

Bayan A, şimdilik daha büyük bir rol üstlenmiş, Bayan B’yi geçici olarak depoya göndermişti. Sanırım annem, bu ilginç durumundan ötürü fiziksel bir neşe içindeydi. Derken kızamıkçığa yakalandı; yataktayken ne kadar mutsuz olduğu hâlâ aklımda. Bebeğini kaybetmekten ya da onun büyük bir özürle doğmasından korkuyordu; ağabeyim ve ben de onu oyalamaya çalışıyorduk. Anne ve babamız bizi görselerdi, yaklaşmamıza izin verselerdi, kesinlikle düşkün, tatlı, sevgi dolu çocuklar olacaktık.

Daha sonra bana itiraf ettiğine göre annem bu gebelikle büyük bir yenilenme umuduna kapılmıştı. O daha olumlu, kendini annelikte gerçekleştirmek isteyen yanı, bu son dakika bebeğinin kocasını yumuşatacağını, on yıl önce kaçtığı yere geri getireceğini sanmıştı.

Oysa bize açıklama yapmalarından birkaç gün sonra babam yeniden gitti ve Roma’da yaşanmakta olan dolce vita’nın kaygısız anaforları onu hızla yuttu.

1966 yılının 8 Eylül günü kardeşim doğdu. Ağabeyim ve ben, Opicina’da, anneanne ve büyükbabamın birkaç yıl önce satın aldıkları ve yazı birlikte geçirdiğimiz evdeydik. Saat birde tutan sancıları yirmi dakika sürmüştü ve biri yirmi geçe doğum yapan annem, sanki bacaklarını esnetmek için gezintiye çıkmışçasına yürüyerek odasına dönmüştü.

Gelişini kutlamak için ağabeyimle ben, bisikletle tura çıkmıştık ve babam da Alâeddin’in lambasından çıkan cin misali yeniden beliriverdi. Zayıftı, yanıktı, Porta Portese ikinci el pazarından aldığı takımı içinde gayet şıktı; kendinden geçmişçe beşiğe eğildi, coşkun erkekliğinin son ürününü inceledi ve derin bir iç çekişten sonra şöyle buyurdu: “Her evlat, Gökyüzü’nün bir armağanıdır.”

O dönemde felsefi dünyası yeni ufuklara açılmıştı: bakışları Himalaya yamaçlarından daha ötelere uzanmış ve Tibet vadilerine ve doruklarına dikilmişti. Uzakdoğu Enstitüsü’ne kayıt olmuş, Çince öğrenmenin yanı sıra Taocu düşüncenin derinliklerine dalmıştı. Gökyüzü kavramına bayılıyordu. İçinde atalarımızın soluklarını barındıran gökyüzü, bizim babamızdı. Onun bilgelik bağışlayarak eyleme geçmesi için kendimizi eylemsizliğe bırakmalıydık. Madem göksel bir babamız vardı, dünyevi bir babaya gereksinme duymamalıydık. Biyolojik baba tek bir şey yapabilirdi: “Gökyüzü” dediğimiz büyük babanın eylemlerini sonlandırması için insani olarak ona müdahale etmemek ve eylemsizliğe teslim olmak.

Erkek kardeşim Lorenzo’nun –Peder Dietrich tarafından kutsanan– vaftiz fotoğrafı, beni, annem ve babamla gösteren tek fotoğraftır; kundaktaki bebeği kucağıma almış olarak tarçıni yapay deriden büyük bir koltukta oturuyorum, üzerimde kahverengi bir elbise var –çocukluğumun tek şık giysisiydi, parça bir kumaştan dikilmişti ve ben şiddetle nefret ederdim– annem, babam koltuğun arkasından bize bakıyorlar; ağabeyim Stefano koltuğun koluna tünemiş, üzerinde ceket ve kravat, yüzünde ise benim doğumumdakinden çok daha bezgin bir ifade var.

Vaftiz töreninden neredeyse hemen sonra babam Wú Wéi16 (eylemsizlik) ilkesini ânında yürürlüğe koyarak yeniden görünmez oldu.

İşte –adı Giovanni Battista olan ve Uzakdoğu zevzekliklerinden hoşlanmayan– büyükbabamın sabrı o zaman taştı. Bir ömür çalışarak biriktirdiği varlığıyla damadının yarattığı ziyan ve aptallıkları örtmek için on yıldan fazla zaman harcamış; kızına ve şimdi de sayıları ansızın üçe çıkan torunlarına o bakmıştı.

Artık melodiyi değiştirme zamanı gelmişti; o dönemlerde bunu yapmanın tek yolu, kim bilir kaçıncı para dolu çantayı hazırlamak ve Monsignor Milioni’yi aramaktı.

14. (İt.) Milyon. (Y.N.)

15. (İt.) Tatlı hayat. (Y.N.)

16. Taoizmde önemli bir kavram. (Y.N.)

19

Artık ilkokul beşinci sınıftaydım. Minik kardeşimizin doğumu, hayatımıza ferahlık taşıyan bir esinti getirmişti. Uslu, güler yüzlü bir bebekti ve ben, onunla ilgilenmekten hoşlanıyordum; ağabeyim ise cana kastetme konusunda yeni deneyler yaparak yaratıcılığının sınırlarını zorluyordu. En sevdiği şey, bebeğin pusetini yokuş aşağı bir kaldırımda serbest bırakmaktı; hareket halindeki nesnelerin dinamiğinde ivmenin önemini ölçmeye çalışıyordu. Önce puseti bırakıyor sonra devrilmeden, parçalanmadan yakalamak için aşağı koşuyordu.

Annem, Wú Wéi ilkesinin binlerce soluğunun kesinlikle ele geçirilemeyeceğini artık idrak etmişti ve bu nedenle yapabileceği tek şeyi yaptı: Kolları sıvadı ve iş aramaya girişti. Yaratıcı bir zekâsı vardı ve resimle, optik sanatlarla ilgilendiği yıllar içinde çizim alanında belli bir beceri de geliştirmişti.

Böylece ilk işinde grafiker olarak çalışmaya başladı.

İlkokulun beşinci sınıfını beklenmedik hafiflikle geçen bir yıl olarak anımsıyorum: Yeni doğan bebek evi neşelendiriyordu, annem nihayet çalışıyordu, erişkinlik yani özgürlük çağım da pek uzak görünmemeye başlamıştı. İlkokul, benim için gerçekten ağır bir boyunduruk oluşturmuş, bakışlarımı daimi olarak aşağıda tutmamı gerektirmişti.

Aslan Asker Şvayk’la aynı ruha sahip olduğumdan hep en kusursuz biçimde davranmaya çalışmışımdır: İşe yaramalıyım, çalışkan olmalıyım, üzerimde bulunan kişinin hayranlığını ve övgüsünü kazanmalıyım diye uğraşırdım; ama işler hep arzu ettiğimin ters yönünde gelişirdi. Öğretmen soru sorduğunda yanıtı çoğunlukla bilirdim; elimi kaldırıp, sabırsızlıkla iskemlemin üzerinde hoplayarak, “Biliyorum, ben biliyorum Öğretmen Hanım!” diyebilirdim. Oysa yanıtı içimden yineler, çok basit olduğunu düşünerek harekete geçmezdim.

“Yanıt şu olsa güzel olurdu,” diye düşünürdüm ama belli ki böyle değil; “sadece yanıtın görünümü; bizi kandırmak için özellikle kurulmuş bir tuzak ya da gerçek yanıtı aramaya giden yolun başlangıç noktası,” derdim kendi kendime.

Kız arkadaşlarım o simli sesleriyle yanıtları verirken, ben zihnimin kıvrımlarında gezinir, bu sorunun oltasına takılabilecek başka olası yanıtları düşünürdüm.

Tek Ses İçin kitabımdaki “Öyle Bir Çocukluk” adlı öykümde, kahraman banyo küvetine dolan suyla ilgili bir aritmetik problemi çözmek zorundadır; küveti dolduracak suyu belirlenmiş hesaplarla keşfetmek yerine anlatıcı, banyonun tavanının çöktüğünü, üst kattaki kiracının küvete düştüğünü, suyu bir anda taşırdığını ve problemin çözümünü engellediğini hayal eder. Arkhimedes ilkesini sezgisel olarak başka bir biçimde ifade ederken, genç kahraman, çözmesi gereken başka bir sorunla yüz yüze gelmiştir: Komşunun cansız bedenini küvetten nasıl çıkaracaktır?

İşte böyle bir kafayla, okulun her günü tırmanılacak bir Everest Dağı’na, korkunç kızıl karıncalardan sakınarak aşılacak bir Kalahari Çölü’ne dönüşüyordu. Sorulan soruya ender olarak atlamaya cesaret edebildiğimde de paraşütü açılmayan paraşütçü durumuna düşüyordum.

Hatırlıyorum, bir keresinde, günlerden beri anlamını merak ettiğim bir soru zihnimi işgal ettiğinden, öğretmenimiz, “Bir sorunuz var mı?” deyince hemen parmak kaldırmış, sıramın yanında ayağa kalkmış ve sözcükleri özenle seçerek şöyle demiştim: “Öğretmen Hanım, iğdiş etmek ne demektir?”

Bu nedenle ilkokuldan mezun olmam –avlusu bizi havaya uçurabilecek mayınlarla ve bombalarla dolu o kasvetli kırmızı tuğla binayı terk etmem– beni çok uzun süre hapsetmiş olan cezaevinden nihayet kurtulmam anlamını taşıyordu.

Ortaokul çok uzak değildi ve bana hayaller kurduran bir adı vardı: Campi Elisi. Elysion Çayırları’nın17 ne olduğundan tamamen habersiz olduğumdan, okulun adını yanlış yazdıklarını düşünüyordum; doğrusu Peygamberçiçeği Bahçeleri (Campi di fiordalisi) olmalıydı. Peygamberçiçeğini çok severdim –hâlâ çok severim– ve bu nedenle bu adı taşıyan bir okulda okuma fikri bende umulmadık bir hafiflik duygusu yaratıyordu.

Yeni okulumu konuk eden yapı da kırmızı tuğla örülüydü; Amerikan himayesi döneminde inşa edilmişti ve beyaz çerçeveli pencereleriyle, kiremitli çatısıyla, ağaçları ve iç bahçeleriyle bir mutluluk vahası olarak hayal ettiğim Amerika Birleşik Devletleri’nden buraya uçup gelmiş gibiydi.

Peygamberçiçeği Bahçeleri Okulu’nun öğretmenleri ezelden güler yüzlü olmalıydı; onların mutluluğunun kuşkusuz biz öğrencilere de yansıyacağından emindim. Okula varmak için eski okulumun yönünde ilerleyecek ama birkaç metre öncesinden yan sokağa saparak yokuş aşağı yürüyecektim; yolun sonunda uzaktan deniz ve tersanenin vinçleri görünürdü. Birkaç dönemeçten sonra, toprağı eşelenmiş, bakımsız bölgeden geçecek ve –bugün apartmanlarla dolu– mutluluk vahama varacaktım.

İlkokulda kullandığım okul çantamı terk ederek, kitaplarımı lastik bir kayışa sararak taşıyacak olmam da değişimi onaylayan işaretlerden biriydi; beni erişkinliğe ulaştıracak yolda yeni bir hafiflikle daha tanışmıştım.

Aylardan beri yokuştaki o iki dönemeç, zihnime takılıp kalmıştı. Bir şeyi yapmayı hayal etmenin, sonra gerçekten yapabilmenin prelüdü sayılamayacağını henüz bilemeyecek kadar küçüktüm.

Kaderin, daimi olarak arzularımızı ve hayallerimizi gözetlediğini, onun dönemeçlerinin bizim dönemeçlerimizle aynı olmadığını, iki dönemeç arasında bizim iyiliğimizin olasılıkla onun en son düşüncesi olduğunu henüz bilmiyordum. O güne kadar varoluş akışında ritmik bir devamlılık olduğuna inanırdım – okul günleri, tatil günleri, babaanneye gidilen cumartesiler, anneanneye gidilen pazarlar, bütün ailenin büyük ninemde toplandığı Noel, Paskalya, kışın paten kaymaya, yazın Ausonia Plajı’na, Grignano’ya, Sistiana’ya, hiç olmadı Ambria Bela adlı eski tekneyle Grado’ya gidilen yaz öğleden sonraları zamanın ritminde sağlam bir belkemiği oluşturuyorlardı; bunlar anne ve babamın bütün deliliklerini, beceriksizliklerini, kargaşalarını barındırıyor ya da bastırıyordu.

Peygamberçiçekleriyle çevrili Elysion Çayırları’nı mutluluk içinde hayal ederken kulaklarımda da beni ay-ayları ve bukalemunları inceleyeceğim Madagaskar’a götürecek teknenin yelkenlerinin hışırtısı yankılanırken kaderin çarpışan otomobillerde olduğu gibi direksiyonu hızla çevireceğini henüz bilmiyordum.

Her şey akşam yemeği davetleriyle başladı.

Ben ve ağabeyim, bu yemeklere elbette davetli değildik. Biz pijamalarımızı giymiş olarak erkenden yiyor, Carosello programından sonra erkenden yatıyorduk. İşte o zaman annemin işten tanıdığı o kişi geliyor ve annemle mutfakta yemek yiyordu. Kalın, çatlak, sevimsiz meyhaneci diye tanımlamaktan kaçınmayacağım bir ses tonu vardı.

Işığın geç saatlere kadar yanık kaldığını, üç çocuklu bir ev için alışılmadık sayılacak o gürültünün odalarımızı şiddetle işgal ettiğini hâlâ hatırlıyorum. Uyandığımızda evimiz, evimize benzemez; âlem yapılmış bir çıkmaz sokak köşesini andırırdı. Dört bir yana dağılmış kadehler ve şişeler, iğrenç bir dumanın sardığı mutfak ve tepeleme izmarit dolu küllüklerden bütün eve yayılmış pis bir koku olurdu. Okula gitmeye hazırlanırken midemin bulantısını bastırmaya çalışırdım.

Bir akşam yemeği. İki akşam yemeği. On-yirmi akşam yemeği. Davetler arttıkça huzursuzluğumun arttığını hissediyordum. Ve benim için huzursuzluk, beraberinde sorularla gelirdi. Bunlar normal bir çocuğun, normal bir durumda soracağı kendiliğinden gelen, anlık sorular değildi; her şeyden çok Bayan B’nin nefret dolu, buz gibi bakan gözleriyle karşılaşmak beni çok korkutuyordu.

Gene de dilimi tutamıyordum ve benim sorular Carso Nehri’nin akışına dönüşüyordu: Boğazlarda derinleşiyor, yerin altından uğuldayarak akıyor, daha alçak bir düzeye şelale yaparak çağlıyor ve aşağıda yağmur sularına karışıp yok oluyor ve sonra hiç belli etmeden ansızın yüzeye çıkıp denetimsizce akmaya başlıyorlardı.

İşte, bir akşam, ben pijamamı giymiş ve Bayan B kim bilir kaçıncı yemek davetini hazırlarken mutfağa girdim ve şöyle dedim: “Umarım Bay X, gitmeden sana hesabı öder.”

Hayatımızın ana teması parasızlık, biz çocuklar da bunun nedenleri olarak görüldüğümüzden, bu soruyu büyük dikkatle tasarlamıştım. Annemin her akşam nefis yemekler hazırladığını gördüğüm –bu alışılmadık bir durumdu; çünkü biz her akşam, içine bir dilim jambon didilmiş patates püresi ya da kuru bezelye çorbası yiyorduk– ve evimiz giderek meyhaneye çevrildiğinden mantıklı sonuca varmak bana doğru görünmüştü...

Annem, lokantacı olarak yeni bir işe giriştiyse bunun parasını kazanması yerinde olurdu; yoksa bütün bu uğraş, bu gürültü, bu havayı zehirleyen sigara kokusu neye yarıyordu?

Ben daha “öder” sözcüğünü telaffuz etmeyi bitirmemiştim ki ne kadar trajik bir hata yapmış olduğumu fark ettim. Suların uzun uzun arınarak ve çökerek akma süreci hiçbir işe yaramamıştı. Ağustos sıcağında fundalığa düşen kıvılcımlar misali benim sözlerim, her şeyden çok korktuğum o kül edici bakışların alev almasına neden oldu. Bayan B’nin bize karşı beslediği duygular hiç de iyi niyetli değildi ve yalnız olduğumuzda bunları sergilemekten kaçınmıyordu. Bu bakışlarda buz vardı, ateş vardı; bu buz ve ateş karışarak yepyeni bir güç oluşturuyordu ve her şeyi tutuşturmaya kâdirdi.

Daha ağzımdan “r” harfi çıkmamıştı ki eli bir kartal pençesi gibi kolumu yakaladı, tırnakları kemiğime kadar battı ve beni sertçe sarsarak bağırdı: “Benim hayatıma burnunu sokmana asla izin vermeyeceğim! ASLA! ASLAAAA!” Sonra beni şiddetle mutfağın dışına fırlattı.

O “Asla!” sivri çakıllardan, çelikten, kırık camlardan, dikenli tellerden oluşuyordu. O “Asla!” bir engeldi, bir silahtı, hayatını ebediyen koruma adına yerleştirilmiş bir barikattı.

Bu arada Monsignor Milioni, şehrin en iyi otellerinden birine yerleşmiş, belgeleri hazırlıyor, notlar alıyor, tanıklarla görüşüyor, büyükbabamın hesabına onlara şehir merkezinin en lüks lokantalarında balık ısmarlıyordu.

17. Yunan mitolojisinde, tanrıların kutsadığı kahramanların ölümden sonra gönderildiği yer. (Y.N.)

20

Zamanla, artık yetişkin olduğumda, annemin iki büyük travma yaşamış olduğunu ve bütün hayatının bu iki sarsıntı çevresinde halkalandığını anladım.

Kuvvetli bir deneyime tepki vermenin çeşitli yolları vardır: İsyan edilebilir, kaçılabilir; silinebilir ve zamanla dönüp üzerinde işlenebilinir, bu inceleme işinin bizi günün birinde az ya da çok uzağa taşıması; günlerimize baskı yapmış o sağır ıstırabı eriterek olayı sindirebilmemiz umulabilir; başımıza gelen olumsuzluklarla, onları sorgulayarak, bize sordukları soruyu anlamaya çalışarak yüzleşebiliriz ya da zafer takı gibi üzerimize gerilmiş olan o anıların gölgesinde yaşayabilir, bütün varoluşumuzu onun çevresinde konuşlandırabiliriz.

Annemin hayatına eşlik eden iki zafer takından birincisi doğumuna ve büyümesine tanık olan villanın bombalar altında yok olması, ikincisi ise evliliğinin de aynı biçimde paramparça dağılmasıydı. Bütün varoluşu süresince annem günün birinde bir villada oturacağı ve mutlu bir evliliği olacağı hayaliyle yaşadı.

Villaya sahip olabildi; hatta minik bahçesinin girişine Villa Veneziani’nin, bombaların sıcağından ve alevinden kurtulmuş olan demir parmaklıklı kapısını takmayı bile başardı.

Üç evlilik yaptı ve biraz daha uzun yaşayabilseydi kesinlikle dördüncüsünü de denerdi. Ama o odalarda mutluluğun yaşandığı konusunda derin kuşkularım var.

İşte, Monsignor Milioni düşünceli bir edayla Rive semtinde gezinir, evdeki akşam davetleri bizi delirtirken beşinci sınıfı bitirme sınavlarından geçtim ve hiç aşina olmadığım bir hafiflik duygusuyla beni Elysion Çayırları’ ndan ayıran yazla yüzleşmeye hazırlandım.

Temmuz ayının başında Grado’da bir pansiyona gidip kısa süreli bir tatil yapar, sonra da Trieste’deki apartmanın bahçesinde öteki çocuklarla oynardık; Ağustos ayını ise Opicina’da sevgili kuzenlerimle birlikte anneannemin evinde geçirirdik.

Ağustos, bizim için gerçekten şahane bir dönem olurdu; beş çocuk sabahtan akşama kadar açık havada oynardık ve ağabeyimle bugün hâlâ hatırladığımız üzere o evde nihayet karnımız doyar, adam gibi yemekler yerdik.

Ama 67 yılının yazında rutin ansızın altüst oluverdi. Okul biter bitmez, kardeşim Lorenzo’yla ilgilenmesi için yanımıza gelmiş olan Anna’yla birlikte, onun bugün Hırvatistan’a ait olan bir adada yaşayan yaşlı teyzesinin yanına gönderildim.

Orada hayatımda ilk –ve son– kez kayalıkların üzerinde bir denizyıldızı buldum: Kırmızı renkteydi ve kolları tüp biçimindeydi; şimdiye dek Grado denizinin kumlu dibinde bulduklarım yassı ve beyazımsı olurdu; bu nedenle bu beklenmedik parıltı karşısında dayanamadım. Bunu Trieste’ye götürüp ağabeyime göstermek istiyordum; kumsaldan döner dönmez bir tas aldım, içini mutfak tuzu erittiğim suyla doldurdum ve o şahane hayvanı yavaşça içine bıraktım.

Ertesi sabah artık beyazlaşmış olan cansız yaratığın suda süzüldüğünü görünce ne büyük bir hayal kırıklığı ve acı yaşamıştım. Bu arada kırmızı rengini suya vermişti ve bu renk günlerce, aylarca bir cinayetin imzası gibi yüreğimi dağladı.

Her sabah denize gidiyorduk; kayalık, soğuk, güzel denizi çevreleyen çamlıktan hiç durmadan ağustosböceklerinin korkunç ve daimi ötüşü duyuluyordu. Öğleden sonraları panjurları kapalı evin loşluğunda dinleniyorduk.

Anna, kimi zaman beni dondurma almak için limana kadar götürüyordu. Sladoled. Dondurmayı var eden büyülü sözcük buydu işte. Nasıl da hoşuma gidiyordu bu terim! Bizim aptal “dondurma” sözcüğümüzden çok daha güzel ve anlamlıydı. Dondurmayı yalarken dilimizin çıkarttığı ses bu değil miydi: Slad Slad.

Benim için Hırvatistan’da geçirdiğim günler mutsuz sayılmazdı, bir geçicilik hali söz konusuydu. O zamana dek tanıdığım ve hayatta kalmama izin vermiş olan olaylar düzeni ansızın sert bir dönemece girmişti: Başka türlü bir şeyle yüzleşmekte olduğumu seziyordum ama sanki parmak ucumda yürürmüşüm gibi hissettiğim hafif dengesizlik duygusu bir yana, hiçbir şey göremez olmuştum.

Trieste’ye döner dönmez bu belirsizlik hali derin bir kaygıya dönüşüverdi. Mayomu çıkartıp anorağımı giydim ve birkaç gün sonra bavulumu yeniden elime almak zorunda kaldım.

İstikamet: Avusturya’da bir kinderheim.

Annem ve akşam yemeklerinin konuğuyla bindiğim Fiat 850’nin arka koltuğunda yaptığım bitmek bilmez seyahat; dönemeçler midemi bulandırıyordu, sıcak midemi bulandırıyordu, çok kısa süre sonra yaşayacağım terk edilme duygusu midemi bulandırıyordu.

Kinderheim, dağda, şimdiden başka çocuklarla dolmuş bir tür çiftliği andırıyordu. Neyse ki tanıdığım biri vardı ve odamı onunla paylaşacaktım: Annemin en yakın arkadaşının kızıydı bu. Benden bir yaş büyüktü ve şimdiden –bana tümüyle uzak olan– duygusal ilgiler geliştirmişti. O bütün zamanını Liala’nın18 romanlarını okuyarak, bense ağlayarak geçiriyordum.

Kampın yöneticisi olan ve sürekli sentetik bluzlar giyen, yıkanmaktan pek hoşlanmayan hanımın avutmak için bana sarıldığı anlar, gözyaşlarımı tutabildiğim yegâne anlardı.

Kimseyle yakınlık kuramıyordum, Almanca konuşmak konusunda hiç hevesli değildim. Tek tesellim, bir oğlanın yardımıyla kirpi yakalamayı öğrenmiş olmaktı. Bir tane yakalayabilmiş ve odamıza götürmüştüm. Onu sofradan artan yiyeceklerle besliyordum: Omlet, elma, tas içinde süt veriyordum. Bir gece hayvanı olduğundan gündüzleri kutusunda uyuyor, bütün gece odayı arşınlıyordu.

Çevremde bana sıcaklık duygusu yaşatan bir tek oydu. Ona sarılmak isterdim ama ne yazık ki dikenliydi! Bu nedenle, bana izin verdiğinde tek yumuşak noktası olan karnını okşuyordum.

Boş zamanımı ortak salonda kâğıttan kaleler yaparak ve anneme mektuplar yazarak geçiriyordum. Ölümünden sonra bu mektuplarımı bir kurdeleyle bağlanmış olarak bulmuştum. Çocuk elimin çarpık satırları sürekli artan bir çaresizliği yansıtıyordu. “Nasılsın, ne yapıyorsun, kardeşlerim nasıl?” gibi giriş sözlerinden sonra ilk çatlaklar beliriyordu: “Senden bir haber aldığımda daha çok mutlu olayım diye beni şimdiye dek aramadığını ya da yazmadığını biliyorum.” Ardından ufak düzeltme denemeleri geliyordu: “Bugün sana çok güzel bir hediye aldım, sürpriz olması için ne olduğunu söylemeyeceğim; biliyorum sen de beni aramayarak böyle bir sürpriz yapıyorsun, ama ararsan sana söyleyecek birkaç sözüm var... Beni unutmuş gibi numara yapman da güzel... Senin için çiçekler topladım ama korkarım sen görünceye kadar solacaklar...” Ben yazıyordum ve gözyaşlarım damla damla dökülüyor, kalemin mürekkebini dağıtıyordu.

Orada, o yağmurlu dağların arasında, o ter ve soğan kokusu içinde, sadece kirpinin dikenleriyle avunabildiğim yalnızlığımda inanılmaz bir şey olmuştu: Buzdağı erimeye başlamıştı. Onu eriten, güneşin kucaklaması değil içimde tutuşan bir yangın olmuştu. Alevsiz, soğuk, atom bombası gibi amansız bir yangındı bu. O gözyaşlarında kurtuluştan çok yeni ve daha zorlu bir hapishanenin tasarısı vardı. Erimenin yanı sıra buz yeni bir özellik geliştirmişti: Işığı geçirir olmuştu. Işık hayattı, umuttu, bir noktada, bir anda bir sıcaklık ışınının girebilme boş hayaliydi.

Neyse ki günün birinde Signorina Anna’dan bir kartpostal geldi: Cocker spanyel cinsi bir köpek ve bir kedi yavrusu resminin arkasına sevgi dolu birkaç söz yazmıştı. Bu kartpostal, beni kampın sonuna kadar su yüzeyinde tutabilen cankurtaran oldu. Yastığımın altında onunla uyuyor, gündüz bir an bile yanımdan ayırmıyordum.

Yola çıkma ânı geldiğinde buzdağı-kız yok olmuştu ve onun yerini geçici olarak paspas-kız almıştı. Orada öylece hareketsiz duruyordum, inceciktim, dikkat çekmiyordum, neredeyse soluk almıyordum – sadece çiğnenmeyi bekleyerek zemine uzanmış bir tür dilbalığıydım.

Trieste’ye döndüm ama kendi evime değil, anneannemin evine gittim.

“Evimiz artık yok,” dedi annem. “On gün kadar sonra başka bir şehre taşınıyoruz ve bu kişi –meyhaneci sesli adam– yeni hayat arkadaşımdır.”

Bu arada Monsignor Milioni görevini tamamlamıştı. Annem yıllar sonra onunla buluşmalarını yâd ederken, “Zeki, işini iyi bilen bir kişiydi,” derdi, “sohbet etmesi son derece zevkli biriydi.” Evliliğin iki kahramanıyla, tanıklarla görüşmüş, yanıtları değerlendirmiş, koca ciltleri devirmiş, milyonluk çantayı sahiplenmiş –muhtemelen akrabası olan Signor Bonaventura gibi– ve nihayetinde annemle babamın nikâhının artık geçerli olmadığını ilan etmişti.

Eylül ayında yeni bir şehre taşındık.

Yüreğimde ağır bir sıkıntıyla kiralanmış olan yeni eve girer girmez –Bir villaydı!– bir buz dalgasının omurgamdan yukarı tırmandığını hissettim. Annemden bana geçen ileriye bakabilme yeteneğim sayesinde yeni durumun olumlu yönlerini görmeye çalıştım. Her şeyden önce yeni evin bir bahçesi vardı, nihayet barınaktan bir köpek almama izin veriliyordu ve ayrıca annem âşık olmuştu, minik kardeşim vardı ve komşularımızın gözünde mutlu bir aile olarak görünecektik.

Bir aile!

Çocukların içinde bu gerçekliğin arzusu nasıl da derinlerde köklenmiştir. Ben de kendimi bu adam babammış gibi kandırabilir, nihayet dingin bir sıradanlığa kavuşabilirdim. Aslında bu adam bana karşı nazik, çok nazik davranmaya başlamıştı ve ben de çığırtkan kuş yüzünden tuzağa düşen kuşlar gibi avlanmıştım. On yaşındaydım ve doyurmaya hasret kaldığım çok büyük bir sevgi açlığım vardı; elimden başka ne gelirdi ki?

Böylece bu yeni durumda, birkaç ay boyunca gerçekten mutlu oldum. Dadanmış bir atsineği gibi huzurumu kaçıran sabit bir düşünce, bu mutluluğumu gölgeliyordu.

Babama ne olmuştu?

Ya günün birinde döner, yerini bir başkasının aldığını öğrenirse ne yapardı?

Kızmasa bile geldiğinde nerede uyurdu? Bahçede mi, üstü açık arabasında mı? Ya da nerede?

O dönemde geniş aile düşüncesi henüz yoktu ve bu nedenle önümde geniş bir ufuk canlandıramıyordum. İşte bu yersiz soru uzun ve maceracı bir nehir misali içimde aktı durdu. Tırmanıyor, yükseliyor, alçalıyor, yeniden coşuyordu; tam yok oldu derken şiddetle yeniden beliriyordu; ben onu geri kovuyordum, o başka noktadan sızıyordu.

Sonunda bir öğleden sonrasında kararımı verdim: Artık zamanı gelmişti! Annemle birlikte çıktığımız alışveriş dönüşünde bütün cesaretimi topladım. On adımda bir –şimdi, şimdi– diyordum kendime ama sesim çıkmıyordu. Ancak ev uzaktan görününce paspas-kız derin bir soluk aldı ve sorabildim:

“Merak ettiğim bir şey var...”

“Nedir?”

“Füzeler gibi, icat edilen bunca modern şey arasında acaba bir de... bir... bir üç kişilik yatak var mıdır?”

Annem yolun ortasında duruverdi ve dehşet içinde bana baktı.

“Ne saçmalıyorsun?” dedi buz gibi bir sesle.

Son gücümle içimde kalanları döktüm: “Yani... düşünüyorum da... babam geldiğinde.... Nerede uyuyacak?”

Annem yeniden yürümeye başladı ve, “Baban bir daha asla gelmeyecek” diye kestirip attı.

“Neden?”

Annemin sırtı, “Sacra Rota19 böyle karar verdi,” diye yanıtladı beni.

“Ne karar verdi?”

“O hiçbir zaman var olmadı.”

Yayının sonu.

Sonraki günlerde ağabeyimden birkaç bilgi kırıntısı daha edinebildim. Kutsal Daire Roma’da, San Pietro Meydanı’ndaki binalarda oturuyordu ve insanlar arasındaki ilişkiyi sonsuza dek yok etmek gibi bir gücü vardı.

Uzun aylar boyunca Kutsal Daire, yarı uyur yarı uyanık geçirdiğim anlarımı meşgul etti; San Pietro’nun bronz kapılarının açıldığını, daire biçimindeki o canavarın karşımda beliriverdiğini görür gibi oluyordum; devasa boyutlardaki bir tekerlek gibiydi ve dişlileri yerinde jiletler vardı ve ortasındaki delikten aşırı tütsü dumanları çıkıyordu. Hiç de kutsal bir hali yoktu.

Bir anlık kararsızlıktan sonra o devasa, dişli tekerlek kilisenin merdivenlerinden iniyor, alanda bulunan herkesi eziyordu; herkes o keskin bıçaklardan kurtulmak için dört bir yana kaçıyordu; çaresizlik çığlıkları arasında herkes bir sütunun ya da çeşmenin ardına sığınmaya çalışıyordu; başaramayanların kaderi belliydi: Keskin jiletler herkesi eziyor, biçiyor, babalar çocuklarından, karılar kocalarından ayrı düşüyordu; olasılıkla kana susamış bu canavarın kurbanları arasında kuzenler ve anneanneler de vardı.

Anlaşılan o gün babam da San Pietro Meydanı’nda gezmeye gitmek gibi bir aptallık yapmıştı.

Babamın gerçek ölümünden sonra, artık bir yetişkin olarak Kutsal Daire gizemini çözmeye karar verdim. Üç çocuğun doğmuş olduğu bir evliliği iptal etmek nasıl mümkün olmuştu?

Bu iptal davasının tanıklarından biri olduğunu bildiğim birini ziyarete gittim. Babamın çocukluk arkadaşlarından olduğundan onu çok iyi tanırdım.

“Monsignor Milioni’ye gitmeden önce,” dedi bana, “benden duymak isteyeceği ve zaten doğru olan şeyleri söylemeye karar vermiştim. Ona dostumun kesinlikle güvenilir biri olmadığını, içkiye düşkünlüğünü, çapkınlığını yani tam bir serseri olduğunu anlatacaktım ama ağzımı açar açmaz Monsignor Milioni bir işaretle beni susturdu. ‘Hiçbir şey bilmek istemiyorum. Bana tek bir şey söyleyin: Mason mudur?’ diye sordu.”

“Evet, öyledir,” dedim.

Kutsal Daire kararını verdi.

18. Asıl adı Amalia Liana Negrelti Odescaki Cambiasi olan, 1897-1995 arasında yaşamış İtalyan roman yazarı. (Y.N.)

19. Roma Katolik Kilisesi’nde boşanmalar için başvurulan üst mahkeme. (Y.N.)

21

Yeni kentte, yeni ailemle yaşadığım o ilk aylar, ortaokula girişim, belleğimde, ormanın ortasına sızan bir ışık huzmesi olarak kalmış. Kendimi mutlu hissediyordum; şimdiye dek hiç tatmadığım bir mutluluktu bu ve önceki on yıl içinde arzu ettiğim her şey gerçekleşmişti.

Bir babam, bir bahçem, bir köpeğim, hayat arkadaşına âşık mutlu bir annem vardı; Elysium Çayırları olmasa bile okulumda korkmadığım bir edebiyat öğretmenim vardı ve konuştuğu zaman, beni düşündüren şeyler söylerdi.

Belki de düzensiz aile durumumdan ötürü –o zamanlar bu önemliydi– okulda pek iyi bir sınıfa seçilememiştim; H ya da daha aşağı bir şubedeydim. Bütünüyle kızlardan oluşan sınıfımda üst sınıftan kalan pek çok çocuk vardı; bunlar güneyden gelen ailelerin kızlarıydı. Kendimi rahat hissediyor hatta sınıfta parlamayı bile başarıyordum. Sessiz ve uysal bir sıra arkadaşım vardı; o yıllarda en iyi arkadaşım o olmuştu.

O döneme ait siyah beyaz bir polaroid fotoğrafı hâlâ saklıyorum; sanırım onun evinde çekilmişti; ben yatakta oturuyorum, tüy yumağı köpeğim Red’e sarılmışım. Köpeğimin kızıl sarı renkte tüyleri, seterlere özgü bedeni ama çok kısa bacakları vardı.

O fotoğraftan mutlu olduğum anlaşılıyor.

Bir başka polaroidde aynı yatakta, arkadaşım Marina oturuyor; belli ki kendi resmini çekme modernliğinin olmadığı günlerde o öğleden sonrasını anımsamak için birbirimizin resmini çekmiştik.

Bu son yıllarda, ailenin çocuklar için çok da önemli olmadığı düşüncesi ortak bir kanı olarak yerleşti. Babalar, anneler, kız ve erkek arkadaşlar, üvey kardeşler, öz ve üvey nineler, büyükbabalar onların gelişimi için neşeli ve zararsız bir fondan başka bir şey değildir, diye düşünülüyor. Aslında bunun vicdanları susturmak için uydurulmuş büyük bir palavra olduğunu düşünüyorum.

Çocukların her şeye uyum sağlayabildikleri ve her durumda ayakta kalmayı başarabildikleri doğrudur ama aslında ruhlarının derinliklerinde tek bir arzuları vardır: tercihen birbirini seven bir anne ve babaya ve kardeşlere sahip olmak. Hayat, hayatı arzular; insani varoluş yürüyüşündeki adımlarını koruyabilmek için –en azından şimdiye dek öğrenebildiğimiz kadarıyla– kuşakların düzgün akışı sırasında kendini tanıyabilmek ister.

İşte, o umulmadık mola aylarında paspas-kız biraz toparlandı; soluk alıyor, hareket ediyor, hatta gülüyordu; akşamları yastığına sarılarak uyuduğunda nihayet gelecek hayalleri kuruyordu. Uçurumların, iskeletlerin olmadığı bu gelecekte diline ve zihnine gem vurulmayacak, yalnızlık ve korku yaşamayacaktı.

Her ikisi de grafiker olan annem ve yeni arkadaşı, bağımsız bir iş kurmuşlardı ve görünürde iş bütün enerjilerini emiyordu; akşamları geç saatlerde döndüklerinde yataklarının üzerinde benim bıraktığım çiçekleri ya da üzerine bir kalp çizilmiş pusulaları buluyorlardı. “Sizi seviyorum! Sizi seviyorum! Sizi seviyorum!”

Mutluydum, gerçekten mutluydum.

Pazarları sık sık, bütün gerçek aileler gibi kırmızı 850 ile kırlara giderdik ve ben ertesi günü okulda nihayet şöyle yazabilmiştim: “Dün annem ve babamla güzel bir gezi yaptım...” Annem yanında hayat arkadaşıyla, puseti iterek gezintiye çıktığında insanlar onlara hayranlıkla bakarlardı. “Ne güzel bir çift,” derlerdi, “ne de güzel bir oğulları var!” Küçük kardeşim onların aşklarının bir meyvesi gibi karşılandı ve ben de bu duruma uyum sağlamaya çalıştım. Soyadı sorunu vardı tabi ama buna da bir çözüm bulacaklarından emindim. Babam hiç var olmadığı için günün birinde, bir giysiyi çıkartır gibi, onun soyadından sıyrılmak da zor olmayacaktı.

Bu beklenmedik iyimserlik rüzgârıyla, neredeyse beni Madagaskar’a götürecek olan yelkenli düşüncesini bile terk edecektim. Hayatımın duygusal boyutunun bilinçli efendisi konumuna vardığımda baskın duygu olarak yeniden merhamete sarıldım. Hayatımın yeni ufkunda doğabilimleri değil, tıp eğitimi yer alıyordu: acıyı dindirmek ve şifalandırmak. Bundan daha güzel bir görev olamaz gibi geliyordu bana.

Çocuk hekimi olmak, evlenmek ve çok sayıda çocuk sahibi olmak istiyordum. Neşeli seslerle dolu, aydınlık bir evin hayalini kuruyordum. O andan itibaren hayatıma ışık ve sevgi yön verecekti; bundan emindim.

Kırda ev satın alanlara bilirkişi uzmanlığı yapan, böcekbilimci bir arkadaşım var. Satıcı, evin niteliklerini istediği kadar övebilir ama en tehlikeli tuzaklar kirişlerin arasında gizlenir. Bu nedenle bir uzman bakışa gerek vardır. Arkadaşımın ifadesine göre tahtakurtları gizemli hayvanlardır. Yalnız başlarına, karanlıkta ve yıllar boyunca çalışırlar; karanlıkta çiftleşir, karanlıkta ürerler. Sen bir eve girersin, çevrene bakarsın, her şey mükemmel görünür sonra basit bir rüzgâr darbesi kapıyı hızla çarpar ve ansızın çevren talaş ve toz dolar. Tahtakurtları titiz bir sabırla işlerler; maddenin olduğu yeri boşluğa dönüştürürler; onlardan kurtulabilmek için tek bir şey gereklidir: varlıklarından bir an önce haberdar olmak.

Ben fark etmiş miydim? Fark etmemiş miydim?

Ya annem, fark etmiş ve görmezden mi gelmişti?

Yoksa tam da bu durum ona cazip geldiğinden sürdürmüş olabilir miydi?

Atasözleri ne kadar doğrudur! Önemli olan ilk izlenimdir ve onu ilk görüşümdeki izlenimim olumsuz olmuştu ama sonra masala inanmak istemiştim; annem inanıyordu ve ona emanet edilmiş olan bizler de peşinden gidiyorduk. Bu hayal öyle güzel, öyle rahatlatıcıydı ki; karanlıklar nihayet dağılmıştı ve uzaklaşırlarken Bayan B’yi de yanlarında götürmüştü.

Ne var ki gün geldi, koca kulaklarım sayesinde evin sessizliğinde hafif ve daimi bir gürültü duymaya başladım: tık, tık, tık. Ne hayvanı bu diye düşündüm. Tahtakurdu mu? Yoksa ölümün saati mi?

Gerçeği söylemek gerekirse ilk aylarda bazı sinyaller vardı ama ben bunları umursamamıştım; ağabeyime ilk sapanını hediye ettiğinde onu, camları ya da karşısına ne çıkarsa kırma konusunda kışkırtmıştı; sonra küçük bir 22 kalibreliği de aynı amaçla vermişti eline. “Bunu kullanmayı bilmezsen erkek sayılmazsın; yok edemezsen erkek değilsin,” demişti.

Ağabeyimin elbette bu anlamda teşvik edilmeye gereksinmesi yoktu ama onların iki erkek olduğunu, bunların beni ilgilendirmeyen konular olduğunu düşünmüştüm; birkaç çıtırtı, birkaç talaş tozu saçma kirişlerden dökülüyordu.

Sonra dağ gezisi dönüşü bir başka olay anımsıyorum: yol, korkunç bir uçurumun yanından ilerliyordu; o ise bayağı çakırkeyifti ama benim korkumu algılıyordu; yolda bir barda durdu, benim içmemesi için yalvarmama karşın birbiri ardına grappa kadehlerini yuvarladı. Sonra iyice sarhoş kafayla yeniden direksiyona geçti ve gaza sonuna kadar bastı; patinaj yapıyor, dönemeçlerde dümdüz gidiyor, karşıdan gelen arabalara çarpmaktan son anda kurtuluyordu. Bir mucize eseri eve sağ salim vardık ama ben günlerce derin bir dehşet duygusu içinde yaşadım. O sefer, masalın dalga boyutuna kendimi yeniden ayarlamam gerekmişti.

Onun çılgınlıklarını durdurmayı gene yaşlı olsa da belli bir otoriteyi sürdürmekte olan büyükbabam başardı; ayda bir pazar günü anneannem ve büyükbabam Trieste’den bize yemeğe geliyorlardı ve bu da bir şekilde kontrole yarıyordu. Sonra ansızın büyükbabam ölüverdi ve onun ölümüyle her şey bozuldu. Masal bir anda buharlaştı, perde açıldı ve korkunç durum gözler önüne serildi. Soyadını almayı hayal ettiğim adam, aslında paranoyak, sadist bir sapıktı. Dört bir yanda düşmanlar görüyor, bütün dünyadan, dünyada en yakınında olanlardan yani bizlerden nefret ediyordu.

Ağabeyimin ve benim, silinmesi olanaksız çok büyük bir suçumuz vardı – biz babamızın, zamanını Marakeş kumsallarında yanmakla geçiren, püsküllü bermudalarla ve parmak arası terliklerle dolaşan o adamın çocuklarıydık. Yinelemeyi alışkanlık haline getirdiği şekliyle, bir sapığın, bir serserinin, bir piçin evlatlarıydık.

Monsignor Milioni’nin mühürlerinin onun için bir önemi yoktu; hiçbir iptal gerçeği silemezdi: Babamız bizim yüzlerimizde, sözlerimizde, soluklarımızda yaşıyordu. Ve her bir gün bizim yüzlerimizde, davranışlarımızda, soluklarımızda yenilgiye uğratılıyordu.

Bu şiddetli öfke patlamaları karşısında annem kayıtsız ve etkisiz kalıyordu, bizi korumuyor, tek söz etmiyordu.

O günlerde Bayan A ve Bayan B’nin artık var olmadıklarını keşfettim; hayatımıza yeni biri girmişti: Bayan C. Bayan C, bir böcekbilimcinin cam tüp içinde koza ören böceklerini gözlemlediği dikkatle izliyordu bizleri. Böceklere ya da belki son fırtınadan sahile vuran enkaza benziyorduk. Bizi de önceki hayatından peşi sıra sürüklemek zorunda kalmıştı ama bunu yapmamış olmayı yeğlediği belliydi.

O yıllarda, Bayan C’nin içinde bir de Bayan D, onunda bir Bayan E ve hatta başkalarını barındırdığını fark ettim. Biz bir kadının değil, bir Rus matruşkasının çocuklarıydık; birini açıyordun, içinde daima bir başkası oluyordu; her bir yeni bebek bir öncekine benziyordu. B, C, D ve E olasılıkla uysal ve masum A’yı öldürmüşlerdi ve o şimdi Cennet’te battaniye örüyordu.

Bu kayıtsızlık sadece bizim için değil, kendi anne ve babası için de geçerliydi. Anneannemin ve büyükbabamın ziyaretinin ertesi günlerinde evde bir kıyamet kopuyordu, tekmeler atılıyor, kapılar çarpılıyor, nesneler fırlatılıyordu; bunlara eşlik eden iğrenç sövgüler, benim kafamı karıştırıyordu:

“Ben evimde sabun istemiyorum!” diye haykırıyordu manyakça. “Soframda abajur istemiyorum!”

Bu iki masum nesnenin anneannemle ne ilgisi olabileceğini anlamam zaman aldı. “Sabun” ve “Abajur” özellikle acımasız hakaretler gibi görünmüyordu ama günün birinde onun vahşi bir Yahudi düşmanı olduğunu, ailemin anne tarafının damarlarında akan Yahudi kanından nefret ettiğini, sözünü ettiği nesnelerin anneannemin dönüşmekten kurtulduğu ve bizlerin de günün birinde dönüşeceğimizi umduğu nesneler olduğunun bilincine vardım.

Annemin, kendi annesi için yapılan bu hakaretlere tepki vermemesi beni şaşırtıyordu. Ben onun yerinde olsaydım, “Böyle konuşmana izin vermem!” diye haykırırdım ve sonra onu tekmeleyerek kapı dışarı ederdim.

Oysa o rıza gösterircesine sessizce gülümsüyordu.

O zamanlar on bir yaşımdaydım ve psikiyatrik el kitabı bilgisi benim ufkumdan çok uzaktaydı; şiddet uygulayan sadistlerin ve paranoyakların örümceklerinkine çok benzeyen bir becerilerinin olduğunu bilmiyordum: Avlarını belirliyor, yavaşça ve fark ettirmeden ipek ipliklerini dokumaya başlıyorlar; gizli silahları nezaket ve kendini adama olduğundan kısa süre içinde seçilmiş olan kişi artık bu sevgi dolu özen olmadan yaşayamayacağını fark ediyor; bu arada iplik dönüyor, dolaşıyor ve artık tutsak olan ama çırpınmaya başlayan avını sarıp sarmalıyor. Doğada, örümcek ağından daha esnek ve dayanıklı başka madde yoktur.

O akşam yemeği davetlerinden sonra her şey sadece bu şeytani planı yürürlüğe koymak üzere yürütüldü ve başka şehre taşınmak son adım oldu.

Şah mat.

Av sonunda artık ağa dolanmış, anne ve babasından ayrılmış, arkadaşlarından ve aşina olan her şeyden uzak düşmüş ve bir biçimde kurtuluş yolu arayabilecekken, örümcek acele etmeden işinin ikinci kısmına girişir: Avını önceden kurguladığı bir yavaşlıkla yemeye başlar.

Bir gün yalnız olduğumuzda anneme sordum: “Bu bey neden bize bu kadar kötü davranıyor?”

“Çünkü o bir dâhi” diye yanıtladı beni. “Onun yanında yaşamak bizim için büyük bir onur.”

Bu terimi duyunca aklıma Mozart geldi; çocuk kültürümle tanıdığım tek dâhi oydu. Bu nedenle pragmatik bir çelişkiyle sordum:

“Bir müzik aleti çalıyor mu?”

“Hayır,” diye yanıtladı beni. “Ama istese hepsini çalabilir.”

İşte o zaman mahvolduğumuzu anladım!

22

Yaşadığımız ev, pek çok kişide hayranlık duyguları uyandırıyordu; atmışlı yıllarda varlıklı bir aile tarafından inşa edildiğinden dönemin öncü mimarisinin bütün özelliklerine bir saygı duruşu niteliğindeydi; sözün özü cam, tuğla, keskin açılar, kare çizgiler birlikteliğinin soğuk bir sergisiydi. Benim içinse, huzurla rahatlayabileceğim, düzenimi kurabileceğim bir köşesi olmayan, o son derece insani ve aynı zamandı hayvani inimde, yuvamda olma duygusunu tadamadığım devasa, beton bir kutudan başka bir şey değildi.

Pek çok konuk ağırlamak üzere tasarlanmış villanın çok büyük bir salonu, hatta davetlere ve akşam yemeklerine sıklıkla katılacak konuklar için bir gardırobu ve kızıl mermer banyosu vardı. Elbette bu akşam yemekleri ve davetler bizde asla gerçekleşmedi; çünkü hiçbir yabancıya günlük yaşantımıza tanıklık etme hakkı tanınmıyordu.

Zamanımın büyük bölümünü bahçede Red’le geçiriyordum. Büyük bir yer değildi ama dünyadan gizlenebileceğim gölge köşeleri vardı. İnsanlarla konuşmak benim için her daim ne kadar zor olduysa sanki Kral Süleyman’ın yüzüğüne sahipmişim gibi hayvanlarla iletişim kurmak o kadar kolay olmuştur.

O zamana dek sadece kırmızı balıklarım ve bazı hamsterlerim olmuştu. Şehir çocuğunun sahip olmasına izin verilen biricik hayvanlar bunlardı. Gerçeği söylemek gerekirse, Trieste’de kısa bir süre için kedimiz de olmuştu; ben ve ağabeyim, Shapur’u çok seviyorduk ama hayvanlardan kesinlikle nefret eden babam için hayvanlar da çocuklar gibi ilgilenilmesi gereken ve sonunda zaman kaybından başka bir şey olmadığı anlaşılan şeyler sınıfına dahil olduğundan; üç aylığına eve uğradığı dönemlerin birinde kedi ayaklarına dolanınca, “Ya ben ya kedi!” şeklinde gürledi. Böylece sevgili Shapur’umuz veterinere götürüldü ve bir iğneyle Manitu’nun yeşil çayırlarında mırıldanmaya yollandı.

Aslında kent hayatımızın içinden hızla bir köpek de geçivermişti. Annemin hayranlarından biri tarafından evimize getirildiğinde dişi çoban köpeği Manon, sadece kırk günlüktü. Onu gördüğüm anda yüreğimin nasıl yerinden hopladığı hâlâ aklımda: göbeği tir tir titreyen, beyaz kürkten bir toptu. Ağabeyim ve ben ona, o da bize deli olmuştu. Ne yazık ki biz çocuklardan başkasını sevmiyordu ve büyüyünce bir sorunlar yumağına dönüşeceği fark edilmişti. Bu nedenle Manon da günün birinde ufkumuzdan silinip gitti.

O dönemde köpeğim Red’in yanı sıra bir de içinde kanaryalar, serçeler ve eğittiğim bir muhabbetkuşunun bulunduğu bir de kuş evim vardı. Bir yerlerde Mike Tyson’ın kuş yetiştirmeye özellikle meraklı olduğunu okumuştum; denetlenemeyen bir şiddet duygusunun kendisini ele geçirdiğini hissedenler için kuş bakımının ciddi bir panzehir olduğu bilinir.

Şimdi de çok büyük bir kuş evim var ve bu ötücü dostlarımla ilgilendiğimde gerçek anlamda bir rahatlama hissediyorum.

O yılları yeniden zihnimden geçirdiğimde içimde oluşan büyük değişimi net biçimde görebiliyorum; masumiyetim ansızın un ufak olmuştu. Ötekilerden yüksek tonda bir notaya basılmıştı ve bu notanın sesi, onu cam gibi paramparça etmişti. Artık beni koruyan buzdağıma sahip değildim. Hatta paspas-kız bile değildim. Şimdi olduğum üzere saf durulukta, dünyanın gündelik fesatlıklarından uzakta bir doğam vardı. Kötülük hayal etmeyi bilmiyordum, zaten aklıma da böyle bir şey gelmiyordu. O zamana dek günlerimin ana teması merhametti. Merhamet yüzünden ağlıyordum, merhamet yüzünden rahat, huzur bulmadan yaradılış ve dünyanın mantığı yüzünden kendimi sorgulayıp duruyordum.

Mariana Çukuru’nun varlığını unutmuyordum, onun o kara anaforu günlerimin içinde biteviye uğulduyordu ama o âna dek onu sadece yüksekten seyretmiş, şöyle bir yüzeyine eğilmiştim.

O günlerde, o aylarda, o yıllarda gaz kaçağını fark etmek için madene indirilen ve grizuyla yavaş yavaş zehirlenip ölen kanaryalar gibi bedenim de şerrin korkunç enerjisini emmeye başlamıştı.

Vahşi, parlak ve son derece kudretli kötülük.

Artık her şey, bakışlarım karşısında çırılçıplaktı; kişiliğim ve saf, dondurucu yıkım gücüm karşılıklı dikilmiş birbirlerini süzüyorlardı.

Yıllar önce bir saklambaç oyununda gizlendiğim buğday tarlasındaki gibi gene yapayalnızdım. Başakların arasında eğilmiş beklerken ayaklarımın dibinde çöreklenmiş kara bir yılan görmüştüm. Kaçmak ya da haykırmak yerine olduğum yerde kalıp gözlerimi ona dikmiştim. O da gözlerini bana dikmişti. Bakışlarımız birbirlerine mıknatısla yakalanmışçasına öylece durmuştuk. Oyun bitmişti, arkadaşlarımın bana seslenen ve giderek telaşlanan seslerini duyuyordum. Güneş alçalmaya, çevremdeki buğdayları turuncuya boyamaya başlamıştı. İşte ancak o zaman yılan miskin miskin gevşedi, halkasını açtı ve tarlanın içinde süzülüp yok oldu. Ben de ancak o zaman başakların arasından çıktım, kendimi onlardan çok uzak ve sersemlemiş hissederek beni arayan arkadaşlarıma doğru koştum.

Ama bizimki koşulların eşit olmadığı bir mücadeleydi. Ben on bir-on iki yaşlarımdaydım, yalnızdım, bana yardım edecek kimsem yoktu. Artık liseye başlamış olan ağabeyim sanki buharlaşmıştı, onu göremez olmuştum. 1968 ve sonrasının sıcak yılları yaşanıyordu ve o, evde kalıp hakaret işitmek, tekme yemek yerine sevgilileriyle oynaşmayı ya da barikatlar arasında koşmayı yeğliyordu.

Ben, mutlu aile tablosunun temsilinden başka bir niteliği olmayan, bırakıldığı odada tek başına, sürekli açık televizyonun karşısında oturan, burnu hep sümüklü, birazcık ilgi gösteren herkese hemen gülümsemeye hazır küçük kardeşimle ilgileniyordum.

Bir kış günü hastalandı ve bakımsızlık yüzünden hastalığı ilerledi; büyük hasar yaratacak bir zatürreeden son anda kurtarılabildi. Bir aydan uzun bir süre hastanede kaldı; ağlıyordu, iğne olmak istemiyordu, rahibe-hemşirelerden korkuyordu. Eve döndüğünde onun da artık paspas-çocuğa dönüşmüş olduğundan emindim.

Bu arada elimden geldiğince hayatta kalma mücadelesi veriyordum. Evin dışında çok zaman geçiriyordum; henüz gönül işleriyle ilgilenmediğimden, yaş ve zihin olarak barikatlardan da uzak durduğumdan, öğleden sonralarımı köpeğimle yürüyerek ya da bisikletimle en uzak mahallelere giderek geçiriyordum; sürülmüş ya da çıplak tarlalardan geçiyor, tren hattı boyunca kilometrelerce yol alıyordum. Mümkün olan her fırsatta bir okul arkadaşıma yatıya gidiyordum. Nerede olduğum ya da ne yaptığım kimsenin umurunda değildi. Çocukluğumu ve ergenliğimi mutlak bir terk edilmişlik içinde yaşadım.

Bir süre spora tutundum; hareket etmek beni her zaman mutlu etmiştir zaten; hafif atletizmle ilgileniyor, her gün koşmak, sıçramak, mızrak atmak, yani hayatta kalabilmek için kırmızı tartan piste gidiyordum. Hep o mavi keten ayakkabılarımla antrenman yaptığımdan bir doğum günümde biraz daha sağlam spor ayakkabı almalarını istedim. Ayakkabı geldi ama ayağıma dört numara büyüktü. Bunu söylemeye cesaret edemedim, “Sen de hiçbir şeyi beğenmiyorsun,” şeklinde vereceklerinden emin olduğum tepkiyi kaldıramayacaktım. İçini pamukla doldurdum ve Gufi gibi koşarak yarışlara katıldım. Nihayet bir altın madalya kazandığımda ve zaferle eve döndüğümde annemin tek tepkisi şu oldu: “Nasıl oldu da kazandın?”

Ayakta kalabilmek için hepsiyle ve her şeyle mücadele ediyordum ama eşitsizlik giderek artıyordu, yenilgi hep artıyordu. Hava kirliliği yüzünden kum gibi dağılan arkeolojik kalıntılar gibi benim her bir parçam da günbegün dağılıyordu; onların yıkılışlarını işitiyor, sıva parçalarının ayaklarımın dibinde birikişini seyrediyordum; ama bu sonu gelmez yıkımı durdurmak için elimden hiçbir şey gelmiyordu.

Bu arada okulda giderek daha başarısız oluyordum; saatler boyunca başımı kitaplardan kaldırmıyordum ama hiçbir şey anlayamıyordum. Artık liseye geçtiğimden hoşgörüsüz öğretmenlerle karşı karşıya kalmıştım; benim bu yavaşlığımın zekâ eksikliğinden daha farklı bir nedenden kaynaklandığını düşünemeyecek kadar dar görüşlü eğitimcilerdi.

Kimse bir gedik açamadı, kimse bana elini uzatmadı, kimse bana belli belirsiz de olsa tek bir umut vermedi. Böylece kısa süre içersinde ben de zekâmın noksanlığına inandım ve gelecekle ilgili tasarılarım hızla daralmaya başladı: ne tıp ne üniversite ne de başka bir şey görünüyordu ufukta.

Kendime hedefler koyabilmek için anaokulu öğretmeni ya da bahçıvan olabileceğimi düşünüyordum; öğretmenleri, ağabeyime satış görevlisi olmasını öğütlemişlerdi ama ben insanlarla temas kurma konusunda yetenekli olmadığımın farkındaydım.

Her geçen gün içimdeki çılgınlığın yükseldiğini, onunla mücadele edecek gücümün ise giderek düştüğünü hisseder olmuştum.

Derken babam yeniden hayatımızda sahne almaya başladı. Otelde kalıyor, yola çıkmadan önce bizi öğle yemeğine çıkarıyordu. Bakışlarını Tibet’ten, Orta Asya steplerine çevirmişti: Aklı fikri Cengiz Han ve krallığındaydı; sofraya oturduğumuzda ilk yemekten tatlıya kadar bize Moğolların hayatlarını ve etkinliklerini anlatıyordu. Arada sırada Çince sözcükler söylüyor, eliyle havaya Çin alfabesinden harfler çiziyordu.

Ağabeyim, bundan yararlanarak tıka basa karnını doyuruyor, ben ise babamın bir an için olsun, benim bakışımı fark etmesini umuyordum.

Ama o benim bakışımla değil, bedenimle ilgiliydi.

Bir gün şort giydiğimde duygulanmış bir ifadeyle şöyle mırıldandı: “Bu bacaklarla bütün erkekleri deli edeceksin!” Bir babanın kızıyla konuşabileceği konular konusunda pek deneyimli değildim ama hoş bir iltifat niyeti taşısa da bu gözlemi beni derinden yaraladı.

Gene de benim babamdı ve sonunda mutsuzluğumun dibe vurduğu bir gün kâğıdı, kalemi alıp ona yazmaya karar verdim. Bu uzun mektupta, ayrıntılara girmeden o evde çok rahatsız olduğumu, Roma’ya onun yanına taşınmak istediğimi söyledim. Milioni ne derse desin, o benim babam değil miydi? Hem canımın onu görmek istemediği bir gün kulağıma o çapkın kedi sesiyle eğilip, “Neden gelip benle oturmuyorsun civcivim? Biz ikimiz birbirimiz için yaratılmışız,” diyen o değil miydi?

Mektubu büyük bir gizlilik içinde yazdım ve gene büyük bir gizlilik içinde postaya vermek için evden çıktım. Ertesi gün okuldan döndüğümde annem açtığı mektubumla karşıma dikildiğinde nasıl şaşırdığımı ve nasıl korktuğumu hiç unutmuyorum.

“Bir arkadaşım bulmuş ve bana getirmesinin iyi olacağını düşünmüş! Bu evde mutlu değilsen, bunu arkamdan iş çevireceğine yüzüme söyleyebilirdin. Baban konusuna gelince hayallerini hemen yıkmak zorundayım; istersen telefon edip bu arzunu ona söyleyebilirsin ama yanıtı kesinlikle ‘hayır’ olacaktır. Siz onun umurunda bile değilsiniz.”

Yayının sonu.

Kaçış yolunun sonu.

Umudun sonu.

Yetişkin olduğumda, bir gün babam bana hayatımızda onun yerini alan adamın ciddi dengesiz biri olduğunu bildiğini; çünkü ilkokuldan beri onu tanıdığını itiraf etti. Yeni erkek arkadaşının o olduğunu öğrendiğinde, anneme hemen bir mektup yazdığını, onun şiddet seven, acımasız ve deli bir erkek olduğunu söyleyerek hemen ayrılmasını telkin ettiğini söyledi. Ama annem çoktan örümceğin ağına dolanmıştı ve kestirip atmıştı: “ Ne diyorsun sen? O dünyanın en harika adamı!”

“Ya biz?” diye sordum babama. “Bizi hiç mi düşünmedin?”

“Sizi mi?” dedi bir an bile utanmadan; “Siz hayatta kalmayı öğrenmek zorundaydınız.”

Darwinci yanını unutmuştum.

Gene yetişkin çağımda aynı soruyu anneanneme de sordum.

“Neden hiçbir şey yapmadın?”

“Öyle mutlu görünüyorlardı ki,” dedi bana. “Hem entrikacı kayınvalide gibi görünmek istemiyordum.”

Sadece, vaftiz annem Letizia teyzem bir şeyler sezinlemişti. “Bu mutlulukta yolunda gitmeyen bir şeyler var,” demişti.

23

Letizia teyze, doğduğum eve yakın otururdu ama gene de ona ailenin öteki üyeleri gibi ne sokakta ne de bir kafede rastlayabilirdim. Onu ziyarete gittiğimizde bizi salonunda, hava iyiyse de bahçesinde kabul ederdi. Bambi adındaki küçük pinscher köpeği kucağında yaşardı.

Evi çok gölgeli bir bahçeye bakardı; belki de bu nedenle onu sadece yıldız gibi parlayan gözlerinin aydınlattığı bir loşluk içinde hatırlıyorum.

Letizia teyzenin üç oğlu olmuş, savaşta üçünü de yitirmişti. İlki Rusya’da yok olmuştu, ikincisi onu aramaya gitmiş ve bir daha geri gelmemişti; üçüncüsü ise savaşın son günlerinde, şehrin ortasında bir el bombasıyla can vermişti.

Evine adım attığım an, derin bir sarsıntı duygusu sarardı beni. O zamanlar ne olduğunu tam anlayamıyordum; bana sadece oğullarının uzak bir ülkede kaybolduğu ve kendisinin onları aramayı sürdürdüğü söylenmişti. Sık sık mektuplar, istihbaratlar alırdı ve bunların tümü, içinde yeni bir umut ışığı yakardı.

Anneannem bana, haber verecekleri iddiasıyla ortaya çıkan –ama sonradan hepsi yalan haber çıkan– çakalların ondan para sızdırmaya çalıştıklarını anlatırdı.

Gene de oranın, çocuklara uygun bir ev olmadığı aşikârdı. Dört bir yanda kitaplar, tablolar, halılar, gümüşler, kadife kaplı divanlar ve kuyruklu bir piyano vardı: Orada, anneannemin evindeki gibi koşuşturmamız söz konusu bile olmazdı. Bütün ziyaret süresi boyunca kımıldamadan ve edeple koltuğun ucunda oturur, büyüklerin konuşmalarını dinlerdim; bunlar hemen hemen hiçbir şey anlamadığım sohbetler olurdu. Daha çok ailevi konulardan ya da Letizia teyzenin babası Ettore amcadan söz ederlerdi.

Ettore amca, Marisa halamın kaderini paylaşırmış gibi görünüyordu.

Hiç ortada yoktu ama hep vardı.

Halamdan farklı olarak ise, salonda güzel bir portresi asılıydı: iriyarı, bıyıklı, bakışlarında kötülük olmayan bir beydi.

Letizia teyzenin boğuk ve harika bir ses tonu vardı; “baba” derken sesindeki titreşim, bütün odaya yayılırdı. Çocuk gözlerime mitoloji tanrıçaları kadar güzel görünürdü: esmerdi, bembeyaz ve muntazam dişleri vardı, parlak gözleri ışıl ışıldı –sanki göz bebeklerine pırlanta, yakut, topaz gibi değerli taşlar kakılmıştı– kulak memeleri, ağır küpeler takma alışkanlığından uzamıştı.

Benim vaftiz annem olsa da –yani dışarıda fırtına uğuldarken beni kucağına alarak Tanrı’ya Işık yolunda bana eşlik etmeye söz vermiş olsa da– çocukluğum boyunca onunla özel bir yakınlığım olamadı. Söz gelimi anneanneme söyleyebildiğim gibi, karnımın acıktığını, ikindi kahvaltısı istediğimi, ya da karnımın ağrıdığını asla aktaramadım. Hizmetçi, içecek bardaklarını getirdiğinde teşekkür ederek sessizce içeceğimi yudumlardım.

Ona ziyarete gitmemiz söz konusu olunca mideme bir düğüm atılmış gibi olurdu; bu düğüm ancak kapısı arkamızdan kapandığında ve gündelik hayhuyumuza gömüldüğümüz zaman çözülürdü.

Letizia teyze bana karşı her zaman çok nazikti ama o nezaket, evine girdiğimde içimde büyüyen tuhaf kaygıyı yatıştırmaya yetmezdi. İçerideki havanın yoğunluğu bir başka türlüydü ve o teyze, bir manastır başrahibesinin otoriter ciddiyetine sahipti. Orası bir evden çok tapınaktı; ancak hangi ayin kutlanıyordu, onu da anlamıyordum. Mısır’dan Çıkış gecesinde olduğu gibi Melek’in çoktan geçtiğini, kuzunun kanıyla kapımın sövesine değil de benim alnıma işaret bırakmış olduğunu henüz bilmiyordum.

24

Bir insanın gelişiminde, sadizm ve sevgisizlik derin bir yıkım yaratabilir ve bunu şifalandırmak da çok zordur.

Deney yaparken bir nesne, güçlü bir darbeye maruz bırakılır: Neresinden ve ne şekilde deforme olacak? Çatlak ya da kırık olacak mı? Ya da patlayacak mı? Bunu kimse bilemez. Yapısının ne zaman ve hangi noktadan iflas edeceğini kimse tahmin edemez. Çöküşün gerçekleşeceği gerçeğinden başka bir şey yoktur.

Elbette başlangıçta anlamazsın, bacaklarının üstünde dimdik durduğundan eminsindir, bir bukalemuna dönüştüğünün farkına varmazsın: derin, seni çevreleyen ortamın her tonuna uyum sağlamaktadır; bu değişim derin aracılığıyla yavaş yavaş emilir ve içine iner ve onu dönüştürmeye başlar; görünürde sakin sakin yürüyor gibi görünürsün ve gözlerinin artık senin gözlerin, yüreğinin senin yüreğin olmadığını henüz bilmezsin.

Nefret, insanların içinde çok büyük gedikler oyar. Koch basili gibi günden güne akciğerlerini yer; sen insan olduğunu sanırsın ama bir mağaraya dönüşmüşsündür; ateşin hep düşüktür bu nedenle ısınma gereksinmesi duyarsın.

İyi de yeryüzünün iliklerinde ateş yakmak nasıl mümkün olur? Hava alımı olmadığından oksijen kısa sürede tükenecektir; alevlerin yerine ateş duman üretecektir; duman karbonmonoksit yayacak ve sen ısınacağına hızla öleceksindir.

Nefreti alev alan bir şey olarak düşünmek ne büyük hatadır.

Yanan aşktır, nefret sadece dondurur.

Hayatına kattığın tehlikeli aşırılıklar ise ısınma çabandan başka bir şey değildir.

Evdeki durum her geçen ay daha da zorlaşıyordu. Okuldan eve dönüyordum, sofraya oturuyorduk ve giriş cümlesi şu oluyordu: “Kızın beni öldürmeye çalıştı.”

Bayan D, F, G, “Saçmalama,” diyeceğine ya da doğrudan psikiyatrik ilkyardım ambulansını çağıracağına tehlikeli biçimde susarak onaylardı. Adamın çeşitli yorumlarına bakılacak olursa ben, onun hayatına değişik yöntemlerle kastediyordum ama güvenilmez bir kişi olarak tercihim Borghese ailesinin şölenlerine yakışacak nitelikteydi: suya konan zehirler, yiyeceklere maharetle katılmış cam kırıkları ya da gözle görülmeyecek çivi parçacıkları... Sahip olduğum tek silah her sefer şunu yinelemekti: “Bu doğru değil!” Ama sesim aslında, “Kral çıplak!” diye bağıran çocuğun sesiydi.

Masal, korku filmine, Grand Guignol20 “Dehşet” Tiyatrosu’na dönüşmüştü; daimi hayal dünyasındaydık; çünkü söylediklerinin gerçekliğin somutluğuyla hiçbir ilgisi yoktu. Olayların hakikati mutlak olarak bambaşkaydı; deliliğin değişime uğrattığı gerçeklikte madalyonun sadece iki yüzü vardı; dış dünyaya oynadığımız mutluluk masalı ve her gün değişen ama gene de tekdüzeliği aynı olan ve ev duvarları dahilinde oynanan korku filmi.

Hani bir apartmanda cinayet işlendiğinde komşuların gazetecilere söyledikleri, daima mutlak bir şaşkınlık yaratacak cinsten olur: “Son derece mükemmel bir insandı, sakindi, eğitimliydi, hiçbir sorun yaratmamıştı.”

Katil.

Görüntüyü bozan aynalar labirentinde yaşıyordum sürekli. Başlangıçta görüntüme ait net bir anım vardı ama zamanla kendime ait her türlü gerçekliği yitirmeye başladım.

Charles Darwin, bazı zarkanatlıların alışkanlıklarını gözlemlediğinde iyi yürekli tanrı inancını bütünüyle yitirdiğini anlatır. Böylesine acımasız, avlarını –genellikle leziz bir tırtılı– iğneleriyle felç eden ama öldürmeyen yaratıklar olabileceği düşüncesi onun bütün huzurunu kaçırmıştı. Bu özel böceklerin, kendi larvaları için canlı gıdaya gereksinmeleri vardır; canlı av üzerine bırakılan larvalar günbegün bununla besleneceklerdir.

Gerçekle ilişki kurabilme olanaksızlığım beni yavaş yavaş o tırtıla dönüştürmüştü. Zehirli kargı yüzünden felç olmuştum, kımıldayamıyordum, yardım isteyemiyordum. Zaten bana kim yardım edebilirdi ki? Yabancıların gözünde temsilimizi falsosuz canlandırıyorduk.

Yavaş yavaş, neyin doğru olduğu, neyin olmadığı konusundaki gerçeklik benim zihnimde de karışmaya başladı. Kimdim ben, çevremde neler oluyordu? Artık bunlara yanıt bulamıyordum.

Bu arada babam yeniden yok olmuştu; bir yıldır ortalarda görünmüyordu, istesem de onu nerede arayacağımı, bulacağımı bilemiyordum. Ağabeyim, bir gün, “Hoşça kalın,” diyerek evden çıkmıştı ve okula gitmek ya da sevgisiyle buluşmak yerine motosikletiyle Danimarka’ya gitmiş, oraya yerleşerek bir dondurmacıda çalışmaya başlamıştı.

Annemin olumlu yönlerinden biri, mutlak olarak kaygıdan azade olmasıydı. O akşam, oğlunun eve dönmemesi onu kesinlikle endişelendirmedi. Günlerin fırtınasında yelkenini keyifle idare etmesinin nedeni “No news, good news,”21 kalıbıydı.

Günün birinde eve döndüm ve Red’in beni her zamanki gibi beklemediğini fark ettim. Mutfağa girdim ve yastığının toparlanıp bir kenara kaldırıldığını, madalyonlu kırmızı tasmasının kaloriferin sapına asılmış olduğunu gördüm. Annem yemek pişiriyordu, arkası dönüktü.

“Köpek nerede?” diye sordum.

Sebzeleri doğramayı sürdürdü, kızartma yapacaktı belki.

Bana dönmeden, “Öldürmek zorunda kaldık,” dedi. “Hastaydı.”

Köpek tabii ki hasta değildi, yalnızca varlığı rahatsız ediyordu. Zavallı, masum köpeğim, hayatımda kalmış olan tek sevgi kaynağım Red de ortadan yok olmuştu.

Yaz gecelerinde güve kelebekleri lambaların çevresinde telaşla kanat çırpar; karanlık için yaratılmış bu böcekler beklenmedik ve şiddetli bir ışık karşısında uçuş yönlerini bütünüyle yitirirler.

Ansızın, beklenmedik biçimde ben de yönümü yitirdim.

Bunun üzerine psikiyatrların bekleme odalarında yaşamaya başladım.

Annem, doğumumdan beri öteki çocuklardan farklı ağladığımı anlatıyordu, daha anaokulundayken öğretmenim bu masum saç örgülerinin altında zihinsel bir hastalığa sahip olabileceğim konusunda onu uyarmıştı. Nihayet kendisi de bu belirtilere razı olmuş, beni kurtarmak için elinden geleni yapmış ama başaramamıştı. Zaten ailede de pek normal olmayan vakalar görülmüştü.

Nihayet bir hekim, annemin bu mahzun anlatımının sonunda bir sonraki oturuma kocasıyla gelmesini tembihleyince annem hızla ayağa kalktı ve, “Deli olan o, biz değiliz!” diyerek kapıyı çarpıp çıktı.

Bir daha da o muayenehaneye adım atmadı.

Bu olayın sonunda benim evden uzaklaştırılmama karar verildi. Böylece yatılı okullar, aile yanında konaklamalar, kiralık odalar biçiminde ilerleyen uzun bir sefere çıktım; üzülüyordum elbette ama bir yandan da rahatlamıştım. Nihayet huzur içinde uyuyabiliyordum, sakin sakin yemeğimi yiyordum; bunlar benim çok uzun süre önce yitirdiğim rahatlıklardı.

Günün birinde o psikiyatr beni tesadüfen otomobiline aldı ve –bir sorum üzerine mi söyledi anımsamıyorum– tam ineceğim sıra şöyle dedi: “Annen ağır biçimde hasta.”

Gonk! Gonk! Gonk!

Bu cümleye bir cankurtaran filikası gibi yapıştım. Demek ki sezinlediğim her şey doğruydu. Bayan A, B, C, D vardı! Demek ki ben kabahatli değildim, bende bir delilik yoktu; doğumumdan başlayarak hayatımı inceden inceye saran karanlık, manevi bir takım koşulları belirlemişti.

Hayatımın bu eziyet yüklü döneminin sonunu, o evde bazı doğum günleri ya da hayatın ferah dönemeçlerinde yapılan kutlamalardaki gibi kadeh kaldırarak bitirmek istiyorum.

Cin cin, cin cin, prosit!22

Kadehler havaya kaldırılır ve herkes bir ağızdan şöyle der: “Senin ölümün, benimkinden daha korkunç olsun!”

Dinsizlik ve zalimlik okulu!

20. Paris’te 1897-1962 yılları arasında var olan, sahnelenen şiddet, korku, sadizm temalı oyunlarla ünlü tiyatro. (Y.N.)

21. (İng.) Haber olmaması iyi haberdir. (Ç.N.)

22. Çincede ve Almancada “şerefe”. (Y.N.)

25

Hayatımın büyük bölümünü, içime zerk edilen zehirden arınmakla geçirdim. hâlâ arada sırada beni iğnesiyle felç eden zarkanatlı böceği rüyamda görürüm.

Ama zehir, homeopatik anlamda panzehir olarak da işe yaradı: Hile ve sahtekârlık sezdiğim ilişkileri hayatıma ne kabul ettim ne de sürmelerine izin verdim. Tabii ki bu işimi kolaylaştırmadı; çünkü insan ilişkilerinin, en azından vicdanın ışığında yürütülmeyenlerin büyük bölümünün temelinde az ya da çok görünür biçimde hile ve sahtekârlık bulunur.

Çocukluğumun ve gençliğimin uzun inziva eğitimi, beni duygusallığın ayak bağlarından sıyrılarak kesinlikle özgür bir insan olmamı sağladı; gerçeğe susamış bir insan, nefsin, çıplaklığın aşikâr yalnızlığıyla yüzleşmeye cesareti olmayanların pek meraklı oldukları küçük ödülleriyle yetinmeyi bilmeyen biri olarak yetiştim.

Hiçbir şeye tutunma.

Hiçbir şey arzulama.

Hiçbir şey bekleme.

Hiç olmayı bil.

Bu bilince varma umudu içinde, çilecilikle ilgili kaç kitap okumak, kaç inzivaya çekilmek, mürşidin çaldığı kaç gonga uymak gerekirdi kim bilir.

Oysa benim dünyaya gelmem ve soluk almam yetti.

Yetişkin yaşa vardığımda içimde mutlak bir boşluk vardı; sıradan insanlığın her türlü hevesinden kesinlikle uzaktım. Buzdağından paspasa, paspastan Mariana Çukuru’na atlayışla, bakışın soğukluğunun böcekbilimselliğine ulaşmak için uzanan yolu sabırla kat etmiştim.

Duygusal bağlarım birbiri ardına yok edilmişti; köpeğim bile bu sağlıklı temizlikten canını kurtaramamıştı. Sıcak bir yapım olduğundan çevremdeki nefreti görmezden gelmeyi, güler yüzümle sevgi yaymayı denedim ama bu da mümkün olmadı.

Mistisizmin yolları, zorunlu geçiş olarak çöle ulaşmayı zorunlu kılar ve bu doğrudur; çünkü sadece çevrenin boşluğuyla, bütün yanılsamaların terk edilmesiyle, bizi farklı bir boyuta ulaştıracak olan patika görülebilir. Kargaşada, zihin dağınıklığında bu aşamayı geçmek mümkün olmaz. Eski geleneklere göre, toprağın tohumların yeni hayatını kabul etmesi için tarlalar, hasattan sonra yakılırdı.

Çöl ise ara bir durumdur; özellikleri arasında tarafsızlık yoktur. Çöl serapların belirdiği, düşüncelerin zincirlerinden kurtulduğu, iblislerin belirdiği yerdir.

Benim en sadık iblislerim şiddet ve korkuya ait olanlardır; hep bir arada dolaşır ve sürekli birbirlerinden korku ve savunma tepkisi, alt etme, yaralama, yok etme, ezme arzusunu üretirler.

Şimdi bile, bazı özel sessizlik anlarında günlerimin kubbesi altında katilin adımlarının yankılandığını işitiyorum. Rousseau’nun, “İnsan doğuştan iyidir,” biçimindeki yanılgısını saf ruhlara, insanoğlunun gerçek doğasının yüzüne bakmak zorunda hiç kalmamış olanlara bırakıyorum. Şerrin uçucu, hafif, kokusuz ve görünmeyen bir doğası vardır; zorlamadan her yere sızar, insanlar fark etmeden onları işgal eder. Bu içsel seyir noksanlığından, bir günah keçisi arayışı doğar. Şer benim içimde değildir, ötekindedir; bu nedenle izlenmeli ve yok edilmelidir.

İnsani yıkımın bütün formlarının çıkışı bu değil midir zaten? Oysa keçiyi çöle sürüklemenin ve törenle kayalıktan aşağı atmanın gereksizliğini fark etmek için bakışlarımızı dürüstçe kendi içimize çevirmemiz yetecektir.

İblis gene de kesinlikle şarttır. Onun varlığı olmadan iyi duyguların iğrenç belirsizliğinde kalınır, içimizde kükreyen canavar pembe pelerinlerle örtülür. Yin ve Yang adıyla bilinen Taocu simgenin ustalıkla gösterdiği üzere siyah beyazsız, beyaz siyahsız olamaz. Hatta daimi bir devinim içinde sırayla birbirlerini yaratırlar ve her biri var olabilmek için içinde ötekinin ilkesini barındırmak zorundadır.

Aşağı inmeden yukarı tırmanmak tavsiye edilmez; çünkü böyle bir gelişmede gerçek anlamda köklenme olmamıştır. Aynı şekilde kişi, yaşadığı günlerde gölgeli bölgelerinde katilin ayak seslerini işitmediyse yazı alanına girmesi de tavsiye edilmez.

Hayatımın dağıldığı, bir evimin olmadığı o yıllarda anneannemle yeniden yakınlaştım. Daha doğrusu durumu nihayet anlayınca o bana yaklaştı ve bir ilişki kurmak için çaba gösterdi. Artık duygusal ilişkilerden söz etmek bile istemiyordum; bu nedenle çevremi saran o aşılmaz duvarda bir geçit açabilmek için gerçekten çok uğraşması gerekti.

Beyaz Renault otomobiliyle, yaşadığım farklı yerlere geliveriyordu ya da yazları ben onun yayladaki evine gidiyordum. Vahşice çatışan iki güçlü karakterdik; onun bana sunmak istediği gerçekliği, ben yalnızca reddetmeyi biliyordum. Sinir sistemim fizyolojik olarak hasar görmüştü, gerili bir tel üzerinde yürüyordum, zar zor edindiğim dengemi yeniden tehlikeye atmak istemiyordum.

Oysa yavaş yavaş, günbegün, bir oymacı maharetiyle, yüreğime ulaşmak için minik bir delik açmayı başardı.

Onun bu mucizeyi başarmasının nasıl mümkün olduğunu sık sık sormuşumdur kendime; sanırım başka hiç kimse bunu beceremezdi. Kan ve akrabalık bağının ve annelik ruhunun –başkasıyla ilgilenmeyi içgüdüsel olarak bilmek– bunu etkilediğini düşünmüyorum; çünkü anneannem bu ruha da hiçbir zaman sahip olmamıştı. Nitekim çocuklarını doğurmasının arkasındaki nedenin kendi arzusu değil gelenekler olduğunu bana itiraf etmişti.

En sonunda bizi bir araya getirenin, ilişkilerde hakikate ulaşma konusundaki ortak gereksinmemiz olduğunu düşünüyorum. Hayatı boyunca önce evlat, sonra eş ve kentsoylu anne olarak sürdürmek zorunda kaldığı ilişkilerin yüzeyselliği canını acıtmıştı. İnsanların o kor halindeki çekirdeğine ulaşmayı engelleyen mat kabuğu, perdeyi görüyor ama bunu nasıl kaldıracağını bilemiyordu. Auschwitz’ten kurtulan arkadaşına rastlayıncaya dek bu çekirdek gereksinmesi, onda söndürmeyi bilemediği daimi bir kor olarak yanıp tutuşmuştu.

Ahlakçılıktan benim gibi tiksiniyordu, benim gibi sadece âdettendir, diye sevme zorunluluğundan nefret ediyordu. Bir ilişki kurmayı gerektiren neden akrabalık değil, daha derin bir şeyler olmalıydı. Gerçeğe doğru, gerçeğin içine yürünmeliydi. Ve bu yöne doğru yürümek tek bir anlama geliyordu: günbegün yalanı, çoktan düşünülmüş düşüncelerin, çoktan söylenmiş sözlerin aşikârlığının sürekli ve yapay sıkıcılığını silmek. Bu aynı zamanda daha derin olan, hiçbir şey beklemeyen, hiçbir şeyi ayırmayan, her türlü yargılama biçimi karşısında körlüğü seçen sevgi boyutuna girmekten korkmamak anlamına geliyordu.

Pek küçük, ayırt etmeye, ayırmaya, nesnelerin yerleştirileceği tertipli çekmecelere, insanların kapatılacağı çitlere pek arzulu aklımıza bu tür sevgi, dehşetli bir korku salar çünkü bir şekilde bir kenosis’e, boşluğa dönüşür.

Ama minicik yaşımda babamın beni eğitmiş olduğu hiçlikten farklı olarak –çorak, temiz, sadece yuvarlanan dikenlerin ya da rüzgârın attığı bir kutunun hareket ettiği çöl hiçliği– anneannemin bana sunduğu hiçlik, Auschwitz’ten gelen, onun bedeni ve sözleri aracılığıyla bana kadar ulaşan geçersizleştirmenin içinde kurtuluşun daimi olarak canlandırma, yenileme ilkesi bulunuyordu.

Yüreğinin Götürdüğü Yere Git kitabımın son satırlarını işte bu ilkeye ithaf etmiştim: “Dur, sessizce dur ve yüreğini dinle.”

Anneannemle buluşmasaydım, alçakgönüllülükle benim yoluma çıkmasaydı kurtulamazdım. Belki o da Nazizmin elinden kurtulan arkadaşına rastlamasaydı günlerine bir anlam kazandıran kurtuluşu yaşayamayacaktı; o arkadaşı da kendi yolunda varoluşun farklı bir boyutunu ona iletme maharetine sahip biriyle karşılaşmış olmalıydı.

Monadlar dünyasında hiç kimse kurtulamaz.

İlerlememizi sağlayan, karşılaşmanın karşılıksız ve gizemli dinamiğidir.

26

Bu yürekler acısı olayların yaşandığı süreç içerisinde asla, tek bir an için bile sanatın bir şekilde benimle ilgisi olabileceği aklımın ucundan bile geçmedi.

Derslerimdeki başarısızlığım, en basit şeyleri bile anlamayı becerememem yüzünden aptal damgasını yemiştim. Günlerimin geri kalanını Viyana Akıl Hastanesi Steinhof –ya da o dönemde Trieste’ye gelmiş olan Doktor Basaglia ile– geçirmenin dışında hayatta beni ne bekliyor olabilirdi?

Bu arada yetişkin olarak artık bir karar vermem gerekiyordu. Canıgönülden yapmak isteyeceğim iş, orman bekçiliği olabilirdi: Günlerce yaya ya da at sırtında ormanlarda dolaştığımı, insanlardan uzak olmanın tadını çıkardığımı düşünüyordum. Ama o dönemde bu göreve kadınları almıyorlardı. Deniz seyahatleri de ilgimi çekiyordu. Gemiler ve dalgalar ailemin DNA’sında vardı ama orada da bir kıza uygun iş yoktu.

Zar zor bitirmekte olduğum lisenin son yılında, ortaokuldan tanıdığım bir arkadaşım beni Rus şiiri dünyasıyla tanıştırdı. O dizeleri okurken Slav genlerimden miras kalan uzak teller titreşmeye başladı.

Bunun üzerine başkalarına da inanılır bir ufuk sunmak için Rusça eğitimi almayı hayal etmeye başladım. Gelecekte çeviri de yapabilirim, diye düşünüyordum; bu da yalnız başına yapılabilecek bir etkinlikti. Ama kendim bile buna ikna olamıyordum. Her şeyden önce oturup ders çalışmak gerekiyordu, ben kendimi buna hazır hissetmiyordum; başarsam bile günlerimin geri kalanını yanımda sözlükle bir masa başında oturarak geçirecektim.

Sağlığım için daha tehlikeli bir şey hayal bile edemezdim! Hayatım boyunca olağanüstü biçimde fiziksel tedirginlik çekmiştim; sürekli kaynayan zihnim yüzünden entelektüelin durağanlığını asla olumlu bir nitelik olarak göremedim. Açık mekânlarda hareket etmek bana oksijen, düşüncelerime istikrar sağlıyordu.

Normal bir iş bulmam söz konusu değildi. Artık uyumsuzluğum konusunda gayet emindim; söz gelişi pastanede garsonluk yapsam ilk iki-üç gün iyi giderdi ama dördüncü ya da beşinci gün, pastayı edepsiz bir müşterinin suratına yapıştırabilirdim.

O zamana kadar sadece bebek bakıcılığı deneyimim olmuştu; insan, çocuklar karşısında savunmaya geçmek zorunda kalmadığı için fena gitmemişti ama gene de daimi işim olarak düşünemezdim. Öğretmenlik için sınava girebilirdim ama pasta konusu orası için de geçerliydi ve zaten ufukta sınav görünmüyordu.

O yıllarda pek moda olan bir kitabın başlığını, ben de kendime soruyordum: “Ne yapmalı?”

Bu arada efsanevi yetmişli yıllar yaşanıyordu ve yaşıtım gençler için seçeneklerden biri de devrim yapmaktı. Terörizm bütün boğucu huzursuzluk ve ölüm korkusuyla İtalyan toplumunun en ışıklı köşelerine kadar sızmıştı.

Terörizmin dışında kudretli bir değişim rüzgârı her türlü ilişkiyi altüst edecek biçimde esmeye başlamıştı. Bir sevgilin varsa, ona âşıksan, ilişkinizde sıradan ve banal olan her şeyi yıkmalıydın. Hatta ona karşı beslediğin özel olma arzundan bile utanmak zorunda kalıyordun. Özel sahiplenme bayağılığının sonu gelmişti, artık hiçbir şey sürekli değildi; kıskançlık yasaktı çünkü bedenleri özel olarak sahiplenmek söz konusu olmamalıydı; çünkü bu durum, insanlık tarihi boyunca mutsuzluk yaratmıştı.

Hepimiz hepimize aittik, herkes herkesindi, nihayet özgürdük.

Karşımızda kırk yıldır zengin Batı’yı kandırmış olan Eğlence Ülkesi’nin23 harika kapıları açılmaktaydı. Özel seçimlerim konusundaki kararsızlığıma bir de özellikle karışık bir tarihsel dönemin kararsızlığı ekleniyordu.

O aylar süresince miskinlik iblisinin esiri oldum. Her neredeysem, ne yapıyorsam, bir başka yerde olup bir başka şey yapmak istiyordum.

Sonra günün birinde mucize gerçekleşti.

Televizyonda, anneannemin çok sevdiği bir yönetmenin filmi yayınlanıyordu. Saat sekiz buçukta koca siyah beyaz televizyonun karşısındaki koltuğuna kurulmuş ve beklemeye başlamıştı; ben de evin içinde ileri geri yürüyüp duruyordum – içimdeki enerjiyi boşaltmanın tek çaresi buydu.

Ne var ki bir süre sonra ben de oturdum. Gördüğüm sahnede, bir erkek çocuk kocaman bir hendeğin içindeydi ve bir çanı eritmeye uğraşıyordu. Müthiş bir çaba sergiliyordu ama kimse onun başarabileceğine inanmıyordu. Nihayetinde ergime gerçekleşti ve çocuk o zaman kendini yere attı ve hıçkırıklar içinde haykırmaya başladı: “Bunu daha önce hiç yapmamıştım... İlk kez oluyor... Asla yapmamıştım!”

Film bittiğinde uzun süre koltukta oturup ekrana baktım.

Ertesi sabah uyandığımda anneanneme şöyle dedim: “Şimdi biliyorum! Ne yapmak istediğimi biliyorum!”

“Nedir o?”

“Öyküler anlatmak istiyorum.”

İzlediğimiz, Andrey Tarkovski’nin Andrey Rublev filmiydi.

Birkaç ay önce Friuli depremi yaşanmıştı; üzerinde yaşadığım topraklar tam bir dakika boyunca şiddetli biçimde sarsılmıştı ve o çok uzun dakika boyunca bütün çocukluğumun ve gençliğimin dünyası yerle bir oldu. Bir yıl önce ailem yeniden Trieste’ye dönmüştü ama ben hayatlarımız birbirinden bağımsız olduğundan birlikte yaşadığımız yerde kalmıştım.

6 Mayıs olağanüstü sıcak bir gündü; termometre 30 dereceyi gösteriyordu ve öğleden sonra ansızın burnum kanamaya başladı.

Çökmesine ramak kalmış eskilikte bir evin en üst katını başka kız öğrencilerle paylaşıyordum ve bir süredir barınaktan aldığım Bella adlı yeni bir köpeğim vardı; o ve evimizin kedisi birkaç saatten beri tuhaf bir tedirginlik içindeydiler.

Ansızın her şeyin titremeye başladığını hissettim. Önce Bella’nın kaşınıyor olabileceği geldi aklıma –yer döşememiz o kadar döküntü idi– ama onun odanın ortasında kocaman açılmış gözleriyle kımıldamadan beni süzdüğünü gördüm.

Bir an sonra yeryüzü altüst oldu.

Daha önce bir felaket yaşamayan, ilk anda ne olduğunu kavrayamıyor ve o anlarda düşünce değil içgüdü devreye giriyor; içgüdüm ise bana kaçmam gerektiğini söylüyordu. Ben de bu kadar eski bir evde aslında asla yapmamam gerekeni yaparak merdivenlere yöneldim. Birkaç basamak indikten sonra korkudan felç olmuş Bella’nın beni izlemediğini fark edip geri döndüm, onu tasmasından yakaladım ve kucağımda taşıyarak nihayet açık havaya kavuştum!

Bir köpeğimi daha kaybetmeye dayanamazdım!

Alt katlarda şaşkın ve yaşlı kadınların gecelikleriyle ne yapacaklarını bilemeden durduklarını gördüysem de “Ben gencim! Yaşamalıyım!” diyerek aralarından sıyrılıp kaçtım. Hayatta kalma içgüdüsü özür dilemeyen, izin istemeyen bir duyguymuş, anladım. On sekiz yaşımda yaşama arzusu elbette seksen yaşında olduğundan daha üstündür.

Sokağa çıkınca kendimi çılgın bir kalabalığın ortasında buldum; herkes ne yapacağını bilemeden bir oraya bir buraya koşturuyordu. Sokaklar mutlak karanlığa gömülmüştü ve insanlar yıkıntıların üzerinde savruluyordu.

Canımı kurtarmak için büyük bir meydana, yapıların üzerime yıkılamayacağı bir yere kaçmalıyım, diye düşündüm. Yolda o zamanlar âşık olduğum genç karşıma çıktı ve onunla birlikte şehir dışında, tarlaların sınırında yaşayan bir arkadaşımızın evine yöneldik. Bize haber verebilecek radyo ve televizyon yoktu, çevremdekilerden depremin merkezinin Kuzey Almanya olduğunu duyuyordum. Daha huzurlu bir dönemde olsaydı “nişanlım” diye nitelendirebileceğim erkeğin yanında toprağa uzandım, yerle bir olmuş Avrupa’yı, yıkılmış katedralleri, içlerinde koşuşturan kurtları görür gibi oldum.

Biz bu haldeysek uygar dünyanın geri kalanı hangi koşullar içindeydi acaba?

O gece gözümüzü yumamadık. Sarsıntılar sürüyordu. Bedenimizin altında toprağın hareketini hissetmek inanılmazdı. Ağaçlar, çatır çatır kıvrılıyor ve yeniden dikiliyordu; hiçbir esinti olmamasına karşın öne eğilmek ister gibiydiler.

Sonra, gecenin zifirî karanlığında inanılmaz bir şey oldu: Az ötedeki dut ağacından ezgiler, cıvıltılar, ötüşler dökülmeye başladı. Hayatımda ilk kez bir bülbülün ötüşünü işitiyordum; cıvıldayışının soylu güzelliğini o hüzün ve ölüm ortamına karşılıksız olarak armağan ediyordu.

Birkaç saat sonra gökyüzünde helikopterler görünmeye, yollarda ambulans sirenleri çalmaya başladı.

Demek ki Avrupa yerinde duruyordu!

Ertesi sabah ayrıldık. Ben tek bavulum olan köpeğimle, üzerimdeki şort ve tişörtle istasyona gittim ve Trieste’ye giden ilk trene bindim. Hayatımın son yıllarına ait olan her şey enkaz olmuştu. Maddi ve manevi anlamda enkaz bırakmıştım ardımda.

Orada kalsaydım eminim önümde yalnızca iki yol açılacaktı: ya uyuşturucuya ya içkiye başlayacaktım – kişi kendini mahveden boşluğu, ona en kolay ulaşabileceği bu iki gerçekle doldurmayı seçebilirdi. O felaket sayesinde hayatım beklenmedik biçimde yön değiştirdi.

Sonraki aylarda travma sonrası strese dayalı mutlak uykusuzluğa yenik düştüm. Anneannemin en yakın arkadaşı Maria uzun süre Çin’de yaşamış olan çok yaşlı bir akupunktur uzmanı tanıyordu. Gün aşırı, öğleden sonraları beyaz Renault’yla onun yaşadığı Muggia tepelerine gittik. Pencereleri körfeze bakan büyük odada beni karşılıyor, ben taştan yapılmış büyük bir Buddha başının önüne uzandığımda bedenime iğneler batırıyordu.

Bütün oturum boyunca sessizliğimizi koruyor; Buddha, o ve ben, denizi seyrediyorduk.

23. Pinokyo romanına gönderme. “Eğlence Ülkesi”, öğretmenin, dersin, çalışmanın hiç olmadığı bir ülke. (Y.N.)

27

Trieste’ye bir biçimde dönmüş olmak, köklerime dönmek anlamına geliyordu. Rüzgârın esişini özlemiştim; Carso’nun yokluğunun yarattığı boşluğu başka hiçbir şey dolduramamıştı.

O sarplıkta, o kireçtaşlarının çetin beyazlığında Friuli ovasını çevreleyen tatlı Moren Tepeleri’nde olmadığı biçimde kendimi bulmuştum. Carso’da uçurumlar, gizli şeyler, zorluklar, çileler vardı; oradaki her şey, “bir şeye rağmen” yetişirdi. Yele rağmen, kısıtlı toprak yüzeye rağmen, susuzluğa rağmen...

Carso Yaylası’nda hayat, bir “karşı” hayattı. Orada yüksek ağaçlar değil sadece kökleri çengelli çalılıklar yetişirdi. Hayat, var olabilmek için inatçılığını kabul ettirebilmek demekti.

Kendimi bu koşullarla özdeşleştirmemem mümkün müydü?

Bunun ötesinde Carso, o dönemde bölünmüş bir topraktı da. Bir zamanlar adı Yugoslavya olan ülkeyle sınır, benim yaşadığım yerden birkaç kilometre ötedeydi ve İtalya’yı örneğin Fransa’dan ayırana hiç benzemeyen bir sınırdı bu. Orada Batı sona eriyor, Doğu başlıyordu; Batı, özgür dünya anlamına gelirken, Doğu deyince özgürce yaşamaya izin vermeyen bütün o komünist ülkeler anlaşılıyordu.

O dönemde –Osimo Antlaşması henüz imzalanmamıştı– yayla A ve B bölgelerine ayrılmıştı ve orada yaşayan bizler, büyük sınırlardan geçmeye gerek duymadan ileri– geri hareket edebilmek için propusnica diye bilinen bir geçiş belgesine sahip olmak zorundaydık. Ben küçükken anneannemle alışveriş etmek için sık sık B bölgesine geçerdik; orası daha ucuz ama aynı zamanda daha yoksul ve daha gri bir yerdi.

Yaşıtlarımın düşüncelerini değiştiren ideoloji sirenlerinin kulaklarımı sağır etmesine izin vermediysem komünizmin bir hayal değil, bunaltıcı bir gerçeklik olduğu ülkelerle erken ve gerçekçi bir ilişki kurmuş olmamın da etkisi vardır. Çocukluğumuzun bütün pikniklerine ve gezilerine, tatbikatlar, yanlış bir adım attığımız anda sırtımıza dayanması muhtemel mitralyözler ve tüfekler, gerçek kaya değil topların saklandığı yerlerin ağzını kapatan kamuflajlar olduğunu bildiğimiz kayalar, gezinti yapanlara değil gece gündüz sınırı geçmeye çalışanları arayan nöbetçilere ait köpek havlamaları damgasını vurmuştu. Sınırı geçenler ya bizim gibi piknikçiler ya da ciddi anlamda kararlı kaçaklardı. İnsanlar, Batı’da bizi hayalini kurmamız için kışkırttıkları o dünyadan kaçmaya çalışıyordu.

Şiddetle kaygı kaynağı olmasının yanı sıra o zalim sınırın yayla boyunca şurasına burasına dağılmış derin çukurlar vardı ve bunlar, üzerinde bir haç bulunan taş şeritle mühürlenmişti. En iri ve kokulu siklamenleri toplamak için gittiğimiz bölgede bunların biri bulunuyordu.

Günün birinde mermerin serinliğine oturmuş, elimde çiçek demetim, bacaklarımı sallandırırken anneanneme, “Bunun içinde ne var?” diye sormuştum.

“Ölüler,” dedi bana. “Bunun içinde çok ölü var.”

Her zamanki, tekdüze yanıt. Anneannem o gün İkinci Dünya Savaşı’yla ilgili olaylar konusunda açıklamalara girişmedi ama “Resimli Tarih” dergisinin doymak bilmeyen okuru ağabeyim, bu konuda beni bilgilendirdi.

Bana, tutsakları ikişerli olarak birbirlerine bağladıklarını, kurşundan tasarruf etmek için sadece birine ateş ettiklerini, canlıların ölüyle birlikte çukura yuvarlandığını, günlerce öteki bedenlerin altında ezilerek can çekiştikten sonra öldüklerini anlattı.

Ciddi duyarlılığımın elbette ihtiyaç duymadığı bu ayrıntının yanı sıra ağabeyim, beni Nazizmin gizemleri üzerine de bilgilendirmeyi görev edindi. Berlin bunker’leri24 onun takıntılarından biriydi. Beni inandırmak için sürekli, “Hitler’in gerçekten orada ölmüş olduğuna ilişkin hiçbir kanıt yok,” derdi. “Ne bedeni ne de kafatası bulundu!” Aslında siyanürle zehirlenmiş numarası yapmıştı ona göre. Ağabeyime bakacak olursak, Nazi diktatör, tedbirli bir kişi olarak Atlas Okyanusu’nun altından tüneller kazdırmıştı ve oradan güvendiği kişilerle birlikte Güney Amerika’ya geçmişti. And Dağlarında huzur içinde yaşıyordu ve yakında aynı tünelleri ters yönde kat ederek yeni bir orduyla rögar kapaklarından çıkacak ve Avrupa’yı ele geçirecekti. Onun bu anlatışıyla Nazi askerlerini büyük sıçanlar olarak hayal ediyordum; kara ve hassas burunlarıyla klozetin içinden çıkarak “Snıff, snıff, snıff, burada Yahudi kokusu alıyorum,” diyeceklerini sanıyordum.

Letizia teyzeyi ve onun İkinci Dünya Savaşı konusundaki anlatısını da unutamam. Veneto bölgesinde, ailecek gizlendikleri kır evinin kapısı, öfkeli Alman asker mangası tarafından çalınmış. Ne yapmalı? Nihayet o kraliçe edasıyla açmış kapıyı; teyzem ve askerler uzun uzun birbirlerini süzmüşler. “Buyurun?” “Haben sie Salami?”25 Görünmeyen ama derin bir soluk almış. “Salami? Aber natürlich!”26

Askerler oradan bereket ağacı gibi üzerlerinden sosisler sarkarak uzaklaşmış olmalılar. Sosis kangallarını omuzlarına asan kadının simasının güzel Ortadoğulu çizgilerini fark edemeyecek kadar aç ve yorgun olmalıydılar. Letizia teyzenin bunu anlatırken attığı kahkaha hâlâ aklımdadır: “Salam mı? Tabii ki! Jambon, sucuk, domuz paçası hepsi var...”

Ama sıçanları kandırmak mümkün olmayacaktı! Onlar, bu aşağılık halka ait ortalıkta bulunan en minik molekülün bile kokusunu algılamak üzere eğitilmişlerdi. Demek ki klozetin kapağını akşamları hatta daha iyisi –Tek Ses İçin kitabının kahramanı gibi– gündüzleri de üzerine bir ağırlık koyarak kapatmak gerekecekti.

O aylarda Carso Yaylası’nda dolaşırken Tarih’in çocukluk yıllarım boyunca ruhumda biriktirdiği bütün kaygılar, düşünceler su yüzüne çıktı; günlerin içinde tuzak kurmuş sonun kaygısı, olayları değiştirememenin kaygısı; bütün yaratılmışlar arasında kana en fazla susamış olan insan türüne ait olmanın kaygısıydı bunlar.

Marche bölgesinin, Agro Pontino’nun ya da Capri adasının tatlı tepeleri arasında büyüseydim hayata ait duygum kesinlikle bambaşka olacaktı. Oysa ben bu somurtkan çalılıklar, kurbanlık insana susamış kayalıklar arasına asılı kalmıştım. Saatler boyunca sarımsı çayırlar ve çalılar; yabani asmalar, denize uzanan beyaz kayalıklar arasında yürüyordum. Sabah çıkıyor, akşam dönüyordum, Tanımadığım dolambaçlı yol, çukur, yıkıntı kalmamıştı. Bir şeyin peşinde mi koşuyordum yoksa bir şeyden mi kaçıyordum, bunu bilmiyordum. Gene de ilerlemeyi sürdürüyor, ansızın karşıma çıkan bir çiçekle duygulanıyordum. Bir kızılkantaron, bir dağlalesi güzel olanı hatırlatıveriyordu.

Rüzgârlı günlerde boranın özel bir şiddetle saldırdığı boğaza gidiyordum. Orada dikiliyor, esintinin yaylımını bekliyor ve onun esmesiyle kollarını açıyor, kendimi onun kucağına atıyordum. Düşmem gerekirdi ama rüzgâr benimle olduğundan havada asılı kalıyordum.

Uğuldayan, uluyan, izin istemeden bedeninin dengesini derinlemesine değiştiren rüzgâr. Konumun en aşikâr hali. Bükülüyorsun, sendeliyorsun, çaresizce bir şeye tutunmaya çalışıyorsun. Bu dikeylik sersemliğinde başka sarsıntılar gizleniyor. Lenf, kan, kafatasını saran madde aralıksız akmaya başlıyor, düşünceler birbirine karışıyor, bağlantıları kopuyor, bu görünmez kamçı altında duygular bir anda değişiveriyor, öfkeli atlar gibi şaha kalkıyor.

Çin tıbbına göre “rüzgâr” elementi çok dengesizdir; çünkü onunla gözenekler açılır ve sapık esintiler içe kadar nüfuz eder. Batı tıbbı da farklı sonuçlara varmamış olmalı ki pek çok ülkede, şiddetli rüzgâr olan bir günde işlenen suçlara hafifletici bakışla bakılır.

Anneannemlerin evi, Adliye binasının tam karşısındaydı: Faşizm yıllarında inşa edilmiş devasa ve ürkütücü bir yapıydı. Boranın şiddetli estiği gecelerde küçük bir kalabalığın onun büyük kapısının önünde toplaştığını anımsarım. Birer birer gelir, gecenin büyük bölümünü o asık yüzlü binanın cephesine doğru kaldırdıkları yumruklarıyla haykırarak geçirirlerdi; ben de boranın kudretine karışan seslerinin ninnisinde uyurdum. Cephedeki dekoratif heykellerden biri, elinde terazi tutuyordu ve aşağıda toplaşmış insanların protestosu da onaydı. İnsan dünyasında gerçekten adalet var mıydı? Buna yanıt verebilmek için hayata ilişkin bir bilgi kırıntısı bile yeterdi. O terazi ikiyüzlü bir uydurmacaydı. Yeryüzü adaletinin insanlarla ilgisi son derece sınırlıydı; adalet sarayları, belgeler, avukatlar ve yargıçlar bu gerçeği örtbas etmek için sahnelenen basit bir farstan başka bir şey değildi. İşte orada toplaşan insanları gücendiren ve yaralayan buydu.

Sözün özü rüzgâr tencerelerin kapaklarını açar, yapmacık olanı teşhir eder, zorunlu yollarında giden düşünceleri şaşırtır, yönelebilecekleri yeni yönleri görmelerini sağlar.

Yıllar önce tanıştığım bir araştırmacı, rüzgârın James Joyce’un yazılarını olumsuz biçimde etkilemiş olabileceği kanısı üzerine incelemeler yapıyordu. Rüzgârın sözdizimin üzerindeki etkisini anlamak için Triestelileri dinlemek yeterli olur: Hepsi sanki soluklarının derinliklerinde bir bora yaylımı gizlenmiş gibi son derece hızlı konuşurlar.

Sözün kısası rüzgâr her türlü istikrarsızlığı beraberinde getirir ve kendimizi başka dünyalara göstermemize izin veren de bu istikrarsızlıktır.

Ergenlik çağımda arkadaşım Luisa sayesinde şiiri keşfetmeye başlamıştım. Bizi yakınlaştıran, aynı okula gitmiş olmamız değil –o düz lise okuyordu– kolayca ve gizemli biçimde başkalarından farklı kılan o ince tatminsizlik duygumuzdu; kişiler birbirlerini koklar ve benzeş olduklarını sezinlerler, bu benzerlik ansızın her türlü kan bağından daha sıkı biçimde birleştirir. Nihayetinde, temelde insanoğulları arasındaki farklılığın en belirgin nedenlerinden biri budur: görünmez olanın karşısında tedirginlik duyma yeteneği veya onu hiç görmemek. Bu iki koşul arasında yeğlenecek olan elbette ikincisidir çünkü dünyanın bu mutlu körlerce yönetildiği, dünyaya onların egemen olduğu aşikârdır. Gene de ilki olmazsa hepimizin hayatı olağanüstü biçimde yoksullaşırdı.

Sanat ve bilimin birbirine meydan okuyuşu bu tedirginlikten kaynaklanır. Tedirginler fazla söze gerek duymadan birbirlerine bağlanıverirler.

Luisa ve ben, şiire âşık olmuştuk.

Her ikimiz de okulda ikinci dil olarak Fransızca aldığımızdan özellikle Fransız şairlerini okuyorduk ve ergenliğin abartılı heyecanıyla onların dizeleri üzerine saatlerce tartışıyorduk. Villon, Baudelaire ve Rimbaud en beğendiğimiz şairlerdi; çünkü onlarda o zamanki halimizle mükemmel örtüşen bir aşırılık bulurduk. Büyüyünce Paris’e taşınmayı hayal ediyorduk; Fransa’nın başkenti, bizim efsane kentimizdi; büyük bir olasılıkla bugünün çocukları da Harry Potter sayesinde Londra hayali kuruyorlardır. Orada bohem hayatın anaforunda yaşayacaktık: Büyük aşklar, alkol, arada sırada biraz afyon ve gündeliğin sıradanlığından kesinlikle uzak bir hayat umuyorduk.

Birlikte ne güzel günler geçirmiştik! Bizim için her şey fazla küçük, fazla sefildi. Luisa tepede, küçük ve şirin bir kasabada, üstgeçit yanında kalma şanssızlığına uğramış bir evde yaşıyordu. Sık sık onu görmeye giderdim ve orada bu ağır boz bulanıklıktan kaçmayı başardığımız an önümüzde uzanacak harika hayat üzerine hayaller kurardık.

Luisa bir şekilde bu konuya sadık kaldı ve gerçek bir şairle evlendi; ölüm onları ayırıncaya dek kocasıyla mutlu bir yaşantı sürdüler.

Şiirler okuduğumuz doğru ama yazıp yazmadığımızı hiç anımsamıyorum. O dizeler beni güçleriyle, sözcüklerinden sızan yıkıcı kuvvetleriyle heyecanlandırıyordu; ama gerçeği söylemem gerekirse içsel yankıları oldukça sönüktü. Rus şiiri bu konuda daha tatminkâr olsa da, zihnimin ve yüreğimin açılmasını sağlayan Alman şiiri oldu.

Özellikle de Rilke’yle gerçekleşti bu. Carso Yaylası’nda yürürken günün birinde beyaz Duino falezlerine ulaştım ve Duino Ağıtları’nın rastgele bir sayfasını açtım. Şu satırları:

Kimdir bizi böyle tersine çeviren Her ne yapsak yolumuza çıkan birini andırırız? Görünce son tepeden bir daha vadisini Nasıl döner, duraklar, oyalanırsa – Öyle yaşıyoruz işte vedalaşıyoruz daima.27

Okuduğumda, ansızın iliklerimde ve larva formunda, bir yerlerde benimle sözcükler arasında bir kader belirlenmiş olduğunu anladım.

24. (Alm.) Sığınak. (Y.N.)

25. (Alm.) Salam var mı? (Y.N.)

26. (Alm.) Salam? Tabii ki. (Y.N.)

27. Rainer Maria Rilke, Duino Ağıtları, “8. Ağıt”, çev. Nazan Tüysüzoğlu, Notos Kitap Yayınevi, 2013. (Ç.N.)

28

1976 yazı sona ermek üzereydi; babam benim dünyaya gelmeme sebep olması dışında hayatının ender iyi işlerinden birini yaptı. Roma’da sinema yönetmenliği eğitimi veren bir okul olup olmadığını soruşturdu.

Okul vardı, hatta devam edenlere burs verilmesi de söz konusuydu. Tek sorun, girilmesi ve elbette kazanılması gereken sınavdı. Evet, öyküler anlatmak istediğimi biliyordum ama sinemaya özellikle düşkün biri değildim. Trieste’deyken Cappella Underground Sineması’nda gösterilen deneysel filmlere giden anneanneme ve arkadaşı Maria’ya sık sık eşlik ederdim; hepsi buydu.

Bunun yanı sıra entelektüel yetilerim konusunda özgüvenim son derece düşüktü ve bir sınava katılma düşüncesi beni mutlak panik haline sokuyordu.

Ama kimi zaman kader, ilerlememiz için bize görünmez tekmeler atar; ilk aşamanın postayla gönderilecek bir deneme olduğunu öğrenince korkum ve utancım azaldı. Böylece kâğıdı, kalemi aldım ve beni bu okulda okumaya yönelten nedenlerimi yazdım. Üzerime düşeni yapmış, tasamı rafa kaldırmıştım.

Eylül ayında beni sözlü sınava çağıran mektubu alınca şaşırıp kaldım! Bunun üzerine Cappella Underground Sineması sorumlularından birine başvurdum ve bir öğleden sonramı sinema dünyasına ilişkin kavramları mümkün olduğunca anlamaya çalışarak geçirdim.

Sınav günü saat tam dokuzda Roma Deneysel Merkez binasının önündeydim ama öteki adayları görünce madenî kaplar arasında bulunan bir çömlek olduğumu hissettim. Hepsi yaşça benden büyüktü, hemen hepsinin bir üniversite diploması vardı, pek çoğu önceki yıllarda da bu sınavı denemişti ve daha da önemlisi, benden farklı olarak hepsi tutkulu birer sinemaseverdi.

Beklerken birisi babacan bir tavırla omzuma vurdu ve şöyle dedi: “Üzülme, daha gençsin, yeniden denemek için daha çok şansın olacaktır!”

Kurulun toplandığı odanın kapıları önümde açıldığı an –uzun bir masa ve pek çok kişi anımsıyorum– mümkün olan tek şeyi yaptım: Hemen ve yüksek sesle konuyla yakından uzaktan ilgim olmadığını itiraf ettim. Ayrıca öğrenilmesi gereken her şeyi bilenlerin bu okula devam etme arzularının ne kadar yersiz olduğunu da eklemekten geri kalmadım.

Ben sadece öyküler anlatmayı öğrenmek istiyordum.

Kurulun gülümsemesi hâlâ gözlerimin önünde. O âna dek gelip geçmiş olan bilgiçlerden sonra benim saflığım bir gün ışığı gibi gelmiş olmalıydı. Sınava giren en genç aday olduğum kesindi: Belgelere göre genç, bakan gözlere göre toydum.

Açıklamamı duyunca kır saçlı bir bey –onun Miklós Jancsó olduğunu sonradan öğrendim– içinde siyah beyaz tuhaf resimler olan koca bir kitabı aldı, önümde açtı ve şöyle dedi: “Bir öykü uydur!” Pek çok fotoğrafın üzerinden geçtik ve ben pek çok öykü uydurdum. Bitince hiç yorumsuz çıkmam söylendi.

Trieste’ye döndüğümde Roma parantezini ebediyen kapattığıma inanarak anneannemin yanında divana uzandım ve yeniden romanlar okumaya başladım. Anneannem, bayıldığı lokum kutusu gibi kitapları da birbiri ardına yutardı ve o bekleme ve durağanlık aylarında bu tutkusu bana da bulaştı.

Günün birinde postacı geldi, bana bir telgraf uzattı ve bu telgraf bende bir yaylım ateşi etkisi yarattı.

Sınavı geçmiştim!

Bin adayın katıldığı sınav sonucunda okula yirmi kişi alınacaktı ve bunlardan biri ben olmuştum; birkaç hafta içinde Roma’ya taşınmam gerekecekti. Panik. Mutlak ret. “Sinema umurum değil, o korkunç şehre asla gitmeyeceğim!” diye bağıra çağıra dolaşıyordum evin içinde.

Hayatımın o noktasında, kışı bir divana uzanarak ve okuyarak geçirmek seçeneklerin en iyisi gibi görünüyordu; minderler ağırlığım altında yavaş yavaş ezilecek, yaylar zamanla deforme olacak ve hâlâ evimde olan o divan, ağırlığımı kendi maddesine katacaktı; yanardağ küllerinin zavallı Pompei halkının bağrına basması ve onları taşlaştırması gibi bir durum söz konusuydu.

Kitaplar kitapları izleyecek, günün birinde ben de dirseğime dayanarak, “Kendini tanı!” diyebilecektim; çünkü kitaplarla ilerleyen yolun beni o yöne ulaştıracağını yavaştan anlamaya başlamıştım. Tam o günlerde Oblomov okumaya dalmıştım ve onun hayata bakış açısının mutlak olarak en iyisi olduğuna ikna olmuştum.

Sırf bu yolculuk için anneannem bana yeni bir kazak, gömlek ve pantolon hediye etti, bunları ötekilerle birlikte büyükbabamın –dönem filmlerinde görülen büyük ve sert deri– bavuluna yerleştirdi, biletimi satın aldı, iki sandviç hazırladı ve beni Roma trenine bindirdi.

Deniz göz erimimden yitinceye dek Aklı Bir Karış Havada kitabımın kahramanı Ruben gibi bir pencerenin önünde hareketsiz dikildim. Kazağımın mavisi, güneşin aydınlattığı o engin yüzeyin rengine karışıyordu.

Duino şatosunun önünden geçerken yüreğime bir sızı saplandı. Tam şimdi bir şeyler sezinlemeye, tam şimdi orada, içimde bir kök oluşmaya başlamışken yeniden tanımadığım ve olasılıkla düşman bir dünyayla yüzleşmek üzere yola çıkmak zorunda kalmıştım.

Roma yetmişli yılların Roma’sıydı; Tatlı Hayat buharlaşmış, yerini protesto yürüyüşleri, kavgalar, gece gündüz şehri dolaşan sirenler almıştı.

Binbir dokunaçlı başkentte beni bekleyen babamdı.

Altı yıl rötarla da olsa nihayet gidip onunla yaşama hayalimi gerçekleştiriyordum.

Bu arada, onun hayatında da değişiklikler olmuştu. Yerleşme umuduyla Çin’e gitmiş ama karşı cinsle ilişki kurabilmek için uçağa binip hafta sonları Hong Kong’a gitmesi gerektiğini öğrenince İtalya’ya dönmüş, Çince öğrenmeyi de bırakmıştı. Artık kırk altı yaşındaydı ve durumu her geçen yıl giderek belirsizleşiyordu; yakın bir arkadaşı, yayıncılıkta düzeltmen olarak bir iş bulmasına yardımcı oldu. Hayatının o noktasında gündelik çalışma boyunduruğu altına girmeye razı oldu.

Benim umulmadık ve beklenmedik gelişim –sadece on gün önce uyarabilmiştim– onun için mavi göklerde çakan bir şimşek olmuş olmalıydı.

Ne var ki altı yıl öncesine göre bir avantajım vardı: Artık büyümüştüm ve benimle ilgilenmek zorunda değildi. Hatta yüreğinin derinliklerinde –hatta o kadar derinlerde de olmayabilirdi– benim onunla ilgileneceğimi umuyor olabilirdi. Çorak duygu dünyasında kız kardeşi Marisa’nın bıraktığı boşluk yerli yerinde duruyordu. O benim Pamuk Prenses gibi şarkılar söyleyerek, sabunları köpürterek yerleri silip süpüreceğimi, kokusu apartman girişine uzanacak makarnalar pişireceğimi; bense nihayet bir baba bulacağımı umuyorduk.

Birbirimizi karşılıklı olarak hayal kırıklığına uğrattık.

Yeniden bodrum katında ve sadece tek kişinin yaşayabileceği gayet dar bir eve taşınmıştı. Evde tek bir yatak odası, bir banyo, minicik bir mutfak ve salonumsu bir mekân vardı; her şey inanılmaz tertipli ve inanılmaz kirliydi. Bense dağınık ama temiz ortamlarda yaşama eğilimi gösterdiğimden bu durum bizim iki farklı dünyada karşı karşıya gelmemize neden oldu. Benim için portatif bir yatak aldı ve salona yerleştirdi.

Maharetini mutfakta göstererek onu şımartacak bir kız evlada sahip olma hayali ilk ayda suya düştü; yıllarca berduş hayat sürdürmekten tek bilebildiğim konserve açabilmekti. Bu nedenle o gene hazır yemekler satın almayı sürdürmek zorunda kaldı; tek fark supplì’leri ve polpetta’ları28 artık yalnız başına değil kızıyla yiyor olmasıydı.

Birbirimizi az görüyorduk.

Cinecittà’ya ulaşmak için ben seherle evden çıkıyordum; o ise o saatte işte olduğundan –ya da bana öyle söylediğinden– eve çok geç dönüyordu. Uykusuzluk çekmeye başlamış olduğundan salona geliyor, minik televizyonunu açıyor, aralıksız sigara tüttürerek bütün gece portatif yatağımın ayakucuna oturup film izliyordu.

Kimi zaman pazarları birlikte lokantaya gidiyorduk; sanki şehir dışı geziye çıkmış duygusu yaşayabilmek için Flaminio, Portuense gibi başka mahallelere uzanıyorduk. Bu gezmelerimiz öncesinde daima giysilerim hakkında söyleyecek bir şey buluyordu. Ona göre Pamuk Prenses olmamın yanı sıra Jessica Rabbit’in öncüsü gibi görünmeliydim: file çoraplar, ince ve yüksek topuklu ayakkabılar, derin dekolteler ve leopar desenleri bekliyordu benden.

Bu konuda son derece talihsizdi çünkü ben daima deplasmana çıkmış Çekoslovak Ulusal Takımı atleti gibi giyinirdim ve garsonlar babamı deli etmek istercesine “Delikanlı ne yer?” diye soruverirlerdi.

Daha o zamandan ayaklarım 42 numaraya ulaşmıştı ve dükkânlara gidip ayakkabı sorduğumda sadece iki tür soruyla karşılaşırdım: “Hediye mi olacak?” veya, “Alman mısınız?” Bu da yetmezmiş gibi ellerim de büyüktü, kollarım uzundu, omuzlarım genişti ve bunlar bana onun genetik armağanlarıydı; belimin ince olacağına dair ise hiçbir umut yoktu.

Jessica Rabbit’in ne ruhuna ne bedenine sahip olabildim; teşhir edilen değil gizli tutulan dişilik benim için her zaman daha değerli olmuştur. Anneannemi mutlu edecek biçimde sevgili kıtlığı yaşamadım, hatta hayatımın bir noktasına kadar tam tersi bir sorunla başa çıkmaya çalıştım.

Babam ayaklarıma bakarak, “Yoksa başka bir ayakkabı mı giysen?” der, bense yanıt olarak umursamazlıkla omuzlarımı silkerdim.

Gene de o benim nasıl giyinmem ve davranmam konusunda net bir fikre sahipken ben bir babanın nasıl olması gerektiğine ilişkin gayet az şey biliyordum; sahip olduğum karışık düşünceleri hiçbir zaman aydınlatma şansım da olmadı; çünkü babam benmerkezcilik marazına yıllar geçtikçe daha fazla yenik düştü. Bana hiçbir şey sormuyor, beni görmüyor, beni ilgilendirebilecek şeyler hakkında hiçbir şey söylemiyordu. Eğer o öğle yemekleri sırasında karşısında kızı değil de üzerine iki göz çizilmiş bir karton olsaydı da onun için aynı şey olacaktı.

Boş anlarında, mesela kuzu etini keserken onun sıkıcı monologlarının arasına sızarak okuldan, arkadaşlarımdan, hayallerimden söz etmeye çalışırdım; ben ağzımı kapar kapamaz o plağını tam kaldığı yerden çalmaya devam ederdi. Bozuk bir pikap gibi –benim ve ağabeyimin verdiğimiz adla– aynı 33’lük plaklarını hiç durmadan çalar dururdu. O dönemde liste başı plakları gene, Timur ve Cengiz Han’ın Çin ve Orta Asya steplerindeki akınlarıydı. Sürekli söz etmekten hoşlandığı ikinci konu ise Çin ideogramlarının dünyasıyla ilgiliydi; onun görüşüne göre gerçekliği açıklayabilmek söz konusu olduğunda bu ideogramlar bizim 21 harfimize oranla çok daha yetkindi. Sonra sıra İtalyan siyasetine geliyordu ve konuyu daima şu cümleyle tanımlıyordu: “Palyaço çetesi.” Bazı 45’lik plaklar da vardı; bunlar arasında Hindistan’daki kaplanların, Abruzzo bölgesindeki kahverengi ayıların sorunları en gözde olanlardı. Onları korumak için bunca para harcamak yerine neden kimse eline silahı alıp bu hayvanları temizlemeyi düşünmüyor diye çok merak ediyordu.

Zaman içinde onunla yapılacak her türlü sohbetin mayınlı bir tarlada yürümekten farklı olmadığını anladım: Takıntılı konularından birinin açılmasını engellemek için adımımı nereye atacağıma dikkat etmeliydim. Ağzımı açmadan bu cümlemin onun zihninde harekete geçirebileceği ve eyleme dökebileceği bütün mantıklı ve mantıksız bağlantıları dikkate almak zorundaydım. Söyleyeceğim sözün o monologlardan birini başlatacağını hissedersem, konuyu hızla değiştiriyordum.

Çok gençtim, çok deneyimsizdim –bir baba kırıntısına olsun sahip olabilmek için çok arzuluydum– ve onun alkolik olduğunu anlayamadım; bir bağımlılığın esiri olan herkes gibi o da yanındaki kişiyi fark etmekten acizdi. Çocuklar ana babalarına hayranlık duymak ister, onlarla gururlanma gereksinmesi duyarlar; onlarda buna layık olabilecekleri bir şeyi hayal bile etseler yapışmaktan geri durmazlar; sonra çok sevdiğim Yüreğimin Sesini Dinle kitabımın bir sayfasında anlattığım üzere bu hayallerinin gerçek olmadığını anladıklarında hayatlarına yayılan duygu, küçük düşme ve utanma olur.

Ortak yaşamımızın ne kadar sürdüğünü hatırlamıyorum; tek bildiğim bir noktada başka bir hal çaresi bulduğumdur: Şehir dışında öğrencilerin yaşadığı döküntü bir apartmanda bir oda kiraladım ve az sayıda eşyamı alıp oraya taşındım.

Deneysel Merkez’de aldığım eğitim ne yazık ki boğucu düzeye varmış ideolojiyle çalkalanıyor ve bulanıyordu. Aslında film yönetmeni, burjuva ve bireyci toplumun hastalıklı ürünü olarak görüldüğünden yönetmenlik eğitimi verilmez olmuştu. Büyük bir hayretle okumakta olduğum okulun üç yılının sonunda kazanacağım en demokratik ve proleter unvanın “görsel-işitsel iletişim memuru” olacağını öğrendim. Bunu daha önceden bilseydim doğrudan Radyo-Elektrik Okulu’na giderdim!

Sonunda diplomama hak kazandım ama bunu gösteren belgeyi teslim almamayı yeğledim; video teybin fişini takmayı bilmezken böyle bir belgeyi duvara asmam komik olurdu. O yıllarda kurgu, fotoğraf, sahneleme, oyunculuk gibi bireysel dersler yoktu; çünkü gerçekten demokratik bir dünyada herkes her şeyi yapmayı bilmeli, kimse ötekinden üstün olmamalıydı.

Elbette benim anlatmak istediğim öyküler kimseyi ilgilendirmiyordu. En revaçtaki konular, maden işçilerinin çalışma koşulları, fahişelerin demokratik mücadele hareketi ve Güney Amerika diktatörlükleriydi. Ben bu konulara aşina olmadığımdan, ikinci yılda sınav konumu seçme zamanım geldiğinde daha çok yabancılardan oluşan ve çizgi film laboratuvarı kurmakta olan bir öğrenci grubuna katıldım.

Grubun beyni, otuz yaşını geçmiş olduğundan genç bir adam diye niteleyeceğim bir Arjantinli’ydi. Kısa sürede yakın arkadaş olduk. İtalyan bir sevgilisi vardı, şiir yazıyordu. Sık sık evlerine gidiyor, geç saatlere kadar onun dizelerini dinliyordum. Sonradan Arjantin’e dönen, yönetmen değil ama yazar olan Enrique, olağanüstü ve zengin Latin Amerika edebiyatı evrenine açılan büyük kapım oldu.

Her gün Cinecittà’ya gitmek ve dönmek için kullandığım ulaşım araçlarında geçirdiğim dört saatimi roman okuyarak değerlendiriyordum. Oturuyordum ya da ayakta demirlere tutunuyordum, ani frenlerle bir öne bir arkaya savruluyordum, ev kadınlarının şişko bedenleri ve iktidarsız erkeklerin ölü elleri arasında sıkışıyordum; ama hiç birini umursamadan, dikkatimi dağıtmadan kahramanlarımın serüvenlerini yaşamayı sürdürüyordum.

Hafta sonlarında Enrique ile benim gibi beş parasız, taşralı arkadaşlarla şehrin sinemateklerini dolaşıyorduk. Nitelikli sinema söz konusu olduğunda onlar gerçekten altın yıllardı: Wim Wenders, Fassbinder, Tarkovski, Truffaut; her gösteri bir heyecan, bir keşif, yeni zihinsel açılımlar anlamına geliyordu. Bütün bu zenginlik, bizi mutlu bir heyecana sürüklüyor; ülkenin içine gömülmüş olduğu dehşet iklimini unutmamızı sağlıyordu.

Lise öğrencisi Giorgiana Masi, Garibaldi Köprüsü’ndeki çatışmada vurulup öldüğü gün, olay yerine çok yakındım; göstericiler arasında değildim, sadece doktor muayenesinden dönüyordum. Saldırıları, göz yaşartıcı bombaları, silah seslerini ve kepengini indirmeden bir an önce bir kafeye sığınışımı çok iyi hatırlıyorum.

Aldo Moro’nun kaçırıldığını Deneysel Merkez’e gelir gelmez öğrenmiştim. Dersler iptal olmuştu ve ben başımı ellerimin arasına alıp merdivenlere oturmuştum. Birkaç saat sonra devlet darbesi olacağını, hepimizin canını kurtarmak için bir yerlere kaçmak zorunda kalacağımızı sanmıştım.

Evden sabolarımla çıktığım için pişman olmuştum, bunu hiç yapmazdım; deprem günü de ayağımda sadece parmak arası terliklerim vardı. Basamaklarda otururken hayatımın filminin “Terliklerle Kaçış” olabileceğini düşünmüştüm.

Bu arada birkaç kez babamın bodrumunda molalar vermek şartıyla evimi değiştirmiştim. En uzun dönemi adeta komün halinde yaşayan üşütüklerin arasında geçirdim. Kentin tarihsel merkezinin bir çatı katında, birbirimizin üzerine yığılmış durumda, şiirsel bir devrimcilik harmanında yaşıyorduk. Tavan arasının aslında yaşanılabilir bir hali yoktu, yağmur çok yağdığında elimizdeki tasları dört bir yana dizmek, yataklardaki yorganın üzerine muşamba sermek zorunda kalıyorduk; su damlalarının parlak yüzeyde şıp şıp diye sıçrama sesiyle uyumaya çalışıyordum.

Merdivenlere yakın minicik bir tuvaletimiz, bir o kadar minik bir de mutfağımız vardı. Fırınla lavabo arasına bir küvet sokuşturulmuştu; artık sadece antikacılarda kaldığını düşündüğüm, içine girip oturulan cinsten bir küvetti bu. Birimiz yemek pişirirken, öbürümüz de utanma sorunu yaşamadan yıkanıyorduk.

Canım köpeğim Bella’yı nihayet Roma’ya getirebilmiştim; evi başka bir kara köpekle paylaşmak zorundaydı ama neyse onunla hemen anlaştı. Bugün olsa bizi köpekli punk olarak tanımlarlardı; ama o zamanlar sadece tuhaf zamane kiracılarıydık.

O evde, muşambanın altında ilk kez Suç ve Ceza romanını okudum. Bitirdiğimde başka hiçbir belirti olmamasına karşın ateşim fazlasıyla yükseldi. Çektiğim hastalığın nedeni, henüz okumuş olduğum sözlerden başkası değildi.

Aramızdaki en büyük kişi, kırk yaşındaydı ve bana Tevrat’ta sözü edilen Metuşelah’tan29 bile yaşlı görünüyordu. İşçinin Gücü grubunun militanlarındandı ve sanırım ciddi birkaç eyleme de karışmıştı ama aslında eski ve soylu ailelerin birine mensuptu. Yolda yaşlı ve mütevazı bir hanımın ona saygıyla sarılıp “Markiz” diye hitap ettiği gün çok utanmıştı. Militanlığına karşın rafine ama yoksullaşmış bir kişiydi. Operayı çok severdi ve köpeğine Callas’ın aryalarını izleyerek şarkı söylemeyi öğretmişti. Edebiyat hakkında derin bir bilgisi vardı ve Baudelaire’in “Il faut être toujours ivre,”30 cümlesini kendine motto olarak seçmişti. Uyanır uyanmaz kahve niyetine tıraş losyonu içebilirdi. Odasını paylaştığı kız arkadaşı bir oyuncuydu; bense tavan arası odamı Gallarate’li bir balerin adayıyla paylaşıyordum.

Ev sahibinin mottosunu hepimiz paylaşıyorduk.

Daima ve bütünüyle bir şeylerle bölünüyorduk. Bu nedenle Moro’nun kaçırıldığı gün Cinecittà’ya sabolarla gitmiştim.

O yıllar deyince aklıma büyük –ama hüzünlü olmayan– bir kargaşa geliyor. Mutlak ve neşeli bir anarşi içinde gerçeklikle hiçbir ilişki kurmadan yaşıyorduk. Şiirler okuyor, oyunlar sahneliyor, kılık değiştiriyor, geceleri köpeklerimizle boş sokakları arşınlıyor, aryalar söylüyorduk.

Düşündüğümde, o düzensiz kargaşa dönemini hayatım boyunca kendime verdiğim tek tatil dönemim olarak görüyorum. Bir sünger darbesiyle acılı geçmişimi silmiştim; gelecek hakkında artık kendimi sorgulamıyordum. Ahtapot gevşekliğiyle, savsaklanmış güzelliğinin kötü şöhretiyle, “Yaşa ve bırak yaşasınlar” tavrıyla Roma, çocukluğumun o yıpratıcı sertliğine bir panzehir gibi gelmişti. Vidalar, kafesler, zırhlar gevşiyorlardı. Nedenini bilmiyordum, bu değişim konusunda bir yargıya varmak merakında da değildim. Sadece kendimi yiyip bitirmekten vazgeçmiştim. Yaşıyordum, o kadar; bu da yeniden soluklanmam için yeterliydi.

Kafka da birkaç yıllığına Napoli’ye yerleşseydi eminim daha uzun ve mutlu yaşardı.

Küreselleşme döneminde yerlerin insanlar, sanatçılar ve yapıtları üzerindeki etkisi hakkında düşünmek gülünç görünebilir ama gerçekten de öyledir: Dışarıda olan, kesinlikle içeride olanı belirler.

Günün birinde o kargaşanın ortasında, ezoterizm konusunda şöhrete sahip bir kişi beliriverdi. Az ötede konusunda uzman bir kitapçı işlettiğinden bize sık sık yemeğe gelirdi. Simya ve kabaladan söz etmeye meraklıydı ve onun konuşmaları beni “Prag Gizemleri”ne yöneltti.

Göreceli sakin bir öğleden sonra beni yanı başına oturttu –hep çok alçak sesle konuşurdu– ve bana doğum tarihimi sordu. Ertesi gün yeniden belirdiğinde, “Seninle konuşmalıyım,” dedi.

Biraz tedirgin olsam da gidip yanına oturdum. Bana yıldız haritamı göstererek, “Sana bir şey ifade ediyor mu?” diye sordu.

Başımı salladım, hayır, hiçbir şey anlamıyordum.

Benim için –ateş, toprak, su, tepe, evler, orta gökyüzü, karşıtlıklar, üçgenler gibi– gayet gizemli deyimler kullanarak bir süre konuştuktan sonra, resmin bir noktasına dokundu ve bir gözlemde bulundu:

“Görüyor musun, tam burada oluyor...”

“Ne oluyor?” diye sordum merakla.

“35-40 yaşları arasında hayatında hiç beklenmedik ve çok güçlü bir değişim oluyor.”

“Ölüyor muyum?”

“Hayır, ünlü bir sanatçı oluyorsun!”

Bu öngörü, beni büyük bir huzursuzluğa soktu. Evet, görsel işitsel iletişim okuyordum ama bu yol, benim çok yüce bulduğum sanata uzanacak gibi görünmüyordu. Henüz pek saf aklımla ancak bir müzisyeni üstün sanatçı olarak tanımlayabiliyordum. Bu nedenle çaresiz bir ses tonuyla şöyle dedim: “İyi ama ben tek bir çalgı bile çalamıyorum ki!” Sonra da oda arkadaşımı düşünerek, “Ayrıca dans etmeyi de bilmiyorum,” diye ekledim.

Konuğum bir sfenks gibi devinimsiz durmayı sürdürüyordu.

Bu kehanetle sersemlemiş olduğumdan, “Bari bir şey daha söyle,” diye çıkıştım ona, “bir işaret, gidebileceğim bir yön göster.”

Sfenks gözlerini kıstı, gözbebekleri parlak topluiğne başları gibiydi.

“Söyleyemem,” dedi. “Yol senin yolun. Doğru zaman geldiğinde anlayacaksın.”

28. (İt.) Pirinç kroketi ve köfte. (Y.N.)

29. Eski Ahit, “Yaratılış” kitabında (5:27) 969 yıl yaşadığı öne sürülen kral. Nuh Peygamber’in büyükbabasıdır. (Y.N.)

30. (Fr.) Her zaman sarhoş olmak gerek. (Y.N.)

29

Mızrak atılmış, zehir içime sızmıştı. Yıldızlar, önümde yüce bir kader uzandığını söylüyordu. Yıldızlardan hiçbir şey anlamıyordum, özgüvenim yerlerde sürünüyordu ve ben başıma felaketlerden başka büyük bir şey gelebileceğini düşünemiyordum. Gene de o birkaç kelime, beni büyük bir huzursuzluğa sokmuştu.

Benimle dalga geçmiş olma olasılığı bir an için bile aklımdan geçmedi; öyle şakacı bir tip değildi ve bunu yapması için bir neden de yoktu. Olsa olsa eliyle bir yengeç tutmuştu.

Evet, belki de söz konusu olan bir yengeçti; o minik kıskaçlarıyla; o düşünce günlerce, aylarca zihnimi kurcaladı.

Şimdilerde bir kelebeğin geçirdiği dönüşümlere şaşırmıyoruz. Elektroniğin olağanüstülüğü yüzünden körleştiğimizden bu inanılmaz değişim bize konu kıtlığı çeken yaşlı bir öğretmenin anlatısı gibi görünebiliyor. Kozadan kelebek çıkar, kelebek kozadan çok daha güzeldir. Bu dönüşümün her aşamasında gösterdiği karmaşıklığı ve sonsuz zamanı oturup düşünmüyor olmamız gerçekten yazıktır; eriyip giden bir varlıktan, maddeleşen bir varlık çıkar ortaya. Sonunda gözler önüne çıkan, bir illüzyon gösterisinden farklı gelmez bize: Mendil, sihirbazın mendili silindir şapkaya girer ve oradan bir tavşan çıkar. İşte o kadar!

Beni yazıyı keşfetmeye ulaştıran bütün yolları, bu sayfalarda anlattıktan sonra sürecin, kelebeklerin dönüşümüne eşlik edenden farklı olmadığını anlıyorum: deri değiştirme, ipekten koza örme, parçaların krizalit gölgesinde erimesi ve sonradan yenilerinin oluşması, çıkan antenler, kocaman ama toplanmış ve ıslanmış, henüz açılamayan ve uçamayan kanatların belirmesi.

Hiçlik bilincine varmadan, son derece zorlu hayatımda bütün bu süreçlerden geçmiştim. Beklenmedik bir biçimde, astrolojik öngörü krizaliti delmiş, krizalitle birlikte o âna dek gözlerimin önünde bulunan perde de delinmişti.

Beden oluşmuştu ama kanatlar henüz kozanın nemiyle ağırlaşmış durumdaydı. O geçici devinimsizliğin tutsağı olarak antenlerimin gücüne sahiptim.

Onlar, hayatımın en büyük armağanlarıydı; görülmeyeni görmeme, algılanması mümkün olmayanı duymama onlar yardım ediyordu.

Tatil ansızın sona ermişti, ıstırap çekenler arasındaki yerime dönmüştüm. Birdenbire artık arayışa geçme zamanının geldiğini anlamıştım ama neyi nerede arayacağımı bilmiyordum. Tek bildiğim, artık harekete geçmem gerektiğiydi.

Günlerimin ana teması hiddet oldu. Nerede olursam olayım, ne yaparsam yapayım kendimi olduğum yere yakıştıramıyordum. Bir yerlerde bir başka yer vardı ve benim toprağımın orası olması gerektiğini biliyordum ama buna ilişkin hiçbir yönerge, beni harekete geçirecek bir işaret göremiyordum.

Kuyruğu tutuşmuş tilki gibi, yanmaktan kurtulmak için hızla koşuyordum; kumlarda yuvarlanıyordum, nehirlere dalıyordum ama yangın benim peşimi bırakmıyordu. Onun parlak ışığı yüzünden geceleri de gözlerimi kırpamaz olmuştum. Artık bana uyku, dinlenme yoktu. Gecelerim yeniden iskeletlerin, hayaletlerin, deniz böceklerinin geceleri olmuştu.

Yirmi yaşımın karanlığında eski ve sevgili dostlar olan onlar artık beni korkutamazdı; şimdi hiçliğin daha yalın ve korkunç görüntüsü, durgun sessizlikte varoluşu yiyip bitirmeye başlamıştı. Onun donuk girdabının her ânın içinde gizlenmiş olduğunu hissediyordum, çevremdeki hayatın çok kötü oynanan bir komedi olduğunu görüyordum; sonunda kimse alkışlamayacak olduktan sonra bu kadar hareketin nedenini çözemiyordum.

Ölüm, her ânımın öğretmeniydi ve bu nedenle biz insanların emin olabileceğimiz tek gerçeklik olduğuna inanıyordum – hâlâ da inanıyorum.

Gene de...

Gene de gerçekliğin birdenbire perdeyi –bir mimoza o güneşsi rengiyle şehir dışındaki bir duvarın önünde patlayıverirdi– kaldırabileceğini ve kuşkucu gözlerimize başka bir düzeyi gösterebileceğini fark etmeye başlıyordum.

Şaşırmanın, tutuluveren nefesin düzeyiydi bu.

Evet, başka şeyler var, gündelik hayatın kıvrımları arasında hazineler saklı olabilir; sanatçı onu arayan madenciden başkası değildir. Yeryüzünün derinliklerine inmesi, dehlizlerde el yordamıyla ilerlemesi, umutsuzluğa düşmesi ve sonra heyecanla, “Ah!” diyerek buluşun heyecanını yaşaması gereken, sanatçıdır. Elinde cevherle yeryüzüne çıkacak, yüzeyde kalmış olanlara onun görkemli ışıltısı gösterecek olan odur.

Bana eşlik eden ateşimle o yaz Carso’ya döndüm ve bir panayırda Marko’yla karşılaştım. Benden bir yaş küçüktü ve Zagreb’de sinema yönetmenliği eğitimi alıyordu. Aynı dünya, aynı tutkular, aynı öfkeler...

Bir anda kaynaştık ve yol sürecinde ayrılmaz iki dost olduk. Anima Mundi romanımda anlattığım pek çok şey, onunla arkadaşlığımızın esinidir. Saatlerce kafede oturuyor, mezbahaya giden iniltili hayvan kamyonlarını seyrediyorduk. Doğu Avrupa’dan gelip ülkenin anayolundan geçen Tır konvoylarının zehirli egzoz gazlarını içimize çekerek oturuyorduk. Bütün yerel şaraphaneleri dolaşıyorduk. Carso, Orsario, San Leonardo tepeleri bizimdi.

İçimizde yanan kor ateşle hiç durmadan yürüyorduk; bütün konuşmalarımızın anafikrini sanatın gizemi oluşturuyordu. Sınırı aşıyor, şair Kosovel’in evine hac ziyareti yapıyorduk; ölümün gölgesinin hâlâ hissedildiği o sade evde, en sevdiğimiz şiiri okuyorduk:

Ben bir çemberin Kırılmış yayıyım. Bir heykelin Bozuk figürüyüm. Birilerinin Suskun fikriyim. Ve ben gücüm Burukluğun yerle bir ettiği.

İçimizde büyük bir çatlak vardı ve bütün bu hareketlerimizin altında onu onarma eğilimi yatıyordu.

Tezahürler peşinde avcılardık.

Bu örtünün kalkabileceğini biliyorduk, kalkmasını istiyorduk, uzun ve uykusuz gecelerimizde onun düşmesini bekliyorduk.

Ama bir metafor diriltebilseydi bize sonsuz ölüler,

Gösterirlerdi kim bilir, boş fındıklardan sarkan

Kedicikleri

Ya da baharla kara toprağa serpilen yağmuru.

Ve bizler,

Yükselen mutluluğu düşleyenler,

Biz ki neredeyse altüst edici o hisleri duyumsardık

Bir mutlunun düşüşünde.31

Sınır kulelerinden Duino Kayalıkları’na uzanan, bizim dünyamızdı. Roma’nın çaresiz hiddeti o tepelerde bambaşka bir şeye dönüşüyordu. Rüzgâr peşimizdeydi, rüzgâra karşı fırlatılmıştık, rüzgâra terk edilmiştik. Rüzgâr, şifamız, plasentamız, besinimiz, görüşümüz. Rüzgâr, sinir sistemimizin yoldan çıkmış güçsüzlüğü.

Bora, Uralların mağaralarından bize esintilerinin arasına gizlediği sözcükleri getiriyordu; bunları ucuz bijuteriler gibi gelişigüzel masamıza fırlatıyordu. Kimi İtalyanca, kimi Slovenceydi; birazı bana, birazı onaydı. Ortasına oturup eşeliyorduk, o parçacıklar bir yapbozun kayıp parçalarıydı, ellerimizi dirençle, heyecanla sokar karıştırırdık. Zamanı gelince kapıyı açacak, temel oluşturacak sağlam kilit taşı olmayı üstlenecek sözcüğün onlar arasında gizlenmiş olduğunu biliyorduk.

Marko da yazar oldu. Kafede rastlaştığımızda gençliğimizden bu yana tek bir gün bile geçmemiş gibi hissederiz. Şiirden ve sanattan, pazarlama projeleri değil gerçek şeyler olarak söz ederiz.

Neşeli ve iyimser bir meşrebim olmasına, hayatın zevklerine düşkünlüğüme karşın, günlerimin çoğunluğuna damgasını vuran hüzün olmuştur. Öncelikle insani, sonra da yaratıcı hüzündür bu.

“Bir roman yazmak istiyorum,” diyen ve sonra da bir fincan kahve karşısında sana bütün konuyu sayıp döküveren insanlara nasıl da imrenirim!

Ben ezelden beri yaratıcılığımın mutlak kararsızlığı içinde yaşamışımdır. Yirmi kitap yayımlamış olmak kararsızlık, tedirginlik, tutacağım yol hakkında tereddüt biçimindeki koşullarımı bir milimetre bile yerinden oynatmamıştır.

Yazmaya başlamadan ve astrolojik kehanetin anlamının bu olduğunu anlamadan önce mutlak bir acı dönemi yaşadım. Omuzlarımda biriken korkunç bir enerji hissediyor ama buna bir ad, bir çehre veremiyordum. Gecenin yalnızlığında söz konusu olanın sanat değil delilik olacağı korkusu çöküyordu yüreğime. Çıtırtılar, ıslıklar, küçük düzenlemeler: Barajın istila baskısı altında çökmeye başlayacağının işaretleriydi bunlar.

Sonunda bir mayıs sabahı yürüyerek Sisto Köprüsü’nden geçerken baraj çöktü. Ne olduğunu açıklamam çok zor. Sadece şunu söyleyebilirim: Sözcükler ansızın zihnimin içinde akmaya başladılar.

Baullari Meydanı’ndaki bir kırtasiyeciye koştum, turuncu kapaklı bir defter ile bir tükenmezkalem aldım ve az ilerideki bir basamağa oturdum ve yazmaya başladım. İlk cümlelerimden biri şuydu: “Telleri açıkta bir antenim.”

Otuz yıl geçti ve son vermedim.

31. Rainer Maria Rilke, Duino Ağıtları, “10. Ağıt”, çev. Nazan Tüysüzoğlu, Notos Kitap Yayınevi, 2013. (Ç.N.)

30

Otuz yıldan bu yana günlük tutuyorum; çünkü günlük prelüddür, maden ocağıdır, her türlü yazı biçimiyle yüzleşmek için gerekli olan kazıdır.

Sisto Köprüsü’ndeki o an ile ilk romanımın serimi arasında ne kadar süre geçti bilmiyorum. Bu arada şiirler de yazdığımı anımsıyorum ama daha yazarken bile bunun bir geçiş istasyonu olduğunun farkındaydım. Benim kaderim farklıydı.

Ama bildiğim gene Mayıs ayıydı ve ben, 23 yaşımdaydım.

O zamanki sevgilimle Viyana’da bir hafta geçirmiştim ve son akşam Sihirli Flüt operasını izlemeye gitmiştik. Gece Kraliçesi aryasını söylerken başımın içinde bir şeyler oldu. Ertesi sabah Uzakdoğu’dan gelen sevgilimi havaalanında uğurladıktan sonra yapayalnız kaldım ve eve dönmek istemediğimi fark ettim.

O zaman karşımda hareket eden otobüsler gördüm ve Illmitz’e giden dikkatimi çekti. Adı –Illimitz, limit– hoşuma gitti ve bindim.

Alçak, bataklık göllerle çevrili kasaba Macar ovasının sınırında bulunuyordu, çatılara leylekler yuva yapmıştı. Bir pansiyona yerleştim, yanımdaki defteri açtım ve yazmaya başladım. Yirmi gün boyunca aralıksız yazdım ve son sayfaya geldiğimde elimdekinin bir roman olduğunu anladım.

Trieste’ye dönünce bunu anneanneme bildirdim: “Bir roman yazdım”. Bunu söylerken ses tonum sanki “Berbat bir iş yaptım” der gibiydi.

Direnmek için elimden geleni yaptım, dikkatimi bu projeden ötelere çevirmek için epey uğraştım ama sonunda o olağanüstü güç, benim direncimi kırmayı başardı.

Anneannem yazdıklarımı okudu. “Taraf tutuyor olabilirim ama bence çok güzel,” yorumunu yaptı. Sonra okuma sırası arkadaşı Maria’ya geldi ve o iade ederken, “Harika!” dedi.

Bu noktada, adımlarımı dikkatle izleyen yaşlı ve sevgi dolu triumvira’nın32 üçüncü üyesine sıra geldi ve yazdıklarım, Letizia teyzeye gitti.

Letizia teyze!

O yıllarda kapımı çalan iblisi azimle tekmelemem onun sayesinde değil miydi? Yazmış olma düşüncesinden bile utanıyordum, sanki başkalarınca eğitilmiş bir ata vahşiymiş gibi atladığım duygusuna kapılmıştım. Letizia teyzenin babası da işlerinden geri kalan zamanlarında kitaplar yazmıştı. Hiçbir yayıncı yayımlamaya layık bulmadığından sonunda hepsini cebinden ödeyerek bastırmak zorunda kalmıştı. Hayatının iki düzlemini birbirine karıştırmamak için de, takma ad kullanmıştı.

Ettore Schmitz yerine Italo Svevo adını seçmişti.

Bu nedenle yazmaya utanıyordum, olanaksız değilse bile aynı aileden iki yazarın çıkmış olması bana gülünç görünüyordu. Ayrıca hısımlık hastalığından mustarip bir ülkede, yaptığım adilik gibi görünüyordu; sanki kazanan kişinin arabasına atlamak, onun için yakılmış ışıldakların ışığıyla aydınlanmak ister gibiydim.

Her neyse, Letizia teyze de kitabı okudu ve bana verirken şöyle dedi: “Gerçekten iyi bir yeteneğin var!”

Defterimi daha sonra Roma’da o mutsuzluk yıllarımın yorulmak bilmeyen ve sadık arkadaşı Irene’ye okuttum. Onun duygulu ve sevgi yüklü varlığı sayesinde büyük sıçramayı başarmış olduğumu söyleyebilirim: Elimi çocuk gibi sımsıkı tutan biri olmasaydı uçurumun kenarında yürümem kolay olmayacaktı. Onun da hoşuna gitti.

Anneannem gerçek bir yazarsam başka yazarlarla görüşmem gerektiğini söyleyerek beni tanıdığı tek yazara götürdü. Adı, Giorgio Voghera’ydı.

Voghera, sabahlarının büyük bölümünü neşeli arkadaş grubuyla Caffé San Marco’da geçiriyordu. Sadık dostları arasında kuzini Alma Morpurgo ve Piero Kern vardı. Kafe, sonradan restorasyona uğramış olduğundan şimdikinden çok farklıydı. Her şey tozluydu, döküntüydü, gömlekleri ter lekesi içindeki garsonlar, ellerinde çelik tepsilerle sağa sola koşturuyorlardı.

Toplaşanların yeri sabitti; Voghera –artık kalmamış olan– sağ dipte, köşede oturuyordu. Atmışlı yıllarda Einaudi Yayınevi’nin “Triesteli Adsız” ismiyle yayımladığı “Sır” adlı kitabın gizemli yazarının Giorgio Voghera olduğu fısıldanırdı. O bunu ısrarla reddeder, aslında matematikçi babasının eseri olduğunu ve kendi çocukluk günlükleri arasına sıkıştırmış olduğunu söylerdi. Her neyse, yazarı kim olursa olsun ben, bu kitabı okumuş ve çok sevmiştim; hep düşüncelere dalmış olan, tereddütler içinde yaşayan o çocukta kendimi bulmamam olanaksızdı.

Ayrıca Voghera’yla ortak bir tutkumuz, doğabilimleriydi. Kibutz’da geçirdiği yıllarda tavukların davranışlarını uzun uzadıya incelemişti ve bu konuda epey konuşmuştuk. Hayvanların ve insanların etolojisi genellikle söyleşimizin ana konusunu oluşturuyordu. Hiç yalnız olmazdık ve sabah saatleri boyunca değişkenlik gösteren bir insan çemberinin içinde sohbet ederdik. Il Piccolo gazetesinin o günkü kare bulmacasını ya da resfebe bilmecesini hep birlikte çözerler; ölüm ilanlarına yorumlar yaparlar, Witz’in romanının tefrikasını okurlar, Singer’in son kitabı üzerinde ya da Konrad Lorenz’in köpekler hakkındaki kuramı üzerine tartışırlardı. Kuzini Alma, son dizelerini tumturaklı bir tavırla okur, o gün ortalıktaki üşütük toplantıya burnunu sokar ve yanıtlanması olanaksız sorular sorardı. Voghera hep kötü tıraş edilmiş sakalı, lekeli kazaklarıyla başı hafifçe sallanırken herkesi dinler ve kâhin gibi herkese bir yanıt verirdi.

Grubun tek genç üyesi bendim ama bundan bir rahatsızlık duymuyordum çünkü çocukluğumdan beri yaşlılar arasında yaşamak, benim mutluluğum olmuştu.

Caffé San Marco’nun o köşesi artık sönmekte olan bir Avrupa kültürünün son toplantılarına sahne oluyordu. Evlerde bilgisayar yoktu ve hayatlarda gölgenin varlığı hâlâ seziliyordu. Bayağılığın, tüketiciliğin, araçları mazur gösteren amaçların, dört bir yana yayılmış narsist başkahramanlığın, sürekli yanan ama tam anlamıyla aydınlatamayan ışıkların, zihinlerin evrensel olarak yönlendirilmesinden, bilgiye dönüştürülmüş enformasyondan henüz çok uzaktık. Sadece anneannem bir noktada şöyle demeye başlamıştı: “Biliyor musun, öleceğim için mutluyum; çünkü dünyanın gidişatı hiç hoşuma gitmiyor.”

O hastalandığı zaman sabahları Caffé San Marco’ya gitmez oldum; çünkü Trieste’de kaldığım kısa sürelerde enerjimin tümünü anneannemin bakımına harcıyordum. Buna gerçekten üzüldüm; çünkü Giorgio Voghera, kitapları ve kişiliğiyle gerçekten serüvenimin önemli yoldaşlarından biri oldu.

O da kitabımı okumuş ve çok sevmişti. Bobi Bazlen dostu olduğundan, Luciano Foa’yla hâlâ görüştüğünden kitabımı kendiliğinden Adelphi Yayınevi’ne yollamıştı.

Beni Milano’ya davet eden bizzat Foa oldu. “Kitap ilginç,” dedi nazik bir dille, “ama biz ne yazık ki sadece ölmüş yazarları yayımlıyoruz.”

Ölümünden önce Voghera’yla vedalaşamadım ama sanırım bir yerlerde, bir başka kafede, bir başka boyutta, ebediyen titreyen başıyla dostlarına şöyle diyordur: “O kızın yetenekli olduğunu söylemiştim size...”

Bu arada Letizia teyze de iş edinmiş ve kitabı yazdığı bir notla tanıdığı bütün yayıncılara yollamıştı. “Sanırım yeğenimin belli bir yeteneği var,” demişti. Ama herkes olumsuz yanıt vermiş, yazdığı satırları yaşlı bir insanın duygusallığı olarak yorumlamıştı. Onlara göre ben de babası Italo Svevo gibi, kitaplarımı kendi cebimden bastırmalıydım.

İnternet henüz gerçeklik haline gelmemişti ve seksenli, doksanlı yıllarda mantar gibi biten yazın ajanslarıyla ve günümüzde edebiyat dünyasını süsleyen pek çok hoşlukla ilişkiler on-line olarak kurulamıyordu. Bir yayıncı aramak, postaneye gitmek, dosyayı göndermek ve birkaç ay sonra gidip geri almak anlamına geliyordu.

Evimizin altındaki postanede çalışan memure hanım benim bu girişimlerime bayılıyordu. Gişede belirdiğim anda, anaç bir tavırla, “Haber var mı?” diye soruyordu. Başımı hep sallamak zorunda kalıyordum. “Hayır, yok.” O zaman yüzüne üzgün bir ifade yerleşiyordu.

Acaba sekiz yıl boyunca paketlerini damgaladığı o göndericinin sonunda milyonlarca kişi tarafından okunan bir yazar olabildiğini fark etmiş midir?

Ettore dayım ve ben, aynı burçtandık, ikimiz de yaydık; aynı dar görüşlü ama yetenekli Veneziani ailesine mensuptuk; Trieste’de, aynı şehirde büyümüştük; ikimiz de inatçı yayıncıların reddine uğramıştık; Letizia Teyze ve onunla aynı villada yetişmiş ve bir süre Londra sürgününü de paylaşmış olan Elsa ninenin sevgisiyle sarmalanarak yaşamıştık; ikimize de İtalyan kültürünü temsil etmeyen yazarlar gözüyle bakıldı; aile mezarlığımızı ve Abramo Moravia ve Sara Levi gibi iki atanın genetik mirasını paylaşıyorduk.

Yapıtlarımızın kesiştiği noktalar da çoktur. Onun romanındaki köpek Argo, Yüreğinin Götürdüğü Yere Git kitabımdaki köpek Argo’dur; Zeno’nun Bilinci adlı yapıtındaki Malfenti evinin en genci Augusta; Yüreğinin Götürdüğü Yere Git romanımda anne Augusta’dır.

Psikanalize uzanan yolla yüzleşmemiz de birbiriyle ilişkilenmiştir ve benzeri şekilde gelişmiştir. Bir gün sofradayken Yüreğinin Götürdüğü Yere Git romanında anlatılan anneanne Olga’ya, insanın rüyasında spagetti görmesinin ölümden korktuğu anlamına geldiğini çünkü spagettilerin ölümden sonra onun bedenini yiyecek olan solucanları temsil ettiğini söylerler. Bunun üzerine o yemeyi sürdürerek ve gayet sakin bir tavırla, “Peki rüyamda kalın makarnalar görürsem ne olacak?” diye sorar.

İşte ailemin psikanalize yaklaşımı buydu, komik bir oyun, neşelenmek için bahane gözüyle bakılırdı; sonsuz bir witz ve boutade33 kaynağı, olsa olsa edebî bir eğlence olabilirdi ama hiçbir gerekçeyle pratik geçerliliği olamazdı. Dayım sık sık, “İçinin nasıl olduğunu göstermesi bir erkeğe yakışmaz!” derdi.

Büyük ninem Dora’nın erkek kardeşi Bruno, uzun süre Freud’un hastası olmuştu. Eşcinseldi ve o dönemde bir hastalık olarak görülen bu durumu iyileştirdiği söylenen Viyanalı doktorun adı Trieste’ye kadar ulaşmış, o da kalkıp Avusturya’ya gitmeye karar vermişti.

Senin, Doktor Freud’a görünmeni desteklemiştim –diye yazıyor babası Gioacchino– başlangıçta işe yarıyor gibiydi ama öyle olmadı; sonra Doktor Groddeck’e gitmene bir anlam veremedim, şimdi de yepyeni bir doktor bulmuşsun; ama ortada sonuç yok. Net ve işe yarar bir sonucun alınamadığı bu tedavileri sürdürmenin faydası nedir anlamıyorum. Hem çok uzun sürüyor hem de ne zaman bitecekleri belli olmuyor. Bu sana bir servete mal oldu ve böyle giderse daha çok servet harcanacak...

İşte Italo Svevo’nun ve sonra da benim XX. yüzyıl psikanalizinin önemli varlığıyla tanışmamız ve yüzleşmemiz, bu bakış açısıydı. James Joyce, günün birinde Ettore dayıma, “Buna gerçekten ihtiyaç duyarsak,” demişti, “günah çıkartırız.”

Anne tarafımdan ailem, XIX. yüzyılın ortasından XX. yüzyılın ortasına kadar uzanan dönemi bir akanyıldız gibi aştı ve sahneye çıkışları Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun o pek renkli, karmaşık ve derin kültürünün ortasında yaşandı.

Büyük büyük büyükbabalarımdan birinin bulduğu gizli ve başarılı formül sayesinde dünyanın bütün gemilerinin dış cephelerine özel bir cila sürdüler ve nouveaux riches34 oburluğuyla dönemlerinin sanat ve düşünce dünyasını ihya ettiler. Villa Veneziani divanları yıllar boyunca müzisyenleri, filozofları, yazarları ve şairleri ağırladı. Şimdi haklarında kitaplar yayımlanan, seminerler düzenlenen bu insanlar, o zaman sadece çay içmeye gelen dostlar, tanıdıklardı.

Ailem tarafından cilalanan gemiler arasında Titanik de vardı ve böylece büyük ninem eşiyle ilk geziye davet edildi ama gebe olduğunu öğrenip, buna bağlı bulantıları da artınca daveti reddetmek zorunda kaldı.

Belki de bu nedenle, atalarımın atlattığı tehlikeler sayesinde ben dünyaya büyük ve açık, geminin batacağı sinyallerini almaya hazır kulaklarla geldim.

32. (Lat.) Üç kişilik yönetici heyeti. (Y.N.)

33. (Alm., Fr.) Espri. (Y.N.)

34. (Fr.) Sonradan görme, yeni zengin. (Y.N.)

31

Toplumda yaşanan değişim hızı, kaçınılmaz olarak yazın dünyasına da yansıdı ve yazar olmak, ötekiler gibi bir meslek halini aldı; kurnazlığın, becerinin ve kendini medyaya sunma yeteneğinin, çoğu zaman gerçek yeteneğin yerini aldığı bir meslek hem de.

Tatilde kumsaldayken sürükleyici ve iyi kurgulu bir kitabın yazarına derin minnet duyarım ve, “Bir kitabın okuru azsa güzeldir ve değerlidir,” biçimindeki –bu da küresel bir yalan çünkü bütün büyük klasikler hem çoksatar, hem uzun satar– her türlü ahlakçı ve entelektüellik yaklaşımdan uzak dururum; “Bir roman sadece bu mudur?” diye kendime sormadan da edemem. “Kitap saf bir oyalanma yöntemi midir?”

Birkaç yıl önce, büyük bir yayınevi yöneticisinin benim birkaç basit soruma yanıt verirken, “Kaç para istiyorsan söyle. İstediğin parayı öderim ama bil ki benim için sen ya da bir başkası aynı şeysin. Senin gibisinden bin tane bulurum ben,” deyişi karşısındaki mutlak şaşkınlığımı hâlâ hatırlıyorum.

Bir yayıncıda daima çeki değil insani ilişkiyi ve profesyonelliği aramış olan ben, ne diyeceğimi bilemedim. İşimle, dünyanın en eski mesleği arasında bu kadar sıkı bir bağ olduğunu hiç fark etmemiştim. Ne kadar istiyorsun? Seni satın alırım, seni satarım. Satmazsan da seni başımdan atarım, hemen bir başkasını, senin yerini tutacak birini bulurum. Otomobili durdurmak, pencereyi biraz indirmek yeter.

Bir çoksatar, patlar patlamaz ardından da taklit furyası patlıyor. Yüreğinin Götürdüğü Yere Git kitabımdan sonra adında “yürek” sözcüğü barındıran veya başkahramanı anneanne olan kitaplar yayıldı ortaya. Şahane bir kitap olan Uçurtma Avcısı’ndan sonra topaç atıcıları, kelebek avcıları gibi nafile haykırışlar, talihsiz Ortadoğulu çocukların acıklı serüvenleri duyulur oldu.

Elbette taklitlerin hiç biri, okurun ne yüreğine ne de zihnine ulaştı; çünkü bunun gerçekleşmesi şaşırtıcı bir serim kurnazlığının ya da iyi bir pazarlama projesinin değil, gizemli bir simyanın sonucudur.

Pazarlamanın elinde büyük bir güç vardır tabii; televizyon programlarının seçici yönlendirmesi de gayet etkilidir; ama nihayetinde olayların büyük çoğunluğunda bunlar çabuk parlayıp sönen ateşlere benzer.

Zaten yayınevleri, okuru, manipüle etmesi kolay, özelliği olmayan bir kitle olarak gördükçe ona büyük bir saygı göstermedikleri ortadadır. Kitapların, aynı makinelerin kullanılarak, sonsuza dek değilse de uzun bir süre benzerlerinin yapılabildiği nitelikli ayakkabılar olduğu düşüncesi ne yazık ki yayıncılık dünyasının pek çok yöneticisinin sabit fikridir. Oysa bir kitap, güzel bir kitap çok daha derinlikli, hassas ve yönetmesi zor bir şeydir. Ne siparişle yazdırılır ne de siparişle okutulur.

Sanırım ortamda pek çok kişi, benim başarısız olduğumu düşünüyordur; çünkü Yüreğinin Götürdüğü Yere Git kitabımın milyonlarca satmasından sonra bir daha benzer başarıda bir kitap üretmedim. Bense bunun tam tersini bir başarısızlık olarak addederdim. Elbette bir değil on devam kitabı yazabilirdim ama nitelik ve yoğunluk hep düşerdi; ayakkabıları birbiri ardına satar, elimdekiler bitince de üzerinde adımın yazdığı kutuları piyasaya sokardım. Ama edebiyatın ana amacının para kazanmak olduğunu bir an için bile düşünmedim. Okurlarımın zekâsına ve duyarlılığına her zaman büyük saygı duydum. Onları yolunacak tavuk gibi değil, yolculuğumuzun bir etabını birlikte kat ettiğim kimseler olarak gördüm. Kaldı ki yeteneğim konusunda her zaman korku ve ürperti hissettim; ona asla, hiçbir biçimde ihanet etmemeye çalıştım.

Peki o halde, yazmak ne anlama gelir?

Yeteneği bir armağan olarak düşündüğümde, bu armağanın yayılabileceği yollardan biri olarak genetiğin varlığını düşünmeden edemem. Ettore dayı ile beni birbirimize bağlayan ortak atamız Abramo Moravia bir entelektüel değil, kasaptı; Yahudi toplumunun törensel kesimini yapan bir şehita idi. Yivsiz bıçağını eline alır, gayet mahir bir hareketle hayvanın yemek borusunu, soluk borusunu, boynunun kara damarını tek bir darbede keser ve bilincini bir anda yitirmesini sağlardı. Sonraki adım kanını akıtmak, akan kanı toprağın çekmesini sağlamak, bedende kalanı suda dağıtmaktı.

Kusursuz bıçak, emin el, daimi olarak hayat/ölüm dönüşümü içinde olmak –gücünü anlayışımızdan ve bunu izleyen korkudan alan bir eylemi yapmanın kesinliğine bağlı olan umursamazlıkla merhamet arasında askıda kalmak– kasaplığın ve yazarlığın ortak özellikleridir. Anatomiyi çok iyi bilmek, merhamet sahibi olmak gerekir; ama bu merhametin elin titretmesine, kesiği boş yere işkenceye çevirmesine izin verilmemelidir.

Yazmak didiklemektir.

O zorbalığın her an tutsağı olan özyaşamı ve gözlerimizin önünde oluşan gerçekliği didiklemektir. Ama Nihilist didiklemeden farklı olarak bu, her an anlam kazanan bir didiklemedir. Karanlığı onaylamak değil, ışık taşımak için yapılan bir didiklemedir.

Ettore dayım, yirminci yüzyılın büyük dehşeti yaşanmadan ölme şansına sahip oldu. Görünürde sakin kentsoylu hayatında o zamana dek öylesine sağlam olan o dünyanın çıtırtılarını işitmişti. Dehşetten az sonra doğmuş olan ben o çıtırtıların, çatırtılara dönüşmüş olduğunu öğrendim.

Yazmak, hiçbir şeyin gözlerini kamaştırmasına izin vermeyerek acımasızlıkla ama aydınlıkla olayların derinlerine inmek anlamına gelir. Tendonları, kaslardan ayırarak, bıçakla her yağ gölgesini kesmektir. “Güzel sözcükler”e karşı kesinlikle aşk duyulmamalı, bizi ötelere sürüklemeye hevesli narsizmin sirenlerine karşı kulaklar mutlaka tıkanmalıdır.

Yazdığım bütün kitaplar insanın yüreğine yapılan derin bir yolculuktur – insan yüreği, keşfetmemiz için bize verilmiş en karmaşık, meçhul ve büyüleyici kıtadır.

Bütün kitaplarım, bunu yapmaktan hoşlandığım için değil karanlığın ansızın ve gizemli bir biçimde ışığa dönüşebileceği noktayı bulabilmek amacıyla karanlığın içinden geçer.

Bütün kitaplarım, yolunu yitirmenin ve huzursuzluğun topraklarını karış karış inceler; çünkü insan bir yolu olmadığını anladığı anda kendine bir yol aramaya başlar. İnsanlığa ancak temel veri olarak huzursuzluk kabullenildiğinde gerçekten girilmiş olur.

Standart basitleştirme dönemlerinde yaşıyoruz, bunun sonucu olarak tedirginlik, duyguların en dışlanmışı oluyor. Mutsuz olabilirsin, hatta olmalısın; çünkü onları satın almanı fısıldayan bütün nesneler, mutluluğun yerini tutabilenlerden başkası değildir ama tedirginliğe izin yoktur; çünkü sorular üreten bir haldir ve bu sorular hep yanıt bekler ve yanıtlara sahip olabilmek için İbrahim Peygamber gibi yollara düşmen gerekir ve yolculuğun sonunda belki de sana huzur verenlerin nesneler değil, yüreğinden fışkıran duyguların derinliği olduğunu keşfedersin.

İşte inanıyorum ki kitaplar bize bu yolculukta eşlik etmek için vardır; bizi sürecin çetinliğinde rahatlatırlar. Bizimle vardırlar, bizimle kalırlar çünkü insan her şeyden önce bellektir ve hayatı, ondan önce gelen kuşakların hayatıdır. Buna ikna olmuş olmasaydım bir gün bile yazı masamın başına oturmaz, buna inanmasaydım günlerimi bu ciddi zorbalığa feda etmezdim.

Öyle çünkü didiklemenin ötesinde yazı aynı zamanda sağlığın yitirilmesi, olağanüstü bir fedakârlık anlamına gelir. Zamanın gerisinde olduğumu hatta bir dinozor sayılabileceğimi biliyorum; çünkü bu düşünceler ve konular çağımızın hiper yüzeysel hızı tarafından çoktan çiğnendi. Buna karşın bu inatçı düşüncede direnmeyi sürdürüyorum. İnsanın güzelliğe gereksinmesi vardır.

Bu açıklık olmadığı sürece önümüzde uzanan sadece, Homo hominis lupus35 inanışının, barbarlığın dünyasıdır. Ve kelime –temel kelime–, güzelliğin ortaya çıktığı formlardan biri, insanoğlunu kırılganlığına bağlayan tedirgin edecek kadar derin bağıdır.

Şimdi aklıma birkaç yıl önce gördüğüm bir rüya geldi. Ferrara olduğunu bildiğim, kırmızı tuğla yapılardan oluşan bir kentteyim. Eski çağlarda bir gece; henüz otomobiller yok, hava çok soğuk ve yoğun biçimde kar yağıyor. Ansızın ardından ışık ve sıcaklık yayılan bir kapı fark ediyorum, oraya girmeye karar veriyorum ve merdivenden inmeye başlıyorum; insanlarla dolu salona varıncaya dek dolambaçlı yollardan, çeşitli yokuşlardan iniyorum. Burası bir fırın, bu nedenle gece vakti açık ve bu nedenle kapıdan ışık ve sıcaklık yayıyor. Beyaz önlüklü insanlar, ateşin çevresinde didiniyorlar; kimse beni fark etmemiş gibi görünürken adamın biri ansızın yanıma geliyor, elime fırından henüz çıkmış bir bisküvi tepsisi tutuşturuyor ve şöyle diyor: “Bunları yüzeye götür!” Bisküvilerin şekilleri bir tuhaf. İyice inceleyince bunların İbrani alfabesinin ilk üç harfi olan alef, bet, gimel olduklarını anlıyorum. Söz dinliyorum, dışarı çıkar çıkmaz, karın altında inanılmaz bir şey oluyor. Bisküviler sayısız aleve dönüşüyor.

Umudumuz, alev alabilecek sözcüklere duyulan özleminin yeniden içimize dönmesidir.

35. (Lat.) İnsan, insanın kurdudur. (Y.N.)

32

Bu kitapta adını andığım insanların pek çoğu artık bu dünyada değiller.

İlk giden babam oldu. Geçen zamanla birlikte giderek daha yalnız ve tuhaf bir hayat sürmeye başlamıştı. Onun Darwinci inanışına katılmadığım için, açık bıraktığı bütün kapılardan sızarak onunla ilgilendim. Roma’da yaşadığım sürece belli aralıklarla birlikte yemek yedik, ben kıra taşınınca o beni görmek için gelip gitti.

Son yıllarda Pomezia semtinde çalışıyordu ve oraya bir üstü açıkla değil, üçüncü el bir arabayla gidiyordu. Altmış beş yaşında emekli olunca kutlama için bana geldi. Ona bir pipo armağan ettim; bir çocuk gibi sevindi: pipoyu elinde evirip çevirip şöyle dedi: “Hayatımda hiç hediye almamıştım!”

“Artık pek çok avantajdan yararlanacağım,” deyip duruyordu. “ Sinemada, trenlerde, otobüslerde indirimli bilet alacağım.” Önünde uzanan dönemi altın çağ gibi görüyordu.

Roma’ya dönünce pasosunu aldı ve sabahtan akşama kadar otobüs tepesinde şehri dolaşmaya başladı. Bazen beni arıyor, “Bütün gün bir şoför tarafından gezdirilmek ne büyük bir lüksmüş, bir bilsen,” diyordu. Romalı arkadaşlarım beni arıyor ve şöyle diyorlardı: “Babanı Tiburtina’da... Portuense’de... Nomentana’da... Prati’de... Cinquecento Meydanı’nda gördüm...” “Ne yapıyordu?” diye soruyordum bunun üzerine. “Hiç,” diyorlardı, “Yürüyordu... Pencereden dışarı bakıyordu... Bir bankta oturuyordu.”

Kimi zaman Bermuda Şeytan Üçgeni’ne düşmüşçesine radarın dışına çıkıyordu. Ev telefonunun fişini çekiyor, ceptelefonu da kullanmadığından ulaşılmaz oluyordu.

“Babam gibi yetmiş yaşında öleceğim,” diyordu sık sık “ama belli olmaz, belki daha önce intihar ederim.”

Yüreğimin Sesini Dinle kitabımın yaşlı ve yalnız profesörünü yazarken ondan esinlenmiştim.

Bir zamanlar sahip olduğu arkadaşlarıyla ilişkisini korumamıştı ve sanırım artık “kadın” dosyasını da rafa kaldırmıştı. Tahmin etmesi giderek güçleşen düşüncelerine gömülmüş durumdaydı; yaşını kesinlikle göstermiyordu, neredeyse bir çocuğu andırıyordu; çevresinde olup biteni ilk kez görüyormuşçasına şaşırıyor, küçük şeylere gülüyordu.

Kitaplarımın herhangi birini okuduğunu sanmıyorum; ama başarılı olduğum zaman benimle aynı soyadını taşıdığı için memnun olmuştu. Sanırım onu duygulandıran başarımdan ziyade, yazarlık haklarım sayesinde onun inancına sadakat göstermemdi; işyeri denen yerden mümkün olduğunca kaçmış olmamdan hoşnuttu. “Kimsenin seni kapana kıstırmasına, kapamasına izin verme,” derdi sürekli. “Hiçbiri beş para etmez.” Sözünü ettiği kişiler, ünlü bir dergide düzeltmenlik yaptığı için iyi tanıdığı gazetecilerdi. Özellikle tarih alanına meraklı, kültürlü bir insan olduğu için düzeltmesi gereken sayısız gramer hatası, onu deli ediyordu.

1998 yılında kırda yaptırdığım gerçek anlamdaki ilk evimi kutlamak için onu davet ettiğimde sürekli ileri geri yürümekten ve, “Burada her şey olağanüstü derecede büyük,” demekten yorulmadı. Son yıllarda içinde yaşadığı daire sadece on beş metrekare olduğundan benim yüz altmış metrekarelik evim ona saray gibi görünmüş olmalıydı. Tek odalı evinden çıkartıldığı için ona, benimkinin yanında bir apartman dairesi almıştım ama orada oturmaya ömrü vefa etmedi.

Kırdaki evimin taşları üzerinde en son o yılın ağustos ayında yürümüştü; kısa süre önce yetmiş yaşını kutlamıştı ve o günü ağabeyim ve kızlarıyla hep birlikte geçirmiştik.

Yola çıkmak üzere otomobiline doğru yürürken ansızın bana dönerek şöyle dedi: “Yakında seninle konuşmalıyız; önemli bir konu bu.”

Bu istek beni şaşırttı, kırk yıldır bana hiç bu şekilde hitap etmemişti. Ondan birkaç gün sonra bir dağ gezisine gidecektim, dönüşte arayacağımı söyledim.

Son yıllarda onun ölümünü defalarca gözümün önüne getirmeye çalıştım; onu ya otobüsün son durağında ya da bir banka yığılmış olarak, ayaklarının dibinde güvercinlerle bulacağımı sanırdım. Gazeteler için şahane bir haber olacaktı. “ Ünlü yazarın babası, evsizler gibi öldü.” “Onu yalnızlığına ve bakımsızlığa terk etmişti,” gibi anlamsız cümleler yazmaya pek teşne olduklarını biliyordum.

Gerçekte o çok daha iyisini yapmayı başardı.

Dağdan döndüğümde söz verdiğim üzere aradım ama yanıt vermedi. Bu sık sık karşılaştığım bir durumdu. Ertesi gün değişik saatlerde aradım ama durum değişmedi. Üçüncü gün ta iliklerimden gelen bir duyguyla ölmüş olduğunu anladım.

Bunun üzerine Roma’da yaşayan bir arkadaşımı aradım. Ben kır evimde olduğumdan ondan gidip babamın arabasının garajda olup olmadığına bakmasını istedim. Araba duruyordu. Ama çalan zile yanıt vermemişti. Bunun üzerine itfaiyecileri aramasını rica ettim ve annemi aradım. “Sanırım babam gitti.” “Bana kesin bilgi ver,” diye yanıtladı beni, “çünkü arkadaşlarımla sinemaya gitmek üzereyim.”

Başkente ulaşmak üzere arabama binerken biri beni aradı ve şöyle dedi: “Ölmüş ama doğal bir ölüm gibi durmuyor. Olasılıkla erotik bir buluşmada öldürülmüş.” Medyada egemen sırtlan ruhu için bundan daha iç gıcıklayıcı bir haber olur muydu? Otoyolda ilerlerken haberlerde şu sözler duyuluyordu: “Yazar Tamaro’nun evinde çıplak adam ölü bulundu.”

Roma’ya vardığımda evinin önünde o kadar çok gazeteci ve kameraman vardı ki emniyet Clodio Meydanı’na beni alması için özel bir otomobil gönderdi. “Olay Yeri İnceleme, gerekli araştırmayı yapıyor,” dediler. “Onu çıplak, kan içinde, bir şişe şarap ve paramparça bir masanın yanında bulmuşlar”.

Sözde suç mahallinde bir de tabanca vardı.

Uzmanlarla birlikte flaşlardan oluşan duvarı aştım, apartmanın merdivenlerini tırmandım; nöbetçi savcı olarak çok sevdiğim arkadaşım Lucia’nın görev başında olduğunu görünce içim rahatladı. Bana hemen, “Merak etme, her şey benim kontrolümde,” dedi.

İçeri girdim ve beyaz bir örtü altında yatan babamı gördüm; evin neredeyse tümünü kaplıyordu. Odada pek çok kişi vardı, milyonluk resmi çekmek için balkona tırmanmaya çalışanını bile gördüm; duygusal kitaplar yazarı âlem sırasında ölen babasının naaşı başında hıçkırıyor!

Örtüyü kaldırmadım çünkü arkadaşım kimliğini onaylamıştı; bu nedenle onunla biraz yalnız kalmak istedim. Yanına bağdaş kurup oturdum ve ona baktım. Sadece tek bir eli ve saçları çarşafın altından çıkıyordu: saçları hâlâ siyah, ince, çocuk saçlarıydı; eli benimkiyle aynı, sadece biraz daha büyüktü.

Gözlerimi kaldırdığımda duvardaki telefonun ahizesinin yerinden çıkarıldığını ve sarktığını gördüm; yardım istemek için telefona ulaşmak isterken düşmüştü.

Bedeninden uzak olmayan bir yerde, olay yerinin de belirlemiş olduğu şekilde yere düşmüş bir kâğıt ve kalem vardı; ölmeden önce bir şey yazmak istemişti. Onu benim bulacağımı bildiğinden kesinlikle bana bir şey yazmak istemişti. Kâğıtta sadece düz bir çizgi vardı, herhangi bir şey olabilirdi tabi ama ben bilmem neden, orada bir B’nin çizgisini gördüm. “Bağışla”nın B’si.

Uzun süre o sessizliğe gömülmüş olarak durduk; o ve ben yalnızdık.

O anda aklıma son kez birlikte gittiğimiz yemeklerden biri geldi. “Biliyor musun,” diye itiraf etmişti o akşam, “bütün hayatım boyunca sevginin ne olduğunu anlamaya çalıştım ama başaramadım. Şimdi kendimi son derece yılgın hissediyorum.” Gözlerinin yaşardığını görerek tek söz etmedim ama babasının onu her görüşünde yinelediği söz geldi aklıma: “Ölmesi gereken sendin, Marisa değil!” Bunun üzerine artık sertleşmiş ve soğumuş o büyük eli, elime aldım, okşadım ve ona şöyle dedim: “Şimdi biliyorsun. Sevgi biz olacaktık, can verdiğin bu hayatlar.”

Cenaze törenini, birkaç gün sonra yaşadığım küçük kasabada gizlice yaptık. Sadece o iki gün içinde ender görülecek biçimde sapıkça yayın yapan basından uzak durmak istedik. Basına göre, ünlü olduğumdan beri onu sefalete terk etmiştim.

Elbette babamın öldürülmediği, siroz yüzünden iç kanama geçirdiği anlaşıldı.

Annem, cenaze için Trieste’den geldi; kilisenin boş kalma olasılığı onu tedirgin ediyordu. “Bir köpek gibi yapayalnızdı,” diyordu, “kim gelir ki şimdi cenazesine? Korkunç bir hüzün olacak.”

Oysa kilise doluydu; beni seven pek çok kişi oradaydı. Mezarlığa giden çınarlı yol boyunca tabutun peşi sıra yürürken küçük erkek kardeşim şöyle dedi: “Tabutunu takip ettiğim kişinin kim olduğu hakkında en ufak bir fikrim yok.”

Birkaç gün sonra annem, zamanı gelince öteki kocalarından birinin değil, babamın yanına gömülmek istediğini söyledi. “Onun, çocuklarımın babası Giovanni’nin, hep sevmiş olduğum erkeğin yanında yatmak istiyorum.”

Ne yazık ki anneannem öleli çok olmuştu. Ölüm onu 1992 yılında yakaladığında zihni sekiz yıldan beri Alzheimer tüneline girmişti.

Aramızda bir anlaşma yapmıştık: kendi annesi ve arkadaşlarının çoğu gibi en azından yüz yaşına kadar ve sağlıklı yaşayacaktı; ama o bu anlaşmamıza ihanet etti. Illmitz dışında hiçbir kitabımı okuyamadı; nihayet bir kitabımı yayınlayabilmeyi başardığımı görüp sevinemedi; o gün geldiğinde, karanlıklar çoktan onu esir almıştı.

O benim ruh ikizim, hayat yoldaşımdı; hastalık tüneli boyunca ona eşlik etmek varlığımın en yürek paralayıcı süreçlerinden biri oldu.

Anneannemden yedi yaş büyük olan Letizia teyze hemen hemen aynı dönemde hayatını kaybetti. İlk kitabımın tanıtımı için bulunduğum Wolfsburg’un bir otelinde aldım o haberi.

Onu son kez görmeye gittiğimde, vedalaşırken elime bir zarf tutuşturdu. Açmak için deniz kenarına inmeyi bekledim. O güzel yazısıyla, kurşunkalemle bazı dizeler yazmıştı. Ölemeyen, evlatlarının yanına dönememekten sabrı tükenmiş bitkin annenin sözleriydi bunlar.

Gözyaşlarımı tutmaya çalışarak Miramare’ye kadar yürüdüm.

Annem genetik ve karakter olarak uzun ömürlü olacağına inanırdı. Oysa günümüz için erken sayılabilecek bir yaşta –72 yaşındaydı– hayata veda ederek herkesi şaşırttı. Biz çocukları, onun bizi gömeceği inancıyla büyümüştük. Kaldı ki yüz yaşının eşiğinde ölen büyük ninem Dora, benim anneannem olan kızı onu ziyarete gittiğinde şöyle derdi: “Elsa, sen öldüğünde ne yapacağım bilmem...”

Annemin olağanüstü gücünde bir süredir çatlaklar açılmıştı ve mantar ya da kınkanatlı böcekler yüzünden devrilen büyük ağaçlarda olduğu üzere bu çatlaklardan içeri sızan hastalık, onu çok yıpratıcı bir yılın sonunda aldı götürdü.

Dul ve özellikle de büyükanne olmak onu son yıllarda biraz yumuşatmıştı.

İki dulluk dönemi arasında yeniden görüşmeye başlamıştık. Annelik yapmak zorunda olmadığı zaman tatlı, eğlenceli, neşeli, komik bir insandı ve onun yanında insanın hiç canı sıkılmazdı.

Bana küçüklüğümde uyguladığı davranış yüzünden ondan nefret etmem gerekirdi ama ben, o uzun ve sarp bağışlama yolunu seçtim. O öldükten sonra nefreti ne yapacaktım? Donmuş bir kıymık gibi ebediyen yüreğime saplanmış olarak kalacaktı.

Nefret, mümkün olduğunca çabuk kurtulmak gereken bir zehirdir; çünkü onun içinden yeni bir hayatın can bulması olanaksızdır.

Ayrıca anıların önemini bilen biri olarak anne yerine bir kara deliğe sahip olmanın hayatta kalmanın korkunç olacağını biliyordum; B,C,D,E hanımlar omzumdaki büyük boşluğu nasıl doldurabilirlerdi?

Bu nedenle bir kez daha karanlıklara daldım, gidip Bayan A’yı aradım. Bıkıp usanmadan battaniyeler ören kadın neredeydi?

Bilgece hayat, tekliği arayandır; annem ise ömrü boyunca çokluğun peşinden gitmekten başka bir şey yapmadı. Sanırım dönüm noktası, aile hayalinin yıkılması oldu; ondan sonra hepsi birbirinden daha mutsuz sayısız çehreye büründü.

Yalnız kalıp, onunla ilgilenmeyi bilen –ama onun ilgi göstermesi gerekmeyen– kızı yanında olunca kalkanını indirdi. Birlikte unutulmaz iki gezi yaptık; İsrail’e ve Namibya’ya gittik. Yazları onu da yanımda kampa götürüyordum. Gıcırtılı branda yataklarda yatılan, kumun üzerinde yaşanan, konserve yiyecek yenen o hayata bayılmıştı. Belki de hayatında ilk kez kendini özgür hissediyordu.

Bir gün deniz kenarındaki çamların altında dinlenişini seyrederken belki de o anda gerçekten mutlu olduğunu hissettim. Bir evlat, annesinin mutluluğundan başka neyi ister ki?

Sanırım annem, onu hiç yargılamamış olduğum için bana minnettardı; yargılamadan uzak durmak onun içinde sevgiye uzanan minik bir delik açtı; bu onun sahip olmak isteyip başaramadığı bir tutumdu.

Kırkıncı yaşımda bana, kucağındaki çocuğunu tutan annenin net bir biçimde görülebildiği cilalı bir ıhlamur kökü armağan etti. Hastalanmadan az önce de, üzerinde küçük bir kalp işlenmiş olan tahta bir kutuyu utangaçça elime tutuşturdu. Kutunun içindeki kartta şöyle yazıyordu: “Seni anlayamıyorum ama seni seviyorum.”

Hastalığının son döneminde ona eşlik ettim ve ölüm ânında da yanında oldum; elinin birkaç saniye içinde sıcaktan soğuğa geçişini hissettim. Can vermekte olanların başuçlarında olabilmeyi büyük bir ayrıcalık sayıyorum.

Sabahın beş buçuğuydu. Dışarıda hiddetli bir bora esiyordu, bora aynen benim doğduğum gün olduğu üzere kar ve buz yüklüydü. Pencereyi açtım, odaya yelin girmesine, onun çıkmasına izin verdim. Dışarıda tanyeri ağarırken, ben resmî hekimi beklerken bir keresinde bana yaptığı itirafı anımsadım: “Çocukken kendimi çok yalnız hissederdim. Bir gün bahçede bir nergis soğanı buldum, onunla arkadaş oldum; gündüz yanımdan ayırmıyor, gece yastığımın altına koyuyordum.” Hepimizin bağışlamaya, hepimizin merhamete ihtiyacı vardır.

Salonda, uzun uzun sepetteki yün yumaklarına, bana örmekte olduğu ve hiç bitiremediği kazağa baktım. “Kar Altında” öykümün kahramanı gibi inanılmaz biçimde, hayatı boyunca bana onlarca güzel kazak örmüştü. Belki de başka türlü vermeyi başaramadığı sıcaklığı bunlarla iletmeye çalışmıştı.

Ölümünün ertesi günü, komodininde, sakladığı öteki dergilerin arasında 1957 yılına ait Mani di Fata örgü dergisini buldum: İçinde benim pembe, beyaz, mavi battaniyemin resmi vardı.

33

Babam Giovanni ve annem Anna Livia –annem aile dostu James Joyce’un Ulysses’inin Anna Livia Plurabelle’si anısına bu adı taşırdı– şimdi Orta İtalya tepelerinin birindeki küçük bir mezarlıkta yan yana dinleniyorlar.

Mezar taşının üzerindeki fotoğrafında annem ışıltılı biçimde gülümsüyor; babam ise düğün gününde olduğu üzere başka bir tarafa bakıyor. Mezarlarının önünde bir bank var ve ziyarete gittiğimde oraya oturup, onlarla zaman geçiriyorum.

Baharda anneme en sevdiği çiçekleri götürüyorum, kışın gülünü buduyor, ölü yaprakları topluyorum. Yüzlerine bakıyor ve onlardan bana kalanın ne olduğunu anlamaya çalışıyorum. İkisi de varlık içinde ölmedikleri için bana maddi olarak pek az şey bıraktılar. Babamdan ahşap bir Buddha heykeli, gene ahşap bir Hint fili, kitapları, üçüncü el arabası, bankada yatan ve tazminatından geri kalan üç-beş kuruş, 1978 yılının otobüs pasosu ve bir kutu tabak takımı kaldı. Annemin mirası ise yaşlı ve öfkeli foksteriye köpeği –kır evime geldiğinde ilk iş olarak en sevdiğim iki kedimi paraladı– iki yüzüğü, yemek tarifleri defteri, bir yün yumağı sepeti –bütün kazaklarımdan arta kalan yumaklar– ve gene bir kutu tabak takımı oldu. Anlaşılmaz bir nedenle iki yemek takımı neredeyse aynı: Puglia yöresine ait seramik tabaklar.

Maddi mirasın azlığına karşın karakter olarak aldığım miras, inanılmaz zengin. Artık ben de hayatımın yarısını aşmış olduğumdan anne ve babamdan çok şey aldığımı anlıyorum.

Annemden güçlü karakterimi, zorluklardan daima ve her şekilde dudaklarımda bir gülümsemeyle yeniden dirilme özelliğimi, neşemi, hayatın her ânına tutku duymayı almışım. Ayrıca elleri kullanarak yapılan şeylerden; yemek, bahçecilik, resim, nakış gibi işlerden keyif almak, onunla paylaştığım bir özelliğim.

Babamdan ise ele geçmezliğimi, başkalarının pek meraklı olduğu dışsal olan her şeye duyulan umursamazlığı, her türlü iktidar hilesinden, insanlar arası ilişkileri saptıran bütün riyadan uzak durmayı almışım. Ben de onun gibi ilişkileri asla bir amaç belirleyerek kurmuyorum ve yaşamıyorum. Onun gibi her türlü tanımdan uzak, özgür yaşam sürüyorum. Omuzlarıma yükledikleri ağır olumsuzluk safrası içimde kimi zaman dayanması zor bir ıstırap hali yarattı ama gene de bu safra sayesinde olduğum kişi olabildim.

Uysal bir insansam bunun nedeni aynı zamanda inanılmaz vahşi olabilmemdir. Cesursam bunun nedeni içimde egemen olan duygunun korku olmasıdır. Pek çok kişinin yüreğine dokunan öyküler yazabiliyorsam bunun nedeni benim yüreğimin daimi olarak açık ve dünyanın tedirginliklerini, çelişkilerini, ıstıraplarını kucaklamaya hazır olmasıdır.

Yaşamak, daimi bir dönüşüm yürüyüşüdür; bu da insan olmanın işaretidir. Hayvanlar masum bir döngü içine gömülmüştür, oysa bizler hep daha ileri gitmeye, hatalarımızı ve kusurlarımızı anlamaya, onları meziyete dönüştürmeye koşullanmışızdır.

Karanlığın içinden çekip çıkardığımız Işık’ın içimizde hep daha fazla yer kazanması için mücadele etmek, gerçek özgürlük arayışı içine girmiş her insanı bekleyen görevdir. Annem ve babam, bana hayat denen armağanı vermeselerdi ben bu olağanüstü serüvenle yüz yüze gelmeyecektim, bu nedenle onlara ebediyen minnettarım.

Ve Gianna, çocukluk ikindilerimizin mutlu yoldaşı, hayatta kalabilmemizi sağlayan sevgi kaynağı ne oldu?

Onu yitirmiş olma düşüncesine bir türlü razı olamamıştım. Trieste’den geçerken hep sokakta rastlama umudu taşır, bir iz, bir işaret bulma umuduyla telefon rehberini karıştırırdım. Bir keresinde anneme de sormuştum: “Gianna’dan hiç haber almamış olman mümkün mü?”

“Evlenip Avustralya’ya yerleştiğini duymuştum,” dedi baştan savarcasına.

Avustralya! Onu orada nasıl bulurdum?

Artık yüreğimde bu boşlukla yaşamaya kendimi razı etmişken birkaç yıl önce resmî internet sayfama bir e-posta geldi. Gianna’nın hayat arkadaşı Umberto’dandı. Bana, Gianna’nın ölüm döşeğinde olduğunu, hayatı boyunca “çocuklarını” yeniden görebilme arzusuyla yaşadığını ama rahatsız etmekten çekindiğini, onu hatırlayıp hatırlamayacağımızdan bile emin olmadığını yazıyordu. Ölümünden önce ona bu mutluluğu tattırabilir miyim, diye sorarak bu mektubu gizlice yazdığını da ekliyordu.

Bu e-posta hem benim hem ağabeyimin içinde dehşetli bir heyecan fırtınası yarattı. O anda kırk yıldan beri incecik bir buz katmanı üstünde yürümüş olduğumun ayırdına vardım. Şimdi buz kırılmıştı ve biz altımızda açılan uçuruma yuvarlanıyorduk. Terk edilmişliğin, avuntu bilmeyen acının uçurumuydu bu.

Gianna, Avustralya’da değil, Trieste’ye birkaç kilometre uzaklıkta, çocukken beni çok sarsmış olan Redipuglia Şehitliği’nin sonsuza uzanan basamaklarına yakın bir yerde yaşıyordu.

Hemen onu görmeye koştum. Otomobilde çok heyecanlıydım. “Nasıl olacak?” diye soruyordum kendi kendime; “aramızda gene bir sıcaklık yaşanacak mı, yoksa bir formalite buluşması mı olacak bu?” Hayatı hakkında hiçbir şey bilmiyordum; bizimleyken çok gençti; belki de ortak bir söz bulamayacağımız kadar farklı bir insan olmuştu.

Evini bulduğumda nasıl da rahatladı içim!

Bembeyaz ve pırıl pırıl bir köy eviydi; önündeki çayırda kediler ve köpekler uyukluyordu; minik bir bostan, bir muşmula ağacı ve minik bir bağ çevreliyordu evi.

İçeri girdiğimde Gianna, onu ısıtan mırıl mırıl üç-dört kedinin arasında yatıyordu. Bana, bütün kitaplarımı okuduğunu ve hepsini çok sevdiğini söyledi, bütün o yıllar boyunca beni izlemişti. Sevgili hayat arkadaşı Umberto’yla birlikte, benimle aynı tutkuları paylaşıyordu: bisiklet gezileriyle, çadır tatilleriyle, bostanıyla, bağıyla, yürüyüşlerle, hayvanlarla paylaşılan sade bir yaşam... Bütün hayatı boyunca hemşire olarak çalışmıştı ve emekli olduğunda, tersanelerden emekli olan hayat arkadaşıyla Avrupa’yı yürüyerek dolaşmaya başlamışlardı.

Gianna son derece özgür ruhlu bir insandı, demek ki çocukluğumda bu yüzden ona bu kadar kanım kaynamıştı. Elini son bir kez ellerimin arasında tutabilmiş olmak, benim için olağanüstü bir lütuf oldu.

Son kitabım Sonsuza Kadar’ın yayımlanmasından iki gün önce öldü. Ömrünün kitabı okumaya yetişemeyeceğini anlayınca Umberto’dan kitabı alıp mezarına koymasını istemişti.

O bunu yaptı ve böylece nihayet beraberiz. Sonsuza Kadar.

Bu sayfalarda andığım bütün insanlar arasında en uzun ömürlüsü, en hastalıklı olan Maria oldu; anneannemin can dostu, benim yaşlı triumvira’mın orta direğiydi o.

2011 yılının Mart ayında, yüz üç yaşındayken öldü.

Çok kısa bir süre önce onu görmeye gitmiştim. Yıllardır evden çıkmıyordu ve bir tekerlekli iskemlede yaşıyordu. Her ziyaretimi çocuksu bir sevinçle karşılıyordu: “Ne şekersin!” diyordu, “Beni hiç unutmuyorsun!”

Yaşlı insanlara özgü biçimde dikkati gelip, gidiyordu; gözlerine artık perde inmişti ve gözlerinde bebeklerinki gibi bir matlık vardı. Bütün gün oturup penceresinin önündeki çıplak ağacı seyrediyordu; serçelerin, baştankaraların, üveyiklerin gelip, onun pencere önüne döktüğü kırıntıları yemesini seyretmek, büyük mutluluğuydu.

O sabah odası loştu. Bir iskemle alıp yanına oturdum; ona hiçbir zaman “sen” diye hitap etmeye cesaret edememiştim: okulda, üzerinde mavi öğretmen önlüğüyle yan sınıfımdan çıkışı hâlâ gözümün önündeydi.

“Maria, zamanınızı nasıl geçiriyorsunuz?” diye sordum. “Günler öyle uzun ki!”

Yanıt vermeden önce dönüp beni uzun uzun süzdü, sonra gülümsedi: “Şükrediyorum! Öğrencilerime, bütün öğrencilerime şükrediyorum ve onları, özellikle daha çok ihtiyacı olanları kutsuyorum.”

“Hepsini hatırlıyor musunuz?” diye sordum.

“Tek bir çehreyi bile unutmadım.”

Sonra sessizliğe gömüldü. Yel uğulduyordu, eski ahşap pervazları sarsıyor, karşıdaki ağacın dalları havayı çizmek istercesine titriyordu.

Ansızın kollarını göğe doğru kaldırdı, ellerini bir orkestra şefi gibi sallayarak şöyle dedi: “Ve sonra hayata şükrediyorum! Ağaçlara, çuha çiçeklerine, boraya, üveyiklere ve serçelere, çocuklara, otlara şükrediyorum ve tümünü kutsuyorum! Çünkü her şey kutsaldır ve bir lütuftur.”