BÜLENT ECEVİT

ORTANIN SOLU

BÜLENT ECEVİT

ORTANIN SOLU

EDİTÖR: LEVENT CİNEMRE

GÖRSEL YÖNETMEN: BİROL BAYRAM

GRAFİK-TASARIM-UYGULAMA
TÜRKİYE İŞ BANKASI KÜLTÜR YAYINLARI

Bu kitabın tüm yayın hakları saklıdır.

Tanıtım amacıyla, kaynak göstermek şartıyla yapılacak kısa alıntılar dışında gerek metin, gerek görsel malzeme hiçbir yolla yayınevinden izin alınmadan çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz.

TÜRKİYE İŞ BANKASI KÜLTÜR YAYINLARI

istiklal caddesi, no: 144/4 beyoğlu 34430 istanbul

Tel. (0212) 252 39 91

Fax. (0212) 252 39 95

www.iskultur.com.tr

Mustafa Bülent Ecevit

28 Mayıs 1925’te İstanbul Beşiktaş’ta doğdu.

İstanbul ve Ankara Konservatuarları’nda öğretmenlik yapmış olan annesi Fatma Nazlı Hanım, Türkiye’nin ilk profesyonel kadın ressamlarındandır.

Babası Ahmet Fahri Ecevit, Ankara Hukuk Fakültesi’nde adli tıp profesörlüğü yapmış, 1943’te CHP’nin Kastamonu milletvekili olmuştur.

Liseyi Robert Kolej’de, edebiyat kolunda okuyan Ecevit, 1944’te bu okulu bitirdi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’ne bir süre devam etti. Hint ve Doğu felsefesiyle ilgileniyordu.

1944’te Basın Yayın Genel Müdürlüğü’nde çevirmen olarak başladığı çalışma hayatına, 1946’da Türkiye’nin Londra Elçiliği Basın Ataşeliği Katibi olarak devam etti.

22 Ağustos 1946 tarihinde Zekiye Rahşan Aral ile evlendi.

İngiltere’de bulunduğu yıllarda Londra Üniversitesi’ne kayıt yaptıran ve burada İngiliz dili ve edebiyatı, Sanskritçe, Bengalce ve sanat tarihi üzerine eğitim aldı ancak eğitimini tamamlamadı.

Katiplik görevinden 1950 yılında ayrıldı ve aynı yıl Cumhuriyet Halk Partisi’nin çıkarttığı Ulus gazetesinde işe başladı. Bu gazetenin kapatılması üzerine Ecevit, Halkçı gazetesinde, Forum dergisinde ve Yeni Ulus gazetesinde yazı işleri müdürlüğü görevini üstlendi, aynı zamanda bu gazetelerde yazılar da yazıyordu.

Ulus gazetesinde başlayan siyaset ilgisi, onu 1954 yılında CHP Çankaya Ocağı’na kaydolmaya itti. Bu sırada gazetecilik görevine devam eden Ecevit, 1954 sonları ile 1955 başları Amerika’nın Kuzey Carolina eyaletine bağlı Winston-Salem’de The Journal and Sentinel adlı gazetede konuk gazeteci olarak çalışmaya başladı.

1957’de kazandığı bursla Harvard Üniversitesi’nde sekiz ay boyunca Ortadoğu tarihi ile sosyal psikoloji çalıştı. Aynı yıl CHP’den milletvekili olarak aktif siyaset hayatına adım attı.

1957’den 1980’e kadar Ankara ve Zonguldak’tan CHP milletvekili seçilen Ecevit, 12 Ocak 1959’da İsmet İnönü’nün listesinden CHP Parti Meclisi’ne girdi.1960’ta Kurucu Meclis üyesi, 1961’de İsmet İnönü hükümetinde Çalışma Bakanı oldu. Bakanlık görevini 1965’e kadar sürdürdü. Ecevit’in Çalışma Bakanlığı döneminde toplu sözleşme ve grev hakkı yasalaştı, sendika özgürlüğü sağlandı, genel olarak çalışma hakları ve sosyal güvenlik genişletildi.

1965’te Ecevit’in Zonguldak milletvekili seçildiği seçimde CHP muhalefet partisi oldu. Bu tarihten sonra Bülent Ecevit, “ortanın solu” fikrini benimsemeye ve bu akımın öncüsü olmaya başladı. 18 Ekim 1966’da CHP’de başlayan demokratik sol hareketle birlikte Genel Sekreterliğe seçildi.

12 Mart 1971 Muhtırasından sonra oluşturulan hükümete CHP’nin de katkıda bulunmasına karşı çıkarak 21 Mart 1971’de Genel Sekreterlik görevinden istifa etti.

Ecevit, 1972 yılında yapılan 5. Olağanüstü Kurultayda CHP Genel Başkanı seçildi. 1973 seçimlerinde en çok oyu aldığı halde hükümet kuramayan Ecevit, 6 Şubat 1974 yılında CHP-MSP koalisyonunda ilk kez başbakan oldu. Aynı yıl 20 Temmuz 1974 tarihinde Kıbrıs Barış Harekâtı’nı gerçekleştirdi. Bu dönemde haşhaş ekimi yasağı, yasadışı kullanımı önleyici tedbirler alınarak kaldırıldı, Türkiye’nin Ege’deki hakları gündeme getirildi, açık yüksek öğrenim başlatıldı.

5 Haziran 1977 seçimlerinde CHP’nin aldığı yüzde 41.4’lük oy oranı ile 213 milletvekili çıkaran Ecevit, Türk siyasetinde sol bir partinin aldığı en yüksek oy oranı olarak tarihe geçti. Ecevit 21 Haziran 1977’de azınlık hükümeti kurdu ama güvenoyu alamadı.

1978’de kurduğu hükümette 21 ay başbakanlık görevini yürüttü.

12 Eylül 1980 darbesi sonrasında, askeri darbelerin antidemokratik olduğunu düşünerek karşı çıktığı askeri yönetim tarafından üç kez hapse mahkum edildi ve bir süre cezaevinde yattı. Birçok siyasetçi ile birlikte 10 yıl süreyle politikadan uzaklaştırıldığı dönemde siyasal çalışmalarını sürdürdüğü için hakkında yaklaşık 130 dava açıldı.

21 Şubat 1981’de Arayış Dergisi’ni çıkartmaya başladı ancak dergi askeri yönetim tarafından kapatıldı.

1985 yılında Hamburg Üniversitesi’nde bir sömestr ders verdi. Yasaklı olduğu bu dönemde ve daha sonraki tarihlerde Avrupa üniversitelerinde,1988 ve 1992 yılında ise muhtelif Amerikan üniversitelerinde konferanslar verdi.

14 Kasım 1985 yılında Demokratik Sol Parti, Ecevit siyasi yasaklı olduğu için eşi Rahşan Ecevit’in başkanlığında kuruldu.

1987’de siyasi yasakların referandumla kaldırılması üzerine 13 Eylül 1987 tarihinde DSP’nin başına geçti. Ancak aynı yıl yapılan seçimlerde partisi barajı aşamayınca siyasetten çekilme kararı aldı.

1989’da tekrar siyasete dönerek partisinin genel başkanı oldu.

20 Ekim 1991 seçimlerinde Zonguldak’tan milletvekili seçildi.

1995 seçimlerinden sonra DSP, yüzde 14.6 oy oranıyla solun en büyük partisi konumuna geldi. 30 Haziran 1997’de kurulan 55. hükümette başbakan yardımcısı, daha sonraki 11 Ocak 1999’da kurulan 56. azınlık hükümetinde 4. kez başbakan oldu.

1999 seçimlerinde yüzde 21.7 oy oranıyla partisini birinci parti haline getiren Ecevit, 28 Mayıs 1999’da kurulan 57. hükümette 5. kez yüklendiği başbakanlık görevini 2002 yılına kadar sürdürdü.

24 Temmuz 2004’de DSP 6. Olağan Büyük Kurultayı’nda genel başkanlık görevinden ayrıldı.

Bu tarihten sonra Ulusal Uzmanlar Kurulu adında bir düşünce grubu kurarak ülke gündemiyle ilgili çalışmalarına devam etti.

Bülent Ecevit, 18 Mayıs 2006 tarihinde geçirdiği beyin kanaması sonucunda Ankara Gülhane Askeri Tıp Akademisi’nde tedavi altına alındı. Yaklaşık 6 ay boyunca tedavi gördüğü bu hastanede 5 Kasım 2006’da, 81 yaşında hayata veda etti. 11 Kasım 2006’da Devlet Mezarlığı’na defnedildi.

Siyasi hayatı boyunca kendisine altı kez suikast girişiminde bulunulan Ecevit, dürüstlüğü, nazik kişiliği ve eşi Rahşan Ecevit ile geçirdiği mutlu evlilikle daima kendisinden söz ettirmiştir.

1973 yılında, CHP’nin seçim kampanyası sırasında Türk siyasi sahnesinde “Karaoğlan” olarak anılmaya başlanan Ecevit, ak güvercin, mavi gömlek ve eniştesi İsmail Hakkı Okday’ın hediyesi olan Erika marka daktilosu ile adeta simgeleşmiştir.

Asıl mesleğini hep gazetecilik olarak dile getiren Ecevit’in siyasi yaşamı yanında şair ve yazardı. Yazarlığa sanat yazıları ile başlamıştı.1950’li yıllarda çağdaş sanat akımlarını tanıtmak üzere kurulan Helikon derneğinin kurucuları arasında yer aldı ve bir süre Sanat Eleştirmenleri Derneği’nin genel sekreterliğini yaptı. Sanskrit, Bengal ve İngilizce dillerinde çalışmalar yapmış olan Ecevit’in lise yıllarında Rabindranath Tagore’dan çevirdiği iki kitap yayınlanmıştır. Bunun dışında T. S. Eliot’un şiir dramı Kokteyl Parti ile Ezra Pound ve Bernard Lewis’in yapıtlarını Türkçeye çevirdi. Şiirleri, Ich Meisselte Lich Aus Stein (Işığı Taştan Oydum) adıyla Almancaya çevrildi. Şiirler, Elelele Büyüttük Sevgiyi ve en son olarak da 17 yaş şiirlerini de içeren Bir Şeyler Olacak Yarın isimli şiir kitapları vardır. Ecevit’in şiirleri Sovyetler Birliği, Yugoslavya, Romanya, Danimarka ve İsveç gibi ülkelerde yayınladı. Edebiyat dünyasına Hep Bu Topraktan dergisindeki şiirleriyle giren, Milliyet gazetesinde günlük yazılar yazan Ecevit, siyaset ve şiir kitaplarının dışında Özgür İnsan (1972), Arayış (1981), gibi dergiler çıkartmıştır.

Çeşitli konulardaki görüş ve konuşmaları da kitapçıklar halinde yayınlanmıştır. Ecevit’in bazı eserleri şöyledir:

Ortanın Solu, Bu Düzen Değişmelidir, Atatürk ve Devrimcilik, Kurultaylar ve Sonrası, Demokratik Sol ve Hükümet Bunalımı, Demokratik Solda Temel Kavramlar ve Sorunlar, Dış Politika, Türkiye/1965-1975, Umut Yılı: 1977, 1980’lere Girerken Türkiye ve Dünya, 10 Yıl Önce 10 Yıl Sonra 24 Ocak Kararları, 1991 Sonunda TBMM Konuşmaları, 1996 Sonunda Türkiye, Azerbaycan ve Batı Trakya Olayları, Bağımsızlık ve Özgürlük, Başbakan Ecevit’le Sohbet, Başbakan Ecevit ‘Ekonomiyi Güçlendirme Programını’ Anlatıyor, Bozuk Düzeni Değiştireceğiz, Bölge Merkezli Dış Politika, Bülent Ecevit’in Kurultay Konuşmaları 1988, CHP’nin Düzen Değişikliği Programında Çalışanların Hakları ve Etkinliği, Değişen Dünya ve Türkiye, Demokratik Sol ve Hükümet Bunalımı, Demokratik Solda İşçi Köylü Elele, Dış Politika, Dış Sorunlar, Dış Ülkelerdeki İşçilerimizin Sorunları, Doğu’nun Kalkınması, Ecevit Kıbrıs ve Helsinki Gerçeği, Ecevit’in Açıklamaları 1976, Ekonomimizin Durumu ve Güçlendirilmesi, Karşı Anılar, Kendi Düşüncemi Desteklemem Yasaklanamaz, Kıbrıs Gerçeği ve Irak Sorunu, Körfez Bunalımının Öncesi Sonrası, Mithat Paşa ve Türk Ekonomisinin Tarihsel Süreci, Perdeyi Kaldırıyorum, Siyasal Yaşamı Tıkanıklıktan Kurtarma Yolları, Sömürü Düzeninde Yeni Aşama, Toplum Siyaset Yönetim, Toplumsal Kültürün Türk Siyasal Yaşamına Etkisi, Uygulamada Demokratik Sol.

Beşinci Baskı İçin Önsöz

1968’de dördüncü baskı için yazdığım önsözü okuyanlar, o sırada kendimi aşırı iyimserliğe kaptırmış olduğunu düşünebilirler. “Ortanın solu hareketi bütün engelleri aşarak, parti içinde kesin başarıya ulaştı” demişim. Oysa daha sonra Parti içinde adeta yeni bir savaş çıktı bu konuda.

“Kitabın, parti içi tartışmalarla ilgili bölümleri, siyasal tarihimizin artık kapanmış bir aşaması olarak okunmalıdır” demişim. Oysa “kapanmış” dediğim tartışmalar, çok daha şiddetli olarak yeniden açıldı sonradan.

Ama yine de ben iyimserliğimi aşırı saymıyorum. CHP’deki yeni hareket öylesine güçlüydü ki bu hareketin önüne yeni engeller çıkarabilmesi ve parti içinde bu konudaki tartışmaların yeniden açılabilmesi ancak demokrasiye ara verildiğinde mümkün oldu. Daha önemlisi de şu ki demokrasiye ara verilmiş bir dönemde, üstelik partideki yenileşmeyi engellemek isteyenlerin bu ara rejimle sağlanan olanaklardan yararlanarak, hükümete de ağırlıklarını koydukları bir dönemde bu tartışmalar tekrar açıldığı ve partideki hareketin önüne yeni engeller çıkarıldığı halde, parti içi tartışmalar ortanın solunda bir insanlık anlayışını yürekten benimseyenlerin kesin zaferi ile sonuçlandı. Öylece kitabın yazılışından bu yana geçen yıllarda bu yeni hareket çetin bir sınavdan daha başarıyla geçmiş oldu.

1966’da yazdığım Ortanın Solu kitabında CHP’nin “belirli bir yörünge”ye girmekte olduğunu yazmıştım. Altı yıl sonra CHP içinde bazı kişiler “CHP’yi eski yörüngesine oturtacağız,” sloganı ile karşı çıktılar buna. Fakat ne oldu? Halkın ve örgütün gücü ve kararlılığı karşısında onlar yenilip gittiler; CHP yeni yörüngesine eskisinden daha tutarlı ve güçlü olarak yerleşti.

1973
BÜLENT ECEVİT

Dördüncü Baskı İçin Önsöz

Bu kitabın ilk baskısı 14 Ekim 1966’da yayınlanmıştı.

O zamandan beri Cumhuriyet Halk Partisi’nin içinde büyük gelişmeler oldu. Ortanın Solu hareketi, bütün engelleri yenerek, parti içinde kesin başarıya ulaştı. Cumhuriyet Halk Partisi, devrimci bir parti olarak, kendi kendini yenileme yeteneğini bir kez daha ortaya koydu.

O bakımdan kitabın, parti içi tartışmalarla ilgili bölümleri, siyasal tarihimizin artık kapanmış bir aşaması olarak okunmalıdır.

1968
BÜLENT ECEVİT

Önsöz

Bu, bir bilim eseri değildir.

Bu, bir insanlık anlayışının ve o insanlık anlayışına dayanan bir siyasal davranışın açıklanması ve gerekçesidir.

Kitapta, böyle bir anlayış ve davranış açısından Türkiye’deki siyasal ve sosyal ortam değerlendirilmeye, Türk toplumunun sorunları çözümlenmeye ve bu sorunlara tutarlı çözüm yolları gösterilmeye çalışılmıştır.

Bu anlayış ve davranışın Türkiye’de öncülüğünü yapan partinin, Cumhuriyet Halk Partisi’nin durumu, tutumu, ödev ve sorumlulukları incelenmiştir.

*

Kitapta bu anlayış ve davranışla ilgili olarak belirtilen düşüncelerin oluşmasında büyük katkısı bulunan ve kitabın bazı bölümlerini okuyarak, dinleyerek, eleştirerek bana ışık tutan ülküdaşlarıma teşekkür ederim.

Fakat kitabın eksiklik ve yetersizliklerinden yalnız benim sorumlu olduğumu da içtenlikle belirtirim.

1966
BÜLENT ECEVİT

Giriş

Bir insanın düşüncesi baskılardan kurtulabilir ve kişiliği serbestçe gelişebilirse, eğilim ve yeteneğine göre eğitim görebilirse erişebileceği bir düzey vardır.

Herkesin o düzeye erişmesine imkân vermeyen bir devlet ve toplum düzeni insanlığa aykırıdır.

Bazı insanların o düzeye erişmelerine imkân verip bazılarını bundan alıkoyan bir devlet ve toplum düzeni ise hem insanlığa hem adalete aykırıdır.

*

Bir köy kahvesine gidersiniz… Devlet işlerini nice aydınlardan daha derinliğine eleştirebilen bazı okuma-yazma bilmeyen köylülerle karşılaşırsınız… Bir işçi toplantısına katılırsınız… Bilim adamlarının yazdıklarını şaşılacak bir kavrayışla değerlendiren bazı okul görmemiş işçilere rastlarsınız… Bir yol üstü lokantasına uğrarsanız… Duvarda, belki bir araba boyacısının yaptığı resimde, kimliğini ortaya çıkaramamış, yarım kalmış, olamamış bir büyük sanatçının fırça izlerini görürsünüz…

Böyle durumlar karşısında gösterilen ilk tepki, “Bizde ne köylüler, ne işçiler, ne halk sanatçıları var!” diye şaşırıp övünmek olabilir.

Bazı çok ileri toplumlarda, öyle değerlendirme veya eleştiriler yapabilen köylü veya işçilere bu kadar sık rastlanamayacağını; hemen hiçbir araba boyacısının öyle bir duvar resmi yaratamayacağını bilecek kadar dünya görmüş bir kimse, “Bizim cahil halkımız onlarınkinden daha üstün de biz niçin böyle geri kalmışız?” diye, kendi toplumunun durumunu yadırgayabilir.

Oysa ortada ne övünülecek ne de yadırganacak bir durum vardır. Köy kahvesindeki eleştirisiyle, işçi toplantısındaki sözleriyle, yol üstü lokantasının duvarındaki tablosuyla sizi şaşırtan kimseler, o daha ileri -ama sosyal adalette de daha ileri- toplumlarda bulunsaydılar, belki de karşınıza birer büyük bilgin, devlet adamı veya sanatçı olarak çıkarlardı. Çünkü eğilimleri yönünde ve yetenekleri ölçüsünde eğitilip yetişme imkânını bulmuş olurlardı.

Ortanın Solu Tabiatı

Eğer bu imkânı bulamamış olmalarına, hem o kimselerin kendileri hesabına hem de toplum ve insanlık hesabına isyan edebiliyorsanız, bunu insanlık için bir yoksunluk ve haksızlık olarak görebiliyorsanız; toplumda bu yoksunluğu ve haksızlığı doğuran adaletsizlikleri ve tutuklukları gidermek üzere bir şeyler yapma güdüsünü, isteğini duyabiliyorsanız, ortanın solunda bir insansınız demektir.

*

Ders çalışacağı saatte veya çocuk için ders kadar gerekli oyun saatinde, omzunda boyundan büyük bir sandıkla ev ev dolaşan ayakkabı boyacısı çocuğun acısını; Anayasa herkes için ilk öğrenimi gerekli ve parasız kıldığı halde, yaşayabilmek ve evindekileri yaşatabilmek için o yaşta çalışmak zorunda kalan ve okula gidemeyen ve birçok yetişkinlerin bile taşıyamayacakları bir hayat yükünü ufacık omuzlarındaki küfede taşıyan; insan olarak erişebileceği düzeye ömrü boyunca erişememeye daha çocukluğunda mahkûm olan bir hamal çocuğun yoksunluklarını, o çocuktan daha çok duyabiliyorsanız ve onun bedenini yükten, kişiliğini zincirlerden kurtarma sorumluluğunu kendinizde görebiliyorsanız, ortanın solu tabiatında bir insansınız demektir.

Yeryüzünde ekecek veya yetecek toprağı olmadığı için yerin yüzlerce metre altında, varlıklı kişilerin bir öğün yemekte verdikleri bahşiş kadar paraya çalışan ve pek azı emeklilik aylığı alabilecek kadar yaşayan maden işçilerinin ıstırabını, sobanıza her kömür atışta duyabiliyor ve -onlar size oy vermeseler de- onların ıstırabını azaltabilmek, onların yaşantısına biraz ışık katabilmek, onları insanca yaşama olanağına kavuşturabilmek için uğraşmaya kendinizi ödevli sayabiliyorsanız, ortanın solu tabiatında bir insansınız demektir.

*

Bazı kimseler, böyle duygu ve isteklerin kendilerine yüklediği sorumluluk ve ödevi hayır işleriyle, sosyal yardım çalışmalarıyla yerine getirmeye uğraşırlar.

Bu türlü çalışmalar saygıdeğerdir ve bir ihtiyaçtan doğduğuna göre yararlıdır. Ama asıl gerekli olan o ihtiyacı kaldırmak, bazı insanları hayır derneklerinin ilgisine, sosyal yardıma muhtaç olmaktan kurtarmaktır.

Sosyal yardım, insanca duygulardan doğduğu yerde, asil bir çabadır. Ama asıl gerekli olan, sosyal yardıma ihtiyaç duyurmayacak bir sosyal güvenlik ve sosyal adalet düzeni kurmaktır.

Merhamet; duyarlı insanların, iyi insanların, başkalarını düşünebilen insanların duyabilecekleri bir duygudur.

Ama asıl gerekli olan, toplumda, sosyal açıdan merhamet duyguları uyandıracak durumda insan bırakmamaktır.

Hayır işleri, sosyal yardım, merhamet… Bunlar asil davranışlardır. Ama kurtarmak ve yüceltmek istediğiniz insanların onuruna asıl saygılı davranış, onların dertlerini, sıkıntı ve yoksunluklarını temelinden giderebilecek davranış, onları bu türlü yardım ve ilgilere, kişisel merhametlere ihtiyaç duymayacakları bir toplum düzenine ulaştırmaktır.

Ortanın Solu Siyaseti

İşte, ortanın solu tabiatında insanlar, içlerindeki insanlık duygularını ve insanlık bilincini, böyle bir toplum düzeni kurmak için bir siyasal hareket haline geçirdikleri vakit, o siyaset, ortanın solunda bir siyasettir.

Böyle bir siyasetin kesin bir ilkesi, insan düşüncesini baskı altında tutmamaktır.

Çünkü insanın en büyük gücünü, insanı insan yapan gücü, düşünme gücünü baskı altında tutmak, insanlığa karşı en büyük günah ve ihanettir ve insan kişiliğinin gelişmesine, insanlığın ilerleyip yücelmesine en büyük engeldir.

Ortanın solu insanı, özgür insandır.

Özgürlüğünü, insanlığın yararına, insanlığın yücelmesi uğruna kullanan insandır.

Kendi onur ve mutluluğunu bütün insanların onur ve mutluluğunda arayan insandır.

Ortanın solu siyaseti, böyle bir insan ülküsüne yönelir.

I
YELPAZE

Ortanın Solu ve CHP

Cumhuriyet Halk Partisi’nin 1965 Milletvekili Seçimleri’ne “ortanın solunda” olduğunu belirterek girmesi, bazı tartışma ve kaynaşmalara yol açtı.

“Cumhuriyet Halk Partisi kimliğini, yönünü mü değiştiriyor” diye soranlar oldu.

“Ortanın solu, solun ortası” gibi tekerlemelerle zihinleri karıştırmaya, “ortanın solu, Moskova yolu” gibi taşlamalarla kafalarda kuşkular uyandırmaya uğraşanlar çıktı.

Seçimlerden sonra da “Cumhuriyet Halk Partisi ‘ortanın solunda’ olduğunu söylediği için bu yenilgiye uğradı” diyenlere rastlandı.

Oysa toprak reformu yapacağını açıkça söyleyerek büyük topraklıları ürküten; vergi reformlarına girişerek, kolaylıkla vergi kaçırmaya veya hiç vergi ödememeye alışmış olan bazı bol gelirlilerin canını sıkan; işçiye bütün demokratik hakları tanıyarak, işçi sömürmeyi bir hak sayanların huzurunu bozan; ulusal yararımızı ve onurumuzu koruyucu bazı dış politika değişikliklerine başlayarak birtakım büyük devletleri gocunduran; ulusal petrol davasını benimseyerek de devletler üstü dev petrol ortaklıklarını gücendiren bir parti, “ortanın solundayım” değil de “ortanın sağındayım” demiş bulunsaydı, sonuç gene de başka türlü olamazdı.

Gerçekte Cumhuriyet Halk Partisi’ne karşı son seçimlerde beliren tepki, bu partinin, halkı veya devleti sömürmeye alışmış bazı çevreleri tedirgin edici reformlara ve sosyal adalet tedbirlerine girişmiş olmasından doğuyordu.

Cumhuriyetin ilk yıllarındaki devrimler, toplum yaşantımızı, dünya görüşümüzü temelinden değiştirecek nitelikte idi. Ama o devrimler -dinden veya saraydan maddi çıkar sağlayanlar dışında- hiçbir zümrenin maddi çıkarlarına dokunmuyordu. Örneğin Şapka Devrimi yapılınca, fes tüccarı, şapka ticaretine geçerek de hayatını kazanabilirdi. Fakat 1945’de Cumhuriyet Halk Partisi ilk toprak reformu denemesine girişince, Cumhuriyet Halk Partisi içindeki devrimci unsurlardan bile bazısı büyük gürültü kopardılar. Çünkü bu reform birçok kimselerin maddi çıkarına dokunuyordu. Demokrat Parti’yi kuranlardan bazısı, Cumhuriyet Halk Partisi içinde toprak reformuna muhalefet edenlerdendi.

1961’den sonra ise Cumhuriyet Halk Partisi, yurt içindeki ve dışındaki çeşitli zümrelerin maddi çıkarlarını sarsıcı reform ve değişikliklere girişmişti. Elbette bunlar yaygın ve yoğun tepkilere yol açacaktı. Cumhuriyet Halk Partisi “ortanın solundayım” dese de demese de bu tepkiler olacaktı.

“Ortanın solunda” sözüyle Cumhuriyet Halk Partisi, ancak 1965 siyasal ortamında, seçimlere giren altı parti arasında, bulunduğu yeri dürüstçe, açıkça tanımlayıp söylemiş oluyordu.

Bu tanımlamayı yaparken de Cumhuriyet Halk Partisi, çok partili demokrasilerde, partiler yelpazesindeki dilimlerden birini -kendi program ve tutumuna en uygun olanı- anlatmak için kullanılan bir deyimi kullanmıştı.

Bazı Batı parlamentolarında, tutucuların (muhafazakârların), başkana göre sağda; liberal olsun, radikal olsun, sosyalist olsun, toplumda bazı değişiklikler yapmak isteyenlerin de başkana göre solda oturmalarından çıkmış bir deyimdi bu.

Çağımızdaki birçok parlamentoda oturuş düzeni başka türlü olsa da partiler yelpazesinin dilimlerini sağdan sola sıralayarak tanımlamak, demokrasilerin evrensel bir geleneği olmuştu.

Ama “demokrat”ın “demirkırat” haline getirilip, ondan da “kırat”ın üretildiği; “referandum”un halka, dışarıdan gelecek bir gâvur papazı diye tanıtıldığı bir ortamda, bir “ortanın solu” deyiminin de veya aynı anlamı vermek üzere kullanılacak başka herhangi bir deyimin de başına her şey gelebilirdi.

Fakat Cumhuriyet Halk Partisi bundan yılmadı.

Batı’nın demokratik parlamento düzenini alıp da o düzene dinamizm katan, o düzende serbestçe tartışılan düşünce ve siyaset akımlarını ve o akımların geleneksel veya bilimsel adlandırılışını, yasaklar, tabular halinde tutmak, zaten mümkün de olmazdı. Bu deyim ve terimleri Cumhuriyet Halk Partisi kullanmasa, Cumhuriyet Halk Partisi hakkında başkaları kullanırdı.

Nitekim 27 Mayıs 1960 Devrimi’yle büyük ölçüde genişleyen özgürlük ortamında bu akımlar, yurdumuzda eskiden görülmemiş bir açıklıkla tartışılmaya, bu akımların adları söylenmeye başlandı. Cumhuriyet Halk Partisi’nin programını ve bu programı daha açıklığa kavuşturan 1965 Seçim Bildirgesi’ni inceleyen veya genel tutumunu değerlendiren aydınlar ve bilim adamları, yazarlar ve siyaset adamları, kendiliklerinden partinin yerini tanımlamaya çalışıyorlardı. O sırada, kendi görüş açılarına ve ölçülerine göre Cumhuriyet Halk Partisi’ne “komünist” diyen de “aşırı solda” diyen de “ortanın solunda”, “orta yolcu”, “sağcı”, “tutucu” diyen de çıkıyordu.

Kamuoyu önünde tutum ve durumu bu terminoloji ile tartışılan bir partinin kendisi nerede olduğunu açıkça söylemezse; herkes onu kendi açısından değerlendirmeye devam ederdi ve halk gözünde Cumhuriyet Halk Partisi imajı büsbütün bulanıklaşırdı.

Üstelik sağda bulunanlar, sağcı olmayan her partiyi veya düşünürü, “aşırı solcu” diye tanımlıyorlardı. Buna karşı, Cumhuriyet Halk Partisi, “sol”un ayırtılarının anlatılmasına yardımcı olmaz ve kendisinin ne ölçüde solda olduğunu belirtmezse, “aşırı sol” damgası, haksız olarak, gerçeğe aykırı olarak üstünde kalabilirdi.

Onun için programıyla, 1965 Seçim Bildirgesi’yle, genel tutum ve eğimiyle ortanın solunda olan Cumhuriyet Halk Partisi bunu açık açık söylemeliydi ve söyledi.

Genel Başkan Sayın İsmet İnönü, 29 Temmuz 1965 günü Milliyet gazetesinde yayınlanan demecinde, CHP’nin ortanın solunda olduğunu söyleyerek bu ödevi yerine getirdi ve Türkiye’nin partiler yelpazesinde CHP’nin yerini belirledi.

Yelpazenin Dilimleri

Çok partili düzenin partiler yelpazesinde, partilerin durumu, sağdan sola şöyle sıralanır:

Aşırı sağ, ortanın sağı, orta -veya merkez-, ortanın solu, aşırı sol.

Aşırı sağ

Aşırı sağda, toplumu varmış olduğu noktadan geriye doğru çekmeye uğraşanlar vardır. Bunlar gericilerdir. Bazısı, sadece duygusal nedenlerle geçmişin özlemi içindedirler. Fakat birçoğu da halk topluluklarını taassubun karanlığında tutmak, sosyal ve ekonomik haklardan yoksun bırakmak; öylelikle halkı bir avuçluk egemen ve güçlü zümrenin baskısı altında köle gibi çalıştırmak istedikleri ve eski toplum düzenini bu isteklerine daha elverişli buldukları için geçmişi özlerler.

Böyleleri çoklukla, demokrasiden huzursuzluk duyarlar. Demokrasiyi, ancak özledikleri düzeni yeniden kurmayı kolaylaştırdığı ölçü ve biçimde isterler ve ellerine fırsat geçince demokrasiyi sona erdirirler. Demokrasinin halkı uyandırmasından, halkta özgürlük ve değişiklik, eşitlik ve adalet, duygu ve isteklerini körüklemesinden korkarlar. Bu korkularında da kendi açılarından haklıdırlar. Çünkü böyle duygular kendi kurmak istedikleri düzeni engeller. Onun için halkı, ya bir sağcı diktatörlük altında yaşatmaya ya da ekonomik ve sosyal bakımından ezilen, güçsüz bırakılan ve bu yüzden iradesini serbestçe kullanamayan halkı, biçimsel ve köksüz bir demokrasiyle avutmaya çalışırlar.

“Özel teşebbüsçülük”, “özel mülkiyetçilik” maskesi altında, üretim araçlarını ve iş hayatını, sömürücü zümrelerin, büyük sermaye veya toprak sahiplerinin tekellerine veya kontrolüne bırakmak; devleti ve hukuku da bunun araçları olarak kullanmak isterler.

Eski imparatorlukları yeniden canlandırmak; dinsel taassuba veya ırkçılık temeline dayanan bir toplum ve devlet düzeni kurmak gibi hayaller besleyenler böyle gericiler arasından çıkar.

Faşizm de -“sosyalizm” sözünü sırf kamuflâj için kullanan- nasyonal sosyalizm de aşırı sağ akımların çağdaş türleri arasındadır.

Ortanın sağı

Ortanın sağında tutucular (muhafazakârlar) vardır. Bunlar, toplum yapısında değişiklikler olmasından ürkerler. Her şeyin olduğu gibi kalmasını isterler. Kimi doğuştan tutucu olduğu için kimi de var olan durumu güçlü ve egemen zümrelerin çıkarlarına uygun bulduğu ve o çıkarların bozulmasını istemediği için her türlü yeniliğe, devrime, reforma karşıdır.

Sosyal adaleti, ekonomi için gereksiz bir yük, kalkınma için bir engel, en azından geciktirici bir etken sayarlar.

Devletin, ekonomik ve sosyal hayatta fazla bir rol oynamamasını, oynayacağı rolün de daha çok azınlıktaki egemen zümreleri, güçlüleri koruyucu, daha da güçlendirici yönde olmasını isterler. Teşebbüs özgürlüğünde her türlü kısıntıyı, mülkiyet hakkında her türlü sınırlamayı reddederler.

Demokrasiyi, teşebbüs özgürlüğü uğrunda isteyebilir, ancak bu özgürlüğü sınırlamayacak biçimde olursa kabul edebilirler.

Toplumu bulunduğu noktadan daha geriye çekmeye çalışmadıkları için aşırı sağdakilerden bir adım ileri sayılırlar. Fakat yeniliklere, hattâ toplumun tabii tekâmülüne, evrimine karşı onlar da aşırı sağdakiler kadar, gericiler kadar direnirler.

Orta veya merkez

“Orta”dakiler veya “merkez partisi” denenler, toplumun zamanla değişmesini, toplum yapısında halk yararına bazı değişiklikler olmasını isteseler de istemeseler de tabii karşılarlar. Hattâ halkın baskısı altında, yüzeyde kalan reformlar yapmaya, istemeyerek de olsa katlanırlar.

Ama devrimci değildirler. Toplum yapısının, zaman içinde evrim yoluyla kendiliğinden değişmesini beklemeyi uygun görürler. Onun için de köklü reformları çok zorlanmadıkça yapmaktan kaçınırlar.

Kısacası, yeniliğe, değişmeye karşı bir direnişleri yoktur. Ama bu yönde bir eğilimleri de yoktur. Pasiftirler. Tutucu da ilerici de değildirler. Durucudurlar. İşleri oluruna bırakırlar.

Demokrasiyi isterler.

Sosyal adalete az çok değer verirler. Fakat gerek ekonomide, gerek sosyal adalet sağlamada, devletin fazla ödev yüklemesinden hoşlanmazlar. Bunların da geniş bir teşebbüs özgürlüğü ve tabii oluş içinde gerçekleşmesini isterler. Özel sermaye birikimi desteklenmezse kalkınma olamayacağını düşünürler.

Oysa özellikle sınaileşmeye başlayan bir toplumda işler oluruna bırakılırsa, özel sermaye birikimi öylesine tekelciliğe yönelir, belirli ellerde toplanan servet öylesine büyür ki sosyal adalet de demokrasi de imkânsızlaşır.

Genellikle plânlamaya da yatkın değildirler.

Ancak şartların zorlanmasıyla, düzenleyici ve yol gösterici, gevşek bir plânlamayı benimseyebilirler.

Ortanın solu

Ortanın solundakiler insancıdırlar. İnsana en üstün değeri verir. İnsan kişiliğinin serbestçe gelişebilmesini, herkese bu bakımdan imkân eşitliği tanınmasını; devlet ve toplum düzeninin, bu serbestliği ve imkân eşitliğini sağlayacak biçimde olmasını isterler.

Ortanın solundakiler halkçıdırlar. Geniş halk topluluklarının yararını, dar zümrelerin çıkarlarına üstün tutarlar. Halkın köklü sınıf duvarlarıyla bölünmesini, insanlık onuruna ve toplumun esenliğine aykırı sayarlar. Ama bunun için bir sınıfın başka sınıfları yok etmesini değil, gelir dağılımında denge ve adalet sağlanarak, insanlığa ve topluma yararlı bütün işlere saygınlık (itibar) kazandırılarak, her türlü ayrıcalıklar (imtiyazlar), her türlü fırsat ve imkân eşitsizlikleri kaldırılarak ve bütün sömürme kapıları kapanarak, sınıflar arasında kaynaşma olmasını, sınıf ayrılıklarının bu yoldan eritilmesini isterler.

Ortanın solundakiler bu bakımlardan, sosyal adaletçi ve sosyal güvenlikçidirler.

Sosyal adalet ve güvenlik sağlamayı, insan onuruna uygun, insan yeteneklerinin ortaya çıkıp gelişmesine elverişli ve geleceğe ait güvenlik kaygılarının insanlığı bencilliğe, sömürücülüğe ve sürtüşmeye itmesini önleyici bir toplum düzeni kurabilmenin kesin şartı sayarlar.

Önce dar bir zümrenin serbest teşebbüs yoluyla veya devlet desteğiyle varlığını artırmasını ve o zümrenin yatırım ve çabalarıyla toplumun zaman içinde kalkınmasını, ancak bunun sonucu olarak halkın refah ve güvenliğe kavuşmasını beklemeyi uygun görmezler. Bunu, halkın refah ve mutluluğunu gereksiz biçimde erteleyici, toplumda ahlâk ve uyumu engelleyici sayarlar ve adaletsiz bulurlar.

Onun için ortanın solundakiler ilerici, devrimci ve reformcudurlar.

Toplum yapısını mümkün olan en yüksek hızla değiştirerek, kendi insanlık ve halkçılık anlayışlarına uygun duruma getirmek; toplumun manevi ve maddi gücünü artırmak isterler. Ekonomik, sosyal ve kültürel kurumların düzelmesini, topluma, özellikle dar gelirli halka daha yararlı hale gelmesini oluruna ve zamana bırakmaz, bunu devrim ve reformlarla çabuklaştırmak isterler.

Ortanın solundakiler devletçidirler. Devletçilikleri halkı gözeticidir. Halkı devletin hizmetinde değil, devleti halkın hizmetinde sayıcıdır.

Ortanın solundaki devletçilik, iktisadi faaliyetin ve üretim araçlarının tümü ile devletleştirilmesini, teşebbüs özgürlüğünün yok edilmesini isteyen bir devletçilik değildir. Bu, kamu kesiminde olsun, özel kesimde olsun, iktisadi hayatın, her türlü iktisadi faaliyetin devletçe toplum yararına düzenlenmesini ve sosyal adalet ilkelerine uygun olarak yürütülmesini, üretim araçlarının toplum yararına kullanılmasını, tasarrufun ve yatırım kaynaklarının devlet müdahalesi veya devlet işletmeciliği yollarıyla da arttırılmasını öngören bir devletçiliktir. Devlet teşebbüsü yanında, özel teşebbüse de çalışma hakkı tanır. Devlet mülkiyeti veya sosyal mülkiyet yanında, özel mülkiyete de geniş yer bırakır. Fakat özel teşebbüsten, topluma karşı bazı ödev ve sorumluluklar bekler ve özel mülkiyetin, kamu yararıyla çatıştığı durumlarda, sınırlanabileceğini kabul eder. Bireysel (ferdi) teşebbüsten çok, halk teşebbüslerinin gelişmesine yardımı ödev bilir. Kısacası, teşebbüs özgürlüğü ile özel mülkiyeti, toplum yararı ve sosyal adalet sınırları içinde tutmayı ister.

Ortanın solundakiler, bunları sağlayabilmek için plâncıdırlar.

İktisadi ve sosyal gelişmeyi tesadüflere bırakmazlar. Amaçları belli, o amaçlara nasıl ve ne zaman varılacağı belirli ve bütün iktisadi faaliyeti toplum yararına yönlendirip sosyal adalete uygun olarak düzenleyici bir plânla, imkânları en iyi değerlendirmek ve gelişmeyi hızlandırmak isterler.

Ortanın solundakiler özgürlüğe bağlıdırlar. İktisadi ve sosyal amaçlarına özgürlük içinde, demokratik düzen içinde ulaşmak isterler. Bunu, o amaçlara erişebilmenin en güvenilir ve en insanca yolu sayarlar.

İnsana ve insanlığa saygılıdırlar. Gelecek kuşakların mutluluğu gerekçesiyle de olsa, insan hak ve özgürlüklerini kısmayı reddederler.

İnsanlardaki çalışma istek ve gücünün, insanlardaki yaratıcılığın, sosyal sorumluluk ve dayanışmanın, en çok demokratik düzende ortaya çıkabileceğine inanırlar.

Ortanın solundakiler sosyal demokrasiden yanadırlar. Halkın irade serbestliği ekonomik ve sosyal baskılardan kurtulmadıkça, demokrasinin halk yararına işleyemeyeceğini bilirler. Onun için demokrasinin biçimsel yönü kadar sosyal özüne de önem verirler.

Aşırı sol

Doğmalara, katı doktrinlere bağlı kalan, komünizme kadar varan aşırı sol, ortanın solundan birçok noktada ayrı ve uzaktır.

Aşırı sol, teşebbüs özgürlüğünü ve özel mülkiyeti reddeder. İhtilâlci ise bunları başlangıçtan reddeder. İhtilâlci değilse zaman içinde ve sonuç olarak bu özgürlük ve hakkın kaldırılmasını öngörür.

Tıpkı aşırı sağdakiler gibi aşırı soldakiler de demokrasiye, ancak kendi amaçlarına yararlı olduğu sürece, o ölçü ve biçimde ve kendi sistemlerinin sınırı içinde razı olurlar.

Aşırı sol, demokrasiyi her zaman açıktan reddetmese bile, bütün iktisadi hayat devletleştirilince, teşebbüs özgürlüğü tümü ile ortadan kaldırılınca ve öylelikle devlet, önünde durulmaz, karşı gelinmez bir güç kazanınca, denetlenemeyecek, sınırlanamayacak duruma gelince, demokrasi kendiliğinden ölür; özgürlük için nefes alma alanı kalmaz.

Gerçi aşırı solda, devleti eriterek tam bir halk egemenliği sağlama ülküsüne bağlananlar da vardır. Fakat uygulamada, bunu kendi formülleriyle sağlamanın yolunu bulamamışlardır.

İnsanların gelecekteki iyiliğini isterler. Fakat isteklerinin dogmatik yol ve yöntemleri uğrunda, insanları, yaşayan kuşakları feda etmekten, köle durumuna getirmekten kaçınmazlar.

Aşırı solun ve aşırı sağın tehlikelerine karşı ortanın solu

Halkı adaletsizlikten, yoksulluktan, baskıdan kurtarıcı ve toplumu sosyal adalet içinde kalkındırıcı tedbirler alınmazsa, ezilen, yoksulluk çeken insanlarda birikecek isyan duyguları, kabarıp taşma noktasına varabilir. Sınaileşmeye başlamış toplumlarda bu tehlike daha da büyüktür. İşte o zaman aşırı sol akımlar, bu isyan duygusunu, yıkıcı ve yaygın bir sel haline getirebilir.

Ortanın solu, bu sele karşı en sağlam duvar, en etkili settir. Sağdakiler, aşırı bir komünizm korkusuyla veya çıkarcı duygularla, bu duvarı, bu seti yıkarlarsa, komünizme meydanı boş bırakmış, aşırı sol akımların seline en elverişli ortamı hazırlamış olurlar.

Sağcı veya aşırı sağcı akımların, toplumu olduğu yerde tutmasına veya geriye çekmesine; sosyal özden yoksun, biçimsel bir demokrasi oyunu ile halkı oyalayıp aldatmasına ve sömürmesine karşı da en yeterli engel, gene ortanın soludur.

Özellikle, Türkiye gibi çağdaş uygarlık düzeyine ulaşabilmek için hızla gelişmesi gereken bir ülkede, orta (veya merkez) partilerinin duruculuğu, pasifliği, böyle bir gelişme hızını sağlayamaz; gelişmeyi hızlandırıcı en basit reform tedbirlerini bile önlemeye kalkışan, gerçek demokrasiyi ve sosyal adaleti engelleyen tutucu ve gerici güçlerin baskı ve etkisinden toplumu kurtaramaz. Bu güçlere karşı en yeterli savaş çizgisi, ortanın solundadır.

Hangi Parti Hangi Dilimde

Bugünün Türkiyesi’nde “aşırı sağ”dan “aşırı sol”a doğru açılan partiler yelpazesinde, hangi partiler hangi dilimlerde yer almaktadır?

Bugün Millet Meclisi’nde grupları bulunan altı partiden, ancak üçünün yeri az çok kesinlikle belirlenebilir. Bunlar, sağdan sola doğru sırasıyla; Adalet Partisi, Cumhuriyet Halk Partisi ve Türkiye İşçi Partisi’dir.

Adalet Partisi

Adalet Partisi, programına göre “ortanın sağında” sayılabilir. Bu partinin yetkilileri de tutucu (muhafazakâr) olduklarını söylemektedirler. Ama gitgide daha açıkça görülüyor ki henüz yeri yönü iyice belli olmamış bu parti, ortanın sağından başlayıp aşırı sağa kadar, aşırı sağın en uç noktasına kadar giden bir alanı kapsamakta ve sürekli olarak programının sağına kaymaktadır.

Ekonomik ve sosyal anlayışlarıyla Atatürk devrimleri karşısındaki, din konusundaki tutumlarıyla veya genel dünya görüşleriyle, en gerici, en sağcı akımlar, bu parti içinde yuvalanmışlardır. Bu en sağcı akımları temsil edenler, aktivist topluluklar halindedirler. Onun için azınlıkta da olsalar, Adalet Partisi’ne yön verebilecek güçtedirler. Türkiye’de, halkın karanlıkta tutulmasına ve sömürülmesine daha elverişli bir ortam arayan yerli- yabancı bazı sermaye çevrelerinin tertipleri ve desteği de onların gücünü artırmaktadır.

Ortanın sağındaki bazı yöneticilerin veya “orta”da sayılabilecek az sayıdaki bazı Adalet Partili aydınların aşırı tavizciliği veya güçsüzlüğü yüzünden Adalet Partisi, Demokrat Parti’den daha çok sağa kaymaktadır. İnsaf ile söylemek gerekir ki (İngilizce “lunatic fringe” deyiminden çevirerek) “sağın kaçık uçları” diye tanımlayabileceğimiz en sağcı ve en gerici unsurlarını, Demokrat Parti kendi içinde barındırmamış, ancak çok zayıfladığı son yıllarında, yılana sarılır gibi bu unsurların bazısından destek arama yoluna gitmişti.

Oysa Adalet Partisi, aşırı sağın bütün bu “kaçık uçları”nı şimdiden, yani en güçlü zamanında bile kendine baş tacı etmektedir.

Şimdi Adalet Partisi’nin sağ kanadında, bazı çekişme ve çelişkenlikler de belirmektedir. Mülkiyet ve miras haklarını ve teşebbüs özgürlüğünü temelinden ve metafizik gerekçelerle reddeden; ama halk sömürücülüğünün ve zümre tahakkümünün başlıca aracı durumundaki din yobazlığını da körükleyen; Batıcılığı ve Batı sömürücülüğünü reddeden; ama Batı sömürücülüğünün bazı dış politika oyunlarını da destekleyen sesler, bu kanattan duyulmaya başlanmıştır. Bu sesleri yükseltenler, düştükleri çelişmelerin farkına vardıkça, aşırı sağdan aşırı sola mı sıçrayacaklardır (nitekim Adalet Partisi parlamento grubunda böylelerini, aşırı sağ ve aşırı sol uçların birleşmesine örnek diye gösterenler çıkmıştır) yoksa daha ılımlı bir noktada mı durulacaklardır, bu şimdiden kestirilemez.

Cumhuriyet Halk Partisi

Cumhuriyet Halk Partisi ortanın solundadır. Programıyla ve tutumuyla, bu parti öteden beri ortanın solunda sayılırdı. Ama itiraf etmeli ki bilinçli ve tutarlı (insicamlı) olarak, kesinlikle ortanın solunda yer alışı, daha çok son yıllardadır.

Böyle kesinlikle ortanın solunda yer alışı, bu partinin kendi programını aşma değil, kendi programına her noktada ulaşma hamlesidir.

Cumhuriyet Halk Partisi ne kadar sola gidebilir?

Türkiye’de devrimlerin ve reformların öncüsü ve yapıcısı olan Cumhuriyet Halk Partisi, demokrasinin de kurucusu ve inançlı koruyucusudur. Onun için Cumhuriyet Halk Partisi’nin demokrasiye bağlılığı, bu partinin soldaki sınırını çizer.

Devrimci, ilerici bir parti olarak Cumhuriyet Halk Partisi, bu sınırı aşmaya niyetli veya razı olsaydı, demokrasiyi kurup da kendi kendine o sınırı çizmezdi.

Cumhuriyet Halk Partisi, ancak demokrasiyle, özgürlükle bağdaşabilecek ölçüde sola gidebilir.

Türkiye İşçi Partisi

Türkiye İşçi Partisi, kuşkusuz Cumhuriyet Halk Partisi’nin daha solundadır. Ama ne kadar daha solunda? Henüz bu konuda bir yargıya varmak için zaman erkendir. Nasıl, Adalet Partisi’nde ortanın sağından, hattâ “orta”dan, aşırı sağa kadar unsurlar yer alıyorsa, Türkiye İşçi Partisi’nde de Cumhuriyet Halk Partisi’nin sol sınırından, aşırı sola kadar uzanan unsurlar yer almaktadır.

Bu genç parti henüz bir oluş ve yerine oturuş, daha doğrusu yerini arayış dönemindedir. Aşırı solcu unsurlarla, demokratik sosyalizm sınırları içinde kalan unsurların çatışma veya uzlaşması, zamanla bu partinin yelpazedeki yerini daha kesinlikle belli edecektir.

Anadolu halkıyla daha yakından temas ve parlamento içi siyaset tecrübesinin, bu partideki aşırı ve sivri uçları törpüleyip, yumuşatıcı etkiler göstermesi beklenebilir. Şimdiden bu yönde belirtiler görülmeye başlanmıştır.

Fakat henüz sözcülerinin konuşmaları, yazıları arasındaki çelişmeler, ilerici ve sosyal adaletçi olmakla beraber demokrasiye de bağlı bulunanların bu parti üzerindeki tereddütlerini devam ettirecek nitelik ve ölçüdedir.

Yeri belli olmayanlar

Geriye kalan üç partinin; Millet Partisi, Yeni Türkiye Partisi ve Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi’nin yelpazedeki yerlerini tanımlamak henüz mümkün görünmemektedir.

Bunlardan Yeni Türkiye Partisi’nin ağırlık noktası “orta”da, “merkez”dedir. Fakat ortanın solunda bazı unsurları da barındırmakla beraber, bu parti, sağın eritici, kendine çekici etkilerine açıktır. O yüzden bu partinin, “orta”da kalıp kalamayacağı, hattâ varlığını koruyup koruyamayacağı belirsizdir. Orta veya merkez partileri, Türkiye gibi hızla gelişmesi gereken bir ülkeyi, tutucu ve gerici güçlerin baskı ve etkisinden kolay kurtaramazlar. Yeni Türkiye Partisi’nin, bu baskı ve etkiden kendi kendini bile kurtarabileceği şüphelidir.

Millet Partisi’nde, ortanın solunda yer alan bazı aydın ve uyanık kişilerle, sağa eğilimli kimseler yan yana yer almaktadırlar. Şimdilik bu parti içindeki tek bağlayıcı unsur, önderdir. Parti, yaşama gücünü bile önderinin kişiliğinden almaktadır. Sosyal ve ekonomik konularla pek az ilgilenen bu önder, 1966 Bütçe görüşmelerinde, partisinin “mutedil sosyal liberal” olduğunu söylemiştir. Fakat bu pek karma deyimin ne anlama geldiği kestirilememektedir.

Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi ise yönetici kadrolarındaki kesin değişiklikten sonra henüz sonucu alınamamış bir metamorfoz içindedir. Zaten çok dar olan yeni yönetici kadrosunda, sağcısı da solcusu da aşırı sağla sol arasında bocalayanı da vardır. Bazı sözcüleri, bu partiyi “demokratik milliyetçi toplumcu” olarak tanımlamaktadırlar. “Nasyonal sosyalist”in Türkçesi olan “milliyetçi toplumcu” sözünün olumsuz çağrışımları, bu partinin üzerinde, haklı veya haksız, kuşku bulutları meydana getirmektedir. Bir bakıma da Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi son zamanlarda, Adalet Partisi’nin aşırı sağ kanadının bir bölümünde dağınık olarak beliren aşırı sağ–aşırı sol çelişkenliğini, daha yoğunlaşmış olarak yansıtıyor sayılabilir.

Genel görünüş

Kısacası, şimdi Türkiye’de genellikle bütün partilerde, bilinçli veya bilinçsiz, tutarlı veya tutarsız, sola açılma eğilimleri görülmektedir. Adalet Partisi’nde ve Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi’nde bu eğilimler, koyu bir karanlık ve sert bir çelişkenlik içindedir. Millet Partisi ve Yeni Türkiye Partisi’nde dağınıktır. Türkiye İşçi Partisi’nde, demokrasiyle bağdaşabileceği şüpheli, aşırı ölçülere varmaktadır. Ancak Cumhuriyet Halk Partisi ortanın solunda bir noktada, tutarlı, belirli ve bilinçli bir duruluğa erişmektedir.

II
SOL BASINÇLAR ALTINDA
TÜRKİYE

Dört Yönlü Basınç

Türkiye, üç yönlü bir sol akımlar basıncı altındadır:[1]

1. Kuzeyden gelen sol basınç:

Bu, Rusya’da ve Rusya’yı izleyen bazı Doğu Avrupa ülkelerinde oluşan aşırı sol akımların basıncıdır.

2. Güneyden gelen sol basınç:

Bu, bazı Arap ülkelerinde, özellikle Mısır ve Suriye’de oluşan sol akımların basıncıdır.

3. Batıdan gelen sol basınç:

Bu, demokratik Batı ülkelerinde oluşan sosyal demokrasi hareketlerinin basıncıdır.

*

Coğrafi bakımdan uzaklığına rağmen bunlara, şimdi bir dördüncüsü de eklenebilir:

4. Uzak Doğu’dan gelen sol basınç:

Bu da Komünist Çin’in, Rusya’daki ve -Arnavutluk hariç- Doğu Avrupa ülkelerindeki komünizm gelişmelerini “revisionist”[*1], hatta “deviationist”[*2] bularak kötüleyen, daha dogmatik bir komünizm anlayışının (fakat hızlı bir nüfus artışının güçlükleri altında ezilen az gelişmiş ülkelerin daha çok ilgisini çekebilecek bir komünizm anlayışının) basıncıdır.

Sağdaki Solcular

Dört yanından, değişik ölçü ve anlamlarda sol basınçlarla çevrili Türkiye gibi gelişme dönemindeki bir yoksul ülke, elbette bu basınçların etki alanı dışına çıkamazdı.

Kaldı ki Kurtuluş Savaşı’yla başlayan ve Cumhuriyet’le oluşan Türk devrim hareketinin kendisi de bir sol hareketti.

Nitekim işte açıkça “muhafazakâr” (tutucu) olduğunu söyleyen, gerçekte bazı bakımlardan, tutucunun da ötesinde gerici olan bir parti bile, Adalet Partisi bile bu basınçların etkisinde kalmakta; bu partinin bazı bakımlardan (özellikle din ve ahlâk anlayışı bakımından) aşırı sağda yer alan veya öyle görünen unsurlarından bir kısmı dinsel bir üslûpla -onun için de bazı halk topluluklarına, şimdilik devrimci ve ilerici aydınlarınkinden daha etkili olabilecek bir üslûpla- aşırı solda düşünceler yaymaya başlamış bulunmaktadırlar.

AP içinde bu düşünceleri benimsemeye ve yaymaya başlayanlar; din ve ahlâk anlayışları bakımından çok sağda bulunmakla beraber, yoksul halkın çektiklerini yakından bilen ve duyan, halkla ilişkilerini yitirmemiş, halkla duygu bağlarını koparmamış kimseler olabilirler. Eğer öyle iseler, ekonomik ve sosyal görüşlerinin, birdenbire herkesi şaşırtacak kadar sola kaymasına, Adalet Partisi’nin halkı nasıl aldatıp ezdirdiğini, bu partinin içinden görmenin kendilerinde uyandırdığı tiksinti, vicdan azabı ve tepki sebep olsa gerekir.

Yok, eğer bu kimseler, gerici ve tutucuları destekleyen bir kısım halkta bile bilinçli veya bilinçsiz olarak güçlü sol eğilimler başladığını sezmişlerse, ekonomik ve sosyal görüşlerinin birdenbire bu ölçüde aşırı sola kayması, o eğilimlere uyma veya hakim olma isteğinden ileri geliyor olabilir.

Şimdilik bu “sağdaki solcular”, ancak komünizmin “materyalizm”ini reddettikleri için komünizme karşı görünebilmektedirler; sosyal ve ekonomik görüşlerini “sağcı” olarak nitelendirmeyi ancak bu gerekçeye dayandırabilmektedirler. Fakat Marx’ın “materyalizm”inin, halk arasında -hattâ birçok aydınlar arasında- sanıldığından bambaşka bir felsefi anlama geldiği (herhalde maddi zenginlik ve zevklere aşırı bağlılıkla hiçbir ilişiği bulunmadığı) öğrenildikçe, böyle bir gerekçeden de yoksun kalacaklardır.

*

Bu durum bir tehlikeyi göstermektedir:

Aldatılan, ezilen ve sömürülen halk toplulukları, aldatıldıklarının, ezildiklerinin, sömürüldüklerinin farkına varınca, duyacakları onur kırgınlığı ve isyan duygusu ile kendileri bile farkına varmadan, ansızın aşırı sola kayabilirler. Bunun dinsel ve metafizik gerekçelerini de çağdaş bazı Arap düşünce akımlarında ve siyasal eylemlerinde bulabilirler.

Bize ümmetçilik Arap âleminden geldiğine göre, bize milliyetçilik Arap âleminden geldiğine göre, bize komünizmin de Arap âleminden gelmesi mümkündür.

Yargıtay Başkanı Sayın İmran Öktem’in, 1966 Adalet Yılını Açış Konuşması’nda, bu konuda yaptığı uyarı, bu bakımdan çok yerinde ve gerçekçidir.[2]

Sağcı Materyalizm

Yukarıda sözünü ettiğimiz -yeni ortaya çıkan- “sağdaki solcular” dışında birçok sağcılar, o arada birçok AP’liler, şimdilik yoksul halkı, kendisinin ezilmesine ve sömürülmesine sebep olan düzen ve ortamı desteklemeye ikna edebilmek için şöyle bir taktik kullanmaktadırlar: Yoksullara, kendilerini ezenler, sömürenler kadar varlıklı ve güçlü olma heves ve hayalini aşılamak istemekte; bu heves ve hayalle, halkı, “yapan yapsın, geçen geçsin” felsefesine dayanan vurgunculuk imkânlarından yararlanmaya özendirmekte; böylece güya Marxist “materyalizm”le mücadele için yoksul halkta, maddi zenginlik ve zevklere aşırı ölçüde önem verme ve özenme anlamında bir “materyalist” eğim (temayül) tahrik etmeye, böyle bir eğimi toplumda yaygınlaştırıp şiddetlendirmeye çalışmaktadırlar. Bazı sağcılar, o arada bazı AP’liler ise bu dünyadaki maddi nimetlerin değersiz ve geçici olduğunu; bu dünyada o nimetlerden yoksun kalmanın, öteki dünyada en geniş maddi nimetlerle telâfi edileceğini telkin ederek, yoksulları, bir öteki dünya “materyalizm”i ile (gene maddi zenginlik ve zevklere aşırı ölçüde önem verme ve özenme anlamında bir “materyalizm”le) avutmaya çalışmaktadırlar.

Fakat yeryüzünde yitirebilecekleri hiçbir maddi varlıkları bulunmayan; kendilerini sömürenlerin zihinlerine aşıladıkları “kapitalist” olma, “zengin” olma, bu dünyada olmazsa öbür dünyada beyler gibi yaşama hayalleri dışında, kapitalizmle hiçbir menfaat ilişkileri bulunmayan yoksul insanlar, öyle hayallerle oyalanamaz duruma geldikleri anda, komünizmin kucağına atılmaktan, hem de bugün komünist ülkelerde uygulanan ve Marxist felsefenin olumsuz bir yönde çok ötesine giden bir komünizmin kucağına atılmaktan, hangi maddi veya manevi güçle alıkonabilirler?

Ya Uyanırlarsa?

Gene bir kısım sağcılar, o arada bir kısım AP’liler de bazı çıkarcı sömürücü çevreleri kaygılandıran sosyal adalet tedbirlerini önleyebilmek için bütün bu tedbirlerin “komünistlik” anlamına geldiği iftirasını yaymakta, komünistliğin ise din, aile, ahlâk tanımadığını iddia etmektedirler.

Daha Adalet Partisi’nin bir kanadındaki örtülü aşırı sol eğilimlerin belirmediği bir sırada, bir gün, açık görünüşlü bir genç Adalet Partili milletvekiliyle, bir tren koridorunda konuşuyordum. Adalet Partili milletvekili, kaygılarını şöyle dile getirdi:

“Şimdilik” dedi, “bizim halkımızı, komünist ülkelerde din serbestliği olmadığı, aile müessesesi ve ahlâk olmadığı iddialarıyla komünizmden koruyabiliyoruz. Fakat günün birinde, komünist ülkelerde dinin de ailenin de ahlâkın da bulunduğunu öğrenirse, bu yoksul ve aldatılan halkın son bir umutla komünizme sarılmasını nasıl önleyebiliriz?”

Tehlike

Türkiye’de kamuoyu öyle hızlı bir gelişme içindedir ki bir yıl önce Cumhuriyet Halk Partisi’ni “komünist” diye suçlayanlar arasından, bir yıl sonra “yeteri kadar solda değil” diye Cumhuriyet Halk Partisi’ni kınayacak kadar solun ilerilerine kayan kimseler çıkmaktadır. Böylelerine, aydınlar arasında da işçi, esnaf, köylü arasında da rastlanmaktadır.

AP iktidarının, sosyal görüşten yoksun, halk yararına aykırı ekonomik tutumu ile kamuoyundaki kaynaşma günden güne şiddetlenecektir. Varlıklıyı daha varlıklı, yoksulu daha yoksul yapıcı bu tutum, toplumdaki uçurumları genişlettikçe; bilinçleşme, haberleşmedeki gelişme ve köylerden kentlere akın, bu uçurumların farkına varanların sayısını arttırdıkça; şimdiki sıkıntıları veya haksızlıkları, çeyrek yüzyıl öncenin “yeşil ekin” hikâyeleriyle izah ve mukayese edebilme kolaylığı ortadan kalktıkça; aldatılıp ezilenlerin ve sömürülenlerin tepkisi ve isyanı yayılacak ve bilenecek; en sağdan en sola sıçrama eğilimi çoğalacaktır.

Bu eğilim, toplumda şiddetli sarsıntı, hattâ patlamalar doğurabilir. Bu eğilim, demokrasiyi yıkabilir. Bu eğilim, Türkiye’yi en karanlık bir döneme sokabilir.

Demokratik Sol

Bu tehlikeleri önlemenin yolu, ortanın solu yoludur.

Ortanın solu, bizi dört yanımızdan saran sol basınçların, Batı’dan gelenidir. Demokrasiyle bağdaşabilenidir. Düşünce özgürlüğüne yer vereni, insan onuruna değer verenidir; en barışçısı, en güveniliridir.

Türk toplumu, solla sağ arasında veya solla orta arasında bir seçme yapmak durumunda değildir. Çünkü sağı seçmek gerilemektir, ortayı seçmek duralamaktır; Türk toplumu ise ilerlemektedir, ilerlemek zorundadır. Onun için solla sağ arasında veya solla orta arasında değil, sol akımlar arasında bir seçme yapmak durumundadır.

Demokrasiyi, düşünce özgürlüğünü ve insanlık onurlarını -geçici bir süre için de olsa- feda edemeyecek kimselerin, seçecekleri sol da ortanın suludur. CHP’nin temsil ettiği, temsil etmesi gereken, 27 Mayıs Anayasası’nın gereği olan ve çağımızın sosyal demokrasi anlamına uyan, demokratik sol’dur.

III
NEDEN DEMOKRASİ?

Ortanın solunu, aşırı soldan ayıran başlıca unsur; ortanın solunun Batılı anlamda demokratik[3] oluşudur.

Ortanın solu ile aşırı sol akımlar arasındaki başka ayrılıklar da bu unsurdan doğan veya demokrasiye bağlılığın gereği olan ayrılıklardır.

Örneğin ortanın solu aşırı soldan farklı olarak, her toplumun özelliklerine göre değişebilecek ölçü ve sınırlar içinde teşebbüs özgürlüğüne, mülkiyet ve miras haklarına yer verir. Çünkü bunlara bir ölçüde yer vermek, demokrasiyi yaşatabilmenin gereğidir. Teşebbüs özgürlüğünün ve mülkiyet ve miras haklarının tümüyle kaldırıldığı toplumlarda demokrasinin yaşadığı görülmemiştir. Çünkü bütün ekonomik faaliyetlerin devlet elinde toplandığı, kişisel mülkiyetin bütün bütün ortadan kalktığı, herkesin yaşayabilmek için devlet kapısına başvurmak zorunda olduğu ve devleti yönetenlere hoş görünmek mecburiyetinde bulunduğu toplumlarda devlet, denetlenemeyecek kadar, karşısında hak aranamayacak kadar, özgürlüğü ve kişiliği ezecek kadar güç kazanır.

Böyle bir devletin sıfatı “işçi diktatörlüğü” de olsa “halk demokrasisi” de olsa, o “diktatörlük” veya “demokrasi” en başta işçileri ve tümüyle halkı ezebilir.

Ne Servet, Ne Devlet Diktası

Ama bu demek değildir ki teşebbüs özgürlüğü ile mülkiyet ve miras haklarının olduğu yerde mutlaka demokrasi olur! Eğer teşebbüs özgürlüğü ile mülkiyet ve miras hakları başıboş kalırsa, demokrasi o zaman da yaşayamaz, halk o zaman da ezilir.

Ortanın solu anlayışına uygun ve demokrasiyle bağdaşabilen teşebbüs özgürlüğü, mülkiyet veya miras hakkı, Anayasamızın da belirttiği gibi “kamu yararı” ile sınırlıdır; “mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı” olmamalıdır ve özel teşebbüsün, “milli iktisadın gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesi” devletçe sağlanmalıdır.[4]

Ortanın solunda bir devletçilik anlayışı, ekonomik gelişmeyi, ulusal kalkınma amaçlarına ve sosyal adalet ilkelerine uygun olarak hızlandırmanın gerektirdiği ölçüde devlet işletmeciliğini öngörür. Türkiye’de de bu ölçü, gelişmiş ülkelerdekinden daha yüksektir. Ama ortanın solunda bir devletçiliğin asıl ödevi, devlet kesimiyle, özel kesimiyle, bütün ekonomik faaliyetleri toplum yararına düzenlemek, yönlendirmek, her iki kesimde de bu faaliyetlerin sosyal adalet içinde ve halk denetiminde yürümesini sağlamaktır.

CHP’nin de devletçiliği bu anlam ve ölçüde bir devletçiliktir.

Bu anlam ve ölçünün ötesine geçen ve teşebbüs özgürlüğünü tümüyle yok eden bir devletçilik, demokrasiyi yıkıp devlet diktatörlüğünü getirir.

Ama ortanın solunda bir devletçilik anlayışının çizdiği sınırlar içine girmeyen, başıboş kalan bir teşebbüs özgürlüğü de “servet diktatörlüğü”[5] yaratır.

Ortanın solu, devletten de servetten de gelebilecek diktatörlüğe karşıdır. Her ikisinden de gelebilecek diktatörlük tehlikesini, halkı ezme veya sömürme tehlikelerini önlemek için gerekli bütün tedbirleri alacak kadar halkçıdır ve demokrasiye bağlıdır.

Devlet Diktası Neden Olmaz?

Geri kalmış toplumların, gelişmiş ülkelerle aralarındaki açıklığı kapatabilmek için köklü tedbirler ve dönüşümlerle kalkınmalarını hızlandırabilmek için ve sosyal adaletsizleri yok edebilmek veya önleyebilmek için bir süre, komünist ülkelerdeki gibi bir devlet diktatörlüğüne katlanmalarında fayda görenler bulunabilir. Böyle bir görüş, bazı toplumlar için geçerli de olabilir.

Ama Türk toplumu için geçerli değildir.

Neden değildir?

Çünkü Türk tarihini yüzeyden inceleyenlerin sanılarının tersine, Türk halkının karakteri, bazı bakımlardan demokratik sayılabilecek gelenekler içinde oluşmuştur.

Türkiye’de mutlakiyet, ancak Tanzimat’la, hattâ daha çok Meşrutiyet’le, hattâ ondan da çok Osmanlı Devleti’nin en son yıllarındaki, politikacı-asker karışımı yönetimle kurulmuştur.

Daha önceleri, padişah ve vezirlerinin yetkileri, tarihte başka pek az ülkede görülebilecek ölçüde sınırlı idi. Siyasal demokrasinin unsurlarından biri olan iktidar sınırlılığı Osmanlı düzeninde fazlasıyla vardı. Devlet kuruluşu federatif, toplum yapısı plüralistti. Federatif nitelikteki devlet kuruluşu içinde, cemaatlerin (veya “millet”lerin) geniş özerklikleri vardı. Kesin bazı dokunulmazlıkları vardı. Plüralist nitelikteki toplum düzeninde, loncaların geniş yetkileri vardı. Yargı organının, ilmiye sınıfının, ordunun gücü ve yetkileri padişahın da hükümetin de kontrolü dışında idi ve onları âdeta kıskaç içine alırdı.

Öte yandan, Osmanlı Türk toplum düzeninde asalet yoktu, imtiyaz yoktu.

Kuvvetler öylesine dağılmış, merkezi yönetim öylesine sınırlanmıştı ki devlet ve toplum, sonunda, âdeta hareketsizliğe varan bir dengeye ulaşmış, kıpırdanamaz, ilerleyemez, kendi kendini yenileyemez olmuştu.

Bu yüzdendir ki o düzeni değiştirmek gerekiyordu. Fakat değiştirilemeyecek kadar tutucu duruma geldiği için de düzeni yıkmaktan başka çare kalmamıştı.

Devlete Küsüş

Ama düzen yıkıldıktan sonra Türk halkının demokratik alışkanlık ve eğilimleri ile yeni ortaya çıkmaya başlayan sınırsız iktidar arasında bir bağdaşmazlık, bir geçimsizlik başladı. Devletle halkın arası açıldıkça açıldı. Devlet halka yukarıdan bakar oldu. Halk, devletten soğudu, devlete küstü.

Bunda, Osmanlı çağının son döneminde beliren ve iktidarın sınırlılığını sona erdiren devlet düzeninin halkçı bir felsefeye dayanmayışı da ve yönetici kadronun eskisi kadar halktan -tabandan- gelmeyişi de rol oynamıştı. Yöneticiler artık halktan iyice kopuktular; halkı aşağı görüyorlardı; halkı sürü, kendilerini de halkın güdücüsü sayıyorlardı.

Oysa sınırlı iktidar geleneği içinde yetişmiş Türk halkının onuru bu duruma katlanamazdı.

Osmanlı çağının son döneminde yönetici kadrolara yerleşen ve halkı devlete küstüren bu davranış alışkanlıkları, Cumhuriyet’le de yıkılamadı. Bu alışkanlıkları yıkabilmek için Cumhuriyet’in kuruluş safhasında düşünülen, memurları halka seçtirmek gibi bir süre Büyük Millet Meclisi’ne sokmamak gibi tedbirler[6] gerçekçi olmadığı için uygulanamadı; daha gerçekçi ve etkili tedbirler de bulunamadı.

Küskünlüğün İstismarı

Ancak çok partili demokratik düzene geçilince, iktidar yeniden sınırlanabilmeye ve yönetici kadroların, memurların, halka baskı yapma veya tepeden bakma eğimleri bir ölçüde yumuşamaya başladı.

Fakat o zaman da Demokrat Parti, halkın devlete karşı, yönetici kadroların meydana getirdiği devlet imajına karşı küskünlüğünü ve tahammülsüzlüğünü, büyük bir sorumsuzlukla istismar etti. O imajı yıkmaya çalışması gerekirken, devleti yıkmaya ve yağma edip ettirmeye kalkıştı. Memurun halk üstündeki baskısını kırıp, onu halka daha iyi ve daha alçakgönüllü olarak hizmete yöneltmesi gerekirken; memur üzerinde devlet haysiyeti ile ve hukuk devleti anlayışıyla bağdaşamayacak ölçüde bir parti baskısı kurmaya çalıştı. Aynı istismarcı, aynı sorumsuz eğim ve çaba, şimdi Adalet Partisi iktidarında da görülmektedir.

Fakat devleti yıkıp yağma ederek, devlet haysiyetini ve hukuk devleti düzenini çiğneyerek, toplum yönetilemezdi. Nitekim gitgide devlet otoritesinin yıkılmaya başlamasıyla meydana gelen boşluğu, sorumsuz ve taraf tutan bir parti otoritesi doldurmaya başladı. Sınırsız devlet otoritesi yerine, DP iktidarı zamanında, sınırsız parti otoritesi kurulmak istendi. Şimdi Adalet Partisi de bu istekle kıvranmaktadır; hukuk devleti kavramını reddedici ölçüye varan “iktidarın dediği olur” nazariyesi, AP’deki bu isteğin belirtisidir. Fakat yeni Anayasa’nın diktiği engeller yüzünden, AP iktidarı henüz bu isteğini tam gerçekleştirme fırsatını bulamamaktadır.

Halkın Devleti

Devleti yıkıp yağma ederek halk yönetilemezdi. Devletsiz toplum olamazdı. Hüner, demokratik bir iç disiplinin kuralları içinde, devlet yetkilerini ve sorumluluğunu, tedrici olarak ve mümkün olduğu kadar geniş ölçüde halka dağıtabilmekti. Böylelikle bir halk devleti yönetimi kurabilmek; halkın “benim devletim” diyebileceği bir devlet imajı, kendinden sayarak ve gönlünden gelerek hizmet edeceği bir devlet kavramı yaratabilmekti.

Türk halkı, -bazı bakımlardan- demokratik gelenekler içinde yetişmiş, karakteri böyle gelenekler içinde oluşmuş bir halktır. Gene Türk halkı, ölçülü ve sınırlı olmak, kendisine saygılı davranmak şartı ile devlette otorite ve önderlik de araya gelmiş, böyle bir devlet anlayışı ve arayışı içinde karakteri oluşmuş bir halktır.

Bu halk, devletsiz yapamaz. Ama devlete gönülsüz de hizmet edemez. Bu halk, kendisini ezen veya hor gören bir devlet yönetimine boyun eğemez; boyun eğmiş görünse bile öyle bir devlet yönetimi ile işbirliği yapamaz. Osmanlı Türk tarihi, dış savaşlarla dolu bir tarih olduğu kadar, devlete baskı eğiliminin baş gösterdiği anlarda veya devletin halka yararlı olamadığı, gereği gibi önderlik edemediği devrelerde çıkan iç savaşlarla, iç isyanlarla da dolu bir tarihtir.

Halk olarak kendi başındaki yöneticilere veya hakim zümrelere veya ulus olarak başka uluslara kölelik geleneği, boyun eğme alışkanlığı olan toplumlar, diktatörlüğe de katlanabilirler. Sınırsız bir otoriter devlet yönetimi altında da belki çalışabilir, verimli olabilir, devlete hizmet edebilirler. Ama Türk halkı, halk yararına da olsa, bir diktatörlüğe, aşırı ölçüde otoriter bir sınırsız yönetime katlanamaz. Öyle bir yönetimle işbirliği yapamaz. O türlü yönetilen bir devlete boyun eğip destek olamaz.

Kaldı ki böyle bir yönetimin kendi yararına olabileceğine de inandırılamaz. Çünkü yüz yıldır yönetici kadroları dolduran aydınlar, genellikle halka yararlı olma, hizmet etme, hele sıcak davranma yönünden, başarılı bir sınav verememişlerdir.

Halk ve Toplumculuk

Türkiye’de bazı aydınlar, -kendileri yönetime hakim olmak şartıyla- diktatörlük isteyebilirler. Ülkenin yararını bunda görebilirler. Ama halk bunu istemez. İstememekte de kendi tecrübeleri açısından haklıdır.

Türk halkı onun için devlet diktatörlüğüne yol açabilecek, aydın bürokratlara, devlet memurlarına aşırı yetki ve baskı gücü sağlayabilecek nitelikte gördüğü bazı toplumcu akımları kuşku ile karşılamaktadır.

Onun için Türkiye’de toplumculuğun tutunması ve halk tarafından benimsenmesi de ancak gerçek bir demokrasiyle bağdaşacak nitelikte olmasına ve öyle olduğuna halkın inanmasına bağlıdır.[7]

Onun için Türkiye’de kalkınma hamleleri ancak demokrasiyle başarılı olabilir, hattâ sadece normal devlet yönetimi bile Türkiye’de ancak demokrasiyle yürütülebilir.

Onun için Türkiye’de demokrasi gereklidir.

Ama bunun da biçimsel demokrasi değil, yalnız siyasal demokrasi değil, aynı zamanda sosyal temele dayanan, sosyal özü bulunan bir demokrasi, sosyal demokrasi olması gereklidir.

IV
NEDEN SOSYAL DEMOKRASİ?

Demokrasinin, özellikle Türkiye’de demokrasinin, biçimsel demokrasi değil, yalnız siyasal demokrasi değil, aynı zamanda sosyal temele dayanan, sosyal özü bulunan bir demokrasi olması neden gereklidir?

Çünkü Türk halkında devlet gücünün sınırlanması anlamında geleneksel bir demokratik eğilim olduğu kadar, geleneksel bir eşitlik ve adalet eğilimi ve duygusu da vardır.

Çünkü Türk halkında, kölelik geleneği de asalet geleneği de yoktur. Tarih boyunca, Türk toplumunda, sınıflar arası büyük akışkanlık (seyyaliyet) olmuş, sınıf ayrılığı bilinci gelişmemiştir. Onun için hiçbir Türk, başkalarının kendisinden daha imtiyazlı olmasını veya görünmesini tabii saymaz, kabul etmez.[8]

Osmanlı toplum düzeninde, kuşaktan kuşağa aktarılabilen, devamlılık taşıyan, büyük çapta özel servet birikimleri olmayışı, hattâ toprakta özel mülkiyet bulunmayışı da bu eşitlik duygusunu kökleştirmeye yardım etmiştir.

Geleneksel olarak Türk halkı, devlet diktatörlüğüne olduğu kadar, asalet veya servet diktatörlüğüne de tahammülsüzdür.

Gelişmiş ülkelerle aramızdaki açıklığın kapatılmasını hızlandırıcı köklü tedbirler alabilmek, dönüşümler yapabilmek gerekçesiyle Türk halkını, -geçici bir süre de olsa- devlet diktatörlüğüne razı edebilmek ne kadar imkânsızsa; gene bu açıklığın hızla kapatılabilmesi bakımından gerekli özel sermaye birikimini hızlandırma gerekçesiyle, Türk halkını bir süre servet diktatörlüğüne razı edebilmek de o kadar imkânsızdır.

Her ikisi de Türk halkının geleneklerine ve bu gelenekler içinde oluşmuş tabiatına aykırıdır. Her ikisi de bu tabiatı zorlamak olur ve Türk halkının çalışma güç ve hevesini kısar.

Onun için Türk halkının karakterine, eğilimlerine en uygun rejim, siyasal ve biçimsel unsurları kadar sosyal özü de bulunan bir demokrasidir. Türk devleti ancak böyle bir rejimle yönetilebilir. Türk toplumu ancak böyle bir rejimle kalkındırılabilir.

Çarkları Tersine İşleyen Demokrasi

1950 sonrasının tecrübeleri de hele Türkiye’de sosyal özden yoksun bir demokrasinin düzgün ve sürekli işleyemeyeceğini, işlediği sürece de topluma yararlı olamayacağını ve halk tarafından yeteri kadar benimsenemeyeceğini göstermiştir.

Bu tecrübelerle görülmüştür ki sosyal özden yoksun bir demokrasinin çarkları tersine işlemekte, toplumu ileri değil, geriye götürmektedir.

Demokrasi çarklarının tersine işlemesi yüzünden devlet ve toplum dokumuz, göz korkutucu bir hızla çözülmektedir.

Devlet yönetiminde çözülme vardır.

Demokrasi çarklarının tersine işlemesi, devletin âdeta yağma edilmesine, hukuk devleti otoritesi yıkılarak, onun yerini hukuk dışı bir parti otoritesinin almasına yol açmaktadır.

Türkiye Cumhuriyeti’nin can kaynağı olan devrimlerde çözülme vardır.

Lâiklikte çözülme vardır.

Devletimizin temel ilkelerinden biri olan din ve devlet ayrılığı ilkesini yıkmaya yönelmiş akımlar, demokrasinin tersine işleyen çarklarından yararlanmaktadır.

Lâik eğitim kurumlarının öğretimiyle, sayıları gitgide artan dinsel eğitim kurumlarının öğretimi arasındaki çelişkenlik, toplum yaşantısında, ulusal kültürde, insan düşüncesinde, tehlikeli ikilikler doğurmaktadır.

Bu yüzden gençlik ikiye bölünmektedir.

Bu yüzden ulusal birliğimizde çözülme vardır.

Türklerin insanlık ve milliyet anlayışlarına aykırı ırk ayırımları, içeriden ve dışarıdan körüklenerek de ulusal birliğimizdeki bu çözülme hızlanmaktadır.

En kötüsü, ulusal bağımsızlığımız gitgide artan tehlikelerle karşı karşıya kalmaktadır. Çünkü bazı yabancı güçler, bu türlü işleyen bir demokrasiyi, Türkiye’ye sızabilmek için bir açık gibi kullanabilmektedir.

Demokrasi çarklarının tersine işlemesi yüzünden, ekonomik gelişme de aksamaktadır. Sağlanabildiği kadarıyla da ekonomik gelişme, toplumdaki dengesizlik ve gerginliği büsbütün arttırmaktadır.

Demokratik mekanizmanın kendisi bile çözülüp dağılma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Çarkları tersine işleyen, sosyal özden yoksun bir soyut demokrasinin kendi kendini nasıl çözüp yok ettiği 1960’ta görülmüştü. 1960’tan sonra yeni baştan kurulan demokratik mekanizmadaki çözülüp dağılma ise şimdilik, ancak yeni Anayasa’nın eskisinden daha dayanıklı olmasıyla önlenebilmektedir.

Ama kâğıt üstündeki bir belgenin bu dağılmayı ne kadar süre önleyebileceği kestirilemez.

Kendi kendini bile koruyup yaşatabileceği şüpheli bir demokrasiye nasıl güvenilebilir ve ulusun kaderi böyle bir demokrasiye nasıl bağlanabilir?

*

Nitekim demokrasiye güvensizlik gitgide artmaktadır. Bu güvensizlik, örtülü-açık türlü belirtilerin yanı sıra, seçimlere ilginin hızla azalışından da bellidir.

Oysa demokrasiyi yaşatmak ve ne yapılacaksa demokratik düzen içinde yapmak gerekir. Çünkü demokrasiden vazgeçmek, sonu belirsiz bir serüven olur. Demokrasinin yerine ne türlü bir düzen geleceği bilinemez. Üstelik bizdeki uygulamasının bütün aksaklıklarına rağmen demokrasi, gene de insan onuruna en saygılı düzendir ve onur duygusu çok güçlü olan, üstelik bazı köklü demokratik gelenekleri de bulunan Türk halkının, bunca alışkanlıktan sonra artık bu düzenden yoksun yaşayabilmesi de beklenemez.

Sosyal Öz

Demek ki Türk toplumu bugün, ne demokrasi ile ilerleyebilir ne de demokrasiden dönebilir durumdadır. Ne demokrasiyi yaşatabilmekte, ne de demokrasisiz yaşayabilmektedir.

Bu çıkmazdan nasıl kurtulunabilir?

Bu çıkmazdan kurtulmanın yolunu yeni Anayasamız göstermektedir.

Ancak o yolda yürüyebilmek için önce Anayasa’yı “kâğıt üstünde bir belge” durumundan kurtarmak; Anayasa’yı bütün ekonomik ve sosyal ilke, koşul ve kurullarıyla canlandırmak; bu ilke, koşul ve kurallarıyla, Anayasa’nın toplum dokusuna kök salmasını, o dokuyla kaynaşmasını, o doku içinde canlılık kazanarak o dokuya güç katmasını sağlamak gerekir.

İşte o zaman demokrasimiz, sosyal öze kavuşmuş olacaktır.

O zaman demokrasimiz, parlamento koridorlarında veya partilerin il ve ilçe örgütlerinde oynanan soyut bir siyasal oyun olmaktan çıkarak somutlaşacak, gerçeklik ve işe yararlık kazanacaktır.

Kısacası, demokrasimiz o zaman, siyasal olduğu kadar sosyal demokrasi de olacaktır.

Anayasa Gereği

Demokrasimizin, siyasal olduğu kadar sosyal demokrasi de olması, Anayasa gereğidir.

Anayasamız, 2. Maddesi’nde, Türk Devleti’nin, “demokratik” ve “sosyal” olduğunu söyler. Bunun anlamı açıktır:

Devletimiz, “sosyal devlet” olduğuna göre bu devletin demokrasisi de tabiatıyla, “sosyal demokrasi” olacaktır. Öyle olmalıdır.

“Sosyal” yönü kadar “demokrasi” yönü de gerçek ve güçlü olan bir sosyal demokrasiye, komünist ülkelerdeki gibi “demokrasi” yönü sözde kalmayan, halka geniş özgürlük, serbest seçim hakkı ve iktidarı sınırlayıp denetleyebilme yetkisi tanıyan bir sosyal demokrasiye, Anayasamızın gerekli kıldığı bir demokrasiye, ancak ortanın solunda bir yoldan ulaşılabilir.

Bu bakımdan, Cumhuriyet Halk Partisi’ndeki “ortanın solu” hareketi, bir Anayasa hareketidir. Anayasa’yı kâğıt üstünden kurtarma, toplum dokusuyla kaynaştırarak canlandırma, halka yararlı kılma ve siyasal alanda olduğu gibi sosyal ve ekonomik alanda da Anayasa’yı gerçekleştirme hareketidir.

Mülkiyet ve miras haklarını tanıyan, ama bu hakların toplum yararına aykırı olamayacağını da belirten; toprakta da özel mülkiyeti esas tutan, ancak bu mülkiyet hakkından, geçimi toprağa bağlı herkesin yararlanabilmesi için bireylerin elindeki toprak genişliğinin sınırlanabileceğini söyleyen; özel teşebbüse serbestlik tanıyan, hattâ güvenlik sağlayan, ancak özel teşebbüsü “milli iktisadın gereklerine ve sosyal amaçlara uygun” yürümeye mecbur tutan; yatırımlarda toplum yararını öncelikle gözetmeyi emreden; ücret adaletini ve bütün halk için sosyal güvenliği gerekli kılan; öğrenimde fırsat ve imkân eşitliğini şart koşan; kooperatifçiliğin geliştirilmesiyle devleti görevli kılan; tarımda emeğin değerlendirilmesini isteyen; doğal servet ve kaynakları, devletin hüküm ve tasarrufu altında tutan Anayasamızın bütün bu ilke, koşul ve kuralları, dürüstçe ve tavizsiz yerine getirilmedikçe, Anayasamız “kâğıt üstünde bir belge” olarak kalacak, toplum yapımızla kaynaşıp canlanmış olamayacak; halkımız yoksulluktan, toplumumuz adaletsizlikten ve demokrasimiz, çarkları tersine işleyen, toplumu ileri değil, geriye götüren bir siyasal oyun olmaktan kurtulamayacaktır.

Demokrasi ve Reformlar

Cumhuriyet Halk Partisi’nin, son iktidarı sırasında bir ölçüde yapabildiği ve daha yapmak istediği, özellikle 1965 Seçim Bildirgesi’nde belirttiği reformlar, işte bu Anayasa ilke, koşul ve kurallarını gerçekleştirecek olan reformlardır.

Cumhuriyet Halk Partisi, Türk demokrasisinin kurucusu ve başlıca koruyucusu ve yeni Anayasamızın da başlıca hazırlayıcısı olarak bu reformları ve aynı yöndeki başka reformları, demokratik düzen içinde, halkın onayı ve desteği ile yapmaya kararlı ve mecburdur.

Aynı zamanda bu reformları yapmak, demokrasiyi yaşatabilmenin, “işe yarar” kılabilmenin, demokrasi çarklarını tersine, halk ve toplum aleyhine işlemekten kurtarmanın da gereğidir.

Bu reformlar yapılmadıkça, insan kişiliği, gerçek bir sosyal demokrasinin gerekli kıldığı ölçüde eşit gelişme imkânlarına kavuşmuş olmayacaktır.

Bu reformlar yapılmadıkça, halkın iradesi, ekonomik ve sosyal baskılardan kurtulamayacak ve demokrasi, sosyal öze ve sağlam sosyal temellere kavuşamayacaktır.

Bu reformlar yapılmadıkça, demokrasi, halkı ezen çıkarcı güçlerin yararına, halkın zararına işleyecek; bazı yurt dışı güçler bile halkımızı sömürmek ve bağımsızlığımızı kısmak için demokrasiden yararlanabilecek; o yüzden de halk, belirtileri şimdiden görüldüğü gibi, demokrasiye güvenini gitgide yitirecektir.

Üstelik bu reformlar yapılmadıkça, çıkarcı veya tutucu çevreler halkı rahatça sömürebilmek için onun din duygularını da sömürmeye devam edebilecek ve devletin temelindeki lâiklik her gün biraz daha çürüyecektir.

Ve bu reformlar yapılmadıkça, sosyal dengesizlik ve adaletsizlikleri istismar eden komünizmle, gericiliği yanına müttefik diye alan faşizmin, Türk toplumunu ele geçirmek için girişecekleri meydan savaşı tehlikesi günden güne büyüyecektir.

Halk “Evet” Dedi

Oysa Türk halkı, bütün bu reformları gerekli kılan, emreden Anayasa’ya, her türlü olumsuz propagandaya rağmen, büyük çoğunluğuyla “evet” demiş olan halktır. Anayasaya “evet” diyenlerin sayısı, AP’ye oy verenlerin sayısından çok fazladır.

Büyük çoğunluğuyla halk, bu reformları yapacağına, ama demokratik düzen içinde ve kısıntısız yapacağına, kendisini inandıracak olan bir partiden desteğini esirgemeyecek kadar uyanık ve sağduyuludur.

Cumhuriyet Halk Partisi için şimdi mesele, bu reformları geçiştirici biçimde değil, gerçek anlamda yapmaya kararlı olduğu inancını halka verebilmektir.

Cumhuriyet Halk Partisi’nde başlayan yeni hareket, işte bu inancı verebilme hareketidir.

Cumhuriyet Halk Partisi bu inancı verebilmek için kendi içindeki kararsızlık ve çekingenlikten, davranışındaki çelişkenliklerden, tutumundaki tutuculuk eğilimlerinden hızla kurtulmak, daha açık ve cesur, daha kesin ve tutarlı olmak ve konuşmak zorundadır.

Kısacası, “ortanın solu” yolunda, ardındaki köprüleri yıkarak, kuşkusuz yürümek zorundadır.

O zaman hareket başarıya ulaşacaktır. Ulaşmalıdır.

Hareket Başarıya Ulaşmalıdır

Bu hareketin başarıya ulaşması, halkı ezilmekten, devlet ve toplum düzenini çözülmekten, Cumhuriyet Halk Partisi’ni erimekten korumanın gereğidir.

Bu hareketin başarıya ulaşması, demokrasiyi kurtarmanın ve halka yararlı kılabilmenin gereğidir.

Her şeyin üstünde, hareketin başarıya ulaşması, demokrasiyi yaşatmanın ama Türkiye’yi de yaşatacak bir demokrasi haline getirerek yaşatmanın; demokrasimizi, yabancı baskı ve nüfuzuna Türkiye’yi açan bir kapı olmaktan çıkarmanın; çağımızda uygulanan dolaylı saldırı veya dolaylı sömürgecilik usulleriyle halkımızın ve doğal kaynaklarımızın sömürülmesini, bağımsızlığımızın kemirilmesini, ulusal varlığımızın, birliğimizin ve onurumuzun zedelenmesini önlemenin gereğidir.

Hareket onun için başarıya ulaşmalıdır. Onun için başarıya ulaşacaktır.

V
DEMOKRATİK GELENEĞİMİZİN EKSİK KALAN YÖNÜ:
DÜŞÜNCE VE VİCDAN ÖZGÜRLÜĞÜ

“Neden Demokrasi?” başlıklı bölümde, Türk halkının, bir ölçü ve anlamda (iktidarın sınırlılığı anlamında) demokratik bir gelenekten geldiğini; “Neden Sosyal Demokrasi?” başlıklı bölümde de gene Türk halkının geleneksel bir eşitlik ve adalet duygusuna sahip olduğunu belirttim ve onun için Türk halkının, siyasal ve sosyal yönleriyle demokratik olmayan bir devlet düzenine katlanamayacağını, böyle olmayan bir devlet düzeniyle yeteri kadar işbirliği yapamayacağını ve kalkınamayacağını öne sürdüm.

Öne sürdüğüm bu iddia şöyle çürütülmek istenebilir: “Bu iddia doğru olsaydı, Meşrutiyet ve Tanzimat’tan önceki toplum ve devlet düzeniyle Türkler kalkınabilirdi” denebilir.

Fakat o düzenle, Türk devleti ve toplumu bir ara dünyanın en güçlü devleti, en canlı toplumu olabilmiş, iki-üç yüz yıl öyle kalabilmiştir.

Ancak bir süre sonra zayıflamaya, gerilemeye başlamıştır.

Bunun başlıca nedeni, Osmanlı Türk toplumunun demokratik geleneğinde bir temel unsurun eksik kalmış olmasıdır: O da düşünce ve vicdan özgürlüğüdür.

Düşünce ve vicdan özgürlüğü olmaksızın -sadece iktidarın sınırlanması ile- demokrasi kurulmuş olamazdı; devletin güçlülüğü ve toplumun canlılığı, kendi kendini yenileyebilme yeteneği uzun süre devam ettirilemezdi.

Osmanlı demokratik geleneği, seçim serbestliği unsurundan da yoksundu. Bu da şüphesiz, düşünce ve vicdan özgürlüğünün bulunmayışı kadar büyük bir yoksunluktu, demokrasi bakımından o kadar büyük bir eksiklikti. Fakat seçim serbestliği kısa zamanda kurulabileceği ve halk bu serbestliğe kısa bir bocalama ve tecrübe döneminden sonra alışabileceği halde, düşünce ve vicdan özgürlüğünün bir topluma yerleşebilmesi daha uzun zaman ister.

Baskının Kaynağı

Osmanlı düzeninde, düşünce ve vicdan özgürlüğünü kısan, siyasal iktidardan çok toplumun bazı kesimleri idi. Daha doğrusu, bir kısım kamuoyunu yakından etkileyen ilmiye sınıfının ve din adamlarının çoğunluğu idi.

Osmanlı Devleti’ni ve Osmanlı Türk toplumunu, dünyadaki yenilik ve değişmelere ayak uydurabilir duruma getirici yeni düşünceler, yeni hamle istekleri, hemen daima baştakilerden, padişahtan veya onun yakın çevresindeki bazı yüksek yöneticilerden gelirdi. Fakat ulemadan çoğunun ve başka din adamlarının etkilediği, baskı altına alıp kışkırttığı bazı çevreler tarafından, o arada özellikle askeri güç (Yeniçeri) tarafından önlenirdi.

Ağaçsız Meyva

Batı’da, önce düşünce ve vicdan özgürlüğü gelişip yerleşmiş, sonra bu özgürlüğün tabii sonucu olarak demokrasi oluşmuştur. Eğer Batı dünyası, Ortaçağ’da düşünce alanında bir rönesans, din alanında bir reform hareketi geçirmiş olmasaydı, Batı’da demokrasi kurulamaz ve yaşayamazdı.

Batı demokrasisi, yüzyıllar önce dikilen düşünce ve vicdan özgürlüğü ağacının meyvesidir.

Çağımız Türkiyesinde ise Batılı anlam ve ölçüde bir demokrasi kurmaya çalışırken bir düşünce ve vicdan özgürlüğü geleneğimiz olmadığı için Batı’dan birkaç kez demokrasi meyvesi alındı; ama bu meyveyi yetiştiren ağaç, düşünce ve vicdan özgürlüğü ağacı, Türkiye’de olmadığı için her seferinde meyve kısa zamanda tükendi.

1876’da, 1908’de böyle oldu; 1925’de, 1930’da ve 1945-60 arasında böyle oldu.

Demokrasimizin verimli ve ömürlü olamayışının bir nedeni, “Neden Sosyal Demokrasi?” başlıklı bölümde göstermeye çalıştığım gibi sosyal özden yoksun kalışı ise en az onun kadar önemli bir başka nedeni de bu idi: Bir düşünce ve vicdan özgürlüğü geleneğine dayanamayışı idi.

Zaten demokrasimize sosyal öz katabilmenin güçlüğü de sosyal sorunları tartışıp çözebilmek için gerekli düşünce özgürlüğü ortamının bulunmayışından doğuyordu.

Özgürlük Ortamının Hazırlanışı

Cumhuriyet hareketinin önderleri, özellikle Atatürk’le İnönü, bu eksikliği ve aksaklığı görmüşlerdir. Onun için de Türkiye’de düşünce ve vicdan özgürlüğüne elverişli bir ortam kurmaya çalışmışlardır.

Kafaları çağdaş dünya görüşüne ve çağdaş düşünceye açmaya ve alıştırmaya yardım edici devrimler, Türk halkını Batı’nın düşünce özgürlüğünü benimseyebilir duruma getirmek içindi. Lâiklik, Türk toplumunda, Batı’daki vicdan özgürlüğünü ve geniş görürlüğü geliştirebilmek içindi. Kadın-erkek eşitliği bile demokratik düşünce özgürlüğünün ve genişgörürlüğün, evlerde, aile ocaklarında yeşermeye ve yeni yetişecek kuşaklarda filiz vermeye başlamasını sağlamak içindi.

Bütün o ön hazırlıkların ve 1950-60 arasında yapılan mücadelenin sonucu olarak, Türkiye’de demokrasiyi yaşatabilmek için gerekli düşünce ve vicdan özgürlüğünü, bu özgürlüklere dayanan genişgörürlüğü, kafalarına, içlerine sindirebilen insanlar yetişmiştir. Fakat toplumumuzda genişgörürlük, henüz demokrasiyi güvenlik altında saymamıza yetecek kadar yaygınlaşmış ve kökleşmiş değildir.

Baskıyı Kışkırtanlar

Türkiye’de hâlâ düşünce ve vicdanlara karşı, devletten çok toplumun bazı kesimlerinden gelen -daha doğrusu, halkın aydınlanıp uyanmasını önlemek için bazı din adamlarının ve bazı çıkarcı çevrelerin toplumda kışkırtıp körüklediği- bir baskı ve direniş vardır.

Gerçek demokrasilerde olağan sayılabilecek durum, muhalefetin iktidardaki genişgörürlüğü, iktidar tarafından düşünce ve vicdan özgürlüğüne gösterilen saygıyı yetersiz bulmasıdır. Muhalefetin, iktidarı, düşünce akımlarına aşırı derecede müsamaha göstermekle suçlandırması gibi dünyanın hiçbir gerçek demokrasisinde rastlanamayacak bir ters durum, ancak 1962-65 arasında, CHP iktidarı zamanında Türkiye’de görülmüştür. O yılların ana muhalefet partisi olan AP, her vesilede CHP iktidarını, aşırı hürriyetçilikle, düşünce ve yayın hayatına aşırı müsamaha göstermekle suçlamıştır; düşünce özgürlüğüne karşı baskı tedbirleri almaya, baskı kanunları çıkartmaya teşvik etmiştir.

Havasız Demokrasi

Bugün, söylemek istediğiniz bazı basit doğruları, bazı bilimsel gerçekleri, kanun yasakladığı için değil, devlet önleyebileceği için değil, toplumda uyandırabileceği tepkiden çekindiğiniz için söyleyemiyorsanız… Halk yararına gördüğünüz hem de Anayasa’ya uygun bazı çözüm yollarını, bir kısım halkın baskısından ürktüğünüz için açıklayamıyorsanız, Türkiye henüz, demokrasinin havası demek olan düşünce ve vicdan özgürlüğünden yoksun demektir.

Bu havasızlıkta, demokrasinin nefessiz kalmasından, daha önceki denemelerde olduğu gibi kısa zamanda, gene göçüp gitmesinden tabii bir şey olamaz.

Oysa Türk halkı kendi haline bırakılsa, dünyanın en geniş görüşlü, düşünce ve vicdan özgürlüğüne en yatkın ve saygılı halkıdır. Ama bir kısım halk oyunu etkileyebilen çıkarcı çevreler, o arada bazı din adamları ve şimdi de o çevrelerden ve o din adamlarından kuvvet almaya çalışan birtakım politikacılar; türlü oyunlarla, demagojilerle ve baskılarla, bir kısım halkı da baskıcılığa yöneltmeye uğraşmaktadırlar. Bir ölçüde de bunu başarmış gibi görünürler.

Tarikatlardan birçoğu, geçmişte bu türlü din adamlarının baskısına karşı, halkın genişgörürlük arayışından, özgürlük özleminden doğmuştu. Ama gitgide o tarikatların da çoğu, düşünce ve vicdan özgürlüğünü kendi çıkarlarına aykırı görenlerin baskısı altına girmişti.

Demokrasiyi yaşatabilmek için yüzeysellikten, biçimsellikten kurtarabilmek için, gerçekliğe kavuşturabilmek için önce Türk toplumunda düşünce ve vicdan özgürlüğünü kökleştirebilmek gerekir. Demokrasi, ancak kökleşmiş bir düşünce ve vicdan özgürlüğü ağacının dalında olursa tabii olur, yaşar ve işe yarar.

Baskının Üstüne Yürünmelidir

Bunu sağlayabilmek için bazen, elbette baskıların, tepkilerin üstüne yürünecektir.

Türkiye’de hak çoğunluğu “sol”lu sözleri hazmedemezmiş de onun için CHP, “ortanın solunda” olduğunu söylememeli imiş!

Eğer Türkiye, ortanın solunda bir partinin “ortanın solunda” olduğunu söylemekten çekineceği kadar düşünce özgürlüğünden, genişgörürlükten yoksun bir ülke ise o ülkede demokrasinin yaşamasını beklemek boşunadır.

CHP’nin, programıyla, kendisini bağlayan başka belgeleriyle ve genel tutum ve eğilimiyle, ortanın solunda bulunduğu, bir bilimsel gerçek olacak, fakat CHP bunu söylemekten çekinecek…

Anayasa ortanın solunda bir Anayasa olacak ve ortanın solunda bir parti, “ortanın solundayım” demekten ürkecek…

Eğer Türkiye bu durumda ise Anayasamızın öngördüğü toplum düzeninin gerçekleşmesini ummak boşunadır.

Eğer Türkiye bu durumda ise ve CHP demokrasiye bağlılıkta samimi ise CHP’ye düşen ödev, her şeyden önce Türkiye’yi, ortanın solunda bir partinin hiç korkmadan “ORTANIN SOLUNDAYIM” diye haykırabileceği bir ülke haline getirmektir.

Eğer halk çoğunluğu bunun ne demek olduğunu anlamıyorsa, yapılacak şey, “halk anlamaz” deyip susmak değil, halka bunu anlatmaktır.

Siyasal ve sosyal yön ve eğim ifade eden kavramların, terimlerin bilinmediği, anlaşılmadığı bir toplumun, o bilgisizliğine tevekkülle boyun eğmek değil, o bilgisizliği gidermeye çalışmak gerekir.

Melekler ve Şeytanlar

Yok, eğer bunlar yapılamayacaksa ortanın solunda bir parti “ortanın solundayım” demekten korkacaksa, açıkça ve dürüstçe, “Türkiye’de bu iş yürümez” deyip, demokrasiden umut kesilmelidir.

Hele birtakım politikacılar çıkacaklar, hem de halkın önünde, “efendim, ortanın solundayız ama bizim halk bunu anlamaz, çünkü bizim halk, melekleri sağ omuzda, şeytanları sol omuzda bilir. Onun için ‘ortanın solunda’ olduğumuzu söylemeyelim, halkın hissiyatına saygı gösterelim!” diyecek ve halk da böylece, o politikacının kendisine saygı gösterdiğini sanacak…

Eğer böyle oyunlarla, böyle kandırmacalarla, böyle melek-şeytan hesaplarıyla demokrasimizi yürütmeye kalkışacaksak, bu sevdadan şimdiden vazgeçilmelidir.

Örümcek Ağları

Demokrasiyi yaşatmaya, demokratik bir Anayasa ile o Anayasa’yı koruyucu ve iktidarı sınırlayıcı birkaç özerk kurum yetse idi, her ülkede demokrasi yaşayabilirdi.

Oysa dünyanın düşünce ve vicdan özgürlüğü geleneği bulunmayan bütün ülkelerinde görülüyor ki yalnız kâğıt üstünde, anayasalarda ve yasalarda sağlanan güvencelerle demokrasi yaşayamamaktadır.

Değil mi ki Türk halkı demokrasisiz yaşayamaz duruma gelmiştir, öyleyse demokrasiyi yaşatmaya yetecek kadar, düşünce ve vicdan özgürlüğüne saygı gösterecektir.

Üstelik bu, Türk halkı için göründüğü kadar güç de değildir. Çünkü gerçekte genişgörürlükten yoksun olan, düşünce ve vicdan özgürlüğüne tahammülsüz ve saygısız olan Türk halkı değil; bu halkla özgür düşünceliler arasında örümcek ağları örmeye çalışan birtakım çıkarcılar ve o örümcek ağlarına takılıp kalan birtakım basit ve güçsüz politikacılardır.

Nefesliler

Bu ağlar, bir güçlü nefesle dağıtılabilir.

Yeter ki Türkiye’nin hiç değilse bir kısım düşünürlerinde ve politikacılarında o nefes olsun!

Nitekim o nefes, artık Türkiye’nin pek çok düşünüründe, pek çok politikacısında, daha da önemlisi özerk kurumlarını yönetenlerden birçoğunda vardır.

İşte, vicdan özgürlüğünü örtmek isteyen örümcek ağı, bir Yargıtay başkanının güçlü nefesiyle dağılmaya başlamıştır.

Düşündüğünü, doğru bildiğini söylemekten çekinmeyi, insanlık onuruna yediremeyen bir dürüst kuşak yetişmiştir.

Türkiye’de demokrasiyi kökleştirmek için bunca çaba gösteren, bunca fedakârlığa katlanan, demokrasi için gerekli ortamı hazırlayacak devrimleri yapan parti de Cumhuriyet Halk Partisi de ne olduğunu, yolunu ve yönünü, adı ile sanı ile açık açık söyleyebilmelidir ve söylemektedir.

CHP’nin Gerçek Sesi

CHP içinde bunu söyleyenlerin sesi, bazılarının iddia ettikleri gibi “çatlak ses” değil, CHP’nin, bu devrimci ve demokratik partinin gerçek sesidir.

Bu parti “Halk Fırkası” olarak, “cumhuriyetçiyim” dediği günlerde, Türkiye’de cumhuriyetçi olduğunu söyleyebilmek, bugün ortanın solunda olduğunu söyleyebilmekten çok daha güçtü.

Bu parti, hilâfeti kaldırıp da lâik olduğunu söylediği günlerde, lâik olduğunu söyleyebilmek, gene bugün ortanın solunda olduğunu söyleyebilmekten çok daha güçtü.

Kırk küsur yıl önce saltanata karşı cumhuriyetçi olduğunu, Hilâfete karşı lâik olduğunu söylemekten çekinmeyen bir parti, şimdi tutuculuğa ve gericiliğe karşı, iç ve dış sömürücülüğe karşı, faşizm ve komünizme karşı, ortanın solunda olduğunu söylemekten çekinemez ve çekinmemektedir.

Bundan çekinen bir parti, Türkiye’de demokrasinin kuruculuğu ile övünemez.

Bundan çekinen bir parti, gerçekleri görüp öğrenenlere güven veremez, inanç veremez.

CHP, kurucusu olduğu Türk demokrasisini yaşatabilmek için onun yaşayabilmesi ve halka yararlı olabilmesi bakımından muhtaç bulunduğu sosyal öze ve özgürlük ortamına kavuşturabilmek için devrimci tabiatının ve geleneğinin gerektirdiği kadar cesur ve açık sözlü olmak zorundadır.

VI
DEMOKRASİ, DÜRÜSTLÜK VE DEVRİMCİLİK

Ortanın solu, eğer CHP’nin 1965 seçim yenilgisinde rol oynadı ise daha çok kapsadığı veya kapsayabileceği reformlar dolayısıyla oynamıştır.

Bir söz tek başına ne seçim kazandırır ne seçim kaybettirir. Ama bir sözden dönmek, bir partiye çok şey kaybettirebilir:

“CHP ortanın solu tutumundan, bu tutum gereğince yapılacak reformlardan vazgeçmesin ama bu reformları tanımlayan sözden vazgeçsin!”

O zaman, hem bu reformlar dolayısıyla karşısına geçen çıkarcı zümreler gene karşısında kalır hem de bu reformlar dolayısıyla CHP’yi destekleyenlerden veya destekleyebilecek olanlardan çoğu, partiye güvenini yitirir.

*

“Mademki oy getirmiyor, öyleyse CHP, reformcu tutumundan da vazgeçsin!”

O zaman da CHP kimliğini ve Türk toplumundaki anlamını yitirir.

Elbette bir parti yeterince oy alıp seçim kazanarak iktidara gelebilmeyi ister, istemelidir. Ama iktidara gelmeyi belirli şeyler yapabilmek için istemelidir.

Partiler için seçim kazanıp iktidara gelmekten başka bir amaç bulunmasaydı, yapılacak şey pek basit olurdu: Her parti, seçmen çoğunluğunun hangi tutum ve görüşlere daha kolaylıkla oy verdiğini tespit eder ve o tutum ve görüşleri benimserdi. Bütün partiler, o tutum ve görüşler yönünden birbirleriyle yarışa girerlerdi.

Fakat o zaman demokratik toplumlar ilerleyemezdi.

Çünkü halk, birçok konularda, bir süre için tutucudur. Kendi çıkarları mevcut durumun muhafazasına bağlı olanlar, halkta tutuculuğu körüklerler. Onun için halk, kendisine yararlı olacak değişiklik ve yenilikleri bile biraz geç ve güç benimser.

Geç ve güç, ama eninde sonunda benimser. Yeter ki bu değişiklik ve yeniliklerin niçin gerekli, niçin yararlı olduğunu halka sabırla anlatacak, bu değişiklik ve yenilikleri kendi çıkarlarına aykırı bulanların engellemelerine karşı yılmadan mücadele edecek öncü kişiler ve topluluklar bulunsun.

Demokrasinin üstünlüklerinden biri, halka bunların serbestçe anlatılabilmesine, tutuculukta ve gericilikte çıkarları bulunanlara karşı mücadelenin özgürlük içinde ve barışçı yoldan yapılabilmesine imkân vermesidir.

Bu imkânı kullanacak karakterde partiler ve politikacılar, seçim yenilgisinden yılmazlar;

“Halk çoğunluğu bizim tutumumuzu, bizim ilke ve ülkülerimizi benimsemedi, öyleyse onlardan vazgeçmeliyiz!” demezler.

Bir partinin, topluma yararsızlığını anladığı bir tutumda, sırf “oy getiriyor” diye direnmesi, dürüstlüğe ne kadar aykırı ise topluma yararlı olduğuna inandığı bir tutumdan, “oy getirmiyor” diye vazgeçmesi de dürüstlüğe o kadar aykırıdır.

Eğer bir ülkede böyle bir dürüstlük kuralını benimseyen partiler bulunmazsa, o ülkede demokrasi, hiçbir reformun, hiçbir yeniliğin yapılmasına elvermez. O zaman da demokrasi, toplum için bir canlılık unsuru, bir gelişme etkeni olmaktan çıkar. Aydın ve uyanık güçler demokrasiden umut keserler. Aydın ve uyanık güçlerin umut kestiği bir demokrasi de ya göçer gider ya da tutucuların, gericilerin ve çıkarları mevcut durumun sürüp gitmesine bağlı sömürücü zümrelerin, halkı uyuşturma ve soyma aracı haline gelerek soysuzlaşır. Hele geri kalmış ülkelerin, geri kalmışlıktan demokrasi ile kurtulabilmeleri imkânsız olur.

Siyasette dürüstlüğü bütün kuralların üstünde tutan İnönü, 1965 seçimlerinden sonra, “İlân etmiş olduğumuz prensiplerin hiçbirinden vazgeçmeyiz” demiştir. “Niçin vazgeçmeyiz? Bu bir inat meselesi değil. Bizim prensiplerimizin memleket ihtiyacına tamamıyla mutabık olduğu kanaatinde samimiyiz.”[9]

Aynı konuşmasında İnönü, CHP’li gençlere şunları da söylemiştir:

“Seçimi… şu meseleden veya bu meseleden kaybettik diye bir üzüntüye kapılmayın. Vazifesini bilen bir siyasi parti olarak biz vazifemizi yaptık… Eğer biz, memleketin büyük meselelerini, esas meselelerini, anladığımız gibi ve memleketin hayrına, faydasına hangi yolu tutmak lâzım geldiğini söylememiş bir parti olsak, ciddiyetimizi kaybederiz.”

Amaçlar ve Araçlar

“CHP asıl düşüncelerini bir süre saklı tutup, seçmen çoğunluğunun desteklediği düşünceleri benimser görünsün; o şekilde çoğunluğun oylarını alıp iktidara geldikten sonra asıl düşüncelerini gerçekleştirmek, asıl istediklerini yapmak fırsatını bulur!” diyenler de olabilir.[*3]

Fakat böyle bir davranış, hem ahlâka uymaz hem de sakıncalarla doludur.

Amaçların araçları haklı kılmadığını, tarih türlü örnekleriyle göstermiştir. Bazı politikacıların, belki de bazı yüce amaçlara çabuk ulaşabilmek için söyledikleri yalanlar, sonra onların ayaklarına dolanmıştır; onları amaçlarından, ülkülerinden uzaklaştırmıştır. Tutumlarının karakteri, kendi karakterlerini de etkilemiştir.

Politikada, tutuma göre yol izlenir ve ancak o yolun götürebileceği yere gidilir. Tutum, varılmak istenen ülküye uygun olmazsa, izlenecek yol da politikacıyı ve partiyi, o ülküye ulaştırmaz.

Küçültücü araçlarla, yüceltici amaçlara erişilebildiği görülmemiştir.

CHP, elbette iktidara gelmek için uğraşmalıdır. Ama büyük bir devrimci stratejiyi küçük taktiklere feda etmeden, buna uğraşmalıdır.

CHP’nin amacı, her ne pahasına olursa olsun iktidar değildir. Öyle olsa idi, CHP kendisini iktidardan hukuki bir şekilde indirebilecek demokratik mekanizmayı kendi isteğiyle ve kendi eliyle kurmazdı.

CHP’nin Öncülüğü

CHP bir öncü partidir. Tarihin her çağında, bütün toplumlarda her öncü kişinin ve örgütün karşılaştığı güçlük ve engellerle karşılaşması da olağandır.

CHP, öncü olarak ve öncülük ödeviyle doğmuştur. Bazen bocaladığı, kendi içinde çelişmelere düştüğü, yolunda kısa sürelerle duraladığı olmuş, fakat öncülük ödevinin çizdiği karaktere daima bağlı kalmıştır.

CHP için bu karakterini değiştirmeye kalkışmak, kendisini canlı tutan unsurların inanç ve desteğini ve kendi kimliğini yitirmek olur.

CHP’nin devrimciliği, yapılmış devrimlerle sınırlı değil, sürekli devrimciliktir.

Onun için her hamlesini bir başka hamle izlemiştir. Bir hamleden ötekine geçişte de kendi dışında veya içinde bazı tepkilerle karşılaşmış; her yeni hamle noktasında, içindeki bazı unsurların tereddütler geçirdiği, direndiği, hattâ kopup gittiği olmuştur. Kopup gitmiş, hattâ CHP’nin karşısına geçmişlerdir.

Önemli olan, CHP içinde her yeni hamle safhasında, böyle tepki ve direnişlerin görülmesi ve bu tepki ve direnişlerin, parti içinde kısa süreli bocalama, duralama veya çekişmeleri doğurması değil; CHP’nin bu tepki ve direnişleri daima yenip aşabilmiş olmasıdır.

Devrimci bir partide, ileri atılışlara ayak uyduramayanlar elbette bulunabilir.

CHP’nin gücü ve bugüne kadar güçlü bir parti olarak yaşayabilmiş olmasının sırrı, böylelerinin tutuculuğundan, geriye çekiciliğinden, hız kesiciliğinden, zamanında silkinip kurtulabilmesindedir.

Kurtuluştan sonra altı yüz yıllık bir saltanatın yerine Cumhuriyet’i kurabilmek, bir büyük devrimdi. CHP içinde bu devrime karşı direnenler çıkmıştı. Eğer CHP birliği sarsılmasın diye, böylelerine boyun eğse idi, kendisi de kurmaya çalıştığı devlet de daha o günlerde çöküp giderdi.

Cumhuriyet’ten sonra yüzlerce yıllık teokratik düzenden kopup lâik düzene geçebilmek de en az o kadar güç bir devrimdi. Parti içinde bu devrimi de istemeyenler vardı. Eğer CHP birliği sarsılmasın diye lâiklikten vazgeçseydi, CHP de Cumhuriyet de yaşayamazdı. CHP, lâikliğe direnişi içinde tutmaktansa karşısına aldı ve lâik düzeni ancak öyle kurabildi. Cumhuriyet de CHP de o sayede ayakta durabildi.

Lâikliği başka devrimler izledi. Bunlar, Türk toplumu ile çağdaş uygarlık ve dünya görüşü arasındaki duvarları yıkıcı devrimlerdi. Çağdaş düşünce akımlarına kafaların kepenklerini açan devrimlerdi. CHP içinde bu devrimlerden de ürkenler vardı. Eğer CHP birliği sarsılmasın diye, bu devrimlerden vazgeçseydi, kendisi de Türkiye de bugüne erişemezdi.

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra CHP Atatürk’ün de vasiyetine uyarak,[10] toprak reformuna girişti. Bazı çıkarlara dokunan bu devrime karşı, CHP’nin içinde büyük direniş belirdi. Demokrat Parti o direnişten doğdu. Eğer CHP, birliği sarsılmasın diye, bu yüzden karşısında bir başka parti kurulmasın diye, o direniş önünde eğilseydi, çok partili düzene geçmekten çekinseydi, Demokrat Parti’yi öldüren zehir, CHP’nin içinde kalıp onun bünyesini kemirir ve CHP de Demokrat Parti gibi çöküp gidebilirdi. Üstelik CHP’nin çöküşü, devlet düzeninin de çöküşü olabilirdi.

Sosyal ve Ekonomik Reformlar Dönemi

Şimdi CHP, o zamanlar yarım kalmış toprak reformu ile birlikte, halkçı tutumunun gereği olan bütün sosyal ve ekonomik reform ve devrimleri gerçekleştirme dönemindedir.

“Ortanın solu”, bu dönemde CHP’nin tutum ve davranışını doğru olarak anlatan, tanımlayan bir sözdür.

CHP, ortanın solunda olduğunu belirtecek noktaya, bilinçsiz olarak, gereksiz olarak veya programına aykırı olarak gelmiş değildir.

27 Mayıs 1960 Devrimi, Türkiye’de bir sosyal uyanış ve değişim dönemi açmıştı. Bu dönem, CHP ilkelerinin ve programının sosyal yönünü ön plâna çıkarıyordu.

CHP Genel Başkanı Sayın İsmet İnönü, partinin TBMM grubunda yaptığı bir konuşmada bu gerçeği şöyle belirtmiştir:

“Ortanın solu, kırk küsur yıllık muhtelif tatbikat safhalarıyla ve bundan sonraki hedefleriyle programımızın vasfını ifade eder. Şimdi programımızın sosyal ıslâhat devri içindeyiz. Bunu takip ediyoruz.”[11]

İşte ortanın solu, CHP’nin, bu öncü ve devrimci partinin, çeşitli uygulama safhalarından, gerçekleşme devirlerinden geçmiş programının, şimdi içinde bulunduğu “sosyal ıslahat” devriyle ortaya çıkan belirgin duruma gelen vasfıdır.

“Ortanın solu” CHP için kendi program ve kimliğini, sosyal ıslâhat alanında idrak ediştir. Bunun dile getirilişidir.

Bu dönemde yapılacak devrim ve reformlar, bir bakıma geçmişte yapılanların birçoğundan daha çetindir. Çünkü bunlar, devleti soymayı ve halkı aldatarak sömürmeyi verimli bir kazanç yolu olarak görenlerin olanca güçleriyle karşı koyacakları reform ve devrimlerdir. Çünkü bunlar, Türkiye gibi az gelişmiş bir ülkeyi iktisadi sömürge durumuna getirmek için oyunlar çevirenlerin bu oyunlarını bozacak; Kurtuluş Savaşı’nda topraklarımızın üstünden kovulan çıkarcı güçlerin, şimdi topraklarımızın altından yurda sızmalarını önleyecek reform ve devrimlerdir. Onun için böyle devrim ve reformlara karşı, yerli sömürücülerin yurt içinde kuracakları cephe, yurt dışından da desteklenir.

Şimdi, CHP gene bir kesin karar ve hareket noktasındadır.

Bu devrim ve reformları demokratik düzen içinde gerçekleştirebilmenin, bu devrim ve reformları tutarlı, sistemli olarak yapabilmenin yolu olan ortanın solu yolunda cesaretle yürüyecek midir; yoksa tutucu, kendisini ileri atılmaktan alıkoyucu birtakım güçlere boyun eğmek veya birtakım yanlış birlik ve tesanüt hesaplarına girmek yüzünden duralayacak mıdır?

Ortanın Solunda Direniş

Elbette duralamayacaktır!

29 Ekim 1965 tarihli Parti Meclisi Bildirisi’yle, ondan daha açık olarak, parti örgütünün görüşlerini yansıtan İl Başkan ve temsilcilerinin 20 Aralık 1965 tarihli Bildirisi’yle, 23 Aralık 1965 tarihli Grup Bildirisi’yle ve Genel Başkan Sayın İsmet İnönü’nün sözleriyle[12] CHP, duralamayacağını, ortanın solunda yürüdüğünü ve yürüyeceğini, seçimler ertesinde de kesinlikle açıklamıştır.

Gerçi, 1966 Senato Seçimleri’ndeki tutumu, bu bakımdan bir kararsızlık ve duralama izlenimi uyandırmıştır. Ama parti içinde sonraki tartışma ve gelişmeler, CHP’de ortanın solu hareketinin daha da güçlendiğini ve bilenip bilinçlendiğini, teşkilâtta daha geniş ölçüde yayılıp kökleştiğini ortaya çıkarmıştır.

12 Ağustos 1966 tarihli Parti Meclisi Bildirisi, CHP’nin “ortanın solu tabiatında” bir parti olduğunu, kuşkuya yer bırakmayacak bir açıklıkla belirtmiştir.

Genel Başkan Sayın İnönü de 24 Eylül 1966 günü, CHP İstanbul İl Kongresi’nde, bu açıklığı ve kararlılığı daha da kesin bir ifade ile belirten şu sözleri söylemiştir:

“‘Ortanın solu’ deyimi, CHP’nin bilinen yazılı programının, seçim beyannameleriyle aldığı vaziyetin ilim lisanındaki adıdır. Böyle bir adın konması, aşırı sağ ve aşırı sol tarafından CHP’ye yöneltilen haksız isnat ve ithamlar karşısında elzem hale gelmiştir.”

“Partimiz, memleketin bütün ilerici ve reformcu unsurları için tek ümit ışığı olarak kalacak ve bütün aşırı cereyanlara, aşırı sola ve sağa karşı denge unsuru olacaktır. İyi anlamamaktan bunda tereddüt edenler olabilir. İyi anladıkları halde aslında bizim programımızdaki ve seçim beyannamelerimizdeki elzem sosyal ve ekonomik reformlara karşı bulunduklarından dolayı anlamak istemeyenler, artık parti bünyesindeki rollerini kaybedeceklerdir. Parti programı ve seçim beyannamelerimizdeki bu reformları kabul etmeyenlerin, ortanın solu deyiminde sol kelimesi olduğunu bahane ederek, vaziyet almaları asla mazur görülemez.”

Harekette Birlik

CHP, ortanın solu yolunda duralamayacaktır.

Bir devrimci parti duralarsa yıkılır. Bir devrimci partide birlik ve tesanüt, ancak hareketsizlikle veya aşırı tereddütle bozulur.

Onun için CHP, bu yolda cesaretle yürüyecektir.

Cesaretini de her şeyden önce yürüdüğü yolun adını söyleyerek gösterecektir ve göstermektedir.

Bu yolun adı, “ortanın solu” yoludur.

Tutumunun adını koymaktan, yolunun yönünü açıklamaktan çekinen bir parti, o adın veya yönün belki bir süre için uyandırabileceği şüphelerden çok daha ağırlarını üzerine çekmiş olur. Üstelik o yönde yürümek isteyenlerin inancını, güvenini yitirir.

Devrimci bir partinin üyeleri olarak CHP’liler, bu partinin yalnız geçmişte yaptıkları üzerinde birleşerek birlik ve tesanüt sağlayamazlar. Halkın mutluluğu ve ülkenin geleceği için bundan böyle yapılması gerekenlerde de birleşmelidirler.

Atatürk’ün gerçekleştirmeye vakit ve imkân bulabildiği büyük devrimlerde birleşmek, elbette Cumhuriyet Halk Partililiğin temel şartıdır. Ama tek şartı değildir. Yalnız Atatürk devrimlerini benimsemek, yalnız Atatürk devrimlerinde birleşmek, Atatürk’ün devrimciliğinden ayrılmak olur.[*4] Bu, Atatürk’ü eğer yaşasa idi, başka hiçbir devrim, hiçbir hamle yapmayacak kadar tutucu sanmak olur.

Devrimci bir parti, ancak harekette birlik sağlayabilir.

Ortanın solu hareketinin CHP’yi bölebileceğinden kaygılananların kaygısı yersizdir. Bir parti, kimliğini değiştirmek isterse, yolundan ayrılırsa bölünebilir.

Oysa CHP’deki hareket, CHP’nin kimliğinden, karakter ve “tabiat”ından, tarihi ödevinden doğan bir harekettir.

Kurucusu olduğu Türk Devleti’ni, Türk demokrasisini ve ülküsünü belirttiği Türk toplumunu yaşatmak, geliştirmek, o ülküye doğru ilerlemek için gerekli devrim ve reformları yapabildiği ölçüde, CHP kimliğini ve karakterini, birliğini ve canlılığını koruyabilir.

Çöken Taban

Türkiye, çağdaş uygarlık düzeyine ve gelişmiş ülkeler hizasına erişebilmek için devrimci atılışlarını sürdürmek zorundadır. Türkiye’de, bu zorunluluğa uymayan hiçbir parti uzun ömürlü olamamıştır ve olamayacaktır. Bu zorunluluğa uymayan partiler, her devrimci atılışa karşı toplumda geçici olarak doğması tabii olan muhalefet ve direnişlerini bir süre için temsil edecekler, fakat devrimler tutunup kökleştikçe, o muhalefet ve direnişlerle birlikte kendileri de çöküp gideceklerdir.

Demokrat Parti’nin çöküşü bir tesadüf değildi. Bu kuralın mantıki ve kaçınılmaz sonucu idi. İhtilâl olmasaydı da Demokrat Parti çökmekteydi.

Onun yerini almaya çalışan Adalet Partisi de günden güne çöken bir taban üzerinde, Demokrat Parti’den daha büyük bir hızla erimektedir.

1954’e göre seçmen sayısı, 1965’de 3.500.000 arttığı halde, 1965’de Adalet Partisi, Demokrat Parti’nin 1954’de aldığından 230.000 eksik oy almıştır.

1965’de tüm seçmen sayısının, ancak üçte birinin desteğiyle iktidara gelebilen Adalet Partisi’nin, 1966 Senato Seçimleri’ndeki desteği dörtte bire düşmüştür. Adalet Partisi’ne oy veren seçmenlerden çok daha fazla sayıda seçmen, hiçbir partiye oy vermemiştir.[13]

Küsen Oylar

Seçimlerde hiçbir partiye oy vermeyen seçmenlerin oyları, “yüzen oylar” değil, daha çok “küsen oylar”dır. “Yüzen oylar” olsalardı, bir kıyıya yanaşır, bir partiye yönelirlerdi.

Oy kullanmayanlar arasında, ilgisizler, sorumsuzlar vardır. Partilerden parti beğenmemeyi bir üstünlük kompleksi haline getirenler vardır. Demokrasiden umut kestikleri için oy kullanma zahmetine katlanmayıp, seçim günü evde pijamalarıyla oturarak “bir şeyler” olmasını bekleyenler vardır.

Fakat oy vermeyenlerden bir büyük topluluk da CHP’ye küsen, ama bir başka partiye de gitmeyenlerdir.

CHP’ye küsen oylar üç gruba ayrılabilir:

1. CHP’nin yaptığı veya yapacağı reformlarla kendi durumları bir ölçüde sarsılabilecek olan bazı CHP’lilerin oyları… Toprak reformuyla bir kısım toprakları alınabilecek bazı büyük topraklılar; tarımsal gelir vergisiyle, ilk defa vergi ödemeye başlayan bazı yüksek gelirli çiftçiler; vergi açıklaması dolayısıyla çok vergi ödemek zorunda kalanlar, bu arada sayılabilir.

2. CHP’nin yaptığı veya yapacağı reformlarla durumları sarsılmayacağı, hattâ belki daha iyileşeceği halde, iç ve dış çıkarcı çevrelerden gelen yalan ve olumsuz propagandaların etkisinde kalarak, yersiz kuşkulara kapılan bazı CHP’lilerin oyları.

3. CHP’yi ortanın solu yolunda, reformculukta, yeteri kadar cesur, kararlı ve ileri görmeyen bazı CHP’lilerin oyları.

*

Bu üç gruptan, sayıca en küçük olanı birinci gruptur.

Kaldı ki CHP’nin yaptığı veya yapacağı reformlarla durumları sarsılabilecek olan bu CHP’lilerin hepsi de partiye küsmüş ve ondan oylarını esirgemiş değildir. Bazı büyük toprak sahipleri, toprak reformuyla topraklarının bir ölçüde eksilebileceğini bildikleri halde, bunu doğru buldukları, toplum yararına gördükleri için CHP’ye bağlı kalmışlardır. Bazı yüksek gelirliler, kazançları oranında vergi ödemeyi bir yurttaşlık ödevi saydıkları için vergi reformlarına rağmen CHP’yi desteklemişlerdir.

Böylelerinin CHP’yi desteklemeye devam etmeleri, kendileri adına da CHP adına da insanlık adına da övünülecek bir ülkücülük ve sosyal sorumluluk örneğidir.

Ama elbette her varlıklıdan, her büyük topraklıdan bu ölçüde bir ülkücülük ve sosyal sorumluluk beklenemezdi.

*

İkinci gruptakilerin sayıları daha çoktur. Bunlar, haksız olarak CHP’den kuşkulanmış ve oylarını esirgemişlerdir.

Böyleleri arasında bazı sanayiciler vardır, bazı esnaf ve sanatkârlar vardır, bazı köylüler vardır.

Bunların kuşkuları, bir ölçüde yalan ve olumsuz propagandalardan, bir ölçüde de CHP’nin, kendini yeteri kadar açıklıkla anlatamamasından ileri gelmektedir.

CHP son iktidarı döneminde, özel kesim sanayicilerine, daha önce görülmemiş ölçüde kredi kaynakları ve kolaylıkları sağlamıştır. Sanayicileri Gider Vergisi yükünden kurtarmıştır. Dışsatım maddelerine giren ham maddeler için gümrük düşürümü hakkı tanımıştır. Plân çerçevesine giren yatırımlar için vergi bağışıklığı müessesesini kurmuştur. Plânla, özel yatırımların da güvenliğini artırmıştır.

CHP son iktidarı döneminde, esnaf ve sanatkârların da kendi kaynaklarını geniş ölçüde artırmıştır. Meslek kanunlarını çıkartmıştır. Sanayi çarşıları yapımını hızlandırmıştır. Büyük sanayi ile küçük sanayi ve atölyeler arasında bir işbirliği ve dayanışma düzeni kurmaya başlamıştır. Esnaf ve sanatkârları da Sosyal Sigortalar kapsamına almak, öylelikle onları, hem sosyal güvenliğe hem de Sosyal Sigortalar Kurumu’nun sanayi kredisinden yararlanma imkânlarına kavuşturmak için kanun hazırlıklarını yapmıştır.

Gene son iktidarı döneminde CHP, köylü ürünlerinden birçoğunun değerini büyük ölçüde yükseltmiştir. Köylü, ürünlerinin karşılığında hem daha çok para kazanmış hem de kazandığı paranın satın alma gücü artmıştır. Köye her zamankinden daha çok hizmet götürülmüştür. Tohumluk ve suni gübre mümkün olan en iyi şartlarla en uzak yerlere kadar ulaştırılmıştır. Nihayet, topraksız veya az topraklı köylüyü yeterli toprağa kavuşturmak için verimli işletmecilik imkânlarına ve güçlü kooperatiflere kavuşturmak için bir toprak reformu hazırlanmıştır. Köylünün, kendi ürünlerini kendi kooperatifleri yoluyla dışa satabilmesi, öylelikle büyük aracılardan kurtulabilmesi için hazırlığa başlanmıştır.

Bu zümrelerden hiçbirinin, CHP’den kuşkulanıp ürkmeleri için sebep yoktu, tersine CHP’yi desteklemeleri için sebepler vardı.

Ama onlar da yalan propagandaların, çıkarları sarsılabilecek bazı çevrelerden yayılan olumsuz havanın etkisinde kalmışlardır.

*

Üçüncü gruptakilerin hem sayıları çoktur hem de bunlar CHP gibi devrimci bir partinin dinamik gücünü teşkil ettikleri için desteklerini esirgemekle CHP’ye verebilecekleri zarar, sayılarıyla hesaplanamayacak kadar büyüktür.

*

CHP, birinci gruptaki küsen oyları geri kazanabilmek için ortanın solu tutumunun özünden veya sözünden dönerse, hem onları yaptığı dönüşe kolay kolay inandıramaz hem de üçüncü grubun oylarından ve desteğinden bütün bütün ve daha geniş ölçüde yoksun kalır. Devrimci bir parti olma niteliğini ve kimliğini yitirir. Erir gider.

Ama devrimci olduğu kadar açık sözlü de olursa, bütün üyeleri bir dili konuşursa, üçüncü grubun desteğini ve oylarını yeniden kazanacağı gibi reformculuğunun gerçek anlam ve ölçüsünü yoğun bir çabayla anlatarak, ikinci gruptakilerin yersiz ve haksız kuşkularını da giderebilir ve onları da kendine yeniden bağlayabilir. Üstelik böylelikle, demokratik düzende devrim ve reform yapılabileceğinden, memlekete iyi ve dürüstçe hizmet edilebileceğinden umut kestikleri için demokrasiye küsenlerin ve o sebeple oy kullanmayanların -seçim günü evlerinde oturup “bir şeyler” olmasını bekleyenlerin- de güven ve oylarını büyük ölçüde kazanabilir.

Bütün bu çevrelerden alabileceği oylar da CHP’yi rahat bir çoğunlukla iktidara getirmeye yeter.

AP Oyları mı, Küsen Oylar mı?

CHP’nin iktidara gelebilmek üzere AP’den oy almak için özel bir çaba göstermesine hiç ihtiyaç yoktur.

Çünkü AP oyları, daha önce de belirttiğimiz gibi başka partilerin oylarına göre yüksek görünmekle beraber, gerçekte eski DP oylarına göre düşmektedir. Tüm seçmen oylarının ancak üçte biriyle (1965’de seçime katılan yüzde 71,26 seçmenin, yüzde 52,87’sinin oyları ile) iktidara gelebilen AP’nin 1966’da oy gücü dörtte bire inmiştir.

Bu durumda, CHP’nin AP’den hiç oy almaksızın iktidara gelmesi mümkündür.

*

“CHP, hem AP’ye oy verenlerden hem de CHP’ye veya demokrasiye küsenlerden oy almaya çalışsın” diye de düşünenler olabilir.

Fakat bu düşünceye uygun, tutarlı ve başarılı bir politika izlenemez. Çünkü AP’ye giden oylardan çelmek için izlenecek tutumla, küsen oyları kazanmak için izlenecek tutum birbirinden 180 derece ayrıdır.

Birincisi için izlenecek tutum, tavizci olacaktır: Atatürkçülükten taviz verecektir… Devrimcilikten, lâiklikten tâviz verecektir… 27 Mayıs’ı kötüleyecektir… Halkı kurtarmaya değil, halkı aldatmaya çalışacaktır.

Birincisi için izlenecek tutum, CHP’yi CHP olmaktan çıkaracaktır.

Ama ikincisi için küsen oylardan bir kısmını alabilmek için izlenecek tutum, açık sözlülüğe, dürüstlüğe dayanan bir tutum olacaktır. Devrimci, reformcu olacaktır. Atatürkçü, 27 Mayısçı olacaktır. Halkçı olacaktır. Lâik olacaktır.

Kısacası, biri ortanın iyiden iyiye sağında, öbürü de ortanın solunda tutum olacaktır.

CHP’nin geleneğine, tarihi ödevine, program ve kimliğine uygun tutum, şüphesiz ikincisidir.

Kaldı ki Adalet Partisi’ni destekleyen bazı halk toplulukları arasında sosyal uyanış ve bilinçleniş oldukça, bu ikinci tutumla, Adalet Partisi oylarından da bir kısmı, kendiliğinden CHP’ye gelebilecektir.

Bu tutum; hem CHP’yi daha kolaylıkla iktidara getirmesi mümkün olan, hem CHP’ye yaraşan, hem de memlekete ve halka yararlı olan tutumdur.

Güven Buhranı

Bugün oy kullanmayan ve sayıları gitgide artan yurttaşlardan çoğu, güven buhranı içinde kimselerdir. Partilere güvenlerini, demokrasiye güvenlerini yitirmiş veya yitirmektedirler.

Kendilerine ışık, kendilerine umut, kendilerine yeterince güven verecek bir parti beklemektedirler. Kendilerine bir ileri Türkiye ülküsü gösterecek ve o ülküye giden yolda hedefini, yönünü bilerek cesaretle yürüyecek; demokratik düzen içinde Türk toplumunun sorunlarını çözebilecek bir parti beklemektedirler.

Bu kimselerdeki güven buhranı, ancak CHP’nin ortanın solunda tutumuyla ve bu tutum etrafında yaratılacak inanç ve heyecanla giderilebilir.

Yol Kavşağı

Böyle kimselerin, önümüzdeki yol kavşağında bekledikleri parti, Cumhuriyet Halk Partisi olabilir. Çünkü onlarda o bekleyişi uyandıran, Cumhuriyet Halk Partisi’dir. Onlar bu devrimci ve lâik, bu devletçi ve halkçı, bu cumhuriyetçi ve milliyetçi partinin Türkiye’de açtığı yeni çığırın, Türkiye’ye getirdiği yeni dünya görüşünün yetiştirdiği kuşaklar, etkilediği yurttaşlardır. Onun için o yol kavşağına varmışlardır.

O yol kavşağında iki yol ayrılır: Bu yollardan biri umut, öbürü umutsuzluk yoludur. Biri, demokrasi içinde halk yararına devrimler, reformlar yapılabileceğine, hızlı kalkınma sağlanabileceğine inananların aydınlık yolu; öbürü, bu inancı yitirerek demokrasiden umut kesenlerin, uçurumlarla dolu, sonu belirsiz ve karanlık yoludur. Biri ortanın solu, öbürü faşist veya komünist diktatörlüğün yolu…

Cumhuriyet Halk Partisi, o yol kavşağında o insanları yalnız ve umutsuz bırakamaz.

İktidardaki Muhalefet Partisi

Türkiye’nin kesinlikle muhtaç olduğu devrimci atılışları reddeden partilerin, ancak her devrimci atılışa karşı doğması tabii olan geçici muhalefet ve direnişleri bir süre için temsil edebileceklerini, fakat devrimler tutunup kökleştikçe, o muhalefet ve direnişlerle birlikte çöküp gideceklerini söylemiştim.

Adalet Partisi, bugün işte böyle bir muhalefet ve direnişi temsil etmektedir.

Onun içindir ki Adalet Partisi, şimdilik şeklen iktidarda olsa da bir muhalefet partisi davranış ve kimliğinden kurtulamamaktadır.

Adalet Partisi iktidardadır; fakat bu Devleti ayakta tutan, bu Ulusu bir ve diri, bu toplumu canlı tutan her şeye muhaliftir.

Adalet Partisi iktidardadır; fakat kendisine iktidar yetkisi veren Anayasa’ya karşıdır.

Adalet Partisi iktidardadır; fakat bu Anayasa’nın kaynağı olan 27 Mayıs devrimine karşıdır.

Adalet Partisi iktidardadır; fakat bu Anayasa’nın kurduğu ve devletin ve toplum düzeninin yönetiminde geniş yetkiler tanıdığı bütün bağımsız kurumlara karşıdır… Danıştay’a karşıdır… Yargıtay’a karşıdır… Devlet radyosuna, Türk üniversitelerine karşıdır.

Adalet Partisi iktidarda ve Cumhuriyet Hükümeti’nin başındadır. Fakat Cumhuriyet’e karşı olanları, Cumhuriyet’in temel direklerinden biri olan lâikliği yıkmaya çalışanları, siyasal gücünün başlıca dayanaklarından saymaktadır.

Adalet Partisi iktidardadır; fakat “iktidarın dediği olur” gerekçesiyle, beğenmediği ve gücünün yettiği bütün kanunları çiğneyecek kadar, hukuk düzenine karşıdır.

Halkı sömürmek isteyenlere kul köle olacak, kendinden önce tanınmış işçi haklarını fırsat düştükçe ayaklar altına alacak kadar halka karşıdır.

Adalet Partisi iktidarda ve memleketin başındadır; fakat memleketin yeraltı kaynaklarını yabancı sömürücülüğünden korumak isteyen yurtsever insanları işlerinden atacak kadar memlekete karşıdır.

Bir avuç çıkarcıya devleti soyduracak kadar, devlete karşıdır.

Yeni Çağ’ın yeni sömürgecilik usûllerine karşı bağımsızlığımızı korumaya çalışanları “ihanet”le suçlayacak kadar bağımsızlığa ve milliyetçiliğe karşıdır.

İktidarda tutunabilmek uğrunda, parti ve mezhep ayrılıklarını, ulusal birliği bozacak ölçülere vardıracak kadar, ulusal birliğe karşıdır.

Kendi memurlarına karşıdır… Subaylara karşıdır… Öğretmenler ve öğrencilere karşıdır.

Bir devleti ayakta tutan, bir ulusu ulus yapan, bir toplumu canlı kılan her şeye karşı, her şeye muhalif bir kuruluş, uzun süre iktidarda kalamaz.

Sonunda ya devlet, ulus ve toplum yıkılır, ya da o siyasal kuruluş yıkılır.

Yıkılacak olan, elbette, nice çetin sınavlardan geçmiş bu Devlet, bu Ulus, bu toplum değildir. Yıkılacak olan, Adalet Partisi’dir. Adalet Partisi yıkılacak ve yıkıldıktan sonra da belki yok olup gidecektir. Çünkü dünyanın ve halk çoğunluğundaki uyanışın bu kadar gerisinde, devletin, ulusun ve halkın bu kadar karşısında yer alan bir parti, değil iktidarda, muhalefette bile uzun süre yaşayamaz.

Devletin ve demokrasinin kurucusu olarak Cumhuriyet Halk Partisi’ne düşen ödev, iktidardaki bu muhalefet partisinin mukadder yıkılışının demokratik yöntemler içinde olmasını sağlamaktır; bu partinin kendisi yıkılırken, demokratik rejimi de birlikte yıkmasını; devletin, ulusal bağımsızlık ve birliğin, toplum yapısının ve esenliğinin fazla örselenmesini önlemektir.

Bunun için CHP, tahrip edilmek istenen bütün ulusal, toplumsal ve kurumsal varlık ve değerlere, muhalefette iken de gerçek bir iktidar sorumluluğu ile sahip çıkmalıdır.

Kulübeyi Yakmadan

“Ne diye ‘ortanın solundayız’ gibi ürkütücü sözler söyleyelim; ne diye yapacağımız reformları açıklayarak bazı çıkarcı çevreleri karşımıza alalım? AP nasıl olsa bu gidiş ile halkı öyle sıkıntıya düşürecek, memleketi öylesine felâketin eşiğine sürükleyecektir ki halk, sonunda gene bize umut bağlayacak, bize oy verecektir. O zaman iktidara gelir, istediklerimizi yaparız!”

Böyle düşünenler de belki bulunabilir.

Bu da çok yanlış ve yakışıksız bir düşünce tarzıdır; yakışıksız ve yararsız bir taktiktir.

AP iktidarının, memleketi felâketin eşiğine kadar sürüklemesine rejim dayanamaz. O zamana kadar demokratik rejim çöküp gidebilir.

Kaldı ki bir partinin iktidara gelme şansı, başka bir partinin memleketi batırmasına, felâkete doğru sürüklemesine bağlı olmamalıdır.

Bir parti, daha az kötü göründüğü için değil, daha çok umut ve güven verdiği için çoğunluktan oy alabilmeli ve iktidara gelebilmelidir.

Demokrasi ancak öyle yaşayabilir.

Demokrasi memlekete ancak öyle yararlı olabilir.

İkinci Dünya Savaşı sonunda İngiltere’de İşçi Partisi, Muhafazakârlar memleketi felakete sürükledikleri için iktidara gelmemişti. Muhafazakârlar ve Muhafazakâr Parti önderi Churchill, İngiltere’yi felakete sürüklemek şöyle dursun, büyük bir zafere ulaştırmıştı.

İşçi Partisi, o tarihte Muhafazakârlardan daha iyi, daha yapıcı ve tutarlı bir barış dönemi programıyla ortaya çıktığı içindir ki itibarlarının en yüksek olması gereken bir dönemde, Muhafazakârlardan daha çok oy almış ve iktidara gelebilmişti.

*

Evvel zaman içinde, Çin’de, bir yoksul köylünün, bir kulübesiyle bir de kuzusu varmış. Kuzuyu kulübenin içinde bırakıp da tarlaya gittiği bir gün, kulübe de kuzu da yanmış. Köylü, yangın yerinde üzüntüsünden ağlarken, yanık kuzudan hoş bir koku gelmeye başlamış. Parmağını değdirip tadına bakmış, pek beğenmiş. Rivayet olunur ki Çin’de, “fırında kuzu” yemeği böyle bulunmuş. Sonra bir süre, Çin’de fırında kuzu yemek isteyenler, bir kulübenin içine bir kuzu bağlayıp, kulübeyi yakmayı âdet edinmişler. Fakat zamanla, kulübe yakmadan da fırında kuzu yemenin mümkün olduğu öğrenilmiş.

*

CHP de Türkiye’de demokrasiyi yaşatabilmek ve demokrasiyi memlekete ve halka yararlı kılabilmek için iktidardaki parti memleketi felâketin eşiğine sürüklemeden, rejim yanıp gitmeden, yurttaşlara güven ve umut verip iktidara gelebilmenin yolunu bulmalıdır.

Başka türlü ne demokrasi, ne CHP, ne de Türk Devleti yaşayabilir.

Koruyucular

Ne mutlu ki şimdi, tahrip edilmek istenen değer ve varlıkların koruyuculuğu yalnız CHP gibi siyasal kuruluşlara da kalmamaktadır.

Bugün artık devlet düzeninin temeline yönelen tehlikelere karşı en güçlü ve etkili ses, bağımsız adaletin başındakilerden gelebilmektedir.

Lâiklik, devrimler veya özgürlükler tehlikeye düşünce, özerk üniversiteler, ânında, topluca seslerini yükseltebilmektedir.

Bugün artık yalanın, halkı aldatma çabalarının karşısında, bir ulusal radyonun tarafsız ve yalansız sesi vardır.

Anayasa Mahkemesi ile, Yargıtayı ile, Danıştayı ile bağımsız mahkemeleriyle, üniversiteleri ve radyosu ile Anayasa’nın özerklik ve bağımsızlık verdiği kurumlar, kâğıt üstünde kalmayan canlı birer varlık olarak koruyuculuk ödevlerini yapmaktadırlar.

Bir gazetecinin uğradığı saldırı, bütün haysiyetli basının ve basın kuruluşlarının protestolarıyla karşılaşmaktadır.

Bugün artık, hakları uğrunda açlığa katlanan, ölümü bile göze alan işçiler vardır. Sorumsuz davranışlara ve kanunsuz işlemlere karşı yüksek sesle uyarıda bulunabilen, gerekince iktidardakilere hukuk devleti dersi verebilen sendikacılar vardır.

Bundan altı yıl önce, bir rejim buhranında, demokrasiye bağlı ordusundan başka örgütlü bir koruyucu güç bulamayan Türk Ulusu, şimdi, bütün bu güçlü ve bilinçli kurum ve kuruluşların koruyuculuğuna kavuşmaktadır.

Fakat sonunda, demokrasiyi yaşatacak ve demokrasi içinde devleti yönetecek olanlar, halkta ve bu kurum ve kuruluşların üyelerinde demokrasiye bağlılığı devam ettirecek olanlar, gene de siyasal partilerdir.

Onun için CHP muhalefette iken de bütün bu kurum ve kuruluşlara güven, halka umut ve inanç verebilmelidir.

Halk, CHP’nin devrimci yolunda kendi dertlerinin, sorunlarının çözümünü görebilmeli ve CHP’nin bu yolda inançla ve azimle yürüdüğüne inanabilmelidir.

Halka Gitmek

CHP bunun için halka gitmelidir.

Kendini halka daha iyi anlatabilmeli; halkta kendi gerçek kimliğine daha uygun bir CHP imajı yaratabilmelidir. Bürokratik ve soğuk yüzlü devlet imajını; Osmanlı Devleti’nin çöküntü dönemindeki aydın-halk ikiliğinden kalma, halktan uzaklık imajını üstünden atabilmelidir.

Muhalefette olmak, yani devletin başında bulunmamak, bu imaj değişimi için fırsattır.

*

CHP halka gitmelidir.

Ama halka gittiğinde, yalnız uzatacak eli değil, söyleyecek sözü de olmalıdır. Halkta bir umut ışığı, bir inanç ateşi yakabilmelidir. Halk için yapacaklarının doğrusunu, bu konuda söylenen yalanlardan daha inandırıcı bir davranış ve dille anlatabilmelidir.

*

CHP halka gitmelidir.

Ama her üyesi ayrı bir türkü tutturarak değil, uyumlu bir koro halinde, bir insanlık ve toplum ülküsüyle halka seslenebilmelidir. Halkta, kendi haklarının bilincini uyandırabilmelidir.

Halk Gönüllüleri

Gençlik ve Kadın Kolları’ndan yararlanarak, CHP bir “Halk Gönüllüleri” örgütü kurmalıdır. Bu örgütle, daha muhalefette iken sosyal hizmet çalışmalarına başlamalıdır. “Sosyal yardım” değil, “sosyal hizmet”… CHP halka, “yardım”ın da ötesinde, hizmet ruhu ile gitmelidir.

CHP’nin Halk Gönüllüleri, dar gelirli halk topluluklarına, geçim zorluklarını azaltabilmeleri için daha verimli üretim yolları bulabilmeleri için toplu çabalarıyla ve dayanışma yoluyla, sömürücü zümrelerin elinden kurtulabilmeleri ve kalkınabilmeleri için meslek eğitimlerini ve kültürlerini geliştirebilmeleri için hizmet etmeli, bilgi vermeli, yol göstermelidir.

Amerika’dan gelen “Barış Gönüllüleri”nin yaptığını, kurslar düzenlenerek yetiştirilecek Halk Gönüllüleri çok daha iyi, çok daha başarılı ve Türkiye’ye çok da yararlı bir şekilde ve daha fazlasıyla yapabilirler.

Şimdiye kadar daha çok devlet gücüyle halka hizmet götürdüğü için devlet imajı ile karıştırılan Cumhuriyet Halk Partisi; şimdi muhalefette iken devlet gücünü kullanmaksızın, devlete sırtını dayamaksızın, halkın hizmetine giderse ve gerektiğinde haksız veya kötü bir şekilde kullanılan devlet gücüne karşı, halkla birlikte, halkın içinde, meşru yollardan vaziyet alırsa, halkın bağrında lâyık olduğu yeri de bulabilir.

Halk Desteğiyle Devrimcilik

Demokrasiye geçişten önce CHP’nin tek parti olma tabiatından doğan bir zaafı, her devrimci hareketi merkezden çevreye doğru yaymaya çalışmasıydı.

Fakat demokraside devrimcilik, merkezden çevreye olduğu kadar (ve gerektiğinde gene merkezden başlamakla beraber), çevreden merkeze doğru da işleyen bir hareket niteliğini kazanmalıdır.

Onun için yapılacak devrim ve reformlar halka benimsetilmelidir.

Devrimler, reformlar, hele Türk toplumu gibi (III. Bölüm’de değindiğimiz nedenlerle) baskıya gelmeyen bir toplumda, ancak halk benimseyip desteklediği ölçüde başarılı ve köklü olur. Devrimlerin halka en güvenilir şekilde benimsetilebileceği düzen de demokratik düzendir.

İktidarda değilken, sırtını devlet gücüne dayamaksızın, halk yararına devrimlerin, reformların öncüsü olarak halka gidecek bir CHP, muhalefet yıllarını en verimli biçimde değerlendirmiş ve kısaltmış olacaktır.

1965 seçimlerinde, reformlar dolayısıyla oylarını CHP’den esirgeyenlerin büyük kısmı, o reformlardan zarara uğrayacakları için değil, o reformlar hakkındaki yalanlara kanarak yersiz kuruntulara düştükleri için öyle davranmışlardı.

CHP muhalefet dönemini iyi değerlendirirse, bu kuruntuları giderebilir. Ortanın solunda direnmekle, Türk halkının geleneklerine, tabiatına, ihtiyaçlarına en uygun bu insanlık anlayışını ve toplum ülküsünü daha muhalefette iken halka benimsetebilir.

Bunu başarırsa, CHP, en sağlam bir zemin üzerinde, en elverişli bir ortam içinde, devrim ve reformları halkın desteğiyle gerçekleştirme gücünü edinmiş olarak iktidara gelebilir.

Söz ve Söz

Bazıları derler ki,

“Mesele sözde değil, özdedir…” CHP, ortanın solunda olduğunu söylemeden de bu sözün özüne, muhtevasına bağlı kalabilir, reformcu olabilir.

Bu tez, inandırıcılık açısından da dil ve düşünce ilişkileri açısından da doğru değildir.

CHP, ortanın solunda olduğunu söyleyerek 1965 seçimlerine girmiştir. Uğradığı seçim yenilgisi üstüne bu sözden dönerse, kendisine bilinçli olarak bağlanan veya umut bağlayanlardan büyük bir kısmı üzerindeki inandırıcılığını yitirir.

CHP yeniden iktidara gelince, toprak reformu yapacağını söylemektedir. Ama iktidara gelmeden, bu konudaki içtenliğini (samimiliğini) yeterince ispat edemez.

CHP yeniden iktidara gelince, petrolü kademeli olarak millileştireceğini söylemektedir. Ama iktidara gelmeden, bu konuda da içtenliğini yeterince ispat edemez.

Fakat eğer CHP yapacağı reformları tüm olarak tutarlı bir düşünce sistemi içinde ve kesin bir yön göstergesiyle anlatan bir sözü, seçimde oy kaybettirdiği iddialarına rağmen, cesaretle ve inançla söylemekte direnir ve açıklığa kavuşturursa, o zaman iktidara gelmeden de devrimcilikteki, reformculuktaki içtenliğinin, güvenilir, inanılır bir belgesini vermiş olacaktır.

*

Bir ünlü dilci,

“Dil, bilinçler arasında bir bağlantıdır”, der.[14]

CHP’de de bilinçler arası bağlantı, en sıkı ve köklü biçimde, “ortanın solu” sözü ile kurulmaktadır.

1965 sonunda Ankara’da toplanan CHP il başkan ve temsilcilerinin konuşmaları, bunun açık belirtisi idi.

Ortanın soluna bilinçli ve inançlı olarak bağlananlardaki kadar tutarlı ve uyumlu bir düşünüş ve davranış, belki de şimdiye kadar CHP’de görülmemişti.

Bütün CHP’liler her zaman “lâik” ve “devrimci” idiler… Bütün CHP’liler her zaman “halkçı” ve “devletçi” idiler… Ama bütün CHP’lilerin her zaman bu kavramlardan aynı şeyi anladıkları, bu ilkelere aynı değeri verdikleri söylenemezdi.

Önemli memleket sorunları karşısında, çelişkenliğe varacak kadar ayrı düşünen, ayrı tutum izleyen CHP’liler, ister istemez, bazen sorumlu mevkilerde yan yana veya birbiri ardından görülebilirdi.

Fakat şimdi, ortanın solu benimsenip bilinçleştikçe pek çok CHP’linin çeşitli sorunlara bakışları bir açıda birleşmeye başlamıştır.

Yan yana, fakat bazısı ayrı yönlerde insanlardan kurulu bir birliğin yerini, şimdi, yan yana ve bir yönde insanların gerçek ve dinamik birliği almaktadır.

Yörünge

CHP, artık düşünsel dağınıklık ve tutarsızlıklardan kurtularak, belirli bir yörüngeye girmektedir.

Belki düşüncelerini bu yörüngeye uyduramayanlar olacaktır. Fakat Genel Başkan İnönü’nün deyişiyle, öyleleri, “Parti bünyesindeki rollerini kaybedeceklerdir”.[15]

Öylelerinin, “parti bünyesindeki rollerini” kaybetmeleri, CHP’nin hareket gücünü ve inandırıcılığını artıracaktır.

Ortanın solu çekimiyle CHP yörüngesine katılacak olanlar, öylelerinin yerini fazlasıyla dolduracaklardır.

Birtakım küçük hesaplarla veya aşırı ürkeklik ve kuruntularla, “ortanın solu”nu bırakmak veya bırakmış görünmekse, CHP’yi yörüngeden çıkarıp boşluğa fırlatmaktan, çözüp dağıtmaktan, Türk toplumundaki oluşun ve uyanışın uzağına atmaktan başka sonuç vermeyecektir.

Cumhuriyet Halk Partisi, “ortanın solu”nun artık ne özünden ne sözünden dönebilir.

Cumhuriyet Halk Partisi, kendi kaderiyle birlikte Türkiye’nin de kaderini, ortanın solu anlayışının, bu insanlık ışığının yörüngesinde çizmektedir.

Büyük Türk Devrimi

Bazı kimseler, ortanın solu için “bu bir deyimden, kelimeden ibarettir” diyerek, CHP’de yeni bir şey olmadığı havasını vermeye çalışmaktadırlar.

Oysa CHP’de yeni bir şey vardır. CHP’deki yenilik, Türkiye’deki yeniliği de yansıtmaktadır.

Kurtuluş Savaşı’nda bağımsızlığımız sağlanmış; fakat Türkiye’yi yaşatmaya yalnız bağımsızlığın yetmeyeceği görülmüştür.

Devrimci atılışlar yapılmış; fakat Türkiye’yi kalkındırmaya yalnız o atılışların yetmediği görülmüştür.

Demokrasi ve özgürlük savaşı kazanılmış; fakat halkı yoksulluktan kurtarmaya ve mutlu kılmaya, yalnız demokrasi ve özgürlüğün yetmediği de görülmüştür.

Şimdi, sosyal adalet ve sosyal demokrasi savaşı verilmekte; kalkınmamızın sosyal adalet ve sosyal demokrasi içinde hızlandırılması savunulmaktadır. Bundan önceki zaferler, ancak bu savaş da kazanılmakla teminata kavuşmuş, amacına ulaşmış olacaktır.

Türkiye’deki yenilik, işte bu savaşın bilinçli olarak açılmış bulunmasıdır. Bundan öncekilerde olduğu gibi bu yeni savaşta da öncülük, CHP’ye düşmektedir.

Ortanın solu hareketi, bu yeni savaşın adıdır. Bu hareket, CHP Programı’ndan ayrılış anlamına gelmez, fakat bu programın yeni ve ileri bir uygulama dönemine girildiğini ifade eder.

Ortanın solu hareketi başarıya ulaşmadıkça, büyük Türk Devrimi tamamlanmış olmayacaktır.

VII
TEMEL İLKELER

İnsan en değerli varlıktır.

Paraydı, mülktü… Mevkiydi, ündü… İnsan olmanın değeri, bütün bu katma değerlerden üstündür.

Eğer bir toplumda bu katma değerler, bazı insanları başka insanlardan üstünmüş gibi gösteriyor, daha güçlü kılıyorsa… eğer bu katma değerlerden aldıkları güçle, bazı insanlar başka insanları ezebiliyor, başkalarının insanlık değerini gölgeleyebiliyorsa… o toplumdaki düzen insanlığın dengi değildir.

Bir toplum düzeni, insan kişiliğinin gelişmesini, insanlarda saklı manevi ve maddi gücün ortaya çıkmasını ve insanlık veya toplum uğruna değerlendirilmesini engelliyorsa, o düzende tutukluk var demektir.

Bu tutukluk, maddi nedenlerden de manevi nedenlerden de olsa giderilmelidir.

Maddi ihtiyaçlarını tatminle yetindiği ve öyle bir maddeci tatmin duygusuyla uyuştuğu için düşünce ve kişiliğini geliştiremeyen insan, maddi ihtiyaçları yeteri kadar karşılanamadığı için düşünce ve kişiliğini geliştiremeyen insan kadar eksik kalmış insandır. Bu eksiklikten kurtarılmak üzere, insan yaşantısı, maddi imkânlarla olduğu kadar, düşünce ve kişiliğin gelişmesine yardım edici manevi imkânlarla da eğitim ve kültürle de zenginleştirilmelidir.

Her insan, insanca yaşayabilmelidir. Her insan, kişiliğini serbestçe geliştirebilmelidir. Her insanın düşüncesi, duyarlığı, bilinci, erişebileceği en yüce ve aydınlık düzeye erişebilmelidir. Her insanın manevi ve maddi gücü, insanlık ve toplum yararına ve insanlığın dengi bir toplum ve dünya düzeni uğruna harekete geçirilebilmelidir.

İnsanlar arasında bu bakımdan imkân eşitsizlikleri varsa, o toplumda adalet yok demektir. Bu adaletsizlik giderilmelidir.

İnsanlar, bu yönde birbirlerini köstekler değil, destekler duruma getirilmelidir.

İnsanları bu yönde engelleyen bağlar varsa, o bağlar koparılmak; baskılar varsa o baskılar kaldırılmak gerekir.

İnsanlar, yaşama ve çalışma şartlarının hakimi değil de tutsağı iseler, o toplumda özgürlük yok demektir. İnsan, yaşama ve çalışma şartlarına yön verecek ve hükmedecek kadar özgür olabilmelidir.

*

Ortanın solu, bir bakış açısıdır. Bu açıdan bakanların insanlık anlayışı, toplum ülküsü budur; özgürlük ve adalet ölçüleri, böyle bir anlayış ve ülküye göredir.

Özgürlüğün Koşulları

Ortanın solunda bir insanlık anlayışına uygun özgürlük, ancak bazı siyasal, sosyal, ekonomik ve kültürel koşullar bir arada yerine getirilmekle gerçekleştirilmiş olur.

Birbirini tamamlayan bu koşullar şöyle sıralanabilir:

1. Bir toplumdaki insanların özgür olabilmeleri için toplumun kendisi özgür olmalıdır. Bu da ancak ulusal bağımsızlıkla sağlanır.

2. Bir toplumdaki insanların özgür olabilmeleri için ulusal bağımsızlık gereklidir, ama tek başına yeterli değildir. Bir ulus bağımsız olsa da o ulusun bireyleri (fertleri) özgür olmayabilir. Bireylerin de özgür olabilmeleri için temel koşullardan biri, ulus yönetiminin eşit oy hakkıyla ve serbest seçimlerle beliren halk iradesine ve halk egemenliğine dayanmasıdır.

3. Halk iradesinin tam olarak ve serbestçe belirebilmesi için bireylerin iradeleri serbest olmalıdır. Bunu sağlamak üzere insan düşüncesi her türlü siyasal, sosyal, ekonomik veya kültürel baskı ve engellerden kurtarılmalı; insan kişiliği herhangi bir baskı ve engelle kösteklenmeksizin serbestçe gelişebilmelidir.

4. Bu baskılar;

a) Devletten gelebilir,

b) Bazı örgütlerden gelebilir,

c) Bazı zümrelerden gelebilir,

d) Bazı kişilerden gelebilir.

Onun için devlette veya herhangi bir örgütte, herhangi bir zümre veya kimsede, insanları ezebilecek, düşünce özgürlüğünü ve irade serbestliğini engelleyebilecek kadar güç toplanmamalıdır.

Bunu önleyebilmek üzere de;

a) Halkın devlet yönetimine eşit hak ve imkânlarla ve mümkün olan en geniş ölçüde katılması ve yönetimi etkili olarak denetleyebilmesi; demokratik, bağımsız ve özerk kuruluşların iktidarı halk yararına sınırlayabilmesi sağlanmalıdır.

b) Teşebbüs özgürlüğü ve mülkiyet hakkı bulunmalı; ancak gelir veya mülk dağılımı, belirli zümre veya kimselerde dengesiz maddi veya manevi güç toplanmasını imkânsız kılacak kadar âdil olmalıdır.

c) İnsanlar, bütün toplumu kapsayan sosyal güvenlik tedbirleriyle, gelecek kaygısından kurtarılmalıdır.

d) İnsanlar, çalışma hayatının kölesi değil, efendisi olmalıdır; çalışma düzeni insan kişiliğini eritici nitelikte olmamalıdır.

5) Herkes için beden çalışması, insan düşünce ve kişiliğinin gelişmesini kösteklemeyip destekleyecek nitelik ve ölçüde olmalıdır; herkes, insan düşüncesinin ve kişiliğinin gelişmesini güçleştirici maddi sıkıntılardan kurtarılmalıdır.

Bunu sağlamak üzere, ekonomik gelişme hızlandırılmalı, toplumun gücü bu yolda seferber olmalıdır. Ancak ekonomik gelişmeyi hızlandırma uğruna özgürlükten, sosyal adalet ve güvenlikten fedakârlık edilmemeli; gelir ve mülk dağılımında dengesizliklere meydan verilmemelidir.

6. Eğitimde tam imkân eşitliği sağlanmalı; bütün insanların maddi ihtiyaçları kadar, manevi ve kültürel ihtiyaçları da karşılanmalıdır.

7. Sınıf ayrılıklarına dayanan ve para veya mülke, mevki veya üne göre beliren itibar ölçülerinin yerini, emeğe, yararlığa, üreticilik ve yaratıcılığa dayanan itibar ölçüleri almalı; insanlar, bu itibar ölçülerini benimseyecek yönde eğitilip yetiştirilmelidir.

*

Ortanın solunda bir insanlık anlayışına uygun özgürlük, siyasal ve sosyal eşitlikle, sosyal ve ekonomik adaletle bağdaşık ve birleşik bir özgürlüktür.

Düşünce Özgürlüğü

İnsanın en büyük gücü, düşünme gücüdür.

İnsan, kendi insanlığının bilincine düşünme gücüyle varabilir.

Bu güç ve bu gücü kullanma özgürlüğü; ne bir ülkü uğruna, ne toplum veya devlet uğruna, ne de din adına kısılabilir. Hele bazı insanların çıkarları uğruna hiç kısılamaz.

Bir ülkü uğruna da olsa düşünme gücü ve özgürlüğü kısılmamalıdır. Çünkü insanların düşünme gücü kısılarak varılacak bir ülkü, insanlığa uygun olamaz.

Toplum veya devlet uğruna da olsa düşünme gücü ve özgürlüğü kısılmamalıdır. Çünkü insanlar, topluma veya devlete en çok düşünme güçleriyle yardım edebilirler.

Din adına da olsa düşünme gücü ve özgürlüğü kısılmamalıdır. Çünkü insanlar Tanrı’yı ancak düşünme güçleriyle idrak edebilirler. Bu idraki engelleyen bir din tutumu, insanları Tanrı’ya yakınlaştıramaz.

Düşünme gücü, hele bazı insanların çıkarları uğruna hiç kısılmamalıdır. Çünkü bu, insanlığın en büyük gücünü bir kaç insana feda etmek olur.

Onun için ortanın solunda bir insanlık ve özgürlük anlayışı, en geniş anlam ve ölçüde düşünce özgürlüğünü gerektirir.

Siyasal düzen, sosyal ve ekonomik düzen ve eğitim siyaseti, bütün insanlar için bu anlam ve ölçüde düşünce özgürlüğünü sağlayacak nitelikte olmalıdır.

Tutum ve Davranış Kuralı

İnsanca ülkülere, insanca yollardan erişilir.

Ortanın solu ülküsü ne kadar insanca ise bu ülküye ulaşmak üzere izlenecek tutum ve davranış da o kadar insanca olmalıdır.

Ortanın solunda bir tutum ve davranış, bu kurala uymalıdır.

*

Ortanın solunda tutum ve davranış;

• İnsanlar üzerinde her türlü baskıyı reddettiği, insanları kendi yaşama ve çalışma şartlarının hakimi kılmak istediği için demokratiktir,

• İnsanları, imkân eşitsizliğinden ve yaşama şartlarında adaletsizlikten kurtarmak istediği için sosyal adaletçidir,

• İnsanlarda saklı bütün manevi ve maddi gücü harekete geçirmek, insanları, yaşama ve çalışma şartlarına yön verici duruma getirmek istediği için de devrimcidir.

Sağdan Ayrımlar

Ortanın solunda tutum ve davranış, sağındaki akımlardan ayrıdır. Çünkü ortanın solunun devrimciliğine karşılık, aşırı sağ gericidir; sağ, tutucudur; orta, durucu veya evrimcidir.

Ortanın solunda tutum ve davranış, sosyal adaletçiliği ile de sağındaki akımlardan ayrılır. Çünkü bu akımlar, bazı insanların, para veya mülkten, mevki veya ünden aldıkları güçle, başka insanları ezip sömürmelerine, başka insanlardan üstünmüş gibi görünmelerine imkân verirler.

Ortanın solunda tutum ve davranış, demokrasiye bağlılığı ile de sağındaki akımlardan ayrılır. Çünkü bu akımlar, biçimsel bir demokrasiyi benimsedikleri zaman bile insan düşünce ve iradesini baskı altında tutan, düşünce özgürlüğünü kısan, ekonomik veya sosyal, kişisel veya dinsel güçlere dayanırlar.

Aşırı Soldan Ayrım

Ortanın solunda tutum ve davranış, aşırı soldan da bazı keskin çizgilerle ayrılır ve sağındaki bütün akımların olduğu kadar, aşırı solun da karşısındadır.

Üstelik toplumun aşırı sola kaymasını önlemede, sağındaki bütün akımlardan daha etkilidir.

*

Ortanın solunu, aşırı soldan, komünizmden ayıran başlıca unsur, demokratik oluşudur.

Demokrasinin siyasal unsurları arasında yer alan düşünce özgürlüğü olmaksızın, seçim serbestliği olmaksızın, halkın ve özerk kurumların iktidarı sınırlama yetkisi ve gücü olmaksızın, insanlar özgür sayılamazlar ve insan kişiliği serbestçe gelişemez.

Aşırı solda bu unsurlar yoktur. Ortanın solunda bir siyasal düzen ise bu unsurlara en geniş ölçüde yer verir.

*

Aşırı sol, gelecek kuşakların mutluluğu ve özgürlüğü gerekçesiyle yaşayan kuşakların mutluluğunu ve özgürlüğünü erteler. Bu gerekçeyle devlete, bir süre için de olsa (o süre henüz hiçbir komünist ülkede sona ermemiştir ve sona erecek gibi de görünmemektedir), halkı ezme, halkı köle gibi çalıştırma yetkisini tanır.

Ortanın solunda bir devlet anlayışına göre ise devlet, yaşayan insanları da gelecek kuşaklar kadar gözetir ve sayar.

Aşırı solda, devletin; ortanın solunda ise halkın egemenliği vardır.

Ortanın solu anlayışına uygun devlet, gerçek bir halk devletidir.

Böyle bir devlette halk, devletin yönetimine ve denetimine en geniş ölçüde katılır ve demokrasi kuralları çalışma hayatının bütün kesimlerine uygulanır.

*

Demokrasiye bağlılık, siyasal alanda olduğu gibi ekonomik ve sosyal alanda da aşırı soldan ayrı bir tutum gerektirir.

Demokrasiyi yaşatabilmek için devletin insanları ezebilecek, özgür düşüncelileri çalışma serbestliğinden veya yaşama hakkından yoksun bırakabilecek kadar güç kazanması önlenmelidir.

Bunu önlemenin çarelerinden biri, aşırı soldan farklı olarak, teşebbüs özgürlüğüne ve özel mülkiyete yer vermektir.

Fakat teşebbüs özgürlüğü ve mülkiyet hakkı olan yerlerde mutlaka demokrasi olmaz.

Ortanın solunda bir insanlık anlayışı, insanın devlete de belirli ellerde toplanacak servete de köle olmasını kabul etmez.

Ortanın solunda tutum ve davranış, teşebbüs özgürlüğü ve mülkiyet hakkı uğrunda demokrasiye bağlı değil; fakat demokrasi uğrunda teşebbüs özgürlüğüne ve mülkiyet hakkına saygılıdır ve bu saygı, sosyal adalet ve toplum yararı ile insanlık onuru ve demokrasi ile bağdaşabilecek ölçüler içindedir.

Ama bu ölçüler içinde sürekli ve kesindir.

*

Teşebbüs özgürlüğünün ve mülkiyet hakkının bu ölçülere uygun olabilmesi için;

• Çalışanların hakları ve güvenliği korunmalıdır,

• Çalışanlar, kendi tasarruflarıyla toplu yatırımlara yöneltilmeli ve bu yatırımlarla kurulacak halk teşebbüsleri, özel kesimin hakim unsuru olmalıdır,

• Üreticiler, kendileriyle halk ve esnaf arasında aracı zümrelere ihtiyaç kalmayacak biçimde örgütlenmelidir,

• Vergi ve kredi siyasetiyle ve bağlayıcı bir plânla, özel teşebbüs kamu yararına yönlendirilip denetlenmelidir,

• Devlet kesimi, halkçı bir ekonomik ve sosyal politikaya önderlik edebilecek ve kalkınmanın hızlanması için gerekebilecek ölçüde güçlü olmalıdır,

• Tabiatın sınırladığı ve çalışan halk topluluklarının geçimlerinin bağlı bulunduğu toprakta ve suda, mülkiyet ve tasarruf hakkı belirli ellerde toplanmamalı; dengeli ve âdil olarak, o halk toplulukları arasında dağılmalıdır,

• Toplum için önem taşıyan tabii kaynaklarda, mülkiyet ve tasarruf hakkı, halk adına devlette olmalıdır.

Sınıf Görüşü

Ortanın solunda bir insanlık anlayışı, sağındaki bütün akımlardan ve aşırı soldan, sınıf konusunda da ayrılır.

Ortanın solunda bir ekonomik ve sosyal siyasetle;

• Gelirler arasında dengesiz ve adaletsiz ölçülere varan büyük farklılaşmalar giderileceği ve önleneceği için sınıflar arası duvarlar alçalır,

• Çalışanlar aynı zamanda toplu yatırımlar yapacakları için bu duvarlar aşılarak, sınıflar arası kaynaşma sağlanır,

• Her insanın emeği, insanlığa ve topluma yararlığı ile ve kendisine yüklediği maddi veya manevi yükle orantılı olarak değerlendirileceği için sınıf kavramından doğan ve insanlık onuruyla bağdaşmayan itibar ölçülerinin yerini emeğe, yararlığa, üreticilik ve yaratıcılığa dayanan itibar ölçüleri alır.

*

Ortanın solunda bir insanlık anlayışının; sınıf ayrılıklarını, demokratik, barışçı ve halkçı yollardan böylece eritmek ve toplum yapısını, sınıf ayrılıklarından daha sağlam, daha birleştirici ve daha insanca bir temele dayandırmak istemesine karşılık; aşırı sol, bir sınıfın başka sınıfları yıkıp yok ederek hakim duruma gelmesini sağlamaya çalışır.

Sağdaki akımlar, sınıflaşmaya ve sınıflar arası sürtüşmeye imkân ve hız vermedikleri için aşırı solun istediği sınıf çatışmasına zemin hazırlamış, yol açmış olurlar.

Ortanın solu ise bu yolu kapatır.

Onun için dünyanın her yerinde, aşırı soldakiler ortanın solunu, kendilerine en büyük engel olarak, bir “oyunbozan” olarak görürler.

Sonuç

Ortanın solu, insana en üstün değeri veren; insan kişiliğinin gelişmesini her türlü baskı ve engellerden kurtarmak isteyen; insanların manevi ve maddi gücünü imkân eşitliği içinde harekete geçirmeyi sağlayan; insanlık onuruyla, özgürlükle, sosyal adaletle bağdaşamayacak etkenleri ve yöntemleri reddeden ve maddi yoksulluğun da manevi yoksunluğun da herkes için sona ereceği, insanca bir toplum düzenini insanca usûllerle kurmaya çalışan bir tutum ve davranıştır.

VIII
UYGULAMA

“Temel İlkeler” bölümünde belirtilen ortanın solunda bir insanlık anlayışını yansıtacak; o bölümde gösterilen toplum ülküsüne yönelecek ve o bölümde belirtilen ilke, kural ve koşullara uyacak bir tutum, uygulamada nasıl tedbir, reform ve devrimler gerektirir?

Bu tedbir, reform ve devrimler, hangi amaçları gerçekleştirecek nitelikte olmalıdır?

CHP Programı ve -CHP ortanın solunda olduğunu söyledikten sonra açıklanan- 1965 Seçim Bildirgesi, bu konudaki düşünce ve önerilere kaynak olabilecek nitelikte ve dolgunluktadır. Bu kaynaklardan esinlenerek, bu belgelere dayanarak ve Türk toplumunun özellik ve ihtiyaçları göz önünde tutularak hazırlanmış bazı önerileri aşağıda sunuyorum.

I.
   Herkes Özgür Olmalıdır. Herkesin Düşünce ve Kişiliğini Geliştirmesi, Yapıcı ve Yaratıcı Gücünü İnsanlık ve Toplum Yararına Değerlendirmesi, Siyasal, Sosyal, Ekonomik ve Kültürel Baskılardan ve İmkân Eşitsizliklerinden Kurtarılmalıdır.

Bu amaçla:

1. Siyasal baskı ve engelleri kaldırma yolunda, yeni Anayasa ile ve bu Anayasa’ya göre kurulan bazı kurumlarla, zaten ileri adımlar atılmıştır.

Ancak, yurttaşların gerçek demokrasi için düşünce ve kişiliklerini serbestçe geliştirebilmeleri için gerekli özgürlüğe, irade serbestliğine ve imkânlara kavuşmaları, yalnız siyasal tedbirlerle sağlanamaz.

Sosyal ve ekonomik baskıların sebep olabileceği korkular, çekingenlikler, bağımlılıklar, bu siyasal tedbirleri geniş ölçüde etkisiz ve yararsız bırakabilir.

Örneğin, bir partizan yönetimin, devlet işletmelerindeki baskısı veya kayırıcılığı, o işletmelerde çalışan işçi ve memurların irade serbestliğini kısabilir.

Bir şeyhin, ekonomik gücüne veya halktaki batıl inançlara dayanan nüfuz ve etkisi, bazı yurttaşları, gerçek bir demokrasi için gerekli düşünce özgürlüğünden ve irade serbestliğinden yoksun tutabilir.

Dar gelirli köylüleri kendisine borçlandıran bir tefeci veya aracı, o köylüleri kendisine öylesine bağımlı kılabilir ki köylüler kendilerini bağımlılıktan kurtaracak, refah ve özgürlüğe kavuşturacak tedbirler lehinde oy verebilecek kadar bile irade serbestliği edinemeyebilirler.

Geçimleri bir büyük toprak sahibinin insaf ve takdirine bağlı köylüler, o toprak sahibinin istemediği yönde oy kullanmakta çok güçlük çekebilirler.

Bir sermayedar, geçimleri için kendisine muhtaç durumdaki işçiler, irade serbestliğini kısıcı baskılar yapabilir.

Gerçek bir demokrasi kurabilmek, demokrasiyi gerçekten halkın serbest iradesine dayandırabilmek ve halk yararına işler duruma getirebilmek için yurttaşların irade serbestliği üzerinden bu türlü baskıları kaldırıcı sosyal ve ekonomik devrim veya reformlar süratle yapılmalıdır.

2. İrade serbestliğinin ve insan kişiliğini geliştirebilmenin temel şartı olan düşünce ve vicdan özgürlüğü, yalnız bu türlü devrim ve reformlarla veya anayasa ve yasalarla da sağlanamaz. Batıl inançlar, önyargılar ve cehalet, bir toplumun, kendi düşünce özgürlüğünü kendiliğinden kısmasına sebep olabilir.

Onun için batıl inançları, önyargıları ve cehaleti devam ettirmekte çıkarları olanların, bu çıkarlarını sona erdirici ekonomik ve sosyal tedbirler alınmakla beraber; bir yandan da halkın bilgi ve kültür düzeyini yükseltmek; insanlarda genişgörürlüğü, başkalarının düşüncesine saygıyı, eğitim ve sanat yoluyla geliştirmek gerekir.

3. Vicdan özgürlüğü, insan düşüncesini ve kişiliğini geliştirmenin ve demokrasinin kesin bir şartı olduğu kadar; insanlardaki doğal din duygusunun serbestçe gelişebilmesinin de ve dinin tutucu bir etken olmaktan çıkıp -Müslümanlığın doğuşundaki gibi- hamleci, topluma canlılık ve dinamizm katıcı bir güç haline gelebilmesinin de kesin şartıdır.

Türk toplumunda vicdan özgürlüğünü, tarihimiz boyunca devlet değil, bazı din adamları kısmışlardır. Osmanlı çağında olsun, Cumhuriyet çağında olsun, devlet, halkın din duygusuna veya din adamlarına baskı yapmamış; tersine, bazı din adamları devlete ve halkın din duygusuna baskı yapmışlardır.

Türkiye’de lâikliğin çözmesi gereken sorun, sona erdirmesi gereken baskı budur. Türk toplumunda gerçek din ve vicdan özgürlüğü, ancak bu sorun çözülebildiği, bu baskı sona erdirilebildiği ölçüde gerçekleşmiş olacaktır. Türk toplumunda din, ancak o ölçüde çağdaşlaşma, insanlara ve topluma canlılık ve güç katma olanağına kavuşmuş olacaktır.

Onun için bu baskıyı sona erdirici, yurttaşların din ve vicdan özgürlüğünü, devletten olduğu kadar yobaz veya çıkarcı çevrelerden de gelen baskılara karşı koruyucu tedbirler alınmalıdır.

Din eğitimi, isteğe bağlı ve lâik eğitimle bağdaşık olarak verilmelidir. Eğitim sisteminde, günden güne büyüyen ve ulusal birliğimizi sarsıcı, düşünsel ve manevi alanda toplumu tehlikeli çelişkenliklere düşürücü ikilik sona erdirilmelidir.

Din hizmetleri, Anayasa’ya da din adamlığının bir meslek haline gelmesini reddeden Müslümanlığa da uygun bir anlayışla düzenlenmelidir.

Din, doğuşunda olduğu gibi topluma canlılık katıcı ve insanların düşünce ve idraklerini geliştirerek Tanrı’ya yakınlaşmalarını kolaylaştırıcı bir etken haline gelmelidir. Toplumu bu yönde aydınlatıp eğitmek üzere, din konusunda olduğu kadar, edebi ve felsefi konularda, sosyal ve ekonomik alanda ve olumlu bilim alanında da geniş ve derin kültürü ve dünya görüşü olan din bilgileri, yeteri sayıda ve yüksek öğrenim düzeyinde yetiştirilmelidir.

4. Dünyadaki düşünce ve sanat akımlarının ve yayınların Türkiye’de serbestçe izlenebilmesini engelleyen ve sansür niteliği taşıyan yasa hükümleri ve uygulamalar kaldırılmalıdır.

5. Herkes, kendi eğilimine en uygun alanda, yetenek veya bilgisinin ve çalışma gücünün elverdiği oranda ilerleyebilmelidir. Bunun için partizanlık, dostluk veya aile yakınlığı gibi nedenlerle yapılabilecek kayırma ve haksızlıkları önlemek üzere, her kesimde ve alanda çalışanların işe alınmaları, yükselmeleri ve terfileri, yasalarla, âdil ve objektif kural veya sınavlara bağlanmalıdır.

6. Eğitim alanında imkân eşitsizlikleri tümüyle ortadan kaldırılmalıdır. Her çocuk, eğilim ve yeteneği ölçüsünde eğitim görebilmek için ailesinin maddi gücüyle veya çevresinin şartlarıyla sınırlı olmayan imkânlara kavuşturulmalıdır.

Bunun için;

a) Bütün köy çocuklarının yeterli temel eğitim görebilmelerini sağlamak üzere, köyler gruplara ayrılarak, her köy grubu için ulaştırma kolaylığı bulunan yerlerde yatısız, ulaştırma kolaylığı bulunmayan yerlerde yatılı okullar açılmalıdır. Bu okulları bitirenler, istek ve eğilimlerine göre öğrenimlerini ilerletebilmelidirler.

b) Üniversitelere veya yüksek okullara girişte, daha önceki öğrenim ve yetişme şartlarındaki veya ailelerin maddi imkânlarındaki farklılıklardan doğan eşitsizlikler giderilmelidir.

c) Kültür hareketlerinden ve “güzel sanatların eğitici, insan yaşantısını zenginleştirici, insanlık duygularını, anlayış ve hoşgörürlüğü ve yaratıcılık gücünü geliştirici nitelikleri”nden[16] yalnız mutlu azınlıkların değil, yalnız bazı bölgelerdeki halkın değil, her bölge ve çevredeki yurttaşların dengeli olarak yararlanabilmelerini sağlamak üzere; her türlü siyasal baskıdan uzak, yaygın ve halkçı bir kültür ve sanat faaliyeti programı hazırlanıp uygulanmalı, yurdun her köşesinde yeterli kitaplıklar ve kültür merkezleri kurulmalıdır.

d) Eğitim, kültür ve sanat araç ve gereçlerinin çoğalması, ucuzlaması ve bütün yurda dengeli olarak dağılımı için her türlü siyasal baskıdan uzak bir düzen kurulmalıdır. Maddi gücü olmayan çocukların eğitim araç ve gereçleri devletçe sağlanmalıdır.

7. Öğretmenlik mesleği, maddi ve manevi yönleriyle daha çekici duruma getirilerek ve öğretmenler bilgilerini sürekli geliştirme olanağına kavuşturularak, sayıca ve bilgice yeterli bir öğretmen kadrosu yetiştirilmelidir. Öğretmenler, toplum kalkınması ve sosyal hizmetler alanında da çevrelerine önderlik etmelerini sağlayıcı bilgi ve yetkilerle donatılmalıdırlar. Öğretmenlere, Anayasa sınırları içinde geniş öğretim özgürlüğü tanınmalı; öğretmenlerin atanma, yer değiştirme ve yükselmeleri, siyasal etkiler dışında, objektif kurallara bağlanmalıdır.

8. Kitle eğitimini hızlandırmak ve öğretmen sayısındaki yetersizliği karşılamak üzere, çağdaş eğitim teknolojisinin imkânlarından en geniş ölçüde yararlanılmalıdır.

9. Bütün halkı, belirli bir kısa süre içinde okur-yazar durumuna getirebilmek için yeterli eğitim görmüş kadın-erkek yurttaşların işbirliğinden de yararlanılarak, yoğun bir okur-yazarlık seferberliği açılmalıdır. Okuma-yazma öğrenenlerin bu öğrenimlerini unutmayıp ilerletebilmeleri, kendi zihni veya mesleki gelişmelerinde ve toplum yararına değerlendirebilmeleri için imkân ve ortam hazırlanmalıdır.

10. Çocuklara, gençlere ve yetişkinlere, demokratik, ekonomik ve sosyal hak ve özgürlüklerinin bilincine varmalarını ve bu hak ve özgürlükleri gereği gibi kullanabilmelerini sağlayıcı eğitim verilmelidir.

11. Yasalarla kadınlara sağlanan eşitliğe rağmen, gerçekte kadın yurttaşlarımızın çoğunluğu kişiliklerini, bilgilerini ve düşünsel yeteneklerini serbestçe geliştirebilme, yapıcı ve yaratıcı güçlerini gereği gibi değerlendirebilme imkânlarından yoksundur. Kadınların bu yoksunluğu, çocuk kişiliğinin gelişmesinde annenin etkisini de zayıf tutmaktadır.

Gene, kadınların çoğunun bu durumda oluşu, kadın yurttaşlarımızdan büyük bir kısmının, seçimlerde, irade serbestliğini engellemektedir.[17]

Bu durumu düzeltmek için kız çocukların ve yetişkin kadınların eğitimine özel bir önem verilmelidir.

Kadınların, toplum yaşantısında daha etkili olabilmeleri, meslek kuruluşlarında ve toplum kalkınması çalışmalarında daha geniş ölçüde görev ve yetki alabilmeleri için ortam hazırlanmalı, eğitici ve özendirici tedbirler uygulanmalıdır.

12. Eğitimle, toplum yararı ve kalkınma isterleri arasında bağlantı kurulmalıdır.

Bunun için;

a) Kalkınma Plânı’nın eğitilmiş insan gücü ihtiyaçlarına uygun bir eğitim siyaseti ve programı izlenmelidir.

b) Böyle bir programın gerçekleştirilebilmesi için kalkınmamız yönünden daha çok eğitilmiş insana ihtiyaç gösteren alanlarda -özellikle teknik alanlarda- yeteri kadar insan yetişmesini sağlayacak özendirici tedbirler alınmalıdır.

c) Bilimsel ve teknik araştırmacılık geliştirilmeli ve kalkınma isterleriyle ve hamleleriyle bağlantılı olmalıdır.[18]

d) Çağdaş dünyadaki gelişmelerin ve plânlı kalkınmanın gerekli kıldığı teknolojik değişikliklere ve önceliklere uygun meslek eğitimi ve iş başında eğitim, devlet kesiminin ve özel kesimin bütün işkollarında uygulanmalıdır.

e) Köy çocuklarının temel eğitiminde, kendilerine, köylü yaşantısında gerekli ekonomik, sosyal ve kültürel değişimleri hızlandırabilmeleri için ve toplum kalkınması çalışmalarına önderlik edebilmeleri için gerekli bilgi ve beceri verilmelidir. Ancak başka konularda köy çocuklarına verilecek bilgi, kentli çocuklara verilenden az olmamalıdır. Köy çocuklarının ömürleri boyunca köye bağlanma zorunda olmadıkları göz önünde tutularak, kentli yaşantısına kolaylıkla uyabilmelerini sağlayıcı bilgi ve görgülerle de donatılmaları sağlanmalıdır.

II.
   Her İnsanın Emeği, İnsanlığa ve Topluma Yararlığı İle ve Kendisine Yüklediği Maddi veya Manevi Yükle Orantılı Olarak Değerlendirilmelidir.

Herkes, Kendi Yetenek ve Bilgisini İnsanlığın ve Toplumun Yararına Kullanmayı Ödev Sayacak Bir Anlayışla Yetiştirilmelidir.

Bu amaçlarla:

1. Ortanın solunda bir insanlık anlayışının ve toplum görüşünün değer ölçülerine uygun, insanlığın yücelmesini, toplumun yararını, üreticilik ve yaratıcılığın, insan emeğinin ve sağlığının önemini göz önünde tutan bir iş değerlendirmesi yapılmalı ve kazançlarda bu değerlendirmeye göre adalet ve denge sağlanmalıdır. Bunu bir hamlede başarmak güç de olsa, bu ülküye yönelen bir gelir siyaseti hazırlanıp izlenmelidir.

2. Böyle bir değerlendirmenin insaniliğini ve doğruluğunu benimseyecek; insanlığa ve topluma yararlığı, toplum içinde saygınlığın (itibarın) ölçüsü sayacak anlayışta yurttaşlar yetiştirmeyi öngören bir eğitim ve kültür siyaseti uygulanmalıdır.

3. Özel çıkarlar toplum yararına aykırı olmamalıdır. Herkes, her kuruluş veya zümre, kendi çıkarını topluma daha çok yararlı olmakta görebilmelidir. Ulusal gelişmemize yeterince katkıda bulunmayan veya topluma yararlı olmayan iş ve yatırımların kâr getirmesi önlenmelidir.

Bunları sağlamak üzere;

a) Ekonomik düzende, üreticilerle halk ve esnaf arasında aracı zümreye ihtiyacı azaltıcı değişiklikler yapılmalıdır.

b) Bankacılık, sigortacılık ve ticaret, özel çıkarlardan çok toplum yararına işler duruma getirilmelidir. Vergi ve kredi siyaseti, ekonomik gelişmemizi plâna uygun olarak hızlandırıcı verimli yatırımları, özellikle sanayii teşvik edecek ve halkı toplu yatırımlara ve kooperatifçiliğe özendirecek yönde olmalıdır.

c) Kişisel tasarrufların arsa ve yapı gibi taşınmaz mallara ve verimsiz alanlara yatırılması bir kazanç yolu olmaktan çıkarılmalıdır. Taşınmaz malların değerinde, kamu yatırımları dolayısıyla meydana gelecek artışlar kamunun olmalıdır.

d) Bütün spekülâtif kazanç kapıları kapanmalıdır.

III.
   Herkes İnsanca Yaşayabilmelidir. Gelir Dağılımında veya İnsan Yaşantıları Arasında, İnsan Onurunu İncitecek veya Sınıf Ayrılığı Bilincini Yaratacak,

İmkân Eşitliği Sağlanmasını Güçleştirecek Dengesizlik ve Adaletsizlikler Giderilip Önlenmelidir.

Bunları Sağlayacak Sosyal Adalet ve Sosyal Güvenlik Tedbirleri, İmkân Oranında, Ekonomik Gelişmeyi de Hızlandırıcı Nitelikte Olmalıdır.

Bu amaçlarla:

1. Bütün çalışanların insanca yaşayabilmeleri için gerekli ücreti almaları garanti edilmelidir.

2. İşsizlere ve gizli işsizlere, insan gücüne dayanan altyapı ve toplum kalkınması işlerinde çalışma imkânı ve bu çalışmaları karşılığında, insanca yaşayabilmeleri için gerekli ücret sağlanmalıdır.

3. Çağdaş teknolojideki gelişmelere zamanında uyma gerekliliğinin doğurabileceği geçici işsizlikleri, mümkün olduğu kadar önleyici ekonomik, sosyal ve eğitsel tedbirler alınmalıdır. Teknolojik gelişmeler veya ekonomik dalgalanmalar dolayısıyla işsiz kalacak olanların, yeni iş buluncaya kadar geçimlerini sağlayıcı bir sigorta kurulmalıdır.

4. Bazı işleri yapabilecek durumdaki sakatların ve eski hükümlülerin iş bulmaları ve meslek eğitimleri sağlanmalıdır.[19]

5. Üretim ve geçimleri doğal şartlara bağlı olanların geçimleri güvenceye bağlanmalıdır.

Bunun için;

a) Köylüler, geçimleri tek ürüne bağlı olmaktan kurtarılmalı; yöresel (mahalli) şartların elverdiği başka tarım faaliyetlerine de yönelmeleri veya başka iş ve kazanç imkânlarına kavuşmaları desteklenmelidir.

b) Köylü ve çiftçilerin, doğal felâketler yüzünden ürünlerini yitirmeleri durumunda düşecekleri geçim sıkıntısını giderici bir tarım sigortası kurulmalıdır. Bu sigorta, köylüyü kooperatifçiliğe özendirici yönde olmalıdır.

6. Herkesin gücü oranında prim ödeyerek katılacağı, bütün yurttaşları kapsayan yaşlılık ve sağlık sigortaları kurulmalıdır. Prim ödeme gücüne erişen bütün yurttaşlar bu sigortaların kapsamına alınmalıdır. Böylelikle, hem sosyal güvenlik yaygın duruma getirilmeli hem de toplumun tasarruf hacmi ve yatırım kaynakları geliştirilmelidir.

Bu sosyal sigortalara, her sigortalı, ödediği prim oranında hissedar olmalı ve sosyal sigortalar için kurulmuş veya kurulacak kamu kuruluşlarının yönetim ve denetimine sigortalı halk toplulukları da etkili biçim ve ölçüde katılmalıdır. Böylelikle, sosyal sigorta kaynaklarının, münferit sigortalılar, yöneticiler veya devlet tarafından israfı, iç denetim yoluyla önlenmelidir.

Prim ödeyemeyecek durumdaki yurttaşların sağlıkları devletçe korunmalıdır.

7. Geliri olmayan ve bakacak kimsesi bulunmayan, çalışamayacak durumdaki yaşlı veya sakatların huzur ve esenlik içinde yaşayabilmeleri güvenceye bağlanmalıdır.

8. Bütün yurttaşların beden, ruh ve zihin sağlığı yönünden gerekli biçim ve ölçüde beslenebilmeleri için araştırmalar yapılmalı; maddi imkânlar sağlanmalı; halk bu yönde eğitilmelidir. Halkın bu anlamdaki beslenme ihtiyacını karşılayacak nitelikte besin maddelerinin yeteri kadar üretimi ve ucuza sağlanabilmesi için gerekli tedbirler alınmalıdır.

9. Bütün yurttaşların yararlanabileceği ucuz, temiz ve güzel dinlenme yerleri kurulmalı; yurdun doğal güzellik ve zenginliklerinden yararlanmada tekelci durumlar kaldırılmalıdır.

10. Ücretliler, gelirin belirli bir oranını aşmayacak düşük kiralarla oturabilecekleri veya gelir durumlarına uygun taksitlerle sahip olabilecekleri sıhhi ve huzur verici konutlara kavuşturulmalıdır. Konut yapımının bir kazanç yolu olması önlenerek ve lüks konut yapımı güçleştirilerek, konut yapımına ayrılacak yatırım kaynaklarının, sosyal amaçlara uygun ve ekonomik şekilde değerlendirilmesi sağlanmalıdır.

11. Anneleri çalışan veya annesiz babasız çocuklarla, dar gelirli aile çocuklarının, beden ve ruh sıhhati sağlayıcı şartlarla mutlu bir çocukluk geçirebilmeleri için gerekli tedbirler alınmalı; bunu sağlamak üzere, bütün yurda yaygın olarak çocuk yuvaları ve tatil kampları kurulmalıdır. Okuma çağındaki çocukların ve gençlerin boş zamanları, zihin ve beden gelişmelerine yardımcı olacak yönde değerlendirilmelidir. Okuma çağındaki gençlerin boş zamanlarından, sosyal hizmetler veya toplum kalkınması alanında, sosyal sorumluluk duygularını ve insanlık anlayışlarını geliştirici biçimde de yararlanılmalıdır.

12. Devletin, işçilerin ve işverenlerin işbirliğiyle, sosyal adalete uygun, enflâsyonu önleyici ve kalkınmayı hızlandırıcı bir gelir politikası tespit edilip izlenmelidir.

Gelirler arasında, toplumu sınıf ayrılıkları bilinciyle bölecek ölçüde dengesizlik ve adaletsizlikler önlenmelidir.

Belirli ölçülerin üstünde özel kazançların tüketimden çok yatırıma yönelmesini özendirici tedbirler alınarak; hem kalkınma hızlandırılmalı hem de gelirler arasındaki farkların yaşama seviyelerinde aşırı farklılıklar meydana getirmesi önlenmelidir.

13. Vergi siyaseti, kamu hizmeti için devlete gelir sağlama dışında sosyal adaleti geliştirmenin ve tasarrufları verimli ve topluma yararlı alanlara yöneltmenin de bir aracı olmalıdır.

IV.
   İnsan İnsanı, Zümre Zümreyi, Kişiler veya Yabancılar Ülkeyi Sömürememelidir.

Bu amaçla:

1. Bütün çalışanların hakları en geniş ölçüde korunmalıdır. O arada, tarım işçilerinin güvenlik ve haklarındaki eksiklikler veya -toplu sözleşme, grev, sendikacılık gibi- tanınmış haklarını kullanabilmelerindeki güçlükler giderilmelidir.

2. Toprak reformu ile toprakta özel mülkiyet daha yaygın, daha âdil ve dengeli duruma getirilmelidir.

3. Köylüler, topraktan en yüksek verimi elde edebilmek için gerekli maddi ve teknik imkânlara ve örgütlere kavuşturulmalıdır.

Bunun için;

a) Özellikle az topraklı çiftçilerin, tarım makinelerinden ortaklaşa yararlanabilmek; ihtiyaçlarını en ucuz şekilde sağlayabilmek, ürünlerini topluca ve en kârlı şekilde pazarlayabilmek üzere, kooperatifler kurmaları desteklenmelidir.

b) Devlet çiftliklerinin ve tarım araştırma istasyonlarının deney ve bulgularından, eğitim ve araştırma imkânlarından, çiftçiler daha geniş ölçüde yararlanabilmelidir.

c) Ziraat Bankası yalnız çiftçilere kredi vermelidir; az topraklı köylülerin, özellikle kooperatifleşen köylü ve çiftçilerin, yeterli kredi alabilmeleri sağlanmalıdır. Ziraat Bankası kredileri, verimli tarım işletmeciliğini ve kooperatifçiliğini destekleyici yönde dağıtılmalı ve demokratik bir şekilde kontrollü olmalıdır.

4. Tarım Odaları’nda köylünün hakimiyeti ve en geniş ölçüde demokratik denetimi sağlanmalıdır.

5. Su kaynaklarından, ihtiyacı olanlar âdil ölçülerle yararlanmalıdır.

6. Üreticilerin emeğinden ve halkın veya devletin sırtından, üretici olmayanların büyük kazanç elde etme yolları kapanmalıdır.

Bunu sağlamak üzere:

a) Devlet işletmeleri, kendi ürettikleri malların dışsatımını ve ihtiyaçlarının dıştan alımını kendileri yapmalıdırlar. İçeride, üretimlerini, esnafa veya ihtiyaç sahiplerine doğrudan doğruya ulaştırmalıdırlar. Devlet işletmeleri, kendi işlerini, imkân oranında, kendileri yapmalıdırlar.

b) Tarımda ve sanayide özel teşebbüs ve işletmecilik, kamu yararı ve sosyal adalet çerçevesi içinde desteklenip geliştirilmekle beraber, bu türlü üretici faaliyetten başkalarının kazanç sağlama imkânları kısılmalıdır. Üreticiler ve tüketiciler, ihtiyaçlarının alım ve satımını mümkün olduğu kadar az aracı ile yapabilecek yolda örgütlenmelidirler. Böylelikle, hem üreticilerin kazancı ve yatırım gücü artmış, hem de tüketiciler daha ucuz yaşama ve daha çok tasarruf yapma imkânına kavuşmuş olacaklardır.

Başlıca tarımsal ürünlerin dışsatımını köylü ve çiftçiler adına doğrudan doğruya yürütecek büyük kooperatifler kurulmalıdır. Sanayiciler, mallarının dışsatımını aracısız yürütebilecek, ihtiyaçlarını dışarıdan aracısız getirebilecek yönde örgütlenmelidirler. Sanayi Odaları, Ticaret Odaları’ndan ayrılmalıdır.

Halk topluluklarının büyük tüketim kooperatifleri kurmaları desteklenmeli ve bu kooperatiflerin kârlarının belirli oranlarda verimli yatırımlara yönelmesi de sağlanmalıdır.

7. Doğal kaynaklar, toplum yararına devletçe işletilip değerlendirilmelidir.

Ancak doğal kaynakları israf etmeyen, çalışanların sosyal haklarını ve can güvenliğini korumada ve işletmecilik ve verimlilikte devletin ölçülerine uyan bazı özel maden işletmelerinin edinilmiş (müktesep) hakları, sıkı devlet kontrolüne bağlı olmak üzere korunabilir.

Petrol ve stratejik madenler ve enerji kaynakları kesin olarak devlet eliyle işletilip değerlendirilmelidir. Petrolde devleti gereksiz tazminat yükü altına sokmamak için devletin koyacağı ölçü ve koşullara uyacak ve verimli işletmecilik yapacak yabancı işletmelerin, ruhsat süreleri sona erinceye kadar, edinilmiş hakları korunabilir. Fakat bu alanda yabancı ve özel sermayeye hiçbir yeni ruhsat verilmemeli ve süreleri biten ruhsatlar yenilenmemelidir.

8. Yerli yatırımla yapılabilecek işlerde yabancı yatırımına yer verilmemelidir. Yabancı sermayeye tanınacak haklar, ülkenin ve halkın yararına aykırı olmamalıdır.

V.
   Devlet Yönetiminde, Toplum Düzeninde ve Ekonomisinde Halkın Yetkileri Mümkün Olan En Geniş Ölçüye Varmalı; Halkçı Bir Devlet Yönetimi,

Halkçı Bir Adalet, Halkçı Bir Toplum Düzeni ve Halkçı Bir Ekonomi Kurulmalıdır.

Bu amaçla:

1. Devlet dairelerindeki çalışma şartlarının düzenlenmesinde personelin yetkileri ve devlet personelinin çalışması üzerinde de halkın denetimi artırılmalıdır.

Bunun için;

a) Devlet personeli sendikalarına daha çok yetki tanınmalı,

b) Devlet hizmetinde verim artışından personel yararlandırılmalı,

c) Halkla doğrudan doğruya temas eden memurların halka karşı kişisel sorumlulukları arttırılmalı,

d) Mahalli idari mahkemelerle, halkın idareye karşı haklarını koruyabilmesi kolaylaştırılmalı,

e) Devlet dairelerinde güçlünün veya paralının genel olarak halktan farklı muamele görmesi ve menfaat, rüşvet karşılığında iş yapılması, kesin ve ağır müeyyidelerle önlenmeli,

f) Mahalli idarelerin yetkileri ve halkın mahalli idareler üzerinde etki ve denetimi genişletilmelidir.

2. Kamu hizmetlerinde görev almak üzere yetişen gençler, halkla ilişkiler konusunda eğitilmeli; kendilerinde halka hizmet ruhu geliştirilmelidir. Özellikle emniyet kuvvetlerinin halka iyi davranmasını sağlayıcı eğitime ve müeyyidelere önem verilmelidir.

3. Adaletin daha süratli işlemesini ve yurdun her köşesindeki halka ulaşmasını sağlayıcı tedbirler alınmalıdır.

4. Devlet kesimindeki işyerlerinde işçilerin yönetime ve kâra katılma, verim artışından hisse alma hakları daha sağlam ve yeterli esaslara bağlanmalıdır.[20]

Özel kesimdeki işletmeleri de böyle bir sınai demokrasi düzenine özendirici tedbirler alınmalıdır.

İşçilere bu düzende sağlanan yetki ve imkânlardan gereği gibi yararlanabilmeleri için işletmecilik ve verimlilik konularında temel eğitim verilmelidir.

5. Ulusal gelir siyasetini devlet, işçilerle ve işverenlerle birlikte tespit etmelidir.

6. Kalkınma Plânı’nın hazırlanma ve uygulanmasına halkın daha geniş ölçüde katılması sağlanmalıdır.

VI.
   Ekonomik Gelişme, Devletin de Servetin de Ezici Güç Kazanmasını ve Toplumun Sınıf Duvarlarıyla Bölünmesini Önleyici Yöntemlerle, Kamu Yararına ve Sosyal Adalete Uygun Yönde Hızlandırılmalıdır.

Bu amaçla:

1. Ekonomide devlet kesimi, halkçı bir ekonomik ve sosyal politikaya önderlik edebilecek ve plân amaçlarının gerçekleşmesi, kalkınmanın yeterli hıza ulaşması için gerekebilecek kadar güçlü olmalıdır; ancak bu gücün halkı ezebilecek, halk iradesinin serbestçe belirmesini önleyebilecek, özgürlüğü tehdit edebilecek ve kişilerdeki teşebbüs ve yaratıcılık ruhunu söndürebilecek ölçüye varmaması gerekir.

2. Devlet işletmelerinde, siyasal iktidarın köstekleyici veya partizanca müdahalelerini kesin olarak önlemek ve verimliliği artırmak üzere etkili tedbirler alınmalıdır.

3. Teşebbüs ve yaratıcılık eğilim ve yeteneği olan veya yatırım gücü bulunan kimselerin, bu eğilim, yetenek veya güçlerini ekonomi alanında değerlendirebilmeleri için geniş serbestlik ve imkân sağlanmalıdır.

Ancak bu serbestlik ve imkân, toplum yararına, plâna ve sosyal adalete uygun biçimde kullanılmalı; servete ezici güç kazandırarak demokrasiyi tehlikeye düşürücü ölçülere varmamalı ve sınıf bölünmelerine yol açmamalıdır.

Bunun için:

a) Özel sermayeyi plâna uygun yatırımlara yöneltmek üzere özendirici ve gereken ölçüde de bağlayıcı tedbirler alınmalıdır.

b) Çalışanların hakları korunmalı -bu bölümün V. Maddesi’nin 4. fıkrasında da değinildiği gibi- işçilerin yönetime ve kâra katılmalarını, verim artışından hisse almalarını sağlayıcı sınai demokrasi tedbirleri teşvik edilmelidir.

c) Özel teşebbüsün yaşayıp gelişebilmesi için gerekli özel sermaye birikiminin, kamu yararına, ahlâka ve sosyal adalete aykırı yollardan, aşırı veya spekülâtif kazançlardan meydana gelmesi önlenmeli; bunun yerine meşru ve kamuya yararlı kazançlardan ve âdil bir gelir politikasının bütün yurttaşlarda artıracağı tasarruf gücünden meydana gelmesi sağlanmalıdır.

Bunun için ücretlilerin gelirlerindeki artışları, kendi yönetim ve denetimleri altında yürütülecek ortaklaşa yatırımlarla değerlendirebilmeleri teşvik edilip desteklenmelidir.

Böylelikle, fert veya aile teşebbüslerinden meydana gelen özel teşebbüsle devlet teşebbüsü arasında, bir halk teşebbüsü alanı oluşturulup geliştirilmelidir ve bu halk teşebbüsü alanı, özel kesimin hakim unsuru durumuna gelmelidir.

Bu yoldan, ulusal ekonomide devlet diktatörlüğünü de servet diktatörlüğünü de önleyecek bir tampon bölge meydana gelmiş; servetin belirli ellerde birikmesi önlenmiş; sınıflar arası kaynaşma hızlandırılmış olacaktır.

Gene bu yoldan, kişisel tasarrufların, aşırı tüketime yönelme veya çağdaş dünya ölçülerine göre verimli olamayacak kadar küçük işletmelere sıkışıp kalma eğimi de önlenmiş olacaktır.

Özellikle işçi sendikalarının, büyük bir yatırım bankası veya ortaklığı kurarak, bu harekete öncülük etmeleri; yurt dışındaki işçilerin tasarruflarının da böyle bir örgüt aracılığı ile değerlendirilmesi desteklenmelidir.

d) Küçük esnaf ve sanatkârların daha verimli üretici faaliyet gösterecek yönde işbirliği yapmaları ve mümkün olduğu kadar bir araya gelerek daha büyük işletmeler halinde örgütlenmeleri desteklenmelidir.

e) Tröstü önleyici tedbirler alınmalıdır.

f) Ulusal ekonomik gelişmeye yeterince katkıda bulunmayan veya topluma yararlı olmayan iş ve yatırımları kârsız hale getirmek için -bu bölümün II. Maddesi’nin 3. fıkrasında belirtilen- tedbirler alınmalıdır.

g) Devlet yatırımları kadar özel yatırımların da yurtta bölgeler arası adaleti gerçekleştirecek yönde dağılımını sağlayacak özendirici tedbirler alınmalıdır.

7. Bütün sınai işletmelerin ve atölyelerin tam kapasite ile çalışmaları sağlanmalıdır.

8. Atölyelerle ve küçük sanayi ile büyük sanayi arasında verimli bir işbirliği ve dayanışma düzeni kurulmalıdır.[21]

9. Verimliliği artırıcı tedbirlerde ve araştırmalarda devlet öncülük ve önderlik yapmalıdır.

10. Vergi düzenindeki boşluklar ve kaçak kapıları, sosyal adalete uygun olarak ve dolaysız vergilere ağırlık verilerek kapatılmalı; böylece yatırım kaynakları artırılmalıdır.

11. Gönüllü toplum kalkınması çalışmaları, devletçe teknik ve maddi yardımlarla desteklenmelidir.

12. Her alanda halk kooperatifçiliği desteklenmelidir.

Bunun için;

a) Kooperatifçiliği köstekleyen hukuki güçlükler giderilmeli,

b) Halk kooperatiflerine verilen kontrollü krediler artırılmalı,

c) Halk kooperatiflerine taşınmaz mal karışlığında değil, emek ve üretim karşılığında kontrollü kredi verilebilmeli,

d) Halkla ilişkiler konusunda yeterli eğitimden geçmiş, demokratik anlayışta ve bilgili kooperatif önder ve yöneticileri yetiştirilmelidir.

VII.
   Ortanın Solunda Bir İnsanlık Anlayışına Uygun Toplum Düzenine Erişilmesi, Reform ve Devrimlerle Çabuklaştırılmalıdır.

Ancak Bu Reform ve Devrimler Demokratik Rejim İçinde ve Halkın Rıza ve Destesteğiyle Yapılmalıdır.

Bu Reform ve Devrimlerin Geçiş Döneminde, Alışılmış Geçim İmkânları veya Edinilmiş Güvenceleri Sarsılabilecek Olanların Durumları Devletçe Gözetilmelidir.

1. Ortanın solunda bir insanlık anlayışına ve toplum görüşüne uygun bir düzen kurulması ve böyle bir düzen için gerekli ekonomik, sosyal ve kültürel gelişmenin veya değişikliğin gerçekleştirilmesi, oluruna ve zamana bırakılamaz. Bu düzenin, evrimci yoldan, kendiliğinden gelişmesi beklenemez.

Çünkü;

a) Bu insanca yaşama ortamına toplumu bir an önce ulaştırmak bir insanlık ödevidir,

b) İleri toplumlar, az gelişmiş ülkelerin evrim yoluyla yetişemeyecekleri kadar hızlı ilerlemektedirler.

Onun için kurulması gereken düzen, devrim ve reformlarla çabuklaştırılmalıdır.

2. Ancak bu devrim ve reformlar, insanlık onuruna en uygun ve insanların yaratıcı ve yapıcı gücünü en çok destekleyip değerlendiren, insan kişiliğinin gelişmesine en çok elveren bir siyasal rejimle, demokratik rejimle gerçekleştirilmelidir.

Bu mümkündür, çünkü yapılması gerekecek devrim ve reformların hepsi halk yararınadır. Mesele, halka bunları anlatıp benimsetebilmekte; çıkarcı veya tutucu çevrelerin bu devrim ve reformlar hakkında halkı yanıltmalarını önleyebilmektedir. Demokrasinin sağladığı anlatım ve tartışma özgürlüğü bunu güçleştirmez, kolaylaştırır. Ancak devrimci aydınlar, halka giderek, halka kendilerini sevdirerek, halkı kendilerine inandırarak, demokrasinin sağladığı özgürlükleri halk yararına değerlendirmesini bilmelidirler; bunun zahmetine katlanabilmelidirler.

3. Halkı bu yönde yanıltabilecek çevreler içine, geçim ve çıkarları kurulu düzenin sürüp gitmesine bağlı bulunan, yapılacak devrim ve reformlarla, geçim yollarının kapanabileceğini, güvencelerinin kalkabileceğini düşünen bazı dar veya orta gelirli kimseler de girebilirler. Öylelerinin bu devrim ve reformlardan zarar görmelerini geniş ölçüde önleyici -veya görecekleri zararı karşılayıcı- tedbirleri de birlikte ve aynı anda almak gerekir.

VIII.
   Savunma Siyaseti, Bağımsızlık ve Güvenliğimizi Herşeyin Üstünde Tutmalı; Dünya ve Bölge Barışına Hizmeti Kendi Güvenliğimizin de Gereği Sayan Bir Ulusal Dış Siyasete Dayanmalı; Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Gelişmemize Yardımcı Olmalıdır.

Bunun için:

1. Toplu güvenlik amacıyla kurulan dış bağlantılar, kendi ulusal savunma siyasetimize aykırı, bağımsızlığımızı sınırlayıcı, güvenliğimizi zayıflatıcı nitelikte olmamalıdır.

2. Topraklarımızda, kendi Silahlı Kuvvetlerimizin tam hâkimiyet ve denetimi altında olmayan askeri üs veya tesisler bulunmamalıdır.

3. Silahlı Kuvvetlerimizin eğitim ve donatımı için alınacak dış yardımlar, bu kuvvetlerin ulusal karar ve hareket serbestliğini kısabilecek nitelik ve ölçüde olmamalıdır.

4. Ulusal savaş sanayiimiz, barışçı bir savunma siyasetinin gerektirdiği ve maddi imkânlarımızın elverdiği ölçüde geliştirilmelidir. Yurtta üretilen ve üretilebilecek stratejik madenler ve petrol, kendi ulusal gücümüzle işletilip değerlendirilmeli ve ihtiyacı karşılar duruma getirilmelidir.

5. Ekonomide, bilimde ve teknikte güçlü olmayan bir ulusun, güvenliği ve bağımsızlığı da sağlam olamayacağı göz önünde tutularak, savaşta ve barışta varlığımızın en büyük güvencesi olan Silâhlı Kuvvetlerimiz, ekonomik gelişmemizi destekleyip hızlandırıcı çalışmalarına, asli görevleri ile çatışmayacak biçim ve ölçüde önem vermelidir. Esasen bu yönde olumlu ve ileri hamleler yapmış olan Silahlı Kuvvetlerimiz, teknik araştırma ve eğitim için daha geniş imkânlarla donatılmalı; Kalkınma Plânı’nın insan gücü hedeflerine uygun meslek eğitimi programları uygulamalıdır. Erlerin askerlik ödevi sırasında edinecekleri meslek bilgisinin, sivil hayata dönüşlerinde, ekonomik kalkınmamız yönünden gereği gibi değerlendirilebilmesi için tedbirler alınmalıdır.

6. Devrimlerin halka yayılmasında ve benimsetilmesinde, demokratik anlayış ve davranışın geliştirilmesinde ve devrimci toplum kalkınması önderleri yetiştirilmesinde Silâhlı Kuvvetler eğiticilik ve öncülük ödevini daha etkili ve geniş ölçüde yapabilme olanağına kavuşturulmalıdır.

IX.
   Dış Siyasetimiz, Türkiye’nin Yararını, Bütün İnsanlığın Barış ve Özgürlük İçinde Yükselmesinde ve Mutluluğunda Gören Bir İnsanlık Ülküsüne Dayanmalıdır.

Dünyada Ulusal Onur ve Bağımsızlığımızın Korunması, Türk Toplumunda İnsanlık Onurunu ve Kişi Özgürlüğünü Koruyabilmenin Temel Kuralı Sayılmalıdır.

Bunun için:

1. Ulusal güvenliğimiz, dünya ve bölge barışına hizmet yoluyla sağlanmaya çalışılmalıdır. Bütün dış bağlantılarımız “Yurtta barış, cihanda barış” ilkesine uygun olmalıdır.

2. Uluslararası ilişkilerde ve her ulusun iç düzeninde, Birleşmiş Milletler ilkelerine ve ülküsüne uygun davranılması için Türkiye, kendine düşeni ve kendi gücünde olanı yapmalıdır.

3. Dış ilişkilerde, Türk Ulusu’nun bağımsızlığını kısıcı veya onurunu kırıcı taviz veya imtiyazlar verilmemelidir.

4. Çağımızda gelişen ekonomik sömürgeciliğin sızma yöntemlerine karşı uyanık bulunmalı ve halk uyarılmalıdır.

5. Yabancı devletlerle, uluslararası ekonomik ve mali örgütlerle veya yabancı teşebbüslerle ekonomik, mali ve ticari ilişkilerimiz, Türkiye’nin siyasal veya ekonomik bağımsızlığını dolaylı da olsa kısıcı, kaderini bir tarafa bağlayıcı veya iç siyasetini etkileyici nitelikte olmamalıdır.

6. İç güvenliğimizin sağlanmasında yabancı güvenlik örgütleriyle işbirliği yapılmamalıdır.

7. Devlet veya kamu kuruluşlarında, yabancı uzman veya danışmanlara gereğinden çok yer verilmemeli ve bu uzman veya danışmanlara yönetim yetkisi veya işlere müdahale imkânı tanınmamalıdır.

8. Demokrasi, yabancı güçlerin Türkiye’ye sızması için bir açık kapı haline getirilemeyeceği gibi dışarıdan bu yolda baskılar gelmesi, demokrasiden vazgeçmek veya gerilemek için gerekçe de sayılmamalıdır.

X.
   Ulusal Benliğimiz ve Kültürümüz, Türk Toplumunda İnsan Kişiliğinin, Düşünce ve Yaratıcılığının En İleri Ölçüde Gelişebilmesini ve İnsanlığın Yücelmesine Türk Ulusunun Katkıda Bulunabilmesini Sağlayıcı Yönde Güçlendirilmelidir.

Bu amaçla:

1. Ulusal benliğimiz ve kültürümüz, bizi yabancı nüfuzu altına sokabilecek, kendimize güvenimizi ve yaratıcı gücümüzü kısabilecek, Türk toplumunda insan kişiliğini söndürebilecek biçim ve ölçüde dış etkilerden korunmalı; ancak bizi çağdaş dünyadaki gelişmelere yabancı bırakacak, düşünce hayatımızı kısırlaştıracak, tutucu bağ ve etkilerden ve içine kapalılıktan da sakınılmalıdır.

2. Ulusal benlik ve kültürümüz, ileri bir insanlık anlayışına ve demokratik bir dünya görüşüne uygun bir yönde geliştirilmelidir.

3. Üzerinde yaşadığımız toprakların çağdaş dünya uygarlığına ve kültürüne kaynaklık etmiş -birçok yönleriyle de Türk köylüsünün bilinçaltına, sanat ve törelerine işlemiş- zengin kültür mirasını benimseyerek millileştirme ve halk sanatlarımızı evrensel bir sanat anlayışıyla bağdaşık olarak ve tam bir özgürlük içinde geliştirip değerlendirme esasına dayanan bir Türk kültür rönesansı, Atatürk’ün gösterdiği yönde gerçekleştirilmelidir.

Böyle bir rönesans, ulusal benliğimizi daha belirli kılmaya; çağdaş evrensel uygarlık ve kültürle daha sıhhatli ve sağlam bağlar kurabilmemize ve bu uygarlık ve kültüre daha geniş katkıda bulunabilmemize; Türkiye’de demokrasi için gerekli genişgörürlük ortamının gelişmesine; Türk Ulusu’nun üzerinde yaşadığı topraklara daha çok kök salmış bir tarih görüş ve bilincine kavuşmasına yardım edecektir.

[1] Bu üç yönlü basınç çözümlemesi, CHP Manisa Milletvekili Sayın Mustafa Ok’un bir konuşmasından yararlanılarak yapılmıştır.

[2] “Dindar görünmenin komünizmi önleyeceği iddiası da boştur. Milyonlarca koyu Müslüman topluluğunun demir perde gerisinde yaşadığı bir hakikattir. Fakat millet duygusunun zayıflaması, milli bütünlüğün çözülmesi, ister ırk, ister din, ister servet bakımından olsun herhangi bir sebeple vatandaşlar arasında ikilik şuurunun uyandırılması, fukaralık ve zaruretin artması, cehalet, komünizm için en müsait bir ortamdır. Bu şartları haiz ve fakat çoğunluğu dindar insanların teşkil ettiği ortama komünizm din kılığı altında nüfuz etmeye çalışır. Bunu hiç unutmamak lâzımdır.”

(Adalet Yılını Açış Söylevi, 6 Eylül 1966” -Yargıtay Birinci Başkanı İmran Öktem- Türk Hukuk Kurumu Yayınları’ndan, No.112, sayfa 15, Ankara 1966).

[3] Komünist ülkelerin kendi ölçülerine göre “demokratik” dedikleri rejimlerde, demokrasinin seçme serbestliği, düşünce ve anlatım özgürlüğü ve iktidarı sınırlama ve denetleme imkânı gibi siyasal şartları yoktur veya (bu yönlerde nispeten en ileri gitmiş komünist ülke sayılabilecek Yugoslavya da bile) yok denebilecek kadar yetersizdir. O ülkelerde demokrasinin ancak bazı sosyal şartları bulunabilir. Fakat sosyal yönü olmayan demokrasi kadar siyasal yönü olmayan demokrasi de güdüktür. Onun için komünist ülkelerin rejimlerine “demokratik” denemez.

[4] Anayasanın 36 ve 40. Maddeleri.

[5] “Servet diktatörlüğü” deyimi, CHP’nin “servet düşmanı değil, servet diktatörlüğünün düşmanı” olduğunu belirten bir ifade içinde, 1966 Cumhuriyet Senatosu seçim sonuçlarıyla ilgili TBMM grup görüşmeleri sırasında, CHP Tunceli Milletvekili Sayın Hasan Ünlü tarafından kullanılmıştır.

[6] Sabahattin Selek’in Anadolu İhtilali adlı eserinden Cilt II, sayfa 118-119, İstanbul, 1965.

[7] Türk halkının aydınlara, memurlara güvensizliği ve onlara geniş yetkiler tanıyabilecek nitelikteki bazı toplumcu akımlara direnişi, Milliyet gazetesinin 19-20 Mayıs 1965 günkü sayılarında çıkan “Aydın Toplumculuğu ve Halk” ve “Halkın Toplumculuğu” başlıklı yazılarımızda, daha etraflıca çözümlenip anlatılmaya çalışılmıştır.

[8] Bazı sağcılar ve o arada bazı Adalet Partililer, ikinci bölümde belirttiğimiz gibi yoksul halka, kendisini ezenler, sömürenler kadar varlıklı ve güçlü olma heves ve hayalini aşılamaya çalışırken Türk halkının bu niteliğinden yararlanabileceklerini, bu niteliği halk aleyhine, halkı hayallerle oyalamak üzere istismar edebileceklerini ummaktadırlar.

[9] CHP Genel Başkanı İsmet İnönü’nün 15 Kasım 1965 günü Ankara’da CHP Gençlik Kolu toplantısında yaptığı konuşmadan.

[10] 1 Kasım 1936’da, TBMM Beşinci Dönem İkinci Toplanma Yılı’nı açarken; 1 Kasım 1937’de Beşinci Dönem Üçüncü Toplanma Yılı’nı açarken verdiği söylevlerde, Atatürk, Toprak Reformu yapılması gerekliliğini açıkça belirtmiştir. Yeni Anayasamızın bu konudaki hükümleriyle ve Üçüncü İnönü Hükümeti’nin TBMM’ne sunduğu Toprak Reformu tasarısı ile Atatürk’ün bu söylevlerinde ortaya koyduğu ilkeler arasında büyük uyarlık vardır. (Söylevler için bakınız: Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri Cilt 1, sayfa 374, 379-380, İstanbul, 1945, Maarif Matbaası).

[11] İsmet İnönü’nün, 16 Aralık 1965 günü CHP, TBMM Grup Toplantısı’nda yaptığı konuşmadan.

[12] İsmet İnönü’nün, 15 Kasım 1965 günü Ankara’da, CHP Gençlik Kolu Toplantısı’nda; 16 Aralık 1965 günü CHP TBMM Grup Toplantısı’nda; 17 Aralık 1965 günü Ankara’da CHP il başkan ve temsilcileri toplantısında yaptığı konuşmalar.

[13] 10 Ekim 1965 Milletvekili Seçimleri’nde, seçime katılma oranı yüzde 71,26’dır; AP yüzde 71,26’nın yüzde 52,87’sini almıştır. 5 Haziran 1966 Senato Seçimleri’nde ise seçime katılma oranı yüzde 56,20; AP oyları ise bunun yüzde 56,42’sidir. 1966’da hiç oy kullanmayanların sayısı (2.393.891), AP’ye oy verenlerin sayısından (1.688.316), 705.575 daha fazladır.

[14] İsviçreli dilci Walter Porzig’in sözü. (Bakınız: Wilhelm Von Humboltd’da Dil-Kültür Bağlantısı Yazan: Dr. Bedia Akarsu, sayfa 29, İstanbul Matbaası, 1955).

[15] İsmet İnönü’nü, 24 Eylül 1966 günü CHP İstanbul İl Kongresi’ndeki konuşmasından.

[16] CHP XVII. Kurultay Bildirisi: İleri Türkiye Ülkümüz, sayfa 16.

[17] 1961’de köylerde yapılan geniş bir bilimsel anket, okur-yazar kadınlardan yüzde 14’ünün, okur-yazar olmayan kadınlardan da yüzde 54’ünün hiçbir parti adı bilmediklerini; 50 yaşını aşkın ve okur-yazar olmayan kadın seçmenlerden yüzde 90’ı oy kullandığı halde, bunlardan ancak yüzde 44’ünün herhangi bir parti adını bildiklerini ortaya çıkarmıştır.

[18] Araştırmacılığa verilen önem, teknik ve bilimsel ilerlemenin bir ölçüsü haline gelmektedir. Rusya, GSMH’nin yüzde 3,7’sini, Amerika yüzde 3,6’sını, İngiltere 2,7’sini, Fransa 1,4’ünü araştırmaya ayırmaktadır.(Is Franca a Backward Country? -Barbara Bray- The Listener dergisi, sayfa: 371, Londra, 15 Eylül 1966).

[19] Üçüncü İnönü Hükümeti’nce TBMM’ne sunulan ve görüşülmesi tamamlanmakla beraber, usûl yönünden veto edildiği için henüz yürürlüğe giremeyen yeni İş Kanunu, bunu bir ölçüde sağlayıcı hükümler taşımaktadır.

[20] Üçüncü İnönü Hükümeti zamanında, 1964’de çıkarılan 440 Sayılı Kanun bu düzeni kurmakla beraber, uygulama yollarını göstermek üzere, yeni hükümetçe değiştirilerek 9 Ağustos 1966 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan tüzük, bazı noktalarda kanunun amacına aykırı, anti-demokratik hükümler taşımaktadır.

[21] Üçüncü İnönü Hükümeti zamanında Gaziantep ve Kayseri’de bu yönde çalışmalara başlanmıştı.

[*1] Değişmemesi gerektiğine inanılan bazı temel ilkeleri değiştirmeye çalışan kişi, revizyonist. –e.n.

[*2] Ortodoks politikadan sapan kişi. –e.n.

[*3] Bu cümlenin, “seçmen çoğunluğunun desteklediği düşünceleri benimser görünsün” kısmı son baskıda yer almamaktadır. e.n.

[*4] Bu cümlenin, “Yalnız Atatürk devrimlerini benimsemek” kısmı son baskıda yer almamaktadır. e.n.