VICTOR HUGO

Sefiller

CİLT 1-2

Les Misérables

ÇEVİREN

Cenap Karakaya

CHARLES BAUDELAIRE'İN ÖNSÖZÜYLE
MARIO VARGAS LLOSA’NIN SONSÖZÜYLE

VICTOR HUGO 1802’de Besançon’da dünyaya geldi. Liseyi bitirdikten sonra Paris’in edebiyat çevrelerinde vakit geçirdi. Gençlik döneminde Chateaubriand’dan etkilendi. 1819’da iki kardeşiyle birlikte La Conservateur littéraire adlı dergiyi kurdu. 1848 Devrimleri’nden sonra parlamento üyeliğine seçildi. III. Napolyon’un darbesini engelleyemeyince 1851’de Fransa'yı terk etmek zorunda kaldı. Guernsey Adası'nda kaldığı süre boyunca tiranlığa karşı Fransız direnişinin simgesi haline geldi. 1870’te Fransa’ya dönünce ulusal bir kahraman olarak karşılandı. 1885’teki ölümüne dek politik bir yurttaş olmayı ve dinmek bilmeyen bir heyecanla yazmayı sürdürdü. Yaşamı boyunca romantik tiyatro eserleri, lirik şiirler, taşlamalar, politik yazılar, eleştiriler yayımladı. 19. yüzyılın en verimli ve çok yönlü Fransız yazarı kabul edilen Hugo’nun başlıca eserleri şunlardır: Bir İdam Mahkûmunun Son Günü (1829), Hernani (1830), Notre Dame’ın Kamburu (1831), Doksan Üç İhtilali (1874).

Les Misérables

İletişim Yayınları 1886 • İletişim Klasikleri 58

ISBN-13:978-975-05-1155-4

© 2013 İletişim Yayıncılık A. Ş.

1. BASKI 2013, İstanbul

E-kitap: I. sürüm Nisan 2015

2013 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

DİZİ YAYIN YÖNETMENİ:Murat Belge

YAYINA HAZIRLAYANLAR:Bahar Siber, Melis Oflas, Müge Karahan, Emrah Serdan

KAPAK:Suat Aysu

KAPAK RESMİ:Camille Pissaro, “Boulevard Montmartre, Printemps”1897

UYGULAMA:Hüsnü Abbas

İletişim Yayınları • SERTİFİKA NO. 10721

Binbirdirek Meydanı Sokak İletişim Han No. 7 Cağaloğlu 34122 İstanbul

Tel: 0(212) 516 22 60-61-62 Faks: 0(212) 516 12 58

e-mail: iletisim@iletisim.com.tr

web: www.iletisim.com.tr

KRONOLOJİ

1802

Victor Marie Hugo 26 Şubat günü Besançon, Fransa’da dünyaya geldi. Babası Joseph Leopold Sigisbert Hugo koyu bir cumhuriyetçiydi; annesi Sophie Trêbuchet ise inançlı bir Katolik ve kral sempatizanıydı.

- Amiens Antlaşması’yla Fransa ve Birleşik Krallık arasındaki İkinci Koalisyon Savaşı sona erdi.

- Ludwig van Beethoven, Ayışığı Sonatı'nı ilk kez çaldı.

1803

- Britanya ve Fransa arasında Napolyon Savaşları başladı.

- Fransa, Louisiana’yı Birleşik Devletler’e sattı; Amerika Birleşik Devletleri topraklarını iki misli genişletti.

1804

- Napolyon, I. Napolyon adını alarak Fransız İmparatoru ve İtalya Kralı oldu. Notre Dame Katedralinde, Papa VII. Pius’un bulunduğu bir törenle taç giydi.

- Haiti, Fransa’dan bağımsızlığını ilan eder ve ilk siyahi cumhuriyet olur.

- Japonya, kıyılarında bekleyen Rus gemileriyle ticaret yapmayı reddetti.

- Lewis ve Clark’ın Louisiana Bölgesi’ne olan yolculuğu St. Louis’den başladı.

- İlk buharlı lokomotif, İngiliz Richard Trevithick ve Andrew Vivian tarafından imal edildi.

1805

- Trafalgar Muharebesi’ni kazanan Britanya, denizlere hâkim oldu.

- Napolyon, Austerlitz Muharebesi’nde Avusturya-Rus Ordusu’nu bozguna uğrattı.

1806

- Napolyon, 800’lerde kurulmuş olan Kutsal Roma İmparatorluğu’nu, I. Franz’ın hükümdarlıktan çekilmesiyle resmen lağvetti ve bugünkü Almanya'yı oluşturan on altı eyaleti Ren Konfederasyonu adı altında birleştirdi.

- Güney Afrika’da Cape Kolonisi İngilizlerin eline geçti.

1807

- Fransa, Dördüncü Koalisyon’a karşı savaştığı Friedland Muharebesinden zaferle ayrıldı.

- Britanya İmparatorluğu’nda kölelik kaldırıldı.

- İngiltere’de Manchester'da dünyanın en büyük imalathanesi açıldı; tüm fabrika kömür enerjisiyle çalışıyordu.

1808

- Napolyon’un 1814’te bozguna uğramasıyla sona erecek Yanmada Savaşı bu yıl başladı.

- Rusya, İsveç’in elindeki Finlandiya’yı işgal eder.

- Beethoven, 5. Senfoni'yi yazdı.

1809

- Fransa, başlıca Birleşik Krallık ve Avusturya İmparatorluğu ordularından oluşan Beşinci Koalisyon’a karşı savaştığı Wagram Muharebesi’ni kazandı.

- Rusya, İsveç’i yendi ve Finlandiya, Rus İmparatorluğu’nda özerk bir grandukalık oldu. California’dan ticaret için Hawaii’ye geçen Ruslar, Honolulu’da bir hisar kurdu ve Kauai Adası’na yerleşti.

- Aspem-Essling Muharebesinde bozguna uğrayan Napeoleon’un yenilmez olduğu inancı sarsıldı.

1810

- Berlin Üniversitesi kuruldu. Alman üniversite reformları daha sonra tüm dünya tarafından benimsendi.

1811

Lêopold’un generallik yaptığı Napolyon ordusuna İspanya'ya kadar eşlik eden Sophie ve çocukları, Bayonne’da bir ay geçirdiler.

1812

Hugo’nun vaftiz babası General Victor Lahorie, Napolyon’a karşı komplo kurmak suçundan idam edildi.

- İspanya’da, İspanyol ve İngiliz kuvvetleri Napolyon’u bozguna uğratır.

- Fransa’nın Rusya’yı işgali. Borodino Muharebesinde 35.000’e yakın askerini kaybetmesi ve Moskova'dan çekilmesiyle Napolyon Savaşları’nda bir dönüm noktasına gelindi.

- Birleşik Krallık ve Birleşik Devletler arasında 1812 Savaşı.

- Teknolojinin mesleklerini ellerinden aldığını düşünen “Luddite” adı verilen bir grup işçi, imalathaneleri basarak makineleri tahrip etti.

1813

- Jane Austen, Gurur ve Önyargı’yı yazdı.

- İspanya’da, İspanyol ve İngiliz kuvvetleri Napolyon’u bozguna uğratır.

1814

Rus ve Prusya güçleri Paris’e girdi ve Napolyon, Elba Adası’na sürgün edildi. Yeni bir Paris Antlaşmasıyla Fransa ve galip ülkeler arasında barış sözleşmesi imzalandı. Avrupa’da güçler dengesinin yeniden düzenlenmesi için Viyana Kongresi toplandı.

- Altıncı Koalisyon orduları, Paris’i işgal etti.

- Premiere Restauration ya da Birinci Restorasyon dönemi. Napolyon, Elba’ya sürgün edildikten sonra tahta XVIII. Louis geçti. Saltanatı bir yıldan az sürdü.

1815-18

Hugo, Paris’te Lycée Louis-Le Grand’da okudu.

1815

- Fransa’da “Yüz Gün”. Napolyon şubat ayında Fransa’ya döndü, bu kez Waterloo Muharebesi’nde son kez yenilgiye uğradı. Avrupa’da yarım yüzyıl sürecek bir barış dönemi başladı. Yüz Gün sona erinceye kadar Yedinci Koalisyon orduları Paris’te kaldılar.

- İkinci Restorasyon ya da Bourbon Restorasyonu dönemi. Napolyon’un St. Helena’ya sürgün edilmesiyle, Bourbon Hanedanı tekrar tahta çıktı. Bir kez daha kral olan XVIII. Louis, ölümüne kadar tahtta kaldı.

- 1815’te patlayan Tambora Yanardağı yüzünden kötüleşen hava şartları yüzünden, Kuzey Yarımküre’de bu sene “Yaz Olmayan Yıl” olarak bilinir.

1816

- 1815’te patlayan Tambora Yanardağı yüzünden kötüleşen hava şartları yüzünden, Kuzey Yarımküre’de bu sene “Yaz Olmayan Yıl” olarak bilinir.

- Arjantin’in bağımsızlığını ilan edişi.

1817

Hugo matematik, fizik ve felsefede oldukça başarılı bir öğrenciydi. Yazdığı şiirle Académie française’in gerçekleştirdiği ulusal şiir yarışmasında birinci oldu.

1818

- Mary Shelley, Frankenstein'ı yazdı.

1819

- Doğu Hindistan Şirketi, Singapur kentini kurdu.

- İngiltere’de 60.000 kişi bir tarlada toplanarak evrensel seçme ve seçilme hakkı için eylem düzenledi. Elebaşı Henry Hunt’ın tutuklanmasıyla ayaklanma başladı, on bir kişi öldü.

Théodore Géricault, Medusa’nın Salı resmini tamamladı ve Louvre’da 1819 Salonu’nda sergiledi.

1820

- Birleşik Devletler, dünyanın en büyük ham pamuk üreticisi haline geldi.

- Birleşik Krallık’ta Naiplik dönemi sona erdi.

- Antarktika kıtası keşfedildi.

1821

Annesi Sophie öldü.

- Córdoba Antlaşmasıyla Meksika, İspanya’dan bağımsızlığını ilan etti.

- Makedonya, Girit ve Kıbrıs’ta Rumlar Osmanlı’ya karşı ayaklandı. Osmanlı, Konstantinopolis Patriği V. Gregorios’u astı. Rumlar, Eylül ayında Mora Yarımadası’nı Osmanlı’dan aldı.

- Napolyon Bonaparte, St. Helena adasında elli bir yaşında mide kanserinden öldü. John Keats aynı sene yirmi altı yaşında tüberkülozdan öldü.

- Bir demircinin oğlu olan Michael Faraday, soyluların tüm önyargısına rağmen Royal Institution’ın başına getirildi.

1822

İlk kitabı Odes et poésies diverses (Odlar ve Çeşitli Şiirler) yayımlandı. XVIII. Louis tarafından 1.000 frank yıllık maaşa bağlandı. Adèle Foucher ile evlendi.

- Brezilya, Portekiz’den bağımsızlığını ilan etti ve Portekiz kraliyet ailesinden Prens Pedro, I. Dom Pedro adıyla imparator oldu.

1823

İlk romanı Han d’Islande'ı (İzlandalı Han) yazdı.

- Fransa, İspanya’yı işgal etti ve üç yıl iktidarda kalan liberal hükümeti (“El Trienio Liberal”) devirerek tekrar monarşiyi getirdi.

- Cenevre Gölü’nde İsviçre ve Fransa arasında buharlı gemilerle ticaret başladı.

1824

Bug-Jargal yayımlandı. Kızı Leopoldine doğdu.

- Fransız Eugène Delacroix,Sakız Katliamı resmini yaptı. İngiliz Romantik şair Lord Byron, Yunanistan’a savaşmaya gitti ve sıtmadan öldü.

- Viyana’da Theater am Kärtnertor’da Ludwig van Beethoven’in 9. Senfonisi’nin galası yapıldı.

1825

- XVIII. Louis’nin ölümüyle, gerici kardeşi X. Charles Fransa’da kral oldu.

- Aydınlanma fikirlerini benimseyen Ruslar, temsili demokrasi getirmek üzere ayaklandı. Aralıkçılar Başkaldırısı olarak bilinen bu isyan, kanlı bir şekilde bastırıldı.

- İlk kamuya açık demiryolu olan Stockton ve Darlington Demiryolu kullanıma açıldı.

1826

Şiir kitabı Odes et ballades (Odlar ve Baladlar) yayımlandı.

- Samuel Morey, içten yanmalı motoru icat etti.

1827

Cromwell isimli oyunu yayımlandı; oyuna Hugo klasikçiliğin kısıtlamalarından kurtulmak gerektiğine inandığını belirten bir önsöz yazdı. Bu yazı, Fransız Klasisizmi ve Romantizm arasında bir tartışma doğuracaktı.

- William Blake ve Ludwig van Beethoven'in ölümü. Viyana’da Beethoven’in cenazesine binlerce seveni katıldı.

1828

Babası Léopold’un ölümü. Hugo’nun oğlu François-Victor doğdu.

1829

Ünlü Fransız fahişe Marion de Lorme hakkındaki aynı ismi taşıyan oyunu, ismiyle ilk defa sahnelenen oyunu oldu.

- Johann Wolfgang von Goethe’nin Faust oyunu ilk kez sahnelendi.

- Rusya ve Osmanlı İmparatorluğu arasındaki savaş, Edirne Antlaşması ile sona erdi. Yunanistan bağımsızlığını kazandı.

- Seloteyp ve ilk elektrik motoru icat edildi.

1830

Hugo, Fransa’da klasik edebiyatın baskısını zayıflatmaya çalışan bir Romantik harekete katıldı. Oyunu Hemani aynı yıl yayımlandı; bu oyun sayesinde daha gerçekçi bir tiyatro anlayışına öncülük edecek ve zengin olacaktı. Kızı Adèle dünyaya geldi.

-Fransa’da Temmuz Devrimi’yle Bourbon kralı X. Charles tahttan indirildi ve yerine Orléans dükü Louis-Philippe geçti.

- Hollanda Birleşik Krallığı’nda ayaklanma sonrası bağımsız Belçika devleti kuruldu.

- Birleşik Devletler’de ilk demiryolu açıldı.

- Fransa’da dikiş makinesi icat edildi.

1831

Notre-Dame’ın Kamburu yayımlandı. Bu roman, hem itibarını katlamış ve onu Fransa’nın en meşhur yazarı yapmış, hem de 1841 yılında Académie française'e girmesine de yardımcı olmuştur.

- Sanayi Devrimi’nin ilk işçi ayaklanmalarından olan Canut isyanlarının ilki gerçekleşti,

- 22 yaşındaki Charles Darwin, ücret almayan bir doğabilimci olarak HMS Beagle gemisinde Güney Amerika, Yeni Zelanda ve Avustralya’ya gitti.

- Amerika’da Cyrus McCormick mekanik biçer-döveri icat etti.

1832

- Mısır bağımsızlığını ilan etti.

1833

Aktris Juliette Drouet’yle aşk yaşamaya başladı; küçük bir aylık bağladığı Drouet elli yıl boyunca maaşsız sekreteri ve yolculuklarında arkadaşı oldu.

- Carl von Clausewitz'in Vom Kriege(Savaş Üzerine) kitabı ölümünden iki yıl sonra yayımlandı, Clausewitz’in benimsenen fikirleri arasında, şiddete verilebilecek tek mantıklı tepkinin şiddet olduğu ve savaşın siyasi amaçlara ulaşmak için meşru bir eylem olduğu vardı.

1834

1834 “Claude Gueux”, Fransa'da idam edilmiş bir katilin gerçek hikâyesini anlatan öyküsü yayımlandı, öykü, “gerçek suç hikâyesi” türünün ilk örneklerinden sayılır, daha sonra Sefiller'de konu edeceği sosyal adaletsizliği inceler.

- İspanya’da VII. Ferdinand’ın eşi Ana Kraliçe Maria Christina, Engizisyon’u resmen sona erdirdi.

1835

- Britanya’da aşı zorunlu hale getirildi.

- Fırat ve Dicle nehirlerinde buhar gemileri seyahat etmeye başladı.

1836

- Papa XVI. Gregorius, papalık devletlerinde demiryolunu yasakladı.

- Connecticut eyaletinde Samuel Colt, altıpatlar tabancayı icat etti.

1837

- Amerika Birleşik Devletleri, Texas’i bağımsız bir devlet olarak kabul etti.

- Sam Morse, telgrafın patentini aldı.

- Charles Dickens, Oliver Twist romanını yazdı.

- Aleksandr Puşkin öldü.

- Kraliçe Victoria'nın tahta çıkışıyla Britanya İmparatorluğu’nun yükselişiyle birlikte anılan Victoria Dönemi başladı.

1839

- Belçika Krallığı resmen kuruldu.

- Mısır, Osmanlı’yı Nusaybin’de yendi.

- İngiltere ve Çin arasında Afyon Savaşları’nın ilki patlak verdi.

- Fransa, Texas’ı Meksika’dan bağımsız olarak kabul eden ilk Fransız devleti oldu.

1840

- Napolyon’un naaşı Paris’te Les Invalides’e defnedildi.

- Yeni Zelanda devleti kuruldu, Yukarı ve Aşağı Kanada bölgeleri birleşti.

- Justus Liebig’in bilimi çiftçiliğe uygulama yöntemleriyle Sanayi Devrimi tarım alanında başladı.

1842

- Nanking Antlaşması’yla Hong Kong, İngiltere’ye devredildi.

- Gogol, Ölü Canları yazdı.

- Anestezi ilk defa kullanıldı.

1843

Oyunu Les Burgraves sahnelerde beğeni toplamadı. Kızı Lêopoldine kocasıyla birlikte Villequier’de çıktığı bir sandal gezisinde boğularak öldükten sonra Hugo, Fransa’yı kasıp kavuran sosyal sıkıntılara zaman ayıracağını söyleyerek yazarlığı 1852’ye kadar bıraktı. Pireneler’e seyahat etti.

- Charles Dickens’ın “Bir Noel Şarkısı” ve Edgar Allan Poe’nun “Gammaz Yürek” hikâyeleri ilk kez yayımlandı.

- Amerikalı Charles Thurber, daktiloyu icat etti.

1844

- Charles Dickens, Martin Chuzzlewit'i, Alexandre Dumas Üç Silahşörleri yazdı.

1845

Kral Louis-Philippe tarafından soyluluk nişanı aldı.

- İrlanda’yı vuran Büyük Kıtlık sonrası, İrlanda diyasporası Amerika’ya göçlere başladı.

1847

- Almanya ve Fransa’da monarşinin baskısından kaçan işçi sınıfı temsilcileri Londra’da toplandılar ve 2 Haziran’da isimlerini Komünist olarak değiştirdiler, sloganlarını “Bütün ülkelerin işçileri, birleşin!” olarak belirlediler.

- Brontë kardeşler Jane Eyre, Uğultulu Tepeler ve Agnes Grey'i yayımladı.

1848

Fransa'da 1848 Devrimi. Hugo cumhuriyetçi fikirleri benimsemişti; İkinci Cumhuriyet'in ilan edilmesiyle kurucu meclise ve parlamentoya kabul edildi. Hugo, bu meclislerde toplumsal adaletsizlik ve idam cezasına karşı mücadele etti.

- Avrupa’da 1848 Devrimleri patlak verdi. Fransa’da Şubat Devrimi: Cumhuriyetçilerin ayaklanmaları sonucunda Kral Louis-Philippe tahtı bıraktı ve İngiltere’ye kaçtı. Louis Napolyon Bonaparte, İkinci Fransız Cumhuriyeti’nin ilk başkanı oldu.

- Dostoyevski Netoçka Nazanova'yı, Karl Marx Komünist Manifesto'yu yazdı.

- İsviçre’de iç savaş sona erdi ve federal devlet kuruldu.

- Orta California’da “altına hücum” başladı.

1849

- Hindistan’da ikinci bir Sikh ayaklanması İngilizler tarafından bastırıldı.

- Karl Marx, Paris’ten kovuldu ve Londra’ya yerleşti.

- Frederic Chopin öldü.

- Kancalı iğne ve gaz maskesi icat edildi.

1850

Balzac’ın 21 Ağustos’ta yapılan cenazesinde Hugo bir konuşma yaptı.

- Küçük Buz Çağı bu yıl bitti.

- Prusya’da köylülerin kazandığı özgürlükler muhafaza edildi, verilen kararla 640 bin çiftçi özgür tarıma başladı.

- Çin’de Taiping Ayaklanması yüzyılın en kanlı isyanı oldu; 20 milyon kişi bu olaylar sonucu öldü.

- İngiliz gemilerinin yüzde beşi bu tarihte buharla çalışmaktaydı.

1851

İmparatorluğunu ilan edecek Başkan Louis Napolyon’a karşı katıldığı ayaklanma başarısız oldu; Paris işçilerini yeni imparatora karşı koymaya çağıran Hugo, Brüksel’e kaçarak canını kurtardı.

- Bonaparte’in yeğeni Louis Napolyon, bir darbeyle Fransa’da hükümeti devirdi.

- Binlerce insan Avustralya’da altına hücum etti. Nüfusu kırk binleri bulan çadır kentler kuruldu, yiyecek ihtiyacı Avustralya’da ekonomiyi canlandırdı.

- İlk dünya fuarı olan Kristal Saray Fuarı Londra’da yapıldı.

- Herman Melville, Moby Dick'i yazdı.

1852

Hugo’nun siyasi fikirlerinin iki ülke arasındaki ilişkileri zedeleyeceğini düşünen Belçika hükümetinin baskısıyla Hugo, Manş Adaları'ndan Jersey’e yerleşti. Napoléon le petit’i (Küçük Napolyon) yazdı.

- Burma’ya gelen İngilizler, Hindistan’dan getirdikleri afyonu Burma’ya satmaya başladı.

- Birleşik Devletler’de Francis Wolle kese kâğıdı makinesini icat etti.

- Louis Napolyon muhafazakârların desteğini toplayarak parlamentoyu lağvetti, İkinci Fransız İmparatorluğu’nu kurdu ve III. Napolyon adıyla diktatörlüğünü ilan etti.

1853

Hugo’nun en meşhur şiirlerinin olduğu Les Châtiments (Azaplar) yayımlandı.

- Baron Georges-Eugine Haussmann, Paris’i yeniden inşa etme projesine başladı.

- ABD Deniz Kuvvetleri Tuğamirali Matthew C. Perry, Japon başkenti Edo’yu gemileriyle topa tutmakla tehdit ederek, şehri ticarete açmalarını emretti.

- Çar I. Nikolay, Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hıristiyanların haklarının korunması gerekçesiyle Osmanlıya savaş açtı. Kırım Harbi patlak verdi.

- Giuseppe Verdi La Traviata’yı yazdı

1854

- Fransa ve Britanya, Rusya’ya savaş ilan etti.

- Londra’da, bugün Big Ben adıyla bilinen saat kulesinin yapımı tamamlandı. Şehirleşmede ve sanayileşmede yeni bir çağa girildi.

1855

Kraliçe Victoria'nın Paris’i ziyareti, Londra’daki Fransız sürgünlerinin çıkardığı bir gazetede alaya alınmıştı; bu haber Jersey’de arkadaşlarınca çıkarılan gazetede tekrarlandığında, adayı terk etmeye zorlanan arkadaşlarıyla birlikte ayrıldı ve ekim ayında ailesiyle birlikte Guernsey’ye yerleşti.

- Şanzelize’de Exposition Universelle fuarı gerçekleştirildi. Fransa'nın üstünlüğünü kanıtlamak isteyen III. Napolyon, Kristal Saray’ı aşmak niyetiyle Palais de I'Industrie’yı yaptırdı.

- Chicago, Birleşik Devletler'deki en kapsamlı kanalizasyon sisteminin yapımına başladı.

1856

Les Contemplations (Düşünceler) yayımlandı.

- Üç yıl süren Kırım Harbi’nin sonunda Paris Kongresi yapıldı.

- Gustave Flaubert, Madame Bovary'yi yazdı.

- Louis Pasteur, pastörizasyonu icat etti.

1857

- Beş yıldır New York’ta yaşayan Giuseppe Garibaldi, İtalya’nın birleşmesini savunan İtalyan Ulusal Birliği’ni kurdu.

- Hint Ayaklanması sonucu Britanya İmparatorluğu yönetimi Doğu Hindistan Şirketinden devraldı.

1859

- Süveyş Kanalı'nın yapımına başlandı.

- Birleşik Devletler’de, kuzey Pennsylvania’da ilk petrol kuyusu kazıldı.

- Charles Darwin, Türlerin Kökeni’ni yayımladı.

- Charles Dickens İki Şehrin Hikâyesi’ni, İvan Gonçarov Oblomov'u yazdı.

1860

- İtalya’daki Nice ve Savoy bölgeleri, İkinci İtalyan Bağımsızlık Savaşı’nda Avusturya İmparatorluğu’nu yenilgiye uğratan Fransız İmparatorluğu’na verildi.

- II. Afyon Savaşı. İngiliz ve Fransız orduları Pekin’deki Yasak Şehir’e girdiler.

- Britanya’da Yahudilere oy hakkı tanındı.

1861

- Abraham Lincoln, ABD Başkanı oldu. Dolaylı ya da dolaysız olarak köleliğe dokunmayacağını söylese de güney eyaletler ayrılıkçı bir siyaset izlediler. Bunun sonucu olarak 1865’e kadar sürecek İç Savaş başladı.

1862

19. yüzyılda Fransa’da sosyal adaletsizliği anlattığı başyapıtı Les Misérables yayımlandı.

- Alman devletlerinin en büyüğü olan Prusya’da Otto von Bismarck başbakan atandıktan sonra meclisi dağıttı ve kralın yetkisinin üstünde bir güç tanımadığını açıkladı.

- İvan Turgenyev Babalar ve Oğullar’ı yazdı.

- Saint Petersburg ve Moskova’da konservatuarlar açıldı.

1863

- Başkan Lincoln Özgürlük Bildirgesi’ni kanun haline getirdi.

- İç Savaş yüzünden pamuğa ulaşımı kopan Rusya, ordularını pamuk yetiştirilmeye müsait toprakların olduğu Orta Asya’ya gönderdi.

- Londra metrosunun ilk kısmı halka açıldı.

- Hollanda yönetimindeki Endonezya’da kölelik sona erdi.

1864

- Fyodor Dostoyevski, Yeraltından Notlar'ı yayımladı.

1865

- ABD’deki İç Savaş, General Robert E. Lee ve subaylarının kılıçlarını teslim etmesiyle sona erdi. Başkan Lincoln suikaste uğradı.

- Rusya, Taşkent’i işgal etti.

1866

- İlk okyanuslararası telgraf başarıyla çekildi.

- Fyodor Dostoyevski Suç ve Ceza’yı yazdı.

1867

- Çar II. Aleksandr, Alaska’yı Birleşik Devletler’e sattı.

- Jesse James’in çetesi Savannah, Missouri’de bir banka soygunu yaptı, bir kişiyi öldürdü.

- İsveç’te Alfred Nobel dinamiti keşfetti.

- Viyana’da Johann Strauss’un Güzel Mavi Tuna eseri ilk defa seslendirildi.

1868

Karısı Adèle Hugo öldü.

- Küba ve İspanya arasında On Yıl Savaşları başladı.

1869

- Akdeniz’le Kızıldeniz’i bağlayan Süveyş Kanalı açıldı.

- Dostoyevski Budala'yı, Flaubert Duygusal Eğitim'i yazdı.

1870

Fransa-Prusya Savaşı’ndan ve Fransız İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra, Paris’e döndü. Tekrar siyasete girdi ve meclise seçildi.

- Fransa-Prusya Savaşı sonucu Almanya, arkasından İtalya birleşti.

- Prusya orduları Paris’i işgal etti. General von Blumenthal şehri topa tutmayı reddetti.

1871

- Alman zaferiyle sonuçlanan Fransa-Prusya Savaşı, III.Napolyon devrinin ve Fransız İmparatorluğu’nun sonunu getirdi. Üçüncü Cumhuriyet kuruldu ve III. Napolyon sürgüne gönderildi.

- Savaş sonrası sivil ayaklanmayla birlikte Paris Komünü kuruldu.

- İki ay süren iktidardan sonra yeni başkan Adolphe Thiers’in hükümeti komüne girdi ve sayıları 30.000’i bulan “komüncü” Paris vatandaşını idam etti.

- Bessemer ve Thomas Çeliği’nin icadıyla İkinci Sanayi Devrimi başladı.

- Henry Morton Stanley, Tanganika Gölü kıyılarında Dr. David Livingstone’u buldu.

1872

- Dostoyevski Cinler’i yazdı.

1873

- Lêo Delibes’in komik operası Le roi l'a dit (Kral Konuştu) ilk kez sahnelendi.

1874

- Société Anonyme Coopérative des Artistes Peintres, Sculpteurs, et Graveurs, ya da bugün bildiğimiz adıyla Empresyonistler, fotoğrafçı Nadar’ın stüdyosunda ilk sergilerini düzenlediler.

- Doğu Hindistan Şirketi lağvedildi.

1875

- Bizet’nin Carmen operası Paris Opéra-Comique’te ilk kez sahnelendi. Aynı yıl öldü.

- Paris Operası için yapılan Palais Garnier tamamlandı.

- Kanada’da ampul icat edildi. Thomas Edison patenti satın aldı.

1876

Hugo, senatoya seçilmesine rağmen sağlık durumu bozulunca Guernsey’ye döndü.

- Osmanlı topraklarındaki ayaklanma Bulgaristan’a sıçradı. Genç Osman tahttan indirildi. Yerine geçen V. Murat’ın akli dengesi bozulunca, Mithat Paşa’ya Kanun-i Esasi’yi ilan edeceğini taahhüt eden II. Abdülhamit yerine geçti.

- Kraliçe Victoria, Hindistan İmparatoriçesi oldu.

- Richard Wagner’in Nibelung Yüzüğü ilk defa eksiksiz sahnelendi. Ibsen’in Peer Gynt eseri, Edvard Grieg’in müziğiyle Oslo'da ilk kez oynandı.

1877

- Camitle Saint-Saens’in Samson ve Delila operası ilk kez sahnelendi.

- Thomas Edison gramofonu icat etti.

- Rus ordusu, İstanbul’a doğru ilerlemeye başladı.

1878

- 93 Harbinin ardından Osmanlı ve Rusya arasında Ayestefanos Antlaşması imzalandı. Avrupa devletleriyle imzalanan Berlin Antlaşmasıyla Sırbistan, Karadağ ve Romanya imtiyazlı vilayet haline getirildi. Bulgaristan prensliği kuruldu.

1880

- Paris’te sertleşen hava şartları yüzünden Seine Nehri dondu.

- Dostoyevski, Karamazov Kardeşleri yayımladı.

1881

- İlk elektrik santralı Godalming, İngiltere’de kuruldu.

1882

- Mısır’ın İngilizler tarafından işgali.

- Çaykovski’nin 1812 Uvertürü, Moskova Kurtarıcı İsa Katedrali’nde ilk kez çalındı.

- III. Aleksandr, Yahudilerin İsa’yı öldürdüğüne inanıyordu. Rusya İmparatorluğu’nda Yahudileri hedef alan pogromlar başladı. Moskova’dan kovulan Yahudiler, imparatorluktan kaçtılar.

1883

- Karakatau Yanardağı’nda modern tarihin en büyük patlamalarından biri gerçekleşti.

- Robert Louis Stevenson’ın Define Adası romanı yayımlandı.

- Osmanlı sultanı II. Abdülhamit eski sadrazamı Mithat Paşa’yı muhafızlarına boğdurttu.

- Karl Marx öldü; John Maynard Keynes ve Benito Mussolini doğdu.

- İstanbul’dan Bağdat’a uzanan Şark Ekspresi demiryolu açıldı.

1884

- Berlin Batı Afrika Konferansı’yla Afrika’da “sözlü işgal” dönemi başladı.

1885

22 Mayıs günü, seksen üç yaşında Paris’te zatürreden öldü. Devlet töreniyle yapılan cenazesine iki milyon kişi katıldı; Zafer Takı’nın altında bekleyen katafalkı, gömüleceği Panthéon’a gösterişsiz bir cenaze arabasıyla götürüldü. Alexandre Dumas ve Emile Zola’yla aynı mezar odasını paylaşmaktadır.

- Brahms, son yazdığı senfoni olan Senfoni Nr. 4 mi minör, op. 98’i tamamladı.

- Belçika kralı II. Lêopold, Kongo Bağımsız Devleti’ni özel mülkü olarak ilan etti.

ÖNSÖZ

VICTOR HUGO’NUN SEFİLLER’İ
Charles Baudelaire

I

Birkaç ay önce, Fransa’nın en güçlü ve en popüler, büyük şairi hakkında, çok kısa bir zaman zarfında Sefiller üzerine, diğer eserleri olan Contemplations ve La Légende des siècles için olduğundan daha da geçerli olacak şu satırları yazıyordum:

Burada, yerimiz imkân tanısaydı, şiirlerine hükmeden ve yayılan, fazlasıyla hissedilir biçimde yazarın kendine has mizacının da parçasını oluşturan ahlaki atmosfer analiz edilecekti. Bu atmosfer bana en güçsüze de en güçlüye de bariz bir şekilde eşit sevgi besleyen bir karaktere sahipmiş gibi geliyor. Bu iki ucun şair üzerinde uyguladığı çekim, en başından beri onda bulunan dayanıklılığın ve gücün kendisi olan, bu biricik kaynaktan gelir. Güç onu büyüler ve başını döndürür; bir akrabaya gider gibi gider ona: kardeşçe çekim. Böylece karşı konulamaz bir şekilde sonsuzluğun tüm sembollerine, denize, göğe; gücün tüm eski temsilcilerine, İncil’in ya da Homeros’un devlerine, paladinlere, şövalyelere; kocaman ve ürkütücü hayvanlara kapılıp gider. Dermansız elleri korkutacak olanı güçlük çekmeden okşar; sersemlemeden sınırsızın içinde devinir. Buna karşılık, kaynağı aynı olmasına rağmen farklı bir eğilimle şair zayıf, yalnız, kederli olanın, yetimin şefkatli arkadaşı olarak görünür daima: babacıl çekim. Kudreti olan her kişide bir kardeş hayal eder güçlü, ama çocuklarını, korunmaya ve teselli edilmeye ihtiyaç duyan kişilerde görür. Bu, gücün kendisidir ve kendisine sahip olana verdiği güvendir; adalet ve merhamet ruhu buradan gelir. Böylece Victor Hugo’nun şiirlerinde düşmüş kadınlara, toplumlarımızın dişli çarklarında öğütülen yoksullara, oburluğumuzun ve despotluğumuzun kurbanı hayvanlara duyulan sevgi vurguları hiç durmadan ortaya çıkar. Pek az insan iyiliğin güce kattığı ve şairimizin yapıtlarında çok sık kendini gösteren çekiciliği ve büyüleyiciliği fark etmiştir. Devasa bir heykelin yüzündeki gülümseme ve gözyaşı... Neredeyse tanrısal bir özgünlüktür bu. Şehvetli aşka adanmış bu kısa şiirlerde, fazlasıyla kösnül ve ahenkli bir melankolinin sindiği bu dizelerde, bir orkestranın eşliğine benzer şekilde, merhametin derin sesi işitilir. Sevgilinin altında bir baba, bir koruyucu hissedilir. Burada, bilgiçlik taslayan havası, didaktik tonuyla şiirin en güzel parçalarını berbat edebilecek bir ahlak değil, dünyanın mekanizmasındaki tartılamayan akışkanlar gibi, görünmeden şiirsel madde içine sızan esinli bir ahlak söz konusudur. Ahlak bu sanata amaç olarak girmez. Hayatın kendisi içine karışırmışçasına ona karışır, onunla bütünleşir. Şair istemeden, tam ve zengin bir doğallıkla ahlakçıdır.

Burada değiştirilmesi gereken tek bir satır vardır çünkü Sefiller’e, kitabın başında önsöz şeklinde yer alan yazarın bizzat kendisinin itirafında görüldüğü gibi, ahlak doğrudan amaç olarak girer:

Kanunların ve örf ve adetlerin etkisiyle, medeniyetin orta yerinde, suni olarak cehennemler yaratan ve Tanrı takdirine değişmez bir insan kaderi karıştıran bir sosyal lanetlenme varoldukça; yüzyılımıza özgü üç problem, erkeğin yoksulluk ve sefaletle alçalması, kadının açlık yüzünden düşmesi, çocuğun karanlıklar içinde körelip yitmesi çözümlenmedikçe, bazı bölgelerde toplumun insanları havasızlıktan boğması mümkün oldukça; başka bir deyişle, ve daha geniş bir görüş noktasından bakıldığında, yeryüzünde cehalet ve sefalet bulundukça, bu gibi kitaplar büsbütün faydasız olmayabilir.

"... oldukça!" Ne yazık! O halde neredeyse HER ZAMAN! Ama burası bu gibi meseleleri ele almanın yeri değil. Biz yalnızca, şairin kamuoyunun dikkatini cezbettiği ve tembel bir öğrencinin inatçı başı gibi, toplumsal sefaletin akıl almaz girdaplarına doğru eğdiği muhteşem yeteneğinin hakkını vermek istiyoruz.

II

Şair, gençliğinin coşkusuyla, özellikle yaşamın anlamsızlıklarına övgüler düzmekten zevk alır çünkü yaşamın içerdiği göz kamaştırıcı ve zengin olan her şey gençliğin ilgisini ayrıca çeker. Olgunluk çağına vardığında, tersine, endişe ve merakla yüzünü problemlere ve sefalete döner. Fakirliğin, zenginliğin güneşi üzerinde oluşturduğu bu kara lekede ya da bir şairin, bir filozofun, bir edebiyatçının, karşısında bazen bunaltıya varan bir heyecan ve şaşkınlık hissetmemesi için son derece acımasız olması gerektiği sefaletin uçsuz bucaksız karanlıkları üzerindeki zenginliğin bu göz kamaştırıcı lekesinde, kesinlikle tuhaf bir şey vardır. Kuşkusuz böyle bir edebiyatçı yeryüzünde yoktur; olamaz da. Dolayısıyla birini diğerinden ayıran tek fark, sanat eserinin tek amacının sanat olup olmadığı, sanatın yalnızca kendisine hayranlık ifade etmesi gerekip gerekmediği ya da az çok asil, daha yüce ya da daha düşük bir amacın ona dayatılıp dayatılamayacağıdır.

Özellikle olgunluk çağlarının tam ortasında şairler akıllarının, uğursuz ve karanlık yapıdaki kimi problemlerin -kendilerini çeken tuhaf girdaplardır bunlar- çekimine kapıldıklarını anlarlar. Bununla birlikte, Victor Hugo, evrensel bilinci en üst düzeyde ilgilendiren tüm bu meselelere sorgulayıcı bir bakış yöneltmek için çok fazla beklemiş olan yaratıcılar sınıfına sokulursa büyük bir hata yapılmış olacaktır. En başından itibaren, bir diğer deyişle parlak edebiyat hayatının başlangıcından itibaren onda zayıfların, sürülmüşlerin ve lanetlenmişlerin tasası görülür. Adalet fikri erken bir dönemde yapıtlarında yitirilen saygınlığı geri kazandırma eğilimiyle kendini gösterir. Oh! N'insultez jamais une femme qui tombe! (Düşen bir kadına asla hakaret etmeyin!), Un bal à l'hôtel de ville (Belediye Binası’nda Balo), Marion de Lorme, Ruy-Blas, Le Roi s'amuse (Kral Eğleniyor), neredeyse takıntı diyeceğimiz bu eski eğilimi yeterince ortaya koyan şiirlerdir.

III

Sefiller’in ya da daha ziyade Sefiller’in birinci bölümünün maddi analizini yapmak gerekli midir? Eser şu anda herkesin elindedir ve herkes onun öyküsünü ve yapısını biliyor. Yazarın, ortaya sunduğu hakikatleri gün ışığına çıkarmak için yararlandığı yöntemi incelemek bana daha önemli görünüyor.

Bu kitap bir merhamet kitabıdır, yani merhamet ruhunu dürtmek, kışkırtmak için ortaya konmuş bir kitaptır; korkunç ve dokunaklı bir yapıdaki toplumsal karmaşıklık durumlarını ortaya koyan, sorgulayan ve okurun vicdanına "Pekâlâ! Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz? Ne gibi bir sonuca varıyorsunuz?" diyen bir kitaptır.

Kitabın romandan ziyade şiir olan edebi biçimine gelince, Marie Tudor’un önsözünde bunu önceden haber veren bir belirti buluyoruz. Bu da bize, ünlü yazardaki ahlaki ve edebi fikirlerin sabitliğinin yeni bir kanıtını sunmaktadır:

"... Hakikatin önündeki tehlikeli engel, küçüklüktür; büyüklüğün önündeki tehlikeli engel, yanlıştır... Şairin hayranlık verici mutlak kudreti! Bizim gibi yaşayan, bizden daha yüce şeyler yapar. Örneğin Hamlet bizim kadar hakikidir ve bizden daha yücedir. Hamlet devdir, yine de gerçektir. Çünkü Hamlet siz değildir, ben değildir, hepimizdir. Hamlet o veya bu insan değildir, insanoğludur."

Hiç durmadan hakikatin içinden büyüklüğü, büyüklüğün içinden hakikati çıkarmak... Bu dramın yazarına göre, şairin tiyatrodaki amacı budur. Bu iki sözcük, büyüklük ve hakikat, her şeyi kapsamaktadır. Hakikat ahlaklılığı, büyüklük güzeli kapsar.

Çok açık ki yazar Sefiller’de, her biri, tezinin geliştirilmesine gerekli temel tiplerin birini temsil eden, epik bir yüceliğe yükseltilen ideal figürler, canlı soyutlamalar yaratmak istemiş. Sefiller, şiir şeklinde inşa edilmiş ve her kişisi, ancak bir genelliği temsil etmesinden ibaret abartılı tarzıyla bir istisna olan bir romandır. Victor Hugo’nun bu romanı tasarlama ve oluşturma ve yeni bir Korint madeni ortaya çıkarmak üzere genellikle özel yapıtlara adanan zengin öğeleri (lirik yön, epik yön, felsefi yön) tarif edilemez bir kaynaşma içine atma şekli, daha gençken kendisini eski lirik şiiri ve eski trajediyi, son noktaya, yani bildiğimiz şiirlere ve dramlara dönüştürmeye sürüklemiş olan kaderi bir kez daha doğrular.

Dolayısıyla Monsenyör Bienvenu, abartılı merhamettir, kendini adamaya kesintisiz inançtır, en kusursuz öğretme yolu olarak görülen merhamete mutlak güvendir. Bu tipte canlı ve gerçekçi bir tabloda, hayran olunası bir titizliğin dokunuşları ve notaları vardır. Yazarın, bu eksiksiz modeli kusursuzlaştırmaktan hoşlandığı görülmektedir. Monsenyör Bienvenu her şeyi verir, kendisinin hiçbir şeyi yoktur ve durup dinlenmeden, pişmanlık duymadan kendini yoksullara, zayıflara ve hatta suçlulara feda etmekten başka zevk bilmez. Dogmanın önünde alçakgönüllülükle eğilerek ama ona nüfuz etmeye çalışmadan, kendini özellikle İncil’in uygulanmasına adar. "Ultramontandan çok Gallikan", varlıklı ve Sokrates gibi ironi ve güzel konuşma gücüyle donanmış bir adam. Önceki yönetimlerden birinde, malını yoksullar için saçıp savuran ve bir sabah yeni istekler gelince karşılayamayacak durumda olduğu için mobilyasını, tablolarını ve gümüş takımlarını derhal açık artırma merkezine gönderen bir Saint-Roch papazından bahsedildiğini duydum. Bu özellik, Monsenyör Bienvenu’nün karakterinde vardır. Ama Saint-Roch papazının hikâyesinin devamında, papazın yüreğine göre çok basit ama dünya ahlakına göre çok güzel bu hareketin haberinin krala kadar ulaştığı ve saygınlığını lekeleyen bu papazın kibarca kulağının çekilmesi için başpiskoposluğa şikayet edildiği anlatılır. Çünkü bu tip kahramanlık, bu noktaya yükselemeyecek kadar zayıf tüm papazların dolaylı bir şekilde ayıplanması olarak görülebilirdi.

Valjean, masum, saf, kaba bir adamdır; hiç şüphesiz hepimizin bağışlayacağı ama yasal ceza gereği onu Kötülük Okulu’na yani Zindan’a atan bir suç (ekmek hırsızlığı) işleyen, cahil proleterdir. Orada, esaret döneminin derin düşüncelere dalışlarında ruhunu eğitir ve arıtır. Nihayetinde oradan kurnaz, ürkütücü ve tehlikeli biri olarak çıkar. Piskoposun misafirperverliğinin karşılığını yeni bir hırsızlıkla öder. Piskopos, Bağışlama ve Merhamet’in tüm karanlıkları dağıtacak tek ışık olduğu inancıyla, iyi bir yalanla onu kurtarır. Gerçekten de bu bilincin aydınlanması gerçekleşir ama hâlâ insanın içinde bulunan alışkanlık hayvanının onu yeni bir nüksetmeye sürüklemeyeceği kadar çabuk olmaz bu. (Artık M. Madeleine olan) Valjean dürüst, zengin ve güçlü biri haline gelir. Belediye başkanı olduğu, kendisinden önce yoksul olan bir komünü zenginleştirmiş, neredeyse medenileştirmiştir. Hayran olunası bir saygınlık ceketi geçirmiştir üzerine; güzel işlerle örtünmüş ve zırhlanmıştır. Ama uğursuz bir gün gelir, kendisine çok benzeyen, budala, alçak bir sahte Valjean’ın kendi yerine mahkum edileceğini öğrenir. Ne yapmalı? İç yasanın, Vicdan’ın ona, kendini ifşa ederek, bu yeni yaşamının üzücü ve görkemli iskelesini yıkmasını buyurduğu kesin midir? "Her insanın doğarak bu dünyaya kattığı ışık" bu karmaşık karanlıkları aydınlatmak için yeterli midir? M. Madeleine büyük mücadeleler sonrasında bu bunalım denizinden galip çıkar ve Hakikat ve Adalet aşkına yeniden Valjean olur. Tereddütleri, ihtiyattan, çelişkileri, sahte tesellileri, ümitsiz aldatmalarıyla insanın bizzat kendisine karşı verdiği bu mücadeleyi (kafanın içindeki fırtına) titizlikle, yavaşça, çözümleyerek tasvir eden bölüm, yalnızca Fransız edebiyatını değil, düşünen İnsanlığın edebiyatını da sonsuza dek gururlandırabilecek sayfalar içerir. Akılcı İnsan için bu sayfaların yazılmış olması ne büyük onurdur! Dünyanın başlangıcından itibaren, Evrensel İnsan’ın kalbinde bulunan tüyler ürpertici Kazüistik’in bu derece trajik bir şekilde gözler önüne serildiği benzer sayfaları bir başka kitapta bulmak için uzun, çok uzun zaman boyunca ve kapsamlı bir arama yapmak gerekecektir.

Bu uğursuz dramlar ve acılar geçidinde, korkutucu, tiksindirici bir kişi vardır. Bu kişi, jandarma, gardiyan, katı yürekli, sert adalet, yorumlamayı bilmeyen adalet, yorumlanmayan yasa, hafifletici sebepleri hiçbir zaman anlamamış yabani akıl (buna bir akıl denebilir mi?), tek kelimeyle Ruhsuz Söz’dür, ürkütücü Javert’dir. Sağduyulu birkaç kişinin bu Javert hakkında "Yine de dürüst bir adam; kendine has bir yüceliği var," dediklerini duydum. De Maistre gibi "Dürüst adam kime denir bilmiyorum!" denecek bir durum. Bana göre, bir suçlu gibi görülme tehlikesini göze alarak itiraf ediyorum ki ("titreyenler kendilerini suçlu hisseder" diyordu şu çılgın Robespierre), Javert bana adalete yırtıcı bir hayvanın kanlı ete duyduğuna benzer bir açlık duyan, ıslah olmaz bir canavar, kısacası Mutlak Düşman gibi görünür.

Burada küçük bir eleştiride bulunmak istiyorum. Bir şiirin ideal figürleri dış görünüşleri ve hareketleri bakımından ne kadar net, ne kadar aşırı olsa da, hayatın gerçek kişileri gibi onların da hayat bulduğunu varsaymak zorundayız. İnsanın tüm uğraşılara coşkunun ötesinde bir şeyler katabileceğini biliyorum. İnsan tüm görevlerde av köpeği ve dövüş köpeği haline gelir. Burada kaynağını tutkudan alan bir güzellik vardır kesinlikle. Dolayısıyla coşkuyla polis memuru olunabilir ama polis teşkilatına coşkuyla girilir mi? Bu, tersine, ancak bazı koşulların zorlaması ve tutkulu bir düşkünlüğe tamamen yabana nedenlerle girilen mesleklerden biri değil midir?

Sanıyorum ki Victor Hugo’nun, verimsiz emek yazgısı ile yasal fahişelik yazgısı arasında bulunan, düşkün genç kız, modern kadın Fantine’in kişiliğine saçtığı sevecen, dokunaklı tüm güzellikleri anlatmaya ve açıklamaya gerek yok. Eskiden beri onun dipsiz uçurumdaki tutku çığlığını, sızlanışları ve çocuklarından mahrum kalan cevval annenin öfkeli ağlayışlarını ifade etmekte usta olduğunu biliyoruz. Burada, tamamen doğal bir bağlantıyla, bu güçlü ressamın, bu devasa heykel yaratıcısının nasıl güvenilir ve hafif bir elle çocukluğun yanaklarını renklendirdiğine, gözlerini alevlendirdiğine, hırçın ve saf davranışlarını betimlediğine bir kez daha tanık oluruz. Sanki Lawrence ya da Velazquez ile yarışmaktan zevk alan bir Michelangelo vardır karşımızda.

IV

Dolayısıyla Sefiller bir merhamet kitabıdır, kendisine fazlasıyla sevdalı ve ölümsüz kardeşlik yasasını pek az dert eden bir topluma sersemletici bir hizaya gelme çağrısıdır; dönemin en belagati kuvvetli ağzından dile getirilen yoksulların (sefaletten acı çekenlerin ve sefaletin onurlarını zedelediklerinin) savunusudur. Saf felsefe bakımından, meselenin ifade edilme biçiminde gönüllü bir aldatmaca ya da bilinçdışı bir tarafgirlik olabilse de, tıpkı yazarın kendisi gibi biz de bu tür kitapların asla yararsız olmadığını düşünüyoruz.

Victor Hugo İnsan’dan yanadır ama bununla birlikte Tanrı’ya karşı değildir. Tanrı’ya inanır ama bununla birlikte İnsan’a karşı değildir.

Başkaldıran Ateizm’in sayıklamalarını reddeder ama Molochların ve Teutateslerin kana doymazlığını da onaylamaz.

İnsan’ın iyi doğduğuna inanır ama sürekli yıkımları karşısında dahi, Tanrı’nın kötülük ve gaddarlığını da ileri sürmez.

Ortodoks öğretisinde, saf Katolik teorisinde, yaşamın kaygı verici tüm gizemlerinin eksiksiz olmasa da en azından daha anlaşılır bir açıklamasını bulanlar için de, Victor Hugo’nun kitabının (görkemli merhametini anlattığı piskopos gibi) hoş karşılanacağını sanıyorum; alkışlanılacak, teşekkür edilecek bir kitap bu. Ara sıra şairin, felsefecinin egoist mutluluğu saçlarından tutup, burnunun ucunu kana ve pisliğe sokup kafasını sarsarak ona "Eserini gör, eserini iç," demesi yararlı değil midir?

Yazık! Vaat edilen çok uzun zaman içindeki onca ilerlemeden sonra dahi, İlk Günah’tan geriye, onun çok eski gerçekliğini gösterecek yeterince iz daima kalacak.

1862’de Le Boulevard’da yayınlanmıştır.

Çeviren CANAN ÖZATALAY

Kanunların ve örf ve âdetlerin etkisiyle, medeniyetin orta yerinde, suni olarak cehennemler yaratan ve Tanrı takdirine değişmez bir insan kaderi karıştıran bir sosyal lanetlenme varoldukça; yüzyılımıza özgü üç problem, erkeğin yoksulluk ve sefaletle alçalması, kadının açlık yüzünden düşmesi, çocuğun karanlıklar içinde körelip yitmesi çözümlenmedikçe, bazı bölgelerde toplumun insanları havasızlıktan boğması mümkün oldukça; başka bir deyişle, ve daha geniş bir görüş noktasından bakıldığında, yeryüzünde cehalet ve sefalet bulundukça, bu gibi kitaplar büsbütün faydasız olmayabilir.

- Hauteville-House, 1862

BİRİNCİ KİTAP

Doğru Bir Adam

I
MÖSYÖ MYRIEL

1815 yılında Mösyö Charles-François-Bienvenu Myriel, Digne’de piskopos bulunuyordu. Yetmiş beş yaşlarında bir ihtiyardı, 1806’dan beri Digne Piskoposluğu makamını işgal etmekteydi.

Bu ayrıntının, anlatacağımız şeylerin esasıyla hiçbir ilgisi yoksa da, her hususta tam doğruyu söylemiş olmak için, Mösyö Myriel’in piskoposluk bölgesine gelişi esnasında hakkında dolanan söylentileri belirtmek belki yararsız olmayacaktır. İster doğru ister yanlış olsun, insanlar hakkında söylenenler çoğu zaman onların hayatlarında ve özellikle de kaderlerinde, yaptıkları işler kadar yer tutar. Mösyö Myriel, Aix Parlamentosu danışmanlarından birinin oğluydu. Görevinden dolayı asalet sahibi olan babasının, Mösyö Myriel’i bu görevine vâris yapmak istediği ve bu yüzden de parlamento üyesi aileler arasında oldukça yaygın bir âdete göre, hayli erken bir çağda, on sekiz ya da yirmi yaşlarındayken onu evlendirdiği söyleniyordu. Yine söylendiğine göre Charles Myriel, bu evliliğe rağmen kendisinden bahsettirecek çok şey yapmıştı.

Biraz kısa boylu olduğu halde sevimli, zarif, kibar ve nüktedandı. Ömrünün ilk çağı hep kibar âlemlerinde ve çapkınlıkla geçmişti.

Derken Fransız Devrimi geldi çattı, olaylar birbirini kovaladı; kırıma uğrayan, kovulan, kovuşturulan parlamenter aileleri dağıldı. Charles Myriel, devrimin ilk günlerinde İtalya’ya göçtü. Uzun zamandan beri bir göğüs hastalığına tutulmuş olan karısı orada öldü. Hiç çocukları olmamıştı. Bundan sonra Mösyö Myriel’in başından neler geçti? Eski Fransız toplumunun yıkılması, öz ailesinin dağılışı, 93’ün feci manzaraları... Bunları uzaktan, dehşetin büyütücü etkisi altında seyreden göçmenler için birdenbire korkunç bir hal alan bu manzaralar, acaba onda feragat ve inziva fikirleri mi tomurcuklandırmıştı? Yoksa hayatını dolduran eğlencelerin, bağlılıkların ortasında, genel afetlerin varlığına ve servetine indireceği darbelerle bile sarsılmayacak bir insanı birdenbire yüreğinden vurup deviren o esrarlı ve müthiş darbelerden birini mi yemişti? Kimse ne olduğunu söyleyebilecek durumda değildi. Bilinen tek şey şuydu ki, İtalya’dan döndüğünde rahipti.

1804’te, Digne’de papazdı Mösyö Myriel. Artık ihtiyarlamıştı ve derin bir münzevi hayatı yaşıyordu.

Taç giyme töreni sıralarında, papazlık ettiği bölgeye ait, şimdi pek hatırlarda olmayan küçük bir iş için Paris’e gitmesi gerekmişti. Kendi kilisesine bağlı cemaat için bazı dileklerde bulunmak üzere birtakım nüfuzlu kişilere ve bu arada Kardinal Mösyö Fesch’e başvurdu. O gün de İmparator, amcasını ziyarete gelmişti. Bekleme odasında bekleyen saygıdeğer papaz efendi, majesteleriyle karşılaşmış oldu. İhtiyarın kendisine merakla baktığını gören Napolyon döndü ve sert bir tavırla sordu:

- Kim bu bana bakan adamcağız?

- Haşmetmeap, dedi Mösyö Myriel, siz bir adamcağıza bakıyorsunuz, bense büyük bir adama. İkimiz de bundan yarar sağlayabiliriz.

İmparator o akşam Kardinal’e Papaz’ın adını sordu.

Ve Mösyö Myriel, bir süre sonra Digne’e kardinal olarak atandığını öğrenince çok şaşırdı.

Mösyö Myriel’in ömrünün ilk çağı hakkında anlatılanlardaki gerçeklik payı nedir? Bunu kimse bilmiyor. Mösyö Myriel’in ailesini Devrim’den önce tanıyan pek az kimse vardı.

Konuşan çok ağız, ama düşünen pek az kafa bulunan küçük şehirlerden birine yeni gelen herkesin kaderini Mösyö Myriel’in de paylaşması gerekiyordu. Piskopos olmasına rağmen ve tam da piskopos olduğu için bu kadere katlanmak zorundaydı. Ama adının karıştığı söylentiler, söylenti olmaktan öteye gitmiyordu. Kuru dedikodu, kuru söz, kuru iftira hatta laf bile değil, Güney’de söylendiği gibi palavraydı.

Her neyse, Digne’de dokuz yıl piskoposluk ettikten, oturduktan sonra bütün bu söylentiler, küçük şehirleri, küçük insanları meşgul eden bu lakırdı kırıntıları tamamen unutulup gitmişti. Bir daha kimse bunlardan söz etmeye, hatta bunları anmaya cesaret edemedi.

Mösyö Myriel Digne’e geldiğinde yanında yaşlı bir kız vardı. Matmazel Baptistine’di bu: Mösyö Myriel’in kendisinden on yaş küçük kız kardeşi.

Evde çalışan olarak, Matmazel Baptistine’le yaşıt, Madam Magloire adında bir hizmetçileri vardı. Bu Madam Magloire papaz efendinin hizmetçiliğini yaptıktan sonra, şimdi artık hem matmazelin odacısı hem de monsenyörün kâhya kadınlığı unvanlarını kendinde toplamış bulunuyordu.

Matmazel Baptistine uzun, solgun, zayıf, yumuşak bir kişiydi; “saygıdeğer” kelimesinin ifade ettiği ideali gerçekleştiriyordu, oysa bir kadının saygıya değer olması için mutlaka anne olması gerekirmiş gibi görünürdü. Hiçbir zaman güzel olmamıştı; sürekli hayır işleri içinde geçen hayatı ona bir beyazlık, aydınlık katmıştı. Öyle ki ihtiyarlığında, iyilikten kaynaklandığını söyleyebileceğimiz bir güzellik gelmişti üstüne. Gençliğinde cılızlık olan şey, olgunluk çağında şeffaflık halini almıştı ve bu şeffaflık da içindeki meleğin varlığını belli ediyordu. O, bir bakire olmaktan çok bir ruhtu. Kişiliği gölgeden yapılmış gibiydi; ancak cinsiyetini belli edecek kadar bir cismi vardı. Parıltıdan yapılmıştı daima önüne bakan iri gözler; bir ruhun yeryüzünde kalması için bahaneydiler.

Madam Magloire beyaz, yağlı, tombul, telaşlı bir küçücük ihtiyardı. Daima soluk soluğaydı. Bu da önce hamaratlığından sonra da astımından ileri geliyordu.

Geldiğinde Mösyö Myriel’i, protokol sıralamasında piskoposları tuğgenerallerden hemen sonraya koyan İmparatorluk kararnamelerine uygun bir şatafatla karşılayıp piskoposluk sarayına yerleştirdiler. İlk ziyaretçileri belediye başkanıyla belediye meclisi başkanı oldu. O da ilk ziyaretini generale ve valiye yaptı.

Yerleşme sona erince şehir halkı, artık piskoposunu iş başında görmeyi beklemeye başladı.

II
MÖSYÖ MYRIEL
MONSENYÖR BIENVENU OLUYOR

Digne’deki piskoposluk sarayı hastaneyle bitişikti.

Piskoposluk sarayı, 1712 yılında Digne Piskoposu olan Paris İlahiyat Fakültesi doktorlarından Simore Rahibi Monsenyör Henri Puget tarafından, geçen yüzyılın başlarında inşa ettirilmiş geniş ve güzel bir taş konaktı. Hakiki bir aristokrat ikametgâhıydı. Piskoposun özel dairesi salonlar, odalar, eski Floransa tarzında kemerli gezinti yerleriyle hayli geniş tören avlusu, şahane ağaçlar dikili bahçeler... Her şey ama her şey tantanalı bir hava taşıyordu. Zemin katta bulunan ve bahçeye açılan uzun ve nefis bir galeri biçimindeki yemek salonunda, Monsenyör Henri Puget 29 Temmuz 1714 günü, monsenyörlerden Embrun Prensi Başpiskopos Charles Brûlart de Genlis, Grasse Piskoposu Antoine de Mesgrigny, Fransa Başrahibi Saint-Honore de Lerins’in Rahibi Phillippe de Vendôme, Piskopos Vence Baronu François de Berton de Grillon, Piskopos Glande ve Senyörü Cesar de Sabran de Forcalquier ve tapınak rahibi, kralın günlük vaizi, Piskopos, Senez Senyörü Jean Soanen şerefine bir ziyafet vermişti. Bu yedi saygıdeğer kişinin portreleri bu salonu süslediği gibi, o unutulmaz 29 Temmuz 1714 tarihi de yine burada, beyaz bir mermer masaya altın harflerle kazınmış bulunuyordu.

Hastaneyse küçük bir bahçesi olan tek katlı, dar ve alçak bir evdi.

Gelişinden üç gün sonra Piskopos, hastaneyi ziyaret etti. Ziyaretten sonra, müdürden evine kadar gelmesi ricasında bulundu.

- Müdür Bey, şu an hastanenizde kaç hasta var? diye sordu ona.

- Yirmi altı, Monsenyör.

- Ben de o kadar saymıştım, dedi Piskopos.

- Yataklar birbirine çok yakın, diye devam etti müdür.

- Bunu ben de fark ettim.

- Koğuşlar odalardan ibaret, havalandırılmaları zor oluyor.

- Bana da öyle göründü.

- Sonra güneş açtığında bahçe, nekahette olanlar için çok küçük kalıyor.

- Ben de öyle diyordum.

- Salgın hastalıklarda -bu yıl tifüs oldu, iki yıl önce isilik salgını olmuştu, bazen yüzlerce hasta oluyor- ne yapacağımızı şaşırıyoruz.

- Ben de bunu düşündüm.

- Elden ne gelir ki Monsenyör? dedi müdür. Katlanmak gerek.

Bu konuşma, zemin kattaki yemek salonunda geçiyordu.

Piskopos bir an sustuktan sonra birden hastane müdürüne doğru döndü.

- Müdür Bey, dedi, yalnızca bu salona kaç yatak konulabileceğini tahmin ediyorsunuz?

Müdür şaşkınlıkla:

- Monsenyör’ün yemek salonlarına mı? diye haykırdı.

Piskopos bakışlarını salonda gezdiriyor, görünüşe göre salonu gözleriyle ölçüp biçerek hesaplar yapıyordu.

Kendi kendisiyle konuşur gibi:

- Pekâlâ yirmi yatak alır, dedikten sonra sesini yükseltti:

- Bakın Müdür Bey, dedi, size söylüyorum. Burada besbelli bir yanlışlık var. Siz, beş veya altı küçük odada yirmi altı kişisiniz. Bizse burada üç kişiyiz, oysa altmış kişilik yerimiz var. Size diyorum, bu iş yanlış. Siz benim yerimde oturuyorsunuz, ben de sizinkinde. Bana evimi geri veriniz. Sizin yeriniz burası.

Ertesi gün, yirmi altı zavallı hasta piskoposluk sarayına, Piskopos da hastaneye yerleşmişti.

Ailesi devrimde mahvolduğundan, Mösyö Myriel’in malı mülkü yoktu. Kız kardeşinin ömür boyu beş yüz franklık bir geliri vardı ki, bu da ancak onun papaz evindeki kişisel masraflarına yetiyordu. Mösyö Myriel, piskopos sıfatıyla devletten on beş bin frank tutarında bir aylık alıyordu. Daha hastane binasına yerleştiği gün bu parayı nasıl kullanacağını, ilk ve son defa olmak üzere, aşağıdaki gibi tespit etti. Kendi eliyle yazdığı bir notu buraya olduğu gibi alıyoruz:

EVİMİN GİDERLERİNİ DÜZENLEYEN NOT

Küçük ilahiyat okulu için .... bin beş yüz lira,

Cemaat toplantıları için .... yüz lira,

Montdidier Lazarist rahipleri için ... yüz lira,

Paris’teki yabancı papaz okulları için ... iki yüz lira,

Kutsal-Ruh cemaati için ... yüz elli lira,

Kutsal Topraklar Kilisesi için ... yüz lira,

Ana, şefkat dernekleri için ... üç yüz lira,

Arles’daki dernek için, ek olarak ... elli lira,

Hapishanelerin ıslahı için ... dört yüz lira,

Mahpusların refahı ve kurtuluşu için ... beş yüz lira,

Borç yüzünden hapse düşmüş aile babalarının tahliyesi için ... bin lira,

Piskoposluk bölgesindeki yoksul okul öğretmenlerinin aylığına ek ... iki bin lira,

Yukarı Alplerdeki yedek ambarı için ... yüz lira,

Digne, Manosque ve Sisteron’daki kadınlar cemaatine, muhtaç kız çocuklarının parasız eğitimleri için ... bin beş yüz lira,

Yoksullar için ... altı bin lira,

Kişisel masrafım ... bin lira,

Toplam ... on beş bin lira.

Digne Piskoposluğu makamını işgal ettiği süre boyunca Mösyö Myriel, bu düzenlemede hiçbir değişiklik yapmadı. Görüldüğü gibi buna “evimin giderlerini düzenleme” adını veriyordu Mösyö Myriel.

Matmazel Baptistine, bu düzeni mutlak bir itaatle benimsedi. Bu azizleşmiş kız için Monsenyör de Digne, hem kardeşi hem piskoposuydu; doğası bakımından dostu, kilise bakımından üstüydü. Onu seviyor ve ona kayıtsız şartsız saygı gösteriyordu. O konuştuğu zaman başını eğer, faaliyete geçtiği zaman ona katılırdı. Yalnız hizmetçi, Madam Magloire biraz söylenmişti bu duruma. Görüldüğü gibi Piskopos, kendisi için ancak bin lira ayırmıştı. Bu da, Matmazel Baptistine’in aylığıyla birleştirildiğinde, yılda bin beş yüz frank ediyordu, işte bu iki ihtiyar kadınla bu ihtiyar adam, yaşamlarını bu bin beş yüz frankla sürdürüyorlardı.

Ve bir köy papazı Digne’e geldiğinde, Mösyö Piskopos, Madam Magloire’ın sıkı tasarrufu ve Matmazel Baptistine’in akıllıca idaresi sayesinde onu ağırlamak imkânını yine de bulurdu.

Digne’e geleli üç ay olmuştu ki, bir gün Piskopos:

- Bütün bunlar beni hayli darda bırakıyor! dedi.

- Sanırım, diye haykırdı Madam Magloire. Ne var ki, şehirdeki araba masraflarıyla, piskoposluk bölgesindeki teftiş gezilerinin masrafları için vilayetin kendisine ödemesi gereken parayı Monsenyör henüz istemediler bile. Eski piskoposlar için usuldendi bu.

- Sahi! dedi Piskopos. Hakkınız var Madam Magloire.

Ve isteğini iletti.

Bir süre sonra bu dileği göz önüne alan genel meclis, oylama yaparak Mösyö Piskopos’a araba, posta ve ruhani bölge teftişleri masrafı karşılığı olarak ayrılan para adı altında, yılda üç bin frank ödenmesini kararlaştırdı.

Bu olay, bölge burjuvazisinin hayli şamata koparmasına yol açtı. Beş Yüzler Meclisi eski üyelerinden, On Sekiz Brumaire taraftarı ve Digne şehri yakınlarında kendisine tahsis edilmiş muhteşem bir senatörlük konağında oturan bir İmparatorluk senatörü, bu vesileyle diyanet işleri nazırı Mösyö Bigot de Preameneu’ye öfkeli, mahrem bir pusula yazdı. Aşağıdaki satırları bu pusuladan aldık:

Araba masraflarıymış! Nüfusu dört bin kişiyi bile bulmayan bir şehirde ne yapmak için? Teftiş gezisi masraflarıymış! Öncelikle bu teftiş gezileri neye yarar? Sonra bu dağlık bölgede nasıl araba sürersin? Yol yok, iz yok. Ancak atla gidiliyor. Château-Arnoux’daki Durance Köprüsü bile ancak öküz arabalarını taşıyabilecek güçte. Bu rahiplerin hepsi işte böyle açgözlü ve cimridir. Bizimkisi ilk geldiğinde iyilik havarisi gibi görünüyordu. Şimdi o da ötekiler gibi yapıyor. Beyimize karoça ve sürat arabası gerekmekte. Eski piskoposlar gibi lüks peşinde. Ah bu papaz milleti! Sayın Kont, işler ancak İmparator bizi bu kilise avenesinden kurtardığı zaman düzelecek. Kahrolsun Papa! (Roma’yla işler bozuluyordu.) Bana gelince, ben sadece Sezar’dan yanayım, vs. vs.

Buna karşılık, Madam Magloire durumdan son derece memnundu.

- İyi, diyordu Matmazel Baptistine’e. Monsenyör başkalarını kollamakla başladı, ama sonunda kendisini de düşünmek zorunda kaldı. Bütün hayır işlerini düzene koydu. Bize de üç bin lira düştü İşte. Hele şükür!

O akşam, Piskopos aşağıdaki gibi bir not yazıp kız kardeşine verdi:

ARABA VE TEFTİŞ GEZİLERİ GİDERLERİ

Hastanedeki hastalara et suyu çorbası vermek için ... bin beş yüz lira,

Aix’deki analara yardım derneği için ... iki yüz elli lira,

Draguignan’daki analara yardım derneği için ... iki yüz elli lira,

Terk edilmiş çocuklar için ... beş yüz lira,

Öksüz ve yetimler için ... beş yüz lira,

Toplam ... üç bin lira.

Evlenme ilanları, muafiyet belgeleri, geçici vaftizler, kilise veya şapel takdisleri, nikâhlar, vs. gibi piskoposluğa geçici gelir sağlayan işlemlerden alınan harçlara gelince, Piskopos bunları yoksullar hesabına sarsılmaz bir titizlikle öderken, aynı titizlikle zenginlerden tahsil etmekten de geri kalmıyordu.

Kısa zamanda bağış paraları akmaya başladı. Parası olan da olmayan da Mösyö Myriel’in kapısını çalıyor, bir kısmı sadaka yatırırken, öbür kısmı da yatırılan sadakaları almaya geliyordu. Bir yıl geçmemişti ki Piskopos, bütün hayırseverlerin haznedarı, bütün felaketzedelerin de kasadarı oldu. Büyük miktarda paralar geçiyordu elinden. Fakat hiçbir şey onun sürdürdüğü hayat tarzını değiştiremediği gibi, zaruri ihtiyaçlarına da en ufak fuzuli bir ek yaptıramadı.

Ne mümkün! Aşağılardaki sefalet daima yukarılardaki kardeşlik duygusundan fazla olduğundan, denilebilir ki her şey daha alınmadan veriliyordu. Çorak toprağa dökülen bir parça su gibi. Eline ne kadar geçerse geçsin, daima parasızdı. Bu yüzden kendinden veriyordu.

Âdet olduğu üzere piskoposlar, yazılı emirlerinin ve resmî mektuplarının başına kendi vaftiz adlarını koyduklarından, ülkenin yoksul ahalisi, bir çeşit sevgi içgüdüsüyle, piskoposun adları arasından kendileri için bir anlam taşıyanını seçmişler ve ona sadece Monsenyör Bienvenu der olmuşlardı. Biz de onlar gibi yapıp fırsat düştükçe ona böyle diyeceğiz. Kaldı ki bu ad, piskoposumuzun hoşuna da gidiyordu.

- Seviyorum bu adı, diyordu. Bienvenu, monsenyörün kusurunu gideriyor.

Burada çizdiğimiz portrenin akla yakın olduğunu iddia etmiyoruz. Sadece onun aslına benzediğini söylemekle yetiniyoruz.

III
İYİ PİSKOPOSA ÇETİN PİSKOPOSLUK

Mösyö Piskopos arabasını sadakalaştırmıştı, ama teftiş gezilerini eskisi gibi sürdürmekten de geri kalmıyordu. Yorucu bir işti Digne Piskoposluğu. Pek az ova, pek çok dağ vardı ve az önce de okuduğumuz gibi, hemen hiç yol yoktu. Otuz iki köy kilisesi, kırk bir papaz vekilliği ve iki yüz seksen beş şubenin birer birer ziyaret edilmesi zor bir işti. Ama Mösyö Piskopos bu işin üstesinden geliyordu. Yakın yerlere yaya, ovadakilere iki tekerlekli köy arabası, dağdakilereyse katır semerine bağlanmış iskemle üzerinde gidiyordu. İki yaşlı kadın kendisine yoldaşlık ediyorlardı. Yol çok zahmetli olduğu zaman da yalnız gidiyordu.

Bir gün, piskoposluğa bağlı eski bir şehir olan Senez’e eşek sırtında geldi. O sıralar kesesi tamtakır olduğundan, başka bir taşıt bulmaya imkân olmamıştı. Piskoposluk binasının kapısında onu karşılamaya gelen şehrin belediye başkanı, utangaç ve şaşkın bakışlarla onun eşekten inişini seyrediyordu. Çevresindeki birkaç kasabalı gülüşüyorlardı.

- Sayın Belediye Başkanı, dedi Piskopos, ve sayın kasabalı baylar, görüyorum ki halim sizleri şaşırtıp utandırıyor. Yoksul bir rahibin, Hazreti İsa efendimizin bineği olan bir hayvana binmiş olmasını gerçekten kendini beğenmişlik sayıyorsunuz. İnanın ki, bunu zorda kaldığımdan yaptım, yoksa boş gururumdan değil.

Bu gezilerde hoşgörülü ve yumuşak olur, vaaz vermekten çok sohbet ederdi. Muhakemelerini ve örneklerini öyle uzaklarda aramazdı. Bir yerin halkına komşu yeri örnek gösterirdi. Sıkıntıya düşmüş kişilere hor davranılan bir kantonda şöyle derdi:

- Briançonlulara bakın hele! Muhtaçlara, dullara, yetim ve öksüzlere ötekilerden üç gün önce çayırlarını biçmek hakkını tanıdılar. Bunların evleri yıkıldığında parasız olarak yeniden yapıyorlar. Bu yüzden Tanrı’nın takdisini kazanmış bir bölge oldular. Bir asır, tam yüz yıl var ki içlerinden tek bir katil bile çıkmadı.

Kazancına, ürününe çokça düşkün köylerde şöyle diyordu:

- Embrunlüleri gidin de görün. Hasat vakti bir aile babasının oğulları askerde, kızları şehirde hizmetteyse ve kendisi de hasta ve iş yapamaz durumda bulunuyorsa, papaz vaazlarında ona yardım edilmesini ister. Böylece, pazar günü ayinden sonra bütün köy halkı, erkek kadın, çoluk çocuk o biçarenin tarlasına gidip ekinlerini kaldırır, samanını ve tanelerini de ambarına taşırlar.

Para ve miras meselelerinden ötürü parçalanmış ailelere şunları söylüyordu:

- Devolny dağlılarına bakın hele! Öyle vahşi bir bölge ki orası, elli yılda bir bile bir bülbülün öttüğü duyulmaz. İşte orada, bir ailede baba öldüğü zaman oğullar, koca bulabilsinler diye malı mülkü kızlara bırakıp gurbete para kazanmaya giderler.

Birbirlerini mahkemeye vermeye meraklı çiftçilerin pullu kâğıtlar arasında iflas edip gittikleri kantonlarda şöyle derdi:

- Queyras Vadisi’ndeki şu iyi köylülere bakın. Topu topu üç bin can. Ama yaradana kurban olayım. Sanırsınız ki bir küçük cumhuriyet; ne yargıç ne de mübaşir bilirler. Belediye başkanı her işi görür. Vergileri bölüştürür, herkesi adaletli bir şekilde vergilendirir, miras kalan malları ücretsiz paylaştırır, ilanları bedelsiz verir. Ona itaat ederler, çünkü sade insanların arasında doğru bir insandır.

Okul öğretmeni bulunmayan köylerde, yine Queyraslıları örnek gösteriyordu:

- Biliyor musunuz nasıl yapıyor onlar? diyordu. On iki, on beş ocaklı küçük bir yer bir öğretmeni devamlı olarak besleyemeyeceğine göre, bütün vadi halkı birleşip bir öğretmen tutuyorlar, o da köy köy dolaşıp sekiz gün birinde, on gün ötekinde kalarak ders veriyor. Bu hocalar panayırlara da gidiyorlar, oralarda gördüm onları. Şapkalarının şeridinde taşıdıkları tüy kalemlerden tanınıyorlar. Yalnız okuma öğretenler tek kalem, hem okuma hem hesap öğretenler iki kalem, hem okuma hem hesap hem de Latince öğretenlerse üç kalem taşıyorlar. Bu sonuncular büyük birer bilgin oluyorlar. Oysa cahillik ne utanılacak şey! Siz de Queyraslılar gibi yapmalısınız.

İşte böyle ciddi ve babacan konuşuyordu onlarla. Verecek örnek bulamadığı zamanlar, kendisi meseller uyduruyordu. Dosdoğru amaca yönelen, cümleleri az, canlandırdıkları hayallerse bol şeylerdi bunlar. İsa'nın konuşma sanatı da buydu zaten: inanmış ve inandırıcı.

IV
SÖZLERE UYGUN İŞLER

Piskopos’un sohbeti tatlı ve neşeliydi. Ömürlerini onun yanında geçiren iki kadının seviyesine göre davranıyordu. Güldüğü zaman, bir okul çocuğu gibi gülerdi.

Madam Magloire ona gönülden “Yüce Efendimiz” diye hitap ederdi. Bir gün Piskopos, koltuğundan kalkıp bir kitap almak için kütüphanesine doğru yürüdü. Üst raflarda duran kitaplardan biriydi bu. Boyu epeyce kısa olduğundan, almak istediği kitaba bir türlü erişemiyordu.

- Madam Magloire, bana bir iskemle getirin, dedi. Yüceliğim şu rafa kadar erişemiyor.

Uzak akrabalarından biri olan Lô Kontesi, Piskopos’un huzurundayken, üç oğlunun “umutları” dediği şeyleri birer birer sıralama fırsatını hemen hiç kaçırmazdı. Çok yaşlı, birer ayağı çukurda birçok akrabası vardı kontesin ve oğulları da bunların mirasçılarıydı. Üç oğlundan en genci bir büyük haladan tam yüz bin liralık bir mirasa konacaktı. İkincisi, amcasının düklük unvanına adaydı. En büyükleriyse dedesinden Yüksek Yasama Meclisi üyeliğini devralacaktı. Piskopos, bu masum ve bağışlanabilir analık gösterisini genellikle sessiz sedasız dinlerdi. Ne var ki, bir defasında Madam de Lô bütün bu miras işlerini, bu “umutlar”ı etraflı bir şekilde tekrarladığı sırada, Piskopos her zamankinden daha dalgın görünüyordu. Kontes sabrı taşmış bir edayla lakırdısını kesip:

- İlahi yeğen! Ne düşünüp duruyorsunuz böyle canım? dedi.

- İlgi çekici bir şey düşünüyorum, diye cevap verdi Piskopos. Sanırım Aziz Augustinus’taydı: “Umudunuzu ancak hiçbir zaman mirasına konamayacağınız kimselere bağlayın.”

Bir başka sefer de ülkenin soylu kişilerinden birinin vefatını bildiren bir mektup almıştı. Mektupta upuzun bir sayfa boyunca ölünün unvanları ve ayrıca bütün akraba ve taallukatının derebeylik ve asalet sıfatları bir bir sayılıp dökülüyordu:

- Ölünün amma da sağlam sırtı var! diye bağırdı Piskopos. Ona rahat rahat taşıttıkları şu unvanlara bak, ne muhteşem bir yük! Mezar çukurunu bile kendi boş gururlarını tatmin yolunda kullanmak için şu insanlar ne kadar da ince düşünceli oluyorlar.

Sırası geldiğinde, içinde hemen daima ciddi bir anlam bulunan tatlı bir alaycılığı vardı. Bir paskalya öncesi büyük perhizinde Digne’e genç bir papaz yardımcısı geldi ve katedralde vaaz verdi. Belagati oldukça yerindeydi. Vaazının konusu hayır işlemekti. Elinden geldiğince dehşet verici bir biçimde tasvir ettiği cehennemden kurtulup, yine elinden geldiğince arzulanır ve sevimli bir biçimde anlattığı cennete erişebilmek için zenginleri yoksullara bir şeyler vermeye çağırdı. Dinleyiciler arasında Mösyö Gèborand adında, işten güçten elini çekmiş zengin bir tüccar bulunuyordu. Kaba yünlü kumaş, şayak, çuha ve bir çeşit fes imal ederek iki milyon kazanmıştı. Ömründe bir tek yoksula bile sadaka vermemiş bir kişiydi Mösyö Gèborand. Fakat bu vaazı dinledikten sonra, her pazar katedralin kapısındaki ihtiyar dilenci kadınlara bir metelik vermeye başladığı görüldü. Meteliği paylaşacak dilenciler altı kişiydiler. Bir gün onu hayrını yaparken gören Piskopos, gülümseyerek kız kardeşine:

- Bak, Mösyö Gèborand bir metelikle cennet satın alıyor, dedi.

Bir hayır işi söz konusu oldu mu, reddedilmek bile onu yıldırmaz, hemen karşısındakini düşünmeye zorlayacak sözler bulup söylerdi. Bir keresinde, şehrin salonlarından birinde yoksullar için para topluyordu. İhtiyar, zengin ve cimri Champtercier Markisi de oradaydı. Bu marki hem aşırı kralcı hem de Voltaireci olmak gibi bir marifete sahipti. Bu çeşit insanlar olmuştur. Piskopos onun yanına gelince koluna dokundu:

- Marki hazretleri, bana bir şeyler vermeniz gerekiyor.

Marki döndü ve kuru bir edayla:

- Monsenyör, benim kendi yoksullarım var, diye cevap verdi.

- Öyleyse onları verin bana, dedi Piskopos.

Bir gün katedralde şu vaazı verdi:

“Çok aziz kardeşlerim, iyi dostlarım. Fransa’da bir milyon üç yüz yirmi bin köy evinin dışa açılan sadece üç deliği, bir milyon sekiz yüz on yedi bininin iki deliği, yani bir kapısıyla bir penceresi ve nihayet üç yüz kırk altı bin kulübenin de ancak bir tek deliği, yani kapısı var. Ve bunun nedeni de kapı, pencere vergisi denilen şey. Şimdi siz yoksul aileleri, yaşlı kadınları, küçücük çocukları bu barınaklara koyun, sonra da hummaları, hastalıkları seyredin! Heyhat! Tanrı insanlara havayı veriyor, yasaysa bunu onlara satıyor. Ben yasayı suçlamıyorum! Ama Tanrı’ya şükrediyorum. Isere’de, Var’da, Yukarı ve Aşağı Alplerde köylülerin çekçek arabaları bile yok, gübreyi insan sırtında taşıyorlar; yakacak kandilleri olmadığından çıralar, reçineye batırılmış ip parçaları yakıyorlar. Bütün yukarı Dauphiné bölgesinde bu böyle. Altı aylık ekmeklerini birden yapıp bunu tezek ateşinde pişiriyorlar. Kışın bu ekmeği baltayla kesiyor ve yiyebilmek için yirmi dört saat suda tutuyorlar. Kardeşlerim, merhametli olunuz! Çevrenizdekiler nasıl acı çekiyorlar, görünüz.”

Provencelı olduğundan, bütün güneyli aksanlarına kısa zamanda yatkınlık kazanmıştı. Mesela aşağı Languedoclular gibi “Eh bel moussu, sès sagé?”; Aşağı Alpliler gibi “Onté anaras passa?”; ya da Yukarı Dauphinéliler gibi “Puerte un bonen moutou embe un bouen froumage grase,” derdi. Bu da halkın çok hoşuna gidiyor ve onun bütün ruhlara kolayca nüfuz etmesine yardımcı oluyordu. İster kulübede, ister dağ başında olsun kendi evindeymiş gibiydi. En derin anlamlı şeyleri en amiyane ifadeler içinde söylemeyi biliyordu. Herkesle anlayacağı dilden konuştuğundan, herkesin gönlünü fethediyordu.

Zaten, yüksek sosyete için neyse, halktan insanlar için de oydu.

Hiçbir şeyi hemencecik, hal ve şartları göz önüne almadan mahkûm etmezdi. “Hele yanılgıya götüren yolu bir görelim,” derdi.

Kendisinin de gülümseyerek söylediği gibi, eski bir günahkâr olduğundan, katı ahlakçılara has bağnazlıktan tamamen uzaktı ve hatır gönül tanımaz fazilet erbabı gibi kaşlarını çatmadan ve oldukça yüksekten, aşağıdaki gibi özetleyebileceğimiz bir doktrini öğretirdi:

“İnsanoğlu, kendisi için hem bir yük hem de bir baştan çıkarıcı olan bir ten taşır üstünde. O, bu teni hem taşır hem de ona boyun eğer.”

“İnsanoğlu bu teni gözaltında tutmalı, zapturapta almalı, bastırmalı ve ancak son kerteye kadar dayandıktan sonra ona uymalıdır. Bu boyun eğiş de gerçi bir suç, ama bağışlanabilir bir suçtur. Düşüş olmasına düşüştür, ama dizüstüne bir düşüştür ve sonunda duayla tamamlanabilir.”

“Aziz mertebesine erişmek bir istisna, doğru olmak bir kuraldır. Yanılın, kusurda bulunun, günah işleyin, ama doğru olun.”

“İnsanoğlu için yasa, olabildiğince az günah işlemektir. Hiç günah işlememek, ancak melek rüyasıdır. Dünyevi olan her şey günaha bağlıdır. Bir çekim merkezidir günah.”

Herkesin bağırıp çağırdığını, çarçabuk gocunup öfkelendiğini görünce:

- Ah! Ah! derdi gülümseyerek. Açıkça görülüyor ki herkesin işlediği büyük bir cürüm bu. Telaşa kapılan ikiyüzlüler hemen itiraza başlayıp kendilerini temize çıkarmaya yelteniyorlar.

İnsan topluluğunun ağırlığı altında ezilen kadınlara ve yoksullara karşı çok bağışlayıcıydı. Şöyle derdi:

- Kadınların, çocukların, hizmetkârların, acizlerin, muhtaçların ve cahillerin kusurları kocaların, babaların, efendilerin, güçlülerin, zenginlerin ve bilginlerin kusurudur.

Bir başka dediği de şuydu:

- Bilgisizlere elinizden geldiği kadar çok şey öğretiniz. Parasız öğrenim vermediği için toplum suçludur; yarattığı karanlığın sorumlusu odur. Bir ruh eğer karanlıkla doluysa, günah orada işini görür. Suçlu, günah işleyen değil, karanlığı yaratandır.

Görüldüğü gibi, her şey hakkında garip ve kendine özgü bir yargılama tarzı vardı. Sanırım bunu İncil’den almıştı o.

Bir gün bir salonda, hazırlık soruşturulması yapılan ve yakında yargısı başlayacak olan bir cinayet davasından bahsedildiğini işitti. Zavallı bir adam bir kadına ve ondan doğma çocuğuna olan sevgisinden ve de çaresizliğinden, kalp para basma yolunu tutmuştu. O devirde kalpazanlık hâlâ ölümle cezalandırılıyordu. Kadın, adamın daha ilk yaptığı kalp parayı kullanırken tutuklanmıştı. Onu ele geçirmişlerdi ve sadece onun aleyhinde kanıtlar vardı ortada. Yalnızca kadın, âşığını suçlayabilir ve itirafıyla onu mahvedebilirdi. İnkâr etti, ısrar ettiler. İnkâr etmekte direndi. Bunun üzerine kralın savcısının kafasında bir fikir belirdi: Kadının sevgilisi hakkında bir sadakatsizlik masalı uydurdu, ustaca tertiplenmiş mektup parçalarıyla zavallı kadını bir rakibesi olduğuna ve adamın onu aldattığına inandırmayı başardı. O zaman, kıskançlıktan çılgına dönen kadın aşığını ele verdi, her şeyi itiraf etti, her şey ispatlandı. Adam mahvolmuştu. Yakında, suç ortağıyla birlikte, Aix şehrinde yargılanacaktı. Olay dilden dile dolaşıyordu. Herkes savcının maharetine hayranlık duyuyordu, işe kıskançlığı sokarak öfke aracılığıyla gerçeğin aydınlanmasını sağlamış, intikam duygusundan adaleti çıkarmıştı. Piskopos, bütün bu anlatılanları sessizce dinliyordu. Bittiği zaman sordu:

- Nerede yargılanacak bu adamla bu kadın?

- Ağır ceza mahkemesinde.

Tekrar sordu:

- Peki ya sayın kral savcısını nerede yargılayacaklar?

Digne trajik bir maceraya tanık oldu. Adamın biri cinayetten ölüme mahkûm edildi. Ne tam okumuş ne de tam cahil bir bahtsızdı bu. Panayırlarda soytarılık ederek, yazıcılık yaparak hayatını kazanıyordu. Dava şehir halkını hayli meşgul etti. Hükmün infazı için belirlenen günün arifesinde hapishanenin papazı hastalandı. Mahkûmun son anlarında yanında bulunacak bir rahibe ihtiyaç vardı. Gidip köy papazını çağırdılar. Söylendiğine göre, o da:

- Bu iş beni ilgilendirmez. Tam bir angarya ve o soytarı bana göre değil. Ben de hastayım, hem zaten orası benim yerim değil, diyerek reddetti.

Bu cevabı kendisine ilettiklerinde, Piskopos şöyle dedi:

- Papaz efendinin hakkı var, onun yeri değil orası, benim yerim.

Hemen kalkıp hapishaneye gitti. “Soytarı”nın hücresine indi, ona adıyla seslendi, elini tuttu ve onunla konuştu. Yemeği ve uykuyu unutarak, mahkûmun ruhu için Tanrı’ya dua edip ona da kendi ruhu için dua ettirerek bütün günü onun yanında geçirdi. Aynı zamanda en basit olan en büyük gerçekleri ona anlattı. Baba, kardeş, dost oldu; yalnız takdis ederken piskopostu. Ona her şeyi öğretti ve bu arada huzur ve teselli verdi. Umutsuzluk içinde ölecekti bu adam. Onun için ölüm uçurum gibi bir şeydi. Bu matemli eşiğin üzerinde ayakta titreyerek, kendisini dehşetle geri çekiyordu. Ölüme karşı büsbütün kayıtsız kalacak kadar cahil de değildi. Onu derinden sarsan mahkûmiyeti, bizi eşyanın sırlarından ayıran ve adına hayat dediğimiz bu bölmeyi onun çevresinde şurasından burasından âdeta yıkmıştı. Açılan bu uğursuz sahnelerden bu dünyanın dışına doğru durmadan bakıyor ve karanlıklardan başka hiçbir şey görmüyordu. Piskopos ona bir ışık gösterdi.

Ertesi gün, talihsiz adamı almaya geldiklerinde, Piskopos hâlâ oradaydı. Adamı takip etti ve kapüşonlu mor cüppesiyle, boynunda piskoposluk haçı olduğu halde, iplerle bağlanmış bu zavallıyla yan yana kalabalığın önüne çıktı.

Üstü açık arabaya onunla birlikte bindi, idam sehpasına onunla birlikte çıktı. Bir gün önce o kadar tasalı, o kadar yıkkın olan mahkûm, şimdi ışıltılı bir çehre taşıyordu. Ruhunun kutsal ruhla uzlaştığını hissediyor ve Tanrı’nın bağışlayıcılığına ereceğini umuyordu. Piskopos ona sarılıp öptü ve bıçağın düşeceği an ona: “İnsanın öldürdüğünü Tanrı yeniden diriltir, kardeşleri tarafından kovulan pederi bulur. Dua edin, inanın, hayata girin: Peder oradadır.” İdam sehpasından indiği zaman bakışlarında ahaliyi etkisi altına alan bir şey vardı. Yüzündeki solgunluğun mu, yoksa huzur ve sükûnun mu daha hayranlığa layık olduğunu bilemiyorlardı. Yarı gülerek “sarayım” dediği mütevazı meskenine girerken, kız kardeşine:

- Piskoposlara yaraşır bir ayin idare ettim, dedi.

Çoğu zaman en yüce şeyler en az anlaşılabildiklerinden, şehirde bazı kişiler Piskopos’un bu davranışını yorumlarken, bunun bir gösteriş olduğunu söylediler. Fakat bu sadece salonlarda söylenen bir söz olarak kaldı. Azizce davranışlardan kötü anlam çıkarmak âdetinde olmayan halk, duygulandı ve hayran kaldı.

Piskopos’a gelince, giyotini görmek onda bir şok etkisi yarattı; uzun süre kendisine gelemedi.

Gerçekten de, idam sehpasını orada öyle kurulmuş, dimdik ayakta görmek insanda bir kâbus etkisi yapar. İnsan giyotini kendi gözleriyle görmediği sürece idam cezasına karşı az çok kayıtsız kalabilir, bu konuda ne evet ne de hayır diyebilir; fakat onu bir kere gördü mü, bunun sarsıntısı çok şiddetli olur; artık bir karar vermek, onun lehinde ya da aleyhinde tavır almak zorundadır. Maistre gibi bazıları ölüm cezasına hayrandırlar; Beccaria gibi başka bazılarıysa ondan nefret ederler. Giyotin, yasanın cisimleşmiş şeklidir; cezalandırıcı derler ona. Kendisi tarafsız olmadığı gibi, sizin de tarafsız olmanıza izin vermez. Onu gören, titremelerin en esrarlısıyla titrer. Bütün sosyal meseleler bir satırın çerçevesine kendi soru işaretlerini dikerler. İdam sehpası, bir tahta iskele ya da bir makine değildir; tahtadan, demirden ve iplerden ibaret cansız bir mekanizma da değildir. Ne idüğü bilinmez karanlık niyetleri olan bir çeşit canlı varlık gibidir o. Bu ahşap iskele sanki görüyor, bu makine işitiyor, bu mekanizma anlıyor, bu tahta, bu demir ve bu ipler istiyor, denilebilir. Varlığıyla ruhu daldırdığı korkunç rüya içinde idam sehpası, dehşet verici bir görünüm ortaya koyar ve yaptığı işle karışıp birleşir. İdam sehpası, celladın suç ortağıdır; o parçalar, insan eti yer, kan içer. İdam sehpası yargıçla marangozun birlikte meydana getirdikleri bir çeşit canavardır; verdiği ölümlerin toplamından yapılma korkunç bir hayat yaşayan bir hayalettir sanki.

Bu yüzden etkisi feci ve derin oldu. İnfazın ertesi günü ve hatta üzerinden birçok gün geçtikten sonra bile Piskopos bitkin görünüyordu. O uğursuz anın çarpıcı sükûneti kaybolmuştu; toplum adaletinin hayaleti ona musallat olmuştu. Genellikle bütün yaptığı işlerden gönlünü nurlandıran bir hoşnutlukla dönen bu insan, şimdi kendisini suçlar gibiydi. Zaman zaman kendisiyle konuşuyor, yarı duyulur bir sesle hazin monologlar kekeliyordu. Mesela kız kardeşinin bir akşam duyup zapt ettiği bir konuşmasında şöyle diyordu:

- Bunun bu kadar canavarca olduğunu hiç tahmin etmezdim, insanoğlunun yasalarını göremeyecek kadar tanrısal yasalara gömülüp kalmak hata olsa gerek. Ölüm ancak Tanrı’ya aittir. Ne hakla insanlar bu meçhul şeye el sürüyorlar?

Zamanla bu izlenimler hafifledi ve belki de büsbütün silindi. Ama Piskopos’un idamların yapıldığı meydandan geçmekten artık kaçınır olduğu da fark edildi.

Mösyö Myriel, hangi saatte olursa olsun hastaların, ölüm döşeğindekilerin başucuna çağrılabilirdi. En büyük görevinin, en büyük işinin bu olduğunu o mükemmelen biliyordu. Dulların ya da öksüz ve yetimlerin onu çağırmalarına da ihtiyaç yoktu: O, kendiliğinden gidiyordu onlara. Sevdiği kadını kaybeden erkeğin, çocuğunu kaybeden ananın yanında saatlerce hiç konuşmadan oturmasını biliyordu. Fakat susulacak zamanı bildiği gibi, konuşulacak zamanı da bilirdi. Hayran kalınacak bir teselliciydi. Acıyı gömerek silmeye değil, aksine umutla ululaştırmaya, yüceltmeye çalışırdı. Şöyle derdi: “Ölülere bakış tarzınıza dikkat ediniz. Çürüyen şeyi düşünmeyin. Gözünüzü ayırmadan bakın. Göğün derinliklerinde sevgili ölünüzün canlı ışığını göreceksiniz.” İmanın en sağlıklı yol olduğunu biliyordu. Umutsuzluğa düşmüş insana tevekkül eden insanı göstererek ona öğüt vermeye, onu yatıştırmaya çalışır; bir yıldıza yönelen acıyı göstererek gözünü bir mezar çukurundan alamayan acıyı değiştirmeye çabalardı.

V
MONSENYÖR BIENVENU’NÜN CÜPPELERİNİN
UZUN SÜRE DAYANMASI

Mösyö Myriel’in özel yaşamı da sosyal yaşamındaki düşüncelerle doluydu. Onu yakından tanımak fırsatını bulan bir kimse için Digne Piskoposu’nun kendi isteğiyle sürdürdüğü bu fukara yaşayışı, ibret verici ve hoş bir manzara olurdu.

Bütün ihtiyarlar ve çoğu düşünürler gibi o da az uyuyordu. Kısa ama derin bir uykuydu bu. Sabahları bir saat süreyle kendi içine kapanır, sonra katedralde ya da kendi evinde duasını okurdu. Duasını okuduktan sonra kendi ineklerinin sütüne bandığı çavdar ekmeğiyle kahvaltı ederdi. Daha sonra da çalışırdı.

Bir piskopos çok meşgul bir insandır. Her gün, piskoposluk sekreterini (ki genellikle piskoposluk meclislerinden bir rahiptir bu) ve her gün olmasa da sık sık başyardımcılarını görüşmek üzere kabul etmesi gerekir. Kontrol edilecek dinî kurumlar, verilecek imtiyazlar, gözden geçirilecek koskoca bir kilise kütüphanesi, dua kitapları, ilmihaller, ayin kitapları, yazılacak emirler, izin verilecek vaazlar, bölge rahipleriyle belediye başkanları arasında giderilmesi gereken anlaşmazlıklar, ruhani yazışmalar, idari yazışmalar, bir yanda devlet, bir yanda papalık, kısacası bin bir türlü iş.

Bu bin bir türlü işten, ayin ve dualardan artan vaktini muhtaçlara, hastalara ve dertlilere ayırıyor; dertlilerden, hastalardan, muhtaçlardan kalan vaktini de çalışmaya veriyordu. Kâh bahçesini beller kâh okur kâh yazardı. Bu iki çeşit çalışmayı tek bir kelimeyle ifade eder, bahçıvanlık diye adlandırırdı. “Zihin bir bahçedir,” derdi.

Eğer hava iyiyse, öğleye doğru dışarı çıkıp kırlarda ya da şehir içinde yaya olarak dolaşır, sık sık harap meskenlere girerdi. Tek başına düşüncelerine dalmış halde, gözü yerde, uzun bastonuna dayanarak sırtında pamuklu sıcacık mor mantosu, kaba ayakkabılar içinde yine mor çoraplarıyla ve başında üç sivri ucundan altın yaldızlı ve püsküllü üç top sarkan yassı şapkasıyla yol aldığı görülürdü.

Onun bulunduğu her yerde bir bayram havası eserdi. Sanki geçerken uğrayışlarında ısıtıcı, aydınlatıcı bir şey vardı. Çocuklar, ihtiyarlar güneşi görmeye çıkar gibi piskoposu karşılamaya gelirlerdi kapı eşiklerine. O onları, onlar da onu takdis ederlerdi. Herhangi bir şeye ihtiyacı olanlara onun evini gösterirlerdi.

Şurada burada durup küçük oğlanlarla, küçük kızlarla konuşur, onlara gülümserdi. Parası olduğu zaman yoksulları, olmadığı zaman da zenginleri ziyaret ederdi.

Cüppelerini uzun süre kullandığı ve bunun farkına varılmasını da istemediği için, şehir içinde dolaşmaya daima mor mantosuyla çıkardı. Bu da onu yazın biraz rahatsız ediyordu.

Eve döndüğünde öğle yemeğini yerdi. Bu da sabah kahvaltısına benziyordu.

Akşam yemeğini saat sekiz buçukta kız kardeşiyle birlikte yerdi. Madam Magloire onların gerisinde ayakta durur, sofrada onlara saygı gösterirdi. Bu yemekten daha kanaatkârı olamazdı. Ama eğer Piskopos’un yemeğinde rahiplerinden biri de bulunuyorsa, Madam Magloire fırsattan faydalanarak Monsenyör’e nefis bir göl balığı ya da dağlara özgü leziz bir av eti sunardı. Her rahip iyi bir yemek için bahane olurdu. Piskopos da buna aldırmazdı. Bunun dışında olağan yemeği, suda pişmiş sebzelerle zeytinyağlı çorbadan ibaretti. Bu yüzden şehirde, “Piskopos rahip yemeği yemediği zaman, keşiş yemeği yer,” derlerdi.

Akşam yemeğinden sonra, Matmazel Baptistine ve Madam Magloire’la yarım saat kadar sohbet ederdi Piskopos. Bundan sonra odasına çekilir ve yazmaya koyulurdu. Bazen tek tek kâğıtlar üzerine, bazen de bir kitap sayfasının kenarına yazardı. Okumuş ve biraz da bilgin bir adamdı. Oldukça ilgi çekici beş altı elyazması eser bırakmıştır. Bunlardan biri Tekvin’in “Başlangıçta Tanrı’nın ruhu suların üzerinde yüzüyordu” ibaresi üzerine bir inceleme yazısıdır. Bu eserinde söz konusu ibareyi üç ayrı metinle karşılaştırır: “Tanrı’nın rüzgârları esiyordu” diyen Arapça ibare, “Yukarılardan gelen bir rüzgâr yeryüzüne doğru koşuyordu” şeklindeki Flavius Josephe’in ifadesi ve nihayet “Tanrı’dan gelen bir rüzgâr suların yüzünde esiyordu” diyen Onkelos’un Aramice çevirileri. Başka bir yazısındaysa, bu kitabın yazarının büyük amcası Ptolemaios Piskoposu Hugo’nun ilahiyatla ilgili eserlerini inceler ve geçen yüzyılda Barleycourt takma adıyla yayımlanmış çeşitli risalelerin bu piskoposa ait olması gerektiği sonucuna varır.

Bazen de, elindeki kitap ne olursa olsun, okurken birdenbire derin bir düşünceye dalar ve bu dalgınlığından kurtulduğunda hemen elindeki cildin sayfaları üzerine birkaç satır bir şeyler yazardı. Bu satırların, içine yazıldıkları kitapla çoğu zaman hiçbir ilgisi yoktu. Mesela şu an önünüzde bir kitabın sayfa kenarlarına onun tarafından yazılmış bir not duruyor. Kitabın adı: Lord Germain’in General Clinton ve General Cornwallis ve Amerika’daki Amirallerle Mektuplaşmaları. Versailles’da Poinçot Kitabevi ve Paris’te Augustins Rıhtımı’nda Pissot Kitabevi.

Not şöyle:

Ey, var olan siz!

Siz ki, adınız kilise adamlarına göre Kadir-i Mutlak, Makabelere göre Yaradan, Efeslilere göre Özgürlük, Baruch’a göre Ululuk, Mezmurlara göre Hikmet ve Hakikat, Yohanna’ya göre Işık, krallara göre Rab, Hicret kitabına göre ilahi takdir, Levililere göre Kutsal Varlık, Esdras’a göre Adalet, yaratıklara göre Tanrı, insana göre Baba’dır ve Hz. Süleyman da size Bağışlayan adını veriyor: İşte bütün adlarınız arasında en güzeli.

Akşam saat dokuza doğru iki kadın çekilip birinci kattaki odalarına çıkar, onu sabaha kadar zemin katta yalnız bırakırlardı.

Burada, Mösyö Digne Piskoposu’nun meskeni hakkında tam bir fikir vermemiz gerekiyor.

VI
EVİNİ KİME KORUTUYORDU

Söylediğimiz gibi, Piskopos’un oturduğu ev zemin katının yanı sıra tek bir kattan ibaretti: zemin katta üç oda, birinci katta üç oda, bir de üstte tavan arası. Evin arka tarafında çeyrek dönümlük bir bahçe vardı. İki kadın birinci katı işgal ediyorlardı. Piskopos aşağıda oturuyordu. Sokağa bakan birinci oda onun yemek odası, İkincisi yatak odası, üçüncüsü de ibadethanesiydi. İbadethaneden çıkabilmek için yatak odasından, buradan çıkabilmek için de yemek odasından geçmek gerekiyordu. İbadethanede dipte, kapalı bir yataklık ve içinde de misafirler için bir yatak bulunuyordu. Mösyö Piskopos bu yatağı bazen iş için, bazen de cemaatlerinin ihtiyaçları dolayısıyla Digne’e gelmek zorunda kalan köy papazlarına sunardı.

Hastanenin eczanesi, eve eklenen bahçedeki bu küçük yapı, mutfak ve şarap kileri haline getirilmişti.

Bahçede bundan başka, hastanenin eski mutfağı olan ve içinde Piskopos’un iki inek beslediği bir de ahır vardı, ineklerin verdikleri sütün miktarı ne olursa olsun, Piskopos bunun yarısını her sabah mutlaka hastanedeki hastalara gönderiyordu. “Aşarımı ödüyorum,” derdi.

Odası oldukça büyüktü ve kış mevsiminde ısıtılması da oldukça güçtü. Digne’de odun çok pahalı olduğundan, inek ahırında bir tahta bölmeyle ayrılmış kapalı bir yer yaptırmayı düşünmüştü. Çok soğuk havalarda akşamlarını bu bölmede geçiriyordu. Buraya “kışlık salon” adını takmıştı.

Yemek odasında olduğu gibi, bu kışlık salonda da beyaz tahtadan dört köşe bir masayla dört hasır sandalyeden başka bir şey yoktu. Yemek odasında bundan başka zamk ve yumurta akıyla yapılmış, sulu boyayla pembeye boyanmış bir de eski büfe bulunuyordu. Piskopos, buna benzer başka bir büfeyi de, beyaz örtüler ve taklit dantellerle uygun bir tarzda örterek ibadethanesini süsleyen bir mihrap haline getirmişti.

Digne’deki zengin tövbekar hanımlar, sofu kadınlar, Monsenyör’ün ibadethanesine yaptırılacak yeni bir mihrabın masrafını karşılamak için aralarında kaç kere para toplamışlardı ama Piskopos her defasında parayı alıp yoksullara vermişti. “Mihrapların en güzeli, teselli bulup Tanrı’ya şükreden bir bahtsızın ruhudur,” diyordu.

İbadethanesinde hasırdan iki dua iskemlesi, yatak odasında da yine kolları hasırdan bir koltuğu vardı. Zorunlu olarak, yedi sekiz kişi birden, mesela vali yahut general, yahut garnizon bölüğü kurmayı ya da küçük ilahiyat okulu öğrencilerinden bazıları ziyaretine geldiğinde, ahırdaki kışlık salonun sandalyelerini, ibadethanedeki dua iskemlelerini ve yatak odasındaki koltuğu da almak gerekiyordu. Böylece ziyaretçiler için oturacak on bir kadar yer bulunabiliyordu. Her yeni ziyaretçinin gelişiyle odalardan birini boşaltıyorlardı.

Bazen on iki kişi de olurlardı. O zaman Piskopos, sıkıntılı durumu gizlemek için, eğer mevsim kışsa şöminenin yanında ayakta durur, yazsa bahçede ileri geri dolaşırdı.

Kapalı yataklıkta da bir sandalye vardı, ama hasırı yarı yarıya dökülmüş ve sadece üç ayağı kalmış olan bu sandalye ancak duvara dayandırılırsa bir işe yarıyordu. Gerçi Matmazel Baptistine’in odasında da tahta kısımları vaktiyle altın yaldızlı olan, çiçekli Çin canfesiyle kaplı yüksek arkalıklı büyük bir koltuk bulunuyordu, ama merdiven çok dar olduğundan bu koltuğu birinci kata çıkarmak için pencereden geçirmek zorunda kalmışlardı. Bu yüzden onu yedek mobilyadan saymaya imkân yoktu.

Matmazel Baptistine’in gözü, dallı çiçekli sarı Utrecht kadifesi kaplı, kuğu boynu tarzında ve kanepesi de olan maundan bir salon takımı satın almaktaydı. Ama bu en azından beş yüz franka patlayacağından, oysa bu iş için beş yılda ancak kırk iki frank on metelik biriktirebildiğinden, sonunda bu arzusundan vazgeçmişti. Zaten, kim erişebilmiştir ki kafasındaki ideale?

Piskoposun yatak odasını göz önüne getirmek kadar kolay bir şey olamaz: bahçeye açılan bir kapı-pencerenin tam karşısında karyola; yeşil şayaktan cibinliği olan demirden bir hastane karyolası. Yatağın loşluğu içinde, bir perdenin gerisinde, dünya adamının eskiden sahip olduğu kibar alışkanlıklarını açığa vuran tuvalet aletleri; iki kapı, biri şöminenin yanında ibadethaneye açılıyor, öbürüyse kütüphanenin yanında, yemek odasına. Kütüphane, içi kitap dolu, camlı büyük bir dolap. Mermer taklidi boyanmış ahşap şömine genellikle hiç yanmaz. Şöminenin içinde demirden bir çift kütük desteği ve desteklerin dış uçlarını süsleyen kordonlu ve yivli ve yivlerinin içi vaktiyle gümüş kakmalı olan birer vazo. Bir çeşit piskoposluk lüksüydü bu. Şöminenin üzerinde yaldızı dökülmüş bir tahta çerçeve içinde, aşınmış bir siyah kadife üstüne tutturulmuş gümüş kaplaması sıyrık bir haç; kapı-pencerenin yanında, üstünde bir mürekkep hokkası bulunan, karmakarışık kâğıtlarla, kalın ciltlerle yüklü bir masa. Masanın önünde hasır koltuk. Karyolanın önündeyse ibadethaneden alınmış bir dua iskemlesi.

Karyolanın iki yanındaki duvara, oval çerçeveler içinde iki portre asılmıştı. Resimlerin yanında bezin boş fonu üzerine yazılmış altın yaldızlı küçük yazılardan anlaşıldığına göre, portrelerden biri Saint-Claude Piskoposu Rahip Chaliot’ya, diğeriyse Chartres piskoposluk bölgesi, Cîteaux tarikatından Grand-Champ Rahibi, Agde piskopos muavini Rahip Tourteau’ya aitti. Piskopos hastanedeki hastaların yerini aldığı zaman portreleri burada bulmuş ve olduğu gibi bırakmıştı. Bunlar rahip ve muhtemelen birer bağışçıydılar, bu da onlara saygı göstermesi için yeterli iki sebepti. Bu iki zat hakkında bütün bildiği kral tarafından aynı gün, 27 Nisan 1785 günü birinin piskoposluğa, öbürünün de ömür boyu gelir sağlayan bir göreve getirilmiş olmalarıydı. Madam Magloire tozlarını almak için tabloları bir gün yerlerinden çıkardığında Piskopos bu özel bilgileri Grand-Champ Rahibi’nin portresinin arkasında, dört mühür mumuyla yapıştırılıp zamanla sararmış, dört köşe küçük bir kâğıt parçası üzerine beyazlaşmış bir mürekkeple yazılı olarak bulmuştu.

Penceresinde kaba yünlü kumaştan kadim bir perde asılıydı. O kadar eskimişti ki, bir yenisini alma masrafından kaçınmak için Madam Magloire, tam orta yerine kocaman bir dikiş çekmek zorunda kalmıştı. Bu dikiş bir haç biçimindeydi. Piskopos bunu sıklıkla belirtir, “Ne kadar da iyi oldu,” derdi.

Zemin katta olsun birinci katta olsun istisnasız bütün odalar, kışla ve hastane usulünce, kireç suyuyla beyaza badanalanmıştı.

Ne var ki, ileride göreceğimiz gibi, Madam Magloire son yıllarda badanalanmış duvar kâğıtlarının altında, Matmazel Baptistine’in dairesini süsleyen resimler keşfetti. Bu ev hastane olmadan önce şehir burjuvalarının lokaliymiş. Süsler bundan dolayıydı. Odalar kırmızı taş döşeliydi. Taşlar her hafta yıkanıyordu. Her karyolanın önünde bir hasır seriliydi. Kısacası, iki kadının baktığı bu ev baştan aşağıya tertemizdi. Piskoposun tek izin verdiği lüks de buydu. “Bunun yoksullara hiçbir zararı yok,” diyordu.

Şunu da belirtmek gerekir ki, Piskopos’un önceden sahip olduğu şeylerden elinde altı tane gümüş çatal bıçakla bir çorba kepçesi kalmıştı. Madam Magloire her gün, bunların kalın beyaz masa örtüsü üzerinde pırıl pırıl parlayışlarını mutlulukla seyrederdi. Ve burada Digne Piskoposu’nu olduğu gibi anlattığımıza göre, onun ara sıra “Gümüş takımlarla yemek yemekten vazgeçmek bana güç gelirdi doğrusu,” dediğini de eklememiz gerekir.

Bu gümüşlere bir de büyük halalarının birinden kendisine miras kalmış som gümüşten iki büyük şamdanı eklemeliyiz. Balmumundan iki mum takılı olan bu şamdanlar sürekli olarak Piskopos’un şöminesi üzerinde dururlardı. Yemekte bir misafir olduğu takdirde, Madam Magloire mumları yakıp şamdanları sofranın üzerine koyardı.

Piskoposun odasında, yatağının başucunda küçük bir dolap vardı. Madam Magloire gümüş takımlarla çorba kepçesini işte bu dolaba kapatırdı her akşam. Anahtarın daima dolabın üstünde durduğunu da belirtmeliyiz.

Sözünü ettiğimiz yapılardan ötürü biçimi bozulan bahçe, ortadaki bir su çukurunun etrafından dışarı doğru haç şeklinde yayılan dört yoldan oluşuyordu; başka bir yol da bahçeyi çevreleyen beyaz duvar boyunca çepeçevre uzanıyordu. Bu yolların arasında kenarları şimşirlerle çevrili dört tane kare kalıyordu. Bu karelerden üçünde Madam Magloire sebze yetiştirmekteydi; dördüncüsüneyse Piskopos çiçekler ekmişti. Orada burada birkaç meyve ağacı vardı. Bir keresinde, Madam Magloire tatlı bir muziplikle Piskopos’a şöyle dedi:

- Monsenyör, siz her şeyden yararlanmanın yolunu bulursunuz. Oysa bakın, bu kareyi işe yaramadan bırakıyorsunuz. Burada çiçek yerine salata yetiştirmek daha iyi olurdu.

- Yanılıyorsunuz Madam Magloire, diye cevap verdi Piskopos. Güzel de yararlı kadar yararlıdır.

Ve biraz sustuktan sonra ekledi:

- Belki daha da fazla.

Üç dört çiçek tarhından meydana gelen bu tarla Mösyö Piskopos’u kitapları kadar oyalıyordu. Keserek, yolarak, toprağın orasını burasını delip tohumlar ekerek seve seve bir iki saatini geçiriyordu burada. Bir bahçıvanın olması gerektiği gibi böceklere düşman değildi. Zaten bitki bilimi konusunda hiçbir iddiası yoktu. Öyle grupları, solidarizmi falan bilmezdi; Toumefort’la doğal metot arasında tercih yapmak gibi bir endişesi hiç mi hiç yoktu; ne çift çenet yapraklılara karşı torbacıkları ne de Linne’ye karşı Jussieu’yü tutardı. Bitkileri incelemezdi, çiçekleri severdi sadece. Bilginleri sayardı gerçi ama cahilleri daha da fazla sayardı ve bu iki saygıda da kusur etmeksizin her yaz akşamı yeşil boyalı tenekeden bir bahçe kovasıyla tarhlarını sulardı.

Evde hiçbir kapı yoktu ki anahtarla kilitlensin. Söylediğimiz gibi, yemek odasından düzayak katedral meydanına açılan kapı, önceleri bir hapishane kapısı gibi kilit ve sürgülerle donatılmıştı. Piskopos bütün bu demirleri çıkarttırmıştı ve şimdi bu kapı gece gündüz yalnızca bir yaylı mandalla kapanıyordu. Yoldan geçen herhangi bir kimse, günün hangi saatinde olursa olsun kapıyı itip içeri girebilirdi. İlk zamanlar, iki kadın bu hiç kapanmayan kapı yüzünden hayli endişelenmişlerdi. Ama Digne Piskoposu onlara, “Uygun görüyorsanız odalarınızın kapısına birer sürgü taktırın,” demişti.

Sonunda iki kadın da onun güvenini paylaşmışlardı ya da öyle görünüyorlardı. Yalnız Madam Magloire’ın ara sıra ürktüğü oluyordu. Piskoposa gelince, onun bu konudaki düşüncesi bir İncil’in sayfa kenarına yazmış olduğu şu üç satırda açıklanmış ya da hiç olmazsa belirtilmiş sayılabilir: “Arada şu ince fark var: Hekimin kapısı hiçbir zaman kapalı olmamalı, rahibin kapısıysa daima açık bulunmalıdır.”

Tıp Biliminin Felsefesi adlı başka bir kitaba da şu notu düşmüştü: “Ben de onlar gibi hekim değil miyim sanki? Benim de hastalarım var: önce onların hasta dedikleri kendi hastaları, sonra da benim bahtsız dediğim kendi hastalarım.”

Başka bir yere de şöyle yazmıştı: “Sizden kendisini barındırmanızı isteyen kişiye adını sormayınız. Asıl adından sıkılan kişidir sığınağa muhtaç olan.”

Bir gün bir sayın rahip, Couloubroux Rahibi mi yoksa Pompierry Rahibi mi şimdi iyi hatırlayamıyorum, Madam Magloire’ın teşvikiyle olacak, Monsenyör’ün kapısını her önüne gelenin içeri girebileceği şekilde gece gündüz açık bırakmakla biraz ihtiyatsızlık etmediğinden emin olup olmadığını ve sonuç itibariyle, bu kadar az korunan bir evde başına bir felaket gelmesinden korkup korkmadığını soracak oldu. Piskopos şefkatli bir ciddiyetle elini onun omzuna koyarak şu sözü söyledi: “Nisi Dominus custodierit domum, in vanum vigilant qui custodiunt eam.”[1]

Sonra başka şeylerden söz etti.

Keyifli bir edayla, “Süvari albayının cesareti olduğu gibi, rahibin de cesareti vardır,” derdi. Ve ilave ederdi: “Yalnız, bizimkisi sakin bir cesaret olmalıdır.”

VII
CRAVATTE

Burada sırası gelmişken atlamayıp anlatmamız gereken bir olay var, çünkü Mösyö Digne Piskoposu’nun nasıl bir insan olduğunu en iyi gösteren olaylardan biridir bu.

Ollioules geçitlerini kasıp kavuran Gaspard Bes’in çetesi yok edildikten sonra, onun yardakçılarından biri olan ‘Cravatte’, dağlara sığınmıştı. Gaspard Bes takımı kalıntılarından eşkıya yoldaşlarıyla bir süre Nice eyaletinde saklanan Cravatte, daha sonra Piemonte’ye geçmiş ve birdenbire, yeniden Fransa’da, Barcelonnette yakınlarında ortaya çıkmıştı. Önce Jauziers’de, sonra Tuiles’de görüldü. Joug-de-l’Aigle’deki mağaralarda saklanıyor ve oradan Ubaye ve Ubayette’teki sel yatakları yoluyla obalara, köylere iniyordu.

Hatta bir seferinde Embrun’e kadar uzandı, geceleyin katedrale girip ziynet eşyalarını, merasim elbiselerini çaldı. Eşkıyalığı ülkeyi rahatsız ediyordu. Peşine jandarmayı taktılar ama nafile. Her defasında kaçıp kurtuluyor, bazen de silahla karşı koyuyordu. Gözü pek bir sefildi. İşte bu korku ve dehşet arasında, bir gün Piskopos çıkageldi. Chastelar’a teftiş gezisi yapıyordu. Belediye Başkanı onu karşıladı ve geri dönmesini rica etti. Cravatte, Arche’a ve daha ötelere kadar dağları tutmuştu, muhafız eşliğinde gidilse bile tehlike vardı. Boş yere üç dört jandarmanın canını tehlikeye atmak olurdu bu.

- Ben de zaten bunun için muhafızsız gitmeyi düşünüyorum, dedi Piskopos.

Belediye Başkanı haykırdı:

- Gitmeyi mi düşünüyorsunuz, Monsenyör?

- Hem de nasıl! Ve yanıma jandarma almayı kesinlikle reddediyorum. Bir saate yola çıkacağım.

- Gidecek misiniz?

- Evet, gideceğim.

- Yalnız mı?

- Yalnız.

- Monsenyör! Bunu yapamazsınız.

Piskopos tekrar konuştu:

- Orada, dağda şu kadarcık, mütevazı bir topluluk var. Üç yıldır onları görmedim. Onlar benim iyi dostlarımdır: sakin, dürüst çobanlar. Baktıkları otuz keçiden sadece biri onlarındır. Yünden renk renk çok güzel iplikler bükerler; altı delikli küçük flütlerle dağ havaları çalarlar. Ara sıra kendilerine Tanrı’dan söz edilmesine ihtiyaçları vardır. Korkak bir piskopos hakkında ne derler sonra? Ne derler eğer oraya gitmezsem?

- Peki, Monsenyör, ya eşkıya?

- Doğru, dedi Piskopos, ben de onu düşünüyorum. Haklısınız. Onlara rastlayabilirim. Onların da kendilerine Tanrı’dan söz edilmesine ihtiyaçları olsa gerek.

- Fakat Monsenyör, bunlar çete! Bir kurt sürüsü!

- Sayın Belediye Başkanı, belki de Hazreti İsa beni özellikle bu sürünün çobanı yapmıştır. İlâhi hikmetin yollarını kim bilebilir ki?

- Monsenyör bunlar sizi soyacaklardır.

- Soyulacak hiçbir şeyim yok.

- Sizi öldüreceklerdir.

- Acayip şeyler mırıldanarak geçen allahlık bir ihtiyar rahibi mi? Peh! Neye yarar ki?

- Aman Tanrım! Ya onlara rastlarsanız?

- Onlardan yoksullarım için sadaka isterim.

- Monsenyör, gitmeyiniz. Tanrı aşkına! Hayatınızı tehlikeye atıyorsunuz.

- Bay Başkan, dedi Piskopos, zaten mesele de bu değil mi? Ben yeryüzünde hayatımı korumak için değil, ruhları korumak için bulunuyorum.

Onu bırakmak zorunda kaldılar. Yanında sadece kendisine kılavuzluk etmek isteyen bir çocuk olduğu halde yola çıktı. Dağı katır sırtında, kimseye rastlamadan, sağ salim aşıp “iyi dostlarım” dediği çobanların yerine vardı. On beş gün yanlarında kalıp vaaz verdi, ayin idare etti, öğretti, maneviyat aşıladı. Dönüşü yaklaşmıştı ki, bir de büyük bir törenle Te Deum okumaya karar verdi. Köy rahibine niyetinden söz etti. Fakat nasıl olacaktı bu iş? Çünkü piskoposluk giysisi ve süsleri ortada yoktu, içinde, taklit sırma şeritlerle süslü havı dökülmüş damaskodan birkaç yıpranmış cüppe bulunan fakir bir köy kilisesi dolabından başka emrine verebilecekleri bir şey yoktu.

- Vız gelir, dedi Piskopos. Rahip efendi, biz yine de pazar ayininde "Te Deum"umuzu ilan edelim. Gerisi Allah kerim.

Civardaki kiliseleri araştırdılar. Bu mütevazı kiliselerin bütün şatafatlı eşyaları bir araya toplansa, bir katedral ilahicisini bile uygun bir şekilde giydirmeye yetmezdi.

Herkes bu telaş içindeydi ki, köy rahibinin evine iki meçhul atlı tarafından Mösyö Piskopos adına büyük bir sandık getirilip bırakıldı. Atlılar hemen çekilip gittiler. Sandık açıldı; içinden altın sırmalı çuhadan bir merasim pelerini, üzeri elmas işlemeli bir ayin başlığı, bir başpiskopos haçı, muhteşem bir piskopos asası, bir ay önce Notre-Dame d’Embrun hâzinesinden çalınan bütün piskopos giyecekleri çıktı. Sandıkta ayrıca üzerinde şu kelimeler yazılı bir kâğıt vardı: “Cravatte’tan Monsenyör Bienvenu’ye.”

- Ben Allah kerim dememiş miydim! dedi Piskopos.

Sonra gülümseyerek ekledi:

- Bir papaz cüppesiyle yetinene, Tanrı bir başpiskopos pelerini gönderir.

Köy rahibi başını gülümseyen bir yüzle sallayarak mırıldandı:

- Monsenyör, Tanrı mı yoksa şeytan mı?

Piskopos sabit bir nazarla rahibe baktı ve amirane bir edayla:

- Tanrı! dedi.

Chastelar’a dönerken, yol boyunca herkes ona meraklı gözlerle bakıyordu. Chastelar papazevinde Matmazel Baptistine’le Madam Magloire’ı kendisini bekler buldu ve kız kardeşine:

- Bak, haklı değil miymişim? dedi. Yoksul rahip, yoksul dağlılarına eli boş gitti; oradan elleri dopdolu dönüyor. Giderken Tanrı’ya inancımdan başka bir şey götürmüyordum; dönerken bir katedralin hâzinesini beraberimde geri getiriyorum.

Akşam, yatmadan önce, yine şöyle dedi:

- Ne hırsızlardan ne de katillerden korkmalıyız. Bunlar hep dış tehlikelerdir, küçük tehlikelerdir. Biz asıl kendimizden korkalım. Asıl hırsızlar batıl inançlardır; asıl katiller kötülüklerdir. En büyük tehlikeler bizim kendi içimizdekilerdir. Kafamızı ya da kesemizi tehdit eden tehlikelerin ne önemi var! Biz ruhumuzu tehdit eden tehlikelere bakalım.

Sonra kız kardeşine döndü:

- Kardeşim, rahibin asla hemcinsine karşı alacağı tedbir olamaz. Hemcinsimizin yaptığına Tanrı izin vermiştir. Üzerimize bir tehlikenin geldiğine inandığımızda dua etmekle yetinelim. Tanrı’ya dua edelim; kendimiz için değil, bizim yüzümüzden kardeşimiz suçlu duruma düşmesin diye.

Piskoposun hayatında olağandışı olaylar zaten enderdi. Biz burada bildiklerimizi anlatıyoruz; fakat Piskopos genellikle hayatını daima aynı saatlerde aynı şeyleri yapmakla geçirirdi. Yılının bir ayı, gününün bir saati gibiydi.

Embrun Katedrali’nin “hazine”sinin ne olduğuna gelince, buna dair soru sorulması bizi zor durumda bırakır. Çok güzel şeylerdi bunlar ve çok da baştan çıkarıcıydılar ve de bahtsızlar yararına çalınmaya değerdiler. Zaten daha önce bir kere çalınmışlardı. Maceranın yarısı tamamlanmıştı. Geriye sadece hırsızlığın yönünü değiştirmek ve yoksullardan yana bir miktar yol almasını sağlamak kalıyordu. Bu konuda kesin hiçbir şey söylemiyoruz. Yalnız sonradan Piskopos’un kâğıtları arasında bulunan, anlamı oldukça karanlık bir not belki de bu meseleyle ilgilidir. Bu notta şöyle deniliyordu: “Bütün mesele bunun katedrale mi, yoksa hastaneye mi dönmesi gerektiğindedir.”

VIII
İÇTİKTEN SONRA FELSEFE

Yukarıda kendisinden bahsetmiş olduğumuz senatör, işini bilir bir adamdı. Adına vicdan, yemin, adalet, görev denen engellerden hiçbirine aldırış etmeden dümdüz yolunda gitmiş; kendi ilerlemesi, kendi çıkarı doğrultusundan bir kere bile sapmaksızın dosdoğru hedefine yürümüştü. Eski bir savcıydı; başarı onu yumuşatmıştı. Hiç de kötü bir adam değildi; oğullarına, damatlarına, akrabalarına, dostlarına elinden gelen bütün küçük yardımları yapardı. Akıllı uslu bir tarzda, hayatın yalnızca iyi yanlarını, iyi fırsatlarını benimsemişti. Gerisi ona çok budalaca görünüyordu. Nüktedandı ve belki ancak Pigault-Lebrun’un bir yetiştirmesi olduğu halde, kendisini Epiküros’un talebesi sanacak kadar okumuştu. Ezeli ve ebedi şeylere, “piskopos denen adamcağızın zırvaları”na içten, tatlı tatlı gülerdi. Hatta bazen, bunlara Mösyö Myriel’in önünde bile, nazik bir amirane tavırla, ve o dinlerken, güldüğü olurdu.

Bilmem hangi yarı resmî törende, kontla (sözünü ettiğimiz senatör) Mösyö Myriel’in, valinin evinde birlikte yemek yemeleri icap etti. Sıra soğuklara gelmişti ki, biraz çakırkeyif olan, ama yine de ağırbaşlılığını koruyan senatör seslendi:

- Haydi bakalım sayın Piskopos, sizinle bir konuşalım. Bir senatörle bir piskopos birbirlerine göz kırpmadan bakamazlar. İki kâhiniz biz. Size bir itirafta bulunayım: Benim de felsefem var.

- Haklısınız, diye cevap verdi Piskopos, felsefesi nasılsa insanoğlu öyle yatar. Siz kırmızı yatakta yatıyorsunuz, Bay Senatör.

Senatör cesaretlenmişti, sözü yeniden aldı:

- Akıllı uslu çocuklar olalım.

- Hatta akıllı uslu şeytanlar, dedi Piskopos.

- Size şunu söyleyeyim ki, diye cevap verdi senatör, Argens Markisi, Pyrrhon, Hobbes ve Mösyö Naigeon sahtekâr kişiler değildirler. Kütüphanemde bütün filozoflarım mevcuttur, kenarları yaldızlı olarak.

- Sizin gibi, Mösyö Kont, diye onun sözünü kesti Piskopos.

Senatör devam etti:

- Diderot’dan nefret ederim; o bir ideolog, yüksekten konuşan bir hatip, bir devrimcidir, aslında Tanrı’ya inanır ve Voltaire’den daha yobazdır. Voltaire, Needham’la alay etmekle hata işledi çünkü Needham’ın yılanbalıkları Tanrı’nın gereksiz olduğunu ispat ediyor. Bir kaşık hamura konulan bir damla sirke “fiat lux”ün[2] yerine geçer. Damlanın daha iri, kaşığın daha büyük olduğunu farz edin, dünyayı elde edersiniz. İnsan, yılanbalığıdır. O zaman, “Ezeli ve Ebedi Baba” ne işe yarar? Bay Piskopos, Yehova hipotezi beni yoruyor. Bu hipotez ancak boş düşünceli zayıf insanlar yaratmaya yarar. Kahrolsun, canımı sıkan şu ulu bütün. Her şey. Yaşasın beni rahat bırakan Sıfır! Sizinle aramızda kalmak üzere, içimi dökmek ve rahibime usulüyle günahlarımı çıkarttırmak için itiraf edeyim ki sağduyu sahibiyimdir. Her vesileyle feragat ve fedakârlık öğütleyip duran İsanız için deli divane olmuyorum. Dilencilere cimri nasihati. Feragatmiş: Niçin? Fedakârlıkmış: Neye? Bir kurdun, başka bir kurdun mutluluğu için kendisini kurban ettiğini görmedim. Öyleyse doğa içinde kalalım. Biz zirvedeyiz; en yüksek felsefeye biz sahip olalım. Başkalarının burnunun ucundan ötesini göremeyecek olduktan sonra yüksekte olmak neye yarar? Neşe içinde yaşayalım. Hayat her şeydir. İnsanın, başka bir yerde, yukarıda, aşağıda bir taraflarda başka bir geleceği olduğu masalının bir kelimesine bile inanmıyorum ben. Ha! Bana fedakârlık ve feragat tavsiye buyruluyor; her yaptığıma dikkat etmeli, iyi ile kötü, doğru ile yanlış, “fas” ile “nefas”[3] üzerine kafa patlamalıymışım. Niçin? Çünkü yaptığım işlerin hesabını verecekmişim. Ne zaman? Öldükten sonra. Ne tatlı hayal! Ben öldükten sonra beni yakalayana aşkolsun. Bir avuç külü gölgeden bir ele tutturun bakalım. Biz ki yaradılışın sırlarına ermişiz, İsis’in örtüsünü kaldırmışız. Gerçeği açıkça söyleyelim: Ne iyilik ne de kötülük var; yalnız canlı bir fışkırış var. Gerçeği araştıralım, iyice kazalım onu. Ta dibine inelim, işte! Gerçeğin kokusunu almak, toprağı deşmek ve onu yakalamak gerek. O zaman, o size tadına doyulmaz hazlar verir. O zaman güçlü olursunuz ve yüzünüz güler. Ben, esasında açık sözlü adamım. Sayın Piskopos, insanların ölümsüzlüğü boş laftır. Ah o tatlı vaat! Siz ona inana durun. Yok insan ruhmuş, yok melek olacakmış, yok kürek kemiklerinde mavi kanatlar çıkacakmış. Kimdi o? Yardım edin canım. Tertullianus değil miydi hani cennetliklerin yıldızdan yıldıza uçacağını söyleyen. Öyle olsun bakalım. Biz de yıldızların çekirgesi oluruz. Sonra Tanrı’yı görecekmişiz. Hele dur hele. Bütün bunları tutup da Moniteur’de yazacak değilim elbet, ne münasebet! Sadece dostlar arasında fısıldıyorum: Inter pocula.[4] Dünyayı cennete feda etmek, gölge peşinde koşup eldeki avı kaçırmaktır. Sonsuzluğa kanmak ha! O kadar budala değilim. Ben bir hiçim. Benim adım Mösyö Senatör Kont Hiçlik. Doğmadan önce var mıydım? Hayır. Öldükten sonra var olacak mıyım? Hayır. Neyim ben? Bir organizmayla birleşmiş bir parça toz. Ne yapabilirim bu yeryüzünde? Seçmem gerek. Ya acı çekmek, ya haz duymak. Acı beni nereye götürür? Hiçliğe, ama bu arada acıyı da çekmiş olacağım. Peki, haz beni nereye götürür? Hiçliğe, ama bu arada haz duyacağım. Ben seçimimi yaptım. Ya sen yiyeceksin ya da seni yiyecekler. Ben yiyorum. Ot olmaktansa diş olmak evladır. İşte benim hikmetim bu. Bundan sonra iş oluruna kalmış, mezarcı orada, bizler için Panteon orası, herkes o büyük deliğe düşer. Son. Finiş. Toptan tasfiye. Her şeyin kaybolup gittiği yerdir bu. Ölüm öldü, inanın bana. Orada birisinin bulunup bana bir şeyler söyleyeceğini düşünmek beni güldürüyor. Kocakarı masalları. Çocuklar için umacı, insanlar için Yehova. Hayır efendim, bizim yarınımız gecedir. Mezarın gerisinde birbirine eşit hiçliklerden başka bir şey yok. İster Sardanapale olun, ister Vincent de Paul, ikisi de aynı hiçlik eder. İşte gerçek. Şu halde, her şeyden önce yaşamaya bakın. Kendi nefsinizi, elinizde bulunduğu sürece kullanın. Gerçekten de, size söyleyeceğim gibi, benim de bir felsefem ve filozoflarım var. Zırvalıklarla uyutulmama izin vermem. Ama yine de, aşağıdakilere, baldırı çıplaklara, az kazananlara, sefillere bir şeyler gerek. Efsaneler, ham hayaller, ruh, ebedi hayat, cennet, yıldızlar onlara yutturulur. Bunları çiğner dururlar. Kuru ekmeklerine katık yaparlar. Hiçbir şeyi olmayanın iyi tanrısı vardır. Hiç yoktan iyidir bu. Buna karşı çıkmam, ama Mösyö Naigeon’u da kendime saklarım. Tanrı halk için iyidir.

Piskopos el çırptı.

- İşte konuşma diye buna derler! diye haykırdı. Şu maddecilik ne mükemmel şey, gerçekten harika! Her isteyen ona erişemez. Ama bir kere de eriştin mi, artık kimse seni kandıramaz; ne Caton gibi kendini sersemce sürgün ettirirsin ne Étienne gibi taşa tutulursun ne de Jeanne d’Arc gibi diri diri yakılırsın. Bu hayran olunası maddeciliği elde etmeyi başaranlar, demek bir sürü zevkler tadıyorlar; kendilerini sorumluluklardan kurtulmuş hissediyor, her şeyleri sıkıntısızca gövdeye indirebileceklerini düşünüyorlar: mevkiler, çalışılmadan kazanç sağlanan görevler, unvanlı işler, iyi ya da kötü yoldan edinilmiş iktidar, çıkar için söz verip dönmeler, faydalı ihanetler, vicdanını seve seve teslim etmeler ve yine düşünüyorlar ki, bütün bunları hazmettikten sonra rahatça mezara girecekler. Ne mükemmel! Bunları sizin için söylemiyorum sayın Senatör. Ama yine de sizi kutlamam imkânsız. Sizin de dediğiniz gibi, siz büyük beyzadelerin size has, sizin için yapılmış bir felsefeniz var. Tadına doyum olmayan, incelikli, yalnız zenginlerce anlaşılabilen, her türlü salçaya uygun, hayatın bütün haz ve lezzetlerini mükemmelen çeşnilendiren bir felsefe bu. Ta derinlerden çıkarılmış, özel araştırmacılar tarafından keşfedilmiş bir felsefe. Ama siz iyi prenslersiniz, bunun için lütfedip Tanrı inancının da halkın felsefesi olmasını kötü bulmuyorsunuz, tıpkı zengin sofrası artığının fukaraya ziyafet olması gibi.

IX
KIZ KARDEŞ AĞABEYİNİ ANLATIYOR

Digne Piskoposu’nun özel hayatı ve bu iki mübarek kızın hareketlerini, düşüncelerini ve hatta ürkek kadın içgüdülerini Piskopos’un âdet ve arzularına nasıl tabi kıldıkları ve bunu onun söylemesine bile gerek kalmadan nasıl yaptıkları konusunda bir fikir verebilmek için Matmazel Baptistine’in, çocukluk arkadaşı olan Boischevron Vikontesi’ne yazdığı bir mektubu buraya aynen almaktan daha iyi bir şey yapamayız. Söz konusu mektup elimizde bulunmaktadır.

Digne, 16 Aralık 18..

Sevgili Madam,

Bir gün bile geçmiyor ki sizden bahsetmiş olmayalım. Bu bizim alışkanlığımız, ama bir neden daha var. Düşünün, tavan ve duvarları yıkayıp toz alırken Madam Magloire bir keşifte bulundu. Şimdi artık eski duvar kâğıtları kireçle beyaza boyanmış iki odamız, sizinki gibi bir şatoya bile yakışıksız gelmez. Madam Magloire bütün duvar kâğıtlarını yırtıp attı. Altında bir şeyler vardı. İçinde eşya bulunmayan ve çamaşırları yıkadıktan sonra içine astığımız mobilyasız salonun on beş ayak yüksekliğinde ve on sekiz ayak genişliğindeki tavanı eskiden boyalı ve yaldız süslüymüş ve sizdeki gibi kirişleri de var. Hastane olduğu zamanlar bezle kaplıymış. Bir de büyük annelerimizin devrinden kalma tahta oymalar var. Fakat asıl görülmeye değer olan benim odam. Madam Magloire burada üstüne en az on duvar kâğıdı yapıştırılmış resimler buldu. İyi olmamakla birlikte tahammül edilebilir resimler: Telemakos’un Minerva tarafından şövalyeliğe alınması, yine onun, adını hatırlayamadığım bahçelerdeki bir resmi ve son olarak da Romalı kadınların bir geceliğine gittikleri yer. Nasıl anlatsam size? Hep Romalı erkekler, Romalı kadınlar (burada bir kelime okunmuyor) ve daha başkaları. Madam Magloire bunları hep temizledi. Bazı küçük bozuklukları da bu yaz onaracak, hepsini cilalayacak, böylece odam sahici bir müze olacak. Madam Magloire tavan arasının bir köşesinde iki tane de eski stil ahşap konsol buldu. Bunları yeniden yaldızlamak için iki ekü, altı lira istediler, ama bunu yoksullara vermek daha iyi olur. Zaten çok çirkin ve ben, maundan yuvarlak bir masayı tercih ederdim.

Ben hep çok mutluyum. Ağabeyim o kadar iyi ki! Elindekini avucundakini muhtaçlara, hastalara veriyor. Çok darda yaşıyoruz. Memleketin havası kışın çok sert ve hiçbir şeyi olmayanlar için bir şeyler yapmak gerek. Şöyle böyle ısınıp aydınlanıyoruz. Gördüğünüz gibi, bu kadarı da büyük nimet.

Ağabeyimin kendine göre alışkanlıkları var. Sohbet ederken, bir piskoposun böyle olması gerektiğini söylüyor. Tasavvur eder misiniz ki evin kapısı hiç kapalı tutulmuyor. İsteyen içeri girip kendisini kardeşimin evinde buluyor hemen. Hiçbir şeyden korktuğu yok, geceleri bile. Söylediği gibi, onun cesareti de bu.

Ne benim ne de Madam Magloire’ın kendisi için kaygılanmamızı istiyor. Her türlü tehlikeyi anlıyor ve bunu fark etmiş görünmemizi bile istemiyor. Onu anlamak gerek.

Yağmurda dışarı çıkıyor, suların içinde yürüyor, kış ortasında seyahat ediyor. Ne geceden ne şüpheli yollardan ne de tehlikeli rastlantılardan korkuyor.

Geçen yıl, haydutların kol gezdiği bir yere tek başına gitti. On beş gün yok oldu. Dönüşünde bir şeyciği yoktu, herkes onu öldü sanırken o gayet iyiydi. “Bakın, beni nasıl soydular!” deyip Embrun Katedrali’nden çalınan mücevherlerle dolu bir sandığı açtı. Haydutlar vermişti bunları ona.

Bu defa, eve dönerken ona biraz çıkışmaktan kendimi alamadım, ama bunu yaparken kimse duymasın diye ancak arabanın gürültü yaptığı zamanlarda konuşmaya da dikkat ettim.

İlk zamanlar kendi kendime “Hiçbir tehlike onu durduramaz, korkunç bir adam,” diyordum. Şimdi artık alıştım. Ona zıt gitmemesi için Madam Magloire’a gizlice işaret ediyorum. Canını istediği gibi tehlikeye atıyor. Ben Madam Magloire’ı uzaklaştırıp odama giriyorum, onun için dua edip uyuyorum. Huzur içindeyim, çünkü iyice biliyorum ki ona bir şey olursa bu benim de sonum olur. Tanrı’nın katına ağabeyim ve piskoposumla birlikte gideceğim. Madam Magloire, onun ihtiyatsızlıkları dediği şeylere benden daha güç alıştı. Ama şimdi artık o da huyunu kaptı. İkimiz birden dua ediyoruz, birlikte korkuyor ve uykuya yatıyoruz. Şeytan bile eve girip istediğini yapamaz. Zaten bu evde korkacak ne var ki? Birisi, en güçlü olan birisi hep bizimle beraber. Şeytan buradan geçebilir ama Tanrı devamlı oturuyor burada.

İşte bu benim için kâfi. Şimdi artık kardeşimin bana bir kelime bile söylemesine gerek yok. O konuşmadan da onu anlıyorum ve ikimiz de kendimizi ilahi takdire emanet ediyoruz.

Ruhunda yücelik taşıyan bir kimseyle ancak böyle beraber olunur.

Faux ailesi hakkında benden istediğiniz bilgiler için ağabeyime danıştım. Nasıl her şeyi bildiğini ve ne çok hatırası olduğunu bilirsiniz. Çünkü her zaman için çok iyi bir kralcıdır. Gerçekten de, Caen eyaletinden çok eski bir Normand ailesiymiş bu. Beş yüzyıl önceleri bir Raoul de Faux varmış. Bunlar asilzadeymişler. Bunlardan biri Rochefort-Alexandre olup Bretagne’daki süvari birliklerinde alay kumandanı ya da daha başka bir şeymiş. Kızı Marie-Louise de Fransa Kralı büyük vasili Louis de Gramont Dükü’nün oğlu Adrien-Charles de Gramont’la evlenmiş. İsim Faux, Fauq ve Faoucq şeklinde yazılıyor.

Sevgili Madam, mübarek akrabanız kardinal cenaplarından bizim için hayır duaları dileyiniz. Sevgili Sylvanienize gelince, yanınızda geçirdiği kısa zamanı bana mektup yazmakla harcamadığına iyi etmiş. Sağlığının yerinde olduğuna, sizin arzularınıza uygun şekilde çalıştığına ve her zaman beni sevdiğine eminim. Zaten bütün istediğim de bu. Selamlarını sizin sayenizde aldım. Bunun için mutluyum. Sağlığım fena değil, yalnız her gün biraz daha zayıflıyorum. Allahaısmarladık, kâğıdım tükeniyor ve beni sizden ayrılmak zorunda bırakıyor. Binlerce iyi dilekler.

BAPTİSTİNE

Hamiş: Yengeniz hanımefendi, genç aileyle hâlâ buradalar. Küçük yeğeniniz pek sevimli. Yakında beş yaşında olacak. Dün bacaklarına dizlikler takılmış bir atın geçtiğini görüp “Ne varmış bu atın dizlerinde?” diye sordu. Çok şirin şey bu çocuk! Küçük kardeşi evin içinde eski bir süpürgeyi araba gibi sürükleyip “Deh!” diye bağırıyor.

Bu mektuptan da görüldüğü gibi bu iki kadın erkeği, erkeğin kendisini anladığından daha iyi anlayan, kadına özgü o özel dehayla Piskoposun yaşayış tarzına kendilerini uydurmasını biliyorlardı. Digne Piskoposu, kendisini hiçbir zaman yalanlamayan yumuşak ve saf tavrıyla, kendisi de hiç farkında değilmiş gibi görünerek büyük, cesur ve muhteşem şeyler yapıyordu bazen. Kadınlar titreşiyorlardı, ama ona engel olmuyorlardı. Bazı kereler Madam Magloire, iş olmadan önce çıkışmayı bir denerdi ama iş sırasında ya da iş olduktan sonra asla. Başlanmış bir iş sırasında, bir kelimeyle, hatta bir işaretle bile asla Piskopos’u rahatsız etmezlerdi. Bazı anlarda, Piskopos’un söylemesine gerek olmadan, belki o bile bunun farkında olmadığı halde -çünkü sadeliği o kadar kusursuzdu- iki kadın onun bir piskopos olarak hareket ettiğini belli belirsiz bir şekilde hissederlerdi. O zaman onlar artık evin içinde iki gölge kesilirlerdi. Ona pasifçe hizmet eder, ortadan silinmek eğer itaat yerine geçiyorsa, silinirlerdi. Hayret edilecek bir içgüdüsel incelikle, bazı ihtimam gösterilerinin can sıkabileceğini biliyorlardı. Bu yüzden onun tehlikede olduğuna inandıkları zaman bile, düşüncesini demeyeyim ama tabiatını, ona göz kulak olmaya kalkışmayacak kadar anlıyorlardı. Tanrı’ya emanet ediyorlardı onu.

Zaten az önce de okuduğunuz gibi Baptistine, ağabeyinin sonunun kendi sonu olacağını söylüyordu. Madam Magloire ise bunu söylemiyor, ama biliyordu.

X
PİSKOPOS BİLİNMEYEN BİR IŞIĞIN KARŞISINDA

Yukarıdaki sayfalarda geçen mektubun yazıldığı tarihten biraz sonraki bir tarihte Piskopos, şehir halkının gözünde haydutlu dağlarda yaptığı seyahatten de daha tehlikeli bir şey yaptı.

Digne yakınlarındaki kırlık arazide, tek başına yaşayan bir adam vardı. Bu adam, önemli noktayı hemen belirtelim, eski Konvansiyon Meclisi üyesiydi. Adı da G. idi.

Digne’in küçük sosyetesinde, konvansiyoncu G.’den âdeta dehşetle söz ediliyordu. Bir konvansiyoncu, düşünebiliyor musunuz bunu? Herkesin birbiriyle senli benli konuşup birbirlerine vatandaş dediği zamanlardan kalma bir şeydi bu. Aşağı yukarı bir canavardı bu adam. Kralın idamı için oy vermemişti gerçi ama yaptığı onun gibi bir şeydi. Bu bir yarı kral katiliydi. Vaktiyle müthiş biriydi. Nasıl olmuştu da meşru prenslerin geri dönmesinden sonra bu adamı temyizsiz karar veren olağanüstü mahkemelerden birine vermemişlerdi? İbret-i âlem için falan, filan. Zaten bütün o insanlar gibi dinsizin biriydi. Kısacası, kazların akbaba hakkında dedikoduları.

Gelgelelim, G. gerçekten bir akbaba mıydı? Yalnızlığındaki vahşiliğe bakılırsa, evet. Kralın idamı için oy vermediğinden sürgün kararnamelerinde yer almamış, Fransa’da kalabilmişti.

Şehirden üç çeyrek saat mesafede, her türlü köy topluluğundan, her türlü yoldan uzak, kim bilir hangi koyu vahşi vadinin gözden ırak bir kıvrımında oturuyordu. Dediklerine göre orada bir çeşit tarlası, bir de kovuğu, ini vardı. Ne komşuları ne de gelip geçeni bulunuyordu. Bu vadide kalmaya başladığından beri, kaldığı yere giden keçiyolunu otlar bürüyüp kaplamıştı. Bu yerden celladın evinden söz eder gibi söz ediyorlardı.

Piskopos düşünüyordu. Düşünüyor ve zaman zaman ufka, ihtiyar konvansiyoncunun vadisini gösteren bir ağaç kümesinin bulunduğu yere doğru bakarak “Orada yapayalnız bir ruh var,” diyordu.

Ve düşüncesinin derinliklerinde ekliyordu: “Ona bir ziyaret borcum var.”

Fakat itiraf edelim ki, ilk bakışta tabii olan bu fikir, bir parça düşündükten sonra ona garip ve imkânsız, hatta neredeyse tiksindirici gözükmeye başlıyordu. Çünkü ne de olsa, o da için için genel izlenimi paylaşmakta ve konvansiyoncu onda da, açıkça farkında olmadığı halde, nefretin eşiği gibi olan ve en iyi ifadesini uzaklaşma kelimesinde bulan duyguyu uyandırıyordu.

Lâkin koyun uyuz oldu diye çoban yanına yaklaşmayacak mı? Ne münasebet. Ama koyun da ne koyun!

İyi yürekli Piskopos şaşkınlık içerisindeydi. Bazen o yana doğru yola çıkıyor, sonra geri dönüyordu.

Nihayet, günlerden bir gün şehirde bir söylenti yayıldı. Konvansiyoncu G.’ye pis kovuğunda hizmet eden çoban kılıklı bir genç, bir hekim çağırmaya gelmiş; ihtiyar alçak ölmek üzereymiş, her yanını inmeler sarıyormuş, sabaha çıkmazmış. Kimisi bunları söyleyip, “Tanrı’ya şükür,” diye ekliyordu.

Piskopos bastonunu aldı, daha önce söylediğimiz gibi, cüppesi çok eskimiş olduğundan ve akşam rüzgârı neredeyse esmeye başlayacağı için pardösüsünü giydi ve yola koyuldu.

Piskopos aforozlu yere vardığında güneş ufka değmiş, neredeyse batıyordu. Vahşi hayvanın inine yaklaştığını garip bir yürek çarpıntısıyla anladı. Bir çukurdan atladı, bir çiti aştı, yolu kapatan bir tahtayı kaldırdı ve bakımsız bir avluya girdi, cesaretle birkaç adım attı ve birdenbire, otlar bürümüş alanın ötesinde, yüksek bir çalılığın ardında mağarayı gördü.

Alçacık, pek yoksul, küçük ve temiz bir kulübeydi bu; önyüzüne bir asma çubuğu çimlenmişti.

Kapının önünde, tekerlekli eski bir iskemlede, köylü koltuğunda oturup güneşe doğru gülümseyen ak saçlı bir ihtiyar adam vardı.

Oturan ihtiyarın yanı başında ayakta genç bir çocuk, küçük bir çoban duruyordu. Çocuk, bir süt çanağını ihtiyara doğru uzatıyordu.

Piskopos baktığı sırada, ihtiyar sesini yükseltip:

- Teşekkür ederim, hiçbir şeye ihtiyacım yok, dedi.

Ve gülümseyişi güneşten ayrılıp çocuğun üzerinde durdu.

Piskopos ilerledi. Yürürken çıkardığı sesle ihtiyar adam, oturduğu yerden başını çevirdi ve uzun bir ömür sürmüş bir kimsenin duyabileceği bütün hayreti dile getiren bir ifade belirdi yüzünde.

- Burada bulunduğumdan beri ilk defa birisi bana geliyor, dedi. Kimsiniz efendim?

Piskopos cevap verdi:

- Adım Bienvenu Myriel’dir.

- Bienvenu Myriel ha! Bu adı işitmişliğim var. Halkın Monsenyör Bienvenu dediği siz misiniz?

- Benim.

İhtiyar, yarı tebessümle tekrar konuştu:

- Öyleyse benim de piskoposum sayılırsınız.

- Biraz.

- Giriniz, efendim.

Konvansiyoncu, Piskopos’a elini uzattı ama beriki bunu tutmadı. Sadece şöyle demekle yetindi:

- Yanıltılmış olduğumu memnuniyetle görüyorum. Haliniz hiç de hasta hali değil.

- İyileşeceğim, efendim, diye cevap verdi ihtiyar.

Biraz durduktan sonra da şöyle dedi:

- Üç saate kadar öleceğim.

Ve devam etti:

- Biraz hekimimdir, son saatin nasıl geldiğini bilirim. Dün sadece ayaklarım soğumuştu; bugün soğukluk dizlerime ulaştı. Şimdi belime kadar çıktığını hissediyorum. Kalbime vardığı zaman işim bitecek. Güneş güzel, değil mi? Her şeye son bir defa göz atmak için iskemlemi dışarıya çıkarttırdım. Benimle konuşabilirsiniz, bu beni hiç yormaz. Ölmek üzere olan bir insanı görmeye gelmekle iyi ettiniz. O anın tanıkları olması iyidir. Herkesin bir merakı var, ben de şafak vaktine çıkmayı isterdim. Fakat ancak üç saatim kaldığını biliyorum. Gece olacak. Neyse, ne yapalım! Ömrü tamamlamak basit bir iştir. Bunun için sabaha ihtiyaç yok. Varsın öyle olsun. Ben de yıldızların altında ölürüm.

İhtiyar, çobana doğru döndü:

- Haydi, sen yat. Dün gece uyumadın. Yorgunsundur.

Çocuk kulübeye girdi, ihtiyar onu gözleriyle takip ederek kendi kendine konuşurmuş gibi:

- O uyurken ben öleceğim, dedi. İki uyku iyi komşuluk yapabilir.

Piskopos tahmin ettiği kadar heyecanlanmamıştı. Ölümün bu türlüsünde Tanrı’nın huzurunu hissettiğine kani değildi. Her şeyi olduğu gibi söylemeliyiz, çünkü büyük kalplerdeki küçük çelişkilerin de diğerleri gibi belirtilmesi gerekir. Kendisine Yüce Efendimiz denmesine içtenlikle gülen Piskopos, şimdi kendisine Monsenyör diye hitap edilmemesine biraz bozulmuştu. Ve hatta buna “vatandaş” diye karşılık vermeye niyetlenmişti sanki. Hekimlerle rahipler için alışılmış olan kaba bir teklifsizlik içine girmek isteğine kapıldıysa da bu, onun alışık olduğu bir şey değildi. Bu adam, bu konvansiyoncu, bu halk vekili ne de olsa bir vakitler bu yeryüzünün kudretli kişilerinden biriydi. Piskopos belki de hayatında ilk defa sert davranma isteği duydu içinde.

Oysa konvansiyoncu, ona karşı mütevazı bir açık yüreklilik gösteriyordu. Bunda belki toz olup dağılmaya bu kadar yaklaşmış bir insana yakışan alçakgönüllülüğün bir yansımasını görmek mümkündü.

Piskoposa gelince, günaha çok yakın bir şey saydığı meraktan her ne kadar çekinse de, konvansiyoncuyu dikkatle incelemekten kendisini alamıyordu. Bu dikkat sempatiden kaynaklanmadığı için, başka herhangi bir kimseyi böyle incelese, vicdanı bu yüzden onu kınardı. Bir konvansiyoncu onda yasa dışı, hatta hayır, yasası dışı bir varlık etkisi yaratıyordu biraz. G. sakin, gövdesi hemen hemen dimdik, sesi çınlayan haliyle fizyolojistleri şaşkınlığa düşürecek seksenliklerden biriydi. Zamanında, çağıyla uyuşan bu gibi insanlardan çok görmüştü. Bu ihtiyar, kaderin bütün sınamalarına dayanmasını bilen bir insan hissi veriyordu. Sona bu kadar yaklaştığı anda bile sağlıklı zamanına mahsus bütün davranışlarını korumuştu. Parlak bakışlarında, kendinden emin konuşmasında, güçlü omuz hareketlerinde ölümü şaşırtacak bir şeyler vardı. Ölüm meleği Azrail onu görünce tersyüz olur, yanlış kapıyı çaldığını sanırdı. G. sanki ölümü istediği için ölüyor gibiydi. Can çekişmesinde özgürlük vardı. Yalnız bacakları hareketsizdiler. Karanlıklar onu oradan yakalamışlardı. Ayaklar ölü ve soğuktular, kafaysa hayatın bütün kudretiyle yaşamakta ve ışıklar içindeymiş gibi görünmekteydi. G. bu ciddi anda, bir doğu masalındaki yukarısı etten, aşağısı mermerden krala benziyordu.

Orada bir taş duruyordu. Piskopos üzerine oturdu. Konuşmanın ilk kısmı ex abrupto[5] oldu.

- Sizi tebrik ederim, dedi azarlar gibi bir edayla. Yine de kralın idamına oy vermediniz.

Konvansiyoncu bu “yine de” sözünün sakladığı acı imayı fark etmemiş göründü. Cevap verdi. Yüzündeki bütün gülümseme kaybolmuştu.

- Beni pek kutlamayınız, efendim. Ben belanın yok edilmesi için oy verdim.

Bu, sert bir konuşma karşısında vakur ve sade bir konuşmaydı.

- Ne demek istiyorsunuz? diye sordu Piskopos.

- Demek istiyorum ki, insanın bir belası vardır: cehalet. Ben işte bu belanın yok edilmesi için oy verdim. Bu belayı doğuran krallığın. Krallık hatadan alınan otoritedir; bilimse gerçeklikten alınan otoritedir. İnsan ancak bilim tarafından idare edilmelidir.

- Ve de vicdan, diye ekledi Piskopos.

- O da aynı şeydir. Vicdan, bizde doğuştan bulunan bilgi miktarıdır.

Monsenyör Bienvenu, kendisi için biraz yeni olan bu dili biraz şaşırmışçasına dinliyordu. Konvansiyoncu devam etti:

- 16. Louis’ye gelince, hayır dedim. Bir insanı öldürmeye hakkım olduğuna inanmıyorum ama kötülüğün kökünü kazımanın görevim olduğunu hissediyorum. Belanın yok edilmesi için oy verdim, yani kadın için fuhuşun, erkek için köleliğin, çocuk için zulmün son bulması için oy verdim. Cumhuriyete oy verirken, bunlara oy veriyordum. Kardeşliğe, beraberliğe, şafağa oy verdim ben. Peşin hükümlerin ve hataların çökertilmesine yardım ettim. Hataların, peşin hükümlerin yıkılması aydınlığı getirdi. Bizler eski dünyayı düşürdük ve eski dünya, bu sefalet küpü, insan soyunun üzerine devrilirken bir neşe kâsesi halini aldı.

- Karışık bir neşe, dedi Piskopos.

- Bulanık bir neşe de diyebilirsiniz. Ve bugün 1814 denilen geçmişin o uğursuz geri dönüşünden sonra neşe kayboldu! Heyhat! Eser tam değildi, kabul ediyorum. Eski rejimi olaylarda yıktık, ama fikirlerde tamamıyla ortadan kaldıramadık. Suiistimalleri yıkmak yetmez, örf ve âdetleri de değiştirmek gerek. Değirmen artık yok, ama rüzgâr hâlâ esiyor.

- Yıktınız. Yıkmak faydalı olabilir ama içine öfke karışmış bir yıkışa karşıyım.

- Hakkın da öfkesi vardır sayın Piskopos ve hakkın öfkesi bir ilerleme unsurudur. Vız gelir, kim ne derse desin, Fransız Devrimi İsa’nın gelişinden beri insanlığın ilerleme yolunda attığı en güçlü adımdır. Eksik bir adım kabul, ama yüce. Fransız Devrimi bütün sosyal meçhulleri meydana çıkarttı. Zihinleri yumuşattı, sakinleştirdi, yatıştırdı, aydınlattı; yeryüzünde dalga dalga uygarlık selleri akıttı. O iyi oldu. Fransız Devrimi insanlığın taç giyme törenidir.

Piskopos mırıldanmaktan kendini alamadı:

- Öyle mi? 93 mü?

Konvansiyoncu âdeta ölümcül bir ihtişamla iskemlesinde doğruldu ve ölmek üzere olan bir insanın çıkarabileceği kadar yüksek sesle haykırdı:

- Hah! Tam üstüne bastınız! 93! Bu sözü bekliyordum. Bin beş yüzyıl boyunca bir bulut teşekkül etti. On beş yüzyıl sonra bir bulut patladı. Siz şimdi bu yıldırımın davasını yapıyorsunuz.

Piskopos, belki kendisine itiraf etmiyordu ama içinde bir şeylerin söndüğünü hissediyordu. Fakat yine de itidalini korudu ve şu cevabı verdi:

- Hakim adalet adına konuşur, rahip merhamet adına ki bu da zaten daha zengin, yüksek seviyede bir adaletten başka bir şey değildir. Bir yıldırımın hata etmemesi gerekir.

Ve sabit bir nazarla konvansiyoncuya bakarak:

- Ya 17. Louis? diye ekledi.

Konvansiyoncu elini uzatarak Piskopos’un kolunu yakaladı:

- 17. Louis ha! Hele bakalım bir. Kimin için gözyaşı döküyorsunuz siz? Masum bir çocuk için mi? Öyleyse tamam, ben de sizinle birlikte ağlarım. Yok, kral çocuğu için mi? O zaman düşünmem gerek. Bence, Cartouche’un kardeşi olan ve sırf Cartouche’un kardeşi olmak suçundan ötürü Grève Meydanı’nda koltuklarından asılıp ölünceye kadar öylece bırakılan masum çocuk, 15. Louis’nin torunu olan ve sırf 15. Louis’nin torunu olmak suçundan ötürü Temple Kalesi’nde işkenceyle öldürülen masum çocuktan daha az merhamete layık değildir.

- Mösyö, bu gibi isim yaklaştırmalarını sevmem, dedi Piskopos.

- Hangisine itiraz ediyorsunuz? Cartouche’a mı? 15. Louis’ye mi?

Birden sessizlik oldu. Piskopos geldiğine neredeyse pişman oluyordu. Kendisini belirsiz ve garip bir tarzda sarsılmış hissetmekteydi.

Konvansiyoncu tekrar söze başladı:

- Ah rahip efendi, gerçeği yalınlığı içinde sevmiyorsunuz. Hâlbuki İsa severdi. Bir çalı alıp mabedin tozlarını temizlerdi. Nurlar saçan değneği katı bir gerçek söyleyiciydi. “Sinile parvulos,”[6] diye haykırdığı zaman, küçük çocuklar arasında fark gözetmiyordu. Barabas’ın veliahdına yaklaşırken Hirodes’in veliahdından çekinmiyordu. Masumiyet kendi kendisinin tacıdır, efendim. Masumiyetin soyluluk unvanına ihtiyacı yoktur. Paçavralar içindeyken de ipek şallar içindeyken olduğu kadar vakurdur.

Piskopos alçak bir sesle:

- Doğru, dedi.

- Israr ediyorum, diye devam etti konvansiyoncu. Bana 17. Louis’den söz ettiniz. Bir noktada anlaşalım. Bütün masumlar, eziyetle ölenler, çocuklar, aşağıdakiler ve yukarıdakiler için mi ağlıyoruz? Sizinle beraberim. Ama öyleyse, size dediğim gibi, 93’ten eskiye gitmemiz, 17. Louis öncesinden itibaren gözyaşı dökmeye başlamamız gerekir. Ben kral çocukları için sizinle birlikte ağlarım, yeter ki siz de benimle birlikte halkın evlatları için ağlayın.

- Hepsi için ağlıyorum, dedi Piskopos.

- Demek eşit olarak! diye haykırdı G. Eğer terazi bir yana eğilecekse, halktan yana eğilmesi gerekir. Çünkü halk, çok uzun zamandır ıstırap çekiyor.

Yine bir sessizlik oldu. Sessizliği konvansiyoncu bozdu. Bir dirseği üzerinde doğruldu ve sorguya çeken ya da yargılayan bir kimsenin mekânik olarak yaptığı gibi, kıvrılan başparmağıyla işaret parmağı arasına yanağının bir parçasını aldı ve can çekişmenin bütün enerjisi içinde toplanmış bir bakışla Piskopos’tan hesap sormaya başladı. Bu âdeta bir patlamaydı.

- Evet Mösyö, halk uzun zamandan beri ıstırap çekiyor. Hem sonra, bakın, hepsi bu kadar da değil, siz ne hakla gelip beni sorguya çekiyor, bana 17. Louis’den söz ediyorsunuz? Ben bu memlekete geldiğimden beri bu kapalı çevrede tek başıma yaşadım, dışarıya bir adım bile atmadım, bana yardım eden bu çocuktan başka kimseyi görmedim. Gerçi isminiz belli belirsiz bir şekilde kulağıma kadar geldi ve söylemem gerekir ki, kötü bir şekilde de gelmedi. Fakat bu bir şey ifade etmez. Becerikli kişiler, halk denilen babacan saf adamı kandırmanın çeşitli yollarını bilirler. Sırası gelmişken söyleyeyim, arabanızın sesini duymadım; herhalde orada, yol kavşağındaki baltalığın gerisinde bırakmış olmalısınız. Dediğim gibi, sizi tanımıyorum. Bana piskopos olduğunuzu söylüyorsunuz, ama bu beni sizin manevi kişiliğiniz hakkında bilgi sahibi kılmaz. Kısacası sorumu tekrarlıyorum: Kimsiniz? Bir piskopossunuz, kilisenin bir prensi; altın yaldızlı, armalı, gelirli kişilerden biri; okkalı papaz ödeneği alan (Digne Piskoposluğu, on beş bin frank kesin, on bin frank da ek ödenek, toplam yirmi beş bin frank) mutfakları, kitapları olan; sofrasında iyi yemekler bulunan; cumaları su ördeği yiyen; önde arkada uşaklarla tören arabalarında caka satan, yalınayak gezmiş olan İsa Mesih adına karoçalarda dolaşan bir kişi! Siz unvanlı bir kilise adamısınız; gelir, saray, atlar, uşaklar, zengin sofra, hayatın bütün maddi hazları, bütün bunlar ötekilerde olduğu gibi sizde de var ve ötekiler gibi siz de bunlardan tadıyorsunuz. İyi güzel, bu belki pek çok şey söylüyor ya da yeterince söylemiyor. Sizin, belki de bana hikmet getirmek iddiasıyla buraya gelmiş olan sizin asli değeriniz, öz değeriniz hakkında beni aydınlatmıyor. Söyleyin, kiminle konuşuyorum? Kimsiniz siz?

Piskopos başını önüne eğerek cevap verdi:

- Vermis sum.[7]

- Saltanat arabasında gezen bir solucan ha! diye homurdandı konvansiyoncu.

Şimdi üstten konuşma sırası konvansiyoncunun, boynu büküklükse Piskoposundu.

Piskopos yumuşak bir edayla konuştu:

- Öyle olsun, efendim. Fakat açıklar mısınız bana, benim şurada ağaçların iki adım ötesinde duran karoçam, zengin sofram ve cumaları yediğim su ördekleri, yirmi beş bin liralık gelirim, sarayım ve uşaklarım nasıl oluyor da merhametin olmadığını, bir erdemi bağışlamanın bir görev ve 93’ün zulmedici olmadığını ispat ediyor?

Konvansiyoncu, bir bulutu uzaklaştırmak istermiş gibi elini alnının üzerinden geçirdi.

- Size cevap vermeden önce, beni bağışlamanızı rica ederim, dedi. Bir kusur işledim ben efendim. Siz burada benim evimdesiniz, benim misafirimsiniz. Size nezaket borçluyum. Siz benim fikirlerimi tartışıyorsunuz, sizin muhakemelerinizi çürütmekle yetinmek yaraşır bana. Servetleriniz, nimetleriniz bu tartışmada size karşı elimde bulunan bazı avantajlardır, fakat bunları size karşı kullanmamam yerinde olur. Kullanmayacağıma dair de söz veriyorum.

- Teşekkür ederim, dedi Piskopos.

G. devam etti:

- Şimdi benden istediğiniz açıklamaya gelelim. Neredeydik? Ne diyordunuz bana? 93’ün zulmettiğini söylüyordunuz, değil mi?

- Evet, zulmedici, dedi Piskopos. Giyotine alkış tutan Marat için ne dersiniz?

- Protestanlara reva görülen eziyetler üstüne Te Deum okuyan Bossuet için ne dersiniz?

Cevap ağırdı ve bir çelik hançer sertliğiyle doğruca hedefe saplanıyordu. Piskopos titredi, verecek cevap bulamadı fakat Bossuet adının bu şekilde kullanılması gücüne gitmişti. En parlak zihinlerin bile tabuları vardır ve bazen mantığın saygısızlıklarından dolayı kendilerini belirsiz bir şekilde incinmiş hissederler.

Konvansiyoncu sık ve zor nefes almaya başlamıştı; son soluklara karışan can çekişme tıkanıklığı ikide bir sesini kesiyordu. Bununla beraber, gözlerinde bilincinin tamamen yerinde olduğunu gösteren bir pırıltı vardı hâlâ.

Devam etti:

- Şuradan buradan birkaç söz daha edelim istiyorum. Bütünüyle ele alındığında insanlığın gücünün azametli bir onaylanışı olan devrimin dışında, 93, ne yazık ki bir tepkidir. Siz onu amansız buluyorsunuz, peki ya baştan başa o krallık, efendim? Carrier bir hayduttur, fakat Montrevel’e ne ad verirsiniz? Fouquier-Tinville pespayenin biridir, ama Lamoignon-Bâville’e ne dersiniz? Maillard bir felakettir, ya Saulx-Tavannes nedir, rica ederim? Peder Duchene gaddardır, peki Peder Letellier’ye hangi sıfatı layık bulursunuz? Jourdan-Coupe-Tète bir canavardır, ama Louvois Markisi kadar değil. Mösyö, mösyö, arşidüşes ve Kraliçe Marie-Antoinette’e acırım, ama 1685’te, Büyük Louis devrinde, emzikteki çocuğundan koparılıp yarı beline kadar çıplak olarak çocuğunun karşısında, uzağında direğe bağlanan o zavallı Protestan kadınına da acırım. Göğüsleri sütle, yüreği ıstırapla şişiyordu. Aç ve solgun yavru bu göğüsleri göre göre çığlıklar kopararak can çekişiyordu. Ve bu sırada cellat kadına, emzikli anaya “Dininden dön!” diyordu, onu çocuğunun ölümüyle vicdanının ölümü arasında bir seçim yapmaya zorlayarak. Bir anaya reva görülen bu cehennem işkencesine ne dersiniz? Mösyö, şunu hatırınızda iyi tutun: Fransız Devrimi’nin kendi nedenleri, kendi hikmeti vardır. Gelecek onun öfkesini beraat ettirecektir. Meyvesi, daha iyi bir dünyadır. En müthiş darbelerinden insanlık için bir okşayış doğuyor. Kısa kesiyorum. Susuyorum. Durum fazlasıyla benim lehimde. Zaten ölüyorum.

Ve konvansiyoncu, Piskopos’a bakmayı bırakarak, şu birkaç sakin kelimeyle düşüncesini tamamladı:

- Evet, ilerlemenin haşinliklerine devrim denir. Devrimler sona erdiği zaman farkına varılır ki, insanlık tartaklanmış ama yol almıştır.

Konvansiyoncu, Piskopos’un içindeki bütün kaleleri birbiri ardınca teker teker ele geçirdiğinin farkında değildi. Fakat yine de geriye bunlardan bir tanesi kalıyordu ki, Monsenyör Bienvenu’nün en yüce direnme kaynağını teşkil eden bu kaleden, başlangıçtaki katılığı aşağı yukarı yeniden dile getiren şu sözler çıktı:

- İlerlemenin Tanrı’ya inanması gerekir, iyiliğin dinsiz hizmetkârı olamaz. Tanrı’yı inkâr eden, insanlığın kötü bir rehberidir.

İhtiyar halk temsilcisi cevap vermedi. Bir titreme geçirdi. Gökyüzüne doğru baktı ve bakışında yavaşça bir gözyaşı belirdi. Gözkapağı dolunca yaşlar kara sarıya çalan yanağından aşağıya süzüldü ve o, bakışı derinliklerde kaybolmuş bir halde, kekelercesine, alçak bir sesle ve kendi kendisine konuşarak şöyle dedi:

- Ey sen! Ey ülkü! Yalnız sen varsın!

Piskopos, ifadesi imkânsız bir sarsıntı geçirdi. Bir sürelik sessizlikten sonra ihtiyar, parmağını göğe doğru kaldırarak konuştu:

- Sonsuzluk var. Orada işte. Sonsuzluğun benliği olmasaydı, benlik onun sınırı olurdu; o zaman o sonsuz olamazdı; başka bir deyişle, var olmazdı. Hâlbuki o, vardır. Şu halde onun bir benliği vardır. İşte, sonsuzluğun benliği Tanrı’dır.

Ölmekte olan adam bu son sözleri yüksek bir sesle ve vecd titreyişleri içinde, bir şey görürmüş gibi söylemişti. Konuşması bitince gözleri kapandı. Harcadığı çaba onu tüketmişti. Besbelliydi ki, kalan birkaç saatlik ömrünü bir dakikada yaşayıp bitirmişti. Söylediği sözler, onu ölümde bulunan şeye yaklaştırmıştı. Nihai an geliyordu.

Piskopos bunu anladı, vakit daralıyordu. Buraya bir rahip olarak gelmiş, buz gibi soğukluktan derece derece heyecanın son kertesine geçmişti. Bu kapalı gözlere baktı, bu buruşuk, buz gibi soğuk ihtiyar eli tuttu ve ölüm halindeki adamın üzerine eğildi.

- Saat Tanrı’nın saatidir. Boş yere karşılaşmış olmamız sizce de hayıflanacak bir şey olmaz mı?

Konvansiyoncu gözlerini açtı. Gölgeli bir vakar yüzüne damgasını vurmuştu. Belki tükenen dermanından çok ruhunun soyluluğundan gelen bir yavaşlıkla:

- Mösyö Piskopos, dedi, ben hayatımı düşünce, inceleme ve seyirle geçirdim. Memleketim beni işlerine el atmaya çağırdığı, bunu bana emrettiği zaman altmış yaşındaydım. Emre uydum. Suiistimaller vardı, onlarla mücadele ettim; kötülükler vardı, onları yok ettim; haklar ve prensipler vardı, onları ilan ettim ve imanım olarak benimsedim. Memleket toprakları istilaya uğramıştı, savundum; Fransa tehlikedeydi, göğsümü gerdim. Zengin değildim, şimdi de fakirim. Devletin büyüklerinden biriydim, hâzinenin mahzenleri parayla öylesine tıklım tıklım doluydu ki, altın ve gümüşlerin ağırlığı altında neredeyse çatlayacak olan duvarları payandalamak gerekmişti, bense Arbre-Sec Sokağı’nda yirmi iki meteliğe yemek yiyordum. Mazlumlara yardım ettim, acı çekenleri rahatlattım. Mihrabın örtüsünü yırttım, doğru ama vatanın yaralarını sarmak için yaptım bunu. İnsanlığın ışığa doğru ileri yürüyüşünü daima destekledim ve bazen de acımasız ilerleyişe karşı direndim. Sırası geldiğinde kendi hasımlarımı, sizleri korudum. Hatta Flandre’da, Peteghem’de, Merovingien krallarının yazlık saraylarının bulunduğu yerde bir Urbanist manastırı olan Sainte-Claire en Beaulieu Manastırı’nı 1793’te ben kurtardım. Görevimi gücüm yettiğince yerine getirdim ve elimden geldiğince iyilik yaptım. Bundan sonra da kovuldum, izlendim, takibata uğratıldım, eziyet gördüm, karalandım, alaya alındım, alenen hakarete uğradım, lanetlendim, sürüldüm. Yıllardan beri ak saçlarıma rağmen birçok kimsenin beni hor görmek hakkını kendinde bulduğunu hissediyorum. Zavallı cahil kalabalığın gözünde lanetli bir yüzüm var ve ben kimseden nefret etmeden nefretin beni içine attığı yalnızlığı kabul ediyorum. Şimdi seksen altı yaşındayım, ölmek üzereyim. Ne istemeye geldiniz?

- Takdisinizi, dedi Piskopos.

Ve yere diz çöktü.

Piskopos tekrar başını kaldırdığında konvansiyoncunun yüzüne vakur bir ifade gelmişti. Son nefesini vermişti.

Piskopos evine ne olduğu bilinmez, derin düşüncelere dalmış olarak döndü. Bütün geceyi dua ederek geçirdi. Ertesi gün bazı yürekli meraklılar ona konvansiyoncu G.’den söz etmeyi denediler. Onlara gökyüzünü göstermekle yetindi.

O günden itibaren Piskopos, küçüklere ve acı çekenlere karşı şefkatini ve kardeşliğini bir kat daha arttırdı. O “ihtiyar G. alçağı”na yapılan her ima onu garip bir zihin meşguliyetine düşürüyordu. Hiç kimse bu ruhun, onun ruhunun önünden geçişinin, bu büyük vicdanın onun vicdanı üzerinde yankılanışının, Piskoposun kemal mertebesine yaklaşmasına bir katkısı olmadığını söyleyemez. Bu “pederane ziyaret”, elbette, şehrin küçük topluluklarında fısıldaşmalara sebep oldu:

“Ölüm halindeki böyle bir hastanın başucu muydu piskoposun yeri? Bir dine dönüş ihtimali yoktu elbette. Bu devrimcilerin hepsi de imansızdır zaten. Öyleyse oraya gitmenin anlamı ne? Görülecek ne vardı orada? Bir ruhun şeytan tarafından götürülüşünü görmeye pek meraklıymış demek...”

Bir gün kendisini nüktedan sayan küstah cinsinden bir varlıklı dul kadın ona şu çıkışta bulundu:

- Monsenyör, yüce efendimizin ne zaman kırmızı külah giyeceğini merak edenler var.

- O! İşte önemli bir renk, diye cevap verdi Piskopos.

Bereket versin ki onu külahta hor görenler, şapkada saygıyla karşılıyorlar.

XI
BİR KISITLAMA

Bu söylediklerimize bakarak Monsenyör Bienvenu’nün “filozof bir piskopos” ya da “vatansever bir rahip” olduğu sonucunu çıkaranlar çok yanılırlar. Eski konvansiyon meclisi üyesi G.’yle rastlaşması ya da belki daha uygun bir deyişle kavuşması, onun üzerinde bir çeşit şaşkınlık izi bırakmış ve bu da onu daha yumuşak bir insan yapmıştı.

Her ne kadar Monsenyör Bienvenu böyle bir politika adamı değildiyse de, devrin siyasi olayları karşısındaki tutumunu, böyle bir tutum almayı herhangi bir şekilde düşünmüş olabileceğini farz ederek, burada kısaca belirtmek belki yerinde olur.

Birkaç yıl geriye dönelim öyleyse.

Mösyö Myriel’in piskoposluğa yükseltilmesinden bir süre sonra İmparator onu, başka birtakım piskoposlarla birlikte İmparatorluk baronu yapmıştı. Bilindiği gibi, 5-6 Temmuz 1809 gecesi papanın tutuklanması olayı meydana geldi. Bu münasebetle Mösyö Myriel de, Paris’te toplanan Fransız ve İtalyan piskoposlarla birlikte kilise meclisine katılmaya Napolyon tarafından davet edildi. Kilise meclisi Notre-Dame’da toplandı ve ilk toplantısını 15 Haziran 1811 günü Kardinal Fesch’in başkanlığında yaptı. Toplantıya katılan doksan beş piskopos arasında Mösyö Myriel de bulunuyordu. Ama yalnızca bir oturuma, bir de üç dört özel konferansa katıldı. Bir dağ bölgesi piskoposluğunun doğaya son derece yakın, köylülük ve yoksulluk içinde yaşayan piskoposu olarak, bu seçkin şahsiyetlerin arasında meclisin havasını değiştiren bazı fikirler ortaya atıyordu anlaşılan. Hemencecik Digne’e geri döndü. Bu acele dönüş hakkında kendisine soru sorulduğunda şu cevabı verdi:

- Onları rahatsız ediyordum. Dışarının havasını benden alıyorlardı. Üzerlerinde bir açık kapı etkisi yaratıyordum.

Bir başka defasında da şöyle dedi:

- Ne yapalım? Bu sayın monsenyörlerin hepsi de birer prens. Bense yoksul bir köylü piskoposum.

Gerçek şu ki, hoşa gitmemişti. Başka bazı garip şeyler arasında, yine söylendiğine göre, en önemli meslektaşlarından birinin evinde bulunduğu bir akşam şu sözler kaçmıştı ağzından:

- Güzel rakkaslı saatler! Güzel halılar! Güzel uşak kıyafetleri! Bu hayli can sıkıcı olsa gerek. Bütün bu gereksiz şeylerin kulağımın dibinde durmadan bağırıp “Aç insanlar var! Üşüyen insanlar var! Yoksullar var!” demelerini hiç istemezdim.

Şunu da sırası gelmişken söyleyeyim ki, lükse karşı nefret, akıllıca bir nefret değildir. Bu nefret, sanatlara karşı nefreti de içinde taşır. Ne var ki kilise adamlarının gözünde, temsiller ve törenler dışında bir kusurdur lüks. Hayır ve iyiliğe gerçekte pek uymayan bazı alışkanlıklara alamet gözüyle bakılır. Servet sahibi bir rahip sağduyuya aykırı düşer. Rahibin fakir fukaraya yakın olması gerekir. Oysa çalışmanın tozu gibi, bu sefaletten bir parça olsun kendi üzerinde taşımadan, gece gündüz durmaksızın bütün o mutsuzluklara, bütün o bahtsızlıklara, bütün o yoksullara dokunup durabilir mi insan? Bir ateş korunun yanında durup da sıcağıyla ısınmayan insan düşünülebilir mi? Sürekli olarak kızgın bir fırının başında çalıştığı halde saçında bir yanık, tırnağında bir karalık, vücudunda bir damla ter, yüzünde bir kül kırıntısı olmayan bir işçi hayal edilebilir mi? Bir rahipte, hele hele bir piskoposta, hayır ve yardımseverliğin birinci kanıtı yoksulluktur.

Hiç şüphesiz, Digne Piskoposu böyle düşünüyordu.

Zaten onun bazı nazik konularda, “yüzyılın fikirleri” diyebileceğimiz düşünceleri paylaştığını sanmamalıyız. Devrin ilahiyatla ilgili tartışmalarına az karışır, kilisenin ve devletin itibarının söz konusu olduğu meselelerde suskun dururdu. Fakat üstüne fazla varılacak olsa, Fransız kilisesinden çok papalığa yakın olduğu görülürdü belki de. Burada bir portre çizdiğimize ve hiçbir şeyi saklamak niyetinde olmadığımıza göre, alçalış devrinde Napolyon’a karşı buz gibi soğuk bir tavır takındığını eklemek zorundayız. 1813’ten itibaren bütün Napolyon aleyhtarı gösterilere ya katıldı ya da alkış tuttu. Elbe Adası’ndan geri gelişinde onu geçerken görmeyi reddetti ve Yüz Gün Saltanatı sırasında kendi piskoposluk bölgesinde İmparator için toplu dualar okunmasını buyurmaya yanaşmadı.

Kız kardeşi Matmazel Baptistine’den başka, biri general, öteki vali iki erkek kardeşi vardı. İkisine de oldukça sık mektup yazardı. Birincisine bir süre kırgın kaldı, çünkü Cannes’a çıkış sırasında Provence’da kumandanlık eden general, bin iki yüz kişilik bir kuvvetin başında sanki kaçıp kurtulması istenen bir kimseymiş gibi İmparator’un peşinden gitmekle yetinmişti. Paris’te, Cassette Sokağı’nda emekli hayatı yaşayan, mert ve itibarlı eski bir vali olan öbür kardeşine yazdığı mektuplarsa hep daha sevecen kaldı.

Demek oluyor ki, Monsenyör Bienvenu’nün de taraf tuttuğu, burukluk duyduğu, yüzünü üzüntü bulutlarının kapladığı zamanlar olmuştu. Daima ezeli ve ebedi şeylerle meşgul bu şefkatli, bu büyük zihinde de yaşanan ana ait ihtirasların gölgesi dolaşmıştı. Muhakkak ki böyle bir adama, siyasi kanaatler taşımamak daha çok yaraşırdı. Düşüncemiz yanlış anlaşılmasın, “siyasi kanaat” denilen şeyleri, günümüzde her türlü verimli düşüncenin temelini teşkil etmesi gereken o yüce ilerleme özleyişiyle, o yüksek vatan sevgisi, demokrasi ve insanlık inancıyla asla karıştırmıyoruz. Bu kitabın konusunu ancak dolaylı olarak ilgilendiren meseleleri derinleştirmeden sadece şunu söylemek isteriz: Gönül isterdi ki Monsenyör Bienvenu kralcı olmasın ve bu dünyanın ham hayallerini, insani olayların fırtınalı gelgitleri üzerinde açık seçik parladıkları görülen üç lekesiz ışığı olan gerçek, adalet ve şefkati huzur içinde seyretsin, bakışlarını başka bir yana bir an bile çevirmesin.

Tanrı’nın Monsenyör Bienvenu’yü hiç de siyasi bir görev için yaratmadığını kabul etmekle beraber, hak ve özgürlük adına bir protestoyu, mutlak güce sahip bir Napolyon’a karşı gururlu muhalefeti, tehlikeli ama haklı bir direnişi anlar ve hayranlıkla karşılardık. Fakat yükselenlere karşı olduğunda hoşumuza giden şey, düşenlere karşı olduğunda o kadar hoşumuza gitmez. Mücadeleyi ancak tehlike olduğu müddetçe severiz ve her durumda ancak ilk andan itibaren mücadele verenler, son anda yok etmek hakkına sahip olabilirler. Parlaklık devrinde suçlamada inatla direnmeyene, yıkılış karşısında susmak düşer. Düşüşün tek meşru yargıcı, başarıların kötü iç yüzünü açıkça ilan edendir. Oysaki biz, ilahi takdir işe karışıp darbelerini indirmeye başladığı zaman, kenara çekilip meydanı ona bırakıyoruz. 1812 bizi gevşetmeye başladı. 1813’te, o zamana kadar sus pus duran Yasama Meclisi’nin bu sessizliğini felaketlerden cesaret alarak namertçe bozması ancak öfke ve nefretle karşılanacak bir şeyken, bunun alkışlanması bir hataydı; 1814’te, o hain mareşallerin karşısında rezil rüsva olan, önce ilahlaştırdığına sonra hakaretler yağdıran o senatonun, putunun hem ayaklarını yalayıp hem üstüne tüküren o putperestlik karşısında başını tiksintiyle başka tarafa çevirmek bir görevdi; 1815’te, en büyük felaketler ufukta belirmişken, Fransa bu felaketlerin uğursuzca yaklaştığını hissederek ürpertiler geçirirken, Napolyon’un önünde açılan Waterloo uçurumu uzaktan hayal meyal seçilirken, ordunun ve halkın kader mahkûmuna hazince alkış tutmasında gülünecek bir taraf yoktu. Zorba hakkında her türlü ihtiyat kaydı saklı kalmak şartıyla, Digne Piskoposu gibi bir kalp taşıyan bir kişinin, büyük bir milletle büyük bir adamın, uçurumun kenarında birbirleriyle sarmaş dolaş olmasındaki ihtişamlı ve dokunaklı yanı hor görmemesi gerekirdi herhalde.

Bunun dışında o, doğru, dürüst, adaletli, zeki, alçakgönüllü ve saygıdeğerdi; iyilik eden ve iyilik isteyendi ki zaten bu da bir çeşit iyilik etmedir. Bir rahipti, bir bilgeydi, bir insandı. Hatta söylemek gerekir ki, yukarıda kınadığımız ve bu yüzden onu neredeyse sert bir şekilde yargılamaya hazır olduğumuz siyasi kanaatinde bile, şurada konuşan bizden belki de daha hoşgörülü, daha uysaldı.

Belediye binasının kapıcısını bu işe İmparator yerleştirmişti. Eski muhafız alayının yaşlı bir astsubayı, Austerlitz lejyonerlerinden, kartal gibi Bonapartist bir adamdı. Bu biçare ara sıra o devirde kanunun bozguncu sözler diye nitelendirdiği, düşüncesizce bazı laflar kaçırırdı ağzından. Şeref lejyonu nişanında İmparatorun profili görünmez olduğundan beri, nişanını taşımak zorunda kalmamak için, kendi deyişiyle, artık iç kıyafet talimatnamesine göre giyinmiyordu. Napolyon’un kendisine vermiş olduğu nişandaki İmparator suretini dindarca bir huşuyla bizzat oradan çıkarmış ve yerini delik bırakmıştı; onun yerine hiçbir şey koymak istemiyordu. “Kalbimin üstünde üç kurbağa taşımaktansa ölmeyi tercih ederim,” diyordu. 18. Louis’yle yüksek sesle, canu gönülden alay ediyordu. “İngiliztozluğu takmış damla illetli pinpon!” diyordu, “Kuyruklu saçıyla Prusya’ya defolsun.” En çok nefret ettiği iki şeyi, Prusya’yla İngiltere’yi, aynı lanetleme içinde yan yana getirmek onu pek memnun ediyordu. O kadar ileri gitti ki, sonunda işinden attılar. Karısı ve çocuklarıyla aç biilaç sokakta kaldı. Piskopos onu çağırttı, hafif tertip azarladı ve katedrale kapıcı yaptı.

Mübarek faaliyeti, tatlı ve yumuşak davranışlarıyla Monsenyör Bienvenu, dokuz yılda Digne şehrini şefkatli bir aile sevgisi ve saygısıyla doldurmuştu âdeta. Napolyon karşısındaki tutumu bile, İmparatoruna tapan, ama piskoposunu da seven halk -o uysal ve aciz sürü- tarafından kabul edilmiş, sanki dolaylı olarak bağışlanmıştı.

XII
MONSENYÖR BIENVENU’NÜN YALNIZLIĞI

Tıpkı bir generalin çevresinde dolanan genç subaylar güruhu gibi, bir piskoposun çevresinde de hemen daima bir küçük rahipler mangası bulunur. Şu sevimli Saint François de Sales’in, bir yerde “toy papazlar” diye bahsettiği şey budur işte. Her mesleğin birtakım heveslileri vardır ve bunlar o meslekte mevki sahibi olmuş kişilerin peşinde kuyruk oluştururlar. Hiçbir güç kuvvet yoktur ki uyrukları olmasın. Hiçbir servet yoktur ki çevresi bulunmasın. Kendilerine gelecek arayanlar, ihtişamlı halin etrafında girdaplanıp dururlar. Her metropolün bir kurmay heyeti vardır. Biraz nüfuzlu her piskoposun ilahiyat okulu azizciklerinden oluşan bir devriye kolu bulunur. Bunlar, piskoposluk sarayında ortalığı kolaçan edip her şeyin yerli yerinde olmasını sağlarlar ve Monsenyör’ün gülümsemeleri çevresinde piskoposa yaranmak, diyakos yamaklığı için atlama taşıdır. Yolunu yapmasını bilmeli. Havarilik, papaz gelirini hor görmeyi gerektirmez.

Başka yerlerde koca külahlılar olduğu gibi, kilisede de koca kavuklular vardır. Bunlar sarayda saygınlığı olan, zengin, iyi gelirli, becerikli, sosyetede yeri olan, şüphesiz bu arada dua okumasını da bilen, ama istemesini bilmekten de geri kalmayan, yüzünü göstermek için bütün cemaatini kapısında bekletmekten pek çekinmeyen, dinle diplomasi arasında birleştirici halka görevi gören, rahipten çok rahip kisveli, piskopostan çok piskopos kılıklı piskoposlardır. Ne mutlu onlara yaklaşanlara! İtibarlı kişiler olduklarından çevrelerine, yaltaklananlara ve kayırılanlara, bütün o göze girmesini bilen gençlere yağlı ruhani bölgeler, gelir getiren görevler, bölge müfettişlikleri, sadaka eminlikleri, katedral görevleri yağdırır dururlar. Bu arada kendileri de piskoposluk görev ve unvanlarını bekler haldedirler. Kendileri ilerledikçe, peyklerini de peşleri sıra ilerletirler; sanki hareket halinde bir güneş sistemidir bu. Saçtıkları ışık peyklerini de allara boyar. İzzet ve ikballeri, kırıntılarını çevreye tatlı küçük terfiler halinde dağıtır. Koruyucunun ruhani yetki sahası ne kadar genişlerse, gözdeye de o kadar büyük bir kilise bölgesi düşer. Sonra, Roma da hemen şuracıkta. Bir piskoposun başpiskopos, bir başpiskoposun da kardinal olmayı başarması size papaların seçildiği meclisin yolunu açar: Roma’daki on iki hakimli papalık yüce mahkemesine girersiniz; omuzlarınıza üzerinde siyah haçlar bulunan yünlü beyaz geniş şeridi takarsınız; derken yüce mahkeme kararlarının yazıcısı, arkadan papanın özel kalem müdürü, daha sonra da monsenyör olursunuz ve Yüce Efendilik ile Hazretlik arasında yalnızca bir adım kalır. Hazretlik ile Yücelik arasında ancak bir seçim dumanı mesafe vardır. Her papaz, takkesi üç katlı papalık tacını hayal eder. Günümüzde papaz, düzenli bir şekilde ilerleyip kral olmaya kadar varan tek insandır. Hem de ne kral! Krallar kralı. Onun için, bir ilahiyat okulunun nasıl bir ihtiraslar fidanlığı olduğunu varın bir düşünün! Yüzüne baksan kızaran nice koro şarkıcısı çocuk, nice genç rahip, başlarında Perette’in süt güğümünü taşırlar. Herhalde ihtiras, kendisine kolaylıkla yetenek adını veriyor, kim bilir? Belki de inanarak, kendisi de aldanarak, ne mutlu ona!

Alçakgönüllü, yoksul, kendi halinde bir kişi olan Monsenyör Bienvenu koca kavuklar sırasından sayılmıyordu. Çevresinde dönenen genç papazların hiç bulunmamasından belliydi bu. Görmüş olduğumuz gibi Paris’te “başarılı olamamıştı.” Bu münzevi ihtiyar için herhangi bir gelecek düşünülemezdi. Hiçbir yükselme hırsı onun gölgesinde yeşermeye kalkışmak deliliğini göstermiyordu. Danışma kurulu üyeleriyle yardımcıları da onun gibi biraz halktan, onun gibi kardinalliğe kapısı olmayan bu göreve kendilerini hapsetmiş ve tıpkı piskoposlarına benzeyen yaşlı başlı adamlardı, yalnız şu farkla: Onlar bitmişlerdi, o ise kemale ermişti. Yetiştirdiği gençler, Monsenyör Bienvenu’nün yanında yükselmenin imkânsızlığını o kadar iyi anlıyorlardı ki, daha ilahiyat okulundan çıkar çıkmaz kendilerini Aix ya da Auch başpiskoposlarına tavsiye ettirip çarçabuk çekip gidiyorlardı. Çünkü, tekrar söyleyelim, ne de olsa herkes ilerlemek ister. Feragat humması içinde yaşayan bir aziz, tehlikeli bir komşudur; size iflah olmaz bir yoksulluk, ilerleme için gerekli mafsallarda kilitlenme, sözün kısası, isteyeceğinizden fazla fedakârlık gayreti bulaştırabilir. Onun için insanlar, bu uyuz cinsi erdemden kaçarlar. Monsenyör Bienvenu’nün yalnızlığı bundan geliyordu. Karanlık bir toplumda yaşıyoruz biz. Başarmak: Yukarılardaki bozukluktan üstümüze damla damla yağıp duran ders işte budur.

Sırası gelmişken söyleyelim: Başarı, iğrenç yüzlü bir şeydir. Meziyetle olan yalancı benzerliği insanı aldatır. Halk kalabalığı için başarının yüzü, aşağı yukarı üstünlüğün yüzüyle aynıdır. Kabiliyetin tıpatıp benzeri olan başarının bir kurbanı vardır: tarih. Yalnız Juvenalis’le Tacitus ona karşı itiraz sesi yükseltirler. Günümüzde hemen hemen resmîleşmiş bir felsefe, onun kapısında hizmetçiliğe girmiş, başarının uşak üniformasını sırtında taşımakta ve onun bekleme odasında hizmet görmektedir. Başarınız: Teori bu. Bolluk ve refah kabiliyet eseri sayılıyor. Piyangoda kazandınız mı tamam, becerikli bir insansınız demektir. Üstün gelen saygı görür. Dünyaya takkeli gelin! Bütün mesele burada. Şanslıysanız gerisi kendiliğinden gelir. Mutlu olun, sizi büyük kişi sanırlar. Yüzyılımızı aydınlatan beş altı büyük istisna dışında, çağımızın hayranlığı miyopluktan başka bir şey değildir. Yaldız, altın yerine geçer. Rastgele biri olmak zarar etmez, yeter ki sonradan görme biri olsun. Bayağı insan, kendi kendisine hayranlık duyan ve bayağılığı alkışlayan ihtiyar bir narsistir. İnsanı Musa, Aiskhylos, Dante, Michel-Angelos ya da Napolyon yapan o muazzam melekeyi çoğunluk, hangi alanda olursa olsun hedefine ulaşmış herhangi bir kimseye hemencecik, alkışlaya alkışlaya ihsan ediverir. Noterin biri mebus olsun, bir sahte Comeille Tiridate’ı yazsın, bir hadım harem sahibi olsun, bir Prudhomme askerî bir devir için hayati önemi olan bir savaşı kazara kazansın, bir eczacı Sambre ve Meuse ordusu için kartondan postal tabanı icat edip kösele yerine satılan bu kartonla kendine dört yüz bin liralık bir servet yapsın, bir seyyar çerçi tefecilikle gerdeğe girsin ve baba olup bu anaya yedi sekiz milyon doğurtsun, bir vaiz genzinden konuşa konuşa piskoposluğa ersin, varlıklı bir konağın vekilharcı işten ayrıldığında öyle zenginleşmiş olsun ki onu maliye nazırı yapsınlar: Bütün bunlara insanlar hemen ‘deha’ adını yapıştırıverirler; tıpkı Mousqueton’un suratına ‘güzellik’, Claude’un tavrı edasına ‘haşmetli’ demeleri gibi. Gökyüzünün derinliklerindeki yıldızlarla ördeklerin yumuşak çamur birikintisinde ayaklarıyla resmettikleri yıldızları birbirine karıştırırlar.

XIII
NELERE İNANIYORDU

Dindarlık bakımından Digne Piskoposu’nun yüceliğini ölçebilecek durumda değiliz. Böyle bir ruh karşısında ancak derin bir saygı duyulabilir. Doğru bir kişinin sözü vicdanına kefildir. Zaten bazı tabiatları belli olduğuna göre, bizimkinden farklı bir inanç içinde de insanlık erdeminin bütün güzelliklerinin pekâlâ gelişebileceğini kabul ederiz.

Dinin falan dogması ya da filan sırrı hakkında ne düşünüyordu? İç âleme ait bu gizlilikler ancak ruhların çıplak olarak girdikleri mezarda bilinebilir. Yalnız, emin olduğumuz tek şey, iman konusundaki güçlüklerin onda hiçbir zaman ikiyüzlülüğe yol açmadığıdır. Elmasın çürümesi hiç mümkün müdür? Elinden geldiği kadar çok inanıyordu. “Credo in Patrem,”[8] diye haykırırdı sık sık. Vicdanı yeterince doyuran ve size yavaşça “Tanrı’yla berabersin!” diyen hoşnutluğu hayır işlerinden zaten bol bol elde ediyordu.

Belirtmemiz gerektiğine inandığımız bir nokta da şu: Piskopos, inancının dışında, deyim yerindeyse ötesinde, gönlünde aşırı bir sevgi beslemekteydi. İşte bu yönden, quia multum amavit[9] kolayca yaralanabilirdi; “ciddi kişiler”, “ağırbaşlı kişiler”, “aklı başında kişiler”, ukalalığın bir adının da bencillik olduğu hazin dünyamızın gözde deyimleri bu hükme varmışlardı. Neydi bu aşırı sevgi? Bu, daha önce de belirttiğimiz gibi, insanları aşan ve yeri geldiğinde eşyaya kadar uzanan huzurlu bir iyilikseverlikti. Hiçbir şeyi hor görmeden yaşıyordu. Tanrı’nın bütün yarattıklarına karşı hoşgörülüydü. Her insanda, hatta en iyisinde bile, hayvanlara karşı içinde sakladığı bilinçsizce bir sertlik bulunur. Birçok rahibin dahi bir özelliğini meydana getiren bu sertlikten Digne Piskoposu’nda eser yoktu. İşi Brahmanlığa kadar vardırmazdı, ama görünüşe göre Eski Ahit’in Vaiz kitabındaki şu söz üzerinde uzun boylu düşünmüş olmalıydı: “Hayvanların ruhunun nereye gittiği biliniyor mu?” Görünüşteki çirkinlikler, içgüdünün acayiplikleri onu ne rahatsız eder ne de tiksindirirdi. Bundan heyecan duyar, âdeta acırdı. Düşünceye dalar, sanki görünen hayatın ötesindeki nedeni, açıklamayı, mazereti aramaya çalışırdı. Zaman zaman Tanrı’dan şefaat diler gibi bir hal alırdı. Tabiatta hâlâ bulunan bir sürü karışıklığı hiç kızmadan, tıpkı bir parşömen üzerindeki yazıları çözmeye çalışan bir dil bilgini gözüyle incelerdi. Bu hayaller bazen ağzından garip sözler çıkmasına yol açardı. Bir sabah bahçesindeydi, kendisini yalnız sanıyordu, ama kız kardeşi o görmeden arkasından yürümekteydi; birden durdu ve yerdeki bir şeye baktı. Kocaman bir örümcekti bu: kara, tüylü, korkunç bir şey. Kız kardeşi onun, “Vah zavallı hayvan. Bunda onun kusuru yok,” dediğini duydu.

İyiliğin neredeyse tanrısal denilebilecek bu çocukluklarından ne diye söz etmemeli? Çocukluk, kabul; ama bu ulvi çocuklukları Aziz François d’Assise ve Marcus Aurelius da yapmışlardır. Bir gün bir karıncayı ezmeyeyim derken ayağını burktu.

İşte böyle yaşıyordu bu doğru adam. Bazen bahçesinde uyuyakalırdı. O zaman, bundan daha saygıya değer bir görünüş olamazdı.

Gençliğine, hatta olgunluk çağına dair anlatılanlara bakılırsa Monsenyör Bienvenu vaktiyle ihtiraslı, hatta belki haşin bir adammış. Her alandaki yumuşaklığı ve uysallığı yaradılıştan gelen bir içgüdü olmaktan çok, hayatı boyunca yüreğinden süzülüp düşünceden düşünceye ağır ağır dökülmüş bir büyük inancın sonucuydu. Çünkü bir karakterde de tıpkı bir kayada olduğu gibi su damlacıklarının oyduğu delikler bulunabilir. Silinmez oyuklardır bunlar; bu oluşumlar asla yok olmaz.

Sanırız daha önce söylemiştik: 1815’te Piskopos yetmiş beş yaşına girmişti. Ama altmışından fazla göstermiyordu. Uzun boylu değildi; biraz toplucaydı ve bunu giderebilmek için uzun yürüyüşler yapıyordu. Ayağı sağlamdı, beli pek az bükülmüştü. Bu ayrıntılardan herhangi bir sonuç çıkarmak niyetinde değiliz. 16. Greguar seksen yaşındayken dimdik durup gülümsüyordu ama bu onun kötü bir rahip olmasını engellemiyordu. Monsenyör Bienvenu’nün halk deyişiyle “güzel bir başı” vardı, ama o kadar sevimliydi ki güzelliğini unutturuyordu.

Daha önce de sözünü ettiğimiz ve bir başka güzelliğini meydana getiren çocuksu neşesiyle konuşmaya başladığı zaman, insan kendisini onun yanında rahat hissederdi. Bütün kişiliğinden sevinç fışkırıyor sanırdınız. Renkli, taze cildi, hâlâ koruduğu ve güldüğü zaman görünen bembeyaz dişleri ona açık ve huzurlu havayı veriyor ve bir erkeğe, “işte iyi, saf bir çocuk,”; bir ihtiyara da, “İşte babacan bir adam,” dedirtiyordu. Hatırlanacağı gibi, Napolyon üzerinde de aynı etkiyi yapmıştı. İlk bakışta ve onu ilk gören bir kimse için gerçekten de kendi halinde bir adamcağızdı. Fakat birkaç saat yanında kalıp onu biraz olsun düşünürken gören için, bu kendi halinde adamcağız yavaş yavaş değişir ve âdeta heybetli bir hal alırdı. Geniş, ciddi ve beyaz saçlarından ötürü vakur alnına, düşünceleri büsbütün vakar veriyordu. Bu iyilikten etrafa görkem dağılıyordu, ama bu arada iyilik de ışımasını bütün parlaklığıyla sürdürmekten geri kalmıyordu. Gülümseyen bir meleğin, bir yandan gülümserken bir yandan da ağır ağır kanatlarını açtığını görmenin verebileceği bir heyecan duyuyordu insan. Saygı, anlatılması imkânsız bir saygı duygusu derece derece içinize işleyip yüreğinize kadar yükseliyordu ve anlıyordunuz ki karşınızda kudretli, hayatın sınamalarından geçmiş, hoşgörülü bir ruh; düşüncesi büyük, şefkatsizlik edemeyecek kadar büyük bir ruh bulunmaktadır.

Görmüş olduğumuz gibi dua, dinî görevlerin yerine getirilmesi, sadaka işleri, dertlilerin tesellisi, bir toprak parçasının ekilip biçilmesi, kardeşlik, kanaatkârlık, konukseverlik, feragat, güven, okuma ve inceleme, çalışma hayatının her gününü dolduruyordu. “Dolduruyordu” kelimesi tam yerindedir. Gerçekten de Piskoposun günü iyi düşüncelerle, iyi sözlerle, iyi işlerle tıklım tıklım doluydu. Buna rağmen, havanın soğuk veya yağmurlu olmasından ötürü akşamleyin, iki kadın odalarına çekildikleri zaman, uyumadan önce bahçesinde bir iki saat geçirmezse günü yarım kalmış sayılırdı. Gece, gökyüzündeki yüce manzaralar karşısında düşünceye dalarak uykuya hazırlanmak onun için âdeta bir dinî merasim olmuştu. Bazen, gecenin ileri bir saatinde, iki yaşlı kız eğer uyumamışlarsa, bahçedeki yollarda onun ağır ağır yürüdüğünü duyarlardı. Orada, kendi içine çekilmiş, sakin, kalbinin huzurunu göklerin huzuruyla kıyaslayarak, yıldızların görünen görkemiyle Tanrı’nın görkemi karşısında gecenin karanlığı içinde heyecanlanarak ve ruhunu “bilinmeyenden yağan düşüncelere açarak kendisiyle baş başa kalırdı. Böyle zamanlarda, gece çiçeklerinin kokularını sundukları saatte, yıldızlı gecenin ortasında bir lamba gibi yanan kalbini açarak ve yaradılışın evrensel yayılışı içinde vecdle kendinden geçerek belki kendisi de zihninden geçenleri dile getirmek gücünü kendisinde bulamazdı; içinden dışarıya doğru bir şeylerin uçtuğunu ve dışarıdan içine bir şeylerin indiğini hissederdi. Ruhun derinlikleriyle evrenin derinlikleri arasındaki esrarlı alışverişler!

Tanrı’nın büyüklüğünü ve varlığını; gelecekteki ebedi hayatı, o garip sırrı; geçmiş ezeli hayatı, o büsbütün garip sonsuzlukları düşünür ve anlaşılamaz olanı anlamaya çalışmadan, O’na bakardı. Tanrı’yı incelemiyordu; ona, gözleri kamaşırcasına hayran oluyordu. Maddeye biçimler veren, kuvvetleri belli hallere sokup görünür kılan, birlik içinde farklı bireyler, mekân içinde oranlar, sonsuzluk içinde sayısızlık yaratan ve ışıktan güzelliği hâsıl eden atomların bu olağanüstü rastlantılarını saygıyla seyrederdi. Bu rastlantılar sürekli olarak düğümlenip çözülmekte, böylece hayatı ve ölümü meydana getirmekteydiler.

Yaşlı, köhne bir asma kütüğüne yaslanan bir tahta sıranın üstüne oturur, meyve ağaçlarının cılız ve eğri büğrü siluetleri arasından yıldızlara bakardı. Zavallı bitkiler dikilmiş, kulübe ve ambarlarla dolu bu bir çeyrek dönümlük toprak parçası onun için pek değerli ve yeterliydi.

Hayatının boş zamanlarını, pek az olan bu boş zamanları, gündüz bahçe işleri, gece de düşünce ve seyirle geçiren bu yaşlı adam daha ne isterdi ki? Tavanı gökyüzü olan bu daracık kapalı saha Tanrı’ya, en yüce eserlerinin her birinde ayrı ayrı tapınabilmek için yeterli değil miydi? Gerçekten de her şey burada değil miydi; bunun dışında, ötesinde istenebilecek ne kalıyordu? Gezinmek için küçük bir bahçe ve hayal kurmak için uçsuz bucaksız bir saha. Ayaklarının altında ekilebilen ve toplanabilen şeyler; başının üstünde incelenebilen ve üzerinde düşünülebilen şeyler, yerde birkaç çiçek, gökte bütün yıldızlar.

XIV
NELER DÜŞÜNÜYORDU

Son bir söz daha.

Digne Piskoposu’nun yaradılışına ait bu ayrıntılar ona, özellikle şu yaşadığımız zamanda ve halen moda olan bir deyimle, “panteist” bir kimlik verebileceği; ve bazen münzevi zihinlerde yeşeren ve dinin yerini alabilecek kadar yerleşip büyüyebilen kişisel felsefelerden birine sahip olduğu sanısını, lehinde ya da aleyhinde olarak uyandırabileceğinden ötürü, hemen şunu ısrarla belirtelim ki Monsenyör Bienvenu’yü tanıyanlardan hiçbiri, böyle bir şey düşünmek cesaretini kendisinde bulamamıştır. Bu adamı aydınlatan şey yürekti. Onun bilgeliği oradan gelen ışıktan yapılmıştı.

Onun hiçbir sistemi yoktu, fakat eserleri çoktu. Anlaşılması güç safsatalar baş dönmesi yaratır. Öyle apokaliptik şeylerle zihnini tehlikeli maceralara sürdüğünü gösteren hiçbir işarete rastlanmamaktadır. Havari cüretkâr olabilir, ama piskoposun çekingen olması gerek. Âdeta büyük ve müthiş düşünürlerin tekelinde sayılan bazı meseleleri fazlasıyla kurcaladığı endişesine kapılmış olması muhtemeldir. Muammaya açılan kapıların altında kutsal bir dehşet vardır. Bu karanlık dehlizler orada öyle açık dururlar, ama belirsiz bir şey size, siz hayat yolcusuna içeri girmemenizi söyler. Vay dinlemeyip girenlerin haline!

Soyutlamanın ve saf spekülasyonun, deyim yerindeyse dogmalar üstünde yer alan, muazzam derinliklerinde dâhiler Tanrı’ya kendi fikirlerini kabul ettirmeye çalışırlar. Duaları cüretli tartışma önerileri taşır. Tapınırken sorguya çekerler. Dinin doğrudan doğruya olanıdır bu; engebeli dik yollarından tırmanmayı göze alanlar için acılar ve sorumluluklarla dolu bir din.

İnsan düşüncesinin sınırı yoktur. Sorumluluğu kendisine ait olmak üzere, kendi şaşkınlığını ve hayranlığını durmadan tahlil eder ve derinleştirir. Âdeta denilebilir ki insan düşünüşü, görkemli bir tepkiyle tabiatı hayran bırakır, bizi çevreleyen esrarlı âlem böylece aldığını geri verir. Hayranlıkla seyir edenler de herhalde seyrediliyorlardır. Fakat ne olursa olsun, yeryüzünde bazı insanlar -acaba bunlar insan mıdırlar?- hayalin ufuklarında mutlağın yüceliklerini açık ve seçik olarak görmekte ve sonsuzluk dağının müthiş manzarasını seyretmektedirler. Monsenyör Bienvenu hiç de bu insanlardan değildi. Monsenyör Bienvenu bir dâhi değildi. Swedenborg ve Pascal gibi bazı çok büyük kişilerin bile üzerinden çılgınlık uçurumuna kaydıkları bu yücelikler ona korku verirdi. Ama bu güçlü hayallerin manevi bakımdan yararlı olduğu da muhakkaktır; bu çetin yollar insanı ideal mükemmelliğe yaklaştırır. Onun seçtiğiyse kısa yoldu: İncil.

O, hiçbir zaman ayin giysisine İlyas Peygamber’in cübbesinin kıvrımlarını verdirmeye kalkışmıyor, olayların karanlık çalkantıları üzerine asla geleceğin ışığını yansıtmıyor, eşyanın pırıltılarını bir alev halinde yoğunlaştırmaya çabalamıyordu; ne peygamberlikten ne de sihirbazlıktan nasibi vardı. Bu alçakgönüllü ruh sadece seviyordu, o kadar.

Duayı insanüstü bir özleyişe kadar genişlettiği oluyordu belki ama sevginin fazlası olamayacağı gibi, duanın da fazlası olamaz. Kutsal metinler dışında dua etmek eğer inançtan bir sapmaysa, Azize Teresa ile Aziz Jerôme da sapmış kişiler sayılırdı.

İnleyenin, günahının kefaretini ödeyenin üzerine eğilirdi. Âlem ona muazzam bir hastalık gibi görünürdü; her yerde humma bulur, dinlediği her yerden ıstırap sesi duyar ve muammayı çözmeye çalışmaksızın yarayı sarmaya çalışırdı. Yaratılmış şeylerin korkunç manzarası onda şefkat duygusu geliştiriyordu; en iyi şekilde acımanın ve acıyı en iyi şekilde dindirmenin yollarını bulmaya ve bunu başkalarına da telkin etmeye uğraşıyordu, yalnızca buna uğraşıyordu. Bu iyi yürekli ve ender bulunur rahip için bütün varlıklar devamlı olarak teselli arayan bir üzüntü konusuydu.

Altın çıkarmaya çalışan insanlar olduğu gibi, o da merhamet çıkarmaya çalışıyordu. Onun maden damarı dünyayı saran sefaletti. Istırap her yerde daima bir iyilik vesilesinden başka bir şey değildi. Birbirinizi seviniz: Bu sözü, o, bütün anlam ve kapsamıyla ilan ediyor, bundan başka, bundan fazla hiçbir şey dilemiyordu ve bütün doktrini de bundan ibaretti. Bir gün, şu kendisini “filozof’ sanan kişi, daha önce adı geçen senatör, Piskopos’a şöyle dedi:

- Şu dünyanın haline bakın hele! Herkes birbiriyle savaşıyor. En güçlü olan en akıllı. Sizin, birbirinizi seviniz, demeniz saçmalık.

Monsenyör Bienvenu tartışmaya girmeden:

- Peki, eğer bu bir saçmalıksa, tıpkı bir istiridyenin içindeki inci tanesi gibi, ruh bunun içine kapanıp oturmalı, diye cevap verdi.

Ve gerçekten de istiridyesinin içine kapanıyor, burada yaşıyordu. Bundan kesin olarak memnundu. İnsanı hem çeken hem de korkutan olağanüstü konuları, soyutlamanın erişilmez ufuklarını, metafiziğin uçurumlarını; havari için Tanrı’da, Tanrı’yı inkâr eden için hiçlikte birleşen bütün o derin şeyleri bir yana bırakıyordu: kader, iyilik ve kötülük, varlıkların varlıklara karşı savaşı, insanın bilinci, hayvanın düşünce taşıyan uyurgezerliği, ölümün getirdiği dönüşüm, mezarda hayatların dökümünün yapılması, değişmeden kalan benliğe birbiri ardınca değişik sevgilerin anlaşılmaz şekilde aşılanması, mahiyet, cevher, yokluk ve varlık, ruh, tabiat, özgürlük, zorunluluk, sivri meseleler, insan düşüncesinin kanatlı dev ustalarının eğildikleri uğursuz derinlikler; Lucretius’un, Manu’nun, Aziz Pavlus’un ve Dante’nin sonsuzluğa dimdik baktıkları anda sanki orada yıldızlar açtıran ateşli gözlerle seyrettikleri muazzam uçurumlar.

Monsenyör Bienvenu esrarlı meseleleri dışarıdan tespitle yetinen, bunları kurcalamayan, karıştırmayan, kendi düşüncesini de bunlarla bulandırmayan ve ruhunda karanlığa karşı ciddi saygı besleyen bir adamdı sadece.

İKİNCİ KİTAP

Düşüş

I
BİR YÜRÜYÜŞ GÜNÜ AKŞAMI

1815 Ekim ayının ilk günlerinden birinde, günbatımından aşağı yukarı bir saat kadar önce yaya olarak yolculuk eden bir adam, küçük Digne şehrine giriyordu. O sırada, evlerinin pencerelerinde ya da kapılarının eşiğinde bulunan tek tük bazı şehir sakinleri bir çeşit kaygıyla bu yolcuya bakmaktaydılar. Bundan daha sefil görünüşlü bir yolcuya güç rastlanırdı. Orta boylu, geniş ve sağlam yapılı, zindelik çağında bir adamdı bu. Kırk altı, kırk sekiz yaşlarında olabilirdi. Gözlerinin üstüne doğru indirilmiş siperlikli deri bir kasket, güneşten ve rüzgârdan yanmış ve terler içinde kalan yüzünü kısmen örtüyordu. Kaba bir sarı bezden yapılmış, yakası küçük gümüş bir kancayla tutturulmuş gömleğinin aralığından kıllı göğsü görünüyordu. İp gibi bükülmüş bir boyunbağı, mavi çuhadan, yıpranmış, havı dökülmüş, tek dizi ağarmış delik bir pantolon, dirseklerinden biri yeşil bir kumaş parçasıyla ve sicim kullanılarak yamanmış, lime lime bir kurşuni köylü ceketi, sırtında içi tıklım tıklım dolu, sıkıca kapatılmış ve yepyeni bir asker çantası, elinde budaklı kocaman bir sopa, çorapsız ayaklarındaysa altı demir nalçalı pabuçlar vardı. Başı tıraşlı ve sakalı uzundu.

Ter, sıcak, yaya yolculuk ve toz bu pejmürde kılığa bir çeşit iğrençlik katıyordu.

Saçları dipten kesik olmakla beraber diken dikendiler, çünkü çıkmaya başlamışlardı ve sanki epey zamandır kesilmemiş gibi duruyorlardı.

Onu kimse tanımıyordu. Belli ki gelip geçici bir kimseydi. Nereden geliyordu? Güneyden. Belki deniz kıyısında bir yerlerden. Çünkü yedi ay önce Cannes’dan gelip Paris’e giden İmparator Napolyon’un geçişine tanık olan aynı yoldan girmişti o da Digne’e. Bütün gün yürümüş olmalıydı bu adam. Çok yorgun görünüyordu. Şehrin alt başındaki eski kasabadan bazı kadınlar onun Gassendi Bulvarı’ndaki ağaçların altında durduğunu ve gezinti yerinin ucundaki çeşmeden su içtiğini görmüşlerdi. Çok susamış olmalıydı, çünkü ardı sıra giden çocuklar, iki yüz adım ötede onun tekrar durup pazar meydanındaki çeşmeden bir defa daha su içtiğini gördüler.

Poichevert Sokağı’nın köşesine gelince sola dönüp belediyeye doğru yürüdü. İçeri girdi; bir çeyrek saat sonra dışarı çıktı. General Drouot’nun 4 Mart günü şaşkın ve ürkek Digne sakinleri kalabalığına Juan Körfezi Bildirisi’ni okumak için üstüne çıktığı ve kapının yanında duran taş peykede bir jandarma oturuyordu. Adam kasketini çıkarıp jandarmayı saygıyla selamladı.

Jandarma, selamına karşılık vermeksizin ona dikkatle baktı, bir süre gözleriyle izledikten sonra belediye binasına girdi.

O zamanlar Digne kasabasında, tabelasında La Croix-de-Colbas yazılı güzel bir han vardı. Bu hanın Jacquin Labarre adındaki sahibi, Grenoble’da Trois-Dauphins hanını işleten ve evvelce süvari alaylarında hizmet görmüş bir başka Labarre’la akraba olarak tanınmakta ve bu yüzden şehirde itibar görmekteydi. İmparatorun sürgünden kaçıp Fransa’da karaya çıkışı sırasında memlekette bu Trois-Dauphins hanı hakkında hayli söylenti dolaşmıştı. Söylentiye göre, arabacı kılığına giren General Bertrand, ocak ayı içinde buraya sık sık gelmiş ve bazı askerlere madalyalar, bazı burjuvalara da avuç avuç Napolyonlar dağıtmıştı. Gerçekteyse, İmparator Grenoble’a girdiği zaman Vilayet Konağı’na yerleşmeyi reddetmiş; Belediye Başkanı’na teşekkür ederek, “Tanıdığım dürüst bir adama gideceğim,” demiş ve Trois-Dauphins hanına gitmişti, işte Trois-Dauphins’in sahibi Labarre’ın bu ünü yirmi beş fersah ötedeki La Croix-de-Colbas’nın sahibi Labarre’a kadar yansıyordu. La Croix-de-Colbas’nın sahibi Labarre için şehirde, “Grenoble’dakinin yeğenidir,” diyorlardı.

Adam, memleketin en iyi hanı olan bu hana yöneldi. Kapısı düz ayak sokağa açılan mutfağa girdi. Bütün maltızlar yanıyor, ocakta büyük bir ateş neşeyle alev saçıyordu. Aynı zamanda aşçıbaşı olan han sahibi, ocaktaki tencereler arasında gidip geliyordu. Pek meşguldü; bitişik odada büyük bir gürültüyle gülüşüp konuştukları duyulan yük arabacıları için hazırlanan nefis bir akşam yemeğine nezaret ediyordu. Yolculuk eden herkesin bildiği gibi, hiç kimse arabacılar kadar iyi yemek yiyemez. Semiz bir dağ sıçanı, yanında ak keklikler ve yaban horozları olduğu halde uzun bir şişe geçirilmiş, ateşin önünde çevrilip duruyordu. Maltızların üzerinde Lauzet Gölü’nden iki sazan balığıyla Alloz Gölü’nden bir alabalık pişmekteydi.

Kapının açılıp içeriye yeni bir müşterinin girdiğini duyan hancı, başını maltızlardan kaldırmadan:

- Beyimiz ne isterler? diye sordu.

- Yemek ve yatak, dedi adam.

- Orası kolay.

Hancı bunu söylerken başını gelenden yana çevirmişti. Yolcuyu şöyle baştan aşağı bir gözden geçirdikten sonra “Parasını verince,” diye ilave etti.

Adam, ceketinin cebinden büyük bir deri kese çıkararak cevap verdi:

- Param var.

- Öyleyse emrinizdeyiz, dedi hancı.

Adam kesesini tekrar cebine koydu, çantasını sırtından indirdi, sopasını elinden bırakmadan ateşin yanındaki alçak bir iskemlenin üzerine oturdu. Digne dağlık yerdedir. Ekim akşamları orada soğuk olur.

Bu arada hancı, bir yandan gidip geliyor, bir yandan da yolcuyu gözden geçiriyordu.

- Hemen yiyor muyuz? diye sordu adam.

- Birazdan, dedi hancı.

Yeni gelen arkası dönük ısınırken, sayın hancı Jacquin Labarre cebinden bir kurşunkalem çıkardı, pencerenin yanındaki küçük bir masanın üzerine atılmış eski bir gazetenin köşesinden bir parça kopardı. Kâğıdın beyaz kısmına bir iki satır bir şeyler yazdı ve görünüşe göre hem aşçı yamağı hem de uşak olarak kullandığı bir çocuğa bu kâğıt parçasını zarflamadan katlayıp verdi. Hancı bu arada yamağın kulağına bir şeyler söyledi. Ve çocuk belediye binasına doğru koşa koşa gitti.

Yolcu, bu olup bitenleri görmemişti. Bir kere daha sordu:

- Hemen yiyor muyuz?

- Birazdan, dedi yine hancı.

Çocuk döndü. Kâğıdı geri getirmişti. Hancı, cevap bekleyen bir kimsenin telaşıyla kâğıdı açtı. Dikkatle okur görünüyordu. Başını salladı ve bir an düşünceli kaldı. Sonra, pek de huzurlu olmayan düşüncelere dalmış görünen yolcuya doğru bir adım attı.

- Mösyö, sizi kabul edemeyeceğim, dedi.

Adam, oturduğu yerden yarı doğruldu.

- Nasıl? Yoksa paranızı ödemeyeceğimden mi korkuyorsunuz? Peşin ödeyeyim, ister misiniz? Param var diyorum size.

- Mesele o değil.

- Ya ne öyleyse?

- Sizin paranız var...

- Evet, dedi adam.

- Ama, dedi hancı, benim odam yok.

Adam, sakin bir sesle konuştu:

- Beni ahırda yatırın.

- Yapamam.

- Niçin?

- Atlardan yer yok.

- Peki öyleyse, diye üsteledi adam, ambarın bir köşesinde. Bir kucak saman. Bunu yemekten sonra görüşürüz.

- Size yemek veremeyeceğim.

Ölçülü, kesin bir edayla söylenen bu söz yabancıya ağır geldi. Ayağa kalktı.

- Bak hele! Yahu ben açlıktan ölüyorum. Güneş doğduğundan beri yol yürüdüm. Dokuz fersah teptim. Parasını veriyorum. Yemek isterim.

- Yemeğim yok, dedi hancı.

Adam bir kahkaha attı, ocağa ve maltızlara doğru dönerek:

- Yok ha! Peki, bunlar ne?

- Onların hepsi önceden ısmarlandı.

- Kim ısmarladı?

- Şu arabacı beyler.

- Kaç kişiler?

- On iki.

- Burada yirmi kişilik yiyecek var.

- Hepsini ısmarladılar, parasını da peşin ödediler.

Adam tekrar oturdu ve sesini yükseltmeden:

- Ben bir handayım, karnım aç, onun için kalıyorum, dedi.

Bunun üzerine hancı, adamın kulağına eğildi ve onu ürperten bir tonla:

- Gidin buradan, dedi.

Bu sırada yolcu, öne doğru eğilmiş sopasının demirli ucuyla ateşin içindeki bazı korları iteliyordu. Hızla döndü ve cevap vermek için ağzını açıyordu ki hancı ona gözlerini dikip alçak bir sesle ekledi:

- Hadi bakalım bu kadar laf yeter. Size adınızın ne olduğunu söyleyeyim mi? Adınız Jean Valjean. Kim olduğunuzu söylememi de ister misiniz? Zaten buraya girdiğinizi görünce bir şeylerden kuşkulanmıştım, belediyeye haber yolladım. İşte bana verdikleri yanıt. Okumasını biliyor musunuz?

Bir yandan bunları söylüyor, bir yandan da handan belediyeye, belediyeden de hana gidip gelen kâğıdı, açılmış olarak, yabancıya uzatıyordu. Adam kâğıda bir göz attı. Kısa bir sessizlikten sonra hancı yine konuştu:

- Herkese karşı terbiyeli davranmak huyumdur. Haydi, gidin buradan.

Adam başını eğdi, yere bırakmış olduğu çantasını aldı ve çıkıp gitti.

Caddeyi tutturdu. Hakarete uğramış, üzgün bir vaziyette, önü sıra rastgele evlere sürtüne sürtüne yürüyordu. Bir kere bile arkasına dönüp bakmadı. Eğer dönüp baksaydı, La Croix-de-Colbas hancısının, kapısının eşiği üzerinde, hanındaki bütün yolcularla sokaktan gelip geçenleri etrafına toplamış hararetli hararetli konuştuğunu ve parmağıyla onu işaret ettiğini görür ve topluluğun bakışlarındaki kuşku ve korkudan, gelişinin çok geçmeden bütün şehri meşgul eden bir olay olacağını tahmin ederdi.

Ama o bütün bunların hiçbirini görmedi. Ezilmiş, yıkılmış insanlar arkalarına bakmazlar. Kötü talihin peşlerini bırakmadığını bilirler.

Böylece bir süre yol aldı. Kederli zamanlarda olduğu gibi durmadan yürüyor, bilmediği yollarda gelişigüzel gidiyor, yorgun olduğunu unutuyordu. Birdenbire şiddetli bir açlık duydu. Gece yaklaşıyordu. Barınabileceği bir yer bulup bulamayacağını anlamak için etrafına bakındı.

O güzelim han kendisi için artık kapanmıştı. Şöyle bir miskin meyhane, pis bir barınak arıyordu.

Bulunduğu sokağın ucunda bir ışığın yandığını gördü. Alacakaranlığın beyaz göğünde, bir demir direğin ucuna asılmış bir çam dalının silueti seçiliyordu.

Gerçekten de bir meyhaneydi bu. Chaffaut Sokağı’ndaki meyhane.

Yolcu bir an durup meyhanenin camından basık salonuna baktı. Salon, bir masanın üzerinde duran küçük bir lambayla ocakta yanan büyük ateşin ışığıyla aydınlanıyordu. Birkaç adam içki içiyordu. Meyhaneci ateşte ısınıyordu. Alevler, bir çengele asılı bir demir tencereyi tıkırdatıyordu.

Aynı zamanda bir çeşit han olan bu meyhaneye iki kapıdan giriliyordu. Kapılardan biri sokağa, öbürüyse içi gübre dolu küçük bir avluya açılmaktaydı. Yolcu, sokaktaki kapıdan girmeye cesaret edemedi. Avluya süzüldü, gene bir durakladı, sonra mandalı çekine çekine kaldırarak kapıyı itti. Meyhanenin sahibi:

- Kim var orada? diye seslendi.

- Yemek yiyip yatmak isteyen biri.

- İyi. Burada yenir de, yatılır da.

Adam içeri girdi. İçki içenlerin hepsi döndüler. Bir tarafını lamba, öbür tarafını ocağın ateşi aydınlatıyordu. Çantasını çıkarırken bir süre onu gözden geçirdiler.

Meyhaneci adama:

- İşte ateş, yemek tencerede pişiyor. Gelin, ısının arkadaş, dedi.

Gidip ocağın yanına oturdu. Yorgunluktan kan oturmuş ayaklarını ateşe doğru uzattı. Tencereden güzel bir koku tütüyordu. Aşağı çekilmiş kasketinin altından fark edilebildiği kadarıyla yüzü, acı çekme alışkanlığının verdiği son derece dokunaklı bir görünüşle birlikte, buna karışmış olarak, belli belirsiz de olsa halinden memnunluk ifadesi almıştı.

Zaten kararlı, enerjik ve üzüntülü bir görüntüydü bu. Garip bir hali vardı bu yüz ifadesinin; başlangıçta alçakgönüllü gözüküyor, sonra sonra sertleşir gibi oluyordu. Kaşlarının altında gözleri, tıpkı bir çalılık altındaki ateş gibi parlıyordu.

Ne var ki masada oturanlardan biri, bir balıkçı, Chaffaut Sokağındaki meyhaneye gelmeden önce atını Labarre’ın ahırına bırakmaya gitmişti. Tesadüf bu ya, bu balıkçı, o sabah bu kötü ifadeli yabancıya Bras d’Asse’la... (adını unuttum, sanırım Escoublon olacak) arasında yürürken rastlamış bulunuyordu. Rastlantı sırasında çok yorgun olan adam, oradan kendisini atının terkisine almasını istemiş, o da bu isteğe hızını bir kat daha arttırarak cevap vermişti. Yarım saat kadar önce Jacquin Labarre’ın çevresini saran topluluğun içinde bu balıkçı da vardı ve sabahki nahoş rastlantıyı La Croix-de-Colbas’dakilere kendi ağzıyla anlatmıştı. Oturduğu yerden meyhaneciye belli belirsiz bir işaret çaktı. Meyhaneci yanına geldi. Alçak sesle karşılıklı birkaç söz söylediler. Adam yine düşüncelerine dalmıştı.

Meyhaneci ocağın yanına döndü, elini kabaca adamın omzuna koydu ve:

- Buradan gideceksin, dedi.

Yabancı döndü ve yumuşak bir edayla:

- Ya! Siz de mi biliyorsunuz? dedi.

- Evet.

- Beni öbür hana almadılar.

- Bundan da kovuyorlar.

- Peki, nereye gideceğim?

- Başka bir yere.

Adam, sopasını ve çantasını aldı ve çekip gitti. Çıkarken, kendisini La Croix-de-Colbas’dan beri takip eden ve görünüşe göre çıkmasını bekleyen bazı çocuklar ona taş attılar. Adam öfkeyle geri döndü ve çocukları sopasıyla tehdit etti. Çocuklar çil yavrusu gibi dağıldılar.

Hapishanenin önünden geçti. Kapının önünde çıngırağa bağlı bir demir zincir sallanıyordu. Çıngırağı çaldı. Bir kapak açıldı. Başından kasketini saygıyla çıkararak:

- Kapıcı bey, lütfen kapıyı açıp beni bir geceliğine içerde barındırabilir misiniz? dedi.

Bir ses cevap verdi:

- Hapishane han değildir. Kendinizi tutuklatın, o zaman kapı açılır.

Kapak yeniden kapandı.

Adam, birçok bahçesi olan bir sokağa girdi. Bazılarının çevresi yalnızca çitlerle kapatılmıştı. Bu da sokağı süslüyordu. Bu bahçe ve çitler arasında tek katlı, penceresinde ışık olan büyük bir ev gördü. Meyhanede yaptığı gibi burada da camdan içeriye baktı. Beyaz badanalı büyük bir odaydı bu. Üstü pamuklu basma örtülü bir karyola, bir köşede bir beşik, birkaç tahta iskemle ve duvara asılı bir çifte vardı. Odanın ortasına bir sofra kurulmuştu. Bir bakır lamba, kalın beyaz kumaştan masa örtüsünü, gümüş gibi parlayan içi şarap dolu kalaylı ibriği ve dumanları tüten kahverengimsi bir çorba kâsesini aydınlatıyordu. Masada kırk yaşlarında neşeli, aydınlık yüzlü bir adam oturuyor ve dizlerinin üstünde küçük bir çocuğu hoplatıyordu. Onun yanında genç bir kadın başka bir çocuğu emzirmekteydi. Baba gülüyor, çocuk gülüyor, anne gülümsüyordu.

Yabancı, bu tatlı, huzur verici görünüm karşısında bir an dalıp gitti. Neler geçiriyordu içinden? Bunu ancak kendisi söyleyebilirdi. Bu neşeli evin konuksever de olabileceğini ve bu kadar mutlu gördüğü yerde belki biraz da merhamet bulabileceğini düşünüyordu.

Cama çok hafif vurdu. İçeridekiler duymamışlardı. İkinci defa vurdu.

Kadının:

- Kocacığım, galiba biri cama vuruyor, dediğini işitti.

- Hayır, diye cevap verdi kocası.

Üçüncü kez vurdu.

Koca ayağa kalktı, lambayı aldı ve kapıyı açtı.

Uzun boylu, yarı köylü yarı zanaatkâr bir adamdı bu. Sol omzuna kadar çıkan geniş bir deri önlük taşıyordu. Önlüğün karın kısmında bir çekiç, bir kırmızı mendil ve bir barut kabı asılıydı. Bütün bu şeyler tıpkı bir cepte durur gibi kemere tutturulmuştu. Kafasını arkaya doğru eğmişti; yakası iyice açık ve kıvrık gömleğinden boğayı andıran beyaz ve çıplak boynu görünüyordu. Kalın kaşları, kocaman siyah favorileri vardı; gözleri patlak patlak, yüzünün alt kısmı hayvan ağzı gibi çıkıntılıydı ve bütün bunlara ilaveten anlatılması imkânsız bir kendine güven havası taşıyordu.

- Bağışlayın Mösyö, dedi yolcu. Parası karşılığında bana bir tabak çorbayla şu bahçedeki ambarda uyuyacak bir köşe verebilir misiniz? Söyleyin verebilir misiniz? Parası karşılığında?

- Siz kimsiniz? diye sordu ev sahibi.

Adam cevap verdi:

- Puy-Moisson’dan geliyorum. Bütün gün yürüdüm. On iki fersah yol yaptım. Verebilir misiniz? Parasıyla?

- Parasını verirse, uygun bir kimseyi konuk etmeyi reddetmem, dedi köylü. Ama niçin hana gitmiyorsunuz?

- Yer yokmuş.

- Hadi canım! İmkânsız. Ne panayır günü ne de pazar. Labarre’ın yerine gittiniz mi?

- Evet.

- Öyleyse?

Yolcu sıkıntılı bir şekilde cevap verdi:

- Bilmiyorum, beni kabul etmedi.

- Peki, şeyin yerine, hani Chaffaut Sokağı’ndaki... gittiniz mi?

Yolcunun sıkıntısı artıyordu, kekeledi:

- O da beni almadı.

Köylünün yüzünü bir güvensizlik ifadesi sardı, çıkagelen bu adama şöyle tepeden tırnağa bir baktı ve birden bir kükremeyle haykırdı:

- Sakın siz o adam olmayasınız?

Tekrar bir göz attı yabancıya, üç adım kadar geri gitti, lambayı masanın üzerine koydu ve duvardan tüfeğini kaptı.

Bu arada köylünün: “Sakın siz o adam olmayasınız...” sözü üzerine kadın ayağa fırlamış, iki çocuğunu kolları arasına aldığı gibi alelacele kocasının gerisine sığınmıştı. Göğsü bağrı açık, korkudan fırlamış gözlerle, dehşet içinde yabancıya bakıyor, alçak sesle, Tsomaraude[10] diye mırıldanıyordu.

Bütün bunlar göz açıp kapayıncaya kadar kısa bir zaman içinde olmuştu. Bir engerek yılanını gözler gibi adamı birkaç saniye gözledikten sonra, ev sahibi tekrar kapıya geldi ve:

- Defol! dedi.

- Allah rızası için, dedi adam, bir bardak su.

- Şimdi kurşunu sıkarım! diye bağırdı köylü.

Sonra da kapıyı hışımla kapattı. Adam iki büyük sürgünün sürüldüğünü duydu. Bir an sonra da pencerenin kepengi kapandı ve yerine konulan bir kol demirinin gürültüsü geldi dışarıya. Gece bastırdıkça bastırıyordu. Alplerin soğuk rüzgârı esiyordu. Günün sönen aydınlığında yabancı, yol kenarındaki bahçelerden birinde, ot yığınlarından yapılmışa benzeyen kulübe gibi bir şey fark etti. Kararını vermiş bir şekilde bir tahta perdeden atladı ve kendisini bir bahçede buldu. Kulübeye yaklaştı. Kapı olarak dar ve çok alçak bir deliği vardı. Yol bakıcılarının yol kenarlarına yaptıkları küçük yapılara benziyordu. Adam, şüphesiz bunun da yol bakıcılarına ait bir barınak olduğunu düşünmüştü. Soğuk ve açlık canına tak etmişti. Açlığa katlanıyordu ama bu hiç olmazsa soğuğa karşı bir barınak olurdu. Bu gibi meskenlerde genellikle geceleri oturan olmaz. Yüzükoyun yatıp kulübenin içine süzüldü. İçerisi sıcaktı, oldukça iyi samandan bir yatak da buldu. O kadar yorgundu ki, bir an yatağın üzerine uzanıp hiç kımıldamadan öylece kaldı. Sonra, sırtındaki çanta onu rahatsız ettiğinden, zaten hazır bir yastık da olduğu için, kayışlardan birinin bağını çözmeye koyuldu. Tam bu sırada vahşi bir homurtu duyuldu. Adam gözlerini kaldırdı. Karanlıkta, kulübenin kapısında iri bir köpeğin başı belirmişti.

Bu bir köpek kulübesiydi.

Fakat o da kuvvetli ve korkulacak bir kişiydi; sopasını kavradı; çantasını kalkan gibi kullanarak ve üstündeki partalların yırtıklarını daha da büyütmek pahasına kulübeden dışarı çıktı.

Bahçeden çıktı ama köpeği zararsız halde tutabilmek için ancak geri geri giderek ve eskrim hocalarının kapalı gül dedikleri bir tarzda bastonunu kullanarak yapabildi bu işi.

Epey bir zahmetle tahta perdeyi tekrar aşıp kendini tekrar yolda, tek başına, meskensiz, damsız, barınaksız, şu saman yataktan ve sefil köpek kulübesinden bile kovulmuş olarak bulunca bir taşın üstüne oturmaktan çok, düştü.

Söylendiğine göre, yoldan geçen biri onun:

- Ben bir köpek bile değilim! diye bağırdığını işitmiş.

Az sonra tekrar ayağa kalktı ve yürümeye koyuldu. Bir ağaç ya da tarlalar arasında bir saman yığını bulup orada barınmak umuduyla şehirden çıktı.

Böylece başı hep önüne eğik, bir süre yol aldı. Kendisini insanlarla meskûn yerlerden uzakta hissettiği zaman gözlerini kaldırıp çevresine bakındı. Bir tarladaydı. Biçilmiş ekin saplarıyla kaplı, hasat sonrasında tıraşlı kafalara benzeyen şu alçak tepelerden biri duruyordu karşısında.

Ufuk simsiyahtı. Yalnızca gecenin karanlığı değildi bu. Tepenin üzerine abanmış gibi duran çok alçak bulutlardı bunlar ve yükselip bütün gökyüzünü dolduruyorlardı. Fakat ay doğmak üzere olduğu ve göğün tepe noktasında da hâlâ günbatımını andırır bir aydınlık kaldığı için bu bulutlar, âdeta beyazımsı bir kubbe meydana getiriyor ve bu kubbeden yeryüzüne bir ışık süzülüyordu.

Bu yüzden yer, gökten daha aydınlıktı. Bu da büsbütün korkunç bir etki yaratıyordu. Zavallı ve çelimsiz hatlarıyla tepe, zifiri karanlık ufkun üstünde bulanık ve soluk bir görüntü teşkil etmekteydi. Manzara aşırı derecede çirkin, küçük, kasvetli ve kapalıydı bütünüyle. Yolcunun birkaç adım ötesinde titreyerek eğilip bükülen bir ağaçtan başka ne tarlada ne de tepede bir şey vardı.

Bu adamın, eşyanın esrarlı görünüşleri karşısında insanı duygulandıran ince zekâ ve düşünce alışkanlıklarından uzak olduğu besbelliydi. Ama bu gökte, bu tepede, bu düzlükte ve bu ağaçta öyle ıssız ve kederli bir şeyler vardı ki adam, birdenbire dönüp geldiği yöne doğru yürümeye başladı.

Aynı yollardan geri döndü. Digne’in bütün kapıları kapalıydı. Din savaşları sırasında kuşatmalara uğrayan Digne’in çevresi, 1815’te hâlâ uç taraflarında dört köşe kuleler bulunan ve daha sonra yıkılıp kaldırılan surlarla çevriliydi. Adam bir yarıktan geçerek tekrar şehre girdi.

Akşam saat sekiz sularıydı. Yolları bilmediğinden yine rastgele dolaşmaya başladı.

Böylece Vilayet Konağı’na, sonra ilahiyat okuluna geldi. Katedral meydanından geçerken kiliseye doğru yumruğunu salladı.

Bu meydanın köşesinde bir basımevi vardır. Bizzat Napolyon tarafından yazdırılıp Elbe Adası’ndan getirilen, İmparator’un ve İmparatorluk muhafız kuvvetlerinin orduya bildirileri ilk defa bu basımevinde basılmıştır.

Yorgunluktan tükenmiş ve her şeyden umudunu kesmiş bir halde, bu basımevinin kapısı önündeki taş sıranın üstüne uzandı.

Tam o sırada ihtiyar bir kadın kiliseden çıkıyordu. Karanlıkta yatan bu adamı gördü:

- Dostum ne yapıyorsunuz orada? diye sordu.

Adam sertlik ve öfkeyle cevap verdi:

- Görüyorsunuz işte be hatun, yatıyorum.

Hatun sıfatına pek layık olan bu kadın, aslında R. Markizi’ydi.

- Nasıl, bu sıranın üstünde mi? diye üsteledi.

- On dokuz yıl tahta yatakta yatmak zorunda kaldım, dedi adam. Şimdi de taş yatakta yatıyorum.

- Asker miydiniz?

- Evet, hatuncuğum. Asker.

- Niçin hana gitmiyorsunuz?

- Çünkü param yok.

- Yazık! dedi R. Markizi. Benim kesemde de sadece dört metelik var.

- Olsun, verin onları.

Adam dört meteliği aldı. R. Markizi devam etti:

- Bu kadarcık parayla handa kalamazsınız. Yine de bir denemelisiniz. Geceyi böyle geçiremezsiniz. Muhakkak üşümüşsünüzdür, açsınızdır. Hayır için sizi barındırabilirler.

- Çalmadık kapı bırakmadım.

- Öyleyse?

- Beni her yerden kovdular.

Hatuncağız, adamın koluna dokundu ve meydanın öbür yanında, piskoposluk binasına bitişik basık küçük bir evi gösterdi.

- Demek bütün kapıları çaldınız, öyle mi? dedi.

- Öyle.

- Şu kapıyı da çaldınız mı?

- Hayır.

- Hele bir çalın.

II
AKILLI OLAN TEMKİNLİ DAVRANIR

Digne Piskoposu o akşam, şehirdeki gezintisini yaptıktan sonra geç vakte kadar odasında kalmıştı. Ödevler üzerine büyük bir eser yazmakla meşguldü. Yazık ki bu eser tamamlanamamıştır. Kilise babalarının ve ilahiyat doktorlarının bu önemli konuda söylemiş oldukları her şeyi bir bir, dikkatle gözden geçiriyordu. Kitabı iki bölüme ayrılmıştı: Birincisinde bütün insanlara düşen ödevler, İkincisindeyse tek tek kişilere, mensup bulundukları sınıfa göre düşen ödevler ele alınıyordu. Bütün insanlara düşen ödevler, büyük ödevlerdi. Dört türlüydüler. Aziz Matta bunları şöyle sıralar: Tanrı’ya karşı ödevler (Matta İncili VI), insanın kendisine karşı ödevleri (Matta İncili V, 29, 30), yaratıklara karşı ödevler (Matta İncili VI 20, 25). Öbür ödevlere gelince, Piskopos bunların başka yerlerde belirtilmiş ve emredilmiş olduğunu görmüştü: Hükümdarların ve tebaalarının ödevleri “Romalılara Mektup”ta; hakimlerin, evli kadınların, anaların ve delikanlıların ödevleri Aziz Petrus tarafından; kocaların, babaların, çocukların ve hizmetkârların ödevleri olduğu “Efeslilere Mektup”ta; bakirelerin ödevleri de “Korintoslulara Mektup”ta belirtilmiş bulunuyordu. Bütün bu buyrukları, insan ruhlarına sunmak üzere, ahenkli bir bütün içinde bir araya getirmek amacıyla inceden inceye uğraşıyordu.

Saat sekizde o hâlâ çalışıyor, dizlerinin üstünde açık kocaman bir kitapla küçük kâğıt parçalarına özensizce bazı şeyler yazıyordu ki, Madam Magloire, âdeti olduğu üzere yalağın yanındaki dolaptan gümüş takımları almaya geldi. Biraz sonra da sofranın kurulmuş ve kız kardeşinin herhalde kendisini bekler durumda olduğunu hisseden Piskopos, kitabını kapayıp masasından kalktı ve yemek odasına geçti.

Yemek odası, kapısı sokağa (daha önce söylediğimiz gibi) penceresi bahçeye açılan, şömineli, uzun bir odaydı. Gerçekten de Madam Magloire sofrayı kurmuş bulunuyordu. Bir yandan yemekleri koyuyor, bir yandan da Matmazel Baptistine’le konuşuyordu.

Masanın üstünde bir lamba yanıyordu. Masa şöminenin yanındaydı. Güzel bir ateş yanıyordu.

İkisi de altmışını geçkin olan bu kadınları kolayca göz önüne getirebilirsiniz: Madam Magloire ufak tefek, şişman, canlı; Matmazel Baptistine halim selim, zayıf, narin, ağabeyinden biraz uzun, 1806 modasına uygun renkte, o zamanlar Paris’te satın almış olduğu ve hâlâ kullandığı kahverengimsi ipekliden bir elbise içinde... Bir sayfada zor ifade edilebilecek bir fikri tek bir kelimeyle dile getirmek meziyetine sahip halk deyimlerini kullanarak söylememiz gerekirse, Madam Magloire’da bir köylü, Matmazel Baptistine’deyse bir hanımefendi hali vardı. Madam Magloire, başında boru gibi süsleri olan beyaz bir takke, boynunda altın bir haç -ki evdeki tek kadın mücevheri buydu-, geniş kısa kollu siyah kalın kumaştan bir elbise ve bunun altından çıkan bembeyaz bir atkı, yeşil bir şeritle beline bağlanmış kırmızı yeşil damalı pamuklu bezden ve üst kısmı yine aynı kumaştan ve yukarıda iki tarafa toplu iğneyle tutturulmuş bir önlük, ayaklarında kaba kunduralar ve Marsilyalı kadınlar gibi sarı çoraplar giyiyordu. Matmazel Baptistine’in elbisesiyse 1806 modası kalıplarına göre biçilmişti; kısa, dar bedenli, kolları omuzluklu, köprü ilikli ve düğmeliydi. Kır saçlarını çocuk perukası denilen kıvırcık bir perukayla örtüyordu. Madam Magloire’ın zeki, canlı, iyi bir havası vardı; ağzının iki yanının eşit kalınlıkta olmaması ve üst dudağının alt dudağından daha etli olması ona aksi ve tahakkümcü bir görünüş veriyordu. Monsenyör sustuğu zamanlar, ona saygı ve serbestlik karışımı resmî bir tavırla söz söyler, ama Monsenyör konuşmaya başladı mı, evvelce görmüştük, tıpkı matmazel gibi o da körü körüne itaat ederdi. Matmazel Baptistine ise konuşmazdı bile. Monsenyör’e itaat etmekle, onu memnun etmeye çalışmakla yetinirdi. Gençliğinde de zaten güzel değildi. Patlak, büyük mavi gözleri, uzun ve kemerli bir burnu vardı. Ama başlangıçta da söylediğimiz gibi, bütün simasından, bütün kişiliğinden dile getirilmesi imkânsız bir iyilik havası yayılırdı etrafa. Bağışlayıcılık her zaman onun tabiatında bulunan bir şeydi; fakat iman, hayırseverlik ve umut, ruhu içten içe ısıtan bu üç erdem, bu bağışlayıcılığı yavaş yavaş azizelik mertebesine dek çıkarmıştı. Tabiat onu sadece bir kuzu olarak yaratmış, dinse bir melek yapmıştı. Zavallı mübarek kız! Kaybolan tatlı anılar!

Piskoposun evinde o gece olup bitenleri Matmazel Baptistine daha sonra o kadar çok anlatmıştır ki, hâlâ hayatta olan pek çok kimse bunları en ufak ayrıntılarına kadar hatırlarlar.

Piskopos içeri girdiğinde Madam Magloire hararetli hararetli bir şeyler anlatıyordu. Matmazele, aşinası olduğu ve Piskopos’un da artık alıştığı bir konudan bahsediyordu. Giriş kapısının mandalı meselesiydi bu.

Akşam yemeği için bir şeyler almaya gittiği sırada Madam Magloire çeşitli yerlerde söylenen bazı şeyler işitmişti: Kötü suratlı bir serseriden söz ediliyordu. Kuşku uyandırıcı bir serseri gelmişmiş, şehrin bir taraflarında olsa gerekmiş, bu gece evine geç dönmeye kalkanların başlarına kötü şeyler gelebilirmiş. Valiyle belediye başkanı birbirlerini sevmedikleri ve olaylar çıkararak birbirlerinin başını derde sokmaya çalıştıkları için polisin elinden de pek bir şey gelmiyormuş. Onun için aklı olanların polisliği kendileri yapmaları, kendilerini iyi korumaları ve evlerini gereğince örtmeleri, sürgülemeleri ve de kapılarını sımsıkı kapatmaları gerekiyormuş.

Madam Magloire bu son sözleri üstüne basa basa söyledi. Fakat Piskopos odasından oldukça üşümüş olarak gelmişti. Şöminenin önüne oturmuş ısınıyor ve başka şeyler düşünüyordu. Bunun için, Madam Magloire’ın ortaya attığı maksatlı sözü karşılıksız bıraktı. Kadın tekrar aynı şeyi söyledi. Bunun üzerine Matmazel Baptistine, ağabeyinin canını sıkmadan Madam Magloire’ı hoşnut etmek için, çekine çekine şöyle diyecek oldu:

- Madam Magloire’ın dediklerini duydunuz mu, ağabey?

- Belli belirsiz bir şeyler duydum, diye cevap verdi Piskopos.

Sonra iskemlesini yarı çevirip ellerini dizlerine koydu ve ocaktaki alevin aşağıdan aydınlattığı, candan, kolayca neşelenen yüzünü ihtiyar hizmetçiye doğru kaldırarak:

- Hele bakalım, ne olmuş? Ne olmuş? Büyük tehlike içinde miymişiz? dedi.

O zaman, Madam Magloire hikâyeyi yeni baştan ve tabii biraz da abartarak anlatmaya koyuldu. Söylendiğine göre, şu sırada şehirde bir yersiz yurtsuz, bir baldırı çıplak, tehlikeli bir dilenci bulunuyordu. Kalmak için Jacquin Labarre’ın yerine gitmiş, ama beriki onu kabul etmemiş. Gassendi Caddesinden doğru geldiğini ve akşam karanlığında yollarda başıboş dolaştığını görmüşler. Korkunç suratlı, çantalı, ipli bir herifmiş.

- Sahi mi? dedi Piskopos.

Kendisine böyle soru sorulması, Madam Magloire’ı yüreklendirdi; Piskopos’un telaşlanmak üzere olduğunu sandı. Muzafferane sürdürdü lafını:

- Sahi Monsenyör. Aynen böyle. Bu gece şehirde bir felaket olacak. Herkes öyle söylüyor. Üstelik polisin de elinden bir şey gelmiyor (yararlı bir tekrarlama). Hem dağlık bir memlekette yaşa hem de geceleri sokaklarda lamba bile bulunmasın! Dışarı çıkıyorsun. Bir sürü felaket işte! Ben diyorum ki Monsenyör, ve matmazel de benimle beraber diyor ki...

Piskoposun kız kardeşi sözünü kesti.

- Ben bir şey demiyorum. Ağabeyimin her yaptığı iyidir.

Madam Magloire, sanki hiç itiraza uğramamış gibi devam etti:

- Biz diyoruz ki, bu ev hiç de öyle tam güvencede değil. Monsenyör izin verirlerse çilingir Paulin Muosebois’ya gidip kapının eski sürgülerini takmasını söyleyeyim. Şuracıkta duruyorlar, bir dakikalık iş. Evet bence sürgüler gerek, Monsenyör, hiç olmazsa bu gecelik, çünkü her önüne gelenin dışarıdan mandalına basıp açabileceği bir kapıdan daha tehlikeli bir şey olamaz. Hem de Monsenyör’ün âdetidir buyurun demek, her zaman, gece yarısı bile, aman Tanrım! İzin almaya bile hacet yok...

Tam bu sırada kapıya oldukça şiddetli bir şekilde vuruldu. Piskopos:

- Buyrun, diye seslendi.

III
KÖRÜ KÖRÜNE İTAATİN KAHRAMANLIĞI

Kapı açıldı.

Arkasından biri kuvvetle, tereddütsüzce itiyormuşçasına hızla, ardına kadar açıldı kapı.

İçeri bir adam girdi.

Bu adamı biz artık tanıyoruz. Az önce barınacak bir yer arayarak orada burada dolaşıp duran yolcuydu bu. içeri girdi, bir adım attı, kapıyı arkasında açık bırakarak durdu. Çantası omzunda, sopası elindeydi; gözlerinde katı, cüretli, yorgun ve haşin bir ifade vardı. Şöminedeki ateş onu aydınlatıyordu, iğrençti. Uğursuz bir görünüşü vardı.

Madam Magloire bir çığlık atacak gücü bile kendisinde bulamamıştı. Eli ayağı titriyordu. Ağzı açık kalmıştı. Matmazel Baptistine döndü, adamın içeri girdiğini gördü, korkuyla yerinden yarı doğruldu, sonra başını yavaş yavaş şömineye doğru çevirerek ağabeyine bakmaya başladı ve yüzü tekrar derin bir huzur ve sükûn ifadesine büründü.

Piskopos sakin bir gözle adama bakıyordu.

Besbelli yeni gelene ne istediğini sormak için ağzını açmaya hazırlanıyordu ki, adam iki eliyle sopasına dayandı, bakışlarını sırasıyla ihtiyarın ve kadınların üzerinde dolaştırdı ve Piskopos’un konuşmasını beklemeden yüksek sesle:

- Bakın, dedi, adım Jean Valjean’dır. Bir kürek mahkûmuyum. On dokuz yılımı zindanda geçirdim. Dört gün önce tahliye edildim. Gideceğim yer olan Pontarlier’ye doğru yol alıyorum. Toulon’dan beri dört gündür yürüyorum. Bugün yaya on iki fersah kat ettim. Bu akşam bu memlekete gelince bir hana indim, belediyeye göstermiş olduğum sarı kimlik kâğıdımdan ötürü -çünkü göstermem gerekiyordu- beni geri çevirdiler. Başka bir hana gittim. Bana “Defol!” dediler. Orada dedikleri gibi, burada da. Hapishaneye gittim, kapıcı bana kapıyı açmadı. Bir köpek kulübesine girdim. Köpek beni ısırıp kovdu, tıpkı bir insan gibi. Sanki benim kim olduğumu biliyordu. Açık havada yatmak için tarlalara gittim. Hava açık değildi. Yağmur yağacağını ve buna engel olacak bir Tanrı’nın da bulunmadığını düşünüp bir kapı girintisi bulabilmek için tekrar şehre döndüm. Orada, meydanda bir taşın üzerinde yatacaktım ki, iyi bir kadın bana sizin evinizi gösterdi, “O kapıyı çal,” dedi. Ben de çaldım. Burası nedir? Misafirhane mi? Param var, yığınla. Tam yüz dokuz frank on beş metelik. Kürekte on dokuz yıl çalışarak kazandım. Öderim, ne eder bu benim için? Param var. Çok yorgunum, yaya on iki fersah, çok açım. Kalmama izin verir misiniz?

Piskopos:

- Madam Magloire, sofraya bir takım daha koyunuz, dedi.

Adam üç adım daha atıp masanın üzerindeki lambaya yaklaştı, iyi anlamamış gibi:

- Bakın, dedi, öyle değil. Duydunuz mu? Ben bir kürek mahkûmuyum. Bir forsa. Kürekten geliyorum.

Cebinden büyük bir sarı kâğıt çıkararak açtı.

- İşte kimlik kâğıdım. Gördüğünüz gibi sarı. Bu, gittiğim her yerden kovulmama yarar. Okumak ister misiniz? Ben okumasını bilirim. Hapiste öğrendim. Orada okumayı öğrenmek isteyenler için bir okul var. Dinleyin bakın, kimlik kâğıdına ne yazmışlar: “Jean Valjean, serbest bırakılmış forsa, doğduğu yer...” Burası sizi ilgilendirmez. “On dokuz yıl hapiste kalmıştır. Nedeni: zor kullanarak hırsızlık. Dört defa kaçmaya teşebbüs ettiği için on dört yıla mahkûm olmuştur. Bu adam çok tehlikelidir.” İşte, herkes beni kapı dışarı etti. Siz beni kabul ediyor musunuz? Misafirhane mi burası? Bana yiyecek şey ve yatacak yer verecek misiniz? Bir ahırınız var mı?

Piskopos:

- Madam Magloire yataklıktaki karyolaya beyaz çarşafları serersiniz, dedi.

İki kadının itaat etmek konusundaki huylarını daha önce anlatmıştık.

Madam Magloire, bu emirleri yerine getirmek üzere dışarı çıktı.

Piskopos adama doğru döndü:

- Mösyö oturun, ısının. Birazdan yemek yiyeceğiz ve yatağınız da siz yemek yerken yapılacak.

O zaman, adam iyice anladı... O ana kadar karanlık ve sert olan yüz ifadesi şaşkınlık, şüphe ve sevinçle doldu ve olağanüstü bir hal aldı. Bir deli gibi kekelemeye başladı.

- Sahi mi? Ha! Beni alıkoyuyor musunuz? Kovmuyor musunuz? Bir kürek mahkûmunu! Bana “mösyö” diyorsunuz! Bana “sen” demeyecek misiniz? “Defol köpek!” derler bana hep. Beni kovacaksınız sanıyordum. Onun için hemen kim olduğumu söyledim. Oh! Ne iyi kadınmış bana burayı gösteren! Yemek yiyeceğim! Şilteli, çarşaflı bir yatak! Herkes gibi! Bir karyola! On dokuz yıl var ki karyolada yatmadım! Gitmememi istiyorsunuz gerçekten! Soylu insanlarsınız. Zaten param da var. Karşılığını bol bol öderim. Affedersiniz misafirhaneci Mösyö, adınız ne sizin? Ne isterseniz ödeyeceğim. Mert bir insansınız siz. Misafirhanecisiniz değil mi?

- Ben burada oturan bir rahibim, dedi Piskopos.

- Bir rahip ha! dedi adam. Oh! Mert bir rahip! Öyleyse benden para istemez misiniz? Papaz, değil mi? Şu büyük kilisenin papazı, öyle mi? İşte! Öyle ya, ne budalayım! Takkenizi görmemiştim.

Konuşurken çantasıyla bastonunu odanın bir köşesine bırakmış, kimlik kâğıdını cebine sokup oturmuştu. Matmazel Baptistine onu yumuşak bir bakışla gözden geçiriyordu. Adam devam etti.

- Siz insan adamsınız, papaz efendi. Hor bakmıyorsunuz. İyi bir rahip, çok iyi bir şey. Demek sizce para ödememe gerek yok?

- Hayır, dedi Piskopos, paranızı saklayınız. Ne kadardı? Yüz dokuz frank demiştiniz, değil mi?

- Ve on beş metelik, diye ilave etti adam.

- Yüz dokuz frank on beş metelik. Ne kadar zamanda kazandınız bunu?

- On dokuz yılda.

- On dokuz yıl!

Piskopos derin derin içini çekti. Adam devam etti:

- Henüz param olduğu gibi duruyor. Dört günden beri ancak yirmi beş metelik harcadım. Bunu da Grasse’da arabaların boşaltılmasına yardım ederek kazanmıştım. Rahip olduğunuza göre, size söyleyeyim, hapishanede bizim bir papazımız vardı. Sonra bir gün bir piskopos gördüm. Monsenyör diyorlardı. Marsilya’da Majöre Piskoposu’ydu. Bilirsiniz, papazların üstünde bir papaz. Bağışlayın, kötü söylüyorum fakat benim için o kadar uzak şeyler ki! Bizim gibileri bilirsiniz! Hapishanenin ortasında, bir mihrabın üstünde ayin idare etti; başında altından sivri bir şey vardı. Güneyin parlak güneşinde pırıl pırıl parlıyordu. Üç taraflı sıra olmuştuk, karşımızda fitili ateşlenmiş toplar duruyordu, iyice göremiyorduk. O konuştu, ama çok dipteydi, duyamıyorduk. İşte, piskopos denilen budur.

Adam konuşurken, Piskopos ardına kadar açık kalan kapıyı gidip kapattı.

Madam Magloire içeri girdi. Getirdiği sofra takımını masanın üzerine koydu.

- Madam Magloire, o takımı mümkün olduğu kadar ateşe yakın koyun, dedi Piskopos.

Ve konuğuna dönerek:

- Alplerde gece rüzgârı sert olur, üşümüş olmalısınız, değil mi mösyö?

Yumuşak, ağırbaşlı ve son derece dostça sesiyle Piskopos’un bu “mösyö” kelimesini her söyleyişinde, adamın yüzü ışıyordu. Bir forsaya “mösyö” denmesi, Medusa kazazedelerine[11] bir bardak su verilmesi gibi bir şeydi. Horlanmışlık itibara susamıştır.

Piskopos yine:

- Bu lamba çok kötü aydınlatıyor, dedi.

Madam Magloire ne demek istediğini anladı ve Monsenyör’ün yatak odasındaki şöminenin üstünde duran iki gümüş şamdanı gidip aldı ve yakılmış olarak masaya koydu.

Adam:

- Papaz efendi, iyi bir insansınız, beni hor görmüyorsunuz. Beni evinize alıyorsunuz. Mumlarınızı benim için yakıyorsunuz. Oysa ben nereden geldiğimi, nasıl bahtsız bir adam olduğumu sizden saklamamıştım.

Piskopos onun yanına oturdu, yavaşça eline dokundu.

- Kim olduğunuzu bana söylemeyebilirsiniz. Burası benim evim değil, İsa'nın evi. Bu kapı, içeri girene bir adı olup olmadığını sormaz, bir acısı olup olmadığını sorar. Siz acı çekiyorsunuz; açsınız, susuzsunuz. Öyleyse hoş geldiniz. Bana teşekkür etmeyiniz, sizi evime kabul ettiğimi söylemeyiniz. Sığınacak bir yere muhtaç olanlar dışında, kimse burada kendi evinde değildir. Geçici bir kimse olan size söylüyorum bunu, siz burada benden çok kendi evinizde sayılırsınız. Burada olan her şey sizindir. Sizin adınızı bilmeme ne gerek var? Zaten siz onu bana söylemeden önce de, ben sizin bir adınızı biliyordum.

Adamın gözleri şaşkın şaşkın açıldı:

- Sahi mi? Adımın ne olduğunu biliyor muydunuz?

- Evet, diye cevap verdi Piskopos, adınız Kardeşim’dir.

Adam haykırdı:

- Bakın papaz efendi! Buraya girdiğimde çok açtım. Siz o kadar iyisiniz ki, şimdi aç mıyım değil miyim bilemiyorum. Artık geçti.

Piskopos ona bakarak:

- Çok acı çektiniz, değil mi? dedi.

- O! Sırtında kırmızı kazak, ayağında gülle, üstünde uyuyasın diye bir tahta parçası, sıcak, soğuk, iş, bütün o kürek mahkûmları, sopa, bir hiç yüzünden takılan çifte zincirler, tek kelime için hücre, hasta yatağında bile zincir. Köpekler, evet köpekler bile daha mutludur! On dokuz yıl! Kırk altı yaşındayım. Şimdi de sarı kimlik kâğıdı. İşte böyle.

- Evet, dedi Piskopos, keder dolu bir yerden çıkıyorsunuz. Bakın, dinleyin. Pişmanlık duymuş bir günahkârın gözyaşlarıyla ıslanmış yüzü, Tanrı katında yüz doğru adamın beyaz elbisesinden daha çok sevinç uyandırır. O acılı yerden eğer insanlara karşı kin ve öfke dolu düşüncelerle çıkarsanız merhamete layık sayılırsınız; ama hayırseverlik, şefkat ve huzur dolu düşüncelerle çıkarsanız bizlerin her birimizden daha değerli bir insansınız demektir.

Bu sırada Madam Magloire yemeği getirmişti: su, zeytinyağı, ekmek ve tuzla yapılmış bir çorba, biraz domuz yağı, bir parça koyun eti, incir, taze peynir ve bir de kocaman çavdar ekmeği. Piskoposun her zamanki yemeğine kendiliğinden bir şişe de eski Mauves şarabı eklemişti kadın.

Piskoposun yüzü birden konuksever yaradılışlı kimselere özgü bir neşe ifadesine büründü. Şevkle:

- Haydi sofraya! dedi.

Yemekte bir yabancı bulunduğu zamanlar yapmak âdetinde olduğu gibi, adamı sağ tarafına oturttu. Matmazel Baptistine sakin ve tabii bir davranışla Piskopos’un solunda yer aldı.

Piskopos, takdis duasını okuduktan sonra, yine âdeti olduğu üzere, çorbayı kendi eliyle dağıttı. Adam hırsla yemeye başladı.

Birdenbire Piskopos:

- Bu masada eksik bir şey var gibi geliyor bana, dedi.

Gerçekten de Madam Magloire, sofraya sadece gereken sayıda, yani üç tane takım koymuştu. Oysa evin usulüne göre, Piskopos’un yemekte misafiri olduğunda, altı gümüş takım birden konurdu. Masumca bir gösteriş. Fukaralığı soyluluk mertebesine çıkaran bu sakin ve sıkı kurallara bağlı evde bu iltifat eden lüks özentisi, son derece sevimli, çocukça bir davranıştı âdeta.

Madam Magloire uyarıyı anladı, bir kelime söylemeden dışarı çıktı ve biraz sonra Piskopos’un yokluğundan yakındığı üç takım, yemekteki üç kişiden her birinin tam karşısına gelecek şekilde konmuş, sofra örtüsünün üstünde parlıyordu.

IV
PONTARLIER PEYNİRHANELERİ ÜZERİNE BİLGİLER

Şimdi bu sofrada neler geçtiğine dair bir fikir verebilmek için yapabileceğimiz en iyi şey, Matmazel Baptistine’in Madam Boischevron’a yazdığı bir mektubun forsayla piskopos arasındaki konuşmaları safiyane bir dakiklikle anlatan bir parçasını buraya aynen almaktır:

...Bu adam kimseye aldırış etmiyordu. Görülmemiş bir oburlukla yemek yiyordu. Bununla beraber, yemekten sonra şöyle dedi:

- İyi Tanrı’nın papazı efendi, bütün bunlar benim için fazlasıyla iyi, ama şunu söylemeliyim ki, kendileriyle yemek yememe izin vermeyen yük arabacılarının sofrası sizinkinden daha zengin.

Söz aramızda bu gözlem beni biraz şaşırtıp sarstı. Ağabeyim şu cevabı verdi:

- Onlar benden daha çok yorulurlar.

- Hayır, dedi adam, paraları daha çok. Siz yoksulsunuz. Ben görüyorum. Belki de papaz bile değilsiniz. Yalnızca papaz mısınız? Ah! Eğer Tanrı adil olsaydı sizin mutlaka papaz olmanız gerekirdi.

Ağabeyim:

- Tanrı adil olmaktan da üstündür, dedi.

Bir an durduktan sonra ekledi:

- Mösyö Jean Valjean, Pontarlier’ye gidiyorsunuz değil mi?

- Oraya gitmek zorundayım.

Sanırım, adam aynen böyle söyledi. Sonra şöyle devam etti:

- Yarın gün doğarken yola çıkmam gerek. Yolculuk çetin geçiyor. Geceler soğuk, gündüzlerse sıcak.

- İyi bir memlekete gidiyorsunuz, dedi ağabeyim. Devrim’de ailem mahvolduğunda, önce Franche-Comtê’ye sığındım, orada bir süre kollarımın emeğiyle yaşadım. İyi niyet sahibiydim. Kendime iş buldum. Yalnız bir seçim yapmak gerek. Kâğıthaneler, tabakhaneler, tasfiyehaneler, yağhaneler, büyük saat imalathaneleri, bakır imalathaneleri, en aşağı yirmi tane demir fabrikası var. Bunlardan dört tanesi, yani Lods’taki, Châtillon’daki, Audincourt’daki ve Beure’deki çok büyük fabrikalardan...

Yanılmadığımı sanıyorum, herhalde biraderimin bana saydığı isimler bunlardı. Sonra sözünü kesip bana döndü:

- Sevgili kardeşim, orada bizim akrabalarımız yok mudur? diye sordu.

- Vardı, diye cevap verdim. Mesela Mösyö de Lucenet. Kendisi eski rejimde Pontarlier’de kapı kumandanıydı.

- Evet, dedi ağabeyim, ama 93’te ailemiz yok olmuştu; sadece kollarımız vardı. Çalıştım. Mösyö Valjean, gittiğiniz Pontarlier denilen memlekette tamamen ataerkil bir sanayi vardır; ataerkil ve pek cana yakın bir sanayi, hemşiranım. Ora halkının peynirhaneleridir bunlar. Bu peynirhanelere onlar yemişlik derler.

Böylece ağabeyim, adamın hem karnını doyurup hem de, gayet ayrıntılı bir şekilde, Pontarlier yemişliklerinin nasıl olduğunu ona açıkladı. Efendim, bunlar iki çeşit olurmuş. Zenginlere ait olanlara büyük ambarlar denirmiş. Buralarda kırk, elli inek bulunur, her yaz yedi-sekiz bin kilo peynir imal edilirmiş. Bir de ortaklık yemişlikleri varmış ki, yoksulların yemişlikleriymiş bunlar. Orta dağlık bölgenin köylüleri ineklerini ortaklığa koyar, ürünü aralarında pay ederlermiş. Bunlar parayla bir peynirci tutarlarmış. Bunun adına peynir kâhyası denirmiş. Bu peynir kâhyası ortaklardan günde üç defa süt toplar ve miktarları çift çeteleye işaret edermiş. Peynir imalathaneleri nisan sonuna doğru faaliyete geçermiş. Haziran ortalarına doğru da peynirciler ineklerini yaylaya çıkarırlarmış.

Adam yedikçe canlanıyordu. Ağabeyim ona o güzel Mauves şarabından içiriyordu. Oysa kendisi, pahalı olduğu için bu şaraptan içmez. Ağabeyim bütün bu ayrıntıları sizin de bildiğiniz o tabii neşesiyle, pek beğendiğim bir tarzda araya başka sözler katarak adama anlatıyordu. Sözü sık sık bu güzel peynir kâhyalığı mesleğine getirdi. Bu mesleğin kendisine iyi bir barınak olduğunu doğrudan ve kuru bir şekilde tavsiyeye gerek kalmaksızın adamın anlamasını istiyor gibiydi. Bir şey gözüme çarptı. Bu adamın nasıl bir kimse olduğunu size anlattım. Oysa ağabeyim, ne yemekte ne de gece boyunca, içeri ilk girişinde İsa hakkında söylediği birkaç sözden başka, bu adama nasıl bir insan olduğunu hatırlatacak tek bir kelime bile söylemediği gibi, kendisinin kim olduğunu ona anlatacak bir söz de etmedi. Görünüşe bakılırsa, bu ziyaretten bir iz kalmasını sağlamak için biraz vaaz vermenin ve kürek mahkûmu üzerinde piskoposluğun ağırlığını kullanmanın tam sırasıydı. Bir başkası olsa, zavallı elinin altında bulunduğuna göre, belki bu fırsatı kaçırmak istemez ve bunu onun bedeniyle birlikte ruhunu da beslemek ve ahlak dersleri ve nasihatlerle ya da biraz merhamet ve gelecekte daha iyi davranmaya teşvikle çeşnilendirilmiş bazı sitemlerde bulunmak için kullanırdı. Ağabeyimse ne hangi memleketten olduğunu ne de hayat hikâyesini sordu. Çünkü hayat hikâyesinde onun suçu da vardı ve ağabeyim ona bunu hatırlatabilecek her türlü şeyden kaçınır görünüyordu. O kadar ki, gökyüzüne yakın huzurlu bir işleri olan Pontarlier dağlılarından söz ederken ağabeyim bir ara masum insanlar oldukları için mutludurlar diye ekleyecek oldu ve hemen durdu, çünkü ağzından kaçan bu sözde adamı incitebilecek bir yan olmasından korkmuştu. Hayli düşündükten sonra, ağabeyimin yüreğinden geçenleri anladığımı sanıyorum. Hiç şüphesiz ağabeyim, Jean Valjean adındaki bu adamın kendi sefil durumunu bir an bile aklından çıkaramadığını, bunun için yapılacak en iyi şeyin onu oyalamak, hiç olmazsa geçici bir zaman için, başkalarından farklı bir insan olmadığına, kendi gözünde herkes gibi bir insan olduğuna inandırmaktı. Hayırseverliğin, gerçeklik sevgisinin en iyi anlaşılma tarzı da bu değil midir? Vaazdan, ahlak dersinden ve himayeden kaçınan bu incelik gerçekten İncil’e yaraşır tutum değil midir, sayın Madam? Ve eğer bir insanın kanayan bir yarası varsa, en iyi merhamet o insanın bu yarasına hiç dokunmamak değil midir? Bana öyle geliyor ki, ağabeyimin için için düşündüğü İşte buydu. Her durumda, şunu söyleyebilirim ki, eğer kafasındaki fikirler bunlardıysa, hiç mi hiç belli etmedi; hatta benim için bile o, başından sonuna kadar, her akşamki insandı. Mösyö Gedeon Le Prevost’la ya da kilisenin vekiliyle nasıl yemek yerse, şu Jean Valjean’la da aynı o havada, aynı o tarzda yedi yemeğini.

Yemeğin sonuna doğru, incir yemeye başladığımız sırada, kapı çalındı. Kucağında çocuğuyla Gerbaud Ana’ydı gelen. Ağabeyim çocuğu alnından öptü ve üstünde bulunan on beş meteliği ödünç olarak Gerbaud Ana’ya verdi. Adamın o esnada olup bitenlere pek dikkat ettiği yoktu. Artık konuşmaz olmuştu ve çok yorgun görünüyordu. Yoksul yaşlı kadın Gerbaud gittikten sonra ağabeyim şükran duasını okudu ve arkasından adama dönerek:

- Yatmaya çok ihtiyacınız olmalı, dedi.

Madam Magloire sofrayı çarçabuk topladı. Yolcunun yatabilmesi için bizim çekilmemiz gerektiğini anladım. İkimiz de yukarıya çıktık. Ama az sonra, odamdaki Kara Orman karacası postunu adamın yatağının üstüne sermesi için Madam Magloire’ı geri gönderdim. Geceleri buz gibi soğuk oluyor; bu post sıcak tutar. Yazık ki eskimiş bir post bu, bütün tüyleri dökülüyor. Ağabeyim Almanya’da, Tuna Nehri’nin aktığı yerin yakınlarındaki Tottlingen’deyken satın almış onu ve sofrada kullandığım fildişi saplı küçük bıçağı.

Madam Magloire hemen akabinde dönüp yukarı geldi. Çamaşırları kurutmak için astığımız salonda oturup Tanrı’ya dua ettik ve hiçbir şey konuşmadan odalarımıza girdik.

V
SÜKÛNET

Monsenyör Bienvenu, kız kardeşine iyi geceler diledikten sonra, masanın üstünde duran iki gümüş şamdandan birini aldı, öbürünü konuğuna verdi ve:

- Sizi odanıza götüreyim Mösyö, dedi.

Adam onu takip etti.

Daha önce söylediklerimizden de bilindiği gibi, evin taksimatı öyleydi ki, yatak bölmesinin bulunduğu ibadethaneye gitmek ya da buradan çıkmak için mutlaka Piskopos’un yatak odasından geçmek gerekiyordu.

Adam bu odadan geçerken, Madam Magloire Piskopos’un karyolasının başucundaki dolaba gümüş takımları kapatmakla meşguldü. Her akşam yatmaya gitmeden önce aldığı son önlemdi bu onun.

Piskopos konuğunu odasına götürdü. Karyolanın içine bembeyaz, tertemiz bir çarşaf yayılmıştı. Adam şamdanı küçük bir masanın üstüne koydu.

- Haydi bakalım, dedi Piskopos. İyi bir gece geçirmenizi dilerim. Yarın sabah, yola çıkmadan önce ineklerimizin sütünden sıcak sıcak bir bardak içersiniz.

Adam:

- Teşekkürler Rahip Efendi, dedi.

Bu sözleri sakin sakin henüz söylemişti ki, birdenbire, bu söyleyiş tarzına hiç uymayan garip bir davranışta bulundu; öyle ki, iki mübarek kız bunu görselerdi korkudan donakalırlardı. Bugün bile, o an onu bu davranışa iten şeyin ne olduğunu anlamak bizim için zordur. Bir uyarıda mı bulunmak istiyordu, yoksa bir tehdit mi savuruyordu? Acaba içgüdüsünden gelen ve kendisi için bile karanlık olan bir sürüklenişe mi uyuyordu sadece? Birden ihtiyara doğru döndü, kollarını çaprazlama kavuşturdu ve Piskopos’u vahşi bir bakışla süzerek buz gibi bir sesle bağırdı:

- Ya! Demek kesin! Beni böyle evinizde, yanı başınızda yatırıyorsunuz.

Sustu ve içinde canavarca bir şeyler bulunan bir gülüşle ekledi:

- İyice düşündünüz mü? Benim katil olmadığımı kim söyledi size?

Piskopos cevap verdi;

- Bu, Tanrı’yı ilgilendirir.

Sonra ciddi bir tavırla, dua eden ya da kendi kendine konuşan bir kimse gibi dudaklarını kımıldatarak, sağ elinin iki parmağını kaldırdı ve eğilmeden öyle dimdik duran adamı takdis ettikten sonra başını çevirip arkasına bakmadan kendi odasına girdi.

O odada birisi yattığı zaman ibadethanenin bir başından öbür başına çekilen bir perde, mihrabı örtüyordu. Piskopos perdenin önünden geçerken diz çöküp kısa bir dua okudu.

Biraz sonra bahçesindeydi. Yürüyor, hayallere dalıyor, seyrediyordu. Bütün ruhu, bütün düşüncesiyle Tanrı’nın geceleri açık duran gözlere gösterdiği o esrarlı büyük şeylere vermişti kendisini.

Adama gelince, o gerçekten öylesine yorgundu ki, bembeyaz temiz çarşafın zevkine varmayı düşünmedi bile. Forsaların yaptıkları gibi mumu burnundan üfleyerek söndürdü ve hiç soyunmadan kendisini karyolanın üstüne attı; hemencecik de derin bir uykuya daldı.

Piskopos bahçeden odasına döndüğünde saat on ikiyi çalıyordu.

Birkaç dakika sonra, küçük evde herkes uyuyordu.

VI
JEAN VALJEAN

Gece yarısına doğru Jean Valjean uyandı.

Jean Valjean, Brie’nin yoksul bir köylü ailesindendi. Çocukluğunda okuma yazma öğrenmemişti. Ergenlik çağına geldiğinde Faverolles’de ağaç budayıcısı olarak çalışıyordu. Annesinin adı Jeanne Mathieu’ydü. Babasının adıysa Jean Valjean ya da Vlajean’dı. Bu Vlajean’ın, “Voilâ Jean”ın birleştirilip kısaltılmasından ibaret bir lakap olması muhtemeldi.

Jean Valjean, üzgün olmaksızın düşünceli bir karakterdeydi. Müşfik yaradılışlı kimselere ait bir özelliktir bu. Fakat bütünüyle ele alındığında, hiç olmazsa görünüşte, oldukça uyuşuk, silik bir insandı. Babasını ve annesini çok küçük yaştayken kaybetmişti. Anası, iyi tedavi edilmeyen bir süt hummasından ölmüştü. Kendisi gibi ağaç budayıcı olan babasıysa bir ağaçtan düşerek ölmüştü. Jean Valjean’a kala kala bir dul ablayla kızlı erkekli yedi çocuk kalmıştı. Jean Valjean’ı bu ablası yetiştirmiş, kocası sağ olduğu sürece genç kardeşini evinde barındırıp beslemişti. Koca öldü. Yedi çocuğun en büyüğü sekiz, en küçüğü bir yaşındaydı. Jean Valjean ise yirmi beşine yeni basmıştı. Ölen babanın yerini aldı ve kendisini yetiştirmiş olan ablasına bu defa da o bakmaya başladı. Bu işi sade bir şekilde, bir görev olarak ve hatta biraz kabaca yapıyordu Jean Valjean. Gençliği böylece, çetin ve az para getiren bir işte harcanıp gidiyordu. Bir “yavuklusu” olduğu memlekette hiç görülmemişti. Âşık olacak zamanı yoktu.

Akşamları yorgun argın eve döner, çorbasını içip bir kelime bile konuşmazdı. Ablası Jeanne Ana, o yemek yerken yemeğinin en iyi kısmını, et parçasını, domuz yağı dilimini, lahananın göbeğini çanağından alır çocuklarından birine verirdi. Daima sofranın üstüne eğilmiş, başı neredeyse çorbasına girecek vaziyette ve saçları çorba tasının etrafına dökülmüş, gözlerini örtmüş olarak yemek yediğinden, hiçbir şeyin farkında değilmiş gibi görünür, hiç ses çıkarmazdı. Faverolles’de, Valjeanların kulübesinin yakınlarında, sokağın karşı yanında, Marie-Claude adında bir çiftçi kadın vardı. Valjean ailesinin karınları daima aç olan çocukları bazen Marie-Claude’a gidip anaları adına ondan bir bakraç süt alırlar, sonra bunu bir çitin arkasında ya da bir sokak köşesinde, bakracı birbirlerinin elinden kapmaya çalışarak içerlerdi. Bu işi o kadar telaşla yaparlardı ki, sütün yarısı küçük kızların ağızlarına giderse, yarısı da önlüklerine dökülürdü. Bu hırsızlığı bilse, anneleri mutlaka suçluları sert bir şekilde cezalandırırdı. Fakat Jean Valjean, ananın haberi olmadan, söylene söylene bütün parasını Marie-Claude’a öder, çocuklar da cezalandırılmaktan kurtulurlardı.

Budama mevsiminde günde on sekiz metelik kazanırdı. Sonra da orakçı, ırgat, sığırtmaç, hamal olarak çalışırdı. Yapabildiği her işi yapardı. Ablası da gerçi çalışıyordu, ama yedi çocukla ne yapabilirdi ki? Sefaletin avucuna alıp yavaş yavaş ezdiği hazin bir topluluktular. Derken çetin bir kış oldu, Jean işsiz kaldı. Ailenin ekmeği yoktu. Ekmeksizlik! Tam anlamıyla. Ve yedi çocuk!

Bir pazar akşamı Faverolles’de, kilise meydanındaki ekmekçi Maubert Isabeau yatmaya hazırlanırken, dükkânının demir parmaklıklı ve camlı ön cephesinde şiddetli bir darbe sesi duydu. Koşup geldiğinde gördü ki, demir parmaklıklı pencerenin ortasına bir kol bir delik açmıştı. Kol, bir ekmeği kapmış götürüyordu. Isabeau telaşla dışarı fırladı; hırsız tabana kuvvet kaçıyordu, Isabeau da peşinden koştu ve onu yakaladı... Hırsız gerçi ekmeği elinden atmıştı ama kolu hâlâ kanıyordu. Jean Valjean’dı bu.

1795’te oluyordu bu. Jean Valjean “meskûn bir haneye geceleyin zorla tecavüz ve hırsızlık” suçundan devrin mahkemesi huzuruna çıkarıldı. En iyi nişancılardan daha iyi kullandığı bir tüfeği vardı; kaçak avcıydı biraz. Bu da onun aleyhinde oldu. Kaçak avcılara karşı haklı bir peşin hüküm vardır. Kaçak avcı da, kaçakçı gibi, eşkıyaya epey yakın sayılır. Fakat sırası gelmişken söyleyelim, bu cins adamlarla şehirlerin iğrenç katilleri arasında uçurumlar vardır. Kaçak avcı ormanda, kaçakçı dağda ya da denizde yaşar. Şehirlerse gaddar insanlar yetiştirir, çünkü insanları fesada uğratır. Dağ, deniz, orman insanları vahşileştirir; yabaniliği geliştirir, ama bunu yaparken çoğu zaman insanlığı yok etmez.

Jean Valjean suçlu bulundu. Kanunun hükümleri açık ve kesindi. Uygarlığımızın korkunç saatleri vardır. Cezanın bir insanın mahvını ilan ettiği anlardır bunlar. Toplumun düşünen bir varlıktan uzaklaştığı ve onu çaresiz bir yalnızlığa terk ettiği dakika, ne uğursuz bir dakikadır! Jean Valjean beş yıl küreğe mahkûm edildi.

22 Nisan 1796 günü, Paris’te İtalya ordusu başkumandanı tarafından Montenotte’te kazanılan zafer ilan edildi. Direktuvar’ın Beşyüzler Meclisi’ne hitaben Dördüncü Direktuvar Devri’nin on sekizinci ayındaki mesajında bu başkumandanın adı Bonapart olarak zikredilirken, aynı gün Bicetre’de büyük bir zincir takılıyordu. Bugün aşağı yukarı doksan yaşında olan eski bir hapishane kapıcısı, avlunun kuzey köşesindeki dördüncü sıranın ucuna zincirlenen bu zavallıyı hâlâ gayet iyi hatırlamaktadır. Bütün ötekiler gibi o da toprağın üstüne oturmuştu. Görünüşe göre, durumundan hiçbir şey anlamıyor, ancak berbat olduğunu biliyordu. Belki de, her şeyin cahili olan zavallı bir insanın kafasından geçen fikirler arasında, bu işte aşırıya kaçan bir taraf olduğunu sezinliyordu. Boynuna taktıkları halkanın perçin çivisini başının gerisinde sert çekiç darbeleriyle çakarlarken ağlıyor, gözyaşları onu boğuyor, konuşmaktan alıkoyuyordu; sadece ara sıra, “Faverolles’de ağaç budayıcısıydım,” diyebiliyordu. Sonra, hıçkırıklar arasında, sağ elini yukarı kaldırıp kademe kademe, yedi defada aşağı indiriyor, sanki farklı boyda yedi başa sırayla dokunur gibi yapıyordu. Bu hareketinden, yaptığı şey her neyse onu, yedi küçük çocuğu giydirmek ve beslemek için yaptığı tahmin ediliyordu.

Toulon’a doğru yola çıkarıldı. Bir araba üstünde, boynunda zincir, yirmi yedi günlük bir yolculuktan sonra oraya vardı. Toulon’da sırtına kırmızı kazak giydirdiler. Bütün önceki hayatı, adına varıncaya dek silindi. Artık Jean Valjean bile değildi; 24.601 numaraydı o. Acaba ablası ne oldu? Yedi çocuk ne oldular? Onlarla kim ilgilenir? Testereyle kökünden kesilen körpe ağacın bir avuç yaprağı ne haldeydi?

Daima aynı hikâyedir. O zavallı canlılar, Tanrı’nın o yaratıkları artık dayanaksız, yol göstericisiz, barınaksız gelişigüzel dağılıp gittiler. Kim bilir? Her biri başka bir yana gitti belki; gitti ve münzevi kaderlerin içine gömüldüğü o soğuk sise yavaş yavaş daldılar; insanlığın meşakkatli yürüyüşünde talihsiz başların birbiri ardınca içinde kayboldukları hazin karanlıklara indiler. Memleketten ayrıldılar. Evvelce yaşadıkları köyün çan kulesi onları unuttu. Bir vakitler işledikleri tarlanın sınır taşı onları unuttu. Birkaç yıl kürek mahkûmluğundan sonra Jean Valjean da onları unuttu. Bu yaralı yürekte açılmış olan yara kapandı, sadece izi kaldı. Hepsi bu işte. Toulon’da geçirdiği süre içinde ablasından söz edildiğini belki yalnız bir defa duydu. Sanırım mahpusluğunun dördüncü yılının sonlarıydı. Hangi yoldan olduğunu şimdi hatırlamıyorum, ona bir kadın geldi. Memleketten onları tanıyanlardan biri ablasını görmüştü. Ablası Paris’teydi, Saint-Sulpice yakınlarında yoksul bir sokakta, Geindre Sokağı’nda oturuyordu. Yanında sadece bir çocuk, son çocuğu olan küçük bir oğlan vardı. Öbür altı çocuk neredeydi? Belki ablası da bunu bilmiyordu. Her sabah, Sabot Sokağı, 3 numaradaki bir basımevine gidiyor, burada kırıcı ve dikici olarak çalışıyordu. Sabahın altısında, kışın gün doğmadan çok önce orada bulunması gerekiyordu. Basımevinin bulunduğu binada bir okul vardı, yedi yaşında olan küçük oğlanı bu okula götürüyordu. Ne var ki ablası, basımevine saat altıda geldiğine, okulsa ancak saat yedide açıldığına göre, çocuğun bir saat süreyle avluda okulun açılmasını beklemesi gerekiyordu. Kışın, gece, bir saat açık hava! Çocuğun basımevine girmesini istemiyorlar, rahatsız ettiğini söylüyorlardı. Sabahleyin oradan geçen işçiler yavrucağızı kaldırıma oturmuş, oturduğu yerde uyuklar halde ve çoğu zaman da karanlıkta sepetinin üzerine kıvrılıp büzülmüş olarak uyurken görüyorlardı. Yağmurlu havalarda, ihtiyar kapıcı kadın acıyıp onu kulübesine alıyordu. Kulübede bir kerevet, bir çıkrık ve iki tahta sandalyeden başka bir şey yoktu ve küçük çocuk orada bir köşede, daha az üşümek için kediye sarılarak uyuyordu. Saat yedide okul açılıyor, o da içeri giriyordu. İşte, Jean Valjean’a bunları anlatmışlardı.

Ona bunları anlattıkları gün, sanki bir an bir şimşek çakmış, yürekten sevmiş olduğu bu aziz varlıkların kaderi üzerine birden bir pencere açılmış gibi oldu; sonra her şey yine kapanıp karardı. Artık bir daha onlardan söz edildiğini hiç işitmedi Onlardan artık hiçbir haber gelmedi ona. Onları hiçbir zaman tekrar görmedi, asla rastlamadı onlara. Bunun için, bu acıklı hikâyenin devamı boyunca bir daha onlarla karşılaşılmayacaktır.

Bu dördüncü yılın sonlarına doğru, Jean Valjean’ın kaçma sırası geldi. Bu bahtsız yerde âdet olduğu üzere, arkadaşları ona yardım ettiler. Kaçtı. İki gün özgür olarak kırlarda dolaştı durdu. Eğer kovalanmak, her an başını çevirip geriye bakmak, en ufak gürültüden irkilmek, her şeyden, bacası tüten damdan, geçen adamdan, havlayan köpekten, dörtnala koşan attan, çalan saatten, göz gördüğü için günden, göz görmez olduğu için geceden, yoldan, patikadan, çalılıktan, uykudan korkmak özgür olmaksa özgürdü o. İkinci günün akşamı yakalandı. Otuz altı saatten beri ne yemek yemiş ne de uyumuştu. Deniz mahkemesi bu suçundan ötürü onu üç yıllık ceza uzatmasına mahkûm etti. Böylece mahkûmiyet süresi sekiz yıla çıktı. Altıncı yılda yine kaçma sırası geldi. Sırasını kullandı ama kaçışı gerçekleştiremedi. Yoklamayı kaçırmıştı. Top attılar. Gece devriye kuvvetleri onu inşa halindeki bir geminin omurgası altında saklanmış olarak buldular. Kendisini yakalayan muhafızlara karşı koydu. Firar ve isyan. Özel yasada yeri olan bu olayla, iki yılı çift zincirli olmak üzere, mahkûmiyeti beş yıl daha uzatılarak cezalandırıldı. Etti on üç yıl. Onuncu yılda yine sırası geldi. Yine kullandı sırasını. Bir öncekinden daha başarılı olamadı. Bu yeni girişim için de bir üç yıl verildi. Etti on altı yıl. Nihayet, sanırım on üçüncü yılda son bir defa daha kaçmayı denedi. Bu sefer de ancak dört saatlik bir kurtuluştan sonra yakayı ele verecek kadar başarılı oldu. Bu dört saatin bedeli üç yıldı. Etti on dokuz yıl. 1815 Ekimi’nde serbest bırakıldı. Çıktığı yere, 1796 yılında bir cam kırıp bir somun aldığı için girmişti.

Burada kısa bir parantez açmanın yeri geldi. Bu kitabın yazarı, ceza hukuku meseleleri ve bir insanın kanunla lanetlenmesi üzerine yaptığı incelemelerde, ekmek hırsızlığının bir insanın kaderinde felaket başlangıcı olması gibi bir olaya ikinci defadır ki rastlamaktadır. Claude Gueux bir ekmek çalmıştı; Jean Valjean da bir ekmek çalmıştı. Bir İngiliz istatistiği, Londra’daki beş hırsızlıktan dördünün doğrudan doğruya açlık nedenine dayandığını göstermektedir.

Jean Valjean hapse hıçkıra hıçkıra, titreye titreye girdi. Oradan duygusuz bir insan olarak çıktı. Hapse girerken umutsuzdu; ruhu kararmış olarak çıktı hapisten. Neler olmuştu acaba bu ruhun içinde?

VII
UMUTSUZLUĞUN İÇYÜZÜ

Anlatmaya çalışalım.

Toplumun bu gibi şeylere yakından bakması gerekir; çünkü bunları yapan odur.

Dediğimiz gibi, cahil bir adamdı o; ama aptal da değildi. İçinde tabiatın ışığı yakılmıştı. Felaketin de bir aydınlığı vardır. Bu zihinde bulunan birazcık ışığı o daha da arttırdı. Sopa altında, zincirde, hücrede, yorgunlukta, küreğin kızgın güneşinde, forsaların tahta yatağında kendi vicdanı üzerine kıvrılıp derin derin düşündü.

Kendi içinde mahkeme kurdu.

Kendi kendini yargılamakla işe başladı.

Kendisinin haksız yere mahkûm edilmiş bir masum olmadığını kabul etti. Çok aşırı, kınanması gereken bir davranışta bulunduğunu kendine itiraf etti. Eğer isteseydi belki o ekmeği ona vermemezlik etmeyeceklerdi. Her durumda, onu merhametten ya da emeğinden beklemesi daha iyi olurdu. Gerçi “Aç olunca beklenebilir mi?” demek de büsbütün karşılıksız kalabilecek bir soru değildi. Önce, kelimenin tam anlamıyla “açlıktan ölmek” çok ender rastlanan bir şeydir. Sonra ne yazık ki ya da ne iyi ki insan ölmeden, uzun süre manevi ve maddi çok acı çekebilecek yaradılıştadır. Öyleyse sabır göstermesi gerekirdi. Hem böylesi, o zavallı küçük çocuklar için de iyi olurdu. Bunun yerine şiddetle atılıp bütün toplumun birden yakasına yapışmak, hırsızlıkla sefaletten kurtulunabileceğini düşünmek çelimsiz, bahtsız bir kişi olan kendisi için çılgınca bir işti. Herhalde şerefsizliğe açılan kapı, sefaletten çıkmak için kötü bir kapı olmalıydı. Kısacası, kusur işlemişti.

Sonra kendine sordu:

Yaşadığı bu felaketli hikâyede kusurlu olan yalnız kendisi miydi? Önce işçi olduğu halde işsiz kalması, çalışkan olduğu halde ekmek bulamaması acıklı bir durum değil miydi? Sonra kusur işlenmiş ve itiraf edilmiş olsa bile, ona verilen ceza gaddarca ve aşırı değil miydi? Kanunun bu cezayı vermekle yaptığı kötülük, suçlunun o suçu işlemekle yaptığı kötülükten daha büyük değil miydi? Terazinin kefelerinden biri, kefaretin bulunduğu kefe daha ağır basmıyor muydu? Cezanın aşırı ağırlığı suçun silinmesine neden olmaz mıydı? Sonuçta durumu tersine çevirmez miydi? Suçlunun kusurunun yerine suçu bastırmanın kusurunu koymaz mıydı? Suçluyu mazlum, borçluyu alacaklı yapmaz mıydı? Hakkı, hakka tecavüz edenin tarafına geçirmiş olmaz mıydı? Kaçma girişimlerinden ötürü art arda arttırılarak büsbütün ağırlaştırılan bu ceza, sonuç itibariyle güçlü olanın güçsüz olana karşı bir çeşit suikastı, toplumun bireye karşı işlediği bir suç, hem de her gün yeniden başlayan ve on dokuz yıl süren bir suç olmuyor muydu?

Yine kendi kendine sordu: İnsan toplumunun, üyelerine, bir yandan kendi akılsızca basiretsizliğinin, bir diğer yandan da merhametsizce basiretliliğinin acısını çektirmeye; zavallı bir kişiyi bir yoklukla bir bolluk, yani iş yokluğuyla ceza bolluğu arasında ömür boyu kıskaca almaya hakkı var mıydı?

Toplumun, tesadüf eliyle servetlerin bölüştürülmesinde en kötü payı almış olan ve bu yüzden kayırılmaya en çok layık bulunan üyelerine, özellikle bunlara, bu şekilde davranması dayanılmaz bir şey değil miydi?

Bu soruları sordu, karşılıklarını verdi ve toplumu yargılayarak mahkûm etti.

Toplumu kin ve nefretine mahkûm etti.

Yazgısından onu sorumlu tuttu ve bir gün herhalde bunun hesabını ondan sormaya tereddüt etmeyeceğine dair kendine söz verdi. Sebep olduğu zararla ona verilen zarar arasında bir denge bulunmadığını kendisine açıkladı. Ve nihayet, çektiği cezanın aslında bir haksızlık olmamakla beraber, mutlak bir adaletsizlik olduğu sonucuna vardı.

Öfke, çılgınca ve saçma olabilir. Yanlışlıkla sinirlenebiliriz, fakat insan ancak kendisini herhangi bir yönden haklı bulduğu zaman öfke duyar. Jean Valjean öfke duyuyordu.

Hem sonra, insan toplumu yalnızca kötülük yapmıştı. Adalet adını verdiği ve vurduklarına gösterdiği o öfkeli yüzünü, yalnızca bunu göstermişti ona. İnsanlar ona ancak canını yakmak için dokunmuşlardı. Onlarla her temas onun için bir darbe olmuştu. Çocukluğundan beri, anasından, ablasından beri; hiçbir zaman dostça bir sözle, iyiliksever bir bakışla karşılaşmamıştı. Istıraptan ıstıraba geçerek yavaş yavaş hayatın bir savaştan ibaret olduğu ve bu savaşta yenik düştüğü inancına varmıştı. Kininden başka silahı yoktu. Bu silahı kürekteyken bilemeye ve çıktığında yanına almaya karar vermişti.

Toulon’da Frères Ignorantins denilen bir tarikata mensup rahipler tarafından kürek mahkûmları için kurulmuş bir okul vardı. İyi niyetli talihsizlere burada en gerekli bilgiler öğretiliyordu. O da iyi niyetliler arasına katıldı. Kırk yaşında okula gitti; okumayı, yazmayı, hesap yapmayı öğrendi. Zihnini güçlendirmenin kinini güçlendirmek olacağını düşündü. Bazı hallerde eğitim ve aydınlanma, kötülüğü pekiştirmeye yarayabilir.

Söylemesi acı ama, felaketine neden olan toplumu yargıladıktan sonra, toplumu yaratan Tanrı’yı da yargılayıp mahkûm etti.

Böylece, bu on dokuz yıllık işkence ve kölelik süresince bu ruh hem yükseldi hem de düştü. Ona bir yandan ışık, öbür yandan karanlık girdi.

Görüldüğü gibi Jean Valjean kötü yaradılışlı değildi. Küreğe geldiğinde iyi birisiydi. Toplumu mahkûm edince kötüleştiğini, Tanrı’yı mahkûm edince dinsizleştiğini hissetti.

Burada bir an durup düşünmeden edemeyeceğiz. İnsan tabiatı böyle dipten doruğa, bütünüyle değişebilir mi? Tanrı tarafından iyi yaratılmış olan insan, yine insan tarafından kötüleştirilebilir mi? Ruh, bütünüyle, kader tarafından değiştirilebilir ve kader kötüyse o da kötü olabilir mi? Basık bir kemerin altından geçerken belkemiğinin eğrilmesi gibi, kalbin de ölçüsüz bir felaketin baskısı altında biçimsizleşmesi, çirkinlikler, onulmaz sakatlıklar kapması mümkün müdür? Her insanın ruhunda, özellikle de Jean Valjean’ın ruhunda bir tek kıvılcım, bu dünyada barındırılamayan, öbür dünyada ölümsüz olan ve iyiliğin geliştirebileceği, körükleyip alevlendireceği ve kötülüğün söndürmeyi asla başaramayacağı bir görkemle parlatacağı tanrısal bir unsur yok mudur ve yok muydu?

Ağır, karanlık sorular... Eğer Toulon’da, Jean Valjean için hayal kurma saatleri demek olan dinlenme saatlerinde, kollarını çaprazlama kavuşturup bir bocurgatın sopasına oturmuş, yerde sürüklenmesin diye zincirinin ucunu cebine sokmuş bu mağrur, ciddi, sessiz, düşünceli kürek mahkûmunu, insana öfkeyle bakan bu kanun paryasını, gözlerini sert bakışlarla, göğe diken bu uygarlık lanetlisini gören herhangi bir fizyolojiste bu sorulardan sonuncusunu soracak olsak, hiç tereddüt etmeden hayır diye cevap verirdi.

Evet, saklayacak değiliz, gözlemci bir fizyolojist burada onulmaz bir ruh sefaleti görürdü muhakkak; bu kanunzede hastaya belki acırdı, ama onu tedavi etmeyi denemezdi bile. Bu ruhta fark edebileceği karanlık mağaralardan gözlerini çevirir; Dante’nin cehennemin kapısında yaptığı gibi, Tanrı'nın her insanın alnına parmağıyla yazmış olduğu Umut kelimesini bu varlıktan silip atardı.

Ruhunun tahlile çalıştığımız bu hali, acaba okuyucularımıza anlatmaya çalıştığımız kadar açık mıydı Jean Valjean’ın kendisi için de? Jean Valjean acaba manevi sefaletini meydana getiren bütün unsurları, oluşumlarından sonra açıkça görebiliyor muydu ve bütün bu unsurların oluşumunu açıkça görmüş müydü? Bu kaba ve cahil adam, yıllardan beri zihninin iç ufkunu meydana getiren meşum görüntülere kadar kademe kademe çıkıp inmesine neden olan fikir silsilelerinin iyice farkında mıydı? Kendi içinde olup biten, kendi içinde kımıldayan her şeyin bilincine sahip miydi? Böyle bir şeyi söylemeye çekiniriz. Zaten buna inanmıyoruz da. Jean Valjean, bunca felaketten sonra bile, zihninde pek çok bulanıklık kalacak kadar koyu bir cehalet içindeydi. Zaman zaman ne hissettiğini kendisi de tam olarak bilmiyordu. Jean Valjean karanlıklar içindeydi; karanlıklar içinde kin ve nefret duyuyordu; geleceğinden nefret ediyordu denilebilir. Alıştığı bu karanlıkta bir kör gibi, hayal gören biri gibi elleriyle yoklaya yoklaya yaşıyordu. Yalnız, ara sıra, birdenbire, içten ya da dıştan gelen bir öfke sarsıntısına, bir ıstırap artışına tutuluyor; aniden çakan soluk bir şimşek bütün ruhunu aydınlatıyor ve bütün çevresinde, önünde arkasında, korkunç bir ışıkla aydınlanmış olarak kaderinin iğrenç uçurumlarını, simsiyah ufuklarını ona gösteriyordu.

Şimşek geçince gece tekrar çöküyordu. Neredeydi? Bunu artık o da bilmiyordu.

Hakim karakteri acımasızlık, yani eblehleştiricilik olan bu çeşit cezaların özelliği, insanı yavaş yavaş, akılsızca bir dönüşümle vahşi, hatta bazen yırtıcı bir hayvan haline sokmasıdır. Jean Valjean’ın tekrar tekrar inatla kaçma girişimleri, yasanın insan ruhu üzerindeki bu garip etkisini ispata yeter. Jean Valjean, tamamen yararsız ve çılgınca olan girişimleri, ne sonucunu ne de daha önceki tecrübelerini bir an olsun düşünmeden, karşısına çıkan her fırsatta yenileyebilirdi. Kafesini açık bulan bir kurt gibi hışımla kaçıyordu. İçgüdüsü ona “Kaç!” diyordu. Aklı, “Dur!” diyebilirdi belki. Ama bu kadar şiddetli bir tahrik karşısında akıl siliniyordu. Ortada yalnızca içgüdü vardı. Yalnızca hayvan hareket ediyordu. Tekrar ele geçirildiğinde, yeniden sert davranışlarla karşı karşıya kalması onu büsbütün hırçınlaştırmaktan başka bir işe yaramıyordu.

Söylemeyi unutmamamız gereken bir ayrıntı da, mahkûmların hiçbiriyle kıyaslanmayacak kadar bedence kuvvetli olmasıydı. Çok yorucu işlerde, halat bükmede, bocurgat çevirmede Jean Valjean, dört kişinin yaptığı işi yapardı. Bazen muazzam ağırlıkları kaldırır, destekler, gerektiğinde evvelce ‘orgueil' denilen -sırası gelmişken söyleyelim, Paris hali yakınlarındaki Montorgueil Sokağı adını buradan almıştır- kriko aletinin yerini alırdı. Bu yüzden arkadaşları ona Kriko Jean adını takmışlardı. Bir keresinde, Toulon belediye binasının balkonu onarılırken, balkona desteklik eden Puget’nin nefis heykellerinden biri yerinden oynadı ve düşecek gibi oldu. Oralarda bulunan Jean Valjean hemen heykele omuz vermiş ve işçilere yetişecek zaman sağlamıştı.

Çevikliği kuvvetinden de üstündü. Durmadan kaçış hayali kuran bazı forsalar, kuvvetle maharetin kaynaşmasını hakiki bir bilim haline getirirler. Adalelerin bilimidir bu. Sinekleri, kuşları kıskanıp duran bu mahkûmlar her gün esrarlı denge hareketlerine çalışırlar. Dimdik bir yere tırmanıp, ufacık bir çıkıntı gibi görünen yerlerde dayanak noktaları bulmak Jean Valjean için çocuk oyunuydu. Bir duvar köşesinde, sırtını ve bacak adalelerini gererek ve taş gediklerine dirseklerini ve topuklarını yerleştirerek bir sihirbaz gibi üçüncü kata kadar tırmanırdı. Bazen bu şekilde hapishanenin damına kadar çıktığı olurdu.

Az konuşurdu. Gülmezdi. Yılda ya bir ya iki defa, şeytan gülüşünün yankılanmasını andıran o uğursuz forsa kahkahasını koparması için çok güçlü bir heyecan duyması gerekirdi.

Onu gören, sanki devamlı olarak çok korkunç bir şeye bakıyor sanırdı.

Gerçekten de çok dalgındı.

Eksik bir yaratılışın ve ezilmiş bir zekânın hastalıklı algılamasıyla üzerinde heyula gibi bir şeyin ağırlığını belli belirsiz duyuyordu, içinde süründüğü bu soluk ve boş gölgeden başını her çevirişinde, bakışlarını kaldırmayı her deneyişinde, öfkeyle karışık bir dehşetle üzerinde basamak basamak, kat kat, korkunç sarp dikliklerle göz alabildiğine yükselen ve birtakım şeylerden, yasalardan, peşin yargılardan, insanlardan ve olaylardan ibaret bir çeşit ürkütücü yığın görüyordu. Onu korkutan, bu karmakarışık, uygarlık adını verdiğimiz o harikulade piramitten başka bir şey değildi. Kıvıl kıvıl kaynayan şekilsiz bütünün içinde, orada burada, bazen hemen yakınında, bazen uzaklarda ve erişilmez yaylalar üzerinde bazı öbekler, kuvvetle aydınlatılmış bazı ayrıntılar fark ediyordu: burada zindan bekçisi ve sopası, şurada jandarma ve kılıcı, orada başpiskopos ve başlığı, en tepelerde de güneş gibi bir şeyin içinde, başındaki tacıyla göz kamaştıran İmparator. Uzaktaki bu görkemli şeyler, gecesini ağartmak şöyle dursun, bunu büsbütün kasvetli, büsbütün karanlık yapıyor gibi geliyordu ona. Bütün bunlar, yani yasalar, peşin yargılar, olaylar, insanlar, şeyler Tanrı’nın uygarlığa verdiği o karışık ve esrarlı hareketle durmadan tepesinde ileri geri gidip geliyor, üzerinde yürüyor, bir çeşit sakin gaddarlıkla, umursamaz merhametsizlikle onu eziyorlardı. Olabilecek talihsizliklerin en derinine düşmüş ruhlar, artık hiç bakılmaz olan bu unutulmuş yerlerin en dibinde kaybolmuş insanlar, yasanın mahkûm ettikleri, insan toplumu denen ve dışındakiler için alabildiğine heybetli, altındakiler içinse alabildiğine korkunç olan bu şeyi bütün ağırlığıyla üzerlerinde hissederler.

İşte bu durumda düşünüyordu Jean Valjean. Kurduğu hayallerin içeriği ne olabilirdi? Değirmen taşının altındaki ekin tanesinde düşünme gücü olsaydı, hiç şüphesiz Jean Valjean’ın düşündüklerini düşünürdü.

Bütün bu şeyler, hayaletlerle dolu gerçekler, gerçeklikle dolu hayaletler, sonunda anlatılması hemen hemen imkânsız bir iç âlem yaratmıştı onda âdeta.

Zaman zaman hapishanedeki işinin ortasında dururdu. Eskisine göre hem daha olgun hem de daha bulanık olan aklı isyan ederdi. Başına gelen şeyler ona hepten saçma görünür, çevresinde olup bitenler ona hepten imkânsız gelirdi. Kendi kendine, “Bir rüya bu,” derdi. Bir iki adım ötesinde ayakta dikilip duran zindan bekçisini bir hayalet gibi görürdü ve bu hayalet, ona bir sopa indirirdi.

Görünen tabiatın varlığıyla yokluğu, onun gözünde aşağı yukarı birdi. Jean Valjean için ne güneş ne güzel yaz günleri ne ışıklı gökyüzü ne de taze nisan seherleri vardı dersek, hemen hemen gerçeği dile getirmiş oluruz. Ruhunu hangi bodrum pencereleri aydınlatıyordu, bilinmez.

Bu konuda sözlerimize son verirken, bütün bu yukarıda anlatılanlardan özetlenebilecek olanı özetleyip kesin bir sonuca varmak üzere şunu belirtmekle yetinelim: On dokuz yıl içinde, Faverolles’ün zararsız ağaç budayıcısı ve Toulon’un tehlikeli kürek mahkûmu Jean Valjean, küreğin ona verdiği terbiye sayesinde iki çeşit kötülük yapabilecek hale gelmişti. Birincisi düşünülmemiş, şaşkınca, tamamen içgüdüye dayanan, çekilen acıların bir çeşit misillemesi olan bir kötülük; İkincisi ağır, ciddi, bilinçle tartışılmış ve ancak böyle bir felaketin ilham edebileceği yanlış fikirlerle derinlemesine düşünülmüş bir kötülük. Yaradılışları ancak belli yoğunlukta olan kişilerin başarabilecekleri şekilde, art arda üç aşamadan geçiyordu: muhakeme, irade, sebat. Onu harekete geçiren güdüler, yani alelade öfke, ruh bozukluğu, uğradığı adaletsizliklerin doğurduğu derin acı; iyilere, masumlara, doğrulara -eğer varsa- karşı bir tepkiydi. Bütün bu düşüncelerin hareket noktası da, varış noktası da hep insanların yasalarına karşı kin ve nefretti: Gelişmesi sırasında herhangi bir tanrısal müdahaleyle durdurulmadığı takdirde, bir süre sonra topluma karşı, insanlığa karşı ve ardından yaratana karşı hale gelen, herhangi bir kimseye, herhangi bir canlı varlığa zarar vermiş olmak için zarar vermek arzusunda, böyle bulanık, sürekli ve hayvanca bir arzuda ifadesini bulan kin ve nefret... Görüldüğü gibi, kimlik kâğıdında Jean Valjean’ın çok tehlikeli bir adam olarak vasıflandırılması boşuna değildi.

Bu ruh yıldan yıla, yavaş yavaş ama mukadder bir şekilde kurumuş, gittikçe daha da kurumuştu. Kalp kuruyunca göz de kurur. Kürekten çıktığında, on dokuz yıl olmuştu bir damla gözyaşı dökmeyeli.

VIII
DALGA VE GÖLGE

Denize bir adam düşmüş!

Umurunda değil! Gemi durmuyor. Rüzgâr esiyor. Bu karanlık geminin izlemek zorunda olduğu, dışına çıkamadığı bir rotası var. Geçip gidiyor.

Adam kayboluyor, tekrar beliriyor, sulara gömülüyor, tekrar yüzeye çıkıyor, sesleniyor, kollarını uzatıyor ama onu kimse işitmiyor. Fırtınada titreyen gemi, manevra yapmaya uğraşıyor. Tayfalar ve yolcular sulara gömülen adamı görmüyorlar bile; zavallı başı, muazzam dalgaların arasında bir noktadan ibaret.

Derinlikler içinde umutsuz çığlıklar atıyor. Uzaklaşıp giden şu yelkenli nasıl bir hayal! Adam ona bakıyor, deliler gibi bakıyor. O da az önce oradaydı, onun mürettebatındandı; köprüde başkalarıyla birlikte gidip geliyordu; onun da nefes almaktan, güneşten nasibi vardı; o da bir canlıydı. Peki, ya şimdi ne oldu? Ayağı kaydı, düştü, her şey bitti.

Canavar, suların içindeydi artık. Ayaklarının altında kaçıştan, çöküşten başka bir şey yok. Rüzgârda yırtılan, parçalanan dalgalar onu korkunç bir şekilde kuşatıyor, uçurumun yalpaları onu götürüyor, suyun bütün pılı pırtıları başının etrafında dönüp duruyor, bir dalgalar güruhu suratına tükürüyor, belirsiz delikler onu yarı yarıya yutuyor, sulara her dalışında zifiri karanlık uçurumlar görüyor, ne olduğu meçhul iğrenç yosunlar onu kavrayıp ayaklarını bağlıyor ve kendilerine doğru çekiyor; boşluk haline geldiğini hissediyor, köpüklere karışıyor, dalgalar onu birbirlerine atıyor; acılığı içiyor, uçsuz bucaksız kalleş okyanus hırsla onu boğmaya çalışıyor, onun can çekişmesiyle oyun oynuyor. Sanki bütün sular kin ve nefret kesilmiş.

O yine de mücadele ediyor.

Kendisini korumaya çalışıyor, su üstünde durmaya çabalıyor, çırpmıyor, yüzüyor. Hemen tükeniveren bu zavallı kuvvet, hiç tükenmeyenle savaşıyor.

Nerelerde o gemi? Orada işte. Ufkun solgun karanlığında şöyle böyle seçilebiliyor.

Sağanaklar esiyor, bütün köpükler onu eziyor. Gözlerini kaldırıyor. Gördüğü sadece bulutların kara sarılığı. Can çekişirken denizin muazzam çılgınlığına bakıyor. Bu çılgınlık ona işkence eden, insana yabancı gelen gürültüler işitiyor; yerin ötesinden, bilinmez hangi korkunç yerlerden gelen sesler...

Bulutlarda kuşlar var, tıpkı insanoğlunun felaketleri üstünde de melekler olduğu gibi. Ama ne yapabilirler ki onun için? Onlar uçuyor, ötüyor, süzülüyorlar; o ise ölüm hırıltıları çıkarmakta.

Kendisini iki sonsuzluğa birden gömülmüş hissediyor: okyanus ve gök. Biri mezar, öbürü kefen.

Gece oluyor. O, saatlerdir yüzüyor. Bütün gücü tükenmek üzere. O gemi, içinde insanlar olan o uzak şey silinip gitti artık. Alacakaranlığın muazzam uçurumunda bir başına artık; sulara gömülüyor, geriliyor, kıvrılıyor, görünmezliğin canavar dalgalarını hissediyor altında ve sesleniyor.

Ortalıkta insan yok. Tanrı nerede?

Sesleniyor. Birisi! Birisi! Durmadan sesleniyor. Ufukta hiçbir şey yok. Gökte hiçbir şey yok.

Engine, dalgalara, yosunlara, kayalıklara yalvarıyor. Hepsi sağır. Fırtınaya yalvarıyor. Duygusuz fırtına ancak sonsuzluğa itaat eder.

Çevresinde sadece karanlık, sis, yalnızlık, fırtınalı bilinçsiz şamata, azgın suların sayısız kıvrımları; ondaysa dehşet ve yorgunluk. Düşüş altında. Tutunacak yer yok. Uçsuz bucaksız karanlıklar içinde esrarengiz maceralarını düşünüyor cesedin. Dipsiz soğuk onu kötürümleştiriyor. Elleri kasılıp kapanıyor ve yokluğu avuçluyor. Rüzgâr, bulutlar, girdaplar, sağanaklar, yıldızlar faydasız! Ne yapmalı? Umudunu kaybeden adam bırakıyor kendini. Dermansız düşen ölümü seçer, bırakır kendini, kapıp koyuverir, boş verir ve böylece insanı yutan uğursuz derinliklere doğru, bir daha geri gelmemecesine yuvarlanır.

Ey insan topluluklarının amansız yürüyüşü! Yol boyunca ziyan olan insanlar ve ruhlar! Yasa tarafından itilenlerin düştüğü okyanus! O uğursuz yardımsızlık! Ey manevi ölüm!

Cezanın lanetlediklerini attığı, merhametsiz toplumsal gecedir deniz.

Bu uçurumda sürüklenip giden ruh, bir ceset olabilir. Onu kim diriltecek?

IX
YENİ ŞİKÂYETLER

Kürekten çıkış saati geldiğinde Jean Valjean, kulağında şu garip sözü işitti: “Serbestsin!” O an, inanılmadık, işitilmedik bir an oldu: Kuvvetli bir ışık demeti, canlıların hakiki ışığının demeti birden içine işledi. Fakat bu ışık, parlaklığını kaybetmekte gecikmedi. Özgürlük fikri Jean Valjean’ın gözlerini kamaştırmıştı. Yeni bir hayata başlayacağını sanıyordu. Bir sarı kimlik kâğıdıyla verilen özgürlüğün nasıl bir şey olduğunu çarçabuk anladı.

Ve bu eksen etrafında bir sürü acı. Kürekte geçen süre içinde biriken parasının yüz yetmiş bir frankı bulacağını hesaplamıştı. Hesaplarına pazar ve bayram gibi mecburi dinlenme günlerini katmayı unuttuğunu belirtmemiz yerinde olur. Bu da on dokuz yılda, aşağı yukarı yirmi dört franklık bir eksilmeye yol açıyordu. Şöyle ya da böyle bu toplu para, mahalli birtakım kesintilerle birlikte ine ine yüz dokuz frank on beş meteliğe indi ve bu miktarı çıkarken kendisine verdiler.

Bu işten hiçbir şey anlamamıştı. Hakkının yendiğini düşünüyordu, yani tam anlamıyla soyulduğunu...

Tahliyesinin ertesi günü, Grasse’da bir portakal çiçeği tasfiyehanesinin kapısının önünde yük boşaltan adamlar gördü. Hizmet önerdi. Iş aceleydi, kabul ettiler. İşe koyuldu. Zeki, güçlü kuvvetli ve becerikliydi; elinden geleni yapıyordu ve iş sahibi de ondan memnun görünüyordu. Çalışırken oradan bir jandarma geçti, onu fark etti ve kâğıtlarını sordu. Sarı kimlik kâğıdını göstermesi gerekti. Gösterdikten sonra Jean Valjean tekrar işine döndü. Az önce işçilerden birine bu işten günde ne kadar kazandıklarını sormuştu; “Otuz metelik,” diye cevap vermişlerdi ona. Akşam olunca, ertesi sabah tekrar yola çıkmak zorunda olduğundan, tasfiyehane sahibinin karşısına çıkıp parasını ödemesini rica etti. Adam tek kelime söylemeden ona on beş metelik verdi. Hakkını isteyecek oldu. Cevaben “Sana bu kadar yeter,” dediler. Direndi. Tasfiyehane sahibi onun gözlerinin içine bakarak “Kodes!” dedi.

Burada da kendisini soyulmuş hissetti.

Toplum ve devlet, birikmiş parasını azaltarak onu toptan soymuştu. Şimdi sıra, onu perakende olarak soyan tek tek kişilerdeydi.

Tahliye, kurtuluş değildir. Hapishaneden çıkılır ama mahkûmiyetten çıkılmaz.

İşte Grasse’da onun başından bunlar geçmişti. Digne’de nasıl karşılandığını da zaten biliyoruz.

X
UYANAN ADAM

Katedralin saati sabahın ikisini çalıyordu ki Jean Valjean uyandı.

Onu uyandıran, yatağın çok rahat olmasıydı. Hemen hemen yirmi yıl vardı ki bir karyolada yatmamıştı ve soyunmamasına rağmen bu duygu, uykusunu bozacak kadar yeniydi.

Dört saatten fazla uyumuştu. Yorgunluğu geçmişti. Dinlenmeye fazla zaman ayırmamaya alışıktı.

Gözlerini açtı, bir süre karanlıkta çevresine bakındı, sonra yeniden uyumak üzere gözlerini yumdu.

Gün çeşitli izlenimlerin çalkantısıyla geçmişse, zihni meşgul eden meseleler varsa dalınır ama tekrar uyunmaz. Uykunun ikinci sefer gelişi, birinci seferki kadar kolay olmaz. Jean Valjean için de öyle oldu. Bir türlü uyuyamadı ve düşünmeye koyuldu.

İnsanın zihnindeki fikirlerin bulanık olduğu anlardan birindeydi. Beyninde karanlık bir çeşit gidiş geliş vardı. Eski anılarıyla şimdikiler orada karmakarışık yüzüyor ve bulanık bir biçimde rastlaşıyorlar; bu sırada şekillerini kaybediyor, ölçüsüz derecede büyüyor, sonra birdenbire çamurlu ve çalkantılı bir suya düşmüş gibi kayboluyorlardı. Aklına birçok düşünce geliyor, ama bunlardan biri dönüp dolaşıp tekrar geliyor ve öbürlerini kovuyordu. Bu düşüncenin ne olduğunu hemen söyleyelim: Madam Magloire’ın sofraya koyduğu altı gümüş takımla büyük kepçeyi gözüne kestirmişti.

Bu altı gümüş takım zihnine musallat olmuştu. Oracıktaydılar. Birkaç adım ötede. Bulunduğu odaya gelmek için yandaki odadan geçerken, ihtiyar hizmetçi kadın onları yatağın başucundaki dolaba koyuyordu. Bu dolabı iyice görmüştü. Yemek odasına girerken sağ taraftaydı. Som gümüştendiler. Hem de eski gümüşlerden. Büyük kepçeyle birlikte en aşağı iki yüz frank ederdi. On dokuz yılda kazandığının iki misli! Hoş “idare onu soymasaydı” daha fazla kazanmış olurdu ya!

Zihni bütün bir saat boyunca, birtakım mücadelelerle karışık çalkantılar içinde sallandı durdu. Saat üçü çaldı. Gözlerini açtı, birden yatağında doğruldu, kolunu uzatarak karyolanın köşesine atmış olduğu sırt çantasını yokladı, sonra bacaklarını aşağıya sarkıtarak ayaklarını yere koydu ve böylece, âdeta farkında olmayarak kendisini karyolada oturur buldu.

Bir süre bu durumda dalgın kaldı. Uyuyan evde tek uyanık kişi olarak onu karanlıkta birisi böyle görse, ürkütücü bir uğursuzluk duygusuna kapılırdı. Birden eğildi, pabuçlarını çıkardı ve usulcacık karyolanın yanındaki hasırın üstüne koydu; sonra tekrar dalgın haline bürünüp hareketsiz kaldı.

Daldığı bu iğrenç düşüncenin ortasında, yukarıda belirttiğimiz düşünceler beyninde durmadan kımıldıyor, giriyor, çıkıyor, yine giriyor, ona bir çeşit baskı uyguluyorlardı. Sonra, neden olduğunu bilmeden, hayal gücünün mekanik ısrarıyla, hapiste tanıdığı Brevet adındaki bir forsayı düşündü. Adamın pantolonu pamuk ipliğinden örülmüş tek bir askıyla bağlı dururdu. Bu askının damalı deseni geliyordu durmadan zihnine.

Öylece duruyordu ve eğer saat çalmasaydı, belki de gün doğana kadar hep aynı durumda kalacaktı. Saatin bu çalışı ona, “Haydi bakalım!” demiş gibi geldi.

Ayağa kalktı, yine bir duraksama geçirdi, dinledi: Evde her şey sessizdi. Bunun üzerine, küçük adımlarla, dosdoğru, yarı yarıya görebildiği pencereye yürüdü. Gece, çok karanlık değildi. Gökte dolunay vardı, rüzgârın kovaladığı büyük bulutlar geçiyordu üzerinden. Bu yüzden dışarıda bir karanlık bir aydınlık oluyor, ay kâh kapanıyor kâh açılıyordu; içerideyse bir çeşit alacakaranlık vardı. Bulutlar yüzünden ikide bir kesintiye uğrayan, ama insanın yolunu bulması için yeterli olan bu alacakaranlık, önünden yayaların gelip geçtiği bir bodrum penceresinden içeri düşen kurşuni aydınlığa benziyordu. Jean Valjean pencereye gelince onu inceledi. Parmaklıkları yoktu, bahçeye bakıyordu ve bölgede âdet olduğu üzere sadece küçük bir çengelle kapanıyordu. Pencereyi açtı, fakat birden odaya soğuk ve keskin bir hava girince hemen tekrar kapattı. Bakmaktan çok inceleyen dikkatli bakışlarla bahçeyi kolaçan etti. Bahçe oldukça alçak, üstünden atlaması kolay bir beyaz duvarla çevriliydi. Dipte, ötede, birbirlerine eşit uzaklıkta ağaç tepeleri fark etti. Duvarın, bahçeyi ağaçlı bir caddeden veya sokaktan ayırdığını gösteriyordu bu.

Bu göz atıştan sonra kararını vermiş bir insan davranışıyla karyolaya doğru yürüdü, sırt çantasını aldı, açtı, karıştırdı, içinden aldığı bir şeyi yatağın üstüne koydu, pabuçlarını ceplerinden birine soktu, çantayı kapattı, omzuna vurdu, kasketini giyip siperliğini gözlerinin üstüne indirdi, el yordamıyla sopasını arayıp buldu ve gidip pencerenin köşesine koydu, sonra yatağa dönüp oraya bıraktığı şeyi kararlı bir tavırla kavradı. Bu, bir ucu kargı gibi sivriltilmiş kısa bir demir çubuğa benziyordu.

Bu demir parçasının ne maksatla bu şekle sokulmuş olabileceğini karanlıkta anlamak zordu. Bir manivela çubuğu muydu acaba? Yoksa bir gürz mü?

Gün ışığında olsa, bunun bir madenci keskisinden başka bir şey olmadığı anlaşılabilirdi. O zamanlar kürek mahkûmlarını bazen, Toulon’u çevreleyen yüksek tepelerden taş çıkarma işinde kullanırlardı; bunun için sık sık ellerine madenci aletleri verildiği olurdu. Madenci keskileri som demirden olup, kayaya sokulabilmeleri için alt uçları sivri aletlerdir.

Madenci keskisini sağ eline aldı; nefesini tutarak, sessiz adımlarla bitişik odanın, bilindiği gibi Piskopos’un odasının kapısına yöneldi. Kapıyı aralık buldu. Piskopos kapıyı kapatmamıştı.

XI
NE YAPIYOR?

Jean Valjean dinledi. Ses seda yoktu.

Kapıyı itti.

Parmağının ucuyla, usulca içeri girmek isteyen bir kedinin kaçamak ve kaygılı yumuşaklığıyla itti kapıyı. Kapı, bu itişe uydu; farkına varılmayacak ve duyulmayacak bir hareket yaptı ve açıklığı biraz genişletti. Jean Valjean bir an bekledi, sonra kapıyı, ikinci bir defa, daha bir cesaretle itti.

Kapı yine sessizce uydu bu itişe. Aralık artık geçebileceği kadar genişlemişti. Fakat kapının yanında duran küçük bir masa engelleyici bir açı yapıyor ve girişi kapıyordu.

Jean Valjean zorluğu anladı. Ne yapıp edip aralığı daha da genişletmesi gerekirdi.

Kararını verdi: İlk ikisinden daha kuvvetlice, üçüncü bir defa daha itti kapıyı. Bu defa iyi yağlanmamış menteşelerden biri birden soğuk ve uzun bir ses çıkardı.

Jean Valjean titredi. Bu menteşenin gürültüsü, kıyamet gününün borusu gibi tiz ve korkunç bir yankı yaptı kulaklarında.

İlk anın mübalağalı heyecanı içinde bu menteşenin sanki canlandığını ve birden yaşayan korkunç bir varlık olup herkese haber vermek, uyuyanları uyandırmak için köpek gibi havlamaya başladığını sandı âdeta.

Titreyerek şaşkınlık içinde durdu, parmaklarının ucundan yere indi. Şakaklarındaki damarların iki demirci balyozu gibi vurduğunu duyuyor, soluğunun bir mağaradan fırlayan rüzgâr gibi uğuldayarak ciğerlerinden çıktığını sanıyordu. Bu öfkeli menteşenin çıkardığı dehşet verici gıcırtının bir zelzele gibi bütün evi sarsmamış olabileceğine ihtimal veremiyordu. Kapı itilince işkillenmiş, seslenmişti, ihtiyar neredeyse kalkacak, iki yaşlı kadın bağırmaya başlayacak, etraftan yardıma koşacaklardı. Bir çeyrek saate kalmadan haber şehre yayılacak, jandarmalar da ayaklanacaktı. Bir an mahvolduğuna inandı.

Buzdan bir heykel gibi kıpırdanmaktan korkarak, donmuş gibi olduğu yerde kalakaldı. Birkaç dakika geçti. Kapı ardına kadar açılmıştı. Cesaret edip odaya baktı. Hiçbir kıpırtı yoktu. Kulak verdi, fakat çıt çıkmıyordu. Paslı menteşenin gürültüsü kimseyi uyandırmamıştı.

Bu ilk tehlike savuşturulmuştu, ama yine de içinde ürkütücü bir huzursuzluk vardı. Buna rağmen geri adım atmadı. Hapı yuttuğuna inandığı zamanlarda bile geri çekilmemişti, işini bir an önce bitirmekten başka bir şey düşünmüyordu. Bir adım attı, odaya girdi.

Oda tam bir sükûn içindeydi. Şurada burada bulanık, belirsiz şekiller fark ediliyordu. Gündüz gözüyle bakıldığında bu şekillerin neler olduğu görülürdü: bir masanın üstünde dağılmış kâğıtlar, açık bırakılmış kitaplar; bir taburenin üzerine yığılmış ciltler; giyecekler yüklü bir koltuk ve bir dua iskemlesi. Şimdi, gecenin bu saatinde, karanlık köşelerden, ağarık yerlerden ibaret görünüyorlardı. Jean Valjean, eşyalara çarpmamaya çalışarak ihtiyatla ilerledi. Uyuyan Piskopos’un eşit aralıklı, sakin nefes alışları geliyordu odanın öbür ucundan kulağına.

Birden durdu. Yatağın yanındaydı. Umduğundan daha çabuk gelmişti buraya.

Tabiat bizi düşünmeye sevk etmek istercesine, sırası geldiğinde yapılan örtülü, zekice bir uyarı gibi, bazen etkilerini ve görüntülerini katar yaptığımız işlere. Yarım saate yakındır büyük bir bulut göğü kaplıyordu. Tam Jean Valjean yatağın karşısında durduğu an bu bulut yırtıldı ve sanki bunu mahsus yapmış gibi, uzun pencereden geçen bir ay ışığı Piskopos’un solgun yüzünü aydınlatıverdi. Piskopos sakin sakin uyuyordu. Aşağı Alplerde geceleri soğuk olduğu için, kollarını bileklerine kadar kapayan kahverengi yünlü kumaştan bir elbiseyle yatağında hemen hemen giyinikti. Başı istirahata terk edilmiş durumda, yastığın üzerinde yana devrilmişti. Bunca hayır işinin, mübarek görevin faili olan ve parmağını rahiplik yüzüğünün süslediği eli yataktan aşağı sarkmıştı. Bütün yüzü belirsiz bir memnuniyet, umut ve uhrevi mutluluk ifadesiyle parlıyordu. Bu, gülümsemeden de öte, ışıma gibi bir şeydi. Alnında, görünmeyen bir ışığın, anlatılması imkânsız yansısı vardı.

Hakikatin ruhu, uykusunda esrarlı bir göğü seyreder. Piskoposun üstüne, işte bu göğün bir yansısı vurmuştu.

Bu aynı zamanda ışıklı bir saydamlıktı, çünkü bu gök onun içindeydi. Bu gök onun vicdanıydı.

Ayın ışığı bu iç aydınlığa, deyim yerindeyse gelip konduğunda, uyuyan rahip bir görkem içindeymiş gibi göründü. Ama bu görüntü yine de yumuşak ve anlatılamaz bir yarı aydınlıkla peçelenmiş olarak kaldı. Gökteki bu ay, uyuklayan bu tabiat, bu kıpırtısız bahçe, bu sakin ev, vakit, saat, sessizlik hep bu adamın saygıdeğer istirahatına dile gelmez bir şey, bir yücelik katıyor; bu ak saçları, bu kapalı gözleri, her şeyiyle umut ve güven olan bu yüzü, bu ihtiyar başı ve bu çocuk uykusunu âdeta muhteşem ve sakin bir haleyle çevreliyordu. Bilmeden ulu olan bu insanda neredeyse bir yücelik vardı.

Jean Valjean ise karanlıkta, demir keskisi elinde, hareketsiz, bu ışıltılı ihtiyardan ürkmüş bir halde ayakta duruyordu. Ömründe buna benzer bir şey görmemişti. Bu güven onu ürkütüyordu. Manevi âlemin bundan daha yüce bir görüntüsü olamaz: Kötü bir davranışın eşiğine gelmiş bulanık, kaygılı bir vicdan ve bu vicdanın seyrettiği uyuyan doğru bir adam.

Böyle bir yalnızlık içinde ve yanında onun gibi bir adam dururken uyunan bu uykuda ulvi bir taraf vardı. Bunu belirsiz bir şekilde ve bütün ağırlığıyla hissediyordu.

İçinden neler geçtiğini kimse söyleyemezdi, kendisi bile. Bunu anlayabilmek için en şefkatli şeyin karşısında en haşin şeyi hayal etmek gerekir. Yüzünden de kesin olarak bir şey anlamaya imkân yoktu. Kaba bir şaşkınlıktı bu. Gördüğü şeye bakıyordu, hepsi bu. Ama düşüncesi neydi? Bunu kestirmek imkânsızdı. Yalnız şurası muhakkaktı ki, heyecanlanmış ve sarsılmıştı. Fakat bu heyecanı nasıl bir heyecandı?

Gözünü yaşlı adamdan ayıramıyordu; halinden ve yüz ifadesinden açıkça çıkan tek şey, garip bir kararsızlıktı. Biri mahveden, öbürü kurtaran iki şık arasında tereddüt ettiği söylenebilirdi: Sanki bu kafayı kırmaya ya da bu eli öpmeye hazır gibiydi.

Bir süre sonra sol kolunu yavaşça alnına doğru kaldırıp kasketini çıkardı, sonra kolu yine aynı yavaşlıkla indi ve Jean Valjean, sol elinde kasketi, sağ elinde demir ağırlığı, vahşi başında saçları dimdik yine seyre daldı. Piskopos, bu dehşet verici bakışların altında, derin bir hüzün içinde uyumaya devam ediyordu.

Ay ışığının aksi, şöminenin üzerindeki haçı belli belirsiz görünür hale getiriyordu. Haç sanki ikisine doğru kollarını açmış, birini takdis etmek, öbürünü bağışlamak ister gibiydi.

Jean Valjean birden kasketini yine alnına yerleştirdi, Piskoposa bakmaksızın yatağın yanından hızla yürüyüp doğruca başucunda gördüğü dolaba gitti, kilidi zorlamak ister gibi demir keskiyi kaldırdı ama anahtar kilidin üstündeydi. Dolabı açtı; ilk gözüne çarpan şey gümüş takımların durduğu sepet oldu ve onu aldı, ihtiyatlı olmaya, gürültü etmemeye çalışmaksızın geniş adımlarla odayı geçti, kapıya vardı; ibadethaneye girip pencereyi açtı, sopasını kavradı ve pencerenin pervazından atladı. Gümüşleri çantasına koydu, sepeti attı, bahçeyi aştı, bir kaplan gibi duvarın üstünden atladı ve kaçtı.

XII
PİSKOPOS ÇALIŞIYOR

Ertesi gün güneş doğarken, Monsenyör Bienvenu bahçesinde dolaşıyordu. Madam Magloire allak bullak halde ona doğru koştu.

- Monsenyör, Monsenyör! diye bağırdı. Yüce efendimiz acaba gümüşlerin durduğu sepet nerede biliyorlar mı?

- Biliyorum, dedi Piskopos.

Madam Magloire:

- Tanrı’ya şükürler olsun! dedi. Ne olduğunu bilemiyordum da.

Piskopos, sepeti o sıra bir çiçek tarhında bulmuştu. Madam

Magloire’a uzattı.

- İşte.

- İyi ama! dedi kadın. İçi bomboş! Hani gümüşler?

Piskopos:

- Ya! diye cevap verdi. Demek sizi ilgilendiren gümüşlerdi. Nerede olduklarını bilmiyorum.

- Aman Tanrım! Çalındılar! O! Dün akşamki adam çaldı onları.

Madam Magloire, göz açıp kapayıncaya kadar kısa bir zamanda, çevik yaşlılığının bütün canlılığıyla ibadethaneye koştu, odaya girdi ve Piskopos’un yanına döndü. Piskopos eğilmiş, üzüntüyle içini çekerek, çiçek tarhına fırlatılan sepetin düşerken kırdığı Guillons cinsi bir kaşıkotunu inceliyordu. Madam Magloire’ın çığlığı üzerine doğruldu:

- Monsenyör, adam gitmiş! Gümüşler de çalınmış!

Bu çığlığı atarken gözü bahçenin bir köşesine takıldı. Orada tırmanma izleri görülüyordu. Duvarı destekleyen tahta kopmuştu.

- İşte bakın! Buradan gitmiş. Cochefilet Sokağı’na atlamış! Ah! Lanet olasıca! Gümüşlerimizi aşırdı.

Piskopos bir an sessiz durdu, sonra bakışlarını ciddi bir tavırla kaldırdı ve tatlılıkla Madam Magloire’a:

- İlkin, bu gümüşler bizim miydi? dedi.

Madam Magloire ne diyeceğini bilemeden kalakaldı. Yine bir sessizlikten sonra Piskopos devam etti:

- Madam Magloire, bu gümüşleri ben uzun zamandır haksız olarak elimde tutuyordum. Aslında onlar yoksullarındı. Bu adam neydi? Besbelli bir yoksul.

- Yazık! İsa aşkına yazık! dedi Madam Magloire. Hadi benim için ya da Matmazel için neyse, bizim için fark etmez. Ama ya Monsenyör için? Şimdi Monsenyör nerede yemek yiyecekler?

Piskopos şaşırmışçasına baktı:

- Ha! Bu mu yani? Canım, kalaylı takımlar yok mu?

Madam Magloire omuz silkti:

- Kalayın kokusu var.

- Öyleyse demir takımlar olsun.

Madam Magloire anlamlı anlamlı yüzünü buruşturdu:

- Demir tadı vardır.

Piskopos:

- Öyleyse, tahta takımları kullanırız.

Az sonra, Jean Valjean’ın bir gün önce oturduğu masada kahvaltı ediyordu. Monsenyör Bienvenu bir yandan kahvaltı ediyor, bir yandan da hiçbir şey söylemeyen kız kardeşiyle için için homurdanan Madam Magloire’a, bir lokma ekmeği bir fincan süte batırmak için tahta kaşıkla çatala bile gerek olmadığını neşeli neşeli belirtiyordu.

Madam Magloire yalnız kalınca, bir ileri bir geri yürüyerek:

- Sen şu akla bak! diyordu. Tut böyle bir adamı eve al! Yanı başında barındır! Sadece çalmakla kalması ne devlet! Aman Tanrım! Düşünmesi bile insanı ürpertiyor!

Ağabeyle kız kardeş sofradan kalkmak üzereydiler ki, kapı vuruldu.

- Buyrun, dedi Piskopos.

Kapı açıldı. Eşikte haşin tavırlı garip bir topluluk belirdi. Üç adam, bir dördüncüsünü yakasından tutuyorlardı. Üç adam jandarmaydı; öteki de Jean Valjean.

Topluluğu yönetir görünen bir jandarma çavuşu da kapının yanında duruyordu. İçeri girdi, Piskopos’a doğru ilerleyerek onu askerce selamladı.

-Monsenyör... dedi.

Bu söz üzerine, oldukça kederli ve âdeta yıkılmış gibi görünen Jean Valjean, afallamış bir halde başını kaldırdı:

- Monsenyör ha! diye mırıldandı. Mahalle papazı değilmiş demek?

- Sus! dedi jandarmalardan biri. Monsenyör Piskopos’tur o.

Bu sırada Monsenyör Bienvenu, ilerlemiş yaşının elverdiği kadar aceleyle onlara yaklaşmıştı.

Jean Valjean’a bakarak:

- Sizsiniz ha? diye bağırdı. Sizi gördüğüme çok memnun oldum. İyi ama, size şamdanları da vermiştim. Ötekiler gibi onlar da gümüştür, pekâlâ size iki yüz frank getirirler. Niçin onları da sofra takımlarıyla birlikte götürmediniz?

Jean Valjean gözlerini açtı ve hiçbir insan dilinin anlatmaya kadir olamayacağı bir ifadeyle bu saygıdeğer Piskopos’a baktı.

Jandarma çavuşu:

- Monsenyör, dedi, bu adamın söyledikleri doğru demek, öyle mi? Ona yolda rastladık. Kaçan biri gibi gidiyordu. Anlamak için durdurduk. Üzerinde bu gümüşler vardı.

Piskopos gülümseyerek çavuşun sözünü kesti:

- O da size bunları, geceyi evinde geçirdiği ihtiyar, babacan bir papazın kendisine verdiğini söyledi, değil mi? Durumu anlıyorum. Siz de onu buraya getirdiniz. Bir yanlışlık olmuş.

- Öyleyse, dedi çavuş, onu bırakabilir miyiz?

- Elbette, diye cevap verdi Piskopos.

Jandarmalar Jean Valjean’ı bıraktılar. O geri çekildi ve belli belirsiz bir sesle uykusunda konuşur gibi:

- Beni bıraktıkları doğru mu? dedi.

- Evet, seni bırakıyoruz işte, anlamıyor musun? dedi jandarmalardan biri.

- Dostum, dedi Piskopos, gitmeden önce, işte şamdanlarınız. Alın onları.

Piskopos şömineye giderek iki gümüş şamdanı alıp Jean Valjean'a getirdi, iki kadın, Piskopos’un bu yaptıklarını ağızlarını açmadan, kıpırdamadan, onu rahatsız edebilecek tek bir bakıştan bile kaçınarak seyrediyorlardı.

Jean Valjean’ın bütün uzuvları titriyordu. Mekânik bir davranışla, dalgın bir halde aldı iki şamdanı.

- Şimdi, dedi Piskopos, rahat rahat yolunuza gidiniz. Sırası gelmişken söyleyeyim, tekrar gelecek olursanız, dostum, bahçeden geçmenize hiç gerek yok. Her zaman sokak kapısından girip çıkabilirsiniz. O kapı, gece gündüz sadece bir mandalla kapalı durur.

Sonra jandarmalara dönerek:

- Çekilebilirsiniz efendiler, dedi.

Jandarmalar uzaklaştılar.

Jean Valjean bayılacak gibiydi.

Piskopos ona yaklaştı ve alçak bir sesle:

- Unutmayın, hiçbir zaman unutmayın, bu parayı dürüst bir insan olmak için kullanacağınıza dair bana söz vermiş bulunuyorsunuz.

Herhangi bir vaatte bulunduğunu hiç hatırlamayan Jean Valjean, ne cevap vereceğini bilemedi. Piskopos bu sözü, kelimelerin üzerine basa basa söylemişti. Vakur bir edayla devam etti:

- Jean Valjean, kardeşim, siz artık kötülüğe değil, iyiliğe aitsiniz. Sizin ruhunuzu satın alıyorum; onu karanlık düşüncelerden, kötülük zihniyetinden çekip çıkarıyor, Tanrı’ya veriyorum.

XIII
KÜÇÜK-GERVAIS

Jean Valjean şehirden kaçarcasına çıktı. Telaş içinde tarlalarda yürüyor, dönüp dolaşıp hep aynı yerlere geldiğini fark etmeden karşısına çıkan yollara, patikalara sapıyordu. Böylece, bütün sabah hiçbir şey yemeden ama açlık da duymadan, etrafta dolaştı durdu. Bir sürü yeni duygunun etkisi altındaydı. Bir çeşit öfke duyuyordu, ama kime karşı duyduğunu bilemiyordu. İzzeti nefsi mi kırılmıştı, aşağılanmış mıydı, söyleyebilecek durumda değildi. Ara sıra içini garip bir acıma, bir şefkat duygusu kaplıyor, ama o bu duyguyu yenmeye çalışıyor, yirmi yıllık katılığıyla buna karşı çıkıyordu. Bu hal onu yoruyordu. Felaketindeki adaletsizliğin ona kazandırdığı korkunç huzurun içinde sarsıldığını kaygıyla görüyordu. Bu sarsılan huzurun yerini neyin alacağını kendi kendine soruyordu. Bazen olayların böyle cereyan etmemiş olmasını, jandarmalarla hapishaneyi boylamış olmayı tercih eder oluyordu ki böylesi, onun için daha az sarsıcı olurdu. Mevsim hayli ilerlemiş olduğu halde, şurada burada, çitlerde gecikerek açmış çiçeklerin geçerken duyduğu kokuları, çocukluk anılarını canlandırıyordu. Bu anılar ona görünmeyeli öyle uzun zaman olmuştu ki, şimdi onlara dayanması neredeyse imkânsızdı.

Tarifi imkânsız düşünceler, bütün gün kafasına yığılıp durdu.

Güneş, en küçük bir tasın bile gölgesini yerde upuzun uzatarak batmaya doğru giderken, Jean Valjean ıpıssız, kıpkızıl büyük bir ovadaki bir çalılığın arkasında oturuyordu. Ufukta Alplerden başka bir şey yoktu ve uzak bir köy kilisesinin çan kulesi... Jean Valjean, Digne’den belki üç fersah uzaktaydı. Ovayı kesen bir patika, çalılığın birkaç adım ötesinden geçiyordu.

Partal elbiselerinden hiç de daha az ürkütücü olmayan bu derin düşünceler arasında, neşeli bir ses duydu.

Başını çevirdi ve on yaşlarında, sazı yanında asılı, dağsıçanı kutusu sırtında Savoielı küçük bir çocuğun patikadan geldiğini gördü.

Pantolonunun deliklerinden dizlerini göstere göstere diyar diyar dolaşan tatlı ve şen çocuklardan biriydi bu. Çocuk hem şarkı söylüyor hem de ara sıra durup belki de bütün servetini oluşturan elindeki birkaç bozuk parayla beş taş oynuyordu. Bu paralar arasında bir tane de kırk meteliklik vardı.

Çocuk çalılığın yanında durdu; Jean Valjean’ı görmemişti. O vakte kadar ustalıkla hepsini elinin tersiyle yakalayabildiği metelikleri havaya fırlatıp durdu.

Bu defa kırklık metelik elinden kaçtı ve yuvarlana yuvarlana çalılığa, Jean Valjean’a kadar geldi.

Jean Valjean ayağını paranın üzerine koydu.

Lâkin çocuk, parasını bakışlarıyla takip etmiş ve yuvarlandığı yeri görmüştü.

Hiç şaşırmadı, doğruca adama geldi.

Tamamen ıssız bir yerdi burası. Ne ovada ne de patikada, göz alabildiğince uzaklara kadar bir tek kişi bile yoktu. Göğün çok yükseklerinden geçen bir kuş bulutunun küçük, zayıf çığlıklarından başka bir şey işitilmiyordu. Çocuk, sırtını güneşe dönmüştü. Güneşin ışıkları çocuğun saçlarına altın teller koyuyor, Jean Valjean’ın vahşi suratını da kanlı bir aydınlıkla kızıla boyuyordu.

Küçük Savoyard, bilgisizlik ve masumluktan gelen çocukça bir güvenle:

- Mösyö, param, dedi.

- Senin adın ne? diye sordu Jean Valjean.

- Küçük-Gervais, efendim.

- Defol, dedi Jean Valjean.

Çocuk:

- Mösyö, diye tekrarladı, paramı verin bana.

Jean Valjean başını önüne eğdi, cevap vermedi. Çocuk üsteledi:

- Param, mösyö!

Jean Valjean gözünü yere dikmiş duruyordu.

- Param! diye bağırdı çocuk. Parlak param! Benim param!

Jean Valjean hiçbir şey duymuyor gibiydi. Çocuk ceketinin yakasından tutup onu sarstı. Bir yandan da, hâzinesinin üzerinde duran kocaman demirli pabucu yerinden oynatmaya çabalıyordu.

- Paramı isterim! Kırk meteliğim!

Çocuk ağlıyordu. Jean Valjean’ın başı ağır ağır kalktı. Hep oturduğu yerdeydi. Gözleri bulanık bulanık bakıyordu. Çocuğa bir çeşit şaşkınlıkla baktı, sonra elini sopasına doğru uzatarak korkunç bir sesle:

- Kim o? diye bağırdı.

- Benim, mösyö, diye cevap verdi çocuk. Küçük-Gervais! Ben! Ben! Lütfen kırk meteliğimi geri verin! Kaldırın lütfen ayağınızı. Mösyö, lütfen!

Sonra, küçük olmasına rağmen öfkelenerek ve âdeta tehdit edercesine:

- Hadi bakalım, ayağınızı kaldıracak mısınız siz? Ayağınızı kaldırın diyorum size!

- Ah! Yine mi sen! dedi Jean Valjean ve birdenbire yerinden doğruldu, ayağını hep paranın üzerinde tutarak ekledi:

- Çekecek misin sen arabanı!

Çocuk korkudan afallamış bir halde ona baktı, sonra tepeden tırnağa titremeye başladı. Birkaç saniye öyle kalakaldıktan sonra bütün gücüyle koşa koşa kaçmaya koyuldu; ne başını çevirip bakmaya ne de bağırmaya cesaret ediyordu.

Bir miktar uzaklaştıktan sonra soluğu kesildiği için durmak zorunda kaldı ve Jean Valjean, daldığı hayaller arasında, onun hıçkıra hıçkıra ağladığını duydu.

Bir süre sonra çocuk gözden kayboldu. Güneş batmıştı.

Jean Valjean’ın çevresini karaltılar bastı. Gün boyunca yemek yememişti; galiba ateşi de vardı.

Çocuğun kaçışından beri öylece ayakta duruyordu, durumunu hiç değiştirmemişti. Soluğu göğsünü uzun, düzensiz aralıklarla kaldırıp indiriyordu. On, on iki adım ilerisine dikilmiş duran bakışı, otların arasına düşmüş mavi çiniden eski bir vazo kırığının şeklini derin bir dikkatle inceler gibiydi. Birden ürperdi; akşamın soğuğunu hissetmişti.

Kasketini alnının üstüne yerleştirdi, mekanik bir şekilde ceketini kavuşturup iliklemeye çalıştı, bir adım attı ve sopasını almak için yere eğildi.

İşte o an, ayağının toprağa gömmüş olduğu ve çakılların arasında parlayan kırk meteliği gördü. Birden cereyan çarpmış gibi sarsıldı. Dişlerinin arasından:

- Bu da nesi böyle? dedi.

Üç adım geriledi, bakışlarını bir lahza önce ayağıyla çiğnediği bu noktadan ayıramadan durdu. Karanlıkta parlayan bu şey, sanki onun üzerine dikilmiş açık bir gözdü.

Birkaç dakika sonra titreyerek paranın üzerine atıldı, onu aldı ve kalkarken ovanın uzaklarına doğru bakmaya başladı; ayakta, titreyerek ufkun her noktasına ayrı ayrı göz atıyordu; kendisine sığınacak bir yer arayan, ürkmüş, vahşi bir hayvan gibiydi.

Hiçbir şey görmüyordu. Gece bastırıyordu; ova soğuk ve bulanıktı; günbatımının aydınlığında büyük mor sisler yükseliyordu.

Bir ah çekti ve belli bir yöne doğru hızlı hızlı yürümeye başladı. Çocuğun gözden kaybolduğu yöndü bu. Otuz adım kadar sonra durdu, baktı, hiçbir şey göremedi. Bunun üzerine bütün gücüyle bağırdı:

- Küçük-Gervais! Küçük-Gervais!

Sustu, bekledi.

Hiçbir karşılık çıkmadı.

Kırlık saha başıboş, kederli uzanıyordu. Yayılan mekân onu çepeçevre sarmıştı. Etrafında, bakışlarının kaybolduğu bir karanlıktan, sesinin kaybolduğu bir sessizlikten başka bir şey yoktu.

Dondurucu bir ayaz vardı ve çevresindeki şeylere âdeta matemli bir hayat veriyordu. Ağaççıklar küçük sıska kollarını inanılmaz bir hışımla sallıyorlardı. Birisini tehdit ediyor, izliyor gibiydiler.

Tekrar yürümeye başladı, sonra koşmaya koyuldu; ara sıra duruyor, duyulabilecek seslerin en korkuncu, en umutsuzuyla bu sessizliğin ortasında haykırıyordu: “Küçük-Gervais! Küçük-Gervais!”

Çocuk bu sesi duysa muhakkak korkar, kendisini göstermekten çekinirdi. Ama şüphesiz, o artık çok uzaklardaydı.

At sırtında giden bir rahibe rastladı. yanına gitti:

- Papaz efendi, bir çocuğa rastladınız mı? diye sordu:

- Hayır, dedi rahip.

- Küçük-Gervais diye bir çocuk.

- Kimseyi görmedim.

Kesesinden iki tane beş franklık çıkarıp rahibe verdi.

- Yoksullarınız için, papaz efendi. On yaşlarında bir çocuk, bir dağsıçanı var, sanırım bir de sazı, papaz efendi. Şu Savoyardlardan, bildiniz mi?

- Hiç görmedim.

- Küçük-Gervais’yi mi? Buralarda köyler var mı? Bana tarif edebilir misiniz?

- Dostum, söylediğinize bakılırsa, küçük bir yabancı bu. Bu memlekette çok rastlanır. Kimse tanımaz onları.

Jean Valjean hırsla beşer franklık iki ekü daha çıkarıp rahibe verdi.

- Yoksullarınız için, dedi. Sonra şaşkın şaşkın ekledi:

- Rahip efendi, beni tutuklatın. Ben bir hırsızım.

Rahip atını şiddetle mahmuzlayıp korku içinde kaçtı.

Jean Valjean, daha önce gittiği yöne doğru koşmaya başladı.

Böylece hayli yol aldı. Etrafına bakıyor, sesleniyor, haykırıyordu. Fakat başka kimseye rastlamadı. İki üç defa, yatmış ya da çömelmiş bir insana benzettiği bir şeye doğru koştu; çalılıklardan ya da yere yakın kayalardan başka bir şey değildi bunlar. En sonunda üç patikanın birleştiği bir yerde durdu. Ay çıkmıştı. Bakışlarını uzaklarda dolaştırdı ve son bir defa seslendi: “Küçük-Gervais, Küçük-Gervais!” Sesi bir yankı uyandırmadan sisler içinde kayboldu. Yine mırıldandı: “Küçük-Gervais!” Ama telaffuzu belli belirsiz, zayıf bir sesti bu. Son çabasıydı. Görünmez bir kuvvet sanki onu kötü vicdanının ağırlığıyla orada, o an eziyormuş gibi, bacakları birden çözüldü; bitkin bir halde iri bir taşın üzerine çöktü; yumrukları saçlarında, yüzü dizlerindeydi; “Ben bir sefilim!” diye haykırdı.

O zaman yüreği çatladı, ağlamaya başladı. On dokuz yıldır ilk defa ağlıyordu.

Gördüğümüz gibi Jean Valjean Piskopos’un evinden ayrıldığında, artık o vakte kadar düşündüğü bütün şeylerin dışındaydı. İçinden geçen şeylerin açıkça farkına varamıyordu. Yaşlı adamın melekçe davranışlarına, tatlı sözlerine karşı dikleniyordu. “Dürüst bir insan olacağınıza dair bana söz verdiniz. Ruhunuzu satın alıyorum. Onu kötülük zihniyetinden çekip çıkarıyor, Tanrı’ya veriyorum.” Hep bu sözler geliyordu aklına. Bu uhrevi bağışlamanın karşısına gururu, kötülüğün içimizdeki kalesi olan şeyi koyuyordu. Belli belirsiz bir şekilde hissediyordu ki, bu rahibin affedişi o vakte kadar benliğini sarsan en büyük hücum, en korkunç taarruzdur; bu rahmete karşı direndiği takdirde artık yüreğinin katılaşması büsbütün çaresiz bir hale gelecekti; boyun eğdiği takdirdeyse, başka insanların davranışları yüzünden yıllardır yüreğini dolduran ve hoşuna giden o kin ve nefretten vazgeçmesi gerekecekti. Bu defa yenmek ya da yenilmek zorundaydı. Kendi kötülüğüyle bu adamın iyiliği arasında çok büyük ve kesin bir mücadele başlamıştı.

Bütün bu ışıkların arasında bir sarhoş gibi ilerliyordu. Haşin bakışlarla böyle yürürken, acaba Digne’deki macerasının onu nasıl bir sonuca götüreceğine dair bir idrake sahip miydi? Hayatın bazı anlarında ruhu uyaran ya da rahatsız eden bütün o esrarengiz uğultuları duyabiliyor muydu? Kaderinin büyük ve önemli anını yaşamış olduğunu, kendisi için artık orta yol bulunmadığını; bundan sonra, eğer en iyi insan olmazsa, en kötü insan olacağını; şimdi artık ya Piskopos'tan daha yükseğe çıkmak ya da kürek mahkûmundan da aşağıya düşmek zamanının geldiğini; eğer iyi olmak istiyorsa bir melek olması, kötü kalmak istiyorsa canavarlaşması gerektiğini acaba bir ses onun kulağına fısıldıyor muydu?

Burada da, daha önce yaptığımız gibi kendimize bazı sorular sormamız gerekiyor: Jean Valjean’ın düşüncesinde, bütün bunlardan çıkardığı belli belirsiz bir gölge var mıydı? Gerçi, evvelce de söylediğimiz gibi, felaket zekâyı eğitir, ama Jean Valjean’ın bütün bu belirttiğimiz şeylerin içinden çıkabilecek durumda olduğu şüphelidir. Bu fikirler aklına gelse bile, o bunları görmekten çok, ancak şöyle bir seçebiliyordu ve bu fikirler, onu anlatılması imkânsız, neredeyse ağrı veren bir huzursuzluk içine atmaktan başka bir şey yapamıyorlardı. Kürek denilen o biçimsiz, kapkara yerden çıktığında, koyu karanlıktan çıkarken çok kuvvetli bir ışık gözleri nasıl ağrıtırsa, Piskopos da onun ruhunu öyle ağrıtmıştı. Artık ona tertemiz, ışıl ışıl kendisini sunan gelecek hayat, bu mümkün hayat, içini titreyişler ve kaygılarla dolduruyordu. Nerede olduğunu kendisi de gerçekten bilemiyordu. Güneşin doğduğunu birdenbire gören bir baykuş gibi, kürek mahkûmunun gözleri erdemin ışığından kamaşmış, âdeta kör olmuştu.

Emin olduğu, hiç şüphe etmediği bir şey varsa, o da artık aynı adam olmadığı, içinde her şeyin değiştiği, Piskopos’un onunla konuşmasından, ona dokunmasından önceki gibi davranmasının artık mümkün olmadığıydı.

İşte bu ruh hali içindeyken Küçük-Gervais’ye rastlamış ve onun kırk meteliğini çalmıştı. Niçin? Bunu kendisi de açıklayamazdı. Kürekten taşıyıp getirdiği kötü düşüncelerin son bir etkisi, âdeta nihai bir çabası, bir içgüdü kalıntısı, statik biliminde edinilmiş kuvvet denilen şeyin bir sonucu muydu bu? Hem buydu hem de belki bundan daha az bir şey. Ne olduğunu sade bir deyişle söyleyelim: Çalan o değildi, insan değildi; akıl hiç bilmediği, yepyeni bir sürü musallat fikrin ortasında debelenip dururken alışkanlıkla, içgüdüyle ayağını o paranın üzerine koyuveren onun içindeki hayvandı. Akıl uyanıp da hayvanın bu davranışını görünce, Jean Valjean endişeyle geri sıçramış, bir dehşet haykırışı koparmıştı.

Garip bir olay, ancak içinde bulunduğu durumda mümkün olabilecek bir olaydı bu: O parayı o çocuktan çalarken, bir daha yapamayacağı bir şeyi yapmıştı.

Her ne haldense, bu son kötü davranışın onun üzerindeki etkisi pek kesin oldu; aklındaki kargaşalığı biçip geçiverdi, dağıttı, koyu karanlıkları bir yana, aydınlığı öbür yana koydu. Tıpkı kimyada reaksiyon meydana getiren bazı maddelerin, bulanık bir karışımı etkileyerek bir elementi dibe çökertirken öbürünü berraklaştırması gibi bir etki yaptı ruhuna.

Önce, kendisine bakmadan, düşünmeden, kurtulmaya çabalayan bir kimse gibi kendini kaybetmişçesine, çocuğu bulup parasını geri vermeye çalıştı. Sonra bunun yararsız, imkânsız olduğunu anlayınca, umutsuz bir halde durdu. “Sen bir sefilsin!” diye bağırdığı an, kendisini olduğu gibi görmüştü ve kendisinden o derece sıyrılıp ayrılmıştı ki, bir hayaletten ibaret olduğunu sanıyordu. İşte orada, karşısında, etiyle kemiğiyle, sopası elinde, kısa köylü ceketi sırtında, çalınmış eşya dolu çantası omzunda, kararlı ve kaygılı yüzüyle, iğrenç tasarılarla dolu zihniyle korkunç kürek mahkûmu Jean Valjean duruyordu.

Daha önce de belirtmiş olduğumuz gibi, aşırı felaket, hayaller gören bir kişiye dönüştürmüştü onu âdeta. Bu defa da hayal görür gibi oldu. Karşısında gerçekten Jean Valjean’ı, o uğursuz suratı gördü. Az kalsın kendi kendisine bu adamın kim olduğunu soracaktı. Bundan dehşet duydu.

Beynin son derece şiddetli çalıştığı, ama yine de korkunç derecede sakin olduğu anlar vardır. Bu sırada hayaller o kadar derindir ki gerçeği yutar, insan, karşısındaki nesneleri görmez olur ve zihnindeki şekilleri kendi dışındaymış gibi algılar. Jean Valjean’ın beyni, işte böyle anlardan birindeydi.

Böylece, deyim yerindeyse, kendisiyle yüz yüze kendini seyretti. Aynı zamanda bu sanrının gerisinde, esrarlı bir derinlikte, bir ışık görüyordu. Bunu önce bir meşale sandı. Bilincine görünen bu ışığa daha dikkatli bakınca, bunun insan şeklinde olduğunu fark etti ve meşalenin Piskopos olduğunu anladı.

Bilinci, önünde duran bu iki insanı, Piskoposla Jean Valjean’ı sırayla gözden geçirdi. İkinciyi çözmek, birinciden daha kolay olmadı. Bu gibi kendinden geçmelere özgü garip olaylar yüzünden, hayalleri uzadığı ölçüde Piskopos büyüyüp gözüne gittikçe daha şaşaalı bir şekilde görünürken, Jean Valjean gittikçe küçülmekte ve silinmekteydi. Öyle ki, bir an geldi bir gölgeden ibaret kaldı. Birdenbire de kayboldu. Artık yalnız Piskopos kalmıştı. Görkemli bir ışımayla bu sefil adamın ruhunu dolduruyordu.

Jean Valjean uzun uzun ağladı. Sımsıcak gözyaşlarıyla ağladı; hıçkıra hıçkıra ağladı; bir kadından daha fazla zaafla, bir çocuktan daha fazla korkuyla ağladı.

O ağlarken, beyninin içi aydınlandıkça aydınlanıyordu. Olağanüstü bir aydınlıktı bu; hem büyüleyici hem de korkunç bir aydınlıktı. Geçmiş hayatı, ilk hatası, uzun kefareti, dışkabalaşması, içinin katılaşması, bir sürü intikam planıyla şenlenen tahliyesi, Piskopos’un evinde başına gelenler ve son yaptığı şey, bir çocuğun kırk meteliğini çalması, Piskopos’un affından sonra işlendiği için büsbütün alçakça, büsbütün canavarca olan bu suç; bütün bunlar aklına geldi ve ona apaçık bir şekilde göründü, hem de o vakte kadar hiç görmediği bir açıklık içinde... Hayatına baktı, hayatı gözüne korkunç göründü; ruhuna baktı, ruhunu iğrenç buldu. Ama şimdi bu hayatın, bu ruhun üzerine iyilik dolu bir gün doğmuştu. Cennetin ışığında İblis’i gördüğünü sandı.

Kaç saat böyle ağladı? Ağladıktan sonra ne yaptı? Nereye gitti? Bu hiçbir zaman bilinmedi. Bilinen bir şey varsa, o da o devirde Grenoble’a sefer yapan ve Digne’e gelen arabanın sürücüsünün o gece, sabahın üçüne doğru, piskoposluk binasının bulunduğu sokaktan geçerken bir adamı, Monsenyör Bienvenu’nün kapısı önünde, karanlıkta kaldırıma diz çökmüş dua eder vaziyette gördüğüydü.

ÜÇÜNCÜ KİTAP

1817 Yılında

I
1817 YILI

1817 yılı, 18. Louis’nin, içinde kibir de eksik olmayan krallara yaraşır azametli bir tavırla, saltanatının yirmi ikinci yılı olduğunu söylediği yıldı. Mösyö Bruguiere de Sorsum’un üne eriştiği yıldı bu. Bütün berber dükkânları, pudra modası ve kraliyet kuşunun geri döneceği umuduyla gök mavisi rengine badanalanmış, zambak çiçekleriyle süslenmişti. O günler Lynch Kontu’nun her pazar Fransa yüce meclisi üyesi elbisesi, kırmızı şeridi, uzun burnu ve parlak bir iş görmüş kişilere özgü o şahane görünüşüyle kilise kurulu üyesi sıfatına sahip olarak kendine ayrılmış özel sırada oturduğu masum ve saf günlerdi. Mösyö Lynch’in becerdiği parlak iş şuydu: Bordeaux Belediye Başkanı’yken, 12 Mart 1814’te Angoulême Dükü’ne şehri fazla erken teslim etmişti. Yüce meclis üyeliği de buradan geliyordu. 1817’de moda, dört ila altı yaşındaki küçük oğlan çocuklarını maroken taklidi deriden, kulaklıklı, Eskimo serpuşlarına benzeyen geniş kasketlere gark ediyordu. Fransız ordusuna Avusturya tarzı beyaz üniforma giydirilmişti; alaylara lejyon deniyordu; sayı yerine eyaletlerin adlarını taşıyorlardı. Napolyon Sainte-Hélène’deydi ve İngiltere kendisine yeşil çuha vermeyi reddettiğinden, eski elbiselerini tersyüz ettiriyordu. 1817’de Pellegrini şarkı söylüyor, Matmazel Bigottini de dans ediyordu. Potier hükümverendi; Odry henüz ortalıkta yoktu; Madam Saqui, Forioso’nun yerini alıyordu. Fransa’da hâlâ Prusyalılar vardı. Mösyö Delalot tanınmış bir şahsiyetti. Meşruiyet Pleignier, Carbonneau ve Tolleron’un önce bileklerini, sonra da kellelerini keserek kendisini kabul ettirmiş bulunuyordu. Başmabeyinci Talleyrand Prensi’yle Maliye Bakanı Rahip Louis birbirlerine iki kâhin gülüşüyle bakıyorlardı; her ikisi de 14 Temmuz 1790 günü Champ de Mars’da federasyon ayinini yönetmişlerdi: Talleyrand piskopos sıfatıyla ayin duasını okumuş, Louis de diyakos olarak ona yardım etmişti. 1817’de, yine bu Champ de Mars Meydanı’nın yan yollarında yağmur altında yatan, otlar arasında çürüyen, yaldızı dökülmüş kartal ve arı resimlerinden kalma izler taşıyan, mavi boyalı tahtadan büyük, yuvarlak tahta sütunlar görülüyordu. Bunlar iki yıl önce Champ de Mars’da, İmparator’un tribününe desteklik etmiş sütunlardı ve Gros-Caillou yakınlarında barakalara yerleşen Avusturyalıların kamp ateşleri yüzünden oraları buraları yanıp kararmıştı. Bu sütunlardan iki üç tanesi, bu kampların ateşlerinde kayzerlerin iri ellerini ısıtarak yok olmuştu. Champ de Mai’nin, haziran ayında Champ de Mars Meydanı’nda düzenlenmek gibi bir özelliği vardı. 1817 yılında iki şey halk arasında pek tutuluyordu: Voltaire-Touquet tarzı koltuk, bir de üzerinde 1814 Fransa Anayasası Şartı yazılı tütün tabakası. Paris için en yeni heyecan, erkek kardeşinin kafasını kesip Marche-aux-Fleurs’deki havuza atan Dautun cinayetiydi. Chaumareix’ye utanç, Gericault’ya şeref getirecek olan şu uğursuz Medusa firkateyni hakkında hiçbir haber alınamaması bahriye nazırlığını endişelendirmeye başlıyordu. Albay Selves, Süleyman Paşa olmak üzere Mısır’a gidiyordu. La Harpe Sokağındaki Thermes Sarayı bir fıçıcı dükkânı olmuştu. 16. Louis devrinde bahriyede astronom olan Messier’ye rasathane vazifesi gören küçük ahşap kulübe, Cluny Konağı’nın sekiz köşeli kulesinin tahtaboşunda hâlâ duruyordu. Duras Düşesi, gök mavisi satenle döşenmiş küçük salonunda üç dört dostuna, henüz basılmamış olan Ourika'yı okuyordu. Louvre’dan N harfleri kazınıyordu. Austerlitz Köprüsü, isminden feragat ediyor ve Jardin-du-Roi adını alıyordu: Hem Austerlitz Köprüsü’ne hem de Botanik Bahçesi’ne tebdili kıyafet ettiren çifte esrardı bu. Horatius’un eserlerine tırnak ucuyla işaretler koyup İmparator olan kahramanlar ve veliaht olan nalıncılardan başka bir şeyle meşgul olmayan 18. Louis’nin iki endişesi vardı: Napolyon ve Mathurin Bruneau. Fransız Akademisinin mükâfat konusu, “Araştırmanın Sağladığı Mutluluk”tu. Mösyö Bellart, resmen belagat sahibi sayılıyordu. Onun gölgesinde, Paul-Louis Courier’nin alaylarına aday, geleceğin Broë savcısı yetişmekteydi. Arlincourt adında sahte bir Marchangy henüz zuhur etmemiş, onun yerine Marchangy adında sahte bir Chateaubriand vardı. Claire d’Albe ve Malek-Adel şaheserdiler; Madam Cottin, devrin en birinci yazarı ilan edilmişti. Enstitü, akademisyen Napolyon Bonapart adının listesinden silinmesine ses çıkarmıyordu. Bir kraliyet fermanı Angoulême’i bahriye mektebi mertebesine yükseltiyordu, çünkü Angoulême Dükü büyük amiral olduğuna göre Angoulême şehrinin de bütün vasıflarıyla bir liman olmaya hakkı vardı, aksi takdirde krallık prensibi bozulurdu. Vekiller heyetinde, Franconi’nin afişlerini süsleyen ve sokaklardaki işsiz güçsüz takımının toplanmasına neden olan ip cambazı resimlerine göz yumulup yumulmayacağı tartışılıyordu. L'Agnese’in yazarı Mösyö Paër, kare yüzlü, yanağı et benli adamcağız, Sassenaye Markizi’nin Ville-l’Êvêque Sokağı'ndaki özel konserlerini yönetiyordu. Bütün genç kızlar, sözleri Edmond Géraud’nun olan l'Ermite de Saint-Avelle şarkısını söylüyorlardı. Le Nain Jaune değişip Miroir oluyordu. Bourbonları tutan Valois Kahvehanesi’ne karşı, Lemblin kıraathanesi de İmparator’u tutuyordu. Louvel’in daha şimdiden canına kastedici gözlerle baktığı Berry Dükü, Sicilyalı bir prensesle evlendirilmişti. Madam de Stael öleli bir yıl oluyordu. Hassa muhafızları, Matmazel Mars’ı ıslıklıyorlardı. Büyük gazeteler ufacıktılar. Sayfaların boyutları küçültülmüştü, ama özgürlük büyüktü. Le Constitutionel gazetesi meşrutiyetçiydi. La Minerve, Chateaubriand’a Chateaubriant diyordu. Bu “t” burjuvaları, büyük yazarın arkasından pek güldürüyordu. Satılmış gazetelerdeki aşağılık gazeteciler, 1815 sürgünlerine hakaret ediyorlardı; David’de kabiliyet, Arnault’da nükte, Carnot’da iffet kalmamıştı; Soult hiçbir savaşı kazanamamıştı; Napolyon’un da artık dehasının kalmadığı bir gerçekti. Bilmeyen yoktur ki, sürgündeki bir kimseye postayla gönderilen mektuplar nadiren onun eline geçer, çünkü polis bu mektuplara el koymayı kutsal bir görev sayar. Yeni bir şey değildir bu; Descartes da sürgündeyken bundan yakınıyordu. Nitekim David, kendisine yazılan mektupları almadığını bir Belçika gazetesinde biraz öfkeli bir şekilde ortaya koyduğunda, kralcı gazeteler bunu pek eğlenceli buluyor ve bu vesileyle sürgünü şamataya alıyorlardı. “Kral katilleri” ya da “oy verenler” demek, “düşmanlar” ya da “müttefikler” demek, “Napolyon” ya da “Bonapart” demek, iki insanı birbirinden bir uçurumla ayırıyordu. Kendisine “Anayasa Şartı’nın ölümsüz yaratıcısı” adı takılan 18. Louis’nin, devrimler çağını ebediyen kapatmış olduğu bütün sağduyulu kişilerce kabul ediliyordu. Pont-Neuf'ün dolgu toprak setinde, 4. Henri’nin heykelini bekleyen kaideye Redivivus[12] kelimesi işleniyordu. Mösyö Piet, Therese Sokağı 4 numaradaki gizli toplantılarını tertiplemeye başlıyordu. Sağın liderleri zor durumlarda “Bacot’ya yazmak gerek,” diyorlardı. Canuel, O’Mahony ve De Chappedelaine mösyöleri de “Su Kıyısı Suikastı” diye anılacak olan şeyi, biraz da kralın küçük kardeşi mösyönün tasvibiyle planlamaktaydılar. Epingle Noire da kendi cephesinden komplo hazırlığı içindeydi. Delaverderie, Trogoff’la ilişki kuruyordu. Belli bir ölçüde liberal kafada olan Mösyö Decazes otoriteydi. Chateaubriand, Saint-Dominique Sokağı 27 numaradaki penceresinde, ayağında pantolon ve pantuflalar, kır saçları ipek ve pamuk karışımı bir sargıyla örtülü, gözleri bir aynada, önünde açık duran komple bir dişçi takımı, pek sevimli olan dişlerini temizliyor ve bir yandan da kâtibi Mösyö Pilorge’a Anayasaya göre Krallık'ı dikte ettiriyordu. Sözü geçen eleştirmenler, Lafon’u Talma’ya tercih ediyorlardı. Mösyö de Feletz, imzasını A. diye atıyordu; Mösyö Hoffmann, Z. diye imza atıyordu. Charles Nodier, Therese Aubert’i yazıyordu. Boşanma yasaklanmıştı. Liselerin adı kolej olmuştu. Yakaları altın bir zambak çiçeğiyle süslü kolej öğrencileri, Roma Kralı konusunda tepişip duruyorlardı. Sarayın karşı istihbarat polisi, Orléans Dükü’nün her yerde teşhir edilen portresini, kralın eşi madam cenaplarına ihbar ediyordu. Orléans Dükü, hafif süvarileri tümgeneral üniforması taşıyan Berry Dükü’nden daha yakışıklı görünüyordu ki ağır bir kusurdu bu. Paris şehri, kendi kesesinden olmak üzere, Invalides’in kubbesini yeniden altın yaldızlatıyordu. Ciddi kişiler, Mösyö de Trinquelague’ın herhangi bir durumda nasıl davranacağını düşünüyorlardı; Mösyö Clausel de Montals, birçok bakımdan Mösyö Clausel de Coussergues’den ayrılıyordu; Mösyö de Salaberry memnun değildi. Komedi oyuncusu Moliere’in kabul edilmediği Akademi’nin üyesi olan komedi oyuncusu Picard, Odèon’da Les Deux Philiberts’i oynatıyordu; Tiyatronun cephesinde, koparılmış harflerin izlerinden İMPARATORİÇE TİYATROSU ibaresi açıkça okunuyordu. Halk, Cugnet de Montarlot’nun ya yanında ya karşısında yer alıyordu. Fabvier hizipçiydi; Bavoux devrimciydi. Kitapçı Pelicier, Voltaire’in bir baskısını, Fransız Akademisi Üyesi Voltaire’in Eserleri adıyla yayımlıyordu. Bu safdil yayıncı “Böylesi alıcı çeker,” diyordu. Genel kanıya göre Mösyö Charles Loyson, yüzyılın dehasıydı; nitekim çekememezlik ona dişlerini geçirmeye başlamıştı, bu da zafer alametiydi ve hakkında şöyle bir mısra düzülmüştü:

Loyson uçtuğu zaman bile, dört ayağı olduğu bellidir.

Kardinal Fesch istifaya yanaşmadığı için, Lyon diyakosluğunu Amasie Başpiskoposu Mösyö de Pins yönetiyordu. İsviçre’yle Fransa arasındaki Dappes Vadisi çekişmesi, bu arada generalliğe yükselmiş olan Yüzbaşı Dufour’un bir muhtırasıyla başlamış bulunuyordu. Hiç kimsenin tanımadığı Saint-Simon, yüce hülyasının çatısını kuruyordu. Bilimler Akademisi’nde, gelecekte kimsenin hatırlamayacağı ünlü bir Fourier, bilmem hangi karanlık tavan arasında da geleceğin hatırdan çıkarmayacağı başka bir Fourier vardı. Lord Byron görünmeye başlıyordu; Millevoye’un bir manzumesindeki bir not, onu Fransa’ya “Lord Byron adında biri” diye tanıtıyordu. David d’Angers, mermeri yoğurmaktaki hünerini deniyordu. Rahip Caron, Feuillantines çıkmazındaki ilahiyat okulu öğrencilerinin oluşturduğu küçük bir grubun toplantılarında, geleceğin Lamennais’si olacak Felicite-Robert adında hiç tanınmayan bir rahipten övgüyle bahsediyordu. Duman çıkaran ve yüzen bir köpeğin çıkardığı sese benzer bir sesle Seine Nehri’nde şapırdayan bir şey, Tuileries’nin pencereleri altında, Kral Köprüsü’nden 15. Louis Köprüsü’ne kadar gidip geliyordu; pek işe yaramaz bir makineydi bu, bir çeşit oyuncak, boş hayaller peşinde koşan bir mucidin bir uydurması, bir ütopyaydı: buharlı bir gemi. Parisliler bu gereksiz şeye kayıtsızca bakıyorlardı. Hükümet darbesiyle, kararnameyle, toptan tayinle enstitüyü ıslah eden, birçok akademi üyesi yaratan seçkin adam Mösyö de Vaublanc, bir türlü akademi üyesi olmayı başaramıyordu. Saint-Germain Mahallesi’yle Marsan sancağı, dine bağlılığından dolayı Mösyö Delaveau’nun emniyet müdürü olmasını istiyorlardı. Dupuytren’le Recamier, tıbbiyenin amfisinde İsa’nın ulûhiyeti meselesi üzerinde tartışmaya tutuşup birbirlerini yumruklarıyla tehdit ediyorlardı. Cuvier, bir gözü Tekvin’de, bir gözü tabiatta, fosil kalıntılarını kutsal metinlerle uzlaştırıp Musa’yı mastodontlara pohpohlatarak yobaz ilticanın gözüne girmeye çabalıyordu. Parmentier’nin anısının övgüye değer emekçisi Mösyö François de Neufchâteau, patates denilecek yerde püre denilmesi için bin bir gayret sarf ediyor, fakat bir türlü emeline erişemiyordu. Eski piskopos, Konvansiyon Meclisi’nin eski üyesi, eski senatör Rahip Gregoire, kralcıların kalem tartışmalarında “alçak Gregoire” haline geçmişti. Şu kullandığımız “haline geçmek” deyimi, Mösyö Royer-Collard tarafından bir deyim olarak alenen bildirilmişti. Iena Köprüsü’nün üçüncü kemerinin altında, Blücher tarafından köprüyü havaya uçurmak için açılmış olan deliğin iki yıl önce kapatılmasında kullanılan yeni taş, hâlâ beyazlığından fark edilebiliyordu. Artois Kontu’nun Notre-Dame’a girdiğini görünce, yüksek sesle, “Allah kahretsin! Bonapart’la Talma’nın kol kola Bal Sauvage’a girdiklerini gördüğüm günleri arıyorum,” diyen bir adamı, mahkeme huzuruna çıkarıyordu adalet. Bozguncu konuşma. Altı ay hapis. Hainler pervasızca boy gösteriyorlardı; bir savaş arifesinde düşman saflarına geçenler, gördükleri mükâfatı gizlemeye ihtiyaç duymuyor, nefret ve itibarlarının yüzsüzlüğü içinde güpegündüz, hiç utanmadan ortalıkta dolaşıyorlardı; Ligny ve Quatre-Bras kaçakları, ücretli rezilliklerinin pejmürde kılığı içinde, krallığa fedakârca bağlılıklarını çırılçıplak sergiliyorlardı; İngiltere’de ayakyollarının iç duvarlarında yazılı şu sözü unutuyorlardı: “Please adjust your dress before leaving.”[13]

İşte, bugün artık unutulmuş olan 1817 yılından belirsiz bir şekilde akılda kalanların karmakarışık bir sıralanışı. Tarih bütün bu ayrıntıları ihmal eder, yoksa sonsuzluğun istilasına uğrardı. Ne var ki, yanlışlıkla küçük denilen bitkiler âleminde küçük yapraklar olmadığı gibi, insanlık tarihinde de küçük olaylar yoktur, bu ayrıntılar yararlıdır. Yüzyılların çehresini meydana getiren, yılların simasıdır.

Bu 1817 yılında, Parisli dört genç, “güzel bir oyun” oynadılar.

II
ÇİFT DÖRTLER

Bu Parisli gençlerden biri Toulouse’dan, bir diğeri Limoges’dan, üçüncüsü Cahors’dan dördüncüsü de Montauban’dandı; ama bunlar öğrenciydiler ve öğrenci demek, Parisli demektir; Paris’te okumak, Paris’te doğmaktır.

Silik kişilerdi bu delikanlılar, benzerlerini herkes görmüştür; rastgele alınmış dört örnek, ne iyi ne kötü ne bilgili ne cahil ne dahi ne de budala yirmi yaş denen o sevimli çağ yakışıklılığındaydılar. Sıradan dört Oscar’dılar, çünkü o devirde, Arthurlar henüz ortada yoktu. “Onun için Arabistan’ın bütün buhurlarını yakınız,” diye sesleniyordu şarkı, “Oscar ilerliyor, Oscar, onu göreceğim!” Ossian’dan çıkmışlardı; zarafetleri İskandinav ve Kaledonya zarafetiydi; halis İngiliz tarzı daha sonra revaç bulacaktı ve Arthurların ilki Wellington, Waterloo Savaşı’nı daha yeni kazanmış bulunuyordu.

Bu Oscarlardan birinin, Toulouselu olanın adı Félix Tholomyès; öbürünün, Cahorslu olanın Listolier; ötekinin, Limogeslu olanın Fameuil; sonuncusunun, Montaubanlı olanın da Blachevelle’di. Her birinin bir sevgilisi vardı elbette. Blachevelle, Favourite’i seviyordu. Favourite’in bu adla çağrılmasına sebep, İngiltere’ye gitmiş olmasıydı. Listolier, Dahlia’ya tapıyordu; o da savaşta bir çiçek adı almıştı. Fameuil’ün tapındığı -Josephine’in kısaltılmışı-Zèphine’di. Tholomyès’in sevgilisiyse Fantine’di; güneş rengi güzel saçlarından ötürü ona “Sarışın” diyorlardı.

Favourite, Dahlia, Zèphine ve Fantine mis kokulu, pırıl pırıl, büyüleyici güzellikte dört kızdılar; dikiş iğnelerini tamamen bırakmadıklarından hâlâ biraz işçiydiler, geçici aşklarla rahatları kaçmıştı, ama yüzlerinde çalışmanın verdiği huzurun bir kalıntısı ve ruhlarında bir kadının ilk düşüşünden sonra da canlılığını koruyan iffet çiçeğinden vardı. Dördünden birine, içlerinde en küçüğü olduğu için “genç”, bir diğerine de “ihtiyar” diyorlardı. Bu ihtiyarın yaşı yirmi üçtü. Hiçbir şeyi gizlememiş olmak için şunu da söyleyelim ki, ilk rüyasını yaşayan Fantine’e, yani Sarışın’a göre öbür ilk üç kız daha tecrübeli, daha kaygısız, daha pişkindiler.

Dahlia, Zèphine ve özellikle Favourite için durum, Fantine’inkinden farklıydı. Onların henüz yeni başlayan romanlarında, daha şimdiden bölümlerin sayısı birden fazlaydı ve ilk bölümde adı Adolphe olan sevgili, ikincisinde Alphonse, üçüncüsünde Gustave oluyordu. Yoksulluk ve hoppalık, tehlikeli iki öğütçüdür; biri azarlar, öbürü pohpohlar ve halktan güzel kızlar, bu iki öğütçünün de kendi cephelerinden kulaklarına fısıldadıklarını duyarlar. İyi korunamayan bu ruhlar, bu fısıltıları dinlerler. Düşüşleri, taşa tutunuşları bu yüzdendir. Onları hiçbir günah lekesi taşımayan, erişilmez olan şeyin ihtişamıyla ezerler. Fakat heyhat! Ya Jungfrau’nun karnı açsa?

Favourite, İngiltere’de bulunmuş olduğu için Zèphine’le Dahlia ona hayrandılar. Pek genç yaşta benim dediği bir evi olmuştu. Babası kaba saba, atıp tutan yaşlı bir matematik öğretmeniydi; hiç evlenmemişti ve ileri yaşına rağmen evinde ders vermek zorundaydı. Bu öğretmen, bir gün bir oda hizmetçisinin eteğinin ocağın kül siperine takıldığını görmüş, bu kaza yüzünden âşık olmuştu. Favourite bu aşkın ürünüydü. Kız ara sıra babasına rastlardı, selamlaşırlardı. Bir sabah kaba, sofu kılıklı ihtiyar bir kadın evine gelmiş:

- Beni tanıyor musunuz, küçükhanım? demişti.

- Hayır.

- Ben senin annenim.

Bundan sonra ihtiyar, yemek dolabını açmış, yemiş, içmiş, yatağını getirtmiş ve eve yerleşmişti. Bu durmadan homurdanan dindar anne, Favourite’le hiç konuşmazdı. Saatlerce tek kelime etmeden öylece oturur; sabah, öğle, akşam dört kişinin yiyeceği kadar yemek yer, sonra kapıcıya misafirliğe inip kızını çekiştirirdi.

Dahlia’yı Listolier’ye, belki daha başkalarına da çeken, avareliğe sürükleyen şey, çok güzel pembe tırnakları olmasıydı. Bu tırnaklara nasıl iş gördürülebilirdi ki? Erdemli kalmak isteyen, ellerine acımamalıdır. Zèphine’e gelince, o da Famenil’ün gönlünü, şuh ve okşayıcı bir edayla, “Evet efendim,” demesiyle fethetmişti.

Delikanlılar arkadaş, genç kızlarsa dosttular. Bu gibi aşklar, daima bu gibi dostluklarla katmerlenir.

Akıllı uslu olmakla filozof olmak, farklı şeylerdir. Bu uygunsuz küçük beraberlikler üzerine her türlü itiraz kaydı bir yana, Favourite, Zèphine ve Dahlia filozof kızlarken, Fantine akıllı uslu bir kızdı.

“Pek akıllı uslu!” diyeceksiniz, Tholomyès ne oluyor öyleyse? Hz. Süleyman buna, “Aşk, hikmetin parçasıdır,” diye cevap verirdi. Biz sadece Fantine’in aşkının ilk aşk, tek aşk, sadık aşk olduğunu söylemekle yetiniyoruz.

Dördü içinde yalnız bir kişinin kendisine “sen” diye hitap ettiği tek kızdı.

Fantine, denilebilir ki, halkın en aşağı tabakasında bir çiçek gibi açan varlıklardandı. Toplumun ölçülemeyecek kadar derin karanlıklarından çıkmıştı, bu yüzden alnında adsızlığın, bilinmezliğin işaretini taşıyordu. Montreuil-sur-Mer’de doğmuştu. Hangi ana babadan? Kim bilir? Anası, babası daima meçhul kalmıştı. Adı Fantine’di. Niçin Fantine’di? Başka bir adı olup olmadığı hiçbir zaman bilinmemişti. Doğduğunda Direktuvar Yönetimi henüz devam ediyordu. Soyadı yoktu, çünkü ailesi yoktu; vaftiz adı da yoktu, çünkü kilise yoktu. Sokakta küçücük, yalınayak yürürken gelip geçenlerden ona rastlayan birinin aklına esip koyduğu bir adla adlandırılmıştı. Yağmur yağdığı zaman bulutların suyu alnına nasıl düşerse, bu ad da ona öyle gelip takılmıştı. Ona küçük Fantine diyorlardı. Kimse daha fazlasını bilmiyordu. İşte bu insanın varlığı, hayata böyle girivermişti. On yaşına basınca Fantine, şehirden ayrılıp civardaki çiftçilerin yanına hizmete girdi. On beşinde Paris’e, “senet edinmeye” geldi. Fantine güzeldi ve elinden geldiği kadar uzun süre saf ve temiz kaldı. Güzel dişli, güzel bir sarışındı. Çeyizi altından, incidendi ama altın başının üstünde, incileri de ağzının içindeydi.

Yaşamak için çalıştı; sonra gene yaşamak için sevdi, çünkü gönül de acıkır.

Tholomyès’i sevdi.

Delikanlı için geçici bir aşk, kız için ihtirastı bu. Kıvıl kıvıl kaynayan öğrenciler, işçi kızlarla dolu Quartier Latin sokakları, bu rüyanın başlangıcına güldüler. Bunca maceranın düğümlenip çözüldüğü Panthéon tepesinin bu dolambaçlı dehlizlerinde Fantine, uzun süre Tholomyès’ten kaçmıştı, ama daima ona rastlayacak şekilde kaçmıştı. Bir kaçınma tarzı vardır ki aramaya benzer. Sonunda kovalamaca tamamlandı.

Blachevelle, Listolier ve Fameuil’ün meydana getirdikleri grupta, başı Tholomyès çekiyordu. Esprisi olan oydu.

Tholomyès, eski emektar öğrencilerdendi; zengindi, dört bin frank geliri vardı; dört bin frank gelir, Saint-Geneviève tepesinde şahane rezalet demekti. Tholomyès otuz yaşında, ama yaşından fazla gösteren bir hovardaydı. Yüzü kırışmış, bazı dişleri dökülmüştü; başı, dazlaklaşmaya doğru gidiyordu. Buna hiç üzülmez, “Kafatası otuzunda, dizkapağı kırkında,” derdi. Yediklerini zor hazmediyordu ve bir gözü de devamlı yaşarır olmuştu. Fakat gençliği söndükçe neşesi alevleniyordu. Dişlerinin yerine maskaralığı, saçlarının yerine sevinci, sağlığın yerine alayı koyuyor ve ağlayan gözü de durmadan gülüyordu. Çiçekler içinde bir harabeydi. Vaktinden çok önce bohçasını düren gençliği düzenli bir şekilde geri çekiliyor, kahkahalar koparıyor ve dışarıdan bakanlar, onda yalnızca yanan bir ateş görüyorlardı. Vodville tiyatrosunda reddedilen bir de piyesi vardı. Ara sıra gelişigüzel mısralar düzüyordu. Bundan başka, her şeyden şüphe ediyordu ki, bu da zayıfların gözünde büyük bir güçtü. Kısacası alaycı ve dazlak olduğundan, liderdi. “Iron”, demir anlamına gelen bir kelimedir. Fransızca “ironie” -alay, istihza- kelimesi oradan gelmiş olmasın?

Bir gün Tholomyès, öbür üçünü bir kenara çekti, bir kâhin tavrıyla onlara şöyle dedi:

- Bir yıldır Fantine, Dahlia, Zèphine ve Favourite kendilerine bir sürpriz yapmamızı istiyorlar. Biz de ciddi ciddi söz verdik. Durmadan bundan söz ediyorlar. Napoli’de ihtiyar kadınların Aziz Janvier’ye “Faccia gialluta,fa o miracolo,” yani “Ey sarı yüz, göster mucizeni!” diye bağırdıkları gibi, bizim güzellerimiz de “Tholomyès, sürprizini ne vakit yumurtlayacaksın?” deyip duruyorlar. Aynı zamanda ailelerimiz de mektup yazıyorlar. İki ağızlı acem kılıcı. Bence zamanı geldi. Konuşalım.

Böyle dedikten sonra Tholomyès, sesini alçaltıp gizli gizli o kadar neşeli bir şeyler söyledi ki, dört ağızdan birden geniş, coşkun bir kahkaha koptu ve Blachevelle şöyle haykırdı: “Bak, bu bir fikir işte!”

Duman dolu küçük bir meyhane çıktı karşılarına. İçeri girdiler ve müzakerelerinin geri kalan kısmı boşlukta kayboldu.

Bu karanlık görüşmenin sonucu, ertesi pazar günü, dört delikanlının dört genç kızı davet ettikleri parlak bir eğlence partisinde kendini gösterdi.

III
DÖRDE DÖRT

Bundan kırk beş yıl önce öğrencilerle işçi kızların kır eğlentisinin nasıl bir şey olduğunu düşünmek, bugün için zordur. Paris’in çehresi artık aynı değil. Paris çevresindeki hayat diyebileceğimiz şeyin çehresi, yarım yüzyıldan beri tamamıyla değişti. İki tekerlekli arabaların olduğu yerde şimdi vagonlar var, çatanaların durduğu yerde şimdi vapurlar duruyor. O zamanlar Saint-Cloud denirken, bugün Fecamp deniyor. 1882’nin Parisi, banliyösü bütün Fransa olan bir şehirdir.

Dört çift, o zaman için mümkün olan bütün kır çılgınlıklarını bir bir yerine getirdi. Tatillerin başladığı sıcak ve aydınlık bir yaz günüydü. Bir gün önce, içlerinde yazı yazmasını tek bilen Favourite, dördü adına Tholomyès’e şöyle yazmıştı: “Çıkmak erken saatte, olur iyi saatte.” Onun için sabahın beşinde kalktılar. Sonra arabayla Saint-Cloud’a gidip henüz kuru olan şelaleyi seyrettiler; “Su olunca kim bilir ne güzeldir!” diye bağırıştılar; Tète-Noire’da kahvaltı ettiler. Castaing henüz oradan geçmemişti. Büyük havuzun çevresine geometrik şekilde dikilmiş ağaçlar arasında bir halka partisi yaptılar; Diogene Feneri’ne çıktılar; Sevres Köprüsü’nde acıbadem kurabiyesine rulet oynadılar. Puteaux’da çiçek topladılar, Neuilly’de kamıştan düdükler aldılar, her yerde elmalı poğaça yediler ve tam anlamıyla mutlu oldular.

Genç kızlar, kafesten kurtulmuş çalı bülbülleri gibi cıvıldaşıp gevezeleniyorlardı. Ara sıra delikanlılara küçük vuruşlarla dokunuyorlardı. Hayatın sabah sarhoşluğu! Tapılan yıllar! Yusufçuk böceklerinin kanatları titreşiyor. Ah! Siz, kim olursanız olun, hatırlıyor musunuz? Peşiniz sıra gelen sevimli başa çarpmasınlar diye dalları ayıra ayıra yürüdünüz mü hiç çalılıklarda?

Elinizden tutan ve “Ay yepyeni iskarpinlerim! Bak ne hale geldiler!” diye haykıran sevdiğiniz bir kadınla beraber, yağmurdan ıslanmış bir bayırdan gülerek kaydınız mı hiç?

Hemen şunu söyleyelim ki, yola çıkarlarken Favourite, bilmişçe ve koruyucu bir edayla, “Yerlerde salyangozlar dolaşıyor, yağmura alamettir bu çocuklar,” dediği halde, böyle şenlendirici bir aksilik, ani bir sağanak, bu keyifli topluluğun başına gelmedi.

Dördü de çıldırtırcasına güzeldiler. O zamanlar pek ünlü olan bir klasik şair, Elèonore diye sevgilisi olan bir adamcağız, Labouısse şövalyesi, o gün Saint-Cloud’un kestane ağaçları altında dolaşırken bu dört güzel kızı sabahın onunda oradan geçerken gördü ve “Bir tanesi fazla,” diye bağırdı: “Üç Güzeller Masalı”nı hatırlamıştı. Blachevelle’in sevgilisi Favourite, şu yirmi üç yaşındaki ihtiyar, hendeklerden atlıyor, çalılıkların üstünden çılgınlar gibi aşıyor, bir genç kız tanrıçası canlılığı içinde bu sefaya önderlik ediyordu. Zèphine’le Dahlia’yı tesadüf ancak birbirlerini tamamlayacak tarzda güzel yaratmıştı; onun için dostluktan çok işvebazlığın içgüdüsüyle birbirlerinden hiç ayrılmıyor, birbirlerine yaslanarak İngilizvari pozlar alıyorlardı. Hatıra defterleri yeni yeni ortaya çıkıyordu; kadınlar için melankoli modası baş göstermiş -ki daha sonraları erkekler için Byronculuk modası baş gösterecekti- latif cinsin saçları açılıp dağılmaya başlamıştı. Zèphinele Dahlia’nın saçları lüle lüleydi. Profesörleri hakkında bir tartışmaya tutuşan Listolier ile Fameuil, Fantine’e, Mösyö Delvincourt ile Mösyö Blondeau arasında ne fark var, onu anlatıyorlardı.

Blachevelle sırf, pazar günleri Favourite’in Hint taklidi kumaştan biçilmiş şalını kolunda taşısın diye yaratılmıştı sanki.

Tholomyès, topluluğa hâkim vaziyette arkadan geliyordu. Pek neşeliydi, ama idarenin onda olduğu hissediliyordu; neşesinde diktatörlük vardı. Başlıca süsü, bakırdan taban askısı olan, pamuklu kumaştan fil bacaklı pantolonuydu. Elinde iki yüz franklık sağlam bir kamış baston ve her şeyi mubah saydığından, ağzında sigar denilen garip bir nesne taşıyordu. Hiçbir kutsal şey tanımadığından tütün içmekteydi.

Ötekiler hayranlıkla:

- Şu Tholomyès’e hayret doğrusu, diyorlardı. Bu ne pantolon! Bu ne canlılık!

Fantine’e gelince, o neşenin ta kendisiydi. Nefis dişleri, besbelli ki Tanrı tarafından görevlendirilmişti: gülmek görevi. Uzun beyaz bağlı, dikişli hasır şapkasını başından çok elinde taşımayı seviyordu. Uçuşup dalgalanmaya hazır, kolayca çözülüveren, durmadan yeniden tutturulması gereken gür sarı saçları söğütlerin altında, kaçan deniz perisi Galatea için yapılmış gibiydiler. Pembe dudakları büyüleyici cıvıltılar çıkarıyordu. Erigone’un antik figürlerindeki gibi, ağzının şehvetle kalkık duran köşeleri, cüretkârları yüreklendirmek hevesindeydiler sanki; ama gölgeler dolu uzun kirpikleri, ağırbaşlı bir edayla yüzünün alt tarafındaki bu yaramazlığın üzerine doğru iniyor, âdeta buna bir “Dur!” çekiyordu. Bütün giyim kuşamında terennüm eden, alev alev yanan bir şeyler vardı. Hafif yünlü kumaştan mor bir elbise giymişti. Yüksek tabanlı kahverengi, yaldızlı iskarpinlerinin bağları, ajurlu ince beyaz çorapları üzerinde X’ler çiziyordu. Bir de muslinden, Marsilya icadı, adına canzou denilen bir tür yeleği vardı. Bu canzou sözü, quinze août'nun[14] Canebiereler ağzında bozulmuş şekli olup güzel hava, sıcaklık ve güney anlamına gelir. Dediğimiz gibi, daha az çekingen olan öbür üç kızsa düpedüz açık elbiseler giymişlerdi. Bu da yazın, çiçekli şapkalar altında çok zarif ve iç gıcıklayıcı oluyordu. Fakat bu cüretkâr kıyafetlerin yanında Fantine’in canzousu, içini gösterişleri, sır saklamazlıkları, aynı zamanda hem gizleyen hem gösteren tereddütleriyle görgü kuralının tahrik edici bir buluşu gibi duruyordu. Deniz yeşili gözlü Cette Vikontesi’nin başkanlığındaki ünlü aşk divanı, işvebazlık ödülünü iffet yarışına giren bu canzouya verirdi belki de. En saf olan, bazen en bilgiç oluyor. Bu olağandır.

Pırıl pırıl bir yüz, narin bir profil, koyu mavi gözler, etli göz kapakları, kemerli ve küçük ayaklar, biçimli el ve ayak bilekleri, şurada burada damarların uçuk mavi dallarını belli eden beyaz bir ten, çocuksu ve körpe yanaklar, Aiginalı Juno heykellerindeki gibi sağlam bir boyun, güçlü ve hareketlerinde yumuşak bir ense, sanki Coustou’nun eliyle biçimlenmiş ve ortalarında muslinin altından görülebilen şehvetli birer çukur bulunan omuzlar, hayalle doldurulmuş bir neşe, heykel gibi, nefis: İşte Fantine böyleydi ve bu şeffaf kumaşların, bu şeritlerin altında bir heykelin, bu heykelin içinde de bir ruhun varlığı seziliyordu.

Fantine güzeldi, ama güzelliğinin pek farkında değildi. Sessiz sedasız, her şeyi mükemmeliyetle kıyaslayan, ender rastlanır hayal adamları, güzelin esrarlı rahipleri bu küçük işçi kızı görseler onda, Paris zarafetinin şeffaflığı ardında antikçağın kutsal ahengini fark ederlerdi. Karanlıklardan gelen bu kızda soyluluk vardı. Üslup bakımından da, ritim bakımından da, her iki bakımdan da güzeldi. Üslup, idealin şekli; ritim, onun hareketidir.

Fantine sevinçti dedik, Fantine aynı zamanda utangaçlıktı da.

Onu dikkatle inceleyen bir gözleyici, yazın, mevsimin ve gönül macerasının verdiği bütün bu sarhoşluğun arasından çıkıp yayılan sarsılmaz bir temkin ve tevazu ifadesi bulurdu onda. Biraz şaşırmış gibi duruyordu. Psykhe’yi Venüs’ten ayıran ince fark, işte bu hafif şaşkınlıktır. Fantine’de, altından bir iğneyle kutsal ateşin küllerini karıştıran Vesta rahibesinin uzun, beyaz ve ince parmakları vardı. Tholomyès’in hiçbir arzusunu geri çevirmemiş olmasına rağmen, yüzü sakin dururken olağanüstü bakir bir ifade taşıyordu. Bazı saatler bu yüzü ciddi, âdeta sert bir vakar kaplıyor ve neşenin bu yüzde bu kadar çabuk sönüp, bir çiçek gibi açılışın yerini birden bir içe kapanışa bırakması son derece garip ve şaşırtıcı oluyordu. Bu ani ve bazen sertlikle karışık ciddileşme, bir tanrıçanın yüksekten bakışını andırıyordu. Alın, burun ve çene çizgileri, simanın ahengini meydana getiren dengeyi, nispetlerin dengesinden apayrı bir şey olan o dengeyi sağlamaktaydı. Burnun alt ucunu üst dudaktan ayıran o oldukça karakteristik mesafe, Fantine’de iffetin esrarlı işareti olan o belli belirsiz sevimli kıvrımı -1. Friedrich’i Icöne kazılarında bulunan bir Artemis Heykeli’ne âşık eden o kıvrımı- taşıyordu.

Aşk bir hatadır, kabul. Ama Fantine, bu hatanın üstünde yüzen masumiyetti.

IV
THOLOMYÈS NEŞESİNDEN
İSPANYOLCA BİR ŞARKI SÖYLÜYOR

Tabiat tatile çıkmış gibiydi, gülüyordu. Saint-Cloud’un bütün çiçek tarlaları mis gibi kokular saçıyor, Seine’den gelen esinti, yaprakları belli belirsiz kımıldatıyor, dallar rüzgârda türlü hareketler yapıyor, arılar yaseminleri yağma ediyor, serazat kelebekler topluluğu kendilerini civanperçemlerinin, yoncaların, yaban yulaflarının üstüne bırakıyor, Fransa Kralı’nın muhteşem parkında bir sürü serseri dolaşıyordu: kuşlar.

Güneşe, kırlara, çiçeklere, ağaçlara karışan dört neşeli çift pırıl pırıl parlıyorlardı.

Ve bu cennet diyarında konuşan, şarkı söyleyen, koşan, dans eden, kelebek avlayan, kahkaha çiçeği toplayan, ajurlu pembe çoraplarını uzun otların içinde ıslatan, taze delişmen kalplerinde hiçbir kötülük taşımayan bu kızların hepsi, delikanlılardan orada burada birer öpücük alıyorlardı. Yalnız hülyalı, vahşi, anlaşılmaz direnişi içine kapanmış olan Fantine bunun dışındaydı; o, seviyordu.

- Hey sen, diyordu Favourite ona, sende hep bir şey hali var...

Sevinç dedikleri budur işte. Mutlu çiftlerin bu geçişleri hayata, tabiata derin bir çağadır ve her şeyden, her yerden okşayış ve ışık çıkarır. Evvel zaman içinde bir peri varmış; çayırları, ağaçları sırf âşıklar için yaratmış. İşte âşıkların açık havada, çalılar arasında kurulan ezeli okulları buradan geliyor. Ezelden beri tekerrür eden bu kaçamak, çalılar ve okul öğrencileri olduğu sürece devam edip gidecektir. İlkbaharın düşünürler arasındaki itibarı bundan gelir. Soylusu da yoksulu da, dükü, derebeyi ve cüppeli hâkimi de, eskiden dendiği gibi, saraylısı da şehirlisi de hep bu perinin kullarıdır. Çiftler birbirlerini ararlar, gülerler; havada ulvi bir aydınlık vardır. Yarabbi, nasıl bir dönüşümdür sevmek! Noter kâtipleri birer ilah kesilirler. Küçük çığlıklar, otlar arasında kovalamalar, havada yakalanan beller, birer nağme olan bozuk sözler, bir hecenin söyleniş tarzından fışkıran hayranlıklar, ağızdan ağza alman kirazlar Bütün bunlar bir meşale gibi alev alev yanıp semavi ihtişama karışır. Güzel kızlar kendilerini tatlı tatlı harcarlar. Hiç bitmeyecekmiş sanılır bu. Filozoflar, şairler, ressamlar bu kendinden geçişe bakıp ne yapacaklarını şaşırırlar, gözleri o kadar kamaşır. Watteau, “Cythere’e gidiş!” diye haykırır; Asaletsizliğin ressamı Lancret, mavilikler içinde uçan burjuvaları seyreder; Diderot, bütün bu geçici aşklara kollarını açar ve Urfe, onlara eski Galya rahiplerini katar.

Yemekten sonra dört çift, o vakitler kralın bahçesi adı verilen yere, Hindistan’dan yeni gelmiş olan bir bitkiyi görmeye gitmişlerdi. Şu an adını hatırlayamadığımız bu bitki, o devirde bütün Paris’i Saint-Cloud’a çekiyordu. Bir sap üzerinde yükselen acayip, sevimli bir ağaççıktı bu. Sayılamayacak kadar çok, iplik gibi ince, karışık ve kabarık yapraksız dalları binlerce beyaz minik gülle kaplıydı. Öyle ki, çiçeklerle bitlenmiş bir saça benziyordu ağaç. Bitkiyi hayranlıkla seyretmeye gelen daimi bir kalabalık vardı.

Ağacı seyrettikten sonra Tholomyès, “Eşek gezintisi yapmayı öneriyorum!” diye bağırmıştı. Bir eşekçiyle pazarlık edilmiş, Vanves ve Issy yolundan geri dönülmüştü. Issy’de şöyle bir olay geçmişti: O tarihlerde mühimmat müteahhidi Bourguin’in elinde bulunan kamu malı park, her nasılsa herkese alabildiğine açıktı. Parmaklıktan geçmişler, mağarasındaki münzevi keşiş mankenini ziyaret etmişler, milyoner olmuş bir şehvet düşkününe ya da Priape’ın suretine girmiş Turcaret’ye layık tahrik edici bir tuzak olan ünlü aynalı odanın esrarengiz marifetlerini denemişlerdi. Bernis Rahibi tarafından üne kavuşturulmuş olan iki kestane ağacına bağlı büyük ağ salıncağı kuvvetle sallamışlardı. Toulouselu Tholomyès -Toulouse’la Tolosa kardeş çocukları oldukları için biraz İspanyol sayılırdı- bu güzel kızları birbiri ardınca salıncakta sallar, etekler Greuze’e bol bol ilham verecek şekilde kahkahalar arasında kat kat havada uçuşurken, eski Gallega türküsünü yanık bir havada tutturmuş söylüyordu. İki ağaca bağlanmış bir ipte, alabildiğine sallanan güzel bir kızın ilham verdiği bir şarkıydı belki de bu:

Soy de Badajoz.

Amor me ilama.

Toda mi alma,

Es en mi ojos,

Porque ensenas.

A tus piemas.[15]

Yalnız Fantine sallanmak istemedi.

Favourite:

- Bu gibi huyları da hiç sevmem, diye biraz burukça söylendi.

Eşeklerden inilince, yeni bir şenlik başladı. Seine Nehri’ni gemiyle geçtiler. Passy’den yaya olarak Etoile’in parmaklıklarına geldiler. Hatırlanacağı gibi, sabahın beşinden beri ayaktaydılar. Ama ne gam! “Pazarları yorgunluk olmaz,” diyordu Favourite; “Yorgunluk pazarları çalışmaz.” Saat üçe doğru, mutluluktan ne yapacaklarını şaşıran çiftler, atlıkarıncaya binmiş eğleniyorlardı. O günlerde Beaujon tepelerini kaplayan bu garip yapının çizgilerini, Champs-Élysees’nin ağaçları üstünden görmek mümkündü.

Arada sırada, Favourite sesleniyordu:

- Hani sürpriz? Sürprizi isterim!

- Sabırlı ol, diye cevap veriyordu Tholomyès.

V
BOMBARDA’NIN YERİNDE

Raylı hız arabaları faslı bittikten sonra, akıllarına akşam yemeği geldi. Nihayet biraz yorulan neşeli sekizler, Bombarda’nın kabaresine çöktüler. Burası, ünlü lokantacının Champs-Élysees’de açtığı şubeydi. O zamanlar Bombarda’nın tabelası Rivoli Sokağı’nda, Delorme Pasajı yanında görülürdü.

Büyük ama çirkin bir odaydı bu; dipte bir yataklığı, karyolası bulunuyordu (pazar günü kabare çok kalabalık olduğundan burayı kabul etmek zorunda kalmışlardı). Şahane bir ağustos aydınlığı vuruyordu pencerelere. İki masa, masalardan birinin üstünde erkek ve kadın şapkalarına karışmış demet demet bir yığın çiçek; öbüründe yemekler, tabaklar, bardaklar, şişelerden meydana gelen neşeli bir kargaşalığı çevreleyerek oturmuş dört çift; bira testileri şarap şişelerine karışmış; masanın üstünde az düzen, altında çokça düzensizlik.

“Masa altındaki ayaklardandı, duyulan gürültü, korkunç patırtı,” der Moliere.

Sabahın beşinde başlayan kır sefası, akşam saat dört buçuğa doğru bu haldeydi işte. Güneş yavaş yavaş batıyor, iştahlar sönüyordu.

Güneş ve kalabalık dolu Champs-Élysees, ışık ve tozdan ibaret kalmıştı, zaferi meydana getiren o iki şeyden... Marlynin atları, bu kişneyen mermerler, altından bir bulut içinde şaha kalkıyorlardı. Karoçalar gidip geliyordu. Muhafız birliğinden şahane bir süvari müfrezesi, mızıkaları başta olmak üzere Neuilly Caddesi’nden aşağı inmekteydi. Batan güneşte hafifçe pembeleşen beyaz bayrak, Tuileries’nin kubbesinde dalgalanıyordu. O devirde yeniden 15. Louis Meydanı olan Concorde Meydanı, halinden memnun gezinenlerle dolup taşıyordu. Birçoğu, 1817’de henüz yaka iliklerinden büsbütün kaybolmamış olan, menevişli beyaz kurdeleye takılı gümüş zambak çiçeği taşıyordu. Gelip geçenlerin çevrelerini sarıp alkışladıkları halka olmuş dans eden küçük kızlar, o sıralar ünlü olan ve Yüz Gün iktidarını taşlamak için bestelenmiş Bourboncu bir şarkının nağmelerini havaya fırlatıveriyorlardı. Şarkının nakaratı şöyleydi:

Geri verin bize Grand’daki babamızı,

Geri verin bize babamızı.

Pazarlık elbiselerini giymiş, hatta bazen burjuvalar gibi çiçekler takınmış sürü sürü kenar mahalle insanı, büyük parka ve Marigny Parkı’na yayılmış halka oynuyor, atlı karıncalarda dönüyorlardı; bir kısmı içki içiyordu; bazıları, matbaacı çırakları, başlarında kâğıttan külahlar taşıyorlardı. Kahkahaları duyuluyordu. Her şey neşe ışıltısı içindeydi. Söz götürmez bir barış ve sükûn, derin bir kralcı güvenlik çağıydı bu. Polis müdürü Anglès’in Paris’in varoşları hakkında krala sunduğu gizli ve özel bir raporun şu sözlerle son bulduğu devirdi bu: “Her şey iyice incelendiği zaman görüleceği gibi, Efendimiz, bu adamlardan korkulması için hiçbir neden yoktur. Kediler gibi kaygısız ve kayıtsızdırlar. Taşra aşağı tabakası hareketliyse de, Paris’inki öyle değildir. Hepsi de küçük insanlardır. Efendimiz, muhafız kıtalarınızdaki erlerin her biri, bunların uç uca getirilmiş iki tanesine bedeldir. Başkentin ayaktakımından yana korkulacak hiçbir şey yoktur. Elli yıldan beri bu ahalinin boyunun daha da kısalmış olması dikkate değer bir husustur. Paris varoşlarının halkı, devrimden öncekinden daha küçüktür. Hiç tehlikeli değildir. Sonuç olarak, kötülüğü olmayan aşağılık insanlar.” Bir kedinin aslanlaşabileceğine, polis müdürleri ihtimal vermezler. Oysa mümkündür bu ve Paris halkının mucizesi de işte budur. Anglès Kontu’nun bu kadar hor gördüğü kedi, antikçağ cumhuriyetlerinde değer verilen bir yaratıktı; onların gözünde özgürlüğü temsil ediyordu ve Pire’deki kanatsız Minerva’ya karşılık olarak, Korinthos genel meydanında bir kedinin bronzdan dev heykeli vardı. Restorasyon’un saf polisi, Paris halkını pek “iyi gözle” görüyordu. Paris halkı, hiç de sanıldığı gibi “kötülüğü olmayan aşağılık insanlar” değildir. Yunanistan için Atinalı neyse, Fransa için Parisli de odur. Kimse onun kadar rahat uyuyamaz, kimse onun kadar candan, havai ve tembel olamaz, kimse onun kadar unutmuş görünemez. Gene de güvenmemeli. O her türlü gevşekliğe, ihmale elverişlidir, ama işin ucunda kazanılacak şanlı bir zafer olduğu zaman öfkeyle coşuşu hayranlık uyandırır. Eline bir mızrak verin, size 10 Ağustos’u yaşatsın; bir tüfek verin, size Austerlitz’i armağan etsin. O, Napolyon’un dayanak noktası, Danton’un ilham kaynağıdır. Vatan mı söz konusu? Hemen askere yazılır. Özgürlük mü söz konusu? Hemen kaldırımları söker. Sakının! Onun öfke dolu saçları, dillere destandır; ceketi, antikçağın pelerinidir. Denk alın ayağınızı. Önüne çıkacak ilk Greneta Sokağı’nı, hasmı için bir utanç meydanına çevirir. Vakit geldiğinde bu kenar mahalle adamı büyüyecek, bu küçük insan kan akıtacak, korkunç bir bakışla bakacak, soluğu fırtına kesilecek ve bu zavallı sıska göğüsten Alp Dağlarının kıvrımlarını yerinden oynatacak güçte rüzgârlar çıkacaktır. Paris’in kenar mahallesi sayesindedir ki Devrim, ordulara karışıp Avrupa’yı fethetti. Şarkı söylüyor, bu onun neşesi. Söylediği şarkıyı tabiatına nispetleyin, o zaman görürsünüz! Nakaratı “la Carmagnole” olduğu sürece, sadece 16. Louis’yi devirir; “la Marseillaise”i söyletin, dünyayı kurtaracaktır.

Anglès’in raporunun kenarına bu notu yazdıktan sonra, şimdi tekrar dört çiftimize dönüyoruz. Dediğimiz gibi, akşam yemeği sona eriyordu.

VI
TAPINIŞ FASLI

Sofra sohbeti, aşk sohbeti, ikisi de ele avuca sığmaz şeylerdir. Aşk sohbetleri bulut, sofra sohbetleri dumandır.

Fameuil ile Dahlia şarkı mırıldanıyorlardı. Tholomyès içiyor, Zèphine gülüyor, Fantine gülümsüyordu. Listolier, Saint-Cloud’da aldıkları bir borazanı çalıyordu. Favourite, Blachevelle’e tatlı tatlı bakıp:

- Blachevelle, seni çok seviyorum, diyordu.

Bu söz, Blachevelle'i bir soru sormaya yöneltti:

- Favourite, seni sevmesem ne yapardın?

- Ben mi? diye haykırdı Favourite. Sakın ha! Şakacıktan bile olsa böyle söyleme! Eğer beni sevmez olursan, üstüne atlarım, seni tırnaklarım, tırmalarım, suya atarım, tutuklatırım.

Blachevelle, gururu okşanmış bir adamın haz dolu böbürlenmesiyle gülümsedi. Favourite devam etti:

- Evet, zaptiye çağırırım! Ne yani! Çekineceğimi mi sanıyorsun? Alçak!

Blachevelle kendinden geçmişçesine iskemlesine yaslandı ve gururla iki gözünü kapadı.

Dahlia, bir yandan yemek yerken, şamatanın içinde Favourite’e usulcacık:

- Demek Blachevelle’ini tapınırcasına seviyorsun, dedi.

Favourite, çatalını yakalayarak, yine aynı tonda:

- Ben mi? Ondan nefret ediyorum, diye cevap verdi. Cimrinin biri. Ben evimin karşısındaki küçüğü seviyorum. Çok iyi bir delikanlı, tanıyor musun onu? Aktör tarzı var onda. Ben aktörleri severim. Eve döndüğünde annesi, “Aman Tanrım! Rahatım kaçtı. Gene haykırmaya başlayacak... Ama oğlum, kafamı patlatıyorsun!” diyor. Çünkü evde farelerin dolaştığı tavan aralarına, karanlık deliklere, çıkabildiği kadar yükseklere çıkıp şarkı söylüyor, el kol hareketleri yapıp yüksek sesle bir şeyler okuyor, bir şeyler yapıyor işte, ne bileyim?Aşağıdan duyuluyor! Daha şimdiden bir dava vekilinin yanında dilekçeler yazıp günde yirmi metelik kazanıyor. Saint-Jacques-du-Haut-Pas Kilisesi’nin eski bir şarkıcısının oğlu. Ah! Çok iyi bir çocuk. Bana öyle tapıyor ki, bir gün tatlı yapmak için hamur açtığımı görünce, “Mamzel, eldivenlerinizi pişirip şerbete atsanız, yerim,” dedi. Böyle şeyler söyleyebilmek için insanın artist olması gerek. Ah! Çok iyi bir çocuk. Bu küçük neredeyse çıldırtacak beni. Neyse fark etmez, Blachevelle’e kendisini sevdiğimi söylüyorum. Nasıl atıyorum ama ha! Nasıl atıyorum!

Favourite biraz durduktan sonra devam etti:

- Biliyor musun Dahlia, üzgünüm. Bütün yaz yağmur yağdı, rüzgâr sinirlerimi bozuyor, öfkesi hiç geçmiyor; Blachevelle çok cimri; sanki pazarda sadece bezelye var, insan ne yiyeceğini bilemiyor; İngilizlerin dediği gibi, içimi spleen sardı; tereyağı o kadar pahalı ki! Sonra şuraya bak, ne çirkin, içinde karyola olan bir yerde yemek yiyoruz, bunlar beni hayattan tiksindiriyor.

VII
THOLOMYÈS’İN BİLGİÇLİĞİ

Bu sırada bazıları şarkı söyleyip öbürleri hep bir ağızdan şamatayla konuşuyorlardı. Ortada gürültüden başka bir şey yoktu. Tholomyès müdahale etti:

- Gelişigüzel, çabuk çabuk konuşmayalım, diye bağırdı. Parlak sözler söylemek istiyorsak, hele bir düşünelim. Fazlaca inciler döktürmek kafayı aptalca boşaltır. Akan bira köpüklenmez. Acele yok, beyler. Şölene görkem katalım. Ölçülü yiyelim, mideleri ağır ağır şenlendirelim. Aceleye gerek yok. Bahara bakın bir; acele etti miydi yanar, yani donar. Gayretkeşlik, şeftali ağaçlarını, kayısı ağaçlarını mahveder. Gayretkeşlik güzel sofraların letafetini ve neşesini öldürür. Gayretkeşlik yok beyler! Grimod de la Reynière de Talleyrand’la hemfikirdir.

Topluluktan pesten bir tahammülsüzlük homurtusu yükseldi:

- Tholomyès bizi rahat bırak, dedi Blachevelle.

Fameuil:

- Kahrolsun zorba, dedi.

- Bombarda, bomba, bumbar, bombardıman! diye bir tekerleme haykırdı Listolier.

Fameuil, tekrar söz aldı:

- Pazar daha bitmedi.

Listolier ekledi:

- Biz ölçülü insanlarız.

- Tholomyès, dedi Blachevelle, sakinliğime bak.

- Sen onun markisisin, diye cevap verdi Tholomyès.

Bu adi kelime oyunu, kurbağalı suya atılan bir taş etkisi yaptı. Montcalm Markisi, o zamanların ünlü bir kralcısıydı.[16] Bütün kurbağalar sustu.

Tholomyès, hâkimiyeti yeniden ele geçiren bir kişi edasıyla:

- Dostlar, dedi, kendinize gelin. Gökten düşen bir şey, mutlaka heyecana ve saygıya değer demek değildir. Cinas, uçan düşüncenin gübresidir. Nükte nereye olsa düşer ve düşünce, saçmalığı yumurtladıktan sonra göklere dalar gider. Kayanın üzerine yayılan beyaz bir leke, akbabanın göklerde süzülmesine engel teşkil etmez. Kelime oyununu kötülemek aklımdan bile geçmez! Meziyetleri ölçüsünde ona saygı duyarım, o kadar. İnsanlıkta, belki de insanlığın dışında ne kadar görkemli, yüce ve sevimli şey varsa, hepsi de kelime oyunları yapmıştır. İsa, Aziz Petrus üzerine; Musa, İshak üzerine; Aiskhylos, Polynikes üzerine; Kleopatra, Oktavianus üzerine kelime oyunları yapmışlardır. Şunu da unutmayın ki Kleopatra’nın kelime oyunu, Aktium savaşından hemen önceye rastlar. O olmasaydı, Torünea şehrini bugün kimse hatırlamayacaktı. Bu eski Yunanca ad kepçe demektir. Bu noktayı belirttikten sonra, şimdi tavsiyeme dönüyorum. Kardeşlerim, tekrar ediyorum, gayretkeşlik yok, patırtı gürültü yok, aşırılıklar yok; hatta ince nüktelerde, neşede, sevinçte, kelime oyunlarında bile. Dinleyin beni, bende Amphiaraus’un ihtiyatlılığı ve Sezar’ın dazlaklığı var. Her şeyin sınırı olmalı, bilmecenin bile. Est modus in rebus.[17] Yemeklerin de bir sınırı olmalı. Bayanlar, siz elmalı pastayı seviyorsunuz ama fazla yemeyin. Elmalı pastada dahi sağduyuya ve sanata gerek vardır. Oburluk, oburu cezalandırır: Gula punit Gulax.[18] Tanrı, hazımsızlığı midelere ders vermekle görevlendirmiştir. Şunu aklınızdan çıkarmayınız: İhtiraslarınızın her birinin, hatta aşkın bile bir midesi vardır ve bunu çok doldurmaya gelmez. Her şeye tam zamanında son kelimesini yazmak gerek; insan kendini tutmalı, acil bir durumda iştahının üstüne sürgüyü çekmeli, heveslerini hapsetmeli, kendi kendisini karakola götürmelidir. Bilge kişi, sırası geldiğinde kendi kendisini tutuklamasını bilen kişidir. Bana biraz olsun güvenmelisiniz. Çünkü sınavlarımın da gösterdiğine göre bir parça hukuk yapmışlığım var; çünkü yapılmış işkenceyle henüz yapılmamış olan işkence arasındaki farkı bilirim; çünkü Munatius Demens’in baba katli davalarında hâkimlik ettiği devirde Roma’da nasıl işkence yapıldığına dair Latince bir tez verdim; çünkü yakında doktor olacağım. Görünüşe göre, bütün bunlardan hiç de aptal olduğum sonucu çıkmaz. Arzularınızda ölçülü olmanızı tavsiye ederim. Félix Tholomyès olduğum ne kadar doğruysa, iyi konuştuğum da o kadar doğrudur. Vakti, saati geldiğinde cesaretle davranıp Sylla ya da Origenes gibi feragat edene ne mutlu!

Favourite derin bir dikkatle dinliyordu:

- Félix! dedi. Ne güzel kelime. Bu adı çok seviyorum. Latince bu. Bahtiyar demek.

Tholomyès devam etti:

- Romalılar, centilmenler, şövalyeler, dostlar! Hiçbir kışkırtmaya kapılmayıp gerdeğe girmekten vazgeçmek ve aşka meydan okumak mı istiyorsunuz? Pek basit. İşte reçetesi: Limonata için, kendinizi aşırı yorun, zoraki çalışmaya koşun, göbeğinizi çatlatın, taş taşıyın, uyumayın, geceleri uyanık geçirin; bol bol azotlu içkiler ve aknilüfer suyu için, haşhaş ve kandıra otu sübyesi tadın, buna bir de açlıktan geberesiye sıkı perhiz katın, bunun da üstüne soğuk banyolar yapın, belinize çeşitli otlardan kemerler bağlayın, kurşun levha koyun, kurşun suyuyla ovunun, su ve sirke eriyiğiyle sıcak pansumanlar yapın.

Listolier:

- Ben kadını tercih ederim, dedi.

- Kadın ha! dedi Tholomyès. Onlara güvenmeyin. Kendisini durmadan değişen kadın kalbine teslim edenin vay haline! Kadın, kalleş ve hilekârdır. Meslek kıskançlığından ötürü yılandan nefret eder. Yılan, onun için karşı köşedeki rakip dükkândır.

- Tholomyès sen sarhoşsun! diye bağırdı Blachevelle.

- Bittabi öyle! dedi Tholomyès.

- Öyleyse neşeli ol.

- Kabul, diye cevap verdi Tholomyès.

Ve kadehini doldurarak ayağa kalktı:

- Yaşasın şarap! Nunc te, Bacche, canam![19] Affedersiniz matmazeller, İspanyolcadır bu. Bakın senoras, ispatı da şu: Halka göre fıçı; Kastilya ölçeği arroba on altı litre, Alicante’nin cantarosu on iki, Kanarya Adalarının almudu yirmi beş, Balear Adalarının cuartini yirmi altı, Çar Deli Petro’nun çizmesi otuz. Yaşasın o büyük çar, yaşasın daha da büyük olan çizmesi! Bayanlar, size bir dost nasihati: işinize geliyorsa, komşunuza aldanın. Aşkın özelliği aldanmaktır. Gönül macerası, dizleri nasır bağlamış bir İngiliz hizmetçi kadını gibi çömelip aptallaşmak değildir. Bunun için yaratılmamıştır o. Keyifli keyifli aldanır, tatlı küçük aşk! Derler ki, aldanmak insani bir haslettir. Ben de diyorum ki, aldanmak aşktır. Bayanlar, ben hepinize tapınıyorum. Ey Zèphine! Ey Josephine, buruşmuştan da beter surat, eğer çarpık olmasaydınız, sevimli olurdunuz. Yanlışlıkla üzerine oturulmuş güzel bir yüze benziyorsunuz. Favourite’e gelince, ey Nymphalar, ey Musalar! Blachevelle bir gün Guerin-Boisseau Sokağı’ndaki dereden geçerken, iyice gerilmiş beyaz çoraplı güzel bir kızın bacaklarını gösterdiğini gördü. Bu başlangıç hoşuna gitti ve Blachevelle âşık oldu. Sevdiği Favourite’ti. Ey Favourite, dudakların İyonya kadınlarınınki gibi. Euphorion adında bir Yunan ressamı vardı, ona dudak ressamı lakabını takmışlardı. Yalnız bu Yunan senin ağzının resmini yapmaya layıktı. Dinle bak! Senden önce hiçbir yaratık bu ada layık olmamıştır. Sen, elmayı Venüs gibi almak ya da Havva gibi yemek için yaratılmışsın. Güzellik seninle başlıyor. Havva’dan söz ettim, onu yaratan sensin. Güzel kadın yaratmanın ihtira beratı senin hakkın. Ey Favourite, şimdi size sen demeyi artık bırakıyorum, çünkü şiirden nesre geçiyorum. Az önce benim adımdan söz ediyordunuz. Beni duygulandırdı bu, fakat kim olursak olalım adlara güvenmeyelim. Yanıltabilirler. Benim adım Félix, ama mutlu değilim. Kelimeler yalancıdır. Bize verdikleri bilgileri körü körüne kabul etmeyelim. Mesela, mantar tıpa için Liege’e, eldiven için Pau’ya mektup yazmak hata olur. Miss Dahlia, sizin yerinizde olsam, Rosa adını alırdım. Çiçeğin güzel kokması, kadının da akıllı olması gerek. Fantine için bir şey söylemeyeceğim. O dalgın, hayalci, düşünceli, duygulu bir kızdır; peri kılığında, rahibe utangaçlığında bir hayalettir o; işçi kız hayatında yolunu kaybedip hayal âlemlerine sığınan, şarkı söyleyen, dua eden, ne gördüğünü, ne yaptığını pek bilmeden göklere bakan ve gözleri gökyüzündeyken gerçekte olandan çok kuşun bulunduğu bir bahçede dolaşıp duran bir hayalet! Ey Fantine, şunu bilmelisin: Ben Tholomyès, bir hayalim. Fakat beni işitmiyor bile, boş hayallerin sarışın kızı! Zaten orada her şey tazelik, nefaset, gençlik, tatlı seher aydınlığıdır. Ey Fantine, siz Papatya veya İnci adına layıksınız, en güzel inci parlaklığında bir kadınsınız. Bayanlar, size ikinci bir öğüt: Asla evlenmeyiniz; evlilik bir aşıdır; ya tutar ya tutmaz. Bu rizikodan kaçınınız. Ama hadi canım! Şu söylediğim de laf mı? Boş yere çene tüketiyorum. Evlilik konusunda kızların iyileştirilmesine imkân yoktur. Biz bilge kişiler ne dersek diyelim, yelekçi, potin dikici kızların elmaslar içinde zengin kocalar hayal etmelerini önleyemeyiz. Neyse, öyle olsun. Ama güzeller, şunu hatırdan çıkarmayınız: Çok şeker yiyorsunuz. Bir kusurunuz var, ey kadınlar, şeker kemirmek. Ey kemirici cins, küçük beyaz dişlerin şekere bayılıyor. Oysa dinleyin, şeker bir tozdur. Her toz da kurutur. Şeker, bütün tozların en kurutucusudur. Damarlarda kanın suyunu emer; kanın pıhtılaşması, sonra da katılaşması bundandır; ciğerlerdeki yumrular bundandır; ölüm bundandır. Bunun için şeker hastalığı veremin kapı komşusudur. Öyleyse, şekerleri çıtır çıtır yemeyin, çok yaşarsınız. Şimdi erkeklere dönüyorum: Efendiler, gönülleri fethediniz. Birbirinizin sevgililerini hiç vicdan azabı çekmeksizin ayartınız. Birbirinizi çapraza alın. Aşkta dostluk yoktur. Güzel bir kadının bulunduğu her yerde düşmanlıklar başlamış demektir. Bağışlamak yok, kıyasıya savaş! Güzel bir kadın, bir casus belli'dir;[20] güzel bir kadın açıkça işlenen bir suçtur. Tarihteki bütün istilaların nedeni, kadın etekleridir. Kadın, erkeğin hakkıdır. Romulus, Sabin kadınlarını kaçırdı; Wilhelm, Saksonyalı kadınları kaçırdı; Sezar, Romalı kadınları kaçırdı. Bir kadın tarafından sevilmeyen bir erkek, başka erkeklerin sevgilileri üstünde akbaba gibi dolanır. Bana gelince, ben, bütün o dul kalmış talihsiz erkeklere, Bonapart’ın İtalya ordusuna söylediği o ulvi sözleri haykırıyorum: “Askerler, hiçbir şeyiniz yok. Her şey düşmanın elinde.”

Tholomyès sustu.

Blachevelle:

- Nefes al Tholomyès, dedi.

Ve bunu der demez de, rastgele kelimelerden yazılmış, zengin fakat boş kafiyelerle bezenmiş, ağacın hareketleri ya da rüzgârın gürültüsü kadar anlamsız, pipo dumanlarıyla doğup bu dumanlarla birlikte uçup dağılan atölye şarkılarından birini, Listolier ve Fameuil’ün de katılmasıyla, bir ağıt makamında söylemeye başladı. Tholomyès’in kafa şişiren söylevini yanıtlamak için gurubun kullandığı kıta şuydu:

Baba hindiler

Tutup verdiler

Para bir memura

Clermont-Tonnerre Efendiyi

Papa yapsınlar diye

Aziz Jean Yortusu’nda.

Fakat boşuna,

Çünkü papaz değildi

Clermont-Tonnerre Efendi.

O zaman memur

Öfkesinden küplere bindi.

Dönüp geldiği yere

Verdi parayı hindilere.

Fakat bu, Tholomyès’in coşkunluğunu yatıştırmaya yetecek gibi değildi. O, kadehini boşalttı, yeniden doldurdu ve tekrar konuşmaya başladı.

- Kahrolsun bilgiçlik! Bütün söylediklerimi unutun. Ne erdem satıcısı ne erdemli ne erdemci olalım. Havai meşrepliğin şerefine kaldırıyorum kadehimi: Havai olunuz! Hukuk öğrenimimizi çılgınlıkla, yiyeceklerle tamamlayalım. Hazımsızlık ve hukuk dergileri. Justinianus erkekmiş, boğazına düşkünlük dişiymiş, vız gelir! Göz alabildiğine derinlikte sevinç! Yaşa sen, ey yaratılış! Dünya koskoca bir elmas. Ben mutluyum. Kuşlar şaşırtıcı. Her tarafta cümbüş! Bülbül, bedava bir Elleviou’dur. Ey yaz mevsimi, selam sana. Ey Lüksemburg! Ey Madam Sokağı’ndaki, Rasathane Yolu’ndaki Georgiqueler! Ey hayalperest askercikler! Ey bütün o sevimli ev hizmetçileri ki, çocuklara bakarken çocuk peydahlamanın yollarını deneyip eğlenirler! Odèon’un kemerleri olmasa, Amerika’nın pampaları hoşuma giderdi. Ruhum bakir ormanlarda, savanlarda uçuyor. Her şey güzel. Sinekler güneş ışığında vızıldıyorlar. Sinek kuşunu güneş aksırıp burnundan çıkardı. Öp beni, Fantine!

Yanıldı, Favourite’i öptü.

VIII
BİR ATIN ÖLÜMÜ

Zèphine:

- Édon’da Bombarda’dan daha iyi yemek yeniyor, diye haykırdı.

Blachevelle:

- Ben Bombarda’yı Édon’a tercih ederim, dedi. Daha lüks. Daha Asyalı bir havaya sahip. Alt salona bakın. Duvarlarda aynalar var.

- Ben tabağımın içindekini tercih ederim, dedi Favourite.

Blachevelle ısrar etti:

- Bıçaklara bakın. Bombarda’da sapları gümüş, hâlbuki Édon’da kemikten. Gümüş, kemikten daha değerlidir.

- Çenesi gümüşten olanlar için müstesna, diye belirtti Tholomyès.

O sırada Bombarda’nın penceresinden görülen Invalides’in kubbesine bakıyordu. Bir sessizlik oldu.

- Tholomyès, diye bağırdı Fameuil, az önce Listolier’yle bir tartışmamız oldu.

- Tartışma iyi şeydir, ama kavga daha iyidir, diye cevap verdi Tholomyès.

- Felsefe üzerine tartışıyorduk.

- Peki.

- Sen hangisini tercih edersin: Descartes mı, yoksa Spinoza mı?

- Désaugiers’i, dedi Tholomyès.

Böylece kestirip attıktan sonra, devam etti:

- Yaşamayı kabul ediyorum. Daha saçmalanabileceğine göre, yeryüzünde her şey bitmiş sayılmaz. Ölümsüz tanrılara şükrediyorum. Yalan söylüyoruz, ama gülüyoruz. Tasdik ediyoruz ama şüphe de ediyoruz. Mantıksal kıyastan beklenmedik şeyler fışkırıyor. Bu güzel bir şey. Şu dünyada hâlâ, paradoksun sürprizler dolu kutusunu neşeli neşeli açıp kapatmasını bilen insanlar var. Şu rahat rahat içtiğiniz, hanımefendiler, Mader şarabıdır ve biliniz ki deniz seviyesinden üç yüz on yedi kulaç yükseklikte olan Coural das Freiras şaraphanelerinin ürünüdür! İçerken dikkat! Üç yüz on yedi kulaç! Ve Mösyö Bombarda, fevkalade lokantacı, bu üç yüz on yedi kulacı size dört frank elli santime veriyor!

Fameuil, gene onun sözünü kesti:

- Tholomyès, senin fikirlerin yasadır. En gözde yazarın hangisidir?

- Ber...

- Quin mi?

- Hayır. Choux.

Ve Tholomyès lafını sürdürdü.

- Bombarda’ya şan olsun! Bana bir şarkıcı dansöz bulabilseydi, Elephantalı Munophis’le bir kibar fahişe getirebilseydi, Chaeronealı Thygelion’la aynı ayarda olurdu! Çünkü ey hanımlar, eski Yunanistan’da da Mısır’da da Bombardalar vardı. Latin yazarı Apuleius’tan öğreniyoruz bunu. Heyhat! Hep aynı şeyler, hiçbir yenilik yok. Yaratıcının yarattığında görülmemiş bir şeye rastlanmıyor! “Nil sub sole novum,”[21] der Hz. Süleyman; “amor omnibus idem,”[22] der Virgilius ve Aspasia, Perikles’le birlikte Samos donanmasına bindiği gibi, Carabine de Carabin’le birlikte Saint-Cloud kadırgasına atlar. Son bir söz: Aspasia’nın kim olduğunu biliyor musunuz, bayanlar? Kadınların henüz ruh sahibi olmadıkları bir zamanda yaşamış olmasına rağmen, o bir ruhtu; pembeyle kızıl arası, ateşten daha yakıcı, şafaktan daha serin bir ruh. Aspasia, kadınlığın iki ucunu kendisinde birleştiren bir yaratıktı; bir tanrıça-fahişeydi: Sokrates artı Manon Lescaut. Aspasia, Prometheus’a belki bir kahpe gerekir diye yaratılmıştı.

Tam o sırada rıhtımın üstünde bir at yere devrilmeseydi, iyice coşmuş olan Tholomyès zor duracaktı. Sarsıntının etkisiyle, araba da hatip de durakaldılar. Pek ağır bir arabaya koşulmuş, Beauceron cinsi yaşlı, sıska, hayvan yüzücülere layık bir kısraktı bu. Bombarda’nın önüne kadar gelen hayvan, bitkin ve ezik bir halde daha fazla gitmeyi reddetti. Olay, kalabalığın toplanmasına yol açtı. Küfreden öfkeli arabacı, lanetli “Seni koca it!” sözünü, hırsla acımasız bir kırbaç darbesi eşliğinde henüz savurmuştu ki, lagar beygir bir daha kalkmamak üzere yere serildi. Sokaktan gelip geçenlerin uğultusu üzerine, Tholomyès’in şen dinleyicileri başlarını çevirdiler. Tholomyès de fırsattan yararlanarak konuşmasını şu hüzünlü dörtlükle bitirdi:

Bu dünyadandı o da çekçeklerle, faytonlarla

Aynıydı kaderi onlarla.

Ve lagar at yaşadı nasıl yaşarsa lagar atlar

Bir koca itin ömrü kadar.

Fantine:

- Zavallı at! diye içini çekti.

Dahlia haykırdı:

- Fantine’e bak, neredeyse atlara yas tutacak! Bu kadar da akılsız olunur mu?

O sırada Favourite, kollarını kavuşturup başını arkaya eğerek, kararlı kararlı Tholomyès’e baktı:

- Hadi bakalım artık! Nerede sürpriz?

- Tamam. Zamanı geldi, diye Tholomyès cevap verdi. Baylar, bu bayanları şaşırtmanın vakti geldi. Bayanlar, bir dakika bizi bekleyin.

Blachevelle:

- Sürpriz bir öpücükle başlıyor, dedi.

Tholomyès:

- Alından, diye ekledi.

Her biri ciddi bir tavırla metresinin alnına bir öpücük kondurdu; sonra dördü de parmaklarını dudaklarının üzerine koyarak sırayla kapıya yöneldiler.

Favourite, çıkarken ellerini çırptı.

- Daha şimdiden pek eğlenceli, dedi.

Fantine:

- Çok geç kalmayın, diye mırıldandı. Sizi bekliyoruz.

IX
ŞENLİĞİN ŞEN SONU

Genç kızlar yalnız kalınca, ikişer ikişer pencerelerin pervazına dirsek dayayıp cıvıldaşmaya, başlarını eğip pencereden pencereye konuşmaya başladılar.

Delikanlıların kol kola Bombarda kabaresinden çıktığını gördüler. Delikanlılar arkalarını dönüp onlara işaretler yaptı ve Champs-Élysée’yi her hafta istila eden tozlu pazar kalabalığı içinde kayboldular.

Fantine:

- Çok geç kalmayın, diye bağırdı.

Zèphine:

- Bize ne getirecekler acaba? dedi.

Dahlia:

- Muhakkak güzel bir şey getirirler, dedi.

Favourite:

- Ben, altından olmasını isterim, diye ekledi.

Çok geçmeden, büyük ağaçların dalları arasından gördükleri su kıyısındaki hareketliliğe daldılar, oyalanıp gittiler. Posta ve yolcu arabalarının hareket saatiydi. O zamanlar güneye ve batıya giden hemen bütün taşıma araçları Champs-Élysée’den geçiyordu. Ekserisi rıhtım boyunca gidip Passy kıyısından çıkardı. Her dakika sarı ve siyah boyalı, ağır yüklerle dolu, kişneyip tepinen atlar koşulu, üstündeki sandıklar, denkler, bavullar yüzünden şeklini kaybetmiş, bir görünüp bir kaybolan başlarla dolu kocaman bir araba zemini çiğneyerek, kaldırım taşlarını çakmağa çevirerek, bir demirci ocağı gibi kıvılcımlar saçıp duman yerine toz çıkararak hışımla kalabalığın arasına dalıyordu. Bu şamata, genç kızları eğlendiriyordu. Favourite hayret sedaları çıkarıyordu:

- Ne patırtı! Sanırsın ki bir sürü zincir uçuşuyor.

Karaağaçların sık dalları arasından bu arabalardan biri, bir an durup sonra yine dörtnala yoluna devam etti. Fantine buna pek şaştı:

- Garip! dedi. Ben posta arabası hiç durmaz sanırdım.

Favourite omuz silkti:

- Bu Fantine çok tuhaf kız. Demin onu merak edip seyrettim. En basit şeylere bile şaşakalıyor. Diyelim ki ben bir yolcuyum, posta arabasına “Ben ileriye doğru gidiyorum, geçerken beni rıhtımdan alırsınız,” diyorum. Araba geçerken beni görüp duruyor ve alıyor. Böyle şeyler her gün olur. Sen hayatı tanımıyorsun, yavrum.

Böyle bir süre daha geçti, birden Favourite uykudan uyanan bir kimse gibi yerinden fırladı:

- E, peki! Hani sürpriz? dedi.

- Sahi ya, dedi Dahlia, ne oldu meşhur sürpriz?

- Çok geç kaldılar! dedi Fantine.

Fantine’in iç geçirmesi henüz bitmişti ki, yemek servisini yapan garson içeri girdi. Elinde mektuba benzer bir şey vardı.

Favourite:

- Nedir o? diye sordu.

Garson cevap verdi:

- Bayların, bayanlara verilmek üzere bıraktıkları bir kâğıt.

- Niçin hemen getirmedin?

- Çünkü baylar bunun ancak bir saat sonra bayanlara verilmesini emrettiler.

Favourite kâğıdı garsonun elinden kaptı. Gerçekten de bir mektuptu bu.

- Hayret! dedi. Adres yok, ama üstünde bakın ne yazıyor: “İŞTE SÜRPRİZ BU!”

Mektubu telaşla açtı ve okudu (okumasını biliyordu):

Ey bizim sevgililerimiz!

Bilin ki, bizim ebeveynlerimiz var. Siz ebeveyn nedir pek bilmezsiniz. O çocuksu ve dürüst medeni kanunda buna analar, babalar denir. İşte bu ana-babalar inleyip sızlanıyor, bu ihtiyarlar bizleri çağırıyor, bu iyi adamlarla iyi kadınlar bize müsrif, hovarda çocuklar diyor, geri dönmemizi diliyor, bizim için sofralar donatacaklarını söylüyorlar. Erdemli kişiler olarak onlara itaat ediyoruz. Siz bu satırları okuduğunuz sırada, beş azgın at bizi analarımıza, babalarımıza götürmekte olacak. Bossuet’nin dediği gibi, tüyüyoruz. Gidiyoruz, gittik. Laffitte’in kollarında, Caillard’ın kanatlarında kaçıyoruz. Toulouse arabası bizi uçurumdan kurtarıyor: Uçurumdan, yani sizden, ey bizim güzel yavrularımız! Dolu dizgin, saatte üç fersah hızla. Topluma, göreve, düzene dönüyoruz. Bizim de herkes gibi vali, aile babası, korucu, Danıştay üyesi olmamız ülke çıkarınadır. Bize saygı duyun. Biz, kendimizi feda ediyoruz. Hemen bizim için ağlayın ve yerimize başkalarını bulun. Bu mektup içinizi parçalıyorsa, siz de onu parçalayın. Elveda.

İki yıla yakın zamandır sizleri mutlu ettik. Bize kin beslemeyin.

İmza:

BLACHEVELLE

FAMEUIL

LISTOLIER

FÉLIX THOLOMYÈS

Not: Yemeğin parası ödenmiştir.

Dört kız bakıştılar.

Sessizliği ilk bozan Favourite oldu:

- Eh! Ne de olsa güzel bir maskaralık, diye bağırdı.

- Çok tuhaf, dedi Zèphine.

Favourite:

- Bu Blachevelle’in fikri olmalı; âşık oluyorum bu yüzden ona. Tam gitti, ben sevdim. Hikâye bu.

- Hayır, dedi Dahlia, Tholomyès’in fikri bu. Belli oluyor.

- Öyleyse, dedi Favourite, Blachevelle’e ölüm. Yaşasın Tholomyès!

- Yaşasın Tholomyès, diye Dahlia’yla Zèphine bağırdılar.

Ardından da kahkahadan kırıldılar. Fantine de ötekiler gibi güldü.

Bir saat sonra, odasına döndüğü zaman, ağladı. Dediğimiz gibi, bu onun ilk aşkıydı. Kendisini bir kocaya varır gibi vermişti bu Tholomyès’e ve zavallı kızın bir çocuğu vardı karnında.

DÖRDÜNCÜ KİTAP

Emanet Etmek Bazen Terk Etmektir

I
BİR ANNEYE RASTLAYAN ANNE

Bu yüzyılın ilk çeyreğinde, Paris yakınlarındaki Montfermeil’de, bugün artık bulunmayan çeşitten bir yarı han-yarı ucuz lokanta vardı. Bu lokanta-han, Thènardier adında bir karı koca tarafından işletilmekteydi. Boulanger Sokağı’ndaydı. Kapısının üstünde duvara düzlemesine çakılı bir tahta görülüyordu. Tahtanın üzerinde, iri gümüş yıldızlarıyla yaldızlı kocaman general apoletleri olan bir adamı sırtında taşıyan başka bir adam resmine benzer bir şeyler vardı; kırmızı lekeler kanı gösteriyordu; resmin geri kalan kısmı dumandan ibaretti ve muhtemelen bir savaşı canlandırmaktaydı. Resmin altında şu yazı bulunuyordu: WATERLOO ÇAVUŞUNA.

Bir hanın kapısında duran bir çöp arabasından ya da bir yük arabasından daha doğal bir şey olamaz. Buna rağmen, 1818 yılının bir bahar günü akşamında, Waterloo Çavuşu lokanta-hanı önünde yolu tıkayan taşıt, daha doğrusu taşıt parçası, oradan geçecek bir ressamın muhakkak ki dikkatini çekerdi.

Ormanlık bölgede kereste ve ağaç kütüğü taşımakta kullanılan ağır yük arabalarından birinin ön kısmıydı bu. Bu ön kısım, kolu demirden bir mihverli dingil ve buna takılmış ağır bir araba okuyla bunu taşıyan gayet büyük iki tekerlekten ibaretti. Genel görünümüyle bodur, ezici ve biçimsiz bir şeydi. Dev gibi bir topun kundak kısmını andırıyordu. Derin tekerlek izlerinden ibaret yollar tekerlekleri, tekerlek ispitlerini, tekerlek göbeklerini, dingili ve araba okunu ince bir çamur tabakasıyla, katedralleri süslemekte kullanılana benzer sarımtırak çirkin bir badanayla kaplamıştı. Tahta çamurun, demir de pasın altında kayboluyordu. Dingilin altında Golyat gibi bir kürek mahkûmuna yaraşır irilikte bir zincir iki ucundan bağlanmış, sallanıyordu. Bu zincir, taşımakla görevli olduğu kalas ve kütükleri değil de, koşum takımı olabileceği mastodontları, mamut fillerini düşündürüyordu. Onda kürek damını hatırlatan bir hava vardı, ama Kyklopslara, insanüstü varlıklara yaraşır bir kürek damıydı bu ve bir canavardan çözülmüş gibi duruyordu. Homeros ona Polyphemos’u, Shakespeare de Caliban’ı bağlardı.

Ağır bir yük arabasının ön kısmı, sokağın bu noktasında niçin duruyordu? Önce yolu tıkamak, sonra da paslanmasını tamamlamak için. Eski sosyal düzende de bir sürü müessese vardır ki, insan yolda giderken böyle birden karşısına çıkıverir ve orda bulunmalarını gerektiren başkaca bir neden de yoktur.

Zincirin ortası dingilin altında, yere oldukça yakın sarkıyordu ve bu eğrinin üzerinde, o akşam, tıpkı bir salıncak ipinde oturur gibi, çok tatlı bir sarılış içinde birbirlerine sokulup oturmuş iki küçük kız çocuğu vardı. Kızların biri aşağı yukarı iki buçuk yaşında, ötekisi de on sekiz aylıktı. Küçüğü büyüğünün kucağındaydı. Ustaca bağlanmış bir mendil, düşmelerini önlemekteydi. Bir anne, bu korkunç zinciri görmüş ve “Hah! İşte yavrularım için bir oyuncak,” demişti.

Zaten iki çocuk da zarif bir şekilde ve biraz özentiyle giydirilmişlerdi ve çok mutlu görünüyorlardı: Demir yığını içinde iki gül gibiydiler, gözlerinde neşe parlaklığı vardı, taze yanakları gülüyordu. Biri kumral, öbürü esmerdi. Saf yüzleri iki sevinçli şaşkınlıktı. O yakınlardaki bir çalılıkta açmış çiçeklerin gelip geçenlere doğru yaydığı kokular, sanki bu çocuklardan geliyordu. On sekiz aylık olanı, sevimli çıplak karnını küçüklüğün masum pervasızlığıyla teşhir ediyordu. Mutlulukla yoğrulmuş, ışığa batırılmış bu iki narin başın üstünde ve çevresindeki devasa ön tekerlek, pastan kararmış, birbirine karışmış dehşetengiz vahşi eğriler ve açılar halinde, bir mağara ağzı gibi yuvarlanıyordu. Birkaç adım ötede, han kapısının eşiğine çömelmiş olan ana, uzun bir ip vasıtasıyla iki çocuğu sallamaktaydı. Her ne kadar pek cana yakın tavırlı bir kadın değildiyse de, şu anki hali dokunaklıydı. Analığa özgü hem hayvani hem de semavi ifadeyle, bir kaza ihtimaline karşı gözlerini çocuklardan ayırmıyordu. Çirkin halkalar her gidiş gelişte bir öfke çığlığına benzer, kulak tırmalayan bir gıcırtı çıkartıyor; küçük kızlar zevkle kendilerinden geçiyorlardı. Batan güneş de bu sevince katılıyordu. Hiçbir şey, bu devler zincirinden iki çocuk meleğe salıncak iskemlesi yapan tesadüfün cilvesi kadar sevimli olamazdı.

Ana bir yandan iki küçük yavrusunu sallıyor, bir yandan da ayarsız bir sesle o zamanlar pek ünlü olan duygulu bir şarkıyı söylüyordu:

Gerekli diyordu bir savaşçı...

Şarkısı ve kızlarını seyre dalmış olması, sokakta olup bitenleri işitmesini ve görmesini engelliyordu.

Oysa şarkının ilk kıtasına başladığı sırada, yanına birisi yaklaşmıştı. Birden kulağının dibinde bir sesin:

- Pek güzel iki çocuğunuz var madam, dediğini duydu.

- Güzel ve tatlı Imogine’e... diye cevap verdi anne, şarkısına devam ederek.

Sonra başını çevirdi. Birkaç adım önünde bir kadın duruyordu. Bu kadının da kucağında bir çocuk vardı.

Kadın ayrıca, oldukça ağır görünen, epey büyük bir yol çantası taşıyordu.

Bu kadının çocuğu, görülebilecek en tanrısal varlıklardan biriydi.. İki-üç yaşlarında bir kızdı bu. Giyim kuşam zarafetinde, öbür iki küçükle yarışabilirdi. İyi cins bezden bir yakalığı, zıbınında kurdeleler ve başlığında danteller vardı. Kalkık etekliğinin kırması arasından beyaz, tombul ve tıkız baldırı görülüyordu. Nefis bir pembeliği vardı ve çok sağlıklıydı. Bu güzel küçük kız insana, yanaklarının elmalarını ısırmak arzusu veriyordu. Gözlerine söylenecek söz yoktu; olsa olsa çok iri oldukları söylenebilirdi. Şahane kirpikleri vardı. Uyuyordu.

Yaşına özgü mutlak güven duygusu içinde uyuyordu. Annelerin kolları şefkatten yoğrulmuştur, çocuklar da orada derin derin uyurlar.

Anneye gelince, fakir ve mahzun görünüşlüydü. Yeniden köylüleşmeye yönelen bir işçi kadın kılığı vardı üstünde. Gençti. Güzel miydi? Belki, fakat bu kılık içinde güzel görünmüyordu. Sarı bir perçemi dışarıya fırlamış olan saçları çok gür gibiydi, ama rahibe başlığını andıran çirkin, dar, sıkı, çeneden bağlı bir başlığın altında ciddiyetle kayboluyordu. Güzel dişleri olanların gülünce dişleri görünür, ama o hiç gülmüyordu. Gözleri uzun zamandan beri kuru kalmamışa benziyordu. Solgundu, pek bitkin ve hasta bir hali vardı; yavrusunu kendi emzirmiş analara özgü bir edayla kucağında uyuyan kızına bakıyordu. Harp malullerinin kullandıkları mendillere benzer, boyun atkısı gibi katlanmış geniş mavi bir mendil göğsünü sıkıca kapatıyordu. Güneş yanığı elleri çillerle kaplıydı. İşaret parmağı iğne kullanmaktan sertleşmiş, delik deşik olmuştu. Sırtında kaba yünlü kumaştan bir pelerin, bezden bir elbise, ayağında kaba ayakkabılar vardı.

Fantine’di bu. Tanınması güç bir haldeydi. Fakat dikkatle incelendiğinde, eski güzelliğini hâlâ koruduğu görülebilirdi. Bir alay başlangıcına benzeyen kederli bir çizgi, sağ yanağını kırıştırıyordu. Elbisesine gelince, neşeden, çılgınlıktan, müzikten yapılmışa benzeyen, şevk ve taşkınlık dolu, leylak kokulu o muslinden ve kurdelelerden ibaret olan elbise, güneş ışığında elmas gibi ışıldayan, parlak, güzel kırağı taneleri gibi kaybolup gitmişti, kırağının eriyip dalları simsiyah bırakması gibi.

“Güzel maskaralık”ın üstünden on ay geçmişti. Neler oldu bu on ay içinde? Tahmin edilebilir.

Terk edilişten sonra, para sıkıntısı baş göstermişti. Fantine Favourite’i, Zèphine’i, Dahlia’yı hemencecik gözden kaybetmişti. Erkeklerden yana kopan bağ, kadınlardan yana da çözülmüştü. Evvelce dost oldukları on beş gün sonra kendilerine söylense, herhalde buna pek şaşarlardı. Artık dostluğun varlık nedeni kalmamıştı. Bir başına kalmıştı Fantine. Çocuğun babası gidince -ne yazık ki bu gibi ayrılıklarda geri dönüş yoktur- Fantine, daha az çalışma alışkanlığı ve daha çok eğlence zevkiyle, kendisini tam bir yalnızlık içinde buldu. Tholomyès’le olan ilişkisi yüzünden bildiği küçük mesleği hor görmüş, iş yaptığı yerleri ihmal etmişti; artık bu yerler kendisi için kapanmıştı. Hiçbir geçim kaynağı yoktu. Fantine ancak okumayı biliyor, yazmayı bilmiyordu; çocukluğunda ona sadece imzasını atmayı öğretmişlerdi. Bir arzuhalci aracılığıyla Tholomyès’e bir mektup yazdı, arkadan bir ikincisini, bir üçüncüsünü yazdı. Tholomyès hiçbirisine cevap vermedi. Bir gün Fantine, dedikoducu kadınların kızına bakarak, “Böyle çocukları kim ciddiye alır! Böylelerine omuz silkip geçerler!” dediklerini duydu. Çocuğuna omuz silkip geçen, masum bir varlığı ciddiye almayan Tholomyès’i düşündü. Kalbi bu adama karşı karanlık duygularla doldu. Ama ne yapabilirdi? Kime başvuracağını bilemiyordu. Bir hata işlemişti ama yaradılışı, hatırlanacağı gibi, iffetli ve erdemliydi. Sefalete düşmek, daha betere doğru kaymak üzere olduğunu belli belirsiz hissediyordu. Cesaretli olmak gerekiyordu; oldu ve sımsıkı durdu. Aklına, doğduğu şehir olan Montreuil-sur-Mer’e dönmek geldi. Belki orada onu bir tanıyan çıkar, kendisine bir iş verirdi. Evet, ama hatasını gizlemesi gerekti. O zaman, birincisinden de acı bir ayrılığa daha katlanması gerekebileceğini belli belirsiz bir şekilde fark etti. Kalbi daraldı, sıkıştı, fakat kararını verdi. İleride görüleceği gibi Fantine, hayata karşı korkunç bir cesarete sahipti. Daha şimdiden süsünden püsünden kahramanca vazgeçmiş, sırtına bez elbiseler giymiş, bütün ipeklilerini, kumaşlarını, kurdelelerini, dantellerini, tek gururu -tek ve kutsal gururu- olan kızının üstüne başına yapmıştı. Elinde avucunda bulunan her şeyi sattı. Bu satış ona aşağı yukarı iki yüz frank getirdi. Ufak tefek borçlarını ödedikten sonra elinde ancak seksen frank kadar bir şey kaldı. Güzel bir ilkbahar sabahı, çocuğunu sırtında taşıyarak Paris’ten ayrılırken yirmi iki yaşındaydı. İkisinin geçtiğini bir gören olsa, onlara acırdı. Bu kadının dünyadaki tek varlığı bu çocuk ve bu çocuğun dünyadaki tek varlığı bu kadındı. Fantine kızını kendisi emzirmiş, bu yüzden göğsü yorgun düşmüştü; biraz öksürüyordu.

Mösyö Félix Tholomyès’ten söz etmek fırsatını bir daha bulamayacağız. Yalnız şunu söylemekle yetinelim: Yirmi yıl sonra, Kral Louis-Philippe devrinde, bir taşra şehrinde nüfuzlu ve zengin bir dava vekili, akıllı uslu bir seçmen ve müsamahasız bir jüri üyesiydi ve de her zamanki gibi zevkine düşkündü.

Fantine, o zamanlar “Paris civarının küçük arabaları” denilen arabalarda fersah başına üç dört metelik ödeyerek ve dinlenmek için aralıklı bir şekilde yol alarak, gün ortasına doğru Montfermeil’e, Boulanger Sokağı’na varmış bulunuyordu.

Thènardier hanının önünden geçerken, ucube salıncaklarında sevinç içinde sallanan iki küçük kız, onda şaşkınca bir hayranlık uyandırmış, bu zevkli manzara karşısında duraksamasına sebep olmuştu.

Büyüleyici güzellikler vardır. Bu iki küçük kız da bu ana üzerinde büyüleyici bir güzellik etkisi yarattı. Fantine, duygulanmış bir halde çocukları seyrediyordu. Meleklerin varlığı cennetin habercisidir. Bu hanın üstünde, ilahi takdirin “Burası!” diyen esrarlı işaretini görür gibi oldu. Bu iki küçük kız, besbelli ki mutluydular. Onlara bakıyor, onları hayranlıkla seyrediyordu. O kadar duygulanmıştı ki, çocukların anası şarkısının iki mısrası arasında soluk almak için durduğunda, yukarıda okuduğumuz şu sözü söylemekten kendisini alamamıştı:

- Pek güzel iki çocuğunuz var, Madam.

En yırtıcı yaratıklar bile yavruları okşandığı zaman yumuşarlar.

Ana başını kaldırıp teşekkür etti ve yolcuyu kapının yanındaki sıraya oturttu. Kendisi eşikte oturuyordu.. İki kadın sohbet etmeye başladılar.

- Adım Madam Thènardier’dir, dedi iki küçüğün anası. Bu hanı işletiyoruz.

Sonra kendisini şarkısına vererek dişleri arasından mırıldanmaya devam etti:

Gerekli, çünkü ben şövalyeyim

İşte gidiyorum Filistin’e.

Bu Madam Thènardier kızıl saçlı, etine dolgun, iri kemikli bir kadındı: Bütün sevimsizliğiyle asker tipli bir kadın. Tuhaf olan, okuduğu romanlardan alınma özentili bir romantik havası olmasıydı. Yapmacık tavırlı erkeksi bir kadındı. Meyhaneci kadın düşüncesi üzerine iplik iplik sarılan eski romanların böyle etkileri olur. Henüz gençti; otuz yaşında ya var ya yoktu. Çömelmiş oturan bu kadın eğer ayakta dursaydı, panayırlarda gösterilmeye değer uzun boyu ve kocaman seyyar bir heykel gibi geniş yapısıyla, belki yolcumuzu daha başlangıçtan ürkütür, güvenini sarsar ve ilerde anlatacaklarımızın meydana gelmesini önlerdi. Bir kimsenin ayakta duracak yerde oturması: Kaderler nelere bağlı?

Yolcu, hayat hikâyesini anlattı, ama biraz değiştirerek...

İşçiydi, kocası ölmüştü. Paris’te iş bulamadığı için, iş bulmaya başka yere, memleketine gidiyordu; Paris’ten hemen o sabah, yaya olarak ayrılmıştı; kucağında çocuğunu taşıdığı için yorulmuş, yolda rastladığı Villemomble arabasına binmişti; Villemomble’dan Montfermeil’e kadar yaya gelmişti, küçük de biraz yürümüştü, ama çok değil, daha pek minik olduğundan onu tekrar kucağına almak zorunda kalmıştı ve yavrucak uyuyakalmıştı.

Bu son sözünden sonra, kızına sevgi dolu bir öpücük kondurdu. Çocuk uyandı, gözlerini açtı: Annesininki gibi büyük, mavi gözlerdi bunlar. Baktı, ama neye? Hiçbir şeye, her şeye... Bizim erdemlerimizin alacakaranlığı karşısında, küçük çocukların ışıklı masumiyetlerinin bir muamması olan o ciddi ve bazen de seri tavırla baktı. Denilebilir ki çocuklar, kendilerinin melek olduklarını hisseder ve bizim de insan olduğumuzu bilirler. Sonra çocuk gülmeye başladı ve her ne kadar annesi tutmaya çalıştıysa da, koşmak isteyen bir küçük varlığın zapt edilmez enerjisiyle kayıp yere indi. Birden salıncaklarında oturan öbür iki çocuğu gördü, yerinde kalakaldı ve hayranlık ifadesi olarak dilini çıkardı.

Thènardier Ana kızlarını çözdü, salıncaktan indirdi:

- Hadi üçünüz oynayın bakalım, dedi.

O yaşlarda çabuk alışılır. Bir dakika sonra, küçük Thènardierler yeni gelenle toprakta delikler açarak, sonsuz bir zevkle oynuyorlardı.

Bu yeni gelen pek neşeliydi. Annenin iyiliği yavrunun neşesinden okunur. Küçücük bir odun parçası yakalamış, ona küvet vazifesi gördürerek içine ancak bir sinek girebilecek büyüklükte bir çukuru gayretli gayretli kazıyordu. Bir mezar kazıcının işi bile bir çocuk tarafından yapıldığında insanı güldürür.

İki kadın sohbete devam ediyorlardı:

- Sizin miniğin adı ne?

- Cosette.

Cosette, ama biz Euphrasie diye okuyoruz. Küçüğün adı Euphrasie’ydi. Fakat annesi, annelerin ve halkın o müşfik, o zarif içgüdüsüyle Euphrasie’yi Cosette yapmıştı. Öyle ki halk da aynı şekilde Josefa’yı Pepita’ya, Françoise’ı da Sillette’e çevirir. Etimolojistlerin bilimini bozan, rahatsız eden bir türetme cinsidir bu. Biz Theodore’u Gnon yapmayı başaran bir büyükanne tanımıştık.

- Kaç yaşında?

- Üçüne basacak.

- Benim ilk çocuğum gibi.

O sırada üç küçük kız, derin bir endişe ve bahtiyarlık yumağı halinde toplanmışlardı: Bir olay olmuştu, topraktan kocaman bir solucan çıkmıştı; hem korkuyor hem de hazla kendilerinden geçiyorlardı.

Işıltılı alınları birbirlerine dokunuyordu: Bir halenin içindeki üç baş gibiydiler.

Thènardier Ana:

- Çocuklar birbirleriyle ne de çabuk anlaşırlar! diye bağırdı. Şunlara bakın, gören üç kardeş olduklarına yemin eder.

Bu söz, belki de öbür ananın beklediği kıvılcım oldu. Thènardier Kadın’ın elini yakaladı, gözünü gözünden ayırmadan baktı ve ona:

- Çocuğuma bakmayı kabul eder misiniz? dedi.

Thènardier Kadın ne kabul ne de ret anlamına gelen şaşkınlık hareketlerinden birini yaptı. Cosette’in annesi devam etti:

- Görüyorsunuz, kızımı memlekete götürebilecek durumda değilim. İş buna elvermez. Bir çocukla girecek bir yer bulmaya imkân yoktur. Bu memlekette insanlar öyle gülünç ki! Sizin hanınızın önünden beni Tanrı geçirdi. Yavrularınızı bu kadar güzel, bu kadar temiz, bu kadar mutlu görmek beni şaşırttı. İçimden, “İşte, iyi bir anne,” dedim. Tamam, üç kız kardeş olurlar. Hem sonra çok sürmez, dönerim. Çocuğuma bakmayı kabul eder misiniz?

- Düşünmek gerek, dedi Thènardier Kadın.

- Ayda altı frank veririm.

Sözün burasında, lokantanın içinden bir erkek sesi bağırdı:

- Yedi franktan aşağı olmaz. Altı aylık da peşin.

- Altı kere yedi, kırk iki yapar, dedi Thènardier Kadın.

- Veririm, dedi anne.

Erkek sesi ekledi:

- İlk masraflar için de ayrıca on beş frank.

- Hepsi elli yedi frank, dedi Madam Thènardier.

Bu rakamlar arasında bir yandan da belli belirsiz şarkısını mırıldanıyordu:

Gerekli, diyordu bir savaşçı.

- Veririm, dedi anne, seksen frankım var. Memlekete gitmeme yetecek kadar kalır bana da. Yaya gitmek şartıyla. Orada para kazanır, biraz biriktirince de sevgili yavrumu almaya gelirim.

Erkek sesi yeniden duyuldu:

- Küçüğün bohçası var mı?

- Kocam bu, dedi Thènardier Kadın.

- Elbette bir bohçası var zavallı hâzinemin. Kocanız olduğunu anlamıştım. Hem de zengin bir bohça! Tıklım tıklım dolu bir bohça; her şey düzineyle, bir hanımefendi gibi ipekli entariler. Burada, yol çantamın içinde.

Erkek sesi hemen ekledi:

- Onu da vermeniz gerekecek,

- Elbette vereceğim! dedi anne. Kızımı çırılçıplak bırakacak değilim!

Lokanta-han sahibinin yüzü göründü.

- İyi öyleyse, dedi.

Pazarlık tamamlandı. Anne, geceyi handa geçirdi, parasını verdi, çocuğunu bıraktı; içinden çocuğun bohçası çıkınca şişkinliği azalıp artık hafiflemiş olan yol çantasını kapattı ve ertesi sabah, yakında dönmeyi düşünerek yola çıktı. Bu gibi ayrılıklar sakin sakin hazırlanır, ama umutsuzluk kaynağıdırlar!

Thènardierlerin bir komşusu, bu anneye yolda giderken rastladı ve dönüşünde şöyle dedi:

- Demin sokakta ağlayan bir kadın gördüm, içim parçalandı.

Cosette’in annesi gidince, adam kadına:

- Bu para benim, yarın vadesi gelen yüz on franklık senedimi ödememi sağlayacak. Biliyor musun, az daha icra memuruyla protesto kapıma dayanacaktı. Senin küçüklerle iyi bir fare kapanı kurdum.

— Ondan şüphem yok, dedi kadın.

II
İKİ ŞÜPHELİ SİMANIN İLK TASLAĞI

Yakalanan fare pek çelimsizdi, ama kedi zayıf bir fareden de hoşnut kalır.

Kimdi bu Thènardierler?

Şimdi bu kısımda birkaç söz söyleyelim. Krokiyi daha sonra tamamlarız.

Bu yaratıklar, yükselen kaba insanlarla düşen akıllı insanlardan meydana gelen, kökü belirsiz bir sınıftandılar. Bu, orta denen sınıfla aşağı denen sınıf arasında bulunan ve İkincisinin bazı kusurlarıyla birincisinin hemen bütün kötülüklerini nefsinde toplayan, ama ne işçinin yiğitçe atılımlarından ne de burjuvanın dürüst düzeninden nasibi olan bir sınıftır.

Bunlar, bazen karanlık bir ateş tesadüfen yüreklerini ısıtsa bile, kolayca canavarlaşan cüce yaratıklardandılar. Kadının esasında kabalık, erkeğin mayasında kopukluk vardı. Her ikisi de kötülük yolunda kaydedilecek çirkin ilerleyişlere yüksek derecede eğilimliydiler. Bazı kabuklu deniz hayvanları gibi ruhlar vardır ki, sürekli olarak karanlıklara doğru çekilir, hayatta ileri gidecek yerde geri geri gider, edindikleri tecrübeleri biçimsizliklerini arttırmakta kullanır, durmadan daha da kötüleşir ve gittikçe daha çok karaya bulanırlar. Bu adamla bu kadın, işte bu ruhlardandılar.

Özellikle Thènardier, bir fizyonomi uzmanı için endişe vericiydi. Bazı insanların yüzüne bakmak, onlardan kuşkulanmak için yeterlidir, çünkü iki uçlarının da karanlık olduğu hissedilir. Bu insanlar, arkalarına doğru kuşkulu, önlerine doğru tehditkârdırlar. Onlarda bilinmez bir taraf vardır. Ne yaptıklarını ne de yapacaklarını bilebiliriz. Bakışlarındaki karanlık onları ele verir. Ancak söyledikleri bir sözü işiterek ya da yaptıkları bir hareketi görerek, geçmişlerindeki karanlık sırları ve geleceklerine ait karanlık muammaları kestirebiliriz.

Bu Thènardier, dediğine bakılacak olursa bir vakitler askermiş. Çavuş olduğunu söylüyordu. Muhtemelen 1815 seferine katılmış, hatta söylentiye göre oldukça da yiğitlik göstermişti. İşin aslını daha sonra anlayacağız. Lokanta-hanın tabelası, kahramanlıklarından birine bir işaretti. O tabelayı kendisi boyamıştı, çünkü her şeyi, her kötülüğü yapmayı biraz bilirdi.

Devir, antik klasik romanın, “Clèlie” aşamasını geride bırakıp artık sadece “Lodoiska” olduğu devirdi. Hâlâ asildi, ama gittikçe avamlaşıyordu: Matmazel de Scudèri’den Madam Boumon-Malarme’a, Madam de Lafayette’ten Madam Barthélemy-Hadot’ya düşmüş Paris kapıcı kadınlarının seven ruhlarında yangınlar çıkarmakta, hatta banliyölerde de oldukça tahribat yaratmaktaydı. Madam Thènardier, tam da bu çeşit kitapları okuyacak kafadaydı; onlarla besleniyor, beyin namına sahip olduğu şeyi onlarda boğuyordu. Bu ona ilk gençliğinde, hatta daha sonrasında bile, kocasının yanında bir çeşit düşünceli hal veriyordu. Kocasıysa belli derinliği olan bir külhani, gramer bilecek kadar okumuş bir sefihti; aynı zamanda hem kaba hem inceydi, ama hissiyat sahasında Pigault-Lebrun’u ve kendi özel diliyle söylediği gibi, “seksle ilgili her şeyi” okuyan kusursuz, katıksız bir ahmaktı. Karısı kendisinden on iki-on beş yaş kadar küçüktü. Daha sonraları, romantikçe dağılıp dökülmüş saçlar kırlaşmaya başlayıp Pamela’dan ortaya efsanenin hırçın ve öfkeli kadını Mégère çıktığında Madam Thènardier, saçma romanları lezzetle yutmuş iriyarı, kötü bir kadından başka bir şey değildi. Bu nedenle, birtakım saçma sapan şeyler okunur da cezasız kalınamaz. Nitekim sonunda büyük kızının adı Éponine oldu; küçük kızına gelince, zavallı yavrucak az kalsın Gulnare adını alacaktı, bereket versin Ducray-Duminil’in bir romanının yol açtığı, nedeni bilinmez bir fikir değişikliği sayesinde Azelma adını almakla kaldı.

Bu arada şunu da belirtelim ki, anlatmakta olduğumuz ve adına “vaftiz adlarında anarşi devri” diyebileceğimiz bu garip devirde, her şey komik ve yüzeysel değildir. Belirttiğimiz romanesk unsurun yanı sıra, toplumsal bir belirti de var: Günümüzde sığırtmaç bir oğlanın Arthur, Alfred ya da Alphonse adını taşıması ve bir vikontun adının da -eğer hâlâ vikontlar varsa- Thomas, Pierre ya da Jacques olması ender rastlanan bir şey sayılmaz. “Zarif’ olan adı halka, köylü adını da aristokrata konduran bu yer değiştirme, bir eşitlik dalgasından başka bir şey değildir. Yenilik rüzgârının sızıp geçme gücü, her yerde olduğu gibi burada da kendisini gösteriyor. Bu gözle görülür uygunsuzluğun altında, büyük ve derin bir şey yatmaktadır: Fransız Devrimi.

III
TARLA KUŞU

Başarılı ve refahlı olmak için kötü olmak yetmez. Lokanta-hanın işleri iyi gitmiyordu.

Yolcu kadının elli yedi frankı sayesinde Thènardier, protestoyu önleyip imzasının şerefini kurtarabilmişti. Ertesi ay yine paraya ihtiyaçları oldu. Kadın, Paris’e gidip Cosette’in bohçasını Rehin Sandığı’na, altmış frank karşılığında rehine bıraktı. Bu para da tükenince, Thènardierler küçük kızı, artık sırf iyilik olsun diye yanlarında tuttukları bir çocuk olarak görmeye alıştılar ve ona göre davranmaya başladılar. Artık bohçası da olmadığına göre, onu küçük Thènardierlerin eski eteklikleri, eski gömlekleriyle, yani pılı pırtılarla giydirdiler. Onu kuşların artıklarıyla, köpekten biraz daha iyi, kediden biraz daha kötü besler oldular. Kediyle köpek zaten onun her zamanki sofra arkadaşlarıydı. Cosette, masanın altında onlarla birlikte, onlarınkine benzer bir tahta çanakta yemek yiyordu.

İleride göreceğimiz gibi, Montreuil-sur-Mer’e yerleşen annesi, çocuğundan haber almak için her ay mektup yazıyor, daha doğrusu yazdırıyordu. Thènardierler hep aynı şekilde yanıtlıyorlardı: “Cosette fevkalade iyidir.”

İlk altı ay geçtikten sonra anne, yedinci ay için yedi frank yolladı ve aksatmadan her ay aynı parayı göndermeye devam etti. Yıl sonu daha gelmemişti ki Thènardier, “Sanki bize büyük bir lütufta bulunuyor! Bu yedi frankla ne yapmamızı istiyor yani!” dedi ve mektup yazıp on iki frank istedi. Çocuğunun mutlu olduğuna ve iyi geliştiğine inandırdıkları anne, bu isteğe boyun eğdi ve on iki frank göndermeye başladı.

Bazı yaratılıştakiler, nefret etmeden sevemezler. Thènardier Ana, iki öz kızını ihtirasla seviyordu. Bu yüzden yabancı kızdan nefret etti. Bu ana sevgisinin çirkin yanları olabileceğini düşünmek üzücüdür. Cosette onun evinde pek ufak bir yer kapladığı halde, kadına bu yer sanki kendi çocuklarından alınmış gibi, bu küçük kız sanki kendi kızlarının teneffüs ettiği havayı azaltıyormuş gibi geliyordu. Bu kadının aynı çeşitten başka birçok kadın gibi, her gün doyurulması gereken bir miktar okşama arzusuyla bir miktar dayak atma ve küfretme arzusu vardı. Elinin altında Cosette bulunmasaydı, hiç kuşkusuz kendi kızları, tapılırcasına sevilmelerine rağmen, bu arzuların hepsinin kendi üzerlerinde tatmin edildiğini göreceklerdi. Bu yabancı kız, dayakları kendi üzerine çevirerek onlara bir hizmette bulundu. Böylece kadının kızlarına sadece okşamalar kaldı. Cosette, hiçbir hareket yapmıyordu ki şiddetli ve hak edilmemiş cezalar başından bir dolu sağanağı gibi yağmasın. Ne bu dünyadan ne de Tanrı’dan bir şey anlayan, durmadan cezalandırılan, azarlanan, tartaklanan, dövülen ve çevresinde kendisi gibi iki küçük yaratığın bir şafak aydınlığı içinde yaşadığını gören tatlı, zayıf varlık.

Thènardier Kadın, Cosette’e karşı zalimce davrandığından, Éponine’le Azelma da zalimleştiler. O yaştaki çocuklar analarının kopyasıdırlar. Yalnız çapları daha küçüktür, o kadar. Bir yıl, arkadan bir yıl daha geçti. Köyde herkes:

- Bu Thènardierler iyi insanlar. Zengin olmadıkları halde, evlerine bırakılan zavallı bir çocuğu yetiştiriyorlar! diyordu.

Annesi Cosette’i unuttu sanıyorlardı.

Bu arada, çocuğun belki de gayri meşru olduğunu ve annesinin bunu açıkça söyleyemeyeceğini kim bilir hangi karanlık yoldan öğrenen Thènardier, ayda on beş frank istedi. “Yaratığın” büyüdüğünü ve “yediğini” söylüyor, onu geri göndermekle tehdit ediyordu. “Canımı sıkmasın!” diye bağırıyordu, “yoksa veledini tuttuğum gibi o sözüm ona gizli işlerinin ortasına fırlatıveririm. Bana zam gerek.” Anne, on beş frank gönderdi.

Yıldan yıla çocuk da, sefaleti de büyüdü.

Cosette pek küçükken, öbür iki çocuğun günah keçisiydi. Biraz serpilmeye başlayınca, yani daha beş yaşına bile basmadan, evin hizmetçisi oldu.

Beş yaşında! Doğru olamaz bu. Ne yazık ki, doğru! Toplumun içinde acı, her yaşta başlıyor. Daha pek yakında, Dumolard adında birinin davasına tanık olmadık mı? Haydut olan bu öksüz ve yetim, resmî belgelerin söylediğine göre dünyada kimsesi olmadığından, daha beş yaşındayken “yaşamak için çalışmakta ve çalmaktaydı.”

Cosette’e iş yaptırdılar; odaları, avluyu, sokağı süpürttüler, bulaşık yıkattılar, hatta yük bile taşıttılar. Montreuil-sur-Mer’de olan anne, para ödemekte güçlük çekmeye başladığından, Thènardierler böyle davranmakta kendilerini büsbütün haklı görüyorlardı. Hatta birkaç ay hiç para ödenmedi.

Eğer anne, bu üç yılın sonunda Montfermeil’e yeniden gelseydi, çocuğunu hiç mi hiç tanıyamazdı. Bu eve gelişinde güzel mi güzel, taze mi taze olan Cosette, şimdi sıpsıska, sapsarıydı. Hal ve tavrında tuhaf bir endişe seziliyordu. “Sinsi!” diyordu Thènardierler.

Haksızlık onu hırçınlaştırmış, sefalet çirkinleştirmişti. Geriye bir güzel gözleri kalmıştı. Onlar da görenlere acı veriyordu, çünkü iri olduklarından onlarda daha büyük miktarda keder görür gibi oluyorlardı.

Daha altı yaşında bile olmayan bu zavallı çocuğu, kışın delik deşik eski paçavralar içinde, küçük kızarmış ellerinde kocaman bir süpürge, iri gözlerinde bir damla gözyaşı olduğu halde, henüz gün doğmadan sokağı süpürür görmek yürek parçalayıcı bir şeydi.

Memlekette ona Tarla Kuşu adını takmışlardı. Benzetmeleri seven halk, bir kuş kadar küçük olan, titreyen, ürken, ürperen, evde ve köyde her sabah herkesten önce uyanan, daima şafaktan önce sokakta, tarlalarda bulunan bu küçük varlığa bu ismi vermekten hoşlanmıştı.

Ne var ki, zavallı Tarla Kuşu hiç şakımıyordu.

BEŞİNCİ KİTAP

İniş

I
KARA İNCİK BONCUKÇULUKTA
BİR İLERLEMENİN HİKÂYESİ

Montfermeillilerin dediğine göre, çocuğunu bırakıp gitmiş olan bu anneye acaba ne olmuştu? Neredeydi? Ne yapıyordu?

Küçük Cosette’ini Thènardierlere bıraktıktan sonra, yoluna devam ederek Montreuil-sur-Mer’e gelmişti. Hatırlanacağı gibi, yıl 1818’di.

Fantine, kendi ilinden uzaklaşalı on yıl kadar olmuştu. Montreuil-sur-Mer’in görünüşü değişmişti. Fantine sefaletten sefalete inerken, doğduğu şehir gelişip serpilmişti.

Aşağı yukarı iki yıl önce, küçük memleketler için büyük sayılan endüstri olaylarından biri cereyan etmişti burada.

Bu önemli bir nokta olduğundan, daha ayrıntılı biçimde anlatmayı, daha doğrusu altını çizmeyi faydalı buluyoruz.

Hatırlanmayacak kadar eski zamanlardan beri, Montreuil-sur-Mer’in kendine özgü bir sanayisi vardı: İngiliz kara kehribarıyla Alman kara boncuklarının taklidi özel bir sanayi. Hammaddelerin pahalı oluşu ve bunun işçiliği de etkilemesi yüzünden bu endüstri hep olduğu yerde kalmış, gelişmemişti. Fantine Montreuil-sur-Mer’e geri döndüğü sıralar, bu “kara mallar”ın imalinde hiç duyulmadık bir değişiklik meydana gelmişti. 1815 yılının sonlarına doğru bir adam, meçhul bir kişi şehre gelip yerleşmiş ve söz konusu imalatta reçinenin yerine gomalak ve özellikle de bileziklerde, iki ucu kaynaklanmış sac halka yerine iki ucu sadece birbirine yaklaştırılmış sac halka kullanmak fikrini ortaya atmıştı.

Bu küçücük değişiklik bir devrim yaratmıştı. Gerçekten de bu küçücük değişiklik, hammadde fiyatını büyük ölçüde azaltmış ve bu da, ilk önce el emeğinin fiyatını arttırarak memleketin yararına olmuş; İkincisi, tüketicinin yararına olarak imalatı daha da iyileştirmiş; üçüncüsü de, imalatçının yararına olarak kârı üç misli artırmakla birlikte, malı daha ucuza satmak imkânını sağlamıştı.

Böylece bir fikirden üç sonuç meydana çıkmıştı.

Bu usulün yaratıcısı, üç yıla kalmadan zengin olmuştu. İyi bir şeydi bu, ama çevresini de zengin etmişti ki bu daha da iyiydi. Adam ilin yabancısıydı. Aslı esası hakkında kimse bir şey bilmiyor, ortaya çıkışı hakkındaysa az şey biliniyordu.

Şehre pek az bir parayla, en çok birkaç yüz frankla geldiği söyleniyordu.

İcatçı bir fikrin hizmetine verilen ve düzenle, düşünceyle beslenen bu küçük sermayeden o, hem kendi servetini hem de bütün memleketin servetini çıkarmıştı.

Montreuil-sur-Mer’e geldiğinde kılık kıyafeti, hali tavrı, konuşması bir işçininki gibiydi.

Söylentiye göre, bir aralık ayında akşamüzeri, çantası sırtında, budaklı sopası elinde, bilinmeyen bir kimse olarak küçük Montreuil-sur-Mer şehrine girdiği gün, belediye dairesinde büyük bir yangın patlak vermiş bulunuyordu. Bu adam alevlerin içine dalmış ve kendi hayatını tehlikeye atarak iki çocuğu ölümden kurtarmıştı. Tesadüf eseri jandarma yüzbaşısının çocuklarıydı bunlar. Bunun için adamın kimlik kâğıdını sormak kimsenin aklına gelmemişti. Adı, ondan sonra öğrenilmişti: “Madeleine Baba.”

II
MADELEİNE

Elli yaşlarında bir adamdı bu; düşünceli bir hali vardı ve iyi yürekliydi. Hakkında bütün söylenilebilecek şey bundan ibaretti.

Onun hayran olunacak bir maharetle ıslah ettiği bu endüstrinin hızla gelişmesi sayesinde Montreuil-sur-Mer, önemli bir iş merkezi olmuştu. Kara kehribarı çok kullanan İspanya, her yıl muazzam siparişler veriyordu. Bu ticaret işinde Montreuil-sur-Mer, neredeyse Londra’yla Berlin’e rakip hale gelmişti. Madeleine Baba’nın kazancı öylesine artmıştı ki, ikinci yıl büyük bir fabrika inşa ettirebilmişti. Fabrikada biri erkek işçiler, öbürü kadın işçiler için olmak üzere iki geniş atölye bulunuyordu. Aç kalan herhangi bir kimse, iş ve ekmek bulacağından emin olarak buraya başvurabilirdi. Madeleine Baba’nın erkeklerden istediği iyi niyet, kadınlardan istediği de temiz ahlaktı; ayrıca hepsinden doğruluk ve dürüstlük istiyordu. Kadınlarla erkekleri ayrı bulundurmak, böylece kızlarla kadınların uslu kalabilmelerini sağlamak için atölyeleri ayırmıştı. Bu noktada çok katıydı. Hemen hiç hoş görmediği tek konu buydu. Böyle sert davranmakta şunun için de gayet haklıydı: Montreuil-sur-Mer bir askerî garnizon şehri olduğundan, baştan çıkma ihtimalleri boldu. Kısacası gelişi bir nimet, orada bulunuşu bir ilahi Takdirdi. Madeleine Baba gelmeden önce memlekette her şey sürünüyor, dökülüyordu; şimdiyse, her şey sağlıklı çalışma hayatıyla canlanmış yaşamaktaydı. Hummalı bir gidiş geliş her şeye sıcaklık veriyor, her yere nüfuz ediyordu. İşsizlik ve sefalet nedir, bilinmez olmuştu. En kara talihli de olsa içinde biraz para bulunmayan cep, en yoksul da olsa içinde biraz neşe bulunmayan kulübe kalmamıştı.

Madeleine Baba herkesi işe alıyordu. Gerekli kıldığı tek bir şey vardı: Namuslu erkek olun! Namuslu kız olun! Söylediğimiz gibi, nedeni ve ekseni olduğu bu faaliyetin ortasında Madeleine Baba, servet yapıyordu. Fakat basit bir ticaret adamı için işin oldukça garip olan tarafı şuydu ki o, hiç de başlıca kaygısı servet yapmakmış gibi görünmüyordu. En az kendisini, daha çok başkalarını düşünüyor gibiydi. 1820’de, Laffitte bankasında adına yatırılmış altı yüz otuz bin frank tutarında bir para bulunduğu biliniyordu; ama bu altı yüz otuz bin frankı kendisine ayırmadan önce, şehir ve fakir fukara için bir milyondan fazla harcamıştı.

Hastane kötü donatılmıştı; oraya kendi parasıyla on yatak daha koydurdu. Montreuil-sur-Mer yukarı şehir, aşağı şehir diye ikiye ayrılmıştır. Kendi oturduğu aşağı şehirde sadece bir okul vardı; harabe halinde, yıkık dökük bir yerdi bu. Biri kız çocuklar, diğeri erkek çocuklar için olmak üzere iki okul yaptırdı. Her iki öğretmene de yetersiz gelen resmî aylıklarının iki katı tutarında bir tazminatı kendi kesesinden ödüyordu. Bir gün bu yaptığına şaşan birisine şöyle dedi: “Devletin iki en önemli görevlisinden biri sütnine, öteki okul öğretmenidir.” Masrafı kendisine ait olmak üzere, Fransa’da o vakte kadar hemen hiç bilinmeyen bir çocuk bakımevi açmış, ayrıca yaşlı ve sakat işçiler için bir yardım sandığı kurmuştu. Fabrikası merkez olmak üzere, çevrede çarçabuk yeni bir mahalle doğmuştu. Burada birçok yoksul aile bulunduğundan, bunlara bedava ilaç veren bir eczane açtırmıştı. İlk zamanlar, onun işe başladığını gören saf kullar, “İşte, zengin olmak isteyen gözü pek bir adam,” demişlerdi. Aynı saf kullar onun, kendinden önce memleketi zenginleştirdiğini gördüklerinde de şöyle dediler: “Gözü doymaz bir adam.” Bunu özellikle olası kılan şuydu: Dindar bir adamdı o, hatta dindarlığını uygulamada gösteriyordu.

O devir için çok makbul bir şeydi bu. Her pazar muntazaman, bas sesle okunan ayin duasını dinlemeye gidiyordu. Bölgenin, her yerde rekabet kokusu sezen milletvekili, çok geçmeden bu dindarlıktan pirelenmeye başladı. İmparatorluk yasama meclisi üyeliğinde bulunmuş olan bu milletvekili, Fouche, Otrante Dükü adıyla tanınan bir şapel rahibinin dinî fikirlerini paylaşmaktaydı ve onun hem yaratıcısı hem de dostuydu. Kapalı kapılar ardında yalnızken, Tanrı’yla tatlı tatlı alay ederdi. Fakat zengin fabrikatör Madeleine’in saat yedi ayinlerine gittiğini görünce, bunda muhtemel bir milletvekili adaylığı sezinleyip onu geride bırakmaya karar verdi. Günah çıkarıcı bir Cizvit rahibi tuttu ve büyük ayinlere, öğleden sonra icra olunan ayinlere gitmeye başladı. O devirde ikbal hırsı demek, kelimenin tam anlamıyla kilise yarışı demekti. Bu korkudan Tanrı kadar yoksullar da yararlandılar, çünkü sayın milletvekili de kendi parasıyla hastaneye iki yatak koydurdu ve böylece ilave yatak sayısı on iki oldu.

Ne var ki, 1819 yılında bir sabah, şehre bir söylenti yayıldı: Valinin teklifi üzerine ve memlekete yaptığı hizmetler göz önünde tutularak Madeleine Baba, kral tarafından Montreuil-sur-Mer’e belediye başkanı atanıyordu. Bu yeni geleni “gözü doymaz” bir kişi olarak ilan etmiş olanlar, herkesin temenni ettiği bir şeyi fırsat bilip heyecanla haykırıştılar: “İşte! Biz dememiş miydik?” Bütün Montreuil-sur-Mer söylentiyle çalkalanıyordu. Söylenti doğruydu. Birkaç gün sonra atama Moniteur’de yayınlandı. Ertesi gün, Madeleine Baba görevi reddetti.

Yine bu 1819 yılında, Madeleine tarafından icat edilen yeni usulün ürünleri, sanayi sergisinde teşhir edildi. Jüri heyetinin raporu üzerine kral, usulün mucidine lejyon donör nişanının şövalye rütbesini verdi. Küçük şehirde yeniden söylentiler dolaştı: “Tamam! İstediği nişandı.” Madeleine Baba nişanı reddetti.

Bu adam bir muammaydı besbelli. Saf kullar, “Her neyse, maceraperestin biri işte!” deyip işin içinden çıktılar. Görüldüğü gibi, memleket ona çok şey borçluydu.

Yoksullarsa her şeyi ona borçluydular. O kadar yararlıydı ki, ister istemez ona saygı duydular ve o kadar şefkatliydi ki, sonunda onu sevmek zorunda kaldılar. Özellikle işçileri ona tapıyorlardı, o da bu sevgiyi melankolik bir ciddiyetle karşılıyordu. Zenginliği kesinlik kazanınca, “sosyetenin şahsiyetleri” ona selam vermeye başladılar. Şehirde ona “Mösyö Madeleine” deniliyordu artık. Ama işçileriyle çocuklar, ona Madeleine Baba demeye devam ediyorlardı. Onun en çok hoşlandığı şey de buydu. Yükseldikçe davetler yağmur gibi yağar olmuştu. “Sosyete” onu istiyordu. İlk zamanlar zanaat adamının yüzüne kapılarını kapalı tutan Montreuil-sur-Mer’in yapmacıklı küçük salonları, milyoneri buyur etmek için kapılarını ardına kadar açtılar, bin bir öneride bulundular. Hepsini reddetti.

Saf kullar bu defa da dillerini tutamadılar: “Cahil, düşük eğitim görmüş bir adam. Nereden çıktığını bilen yok. Âlem içinde nasıl davranacağını bile bilmez. Okuması olduğu bile şüpheli.”

Para kazandığını görünce, “Tüccarın biri,” demişlerdi; parasını çevresine saçtığını görünce, “Gözü doymazın biri,” demişlerdi; şan ve şerefi reddettiğini görünce, “Maceraperestin biri,” demişlerdi; kibar âlemini reddettiğini görünce de “Kaba adamın teki,” dediler.

Memlekete yaptığı hizmetler öylesine parlak ve bütün çevre halkı onu istemekte o kadar müttefikti ki, 1820 yılında, yani Montreuil-sur-Mer’e gelişinden beş yıl sonra, kral onu yeniden şehrin belediye başkanlığına atadı. O bunu yine reddetti, ama bu sefer vali reddine karşı çıktı, bütün eşraf ricaya geldi: Halk, sokak ortasında yalvarıyordu. Böylesine şiddetli bir ısrar karşısında, nihayet kabul etmek zorunda kaldı. Onu bu kararı vermeye iten nedenin en çok, halktan yaşlı bir kadının kapısının eşiğinden ona seslenerek söylediği âdeta öfke dolu şu sözler olduğu dikkatlerden kaçmadı: “İyi bir belediye başkanı yararlı bir şeydir.” İnsan, yapabileceği iyiliği yapmaktan kaçınır mı?

Bu onun yükselişinin üçüncü aşaması oldu. Madeleine Baba Mösyö Madeleine, Mösyö Madeleine de Monsenyör Belediye Başkanı oldu.

III
LAFFITTE’E YATIRILAN PARALAR

O gene de ilk günkü kadar sade kalmıştı. Kır saçlı, ciddi bakışlı, bir işçi gibi yanık tenli, bir filozof gibi düşünür çehreliydi. Genellikle geniş kenarlı bir şapka, çenesine kadar düğmelenmiş kalın çuhadan bir redingot giyerdi. Belediye başkanlığı görevini yerine getiriyor, ama bunun dışında yalnız yaşıyordu. Az insanla konuşuyordu. Nezaket gösterilerinden kaçınır, kaçamak selam verir, çabuk sıvışır, konuşmak zorunda kalmamak için gülümser, gülümsemek zorunda kalmamak için de ihsanda bulunurdu. Kadınlar onun için “Ne iyi ayı!” derlerdi. En büyük zevki kırlarda gezinmekti.

Daima yalnız başına yemek yerdi; önünde açık bir kitap bulunur, yemek yerken onu okurdu. İyi düzenlenmiş küçük bir kitaplığı vardı. Kitapları seviyordu. Soğuk ama güvenilir dostlardır kitaplar. Servetiyle birlikte artan boş vakitlerinden, kafasını işleyip geliştirmek için yararlanıyor gibiydi. Montreuil-sur-Mer’de bulunduğundan beri dili, yıldan yıla daha ince, daha özenli, daha yumuşak bir hal alıyordu.

Gezintileri sırasında yanına bir tüfek almayı ihmal etmez, fakat bunu nadiren kullanırdı. Ama ezkaza kullanması gerektiğinde de korkunç derecede şaşmaz bir atıcılığı vardı. Hiçbir zaman zararsız bir hayvan öldürmez, küçük kuşlara asla ateş etmezdi.

Artık genç olmamasına rağmen müthiş bir kuvveti olduğu söyleniyordu. İhtiyacı olan herkesin yardımına koşardı; bir atı kaldırır, çamura saplanmış bir tekerleği iter, bağından kurtulan bir boğayı boynuzlarından yakalardı. Evinden çıkarken parayla dolu olan cepleri, evine dönerken boş olurdu. Bir köyden geçerken hırpani kılıklı çocuklar neşeyle peşinden koşar, çevresini bir sinek bulutu gibi sararlardı.

Bir vakitler hayatını tarlada çalışarak geçirmiş olduğu tahmin ediliyordu. Çünkü köylülere bir sürü faydalı küçük sır öğretmişti. Buğday güvelerini yok etmek için tuzu suda eritip bu eriyiği ambarlara serpiştirmeyi ve döşeme yarıklarına doldurmayı; buğday bitlerini defetmek için samanlıklarda ve evlerde her yere, damlara, duvarlara çiçek açmış katırtırnağı asmayı öğretiyordu köylülere. Bir tarladan ayrıkotu, karamuk, yaban yulafı, tilkikuyruğu gibi otların ve bilcümle buğday yiyici parazitin nasıl söküleceğine dair “reçeteleri” vardı. Bir tavşan kümesini farelerden korumak için buraya koyduğu küçük bir Afrika domuzunun kokusundan yararlanıyordu.

Bir gün, bir kısım yerli halkın harıl harıl ısırgan otu yolmaya çalıştığını gördü. Kökünden çıkarılan ve daha şimdiden kuruyan bir yığın bitkiye bakıp şöyle dedi: “Ölmüşler. Oysa nasıl kullanılacağı bilinse çok yararlıdır. Isırgan körpeyken yaprağı çok güzel bir sebzedir; kartlaşınca tıpkı kenevir gibi, keten gibi iplikleri, lifleri olur. Isırgan bezi, kenevir bezi ayarındadır. Kıyılınca kümes hayvanları için, ezilince boynuzlu hayvanlar için yem olur. Isırgan tohumu yemlerine katılırsa hayvanların tüylerine parlaklık verir, kökü tuzla karıştırılırsa güzel bir sarı boya olur. Kaldı ki, yılda iki defa biçilebilen mükemmel bir yemlik ottur. Sonra ısırgan ne ister? Sadece biraz toprak; ne bakım ne tarım. Yalnız tohumu, bitki olgunlaştıkça döküldüğünden toplanması güçtür. Hepsi bu işte. Biraz zahmetle ısırgan otu yararlı olur. İhmal edildiği için zararlı hale geliyor. O zaman da onu öldürüyorlar. Nice insan vardır ki ısırgana benzer!” Biraz sustuktan sonra ilave etti: “Dostlarım, şunu aklınızdan çıkarmayın ki, ne kötü ot ne de kötü insan vardır. Yalnız kötü yetiştiriciler vardır.”

Hele çocuklar onu büsbütün seviyorlardı, çünkü samandan ve hindistancevizinden sevimli küçük oyuncaklar yapmasını biliyordu. Bir kilisenin kapısında siyah matem alameti görünce hemen içeri girerdi: Bazıları nasıl vaftize koşarsa, o da öyle cenazeye koşardı. Kalbinin aşırı yumuşaklığından ötürü dulların hali, başkalarının felaketi onu çekiyordu. Matemli dostların, siyahlara bürünmüş ailelerin, bir tabutun başında inildeyen rahiplerin arasına karışırdı. Uhrevi bir âleme ait görüntülerle dolu bu ölüm mezmurlarının nağmelerine düşüncelerini seve seve bırakmış görünürdü. Bakışları gökyüzüne çevrilmiş, ölümün karanlık uçurumunun kenarında terennümde bulunan bu kederli sesleri, sonsuzluğun bütün sırlarına doğru bir çeşit atılma özleyişiyle dinlerdi.

Kötü işler yapanların gizlenmeleri gibi, kendisini gizleye gizleye bir sürü iyi iş yapıyordu. Akşamları gizlice evlere giriyor, kimseye gözükmeden merdivenlerden çıkıyordu. Zavallı bir yoksul, sefil meskenine döndüğünde, yokluğunda kapısını açılmış, hatta bazen zorlanmış buluyordu. Zavallı adam, “Hırsız gelmiş!” diye feryat ederdi. İçeri girerdi ve ilk gördüğü şey, bir eşyanın üzerinde unutulan bir altın para olurdu. Gelen “hırsız” Madeleine Baba’ydı.

Gönül okşayıcı ve mahzundu. Halk, “Bak işte, zengin ama kibirli olmayan bir insan. Mutlu, ama halinde memnunluk olmayan bir insan,” diyordu.

Bazıları onun esrarengiz bir kişi olduğunu iddia ediyorlardı; odasına asla kimsenin giremediğini, bunun tam bir münzevi keşiş hücresi olduğunu, kanatlı kum saatleriyle döşeli, çapraz kaval kemikleri ve kuru kafalarla süslü olduğunu söylüyorlardı. Bu laflar o kadar çok söyleniyordu ki, Montreuil-sur-Mer’in zarif ve muzip genç hanımlarından birkaçı bir gün ona gidip sordular: “Sayın Belediye Başkanı, bize odanızı gösterir misiniz? Orası için bir mağara diyorlar da.” O, gülümsedi ve onları hemen bu “mağara”ya götürdü. Meraklarından dolayı bir güzel cezalandırılmış oldular. Maun eşyalarla basbayağı döşenmiş bir odaydı bu; eşyalar, bütün bu cins eşyalar gibi oldukça çirkindi ve duvarlar on iki meteliklik kâğıtla kaplıydı. Şöminenin üzerinde duran ve gümüş gibi görünen -çünkü üzerleri damgalanmıştı- eski biçim iki şamdandan başka gözlerine çarpan bir şey olmadı. Küçük şehirlerin zihniyetini dile getiren bir gözlem tarzı.

Fakat yine de bu odaya kimsenin giremediği, buranın bir keşiş mağarası, hayal görülen bir yer, bir delik, bir mezar olduğu söylentisi sürüp gitti.

Laffitte’e yatırılmış “muazzam” miktarda parası olduğu, bu paraların istendiği zaman derhal çekilebilme özelliği bulunduğu kulaktan kulağa fısıldanıp duruyordu. “Öyle ki,” deniyordu ilaveten, “Mösyö Madeleine isterse bir sabah Laffitte’e gidip bir makbuz imzalar ve on dakika içinde iki ya da üç milyonunu alıp götürebilir.” Gerçekte, bu iki ya da üç milyon, söylediğimiz gibi, altı yüz otuz-altı yüz kırk bin franka inmiş bulunuyordu.

IV
MÖSYÖ MADELEINE’İN YASI

1821 yılı başlarında gazeteler, Digne Piskoposu olup “Monsenyör Bienvenu” diye anılan ve seksen iki yaşında, azizlik mertebesine erişmiş olarak göçmüş bulunan Mösyö Myriel’in ölüm haberini verdiler.

Gazetelerin atladığı bir noktayı eklemek için şunu belirtelim: Digne Piskoposu öldüğünde, birkaç yıldan beri gözlerini kaybetmiş bulunuyordu. Fakat kız kardeşi yanında olduğu için körlüğünden memnundu.

Bu arada şunu da söyleyelim: Kör olmak ve sevilmek, hiçbir şeyin tam olmadığı şu yeryüzünde gerçekten de mutluluğun en garip, garip olduğu kadar da nefis şekillerinden biridir. Bir kadının, bir kızın, bir kız kardeşin, sevimli bir varlığın sürekli olarak yanı başınızda bulunması, ona ihtiyacınız olduğu için, sizden vazgeçemediği için bulunması, varlığı sizce vazgeçilmez olan kişi için vazgeçilmez olduğunuzu bilmeniz, onun size olan şefkatini size ayırdığı zamanın miktarıyla mütemadiyen ölçebilmeniz ve kendi kendinize, “Bütün vaktini benim için harcadığına göre, demek bütün yüreğiyle bana ait,” diyebilmeniz; yüzün yokluğunda da düşünceyi görebilmek, dünyanın karanlığı içinde bir varlığın sadakatini fark etmek, bir elbise hışırtısını bir kanat sesi gibi duymak, onun gelişini, gidişini, çıkışını, girişini, konuşmasını, şarkı söylemesini işitmek ve bu adımların, bu sözlerin, bu şarkının merkezi olduğunuzu düşünmek; her dakika kendi çekici gücünüzü göstermek, sakat olduğunuz nispette kuvvetli olduğunuzu hissetmek, karanlığın içinde, karanlık sayesinde bu meleğin çevresinde döndüğü yıldız haline gelmek, bütün bunlar eşi az bulunur bahtiyarlıklardır. Hayatın en yüce mutluluğu, sevildiğinden emin olmaktır. Sırf kendisi için sevildiğinden ya da daha iyi bir deyişle, kendisine rağmen sevildiğinden insanın emin olması: İşte, körde bu güven vardır. Bu felakette hizmet edilmek demek, okşanmak demektir. Körün eksikliğini çektiği bir şey var mıdır? Hayır. Çünkü sevgiye sahip olunca, ışığı kaybetmek hiçbir şey değildir. Hem ne sevgi! Baştan başa erdemden ibaret bir sevgi! Tam güvenin olduğu yerde körlük kalmaz. Ruh, el yordamıyla ruhu arar ve bulur. Ve bu bulunmuş, sınanmış ruh bir kadındır. Bir el size destek olur, onun elidir bu; bir ağız alnınıza dokunur, onun ağzıdır bu; tam yanı başınızda bir nefes duyarsınız, odur bu. Her şeyi ondan almak, dininden merhametine kadar her şeyi, asla terk edilmemek, size yardım eden bu tatlı zaafa sahip olmak, bu sarsılmaz saza dayanmak, kendi ellerinizle İlahi Takdir’e dokunmak, onu kollarınız arasına alabilmek. Elle dokunulabilen Tanrı, ne sevindirici şey! Yürek, bu semavi karanlık çiçek, esrarlı bir açılış gösterir. Karşılığında bütün aydınlıkları verseler bile, bu karanlık verilmez! Melek ruh buradadır, hep buradadır; uzaklaşsa bile geri gelmek için uzaklaşır; rüya gibi silinip gerçek gibi yeniden ortaya çıkar. Yaklaşan sıcaklığı duyarsınız: İşte o, buradadır. Huzurla, neşeyle kendinizden geçersiniz, gece içinde yayılan bir ışıksınızdır. Ve bin bir küçük ihtimam. Bu boşluk içinde muazzamlaşan hiçlikler. Kadın sesinin sizi avutmakta kullanılan ve sizin için kaybolan evrenin yerini alan en anlatılması imkânsız vurgu incelikleri. İnsan ruhla okşanır; bir şey görmez, fakat tapınıldığını hisseder. Bir karanlıklar cennetidir bu.

İşte Monsenyör Bienvenu, böyle bir cennetten ötekine geçmişti.

Ölüm haberi, Montreuil-sur-Mer’in mahalli gazetesi tarafından yayınlandı. Mösyö Madeleine ertesi gün siyahlar giyinmiş ve şapkasına matem şeridi takmış olarak göründü. Şehirde bu yasın farkına varıldı ve dedikodusu yapıldı. Mösyö Madeleine’in aslını aydınlatan bir ışık gibi görüldü bu yas. Bundan, onun saygıdeğer Piskoposla bir akrabalığı olduğu sonucu çıkarıldı. Salonlarda, “Digne Piskoposu için yasa büründü,” dediler. Bu, Mösyö Madeleine’i gözlerde iyice yükseltti ve Montreuil-sur-Mer’in soylular âleminde, ona birdenbire bir itibar kazandırıverdi. Şehrin küçücük eski kenar mahallesi Saint-Germain, bir piskoposun akrabası olması muhtemel olan Mösyö Madeleine üzerindeki karantinayı kaldırmayı düşündü. Mösyö Madeleine de, yaşlı hanımların artan reveranslarından, gençlerin de artan gülümsemelerinden fark etmişti bu terfiyi. Bir akşam bu küçük kibarlar âleminin kıdemli hanımlarından biri, yaşlılığın verdiği merak hakkını kullanarak ona soracak oldu:

- Sayın Belediye Başkanı herhalde müteveffa Digne Piskoposu’nun yeğenidirler, öyle değil mi?

O:

- Hayır madam, dedi.

İtibarlı dul:

- Ama onun için yas tutmuyor musunuz? diye sordu.

Mösyö Madeleine şu cevabı verdi:

- Çünkü gençliğimde onun ailesinin yanında uşaktım.

Dikkatleri çeken başka bir nokta da şuydu: Gezgin Savoielı çocuklardan biri ne zaman temizlenecek baca arayarak şehirden geçse, Belediye Başkanı onu yanına çağırtıyor, adını soruyor ve ona para veriyordu. Küçük Savoyardlar bunu birbirlerine söylediklerinden, şehirden geçenleri çok oluyordu.

V
UFUKTA BELİRSİZCE ÇAKAN ŞİMŞEKLER

Zamanla, yavaş yavaş bütün muhalefetler sona ermişti. Bütün yükselen kimseler için geçerli olan bir çeşit yasaya göre, Mösyö Madeleine’e karşı önce kara çalmalar ve iftiralar kullanılmış, sonra sıra kötülüklere, daha sonra da acı alaylara gelmişti ve sonunda hepsi yok olup gitti. Sevgi ve saygı tam, istisnasız, candan bir hal aldı ve 1821 yılına doğru öyle bir an geldi ki, 1815’te Digne’de, “Monsenyör Piskopos” sözü nasıl bir vurguyla söyleniyorduysa, Montreuil-sur-Mer’de “Sayın Belediye Başkanı” sözü öyle söylenir oldu. On fersah mesafeden Mösyö Madeleine’e fikir danışmaya geliyorlardı. Anlaşmazlıklara son veriyor, davaları önlüyor, düşmanları barıştırıyordu. Herkes davası için onu hâkim yapıyordu. Ruhu, tabii hukukun kitabıydı sanki. Ona gösterilen saygı bir salgın gibi, yakından yakına geçe geçe, altı yedi yılda bütün memlekete yayıldı.

Fakat şehirde ve idare bölgesinde, kendisini bu salgından mutlak biçimde sakınmasını bilen bir kişi, tek bir kişi vardı ki Madeleine Baba’nın bütün gayretine rağmen, âdeta kandırılması, şaşırtılması imkânsız bir içgüdü onu uyarıyor, kuşkulandırıyormuş gibi bu salgına karşı direndi durdu. Gerçekten de bazı insanlarda sanki hakiki bir hayvan içgüdüsü bulunur. Her içgüdü gibi saf ve bozulmamış halde olan bu içgüdü, hem antipati hem de sempati yaratır; tabiatı bir türlü olanı başka bir türlü olandan kesin bir biçimde ayırır; hiç tereddüde kapılmaz, şaşırmaz, asla susmaz ve kendini yalanlamaz; karanlığın içinde aydınlıktır, yanılmazdır, emredicidir; zihnin bütün öğütlerine, aklın bütün yakıştırmalarına karşı vurdumduymazdır ve kaderleri ne şekilde belirlenmiş olursa olsun, köpek-insan’ı kedi-insan’ın, tilki-insan’ı aslan-insan’ın varlığı hakkında gizliden gizliye uyarır.

Çoğu zaman Mösyö Madeleine, bir sokaktan sükûnetle, sevgiyle, herkesin hayır dualarını toplayarak geçerken uzun boylu, kurşuni redingotlu, elinde kalın bir baston, başında kenarları eğik bir şapka taşıyan bir adam, o geçtikten sonra birdenbire geri dönüp durur, kollarını çaprazlama kavuşturarak, başını ağır ağır sallayarak, üst dudağını alt dudağıyla itip burnuna kadar kaldırarak gözden kayboluncaya dek bakışlarıyla onu takip ederdi. Bu anlamlı yüz buruşturmasını şöyle yorumlamak mümkündü: “Neyin nesidir acaba bu adam? Mutlaka onu bir yerlerde görmüşlüğüm var. Herhalde beni uzun zaman kandıramaz.”

Vakarlı ve vakarında neredeyse tehditkâr bir taraf bulunan bir adamdı; çarçabuk görülüp geçildiği zaman bile görenin zihnine takılan kişilerdendi.

Adı Javert’di, polistendi.

Montreuil-sur-Mer’de, güç ama yararlı bir görev olan müfettişlik görevini yapıyordu. Madeleine’in ilk zamanlarını görmemişti. Javert, işgal ettiği bu mevkiyi, o zamanlar Paris emniyet müdürü olan Devlet Bakanı Kont Angles’in sekreteri Mösyö Chabouillet’nin koruyuculuğuna borçluydu. Javert Montreuil-sur-Mer’e geldiğinde, büyük fabrikatör servetini yapmış, Madeleine Baba artık Mösyö Madeleine olmuştu.

Bazı polis memurlarının ayrı bir yüz ifadesi vardır ve bu ifade alçaklığa, aşağılığa bulanmış bir otorite havasıyla karışmıştır. Alçaklık, aşağılık haricinde, bu yüz ifadesi vardı Javert’de.

Kanaatimizce eğer ruhlar gözle görülebilseydi, gariptir ama insan türündeki her bireyin, hayvanlar âlemindeki türlerden birine karşılık geldiğini açık seçik görmemiz mümkün olurdu. Böylece düşünürlerin şöyle böyle fark ettikleri bir gerçek, istiridyeden kartala, domuzdan kaplana kadar bütün hayvanların insanoğlunun içinde, bunlardan her birinin bir insanda bulunduğu gerçeği kolayca kabul edilebilirdi. Hatta bazen bu hayvanlardan birkaçı birden bulunur bir insanda.

Hayvanlar, bizim erdemlerimizin ve alçaklığımızın gözlerimizin önünde dolaşıp duran suretlerinden, ruhlarımızın görünen hayaletlerinden başka bir şey değildirler. Tanrı bize onları, bizi düşündürmek için gösterir. Yalnız hayvanlar gölgeden ibaret olduklarından, Tanrı onları hiç de eğitilebilir olarak yaratmamıştır. Neye yarardı ki bu? Oysa aksine, bizim ruhlarımız birer gerçek olduğundan ve kendilerine özgü ayrı bir sonları bulunduğundan, Tanrı onlara zekâ, yani eğitilme imkânı vermiştir. İyi bir sosyal terbiye, bir ruhun -nasıl olursa olsun- içinde taşıdığı faydayı daima bulup çıkarır.

Bunlar elbette ki görünen dünyevi hayatın, dar görüş açısından söylenmiş sözleri olup, insan olmayan varlıkların önceki ve sonraki kişilikleri gibi derin bir meseleyi peşin bir hükme bağlamak iddiasında değildirler. Görünen ben, hiçbir suretle düşünüre gizli ben’i inkâr etmek yetkisini vermez. Bu ihtirazı kaydı koyduktan sonra, geçelim.

Şimdi, her insanda Tanrı’nın yarattığı hayvan türlerinden birinin bulunduğu, bir an için kabul edilecek olursa asayiş memuru Javert’in ne menem bir insan olduğunu söylememiz kolaylaşır.

Asturya köylülerinin inancına göre, bir dişi kurdun her batındaki yavruları arasında, bir köpek bulunurmuş; ana kurt bunu hemen öldürürmüş çünkü öldürülmezse, bu yavru büyüdüğünde öbürlerini parçalayıp yermiş.

İşte bu kurt yavrusu köpeğe bir insan yüzü takın, karşınıza Javert çıkar.

Javert, kocası kürek mahkûmu olan bir falcı kadından hapishanede doğmuştu. Büyüdüğünde toplumun dışında kaldığını düşündü ve tekrar topluma girememek korkusuyla umutsuzluğa kapıldı. Toplumun, iki sınıftan insanı, acımasızca kendi dışında tuttuğunu fark etti. Bunlar topluma saldıranlarla toplumu koruyanlardı. Bu iki sınıf arasında seçim yapması gerekiyordu. Aynı zamanda kendisinde bir çeşit eğilip bükülmezlik, kurallara uygunluk, dürüstlük temeli hissediyor ve bu duygu onda, içinden çıktığı serseri milletine karşı izahı imkânsız bir kin ve nefretle karışıyordu. Polislik mesleğine girdi. Orada başarılı oldu. Kırk yaşında müfettişti.

Gençliğinde, güneydeki kürek mahkûmları arasında görev yapmıştı.

Daha ileri gitmeden, az önce Javert’e taktığımız şu insan yüzü sözünden neyi kastettiğimizi belirtelim. Javert’in insan yüzü, yassı, basık bir burunla bunun iki derin deliğinden ve bunlara doğru iki yanağından uzanan muazzam favorilerden ibaretti. Bu iki ormanla iki mağarayı ilk gördüğünde insan, rahatsızlık duyuyordu. Javert güldüğü zaman -nadir ve korkunç bir şeydi bu- önce dudakları birbirinden ayrılarak yalnız dişlerini değil, diş etlerini de meydana çıkarmakta ve burnunun etrafında bir yabani hayvan burnu gibi geniş, vahşi çizgiler peyda olmaktaydı. Javert ciddi dururken bir buldok, güldüğü zamansa bir kaplandı. Gerisi az kafatası, çok çene kemiği, alnı kapatıp kaşların üzerine dökülen saçlar, iki göz arasında bir öfke yıldızı gibi sürekli bir merkezi çatıklık, karanlık bakışlar, ince, kısık dudaklı korkunç bir ağız ve gaddarca amir bir tavırdı.

Bu adam, çok basit ve nispeten çok iyi, ama aşırı derecede abartarak neredeyse kötü hale getirdiği iki duygudan ibaretti: otorite saygısı ve başkaldırıdan nefret. Onun gözünde hırsızlık, cinayet, bütün suçlar başkaldırmanın çeşitli şekillerinden başka bir şey değildi. Başbakanından korucusuna kadar, devlette görevi olan herkese körü körüne derin bir itibar ve inanç beslerdi. Kötülüğün yasal eşiğini bir kere aşmış kimseleri de hor görür, nefret ve tiksintiye boğardı, istisna kabul etmez, mutlaklık isterdi. Bir yandan, “Memur hata yapamaz; hâkim daima haklıdır,” derken öbür yandan, “Bunların işi bitmiş, iflah olmazlar, hiçbir iyi şey beklenmez bunlardan,” derdi. İnsan yapısı olan kanuna sınırsız bir yapabilme gücü ya da, başka bir deyişle, iblisleri tespit etme gücü atfeden, toplumun altına eski Yunanların cehennem ırmağı Styks’i yerleştiren aşırı düşünceli kimselerin fikrini olduğu gibi paylaşırdı. Stoacı karakterde ciddi, sert, üzgün, hayalci, bütün mutaassıp görüşlüler gibi hem alttan alıcı hem de kibirliydi. Bir burgu gibi bakardı: soğuk ve delici. Bütün hayatı şu iki kelimeden ibaretti: gözünü açık tutmak ve göz altında tutmak. Dünyanın en doğruluktan uzak işine doğru hattı sokmuştu; faydasının bilincine ve görevinin inancına sahipti; başkalarının rahip olduğu gibi, o da hafiyeydi. Eline düşenin vay haline! Kürekten kaçan babası olsa yakalar, sürgünden kaçan anası olsa ihbar ederdi. Ve bunu, erdemin verdiği gönül rahatlığıyla yapardı. Ayrıca mahrumiyetlerle dolu bir yaşayış, yalnızlık, feragat, perhizkârlık ve mutlak neşesizlik içerisindeydi. Amansız bir görevdi bu. Polisliği, Spartalıların Sparta’yı anladıkları gibi anlamaktı: acımasız bir pusu nöbeti, vahşi bir dürüstlük, sert, soğuk mermer gibi bir hafiye, Vidocq’un kişiliği içinde bir Brütüs.

Javert’in bütün şahsiyeti, gözetleyen ve sıvışan insanı ifade ediyordu. O devirde aşırı gazeteler denen gazeteleri yüksek kozmogoni bahisleriyle süsleyip çeşnilendiren Joseph de Maistre’in mistik ekolüne mensup kişiler, Javert’in bir sembol olduğunu söylemekten geri kalmazlardı. Şapkasının altında kaybolan alnı görünmüyordu, kaşlarının altında kaybolan gözleri görünmüyordu, boyunbağının içine dalan çenesi görünmüyordu, yenlerinin içine giren elleri görünmüyordu, redingotunun altında taşıdığı bastonu görünmüyordu. Ama sırası, gelince, bu karanlığın içinden birdenbire, bir pusudan fırlar gibi köşeli, dar bir alnın, uğursuz bir bakışın, tehditkâr bir çenenin, iri ellerin ve dehşet verici kalın bir sopanın çıkıverdiği görülürdü.

Pek sık olmayan boş zamanlarında, kitaplardan nefret etmesine rağmen okurdu; bu yüzden büsbütün de cahil değildi. Zaten biraz tumturaklı olan konuşmasından belli oluyordu bu.

Dediğimiz gibi, hiçbir kötü alışkanlığı yoktu. Kendisinden memnun olduğu zamanlar, nefsine bir tutam enfiye ikram ederdi. Bu onun insanlığa benzeyen yanıydı.

Kolayca anlaşılacağı gibi Javert, Adalet Bakanlığının yıllık istatistiklerinde serseriler faslında gösterilen bütün o güruhun umacısıydı. Daha Javert’in adını duyar duymaz neye uğradıklarını şaşırırlardı. Javert’in suratı göründü mü de taş kesilirlerdi.

İşte böyle bir kişiydi bu müthiş adam.

Javert, Mösyö Madeleine’in üzerine dikilmiş bir çift göz gibiydi. Şüphe ve tahmin dolu bir çift göz. Mösyö Madeleine bunun farkına varmıştı ama umursamaz görünüyordu. Javert’e bir tek soru bile sormadı; onu ne arıyor ne de ondan kaçınıyor, bu sıkıcı ve âdeta ağırlığı hissedilen bakışa, farkında değilmişçesine tahammül ediyordu. Herkese olduğu gibi Javert’e de sükûnet ve iyilikle davranıyordu.

Javert’in ağzından kaçan bazı sözlerden, soydan gelen ve içgüdü kadar iradenin de içinde yer aldığı bir merakla, Madeleine Baba’nın başka yerlerde daha önce bırakmış olabileceği bütün izleri gizli gizli araştırmış olduğu anlaşılıyordu. Bir şeyler bilir gibi görünüyor, bazen kapalı kelimelerle birisinin bir memlekette kaybolmuş bir aile hakkında bazı bilgiler elde ettiğini söylüyordu. Bir keresinde, kendi kendine konuşarak, “Sanırım yakaladım!” dedi. Sonra bir kelime bile söylemeden üç gün düşünceli düşünceli durdu. Sanki tuttuğunu sandığı ip kopmuştu.

Bazı kelimeler fazla mutlak bir anlam ifade edebileceğinden, gerekli bir düzeltme olarak şunu belirtelim: İnsan denilen yaratıkta, gerçekten yanılmaz diye bir şey olamaz ve içgüdünün özelliği de zaten karışıklığa düşebilmesi, yolunu izini şaşırabilmesidir. Yoksa zekâdan daha üstün olurdu ve hayvanda, insandan daha iyi bir bilgi ışığı bulunurdu.

Mösyö Madeleine’in doğal hali ve sakinliği, belli ki Javert’i biraz zor durumda bırakıyordu.

Ne var ki onun garip tavrı bir gün, Mösyö Madeleine’i etkiler gibi oldu. Bakın nasıl bir vesileyle.

VI
FAUCHELEVENT BABA

Mösyö Madeleine bir sabah, Montreuil-sur-Mer’in kaldırımsız bir ara sokağından geçiyordu. Bir gürültü duydu ve az ileride bir kalabalığın toplandığını gördü ve oraya gitti. Fauchelevent Baba dedikleri yaşlı bir adam, atı devrilen arabasının altında kalmıştı.

Bu Fauchelevent, o tarihte Mösyö Madeleine’e hâlâ düşmanlık besleyen ender kişilerden biriydi. Madeleine memlekete geldiğinde, eski köy noteri ve oldukça okumuş bir köylü olan Fauchelevent ticaret yapıyordu ve ticareti de kötü gitmeye başlamıştı. Fauchelevent, noter olan kendisi mahvolurken, bu basit işçinin zenginleştiğini görmüştü. Bu durum onun içini kıskançlıkla doldurmuş, Mösyö Madeleine’e zarar vermek için her fırsatta elinden geleni yapmıştı. Sonra iflas gelip kapısına dayanmıştı. Yaşlıydı, çoluk çocuğu da yoktu; bir araba ve bir attan başka elinde bir şey kalmadığından, yaşamak için arabacı olmuştu.

Atın iki kalçası da kırılmış, ayağa kalkamıyordu. Yaşlı adam tekerlekler arasına sıkışmıştı. O kadar talihsizce düşmüştü ki, aracın bütün ağırlığı adamın göğsüne biniyordu. Araba oldukça ağır yüklüydü. Fauchelevent Baba, acıklı hırıltılar çıkarıyordu. Onu çekip çıkarmak istedilerse de fayda etmedi. İsabetsiz bir gayret, acemice bir yardım, yersiz bir sarsıntı adamcağızın işini bitirebilirdi. Onu kurtarmak için arabayı alttan kaldırmaktan başka çare yoktu. Kaza anında çıkagelmiş olan Javert, birini kriko getirmeye yollamıştı.

Derken Mösyö Madeleine geldi. Saygıyla yol açtılar. İhtiyar Fauchelevent:

- Yardım edin bana, diye feryat ediyordu. İhtiyarı kurtaracak hakikatli bir evlat yok mu?

Mösyö Madeleine, orada bulunanlara döndü:

- Bir kriko var mı?

- Getirmeye gittiler, diye cevap verdi bir köylü.

- Ne kadar zamanda getirirler?

- En yakın yere gittiler, Flachot’ya. Orada bir nalbant var ama gene de bir çeyrek saat ister.

- Bir çeyrek saat mi! diye haykırdı Madeleine.

Bir önceki gün yağmur yağmış, zemin ıslanmıştı. Araba, her an biraz daha toprağa saplanıp ihtiyar arabacının göğsünü sıkıştırdıkça sıkıştırıyordu. Beş dakika geçmeden kaburga kemiklerinin kırılacağı belliydi.

Mösyö Madeleine, bakınan köylülere:

- Bir çeyrek saat beklemek imkânsız, dedi.

- Başka çare yok!

- Ama iş işten geçecek! Araba gittikçe gömülüyor, görmüyor musunuz?

- Hay Allah!

- Bakın, dedi Madeleine, arabanın altında birinin girip sırtıyla onu kaldırabileceği kadar yer var. Yarım dakikaya kalmaz adamcağız oradan çıkarılır. Aramızda güçlü ve yürekli biri var mı? Beş altın Louis kazanır!

Toplulukta kimse kımıldamadı.

- On Louis, dedi Madeleine.

Herkes yere bakıyordu. İçlerinden biri mırıldandı:

- İblis gibi kuvvetli olmak gerek, hem sonra ezilme tehlikesi de var!

- Hadi bakalım, diye tekrarladı Madeleine, yirmi Louis.

Aynı sessizlik.

- Eksik olan iyi niyetleri değil, diye bir ses duyuldu.

Mösyö Madeleine döndü, Javert’i tanıdı. Geldiğinde fark etmemişti.

Javert devam etti:

- Eksik olan kuvvetleri. Böyle bir arabayı sırtında kaldırabilmek için müthiş bir insan olmak gerek.

Sonra sabit bir nazarla Mösyö Madeleine’e bakıp, söylediği her kelimenin üzerine basarak:

- Mösyö Madeleine, ömrümde sizin bu istediğiniz işi yapacak bir tek kişi tanıdım.

Madeleine titredi.

Javert kayıtsız bir edayla, ama gözlerini Madeleine’den ayırmadan ekledi:

- Bir forsaydı.

- Ya! dedi Madeleine.

- Toulon kürek damında.

Madeleine sapsarı kesildi.

Bu arada araba, ağır ağır yere gömülmeye devam ediyordu. Fauchelevent Baba hırlıyor, inliyordu:

- Boğuluyorum nefessizlikten! Kaburgalarım kırılıyor! Bir kriko! Bir şey! Ah!

Madeleine çevresine bakındı:

- Demek yirmi Louis kazanıp bu zavallı ihtiyarın hayatını kurtarmak isteyen kimse yok, öyle mi?

Hazır bulunanların hiçbiri kıpırdamadı. Javert yeniden konuştu:

- Ömrümde bir krikonun yerini alabilecek bir tek adam tanıdım, o da o kürek mahkûmuydu.

- Ah! Eziliyorum işte artık! diye haykırdı ihtiyar.

Madeleine başını kaldırdı, Javert’in hâlâ üstüne dikilmiş olan atmaca bakışıyla karşılaştı, hareketsiz duran köylülere baktı ve acı acı gülümsedi. Sonra tek kelime söylemeden yere diz çöktü ve kalabalıktan bir çığlık kopmasına bile vakit kalmadan arabanın atlına girdi.

Korkunç bir bekleyiş ve sessizlik anı oldu. Madeleine’in bu müthiş ağırlık altında, hemen hemen yüzükoyun yere yatmış olarak dirseklerini dizlerine yaklaştırmak için iki defa boşuna çabaladığı görüldü. Ona seslendiler, “Madeleine Baba! Çıkın oradan!” İhtiyar Fauchelevent bile “Mösyö Madeleine! Gidin! Görüyorsunuz işte, ölmek kaderim! Bırakın beni! Siz de ezileceksiniz!” dedi. Madeleine cevap vermedi.

Hazır bulunanların nefesleri kesiliyordu. Tekerlekler yere gömüldükçe gömülmüş, Madeleine’in arabanın altından çıkması artık hemen hemen imkânsız hale gelmişti.

Birden koca kitlenin sarsıldığı görüldü, araba yavaş yavaş kalkıyordu, tekerlekler yarı yarıya çamurdan çıkmıştı. Boğuk bir sesin haykırdığı duyuldu, “Çabuk olun! Yardım edin!” Son bir gayret harcayan Madeleine’di bu.

Hemen koşuştular. Birinin fedakârlığı, hepsine kuvvet ve cesaret vermişti. Yirmi kol birden arabayı kaldırdı, ihtiyar Fauchelevent kurtuldu.

Madeleine doğruldu. Ter içindeydi ve yüzü sapsarı kesilmişti. Elbiseleri yırtılmış, çamur içinde kalmıştı. Herkes ağlıyordu. İhtiyar, dizlerini öpüyor, ona “İyi Tanrı,” diyordu. Onunsa yüzünde bilinmez bir mutluluk ve semavi bir ıstırap ifadesi vardı ve sakin bir bakışla gözlerini Javert’e dikmişti; o da hep ona bakıyordu.

VII
FAUCHELEVENT PARİS’TE BAHÇIVAN OLUYOR

Fauchelevent düşünce diz kemiği çıkmıştı.

Madeleine Baba onu, fabrikasının bulunduğu binada işçileri için kurduğu ve iki hayırsever rahibenin idaresinde bulunan revire kaldırttı. Ertesi sabah ihtiyar, komidinin üzerinde bin franklık bir banknotla, Madeleine Baba’nın kendi el yazısıyla yazdığı şu pusulayı buldu: “Arabanızla atınızı satın alıyorum.” Araba kırılmış, at ölmüştü. Fauchelevent iyileşti, ama dizi kilitlenip kaldı. Mösyö Madeleine, hayırsever rahibelerin ve kendi mahalle papazının tavsiyesiyle adamcağızı Paris’te, Saint-Antoine Mahallesindeki bir kadınlar manastırına bahçıvan olarak yerleştirdi.

Bir süre sonra Mösyö Madeleine, belediye başkanlığına atandı.

Javert, Mösyö Madeleine’i şehir üzerinde kendisine mutlak yetki veren bakanlık kemerini kuşanmış olarak ilk gördüğünde, bir buldok, efendisinin elbiseleri altında bir kurdun kokusunu aldığı zaman nasıl ürperirse öyle ürperdi. O andan itibaren Mösyö Madeleine’le karşılaşmaktan elinden geldiğince kaçındı. Ancak vazife ihtiyaçları mutlaka gerektirdiği ve belediye başkanıyla birlikte bulunmazlık edemediği zamanlar onunla konuşuyor ve konuşurken derin bir saygı gösteriyordu.

Madeleine Baba’nın Montreuil-sur-Mer’de yarattığı bu refahın yukarıda belirttiğimiz gözle görülebilen işaretlerinden başka, bir de gözle görülemeyen, ama daha az önemli olmayan başka bir belirtisi daha vardı. Hiçbir zaman yanıltmayan bir belirtiydi bu. Halkın sıkıntıda olduğu, işin kıtlaştığı, ticaretin bütün bütün durduğu zamanlarda vergi mükellefi, parasızlıktan ötürü vergiye karşı direnir, vergisini vaktinde ödemez, süreleri geçirir, devlet de bu yüzden zorlama ve tahsil masrafı olarak çok para harcar. Oysa iş bol, ülke mutlu ve refahlı olduğu zaman vergiler kolay ödenir ve devlete az masrafa patlar. Halkın sefaletiyle zenginliğinin şaşmaz bir termometresi vardır denilebilir: vergi toplama masrafları. Yedi sene içinde, Montreuil-sur-Mer idari bölgesindeki vergi tahsil masrafları, dörtte üç oranında azalmıştı. Bu yüzden, o zamanlar maliye bakanı olan Mösyö de Villèle, diğer bölgeler arasında bu bölgeyi sık sık örnek gösteriyordu.

İşte Fantine geri döndüğünde, memleketin durumu böyleydi. Kimse Fantine’i hatırlamıyordu. Bereket versin, Mösyö Madeleine’in fabrikası bir dost yüzü gibiydi. Oraya başvurdu ve kadınlar atölyesine alındı. Fantine için yepyeni bir meslekti bu; pek becerikli olamıyor, bunun için günlük çalışmasından ancak az bir şey elde ediliyordu, ama bu yine de yetiyordu ona. Mesele hallolmuştu, hayatını kazanıyordu.

VIII
MADAM VICTURNIEN AHLAK UĞRUNA
OTUZ BEŞ FRANK HARCIYOR

Fantine hayatını kazandığını görünce, bir an sevince kapıldı. Kendi emeğiyle namusluca yaşamak, Tanrı’nın en büyük lütfuydu. Çalışmak zevkine yeni baştan kavuştu. Bir ayna satın aldı, gençliğini, güzel saçlarını, güzel dişlerini seyretmek onu sevindirdi; pek çok şeyi unuttu, yalnızca Cosette’i, gelecekte olması mümkün şeyleri düşündü ve âdeta mutlu oldu. Küçük bir oda tuttu, bunu gelecekteki emeği karşılığında borçla döşedi; düzensiz yaşayış alışkanlıklarının bir kalıntısıydı bu.

Evli olduğunu söyleyemediğinden, daha önce belirttiğimiz gibi, küçük kızından bahsetmekten özenle kaçınmıştı.

Bu arada, başlangıçta gördüğümüz gibi, Thènardierlerin ücretini hiç aksatmadan ödüyordu. Yazı diye imzasını atmaktan başka bir şey bilmediğinden, onlara gönderdiği mektupları bir arzuhalciye yazdırmak zorunda kalıyordu.

Sık sık mektup yolluyordu. Bunun farkına varıldı. Kadınlar atölyesinde alttan alta Fantine’in “mektuplar yazdığı” ve “birtakım halleri olduğu” söylenmeye başladı.

İnsanların üzerlerine vazife olmayan şeylerle uğraşması, onları gözetlemesi kadar densizce bir şey yoktur: “Şu mösyö niçin hep akşam karanlığında geliyor? Niçin falanca mösyö perşembeleri hiç anahtarını çiviye asmıyor? Niçin hep dar sokaklardan gitmeyi tercih ediyor? Niçin falanca madam arabasından daima eve gelmeden önce iniyor? Niçin kâğıt kutusu dolu olduğu halde desteyle mektup kâğıdı aldırıyor?” vs.

Böyle insanlar için muammadır bunlar. Anahtarını bulmak için hiç çekinmeden on tane hayır işine gerekenden daha çok para harcar, daha çok zaman israf eder, daha çok zahmete girerler. Hem de boş yere, zevk için, meraklarının karşılığında yine meraktan başka bir şey elde etmeden. Filan adamı ya da falan kadını günlerce takip ederler. Sokak köşelerinde, kapı altlarında, geceleri, soğukta, yağmurda nöbet tutarlar, memurlara rüşvet verirler, arabacıları, uşakları sarhoş ederler, bir oda hizmetçisine para verir, bir kapıcıyı satın alırlar. Niçin? Hiç uğruna. Sırf görmek, bilmek, sızmak hırsı. Sırf dilini kaşımak hevesi. Ve çoğu zaman da, bu sırların bilinmesi, bu esrarların yayınlanması, bu muammaların gün ışığına çıkması felaketlere, düellolara, iflaslara, ailelerin yıkımına, hayatların mahvına yol açar. Hiçbir kârı olmadan, sırf içgüdüyle “her şeyi keşfedenler” ise, bu olup bitenleri büyük bir hazla seyrederler. Hazin şey.

Bazı kimseler sadece konuşma ihtiyacı dolayısıyla kötülük ederler. Salon konuşmaları ve sohbetleri, bekleme odası gevezelikleri, odunu çarçabuk tüketen ocaklara benzer. Pek çok yakacağa ihtiyaçları vardır; yakacak da komşularıdır.

Fantine’i işte böyle gözlüyorlardı.

Birçoğu da onun sarı saçlarını, beyaz dişlerini kıskanıyordu.

Atölyede öbür kadınların, kızların arasında sık sık arkasını dönüp gözünün yaşını sildiğini fark ettiler. Çocuğunu düşündüğü anlardı bunlar, belki sevmiş olduğu adamı da...

Geçmişteki karanlık bağların koparılması ağrılı bir iştir.

Hep aynı adrese, ayda en az iki defa mektup yazdığını ve mektup ücretlerini peşin ödediğini tespit ettiler. Adresi ele geçirmeyi başardılar: “Mösyö, Mösyö Thènardier, hancı, Montfermeil.” Arzuhalciyi meyhanede bülbül gibi şakıttılar. Sır küpünü boşaltmadan midesini kırmızı şarapla dolduramayan ihtiyar bir adamcağızdı bu. Sözün kısası, Fantine’in bir çocuğu olduğunu öğrendiler. “O tür kızlardan biriydi demek bu.” Dedikodu kumkuması kadınlardan biri Montfermeil’e kadar gidip Thènardier’yle konuştu ve dönüşünde şöyle dedi: “Otuz beş frankım gitti, ama gerçeği de öğrendim. Çocuğu gördüm!”

Bu işi yapan dedikodu kumkuması, Madam Victurnien adında mitolojinin yılan saçlı bir ucubesi, elâlemin gönüllü namus bekçisi ve kapıcısıydı. Madam Victurnien elli altı yaşındaydı, çirkinlik maskesinin üstünde bir de ihtiyarlık maskesi taşıyordu. Titrek sesli, kafaca esintiliydi. Bu yaşlı kadının da bir gençliği olmuştu. Şaşılacak şey. Gençliğinde, tam 93’te, manastırdan kırmızı külahla kaçan ve Bernardinlerden Jakobenlere geçen bir keşişle evlenmişti. Kuru, hırçın, şirret, sivri, dikenli, âdeta zehirliydi. Ona iyice hükmetmiş, onu ezmiş ve sonra da dul bırakmış olan keşişini hiç aklından çıkarmazdı. Kaçan keşişin cüppesini buruşturup üstüne attığı bir ısırgan otuydu. Restorasyon Devri’nde kaba sofu kesilmişti, hem de öylesine bir gayretle ki, sonunda rahipler onu keşişi konusunda bağışlamışlardı. Tantanayla bir dinî cemaate vasiyet ettiği küçük bir mülkü vardı. Aras piskoposluğu nezdinde hayli itibar görmekteydi. İşte, Montfermeil’e gidip, dönüşünde “Çocuğu gördüm!” diyen Madam Victurnien buydu.

Bütün bunlar zaman aldı. Fantine fabrikaya gireli bir yıldan fazla oluyordu ki bir sabah, atölyenin gözcüsü, ona belediye başkanı adına elli frank vererek kendisinin artık atölye işçilerinden sayılmadığını söyledi ve yine belediye başkanı adına memleketten ayrılmasını tavsiye etti.

Bu tam da Thènardierlerin altı yerine on iki frank istemelerinin ardından on iki yerine on beş frank istemeye başladıkları aya rastlıyordu.

Fantine perişan olmuştu. Memleketten gitmesine imkân yoktu çünkü kira ve eşya borcu vardı. Elli frank bu borcu ödemesine yetmiyordu. Dili dolaşarak birkaç rica kelimesi mırıldandı. Gözcü kadın kendisinin derhal atölyeden çıkmasını ihtar etti. Fantine zaten iyi bir işçi değildi. Umutsuzluktan çok utançtan ezilmiş bir halde atölyeden ayrılıp odasına döndü. Suçu artık herkesçe biliniyordu demek!

Kendinde tek kelime söyleyecek kuvvet bulamıyordu. Belediye Başkanı’nı görmesini tavsiye ettiler, ama o buna cesaret edemedi. Belediye Başkanı ona elli frank vermişti, çünkü iyi bir insandı ve kovuyordu onu; çünkü doğru bir insandı. Bu karara boyun eğdi.

IX
MADAM VICTURNIEN’İN BAŞARISI

Keşişin dul karısı böylece bir işe yaramış oluyordu. Mösyö Madeleine’e gelince, bu olup bitenlerden hiç haberi yoktu. Rastlantıyla bir araya gelen olayların bir cilvesidir bu, hayat böyle olaylarla doludur. Mösyö Madeleine, âdeti olduğu üzere, kadınlar atölyesine hemen hiç girmezdi.

Bu atölyenin başına, mahalle papazının kendisine verdiği bir yaşlı kızı koymuştu. Bu gözcüye tam bir güveni vardı. Gerçekten de saygıdeğer, disiplinli, hakkaniyet sahibi, dürüst, vermek hususunda hayırseverlik duygularıyla dolu bir kişiydi bu. Ama anlayış göstermek ve bağışlamaktan yana duyguları aynı derecede gelişmemişti. Mösyö Madeleine, her şeyi güvenle ona bırakmıştı. En iyi insanlar, çok defa otoritelerini başkalarına devretmek zorunda kalırlar. İşte bu tam yetkiye dayanan ve iyi bir şey yaptığına inanan gözcü kadın, kendi başına Fantine’in davasının hazırlığını yapmış, hâkim gibi yargılamış, mahkûm etmiş ve mahkûmiyet kararını yerine getirmişti.

Elli franka gelince, bunu da Mösyö Madeleine’in sadaka ve işçilere yardım için ona emanet ettiği ve hesabını vermekle yükümlü olmadığı bir miktar paradan ödemişti.

Fantine, memlekette hizmetçilik etmek istedi. Ev ev dolaşıp iş aradı. Kimseler onu istemedi. Şehirden de ayrılamamıştı. Eşyaları için -ama ne eşyalar!— kendisine borçlu olduğu eskici ona, “Giderseniz, sizi hırsız diye yakalatırım,” demişti. Kira borçlu olduğu ev sahibi de şöyle demişti: “Gençsiniz, güzelsiniz, ödeyebilirsiniz.” Elli frankı ev sahibiyle eskici arasında bölüştürdü; eşyanın dörtte üçünü satıcıya geri verip ancak pek gerekli olanları alıkoydu ve işsiz güçsüz, gelirsiz, sadece yatacak bir yatak ve aşağı yukarı yüz frank tutarında bir borçla ortada kalakaldı.

Garnizondaki askerler için kalın gömlekler dikmeye başladı. Günde on iki metelik kazanıyordu. Kızının bakımı günde on meteliğe mal oluyordu. İşte, Thènardierlere ödemelerini aksatmaya başlaması bu günlere rastlıyordu.

Bununla beraber, akşamları eve döndüğünde mumunu yakan yaşlı bir kadın, sefalet içinde yaşamak sanatını ona öğretti. Azla yaşamanın gerisinde hiçle yaşamak vardı. İki odadır bunlar: birincisi boş, İkincisi kapkaranlık.

Fantine, kışın ateşten nasıl bütün bütüne vazgeçilebileceğini, iki günde bir çeyrek meteliklik darınızı yiyen bir kuşa nasıl veda edilebileceğini, eteklikten yatak örtüsü, yatak örtüsünden de eteklik yapmanın yollarını, karşı pencerenin ışığında yemek yiyerek nasıl daha az mum harcanacağını öğrendi. Yoksulluk ve dürüstlük içinde ihtiyarlayan bazı zayıf varlıkların, bir metelikle neler elde edebildiğini kimseler bilemez. Sonunda bu üstün bir yetenek halini alır. Fantine, bu yüce yeteneği edindi ve biraz cesaret buldu.

O günlerde bir komşusuna şöyle diyordu: “Adam sen de! Kendi kendime diyorum ki, sadece beş saat uyuyup geri kalan bütün vaktimde dikişlerime çalışırsam, nasıl olsa ekmeğimi kazanırım. Hem sonra insan üzüntülüyken az yiyor. Eh! Acılar, tasalar, biraz da ekmek bir yandan, hicranlar öbür yandan beni besler yeteri kadar.”

Bu ıstıraplı günlerinde küçük kızının yanında olması, onun için garip bir bahtiyarlık olacaktı. Onu getirtmeyi düşündü. Fakat bu yoksulluğunu onunla paylaşmak ha! Hem sonra Thènardierlere borcu vardı! Nasıl ödeyecekti bunu? Ya yolculuk! Onun masrafını nasıl karşılardı?

Fantine’e yoksulluk içinde yaşama dersleri diyebileceğimiz öğütleri veren ihtiyar kadın, Marguerite adında bir azize kızdı; iyi bir dindarlıkla dindardı, yoksuldu ve yoksullara karşı yardımseverdi, hatta zenginler için de öyleydi, ancak “Marguerite” diye imzasını atabilecek kadar yazı biliyordu ve Tanrı’ya inanıyordu; yaptığı şeyse bir bilimdi.

Bu aşağı dünyada bu erdemlerden çok vardır; bir gün yukarılarda olacaklardır. Bu hayatın bir yarını da var.

İlk zamanlar, Fantine öylesine utanç duymuştu ki, dışarı çıkmaya bile cesaret edememişti.

Sokaktayken insanların arkasından dönüp baktıklarını ve parmaklarıyla kendisini gösterdiklerini tahmin ediyordu. Herkes ona bakıyor ama kimse selam vermiyordu. Gelip geçenlerin acı, soğuk hor görüşleri, dondurucu bir kış rüzgârı gibi etine ve ruhuna işliyordu.

Küçük şehirlerde talihsiz bir kadın, herkesin acı alayları ve merakı altında çırılçıplak kalmış gibidir. Paris’te hiç olmazsa sizi kimse tanımaz ve bu karanlık bir elbise yerine geçer. Ah! Paris’e gitmeyi ne kadar isterdi! Ama imkânsız. Yoksulluğa alıştığı gibi hor görülmeye de alışması gerekiyordu. Yavaş yavaş kararını verdi. İki üç ay sonra utancından silkindi, hiçbir şey olmamış gibi yine sokağa çıkmaya başladı. “Umurumda değil,” diyordu.

Başı yukarıda, acı bir gülümseyişle gitti, geldi; sonunda küstahlaşmaya başladığını hissetti.

Madam Victurnien penceresinden bazen onun geçtiğini görüyor, kendi sayesinde “layık olduğu yere konulan bu mahlukun” çektiği acıyı fark ediyor ve kendisini kutluyordu. Kötülerin mutluluğu da kara bir mutluluktur.

Aşırı çalışma Fantine’i yoruyordu, küçük kuru öksürüğü artmıştı. Komşusu Marguerite’e bazen, “Şu ellerimi bir tutup bakın, ne kadar sıcak!” diyordu.

Buna rağmen sabahları, eski bir kırık tarakla, bükülmemiş ham ipek gibi akıp dökülen güzel saçlarını tararken, bir an için mutlu bir şuhluğa bürünüyordu.

X
BAŞARININ DEVAMI

Kışın sonlarına doğru işinden atılmıştı. Yaz geçti, yine kış geldi. Günler kısa, işler az. Kış: Ne sıcak var ne ışık var ne öğle var; akşam sabaha bitişik, sis, alacakaranlık, pencere kurşuni renkte, dışarısı iyi görülmüyor. Gökyüzü bir bodrum penceresi. Bütün gün bir mahzen. Güneş bir fukaraya benziyor. Korkunç mevsim! Kış göğün suyunu, insanın kalbini taşa çeviriyor. Alacaklıları Fantine’in peşini bırakmıyorlardı.

Kazancı çok azdı. Borçları artmıştı. Paralarını düzenli bir şekilde alamayan Thènardierler, durmadan ona mektup yazıyorlardı. Bu mektupların içindekiler onu acılara gömüyor, posta ücretiyse yıkıyordu. Bir gün küçük Cosette’in soğuklarda çıplak kaldığını, bir yünlü etekliğe ihtiyacı olduğunu, bunun için annenin hiç olmazsa on frank göndermesi gerektiğini yazdılar. Mektubu alınca, bütün gün onu avucunda buruşturup durdu. Akşam olunca, sokağın köşesindeki berber dükkânından içeri girdi, saçlarını tutan tarağı çıkardı. Nefis sarı saçları kalçalarına kadar döküldü.

- Ne güzel saç bunlar! diye haykırdı berber.

Fantine:

- Bunlar için bana ne verirsiniz? dedi:

- On frank.

- Kesin.

Bir örme eteklik alıp Thènardierlere gönderdi.

Bu eteklik, Thènardierleri öfkeden deli etti. Onların istediği paraydı. Etekliği Éponine’e verdiler. Zavallı Tarla Kuşu titremeye devam etti.

Fantine, “Yavrum artık üşümeyecek. Onu saçlarımla giydirdim,” diye düşündü. Kırpılmış başını saklayan küçük, yuvarlak, kenarlıksız şapkalar giyiyordu. Bunlarla bile hâlâ güzeldi.

Fantine’in yüreğinde karanlık duygular çatışmaya başlamıştı. Artık başını saçlarıyla süsleyemediğini görünce, çevresindeki her şeyden nefret etmeye başladı. Uzun zaman o da herkes gibi Madeleine Baba’ya büyük saygı duymuştu. Fakat onu işten kovan ve felaketine neden olan kişinin o olduğunu kendi kendine tekrarlaya tekrarlaya, Madeleine Baba’dan da -özellikle ondan- nefret eder oldu. Fabrikanın önünden işçilerin kapıda oldukları saatlerde geçtiğinde, yalandan gülüp şarkı söyler gibi yapıyordu.

Onun böyle gülüp şarkı söylediğini gören yaşlı bir işçi kadın, “İşte, sonu kötüye giden bir kız,” dedi.

Yüreği öfke dolu olduğu için, çevresine meydan okumak üzere karşısına ilk çıkan, sevmediği bir adamı dost edindi. Sefil herifin biri, bir çeşit çalgıcı dilenci, sefih bir aylaktı bu; onu dövüyordu. Sonunda Fantine nasıl onu tiksinerek tuttuysa, o da Fantine’i öyle tiksinerek bıraktı.

Çocuğunu tapınırcasına seviyordu.

Aşağılara düştüğü, çevresinde her şey büsbütün karardığı halde bu küçük tatlı melek, ruhunun derinliklerinde daha çok parlıyordu. Kendi kendine, “Zengin olduğum zaman Cosette’imi yanıma alacağım,” diyor, gülüyordu. Öksürük yakasını bırakmaz olmuştu, sırtı da hep terliyordu.

Bir gün Thènardierlerden şöyle bir mektup aldı: “Cosette memlekette yaygın olan bir hastalığa yakalandı. Adına ter humması diyorlar. Pahalı bazı ilaçlar gerekiyor. Bu bizim için yıkım oluyor, parasını ödeyemeyeceğiz. Sekiz güne kadar bize kırk frank göndermediğiniz takdirde küçük ölecek.”

Fantine kahkahalarla gülmeye başladı ve ihtiyar komşusuna-Ah! İyi insanlar doğrusu! Kırk frank ha! Bu kadarcık! Bu iki Napolyon eder! Nereden bulayım istiyorlar bunu? Ne ahmak şey bu köylüler!” dedi.

Ama yine de merdivendeki aydınlık pencerelerinden birine gidip mektubu bir kere daha okudu.

Sonra merdivenden indi, koşarak, zıplayarak ve boyuna gülerek dışarı çıktı.

Ona rastlayanlardan biri:

- Neyiniz var kuzum bu kadar neşelenmeye sebep? diye sordu Fantine:

- Köydeki adamlar bana çok saçma bir şey yazmışlar. Kırk frank istiyorlar. Köylü milleti işte, ne olacak! diye cevap verdi.

Meydandan geçerken, acayip bir arabanın etrafında toplanmış bir suru insan gördü. Arabanın üstünde kırmızılar giymiş bir adam, ayakta diller döküyordu. Turneye çıkmış panayır soytarısı bir seyyar dişçiydi bu. Halka takma diş takımları, macunlar tozlar, iksirler gösterip satıyordu. Fantine de topluluğa katıldı; içinde tam da ayaktakımına vergi özentili lafların yer aldığı bu tumturaklı lakırdı kalabalığına, herkes gibi o da gülmeye başladı. Diş sökücü bu güzel kızın güldüğünü gördü ve birden seslendi:

- Sız, orada gülen kız! Dişleriniz pek güzel. İki paletinizi bana satarsanız, her biri için bir Napolyon veririm.

- Paletlerim de ne demek oluyor? diye sordu Fantine.

Diş profesörü:

- Paletler, öndeki dişlerdir, üstteki ikisi, diye cevap verdi.

- Ne korkunç şey, diye haykırdı Fantine.

Orada bulunan dişsiz bir ihtiyar kadın:

- İki Napolyon ha! diye homurdandı. İşte talihli bir kız!

Fantine kaçtı. Kaçarken de arkasından bağıran adamın boğuk sesini duymamak için kulaklarını tıkıyordu: “İyi düşünün güzelim! İki Napolyon, işe yarayabilir. Gönlünüz dilerse bu akşam Tillac d’argent hanına gelin, beni orada bulursunuz.”

Fantine eve döndü, öfke içindeydi. Olanları iyi komşusu Marguerite’e anlattı: “Aklınız alıyor mu bunu? Ne iğrenç adam, değil mi? Nasıl oluyor da böyle adamların memlekette dolaşmasına izin veriyorlar? İki ön dişimi sökecekmiş! Ama korkunç bir şey olurum o zaman! Hadi saçlar yeniden çıkar, ama dişler! Ah! Canavar adam! Beşinci kattan kendimi baş aşağı kaldırıma atmayı tercih ederim! Bu akşam Tillac d’argent’da olacağını söyledi bana.”

- Peki ne veriyordu? diye Marguerite sordu.

- İki Napolyon.

- Kırk frank eder.

- Evet, dedi Fantine, kırk frank eder.

Düşünceye daldı, işine koyuldu. Bir çeyrek saat sonra dikişini bıraktı, merdivene gidip Thènardierlerin mektubunu bir kere daha okudu.

Geri döndüğünde yanı başında çalışan Marguerite’e: “Kuzum, nedir bu ter humması? Biliyor musunuz?” dedi.

- Evet, diye cevap verdi ihtiyar kız, bir hastalıktır.

- Çok mu ilaç ister?

- O! Korkunç ilaçlar.

- Neresinde olur bu hastalık insanın?

- Ne bileyim, öyle bir hastalık işte.

- Çocuklarda mı görülüyor?

- En çok çocuklarda.

- Öldürür mü?

- Elbette, dedi Marguerite.

Fantine dışarı çıktı, mektubu bir kere daha okumaya, merdivene gitti.

Akşam aşağıya indi, hanların bulunduğu Paris Sokağı’na doğru gittiğini gördüler.

Fantine’le Marguerite daima birlikte çalışıyor, böylece iki yerine bir tek mum yakmış oluyorlardı. Marguerite, ertesi sabah gün doğmadan Fantine’in odasına girdiğinde, onu yatağında solgun ve soğuktan buz kesmiş halde buldu. Yatmamıştı. Başlığı dizlerinin üstüne düşmüştü. Mum bütün gece yanmış, neredeyse tükenmek üzereydi.

Bu müthiş karışıklık karşısında donakalan Marguerite, eşikte durup bağırdı:

- Aman Tanrım! Mum yanıp bitmiş! Bir şeyler oldu mutlak.

Sonra saçsız başını ona doğru çeviren Fantine’e baktı.

Fantine, dünden beri on yaş ihtiyarlamıştı.

- İsa aşkına! dedi Marguerite. Neyiniz var Fantine?

Fantine:

- Bir şeyim yok, diye cevap verdi. Tam aksi. Yavrum yardımsız kalıp o korkunç hastalıktan ölmeyecek artık. Mutluyum.

Böyle derken, yaşlı kıza, masanın üstünde parlayan iki Napolyon’u gösteriyordu.

- Aman Tanrım! dedi Marguerite. Bir servet bu! Nereden buldunuz bu altınları?

- Buldum işte, diye Fantine cevap verdi.

Bunu derken gülümsedi. Mum yüzünü aydınlatıyordu. Kanlı bir gülümsemeydi bu. Kırmızımsı bir tükürük dudaklarının kenarını kirletiyordu, ağzında da kara bir delik vardı. İki diş çekilmişti.

Kırk frankı Montfermeil’e yolladı.

Aslında, para sızdırmak için Thènardierlerin bir oyunuydu bu. Cosette hasta filan değildi.

Fantine, aynasını pencereden fırlattı. Uzun zaman önce ikinci kattaki küçük odasını bırakıp çatı altında, kapısı mandalla kapanan bir tavan arası bölmesine taşınmıştı. Dip tarafında tavanı döşemeyle açı yapan ve her an insanın başına çarpan izbelerden biriydi bu. Burada oturan yoksul, odasının ucuna -tıpkı kaderinin ucuna olduğu gibi- ancak belini büktükçe bükerek varabilir. Artık karyolası yoktu Fantine’in. Kala kala yorgan dediği bir pırtıyla bir yer yatağı, bir de hasırı dökülmüş bir sandalye kalmıştı. Evvelce baktığı gül fidanı bir köşede unutulmuş, kuruyup gitmişti. Diğer köşede, su koymakta kullandığı bir yağ kabı duruyordu. Su kışın donuyor ve kabın içindeki buz daireleri, suyun farklı seviyelerini uzun süre gösterip duruyordu. Utanma duygusunu kaybetmişti, zarafetini de kaybetti. Son alametti bu. Kirli başlıklarla çıkıyordu dışarı. Ya vakti olmadığından ya da umursamazlıktan, çamaşırlarını artık tamir etmez olmuştu. Topukları aşındıkça, çoraplarını ayakkabılarının içine çekiyordu. Böyle yaptığı, çoraplarındaki bazı dikine kırışıklardan anlaşılıyordu. Yıpranmış eski korsesini pamuklu bezlerle yamıyor, bunlar da en küçük bir hareketle yırtılıveriyorlardı. Borçlu olduğu kimseler durmadan “sahneler” yaratıyor, onu bir an bile rahat bırakmıyorlardı: Sokakta yolunu kesiyor, merdivenlerde karşısına dikiliyorlardı. Birçok gecelerini ağlayarak, düşünerek geçiriyordu. Gözleri çok parlaklaşmıştı, sol küreğinin üstüne doğru, omzunda devamlı bir ağrı duyuyordu. Çok öksürüyordu. Madeleine Baba’ya derin bir kin besliyor, halinden şikâyet etmiyordu. Günde on yedi saat dikiş dikiyordu. Fakat kadın mahpusları düşük ücretle çalıştıran mahpus emeği müteahhitlerinden biri, birdenbire fiyatları kırdı ve bu yüzden serbest işçilerin gündeliği dokuz meteliğe indi: Günde on yedi saat çalışmaya karşılık dokuz metelik! Alacaklıları büsbütün insafsız kesildiler. Hemen bütün eşyaları geri almış olan eskici, ona durmadan, “Paramı ne zaman ödeyeceksin, sürtük?” diyordu. Tanrım, ne istiyorlardı ondan! Devamlı izlendiğini düşünüyordu ve bu yüzden içinde sanki vahşi bir hayvan gelişip serpilmeye başlamıştı. Tam o sırada Thènardier bir mektup daha yolladı. Yazdığına göre, bunca zaman büyük bir iyilik göstererek sabretmişti, şimdi ona derhal yüz frank gerekiyordu, aksi halde ağır hastalığından yeni kalkmış olan Cosetteciği kapı dışarı atacaktı; soğukta, sokakta ne hali varsa görsündü, isterse gebersindi. “Yüz frank ha,” diye düşündü Fantine. “Bırak yüz frankı, günde yüz metelik kazandıracak iş nerede?”

- Hadi bakalım! dedi. Geri kalanı da satalım.

Bahtsız kız, sokak kadını oldu.

XI
CHRISTUS NOS LIBERAVIT[23]

Nedir bu Fantine hikâyesi? Bir köle satın alan toplumun hikâyesidir bu.

Kimden satın alıyor? Sefaletten.

Açlıktan, soğuktan, yalnızlıktan, terk edilmişlikten, yoksulluktan. Acıklı bir alışveriş. Bir lokma ekmeğe bir ruh. Sefalet sunuyor, toplum da kabul ediyor.

İsa’nın kutsal yasası uygarlığımızı yönetiyor, ama henüz onun içine nüfuz edebilmiş değil. Avrupa uygarlığından köleliğin kalktığı söylenir. Yanlıştır bu. Hep var o, ama yükünü artık sadece kadın çekiyor ve adı da fuhuş oluyor.

Evet, bu köleliğin yükü artık sadece kadının üzerindedir; yani zarafetin, zaafın, güzelliğin, analığın üzerinde... Erkek için küçük bir yüz karası değildir bu.

Bu acıklı dramın şu ulaştığımız noktasında, Fantine’de artık eski halinden hiçbir şey kalmamıştı. Çamurlaşmak onu mermer yapmıştı. Dokunan üşürdü. Geçip gider, size katlanır, sizi unutur: Şerefini kaybetmiş, duygusuz bir yüzdür o. Hayat, toplumsal düzen ona son sözlerini söylemişlerdi. Başına gelebilecek her şey gelmişti. O her şeyi duymuş, her şeye katlanmış, her tecrübeden geçmiş, her acıyı tatmış, her şeyini kaybetmiş, her şeye ağlamıştı. Haline rıza gösteriyordu; ölümün uykuya benzemesi gibi kayıtsızlığa benzeyen bir rıza gösterişti bu. Artık hiçbir şeyden kaçınmıyor, korkmuyordu. Hiçbir şeyden korkmuyordu. Bütün gökler başına düşebilir, bütün okyanuslar üstünden geçebilirdi! Vız gelir! Emebileceği kadar su emmiş bir süngerdi o.

Hiç olmazsa kendisi öyle sanıyordu. Ama kaderin tüketilebileceğini, herhangi bir şeyin dibine dokunulabileceğini sanmak hatadır.

Heyhat! Nedir bu böyle karmakarışık sürüklenen kaderler? Niçin böyledir onlar?

Bunu bilen, bütün karanlığı da görür. O tektir. Adı Tanrı’dır.

XII
MÖSYÖ BAMATOBOIS’NIN AYLAKLIĞI

Bütün küçük şehirlerde, birtakım gençlerin oluşturduğu bir sınıf vardır. Montreuil-sur-Mer’de de bulunan bu sınıftan gençler, benzerlerinin Paris’te yılda iki yüz bin frank yiyerek sürdürdükleri hayatı, taşrada bin beş yüz liralık bir geliri yiyerek sürdürürler. Büyük tarafsızlar cinsine mensup varlıklardır bunlar; iğdiş, tufeyli, değersiz, biraz toprak sahibi, biraz budala, biraz akıllı kişilerdir; bir salona koysanız hödük kalırlar, ama meyhanede kendilerini asilzade sanırlar. Benim çayırlarım, benim koruluklarım, benim köylülerim der, zevk sahibi olduklarını ispatlamak için tiyatroda aktrisleri ıslıklar, savaş adamları olduklarını göstermek için garnizondaki subaylarla kavga eder, ava çıkar, tütün içer, esner, içki içer, tütün kokar, bilardo oynar, yolcu arabalarından inen yolculara bakar, kahvede ömür geçirir, handa yemek yerler. Masa altında kemik yiyen bir köpekleri ve tabakları masaya koyan bir metresleri vardır. Meteliği hesaplarlar, modayı aşırıya vardırırlar, trajediye bayılırlar, kadınları hor görürler, eski çizmelerini giyerler, Londra’yı Paris’ten, Paris’i de Pont-â-Mousson’dan taklit ederler, alıklaşmış olarak kocarlar, çalışmazlar, hiçbir işe yaramazlar, fazla da zarar vermezler.

Mösyö Félix Tholomyès, hep kendi eyaletinde kalıp Paris’i hiç görmeseydi, işte bu adamlardan biri olurdu.

Eğer daha zengin olsalardı, bunlara “zarif kişiler”; daha yoksul olsalardı “haylaz takımı” denirdi. Ama bunlar düpedüz aylaklardı. Bu aylaklar arasında sıkıcılar, sıkılanlar, hayalperestler ve birkaç da eğlencelisi vardır.

O tarihlerde şık erkeği meydana getiren unsurları şöyle sıralayabiliriz: geniş bir yaka, büyük bir boyunbağı, kösteğinde küçük bir mücevher takılı saat, değişik renkte üst üste üç yelek -mavisiyle kırmızısı içte olmak üzere- zeytin renginde, kısa etekli, morina kuyruklu, birbirine yakın dikilmiş ve omuzlara kadar yükselen çift sıra gümüş düğmeli ceket ve daha açık zeytin yeşili, iki dikişi üzerinde sayısı belirsiz ama daima tek sayıda -bir ila on bir arasında değişen ve bunu asla aşmayan sayıda- fitilleri olan bir pantolon. Buna siz bir de topuklarında küçük demirler bulunan bir çift potin, dar kenarlı bir silindir şapka, demet halinde saçlar, iri bir baston ve Potier’nin cinaslarıyla süslenmiş bir konuşma tarzını da ekleyebilirsiniz. Hepsinin üstünde de mahmuzlar ve bıyıklar. O devirde bıyık burjuvalığa, mahmuz da yayalığa alametti.

Taşralı şık erkeklerin mahmuzları daha uzun, bıyıkları daha vahşiydi.

Orta Amerika cumhuriyetçilerinin İspanyol Kralı’na, Bolivar’ın Morillo’ya karşı mücadele verdikleri devirdi bu. Dar kenarlı şapkalılar kralcı oluyorlardı ve bunlara morillo deniyordu; liberallerse geniş kenarlı şapkalar giyiyorlardı ve bu şapkaların adı bolivardı.

Bundan önceki sayfalarda anlatılanlardan sekiz on ay sonra, 1823 yılı Ocak ayının ilk günlerinde karlı bir akşam, işte bu zarif erkeklerden, bu aylaklardan biri, hem de “iyi düşünceli” biri -çünkü başında bir morillo taşıyordu- moda elbiseyi soğuk havalarda tamamlayan geniş paltolardan birine sıcak sıcak sarınmış, subaylar kahvesinin camekânı önünde gidip gelen, balo elbisesi giymiş, başına çiçekler takmış tamamen dekolte bir halde bir yaratığa sataşıp gönül eğlendiriyordu. Bu şık mösyö, yaprak sigarası içmekteydi, çünkü moda bunu gerektiriyordu.

Kadın onun önünden geçtikçe, her defasında, yaprak sigarasından üzerine bir tutam duman üfleyip nükteli ve neşeli sandığı birkaç laf atıyordu: “Ne çirkin şeysin sen öyle! Git, saklan hadi! Dişlerin de yok!” vs. Bu beyin adı Bamatabois’ydı. Karın üstünde gidip gelen ve süslü bir hayalete benzeyen kederli kadın ona cevap vermiyor, hatta bakmıyor, yine bildiği gibi sessiz sedasız, hüzünlü bir intizamla kendisini beş dakikada bir acı alayların önüne getiren gezintisini sürdürüyordu; tıpkı dayak cezasına çarptırılan bir askerin sopaların altından geçmesi gibi. Bu küçük gösteri avareyi rahatsız etmiş olacak ki, kız geriye döndüğü sırada kedi gibi sessizce arkasına yaklaştı, kahkahasını güçlükle zapt ederek yere eğildi, kaldırımın üzerinden bir avuç kar alıp ani bir hareketle kızın iki çıplak omzunun arasından sırtına daldırdı. Kız bir çığlık kopardı, döndü, bir panter gibi sıçrayıp adamın üstüne atladı ve ağza alınmayacak kadar korkunç sözlerle tırnaklarını yüzüne geçirdi. Alkolden paslanmış bir sesle kusulan bu küfürler, ön iki dişi bulunmayan bir ağızdan iğrenç bir şekilde dışarı çıkmaktaydı. Fantine’di bu kız.

Kopan gürültüyle kahvedeki subaylar güruh halinde dışarı fırladı, yoldan geçenler toplandılar. Böylece iki kişiden meydana gelen bu girdabın çevresinde gülen, yuhalayan, alkışlayan bir daire meydana geldi. Kadınla erkek güçlükle fark edilebiliyordu. Erkek, şapkası yerde debeleniyor; kadın, başı açılmış, dişsiz ve saçsız, öfkeden mosmor ve korkunç, ayaklarıyla vurup duruyor, uluyordu.

Birdenbire uzun boylu bir adam, kalabalığın arasından hışımla çıktı, kadını çamura bulanmış saten korsajından yakaladı ve ona, “Arkamdan gel!” dedi.

Kadın başını kaldırdı, öfkeli sesi birden kesildi. Gözleri donuklaşmış, yüzü mosmorken sapsarı olmuş, dehşetle titriyordu. Javert’i tanımıştı.

Şık mösyö, fırsattan istifade sıvışmıştı.

XIII
BELEDİYE ZABITASINA AİT
BAZI MESELELERİN ÇÖZÜMÜ

Javert orada bulunanları ayırdı, halkayı dağıttı ve zavallı sefil kadını peşinden sürükleyerek, meydanın ucundaki polis karakoluna doğru geniş adımlarla yürümeye başladı. Fantine kendisini bırakmış, isteneni mekanik bir şekilde yapıyordu. İkisi de tek bir kelime etmiyorlardı. Seyirci kalabalığı neşenin zirvesinde, kötü birtakım kelime oyunları yaparak onları takip ediyordu. Sefaletin en koyusu, hayâsızlıklar için aracıdır.

Polis karakoluna gelindi. Burası bir sobanın ısıttığı alçak tavanlı bir yerdi; bir nöbetçi tarafından korunuyordu ve sokağa açılan camlı ve parmaklıklı bir kapısı vardı. Javert kapıyı açtı, Fantine’le beraber içeri girip kapıyı arkasından kapattı. Meraklılar büyük hayal kırıklığına uğradılar; karakolun bulanık camı önünde, ayaklarının ucunda yükselip boyunlarını uzatarak bir şeyler görmeye çalıştılar. Merak bir çeşit oburluktur, görmekse oburca yemek.

Fantine içeri girer girmez bir köşeye yığıldı. Ürkmüş bir köpek gibi çömelmiş, hareketsiz, suskun duruyordu. Karakol çavuşu, bir masanın üstüne yanan bir mum getirip koydu. Javert oturdu, cebinden pullu bir kâğıt çıkarıp yazmaya başladı.

Bu sınıftan kadınları, yasalarımız tamamıyla polisin insafına bırakmıştır. Polis onlara istediğini yapar, onları uygun gördüğü şekilde cezalandırır; sanatları, özgürlükleri dedikleri iki hazin şeye dilediği gibi el koyar. Javert tamamen duygusuzdu; ciddi yüzünde hiçbir heyecan belirtisi görülmüyordu. Ama zihni, sakin ve derin bir şekilde meşguldü. O korkunç takdir yetkisini hiçbir kontrole tabi olmadan, ama katı bir vicdanının bütün titizliğiyle kullandığı anlardan biriydi bu. O an biliyordu ki, üzerinde oturduğu polis taburesi bir mahkemedir. Yargılıyordu. Yargılıyor ve mahkûm ediyordu. Kafasında fikir diye taşıyabildiği ne varsa, yapmakta olduğu büyük işin çevresinde topluyordu. Bu kızın durumunu ne kadar derinden incelerse, yüreğinin o kadar çok isyanla kabardığını hissediyordu. Bir suç işlenirken görmüştü, muhakkaktı bu. Orada, sokakta, mal sahibi bir seçmen tarafından temsil edilen topluma her şeyin dışında olan bir yaratığın hakaret ettiğini, tecavüzde bulunduğunu görmüştü. Bir fahişe, bir burjuvaya saldırmıştı. O, Javert, buna tanık olmuştu. Sessiz sedasız yazıyordu.

Yazmasını bitirince kâğıdı imzaladı, katladı ve karakol çavuşuna vererek, “Üç adam al, bu kızı hapishaneye götür,” dedi. Sonra Fantine’e dönerek, “Altı ay yatacaksın,” diye ekledi.

Bahtsız kız titredi. Haykırdı:

- Altı ay! Altı ay hapis! Altı ay günde yedi metelik kazançla! Cosette ne olacak? Kızım! Kızım! Ama benim Thènardierlere daha yüz frank borcum var, Müfettiş Bey, bunu biliyor musunuz?

Yerden kalkmadan ellerini kavuşturarak, dizleriyle büyük büyük adımlar atarak bütün bu adamların çamurlu çizmeleriyle ıslanan döşeme taşlarının üzerinde sürünüyordu.

- Mösyö Javert, sizden merhamet diliyorum, dedi. Emin olun, kabahatim yoktu. İşin başlangıcını görseniz, anlardınız! Tanrı üzerine yemin ederim ki kabahatim yok. Hiç tanımadığım o burjuva mösyö sırtıma kar koydu. Kimseye zarar vermeden, sakin sakin geçerken sırtımıza kar koymaya hakları var mı? Bu beni öfkelendirdi. Ben bir parça hastayım, görüyorsunuz ya! Sonra da epey müddet, bana olmayacak şeyler söyledi durdu. Sen çirkinsin! Senin dişlerin yok! Dişlerimin olmadığını ben de biliyorum. Ben hiçbir şey yapmıyordum. Kendi kendime, “Gönül eğlendiren bir mösyö,” diyordum. Dürüst davranıyordum ona karşı, konuşmuyordum. İşte tam o sırada sırtıma kar soktu. Mösyö Javert, benim iyi yürekli müfettişim! Acaba orada bunu gören, anlattıklarımın doğru olduğunu size söyleyecek bir kimse yok mu? Kızmakla belki hata ettim. Bilirsiniz, insan ilk anda kendisini tutamaz. Birden parladığımız olur. Hem sonra, hiç beklemediğiniz bir sırada sırtınıza soğuk bir şey koyuyorlar. O mösyönün şapkasına zarar vermekle hata ettim. Niçin çekip gitti sanki? Ondan özür dilerdim. Ah! Vallahi özür dilerdim, hiç fark etmezdi benim için. Bugünlük, bu defalık affedin beni, Mösyö Javert. Bakın, siz bunu bilmezsiniz, hapishanelerde yalnız yedi metelik kazanılır; hükümetin bunda bir suçu yok, ama yedi metelik kazanılır işte. Oysa düşünebiliyor musunuz, benim yüz frank ödemem gerek, yoksa yavrumu bana geri göndermezler. Aman Tanrım! Onu yanıma alamam. Yaptığım o kadar kötü bir şey ki! Ah, benim Cosette’im, ah iyi Kutsal Bakire’nin küçücük meleği yavrum, ne olur sonra zavallı kuzum? Bakın size anlatayım. Bunlar, Thènardierler, hancı, köylü, hiçbir şey dinlemezler. Onlara para lazım. Atmayın beni hapse! Görüyorsunuz işte, küçücük bir kızı sokağa atacaklar, git ne halin varsa gör diye, kış ortasında, acımak gerek ona, benim iyi yürekli Mösyö Javert’im. Eğer büyük olsaydı, hayatını kazanırdı, ama bu yaşta yapamaz ki. Ben aslında kötü bir kadın değilim. Beni bu hale getiren alçaklık, oburluk değildi; içki içtim ama sefaletten. Sevmem onu, ama avutuyor. Mutlu olduğum zamanlar dolaplarıma bakmak yeterdi, düzensiz aşüfte bir kadın olmadığım hemen anlaşılırdı. Çamaşırlarım vardı, çok çok. Acıyın bana Mösyö Javert.

Böyle konuşuyordu. İki büklüm, hıçkırıklarla sarsıla sarsıla, gözleri yaşlardan körleşmiş, göğsü bağrı açık bir halde, ellerini ovuşturup bükerek, kuru kuru, kısa kısa öksürerek ve can çekişir gibi gayet hafif bir sesle kekeleyerek anlatıyordu bütün bunları. Büyük acı, sefillerin çehresini değiştiren kutsal, korkunç bir ışıktır. O an Fantine, yeniden güzelleşmişti. Ara sıra konuşmasını kesip hafiyenin redingotunun eteğini sevgiyle öpüyordu. Granitten bir kalbi bile yumuşatabilirdi bu; ama odundan bir kalbi yumuşatmaya imkân yoktur.

- Hadi bakalım, dedi Javert, seni dinledim. Bitti mi bütün söyleyeceklerin? Şimdi yürü! Altı ay yatacaksın! Ölümsüz Peder inse gökyüzünden, bir şey yapamaz.

Bu tumturaklı sözü, “Ölümsüz Peder inse gökyüzünden, bir şey yapamaz” sözünü duyunca, Fantine kararın kesin olduğunu anladı. Olduğu yere yığıldı. “Merhamet!” diye mırıldandı.

Javert sırtını döndü.

Askerler kızı kollarından yakaladılar.

Birkaç dakika önce bir adam, kimse farkına varmadan içeri girmişti. Kapıyı kapayıp sırtını ona dayamış ve Fantine’in umutsuz yalvarışlarını dinlemişti.

Askerler, bir türlü yerden kalkmak istemeyen bahtsız kıza tam el attıkları an adam, bir adım ilerledi, karanlıktan çıktı:

- Bir dakika, lütfen! dedi.

Javert gözlerini kaldırdı ve tanıdı: Mösyö Madeleine’di bu. Şapkasını çıkarıp sıkkın bir acemilikle selam verdi:

- Affedersiniz, sayın Belediye Başkanı...

Bu sayın Belediye Başkanı sözü, Fantine üzerinde garip bir etki yaratmıştı. Mezardan çıkan bir hayalet gibi birden dimdik ayağa fırladı, iki koluyla askerleri yana itti ve tutmalarına meydan kalmadan dosdoğru Mösyö Madeleine’in üzerine yürüdü; sabit bir nazarla ona bakarak, kendinden geçmişçesine haykırdı:

- Ya! Demek Belediye Başkanı mösyö sensin!

Sonra bir kahkaha kopardı ve onun yüzüne tükürdü.

Mösyö Madeleine yüzünü kuruladı, sonra:

- Müfettiş Javert, bu kadını serbest bırakınız, dedi.

Javert, çıldırmak üzere olduğunu sandı. O an arka arkaya, âdeta birbirine karışmış bir halde, hayatının en büyük heyecanlarını duyuyordu. Bir sokak kızının bir belediye başkanının yüzüne tükürdüğünü görmek öyle müthiş bir şeydi ki, en korkunç bir ihtimal olarak dahi, böyle bir şeyin olabileceğine inanmayı en kutsal şeylere küfür sayardı. Öbür yandan, düşüncesinin derinliklerinde, bu kadının ne olduğuyla bu belediye başkanının ne olabileceği arasında kafasında belli belirsiz iğrenç bir yakınlaştırma yapıyor ve bu olağanüstü saldırıda pek olağan bir şeyler olduğunu dehşetle fark ediyordu. Fakat bu belediye başkanının, mülki amirin sakin sakin yüzünü kurulayarak, “Bu kadını serbest bırakınız,” dediğini gördüğü zaman, hayretten donakaldı; ne düşünebiliyor ne de konuşabiliyordu. Olası şaşkınlıkların azami sınırı aşılmıştı onun için. Dili tutulmuş gibi kaldı.

Bu söz Fantine üzerinde de daha az garip bir etki yaratmamıştı. Çıplak kolunu kaldırdı ve sendeleyen bir kimse gibi sobanın mandalına yapıştı. Bu arada çevresine bakınıyordu. Alçak sesle, kendi kendine söyleniyormuş gibi, konuşmaya başladı:

- Serbest ha! Beni bırakıyorlar demek! Altı ay hapis yatmayacağım demek! Kim dedi bunu? Kimse böyle bir şey söyleyemez. Yanlış duydum. Bu, o canavar belediye başkanı olamaz! Siz mi söylediniz bunu iyi Mösyö Javert’im, kim söyledi benim serbest bırakılmamı? Oh, bakın görün size anlatacağım, o zaman beni bırakırsınız. Bu Belediye Başkanı olacak canavar, bu ihtiyar cani yok mu, işte her şeyin sebebi o. Düşünün, Mösyö Javert, beni işten kovdu! Atölyede dedikodu yapan bir sürü şırfıntının yüzünden. İğrenç bir şey değil mi bu? Namusuyla işini yapan yoksul bir kızı kovmak! O zaman yeterince para kazanamaz oldum, başıma gelen bütün felaketler de bundandı. Önce bu polis beylerin bir düzeltme yapmaları gerekiyor. Hapishane müteahhitlerinin zavallı insanlara haksızlık etmeleri önlenmelidir. Bakın size bunu açıklayayım. Gömlek dikmekten on iki metelik kazanıyorsunuz, bu on iki metelik dokuza iniyor. Yaşamanıza artık imkân yok demektir. Ne halin varsa gör, olabildiğini ol. Benim küçük Cosette’im var, kötü kadın olmaktan başka çarem yoktu. Şimdi anlıyorsunuz işte, bütün kötülüğü yapan şu alçak Belediye Başkanı’dır. Ondan sonra, subaylar kahvesinin önünde o burjuva mösyönün şapkasını çiğnedim. Ama o da bütün elbisemi mahvetmişti karla. Bizim gibilerin gece için bir tek ipekli elbisemiz vardır. Görüyorsunuz işte Mösyö Javert, bile bile, sahiden ben hiçbir kötülük yapmadım. Her yerde de benden çok daha kötü kadınların çok daha mutlu olduklarını görüyorum. Ah Mösyö Javert, beni dışarı bırakmalarını siz söylemiştiniz, değil mi? Bilgi toplayın, ev sahibimle görüşün, şimdi artık kiralarımı vaktinde ödüyorum, dürüst olduğumu size söyleyeceklerdir. Ah Tanrım, affedersiniz, farkına varmadan sobanın anahtarına dokunmuşum, duman çıktı.

Mösyö Madeleine, onu derin bir dikkatle dinliyordu. O konuşurken yeleğinin cebini karıştırmış, para kesesini çıkarıp açmıştı. Kese boştu. Tekrar cebine koymuştu. Fantine’e “Borcunuz ne kadardı demiştiniz?” diye sordu.

Javert’den başkasına bakmayan Fantine, onun tarafına döndü:

- Ben sana mı söz söylüyorum?

Sonra askerlere hitaben:

- Söyleyin hadi, sizler, nasıl tükürdüm onun suratına gördünüz, değil mi? Seni kocamış hain başkan, beni korkutmaya gelirsin buraya ha! Ama ben senden korkmuyorum. Ben Mösyö Javert’den korkuyorum. İyi yürekli Mösyö Javert’imden korkuyorum ben!

Bunu söylerken tekrar müfettişe döndü:

- Bakın mösyö müfettiş, ne de olsa adaletli olmak gerek. Sizin adaletli olduğunuzu anlıyorum, mösyö müfettiş; aslında çok basit, bir adam, bir kadının sırtından içeri biraz kar atıp eğleniyor, onlar gülüyorlar buna, subaylar yani, bir şeyler yapıp eğlenmek gerek, bizler de zaten herkes eğlensin diye varız, öyle ya! Sonra siz, siz geliyorsunuz, ortalığa düzen vermek zorundasınız, kabahatli olan kadını alıp götürüyorsunuz, ama biraz düşününce, iyi bir insan olduğunuzdan beni serbest bırakmalarını söylüyorsunuz; küçüğün hatırına, çünkü altı ay hapis yatarsam çocuğumu besleyemem. Yalnız, sakın bir daha geri geleyim deme, sürtük! Ah! Hayır, asla gelmeyeceğim bir daha Mösyö Javert! Artık bana ne yaparlarsa yapsınlar, kımıldamam bile. Yalnız, bakın, bugün bağırdım, çünkü canım yandı, o mösyönün sırtıma kar koyacağını hiç ummuyordum; hem sonra size söyledim, pek iyi değilim, öksürüyorum, şuramda, midemde gülle gibi bir şey beni yakıp duruyor, hekim dedi zaten: “Kendinize bakın.” Tutun bakın, yoklayın, verin elinizi, korkmayın, burada işte.

Artık ağlamıyordu, sesi okşayıcıydı. Javert’in kaba, iri elini beyaz, nazik göğsüne bastırıyor, ona gülümseyerek bakıyordu.

Birdenbire elbisesinin dağınıklığını hızlı hızlı düzeltti, yerde sürüklenirken neredeyse dizlerine kadar kalkan etekliğinin pililerini indirdi ve kapıya doğru yürüyerek alçak sesle ve dostça bir baş işaretiyle:

- Çocuklar, mösyö müfettiş beni bırakmanızı söyledi, gidiyorum, dedi.

Elini kapının mandalına koydu. Bir adım daha atınca sokakta olacaktı.

Javert, o ana kadar ayakta, hareketsiz, gözü yere dikili, yan dönmüş vaziyette, sanki yerinden oynatılmış da bir tarafa konulmayı bekleyen bir heykel gibi bu sahnenin ortasında dikiliyordu.

Mandalın çıkardığı ses onu uyandırdı. Mutlak bir otorite ifadesiyle başını kaldırdı. Yetki ne kadar aşağı seviyedeyse o kadar ürkütücü olan bu ifade, vahşi hayvanda yırtıcı, değersiz adamdaysa zalimcedir.

- Çavuş! diye seslendi. Bu utanmaz kadının gittiğini görmüyor musunuz? Kim söyledi size onu bırakmanızı?

- Ben, dedi, Madeleine.

Fantine, Javert’in sesini duyunca titremiş, yakalanan hırsızın çaldığı eşyayı elinden bırakıvermesi gibi kapının mandalını bırakıvermişti. Madeleine’in sesi üzerine geri döndü ve o andan itibaren, tek kelime söylemeden, rahatça nefes almaya bile cesaret etmeksizin -konuşan biri ya da diğeri olduğuna göre- bakışları sırasıyla Madeleine’den Javert’e, Javert’den Madeleine’e gidip geldi.

Belediye Başkanı’nın Fantine’i serbest bırakmalarını istemesinden sonra, çavuşa böyle amirane bir şekilde seslenmek yetkisini kendisinde bulabilmesi için Javert’in, besbelli, bilinen deyimle “zıvanadan çıkmış” olması gerekirdi. Acaba sayın Belediye Başkanı’nın orada olduğunu unutmuş muydu? Yoksa böyle bir emrin herhangi bir “otorite” tarafından verilmesinin imkânsız olduğuna, dolayısıyla sayın Başkan’ın hiç şüphesiz tersini söylemek isterken elinde olmayarak böyle demiş bulunduğuna mı inandırmıştı kendini? Ya da iki saatten beri tanık olduğu densizlikler karşısında kesin kararlar alması gerektiğini, küçüğün büyük yerine geçmesi, hafiyenin hâkim haline gelmesi, zaptiye adamının adalet adamı olması gerektiğini; varılan bu son olağanüstü noktada yasa, düzen, ahlak, hükümet, bütün toplum ne varsa hepsinin Javert’in şahsında cisimleştiğini mi düşünüyordu?

Her ne olursa olsun Mösyö Madeleine, az önce duyulan bu “ben” sözünü söyler söylemez, polis müfettişi Javert’in solgun, soğuk dudakları mavileşmiş, bakışları umutsuz, bütün vücudu belli olmayan bir titremeyle sarsılarak Belediye Başkanı’na doğru döndüğü ve işitilmemiş şey, bakışları yerde, ama sesi kesin ve kararlı olarak şöyle dediği görüldü:

- Sayın Belediye Başkanı, bu olamaz.

- Nasıl? dedi Mösyö Madeleine.

- Bu uğursuz kadın bir burjuvaya hakaret etti.

Mösyö Madeleine uzlaşmacı, sakin bir edayla cevap verdi:

- Müfettiş Javert bakın, dinleyin. Dürüst bir insansınız, sizinle anlaşmakta hiçbir güçlüğe uğramıyorum. İşin doğrusu şu: Siz bu kadını götürürken, ben meydandan geçiyordum. Hâlâ bazı topluluklar vardı. Soruşturdum, her şeyi öğrendim. Aslında kabahatli olan o burjuvadır, polisin onu yakalaması gerekirdi.

Javert tekrarladı:

- Bu uğursuz kadın sayın Belediye Başkanı’na hakaret etti.

- Orası beni ilgilendirir, dedi Mösyö Madeleine. Sanırım, hakaret bana edilmiştir. Ne istersem onu yapabilirim.

- Sayın Belediye Başkanı’ndan özür dilerim ama hakaret ona karşı değil, adalete karşı işlenmiştir.

- Müfettiş Javert, diye karşılık verdi Mösyö Madeleine, en önde gelen adalet vicdandır. Ben bu kadını dinledim. Ne yaptığını biliyorum.

- Bense, sayın Belediye Başkanı, neler gördüğümü bilemiyorum.

- Öyleyse itaat etmekle yetinin.

- Ben görevime itaat ederim. Görevim bu kadının altı ay hapis yatmasını gerektiriyor.

Mösyö Madeleine tatlılıkla cevap verdi:

- Şunu iyi dinleyin. Bu kadın, bir gün bile hapis yatmayacak.

Bu kesin söz üzerine Javert, Belediye Başkanı’na dimdik bakmak cesaretini gösterdi, ama yine de derin bir saygı ifadesi taşıyan bir sesle:

- Sayın Belediye Başkanı’na karşı gelmek zorunda olduğum için müteessirim, dedi. Yetkimin sınırları dahilinde bulunduğumu kendilerine belirtmeme müsaade buyursunlar. Mademki sayın Başkan öyle istiyorlar, öyleyse yalnızca şu burjuva olayı üzerinde duracağım. Ben de oradaydım. Meydanın köşesindeki şu üç katlı ve tamamen kesme taştan yapılmış balkonlu güzel evin sahibi ve de seçmen Mösyö Bamatabois'nın üstüne atılan bu kızdır. Ne de olsa bu dünyada değer verilen birtakım şeyler vardır! Her durumda, sayın Başkan, sokakta cereyan eden bir polis vakasıdır bu ve dolayısıyla beni ilgilendirir. Onun için Fantine Kadın’ı serbest bırakmıyorum.

Bunun üzerine Mösyö Madeleine kollarını kavuşturdu ve o vakte kadar şehirde kimsenin işitmemiş olduğu sert bir sesle:

- Sözünü ettiğim vaka belediye zabıtasını ilgilendiren bir vakadır. Ceza muhakeme usulü yasasının dokuz, on bir, on beş ve altmış altıncı maddeleri gereğince bu vakanın yargıcı benim. Bu kadının serbest bırakılmasını emrediyorum.

Javert son bir çaba daha göstermek istedi. - Fakat sayın Başkan...

- Size keyfî tutuklamalar hakkındaki 13 Aralık 1799 tarihli kanunun 81. maddesini hatırlatırım.

- Sayın Başkan, izin verin...

-Tek söz istemem.

- Lâkin...

- Çıkınız, dedi Mösyö Madeleine.

Javert, darbeyi bir Rus askeri gibi ayakta, cepheden, tam göğsünün ortasından yemişti. Belediye Başkanı’nı yerlere kadar eğilerek selamladı ve çıktı.

Fantine, kapının yanına çekilip onun önünden geçişini şaşkın şaşkın seyretti.

Ancak o da garip bir iç sarsıntısının etkisi altındaydı, iki zıt kuvvetin âdeta kendisini paylaşmak için çekişmelerine tanık olmuştu. Özgürlüğünü, hayatını, ruhunu, çocuğunu ellerinde tutan iki adamın gözlerinin önünde mücadele ettiğini görmüştü. Bu adamlardan biri onu karanlığa, öbürüyse aydınlığa doğru çekiyordu. Dehşetin büyütücü etkisi altında seyrettiği bu mücadelede bu iki adam, ona iki dev gibi görünmüşlerdi: Birisi şeytanı, diğeri iyilik meleği gibi konuşuyordu. Melek, şeytanı alt etmişti ve onu tepeden tırnağa titreten şey de şuydu ki bu kurtarıcı, onun asıl nefret ettiği adamdı, uzun zamandan beri başına gelen bütün kötülüklerin sebebi olarak gördüğü o belediye başkanıydı, Madeleine’di! Ve işte bu adam, tam ona iğrenç bir şekilde hakaret ettiği bir sırada kendisini kurtarıyordu! Yanılmış mıydı acaba? Bütün ruhunu değiştirmesi mi gerekiyordu? Bilemiyordu. Titriyordu. Heyecandan kendini kaybetmiş bir halde dinliyor, endişeli ve şaşkın bakıyor, Mösyö Madeleine’in ağzından çıkan bir sözle içindeki kinin korkunç karanlığının eridiğini, yıkıldığını ve yüreğinde sıcak, sözle anlatılamaz bir şeyin, sevinçten, güvenden ve sevgiden ibaret bir şeyin doğduğunu hissediyordu.

Javert dışarı çıkınca, Mösyö Madeleine ona döndü, ağlamamak için kendini tutan ciddi bir adam gibi, hafif ve konuşmakta güçlük çeken bir sesle:

- Sizi dinledim, dedi. Anlattıklarınızın hiçbirini bilmiyordum. Bunların doğru olduğuna inanıyorum, doğru olduğunu hissediyorum. Atölyelerimden ayrıldığınızı da bilmiyordum. Niçin bana başvurmadınız? Neyse, bakın, borçlarınızı ödeyeceğim, çocuğunuzu getirteceğim, ya da siz onun yanına gidersiniz. İster burada, ister Paris’te, nerede isterseniz orada yaşayacaksınız. Çocuğunuzun ve sizin masraflarınızı üzerime alıyorum. İsterseniz artık hiç çalışmazsınız. Yeniden mutlu olmakla, eskisi gibi dürüst olursunuz. Hatta dinleyin, size şimdi ben şunu söyleyeyim ki, eğer her şey sizin dediğiniz gibi olmuşsa, siz hiçbir zaman Tanrı’nın katında erdemli ve mübarek olmaktan geri kalmadınız, bundan şüphe etmiyorum. Vah, zavallı kadın!

Bütün bunlar zavallı Fantine’in dayanma gücünü aşıyordu. Cosette’e kavuşmak! Bu rezil hayattan çıkmak! Cosette’le birlikte özgür, zengin, bahtiyar, namuslu bir hayat sürmek! Bu sefaletin ortasında bütün bu cennet gerçeklerinin bir çiçek gibi açıldığını görmek! Kendisiyle konuşan adama aptallaşmışçasına baktı, ancak iki üç defa hıçkırabildi. Dizlerinin bağı çözülüverdi ve Mösyö Madeleine’in önünde dizüstü çöktü. Mösyö Madeleine onu engellemeye vakit bulamadan, elini yakalayıp dudaklarının üstüne koyduğunu gördü.

Sonra bayıldı Fantine.

ALTINCI KİTAP

Javert

I
DİNLENMENİN BAŞLANGICI

Mösyö Madeleine, Fantine’i kendi evindeki revire taşıttı. Onu rahibe hemşirelere emanet etti. Hemşireler onu hemen yatağa yatırdılar. Yüksek bir ateş baş göstermişti. Gecenin bir kısmını sayıklayarak, yüksek sesle konuşarak geçirdi. Ama sonunda uyudu.

Ertesi gün öğleye doğru uyandı Fantine. Yatağının yanı başında bir nefes duydu, perdeyi araladı, Mösyö Madeleine’i gördü. Ayakta durmuş başının üstündeki bir şeye bakıyordu. Merhamet ve azar dolu bir bakıştı ve yalvarıyordu. Aynı yöne bakınca, duvara çakılı bir haç gördü.

Fantine’in gözünde artık değişik bir insandı Mösyö Madeleine. Ona ışıkla çevrili gibi görünüyordu. Bütün varlığıyla duaya dalmıştı. Duasını kesmeye cesaret edemeden onu uzun uzun seyretti. Sonunda çekine çekine:

- Ne yapıyorsunuz kuzum orada? dedi.

Mösyö Madeleine bir saattir oradaydı. Fantine’in uyanmasını bekliyordu. Onun elini aldı, nabzını yokladı ve cevap olarak:

- Nasılsınız? diye sordu.

- İyiyim, uyudum, dedi Fantine, sanırım daha iyiyim. Bir şey değildi herhalde.

Mösyö Madeleine, onun daha önce kendisine sormuş olduğu soruyu, sanki daha yeni duyuyormuş gibi cevap verdi:

- Yukarıdaki eziyet çekene dua ediyorum.

Sonra kafasının içinde ekledi:

- Bu dünyada eziyet çeken için.

Mösyö Madeleine, o geceyi ve o sabahı bilgi toplamakla geçirmişti. Artık her şeyi öğrenmiş bulunuyordu. Fantine’in hikâyesini en acıklı ayrıntılarına kadar biliyordu. Devam etti:

- Çok acı çekmişsiniz, zavallı ana. Ama sakın şikâyet etmeyin, şimdi sizin de artık seçkin kullara vergi çeyiziniz var. İnsanlar ancak böyle melek olurlar. Bunda onların hiç suçu yok, başka türlü davranmasını bilmezler. Bakın, içinden çıktığınız bu cehennem cennetin ilk şeklidir. Oradan başlamak gerekiyordu.

Derin derin içini çekti. O sırada kız, iki dişi eksik bir ulvi tebessümle gülümsüyordu.

Javert, aynı gece bir mektup yazmıştı. Ertesi sabah mektubu kendi eliyle Montreuil-sur-Mer postanesine verdi. Mektup Paris’e gidiyordu ve üzerinde şu adres yazılıydı: “Mösyö Chabouillet, Sayın Emniyet Müdürü Sekreteri.” Karakolda olup bitenler dışarıya yayıldığından, mektup yola çıkmadan onu gören ve adreste Javert’in yazısını tanıyan postane müdiresiyle birlikte birkaç kişi, müfettişin istifasını yolladığını düşündüler.

Mösyö Madeleine hemen Thènardierlere bir mektup yazdı. Fantine’in onlara yüz yirmi frank borcu vardı. Mösyö Madeleine üç yüz frank gönderdi ve bundan kendilerine ait olan kısmı alarak çocuğu derhal Montreuil-sur-Mer’e, onu isteyen hasta annesine getirmelerini bildirdi.

Bu iş Thènardier’nin gözünü kamaştırdı. “Vay canına!” dedi karısına, “sakın çocuğu bırakmayalım. Bizim cılız Tarla Kuşu bir sağmal inek olacak, tahmin ediyorum. Enayinin biri anaya abayı yakmış olacak.”

Oldukça iyi düzenlenmiş beş yüz franklık bir masraf listesiyle karşılık verdi. Bu listede gözüken üç yüz küsur franklık bir masraf için iki de itiraz götürmez makbuz bulunuyordu. Makbuzlardan biri bir hekime, diğeri de bir eczacıya aitti; bunlar iki hastalık arasında Éponine’e ve Azelma’ya bakmış ve ilaç vermişlerdi. Söylediğimiz gibi, Cosette hastalanmamıştı. Küçük bir isim değişikliği meselesi söz konusuydu. Thènardier mektubun altına “Üç yüz frank mahsuben alınmıştır,” diye bir not kondurmuştu.

Mösyö Madeleine derhal üç yüz frank daha gönderdi ve “Cosette’i acele getiriniz,” diye yazdı.

- Vay canına! dedi Thènardier. Aman çocuğu bırakmayalım.

Bu arada Fantine, bir türlü iyileşemiyordu. Hâlâ revirdeydi.

Başlangıçta rahibe hemşireler “bu kız”ı tiksinerek almış, tedavi etmişlerdi. Reims’deki alçak kabartmaları görenler, çılgın bakirelere bakan akıllı uslu bakirelerin alt dudaklarındaki şişkinliği hatırlarlar. Vesta rahibelerinin çalgıcı kızları bu kadim hor görüşleri, kadınlık gururunun en derin içgüdülerinden biridir. Hemşireler aynı hor görüşü, dindarlığın da katılmasıyla bir misli fazlasıyla içlerinde duymuşlardı. Fakat birkaç gün içinde Fantine onların silahlarını teslim aldı. Türlü çeşit alçakgönüllü, tatlı sözler söylüyordu; analık yanı da ona karşı şefkat uyandırıyordu. Bir gün hemşireler, onun bir ateş nöbeti içinde şöyle dediğini duydular: “Ben günahkâr bir kadınım, ama çocuğumu yanıma alabilirsem Tanrı beni bağışlamış demektir. Kötü yolda kaldığım sürece Cosette’imi yanıma almak istemezdim. Şaşkın, üzgün bakışlarına tahammül edemezdim. Oysa kötülüğü onun için yapıyordum. İşte Tanrı beni bunun için bağışlar. Cosette burada olduğu zaman Tanrı'nın takdisini üzerimde hissedeceğim. Onu seyredeceğim, o masuma bakmak beni iyileştirecektir. O daha hiçbir şey bilmiyor. O bir melek, anlıyor musunuz, hemşirelerim? O yaşta kanatlar henüz düşmemiştir.”

Mösyö Madeleine günde iki defa onu görmeye geliyordu. Fantine her defasında ona soruyordu:

- Cosette’imi yakında görecek miyim?

O cevap veriyordu:

- Belki yarın sabah. Her an gelebilir, bekliyorum.

Ve ananın solgun yüzü parlıyordu.

- Ah! diyordu. Ne kadar mutlu olacağım!

Bir türlü iyileşmediğini söylemiştik. Aksine, durumu haftadan haftaya ağırlaşır gibiydi. İki küreği arasına, çıplak tenine sokulan o bir avuç kar, terlemeleri birden kesmiş, bunun sonucu olarak da yıllardır içinde sinsi sinsi seyreden hastalık şiddetle dışa vurmuştu. O zamanlar göğüs hastalıklarının teşhis ve tedavisi için Laennec’in değerli tavsiyeleri yeni yeni uygulanmaya başlıyordu. Hekim, Fantine’i muayene etti, başını salladı.

Mösyö Madeleine hekime sordu:

- Nasıl?

- Görmek istediği bir çocuğu vardı, değil mi? dedi hekim.

- Evet.

- Öyleyse onu getirtmekte acele edin.

Mösyö Madeleine titredi.

Fantine ona:

- Hekim ne dedi? diye sordu.

Madeleine, gülümsemeye gayret etti:

- Çocuğunuzu çabuk getirtmemizi söyledi. Bu sizi sağlığınıza kavuştururmuş.

- Ya! dedi Fantine. Hakkı var! Yalnız şu Thènardierlere de ne oluyor kuzum, Cosette’imi yanlarında alıkoyup duruyorlar! Yok ama! Gelecek yakında. Mutluluğu nihayet yanı başımda görüyorum işte.

Thènardier ise bir türlü “çocuğu salıvermiyor”, bin bir kötü niyetli bahane ileri sürüyordu. Cosette biraz rahatsız olduğu için kış vakti yola çıkamazmış, memlekette sağda solda kalmış birtakım küçük acil borçlar varmış, onların faturalarını toplamaktaymış, falan filan.

- Birisini gönderip Cosette’i aldıracağım, dedi Madeleine Baba.

Hatta gerekirse ben kendim gideceğim.

Fantine’in ağzından şu mektubu yazıp ona imzalattı:

Montreuil-sur-Mer, 25 Mart 1823

Mösyö Thènardier,

Cosette’i, bu mektubu size getiren şahsa teslim ediniz. Bütün ufak tefek şeylerin parası size ödenecektir.

En derin saygılarımı sunarım.

FANTİNE

Bunlar olup biterken çok önemli bir olay meydana geldi. Hayatımızın esrarlı mermer kitlesini biz istediğimiz kadar en güzel şekli vererek yontmaya çalışalım, kaderin siyah damarı mutlaka bir yerden kendini gösterir.

II
JEAN NASIL CHAMP OLABİLİR?

Bir sabah, Mösyö Madeleine çalışma odasında, Montfermeil’e gitmeye karar vermesi halinde geri kalmaması gereken bazı acil işleri önceden yoluna koymakla meşguldü ki, polis müfettişi Javert’in kendisiyle görüşmek istediğini haber verdiler. Mösyö Madeleine bu adı duyunca, nahoş bir duyguya kapılmaktan kendini alamadı. Karakol macerasından sonra Javert, onunla karşılaşmaktan her zamankinden daha çok kaçınmış, Mösyö Madeleine de onu bir daha görmemişti.

“İçeri alın,” dedi.

Javert girdi.

Mösyö Madeleine şöminenin yanında oturuyordu, elinde bir kalem vardı, gözü bir dosyadaydı. İçinde yol zabıtasına karşı gelme olaylarına ilişkin zabıtlar bulunan dosyayı karıştırıyor, notlar yazıyordu. Javert için yerinden kalkmadı. Zavallı Fantine’i düşünmekten kendini alamıyordu, soğuk davranmayı uygun görüyordu.

Javert, sırtı kendisine dönük olan Belediye Başkanı’nı saygıyla selamladı. Belediye Başkanı ona bakmıyor, dosyasıyla ilgilenmeye devam ediyordu.

Javert’in yaratılışını yakından bilen, uygarlığın hizmetindeki bu vahşiyi, Romalı, Spartalı, keşiş ve onbaşı karması bu acayip bileşimi, yalan söylemek elinden gelmeyen bu ispiyoncuyu, bu bakir hafiyeyi uzun zamandan beri incelemiş olan ve onun esrarını, Mösyö Madeleine’e olan eski nefretini, Belediye Başkanı’yla Fantine konusunda düştüğü anlaşmazlığı bilen bir fizyonomi uzmanı, şu an onu gözlese, “Ne oldu acaba?” diye kendi kendine sorardı. Bu doğru, açık, samimi, namuslu, sert, yırtıcı vicdanı tanıyan bir kimse için Javert’in, içinde geçen büyük bir olaydan çıkıp geldiği besbelliydi. Javert’in ruhunda hiçbir şey yoktu ki aynı zamanda yüzünde de olmasın. Bütün haşin insanlar gibi o da ani değişikliklere uğrardı. Yüzü hiçbir zaman bu kadar garip, bu kadar umulmaz bir ifade almamıştı. İçeri girdiğinde Mösyö Madeleine’in önünde ne garez ne öfke ne de güvensizlik taşıyan bir bakışla eğilmiş, başkanın koltuğunun birkaç adım gerisinde durmuştu. Ve şimdi orada âdeta bir ceza vaziyeti içinde, hiçbir zaman yumuşak olamamış, daima sabır göstermiş bir adamın saf, soğuk kabalığıyla ayakta öylece duruyordu. Tek bir kelime söylemeden, hiçbir hareket yapmadan, gerçek bir alçakgönüllülük ve sakin bir kabulleniş içinde sayın Belediye Başkanı’nın lütfedip dönmesini bekliyordu; üzgün, ciddi, şapkası elinde, gözleri yerde, subayı karşısındaki askerle hâkimi karşısındaki suçlu arasında bir ifadeyle bekliyordu. Varlığı düşünülebilecek bütün duygular, bütün anılar şu an ondan silinmiş, kaybolmuştu. Bu içine işlenmez granit gibi basit çehrede, şimdi artık karanlık bir kederden başka bir şey kalmamıştı. Bütün kişiliğinden düşkünlük, metanet, bir çeşit yiğitçe bitkinlik havası yayılıyordu.

En sonunda Belediye Başkanı kalemini bıraktı ve yarı döndü:

- E! Nedir? Ne var Javert?

Javert, kendini toparlar gibi bir an sessiz durdu, sonra hüzünlü bir resmiyetle sesini yükseltti, ama bu resmiyette yine de bir sadelik vardı.

- Suç var, sayın Belediye Başkanı, suç teşkil eden bir fiil işlenmiştir.

- Nasıl bir fiil?

- İdari otoriteyi temsil eden aşağı kademeden bir memur, bir idari hâkime en ağır şekilde saygısızlık etmiş bulunuyor. Görevim icabı olayı bilgilerinize sunmaya geldim.

- Kimmiş bu memur? diye sordu Mösyö Madeleine.

-Ben, dedi Javert.

- Siz mi?

-Ben.

- Peki, memurdan şikâyetçi olacak idari hâkim kim?

- Siz, sayın Başkan.

Madeleine koltuğunda doğruldu. Javert sert bir tavırla ve gözleri hep yerde, devam etti:

- Sayın Belediye Başkanı, idare nezdinde benim azlimi istemenizi ricaya geldim.

Şaşkına dönen Mösyö Madeleine ağzını açtı, Javert onun sözünü kesti:

- İstifa edebileceğimi söyleyeceksiniz, ama bu yeterli değil. İstifa vermek şerefli bir iştir. Ben hata ettim, cezalandırılmam gerekir. Kovulmam gerek benim.

Bir süre durduktan sonra ilave etti:

- Sayın Başkan, geçen gün bana karşı haksız yere sert davrandınız. Bugün haklı olarak öyle davranınız.

- Hay Allah! Niçin? diye bağırdı Mösyö Madeleine. Nedir bu zırvalık? Ne demek oluyor bu? Hani nerede bana karşı işlenmiş bir suç eylemi? Ne yaptınız siz bana? Bana karşı kabahatiniz ne? Kendi kendinizi suçluyorsunuz; yerinize başkasının verilmesini istiyorsunuz.

- Kovulmamı istiyorum, dedi Javert.

- Kovulmanızı, öyle olsun. Pekâlâ. Fakat anlamıyorum.

- Şimdi anlayacaksınız, sayın Başkan.

Javert derinden göğüs geçirdi, yine soğuk ve kederli bir şekilde:

- Sayın Belediye Başkanı, dedi, altı hafta oluyor, o kızın neden olduğu sahneden sonra, çok öfkelenmiştim, sizi ihbar ettim.

- İhbar!

- Paris Polis Müdürlüğü’ne.

Javert’den daha fazla gülmek âdetinde olmayan Mösyö Madeleine, gülmeye başladı.

- Polisin işine müdahale eden Belediye Başkanı olarak mı?

- Eski kürek mahkûmu olarak.

Belediye Başkanı’nın benzi kurşun rengini aldı. Gözlerini yerden kaldırmayan Javert devam etti:

- Öyle sanıyordum. Uzun zamandan beri kafamda bazı fikirler vardı. Bir benzerlik, Faverolles’den aldırttığımız istihbarat, acı kuvvetiniz, ihtiyar Fauchelevent olayı, atıcılıkta usta olmanız, biraz aksayan bacağınız, ne bileyim işte, birtakım saçmalıklar! Her neyse, sizi Jean Valjean adında birine benzetiyordum.

- Ne adında? Neydi adı dediniz?

- Jean Valjean. Bundan yirmi yıl önce Toulon’da, kürek mahkûmları muhafız yardımcısı bulunduğum sırada gördüğüm bir forsa. Bu Jean Valjean kürek damından çıktıktan sonra, söylendiğine göre, bir piskoposu soymuş, sonra yine bir umumi yolda küçük bir Savoielıyı silahla gasp etmiş. Sekiz yıldan beri, her nasılsa, ortadan kaybolmuştu, onu arıyorlardı. Ben sandım ki... Her neyse, bu işi yaptım işte! Öfke beni sürükledi, sizi polis müdüriyetine ihbar ettim.

Birkaç saniye önce dosyayı yeniden eline alan Mösyö Madeleine, tam bir kayıtsızlık edasıyla sordu:

- Peki, ne cevap verdiler size?

- Deli olduğumu söylediler.

- Öyleyse?

- Öyleyse haklıydılar.

- Bunu kabul etmeniz iyi bir şey!

- Etmem gerek, çünkü hakiki Jean Valjean bulundu.

Mösyö Madeleine’in tuttuğu kâğıt elinden düştü, başını kaldırdı, sabit bir nazarla Javert’e baktı ve tarifi imkânsız bir sesle:

-Ya! dedi.

Javert devam etti:

- Bakın, olay şu sayın Başkan. Memlekette, Ailly-le-Haut-Clocher taraflarında, Champmathieu Baba adında bir adam varmış. Son derece sefil birisiymiş. Kimse ona aldırış etmiyormuş. Bu gibi adamların neyle geçindikleri bilinmez. Son olarak bu sonbaharda, Champmathieu Baba şaraplık elma hırsızlığından tutuklanmış. Çaldığı yer de... Neyse, önemli değil. Mesele hırsızlığın olması. Duvardan aşılmış, ağacın dalları kırılmış. Bizim Champmathieu yakalanmış. Elma ağacının dalı da hâlâ elindeymiş. Herifi hemen hapsetmişler. Buraya kadar bir adi suç vakasından öte bir durum yok. Ama siz şu Tanrı’nın işine bakınız. Hapishane kötü bir durumda olduğundan sorgu hâkimi Champmathieu’nün eyalet hapishanesinin bulunduğu Arras’a naklini uygun görüyor. Bu Arras Hapishanesinde Brevet adında eski bir kürek mahkûmu varmış, bilmem hangi suçtan mahkûm olmuş ve iyi halinden dolayı koğuş temsilcisi yapmışlar. Sayın Başkan, daha Champmathieu hapishaneye adımını atar atmaz bu Brevet bağırmaya başlıyor: “Hele dur bakayım! Ben bu adamı tanıyorum. Eski bir forsa bu. Bakın bakayım bana, hemşerim! Jean Valjean’sınız siz!” “Jean Valjean mı? Kim bu Jean Valjean?” Champmathieu şaşırmış gibi yapıyor. “Hadi canım, numara yapma,” diyor Brevet. “Sen Jean Valjean’sın! Toulon’da kürekteydin. Yirmi yıl oluyor. Orada beraberdik.” Champmathieu inkâr ediyor. El hak! Anlarsınız ya. İşi derinleştiriyorlar. Hikâyeyi iyice araştırıyorlar. Buldukları şu: Bu Champmathieu otuz yıl kadar önceleri, birçok memlekette ağaç budayıcılığı yapmış, özellikle Faverolles’de. Burada izi kayboluyor. Uzun zaman sonra, Auvergne’de, ardından Paris’te görülüyor. Söylediğine göre burada araba yapıp tamir ediyormuş, bir de kızı olmuş, çamaşırcıymış, fakat bunlar ispat edilmiş değil, ama yine de bu memlekette. Şimdi, ağır hırsızlık suçuyla küreğe gitmeden önce Jean Valjean neydi? Ağaç budayıcı. Nerede? Faverolles’de. Bir başka olay daha var. Bu Valjean’ın vaftiz adı Jean, anasının soyadı da Mathieu’ydü. Kürek damından çıktıktan sonra gizlenmek için anasının adını alıp kendisini Jean Mathieu diye çağırttığını düşünmek kadar tabii bir şey olabilir mi? Auvergne’e gidiyor. Ora ağzı Jean’ı “Chan” yapıyor ve onu “Chan Mathieu” diye çağırıyorlar. Bizimki de sesini çıkarmıyor, böylece Champmathieu olup çıkıyor. Anlatabiliyorum değil mi? Faverolles’den soruluyor. Jean Valjean’ın ailesi artık oralarda yok. Nerede olduğu da bilinmiyor. Bilirsiniz, bu sınıflarda bir ailenin yok olup gittiği sık sık görülür. Araştırılıyor, ama hiçbir şey bulunamıyor. Bu mümkün. İnsanlar ya çamurdan ya da tozdandırlar. Sonra, bu hikâyenin başlangıcı otuz yıl öncesine dayandığından, Faverolles’de Jean Valjean’ı tanıyan kimse de kalmamış artık. Toulon’dan bilgi isteniyor. Brevet’yle birlikte Jean Valjean’ı gören sadece iki forsa var: ömür boyu hapse mahkûm Cochepaille ve Chenildieu. Bunları kürekten çıkartıp getirtiyorlar. Champmathieu’yle yüzleştiriyorlar. Bunlar hiç tereddüt etmiyorlar. Brevet’ye göre olduğu gibi, bunlara göre de adam Jean Valjean. Aynı yaşta, elli dört yaşında, aynı boyda, aynı görünüşte, sözün kısası aynı adam, yani o. Ben de işte tam bu tarihlerde ihbar mektubunu Paris Polis Müdürlüğü’ne gönderiyordum. Cevap olarak bana aklımı kaçırdığımı, Jean Valjean’ın Arras’ta adaletin pençesinde olduğunu bildirdiler. Bunun beni ne kadar şaşırttığını tahmin edersiniz. Hâlbuki ben, aynı Jean Valjean’ı burada, elimde tuttuğumu sanıyordum. Sorgu hâkimine yazı yazdım. Beni çağırttılar, Champmathieu’yü bana getirdiler...

- E, sonra? diye Mösyö Madeleine onun sözünü kesti.

Javert, ifadesi hiç bozulmayan, kederli çehresiyle cevap verdi:

- Sayın Başkan, gerçek gerçektir. Üzgünüm ama Jean Valjean o adamdır. Ben de onu tanıdım.

Mösyö Madeleine çok yavaş bir sesle:

- Emin misiniz? dedi.

Javert, derin bir inançtan gelen o acı gülüşle gülmeye başladı:

- Oo! Eminim!

Bir an düşünceli durdu, mekanik bir hareketle, masanın üzerindeki tahta hokkadan mürekkep kurutmaya yarayan ince talaş tozundan birkaç tutam alarak şu sözleri ekledi:

- Şimdi gerçek Jean Valjean’ı gördükten sonra, düşünüyorum da, başka türlüsüne nasıl inanabildiğimi anlayamıyorum. Sizden özür dilerim sayın Başkan.

Javert, bu mağrur adam, altı hafta önce kendisini zaptiyeler önünde küçük düşüren, ona “çıkın” diyen birine yalvaran vakur sözleri söylerken, kendisi de farkında olmadan sadelik ve asaletle dolmuştu. Mösyö Madeleine, onun ricasına sadece şu ani soruyla karşılık verdi:

- Peki, bu adam ne diyor?

- Eh, ne desin, sayın Başkan. Kötü bir olay. Eğer Jean oysa, sabıka var demektir. Bir duvardan aşmak, bir dalı kırmak, elmaları aşırmak bir çocuk için haşarılıktır; yetişkin bir kimse için suçtur; bir forsa içinse cinayettir. Duvardan atlama, hırsızlık, hepsi var. Bu artık adi polis vakası olmaktan çıkıyor, ağır ceza mahkemesinin işi oluyor. Artık cezası birkaç gün hapis değil, müebbet kürektir. Sonra bir de şu Savoielı küçük çocuk meselesi var, umarım o da ele alınacaktır. Kör olasıca şeytan! İşi yoksa kurtulmak için çabalasın dursun, öyle değil mi? Jean Valjean’dan başkası için öyle. Ama Jean Valjean sinsidir. Onu bir de bu tarafıyla tanırım. Başkası olsa suyun ısındığını hissederdi; debelenir, bağırırdı. Kaynayan su sesinden belli eder kendini, ateşte ses çıkarır; Jean Valjean olmak istemezdi, vesaire. Oysa bu, anlamazlıktan geliyor, “Ben Champmathieu’yüm, Champmathieulükten çıkmam!” diyor. Şaşırmış gibi duruyor, sersem taklidi yapıyor. Böylesi daha iyi. E herif kurnaz! Ama fark etmez, deliller ortada. Dört kişi tarafından tanındı, ihtiyar cani mahkûm olacaktır. Dava, Arras ağır ceza mahkemesinde görülecek. Ben de oraya tanıklık etmeğe gideceğim. Çağırıldım.

Mösyö Madeleine tekrar masasına yerleşmiş, dosyasını eline almış, sakin sakin sayfalarını çeviriyor, meşgul bir insan gibi kâh okuyor kâh yazıyordu. Javert’e doğru döndü:

- Yeter Javert. Aslında bütün bu ayrıntılar beni pek ilgilendirmiyor. Zaman kaybediyoruz, acele yapılacak işlerimiz de var. Javert, şimdi hemen Saint-Saulve Sokağı’nın köşesinde yeşillik satan Buseaupied adındaki kadıncağızın yerine gideceksiniz. Arabacı Pierre Chesnelong aleyhindeki şikâyetini bildirmesini kendisine söyleyeceksiniz. Pek kaba bir adam bu, az kalsın bu kadınla çocuğunu ezecekti. Cezalanması gerek. Sonra, Montre-de-Champigny Sokağı’nda Mösyö Charcellay’ın evine gideceksiniz. Bu zat, komşu evin oluklarından birinin yağmur sularını onun tarafına akıtıp evinin temellerini oyduğundan şikâyet ediyor. Daha sonra, Guibourg Sokağı’nda dul kadın Doris’in evine ve Garraud-Blanc Sokağı’nda Madam Renee le Bosse’nin evine giderek hana bildirilen idari şikâyetleri tespit edecek ve zabıt tutacaksınız. Ama size çok iş yüklüyorum galiba. Buradan uzaklaşmaya hazırlanıyordunuz, değil mi? Şu iş için sekiz, on güne kadar Arras’a gideceğinizi söylememiş miydiniz bana?

- Daha da önce, sayın Başkan.

- Ne gün öyleyse?

- Davanın yarın görüleceğini ve bu gece yolcu arabasıyla hareket edeceğimi sayın Başkan’a söylediğimi sanıyordum.

Mösyö Madeleine fark edilmez bir hareket yaptı.

- Peki ne kadar sürecek bu iş?

- En çok bir gün. Karar en geç yarın gece açıklanacak. Ama zaten belli olan kararı beklemem, ifademi verir vermez buraya dönerim.

- İyi, dedi Mösyö Madeleine.

Ve bir el işaretiyle Javert’e izin verdi. Ama Javert gitmedi.

- Affedersiniz, sayın Başkan, dedi.

- Daha ne var? diye Mösyö Madeleine sordu.

- Sayın Başkan, size hatırlatmam gereken bir şey var.

- Nedir o?

- Azledilmem gerektiği.

Mösyö Madeleine ayağa kalktı.

- Javert, şerefli bir insansınız, sizi takdir ediyorum. Hatanızı abartıyorsunuz. Aslında bu da sadece beni ilgilendiren bir harekettir. Javert, siz alçalmaya değil, yükselmeye layıksınız. Yerinizde kalmanızı istiyorum.

Javert, safdil gözbebekleriyle Mösyö Madeleine’e baktı. Bu gözbebeklerinin dibinde az aydınlanmış fakat eğilmez ve lekesiz bir vicdan görülür gibi oluyordu. Sakin bir sesle:

- Sayın Başkan, bunu kabul edemem.

- Tekrar ediyorum, diye karşılık verdi Mösyö Madeleine, bu iş beni ilgilendirir.

Ancak dikkati sırf kafasındaki düşünceye çevrili olan Javert, sözünü şöyle sürdürdü:

- Abartmaya gelince, hiç de abartmıyorum. Bakın, nasıl düşünüyorum. Sizden haksız yere kuşkulandım. Bu bir şey değil. Kendimden üstün olanlardan kuşkulanmakta bir yetki tecavüzü varsa da kuşkulanmak bizlerin hakkıdır. Fakat ben bir öfke nöbeti sırasında, delilsiz, kanıtsız sizi bir kürek mahkûmu diye ihbar ettim... Sizi, saygıdeğer bir insanı, bir belediye başkanını, bir mülki amiri! Vahim bir şeydir bu, çok vahim. Ben sizin şahsınızda devlet otoritesini aşağıladım, kendim bu otoritenin bir mensubu olduğum halde! Eğer bu yaptığımı altlarımdan biri yapmış olsaydı, hizmete layık olmadığını söyler, onu kovardım. Ne diyorsunuz?

- Bakın sayın Başkan, bir kelime daha. Ben, hayatımda çoğu zaman sert oldum. Başkalarına karşı sertliğim haklıydı. İyi ediyordum. Şimdi kendime karşı sert olmazsam, yaptığım bütün haklı şeyler haksız hale gelir. Kendimi başkalarından daha fazla esirgemeye hakkım var mı? Hayır. Ne yani! Başkalarını cezalandırmakta varım, ama kendimi cezalandırmaya gelince yokum! O zaman ben sefil adamın biriyim demektir! Bana, “Şu alçak Javert!” diyenler haklı çıkarlar! Sayın Başkan, bana iyilikle davranmanızı dilemiyorum. Başkalarına karşı gösterdiğiniz iyiliğiniz, bana yeterince kötülük yaptırdı. Kendim için istemiyorum onu. Bir burjuvaya karşı bir sokak kızına, bir belediye başkanına karşı bir polis memuruna, yukarıda olana karşı aşağıdakine hak vermekten ibaret bir iyiliğe, ben kötü iyilik derim. İşte iyilikten ötürü bozuluyor toplumun düzeni. Hey Tanrım! İyi olmak o kadar kolay ki, zor olan adaletli olmaktır. Mesela siz benim tahmin ettiğim kişi olsaydınız, size karşı iyi olmazdım ben! O zaman görürdünüz! Sayın Başkan, başka herhangi bir kimseye nasıl davranacaksam, kendime karşı da öyle davranmam gerekir. Kötüleri yola getirirken, canileri toplarken çoğu zaman kendi kendime demişimdir: “Hele sen de bir tökezle, hele seni de suçüstünde bir yakalamaya göreyim, başına gelecekleri hiç merak etme!” İşte tökezledim, kendimi suçüstü yakaladım, vay bana! İşten uzaklaştırılmışım, rütbem alınmış, kovulmuşum! Hepsi başım üstüne. Kollarım var, toprakta çalışırım, benim için fark etmez. Sayın Başkan, hizmetin çıkarı bir emsal istiyor. Müfettiş Javert’in azlinden başka dileğim yok.

Bütün bu sözler alçakgönüllü, vakur, umutsuz ve inanmış bir edayla söylenmişti ve bu eda, bu değişik şekilde namuslu adama tuhaf bir büyüklük veriyordu.

Mösyö Madeleine:

- Sonra bakarız, dedi.

Ve ona elini uzattı.

Javert geriledi, vahşi bir sesle:

- Özür dilerim, sayın Başkan, fakat bu olamaz. Bir belediye başkanı bir jurnalciye el uzatamaz.

Dişlerinin arasından ekledi:

- Evet, jurnalci, çünkü polislik görevini kötüye kullandığıma göre bir jurnalciden başka bir şey değilim artık.

Sonra derin bir saygıyla selam verdi ve kapıya yöneldi.

Kapıya varınca geri döndü ve gözleri hep yerde olarak:

- Sayın Başkan, dedi, yerime başkası gelinceye kadar hizmete devam edeceğim.

Çıktı. Mösyö Madeleine, koridorun taşları üzerinde uzaklaşan bu kararlı ve emin adımları dinleyerek dalgın kalakaldı.

YEDİNCİ KİTAP

Champmathieu Davası

I
SIMPLICE HEMŞİRE

Burada okunacak olaylar, Montreuil-sur-Mer’de tümüyle bilinmedi. Fakat bu konuda sızan pek az bilgi bile bu şehirde öyle bir anı bıraktı ki, bu olayları en ufak ayrıntısına kadar anlatmazsak, bu kitapta çok önemli bir boşluk kalır.

Bu ayrıntılar içinde, okuyucu iki üç tane gerçek dışı gibi görünen durumla karşılaşacaktır. Gerçeğe saygımızdan ötürü biz bunları olduğu gibi anlatıyoruz.

Javert’in ziyaretinin ardından Mösyö Madeleine, her zamanki gibi öğleden sonra Fantine’i görmeye gitti.

Fantine’in yanına girmeden önce Simplice Hemşire’yi çağırttı.

Revirde hizmet gören iki rahibe, hayır işlerinde çalışan bütün hemşireler gibi lazaristler tarikatına mensup kadınlardandı ve birinin adı Perpétue Hemşire, diğerinin de Simplice Hemşire’ydi.

Perpétue Hemşire rastgele bir köylü kızıydı, öylesine bir hayır işleri hemşiresiydi; Tanrı kapısına herhangi bir kapıya girer gibi girmişti. Nasıl aşçı olunursa, o da öyle rahibe olmuştu. Bu tipler hiç de az rastlanır değildir. Manastır tarikatları, kolayca yoğrulup birer “Capucine” ya da “Ursuline” rahibesi biçimini alan bu hantal köylü çömlek hamurlarına seve seve kucak açarlar. Bu köy ürünleri, sofuluğun kaba saba işlerinde kullanılırlar. Bir sığır çobanının bir “Carmel” rahibine dönüşmesinde yadırganacak hiçbir taraf yoktur. Fazla emeğe gerek kalmadan biri öbürü haline geliverir. Köyle manastırın ortak cehalet sermayesi, bu hususta hazır bir zemin teşkil eder ve köylüyle keşişi hemen aynı seviyede kılar. Köylünün iş gömleğini biraz bollaştırın: İşte size keşiş cüppesi! Perpétue Hemşire, Pontoise yakınlarındaki Marines’den gelme koyu dindar bir kızdı. Şiveli konuşur, istek üzerine dinsel türküler okur, dişlerinin arasından homurdanır, bitki karışımlarının şekerini hastanın sofuluğuna ya da ikiyüzlülüğüne göre ayarlar, hastaları hor görür, ölüm halindekilere katı davranır, âdeta Tanrı’yı yüzlerine fırlatır, can çekişenleri öfkeli dualarla taşlardı; cüretkâr, dürüst ve kırmızı yüzlüydü.

Simplice Hemşire’yse balmumu gibi beyazdı. Kilise mumu meşalenin yanında nasıl durursa, Perpétue Hemşire’nin yanında öyle dururdu. Vincent de Paul, birçok manevi özgürlüğü birçok manevi kölelikle kaynaştıran şu harikulade sözleriyle şefkat ve hayır hemşirelerinin kimliğini mükemmel bir şekilde belirtmişti:

“Onların manastırı hastaların yurdudur, hücreleri kira odalarıdır, kiliseleri bulundukları yer halkının kiliseleridir, manastır avlularındaki sütunlu gezinti yerleri, şehir sokakları ya da hastane koğuşlarıdır, koruyucu duvarları itaat, demir parmaklıkları Tanrı korkusu, peçeleri tevazudur.” Bu ideal, Simplice Hemşire’de cisimleşmiş yaşıyordu. Kimse Simplice Hemşire’nin kaç yaşında olduğunu söyleyemezdi. O sanki hiçbir zaman genç olmamış ve hiçbir zaman da ihtiyarlamayacakmış gibi görünürdü. Yumuşak, ciddi, dostane, soğuk ve asla yalan söylememiş bir -kadındı demeye dilimiz varmıyor- şahsiyetti. O kadar yumuşaktı ki kırılıverecekmiş sanılırdı, ama aslında granitten daha sağlamdı. Sevimli, incecik, saf parmaklarla dokunurdu zavallılara. Sözlerinde âdeta sessizlik vardı. Ancak gerekli olanı söylemek için konuşurdu. Öyle ahenkli bir sesi vardı ki, günah çıkarma hücresinde en yüce, en erdemli öğütleri verebileceği gibi, bir salona da yaraşırdı. Bu incelik, çuhadan roba alışmıştı; onun sert temasında ahretin ve Tanrı’nın sürekli bir çağrısını buluyordu. Bir ayrıntı üzerinde duralım. Hiç yalan söylememiş olmak, herhangi bir çıkar kaygısıyla ya da çıkar kaygısı olmaksızın gerçek, hatta kutsal gerçek olmayan hiçbir şeyi, hiçbir zaman söylememiş olmak Simplice Hemşire’nin ayırıcı vasfı, erdemliliğinin belirgin özelliğiydi. Bu sarsılmaz doğruluğuyla, bağlı olduğu tarikat içinde âdeta ün yapmıştı. Rahip Sicard, sağır ve dilsiz Massieu’ye yazdığı bir mektupta Simplice Hemşire’den söz eder: “Bizler ne kadar samimi, ne kadar temiz olursak olalım hepimizin safiyeti üzerinde küçük, masum bir yalanın çatlağı bulunur. Onda bu hiç yoktu işte.” Küçük yalan, masum yalan diye bir şey olabilir mi acaba? Yalan söylemek mutlak kötülüktür. Az yalan söylemek olanaklı değildir. Yalan söyleyen, yalanı bütünüyle söyler. Yalan, şeytanın yüzüdür. İblis’in iki adı vardır: biri İblis, öbürü Yalan. İşte böyle düşünüyordu Simplice Hemşire. Ve düşündüğü gibi de davranırdı. Sözünü ettiğimiz beyazlık, yayılan aydınlığı onun dudaklarını ve gözlerini bile kaplayan beyazlık bu yüzdendi. Gülümsemesi beyazdı, bakışı beyazdı. Bu vicdanın camında en ufak bir örümcek ağı, tek bir toz tanesi yoktu. Aziz Vincent de Paul’ün tarikatına girerken Simplice adını özellikle seçerek almıştı. Bilindiği gibi Sicilyalı Simplice, Siracusa’da doğmuş olduğundan, Segesta’da doğduğunu söylemektense iki memesinin koparılmasını tercih eden azizedir; oysa bu küçük yalan onun hayatını kurtaracaktı. Bu ruha uygun düşen koruyucu işte bu azizeydi.

Simplice Hemşire tarikata girdiğinde iki kusuru vardı, ama bunları yavaş yavaş düzeltti. Bu kusurlarından biri şekerleme cinsinden olan şeylere düşkünlüğü, öbürü de mektup almayı sevmesiydi. İri harflerle yazılmış Latince bir dua kitabından başka bir şey; asla okumazdı. Latince bilmiyordu ama kitabı anlıyordu.

Bu dindar kız, Fantine’e muhabbet bağlamıştı, ondaki gizli kalmış erdemliliği sezmişti belki de. Bu yüzden kendini hemen hemen sırf onun bakımına vakfetmişti.

Mösyö Madeleine, Simplice Hemşire’yi bir kenara çekti ve hemşirenin ileride hatırlayacağı garip bir ses tonuyla, Fantine’i ona emanet etti.

Hemşireden ayrıldıktan sonra Fantine’e yaklaştı. Fantine, her gün Mösyö Madeleine’in gelmesini bir sıcaklık ve neşe ışını bekler gibi bekliyordu. Hemşirelere, “Ancak Bay Başkan burada olduğu zaman yaşıyorum,” diyordu.

O gün çok ateşi vardı. Mösyö Madeleine! görür görmez ona sordu:

- Cosette’ten ne haber?

Mösyö Madeleine gülümseyerek cevap verdi:

- Yakında gelecek.

Fantine’in yanında her zamanki gibiydi. Yalnız yarım saat yerine bir saat kaldı. Bu da Fantine'i çok sevindirdi. Mösyö Madeleine, hastanın hiçbir eksiği olmaması için herkese bin bir tembihte bulundu. Bir ara yüzünün pek kaygılı bir hal aldığını fark ettiler. Fakat kulağına eğilen hekimin ona, “Çok kötüleşiyor,” dediği öğrenilince bu kaygılı ifadenin nedeni anlaşıldı.

Sonra belediye dairesine döndü. Hademe onun, çalışma odasında asılı Fransa’nın yollarını gösteren bir haritayı dikkatle incelediğini gördü. Kurşun kalemle bir kâğıdın üstüne bazı rakamlar yazdı.

II
SCAUFFLAIRE USTA’NIN AÇIKGÖZLÜLÜĞÜ

Mösyö Madeleine belediye dairesinden şehrin öbür ucundaki bir Flaman’ın yerine, Scaufflaire Usta’ya gitti. Adını Fransızlaştırıp Scaufflaire yapmış olan bu Flaman, isteyenlere körüklü araba ve at kiralıyordu.

Bu Scaufflaire’in yerine gitmek için takip edilecek en kestirme yol, Mösyö Madeleine’in oturduğu mahallenin papazının ikametgâhı bulunan tenha bir sokaktı. Söylendiğine göre bu papaz liyakatli, saygıdeğer ve doğru öğüt veren bir insandı. Mösyö Madeleine papazın ikametgâhı önüne geldiğinde yoldan geçen bir tek kişi vardı ve bu kişi şunu gördü: Belediye Başkanı, papazın evini geçtikten sonra durdu, bir süre olduğu yerde kaldı, sonra geriye dönüp papazın ikametgâhının kapısına kadar geldi. Kapı, arabalara mahsus kapılarla ev kapısı arası bir şeydi, üzerinde bir tokmak vardı. Belediye Başkanı elini hızla kapı tokmağına götürüp onu kaldırdı; sonra yine durdu, düşünür gibi öyle kaldı, bir iki saniye sonra tokmağı hızla indireceği yerde yavaşça yerine bıraktı, evvelce göstermediği bir telaşla tekrar yola koyuldu.

Mösyö Madeleine, Scaufflaire Usta’yı dükkânında bir koşum takımını onarmakla uğraşırken buldu:

- Scaufflaire Usta, iyi bir atınız var mı? diye sordu.

- Sayın Belediye Başkanı, bütün atlarım iyidir, dedi Flaman. İyi attan kastınız nedir?

- Bir günde yirmi fersah yol alabilecek bir at demek istiyorum.

- Vay canına! deyiverdi Flaman. Yirmi fersah ha!

- Evet.

- Arabaya koşulu mu olacak?

- Evet.

- Peki, yolculuktan sonra ne kadar zaman dinlenecek?

- Gerektiğinde ertesi gün tekrar yola çıkabilmeli.

- Aynı yolu yapmak için mi?

- Evet

- Vay canına! Vay canına! Yine yirmi fersah ha?

Mösyö Madeleine cebinden, üzerine rakamlar yazmış olduğu kâğıdı çıkardı. Flamana gösterdi. 5.6.8 1/2 rakamları okunuyordu.

- Görüyorsunuz ya, dedi. Toplam on dokuz buçuk ediyor, yirmi fersah demektir.

- Sayın Başkanım, dedi Flaman, işinizi görecek bir at var. Küçük beyaz atım, ara sıra geçerken onu görmüşsünüzdür, aşağı Boulognelu küçük bir hayvandır. Ateş parçası gibidir. Önce onu binek hayvanı yapmak istedilerdi. Ne mümkün! Çifte atıyor, herkesi yere çalıyordu. Huysuz olduğuna hükmettiler, ne yapacaklarını bilemiyorlardı onu. Ben satın aldım. Körüklü arabaya koştum. Meğerse efendim, bunu istermiş, kız gibi yumuşak başlı, rüzgâr gibi yollu. Ama sırtına binmeye gelmez ha! Binek atı olmaya hiç niyeti yok. Herkesin bir isteği var. Çekmeye evet, taşımaya hayır. Sanırım kafasına böyle koymuş.

- Peki bu yolu yapabilecek mi?

- Şu sizin yirmi fersahı, hep tırıs giderek sekiz saatten kısa zamanda alır ama, bakın hangi şartlarla.

- Söyleyin bakalım.

- İlk önce yarı yolda onu bir saat dinlendireceksiniz, yem yiyecek; sonra yerken başında durulacak ki hanın uşağı onun yulafını çalmasın; çünkü ben dikkat ettim, hanlarda yulafı atlar yiyeceğine uşaklar yiyor.

- Başında oluruz.

- İkincisi... Araba sayın Başkan için miydi?

- Evet.

- Sayın Başkan araba kullanmasını bilirler mi?

- Evet.

- Peki öyleyse, ata fazla yük olmamak için sayın Başkan tek başına ve eşyasız yolculuk edecektir.

- Kabul.

- Ama sayın Başkan’ın yanında kimse olmayacağına göre, yulafa bizzat göz kulak olmak zorunda kalacaktır.

- Öyle olacağını söyledim.

- Ücretim günde otuz franktır. Dinlenme günleri de ücrete tabidir. Bir metelik aşağı olmaz; hayvanın yemi de sayın Başkan’a aittir.

Mösyö Madeleine kesesinden üç Napolyon altını çıkarıp masanın üstüne koydu.

- İşte iki günlük peşin.

- Dördüncüsü, böyle bir yolculuk için körüklü araba ağır olur ve atı yorar. Sayın Başkan’ın elimde bulunan iki tekerlekli, küçük, hafif bir arabayla yolculuğu kabul etmesi gerekecek.

- Kabul ediyorum.

- Bu araba hafiftir, ama üstü açıktır.

- Fark etmez bence.

- Sayın Başkan acaba kışta bulunduğumuzu düşündüler mi?

Mösyö Madeleine cevap vermedi. Flaman üsteledi:

- Havanın çok soğuk olduğunu?

Mösyö Madeleine yine cevap vermedi. Scaufflaire Usta devam etti:

- Yağmur yağabileceğini?

Mösyö Madeleine başını kaldırdı:

- Atla araba yarın sabah dört buçukta kapımın önünde olacak, dedi.

- Baş üstüne sayın Başkan, diye cevap verdi.

Scaufflaire Usta daha sonra baş parmağıyla masanın tahtasındaki bir lekeyi kapayarak, Flamanların, kurnazlıklarına katmasını pek iyi bildikleri o umursamaz tavırla sordu:

- Ha, şimdi aklıma geldi! Sayın Başkan nereye gideceklerini bana söylemediler. Acaba nereye gidiyor sayın Başkan?

Konuşmasının başlangıcından beri başka bir şey düşündüğü yoktu ama bilinmez neden, sormaya cesaret edememişti.

- Atınızın ön ayakları sağlam mıdır? diye sordu Mösyö Madeleine.

- Evet, sayın Başkan. Yalnız inişlerde onu biraz gemleyeceksiniz. Gittiğiniz yerin yolunda çok iniş var mı?

- Sabah tam saat dört buçukta kapımda olacağını unutmayın, diye cevap verdi Mösyö Madeleine ve çekip gitti.

Flaman, bir süre sonra kendisinin de dediği gibi “afallamış” olarak kalakaldı.

Belediye Başkanı çıkalı iki üç dakika olmuştu ki kapı yeniden açıldı. Gelen yine Belediye Başkanı’ydı.

- Mösyö Scaufflaire, bana kiraladığınız atla arabaya, birlikte koşulu olarak ne istersiniz?

Flaman bir kahkaha atarak:

- Birlikte koşulmuş olarak ha, sayın Başkan, dedi.

- Öyle. E, ne kadar?

- Sayın Başkan onları benden satın mı almak istiyor?

- Hayır, ama her ihtimale karşı size teminat vermek istiyorum. Dönüşümde parayı bana iade edersiniz. Arabayla ata ne fiyat biçiyorsunuz?

- Beş yüz frank, sayın Başkan.

- Alın işte.

Mösyö Madeleine masanın üstüne parayı koyup dışarı çıktı ve bu sefer tekrar dönmedi.

Scaufflaire Usta bin frank istemediğine fena halde pişman oldu. Aslında söz konusu arabayla atın değeri yüz franktı.

Flaman, karısını çağırıp olanları ona anlattı. Belediye Başkanı hangi cehenneme gidebilirdi ki? Konuyu aralarında tartıştılar.

- Paris’e gidiyor, dedi kadın.

- Sanmam, dedi kocası.

Mösyö Madeleine, üzerine rakamlar yazdığı kâğıdı şöminenin üzerinde unutmuştu. Flaman kâğıdı alıp inceledi.

- Beş, altı, sekiz buçuk ha? Bunlar posta menzillerini gösterse gerek.

Karısına döndü:

- Buldum.

- Nasıl?

- Buradan Hesdin’e beş fersah, Hesdin’den Saint-Pol’e altı, Saint-Pol’den Arras’a da sekiz buçuk. Arras’a gidiyor.

Bu arada Mösyö Madeleine evine dönmüştü. Scaufflaire Usta’dan dönerken, sanki papaz ikametgâhının kapısında kendisi için baştan çıkarıcı etki varmış da ondan kaçıyormuş gibi uzun yoldan gitmeyi tercih etmişti. Odasına çıkıp kapanmıştı. Gayet tabii bir şeydi bu da, çünkü erken yatmaktan hoşlanırdı. Fakat aynı zamanda Mösyö Madeleine’in tek hizmetçisi olan fabrika kapıcısı kadın, onun ışığının saat sekiz buçukta söndüğünü gördü ve bunu kaldığı odaya dönmekte olan veznedara söyledi ve:

- Başkan bey hasta mı? Onun halini biraz garip buldum, diye de ekledi.

Bu veznedar, Mösyö Madeleine’in oturduğu odanın tam altına isabet eden bir odada oturuyordu. Kapıcı kadının sözlerine kulak asmadan yatıp uyudu. Gece yarısına doğru birden uyandı, uykusunun arasında tepesinden gelen bir gürültü duymuştu. Dinledi. Gidip gelen ayak sesleriydi bu. Yukarıdaki odada birisi yürüyor gibiydi. Daha dikkatli dinledi, Mösyö Madeleine’in ayak sesini tanıdı. Bu ona garip göründü. Genellikle Mösyö Madeleine’in kalkma saatinden önce odasında hiçbir gürültü duyulmazdı. Az sonra bir dolabın açılıp kapanmasına benzer bir ses duydu. Ardından bir eşya yerinden çekildi, bir sessizlik oldu, ayak sesleri yeniden başladı. Veznedar yattığı yerde doğruldu, iyice uyanmıştı; baktı, karşı duvarda aydınlık bir pencereden vuran kırmızımsı bir ışık gördü penceresinin camından. Yansıyan ışığın yönü, bunun ancak Mösyö Madeleine’in penceresinden gelebileceğini gösteriyordu. Yansıyan ışık titriyordu; bir lambadan çok yanan bir ateşten gelir gibiydi. Cam çerçevelerinin gölgesi belli olmuyordu. Bu da pencerenin ardına kadar açılmış olduğunu göstermekteydi. Bu soğukta bu açık pencere pek şaşırtıcıydı. Veznedar tekrar uykuya daldı. Bir ya da iki saat sonra yeniden uyandı. Aynı adımlar, ağır ve düzenli bir şekilde hâlâ tepesinde gidip geliyordu.

Işığın yansısı hâlâ duvardaydı, ama artık bir lamba ya da bir mum ışığının yansısı gibi solgun ve sakindi. Pencere hep açıktı.

Şimdi Mösyö Madeleine’in odasında olup bitenlere bir bakalım.

III
BİR KAFANIN İÇİNDE KOPAN FIRTINA

Mösyö Madeleine’in Jean Valjean’dan başkası olmadığını okuyucu şüphesiz tahmin etmiştir. Bu vicdanın derinliklerine daha önce bakmıştık, şimdi ona bir kere daha bakmanın zamanı geldi. Bunu yaparken heyecanlanmamak, titrememek mümkün değil. Bu çeşit seyirlerden daha korkunç bir şey olamaz. Düşüncenin gözü, insanda olduğu kadar hiçbir yerde böylesine aydınlık ve böylesine karanlık bulamaz; bundan daha korkunç, daha karışık, daha esrarlı, daha sonsuz bir şey üzerine çevrilemez. Denizden daha büyük bir görüntü varsa o da gökyüzüdür; gökyüzünden daha büyük görüntüyse insan ruhunun içidir.

İnsan vicdanının şiirini yazmak, bir tek insan için bile olsa, insanların en önemsizi için bile olsa, bütün destanları tek bir üstün ve nihai destanda eritmek olur. Vicdan, insanı utandıran vehimler, tamahkârlıklar, girişimler karmaşası, hayaller fırını, fikirler ini, safsataların kaynaştığı cehennem başkenti ve ihtirasların savaş meydanıdır. Bazı saatlerde düşünen bir insanın kurşun rengi almış yüzünden içeri girin, arkasına bakın; bu ruha, bu karanlığa bakın. Orada, dış sükûnun altında Homeros’taki gibi devler arasındaki mücadeleler, Milton’daki gibi aslan pençeli, yılan kuyruklu ve kanatlı canavarların, yedi başlı yılanların ve hayalet sürülerinin birbirleriyle giriştikleri kavgalar, Dante’deki gibi hayal girdapları vardır. Karanlık bir şeydir bu sonsuzluk; her insan bunu içinde taşır ve beyninin iradesini, hayatının işlerini bunun ölçüsüne vurup umutsuzluğa düşer.

Alighieri bir gün uğursuz bir kapıya rastlamış ve onu açıp açmamakta tereddüde kapılmıştı. İşte şimdi bizim de karşımızda öyle bir kapı bulunuyor ve biz onun eşiği üzerinde tereddütle duruyoruz. Ama yine de girelim bu kapıdan.

Küçük-Gervais macerasından sonra Jean Valjean’ın başından geçen ve okuyucunun bildiği olaylara ekleyeceğimiz pek az şey var. Görüldüğü gibi Jean Valjean, o andan itibaren bambaşka bir insan oldu. Piskoposun onda yapmak istediği değişikliği yerine getirdi. Bu bir dönüşümden öte bir şey, bir devrim oldu.

Ortadan kaybolmayı başardı, Piskopos’un gümüş takımlarını satıp sadece şamdanları hatıra olarak alıkoydu, şehirden şehire geçe geçe bütün Fransa’yı dolaştı ve sonunda Montreuil-sur-Mer’e geldi, sözünü ettiğimiz fikri buldu, anlattığımız işleri yaptı, kendini yakalanmaz, erişilmez hale getirdi ve bundan böyle Montreuil-sur-Mer’e yerleşerek geçmişinin vicdanını üzmesinden, ömrünün ikinci yarısının birinci yarısını yalanlamasından memnun, sakin, güvenli, umutlu bir hayat sürdü. Kafasında sadece şu iki düşünce vardı: asıl adını saklamak ve hayatını kurtuluş yoluna sokmak, yani insanlardan kaçıp Tanrı’ya sığınmak.

Bu iki düşünce zihninde öylesine iç içe girmişti ki, artık tek bir düşünce olmuştu; ikisi de aynı derecede bütün benliğini sarıyor, üzerinde dayanılmaz bir baskı yapıyor, en ufak davranışlarına bile hükmediyordu. Genellikle her iki düşünce de hayatının devamını düzenlemekte ortaktılar, onu karanlığa doğru yöneltiyorlardı, iyiliksever ve sade yapıyorlardı. Fakat bazen birbirleriyle anlaşmazlığa düştükleri de oluyordu. Bu takdirde, hatırlanacağı gibi, bütün Montreuil-sur-Mer şehrinin Mösyö Madeleine dediği adam, birinci düşüncesini ikincisine, güvenliğini erdemine feda etmekte tereddüt etmiyordu. Nitekim bütün hazırlıklılığına, bütün sakınganlığına rağmen Piskopos’un şamdanlarını korumuş, onun yasını tutmuş, şehirden geçen bütün Savoielı çocukları çağırıp sorguya çekmiş, Faverolles’deki aileler hakkında bilgi toplamış ve Javert’in kaygı verici imalarına rağmen ihtiyar Fauchelevent’ın yaşamını kurtarmıştı. Daha önce de belirttiğimiz gibi, bütün bilge, ermiş ve doğru kişilerin verdikleri örneğe uyarak, ilk görevinin kendi özünü kayırmak olmadığını düşünür gibiydi.

Fakat söylemek gerekir ki, şimdiye kadar buna benzer bir durumla hiç karşılaşmamıştı.

Acılarını hikâye ettiğimiz talihsiz adamı yöneten iki fikir, asla birbirleriyle böylesine ciddi bir mücadeleye girişmemişlerdi. Daha Javert çalışma odasına girip konuşmaya başlar başlamaz, o bunu belirsizce, fakat ta derinden anlamıştı. Yedi kat yerin dibine gömdüğü o ismin, hiç umulmadık bir şekilde söyleniverdiği an şaşkınlıktan donakaldı ve kaderinin bu acayip uğursuzluğundan başı dönerek, bu şaşkınlık arasında büyük sarsıntılardan önce gelen o titremeyle titredi; bir meşe yaklaşan fırtınanın ününde ya da bir asker yaklaşan bir hücumun önünde nasıl eğilirse, o da öyle eğilip sindi. Başının üstüne şimşeklerin, yıldırımlarla dolu kara bulutların üşüşmekte olduğunu hissetti. Javert’i dinlerken kafasında doğan ilk düşünce gitmek, kaçmak, kendini açığa vurmak, şu Champmathieu’yü hapisten kurtarıp onun yerine kendisi oraya girmekti; canlı ette bir kesik gibi acılı, dokunaklı bir düşünceydi bu. Sonra bu düşünce geçti, kendi kendine, “Hele bakalım! Hele bakalım!” dedi. Bu ilk iyilikçi davranışı bastırdı, kahramanlığın önünde geri çekildi.

Kuşkusuz Piskopos’un kutsal sözlerinden, bunca yıllık pişmanlık ve feragatten sonra, mükemmel bir şekilde başlayan bir çilekeşlik hayatının orta yerinde, bu adamın böylesine dehşetli bir durum karşısında bile bir an olsun sürçmeden aynı adımlarla yoluna devam etmesi, önünde açılan ve dibinde Tanrı katının bulunduğu uçuruma doğru ilerlemesi iyi olurdu; evet, iyi olurdu, ama böyle olmadı işte. Biz, bu ruhun içinde cereyan eden şeyleri anlatmakla yükümlüyüz, orada ne varsa ancak onu söyleyebiliriz. Önce galebe çalan, korunma içgüdüsü oldu. Alelacele aklını başına topladı, heyecanlarını boğdu, Javert’in varlığını, bu büyük tehlikeyi gözden geçirdi, korkunun verdiği metanetle her türlü kararı geride bıraktı, yapması gereken bazı şeylerle kendisini oyaladı ve böylece bir savaşçının kalkanını yerden alması gibi o da sükûnetini yeniden ele aldı.

Günün geri kalan kısmını bu halde, içinde bir kasırga, dışında derin bir sükûnetle geçirdi. “Korunma tedbirleri” denilebilecek bazı tedbirler almaktan başka bir şey yapmadı. Her şey henüz pek karışıktı ve beyninin içinde birbirine çarpıyordu. Beyninde öyle bir bulanıklık vardı ki, hiçbir fikri açık ve seçik olarak göremiyordu ve o bile kendi kendisi hakkında bir şey söyleyebilecek durumda değildi. Söyleyebileceği tek şey, büyük bir darbe yemiş olduğuydu.

Her zamanki gibi Fantine’in hasta yatağının başına gitti, bir iyilik içgüdüsüyle, öyle yapması gerektiğini kendine söyleyerek ziyaretini uzattı ve ortadan kaybolmak zorunda kalması ihtimaline karşı onu sıkı sıkı hemşirelere emanet etti. Belki Arras’a gitmesi gerekeceğini belirsiz bir şekilde hissediyordu. Gerçi böyle bir yolculuğa asla karar vermiş değildi, ama her türlü kuşkudan uzak bulunduğuna göre olup bitecekleri görmenin hiçbir sakıncası olmadığını düşünüyordu. Her ihtimale karşı hazırlıklı olmak için Scaufflaire’den araba aldı.

Akşam yemeğini oldukça iştahla yedi. Odasına girdi ve düşünceye daldı.

Durumu incelediğinde, onu olağandışı buldu; o kadar olağandışı buldu ki hayallerinin ortasında, açıklanması hemen hemen imkânsız bir sıkıntının itişiyle iskemlesinden kalktı ve gidip kapısını sürgüledi. İçeri başka bir şeylerin daha girmesinden korkuyordu. Olabileceğe karşı kendisini sipere alıyordu.

Az sonra ışığını üfleyip söndürdü. Işık onu rahatsız ediyordu.

Kendisini görebilirlermiş gibi geliyordu ona. Kim görebilirdi onu?

Ne yazık ki onun kapıdan sokmak istemediği şey, içeri girmişti bile. Kör etmek istediği, ona bakıp duruyordu: vicdanı.

Vicdan, yani Tanrı.

Yine de ilk anda bir hayale kapıldı, bir güvenlik ve yalnızlık hissi duydu; kapı sürgülenince kendini ele geçmez sandı, mum sönünce görünmez olduğuna inandı o zaman, kendi kendisini ele aldı; dirseklerini masaya koydu, başını eline dayadı ve karanlıklar içinde düşünmeye koyuldu: “Ben neredeyim? Düş olmasın bunlar? Ne dediler bana? Javert denilen adamı gördüğüm, bana bunları söylediği doğru mu? Kim olabilir bu Champmathieu? Demek bana benziyor, öyle mi? Mümkün mü bu? Düşünüyorum da dün ne kadar rahat, herhangi bir kuşkudan ne kadar uzaktım! Ne yapıyordum acaba dün bu saatte? Bu işin içinde ne var? Nasıl çözülüp düzelecek bu iş? Ne yapmalı?”

İşte böyle bir azap içindeydi. Beyni fikirlerini zapt etme gücünü kaybetmişti, düşünceleri dalgalar gibi geçip gidiyordu ve o, bunları durdurmak için iki eliyle alnını tutuyordu.

İradesini ve aklını altüst eden ve içinden bir apaçıklık, bir karar çıkarmaya çalıştığı bu hengâmeden boğucu bir sıkıntıdan başka bir şey çıkmıyordu.

Başı ateşler içinde yanıyordu. Pencereye gitti, onu ardına kadar açtı. Gökte hiç yıldız yoktu. Dönüp masanın başına oturdu.

İlk saat böyle geçti.

Bu arada ilk belirsiz çizgiler, düşüncesinde şekillenmeye ve yer etmeye başladılar. Durumun genelini değilse de bazı ayrıntılarını, gerçeğin dakikliğiyle fark edebiliyordu artık. Önce şunu kavradı: İçinde bulunduğu durum ne kadar olağanüstü, ne kadar kritik olursa olsun, yine de tamamen kendi hâkimiyeti altındadır.

Bu onun şaşkınlığını büsbütün arttırdı. Faaliyetlerinin yöneldiği ciddi, dinî gaye bir yana bırakılacak olursa, bugüne kadar yaptığı bütün iş, adını gömmek için bir çukur kazmaktan başka bir şey değildi. Kendi içine kapandığı saatlerde, uykusuz geçen gecelerinde onu en çok korkutan şey, günün birinde bu adın söylendiğini duyma ihtimaliydi. Bunun kendisi için her şeyin sonu demek olacağını; yeniden ortaya çıktığı gün bu adın, dışındaki yeni hayatını mahvedeceğini, hatta kim bilir, belki içindeki yeni ruhu da yok edeceğini düşünürdü. Bunun olabileceğini düşünmek bile onu titretirdi. Şüphesiz böyle zamanlarda birisi çıkıp ona bu adın kulaklarında çınlayacağı, bu iğrenç Jean Valjean sözünün birdenbire siyah gecenin içinden fırlayıp karşısına dikileceği, büründüğü esrarı dağıtıverecek olan o müthiş ışığın birdenbire tepesinde pırıl pırıl parlayacağı bir saatin gelebileceğini; bu adın onu tehdit etmez olacağını, bu ışığın ancak daha kalın bir karanlık meydana getirmekle kalacağını, yırtılan bu perdenin esrarı büsbütün arttıracağını, bu yer sarsıntısının onun kurduğu binayı büsbütün sağlamlaştıracağını, bu olağanüstü olayın, o istediği takdirde hayatını hem daha berrak, hem daha nüfuz edilmez hale getirmekten başka bir şey yapmayacağını ve o iyi, saygıdeğer burjuva Mösyö Madeleine’in Jean Valjean hayaletiyle bu çatışmadan her zamankinden daha şerefli, daha huzurlu, daha saygı görür bir halde çıkacağını söyleseydi; evet, birisi ona bunu söyleseydi o, kafasını sallayıp bunlara akılsızca sözler diye bakardı. Ama işte bütün bunlar olmuştu, bütün bu imkânsızlıklar yığını bir gerçek olarak ortada duruyordu. Tanrı, bu delice şeylerin gerçek olmasına izin vermişti.

Daldığı hayaller aydınlanmaya devam ediyordu. Durumunu gittikçe daha iyi anlamaktaydı.

Kendisini bir uykudan uyanmış gibi, gecenin ortasında bir bayırdan aşağı kayar halde, ayakta, titrek, bir uçurumun tam kenarında boş yere geri çekilmeye çabalar gibi görüyordu.

Karanlığın içinde meçhul bir kişi, bir yabancı görüyordu açık ve seçik. Kader bu yabancıyı o sanıyor ve onun yerine uçuruma doğru sürüklüyor, itiyordu. Uçurumun ağzını kapatması içinse içine birisinin düşmesi gerekti; ya onun ya da öbürünün.

İşi oluruna bırakması yeterdi.

Derken aydınlık iyice yayıldı ve o kendine itiraf etti: Kürekteki yeri boştu, ne yaparsa yapsın, hep onu bekliyordu, Küçük-Gervais soygunu onu oraya çekiyordu. Bu boş yer onu hep bekleyecek, orada oluncaya dek onu çekip duracaktı; bu kaçınılmaz, mukadder bir şeydi. Sonra kendi kendine şöyle dedi: Şu an yerini alacak birisi vardı, Champmathieu adında birisi bu talihsizliğe uğramış görünüyordu. Bundan böyle Champmathieu’nün şahsında kürekte, Mösyö Madeleine adıyla da toplum içinde bulunacağına göre, kendisi için artık korkacak bir şey yoktu; yeter ki taştan bir mezar kapağı gibi bir kere indi mi bir daha hiç kalkmayan şu lanetleme taşını Champmathieu’nün başı üstünde mühürlemekten insanları alıkoymasın.

Bütün bunlar o kadar şiddetli, o kadar garipti ki, hiç kimsenin hayatında iki üç defadan fazla duyamayacağı tarifi imkânsız kımıldanışlardan biri oldu birdenbire içinde. Kalbin şüphelendiği bütün şeyleri çalkalayıp karıştıran alay, sevinç ve ümitsizlikten ibaret bir çeşit vicdan sarsıntısıydı bu; içten içe insanı sarsan kahkaha denilebilecek bir şey.

Ani bir hareketle mumu yeniden yaktı.

- Ne oluyor canım! dedi kendi kendine. Neden korkuyorum? Ne var ortada düşünecek? Kurtuldum işte! Her şey bitti. Geçmişimin hayatıma yeniden dalabileceği bir kapı aralık kalmıştı, bu kapıya da duvar örülüyor işte! Her zaman için! Uzun süreden beri beni rahatsız eden şu Javert, kim olduğumu tahmin etmiş görünen, görünen de ne demek, tahmin eden ve beni her yerde izleyen bu korkunç içgüdü, üstüme atlamaya her an hazır duran bu pis av köpeği yolunu şaşırmış, başka taraflarla meşgul, tamamen yanlış iz sürer durumda işte! Artık tatmin olmuş bulunuyor, beni rahat bırakacaktır, Jean Valjeanını ele geçirdi artık! Kim bilir, belki de bu şehirden ayrılmak isteyecektir! Ve bütün bunlar benim hiç katkım olmadan oldu! Hiç karışmadım ben bu işe! Peki öyleyse, nedir bu işteki aksilik? Beni görenler de, yemin ederim, bir felakete uğradığımı sanırlar! Sonuç itibariyle ortada birisi için bir kötülük varsa, bu asla benim kabahatim değil. Her şeyi yapan ilahi takdir. Besbelli böyle olmasını istiyor! Onun yaptığını bozmaya ne hakkım var? Şu an ne istiyorum ben? Ne diye karışacakmışım bu işe? Beni ilgilendirmez ki. Nasıl? Memnun değil miyim? Peki, ne istiyorum öyleyse? Bunca yıldır özlediğim gaye, gecelerimin rüyası, Tanrı’ya dualarımın konusu, güvenlik... nihayet ona eriştim işte! Tanrı istedi bunu. Tanrı'nın iradesine karşı duramam. Peki, Tanrı bunu niye istiyor? Başladığım şeye devam edeyim diye, iyilik yapayım diye, bir gün büyük, cesaret verici bir örnek olayım diye, çektiğim bu çileye ve erişe, geldiğim bu erdeme nihayet bir parça da mutluluk eklendiği söylensin diye! Gerçekten de anlamıyorum, niçin az önce şu iyi yürekli rahibin evine girmedim, niçin günah çıkarır gibi her şeyi ona anlatıp öğüt vermesini istemedim; muhakkak ki onun da bana söyleyeceği bu olacaktı. Kader bu, her şeyi oluruna bırakalım. Varsın iyi Tanrı bildiği gibi yapsın.

Kendi öz uçurumu diyebileceğimiz şeyin üzerine eğilmiş, vicdanının derinliklerinde böyle konuşuyordu. Sandalyesinden kalkıp odada dolaşmaya başladı.

- Hadi bakalım, dedi, artık düşünmeyelim. Kesin karar alınmıştır!

Ama hiç de sevinç duymadı.

Tersine. Nasıl denizin bir kayaya gelmesine engel olunamazsa, düşüncenin de bir fikre gelmesine öylece engel olunamaz. Gemici için bunun adı med ve cezirdir; suçlu içinse vicdan azabı. Tanrı, ruhu tıpkı okyanus gibi kabartır.

Bütün çabasına rağmen az sonra, bu kasvetli konuşmaya yeniden başladı. Öyle bir diyalogtu ki bu, konuşan kendisi, dinleyen yine kendisiydi; söylemek istemediği şeyleri söylüyor, duymak istemediği şeyleri dinliyordu. Esrarlı bir kudret ona, “Düşün!” diyordu, tıpkı iki bin yıl önce başka bir mahkûma, “Yürü!” dediği gibi... ve o, bu esrarlı kudrete boyun eğiyordu.

Daha ileri gitmeden, iyice anlaşılmak için, belirtilmesi gereken bir nokta üzerinde duralım.

Muhakkak ki herkes kendi kendisiyle konuşur, bunu denememiş düşünen bir varlık olamaz. Hatta denilebilir ki söz, ancak bir insanın içinde düşünceden vicdana gidip vicdandan tekrar düşünceye döndüğü zaman, yalnız o zaman muhteşem bir dinî sır olma niteliğini kazanır. Bu bölümde kullanılan “dedi”, “haykırdı” gibi sözcüklerin sırf bu anlamda anlaşılması gerekir. Dış sükûnet bozulmadan, insan kendi kendisine der, kendi kendisiyle konuşur, kendi kendisine haykırır. Bizde, içimizde, büyük bir hayhuy vardır; her şey konuşur orada bir tek ağız hariç. Görülemiyor, elle tutulamıyor diye ruhun gerçekleri gerçek olmaktan çıkmaz.

İşte böyle, kendi kendisine hangi noktada olduğunu sordu. “Alınan karar” hakkında kendisini sorguya çekti, zihninde tasarladığı bütün şeylerin canavarca olduğunu, “işleri oluruna bırakmanın, iyi Tanrı’nın bildiği gibi yapmasını istemenin” düpedüz alçaklık olduğunu kendine itiraf etti. Kaderin ve insanların bu hatasını, hükmünü yerine getirsin diye bırakmak, ona engel olmamak, susarak ona rıza göstermek; kısacası hiçbir şey yapmamak, her şeyi yapmaktı! İki yüzlü haysiyetsizliğinin son kertesiydi! Pespaye, alçak, sinsi, rezil, iğrenç bir hareketti bu.

Talihsiz adam, sekiz yıldan beri ilk defa olarak kötü bir düşüncenin, kötü bir davranışın acı tadını duyuyordu.

Bunu iğrenerek tükürdü.

Kendisini sorgulamaya devam etti. “Amacıma eriştim!” sözünden ne anladığını kendine sertçe sordu. Hayatının elbette bir amacı olduğunu söyledi. Ama nasıl bir amaç? Adını saklamak mı? Polisi aldatmak mı? Bu kadar küçük bir şey için mi yapmıştı bütün yaptıklarını? Başka bir amacı daha yok muydu, büyük olan, hakiki olan? Şahsını değil de ruhunu kurtarmak. Yeniden namuslu ve iyi olmak. Doğru bir insan olmak! Her zaman istediği, Piskopos’un ona emretmiş olduğu özellikle bu, sadece bu değil miydi? Geçmişine kapıyı kapatmak, öyle mi? Hey Tanrım! Kapatmıyordu ki, şerefsiz bir iş yaparak aksine onu açıyordu. Üstelik yeniden hırsız oluyordu, hem de hırsızların en iğrenci! Başkasının varlığını, hayatını, toplumdaki yerini çalıyordu! Bir katil oluyordu! Öldürüyordu, zavallı bir insanı manen öldürüyor, kürek denilen o korkunç canlı ölümü, üstü açık ölümü reva görüyordu ona! Oysa teslim olmak, böylesine feci bir hatanın kurbanı olan bu adamı kurtarmak, yeniden kendi adını almak, bir görev olarak tekrar kürek mahkûmu Jean Valjean olmak... İşte, yeniden dirilişini sahiden tamama erdirecek, çıktığı cehennemin kapısını bir daha açılmamak üzere kapatacak olan buydu! Görünüşte oraya tekrar düşmek, gerçekte oradan çıkmaktı! Yapmak gerekti bunu! Bunu yapmadığı takdirde şimdiye kadar hiçbir şey yapmamış demekti! Bütün hayatı nafile geçmiş, bütün çilesi boşa gitmiş olurdu. Artık, “neye yaradı ki?” demekten başka yapacak bir şey kalmazdı. Piskoposun orada olduğunu hissediyordu; Piskopos’un ölmüş olduğu ne kadar doğruysa, orada hazır bulunduğu da o kadar doğruydu. Piskopos gözlerini ona dikmiş bakıyordu. Bundan böyle Belediye Başkanı Madeleine bütün erdemleriyle onun gözünde iğrençleşecek, kürek mahkûmu Jean Valjean da mükemmeliyet ve safiyet kazanacaktı. İnsanlar onun maskesini görüyorlardı, Piskopos ise yüzünü görüyordu; insanlar onun hayatını görüyorlardı, Piskopos ise vicdanını görüyordu. Şu halde Arras’a gitmek, sahte Jean Valjean’ı kurtarmak, hakikisini ele vermek gerekiyordu. Heyhat! Bu fedakârlıkların en büyüğü, zaferlerin en acılısıydı, atılacak son adımdı; fakat mutlaka atılması gerekiyordu. Acıklı kader! Tanrı gözünde kutsallık mertebesine erişmesi, insanlar gözünde rezil derecesine inmesine bağlıydı.

- Öyle olsun! dedi. Bu yolu seçelim, görevimizi yapalım! O adamı kurtaralım.

Bu sözleri yüksek sesle söyledi, ama yüksek sesle konuştuğunun farkına varmadı.

Hesap defterlerini aldı, kontrol etti, düzenli hale getirdi. Sıkıntılı durumdaki esnaftan alacaklarının belgesi olan bir demet senedi ateşe attı. Bir mektup yazıp mühürledi. O an odasında birisi bulunsaydı, zarfın üzerinde şunları okuyabilirdi: “Mösyö Laffitte, Banker, Artois Caddesi, Paris.” Yazıhanesinden, içinde bir miktar banknot ve bir de o yıl seçimlere gitmek için kullandığı bir geçiş tezkeresi bulunan bir cüzdan aldı.

Gayet ciddi bir düşünce faaliyetiyle karışık bu çeşitli işleri yaparken biri onu görecek olsa, içinden neler geçtiğini imkânı yok anlayamazdı. Yalnız ara sıra dudakları kımıldıyor, bazen de başını kaldırıp gözlerini duvarın herhangi bir noktasına dikiyordu; sanki orada bir şey varmış da onu aydınlatmak ya da araştırmak istiyormuş gibiydi.

Mösyö Laffitte’e yazdığı mektubu bitirince, onu cüzdanla birlikte cebine koydu ve yeniden odada dolaşmaya başladı.

Hayalleri yön değiştirmemişti. Görevini ışıklı harflerle yazılmış olarak görmeye devam ediyordu. Harfler gözlerinin önünde alev alev yanıyor ve bakışlarıyla birlikte yol değiştiriyordu: “Git! Adını söyle! Kendini açığa vur!”

Bunun yanı sıra, yine, sanki karşısındaki hissedilebilir şekiller altında hareket ediyormuşçasına, o vakte kadar hayatının çift düsturu olmuş iki fikri görüyordu: adını saklamak, ruhunu kutsallaştırmak. İlk defa bu iki fikir ona birbirinden farklı görünüyordu. İkisini ayıran farkı da görüyordu. Bu fikirlerden birinin kesinlikle iyi olduğunu, öbürününse kötü de olabileceğini anlıyordu. Bunlardan biri fedakârlık, ötekisi benlikti; biri yakınım derken, öbürü ben diyordu; biri aydınlıktan, öbürü karanlıktan geliyordu.

İki fikir çarpışıyordu. Çarpıştıklarını görüyordu. O düşündükçe bu fikirler, zihninin gözünde büyümüş, şimdi birer dev cüssesi almışlardı ve az önce sözünü ettiğimiz o sonsuzlukta, karanlıklar ve ışıklar ortasında, bir tanrıçayla bir devin kendi içinde dövüşmesini seyrediyor gibiydi.

Dehşet içindeydi, ama iyilik düşüncesinin üstün geldiğini anlıyordu.

Vicdanının, kaderinin bir başka kesin noktasına ulaştığını hissediyordu. Hayatının birinci safhasına Piskopos damgasını vurmuştu, ikinci safhasına da bu Champmathieu damgasını vuruyordu. Büyük buhrandan sonra, büyük imtihan.

Ne var ki bir an için yatışan humma, yavaş yavaş onu yeniden sarıyordu. Bin türlü düşünce geçiyordu kafasından, ama bu düşünceler onun kararını pekiştirmeye devam ediyorlardı.

Bir ara şöyle dedi: “Meseleyi ele alırken belki fazla taşkınlık gösteriyorum, sonuç olarak önemli bir kişi değil bu Champmathieu, ne de olsa hırsızlık yapmış.”

Şu yanıtı verdi: “Eğer bu adam gerçekten birkaç elma çaldıysa, cezası bir ay hapistir. Bununla kürek mahkûmluğu arasında dağlar kadar fark var. Hem sonra, kim biliyor? Çaldı mı bakalım? İspat edildi mi çaldığı? Jean Valjean adı onu yıkıyor, hakkında kanıt toplanmasını gereksiz kılıyor. Kralın savcıları genellikle böyle davranmazlar mı? Onun hırsız olduğuna inanıyorlar çünkü forsa olarak biliyorlar.”

Bir ara, aklına şu fikir geldi: Kendisini ihbar edince belki davranışındaki kahramanlığı, yedi yıldır sürdüğü namuslu hayatı ve memleket için yapmış olduklarını göz önüne alırlar da onu bağışlarlardı.

Ancak bu varsayım çarçabuk kafasından silindi ve acı acı gülümseyerek Küçük-Gervais’den çaldığı kırk meteliğin onu sabıkalı yaptığını, bu işin de mutlaka mahkemede ortaya çıkarılacağını ve kesin yasa hükümlerine göre müebbet kürek cezasına çarptırılmasını gerektireceğini düşündü.

Her türlü ham hayalden vazgeçti, yeryüzünden uzaklaştı, teselliyi ve kuvveti başka yerde aradı. Kendi kendine görevini yapması gerektiğini söyledi; görevini yaptıktan sonra, yan çizdiği takdirde olacağından daha mutsuz olmayacaktı belki de. Her şeyi oluruna bırakıp Montreuil-sur-Mer’de kalırsa itibarı, şöhreti, iyi işleri, gördüğü sevgi ve saygı, hayırseverliği, zenginliği, popülerliği, erdemi bir suç çeşnisi kazanacaktı; böyle iğrenç bir şeye bağlandıktan sonra bütün bu kutsal şeylerin artık ne tadı kalabilirdi? Oysa fedakârlığını yaparsa, küreğe, teşhir direğine, boyun halkasına, yeşil mahkûm takkesine, aralıksız angaryaya, acımasız utanca uhrevi bir fikir karışacaktı!

Nihayet ortada bir gerçeklik bulunduğunu, kaderinin böyle takdir edilmiş olduğunu, Tanrı katında düzenlenen şeyleri kendisinin bozamayacağını, her durumda bir seçim yapması gerektiğini düşündü: ya dışta erdem içte lanetlenmiştik ya da içte kutsallık dışta rezillik.

Böyle bir sürü tasa dolu fikri kafasında evirip çevirmek, cesaretini kırmıyordu ama beynini yoruyordu. Elinde olmayarak başka şeyler, durumla ilgisi olmayan şeyler düşünmeye başladı.

Şakaklarındaki damarlar fena halde zonkluyordu. Hâlâ odasında gidip gelmekteydi. Önce mahalle kilisesinin, sonra belediye binasının saati on ikiyi çaldı; iki saatin vuruşlarını da on ikiye kadar saydı, sonra iki saat çanının sesini kıyasladı. Bu vesileyle birkaç gün önce gördüğü satılık eski bir çanı hatırladı, üzerinde şu ad yazılıydı: “Antoine-Albin de Romainville.”

Üşümüştü. Ufak bir ateş yaktı. Pencereyi kapatmak aklına gelmedi.

Bu arada yeniden eski şaşkın ve donuk haline dönmüştü. Gece yarısını bildiren çanlar çalmadan önce ne düşündüğünü hatırlamak için oldukça büyük bir gayret harcaması gerekti. Sonunda başardı:

- Evet! dedi. Kendimi ihbar etmeye karar vermiştim.

Sonra birden Fantine’i düşündü.

- Bak sen! dedi. Ya o zavallı kadın!

Burada yeni bir buhran patlak verdi.

Fantine, hayallerine birdenbire giren beklenmedik bir ışık demeti gibiydi. Çevresindeki her şeyin görünüşü değişmiş gibi geldi ona ve bağırdı:

- Olur şey değil! Şimdiye kadar ben yalnız kendimi düşündüm! Yalnız kendi işime gelen şeyleri göz önünde tuttum! Kendi işime gelen nedir? Susmak ya da kendimi açığa vurmak. Kim olduğumu saklamak veya ruhumu kurtarmak. Değersiz görülmesi gerekirken saygı gören bir yüksek memur veya lanetlenen ama saygıya değer bir kürek mahkûmu. Bunların hepsi de benim, daima ben, yalnız ben! Ama ulu Tanrım, buna bencillik derler. Bencilliğin çeşitli biçimleri, ama yine de bencillik! Biraz da başkalarını düşünsem ya! Kutsallığın birinci şartı başkalarını düşünmektir. Hele bir inceleyelim bakalım! Ben yokum, diyelim, silindim, unutuldum, ne olacak bütün bunlar? Kendimi ele verirsem ne olur? Beni yakalar, Champmathieu’yü serbest bırakıp beni küreğe gönderirler. Peki sonra? Burada neler olur? Elbette ya! Burada bir memleket var, bir kent, fabrikalar, bir sanayi, işçiler, erkekler, kadınlar, ihtiyar büyükbabalar, çocuklar, yoksul insanlar! Hepsini ben yarattım, hepsini ben yaratıyorum; nerede tüten bir baca varsa ateşe kütüğü, tencereye eti ben koydum; refahı, mübadeleleri, krediyi ben meydana getirdim; benden önce hiçbir şey yoktu, bütün memleketi kalkındırdım, dirilttim, canlandırdım, bereketlendirdim, teşvik ettim, zenginleştirdim; ben yok olursam, ruh da yok olur. Ben bir kendimi ortadan kaldırayım, her şey ölür. Ve şu kadın, bunca ıstırap çekmiş, düşmüşlüğü içinde bile bunca meziyeti olan, istemeden felaketine sebep olduğum kadın! Ya o gidip getirmek istediğim, getireceğim diye anasına söz verdiğim çocuk! Bu kadına da yaptığım kötülüğün giderilmesi için bir şeyler borçlu değil miyim? Ben ortalıktan silinirsem ne olur? Anne ölür, çocuk ne olabilirse onu olur. İşte, ben kendimi ele verirsem olup bitecekler bunlardır. Ya kendimi ele vermezsem? Bakalım, kendimi ele vermezsem neler olur?

Kendi kendine bu soruyu sorduktan sonra durdu; bir an tereddüt eder, titrer gibi oldu; ama pek kısa sürdü bu, sonra sakin sakin kendisine şu yanıtı verdi:

- Eh peki, bu adam küreğe gidiyor, bu doğru. Ama bu adam hırsızlık yaptı yahu! Ben istediğim kadar kendime o çalmadı diyeyim, çaldı işte! Ben burada kalıp işime devam ediyorum. On sene sonra on milyon kazanmış olurum, bunu memlekete dağıtırım, benim bir şeyim yok, ne işime yarar ki? Yaptıklarımı kendim için yapmıyorum ki! Herkesin refahı gittikçe artıyor, sanayiler uyanıyor, birbirlerini teşvik ediyorlar, imalathaneler ve fabrikalar çoğalıyor; aileler, yüzlerce aile, binlerce aile mutlu. Memleketin nüfusu artıyor, yalnızca çiftliklerin bulunduğu yerlerde köyler doğuyor, hiçbir şey bulunmayan yerlerde de çiftlikler ortaya çıkıyor; sefalet ortadan kalkıyor, onunla beraber sefahat, fuhuş, hırsızlık, cinayet, bütün kötülükler, bütün suçlar da silinip kaybolur! Bu zavallı ana çocuğunu yetiştirir! İşte sana zengin ve dürüst koskoca bir memleket! Ah! Çıldırmışım ben! Saçmalıyordum, ne demeğe kendimi açığa vurmaktan söz ediyorum? Dikkatli olmak gerek, gerçekten. Ve de hiçbir şeyi aceleye getirmemek. Neymiş! Çünkü büyük olmak, âlicenap olmak hoşuma gidermiş! Melodram bu, başka bir şey değil! Çünkü ben kendimi düşünürmüşüm, yalnız kendimi! Ne yani! Ne idüğü belirsiz bir adamı, bir hırsızı, besbelli ahlaksızın birini, belki biraz aşırı ama aslında haklı olan bir cezadan kurtarmak için bütün bir memleketin ölmesi gerekecek! Zavallı bir kadın hastane köşesinde geberecek! Zavallı bir küçük kız kaldırım üstünde geberecek! Köpekler gibi! İyi ama çok iğrenç bir şey bu! Hatta anne evladına kavuşamadan! Çocuk anasını doğru dürüst tanımadan! Ve bütün bunlar o elma hırsızı alçak herifin yüzünden! Bundan ötürü olmasa bile başka bir şeyden ötürü küreği hak etmiştir zaten! Güzel vesvese doğrusu! Bir suçluyu kurtarıp masumları feda eden, ömrünün çok çok birkaç yılı daha kalmış ve kürekte hiç de sefil kulübesinde olduğundan daha fazla bedbaht olmayacak bir ihtiyar serseriyi kurtarıp bütün bir halkı, anaları, kadınları, çocukları feda eden vicdan vesvesesi! Şu zavallı küçük Cosette’in dünyada benden başka kimsesi yok ve şu an, hiç şüphesiz Thènardierlerin sefilhanesinde soğuktan mosmor olmuş haldedir! İşte böyle alçaklardır bunlar! Demek bütün bu zavallı varlıklara karşı olan yükümlülüklerimden kaçacağım! Ve gidip kendimi ele vereceğim! Demek bu ahmakça saçmalığı yapacağım! En kötü ihtimali ele alalım. Diyelim ki bu işte ben kötü bir davranışta bulundum ve bir gün vicdanım beni bu yüzden kınayacak, iyi ama başkalarının iyiliği uğruna sırf bana yönelecek bu kınamaları, sırf benim ruhumu tehlikeye atan bu kötü davranışı kabul etmek fedakârlığın ta kendisidir, erdemliliğin ta kendisidir.

Yerinden kalktı, yürümeye başladı. Bu defa kendisini memnun gibi hissediyordu.

Elmaslar ancak toprağın karanlıklarında, gerçekler de ancak düşüncenin derinliklerinde bulunur. Ona öyle geliyordu ki, bu derinliklere indikten, bu karanlıkların en koyu yerlerinde el yordamıyla aranıp tarandıktan sonra nihayet elmaslardan, o gerçeklerden birini bulmuş elinde tutmakta ve bunu seyrederken de gözleri kamaşmaktadır.

“Evet,” diye düşündü, “bu iş bu kadar! Gerçeğe vardım. Mesele çözüldü. Sonunda herhangi bir şeyle yetinmek gerek. Kararımı verdim. İşi oluruna bırakalım! Artık tereddüt yok, geri çekilmek yok. Herkesin çıkarı gereği bu, benim değil. Ben Madeleine’im, Madeleine olarak kalıyorum. Jean Valjean kimse vay haline! O artık ben değilim. O adamı tanımıyorum, ne olduğunu bilmiyorum; şayet şu saatte Jean Valjean diye biri varsa, başının çaresine baksın! Bu beni ilgilendirmez. Gecenin içinde yüzen uğursuzluğun adıdır o; durursa, bir başın üstüne inerse, vay o başın haline!”

Şöminenin üzerinde duran küçük aynada kendisini seyretti.

- Bak hele! dedi. Bir karara varmak beni ferahlattı! Şimdi bambaşka birisiyim.

Birkaç adım daha yürüdü, sonra birden durdu.

- Hadi bakalım! dedi. Alınan kararın hiçbir sonucu karşısında tereddüde düşmemek gerek. Hâlâ beni bu Jean Valjean’a bağlayan bazı izler var. Onları koparmalı! Bu odada bile beni suçlayabilecek bazı eşyalar var, tanıklık edebilecek bazı dilsiz şeyler. Karar verildi. Bunların hepsi yok olmalı.

Ceplerini karıştırdı, para kesesini çıkardı, açtı ve içinden küçük bir anahtar aldı. Bunu duvar kâğıdının üzerindeki desenlerin en koyu nüanslı kısımları arasında kaybolmuş, belli belirsiz görünen bir anahtar deliğine soktu.

Bir gizli bölme açıldı; duvarın köşesiyle şöminenin dış kaplaması arasına yerleştirilmiş bir çeşit gizli dolaptı bu. Bu gizli bölmenin içinde birkaç pılı pırtı, mavi bezden bir işçi üstlüğü, eski bir pantolon, eski bir sırt çantası ve iki ucu demirli iri bir budaklı sopadan başka bir şey yoktu. Jean Valjean’ı Digne’den geçtiği devirde, 1815 yılı Ekimi’nde görmüş olanlar, bu sefil kıyafetin bütün parçalarını kolayca tanıyabilirlerdi.

Bugünkü durumunun başlangıç noktasını her zaman hatırlamak için, gümüş şamdanlar gibi bunları da muhafaza etmişti. Yalnız kürek damından gelen bu eşyayı saklıyor, Piskopos’tan gelen şamdanlarıysa açıkta bırakıyordu.

Kaçamak bir bakışla kapıya doğru baktı. Sürgüsü sürülü olmasına rağmen kapının açılıvermesinden korkmuş gibiydi. Sonra bunca yıldır sürekli bir özenle ve bütün tehlikesine rağmen muhafaza ettiği bu şeylere bir göz bile atmaksızın çevik ve ani bir hareketle hepsini, partal giyecekleri, sopayı, sırt çantasını bir kucakta kaldırıp ateşe attı.

Gizli dolabı kapattı, içi boş olduğu için gereksiz olmasına rağmen ikinci bir tedbir olarak, dolabın kapısını, önüne ittiği büyük bir mobilyanın gerisine gizledi.

Birkaç saniye içinde oda ve karşı duvar, titreyen kırmızı büyük bir ışığın aksiyle aydınlandı. Her şey yanıyor, çıtırdayan budaklı sopa odanın ortasına kadar kıvılcımlar saçıyordu.

İçindeki iğrenç paçavralarla birlikte yanan sırt çantasından, küllerin arasında parlayan bir şey çıkmıştı meydana. Eğilip bakıldığında bunun bir gümüş para olduğu kolayca anlaşılabilirdi. Savoielı küçük çocuktan çalman kırk metelikti bu şüphesiz.

O, ateşe bakmadan hep aynı adımlarla gidip geliyordu.

Birden gözleri, alevlerin aksiyle şöminenin üzerinde belli belirsiz parıldayan iki şamdana takıldı. “Bak işte!” diye düşündü, “bütün Jean Valjean hâlâ bunların içinde. Bunları da yok etmek gerek.”

İki şamdanı aldı.

Bunları çarçabuk şekilsiz hale getirip tanınmaz birer külçe yapmaya yetecek kadar ateş vardı.

Ocağa doğru eğildi, kısa bir süre ısındı. Gerçek bir rahatlık duydu.

- Ne güzel sıcaklık! dedi.

Şamdanlardan birisiyle korları karıştırdı.

Bir dakika sonra iki şamdan da ateşin içindeydi. Tam o sırada, içinden bir sesin, “Jean Valjean! Jean Valjean!” diye haykırdığını duyar gibi oldu.

Saçları dimdik kesildi; korkunç bir sese kulak veren bir insan halini aldı.

“Evet! Böyle işte, bitir gitsin!” diyordu ses. “Tamamla yaptığın işi! İmha et şu şamdanları! Yok et o anıyı! Piskoposu unut! Her şeyi unut! Mahvet şu Champmathieu’yü, hadi! İyi, çok iyi. Alkışla kendini! Böyle mutabık kalındı, karar verildi, son söz söylendi. İşte bir adam, işte bir ihtiyar ki kendisinden ne istediklerini bile bilmiyor, belki de hiçbir şey yapmış değil, bir masum, bütün felaketi senin adından geliyor, bir suç gibi çöküyor üstüne adın, senin yerine konulacak, mahkûm edilecek, ömrünü rezillik ve lanet içinde tamamlayacak! İyi, çok iyi! Sen namuslu adam ol. Sayın Belediye Başkanı olarak, saygıdeğer ve saygı gören kişi olarak kal, şehri zenginleştir, yoksulları besle, öksüzleri, yetimleri yetiştir, mutlu, erdemli ve beğenilen bir kimse olarak yaşa ve sen böyle yaşarken, burada neşe ve ışık içinde bulunurken, başka birisi de senin kırmızı kazağını giyecek, şerefsizlik içinde adını taşıyacak ve kürekte senin pranganı sürükleyecek! Evet, her şey çok iyi düzenlenmiş oluyor böylece! Ah! Sefil seni!”

Alnından terler boşanıyordu. Vahşi bir gözle şamdanlara bakıyordu. İçinde konuşan ses, henüz söyleyeceklerini bitirmemişti. Devam ediyordu:

“Jean Valjean! Çevrende büyük gürültüler koparan birçok kimseler bulunacak, çok yüksekten konuşacaklar, sana hayır duaları edecekler, ama bu arada bir kişi, sesi duyulmayan tek bir kişi karanlıklar içinden seni lanetleyecek. Bak! Dinle alçak! Bütün bu hayır duaları, daha Tanrı katına varmadan aşağı düşecek ve yalnızca lanet, Tanrı'ya kadar yükselecek!”

Vicdanının en derin köşesinden yükselen ve önceleri çok hafiften gelen bu ses gittikçe gürleşmiş, muazzam bir hal almıştı ve şimdi artık onu kulaklarında duyuyordu. Sanki içinden çıkmış da artık dışından konuşuyormuş gibi geliyordu ona. Hele son sözleri öylesine belli bir şekilde duyduğunu sandı ki, gözlerini dehşetle odada gezdirdi.

- Burada biri mi var? diye yüksek sesle şaşkın şaşkın sordu.

Sonra, bir aptalın gülüşüne benzer bir gülüşle:

- Ne budalayım! dedi. Burada kimse olamaz.

Biri vardı aslında ama bu var olan, insan gözünün görebileceği varlıklardan değildi.

Şamdanları şöminenin üzerine koydu.

Altındaki odada uyuyan adamı rüyalarında rahatsız eden, onu sıçratarak uyandıran o monoton ve matemli yürüyüşüne yeniden başladı.

Bu yürüyüş onu hem rahatlatıyor hem de kafasını uyuşturuyordu. İnsan bazen, olağanüstü durumlarda, gelip geçerken rastlanabilecek herkesten öğüt istercesine dolaşır durur. Kısa bir süre sonra artık ne yapacağını bilmez olmuştu.

Sırasıyla almış olduğu iki kararın da karşısında, şimdi aynı dehşetle geriliyordu. Ona öğüt veren iki fikrin ikisi de gözüne birbiri kadar uğursuz görünüyordu.

Ne uğursuz kader! Nasıl bir tesadüftür şu Champmathieu’nün kendisi sanılması! İlahi takdirin âdeta önce onun durumunu sağlamlaştırmak için kullandığı aracı, aynı zamanda onun uçurumdan yuvarlanmasına yol açan araç oluyordu!

Bir an geleceği düşündü. Kendini ele vermek. Ulu Tanrım! Teşhir olmak! Kaybedecekleriyle elde edeceklerini sonsuz bir umutsuzlukla göz önüne getirdi. Böylesine iyi, böylesine saf, böylesine aydınlık bu hayata, herkesin saygısına, şerefe, özgürlüğe veda etmesi gerekecekti! Bir daha kırlarda dolaşamayacak, mayıs aylarında kuşların ötüşünü dinleyemeyecek, küçük çocuklara sadaka veremeyecekti! Üstüne çevrilen minnettarlık ve sevgi dolu bakışların tatlı temasını hissedemeyecekti! Kendi kurmuş olduğu bu evden, bu küçük odadan ayrılacaktı! Şu saatte her şey ona sevimli görünüyordu. Bu kitapları bir daha okuyamayacak, beyaz tahtadan şu küçük masada yazı yazamayacaktı! İhtiyar kapıcı kadın, gelmiş geçmiş tek hizmetçisi artık sabahları kahvesini yukarı getirmeyecekti! Ulu Tanrım! Bütün bunların yerine kürek damı, boyun halkası, kırmızı kazak, ayakta zincir, yorgunluk, zindan, tahta yatak, bilinen bütün o fecaat! Onun yaşında, bütün bu olduklarından sonra! Hiç olmazsa genç olsaydı! Ama yaşlıydı ve bu yaşlı haliyle önüne gelenin onunla senli benli konuşması, hapishane muhafızının üstünü başını araması, forsa nezaretçisinin sopa atması! Çıplak ayakla altı demirli pabuçlar giymek! Sabah akşam zincirlerinin halkasını kontrol eden devriyenin çekicine bacağını uzatmak! Yabancılara, “Bakın şuradaki ünlü Jean Valjean’dır, Montreuil-sur-Mer’de Belediye Başkanı olmuştu,” dendiğini duymak ve onların meraklı bakışlarına katlanmak! Akşamları terden sırılsıklam, yorgunluktan bitkin, yeşil takke gözlerinin üstünde, çavuşun kırbacı altında, tırabzansız merdivenlerden ikişer ikişer yüzer kürek damına tırmanmak! Ah! Ne sefalet! Kader, böyle akıllı bir varlık gibi merhametsiz olabilir, insan kalbi gibi canavar kesilebilir mi?

Ne yaparsa yapsın, daima, tasavvurlarının temelinde yatan şu yürek yakıcı ikilemin içine düşüyordu: “Cennette kalıp orada iblis olmak! Cehenneme girip orada melekleşmek!”

Ne yapmalı, ulu Tanrım, ne yapmalı!

Bunca zahmetle geçiştirdiği fırtına, içinde yeniden bütün şiddetiyle patlak verdi. Fikirleri tekrar birbirlerine karışmaya başladı; umutsuzluğa mahsus o şaşkın ve mekanik hali aldı. Durmadan aklına, vaktiyle işittiği bir şarkının iki mısraıyla Romainville adı geliyordu. Romainville’in Paris yakınlarında küçük bir orman olduğunu ve genç âşıkların nisan ayında buraya leylak toplamaya gittiklerini düşünüyordu. İçinden de dışından da sallanıyordu. Kendi başına yürümeye bırakılan küçük bir çocuk gibi yürüyordu.

Bazı anlar yorgunluğuna karşı direnerek büyük bir gayretle aklını toplamaya çalışıyordu. Üzerinde düşünmekten bitkin düştüğü meseleyi son bir defa daha ve nihai olarak yeniden ele almaya uğraşıyordu. Kendisini ihbar etmeli mi? Susmalı mı? Hiçbir şeyi açık seçik görmeyi başaramıyordu. Zihninde tasarladığı bütün muhakemelerin belirsiz görüntüleri titreşiyor ve birbiri ardınca duman olup dağılıyorlardı. Yalnız neye karar verirse versin, mutlaka, kaçınılması imkânsız bir şekilde kendisinde bir şeyin öleceğini hissediyordu; ister sağdan ister soldan olsun bir mezara giriyordu. Bir can çekişmeydi bu yaptığı: ya mutluluğunun ya da erdemin can çekişmesi.

Heyhat! Bütün kararsızlıkları onu yeniden avucuna almıştı. Başladığı noktadan bir arpa boyu ilerlemiş değildi. İşte bu bahtsız ruh, bunalım içinde böyle bocalayıp duruyordu. Bu talihsiz adamdan bin sekiz yüzyıl önce, insanlığın bütün kutsal yanlarını ve bütün acılarını şahsında özetleyen o esrarlı varlık da zeytin ağaçları sonsuzluğunun vahşi rüzgârında titrerken, gölgelerle dolup taşan, yıldız dolu derinliklerinden karanlıklar fışkıran o korkunç kadehi uzun süre eliyle itmişti.

IV
ISTIRABIN UYKUDA ALDIĞI ŞEKİLLER

Sabah saat üçü çaldığında o, hemen hiç aralıksız beş saatten beri böyle yürüyordu. Kendisini bir iskemlenin üzerine bıraktı.

Orada uyuyakaldı ve bir rüya gördü.

Çoğu rüyalar gibi bu rüya da, içinde bulunduğu durumla ancak kasvetli ve üzücü bir şekilde ilgiliydi, ama onu etkiledi. Bu kâbus ona öylesine dokundu ki, bir zaman sonra bunu bir kâğıda yazdı. Bıraktığı kendi el yazısını taşıyan kâğıtlardan biri de budur. Bu yazıyı buraya aynen almayı gerekli buluyoruz.

Rüya ne olursa olsun, onu ihmal edecek olursak, o gecenin hikâyesi eksik kalacaktır. Hasta bir ruhun karanlık macerasıdır bu.

İşte zarfın üzerinde şu satırı okuyoruz: “O gece gördüğüm rüya.”

Bir kırdaydım. Hiç ot bulunmayan hüzünlü, büyük bir kır. Gece miydi, gündüz müydü bilemiyorum.

Erkek kardeşimle birlikte geziniyordum, çocukluk yıllarımın kardeşiyle. İtiraf etmeliyim ki hiç düşünmediğim ve artık hemen hiç hatırlamadığım o kardeşle...

Konuşuyor, gelip geçenlere rastlıyorduk. Vaktiyle komşumuz olan bir kadından söz ediyorduk. Bu kadın sokak üzerinde oturduğundan beri, hep penceresi açık iş görürdü. Konuşurken bu açık pencere yüzünden üşüyorduk. Kırda hiç ağaç yoktu.

Yanımızdan geçen bir adam gördük. Adam çırılçıplaktı, kül rengindeydi ve toprak rengi bir ata binmişti. Adam saçsızdı; kafatası ve üzerindeki damarlar görünüyordu. Elinde asma çubuğu gibi yumuşak, demir gibi ağır bir değnek tutuyordu. Bu atlı bize hiçbir şey söylemeden geçip gitti.

Kardeşim bana “Çukur yoldan gidelim,” dedi.

Çukur bir yol vardı, orada ne bir çalılık görünüyordu ne de bir tutam yosun. Her şey toprak rengindeydi, hatta gökyüzü bile. Birkaç adım sonra konuştuğum zaman cevap alamadım. Kardeşimin artık benimle olmadığını fark ettim.

Gördüğüm bir köye girdim. Bunun Romainville olması gerektiğini düşünüyordum (Niçin Romainville?).[24]

Girdiğim ilk sokak bomboştu. İkinci bir sokağa girdim, iki sokağın meydana getirdiği açının gerisinde bir adam duvara dayanmış ayakta duruyordu. Bu adama, “Neresi burası? Neredeyim ben?” diye sordum. Adam yanıtlamadı. Bir evin kapısını açık gördüm, içeri girdim.

Birinci odada kimseler yoktu. İkincisine girdim. Bu odanın kapısının arkasında ayakta, duvara dayanmış bir adam duruyordu. Adama sordum: “Kimin evi bu? Neredeyim ben?” Adam yanıtlamadı.

Evin bir bahçesi vardı. Evden çıkıp bahçeye girdim. Bahçede kimseler yoktu. İlk ağacın arkasında ayakta duran bir adama rastladım. Adama, “Bu bahçe nedir? Neredeyim ben?” diye sordum. Adam yanıtlamadı.

Köyün içinde dolaşıp duruyordum. O zaman farkına vardım ki burası bir köy değil, şehirdi. Bütün yollar bomboş, bütün kapılar açıktı. Hiçbir canlı varlık sokaklardan geçmiyor, odalarda dolaşmıyor, bahçelerde gezinmiyordu. Fakat her duvar köşesinin, her kapının, her ağacın arkasında ayakta durup hiç konuşmayan bir adam vardı. Her seferinde ancak bir kişi görünüyordu. Bu adamlar benim geçişimi seyrediyorlardı.

Şehirden çıkıp tarlalarda yürümeye başladım.

Bir süre sonra arkama baktığımda büyük bir kalabalığın peşimden geldiğini gördüm. Bütün adamları tanıdım, şehirde gördüklerimdi bunlar. Acayip kafaları vardı. Acele eder gibi görünmüyorlardı, ama yine de benden hızlı yürüyorlardı. Yürürken hiç gürültü çıkarmıyorlardı. Bir anda bu kalabalık bana yetişip etrafımı sardı. Bu adamların yüzleri toprak rengindeydi.

O zaman, şehre girdiğimde ilk görüp soru sorduğum adam bana şöyle dedi: “Nereye gidiyorsunuz? Uzun zamandan beri ölmüş olduğunuzu bilmiyor musunuz?”

Cevap vermek için ağzımı açtım, ama çevremde kimseler bulunmadığını fark ettim.

Uyandı. Buz kesmişti. Sabah rüzgârı gibi soğuk bir rüzgâr, açık kalan pencerenin kanatlarını menteşeleri etrafında çevirip duruyordu. Ateş sönmüştü. Mum bitmek üzereydi. Henüz her taraf kapkaranlık geceydi.

Kalktı, pencereye gitti. Gökyüzü hâlâ yıldızsızdı. Penceresinden, evin avlusuyla sokak görünüyordu. Burada zeminden akseden kuru, sert bir gürültüyle gözlerini aşağıya çevirdi.

Altında, karanlığın içinde, ışıkları garip bir şekilde uzayıp kısalan iki kırmızı kıvılcım gördü.

Düşüncesi daha henüz rüyanın sislerine yarı gömülü halde olduğundan, “Bak hele!” diye düşündü. “Gökyüzünde bir tane bile yok. Artık yeryüzüne inmişler.”

Fakat zihnindeki bu bulanıklık dağıldı, birincisine benzer ikinci bir gürültü onu iyice uyandırdı. Baktı, o iki yıldızın bir arabanın fenerleri olduğunu anladı. Çevreye yaydıkları ışıktan arabanın şeklini fark edebilmişti. Küçük beyaz bir at koşulu, iki tekerlekli üstü açık bir arabaydı bu. İşittiği gürültü de, atın kaldırım taşları üzerinde çıkardığı ayak sesleriydi.

- Bu araba da ne oluyor? dedi kendi kendine. Böyle sabahın kırağısında gelen de kim?

Tam o sırada odasının kapısı hafifçe vuruldu. Tepeden tırnağa titredi ve korkunç bir sesle bağırdı:

- Kim o?

Birisi:

- Benim, sayın Başkan, dedi.

Kapıcısı ihtiyar kadının sesini tanıdı.

- Peki! dedi. Ne var?

- Sayın Başkan, saat sabahın beşi oluyor.

- Bundan bana ne?

- Sayın Başkan, araba.

- Hangi araba?

- iki tekerlekli, açık araba.

- Ne iki tekerlekli açık arabası?

- Sayın Başkan bir araba istetmemişler miydi?

- Hayır, dedi.

- Arabacı, sayın Başkan’ı almaya geldiğini söylüyor.

- Hangi arabacı?

- Mösyö Scaufflaire’in arabacısı.

- Mösyö Scaufflaire mi?

Bu isim, gözünün önünde bir şimşek çakmış gibi onu titretti:

- Ha! Evet, dedi. Mösyö Scaufflaire!

İhtiyar kadın onu o an görebilseydi, korkudan dehşete düşerdi.

Uzunca bir sessizlik oldu. Şaşkın şaşkın mumun alevini inceliyor ve fitilin etrafından topladığı kızgın balmumunu parmaklarının arasında yuvarlıyordu.

İhtiyar kadın bekliyordu. Yine de cesaret edip bir kere daha seslendi:

- Sayın Başkan, ne cevap vereyim?

- Tamam deyin, aşağıya inmek üzere olduğumu söyleyin.

V
TEKERLEĞE SOKULAN SOPA

Arras’tan Montreuil-sur-Mer’e posta hizmetleri, o tarihte hâlâ İmparatorluk devrinden kalma küçük posta arabalarıyla yapılıyordu. Bunlar içi kırmızıya çalan deri kaplı, pompalı yaylar üzerine oturtulmuş, biri postacıya, biri de yolcuya mahsus olmak üzere sadece iki oturacak yeri bulunan, körüklü, iki tekerlekli arabalardı. Tekerlekleri Almanya yollarında hâlâ görüldüğü gibi, başka arabaları yanlarına yaklaştırmamak için uzun, saldırgan dingil başlıklarıyla donatılmıştı. Büyük uzun bir kutudan ibaret olan posta sandığı, arabanın arkasına onunla yekvücut olacak şekilde yerleştirilmişti. Sandık siyaha, arabaysa sarıya boyanmıştı.

Bugün benzerine artık hiç rastlanmayan bu arabalarda bilemeyeceğim bir biçimsizlik, bir kamburluk vardı.

Uzaktan geçerken ya da ufukta bir yoldan sürünüp giderken görüldüklerinde, adına sanırım termit denilen ve küçük gövdeleriyle kocaman kuyruklarını sürükleyip götüren böceklere benzerlerdi. Ne var ki çok hızlı yol alırlardı. Arras’tan her gece saat birde Paris kuryesi geçtikten sonra kalkan posta arabaları, sabah saat beşten az önce Montreuil-sur-Mer’e varırdı.

O gece Hesdin yoluyla Montreuil-sur-Mer’e inmekte olan posta arabası, bir yol dönemecinde, tam şehre girecekken, beyaz bir at koşulu iki tekerlekli küçük bir arabaya çarptı. Araba karşı yönden geliyordu ve içinde tek bir kişi, paltosuna sarınmış bir adam vardı. Küçük arabanın tekerleği oldukça sert bir darbe yedi. Postacı, durması için adama seslendiyse de yolcu kulak asmayıp bütün hızıyla yoluna devam etti:

- İşte, deli gibi, telaşlı bir adam! dedi postacı.

Böyle telaşla yol alan adam, gerçekten acınmaya değer çırpınışlar içinde kendi kendisiyle tartıştığını gördüğümüz adamdı.

Nereye gidiyordu? Bunu söyleyebilecek durumda değildi. Niçin acele ediyordu? Bilmiyordu. Önü sıra rastgele gidiyordu. Nereye? Hiç şüphesiz Arras’a ama başka bir yere de gidiyor olabilirdi. Zaman zaman bunu hissediyor, ürperiyordu. Gecenin karanlığına, bir uçuruma dalar gibi dalıyordu. Bir şey onu itiyor, bir şey onu kendine doğru çekiyordu. İçinden geçenleri kimse söyleyemez, ama herkes bunu anlar. Hangi insan, hayatında hiç olmazsa bir kere olsun bilinmezliğin bu karanlık mağarasına girmemiştir?

Zaten hiçbir şeyi çözmemiş, hiçbir şeye karar vermemiş, hiçbir şey tespit etmemiş, hiçbir şey yapmamıştı. Bilinç fiillerinden hiçbiri kesinlik taşımıyordu. Hâlâ başlangıç noktasındaydı, hem de her zamankinden çok.

Niçin gidiyordu Arras’a?

Scaufflaire’in arabasını kiralarken düşündüklerini kendi kendine tekrarlıyordu: “Sonuç ne nasıl olursa olsun, durumu kendi gözleriyle görmekte, değerlendirmekte hiçbir sakınca yoktu; hatta ihtiyatkârlık gereğiydi bu, olup bitecekleri bilmek gerekirdi. Gözlemeden, araştırmadan hiçbir karar verilemezdi. İnsan uzaktan her şeyi dağ gibi büyütürdü. Sonuç olarak şu Champmathieu sefilini gördükten sonra, belki de vicdanı kendi yerine onun küreğe gitmesine razı olmasını çok daha rahatlıkla karşılayacaktı.

Gerçi Javert de orada olacaktı ve de şu Brevet, Chenildieu, Cochepaille, onu tanıyan eski forsalar; ama bunların onu teşhis edemeyecekleri kesindi. Amma da fikir ha! Javert, işin doğrusundan fersah fersah uzaktaydı. Bütün deliller, bütün tahminler Champmathieu üzerinde toplanmıştı; tahminlerden, delillerden daha inatçı şey de olamazdı. Şu halde, ortada hiçbir tehlike yoktu.

Gerçi karanlık bir an yaşadığı muhakkaktı, ama feraha çıkacaktı; kaderi ne kadar kötü olmak isterse istesin, sonuç itibariyle, onu elinde bulunduruyordu; kaderine hâkimdi. Dört elle bu düşünceye sarılmaktaydı.

Doğrusunu söylemek gerekirse, aslında Arras’a hiç gitmemeyi tercih ederdi.

Ama yine de gidiyordu.

Bir yandan düşünüyor, bir yandan da saatte iki buçuk fersahlık düzenli ve emin bir tırısla güzel güzel giden atı kamçılıyordu.

Araba ilerledikçe, içinde bir şeyin gerilediğini hissediyordu.

Gün doğarken, dümdüz apaçık bir sahadaydı; Montreuil-sur-Mer şehri arkasında, epey uzaklarda kalmıştı. Ufkun ağarışına baktı; bir kış şafağının bütün soğuk şekillerinin gözlerinin önünden geçişine görmeden baktı. Sabahın da akşam gibi hayaletleri vardır. Onları görmüyordu, ama o farkında olmadan, hemen hemen fiziki bir çeşit sızmayla, bu siyah ağaç ve tepe siluetleri onun şiddetli ruh haline hüzünlü, matemli bir şeyler katıyordu.

Yol kenarlarında bazen görülen tek tek evlerden birinin önünden geçerken, her seferinde kendi kendine, “Ama yine de içinde uyuyan insanlar var!” diyordu.

Atın tırısı, koşumun çıngırakları, yol taşlarının üstündeki tekerlekler tatlı ve monoton bir gürültü çıkarıyorlardı. Bu gibi şeyler, insan neşeliyken sevimli, kederliyken hazindir.

Hesdin’e vardığında gün, adamakıllı ağarmıştı. Ata soluk aldırmak ve yulaf verdirtmek için bir hanın önünde durdu.

Scaufflaire’in dediği gibi Boulonnais cinsi küçük bir attı bu; başı ve karnı iri, boynu kısa, ama göğsü açık, sağrısı geniş, bacakları kuru, ince ve ayakları sağlamdı: çirkin ama güçlü, sağlıklı bir ırktan. Şahane hayvan, iki saatte beş fersahlık yol almıştı ve sağrısında bir damla bile ter yoktu.

O, arabadan inmemişti. Yulafı getiren uşak birden yere eğilip sol tekerleği muayene etti.

- Uzağa mı gidiyorsunuz böyle? diye sordu adam.

Hayallerinden hemen hiç ayrılmaksızın cevap verdi:

- Niçin?

- Uzaktan mı geliyorsunuz? diye sordu bu defa uşak.

- Beş fersah öteden.

- Ya!

- Niçin “ya!” diyorsunuz?

Uşak yeniden eğildi, gözünü tekerleğe dikmiş olarak bir an sessiz durdu, sonra doğrularak;

- Şunun için: Bu tekerlekler beş fersah yapmış, bu mümkün, ama artık bir çeyrek fersah bile yapamayacağı muhakkak.

Arabadan aşağı atladı.

- Neler söylüyorsunuz siz kuzum? dedi.

- Yani demek istiyorum ki, atınızla beraber ana yoldaki hendeklerden birine yuvarlanmadan beş fersah yapmış olmanız bir mucizedir. Hele bir bakın.

Gerçekten de tekerlek ağır şekilde hasara uğramıştı. Posta arabasının çarpmasıyla tekerlek parmaklıklarından ikisi yarılmış, porya kopmuş, cıvata somunu tutmaz olmuştu.

- Dostum, buralarda bir araba tamircisi var mı? diye sordu uşağa.

- Elbette, mösyö.

- Lütfen gidip onu bana çağırıverin.

- Şuracıkta, iki adım ötede. Hey! Bourgaillard usta!

Araba tamircisi Bourgaillard usta, kapısının eşiğinde duruyordu. Gelip tekerleği muayene etti ve kırık bir bacağı gözden geçiren bir cerrah edasıyla yüzünü buruşturdu.

- Bu tekerleği hemen tamir edebilir misiniz?

- Evet efendim.

- Tekrar ne vakit yola çıkabilirim?

- Yarın.

- Yarın mı?

- Bir günlük işi var. Mösyö’nün işi acele midir?

- Çok acele. En geç bir saat sonra yeniden yola çıkmam gerek.

- İmkânsız Mösyö.

- Ne isterseniz öderim.

- İmkânsız.

- Peki ya iki saat içinde?

- Bugün için imkânsız. İki parmaklıkla bir poryayı yeniden yapmak gerek. Mösyö yarından önce yola çıkamaz.

- Benim işim yarına kadar bekleyemez. Bu tekerleği tamir edecek yerde değiştirseniz, olmaz mı?

- Nasıl?

- Siz araba tamircisisiniz, değil mi?

- Elbette, mösyö.

- Bana satacak bir tekerleğiniz yok mu? O zaman hemen yola çıkabilirim.

- Yedek bir tekerlek mi?

- Evet.

- Sizin arabanıza göre hazır bir tekerleğim yok. İki tekerlek bir çift yapar. Rastgele iki tekerlek birlikte kullanılamaz.

- Öyleyse bana bir çift tekerlek satın.

- Mösyö, her tekerlek her dingile uymaz.

- Hele bir deneyin bakalım.

- Faydası yok, mösyö. Bende satılık ancak yük arabası tekerlekleri var. Burası küçük bir memlekettir.

Peki bana kiralayabileceğiniz bir arabanız var mı?

Arabacı ustası daha ilk bakışta, iki tekerlekli yaylının kiralık bir araba olduğunu anlamıştı. Omuz silkti:

- Size kiralanan arabaları çok kötü kullanıyorsunuz doğrusu! Bir arabam olsa bile size kiralamazdım.

- Öyleyse satmaya ne dersiniz?

- Arabam yok.

- Nasıl? Herhangi bir kötü araba da yok mu? Müşkülpesent değilim, görüyorsunuz.

Arabacı ustası:

Burası küçük bir memleket, dedi.

Ve ekledi:

- Şurada, arabalıkta eski bir dört tekerlekli körüklü arabam var. Şehrin burjuvalarından birine ait. Muhafaza edeyim diye vermişti. Balık kavağa çıktığı zamanlar kullanır. Onu pekâlâ size kiralayabilirim, ne zararı olur ki? Ama o burjuvanın sizi geçerken görmemesi gerek. Sonra da dört tekerlekli büyük bir arabaya iki at gerek.

- İki posta atı alırım.

- Mösyö nereye gidiyor?

- Arras’a.

- Ve mösyö bugün oraya varmak istiyor, öyle mi?

- Evet öyle.

- Posta atlarını alarak mı?

- Niçin olmasın?

- Mösyö bu gece sabaha karşı dörtte oraya varsa olur mu?

- Olmaz elbet.

- Bakın bir şey var, iki posta atı alarak... Mösyönün geçiş tezkeresi var mı?

- Var.

- Peki öyleyse, mösyö posta atları alarak yarından önce Arras’a varamaz. Biz burada sapa bir yoldayız. Menzillerde hizmetler iyi görülmüyor, atlar kırlarda. Çift sürme mevsimi başlıyor. Güçlü hayvanlara ihtiyaç var. Bu yüzden her taraftan atları alıyorlar, postadan da. Mösyö her menzilde en aşağı üç, dört saat bekleyecektir. Sonra ancak çok yavaş gidebilir. Çok bayır vardır çıkacak.

- Öyleyse ben de atla giderim. Çözün atı arabadan. Herhalde bu memlekette bana bir eyer satacak bulunur.

- Elbette. Ama bu beygir eyere yatkın mı?

- Doğru, iyi hatırlattınız, yatkın değil.

- Öyleyse...

- Köyde kiralık bir at bulamaz mıyım canım?

- Hiç durmadan Arras’a gidecek bir at!

- Evet.

- Bizim buralarda bulunmayan cinsten bir at gerekiyor demektir. Önce atı satın almak lazım, çünkü sizi tanımıyorlar. Ama ne satılık ne kiralık ne beş yüz franka ne bin franka bulabilirsiniz onu!

- Ne yapacağız peki?

- Bakın doğru adamımdır ben. Size tekerleği tamir ederim, siz de yolculuğunuzu yarına bırakırsınız.

- Yarın çok geç olur.

- Orasını bilemem!

- Arras’a giden posta arabası yok mu? Ne zaman geçer?

- Yarın gece. İki araba da gece çalışır; çıkan da, inen de.

- Nasıl yani? Bu tekerleğin tamiri için size bir gün mü gerek şimdi?

- Bir gün, tam bir gün!

- İki işçi çalıştırırsanız?

- İsterse on olsun!

- Parmaklıklar iple bağlansa olmaz mı?

- Parmaklıklar olur ama porya olmaz. Hem sonra ispit de kötü durumda.

- Şehirde kiralık araba veren yok mu?

- Yok.

- Başka bir araba tamircisi var mı?

Uşakla arabacı ustası başlarını aynı anda sallayarak cevap verdiler:

- Hayır.

Sonsuz bir sevinç duydu.

Besbelli, ilahi takdir işe karışıyordu. Arabanın tekerleğini kırıp onu yoldan alıkoyan oydu. Fakat bu bir çeşit ilk ihtara hemen boyun eğmemişti. Yolculuğuna devam etmek için elinden gelen bütün gayreti göstermişti; dürüstlükle, titizlikle bütün çarelere başvurmuştu; ne mevsimden ne yorgunluğundan ne de masrafından kaçınmıştı. Kendini suçlaması için hiçbir neden yoktu. Daha ileri gidemiyorsa da bu artık onu ilgilendirmezdi! Artık onun kabahati yoktu bunda. Bu onun vicdanının değil, ilahi takdirin işiydi.

Derin bir nefes aldı. Javert onu ziyaret ettiğinden beri ilk defa olarak serbestçe, göğüs dolusu bir nefes aldı. Yirmi saatten beri kalbini sıkıştırıp duran demirden pençe, nihayet onu serbest bırakmıştı sanki.

Ona öyle geliyordu ki Tanrı, artık ondan yanaydı ve bunu açıkça belli ediyordu.

Kendi kendine elinden gelen her şeyi yaptığını söyledi, şimdi sakin sakin geri dönmekten başka yapacağı bir şey kalmamıştı.

Araba tamircisiyle olan konuşması hanın bir odasında geçseydi, bu konuşmanın hiçbir tanığı olmayacak, onu hiç kimse duymamış olacak, her şey orada kalacaktı ve o zaman pek muhtemeldir ki aşağıda okuyacağımız olaylardan hiçbirini anlatmamıza imkân olmayacaktı. Fakat bu konuşma sokakta geçmişti. Sokakta geçen her tartışma, mutlaka çevresine kalabalık toplar. Daima bir şeyler seyretmeye meraklı insanlar vardır. O, araba tamircisine sorular sorarken, gelip geçenlerden bazıları durup onların çevresinde toplanmışlardı. Kimsenin dikkat etmediği genç bir çocuk, onları birkaç dakika dinledikten sonra topluluktan ayrılıp koşa koşa gitmişti.

Yolcumuz, yukarıda belirttiğimiz düşünceleri içinden geçirdikten sonra, tam geriye dönme kararı almak üzereydi ki, bu çocuk geri geldi. Yanında ihtiyar bir kadın vardı. Kadın:

- Mösyö, oğlum bir araba almak istediğinizi söylüyor, dedi.

Bir çocuğun getirdiği ihtiyar bir kadın tarafından söylenen bu basit sözü işitir işitmez, yolcunun sırtından terler boşandı. Onu bırakan elin arkasından, karanlığın içinden çıkarak onu yeniden yakalamaya hazırlandığını görür gibi oldu. Cevap verdi:

- Evet nineciğim, kiralık bir araba arıyorum.

Ve aceleyle ekledi:

- Ama bu memlekette bulunmazmış.

- Bulunur bulunur, dedi ihtiyar.

Araba tamircisi:

- Nerede bulunurmuş? dedi.

- Bende, diye cevap verdi ihtiyar.

Yolcu titredi. Uğursuz el onu yeniden yakalamıştı. Gerçekten de ihtiyar kadının bir sundurma altında duran üstü hasır örtülü, iki tekerlekli, küçük bir çeşit arabası vardı. Yolcuyu ellerinden kaçırdıklarına üzülen araba ustasıyla han uşağı hemen lafa karıştılar.

Berbat bir şeydi bu araba bozuntusu, doğrudan doğruya dingilin üzerine oturtulmuştu; içindeki sıralar kayışlarla asılmıştı, yağmur doğruca içine yağardı; tekerlekleri rutubetten paslanıp aşınmıştı, yolcunun kendi arabasından daha uzağa gidemezdi. Kısacası, tam bir araba müsveddesi! Bu mösyönün ona binmesi büyük hata olurdu, falan filan.

Bütün bunlar doğruydu doğru olmasına ama, bu araba bozuntusu, bu araba müsveddesi, her neyse bu şey, iki tekerleği üzerinde yürüyordu ve Arras’a kadar gidebilirdi.

İstenilen parayı ödedi, kendi arabasını dönüşte almak üzere araba ustasına tamire bıraktı, beyaz atı yeni kiraladığı arabaya koşturdu, kendisi de bindi ve sabahtan beri izlediği yola yeniden koyuldu.

Kamıştan araba sarsılarak hareket ettiğinde, az önce gideceği yere hiç gidemeyeceğini düşününce bir sevinç duyduğunu kendine itiraf etti. Bu sevinci bir çeşit öfkeyle inceledi ve saçma buldu. Geriye dönmekte sevinecek ne vardı ki? Her durumda bu yolculuğu özgür olarak yapmaktaydı. Kimsenin onu buna zorladığı yoktu.

Ve muhtemelen istemediği hiçbir şey olmayacaktı.

Hesdin’den tam çıkıyordu ki, bir sesin, “Durun! Durun!” diye bağırdığını duydu. İçinde hâlâ umuda benzer heyecanlı ve telaşlı bir şeyler bulunan çevik bir hareketle arabayı durdurdu.

Yaşlı kadının küçük oğluydu bu.

- Mösyö, dedi, size arabayı ben buldum.

- E ne olmuş?

- Bana bir şey vermediniz.

Herkese veren, hem de kolayca veren o, bu isteği aşırı ve âdeta iğrenç buldu.

- Sen ha bacaksız? dedi. Sana hiçbir şey vermeyeceğim!

Atı kırbaçladı, hızla yoluna devam etti. Hesdin’de çok zaman kaybetmişti, bunu telafi etmek istiyordu. Küçük at yiğit bir şeydi, iki at gibi çekiyordu; ama aylardan şubattı, yağmur yağmıştı, yollar kötüydü. Sonra bu araba, o araba değildi. Bu sert ve çok ağırdı. Üstelik yokuş da çoktu.

Hesdin’den Saint-Pol’e hemen hemen dört saatte gitti. Dört saatte beş fersah.

Saint-Pol’de, ilk rastladığı handa atı çözdürüp ahıra yolladı. Scaufflaire’e söz verdiği gibi, at karnını doyururken yemliğin yanında durdu. Elemli ve karışık şeyler düşünüyordu.

Hancının karısı ahıra girdi.

- Acaba Mösyö yemek yemek istemiyorlar mı?

- Ha sahi, dedi, oldukça da açım.

Taze ve güleç bir yüzü olan kadının ardından gitti. Kadın onu alçak tavanlı, içinde muşamba örtülü masalar bulunan bir salona götürdü.

- Çabuk olun, dedi, hemen gitmem gerek. Acele işim var.

İriyarı bir Flaman hizmetçi kız, çarçabuk sofrayı kurdu. Yolcu, bu kıza bir ferahlık duygusuyla bakıyordu.

- İşte derdim buymuş, diye düşündü. Kahvaltı etmemiştim.

Yemek geldi. Hemen ekmeğe sarıldı, bir lokma ısırdı sonra yavaşça masaya bıraktı, bir daha da el sürmedi. Başka bir masada bir yük arabacısı yemek yiyordu. Bu adama:

- Ekmekleri niçin bu kadar acı? dedi.

Yük arabacısı Almandı, anlamadı. Ahıra, atın yanına döndü.

Bir saat sonra Saint-Pol’den ayrılmış, Arras’tan sadece beş fersah uzaklıkta olan Tinques’e doğru yol alıyordu. Bu yol boyunca ne yapıyordu? Ne düşünüyordu? Sabahki gibi gözünün önünden geçen ağaçlara, samandan damlara, ekili tarlalara ve her yol dönemecinde dağılan manzaranın silinişlerine bakıyordu. Bazen ruhu tatmin eden, onu neredeyse düşünmekten alıkoyan bir çeşit seyirdir bu. Binlerce şeyi ilk ve son defaymışçasına görmekten daha melankolik, daha derin ne olabilir? Yolculuk etmek, her an yeniden doğmak ve ölmektir. Belki de zihninin en ücra köşesinde, bu durmadan değişen ufuklarla insan hayatı arasında yakınlaştırmalar yapıyordu. Hayatta bütün şeyler, önümüzden ebedi bir kaçış halindedirler. Karanlıklarla aydınlıklar iç içe girerler. Bir parlamadan sonra bir donuklaşma; bakılır, telaşlanılır, geçmekte olanı yakalamak için eller uzatılır; her olay bir yol dönemecidir ve bir de bakılır ki ihtiyarlık gelmiş çatmış. Bir sarsıntı duyulur, her şey kararır; karanlık bir kapı fark edilir; sizi çekip götüren hayatın simsiyah atı durur. Ve yüzü örtülü, meçhul birisinin karanlıklar içinde onun koşumlarını çözdüğü görülür.

Okuldan çıkan bazı çocuklar, Tinques’e giren bu yolcuyu seyrettikleri sırada akşamın alacakaranlığı çökmekteydi. Henüz günlerin kısa olduğu devresiydi yılın. Tinques’te durmadı. Tam köyün dışına çıkıyordu ki, yola taş döşeyen bir yol bakıcısı başını kaldırıp:

- Çok yorulmuş bu at, dedi.

Gerçekten de zavallı at, artık ancak adım adım gidebiliyordu.

- Arras’a mı gidiyorsunuz? diye ekledi yol bakıcısı.

- Evet.

- Bu gidişle giderseniz, pek çabuk varamazsınız oraya.

Atı durdurup yol bakıcısına sordu:

- Arras’a daha ne kadar var?

- Yedi koca fersah kadar.

- Nasıl olur? Posta tarifesi beş fersah bir çeyrek gösteriyor.

- Ya! Yolun tamirde olduğunu bilmiyorsunuz demek? dedi bakıcı. Bir çeyrek saat ötede yolun kesilmiş olduğunu göreceksiniz. Daha uzağa gitmeye imkân yok.

- Sahi mi?

- Sola, Carency’ye giden yola sapar, ırmağı geçersiniz, Camblin’e varınca sola dönersiniz; o yol Mont-Saint-Eloy yoludur, Arras’a gider.

- İyi ama gece oluyor, kaybolurum.

- Bu memleketten değil misiniz?

- Hayır.

- Üstelik de sapa bir yol. Bakın mösyö, dedi yol bakıcısı, size bir tavsiyede bulunayım mı? Atınız yorgun, Tinques’e dönün siz. Orada iyi bir han vardır. Orada yatın. Arras’a yarın gidersiniz.

- Bu akşam orada olmam gerek.

- O başka. Öyleyse siz yine o hana gidin, takviye bir at alın. Atın bakıcısı çocuk kestirme yollarda size kılavuzluk eder.

Bakıcının tavsiyesine uydu, gerisin geri döndü. Yarım saat sonra aynı yerden, bu sefer iyi bir takviye atla açık tırısla geçiyordu. Uşak kendisini sürücülüğe terfi ettirmiş, arabanın okuna kurulmuştu.

Fakat yine de vakit kaybettiğini anlıyordu.

Gece iyiden iyiye bastırmıştı.

Kestirme yola saptılar. Yolun hali felaketti. Araba derin tekerlek izlerinin birinden çıkıp ötekine batıyordu. Sürücüye:

- Tırısı bırakma, çift bahşiş veririm, dedi.

Bir sarsıntıda arabanın falakası kırıldı.

- Mösyö, falaka kırıldı, dedi sürücü, atımı nasıl koşarım ben şimdi arabaya? Geceleri berbattır bu yol, dönüp bu gece Tinques’te yatsanız, yarın erkenden Arras’ta olurduk.

- Bir parça iple bir bıçağın var mı? diye cevap verdi.

- Var efendim.

Bir ağaç dalı kesip ondan bir falaka yaptı.

Bu da onlara yirmi dakika daha kaybettirdi, ama yola dört nala devam ettiler.

Ova zifiri karanlıktı. Alçak, kısa ve kara sisler tepelere tırmanıyor ve buradan dumanlar halinde kopup yükseliyordu. Bulutlarda beyazımsı ışıklar vardı. Denizden gelen kuvvetli bir rüzgâr ufkun her köşesinde, eşyaları yerinden iten bir kimse gibi gürültü yapıyordu. Seçilebilen her şey dehşet hali takınmıştı. Gecenin bu engin solukları altında titreşen ne çok şey vardı!

Soğuk içine işliyordu. Dünden beri yemek yememişti. Digne yakınlarındaki büyük ovada yaptığı başka bir gece yolculuğunu hatırlıyordu hayal meyal. Sekiz sene geçmişti üzerinden, oysa daha dün gibi geliyordu ona.

Uzaklardaki bir çan kulesinde bir saat çaldı. Sürücü çocuğa sordu:

- Saat kaç?

- Yedi, efendim. Sekizde Arras’ta oluruz. Üç fersahlık yolumuz kaldı.

O an, aklına ilk defa bir düşünce geldi ve bunu daha önce akıl edememiş olmasını da garip buldu. Belki de çektiği bütün bu zahmetler boşunaydı; davanın görüleceği saati bile bilmiyordu, hiç olmazsa bunu öğrenmesi gerekirdi, bir işe yarayıp yaramayacağını bilmeden böyle yolu tutturup gitmesi çok acayipti. Sonra zihninde birtakım hesaplar yaptı, ağır ceza mahkemelerinde oturumlar genellikle sabah saat dokuzda başlardı, bu işin pek öyle uzun sürmemesi gerekirdi, elma hırsızlığı davası kısa olurdu, bundan sonra sadece bir hüviyet tespiti meselesi vardı dört ya da beş tanıklık, avukatlara söyleyecek pek az şey kalıyordu, oraya vardığında her şey olup bitmiş olacaktı!

Sürücü atları kamçılıyordu. Irmağı geçmiş, Mont-Saint-Eloy’u arkalarında bırakmışlardı.

Gece bastırdıkça bastırıyordu.

VI
SIMPLICE HEMŞİRE SINAMADAN GEÇİYOR

O sırada, hatta o anda, Fantine sevinç içindeydi. Çok kötü bir gece geçirmişti. Müthiş bir öksürük, artan ateş... Rüyalar görmüştü. Sabahleyin, doktor viziteye geldiğinde sayıklıyordu. Doktor endişeli bir haldeydi ve Mösyö Madeleine gelir gelmez kendisine haber vermelerini tembih etmişti.

Fantine bütün sabah boyunca hüzünlüydü, az konuştu, mesafe hesaplar gibi birtakım hesapları alçak sesle mırıldanarak çarşaflarına kırmalar yaptı durdu. Gözleri çukura kaçmış, bakışları sabitleşmişti. Gözlerinin feri hemen hemen sönmüş gibiydi, yalnız ara sıra yeniden alevleniyor ve yıldızlar gibi parlıyordu. Sanki karanlık bir saatin yaklaşmasıyla yeryüzü aydınlığının boşalttığı yerleri, gökyüzü aydınlığı doldurmaktaydı.

Simplice Hemşire ne zaman ona nasıl olduğunu sorsa, hep aynı yanıtı veriyordu:

- İyiyim. Mösyö Madeleine’i görmek istiyorum.

Birkaç ay önce Fantine, son iffetini, son utancını, son sevincini kaybettiği sırada kendi kendisinin gölgesiydi; şimdiyse hayaleti olmuştu. Bedenî maraz, manevi marazı tamamlamıştı. Yirmi beş yaşındaki bu varlığın alnı kırışmış, yanakları sarkmış, burun delikleri kısılmış, dişetleri çekilmiş, benzi kurşun rengini almıştı; boynu kemikten ibaretti; köprücük kemikleri fırlamış, kolları bacakları cılızlaşmış, derisi sapsarı kesilmişti; sarı saçları beyaz tellerle karışarak uzuyorlardı artık. Heyhat! Şu hastalık nasıl da ihtiyarlığı çarçabuk hazırlayıp ortaya çıkarıveriyor!

Öğleyin hekim tekrar geldi, bazı ilaçlar yazdı, Belediye Başkanı’nın revire uğrayıp uğramadığını sordu ve başını salladı.

- Mösyö Madeleine düzenli olarak, saat üçte hastayı görmeye gelirdi. Dakiklik iyiliği gösterdiğine göre, o da dakikti.

Saat iki buçuğa doğru Fantine, sabırsızlanmaya başladı. Yirmi dakika içinde rahibeye on defadan fazla sordu:

- Hemşireciğim, saat kaç?

Saat üçü çaldı. Üçüncü çalışta Fantine yerinden doğruldu, oysa genellikle yatağında zor kımıldanabiliyordu; etsiz, sapsan iki elini titrek bir kenetleyişle birleştirdi ve göğsünden, altında ezildiği felaketi üstünden kaldırır gibi derin bir nefesin çıktığını duydu rahibe. Sonra, Fantine döndü ve kapıya baktı.

Kimse girmedi içeri, kapı açılmadı.

Bir çeyrek saat süreyle gözü kapıya dikili, hareketsiz, âdeta nefesini tutarak, öylece kaldı. Hemşire, ona bir şey söylemeye cesaret edemiyordu. Kilisenin saati üçü çeyrek geçeyi vurdu, Fantine yastığın üstüne yığıldı.

Hiçbir şey söylemedi, tekrar çarşafına kırmalar yapmaya koyuldu.

Yarım saat geçti, sonraki bir saatte de gelen giden yoktu. Saatin her çalışında Fantine doğruluyor, kapıdan yana bakıyor, sonra yine yatağına düşüyordu.

Ne düşündüğü açıkça görülüyordu, ama o hiçbir isim söylemiyor, kimseden şikâyet etmiyor, kimseyi suçlamıyordu. Yalnız hazin bir şekilde öksürüyordu. Karanlık bir şeyin yavaş yavaş üzerine çökmekte olduğu söylenebilirdi: Yüzü kurşuni, dudakları mosmordu. Arada bir gülümsüyordu.

Saat beşi çaldı. O zaman hemşire onun çok alçak sesle, yavaş yavaş:

- Ama ben yarın gideceğime göre, bugün gelmemekle hata ediyor! dediğini duydu.

Simplice Hemşire de Mösyö Madeleine’in gecikmesine şaşıyordu.

O sıra Fantine, karyolasının tavanına bakmaktaydı; bir şeyler hatırlamaya çalışırmış gibi görünüyordu. Birden bir nefes gibi zayıf bir sesle şarkı söylemeye başladı. Rahibe onu dinliyordu. Fantine’in söylediği şarkı şuydu:

Ne güzel şeyler satın alacağız kim bilir

Gezine gezine kenar mahalleler boyunca,

Menekşeler mor mordur, güllerse pembe pembe,

Menekşeler mor mordur, severim aşklarımı.

Sırmalı kaftanıyla geldi dün Kutsal Meryem

Ocağımın yanına ve dedi ki: “İşte bak,

Saklı duruyor durağımın altında

Sana vermemi benden istediğin yavrucak.

Koşun şehre bez alın, bez alın, iplik alın,

Bir de yüksük almayı unutmayın.”

Ne güzel şeyler satın alacağız kim bilir

Gezine gezine kenar mahalleler boyunca.

Kutsal Meryem, ocağımın yanına

Bak bir beşik koydum ben, şeritlerle süslenmiş.

En güzel yıldızı verecekti Tanrı bana,

Bense senin verdiğin yavruyu istiyorum.

“Hanım, ne yapacağız bu bezle?”

“Yeni doğan yavruma çeyiz düzün o bezle.”

Menekşeler mor mordur, güllerse pembe pembe,

Menekşeler mor mordur, severim aşklarımı.

“Haydi, yıkayın bezi” “Nerede?” “Nehirde.”

Sonra yapın bozmadan ve sakın kirletmeden

Bir etek, güzel olsun, bir de uygun cepken

ki işlemek isterim, çiçeklerle bezemek.

“Çocuk yok artık hanım, şimdi ne yapmak gerek?”

“Kefen yapın o bezden benim cenazem için.”

Ne güzel şeyler satın alacağız kim bilir

Gezine gezine kenar mahalleler boyunca.

Menekşeler mor mordur, güllerse pembe pembe,

Menekşeler mor mordur, severim aşklarımı.

Bu şarkı dokunaklı, acıklı bir eski ninniydi. Fantine bir vakitler küçük Cosette’ini bununla uyuturdu. Yavrusu artık yanında bulunmadığından, beş yıldır aklına gelip duran bu şarkıyı söylememişti. Öyle üzgün bir sesle ve öyle tatlı bir edayla söylüyordu ki, bir rahibeyi bile ağlatabilirdi. Nitekim acı şeylere alışık olmasına rağmen hemşire, gözünde bir damla yaş belirdiğini hissetti.

Saat altıyı çaldı. Fantine duymuş gibi görünmedi. Artık çevresindeki hiçbir şeyle ilgilenmiyor gibiydi. Hemşire Simplice, Belediye Başkanı’nın gelip gelmediğini ve yakında revire çıkıp çıkmayacağını öğrenmek için hizmetçi kızlardan birini fabrikanın kapıcısına yolladı. Kız birkaç dakika sonra döndü.

Fantine hep hareketsizdi, kafasındaki düşüncelere dalmış görünüyordu.

Hizmetçi, sayın Başkan’ın o sabah saat altıdan önce, beyaz bir at koşulu küçük bir arabayla sabah ayazında gitmiş olduğunu, Simplice Hemşire’ye alçak sesle anlattı. Yalnız gitmişti. Yanında arabacı bile yoktu, ne tarafa gittiği bilinmiyordu, bazı kimseler onun Arras yoluna saptığını söylüyor, başka bazı kimselerse ona Paris yolunda rastladıklarını iddia ediyorlardı. Giderken her zamanki gibi gayet sakindi, yalnız kapıcı kadına bu gece kendisini beklememelerini söylemişti.

İki kadın sırtlarını Fantine’in yatağına dönmüş fısıldaşır, hemşire soru sorup hizmetçi tahminlerde bulunurken Fantine, sıhhat halinin rahat hareketlerini ölümün ürkütücü zayıflığıyla birleştiren bazı organik hastalıklara vergi o hummalı çeviklikle yatağının üstünde dizüstü oturmuş, büzülmüş iki yumruğuyla arka yastığına dayanmış, başını perdelerin aralığından çıkarmış dinliyordu. Birdenbire bağırdı:

- Siz Mösyö Madeleine’den söz ediyorsunuz! Niçin böyle usul usul konuşuyorsunuz? Ne yapıyormuş? Niçin gelmiyormuş?

Sesi öyle sert, öyle boğuktu ki, iki kadın, bir erkek sesi duyduklarını sandılar, korkarak döndüler.

- Hadi cevap verin! diye haykırdı Fantine.

Hizmetçi ağzının içinde geveledi:

- Kapıcı bana bugün gelemeyeceğini söyledi.

- Yavrum, dedi hemşire, sakin olun, yatın hadi.

Fantine, durumunu değiştirmeden, yürek paralayıcı yüksek bir sesle, tamamen emredici bir tavırla:

- Gelemeyecek mi? Niçin öyle? Nedenini biliyorsunuz siz. Orada aranızda fısıldanıyorsunuz. Bilmek istiyorum.

Hizmetçi telaşla rahibenin kulağına eğilerek:

- Belediye meclisinde işi olduğunu söyleyin, dedi.

Simplice Hemşire hafifçe kızardı, hizmetçinin ona önerdiği şey bir yalandı. Öbür taraftan, hastaya gerçeği söylemenin ona korkunç bir darbe teşkil edeceğini ve Fantine’in durumunda bunun sonucunun vahim olacağını düşünüyordu. Yüzünün kızarması kısa sürdü. Hemşire, sakin ve üzgün bakışlarını Fantine’e kaldırarak:

- Sayın Belediye Başkanı gitmiş, dedi.

Fantine dikilip topuklarının üzerine oturdu. Gözleri kıvılcımlandı. Bu ıstıraplı çehrede olağanüstü bir sevinç ışığı parladı.

- Gitmiş mi? diye haykırdı. Cosette’i almaya gitti!

Sonra iki elini göğe doğru uzattı, yüzü anlatılmaz bir ifade aldı. Dudakları kıpırdıyor, alçak sesle dua ediyordu. Duası bitince:

- Hemşireciğim, dedi, artık seve seve yatacağım, her istenileni yapacağım, az önce kötü davrandım, öyle bağırarak konuştuğum için sizden özür dilerim, bağırarak konuşmak çok fenadır, biliyorum benim iyi hemşireciğim, ama görüyorsunuz çok memnunum. Tanrı iyi, Mösyö Madeleine iyi, düşünebiliyor musunuz, benim Cosetteciğimi almaya Montfermeil’e gitti.

Tekrar yatağına yattı, yastığını düzelten rahibeye yardım etti, boynunda taşıdığı küçük bir gümüş haçı öptü. Haçı ona Simplice Hemşire vermişti.

- Yavrum, dedi hemşire, şimdi dinlenmeye bakın ve hiç konuşmayın.

Fantine, hemşirenin elini nemli elleri arasına aldı. Onun böyle terlediğini görmek hemşireyi çok üzüyordu. Fantine:

- Bu sabah Paris’e gitmek üzere yola çıktı. Aslında Paris’ten geçmesine hiç gerek yok, Montfermeil gelirken biraz soldadır. Hatırlıyorsunuz değil mi, dün ona Cosette’ten söz ettiğimde, “Yakında, yakında,” dediğini? Bana bir sürpriz yapmak istiyor. Biliyor musunuz, onu Thènardierlerden almak için bana bir mektup imzalattı. Artık hiçbir şey diyemezler, öyle değil mi? Cosette’i teslim edecekler. Öyle ya, paraları ödendiğine göre. Resmî makamlar, ücreti ödendiği halde bir çocuğun alıkonulmasına göz yummazlar. Hemşireciğim, konuşmamam gerektiğini bana işaret edip durmayın. Son derece mutluyum, çok da iyiyim, artık hiç rahatsızlık duymuyorum, Cosette’i göreceğim tekrar, hatta karnım da çok acıktı. Beş yıla yakındır ki onu görmedim. Çocukların insanı nasıl sardığını bilemezsiniz siz. Sonra ne kadar sevimlidir, göreceksiniz! Bilseniz, nasıl küçücük, güzel, pembe parmakları var! Evvela, ileride çok güzel elleri olacak. Bir yaşındayken elleri gülünçtü. Böyle! Şimdi büyümüş olmalı. Yedi yaşında oldu. Genç bir kız, ben ona Cosette diyorum, ama adı Euphrasie. Bakın bu sabah şöminenin üstündeki toza bakıyordum ki, yakında Cosette’i göreceğim birden içime doğuverdi. Ah yarabbi! Yıllarca çocuğumu görmemem ne büyük hata! Hayatın ebedi olmadığını düşünmek gerek! Ah! Sayın Başkan gitmekle ne iyi etti! Doğrusu hava da çok soğuk! Paltosunu giymiş mi bari? Yarın burada olur, değil mi? Yarın bayram olacak. Hemşireciğim, yarın sabah dantelli küçük başlığımı giymemi bana hatırlatınız. Montfermeil uzak bir memleket. O yolu ben vaktiyle yaya gitmiştim. Bana çok uzak gelmişti. Fakat yolcu arabaları çok çabuk giderler! Yarın Cosette’le burada olacak. Buradan Montfermeil ne kadar var?

Mesafeler hakkında hiçbir fikri olmayan hemşire:

- Oh, sanırım yarın burada olabilir, diye cevap verdi.

- Yarın! Yarın! dedi Fantine. Yarın Cosette’i göreceğim! iyi Tanrı’nın iyi hemşiresi, görüyorsunuz ya, artık hasta değil deliyim. İsterseniz kalkıp oynarım.

Onun bir çeyrek saat önceki halini gören bir kimse, bu halinden hiçbir şey anlamazdı. Şimdi pespembeydi, canlı ve tabii bir sesle konuşuyordu, bütün çehresi bir gülümseyişten ibaretti. Zaman zaman, gayet alçak bir sesle kendi kendine konuşarak gülüyordu. Ananın sevinci, çocuğun sevinci gibidir hemen hemen.

- Hadi bakalım, dedi rahibe, artık mutlusunuz işte, şimdi sözümü dinleyin ve daha fazla konuşmayın.

Fantine başını yastığa koydu ve yavaş bir sesle:

- Evet, yat yine yerine, uslu ol, çünkü artık yavruna kavuşuyorsun. Simplice Hemşire haklı. Buradaki herkes haklı.

Sonra, kıpırdamadan, başını oynatmadan, kocaman açılmış gözlerle ve şen bir tavırla dört bir yanına bakmaya başladı ve artık hiç konuşmadı.

Hemşire onun biraz uyuyacağını umarak yatağının perdelerini kapattı.

Saat yediyle sekiz arası doktor geldi. Hiç ses duymayınca Fantine’in uyuduğunu sanarak yavaşça içeri girdi, ayaklarının ucuna basa basa yatağa yaklaştı. Perdeleri araladı ve kandilin ışığında Fantine’in kendisine bakan büyük, sakin gözlerini gördü.

Fantine doktora:

- Mösyö, onun burada, benim yanımda küçük bir yatakta yatmasına izin verirler, değil mi? dedi.

Doktor, Fantine’in sayıkladığını sandı. O ilave etti:

- Bakın, tam ona kadar yer var.

Hekim, Simplice Hemşire’yi bir kenara çekti. Hemşire ona durumu anlattı: Mösyö Madeleine bir ya da iki gün için yoktu, nereye gittiğine dair ellerinde kesin bir bilgi olmadığından, Belediye Başkanı’nın Montfermeil’e gittiğini sanan hastaya yanlış düşündüğünü söylemeyi doğru bulmuyorlardı; kaldı ki, doğru tahmin etmiş olması da mümkündü. Hekim, yapılanı doğru buldu.

Fantine’in yatağına yaklaştı. O kaldığı yerden devam etti:

- Çünkü bakın, sabahları uyandığımda, kediciğime günaydın derim, geceleri de ben uyumadığımdan onun uyuduğunu duyarım. Küçük tatlı nefesi bana iyi gelir.

- Elinizi verin bakayım bana, dedi doktor. Elini uzattı ve gülerek seslendi:

- Ha! Bak! Sahi siz bilmiyorsunuz! Ben iyileştim artık. Cosette yarın geliyor.

Hekim şaştı. Kadın daha iyiydi. Üzerindeki baskı hafiflemişti. Nabız güçlenmişti. Sanki çıkagelen bir hayat, bu zavallı bitkin varlığı yeniden canlandırmaktaydı.

- Doktor bey, dedi tekrar, hemşire size sayın Belediye Başkanı’nın yumurcağı almaya gittiğini söyledi mi?

Hekim konuşmamasını, her türlü yorucu heyecandan kaçınmasını salık verdi. Kaynatılmış saf kınakına ve gece ateşin yükselmesi halinde kullanılmak üzere bir yatıştırıcı şurup yazdı. Giderken hemşireye:

- Durumu daha iyi, dedi. Talihi yaver olur da sayın Başkan gerçekten de yarın çocukla birlikte gelirse, kim bilir? O kadar şaşırtıcı krizler vardır ki, bazen büyük sevinçlerin hastalıkları durduruverdiği görülmüştür. Gerçi bunun organik bir hastalık olduğunu biliyorum, ve de oldukça ilerlemiş, ama bütün bunlar öyle esrarlı şeyler ki! Kim bilir, belki de onu kurtarırız.

VII
YOLCU VARIR VARMAZ
DÖNÜŞ İÇİN TEDBİRLERİNİ ALIYOR

Akşam saat sekiz sularında, yolda gider halde bıraktığımız araba, Arras’taki Posta Oteli’nin arabalara mahsus kapısından içeri girdi. Buraya kadar takip ettiğimiz adam arabadan indi, han hizmetkârlarının gayretkeşçe hizmet sunmalarına dalgın dalgın karşılık verdi, takviye atı geri gönderdi ve küçük beyaz atı kendisi ahıra götürdü; sonra zemin katta bir bilardo salonunun kapısını itip içeri girdi, bir masaya oturup dirseklerini dayadı. Altı saatte alabileceğini tasarladığı bu yolu, on dört saatte alabilmişti. Bunda kendi kabahati bulunmadığını kabul ediyordu, aslında bunun için üzgün de değildi.

Otelin sahibesi içeri girdi.

- Mösyö yatacaklar mı? Mösyö akşam yemeği yiyecekler mi?

Başıyla bir hayır işareti yaptı.

- Ahır uşağı, mösyönün atının pek yorgun olduğunu söylüyor.

Burada adam sessizliğini bozdu:

- Acaba at yarın sabah tekrar yola çıkamaz mı?

- Ah! Mösyö! En aşağı iki gün dinlenmesi gerek.

Sordu:

- Postane burada, değil mi?

- Evet mösyö.

Otel sahibesi onu postaneye götürdü. Geçiş tezkeresini gösterdi ve hemen o gece posta arabasıyla Montreuil-sur-Mer’e dönmesinin mümkün olup olmadığını sordu. Tam kuryenin yanındaki yer boştu, onu tuttu, parasını da ödedi. Gişe memuru:

- Mösyö, yola çıkmak için sabah saat tam birde burada olmayı ihmal etmeyin sakın, dedi.

Bu iş de olduktan sonra otelden çıktı, şehirde yürümeye başladı.

Arras’ı tanımıyordu, yollar karanlıktı, gelişigüzel yürüyordu. Ama yine de gelip geçenlere yolunu sormamakta inat eder gibi bir hali vardı. Küçük Crinchon Irmağı’nı geçti; kendisini daracık, dolambaçlı sokaklar içinde buldu ve burada yolunu kaybetti. Bir şehirli, elinde fenerle gidiyordu. Bir iki tereddütten sonra bu şehirliye danışmaya karar verdi; soracağı soruyu birisinin duymasından korkuyormuş gibi ilkin önüne arkasına bir baktı.

- Mösyö, dedi, Adliye Sarayı nerededir, lütfen söyler misiniz?

Oldukça yaşlı bir adam olan burjuva:

- Mösyö, siz bu şehirden değilsiniz galiba, dedi. Öyleyse buyrun beni takip edin. Ben de tam Adliye Sarayı tarafına, yani Vilayet Konağı yönüne gidiyorum çünkü şu sıra Adliye Sarayı onarılıyor, o yüzden mahkemeler geçici olarak bütün oturumlarını vilayette yapıyorlar.

- Ağır ceza davaları da orada mı görülüyor?

- Elbette efendim. Görüyor musunuz, bugün Vilayet Konağı olan yer, Devrim’den önce piskoposhaneydi. 82’de piskopos olan Mösyö de Conzie, orada büyük bir salon yaptırmıştı. İşte o salonda görülüyor davalar.

Yolda giderken şehirli ona:

- Şayet mösyö bir davada bulunmak istiyorsa, vakit biraz geç. Genellikle oturumlar saat altıda sona erer.

Bu sırada, büyük meydana gelmişlerdi. Şehirli geniş, kapkara bir binanın cephesindeki aydınlık dört uzun pencereyi gösterdi ona.

- Vallahi mösyö, tam zamanında geldiniz, talihiniz varmış. Şu dört pencereyi görüyor musunuz? Ağır ceza mahkemesi orası işte. Işık var. Demek bitmemiş. İş uzamış olacak, bir de akşam oturumu yapıyorlar. Siz bu işle mi ilgileniyorsunuz? Yoksa bir cinayet davası mı? Siz tanık mısınız?

Cevap verdi:

- Hiçbir iş için gelmiş değilim, yalnızca bir avukatla görüşeceğim.

- O başka, dedi şehirli. Bakın mösyö, kapı şurada, nöbetçinin durduğu yerde. Büyük merdivenden çıkarsınız.

Şehirlinin talimatına uydu, birkaç dakika sonra bir salondaydı. Çok kalabalıktı burası, içinde cüppeli avukatların da bulunduğu bazı gruplar şurada burada fısıldanıp duruyorlardı. Mahkeme odaları eşiğinde, aralarında alçak sesle mırıldanan, siyahlar giyinmiş adamların böyle topluluklar meydana getirdiklerini görmek daima yürek sıkan bir şeydir. Bütün bu mırıldanılan sözlerden şefkat ve merhamet çıktığı çok nadirdir. Bunlardan daha çok peşin verilmiş mahkûmiyet kararları çıkar. Oradan geçen ve düşünen bir gözleyici için bütün bu gruplar, karanlık birer arı kovanına benzerler: İçinde birtakım zihinlerin vızıldanarak türlü çeşit uğursuz yapıyı elbirliğiyle kurdukları birer karanlık arı kovanı.

Bir tek lambayla aydınlatılmış olan bu geniş salon, eski piskoposluk salonlarından biriydi ve şimdi de bekleme salonu vazifesi görüyordu. Şu anda kapalı olan iki kanatlı bir kapı, burasını ağır ceza mahkemesinin toplandığı büyük salondan ayırmaktaydı.

Ortalık o kadar karanlıktı ki, karşısına çıkan ilk avukata başvurmaktan çekinmedi.

- Mösyö, acaba dava ne safhada? diye sordu.

- Bitti, dedi avukat.

- Bitti mi?

Kelimeyi öyle bir vurguyla tekrarlamıştı ki, avukat döndü.

- Affedersiniz mösyö, bir akraba falan mısınız?

- Hayır. Burada kimseyi tanımıyorum. Peki mahkûm ettiler mi?

- Elbette. Zaten başka türlü de olamazdı.

- Kürek cezasına mı?

- Ömür boyu.

O kadar zayıf bir sesle sürdürdü ki konuşmasını, söyledikleri güçlükle anlaşılabiliyordu:

- Demek kimliği tespit edildi.

- Ne kimliği? diye cevap verdi avukat. Tespit edilecek kimlik falan yoktu ki. Mesele gayet basitti. Kadın çocuğunu öldürmüş, çocuk katli ispatlandı. Jüri taammüdü kabul etmedi, ömür boyu hapse mahkûm ettiler.

- Demek bir kadındı? dedi.

- Elbette canım! Limosin adında bir kız. Siz neden söz ediyorsunuz acaba?

- Hiçbir şeyden. Ama mademki bitmiş, öyleyse salon neden hâlâ aydınlık?

- Öbür dava için, iki saat kadar önce başladı.

- Hangi öbür dava?

- Bu da apaçık. Bir dilenci parçası, bir sabıkalı, bir kürek mahkûmu hırsızlık yapmış. Adını bile bilmiyorum. Görseniz, haydut suratlı bir herif. Ben olsam sırf suratından ötürü onu küreğe yollardım.

- Mahkeme salonuna girmek mümkün mü acaba efendim? diye sordu.

- Doğrusu sanmam. Çok kalabalık var. Ama şimdi oturuma ara verildi. Dışarı çıkanlar oldu, oturum tekrar başladığında bir deneyebilirsiniz.

- Nereden giriliyor?

- Şu büyük kapıdan.

Avukat onun yanından ayrıldı. Birkaç dakika içinde, hemen hemen aynı zamanda ve birbirine karışmış olarak, duyulabilecek bütün heyecanları duymuştu. Bu ilgisiz adamın sözleri kâh buzdan iğneler, kâh ateşten bıçaklar gibi kalbini delip geçmişti. Henüz hiçbir şeyin bitmemiş olduğunu öğrenince derin bir nefes aldı; ama duyduğu hissin memnunluk mu, yoksa acı mı olduğunu söyleyebilecek durumda değildi.

Birçok gruplara yaklaşıp söylenenlere kulak kabarttı. Görülecek davalar listesi çok yüklü olduğundan mahkeme başkanı, o güne basit ve kısa iki dava koymuştu. İşe çocuk katliyle başlanmış ve şimdi sıra forsanın, sabıkalının, “sonunda kürkçü dükkânına dönen tilki”nin davasına gelmişti. Bu adam elma çalmıştı, ama bu pek de ispat edilmişe benzemiyordu; ispat edilen şey, daha önce Toulon’da kürek mahkûmu olduğuydu. Durumunu kötüleştiren de buydu. Beri yandan adamın sorgusu bitmiş, tanıkların ifadeleri alınmıştı. Ama daha avukatın savunmasıyla savcının iddianamesi vardı. Bütün bunların gece yarısından önce bitmesi imkânsızdı. Adam büyük bir ihtimalle mahkûm olacaktı. Savcı pek iyiydi, yani eline düşen sanıkları kaçırmıyordu, şiirler yazan akıllı bir gençti.

Ağır ceza salonuna açılan kapının yanında bir mübaşir ayakta duruyordu. Bu mübaşire:

- Mösyö, kapı yakında açılacak mı? diye sordu.

- Açılmayacak, dedi mübaşir.

- Nasıl? Oturum tekrar başlayınca kapı açılmayacak mı? Oturuma ara verilmiş değil mi?

- Oturum yeniden başladı, diye cevap verdi mübaşir, fakat kapı tekrar açılmayacak.

- Niçin?

- Çünkü salon dolu.

- Nasıl? Bir kişilik bile yer yok mu?

- Tek bir kişilik bile. Kapı kapalı. Artık hiç kimse içeri giremez.

Mübaşir biraz sustuktan sonra ekledi:

- Gerçi sayın mahkeme başkanının arkasında iki üç kişilik yer daha var, ama başkan oraya ancak devlet memurlarını alıyor.

Bunu dedikten sonra mübaşir ona sırtını döndü. Başı eğik çekildi, bekleme odasına geçti, merdivenleri her basamakta tereddüt edercesine ağır ağır indi. Herhalde kendi kendine durumu müzakere ediyordu. Dünden beri içinde cereyan eden şiddetli mücadele henüz sona ermemişti ve her an bunun yeni bir safhasından geçiyordu. Merdiven sahanlığına gelince tırabzana dayandı, kollarını göğsünde kavuşturdu. Birden redingotunu açtı, cüzdanını aldı, bir kalem çıkardı, bir kâğıt kopardı ve bu kâğıdın üzerine fenerin ışığında şu satırı yazdı: Mösyö Madeleine, Montreuil-sur-Mer Belediye Başkanı. Sonra merdiveni hızlı hızlı çıktı, dosdoğru mübaşire gitti, kâğıdı verdi ve amirane bir tavırla:

Bunu sayın mahkeme başkanına götürün, dedi.

Mübaşir kâğıdı aldı, bir göz attı ve söyleneni yerine getirdi.

VIII
İTİBARLI GİRİŞ

Montreuil-sur-Mer Belediye Başkanı, farkında değildi ama oldukça ün yapmıştı. Yedi yıldır, erdemliliğinin ünü bütün aşağı Boulonnais’yi sarmış ve sonunda bu küçük memleketin sınırlarını aşarak komşu iki-üç ile de yayılmıştı. Kara boncuk sanayisini canlandırarak il merkezine yaptığı olağanüstü hizmetten başka, Montreuil-sur-Mer ilçesinin yüz kırk bir belediyesinden bir teki bile yoktu ki ona herhangi bir iyilik borçlu olmasın. Hatta gerektiğinde öbür ilçelerin sanayilerini de yardımlarıyla desteklemeyi, bereketlendirmeyi başarmıştı. Böylece, mesela Boulogne’daki gül fabrikasını, Frevent’teki mekânik keten ipliği fabrikasını ve Boubers-sur-Can-che’taki hidrolik tül imalathanesini gerektiğinde kredi vererek, sermaye koyarak desteklemişti. Her tarafta Mösyö Madeleine adını saygıyla anıyorlardı. Arras ve Douai, küçük Montreuil-sur-Mer şehrinin Belediye Başkanı’na gıpta ediyordu.

Arras ağır ceza mahkemesinin bu oturumuna başkanlık eden Douai kraliyet mahkemesi müşaviri de, herkes gibi derin ve yaygın bir şekilde saygı gören bu adı tanımaktaydı. Mübaşir, müzakere odasını mahkeme salonuna bağlayan kapıyı ihtiyatla açtı, başkanın koltuğunun arkasına doğru eğildi, üzerinde az önce okuduğumuz bir satırlık yazı bulunan kâğıdı ona verdi ve verirken de, "Bir mösyö oturumda bulunmak istiyor," dedi. Başkan kâğıdı okuyunca birden bir saygı davranışında bulundu, bir kalem alarak kâğıdın altına birkaç kelime yazdı ve mübaşire iade ederek, “İçeri alın,” dedi.

Hikâyesini anlattığımız bahtsız adam, salonun kapısının yanında, mübaşirin onu bıraktığı yerde, bıraktığı durumda öylece kalmıştı. Düşüncelerinin arasında birisinin ona, “Mösyö, lütfen beni takip buyururlar mı?” dediğini duydu. Az önce ona sırtını çeviren mübaşir, şimdi yerlere kadar eğilip onu selamlıyordu. Mübaşir, aynı zamanda kâğıdı ona geri verdi. Kâğıdı açtı, tesadüfen lambanın yanında bulunduğundan yazıyı okuyabildi:

“Ağır ceza mahkemesi başkanı, Mösyö Madeleine’e saygılarını sunar.”

Bu birkaç kelime onda garip ve acı bir tat uyandırmış gibi, kâğıdı elleri arasında buruşturdu. Mübaşirin peşi sıra gitti.

Birkaç dakika sonra duvarları tahta kaplamalı, ağırbaşlı bir görünüşü olan, yeşil örtülü bir masanın üzerine konulmuş iki mumla aydınlanan çalışma odası gibi bir yerde yalnız başınaydı. Yanından ayrılırken mübaşirin söylediği son sözler hâlâ kulağındaydı: “Efendim, burası müzakere odasıdır; şu kapının bakır tokmağını çevirince mahkeme salonunda, sayın mahkeme başkanının koltuğu arkasında olursunuz.” Bu sözler onun düşüncesinde, az önce geçtiği dar koridorların, karanlık merdivenlerin belirsiz anısına karışıyordu.

Mübaşir onu yalnız başına bırakmıştı. En önemli an gelip çatmıştı. Kendini toparlamaya çalışıyor, ama başaramıyordu. Düşüncenin iplerine, özellikle onları hayatın acı gerçeklerine bağlamaya en çok ihtiyaç duyulduğu sırada, bir de bakarsınız beyinde hep birden kopuvermişlerdir. Tam da hâkimlerin müzakere ve mahkûm ettikleri yerde bulunuyordu. Bunca hayatın söndürüldüğü, az sonra kendi adının duvarlarında yankılanacağı ve şu an kaderinin güzergâhı olan bu sakin ve korkunç odayı sersemce bir rahatlıkla seyrediyordu. Duvarlara bakıyordu, kendi kendisine bakıyordu ve buranın bu oda, bu insanın da kendisi olmasına şaşıyordu.

Yirmi dört saattir ağzına bir lokma şey koymamıştı, arabanın sarsıntısından bitkin düşmüştü, ama ne birini ne ötekini hissediyordu; sanki hissizleşmiş gibiydi.

Duvarda asılı duran siyah bir çerçeveye yaklaştı. Çerçeve camının altında Paris belediye başkanı ve aynı zamanda bakan olan Jean Nicolas Pache’ın kendi el yazısı eski bir mektup vardı. Şüphesiz bir yanlışlık eseri olarak 9 Haziran yıl II tarihini taşıyan bu mektupta Pache, belediye meclisine ellerinde tutuklu bulunan bakan ve mebusların bir listesini gönderiyordu. O an onu görebilen, gözlemleyen biri olsaydı, şüphesiz bu mektubun ona çok ilgi çekici geldiğini düşünürdü, çünkü gözlerini mektuptan ayırmıyordu ve onu iki üç defa okumuştu. Hiç dikkat etmeden, haberi olmadan okuyordu. Fantine’le Cosette’i düşünüyordu.

Düşüne düşüne döndü; gözleri, onu ağır ceza mahkemesinden ayıran kapının bakır tokmağına rastladı. Bu kapıyı hemen hemen unutmuştu. Bakışı, önce sakin, orada durdu, bu bakır tokmağa takılı kaldı; sonra ürkekleşip sabitleşti ve yavaş yavaş dehşetle doldu. Saçlarının arasından çıkan ter taneleri şakaklarından aşağı süzülüyordu. İsyanla karışık hâkim bir tavırla “Hadi canım! Kim zorluyor ki beni?” demek isteyen, açıkça da diyen, tarifi imkânsız bir el hareketi yaptı. Sonra hızla geri döndü, karşısında içeri girdiği kapıyı gördü, ona doğru gitti, açtı ve dışarı çıktı. Artık o odada değildi, dışarıda bir koridordaydı. Uzun, dar, yer yer basamaklar ve menfezlerle kesilen, türlü açılar yapan, şurası burası hasta kandillerine benzer fenerlerle aydınlatılmış bir koridordu bu, gelirken geçtiği koridordu. Bir soluk aldı, etrafı dinledi; ne arkasında ne önünde hiçbir ses yoktu. Sanki izleniyormuş gibi kaçmaya başladı.

Bu dehlizin birçok dönemecini geçtikten sonra durup yine etrafı dinledi. Çevresinde aynı sessizlik, aynı karanlık devam ediyordu. Nefes nefeseydi, sendeliyordu, duvara dayandı. Taş soğuktu, alnındaki ter buz gibiydi, ürpererek doğruldu.

Böylece orada, bu karanlığın içinde tek başına, ayakta, soğuktan ve başka bir şeyden titreye titreye düşündü. Bütün gece düşünmüştü, bütün gün düşünmüştü; artık içinde, “Ne yazık!” diyen bir sesten başka bir şey duymuyordu.

Böylece bir çeyrek saat geçti. Nihayet başını eğdi. Bunalarak içini çekti, kollarını sarkıttı ve geri döndü. Ağır ağır, yıkkın bir halde yürüyordu. Sanki kaçarken birisi onu yakalamış, geri götürüyordu.

Toplantı odasına girdi. İlk gözüne çarpan şey kapının tokmağı oldu. Bu yuvarlak, cilalı bakırdan tokmak onun gözünde dehşetengiz bir yıldız gibi parlıyordu. Bir kaplanın gözüne bakan bir koyun gibi bakıyordu ona.

Ara sıra bir adım atıyor, kapıya yaklaşıyordu. Gözlerini ondan ayıramıyordu.

Kulak verse, bitişik salonun gürültüsünü belirsiz bir mırıltı halinde duyabilirdi ama dinlemiyordu ve işitmiyordu.

Birden, nasıl olduğunu anlamadan kendisini kapının önünde buldu. Titrek bir hareketle tokmağı yakaladı; kapı açıldı.

Mahkeme salonundaydı.

IX
KANAATLERİN ŞEKİLLENMEYE BAŞLADIĞI BİR YER

Bir adım attı. Mekânik bir davranışla kapıyı arkasından kapadı ve ayakta durup gördüklerini incelemeye koyuldu.

Oldukça geniş bir yerdi burası, şöyle böyle aydınlatılmıştı, bazen gürültüyle doluyor, bazen sessizliğe bürünüyordu; bir ağır ceza davasının bütün mekanizması, bayağı ve kasvetli ciddiyetiyle kalabalığın ortasında işlemekteydi.

Salonun bir ucunda, kendi bulunduğu yanda hâkimler yer almışlardı; dalgındılar, cüppeleri eskiydi, tırnaklarını kemiriyor, göz kapaklarını kapıyorlardı. Öbür uçta hırpani bir kalabalık vardı; avukatlar çeşit çeşit tavırlar alıyorlardı ve askerlerin yüzleri dürüst ve sertti. Leke içinde eski doğramalar, kirli bir tavan, yeşilden çok sarıya çalar renkte çuha örtülü masalar, ellene ellene kararmış kapılar; duvarların tahta kaplamalarına çakılan çivilerde aydınlıktan çok is çıkaran kahvehane lambaları; masaların üzerinde mumlar ve bakırdan şamdanlar; karanlık, çirkinlik, hüzün... ama yine de bütün bunlardan ortalığa ağırbaşlı, vakur bir hava yayılıyordu, çünkü bütün bunlarda yasa denilen o büyük insani şeyle adalet denilen o büyük ilahi şeyin varlığı hissedilmekteydi.

Bu kalabalıkta kimse ona dikkat etmedi. Bütün bakışlar tek bir noktada, başkanın solunda kalan duvardaki küçük bir kapıya dayalı bir tahta sırada toplanmıştı. Birkaç mumun aydınlattığı bu sırada, iki jandarma arasında bir adam vardı.

Bu adam, o adamdı işte.

Mösyö Madeleine onu aramadı, gördü. Gözleri bu yüzün nerede olduğunu sanki önceden biliyormuş gibi, tabii bir şekilde oraya yöneldi.

Kendini görür gibi oldu; ihtiyarlamıştı. Yüzce tıpatıp bir benzerlik değildi bu şüphesiz, ama duruşu, genel görünüşü tamamen benziyordu. Kirpi gibi saçları, vahşi ve endişeli gözbebekleri, sırtındaki gömleğiyle Digne’e ilk girdiği günkü haliydi bu; kin ve nefret dolu ve kürek damının döşeme taşlarından on dokuz yılda toplayıp biriktirdiği feci düşüncelerden ibaret iğrenç hâzinesini ruhunda saklayarak...

Ürpererek kendi kendine:

- Aman Tanrım! Yine bu hale mi geleceğim? dedi.

Bu yaratık en aşağı altmış yaşında gözüküyordu. Kaba, aptal, ürkmüş bir hali vardı.

Kapının çıkardığı ses üzerine, ona yer açmak için çekilmişlerdi. Başkan başını çevirip içeri giren şahsın Montreuil-sur-Mer Belediye Başkanı olduğunu anlayınca ona selam vermişti. Göreviyle ilgili bazı işler için birçok defa Montreuil-sur-Mer’e gidip orada Mösyö Madeleine’i görmüş olan savcı da onu tanıdı ve selamladı. O ise bunları ancak fark edebiliyordu. Bir çeşit nöbete yakalanmıştı, bakıp duruyordu.

Hâkimler, bir zabıt kâtibi, jandarmalar, zalimce acımasız bir sürü baş... Bütün bunları daha önce de görmüştü o, yirmi yedi yıl önce. Bu uğursuz şeylerle bir kere daha karşılaşıyordu işte; oradaydılar, kımıldanıyorlardı, vardılar; belleğinin bir gayretkeşliği değildi bu artık, düşüncesinin bir serabı değildi, sahici jandarmalardı bunlar, sahici hâkimler, sahici kalabalık, etiyle kemiğiyle sahici insanlar... Tamamdı artık, geçmişin musibet manzaralarının, gerçek olmanın verdiği bütün dehşetle çevresinde yeniden ortaya çıktığını ve yaşadığını görüyordu.

Bütün bunlar, önünde bir uçurum ağzı gibi açık duruyordu.

Dehşete kapıldı, gözlerini yumdu ve ruhunun en derin yerinden haykırdı:

-Asla!

Kaderin, bütün fikirlerini titreten, onu neredeyse çılgına çeviren trajik bir oyunuyla, şurada, karşısında bir başka kendisi duruyordu! Yargılanan bu adama herkes Jean Valjean diyordu.

Gözlerinin önünde işitilmemiş bir görüntü, hayatının en korkunç anının kendi hayaleti tarafından oynanan bir çeşit temsili bulunmaktaydı.

Her şey tamamdı: aynı mekânizma, aynı gece saati, aşağı yukarı aynı hâkim, asker ve seyirci yüzleri. Yalnız başkanın başının üstünde bir haç vardı ki, mahkûm olduğu sırada mahkemede bu yoktu. Onu yargıladıklarında, Tanrı orada hazır bulunmuyordu.

Arkasında bir sandalye duruyordu; onu görebilecekleri düşüncesiyle dehşete kapılmış bir halde kendisini bunun üstüne attı. Oturduktan sonra da hâkimlerin kürsüsü üzerinde duran bir dosya yığınından yararlanarak yüzünü bütün salondan gizledi. Şimdi artık görülmeden görebiliyordu. Gerçek duygusuna tekrar kavuştu ve yavaş yavaş kendine geldi. Söylenenleri dinleyebilecek sükûnet aşamasına erişti.

Mösyö Bamatabois jüri üyeleri arasındaydı.

Javert’i aradı, fakat göremedi. Zabıt kâtibinin masası, tanıkların oturdukları sırayı görmesini engelliyordu. Sonra, az önce de dediğimiz gibi, salon şöyle böyle aydınlatılmıştı.

O içeri girdiği sırada sanık avukatı, savunmasını tamamlamak üzereydi. Herkes dikkat kesilmişti. Dava üç saatten beri devam ediyordu. Üç saatten beri bu kalabalık, ya son derece aptal ya da son derece becerikli bir adamın, bilinmeyen bir kişinin, sefil bir mahlukun bir benzerliğin yükü altında yavaş yavaş çöküşünü seyretmekteydi. Daha önceden de bildiğimiz gibi bu adam bir serseriydi, bir tarlada elinde bir dal olgun elmayla yakalanmıştı. Bu dal, tarlaya komşu olan ve Pierron’un bağı denilen, çevresi kapalı bir bağdaki bir elma ağacından kırılmıştı. Kimdi bu adam? Soruşturma yapılmış, tanıklar dinlenmiş bulunuyordu. Hepsi de aynı şeyi söylüyorlardı. Bütün duruşma boyunca ortaya ışıklar saçılmıştı, iddia makamı şöyle diyordu:

- Ele geçirdiğimiz bu adam yalnızca bir yemiş hırsızı, bir ürün talancısı değildir; biz bir haydutu, iflah olmaz bir sürgün kaçağını, bir eski forsayı, son derece tehlikeli bir belayı, adaletin uzun süreden beri aramakta olduğu Jean Valjean adında bir suçluyu yakalamış bulunmaktayız. O, sekiz yıl önce, Toulon Hapishanesi’nden çıktıktan az sonra, Küçük-Gervais adında Savoielı bir çocuğun şahsında yol keserek silahlı soygun suçu işlemiştir. Ceza yasasının 383. maddesinde öngörülen bu suç için, daha sonra hukuka uygun şekilde hüviyet tespitini takiben kovuşturmada bulunmak hakkını saklı tutuyoruz. Şimdi yeni bir hırsızlık suçu daha işlemiştir. Bu bir sabıka halidir. Onu bu yeni olay için mahkûm ediniz; eski olay için daha sonra yargılanacaktır.

Bu suçlama ve tanıkların ifade birliği karşısında, sanık pek şaşırmış görünüyordu. “Hayır” demek isteyen hareketler, işaretler yapıyor ya da gözlerini tavana dikiyordu. Güçlükle konuşuyor, soruları sıkıntıyla yanıtlıyordu, ama tepeden tırnağa bütün kişiliği inkâr etmekteydi. Çevresinde, kendisine karşı savaş düzeninde dizilmiş bütün bu akıllı kişilerin huzurunda bir budala, onu yakalayan toplumun ortasında bir yabancı gibi duruyordu. Bu arada, gelecek onun için gittikçe daha tehditkâr olmaya doğru gidiyordu; suçlamanın doğruluk ihtimali her dakika biraz daha artıyordu ve bütün bu kalabalık, onun üzerine durmadan daha fazla çöken bu felaketler dolu karara ondan daha fazla endişeyle bakıyordu. Hatta bir ihtimale göre kürek cezasından başka, kimliği ispat edilir de Küçük-Gervais olayı daha sonra bir mahkûmiyetle sonuçlanırsa ölüm cezası verilmesi bile mümkündü. Kimdi bu adam? Hissizliğinin nedeni neydi? Alıklık mı yoksa kurnazlık mı? Her şeyi fazlasıyla anlıyor muydu, yoksa hiçbir şey anlamıyor muydu? Bu sorular dinleyici kalabalığını ikiye böldüğü gibi, galiba jüriyi de ikiye ayırmıştı. Bu davada ürküten, zihinleri karıştıran bir taraf vardı. Dram yalnızca muğlak değil, karanlıktı da.

Avukat, savunmasını oldukça iyi yapmıştı. Kullandığı dil, uzun zaman baronun belagatini teşkil etmiş olan ve Paris’te olduğu kadar Romorantin veya Montbrison’da da vaktiyle bütün avukatlarca kullanılan taşra diliydi. Bugün klasikleşmiş olan bu dil artık sadece iddia makamının resmî sözcüleri tarafından kullanılmakta, tanınan sedası ve ihtişamlı edasıyla onlara pek yaraşmaktadır. Bu dilde mesela bir kocanın adı “zevç” , bir kadınınki “zevce”dir; Paris “sanatın ve medeniyetin merkezi”, kral “tacidar”, monsenyör “piskopos”, aziz “ruhani”, savcı “cezalandırıcı adaletin belagatli sözcüsü”, savunmalar “şu dinlenen dokunaklı sözler”, 14. Louis yüzyılı “büyük asır”, bir tiyatro “Melpomene’nin mabedi”, kral ailesi “hükümdarlarımızın muazzez kanı”, bir konser “bir musiki merasimi”, bir eyalet kumandanı general “o şanlı muharip ki”dir vs. vs. Böylece avukat, elma hırsızlığını anlatmakla işe başlamıştı. Tumturaklı üslupla bu zor bir iştir, ama Benigne Bossuet, bir cenaze konuşmasında bir tavuktan söz etmek zorunda kalmış ve işin içinden tantanalı bir şekilde sıyrılmasını bilmişti. Avukat, elma hırsızlığının maddi kanıtlarla ispatlanmış olmadığını belirtmişti. Müvekkili -ki savunucusu sıfatıyla, ona Champmathieu demekte özellikle ısrar ediyordu- duvardan atlar ya da dalı kırarken herhangi bir kimse tarafından görülmüş değildi. O sadece bu dalı -avukat buna küçük dal demeyi tercih ediyordu- eline geçirmiş olarak yakalanmıştı; fakat dalı yerde bulup aldığını söylüyordu. Neredeydi bunun tersini ispatlayan delil? Gerçi dalın duvardan atlanarak kırıldığı ve çalındığı ve bir tehlike sezinleyen meyve hırsızı tarafından daha sonra oraya atıldığı muhakkaktı; ortada bir hırsız olduğuna şüphe yoktu. Ama bu hırsızın Champmathieu olduğunu ispatlayan neydi? Tek bir şey: Onun eski bir kürek mahkûmu olması. Avukat sanığın bu sıfatının maalesef iyi tespit edilmiş bulunduğunu inkâr etmiyordu. Gerçekten de sanık Faverolles’de oturmuştu; orada ağaç budayıcılığı yapmıştı, Champmathieu adı pekâlâ başlangıçta Jean Mathieu olabilirdi, bütün bunlar doğruydu, dört tanık da, Champmathieu’nün kürek mahkûmu Jean Valjean olduğunu hiç duraksamadan ve olumlu bir şekilde kabul ediyorlardı. Bu bilgilere, bu ifadelere karşı avukatın ortaya koyabileceği tek şey müvekkilinin inkârıydı, yani çıkara dayanan inkâr. Fakat sanığın kürek mahkûmu Jean Valjean olduğu farz edilse bile, bu onun elma hırsızı olduğunu ispat eder miydi? Olsa olsa bir iddiaydı bu, bir kanıt değil. Şurası doğruydu ki sanık, “kötü bir savunma sistemi” benimsemişti ve savunmacı “bütün iyi niyetiyle” bunu kabul etmek zorundaydı. Sanık her şeyi, hırsızlık yaptığını, bir forsa olduğunu inkâr etmekte direniyordu. Bu son konuda bir itirafta bulunması elbette daha iyi olurdu, hâkimlerin ona karşı bağışlayıcı olmalarını sağlardı. Avukat bunu ona tavsiye etmişti, ama sanık inatla reddetmişti. Şüphesiz hiçbir itirafta bulunmamakla her şeyi kurtaracağını sanıyordu. Bir hataydı bu, ama sanığın zekâsının kısalığını göz önüne almak gerekmez miydi? Açıkça görüldüğü üzere, bu adam bir ahmaktı. Uzun bir kürek mahkûmiyeti felaketi ve mahkûmiyetten sonra da uzun bir sefalet onu eblehleştirmiş ti, vs. vs. Kendisini iyi koruyamıyordu, onu mahkûm etmek için bir neden miydi bu? Küçük-Gervais işine gelince, avukat bunu tartışacak değildi, bunun dava konusuyla hiçbir ilgisi yoktu. Avukat sözlerini bitirirken gerek jüriden, gerekse mahkemeden talepte bulunarak, Jean Valjean’ın kimliği kendilerine açıkça belli göründüğü takdirde ona sürgün kaçağı mahkûmlara uygulanan inzibati cezalardan birini vermekle yetinmelerini, ama sabıkalı forsaya uygulanan korkunç cezayı vermemelerini istedi.

Savcı, sanık avukatına karşılık verdi. Genellikle bütün savcılar gibi, üslubu haşin ve süslüydü.

Sanık avukatını “dürüstlüğünden” ötürü kutladı ve bu dürüstlükten ustaca yararlandı. Avukatın verdiği bütün ödünleri, sanığı vurmak için kullandı. Avukat, sanığın Jean Valjean olduğunu kabul eder gibi görünüyordu. Avukatın bu ifadesini doğru kabul etti. Şu halde, bu adam Jean Valjean’dı. İddia makamı bundan emindi ve bu asla tartışılamazdı. Savcı, bu noktada, maharetli bir belagat oyunuyla, suç denen şeyin kaynaklarına ve nedenlerine kadar inerek, la Quotidienne ve l'Oriflamme gazetelerindeki eleştirmenlerin taktıkları “İblisin Ekolü” adını kullanarak, o zamanlar henüz yeni doğmakta olan romantik ekolün ahlaksızlığına karşı atıp tuttu; Champmathieu’nün, daha doğrusu Jean Valjean’ın suçunu, oldukça doğru görünen bir biçimde bu sapık edebiyatın etkisine bağladı. Bu düşünceler tükenince de Jean Valjean’ın kendisine geçti. Neydi bu Jean Valjean? Jean Valjean’ı tasvir etti: kusulmuş bir canavar, vs. Bu çeşit tasvirlerin örneği Theramenes’in hikâyesinde yer alır; gerçi bunun trajediye bir yararı yoktur, ama adli belagate her gün büyük hizmet etmektedir. Dinleyicilerle jüri üyeleri “ürperdiler”. Tasvir tamamlandıktan sonra savcı, ertesi sabah il gazetesinin iyice hayranlığını uyandırmak için hatiplere yaraşır bir hareketle sözünü sürdürdü:

- Ve işte böyle bir adam, vs. vs. vs. serseri, dilenci, geçim araçlarından yoksun, vs. vs. geçmiş hayatında suç teşkil eden işler yapmaya alışmış ve Küçük-Gervais’ye karşı işlediği suçun da ispatladığı gibi, hapiste kaldığı sürece pek de ıslah olmamış, vs. vs. İşte böyle bir adam, umumi yolda hırsızlık suçu üzerinde, atladığı duvarın birkaç adım ötesinde, çalıntı nesneyi henüz elinde tutarken yakalanmışken, suçüstünü, hırsızlığı, duvardan atladığını, her şeyi inkâr ediyor, adına kadar, hüviyetine kadar her şeyi! Burada tekrarlamaya gerek görmediğimiz yüzlerce delilden başka, dört tanık onu teşhis ettiler: Javert, dürüst polis müfettişi Javert ve sanığın üç eski alçaklık yoldaşı Brevet, Chenildieu ve Cochepaille adlı forsalar. Bu kahredici ifade birliğine karşı o ne yapıyor? İnkâr ediyor. Ne vurdumduymazlık! Siz sayın jüri üyeleri adaleti yerine getireceksiniz, vs. vs.

Savcı konuştuğu sürece sanık ağzı açık, biraz da hayranlıkla karışık bir şaşkınlıkla onu dinliyordu. Bir insanın böyle konuşabilmesi belli ki onu şaşırtmıştı. Zaman zaman iddianamenin “enerjik” olduğu ve belagatin iyice coşarak dağlayıcı sıfatlar seli halinde taşıp sanığı tufanlara gark ettiği yerlerde o, başını sağdan sola, soldan sağa hafifçe sallamakta, duruşmanın başından beri yaptığı gibi, bir çeşit mahzun ve dilsiz protestoyla yetinmekteydi. Ona en yakın bulunan seyirciler, iki üç defa alçak sesle, “Mösyö Baloup’a danışmadın mı böyle olur işte!” dediğini duydular. Savcı, sanığın besbelli hesaplı bir şekilde takındığı bu aptallık tavrına jürinin dikkatini çekti. Bu tavır, hakiki bir eblehliği değil, bir ustalığı, kurnazlığı, adaleti yanıltma alışkanlığını göstermekte ve bu adamın “sonsuz sapıklığı”nı apaçık gözler önüne sermekteydi. Küçük-Gervais olayı için ayrıca dava açmak hakkını saklı tuttuğunu belirterek ve ağır bir mahkûmiyet talep ederek sözlerine son verdi.

Mahkûmiyet, hatırlanacağı gibi, şimdilik müebbet kürekti.

Avukat ayağa kalktı, “sayın savcı”ya “mükemmel konuşmasından ötürü iltifat etmekle söze başlayıp elinden geldiğince karşılık vermeye çalıştı, ama gittikçe gücünü kaybediyordu; besbelli ayağının altındaki zemin kaydıkça kaymaktaydı.

X
İNKÂR SİSTEMİ

Duruşmaya son vermenin vakti gelmişti. Başkan sanığı ayağa kaldırıp usulden olan soruyu sordu:

— Savunmanıza ekleyecek bir şeyiniz var mı?

Adam ayakta, iğrenç bir takkeyi elinde evirip çevirerek soruyu duymamış gibi duruyordu. Başkan soruyu tekrarladı.

Bu sefer adam duydu. Anlamış gibi göründü. Uykudan uyanan bir kimse gibi bir hareket yaptı, gözlerini çevresinde dolaştırdı, ahaliye, jandarmalara, avukatına jüri üyelerine, mahkeme heyetine baktı, kocaman yumruğunu sıranın önünde duran tahta bölmenin üzerine koydu; yine bakındı ve sonra birden bakışlarını savcıya dikerek konuşmaya başladı. Patlama gibi bir şey oldu bu. Sözlerin ağzından dağınık, hışımla, takıla çarpa, karmakarışık bir şekilde fırlamalarına bakılırsa, hepsi birden, aynı anda dışarı çıkmak için itişip sabırsızlanıyorlar sanılırdı. Dedi ki:

- Şunu söylemek isterim. Ben Paris’te araba tamirciliği yaptım, hem de Mösyö Baloup’un yanında. Çetin bir meslektir. Arabacılık şeyinde hep açık havada çalışırsın, avlularda, sundurmaların altında; iyi ustaların yanında hiçbir zaman atölyelerde çalışılmaz, çünkü geniş yer ister, anlarsınız. Kışın o kadar üşürsün ki ısınmak için kollarını döversin, ama patronlar bunu istemezler, zaman kayboluyor derler. Kaldırım taşlarının arası buz tutmuşken demiri işlemek zordur. İnsanı çarçabuk yıpratır. Bu meslekte henüz pek gençken ihtiyar olursun. Kırk yaşında insanın işi bitmiş demektir. Ben elli üç yaşındaydım. Çok zahmet çektim. Sonra, işçiler öyle zalimdirler ki! Adam artık genç olmadı mı, ihtiyar sersem, moruk hayvan diye çağırırlar! Günde ancak otuz metelik kazanıyordum, mümkün olduğu kadar az ücret ödüyorlardı bana, patronlar yaşımdan faydalanıyorlardı. Bundan başka, derede çamaşırcılık eden bir kızım vardı. O da bir parça kazanıyordu, ikimiz birlikte yuvarlanıp gidiyorduk. O da zorluk çekiyordu. Bütün gün yarı beline kadar bir teknenin içinde yağmurda, karda, yüzünüzü bıçak gibi kesen rüzgâr don yaptığı zaman da yine çamaşır yıkamak gerekir; bazılarının çok çamaşırı yoktur, yıkananı beklerler, yıkamazsan müşterileri kaybedersin. Tahtalar iyi bitiştirilmemiştir, her taraftan üstüne sular damlar. Etekliklerinin altı da üstü de sırılsıklamdır. İçine işler insanın. Kışın Enfant-Rouge çamaşırhanesinde de çalıştı, oraya su musluktan gelir. Teknenin içine girmezsin. Önünde, musluğun altında yıkar; arkanda, teknenin içinde çalkalarsın. Orası kapalı olduğu için vücut daha az üşür. Ama korkunç bir kaynar su buharı vardır, insanın gözünü mahveder. Kızım akşamları saat yedide dönerdi, hemen de yatardı, o kadar yorgun olurdu. Kocası onu dövüyordu. Kızım öldü. Bizler pek mutlu olmadık. İyi bir kızdı, baloya falan gitmezdi, çok usluydu. Bir gün, hatırlıyorum, büyük perhizin arifesiydi, saat sekizde yatmıştı. İşte. Doğru söylüyorum. Sorabilirsiniz. Ha! Elbette! Sormak, ne budalayım! Paris, bir gayya kuyusudur. Kim tanır ki Champmathieu Baba’yı? Ama yine de Mösyö Baloup’u size söylüyorum. Mösyö Baloup’un yerine sorun. Bundan sonra, benden daha ne istiyorlar bilmiyorum.

Adam sustu ve öyle ayakta durdu. Bütün bu şeyleri yüksek, boğuk, sert, paslı bir sesle çabuk çabuk, öfkeli ve vahşi bir saflıkla söylemişti. Yalnız bir defa sözünü kesip kalabalığın arasında birisine selam vermişti. Karşısına gelişigüzel savurur gibi söylediği bu sözler, ağzından birer hıçkırık gibi çıkıyor ve o bu sözlerin her birine, bir oduncunun odun yararken yaptığı hareketi ekliyordu. Sözünü bitirdiği zaman dinleyiciler bir kahkaha kopardılar. Sanık ahaliye baktı, güldüklerini görünce o da gülmeye başladı.

Hazin bir durumdu bu.

Dikkatli ve iyi niyetli bir insan olan başkan sesini yükseltti.

“Sayın jüri üyeleri”ne sanığın vaktiyle yanında çalıştığını söylediği arabacı ustası Baloup adlı kişinin burada anılmasının bir yararı olmadığını hatırlattı. Adı geçen kişi iflas etmiş olup arandığında “bulunamamıştı.” Sonra sanığa dönerek söyleyeceklerini iyi dinlemesini tembih etti ve ekledi:

- Üzerinde iyice düşünmeniz gereken bir durumdasınız. Gayet ağır suçlamalar altında bulunuyorsunuz, öyle ki bunlar çok önemli bazı sonuçlar doğurabilir. Sanık, yararınız adına size son bir defa daha soruyorum, şu iki olayı açıkça izah ediniz: Birincisi, Pierron bağının duvarından atladınız mı, dal kırıp elma çaldınız mı, yani duvardan aşarak hırsızlık yapmak suçunu işlediniz mi? Evet ya da hayır deyiniz. İkincisi, yine evet veya hayır deyiniz, tahliye edilen forsa Jean Valjean siz misiniz?

Sanık aklı başında bir tavırla, soruları anlayan, ne cevap vereceğini bilen bir adam gibi başını salladı. Ağzını açtı, başkana döndü:

- Önce... dedi.

Sonra bir takkesine bir tavana baktı ve sustu. Savcı:

- Sanık, diye sert bir sesle konuştu, dikkatli olun, size sorulanların hiçbirisine cevap vermiyorsunuz. Bocalamanız sizi mahkûm ediyor. Adınızın Champmathieu olmadığı, önceleri anasına ait Jean Mathieu adı altında gizlenen forsa Jean Valjean olduğunuz, Auvergne’e gittiğiniz, Faverolles’de doğduğunuz ve burada ağaç budayıcılığı ettiğiniz açıkça ortadadır. Pierron’un kapalı bahçesinden, duvardan atlayarak olgun elmalar çaldığınız da açıkça ortadadır. Sayın jüri üyeleri bunu takdir edeceklerdir.

Sanık sonunda yerine oturmuştu. Savcı sözünü bitirince birden ayağa fırlayıp haykırdı:

- Siz çok zalim bir insansınız! İşte bunu söylemek istiyordum. Önce bulamamıştım. Ben hiçbir şey çalmadım. Her gün yemek yemeyen bir insanım ben. Ailly’den geliyordum, bütün kırlık alanı sapsarı eden bir sağanaktan sonra memlekette dolaşıyordum, bataklıklar bile taşıyordu ve yol kenarındaki kumlardan küçük ot filizlerinden başka bir şey çıkmıyordu. Yerde kırılmış bir dal buldum, üstünde elmalar vardı. Başıma bir kötülük getireceğini bilemeden dalı yerden aldım. Üç aydır hapisteyim, beni oradan oraya sürükleyip duruyorlar. Ondan sonra ben bir şey diyemiyorum, herkes bana karşı konuşuyor, bana diyorlar ki: “Cevap ver!” Jandarma, iyi bir çocuk, dirseğimi dürtüyor, “Cevap ver hadi!” diyor yavaşça. Ben açıklama yapmayı bilmem, okumadım, yoksul bir adamım. İşte bunu görmemekle hata ediyorlar. Ben çalmadım, ben orada bulunan şeyleri yerden aldım. Diyorsunuz ki Jean Valjean, Jean Mathieu? O insanları tanımıyorum. Bunlar köylü. Ben, Hôpital Caddesi’nde Mösyö Baloup’un yerinde çalıştım. Benim adım Champmathieu’dür. Bana nerede doğduğumu söylüyorsunuz; çok kötü bir şakacısınız. Ben bilmiyorum. Herkes dünyaya bir evde gelmez ya. Yoksa çok rahat olurdu bu iş. Sanırım babamla anam yollarda gezen insanlarmış, ben de pek iyi bilmiyorum. Çocukken bana küçük derlerdi; şimdi de ihtiyar diyorlar. Benim vaftiz adlarım bunlardır işte. Bunu nasıl anlarsanız anlayın. Auvergne’de bulundum, Faverolles’de de bulundum. Hay Allah! E, peki? İnsan kürekte yatmış olmadan Auvergne’de, ya da Faverolles’de bulunamaz mı? Size söylüyorum işte, ben çalmadım ve ben Champmathieu Baba’yım. Mösyö Baloup’un yerindeydim, orada oturdum. Sonunda canımı sıkıyorsunuz saçmalıklarınızla! Ne diye sanki cümle âlem azgın azgın peşimde koşup duruyor benim?

Savcı ayakta durakalmıştı; başkana hitaben konuştu:

- Sayın Başkan, sanık kendisini budala yerine koydurtmak istiyor ama bunu başaramayacaktır, kendisine bildiriyoruz. Onun bu karışık, ama hayli hünerli inkârları karşısında sizden ve mahkeme heyetinden, Brevet, Cochepaille ve Chenildieu adlı mahkûmlarla polis müfettişi Javert’in tekrar mahkeme huzuruna çağırılarak sanığın forsa Jean Valjean’la aynılığı üzerinde son bir defa daha sorguya çekilmelerini saygıyla talep ediyorum.

- Sayın savcıya hatırlatmak isterim ki, dedi, polis müfettişi Javert bir komşu ilçedeki görevi dolayısıyla, ifadesini verir vermez celseyi ve hatta şehri terk etmiş bulunmaktadır. Sayın savcının ve sanık avukatının ricalarıyla kendisine bu izni verdik.

- Doğru, sayın Başkan, diye sözünü sürdürdü savcı. Mösyö Javert burada bulunmadığına göre, onun daha birkaç saat önce burada söylediklerini sayın jüri üyelerine hatırlatmak isterim. Javert sıkı ve kesin dürüstlüğüyle alt derecede, fakat önemli görevleri şerefle yerine getiren değerli bir insandır. İfadesi işte şu şekildedir: “Sanığın inkârlarını yalanlayan manevi suçlamalara ve maddi kanıtlara hiç ihtiyaç duymuyorum. Onu kesin olarak tanıyorum. Bu adamın adı Champmathieu değildir; bu adam Jean Valjean adında gayet gaddar, gayet korkutucu bir eski forsadır. Cezasının bitiminde büyük bir esefle serbest bırakılmıştır. Ağırlaştırıcı nedenleri olan hırsızlıktan ötürü on dokuz yıl kürek cezasına mahkûm olmuştur. Beş altı kere kaçmaya teşebbüs etmiştir. Küçük-Gervais ve Pierron hırsızlığından başka merhum Digne Piskoposu hazretlerinin evinde yapılmış bir hırsızlık konusunda da kendisinden şüphelenmekteyim. Toulon kürek damında gardiyan yardımcısı bulunduğum sırada kendisini sık sık görmüşümdür. Onu kesin olarak tanıdığımı tekrar beyan ederim.”

Bu son derece net beyan, dinleyiciler ve jüri üyeleri üzerinde, görünüşe göre, güçlü bir etki yarattı. Savcı, Javert bulunmadığına göre Brevet, Chenildieu ve Cochepaille adındaki diğer tanıkların yeniden dinlenmeleri ve resmen sorguya çekilmeleri hususunda ısrar ederek bitirdi konuşmasını.

Başkan, mübaşirlerden birine emir verdi. Az sonra tanıkların bulundukları odanın kapısı açıldı. Mübaşir, kendisine yardıma hazır bir jandarmanın eşliğinde, mahkûm Brevet’yi içeri soktu. Dinleyiciler heyecan içindeydiler, sanki bütün göğüslerde tek bir yürek çarpıyordu.

Eski forsa Brevet, merkez hapishanelerinin siyahlı grili ceketini taşıyordu sırtında. Brevet altmış yaşlarında bir kişiydi. Yüzü bir iş adamına, hali tavrı bir düzenbaza benziyordu. Bunlar bazen birlikte gelir. Yeni habisliklerin onu tekrar getirdiği hapishanede kapı nöbetçisi gibi bir şey olmuştu. Amirlerinin, hakkında, “Yararlı olmaya çalışıyor,” dedikleri bir adamdı. Hapishane rahipleri onun dinî inançları hakkında iyi şeyler söylüyorlardı. Ancak bu olayların Restorasyon Devri’nde geçtiğini de unutmamak gerekir.

Başkan:

- Evet, dedi, aşağılayıcı bir suçtan mahkûmiyete uğramış bulunuyorsunuz. Bu yüzden yemin edemezsiniz.

Brevet gözlerini yere indirdi.

- Lâkin, diye devam etti başkan, yasanın aşağıladığı bir insanda dahi, Tanrı’nın merhameti izin verdiği takdirde bir şeref ve doğruluk duygusu kalabilir. İşte bu çok önemli anda, ben bu duyguya hitap ediyorum. Eğer sizde bu duygudan kalmışsa ki kaldığını umuyorum, beni yanıtlamadan önce iyice düşünün; bir yandan ağzınızdan çıkacak tek bir kelimenin mahvına yol açabileceği bu adamı, öbür yandan da söyleyeceğiniz bir sözle aydınlığa kavuşabilecek olan adaleti dikkate alın. Şu an hayati bir andır; yanıldığınızı sandığınız takdirde ifadenizden geri dönebilirsiniz.

Sanık ayağa kalkın:

- Brevet, sanığa iyice bakınız, anılarınızı canlandırın. Ve bütün ruhunuz ve vicdanınızla bize, bu adamı eski kürek arkadaşınız Jean Valjean olarak tanıdığınız hususunda ısrar edip etmediğinizi söyleyiniz.

Brevet sanığa baktı, sonra mahkeme heyetine döndü:

- Evet, sayın Başkan. Onu ilk tanıyan ben oldum ve bunda ısrar ediyorum. Bu adam Jean Valjean’dır, Toulon’a 1796’da girip 1815’te çıktı. Bir yıl sonra da ben çıktım. Şimdi kafasız bir hali var, herhalde yaşlılık onu alıklaştırmış, kürekteyken sinsi ve kurnazdı. Onu kesinlikle tanıyorum.

- Yerinize oturun, dedi başkan. Sanık, siz ayakta durun.

Chenildieu’yü içeri aldılar. Kırmızı kazağıyla yeşil takkesi onun bir müebbet forsa olduğunu gösteriyordu. Cezasını Toulon kürek damında çekmekteydi. Bu dava için onu oradan alıp getirmişlerdi. Elli yaşlarında canlı, yüzü kırışık, çelimsiz, sarı benizli, küstah, heyecanlı, ufak tefek bir adamdı. Bütün uzuvlarında, bütün kişiliğinde bir çeşit marazi dermansızlık, bakışlarındaysa muazzam bir kuvvet vardı. Kürekteki yoldaşları ona Jenie-Dieu adını takmışlardı.

Başkan, Brevet’ye söylediklerinin aşağı yukarı aynını ona da söyledi. Aşağılatıcı suçtan mahkûmiyetinin, onu yemin etmek hakkından yoksun kıldığını kendisine hatırlattığında Chenildieu, başını kaldırıp karşısındaki kalabalığa baktı. Başkan, onu belleğini toplamaya davet ettikten sonra, Brevet’ye sorduğu gibi, sanığı tanıdığında ısrar edip etmediğini sordu.

Chenildieu kahkahayla güldü:

- Hay Allah! Onu tanıyor muymuşum? Beş yıl aynı zincire bağlı kaldık. Şimdi suratımıza bakmıyorsun, öyle mi babalık?

- Oturun yerinize, dedi başkan.

Mübaşir, Cochepaille’ı getirdi. Chenildieu gibi kürek damından gelen ve kırmızılar giyinmiş olan bu diğer ömür boyu hükümlüyse, Lourdes köylülerinden ve Pirenelerin yarı ayılarındandı. Dağlarda sürülere bakmıştı ve sürüleri otlatırken de eşkıyalığa heveslenmişti. Cochepaille, vahşilikte sanıktan geri kalmıyordu ve ondan da aptal görünüşlüydü. Tabiatın yabani hayvan suretinde kabataslak yaratıp da toplumun kürek mahkûmu olarak tamamladığı bedbaht insanlardan biriydi.

Başkan, onu bazı dokunaklı ve ciddi sözlerle duygulandırmaya çalıştıktan sonra, öbür ikisine sorduğu gibi ona da, karşısında ayakta duran adamı tanıdığı hususunda hiç tereddütsüz, tam bir vicdan huzuruyla ısrar edip etmediğini sordu.

- Bu Jean Valjean’dır, dedi Cochepaille. Hatta ona Kriko Jean derlerdi; o kadar kuvvetliydi.

Bu üç adamın da besbelli ki samimi ve inanılır ifadelerinden her biri, dinleyiciler arasında sanık için hiç de hayra alamet olmayan bir mırıldanmanın yükselmesine yol açmıştı. Yeni bir açıklama gelip bir öncekine eklendikçe, bu mırıldanma büsbütün artıp uzuyordu. Sanıksa aynı ifadeleri şaşkın bir yüzle dinlemişti. İddia makamına göre sanığın bu hali, onun başlıca savunma şeklini oluşturuyordu. Birincisinde jandarmalar, yakınında bulunanlar, sanığın dişlerinin arasından homurdandığını duymuşlardı: “Ha, iyi! Al sana bir tane!” İkincisinden sonra, biraz daha yüksek bir sesle, “Âlâ!” dedi. Üçüncüsünde haykırdı: “Harika!”

Başkan ona sordu:

- Sanık, duydunuz mu? Bir söyleyeceğiniz var mı?

O cevap verdi:

- Dedim ya işte, harika!

Dinleyiciler arasında bir uğultu koptu, hemen hemen jüriye kadar yayıldı. Adamın hapı yuttuğu açıkça görülüyordu.

Başkan:

- Mübaşir, sükûneti sağlayınız, dedi. Duruşmayı kapayacağım.

Tam o sırada, başkanın tam yanında bir hareket oldu. Bir sesin bağırdığı duyuldu:

- Brevet, Chenildieu, Cochepaille! Bu tarafa bakınız.

Sesi duyan herkes donar gibi oldu. Öylesine acıklı ve korkunç bir sesti bu. Gözler sesin geldiği yana doğru çevrildi. Mahkeme heyetinin arkasında oturan imtiyazlı seyirciler arasından bir adam ayağa kalkmış, hâkimler heyetini mahkeme salonundan ayıran bel boyu bölmenin kapısını itmiş, salonun ortasında ayakta duruyordu. Başkan, savcı, Mösyö Bamatabois ve başka yirmi kişi daha onu tanıdı ve hep bir ağızdan bağırıştılar:

- Mösyö Madeleine!

XI
CHAMPMATHIEU BÜSBÜTÜN ŞAŞKINA DÖNÜYOR

Gerçekten de oydu. Zabıt kâtibinin lambası yüzünü aydınlatmaktaydı. Şapkası elindeydi, elbiselerinde hiçbir düzensizlik yoktu, redingotu itinalı bir şekilde iliklenmişti. Çok solgundu ve hafifçe titriyordu. Arras’a geldiğinde kırçıl olan saçları, şimdi artık bembeyazdı. Orada bulunduğu şu bir saat içinde ağarmışlardı.

Bütün başlar dikildi. Heyecan tarif edilir gibi değildi. Dinleyiciler arasında bir anlık bir tereddüt oldu. Ses o kadar yürek paralayıcı, orada duran adamsa o kadar sakindi ki, önce ne olduğunu anlamadılar. Herkes birbirine kimin böyle bağırdığını sordu. Bu müthiş haykırışı bu sakin adamın koparmış olacağına inanamıyorlardı.

Bu kararsızlık ancak birkaç saniye sürdü. Daha başkan ve savcı bir kelime bile söylemeden, jandarmalarla mübaşir yerlerinden bile kıpırdayamadan, şu an henüz herkesin Mösyö Madeleine dediği adam, Cochepaille, Brevet ve Chenildieu adındaki tanıklara doğru ilerleyip “Beni tanımadınız mı?” dedi.

Üçü de ne diyeceklerini şaşırmış bir halde, bir baş işaretiyle onu hiç tanımadıklarını belirttiler.

Derken Cochepaille askerce bir selam çaktı. Mösyö Madeleine jüri üyelerine ve mahkeme heyetine dönerek, yumuşak bir sesle şöyle dedi:

- Sayın jüri üyeleri, sanığı serbest bıraktırınız. Sayın Başkan, beni tutuklatınız. Aradığınız adam o değil, benim. Ben Jean Valjean’ım.

Hiçbir ağızdan soluk çıkmıyordu. İlk şaşkınlık anının ardından ortalığa bir mezar sessizliği çökmüştü. Yüce bir şeyin meydana gelişinde kitleyi saran dinî dehşete benzer bir dehşet havası hissediliyordu salonda.

Bu arada başkanın yüzünü bir sempati ve keder ifadesi kaplamıştı. Savcıyla kaşla göz arasında işaretleşip, üyeleriyle alçak sesle birkaç kelime konuştu. Halka döndü ve herkesçe anlaşılan bir ses tonuyla sordu:

- Burada bir hekim var mı?

Savcı söz aldı:

- Sayın jüri üyeleri, duruşmayı ihlal eden son derece garip ve beklenmedik olay bizde olduğu kadar sizde de anlatmaya gerek görmediğimiz bir duygu yaratmaktadır. Hepiniz Montreuil-sur-Mer Belediye Başkanı saygıdeğer Mösyö Madeleine’i şahsen ya da ününden tanırsınız. Dinleyiciler arasında bir hekim varsa, biz de sayın Başkanla birlikte kendisinden Mösyö Madeleine’e yardımcı olmasını ve onu ikametgâhına kadar götürmesini rica ediyoruz.

Mösyö Madeleine, savcının sözlerini bitirmesine fırsat vermedi. Ruh iyiliği ve aynı zamanda otorite dolu bir sesle savcının sözünü kesti. Söylediği sözleri aşağıya alıyoruz. Bu sözler duruşmadan hemen sonra, bu sahneye tanık olan birisi tarafından kaleme alındığı şekilde, onları bizzat duymuş kişilerin, aşağı yukarı kırk yıl sonra bugün kulaklarında hâlâ kalmış biçimiyle aynen şöyledir:

- Teşekkür ederim, sayın savcı, ama ben deli değilim. Olmadığımı göreceksiniz. Büyük bir hata yapmak üzereydiniz. Bu adamı bırakın. Bir görevi yerine getiriyorum. O bedbaht mahkûm benim. Burada her şeyi açıkça gören tek kişi benim ve ben size gerçeği söylüyorum. Şu an yaptığımı Tanrı yukarıdan görüyor; bu kadarı da yeterlidir. Beni yakalayabilirsiniz, çünkü işte buradayım. Hâlbuki elimden geleni yapmıştım. Başka bir ad altında saklandım, zengin oldum, namuslu insanlar arasına girmek istedim. Anlaşılan bu olamıyormuş. Neyse, söyleyemeyeceğim pek çok şey var, size hayatımı anlatacak değilim, nasıl olsa bir gün öğrenilecek. Monsenyör Piskoposu soydum, doğru; Küçük-Gervais’yi soydum, bu da doğru. Size Jean Valjean’ın çok gaddar bir bedbaht olduğunu söyleyenler haklıdırlar. Belki bütün kabahat onda değildir. Dinleyin sayın hâkimler, benim kadar alçalmış bir insanın ne ilahi takdiri yermeye ne de topluma öğüt vermeye hakkı vardır; ama bakın, içinden çıkıp kurtulmayı denediğim zillet, zararlı bir şeydir. Kürek cezası kürek mahkûmunu yaratır. İsterseniz bunun üzerinde düşünün. Küreğe mahkûm edilmeden önce yoksul bir köylüydüm, aklım pek kıttı, aptal gibi bir şeydim; kürek beni değiştirdi. Budalaydım, zalim oldum; kütüktüm, kor halini aldım. Daha sonra af ve iyilik beni kurtardı, nasıl ki sertlik de daha önce beni mahvetmişti. Ama bağışlayın, siz bu söylediklerimi anlayamazsınız. Bundan yedi yıl önce Küçük-Gervais’den çaldığım kırk meteliklik madenî parayı evimde, şöminenin külleri arasında bulacaksınız. Bunlara ekleyecek başka bir sözüm yok. Yakalayın beni. Tanrım! Sayın Savcı başını sallıyor; diyorsunuz ki Mösyö Madeleine çıldırdı! İnanmıyorsunuz bana! İşte üzücü olan da bu. Hiç olmazsa bu adamı mahkûm etmeyin! Ne! Nasıl olur da bunlar beni tanımazlar? Javert’in burada olmasını isterdim. Beni tanırdı o!

Bu sözlerin söylenişindeki edanın taşıdığı iyi niyetli ve karanlık melankoliyi hiçbir şey dile getiremez.

Üç forsaya doğru döndü:

- Ben sizi tanıyorum hâlbuki! Brevet! Hatırlıyor musunuz?

Sözünü yarıda kesti, bir an tereddüt ettikten sonra:

- Kürekte taktığın o damalı örme askıyı hatırlıyor musun? dedi.

Brevet, ummadığı bir şeyle karşılaşmanın verdiği şaşkınlıkla sarsıldı ve dehşete düşmüş bir tavırla önce onu tepeden tırnağa süzdü. O devam etti:

- Chenildieu, kendi kendine Jenie-Dieu lakabını takan sen, senin bütün sağ omzunda derin bir yanık izi vardır, çünkü oradaki T.F.P. harflerini silmek için bu omzunu kor dolu bir maltızın üzerine yatırmıştın; ama yine de o üç harf orada okunur. Cevap ver, doğru mu?

- Doğru, dedi Chenildieu.

Bu sefer Cochepaille’a döndü:

- Cochepaille, senin dirseğinin iç tarafına yakın bir yerde, mavi harflerle yanık barut kullanılarak yazılmış bir tarih dövmesi vardır. Bu tarih, İmparator’un Cannes’a çıkış tarihi olan 1 Mart 1815’tir. Sıva kolunu.

Cochepaille kolunu sıvadı, çevresindeki bütün bakışlar çıplak kolunda toplandı. Jandarmalardan biri bir lamba yaklaştırdı; tarih oradaydı.

Talihsiz adam, gülümseyerek dinleyicilere ve hâkimlere döndü. Görenlerin bugün bile hâlâ üzüntüyle hatırladıkları bir gülümseyişti bu; bir zafer ve aynı zamanda umutsuzluğun gülümseyişi.

- İşte görüyorsunuz ya, dedi, ben Jean Valjean’ım.

Mahkeme salonunda artık ne hâkim ne savcı ne de jandarma vardı; sabit bakışlardan, üzgün yüreklerden başka hiçbir şey kalmamıştı. Artık kimse ne yapması, nasıl davranması gerektiğini hatırlamıyordu. Savcı ceza istemek için, başkan başkanlık etmek için, avukat savunmak için orada bulunduklarını unutmuşlardı. Şaşılacak taraf şuydu ki, hiçbir soru sorulmadı, hiçbir otorite işe müdahale etmedi. Yüce görüntülerin özelliği budur işte, bütün ruhları kavrar, bütün tanıkları seyirci yapar. Orada bulunanların belki hiçbiri neler duyduğunun farkında değildi; şüphesiz hiçbiri büyük bir ışığın şaşaayla parlamasına tanık olduğunu düşünmüyordu ama herkes, içinden gözlerinin kamaşmış olduğunu hissediyordu.

Gözlerinin önünde bulunan kişinin Jean Valjean olduğu apaçıktı. Bu gerçek, pırıl pırıl parlıyordu. Bu adamın ortaya çıkması, az önce son derece karanlık olan bir olayı ışıkla doldurmaya yetmişti. Bütün bu kalabalık, artık hiçbir açıklamaya gerek kalmaksızın, âdeta bir elektrik çarpmasıyla, yerine bir başkasının mahkûm olmaması için kendisini teslim eden bir insanın bu basit ve görkemli hikâyesini hemen, bir bakışta anlamış bulunuyordu. Ayrıntılar, tereddütler, mümkün küçük direnişler, bu ışıltılı geniş olayın içinde kaybolmuştu.

Bu etki çarçabuk geçti, ama o an için dayanılmaz bir güçteydi.

Jean Valjean yeniden konuştu:

- Oturumu daha fazla ihlal etmek istemiyorum. Tutuklanmadığıma göre gidiyorum. Yapılacak birçok işim var. Sayın savcı benim kim olduğumu, nereye gittiğimi biliyor, istediği zaman beni tutuklatabilir.

Çıkış kapısına doğru yöneldi. Ona engel olmak için ne bir ses çıktı ne de bir kol uzandı. Herkes yana çekildi. O an onda, kalabalıkları bir insanın önünde gerileten, hizaya getiren o bilinmez tanrısal kudret vardı. Kalabalığın arasında ağır ağır yürüdü. Kapıyı ona kimin açtığı hiçbir zaman bilinmedi, ama kapıya geldiğinde onun açık bulunduğu muhakkaktı. Kapıya varınca geriye döndü ve:

- Sayın savcı, emrinize amadeyim, dedi.

Sonra hazır bulunanlara hitaben şöyle söyledi:

- Siz hepiniz, burada bulunan herkes, beni acınacak bir kimse olarak görüyorsunuz, değil mi? Tanrım! Az kalsın ne yapıyordum, bunu düşündüğümde kendimi gıpta edilecek bir insan olarak görüyorum. Ama yine de, bütün bunların olmamasını tercih ederdim.

Dışarı çıktı ve kapı nasıl açıldıysa öylece arkasından kapandı, çünkü bazı ulu şeyler yapan kimseler, kalabalık içinde kendilerine hizmet edecek birinin bulunacağından daima emindirler.

Aradan daha bir saat geçmeden jürinin kararı, Champmathieu adlı kişiyi her türlü suçlamadan temize çıkarıyordu. Hemen serbest bırakılan Champmathieu, bütün insanların deli olduğuna hükmederek ve bu gördüklerinden hiçbir şey anlamayarak şaşkın şaşkın çekip gitti.

SEKİZİNCİ KİTAP

Karşı Darbe

I
MÖSYÖ MADELEINE SAÇLARINA
HANGİ AYNADA BAKIYOR

Gün doğmaya başlıyordu. Fantine, ateşli ve uykusuz ama mutlu hayallerle dolu bir gece geçirmişti, sabahleyin uyuyakaldı. Bütün gece onu bekleyen Simplice Hemşire, onun uyumasından yararlanarak yeni bir kınakına şurubu hazırlamaya gitti. Mübarek hemşire, birkaç dakikadır revirin laboratuvarında eczalarıyla şişeleri üzerine eğilmiş, alacakaranlığın nesneler üzerine yaydığı bir çeşit sis yüzünden yakından baka baka iş görüyordu ki, birdenbire başını çevirdi ve hafif bir çığlık attı. Mösyö Madeleine karşısında duruyordu. Sessiz sedasız girmişti içeriye.

- Siz miydiniz sayın Başkan! diye haykırdı.

Adam alçak bir sesle karşılık verdi:

- Kadıncağız nasıl?

- Şu an fena değil. Ama endişeli zamanlar geçirdik gene de, neyse!

Olup bitenleri ona bir bir anlattı. Bir gün önce Fantine’in durumunun kötüleştiğini, şimdiyse Belediye Başkanı’nın Montfermeil’e çocuğunu almaya gittiğini sandığından daha iyi olduğunu söyledi. Hemşire, Belediye Başkanı’na sormaya cesaret edemedi ama halinden, hiç de oradan gelmediğini açıkça anladı.

- Hepsi iyi bunların, dedi başkan, ona yanıldığını söylememekle doğru yapmışsınız.

- Evet ama, dedi hemşire, şimdi sizi görüp de çocuğunu göremeyince, ona ne diyeceğiz?

O, bir an dalgın kaldı, sonra:

- Tanrı bir yolunu gösterir, dedi.

Hemşire hafifçe mırıldandı:

- Ama herhalde yalan söyleyemeyiz.

Gün ışığı odayı iyice aydınlatmıştı. Tam karşıdan Mösyö Madeleine’in yüzüne vuruyordu. Hemşire tesadüfen gözlerini kaldıracak oldu.

- Aman Tanrım! diye haykırdı. Mösyö size ne oldu böyle? Saçlarınız bembeyaz!

- Beyaz mı?

Simplice Hemşire’nin aynası yoktu; bir alet çantasını karıştırdı, revir hekiminin hastaların nefesini kontrol ederek ölüp ölmediklerini anlamakta kullandığı küçük bir aynayı çıkardı. Mösyö Madeleine aynayı alıp saçlarına bakarak “Vay vay!” dedi.

Bu sözü kayıtsızca, başka bir şey düşünüyormuş gibi söylemişti.

Bütün bunlarda meçhul bir şeyler sezinleyen hemşire buz gibi oldu. Mösyö Madeleine sordu:

- Onu görebilir miyim?

Nihayet bir soru sormak cesaretini kendinde bulan hemşire:

- Sayın Başkan onun çocuğunu getirmeyecek mi? dedi.

- Elbette, ama en az iki üç gün gerek.

Hemşire çekine çekine tekrar konuştu:

- Eğer sayın Başkan’ı o vakte kadar görmezse, onun bu arada döndüğünü bilmez, böylece sabretmesi kolaylaşır. Çocuğu geldiği zaman da, tabii olarak, sayın Başkan’ın çocukla birlikte döndüğünü düşünür. Yalan söylemeye de böylece gerek kalmaz.

Mösyö Madeleine biraz düşünür gibi durdu, sonra sakin ciddiyetiyle:

- Hayır, hemşire, onu görmem gerek, dedi. Acele etmeliyim belki...

Rahibe, Belediye Başkanı’nın sözlerine karanlık ve garip bir anlam veren bu “belki” kelimesinin farkına varmış görünmedi. Gözlerini ve sesinin tonunu saygılı bir şekilde indirerek cevap verdi:

- İstirahat ediyor ama, sayın Başkan içeri girebilirler.

Mösyö Madeleine, iyi kapanmayan ve gürültüsü hastayı uyandırabilecek olan bir kapı hakkında bazı tembihlerde bulunduktan sonra Fantine’in odasına girdi, yatağa yaklaştı, perdeleri araladı. Fantine uyuyordu. Göğsünden nefesi bu hastalara mahsus acıklı bir hırıltıyla çıkmaktaydı; uyuyan, ölüme mahkûm yavrularının başı ucunda sabahlayan annelerin içini paralayan o acıklı hırıltıyla... Ama bu zahmetli soluk alış, yüzüne yayılan ve ona uykusunda bir başka hüviyet veren tarifi imkânsız huzuru pek az bulandırıyordu. Solgunluğu beyazlığa dönmüştü, yanakları kırmızı kırmızıydı. Bakireliğinden ve gençliğinden kalma tek güzelliği olan sarı uzun kirpikleri kapalı ve inik oldukları halde oynaşıyorlardı. Bütün varlığı, âdeta açılıp onu götürmeye hazır kanat hareketlerinden gelen bir titreyiş içindeydi; hissedilen ama görülmeyen bir titreyişti bu. Onu bu halde görenler, hemen hemen umutsuz bir hasta olduğuna asla inanamazlardı. Ölmek üzere olan birinden çok, kanatlanıp uçacak birine benziyordu.

Çiçeğini koparmak için bir el uzandığında dal ürperir; aynı zamanda hem kaçınır hem de kendini sunar gibidir. Ölümün esrarlı parmakları ruhu dalından koparmak üzere geldiğinde, insan vücudu da buna benzer bir ürpertiye kapılır.

Mösyö Madeleine bir süre yatağın yanında hareketsiz durdu, bundan iki ay önce, onu bu yuvada ilk defa görmeye geldiği zaman da yaptığı gibi, sırasıyla bir hastaya bir de duvardaki haça bakıyordu. İkisi de yine burada aynı durumdaydılar; biri uyuyor, öbürü dua ediyordu; yalnız şimdi, aradan geçen iki aydan beri birinin saçları kırlaşmış, öbürününkiyse ağarmıştı.

Hemşire onunla birlikte içeri girmemişti. Mösyö Madeleine yatağın yanında duruyordu, ayaktaydı, sanki odada susturulması gereken birisi varmış gibi parmağını ağzının üzerinde tutuyordu. Fantine gözlerini açtı, onu gördü ve sükûn içinde gülümseyerek:

- Hani Cosette? dedi.

II
FANTİNE MUTLU

Ne bir şaşkınlık ne de bir sevinç hareketi yaptı: Sevincin ta kendisiydi.

“Hani Cosette?” sorusunu, bu basit soruyu, öyle derin bir inançla, öylesine bir güvenle, tam bir kaygısızlık içinde, kuşku duymaksızın sormuştu ki, Mösyö Madeleine söyleyecek söz bulamadı. Fantine devam etti:

- Orada olduğunuzu biliyordum, uyuyordum ama sizi görüyordum. Uzun zamandır sizi görüyorum, bütün gece gözlerimle sizi takip ettim. Şan, şeref içindeydiniz, çevrenizde çeşit çeşit melek yüzleri gibi yüzler vardı.

Adam bakışlarını haça doğru kaldırdı.

- Fakat, diye devam etti kadın, Cosette nerede söyler misiniz? Niçin yatağımın üstüne koymadınız onu, uyandığım zaman göreyim diye?

Gelişigüzel birkaç sözle karşılık verdi, ama ne söylediğini kendisi de bir daha hiç hatırlayamadı.

Bereket versin, durumdan haberdar edilen hekim o sırada çıkageldi. Mösyö Madeleine’in yardımına koştu.

- Sakin olun yavrum, dedi hekim. Çocuğunuz burada.

Fantine’in gözleri parladı ve bütün yüzü aydınlandı. Bir duada bulunabilecek en şiddetli ve en yumuşak şeyleri aynı anda içinde taşıyan bir ifadeyle ellerini kavuşturdu.

- Ah, diye haykırdı, getirin onu bana!

Analığın dokunaklı vehmi! Cosette onun için hâlâ kucakta taşınan küçücük bir çocuktu.

- Daha değil, dedi hekim, şu sıra olmaz. Henüz biraz ateşiniz var. Çocuğunuzu görmek sizi heyecanlandırır ve fena eder. Önce iyileşmeniz gerek.

Fantine hışımla onun sözünü kesti:

- Ama ben iyileştim! Size iyileştim diyorum! Ne eşek şey bu doktor! Bu kadar da olmaz! Çocuğumu görmek isterim ben!

- Gördünüz mü? dedi hekim. Nasıl da heyecanlanıyorsunuz! Siz böyle yaptıkça, çocuğunuza kavuşmanıza karşı çıkacağım. Onu görmek yetmez, onun için yaşamanız da gerek. Makul olduğunuz zaman, ben kendim onu size getireceğim.

Zavallı ana, boynunu büktü:

- Doktor bey, sizden özür dilerim, gerçekten özür dilerim. Eskiden, az önce konuştuğum gibi konuşmazdım, başıma öyle felaketler geldi ki, bazen ne söylediğimi bilemiyorum. Anlıyorum, heyecanlanmamdan korkuyorsunuz, istediğiniz kadar bekleyeceğim, ama yemin ederim ki kızımı görmek benim için kötü olmaz. Dün akşamdan beri onu görüyorum, gözlerimi bir an bile ondan ayırmıyorum. Biliyor musunuz? Şimdi onu bana getirseler, hemen onunla tatlı tatlı konuşmaya koyulurdum. İşte o kadar, Montfermeil’e kadar özellikle gidip getirdikleri çocuğumu görmek istemem pek tabii değil mi? Kızmış değilim. Yakında mutlu olacağımı biliyorum. Bütün gece bembeyaz şeyler, bana gülümseyen kimseler gördüm. Doktor bey ne zaman isterse Cosette’imi bana getirir. Artık ateşim yok çünkü iyileştim; artık hiçbir şeyimin kalmadığını hissediyorum. Ama hastaymışım gibi yapacağım, buradaki hanımları memnun etmek için kımıldanmadan yatacağım. Uslu uslu durduğumu görünce, “Artık çocuğunu ona getirmek gerek,” diyecekler.

Mösyö Madeleine yatağın yanındaki bir iskemleye oturmuştu. Kadın ona doğru döndü. Hastalığın çocukluğa benzer güçsüzlüğü içinde söylediği gibi, “uslu” ve sakin görünmek için çaba harcadığı açıkça belli oluyordu; onu böyle sakin görünce, Cosette’i yanına getirmekte güçlük çıkarmayacaklarını düşünüyordu. Fakat bir yandan kendisini tutmaya çalışırken, bir yandan da Mösyö Madeleine’e bin bir soru sormaktan kendini alamıyordu.

- Yolculuğunuz iyi geçti mi sayın Başkan? Ah! Ne kadar iyisiniz, kızımı bana getirmek için nerelere gittiniz! Hiç olmazsa bana onun nasıl olduğunu söyleyin. Yola iyi dayanabildi mi? Ne yazık, beni tanıyamayacak! O zamandan beri beni unutmuştur yavrucak! Çocukların belleği yoktur ki. Kuşlar gibidirler. Bugün bir şey görür, yarın bir başkasını, sonra hiçbirini düşünmez. Beyaz çamaşırları var mı bari? Thènardierler onu temiz tutuyorlar mıydı? Nasıl besliyorlardı? Ah! Ne kadar acı çektim bir bilseniz, sefaletin içinde kendi kendime bu soruları sorarak! Şimdi, artık geçti! Sevinçliyim! Ah! Onu görmeyi ne kadar istiyorum! Sayın Başkan, güzel buldunuz mu onu? Güzel değil mi kızım? Yolcu arabasında çok üşümüş olmalısınız, değil mi? Onu birazcık olsun getiremezler miydi buraya acaba? Sonra hemen götürürlerdi yine. Siz söyleyin! Siz buranın efendisisiniz, eğer isterseniz...

Mösyö Madeleine onun elini tuttu:

- Cosette güzel, dedi. Cosette’in sağlığı yerinde, yakında göreceksiniz onu, ama şimdi sakin olun. Çok heyecanlı konuşuyorsunuz, hem sonra kollarınızı yataktan dışarı çıkarıyorsunuz, bu da sizi öksürtüyor.

Gerçekten de uzun, şiddetli öksürük nöbetleri hemen her kelimede Fantine’in sözünü kesiyordu.

Fantine sesini çıkarmadı, uyandırmak istediği güveni bazı aşırı şikâyetlerle sarsmaktan korktu, ilgisi olmayan laflar söylemeye başladı.

- Montfermeil oldukça güzel, değil mi? Yazın oraya eğlence gezileri yapılır. Thènardierler iyi iş yapıyorlar mı? Onların memleketinden gelen geçen çok olmaz. Aşçı dükkânı gibi bir şeydir o han zaten.

Mösyö Madeleine hâlâ Fantine’in elini tutuyor, tasalı tasalı onu gözden geçiriyordu. Ona bazı şeyler söylemek için geldiği, ama bu söylemek istediği şeyler karşısında şimdi düşüncesinde tereddüde düştüğü belli oluyordu. Doktor, vizitesini yaptıktan sonra çekilmişti. Yalnız Simplice Hemşire kalmıştı yanlarında.

Bu sırada, sessizliğin ortasında, Fantine birden haykırdı:

- Sesini duyuyorum, Tanrım! Sesini duyuyorum. Avluda bir çocuk oynuyordu, kapıcının ya da herhangi bir işçinin çocuğu.

Hazin olayların esrarlı sergilenişinin bir parçası olan, her zaman karşılaştığımız tesadüflerden biriydi bu. Çocuk -küçük bir kız çocuğu- oraya buraya gidip geliyor, ısınmak için koşuyor, gülüyor ve yüksek sesle şarkı söylüyordu. Heyhat! Çocukların oyunları nelere karışmaz ki! Fantine’in şarkı söylediğini işittiği küçük kız buydu işte.

- Ah! Bu benim Cosette’im! diye yeniden bağırdı. Sesini tanıdım!

Çocuk geldiği gibi uzaklaştı, sesi de söndü. Fantine bir süre daha kulak verdi, sonra yüzü karardı. Mösyö Madeleine, onun alçak sesle şöyle dediğini duydu:

- Şu doktor ne zalim adam, bırakmıyor ki kızımı göreyim! Kötü suratlı bir adam zaten!

Fakat bu arada, fikirlerinin gerisindeki sevinçli zemin yine ön plana çıktı. Başı yastıkta, kendi kendine konuşmaya devam etti:

- Ne kadar mutlu olacağız! Küçük bir bahçemiz olacak önce! Mösyö Madeleine vaat etti. Kızım bahçede oynayacak. Harfleri şimdiden öğrenmiştir herhalde. Ona kelimeleri heceletirim. Otların arasında kelebekleri kovalar. Onu seyrederim. Sonra ilk takdis ayinine gider. Sahi! Ne zaman olacak onun ilk takdis ayini?

Parmaklarıyla saymaya başladı.

- Bir, iki, üç, dört... yedi yaşında. Beş yıl sonra. Beyaz bir duvak takar, ajurlu çoraplar giyer, tıpkı küçük bir hanım olur. Ah hemşireciğim, ne kadar aptal olduğumu bilemezsiniz, işte tutmuş kızımın ilk takdis ayinini düşünüyorum!

Gülmeye başladı.

Mösyö Madeleine, Fantine’in elini bırakmıştı. Onun bu sözlerini, gözleri yerde, zihni alabildiğine derin düşüncelere dalmış bir halde, esen bir rüzgârın sesini dinler gibi dinliyordu. Kadının konuşması birden kesildi, Mösyö Madeleine mekânik bir hareketle başını kaldırdı. Fantine korkunç bir hal almıştı.

Artık konuşmuyor, nefes almıyordu, yattığı yerden yarı doğrulmuş, zayıf omuzu geceliğinden dışarı çıkmış, az önce mutlulukla parlayan yüzü sapsarı kesilmişti; dehşetle büyüyen gözleri, karşısında, odanın öbür ucunda bulunan dehşetengiz bir şeye takılmış gibiydi.

- Aman Tanrım! diye bağırdı Mösyö Madeleine. Neyiniz var Fantine?

Fantine cevap vermedi, gördüğü her neyse gözlerini ondan ayırmıyordu, bir eliyle onun kolunu iterken, öbürüyle ona arkasına bakmasını işaret etti.

Mösyö Madeleine döndü ve Javert’i gördü.

III
JAVERT MEMNUN

Bakın neler olmuştu.

Mösyö Madeleine, Arras ağır ceza mahkemesinden çıktığında saat gece yarısını yeni çalmıştı. Kaldığı hana döndüğünde, hatırlanacağı gibi kendisine yer ayırttığı posta arabasıyla tekrar yola çıkmak için ancak vakti bulunuyordu. Sabah saat altıdan az önce Montreuil-sur-Mer’e dönmüştü. İlk işi Mösyö Laffitte’e yazdığı mektubu postaya vermek, sonra da Fantine’i görmek üzere şehre gelmek olmuştu.

Öte yandan Mösyö Madeleine, ağır ceza mahkemesi duruşma salonundan henüz ayrılmıştı ki, ilk heyecanın etkisinden sıyrılan savcı söz alıp saygıdeğer Montreuil-sur-Mer Belediye Başkanı’nın çılgınca davranışından duyduğu üzüntüyü dile getirmiş, daha sonra aydınlanacak olan bu acayip olay yüzünden kanaatlerinin asla değişmemiş olduğunu bildirmiş ve bu arada, besbelli hakiki Jean Valjean olan Champmathieu’nün mahkûm edilmesini istemişti. Savcının ısrarı, herkesin, yani dinleyicilerin, mahkemenin ve jürinin duygularıyla açıkça çelişmekteydi. Bu mantıksız hitabeyi çürütmek, Mösyö Madeleine’in, yani hakiki Jean Valjean’ın ifşaatı karşısında davanın çehresinin baştan başa değiştiğini ve jürinin önünde sadece masum bir insanın bulunduğunu ispatlamak avukat için hiç de zor olmamıştı. Avukat bundan, adli hatalara dair, vecize kabilinden bazı tumturaklı sonuçlar çıkarmaktan da geri kalmamıştı, ama bunlar maalesef öyle pek yeni şeyler değildi. Başkan da, davayı özetleyişinde avukatın görüşlerine katılmış ve bunun üzerine jüri, birkaç dakika içinde Champmathieu’yü beraat ettirmişti.

Lâkin savcı için bir Jean Valjean gerekiyordu; Champmathieu artık elde bulunmadığına göre, Madeleine’e yapıştı.

Champmathieu’nün tahliyesinden hemen sonra savcı, hâkimle birlikte bir odaya kapandı. “Montreuil-sur-Mer’in Belediye Başkanı’nın” tutuklanması gereği üzerine müzakerede bulundular, içinde birçok “nın” bulunan bu cümle savcınındı; başsavcıya gönderdiği raporun orijinalini tamamen kendi yazmıştı, ilk heyecan yatıştıktan sonra mahkeme başkanı, fazla bir itirazda bulunmadı. Adaletin kendi seyrini takip etmesi gerekirdi. Sonra da, doğrusunu söylemek gerekirse, başkan iyi ve oldukça akıllı bir insan olmasına rağmen, aynı zamanda şiddetli ve hatta neredeyse ateşli bir kralcıydı; bu yüzden Montreuil-sur-Mer Belediye Başkanı’nın Cannes çıkarmasından bahsederken “Bonapart” demeyip “İmparator” demesinden ötürü şoke olmuştu.

Böylece tutuklama emri yola çıkarıldı. Savcı, tutuklama emrini bir özel ulakla, dörtnala, Montreuil-sur-Mer’e yollayıp, emrin infazıyla da polis müfettişi Javert’i görevlendirdi.

Bilindiği gibi Javert, ifadesini verdikten sonra hemen Montreuil-sur-Mer’e dönmüştü.

Ulak, tutuklama emriyle getirme buyruğunu kendisine verdiğinde, Javert yataktan yeni kalkıyordu.

Kendisi polis olan özel ulak epey akıllı, anlayışlı bir adamdı; bir iki kelimeyle Javert’e, Arras’ta olup bitenleri anlattı. Savcının imzasını taşıyan tutuklama emri şöyle kaleme alınmıştı: “Müfettiş Javert, bugünkü duruşmada serbest bırakılmış forsa Jean Valjean olduğu tespit edilen Montreuil-sur-Mer Belediye Başkanı Madeleine efendiyi yakalayacaktır.”

Javert’i tanımayan bir kimse, onu revirin bekleme odasına girdiği sırada görse, ne olup bittiğini katiyen tahmin edemez ve onu dünyanın en alelade halli adamı sanırdı. Soğuk, sakin, ciddiydi; kır saçları şakaklarına güzelce yapıştırılıp parlatılmıştı; merdivenleri her zamanki gibi ağır ağır çıkmıştı. Onu iyice tanıyan, dikkatle incelemiş olan bir kimseyse ürpermeler geçirirdi. Deriden yakalığının tokası, ensesinde olacak yerde sol kulağı hizasındaydı. Bu da görülmedik bir ruhi karışıklığa delalet ediyordu.

Javert tam bir karakter adamıydı, ne görevinde ne de üniformasında bir kırışıklık bırakırdı; alçaklara karşı kurallara uygun, yöntemli; üniformasının düğmeleriyle sert ve ödünsüzdü. Yakalığının tokasını yanlış hizaya getirmiş olması için onda, yer sarsıntısı diyebileceğimiz bir heyecanın kopmuş olması gerekirdi.

Sade bir şekilde gelmişti. Komşu karakoldan yanına bir onbaşıyla dört asker almış, askerleri avluda bırakmış, Belediye Başkanı’nı arayan silahlı kişiler görmeye alışık olduğundan hiç kuşkulanmayan kapıcı kadına sorup Fantine’in odasını öğrenmişti.

Fantine’in odasına geldiğinde Javert, anahtarı çevirdi; bir hastabakıcı ya da bir hafiye yumuşaklığıyla kapıyı itti ve içeri girdi.

Tam olarak söylemek gerekirse, içeri girmedi. Yarı açılan kapının ağzında ayakta durdu; şapkası başında, sol eli çenesine kadar kapalı redingotunun içindeydi. Dirseğinin kıvrıldığı yerde, ucu bedeninin arkasında kaybolan muazzam bastonunun kurşundan tokmağını görmek mümkündü.

Varlığı fark edilmeden bir dakika kadar öylece durdu. Birdenbire Fantine gözlerini kaldırdı, onu gördü ve Mösyö Madeleine’i arkasına baktırdı.

Madeleine’in bakışı Javert’inkiyle karşılaştığı an, Javert kımıldamadan, yerinden oynamadan, yaklaşmadan korkunç bir hal aldı. Hiçbir insani duygu, sevinç kadar ürkütücü olmayı başaramaz.

Lanetlenmiş kurbanını ele geçiren iblisin yüzüydü bu. Jean Valjean’ı nihayet yakalamış olmanın kesin inancı, ruhunda bulunan her şeyi yüzünün ifadesine dökmüştü. Çalkalanan tortu, olduğu gibi yüzeye çıkmıştı. İzi bir an için kaybetmiş olmanın, şu Champmathieu hakkında birkaç dakika yanılmış bulunmanın verdiği utanç, önceleri iyi tahmin etmiş olmanın, uzun süre doğru bir içgüdü taşımış bulunmanın verdiği gurur karşısında siliniyordu. Javert’in memnunluğu, hükmedici tavrında kendini açığa vurmaktaydı. Bu dar alnın üzerinde zaferin çarpık çiçekleri açmıştı. Tatmin bulmuş bir çehrenin sergileyebileceği dehşet ifadesi ancak bu olabilirdi.

O anda Javert göklerde uçuyordu. Açıkça farkında değildi belki, ama vazgeçilmez ve başarılı bir kişi olduğuna dair belli belirsiz bir sezgiyle hissediyordu ki o, Javert, tanrısal görevleri kötülüğü ezmek olan adaleti, ışığı ve gerçeği şahsında cisimleştirmektedir. Arkasında ve çevresinde sonsuz bir derinliğe kadar uzanan otorite, akıl, kesin hüküm, kanuna uygun vicdan, kamu kovuşturması, bütün bu yıldızlar pırıldıyordu; düzeni koruyordu o, yıldırımlar çıkarıyordu kanundan, toplumun öcünü alıyordu, mutlak varlığa yardımcı oluyordu; şan ve şeref içinde dimdik yükseliyordu; zaferinde bir meydan okuma ve kavga tortusu vardı; ayakta, mağrur, şaşaalı, gökyüzünün ortasında yırtıcı bir ulu meleğin insanüstü vahşetini sergiliyordu; yerine getirdiği işin korkunç gölgesi, sıkılan yumruğunda toplum kılıcının müphem parıldayışını açıkça görülür hale getiriyordu; topuğunun altında suçu, kötülüğü, isyanı, dalaleti, cehennemi mutlulukla ve de tiksintiyle eziyordu; ışık saçıyor, mahvediyor, gülümsüyordu. Bu canavar kılığına girmiş Aziz Michel’de, tartışma götürmez bir büyüklük vardı.

Javert korkunçtu gerçi, ama aşağılık değildi. Dürüstlük, samimiyet, saflık, inanç, görev fikri, yanıldıklarında ucubeleşebilen şeylerdir, ama ucubeleştikleri zaman bile büyük kalırlar; bunların insan vicdanına has ihtişamları, korku ve nefret içinde de devam eder. Bu erdemlerin işleyebilecekleri tek kusur hatadır. Bir bağnazın gaddarlık ederken duyacağı merhametsizce dürüst sevinçte, hazin bir saygıdeğerlik ışıltısı bulunur. Javert, kendisi farkında olmadığı halde, büyük mutluluğu içinde, zafer kazanan her cahil gibi acınacak durumdaydı. İyiliğin kötülüğü diyebileceğimiz şeyin yuvalanmış göründüğü bu çehre kadar acıklı ve korkunç bir şey olamazdı.

IV
YETKE HAKKINA YENİDEN KAVUŞUYOR

Belediye Başkanı onu Javert’in elinden kurtardığı günden beri, Fantine bu adamı görmemişti. Hasta kafası iyi bir şey düşünecek halde değildi; yalnız, Javert’in kendisini almaya geldiğinden hiç şüphe etmedi. Bu korkunç suratı görmeye dayanamadı, kendini ölecek gibi hissetti, yüzünü iki eliyle kapayarak endişe içinde haykırdı:

- Mösyö Madeleine, kurtarın beni!

Jean Valjean -bundan böyle onun için artık yalnızca bu adı kullanacağız- ayağa kalkmıştı. En tatlı, en sakin sesiyle Fantine’e:

Merak etmeyin, dedi. Sizin için gelmedi.

Sonra Javert’e döndü:

Ne istediğinizi biliyorum.

Javert cevap verdi:

- Hadi çabuk!

Bu iki kelimenin telaffuz biçiminde vahşice, çılgınca bir şeyler vardı. Javert, “Hadi çabuk!” dememiş de “Hadçbak!” gibi bir şey söylemişti. Hiçbir imla, bu iki kelimenin söyleniş şeklini ifade edemezdi. Bu artık insan ağzından çıkmış bir söz değil, bir böğürtüydü.

Usulden olduğu gibi davranmadı, konuya hiç girmedi, tutuklama emrini göstermedi bile. Onun gözünde Jean Valjean esrarengiz, ele avuca sığmaz bir savaşçı, karanlık bir mücadeleciydi; beş yıldır onu kavrayıp sarmış fakat bir türlü yere çalmayı başaramamıştı. Bu tutuklama bir başlangıç değil, bir sondu. Yalnızca, “Hadi çabuk!” demekle yetindi.

Bunu söylerken bir adım bile atmadı; sefilleri ucuna taktığı gibi şiddetle kendisine çekmekte kullandığı kanca bakışlarından birini fırlattı Jean Valjean’a.

İki ay önce Fantine, bu bakışın ta iliklerine kadar işlediğini duymuştu.

Javert’in bağırması üzerine Fantine gözlerini açmıştı. İyi ama Belediye Başkanı buradaydı, korkacak ne vardı ki?

Javert odanın ortasına kadar ilerledi ve haykırdı:

- Hadi bakalım! Geliyor musun?

Zavallı kadın çevresine bakındı. Rahibeyle Belediye Başkanı’ndan başka kimse yoktu. Bu alçaltıcı “sen” hitabı kime olabilirdi? Yalnızca ona tabii. Titredi.

O zaman, gözleri akıl almaz bir şey gördü, o kadar akıl almaz bir şeydi ki bu, hastalık ateşinin en karanlık kâbusları içinde bile asla bunun bir benzerini görmemişti.

Hafiye Javert’in sayın Belediye Başkanı’nın yakasına yapıştığını gördü, sayın Belediye Başkanı’nın boynunu eğişini gördü. Dünya başına yıkılıyormuş gibi oldu.

Gerçekten de Javert, Jean Valjean’ın yakasına yapışmıştı.

- Sayın Başkan! diye haykırdı Fantine.

Javert, bütün dişlerini meydana çıkaran tiksindirici gülüşüyle bir kahkaha attı.

- Burada sayın Başkan yok artık!

Jean Valjean, redingotunun yakasını kavrayan eli uzaklaştırmaya çalışmadı.

- Javert... dedi.

Javert sözünü kesti:

- Mösyö Müfettiş de bana.

- Mösyö, dedi Jean Valjean, size özel olarak bir şey söylemek istiyorum.

- Yüksek sesle! Yüksek sesle konuş, diye karşılık verdi Javert. Benimle yüksek sesle konuşulur!

Jean Valjean, sesini kısarak devam etti:

- Size bir ricada bulunacağım...

- Yüksek sesle konuş dedim sana!

- Ama bunu yalnız sizin duymanız gerek...

- Ne duyacakmışım ki? Dinlemiyorum!

Jean Valjean ona doğru döndü ve çok yavaş bir sesle hızlı hızlı:

- Bana üç gün süre veriniz, dedi. Bu zavallı kadının çocuğunu alıp getirmek için üç gün. Ne kefalet gerekiyorsa öderim. İsterseniz benimle birlikte gelirsiniz.

- Alay ediyorsun! diye bağırdı Javert. Bak hele, senin aptal olduğunu hiç sanmazdım! Sıvışıp gitmek için üç gün istiyorsun benden! Bu sokak kızının çocuğunu alıp getirmek için gidecekmiş! Oh! Ne âlâ! Bu çok iyi doğrusu!

Fantine bir sarsıntı geçirdi.

- Çocuğum! diye haykırdı. Çocuğumu getirmeye gidecek! Demek burada değil! Hemşireciğim söyleyin bana, Cosette nerede? Çocuğumu istiyorum! Mösyö Madeleine, sayın Başkan!

Javert ayağını yere vurdu:

- Al sana, şimdi de öteki! Susacak mısın sen ahlaksız karı? Ne aşağılık memleket! Kürek mahkûmları mülki amir oluyor, orta malı kızlar da kontesler gibi tedavi görüyor. Yok ama! Bunlar hep değişecek. Vakti geldi!

Fantine’e dik dik baktı ve Jean Valjean’ın kravatını, gömleğini, yakasını yeniden avuçlayarak ekledi:

- Sana söylüyorum, Mösyö Madeleine yok artık, sayın Belediye Başkanı yok. Bir hırsız var, bir eşkıya var, Jean Valjean adında bir forsa var! Tuttuğum o! İşte bu var!

Fantine sıçrayarak doğruldu, kaskatı kesilen kolları ve iki eli üzerine dayandı; Jean Valjean’a baktı, Javert’e baktı, rahibeye baktı, konuşacakmış gibi ağzını açtı, boğazının derinliklerinden bir hırıltı çıktı, dişleri takırdadı, nefesi daralıyormuşçasına kollarını uzattı, ellerini açtı, boğulan bir kimse gibi etrafında tutunacak bir şey aradı; sonra birden yastığın üzerine yığıldı.

Başı karyolanın arkasına çarpıp göğsüne düştü, ağzı aralık, gözleri açık ve sönük kaldı.

Ölmüştü. Jean Valjean elini, Javert’in onu tutan eli üzerine koyup bir çocuğun elini açar gibi açıverdi, sonra ona:

- Bu kadını öldürdünüz, dedi.

- Yeter artık! diye haykırdı Javert öfkeyle köpürerek. Buraya lakırdı dinlemeye gelmedim. Kısa keselim. Muhafızlar aşağıda, hemen gidelim, yoksa kelepçe!

Odanın bir köşesinde oldukça kötü durumda bir eski demir karyola duruyordu, gece hastayı bekleyen hemşirelere nöbet yatağı vazifesi görürdü. Jean Valjean bu karyolaya doğru yürüdü, zaten hayli harap durumda olan baş tarafını kaşla göz arasında koparıp ayırdı. Onun gibi adaleleri olan bir kimse için kolay işti bu. Baş demirini sıkıca avuçladı ve Javert’i süzdü. Javert kapıya doğru geriledi.

Jean Valjean demir çubuk avucunda, Fantine’in yatağına doğru ağır ağır yürüdü. Oraya varınca döndü ve Javert’e ancak işitilebilen bir sesle:

- Şu an beni rahatsız etmemeniz iyi olur, dedi.

Gerçek olan şu ki, Javert titriyordu.

Gidip muhafızları çağırmak geldi aklına, ama Jean Valjean bu arada fırsattan yararlanıp kaçabilirdi. Bunun için kaldı. Bastonunu ince ucundan kavrayıp sırtını kapının pervazına vererek gözünü Jean Valjean’dan ayırmadı.

Jean Valjean dirseğini karyolanın başucundaki demirin tokmağına, alnını da eline dayadı ve hareketsiz, upuzun yatan Fantine’i seyretmeye koyuldu. Kendinden geçmişçesine sessiz ve besbelli tamamen bu hayatla ilgisi olmayan şeyler düşünerek öylece kaldı. Yüzünde ve duruşunda dile getirilmesi imkânsız bir merhametten başka bir şey yoktu. Bir süre böyle dalgın kaldıktan sonra Fantine’e doğru eğildi ve alçak sesle ona bir şeyler söyledi.

Ne dedi ona? Müebbet acılara mahkûm bu adam, bu ölü kadına ne söyleyebilirdi? Bu sözler ne olabilirdi? Yeryüzünde kimse işitmedi bu sözleri. Acaba ölü işitebildi mi onları? Bazı dokunaklı hayaller vardır ki, belki de yüce gerçeklerdir onlar. Yalnız belli olan bir şey var ki, olup bitenlerin tek tanığı olan Simplice Hemşire’nin sık sık anlattığına göre Jean Valjean, Fantine’in kulağına konuştuğu sırada, bu soluk dudaklarda ve mezar şaşkınlığı dolu bu bulanık gözbebeklerinde anlatılması imkânsız bir gülümsemenin uç verdiği açık açık görülmüştü.

Jean Valjean, tıpkı bir annenin çocuğuna yaptığı gibi, Fantine’in başını iki eli arasına alarak yastığın üzerine yerleştirdi, sonra geceliğinin şeridini bağladı, saçlarını gece başlığının içine soktu. Bunları yaptıktan sonra da onun gözlerini kapadı.

Fantine’in yüzü o esnada garip bir ışıkla aydınlanmış gibiydi.

Ölüm, yüce aydınlığa girmek demektir.

Fantine’in eli yataktan dışarı sarkıyordu. Jean Valjean bu elin önünde diz çöktü, onu yavaşça kaldırdı ve öptü.

Sonra ayağa kalktı, Javert’e dönerek:

- Şimdi emrinizdeyim, dedi.

V
UYGUN MEZAR

Javert, Jean Valjean’ı şehir hapishanesine teslim etti. Mösyö Madeleine’in tutuklanması Montreuil-sur-Mer’de bir heyecan, daha doğrusu olağanüstü bir sarsıntı yarattı. Tek bir söz, “Bir kürek mahkûmuymuş!” sözü hemen hemen herkesin onu bırakıvermesine yetti. Saklamamıza imkân olmayan bu gerçeği üzülerek söylüyoruz. Daha iki saat geçmeden yaptığı iyilikler unutuldu ve geriye “bir kürek mahkûmu”ndan başka bir şey kalmadı. Arras’taki olayı kimsenin henüz etraflı bir şekilde bilmediğini belirtmek yerinde olur. Bütün gün boyunca şehrin dört bir yanında şöyle konuşmalar duyuluyordu:

- Haberiniz yok mu? Serbest bırakılan bir forsaymış meğerse!

- Kim bu?

- Belediye Başkanı.

- Yok canım? Mösyö Madeleine mi?

- Evet.

- Sahi mi?

- Adı Madeleine değilmiş. Ucube bir adı var: Bejean, Bojean, Boujean, Bonjean...

- Aman Tanrım! Tutuklamışlar. Tutuklama!

- Hapishanede, şehir hapishanesinde, başka bir yere nakledilinceye kadar.

- Demek nakledilinceye kadar! Nakledecekler! Nereye nakledecekler acaba?

- Evvelce yol keserek yaptığı bir soygundan dolayı ağır ceza vereceklermiş.

- Doğrusu ben şüphe ediyordum. Bu adam fazlasıyla iyi, fazlasıyla mükemmel, fazlasıyla ballı şekerliydi. Tevcih edilen nişanı reddediyor, rastladığı veletlere, bütün kopillere para veriyordu. Bu işin içinde bir iş var diye düşünmüşümdür daima.

Hele “salonlar” bu çeşit sözlerle dolup taştı.

Drapeau Blanc gazetesine abone yaşlı bir kadın, dibi neredeyse bulunamayacak kadar derin şöyle bir düşünce ileri sürdü: “Hiç üzülmedim. Bonapartistlere ders olsun!”

İşte Mösyö Madeleine adındaki bu hayalet, Montreuil-sur-Mer’den böylece silinip gitti. Bütün şehirde sadece üç dört kişi bu anıya sadık kaldı. Mösyö Madeleine’e hizmet etmiş olan ihtiyar kapıcı kadın da bunlar arasındaydı.

O günün akşamı, sadık ihtiyar kadın hâlâ şaşkın ve ürkek bir halde odasında oturmuş, kederli kederli düşünüyordu. Fabrika bütün gün kapalı kalmıştı, arabaların işlediği kapı sürgülü, yol bomboştu. Evin içinde sadece iki rahibe, Hemşire Perpétue’yle Hemşire Simplice vardı; Fantine’in ölüsünü bekliyorlardı.

Mösyö Madeleine’in evine dönme saatine doğru, içten gelen bir hareketle kalktı, bir çekmeceden Mösyö Madeleine’in odasının anahtarını ve akşamları odasına çıkarken kullandığı şamdanı çıkardı, sonra onun gelmesini bekliyormuş gibi anahtarı onun her zaman üzerinden aldığı çiviye astı, şamdanı da yanına koydu. Daha sonra yeniden sandalyesine oturup düşünmeye koyuldu. Zavallı ihtiyarcık bütün bunları farkında olmaksızın yaptı.

Ancak aradan iki saat geçtikten sonra hayallerinden sıyrılıp haykırdı: “Hay Allah! Sen şu işe bak! Anahtarını çiviye astım!”

Tam o sırada kapıcı odasının camı aralandı, aralıktan içeri bir el girdi, anahtarla şamdanı aldı, şamdanın mumunu yanmakta olan şamdandan yaktı.

Kapıcı kadın gözlerini kaldırdı, gırtlağında zor zapt edebildiği bir çığlıkla ağzı açık kalakaldı.

Bu eli, bu kolu, bu redingot yenini tanıyordu. Mösyö Madeleine’di bu.

Daha sonra, başından geçen bu olayı anlatırken dediği gibi, kendini toparlayıp tekrar konuşmaya başlamadan önce birkaç saniye nutku tutulmuş olarak kaldı.

Nihayet:

- Aman Tanrım, sayın Başkan, diye haykırdı, ben sizi, sanıyordum ki...

Sözünü kesti, cümlenin sonu başlangıcına karşı bir saygısızlık olacaktı. Jean Valjean onun için hâlâ sayın Başkan’dı.

Jean Valjean onun düşüncesini tamamladı:

- Hapiste, dedi. Oradaydım, pencere demirlerinden birini kırdım, bir damın tepesinden kendimi aşağı attım, buradayım işte. Odama çıkıyorum. Simplice Hemşire’yi çağırın bana. Şüphesiz o zavallı kadının yanındadır.

İhtiyar kadın alelacele söyleneni yapmaya gitti. Jean Valjean hiçbir uyarıda bulunmamıştı, çünkü kadının onu, kendisinden daha iyi koruyacağından emindi.

Arabalara mahsus kapıyı açmadan avluya girmeyi nasıl başardığı hiçbir zaman bilinemedi.

Gerçi her kapıyı açan bir anahtarı vardı ve küçük bir yan kapıyı açmakta kullandığı bu anahtarı hep üstünde taşırdı, ama üstünü arayıp bu anahtarı almış olmaları gerekirdi. Bu nokta hiçbir zaman aydınlanmadı.

Odasına giden merdiveni çıktı. Yukarı vardığında şamdanını merdivenin son basamağına bırakarak sessizce kapısını açtı, gidip el yordamıyla penceresini ve kepengini kapattı, sonra dönüp şamdanını aldı ve odasına girdi.

Yararlı bir önlemdi bu, çünkü hatırlanacağı gibi, penceresi sokaktan fark edilebilirdi.

Çevresine, masasına, iskemlesine, üç gündür bozulmamış olan yatağına bir göz attı. Evvelsi günün gecesinden kalma hiçbir düzensizlik izi yoktu. Kapıcı kadın onun “odasını yapmıştı.” Yalnız demirli sopanın iki ucuyla, ateşte kararmış kırk meteliklik madeni parayı küllerin arasından çıkarıp masanın üstüne güzelce koymuştu.

Bir kâğıt alıp üstüne, “Bunlar demirli sopanın iki ucuyla ağır ceza mahkemesinde bahsetmiş olduğum, Küçük-Gervais’den çalınmış kırk meteliklik paradır,” diye yazdı ve parayla iki demir parçasını odaya girildiğinde hemen göze çarpacak şekilde kâğıdın üzerine yerleştirdi. Dolaptan eski bir gömleğini çıkarıp yırttı. Böylece elde ettiği birkaç parça beze iki gümüş şamdanı sardı. Ne telaş ne de heyecan gösteriyordu. Piskoposun şamdanlarını sararken, bir yandan da bir kara ekmek parçasını ısırıyordu. Herhalde kaçarken yanına aldığı hapishane ekmeğiydi bu.

Bu husus daha sonra, adliyece yapılan kovuşturma sırasında odanın döşeme taşları üzerinde bulunan ekmek kırıntılarından anlaşıldı.

Kapıya iki defa hafifçe vuruldu.

- Giriniz, dedi.

Simplice Hemşire’ydi bu gelen.

Hemşirenin yüzü solgun, gözleri kırmızı kırmızıydı, elinde tuttuğu mum titriyordu. Kaderin darbelerinin özelliği şudur ki, ne kadar olgunluğa ermiş, ne kadar soğukkanlı olursak olalım, duygu dünyamızın derinliklerinde yatan insan doğasını bulup çıkarır ve bunu dışa vurmak zorunda bırakırlar. O günün heyecanları içinde, rahibe de yeniden kadınlaşmıştı. Ağlamıştı ve şimdi titriyordu.

Jean Valjean bir kâğıdın üzerine birkaç satır bir şey yazmıştı, kâğıdı rahibeye verip:

- Hemşire, bunu rahip efendiye verirsiniz, dedi.

Kâğıt katlanmıştı. Rahibe bir göz attı.

- Okuyabilirsiniz, dedi Jean Valjean.

Simplice Hemşire okudu:

Sayın rahipten burada bıraktığım her şeye nezaret etmesini rica ederim. Davama ve bugün ölen kadının cenazesine ait masrafları bu bıraktıklarımdan ödemesini dilerim. Kalanı yoksulların olacaktır.

Hemşire konuşmak istedi, ama ancak birkaç anlamsız ses kekeleyebildi. Fakat yine de, sonunda şunları söyleyebildi:

- Acaba sayın Başkan şu bahtsız kadıncağızı son bir defa daha görmek istemezler mi?

Jean Valjean:

- Hayır, dedi, peşimdeler. Bu takdirde beni onun odasında tutuklarlar. Böylesi onun huzurunu bozar.

Sözünü henüz bitirmişti ki, merdivende büyük bir gürültü koptu. Yukarıya doğru yaklaşan bir ayak patırtısıyla birlikte, ihtiyar kapıcı kadının en yüksek, en tiz sesiyle söylediği sözleri işittiler:

- Benim iyi efendim, Tanrı üzerine yemin ederim ki, ne gündüz ne akşam buraya kimsecikler girmedi, ben de kapıdan ayrılmadım!

Bir adam karşılık verdi:

- İyi ama ışık var bu odada.

Javert’in sesini tanıdılar. Oda o şekildeydi ki, kapı açıldığında sağdaki duvarın köşesini gözlerden gizliyordu. Jean Valjean mumu üfleyip bu köşeye girdi.

Simplice Hemşire masanın önüne diz çöktü. Kapı açıldı.

Javert içeri girdi.

Koridordan birçok kişinin fısıldaştıkları ve kapıcı kadının itirazları duyuluyordu.

Rahibe gözlerini kaldırmadı bile. Dua etmekteydi. Şamdan şöminenin üzerindeydi ve pek az aydınlık veriyordu.

Javert, hemşireyi gördü ve şaşkın bir halde durdu.

Hatırlanacağı üzere Javert’in ruhunun en önemli özelliği, nefes alabildiği tek yer, her türlü otoriteye karşı duyduğu saygıydı. Yekpare bir kişiliği vardı; ne itiraz ne de sınırlama kabul ederdi. Kilise otoritesiyse onun için bütün otoritelerin üstündeydi. Dindardı, her hususta olduğu gibi yüzeysel ve dürüst olarak dindardı. Onun nazarında bir rahip, asla hata yapmayan bir kafaydı; bir rahibe, asla günah işlemeyen bir yaratıktı. Onlar bu dünyaya kapatılmış ruhlardı, onları çevreleyen duvarların tek bir kapısı vardı, o da ancak gerçeğe yol vermek için açılırdı.

Hemşireyi görünce, Javert’in ilk hareketi geri çekilmek oldu. Ama onu tutan ve dayanılmaz bir güçle aksi yöne doğru iten başka bir görev daha vardı. Onun için, ikinci hareketi olduğu yerde kalmak ve hiç olmazsa bir süre susmak oldu.

Hayatında hiç yalan söylememiş olan Simplice Hemşire’ydi bu. Javert bunu biliyor ve bundan dolayı ona derin bir saygı besliyordu.

- Hemşirem, dedi, bu odada yalnız mısınız?

Korkunç bir an oldu, bu sırada zavallı kapıcı kadın bayılacağını sandı.

Hemşire gözlerini kaldırdı ve cevap verdi:

- Evet.

- Demek, dedi Javert, bağışlayın ısrar ettiğim için, ama görevim bu benim, demek bu akşam bir kimse, bir adam görmediniz. Kaçtı da, onu arıyoruz, şu Jean Valjean denilen adam, onu görmediniz mi?

Hemşire cevap verdi:

- Hayır.

Yalan söyledi, iki defa arka arkaya, birbiri peşi sıra, hiç duraksamadan, çarçabuk, kendini feda edercesine yalan söyledi.

- Affedersiniz, dedi Javert ve derin bir saygıyla selamlayarak geri çekildi.

Ey mübarek kız! Uzun yıllar var ki siz artık bu dünyada değilsiniz, nur içindeki kız kardeşleriniz bakirelere ve erkek kardeşleriniz meleklere ulaştınız. Varsın bu yalan cennette sevaplarınız arasında sayılsın!

Hemşirenin sözü Javert için öylesine kesin bir şeydi ki, masanın üstünde duran bu yeni üflenmiş, hâlâ dumanı tüten mumu fark etmedi bile.

Bir saat sonra bir adam, ağaçlar ve sisler arasından yürüyerek Paris’e doğru Montreuil-sur-Mer’den hızla uzaklaşıyordu. Bu adam Jean Valjean’dı. Yolda ona rastlayan iki üç yük arabacısının ifadelerinden tespit edildiğine göre, elinde bir paket taşıyordu ve sırtında bir işçi gömleği vardı. Nereden bulmuştu bu gömleği? Bu hiçbir zaman bilinemedi. Ancak birkaç gün önce fabrikanın revirinde bir yaşlı işçi ölmüş, geriye kala kala gömleği kalmıştı. Belki bu gömlekti o.

Fantine hakkında son bir söz.

Hepimizin annesi birdir: Toprak. Fantine’i bu anneye verdiler.

Rahip, Jean Valjean’ın bıraktığı paranın mümkün olduğu kadar büyük kısmını yoksullara ayırmakla iyi bir iş yaptığı inancındaydı, belki de iyi yaptı. Sonuç itibariyle neydi ki bunlar? Bir forsayla bir sokak kızı. Bunun için Fantine’in toprağa verilmesi işini sadeleştirdi. O kadar sadeleştirdi ki, sadeliğin son aşaması olan yoksullar çukuruna gömdürdü.

Böylece Fantine, mezarlığın hem herkesin malı olan hem de hiç kimsenin malı olmayan, içinde yoksulların kaybolduğu bedava köşesine gömüldü. Neyse ki Tanrı, bir ruhu nerede bulacağını bilir. Fantine’i karanlıklar içine, rastgele kemiklerin arasına yatırdılar. Ölü artıklarıyla kucak kucağa yatmak zorunda kaldı. Umumi çukura atıldı. Mezarı da yatağına benzedi.

BİRİNCİ KİTAP

Waterloo

I
NIVELLES’DEN GELİRKEN
RASTLANILAN ŞEYLERE DAİR

Geçen yıl (1881), güzel bir mayıs sabahı, bir yolcu, bu hikâyeyi anlatan kişi, Nivelles’den gelip La Hulpe’e doğru gidiyordu. Yayaydı. İki sıra ağaçlar arasında, tepeler üzerinden dalgalanarak uzanan taş döşeli geniş bir yolu izlemekteydi. Birbiri ardınca gelen tepeler sanki yolu kâh kaldıran, kâh indiren muazzam dalgalar gibiydiler. Yolcu Lillois’yı ve Bois Seigneur-Isaac’ı geçmişti. Batıda, Braine-l’Alleud’ün ters çevrilmiş bir vazo şeklindeki arduvaz kaplı kulesini görüyordu. Yüksekteki bir koruluğu ve bir arayolun köşesinde, üzerinde Eski giriş kapısı No: 4 yazısı taşıyan kurt yeniği içinde bir direğin yanı başındaki bir meyhaneyi geride bırakmış bulunuyordu. Meyhanenin ön tarafında şöyle bir tabela vardı: “Dört bucağın rüzgârı. Echabeau, özel kahvehane.”

Bu meyhaneden bir çeyrek fersah ötedeki küçük bir vadinin dibine geldi yolcu. Burada, yolun dolgu kısmında oyulmuş bir kemerin altından bir su geçiyordu. Şosenin bir yanında vadiyi dolduran seyrek ama yemyeşil ağaç kümeleri, öbür yanda çayırlıklar içinde dağılmakta, latif bir görünüşle ve düzensiz bir halde Braine l’Alleud’e doğru uzaklaşıp gitmekteydiler.

Orada sağda, yolun kenarında bir han, hanın kapısı önünde dört tekerlekli bir araba, şerbetçi otu için büyük bir deste sırık, bir saban, yeşil bir çitin yanında bir yığın kuru çalı çırpı, dumanı tüten dört köşe bir kireç kuyusu, samandan bölmeleri olan eski bir sundurmaya dayalı duran bir merdiven vardı. Genç bir kız bir tarlada yabani otları ayıklıyordu. Belki de bir panayır gösterisinden kalma kocaman sarı bir afiş rüzgârda uçuşup duruyordu. Hanın köşesinde, içinde küçük bir ördek filosunun yüzdüğü bir su birikintisinin yanında kötü döşenmiş bir patika, çalılıklar arasında uzayıp gidiyordu. Yolcu bir yola saptı.

Üzerinde çapraz döşenmiş tuğladan sivri bir çatı yükselen on beşinci yüzyıldan kalma bir duvar boyunca yüz adım kadar gittikten sonra, kendisini büyük bir kapının önünde buldu. Taş kemerli, düz tablalı, iki yanında iki yassı madalyon bulunan, ağırbaşlı, 14. Louis tarzında bir kapıydı bu. Kapının üstünde vakur bir cephe yükselmekteydi. Cepheye dikine gelen bir duvar hemen hemen kapıya dokunmakta ve buna sert bir dik açı eklemekteydi. Kapının önündeki çimenliğin üzerinde üç tane tırmık yatıyor, bunların arasından karmakarışık bir şekilde türlü çeşit mayıs çiçekleri fışkırıyordu. Kapı kapalıydı. Paslı bir eski tokmağın süslediği iki harap kanattı örtüsü.

Güneş pek nefisti; dallar sanki rüzgârdan çok kuş yuvalarından gelen tatlı bir ürperiş içindeydiler. Kim bilir belki de âşık bir küçük kuşcağız bir ağacın üstünde kendinden geçmiş şakıyıp duruyordu.

Yolcu eğildi ve kapının sağ kemer desteği altındaki sol taşta bir küre kovuğuna benzeyen, oldukça geniş bir oyuğu incelemeye koyuldu. Tam o sırada kapının kanatları ayrıldı ve içerden bir köylü kadın çıktı.

Kadın, yolcuyu gördü ve neye baktığını fark etti.

Ona:

- Bunu bir Fransız güllesi yaptı, dedi.

Ve ekledi:

- Orada, kapının daha yukarısında, çivinin yanında gördüğünüz de koca bir karabina deliğidir. Karabina tahtayı delemedi.

- Bu yerin adı nedir? diye yolcu sordu.

- Hougomont, dedi köylü kadın.

Yolcu doğruldu. Birkaç adım attı, gidip çitlerin üstünden baktı. Ufukta, ağaçların arasında bir tepecik ve bu tepeciğin üstünde de uzaktan aslana benzeyen bir şey gördü.

Waterloo Savaşı’nın geçtiği meydanda bulunuyordu.

II
HOUGOMONT

Hougomont, uğursuz bir yerdir; engelin başlangıcı, Avrupa’nın Napolyon adındaki o büyük oduncusunun Waterloo’da karşılaştığı ilk direniş, baltanın çarptığı ilk budaktır.

Hougomont bir zamanlar şatoydu, şimdiyse sadece bir çiftlik. Hougomont, antikacı için Hugomons’tur. Bu şato Somerel Senyörü Hugo tarafından yaptırılmıştı: Villers Manastırı’nı altıncı bir rahiplik için gelir olarak bağışlayan da bu zattır.

Yolcu kapıyı itti, bir revakın altında duran eski bir körüklü gezinti arabasının yanından geçti ve avluya girdi. Bu avluda gözüne çarpan ilk şey, 16. yüzyıldan kalma bir kapı oldu. Çevresindeki her şey yıkılmış olduğundan, bu kapı bir kemer gibi duruyordu. Anıt görüntüsü çoğu defa harabeden doğar. Kemerin yanında, bir duvarda başka bir kapı açılıyordu; 4. Henri devrindeki gibi köşe taşları olan bu kapıdan bir meyve bahçesinin ağaçları görünmekteydi. Bu kapının yanında bir gübre çukuru, kazma ve kürekler, birkaç yük arabası, kapak tagı ve demirden çıkrığıyla eski bir kuyu, zıplayan bir tay, kabaran bir hindi, üstünde küçük bir çan kulesi yükselen bir kilise, kilisenin duvarına yaslanan çiçek açmış bir armut ağacı: İşte, fethi, Napolyon’un hülyasını tutmuş olan avlu, bu avluydu. Eğer zapt edebilseydi, bu toprak parçası belki de ona dünyayı verecekti. Şimdi burada tavuklar gagalarıyla tozları etrafa saçıyorlar. Bir homurtu işitiliyor; İngilizlerin yerini alan kocaman bir köpek dişlerini gösteriyor.

İngilizler burada hayran olunacak bir iş başarmışlardır. Cooke’un dört muhafız bölüğü burada, bir ordunun gazabına karşı yedi saat müddetle direnmiştir.

Hougomont’u bahçe ve tarlalarıyla birlikte binaları ve çevresi kapalı geometrik satıh halinde gösteren bir haritaya bakıldığında, burası bir köşesi çentilmiş düzgün olmayan bir dikdörtgen biçimi sunar. Güney kapısı işte bu çentik köşedir ve onu doğrudan ateş altında tutan bu duvar tarafından korunur. Hougomont’un iki kapısı vardır: biri güney kapısı, yani şatonun kapısı; öbürü de kuzey kapısı, yani çiftliğin kapısı. Napolyon, Hougomont’a karşı kardeşi Jerôme’u yolladı. Guilleminot, Foy ve Bachelu tümenleri buraya çarpıp kaldılar. Reille’in hemen bütün kolordusu burada savaşa sürüldü ve başarısızlığa uğradı; Kellermann’ın gülleleri bu kahraman duvarda tükendi. Bauduin’in tugayının Hougomont’u kuzeyden zorlaması da bir işe yaramadı; Soye’un tugayı ise güneyde ancak küçük bir parça koparabildi, onu da alamadı.

Çiftlik binaları, avluyu güneyden çevreliyor. Fransızlar tarafından kırılan kuzey kapısının bir parçası duvara asılmış sallanmakta. Bu kapı parçası, iki kalas üzerine çakılmış dört tahtadan ibaret; üzerinde hücumdan kalma yara izleri fark ediliyor.

Fransızların göçerttikleri ve duvardaki parçanın yerine bir başkasıyla kapatılan kuzey kapısı, avlunun dibinde aralık duruyor; avluyu kuzeyden kapayan altı taş, üstü tuğla bir duvara kare biçiminde asılmış. Her çiftlikte olana benzer basit bir araba kapısı bu: iki geniş kanadı kaba tahtadan yapılmış; ötesinde çayırlar uzanıyor.

Bu girişin kavgası pek müthiş oldu. Kapının pervazları üzerinde uzun süre çeşit çeşit kanlı el izleri görüldü. Bauduin burada öldürüldü.

Savaşın fırtınası hâlâ bu avluda varlığını sürdürür; dehşet gözle görülebilir haldedir; çarpışmanın kargaşalığı orada taş kesilip kalmıştır. Bütün bunlar hem canlı hem ölüdür; daha dün olmuştur. Duvarlar can çekişmekte, taşlar düşmekte, çatlaklar bağırmaktadır; delikler birer yaradır; ağaçlar eğilmiş, titrek, kaçmaya uğraşır gibidirler.

Bu avlu 1815’te, bugün olduğundan daha mamurdu. Bu arada alaşağı edilen yapılar, o zamanlar muntazam çıkıntılar, girintiler, köşeler meydana getiriyorlardı.

Burada İngilizler mevzilenmişlerdi: Fransızlar girdiler, fakat tutunamadılar. Kilisenin yanında şatonun bir kanadı, Hougomont Malikânesi’nden kalan tek enkaz, tabir caizse bağrı deşilmiş bir halde, harap, yükseliyordu. Şato, kale işi görmüştü, kilise de istihkâm. Burada insanlar karşılıklı birbirlerini telef ettiler. Her yandan, duvarların gerisinden, çatı tepelerinden, mahzen diplerinden, bütün pencerelerden, bütün bodrum deliklerinden, bütün taş aralarından üzerlerine kurşun yağdırılan Fransızlar, çalı çırpı demetleri getirip duvarları ve insanları ateşe verdiler; topların kustuğu demir parçalarına yangınla cevap verildi.

Harap kanatta, demir parmaklıklı pencerelerden, binanın tuğladan yapılmış ana kısımlarından birinin yıkık dökük odaları fark ediliyor. İngiliz muhafızlar bu odalarda mevzilenmişlerdi. Zemin kattan çatıya kadar çatlayıp yarılmış olan sarmal merdiven, kırılmış bir böcek kabuğunun içi gibi görünüyor. Merdiven iki katlı; merdivende sıkışıp kalan ve üst basamaklarda toplanan İngilizler alt basamakları kesmişlerdi. Bunlar mavi taştan geniş levhalar ve ısırgan otları arasında bir yığın teşkil ediyorlar. On kadar basamak hâlâ duvara yapışık duruyor, birincisinin üzerine üç dişli bir yaba resmi kazılmış. Erişilemeyen bu basamaklar yuvalarında sapasağlam duruyorlar. Geri kalan kısım dişleri dökülmüş bir çene kemiğine benziyor. Şurada iki yaşlı ağaç var; biri kurumuş, öbürü ayağından yaralanmış, ama her nisan yeşerip 1815’ten beri merdiven aralıklarından büyümeye koyulmuş.

Kilisede herkes birbirini boğazlamıştı. Yeniden sükûna kavuşan kilisenin içi bir garip. Katliamdan bu yana burada hiç ayin okunmamış. Ama mihrap hâlâ duruyor, ham taştan bir zemine dayalı kaba tahtadan bir mihrap bu. Beyaz badana çekilmiş dört duvar, mihrabın karşısında bir kapı, kemerli iki küçük pencere, kapının üzerinde tahtadan büyük bir haç, haçın üst tarafında da bir demet kuru otla tıkanmış dört köşe bir nefeslik penceresi, yerde bir köşede paramparça olmuş eski bir pencere çerçevesi: İşte kilise. Mihrabın yanına on beşinci yüzyıldan kalma tahtadan bir Azize Anne Heykeli çakılmış; çocuk İsa’nın başını bir karabina kurşunu alıp götürmüş. Kısa bir süre kiliseye hakim olup sonra atılan Fransızlar burayı yakmışlar. Alevler bu harabeyi doldurmuş, fırına çevirmiş; kapı yanmış, döşeme yanmış, tahtadan İsa yanmamış. Ateş onun ayaklarını kemirmiş, sonra durmuş. Şimdi yalnızca bu ayakların kararmış kalıntıları görülüyor. Memleket halkının dediğine bakılırsa bir mucize... Başı kopan çocuk İsa’nın talihi İsa kadar da yaver gitmemiş.

Duvarlar yazılarla kaplı. İsa’nın ayakları dibinde şu ad okunuyor: Henquinez. Sonra daha başkaları: Conde de Rio Maïor, Marques y Marquesa de Almagro (Habana). Fransız adları da var; yanlarında öfke anlamına gelen ünlem işaretleriyle. 1849’da duvarlar yeniden aklandı. Milletler birbirlerine küfrediyorlardı bu duvarlarda.

Elinde balta tutan bir ceset kaldırılmıştır bu kilisenin kapısından: Asteğmen Legros’nun cesedi.

Kiliseden çıkılınca sol tarafta bir kuyu görülür. Bu avluda iki tane kuyu vardır. Sorarsınız: Bu kuyuda niçin kovayla makara yok? Çünkü artık ondan su çekilmiyor. Niçin artık su çekilmiyor? İçi iskelet dolu da ondan. Bu kuyudan son su çekenin adı Guillaume Van Kylsom’dur. Hougomont’da oturan bir köylüydü bu ve bahçıvanlık ediyordu. Ailesi 18 Haziran 1815’te kaçıp ormanlarda saklanmış.

Villers Manastırı’nın çevresindeki orman, çil yavrusu gibi dağılan bu ahaliyi pek çok günler, geceler boyunca barındırdı. Bugün dahi, eski yanmış ağaç kütükleri gibi bazı tanınabilir kalıntılar, fundalıkların dibinde titreşen bu zavallı konak yerlerini belli eder.

Guillaume Van Kylsom “şatoyu korumak için” Hougomont’da kaldı ve bir mahzene saklandı. İngilizler onu orada buldular. Gizlendiği yerden çekip çıkardılar ve savaşçılar, kılıçlarının yassı tarafıyla vura vura bu ürkek adamı kendilerine hizmet ettirdiler. Susamışlardı; bu Guillaume onlara içecek su getiriyordu. Suyu işte bu kuyudan çekiyordu. Birçoğu son yudumlarını buradan içtiler. Bunca ölünün suyunu içtiği bu kuyunun da ölmesi gerekirdi.

Savaştan sonra herkesi bir telaş sardı: cesetleri gömme telaşı. Ölümün, zaferi örselemek için kendisine has bir usulü vardır; şan ve şerefin peşinden vebayı getirir. Tifüs, galibiyetin ayrılmaz bir parçasıdır. Derin bir kuyuydu bu. Onu bir kabristan yaptılar. İçine üç yüz ölü attılar. Belki aşırı bir telaşla yaptılar bu işi. Hepsi de ölmüş müydü acaba? Efsane, “Hayır,” diyor. Söylentiye göre, definden sonraki gece kuyudan imdat isteyen zayıf sesler geldiği duyulmuş.

Bu kuyu avlunun ortasında, tecrit edilmiş haldedir. Yarı taş yarı tuğladan üç duvar, bir paravanın kıvrılmış kanatları gibi ve dört köşe bir kuleyi taklit edercesine onu üç yandan çevirir. Dördüncü yan açıktır. Suyu bu yandan alırlardı. Dipteki duvarda şekilsiz bir çatı penceresine benzer bir şey var, belki bir obüs deliği. Bu küçük kulenin bir de tavanı varmış ama sadece kirişleri kalmış. Sağdaki duvarın takviye demirleri bir haç resmediyor. Eğilip bakıldığında, bir yığın zifiri karanlığın doldurduğu tuğladan örülmüş, derin bir borunun içinde göz alabildiğine gidiyor. Kuyunun etrafındaki duvar dipleri, ısırgan otları arasında kaybolmakta.

Belçika’daki bütün kuyularda sahanlık vazifesi gören geniş, mavi taş levhalardan yok bu kuyunun önünde. Mavi taş levhanın yerini bir travers tahtası almış; buna beş altı tane biçimsiz kalas dayanıyor; budaklı, kaskatı kesilmiş kalasları kocaman kemiklere benziyor. Kuyunun ne kovası ne zinciri ne de makarası var, ama sunak vazifesi gören taş yalağı hâlâ duruyor, burada yağmur suları toplanıyor ve ara sıra komşu ormanlardan bir kuş su içmeye geliyor, sonra uçup gidiyor.

Bu harabenin içinde bir ev, çiftlik evi hâlâ mesken. Bu evin kapısı avluya açılıyor. Bu kapının üzerinde gotik tarzında güzel bir kilit levhasının yanı sıra, çaprazlamasına konulmuş yonca yaprağı şeklinde bir demir tutamak bulunuyor. Hanoverli Teğmen Wilda, çiftliğe sığınmak için bu tutamağa yapıştığı sırada bir Fransız istihkâmcısı bir balta darbesiyle onun elini koparmıştı.

Evde oturan ailenin büyükbabası, öleli uzun zaman olan, eski bahçıvan Van Kylsom’dur. Kır saçlı bir kadın bize şöyle diyor: “Buradaydım. Üç yaşındaydım. Ablam korkmuş ağlıyordu. Bizi koruluğa götürdüler. Annemin kucağındaydım. Kulaklarını toprağa yapıştırıp sesleri dinliyorlardı. Ben top seslerini taklit ediyordum; bum, bum diyordum.”

Söylediğimiz gibi, avludaki kapılardan biri meyve bahçesine açılıyor.

Meyve bahçesi korkunç.

Burası üç kısma ayrılmış, hatta üç perdeye denilebilir: birinci kısım bir bahçe, ikincisi meyve bahçesi, üçüncüsü ise bir koruluk. Her üç kısmı da ortak bir sınır çevreliyor: giriş yönünde şatonun ve çiftliğin binaları, solda bir çit, sağda bir duvar, dipte yine bir duvar. Sağdaki duvar tuğladan, dipteki taştan. Önce bahçeye giriliyor. Bahçe aşağıda kalıyor; frenküzümleri dikilmiş, yabani bitkilerle dolu, korkuluğunun parmaklıkları çift göbekli yontma taştan, muhteşem bir teras önünü kapatıyor. Lenôtre öncesi Fransız stilinde bir asilzade bahçesiydi bu, bugünse harap ve dikenlik. Baştaki parmaklıkların üstünde taştan gülleleri andıran yuvarlaklar bulunuyor. Hâlâ küp şeklindeki kaideleri üzerinde duran kırk üç tane korkuluk parmaklığı sayılmakta, ötekiler otların arasına devrilmiş. Hemen hepsinin üzerinde kurşun sıyrıkları var. Kırık bir parmaklık, kopuk bir bacak gibi setin üzerine konulmuş.

İşte meyve bahçesinden daha aşağıda olan bu bahçeye sızan ve bir daha da çıkamayan birinci hafif piyade alayından altı avcı, inlerinde sıkıştırılan ayılar gibi burada yakalanmış ve biri karabina olmak üzere, iki Hanover bölüğüne karşı çarpışmayı kabul etmişlerdi. Hanoverliler bu parmaklıklara sıralanmış, yukarıdan ateş ediyorlardı. Avcılar aşağıdan karşılık veriyorlardı, iki yüze karşı altıydılar; frenküzümlerinden başka siperleri olmayan bu yiğit insanlar ölmek için bir çeyrek saat çarpıştılar.

Birkaç basamak çıkınca, bahçeden meyve bahçesi denilen yere geçiliyor. Burada, bu birkaç kulaç karelik yerde, bir saatten daha az zamanda bin beş yüz kişi devrildi. Duvar sanki savaşa yeniden başlamaya hazır gibi. İngilizler tarafından gelişigüzel yüksekliklerde açılmış otuz sekiz mazgal deliği hâlâ duruyor. On akıncısının önünde, granitten iki İngiliz mezarı uzanmakta. Yalnız güney tarafındaki duvarda mazgal delikleri var, çünkü taarruz o taraftan geliyordu. Bu duvarı dışarıdan büyük bir yeşil çit gizliyor. Buraya gelen Fransızlar, önlerinde yalnızca çitin bulunduğunu sanarak onu aştılar ve duvarla yüz yüze geldiler. Duvar hem bir engel hem de bir pusuydu; gerisinde İngiliz muhafızlar bulunan otuz sekiz mazgal deliği birden ateş ediyordu; bir salkım[25] ve mermi fırtınasıyla birlikte Soye Tugayı burada kırıldı. Waterloo böyle başladı.

Fakat meyve bahçesi yine de zapt edildi. Elde merdiven yoktu, Fransızlar tırnaklarıyla tırmandılar. Ağaçların altında göğüs göğüse dövüşüldü. Bütün bu otlar kana bulandı. Bir Nassau Taburu, yedi yüz kişi burada kırıldı. Dışarıda, Kellermann’ın iki bataryasına hedef olan duvar, mitralyözle kemirildi.

Her meyve bahçesi gibi, bu da mayıs ayına karşı duyarlıdır. Onun da sarı amberleri, koyungözleri vardır; otları yüksek yüksek olur, sapanın öküzleri otlar orada; üzerinde çamaşırlar kurutulan kıldan örülme ipler ağaç aralarında dolaşır ve geçenleri başlarını eğmek zorunda bırakır; bu sürülmemiş toprakta yürürken insanın ayakları köstebek yuvalarına batar. Otların ortasında uzanmış yatan, kökünden sökülmüş yeşil bir ağaç gövdesi görülüyor. Binbaşı Blackman, son nefesini ona dayanarak vermişti. Onun yanındaki büyük bir ağacın altında da Alman generali Duplat vurulup ölmüştü. Kendisi Nantes Fermanı’nın yürürlükten kalkması sırasında iltica etmiş bir Fransız ailesine mensuptu. Bunun hemen yanı başında, saman ve balçık çamurundan bir sargıyla sarılmış hasta bir elma ağacı eğiliyordu. Hemen bütün elma ağaçları, yaşlılıktan devrildi devrilecekti. İçlerinde bir tane bile yok ki kurşun ya da biskaye[26] yememiş olsun. Ölü ağaç iskeletleri pek bol bu meyve bahçesinde. Dallarda kargalar uçuşuyor, dipte menekşelerle dolu bir koruluk var.

Bauduin vurulup ölmüş, Foy yaralanmıştı. Yangın, kırım, katliam; İngiliz, Alman ve Fransız kanının çılgınca birbirine karışmasından meydana gelen bir ırmak, cesetlerle dolu bir kuyu... Nassau ve Brunswick alayı mahvedilmiş, Duplat ve Blackman ölmüş, İngiliz muhafızlar kırılmış, Reille’in kolordusundaki kırk Fransız taburundan yirmisi telef olmuş, sadece bu Hougomont harabesinde üç bin insan kılıçtan geçirilmiş, doğranmış, boğazlanmış, kurşunlanmış, yakılmış ve bütün bunlar bugün, köylünün biri bir yolcuya, “Mösyö, bana üç frank verin, isterseniz size Waterloo denen şeyi anlatırım!” desin diye olmuş.

III
18 HAZİRAN 1815

Şimdi, hikâye anlatanlara tanınan haklardan birini kullanarak geriye dönelim ve tekrar 1815 yılına gelelim, hatta bu kitabın birinci kısmında anlatılan olayların başladığı devirden biraz öncesine inelim.

17-18 Haziran 1815 gecesi yağmur yağmamış olsaydı, Avrupa’nın geleceği başka türlü olurdu. Birkaç damla suyun fazla veya eksik olması, Napolyon’un zevaline yol açtı. Waterloo’nun, Austerlitz’in sonu olması için ilahi takdir biraz yağmurdan başka bir şeye ihtiyaç duymadı ve gökyüzünden mevsime uygun olmayan bir yönde geçen bir bulut, dünyanın yıkılmasına yetti.

Waterloo Savaşı, Blücher’e yetişme fırsatı verecek şekilde, ancak on bir buçukta başlayabildi. Niçin? Çünkü toprak ıslaktı. Topçunun manevra yapabilmesi için toprağın biraz sertleşmesini beklemek icap etti.

Napolyon topçu subayıydı ve bunun sıkıntısını çekiyordu. Bu harikulade kumandan, aslı itibariyle, Aboukir hakkında Direktuvar Hükümeti’ne verdiği raporda, “Güllelerimizden biri altı kişiyi öldürdü,” diyen adamdı. Bütün savaş planları gülle ve mermi bakımından hazırlanmıştı. Onun zaferinin anahtarı, topçu kuvvetini belli bir nokta üzerinde yoğunlaştırmaktı. Düşman generalinin stratejisini tıpkı bir kale gibi ele alıp yerle bir ediyordu. Zayıf noktayı gülleyle eziyor, savaşları topla başlatıp topla bitiriyordu. Dehasında yıkıcı bir taraf vardı. Taburları düşman saflarına daldırmak, alayları tuz buz etmek, hatları kesmek, yığınakları ezip dağıtmak: Bütün bunlar onun için vurmak, vurmak, sürekli olarak vurmakla mümkündü ve o bu işi gülleye emanet ediyordu. Müthiş bir yöntemdi bu, ve bunun deha ile birleşmesi, savaş güreşinin bu karanlık pehlivanını on beş yıl süreyle yenilmez kıldı.

18 Haziran 1815 günü, sayı üstünlüğü kendi tarafında olduğundan, topçu kuvvetine fazladan güveniyordu. Wellington’un yüz elli dokuz topu vardı, Napolyon’un ise iki yüz kırk.

Farz edin ki toprak kuruydu; toplar kolayca hareket edebildiğinden, harekât sabahın altısında başladı. Böylece savaş, talihin Prusyalılarca değiştirilmesinden iki-üç saat evvel kazanılmış olurdu.

Bu savaşın kaybedilmesinde Napolyon’un hata payı nedir? Batışın sorumluluğu kaptana yüklenebilir mi?

Napolyon’un o devirde açıkça görülen bedenî çöküntüsüne bir de iç çöküntü mü ekleniyordu? Yirmi savaş yılı boyunca kılıcının kınını aşındırması gibi ruhu da bedenini aşındırmış mıydı? Kumandanın içindeki emektar asker, temenni edilemeyecek bir şekilde kendisini hissettirmeye mi başlamıştı? Kısacası, birçok önemli tarihçinin zannettiği gibi, bu deha sönmekte miydi? Kendi zaafını kendisinden saklamak için çılgınca işlere mi kalkışıyordu? Bir macera esintisinin yanıltmasıyla yalpalamaya mı başlamıştı? Bir general için vahim bir şey olan tehlikeyi fark etmez hale mi gelmişti? Devinimin devleri diyebileceğimiz bu çeşit büyük adamlarda dehanın miyoplaştığı bir yaş var mıdır? Fikri dehalar üzerinde yaşlılığın bozucu bir etkisi yoktur. Dante’ler için, Michelangelo’lar için yaşlanmak büyümektir; Hannibal’ler için, Bonapart’lar için neden küçülmek olsun ki? Acaba Napolyon, zaferi doğrudan doğruya hissetme melekesini mi kaybetmişti? Artık su altına gizlenmiş kayaları teşhis edemeyecek, tuzakları tahmin edemeyecek, uçurumların kayan kenarlarını fark edemeyecek bir halde miydi? Felaketleri kokusundan anlayamaz mı olmuştu? Evvelce, muzafferiyete götüren bütün yolları bildiği, yıldırım hızındaki savaş arabası üzerinden azametli bir parmak işaretiyle onları gösteriverdiği halde, şimdi artık arabasını çeken muhteşem lejyonları uçurumlara sürecek uğursuz bir şaşkınlığa mı düşmüştü? Kırk altı yaşında bir yücelik deliliğine mi tutulmuştu? Kader arabasının bu dev sürücüsü, artık kellesi koltuğunda büyük bir cüretkârdan başka bir şey değil miydi?

Biz hiç de böyle düşünmüyoruz.

Herkesin teyit ettiği gibi, onun savaş planı bir şaheserdi: doğruca müttefik hattının merkezine saldırmak, düşmanın içinde bir delik açmak, onu ikiye bölmek, İngilizlerden meydana gelen yarısını Hal’e, Prusyalılardan meydana gelen öbür yarısını Tongres’e sürmek, Welligton’la Blücher’i iki parçaya ayırmak, Mont-Saint-Jean’ı ele geçirmek, Brüksel’i zapt etmek, Almanları Ren Nehri’ne, İngilizleri de denize dökmek. Bütün bunlar, Napolyon’un nazarında bu savaşın içindeydi. Sonrası, sonra görülecekti.

Burada Waterloo’nun tarihini yazmak iddiasında olmadığımızı söylemeye hacet yok. Anlattığımız dramın kaynağını meydana getiren sahnelerden biri bu savaşla ilgili, ama savaşın tarihi bizim konumuz değil.

Kaldı ki bu tarih zaten bizzat Napolyon tarafından yazılmıştır; başka bir bakıma da bütün bir sıra seçkin tarihçiler[27] tarafından, ustaca bir şekilde yazılmıştır. Bize gelince, biz tarihçileri çekişmelerinde kendi başlarına bırakıyoruz. Biz ancak uzaktan bakan bir tanık, oradan geçen bir yolcu; insan etiyle yoğrulmuş bu toprağa eğilen, belki görünüşleri gerçek olarak kabul eden bir araştırmacıyız. Bizim, hiç kuşkusuz içinde serapların da bulunduğu bir hadise topluluğuna, bilim adı altında kafa tutmaya hakkımız yok, bir sistem kurmamıza izin verecek ne bir askeri pratiğe ne de bir strateji uzmanlığına sahibiz. Bize göre, Waterloo da bir tesadüfler silsilesi her iki kumandanı da hükmü altında tutar; ve kader, şu esrarlı sanık söz konusu oldu mu, biz de tıpkı halk gibi, o safdil hakim gibi hüküm veririz.

IV
A

Waterloo Savaşı’nı açıkça göz önüne getirmek isteyenlerin, zihinlerinde büyük bir A harfi çizmeleri yeter. A’nın sol bacağı Nivelles yolu, sağ bacağı Genappe yolu, A’nın ara çizgisi Ohain’den Braine-l’Alleud’e giden çukur yoldu. A’nın tepesi Mont-Saint-Jean’da Wellington, sol alt nokta olan Hougomont’da, Jerôme Bonapart’la birlikte Reille; alt sağ uç olan Belle-Alliance’da Napolyon duruyor. A’nın ara çizgisinin sağ bacağa rastladığı ve onu kestiği noktanın biraz altı Haie-Sainte’tir. Ara çizginin ortası, savaşta son sözün söylendiği kesin noktadır. İmparatorluk hassa alayının üstün kahramanlığının —elinde olmayarak— simgesi haline gelen aslan oraya yerleştirilmiştir.

A’nın tepesinde, iki bacağıyla ara çizgisi arasındaki üçgen Mont-Saint-Jean yaylasıdır. Bütün savaş, bu yaylaya sahip çıkma mücadelesi halinde geçmiştir.

Her iki ordunun da kanatları Genappe ve Nivelles yollarının sağında ve solunda uzanır; Picton’un karşısında Erlon, Hill’in karşısında Reille vardır.

A’nın sivri ucunun, Mont-Saint-Jean yaylasının arkası Soignes Ormanı’dır.

Ovaya gelince, dalgalı geniş bir arazi tasavvur edilmelidir; öyle ki her kıvrım bir sonrakine hakim olsun ve bütün dalgalar Mont-Saint-Jean’a doğru çıksın ve orada ormana varsın.

Bir savaş meydanında iki düşman ordusu, tıpkı iki pehlivan gibidir. Birbirlerinin beline sarılmışlardır. İkisi de birbirini yere çalmaya çalışır. Rastgele her şeye yapışılır, bir çalılık bir dayanak noktası olur, bir duvar köşesi bir göğüs siperi vazifesi görür, sırtını verecek bir istihkâm parçası bulamayan bir alay tabanları yağlar, ovadaki küçük bir çöküntü, arazideki bir engebe, tam yerinde enlemesine geçen bir patika, bir koruluk, bir sel yatağı ordu denen devi topuğundan yakalayabilir ve onun geri çekilmesini engelleyebilir. Savaş meydanının dışına çıkan yenilmiş demektir. Bu yüzden sorumlu kumandanın en ufak bir ağaç kümesini bile incelemesi, en küçük bir topografya kabartısı üzerinde bile derinlemesine düşünmesi gerekir.

İki general de, bugün Waterloo Ovası denen Mont-Saint-Jean Ovası’nı dikkatle incelemişlerdi. Wellington, daha bir yıl önceden, zekice bir ileri görüşlülükle, bu ovayı muhtemel bir büyük savaşta kullanılabilecek bir meydan olarak incelemişti. 18 Haziran günü, bu arazi üzerinde, bu kapışma için en elverişli mevkiyi Welligton almış, Napolyon’a kötüsü kalmıştı. İngiliz ordusu yukarıda, Fransız ordusu aşağıdaydı.

18 Haziran 1815 günü şafak vakti, Napolyon’u Rossome tepelerinde, at üstünde, elinde dürbünüyle resmetmeye kalkışmak burada fazla olur. Göstermeye gerek kalmadan herkes gördü onu. Brienne askeri okulunun küçük şapkası altındaki bu şahin profil, bu yeşil üniforma, nişanlarını örten beyaz astarlı devrik yaka, apoletleri örten redingot, yelek altından gözüken kırmızı lejyon kordonunun köşesi, deri pantolon, dört köşesine üzeri taçlı N harfleri işlenmiş al kadifeden örtüsüyle beyaz at, ipek çoraplar üzerine çekilmiş süvari çizmeleri, gümüş mahmuzlar... Bütün bu görüntüsüyle Sezarların sonuncusu, bugün hayallerde canlı durmakta; bazıları bu görüntüye alkış tutarken, bazıları da ona ters ters bakmaktadır.

Bu görüntü uzun zaman ışığa gömülü kaldı. Nedeni de çoğu kahramanın etraflarına yaydıkları ve daima az ya da çok uzun bir süre gerçeği gözlerden saklayan bir çeşit efsanevi karanlıktır. Ama bugün artık tarih yazılıyor, gündoğuyor.

Tarih, bu aydınlık, merhametsizdir, garip ve ilahi tarafı şudur: Işık olmasına rağmen ve özellikle de ışık olduğu için, evvelce aydınlık görülen yere çok defa gölgeler düşürür; aynı insandan iki farklı hayalet ortaya çıkarır ve bunlardan biri ötekine saldırır, onu yargılar; zorbanın karanlığı kumandanın parlaklığıyla cebelleşir. Böylece halkların nihai değerlendirilişinde daha doğru bir ölçü ortaya çıkar. Tecavüze uğrayan Babil, İskender’i küçültür; zincire vurulan Roma, Sezar’ı küçültür; katledilen Kudüs, Titus’u küçültür. Zorbanın ardından zorbalık gelir. Ardında kendine benzer bir karanlık bırakmak, bir insan için felakettir.

V
SAVAŞLARIN “QUID OBSCURUM"U[28]

Bu savaşın birinci safhasını herkes bilir: karışık, kararsız, tereddütlü, her iki ordu için de tehditkâr, ama Fransızlardan çok İngilizler için tehditkâr bir başlangıç. Bütün gece yağmur yağmıştı. Sağanak toprağı çökertmişti. Su, taslarda birikir gibi, şurada burada, ovanın çukurlarında toplanmıştı. Bazı yerlerde sular nakliye arabalarının dingillerine kadar yükselmekteydi, beygirlerin karınlarındaki kolanların altından sulu çamur damlıyordu. İlerleyen bu araba hengâmesinin ezdiği buğdaylarla çavdarlar, çamurdaki derin tekerlek izlerini doldurup tekerlere yatak vazifesi görmeseydi, her türlü hareket, özellikle Papelotte yakınlarındaki vadilerde, imkânsız olurdu.

İş geç başladı. Daha önce de anlattığımız gibi Napolyon, topçuyu tabanca gibi elinde tutmak âdetindeydi. Bu tabancayı savaşın bazen şu, bazen de bu noktasına doğrulturdu. Bu yüzden, koşulu bataryaların dörtnala serbestçe hareket edebilmelerini bekledi; bunun içinse güneşin yüzünü gösterip toprağı kurutması gerekiyordu. Ama güneş çıkmadı. Güneşle Austerlitz’deki buluşma yoktu artık burada. İlk top patladığında, İngiliz generali Colville saatine baktı ve on biri otuz beş geçtiğini gördü.

Harekât, Fransızların sol kanadından Hougomont üzerine doğru hışımla, hem de belki İmparator’un istediğinden de fazla bir hışımla başladı. Aynı anda Napolyon, Quiot’nun tugayını Haie-Sainte üzerine sürerek merkeze doğru hücuma geçti. Ney de Fransız sağ kanadını, arkasını Papelotte’a dayayan İngiliz sol kanadına karşı saldırıya geçirdi.

Hougomont üzerine taarruz biraz aldatmacaydı; Wellington’u oraya çekerek sola yatmasını sağlamaktı plan. Eğer dört İngiliz muhafız birliğiyle Perponcher Tümeni’nin mert Belçikalıları mevzilerini sıkıca korumasalardı, bu plan başarıya ulaşırdı, ama bu durumda Wellington, kuvvetlerini oraya yığacağı yerde, takviye olarak sadece dört tane daha muhafız bölüğüyle Brunswick’in bir taburunu göndermekle yetinebildi.

Fransız sağ kanadının Papelotte’a hücumunun amacı ise İngiliz sol kanadını tepelemek, Brüksel yolunu kesmek, yardıma gelmeleri muhtemel olan Prusyalılara geçit vermemek, Mont-Saint-Jean’ı zorlamak, Wellington’u Hongomont’a, oradan Braine-l’Alleud’e, oradan da Hal’a doğru sürmekti. Bundan daha açık bir şey olamaz. Birkaç aksama bir yana, bu taarruz başarılı oldu. Papelotte alındı, Haie-Sainte zapt edildi.

Bu arada ayrıntılara ait bir noktayı da belirtelim. İngiliz piyade birliklerinde, özellikle Kempt’in tugayında çok sayıda yeni devşirme asker vardı. Bu genç erler bizim korkunç piyadelerimiz karşısında kahramanca çarpıştılar, deneyimsizlikleriyle işin içinden yiğitçe sıyrılmasını bildiler; özellikle nişancı erler olarak mükemmel hizmet gördüler. Nişancı asker, biraz kendi başına bırakıldığından, âdeta kendi kendisinin generali olur. Bu devşirme erler, Fransızların icatçılığından ve hışmından örnekler verdiler. Kabına sığmaz bir taraf vardı bu acemi piyadelerde. Wellington’un hoşuna gitmedi bu.

Haie-Sainte’in zapt edilmesinden sonra, savaş sallantılı bir hal aldı.

O savaş günü, öğle vaktinden saat dörde kadar, karanlık bir bölüm vardır; savaşın orta yeri hemen hemen fark edilmez haldedir ve göğüs göğüse mücadelenin karanlığına boyanmış gibidir. Alacakaranlık çökmüştür oraya. Bu sisin içinde geniş çalkantılar, baş döndürücü bir serap, o devir savaşlarının bugün artık hemen hiç bilinmeyen kıyafetleri fark edilir: şeritleri uçuşan kalpaklar, sallanan yan çantaları, çapraz askılar, el bombası kutuları, süvarilerin sırmalı ceketleri, bol kıvrımlı kırmızı çizmeler, saçaklı kaytanla çevrilmiş ağır kasketler; İngilizlerin al renkli piyadelerine karışan Brunswick’in neredeyse tamamı siyah piyadeleri; İngiliz askerlerinin omuz başlarında apolet yerine kalın yuvarlak beyaz fitiller; Hanoverli hafif süvarilerin başında bakır şeritli ve kırmızı kıldan sorguçlu dar, uzun miğferler; İskoçyalıların dizleri çıplak, sırtlarında damalı kaputlar; kumbaracılarımızın uzun beyaz tozlukları... stratejik çizgiler değil, tablolar; Gribeauval’e değil, Salvator Rosa’ya layık şeyler.

Bir savaşa daima bir miktar fırtına karışır. Quid obscurum, quid divinium.[29] Her tarihçi, bu gibi hengâmeleri resmederken, biraz kendi hoşuna giden çizgiler çeker. Generallerin tertipleri ne olursa olsun, silahlı kitlelerin birbirleriyle çarpışmasından, önceden hesaplanmasına imkân olmayan geri tepmeler doğar; iki kumandanın iki planı fiiliyatta iç içe girer ve karşılıklı olarak birbirlerini bozarlar. Nasıl bazı topraklar daha çok ya da daha az emici olur da üzerlerine dökülen suyu daha çabuk ya da daha geç emerlerse, savaş meydanının falan noktası da filan noktasına göre daha fazla muharip yutar. O noktaya istendiğinden daha çok asker dökmek zorunda kalınır. Bunlar beklenmedik harcamalardır. Savaş hattı bir ip gibi dalgalanır ve eğrilip bükülür; kan selleri çılgınca akar, orduların cepheleri dalgalanır; savaşa giren veya çıkan birlikler körfezler, burunlar meydana getirirler; bütün o deniz kayalıkları birbirleri önünde durmadan hareket ederler; piyadenin olduğu yere topçu gelir, topçunun olduğu yere süvari koşar; taburlar duman gibidirler. Oralarda bir şey vardır, ararsınız, kaybolmuştur; açıklıklar yer değiştirip karanlık kıvrımlarla gider, geri gelir; âdeta bir ölüm rüzgârı bu kanlı ve korkunç yığınları öne iter, geri atar, şişirir, dağıtır. Göğüs göğüse çarpışma nedir? Bir rakkas hareketi. Matematiksel bir planın hareketsizliği, ancak tek bir dakikayı gösterir, bütün bir günü değil. Bir savaşı resmedebilmek için, fırçasında kaoslar olan güçlü ressamlar gerekir; Rembrant, bu işte Van Der Meulen’den daha iyidir. Öğle vaktinde doğru söyleyen Van Der Meulen, saat üçte yalan söyler. Geometri yanıltır, yalnız kasırgadır doğru olan; Folard’a Polybe’e itiraz etme hakkını veren işte budur. Şunu da ekleyelim: Öyle bir an gelir ki, savaş soysuzlaşıp dövüş halini alır, cüzileşir, ayrıntılara ait sayısız olaylar halinde dağılır, bizzat Napolyon’un ifadesiyle söylersek, “ordunun tarihinden çok, birliklerin biyografisine ait” bir şey olur. Bu takdirde, tarihçinin özetlemek hakkına sahip olduğu açıktır. Tarihçi, mücadeleyi ancak belli başlı çizgileriyle kavrayabilir; hiçbir anlatıcı, ne kadar titiz olursa olsun, savaş denilen o dehşetengiz bulutun şeklini mutlak bir sadakatle tespit edemez.

Bütün büyük ordu çarpışmaları için geçerli olan bu husus, Waterloo için de geçerlidir.

Ancak, öğleden sonra öyle bir an geldi ki, savaşın durumu belirginleşti.

VI
ÖĞLEDEN SONRA SAAT DÖRTTE

Saat dörde doğru, İngiliz ordusunun durumu vahimdi.

Orange Prensi merkezi, Hill sağ kanadı, Picton da sol kanadı kumanda ediyorlardı. Orange Prensi kendinden geçmişçesine ve yiğitçe Hollandalılarla Belçikalılara sesleniyordu: “Nassau! Brunswick! Sakın geri çekilmeyin!” Zayıf düşen Hill, sırtını Welligton’a dayamış, Picton ölmüştü. İngilizler, Fransızlardan 105. alay sancağını ele geçirdikleri dakikada, Fransızlar da İngilizlerin generali Picton’u bir kurşunla başından vurup öldürmüşlerdi. Wellington için savaşın iki dayanak noktası vardı: Hougomont ve Haie-Sainte. Hougomont hâlâ dayanıyordu ama alevler içindeydi, Haie-Sainte ise zapt edilmişti. Burayı savunan Alman taburundan sadece kırk iki kişi yaşıyordu; biri hariç bütün subaylar ölmüş ya da esir alınmıştı. Bu ambarın içinde üç bin muharip birbirini katletmişti. İngiliz muhafızlarından bir çavuş, İngiltere’nin ilk boksörü, arkadaşları arasında yenilmez diye ün yapmış bir kişi, küçük bir Fransız trampetçisi tarafından orada öldürülmüştü. Baring tuttuğu mevziden atılmış, Alten kılıçlanmıştı. Birçok sancak kaybedilmişti. Kaydedilen sancakların arasında Alten Tümeni’nin sancağı ile Lunebourg Taburu’nun Deux-Ponts ailesinden bir prens tarafından taşınan sancağı da vardı. Kurşuni üniformalı İskoçyalılar artık yoktular; Ponsonby’nin iri kıyım dragonları doğranmışlardı. Bu cesur süvariler, Bro mızraklı süvarileriyle Travers zırhlı süvarileri karşısında çökmüşlerdi: Bin iki yüz attan geriye altı yüz tane kalmıştı; üç yarbaydan ikisi yere serilmişti; Hamilton yaralıydı, Mater ölmüştü. Yedi mızrak darbesi alan Ponsonby düşmüştü. Gordon ölmüştü. March ölmüştü. İki tümen, beşinci ve altıncı tümenler, imha edilmişlerdi.

Hougomont’un bir parçası koparılmış, Haie-Sainte zapt edilmiş bulunduğuna göre, geriye belli başlı bir tek nokta kalıyordu: merkez. Bu esas nokta, henüz dayanmaktaydı; Wellington burayı takviye etti. Merbe-Braine’de bulunan Hill’i buraya çağırdı, Braine-l’Alleud’da bulunan Chasse’yi de getirtti.

İngiliz ordusunun biraz içerlek, çok yoğun ve çok tıkız olan merkezi, sağlam bir şekilde mevzilenmişti ve Mont-Saint-Jean yaylasını kaplıyordu; gerisinde köyün önünde de o zamanlar hayli dik olan bayır vardı. Sırtını, o devirde Nivelles’in beylik mallarından olan ve yolların kavşak noktasını teşkil eden o güçlü taş binaya dayamıştı. On altıncı yüzyıldan kalma bu taş yapı öyle sağlamdı ki, gülleler ona çarptığında hiçbir zarar vermeden sekip gidiyorlardı. İngilizler, yaylanın çevresinde bulunan çitleri şurasından burasından kesmişler, akdikenler içinde aralıklar açmışlar, iki dal arasına bir namlu ağzı yerleştirmişler, çalılıklarda mazgallar yapmışlardı. Topçular, fundalıklar altında pusudaydı. Tuzağı kabul eden savaş kurallarının hoş gördüğüne pek kuşku olmayan bu kurnazca iş öyle güzel yapılmıştı ki, İmparator tarafından sabah saat dokuzda düşman bataryalarını keşfe gönderilen Haxo, hiçbir şey görememiş ve dönüşünde Napolyon’a, Nivelles ve Genappe yollarını kesen iki barikat dışında engel bulunmadığını bildirmişti. Ekinlerin yüksek olduğu mevsimdi, yaylanın kenarındaki 95. Kempt Tugayı karabinalarla donatılmış olarak, uzun buğdayların arasına yatmıştı.

Böylece güvenceye alınmış ve desteklenmiş bulunan İngiliz-Hollanda ordusu, iyi bir durumdaydı.

Bu pozisyon için tehlike, Soignes Ormanı’ydı. Bu orman, o tarihlerde savaş meydanına bitişikti ve Groenendael ve Boitsfort gölleriyle kesişiyordu. Bir ordunun dağılmadan buradan geri çekilmesi mümkün değildi; birlikler burada hemen çözülüverirdi. Topçu, bataklıkta kaybolurdu. Meslekten birçok kişinin kanaatine göre, bazıları her ne kadar buna itiraz etseler de buradan geri çekilmek, ancak herkesin kendi başının çaresine bakmasıyla mümkün olabilirdi.

Wellington, sağ kanattan aldığı Chasse Tugayı ile sol kanattan aldığı Wincke Tugayı’nı ve ayrıca Clinton Tümeni’ni de merkeze ilave etti. Kendi İngilizlerine, Halkett alaylarına, Mitchell Tugayı’na, Maitland muhafızlarına destek ve yedek olarak Brunswick’in piyadelerini, Nassau’nun kontenjanını, Kielmansegge’nin Hanoverlilerini ve Ompteda’nın Almanlarını verdi. Böylece elinin altında yirmi altı tabur bulunuyordu. Charras’ın dediği gibi, sağ kanadın arkasına kıvrıldı. Bugün “Waterloo Müzesi” denilen yerde, kum torbalarıyla gizlenmiş muazzam bir topçu bataryası vardı. Wellington bundan başka, bir arazi kıvrımı içinde Somerset’in bin dört yüz atlı muhafız-dragonlarına sahipti. Haklı bir ünü olan İngiliz süvarilerinin ikinci yarısıydı bu. Ponsonby yok olduğuna göre, geriye Somerset kalıyordu.

Tamamlanabilseydi hemen hemen bir tabya yerini tutabilecek olan batarya, pek alçak bir bahçe duvarının gerisine yerleştirilmiş, kum torbaları ve geniş bir toprak yığınıyla alelacele örtülmüştü. İnşaat bitmemiş, şarampol yapmaya vakit kalmamıştı.

Wellington kaygılı ama duygularını belli etmez bir halde, atının üstünde bütün gün hiç yerinden kıpırdamadan durdu. Bugün hâlâ varlığını sürdüren Mont-Saint-Jean’daki eski değirmenin az ilerisinde ve bu arada bir İngiliz’in bir vandal heyecanıyla iki yüz franka satın alarak kesip götürdüğü bir karaağacın altındaydı. Wellington, burada soğuk ve kahramandı. Durmadan gülleler yağıyordu. Yaveri Gordon, yanı başında vurulup düşmüştü. Lord Hill, patlayan bir top mermisini göstererek, “Lordum, kendinizi öldürtecek olursanız talimatınız nedir, bize ne gibi emirler bırakacaksınız?” diye sordu. Wellington, “Benim gibi yapmanızı,” cevabını verdi. Clinton’a veciz bir şey söyledi: “Son ferde kadar burada kalınacak.” Gün açıkça kötüye gidiyordu. Wellington, Talavera’daki, Vittoria’daki, Salamanque’taki eski silah arkadaşlarına sesleniyordu: “Boys! Bırakıp kaçmayı kim düşünebilir? Koca İngiltere’yi aklınızdan çıkarmayın!”

Saat dörde doğru, İngiliz hatları geriye doğru sarsıldı. Bir anda, yaylanın tepesinde topçu ve avcılardan başka kimse görünmez oldu; gerisi kaybolmuştu. Fransız mermileriyle güllelerinin kovaladığı birlikler geriye, bugün hâlâ Mont-Saint-Jean çiftliğinin kullandığı patikanın kestiği yere doğru çekildiler. Bir geri çekilme hareketi oldu, İngiliz savaş cephesi gevşedi, Wellington geriledi. “Bozgun başlangıcı!” diye bağırdı Napolyon.

VII
NAPOLYON KEYİFLENİYOR

İmparator hasta olduğu ve bir ağrıdan ötürü at üstünde rahat duramadığı halde, hiç o günkü kadar keyifli olmamıştı. Anlamına nüfuz edilemeyen yüzü sabahtan beri gülüyordu. Bu derin, bu mermer maskeli ruh, 18 Haziran 1815 günü bir mutluluk ifadesi içindeydi. Austerlitz’de gamlı duran adam, Waterloo’da neşeliydi. En yüce kaderli insanlar bazen böyle tersliklere düşerler. Sevinçlerimiz karanlıktandır. Son gülümseyen Tanrı’dır.

Fulminatrix lejyonunun askerleri, Ridet Caesar, Pompeius flebit[30] derlermiş. Pompeius bu defa ağlamayacaktı, ama Sezar’ın güldüğü de muhakkaktı. Savaşın arifesinde gece saat birde, fırtına ve yağmur altında, Bertrand’la birlikle at sırtında Rossome yakınlarındaki komünleri incelerken, Frischemont’dan Braine-l’Alleud’e kadar bütün ufku aydınlatan İngilizlerin kamp ateşlerinden ibaret uzun hattı memnuniyetle seyretmişti. Waterloo savaş meydanında, kendi tespit ettiği günde bulunmaya çağırdığı kaderin randevuya tam vaktinde geldiğini düşünmüştü. Atını durdurmuş, çakan şimşeklere bakarak ve gök gürültülerini dinleyerek bir süre öylece hareketsiz kalmıştı. Bu kaderci insanın karanlığa doğru şu esrarengiz sözü söylediği duyulmuştu: “Mutabıkız.” Yanılıyordu Napolyon. Artık mutabık değildiler.

Bir dakika bile uyumamıştı; o gecenin her anı onun için ayrı bir neşe kaynağı olmuştu. İlerideki bütün karakol hattını dolaşmış, şurada burada durarak atlı devriyelerle konuşmuştu. Saat iki buçukta Hougomont koruluğu yakınında yürüyen bir kolun ayak seslerini duyar gibi olmuş, bir an için Wellington’un geri çekildiğini sanmıştı. Şöyle demişti: “Bunlar karargahı toparlamak için harekete geçen İngiliz artçıları. Ostende’den yeni gelen altı bin İngiliz’i esir alacağım.” Coşkuyla konuşuyordu. 1 Mart çıkartmasında, büyük mareşale Juan Körfezi’nin heyecanlı köylüsünü göstererek, “Hele bak, Bertrand, işte daha şimdiden takviye geldi!” diye bağırdığı zamanki canlılığını yeniden bulmuştu. 17-18 Haziran gecesi, Wellington’la alay ediyordu: “Bu bacaksız İngiliz’in bir derse ihtiyacı var,” diyordu Napolyon. Yağmur hızlanıyor, İmparator konuşurken gök gürlüyordu.

Sabah saat üç buçukta bir hülyası yok olmuş, keşfe gönderilen subaylar düşmanın hiçbir hareket yapmadığı haberini getirmişlerdi ona. Hiçbir şey kımıldamıyordu, bir tek ordugâh ateşi bile sönmemişti. İngiliz ordusu uyuyordu. Yeryüzünde derin bir sessizlik vardı; yalnız gökyüzünden gürültüler işitiliyordu. Saat dörtte ulaklar ona bir köylüyü getirmişlerdi. Bu köylü bir İngiliz süvari tugayına kılavuzluk etmişti; sol kanat ucundaki Ohain Köyü’nde mevzilenmeye giden Vivian Tugayı olması ihtimali vardı bunun. Saat beşte iki Belçikalı firari, birliklerini terk ettiklerini, İngiliz ordusunun savaşı beklediğini söyledi. “Daha iyi ya!” diye bağırmıştı Napolyon. “Onları geri püskürtmektense tepelemeyi tercih ederim.”

Sabahleyin, Plancenoit yolunun köşesini teşkil eden sarp yamaçta attan inip ayaklarını çamurlu toprağa basmış, Rossome çiftliğinden bir mutfak masasıyla bir köylü sandalyesi getirtip oturmuştu. Halı yerine bir bağ saman dökmüşlerdi yere. Masanın üzerine savaş meydanının haritasını sererek Soult’a, “Güzel bir satranç tahtası!” demişti.

Geceki yağmurlar yüzünden erzak kafileleri, çökmüş yollarda ilerlemekte güçlük çektiklerinden sabahleyin gelememişlerdi; asker uyumamıştı, ıslaktı ve açtı; ama bu, Napolyon’un Ney’e neşeyle seslenmesine engel olmamıştı: “Şansımız yüzde doksan.” Saat sekizde İmparator’un kahvaltısını getirmişlerdi. Kahvaltıya birçok generali davet etmişti. Kahvaltı sırasında Wellington’un önceki gün Brüksel’de, Richmond Düşesi’nin balosunda olduğunu anlatmışlardı. Başpiskopos çehreli sert bir savaş adamı olan Soult, “Asıl balo bugün,” demişti. İmparator, “Wellington majestelerini bekleyecek kadar saflık göstermeyecektir,” diyen Ney’le şakalaşmıştı. Onun huyuydu bu zaten. Takılmaktan hoşlandığını söylüyor Fleury de Chaboulon. Gourgaud da, “Karakterinin temeli neşeli bir mizaçtı,” diyor. “Nükteli olmaktan çok garip şakaları pek boldu,” diyor Benjamin Constant da. Bu dev neşesinin üstünde durmaya değer. Muhafız kıtası erlerine “homurtucular” adını veren odur; bunların kulaklarını, bıyıklarını çekerdi, “İmparator durmadan bize muziplikler yapıyor,” sözü bu erlerden biri tarafından söylenmişti. 27 Şubat’ta Elbe Adası’ndan Fransa’ya yaptığı o esrarengiz yolculuk sırasında, denizin ortasında, Fransız yelkenli savaş gemisi Zéphir, içinde Napolyon’un saklı bulunduğu Inconstant yelkenli gemisine rastlayıp Inconstant’a Napolyon’dan haber sorduğu vakit, şapkasında daha o zamandan Elbe’de benimsediği, üzerine arılar serpiştirilmiş beyaz ve kırmızı kokart taşıyan İmparator gülerek ses borusunu almış cevabı kendisi vermişti: “İmparator sapasağlamdır.” Böyle gülen bir kimse, olaylarla kaynaşmış demektir. Waterloo’daki kahvaltı sırasında Napolyon, buna benzer birçok kahkaha atmıştı. Kahvaltıdan sonra, bir çeyrek saat süreyle kafasını dinlemişti. Daha sonra iki general saman yığınının üzerine oturmuşlar, ellerinde kalem, dizlerinde kâğıt İmparator’un dikte ettirdiği savaş emrini yazmışlardı.

Saat dokuzda, kademe düzeninde tertiplenmiş ve beş kol halinde harekete geçirilmiş Fransız ordusu yayılmaya başlamıştı. Tümenler iki hat üzerinde, topçu kuvvetleri tugaylar arasında, başta mızıka, trampetler ve borazanlarla askeri merasim havaları çalarak kudretli, geniş, neşeli giderken ve ufukta bir miğfer, kılıç, süngü denizi çalkalanırken İmparator heyecana gelip iki defa, “Şahane! Şahane!” diye haykırmıştı.

Saat dokuzdan on buçuğa kadar bütün ordu -inanılmaz şey- mevzi almış ve İmparator’un deyişiyle söyleyelim, “altı V biçimi” meydana getirerek altı hat üzerinde tertiplenmişti. Savaş cephesinin kurulmasından az sonra, göğüs göğüse çarpışmalardan önce gelen fırtına başlangıçlarının derin sessizliği içinde, Erlon, Reille ve Lobau’nun üç kolordusundan kendi emriyle ayırtılmış olan ve on ikilik üç bataryanın, harekâtı başlatmak üzere Nivelles ve Genappe yollarının kavuştuğu yerde bulunan Mont-Saint-Jean’ı vurmaya gittiklerini gördüğü zaman da İmparator, Haxo’nun omzuna vurup, “İşte yirmi dört tane güzel kız, general,” demişti.

Mont-Saint-Jean alınır alınmaz köye siperler yapmakla vazifelendirdiği birinci kolordu istihkâm bölüğü önünden geçerken, sonuçtan emin, gülümseyerek erleri cesaretlendirmişti. Bütün bu huzur ve sükûn yalnız bir kere, azametli bir merhamet sözüyle kesilmişti. Sol tarafında bugün büyük bir mezar bulunan yerde, hayranlık uyandıracak bir cesaretle dövüşen kurşuni üniformalı İskoçyalıların, nefis atlarıyla yığılıp sıkıştıklarını görünce, “Çok yazık!” demişti.

Sonra ata binmiş, Rossome önlerine doğru gitmiş, Genappe’dan Brüksel’e uzanan yolun sağında kalan dar bir çimenlik sırtı, kendisine rasat yeri olarak seçmişti. Burası onun savaş süresince konakladığı ikinci yer olmuştur. Üçüncü konak yeri, akşam saat yedide Belle-Alliance’la Haie-Sainte arasında kaldığı yer ise tehlikeli bir yerdi; bugün hâlâ duran bu oldukça yüksek tümseğin arkasındaki ovanın meyilli bir düzlüğünde muhafız gücü toplanmıştı. Tümseğin çevresinde şosenin taşlarından seken gülleler, Napolyon’a kadar geliyordu. Brienne’de olduğu gibi, başının üstünde kurşunlar ve biskayen mermileri ıslık çalıyordu. Hemen hemen atının ayaklarının durduğu yerde delik deşik gülleler, eski kılıç demirleri, pasın kemirdiği şekilsiz mermi parçaları toplanmıştı. Scabra rubigine.[31] Birkaç yıl önce burada, toprak altından altmışlık bir mermi çıkardılar; hâlâ doluydu, fünyesi bombanın hizasından kırılmıştı. İşte bu son duraktadır ki İmparator, bir hafif süvarinin eyerine bağlı olarak giden, her mermi yağmurunda sırtını dönüp Napolyon’un arkasına saklanmaya çalışan kılavuza, korkak ve düşman köylü Lacoste’a, “Sersem, ayıptır bu yaptığın. Sırtından vurulup öleceksin,” demişti. Bizzat bu satırların yazarı da, bu tümseğin toprağı kolayca ufalanabilen bayırında, kumları kazarak kırk altı yıllık pasla bozulmuş bir bomba boynunun kalıntılarını ve parmaklarının arasında ince mürver dalları gibi kırılıveren eski demir çubuklar bulmuştur.

Napolyon’la Wellington’un karşılaştıkları ovaların çeşitli meyildeki dalgalanmaları, herkes bilir ki, bugün artık 18 Haziran 1815’teki gibi değildir. Bu uğursuz savaş meydanından bir anıt yapmaya yarayacak şeyleri alıp götürerek onu gerçek kabartılarından yoksun bıraktılar. Onu yüceltmek bahanesiyle, tahrife uğrattılar. Wellington, iki yıl sonra Waterloo’yu tekrar gördüğünde, “Benim savaş meydanımı değiştirmişler!” diye haykırmıştı. Bugün üstünde aslan bulunan kocaman ehramın olduğu yerde bir tepe vardı; Nivelles yoluna doğru zahmetsiz bir yokuşla indiği halde, Genappe şosesi tarafında enikonu sarp bir yamaçtı. Bu yamacın yüksekliği, Genappe-Brüksel yolunu kapayan iki büyük kabrin meydana getirdiği iki tümseğe rağmen bugün dahi ölçülebilir. Bunlardan biri, soldaki İngiliz mezarı; öteki, sağdaki Alman mezarıdır. Fransız mezarı yoktur. Fransa için bütün bu ova, baştan başa bir anıt kabirdir. Yüz elli ayak yüksekliğinde ve yarım mil çevresindeki tepecik için kullanılan binlerce ve binlerce araba dolusu toprak sayesinde Mont-Saint-Jean yaylası, bugün artık tatlı bir meyille ulaşılabilir hale gelmiştir. Oysa savaş günü, özellikle Haie-Sainte tarafında, son derece sarp ve keskindi: O taraftaki yamaçlar o kadar meyilliydi ki, İngiliz topçuları vadinin dibinde bulunan ve çatışmanın ağırlık merkezini teşkil eden çiftliği altlarında görmüyorlardı bile. 18 Haziran 1815 günü yağmurlar bu sarp yamaçta bir de sel oyukları açmıştı; balçık, çıkışı büsbütün zorlaştırıyordu; yalnız tırmanmakla kalınmıyor, çamura bulanılıyordu. Yaylanın tepesi boyunca bir çeşit hendek uzanmaktaydı, uzaktan bakan bir kimsenin fark etmesine imkân olmayan bir hendekti bu.

Bu hendek neydi? Söyleyelim. Braine-l’Alleud bir Belçika köyüdür, Ohain de bir başka Belçika köyü. Her ikisi de arazinin dalgalanmaları içinde gizlenmiş halde olan bu köyler, aşağı yukarı bir buçuk fersah uzunluğunda bir yolla birbirlerine bağlanmışlardır. Bu yol, dalgalı bir ovayı keser ve çoğunlukla tepelere bir saban izi gibi girip gömülür. Bu yüzden birçok yerde bu yol bir sel yatağı halindedir. Bugün olduğu gibi 1815’te de bu yol, Mont-Saint-Jean yaylasının tepesini Genappe’a ve Nivelies’e giden iki şosenin arasından kesmekteydi; yalnız bugün ovayla aynı düzeyde olduğu halde, o zamanlar çukurdu. Şimdi iki yamacını anıt tepecik için almışlar. Bu yol güzergâhının büyük bir kısmı da bir siper halindeydi ve hâlâ da öyledir. Yer yer on iki ayak derinliğe varan oyuk bir siper ki, gayet dik olan yamaçları, hele kışın, sağanakların etkisiyle orasından burasından çöküyordu. Bu yüzden kazalar olurdu. Braine-l’Alleud girişinde yol öyle dardı ki, mezarlığın yanı başına dikilmiş taştan bir haçın da bildirdiği gibi, bir yolcu burada bir araba tarafından çiğnenmişti. Haçtaki yazı ölünün adını, Mösyö Bernard Debrye, Brüksel’de tüccar olarak, kaza tarihini de Şubat 1637 olarak bildirmektedir.[32] Mont-Saint-Jean yaylasında yol o kadar derinleşiyordu ki, yine başka bir taştan haçın bildirdiğine göre, Mathieu Nicaise adında bir köylü 1783 yılında, bu yamaçta meydana gelen heyelan yüzünden ezilerek ölmüştü. Haçın tepesi toprak ekilip biçilirken kaybolmuştu, ama devrik kaidesini Haie-Sainte ile Mont-Saint-Jean Çiftliği arasındaki şosenin çimenlik bayırında bugün dahi görmek mümkündür.

Bir savaş günü Mont-Saint-Jean tepesini çevreleyen ve varlığına dair hiçbir işaret bulunmayan bu çukur yol, sarp bayırın doruğundaki bu hendek, toprakta gizlenmiş bu derin tekerlek izi görünmez haldeydi, yani dehşet vericiydi.

VIII
İMPARATOR, KILAVUZ LACOSTE’A
BİR SORU SORUYOR

İşte böyle, Waterloo sabahı Napolyon memnundu. Hakkı da vardı, çünkü belirttiğimiz gibi, tasarladığı savaş planı gerçekten harikuladeydi.

Fakat savaş başlar başlamaz çeşitli olaylar birbirini kovaladı: Hougomont’un direnmesi, Haie-Sainte’in inatçılığı, Bauduin’in vurulup ölmesi, Foy’un savaş dışı kalması, Soye Tugayı’nın umulmadık bir duvarla karşılaşıp kırılması, ne patlayıcı maddesi ne de barut torbası bulunan Guilleminot’nun felaketli şaşkınlığı, bataryaların çamura saplanması, refakatsiz on beş parça topun Uxbridge tarafından çukur bir yola devrilmesi, İngiliz hatlarına düşen bombaların fazla etkili olmayıp yağmurda ıslanan toprağa gömülerek sadece çamur volkanları meydana getirmekle kalması ve böylece salkımların çamur fıskiyeleri haline gelmesi, Pire’nin Braine-l’Alleud üzerine gereksiz bir gösteriyle çıkışı ve sonuçta on beş taburluk bütün bu süvari kuvvetinin neredeyse tamamen yok olması, İngiliz sağ kanadının bu işten az tedirgin olmuş, sol kanadının da az hırpalanmış olarak çıkması, birinci kolordunun dört tümenini kademeli bir şekilde dizecek yerde bir araya yığan Ney’in garip düşüncesizliği, böylece yirmi yedi sıralık derinliklerin ve iki yüz askerlik cephelerin mermi parçalarına terk edilmesi, güllelerin bu kitleler içinde korkunç gedikler açması, hücum kollarının çözülmesi, çapraz atış bataryası kanatlarının birdenbire açıkta kalması, Bourgeois, Donzelot ve Durutte’ün zor duruma düşmeleri, Quiot’nun püskürtülmesi, Genappe-Brüksel yolunun dönemecini kesen İngiliz barikatının yukarıdan aşağı açtığı ateş altında Haie-Sainte Kapısı’nı baltayla zorladığı sırada politeknik okulu mezunu Herkül yapılı yarbay Vieux’nün yaralanması, piyadeyle süvari arasında kalan Marcognet Tümeni’nin buğday tarlaları içinde Best ve Pack tarafından tam hedef kurşunlanıp Ponsonby tarafından da kılıçtan geçirilmesi, yedi top bataryasının ateşleme deliklerinin tıkanarak iş görmez hale getirilmesi, Erlon Kontu’nun bütün gayretlerine rağmen Saxe-Weimar Prensi’nin Frischemont’u ve Smohain’i zapt edip elde tutması, 105. alay sancağı ile 45. alay sancağının düşman eline geçmesi, Wavre ve Plancenoit arasında yolları kolaçan eden üç yüz kişilik seyyar avcı kolunun takipçileri tarafından Prusyalı bir siyah süvarinin yakalanması ve bu süvarinin anlattığı kaygı verici şeyler, Grouchy’nin gecikmesi, Hougomont’daki meyve bahçesinde bir saatten kısa bir süre içinde bin beş yüz kişinin öldürülmesi, Haie-Sainte çevresinde daha da kısa bir sürede bin sekiz yüz kişinin yere serilmesi. Bütün bu fırtınalı olaylar Napolyon’un gözleri önünden savaş bulutları gibi gelip geçmiş, bakışlarını belki şöyle bir bulandırmış, fakat mutlak inancını, İmparatorca çehresini asla karartmamıştı. Napolyon, savaşa gözünü kırpmadan bakmaya alışıktı; hiçbir zaman ayrıntıların acıklı toplamını tek tek rakamlarla çıkarmazdı, rakamlar onun için pek önemli değildi. Yeter ki istenen toplamı -zaferi- versinler; başlangıçlar kaybedilebilirdi, bu onu hiç kaygılandırmazdı, sonucun avucunun içinde olduğuna inanırdı; kendisini meselenin dışında sayarak beklemesini bilir, kadere eşitiymiş gibi davranırdı. Talihin yüzüne, “Sende o cesaret ne gezer,” der gibiydi.

Yarı yarıya ışık ve gölge olan Napolyon, iyilikte himaye, kötülükte müsamaha gördüğünü düşünürdü. Olaylar kendisiyle bir ortaklık, tabir caizse bir suç ortaklığı içindeydiler ya da o böyle olduğuna inanırdı: antikçağın yara almazlık inancına eşit bir şey.

Halbuki insanın arkasında Beresina, Leipsick ve Fontainebleau olunca, Waterloo’da kuşkulu ve temkinli olacağı sanılır. Gökyüzünün derinliklerinde esrarlı bir kaş çatılması açıkça görülmeye başlamıştır.

Wellington gerilediği an, Napolyon ürperdi. Mont-Saint-Jean yaylasının boşaldığını ve İngiliz ordusunun gözden kaybolduğunu gördü birden. İngiliz ordusu yeniden toplanıyordu, ama çekiliyordu da. İmparator, üzengileri üzerinde yarı doğruldu. Gözlerinde zafer şimşeği çaktı.

Wellington’un Soignes Ormanı’na sıkıştırılıp mahvedilmesi, İngiltere’nin Fransa tarafından kesin olarak yere serilmesi demekti; Crecy, Poitiers, Malplaquet ve Ramillies’nin intikamıydı bu. Marengo kahramanı, Azincourt’un üzerine bir çizgi çekiyordu.

O zaman İmparator, savaşın bu müthiş cilvesi üzerine düşünerek dürbününü son bir defa daha savaş meydanının her bir noktası üzerinde dolaştırdı. Muhafız gücü onun gerisinde, silahını ayağına dayamış, aşağıdan onu âdeta dinî bir huşûyla seyrediyordu. İmparator düşünüyordu; vadi yamaçlarını gözden geçiriyor, eğimleri inceliyor, ağaç kümesini, çavdar tarlasını, patikayı inceliyor; sanki her çalılığı teker teker sayıyordu. Biraz uzunca bir süre iki şose üzerindeki İngiliz barikatlarına baktı. Kesilmiş ağaçlardan iki geniş yığındı bunlar. Haie-Sainte üzerinden geçen Genappe şosesindeki barikat iki topla donatılmıştı. Bütün İngiliz topçu kuvveti içinde, savaş meydanını derinlemesine görebilen toplar yalnız bunlardı. Nivelles şosesi üzerindeki öbür barikatta ise Hollandalıların Chasse Tugayı’na ait süngüler parıldamaktaydı. İmparator bu barikatın yanında, Braine-l’Alleud’e giden ara yolun köşesinde, beyaza boyalı eski küçük Saint-Nicolas Kilisesi’ni fark etti. Eğilerek alçak sesle kılavuz Lacoste’la konuştu. Kılavuz başıyla olumsuz, muhtemelen kalleşçe bir işaret yaptı.

İmparator doğruldu, toparlandı. Wellington geri çekilmişti.

Bu geri çekilişi ezerek tamamlamaktan başka yapacak bir iş kalmamıştı.

Napolyon birden arkaya dönerek, savaşın kazanılmış olduğunu bildirmek üzere Paris’e dolu dizgin bir haberci gönderdi.

Napolyon gök gürültüleri saçan dehalardan biriydi. Yıldırımını indireceği yeri bulmuştu.

Milhaud’nun zırhlı süvarilerine, Mont-Saint-Jean yaylasını ele geçirmeleri emrini verdi.

IX
BEKLENMEDİK DURUM

Üç bin beş yüz kişiydiler. Çeyrek fersahlık bir cephe meydana getiriyorlardı. Gayet iri beygirlere binmiş dev gibi adamlardı. Yirmi altı taburdular. Arkalarında onları desteklemek üzere Lefebvre-Desnouettes’in tümeni, yüz altı seçme jandarma, muhafız gücü avcıları -bin yüz doksan yedi kişi- ile yine muhafız gücü mızraklı süvarileri -sekiz yüz seksen mızrak- bulunuyordu. Sorguçsuz miğfer, dövme demirden zırh, kuburluklar içinde eyer tabancaları ve tek yanı keskin uzun kılıçlar taşıyorlardı. Sabahleyin saat dokuzda borular öter, bütün mızıkalar, “İmparatorluğun selameti uğruna” marşını çalarken geniş kol halinde, bataryalarından biri bir yanlarında, öbürü arkalarında olmak üzere gelip Genappe şosesiyle Frischemont arasında iki saf halinde yayılarak o güçlü ikinci savaş hattındaki mevzilerini aldıklarında, bütün ordu onları hayranlıkla seyretmişti. Napolyon tarafından büyük bir ustalıkla tertiplenen bu ikinci savaş hattının sol ucunda Kellermann’ın, sağ ucunda da Milhaud’nun zırhlı süvarileri bulunuyordu, yani bu hattın âdeta iki tane demirden kanadı vardı.

Yaver Bernard, onlara İmparator’un emrini iletti. Ney kılıcını çekip başa geçti. Muazzam taburlar şöyle bir sarsıldılar.

O zaman harikulade bir manzara oluştu.

Bütün bu süvari birliği kılıçlar havada, sancaklar, borazanlar rüzgârda, her tümen bir kol teşkil edecek şekilde düzenlenmiş olarak, aynı hareketle, tek bir insanmış gibi, bir gedik açan bronzdan bir koçbaşı dakikliği içinde Belle-Alliance tepesinden aşağı indi, şimdiye kadar bunca insanın düşmüş olduğu korkunç derinliğe daldı, dumanlar arasında kayboldu, sonra bu gölgeden çıkıp vadinin öbür tarafında yeniden göründü; hep tıkız ve sıkıydı; tepesinde patlayan bir şarapnel bulutu arasından açık eşkin gidişle, Mont-Saint-Jean yaylasının çamurlu korkunç yamacını çıkmaya başladı. Süvariler vakur, tehditkâr, sarsılmaz bir şekilde yukarıya doğru yükseliyorlardı. Tüfek ve top yaylımları ara verdikçe bu dev adımlarının sesi duyuluyordu. İki tümen olduklarından iki koldular: sağdaki Wathier Tümeni, soldaki Delord Tümeni’ydi. Uzaktan bakıldığında, çelikten iki muazzam karayılan, yaylanın tepesine doğru uzanıyor gibi görünüyordu. Bu, savaşta tecelli eden bir mucizeydi.

Büyük Moskova tabyasının ağır süvari tarafından zaptından beri böyle bir şey görülmemişti. Bu sefer Murat yoktu, ama Ney vardı. Sanki bu kitle bir canavar kesilmişti ve tek bir ruhu vardı. Her tabur dalgalanıyor, tıpkı bir ahtapot halkası gibi şişiyordu. Orasından burasından yırtılmış geniş bir duman arasından görünüyorlardı: miğferler, haykırışlar, kılıçlar; birbirine karışmış top ve mızıka sesleri arasında at sağrılarının telaşlı sıçrayışları; disiplinli ve korkunç bir hengâme ve bunun üstünde de, ejder sırtındaki pullar gibi zırhlar.

Başka bir çağa ait gibidir bu anlatılanlar. Böyle bir şeye benzer bir görüntüyü ancak eski Orpheus destanlarında bulmak mümkündür; yarı at yarı insanlardan, antikçağın Kentamlarından; bu insan yüzlü, beygir gövdeli, dörtnala Olimpos Dağı’nı aşan, korkunç, yara almaz ve ulvi titanlardan; ilah ve hayvanlardan söz eden Orpheus destanlarında...

Garip bir sayı rastlantısı olarak bu yirmi altı süvari taburunu, yirmi altı piyade taburu karşılamaya hazırlanmaktaydı. Yaylanın tepesinin gerisinde, kamufle edilmiş bataryanın gölgesinde, İngiliz piyadesi bekliyordu. On üç kare[33] halinde düzenlenmişti, her karede iki tabur vardı. İki hat teşkil ediyorlardı; birinci hatta yedi, İkincisinde altı kare bulunuyordu; dipçik omuzda, nişan almış vaziyette, sakin, sessiz, hareketsizdi. Ne o zırhlı süvarileri ne de zırhlı süvariler onu görüyorlardı. İngiliz piyadesi, bu insan dalgasının yükseliş sesini dinliyordu. Üç bin atın gittikçe büyüyen gürültüsünü, nalların açık eşkinde sırayla ve simetrik bir şekilde yere vuruşunu, zırhların hışırtısını, kılıçların şakırtısını ve bir de vahşi, büyük bir soluk gibi bir şeyi duyuyordu. Korkunç bir sessizlik oldu; sonra birdenbire kılıç sallayan, havaya kalkmış uzun bir sıra kol belirdi tepenin üstünde ve miğferler, borazanlar, sancaklar ve de haykıran üç bin kırçıl bıyıklı kafa: “Yaşasın İmparator!” Bütün bu süvari kitlesi yaylaya boşaldı. Bir yer sarsıntısı gibiydi.

Ancak birdenbire, İngilizlerin solunda, bizim sağımızda, zırhlı süvariler kolunun başı müthiş bir gürültüyle şaha kalktı. Tepenin en yüksek noktasına geldiklerinde, kendilerini dolu dizgin öfkelerine ve taburlarla topların üzerine doğru bir imha yarışına kaptırmış olan zırhlı süvariler, o an kendileriyle İngilizler arasında bir hendek, bir çukur bulunduğunu fark etmişlerdi. Ohain çukur yoluydu bu.

Pek müthiş bir andı bu. Çukur yol oracıkta, atların ayakları dibinde dimdik, iki yamacı arasında iki kulaç derinliğiyle gepgeniş açılmış duruyordu. İkinci sıra birinciyi itti, üçüncü sıra İkinciyi; atlar havaya doğru dikiliyor, kendilerini geriye atıyor, sağrılarının üzerine düşüyor, süvarileri ezerek, altüst ederek dört ayakları havada kayıyorlardı. Gerilemek imkânsızdı, bütün süvari kolu hızla fırlatılmış bir cisim, bir mermi kesilmişti. İngilizleri ezmek için alınan hız Fransızları ezdi; acımasız çukur ancak dolduktan sonra teslim olunabilirdi. Süvariler ve atlar karmakarışık, birbirlerini eze eze yuvarlandılar ve bu uçurumun içinde yekpare bir et yığını meydana getirdiler. Hendek canlı insanla dolunca, geri kalanlar üstünden yürüyüp geçtiler. Dubois Tugayı’nın hemen hemen üçte biri bu uçuruma yuvarlandı.

Savaşın kaybedilmesinin başlangıcıydı bu. Oralarda dolaşan şüphesiz abartılı bir söylentiye göre, Ohain çukur yoluna iki bin atla bin beş yüz insan gömülmüştür. Savaşın ertesi günü bu çukura atılan bütün öbür cesetlerin de bu rakama dahil olması pek muhtemeldir.

Bu arada şunu da belirtelim ki, böylesine bir felakete uğrayan bu Dubois Tugayı, daha bir saat önce başka bir hücumda Lunebourg Taburu’nun sancağını ele geçirmişti.

Napolyon, Milhaud’nun zırhlı süvarilerine hücum emri vermeden önce araziyi inceden inceye gözden geçirmiş, fakat yaylanın yüzünde bir kıvrım bile yapmayan bu çukur yolu görememişti. Buna rağmen Nivelles şosesi üzerinde bu yolun köşesini gösteren küçük beyaz kilise onu uyarmış ve ihtiyatlı olmaya çağırmış olacak ki, Napolyon kılavuz Lacoste’a belki de burada bulunması muhtemel bir engele dair bir soru sormuştu. Kılavuz “hayır” diye yanıtlamıştı. İşte, Napolyon’un felaketinin, aşağı yukarı bir köylünün baş işaretinden doğduğu söylenebilir.

Başka bazı uğursuzluklar da ortaya çıkacaktır. Napolyon’un bu savaşı kazanması mümkün müydü? Biz bu soruyu “değildi” diye yanıtlıyoruz. Niçin? Wellington yüzünden mi? Blücher yüzünden mi? Hayır, Tanrı yüzünden.

Bonapart Waterloo’da galip gelsin... 19. yüzyılın yasasında artık böyle bir şey yazmıyordu. İçinde Napolyon’a yer olmayan başka bir olaylar silsilesi hazırlanmaktaydı. Olayların kötü niyetliliği uzun zamandan beri kendisini belli etmekteydi.

Bu büyük adamın düşme zamanı artık gelmişti.

Bu adamın insanlığın kaderindeki aşırı ağırlığı dengeyi bozuyordu. Bu kişi, tek başına, cihan topluluğundan daha fazlaydı. Bütün insanlığın böyle tek bir başa aşırı hücum etmesi, dünyanın bir adamın beyninde gösterilmesi, uygarlık için öldürücü olurdu. Hiç şaşmayan yüce adaletin karar verme saati gelip çatmıştı. Manevi düzende olduğu gibi, maddi düzende de muntazam çekim güçlerinin tabi olduğu ilkeler ve unsurlar muhtemelen şikayetçiydiler. Dumanı tüten kanlar, dolup taşan mezarlıklar, gözyaşı döken analar, bütün bunlar korkunç birer ithamnamedirler. Yeryüzü aşırı bir yükün altında acı çektiği zaman, karanlıktan esrarengiz iniltiler yükselir ve uçurum bunları duyar.

Napolyon, sonsuzluğun katında suçlu ilan edilmişti ve düşmesi kararlaştırılmıştı. Tanrı’yı rahatsız ediyordu.

Waterloo bir savaş değildir, dünyanın yüzünün değişmesidir.

X
MONT-SAINT-JEAN YAYLASI

Çukur yolla birlikte batarya da maskesini atmıştı. Altmış top ve on üç tabur, zırhlı süvarileri yakın mesafeden kahredici bir ateşe tuttular. Yiğit general Delord, İngiliz bataryasını askerce selamladı.

Bütün seyyar İngiliz topçuları, dört nala gelip taburların içinde yer almıştı. Zırhlı süvariler bir an bile duraklamadılar. Çukur yolda uğradıkları felaket onları kırmıştı ama cesaretlerini yok etmemişti. Sayıları azaldıkça cesaretleri artan insanlardandılar.

Felaketten yalnız Wathier kolu zarar görmüştü. Ney’in, sanki tuzağı sezmiş gibi sola kaydırdığı Delord kolu eksiksiz olarak gelmişti.

Zırhlı süvariler İngiliz taburlarına hışımla saldırdılar. Atların karnı yere sürtünürcesine dolu dizgin, kılıç dişlerde, tabanca elde bir hücumdu bu.

Savaşlarda öyle anlar vardır ki, ruh insanı sertleştirir, askeri heykel yapar; o anlarda et büsbütün granit kesilir. Çılgınca saldırıya uğrayan İngiliz taburları yerlerinden kıpırdamadılar.

O zaman korkunç bir durum meydana geldi.

İngiliz taburları bütün cephelerinden birden hücuma uğradılar. Çevrelerini çılgınca bir girdap sardı. Bu soğukkanlı piyade hiç oralı olmadı. Birinci sıra dizini yere dayamış halde zırhlı süvarileri süngülerle karşılıyor, ikinci sıra onları kurşunluyordu; ikinci sıranın gerisinde topçular toplarını dolduruyor, taburun cephesi açılarak bir salkım patlamasına yol verdikten sonra yeniden kapanıyordu. Zırhlı süvariler buna ezerek karşılık veriyorlardı. İri atları şahlanıyor, sıraları aşıyor, süngülerin üzerinden atlıyor ve bu canlı dört duvarın ortasına dev gibi düşüyorlardı. Gülleler süvarilerin içinde delikler oyuyor, süvariler de taburlarda gedikler açıyorlardı. Dizi dizi insanlar atların altında çiğnenerek yok oluyorlardı. Bu insan başlı, at vücutlu mahlukların karınlarına süngüler saplanıyordu. Bu yüzden belki başka hiçbir yerde görülmemiş çirkinlikte yaralar açılıyordu. Bu hırsla kendinden geçmiş süvarilerin kemirdiği taburlar hiç sarsılmadan daralmaktaydılar. Tükenmez salkımlarıyla hücum edenlerin ortasında toplarını patlatıp duruyorlardı. Çarpışmanın görünüşü dehşet vericiydi. Taburlar artık tabur olmaktan çıkmış volkan ağzı kesilmişlerdi. Zırhlı süvariler de artık süvarilikten çıkmış fırtına olmuşlardı. Her tabur, bir bulutun hücumuna uğramış bir volkandı; lav, yıldırıma karşı savaşmaktaydı.

Hepsinden çok hücuma açık durumda olan sağ uçtaki tabur boşlukta kaldığından, daha ilk anda hemen tümüyle yok edildi. 75. İskoç alayından tertiplenmişti. Taburun gaydacısı ortada, çevresinde insanlar birbirlerini öldürürken, bir davulun üstüne oturmuş, koltuğunda gaydası ormanların, göllerin hayaliyle dolu hüzünlü bakışlarını yere indirmiş dağ havaları çalıyordu. Yunanlılar nasıl Argos’u düşünerek ölürlerse, bu İskoçlar da Ben Lothian’ı düşünerek ölüyorlardı. Bir zırhlı süvarinin kılıcı gaydayı da, onu taşıyan kolu da kesip şarkıcıyı öldürerek şarkıyı susturdu.

Sayıları nispeten az olan, çukur yol felaketiyle kırılmış zırhlı süvariler, burada hemen hemen bütün İngiliz ordusuna karşı dövüşüyorlardı, ama her biri on kişiye bedel olduğundan sayıları artmaktaydı. Bu arada birkaç Hanover Taburu dayanamayıp geri çekildi. Wellington bunu gördü, kendi süvarilerini hatırladı. Napolyon da o an kendi piyadelerini hatırlasaydı, savaşı kazanırdı. Bu unutma, felakete yol açan hatası oldu onun.

Hücumdaki zırhlı süvariler birdenbire hücuma uğradıklarını gördüler. İngiliz süvarileri sırtlarına binmişti. Önlerinde taburlar, arkalarında Somerset. Somerset demek bin dört yüz muhafız dragon süvarisi demekti. Somerset’in sağında Alman hafif süvarileriyle Dornberg, solunda da Belçika karabinalı askerleriyle Trip vardı. Yandan, baştan, önden, arkadan; piyadesiyle, süvarisiyle hücuma uğrayan zırhlı süvariler dört bir yana birden karşı koymak zorunda kaldılar. Ama vız geliyordu bu onlara. Bir girdap olmuşlardı. Kahramanlık, sözle anlatılamaz bir hal aldı.

Bundan başka, durmadan gürleyen batarya da arkalarındaydı. Yoksa bu adamların arkadan yaralanmaları başka türlü olamazdı. Bu süvarilere ait bir zırh, sol kürek kemiği hizası bir biskayen mermisiyle delinmiş olarak Waterloo Müzesi koleksiyonları arasındadır.

Böyle Fransızlara karşı, böyle İngilizlerin bulunması gerekirdi.

Bu artık bir dövüş değil, bir karanlık, bir çılgınlık, baş döndürücü bir ruh ve cesaret coşkunluğu, bir kılıç şimşek kasırgasıydı. Bin dört yüz muhafız dragon, bir anda sekiz yüz kişi kalıverdi; kumandanları yarbay Fuller vurulup öldü.

Lefebvre-Desnouettes’in mızrakları ve avcılarıyla Ney yetişip geldi. Mont-Saint-Jean yaylası alındı, tekrar alındı, bir daha alındı. Zırhlılar, süvarileri bırakıp piyadelere dönüyorlardı ya da daha doğru bir deyişle, bütün bu muazzam kalabalık birbirine sarılmış, bırakmadan dövüşüp duruyordu. Taburlar hâlâ dayanmaktaydı.

On iki hücum oldu. Ney’in altında dört at öldü. Zırhlı süvarilerin yarısı yaylada kaldı. Bu mücadele iki saat sürdü.

İngiliz ordusu derinden sarsıldı. İlk darbeyi indirirken çukur yol felaketiyle kuvvetten düşmüş olmasalardı, zırhlı süvariler hiç şüphe yok merkezi alt edip zaferi tayin edeceklerdi. Bu olağanüstü süvari, Talavera’yı, Badajoz’u görmüş olan Clinton’u şaşkınlıktan dondurmuştu. Dörtte üç yenik halde olan Wellington, hayranlığını kahramanca dile getiriyor, yavaşça, “Sublime!”[34] diyordu.

Zırhlı süvariler on üç taburdan yedisini yok etti, altmış topu ya zapt etti ya da kullanılmaz hale getirdi, İngiliz alaylarından altı sancak aldılar. Üç zırhlı süvari ile muhafız gücünden üç avcı, bu sancakları Belle-Alliance Çiftliği önünde götürüp İmparator’a teslim etti.

Wellington’un durumu kötüleşmişti. Bu garip savaş, gözü dönmüş iki yaralı arasındaki bir düello gibiydi: iki taraf da durmadan dövüşüp hasmına karşı koyarken, olanca kanlarını kaybediyorlardı. İlk düşen hangisi olacaktı acaba?

Yayladaki mücadele devam ediyordu.

Zırhlı süvariler nereye kadar ilerlediler? Bunu kimse söyleyemez. Yalnız şurası muhakkak ki, savaşın ertesi günü Nivelles, Genappe, La Hulpe ve Brüksel dörtyolunun tam buluşup kesiştikleri noktada, Mont-Saint-Jean’da arabaların tartıldığı baskülün ahşap örtüsü altında, bir zırhlı süvariyle atı ölü olarak bulundu. Bu süvari İngiliz hatlarını yarmıştı. Bu cesedi kaldıranlardan biri bugün hâlâ Mont-Saint-Jean’da yaşıyor. Adı Dehaze. O tarihte on sekiz yaşındaymış.

Wellington, belinin gittikçe büküldüğünü hissediyordu. Kriz yakındı.

Zırhlı süvariler başarıya ulaşamamışlardı, çünkü merkez çökmemişti. Herkes yaylaya sahip olduğuna göre, kimse ona sahip değil demekti, kaldı ki büyük bir kısmı İngilizlerin elinde bulunuyordu. Köyle ovanın en yüksek yeri Wellington’undu; Ney’in elinde sadece tepeyle yamaç vardı. Her iki taraf da bu uğursuz toprağa kök saldığını sanıyordu.

Fakat İngilizlerin düştükleri zayıf durum, çaresiz gibi görünüyordu. Bu ordunun kan kaybı korkunçtu. Sol kanatta Kempt, takviye isteyip duruyordu. “Takviye yok,” diye karşılık veriyordu Wellington, “Kendini öldürtsün!” Aşağı yukarı aynı dakikada, her iki ordunun da dayanıksızlaştığını gösteren garip bir paralellik olarak, Ney de Napolyon’dan piyade istiyor ve Napolyon şöyle bağırıyordu: “Piyadeymiş! Nereden bulacakmışım? Yaratayım mı?”

Yine de, ikisi arasında en hasta olan İngiliz ordusuydu. Bu demir zırhlı, çelik göğüslü büyük süvari taburlarının şiddetli itişleri piyadeyi ezmişti. Bir sancağın çevresinde toplanan birkaç kişi bir alayın yerini belirliyor, filan ya da falan tabura artık sadece bir yüzbaşı, hatta bir teğmen kumanda ediyordu. Haie-Sainte’te zaten iyice hırpalanmış olan Alten Tümeni, hemen hemen mahvolmuştu. Van Kluze Tugayı’nın yiğit Belçikalıları, Nivelles yolu boyunca çavdarların içine serilmişlerdi. 1811’de bizim saflarımıza katılıp Wellington’a karşı çarpışan, 1815’te ise İngilizlerle birleşip Napolyon’a karşı savaşan Hollandalı humbaracılardan hemen hiçbir şey kalmamıştı. Subay kaybı çok fazlaydı. Ertesi sabah bacağını gömdürecek olan Lord Uxbridge’in dizi parçalanmıştı. Zırhlı süvarilerin bu çarpışmasında Fransızların tarafından Delord, Lheritier, Colbert, Dnop, Travers ve Blancard saf dışı olmuşlardı ama, İngilizlerin tarafından da Alten ve Barne yaralanmış, Delancey, Van Merlen ve Ompteda ölmüş, Wellington’un bütün kurmay heyeti kırılmıştı ve bu kanlı dengede en kötü pay İngiltere’nin hissesine düşmüştü. Piyade muhafız gücünün ikinci alayı beş yarbay, dört yüzbaşı ve üç sancak, 30. piyade alayının birinci taburu yirmi dört subay ve yüz dokuz er kaybetmişlerdi. 79. dağlılar alayından yirmi dört subay yaralanmış, on sekiz subayla dört yüz elli er ölmüştü. Cumberland’in Hanoverli hafif süvarileri, bütün bir alay, başlarında Albay Hacke -ki daha sonra yargılanıp rütbesi indirilecektir- olduğu halde, göğüs göğüse çarpışmaları görünce gemi kırıp Soignes Ormanı’na dalmış, etrafa bozgun saçarak da Brüksel’e kadar kaçmışlardı. Araba katarları, mühimmat ve istihkâm arabaları, ağırlıklar, yaralı dolu furgonlar Fransızların ilerlediklerini, ormana yaklaştıklarını görünce ormanın içlerine doğru seyirtiyorlardı. Fransız süvarileri tarafından kılıçtan geçirilen Hollandalılardan “İmdat!” haykırışları yükseliyordu. Hâlâ yaşayan tanıkların ifadelerine göre, Vert-Coucou’dan Groenendael’e kadar, Brüksel yönünde aşağı yukarı iki fersah boyunca kaçaklar kalabalığından meydana gelen bir tıkanıklık vardı. Bu panik o dereceyi buldu ki, Malines’de Conde Prensi’ne ve Gand’da 18. Louis’ye kadar ulaştı. Mont-Saint-Jean çiftliğine yerleştirilen seyyar hastanenin arka tarafında kademelenmiş zayıf bir yedek kuvvetle, sol kanadı yandan koruyan Vivian ve Vandeleur tugayları dışında Wellington'un süvarisi kalmamıştı. Birçok batarya sökülmüş, yerlerde yatıyordu. Bu olayları Sibome açıkça anlatır; Pringle ise, felaketi büsbütün büyüterek, İngiliz-Hollanda ordusunun otuz dört bin kişiye düştüğünü söylemeye kadar işi vardırır. Demir-Dük sakin duruyordu ama dudaklarının rengi uçmuştu. İngiliz Kurmay heyeti içinde savaşta hazır bulunan Avusturya komiseri Vincent’la İspanya komiseri Alava, dükün işinin bittiği inancındaydılar. Saat beşte Wellington saatini çıkardı ve onun şu kasvetli sözü mırıldandığını duydular: “Ya Blücher ya da gece.”

Tam bu sıralarda, Frischemont yönündeki tepelerin üzerinde, uzaklarda süngülerden bir çizgi parıldadı.

Bu dev dramın beklenmedik sonucu işte buradadır.

XI
KILAVUZUN KÖTÜSÜ NAPOLYON’A,
İYİSİ BULOW’A

Napolyon’un içler acısı hatasını biliyoruz: Grouchy umulurken, Blücher’in çıkagelmesi; hayat yerine ölüm.

Kaderin böyle dönüm noktaları vardır; dünya tahtına oturmak beklenirken, ufukta Sainte-Hélène görülür. Blücher’in yardımcısı Bülow'a kılavuzluk eden küçük çoban, ona ormandan, Plancenoit’nın aşağısından çıkmayı salık verecek yerde Frischemont’un üstünden çıkmayı salık verseydi, on dokuzuncu yüzyılın çehresi belki bambaşka olurdu. Napolyon, Waterloo Savaşı’nı kazanırdı. Plancenoit’nın aşağısındaki yoldan başka hangi yolu takip ederse etsin, Prusya ordusu topçuları için aşılmaz bir çukura varacaktı ve Bülow vaktinde yetişemeyecekti.

Oysa Prusyalı general Muffling’in de söylediği gibi, Blücher bir saat gecikseydi, Wellington’u ayakta bulamayacaktı; savaş kaybedilmişti.

Görüldüğü gibi, Bülow tam vaktinde yetişmişti. Zaten oldukça geç kalmıştı. Dion-le-Mont’da konaklamış, gün doğarken yola çıkmıştı. Fakat yollar geçilecek gibi değildi ve tümenleri çamura saplanmıştı. Toplar, dingil başlığına kadar çamura gömülüyorlardı. Üstelik Dyle Nehri’ni daracık Wavre Köprüsü’nden geçmek gerekmişti. Köprüye giden yol, Fransızlar tarafından ateşe verilmişti. Erzak ve mühimmat arabaları iki sıra yanan evlerin arasından geçemeyeceğinden, yangının sönmesini beklemeleri gerekmişti. Öğle vakti olduğu halde, Bülow’un öncüleri henüz Chapelle-Saint-Lambert’e ulaşamamışlardı.

Harekât iki saat önce başlasaydı, saat dörtte bitmiş olacak ve Blücher, Napolyon tarafından kazanılmış bir savaşın üzerine gelecekti. Bunlar, kavramamıza imkân olmayan bir sonsuzluğun çapıyla orantılı muazzam rastlantılardır.

Daha öğle üzeriyken İmparator ilk olarak uzun dürbünüyle, ufkun ucunda dikkatini çeken bir şeyler görmüştü. “Şurada askeri birliklere benzer bir bulut görüyorum,” demişti. Sonra, Dalmaçya Dükü’ne sormuştu: “Soult, Chapelle-Saint-Lambert tarafında ne görüyorsunuz?” Mareşal dürbününü o tarafa çevirerek cevap vermişti: “Dört beş bin kişi, efendimiz. Herhalde Grouchy’dir.” Ama görüntü pus içinde, hareketsiz duruyordu. Kurmay heyetinin bütün dürbünleri, İmparator’un işaret ettiği “bulut”u incelemişti. Bazıları, “Bunlar mola veren asker kollarıdır,” demişti. Çoğu, “Bunlar ağaçtır,” diye buyurmuştu. Gerçek şu ki, bulut yerinden kımıldamıyordu. İmparator, Domon’un hafif süvari tümenini, bu karanlık noktayı keşfe yollamıştı.

Gerçekten de Bülow hiç kımıldamamıştı. Öncüleri çok zayıftı, bir şey yapamazdı. Ordunun esas kısmını beklemesi gerekiyordu ve savaş hattına girmeden önce toplanmak emrini almıştı. Fakat saat beşte, Blücher Wellington’un tehlikeli halini görünce, Bülow’a hücum emrini verdi ve şu dikkate değer sözü söyledi: “İngiliz ordusuna hava aldırmak gerek.”

Az sonra Losthin, Hiller, Hacke ve Ryssel tümenleri Lobau’nun kolordusu önünde yayılıyor; Prusya Prensi Wilhelm’in süvarileri Paris ormanından dışarı akıyorlardı. Plancenoit alevler içindeydi ve Prusya gülleleri, Napolyon’un gerisinde yedekte duran muhafız gücü saflarına kadar yağmaya başlıyordu.

XII
MUHAFIZ GÜCÜ

Gerisi malum: üçüncü bir ordunun daha meydana atılması, savaşın şirazesinden çıkması, alev saçan seksen altı ağzın birden gürlemeye başlaması, 1. Pirch’in Bülow’la birlikte çıkagelmesi, Blücher’in bizzat kumanda ettiği Zieten süvarileri, Fransızların püskürtülmesi, Marcognet’nin Ohain yaylasından süpürülmesi, Durutte’ün Papelotte’tan atılması, Donzelet ve Quiot’nun geri çekilip Lobau’nun yan ateşine yakalanması, inen geceyle beraber çözülen birliklerimizin üzerine yeni bir savaşın çullanması, bütün İngiliz savaş hattının taarruza geçip ileri hamle etmesi, Fransız ordusunda açılan muazzam gedik, birbirini destekleyen İngiliz salkım ateşiyle Prusya salkım ateşi, kıyım, ön cephede felaket, cenahta felaket, bu korkunç çöküş altında muhafız gücünün savaş hattına girmesi.

Muhafız gücü ölüme gittiğini anladığından, “Yaşasın İmparator!” diye bağırıyordu. Tarihte, sevgi ve hayranlık çığlığı halinde kopan bu can çekişme kadar duygulandırıcı bir şey daha yoktur.

Gökyüzü bütün gün kapalıydı. Tam o sırada, saat akşamın sekiziyken birden ufuktaki bulutlar aralandılar ve batmakta olan güneşin azametli büyük kızıllığına, Nivelles yolunun karaağaçları arasından yol verdiler. Halbuki Austerlitz’de güneşin doğuşu görülmüştü.

Muhafız gücünün her taburunu, bu savaş sonu için bir general kumanda ediyordu. Friant, Michel, Roguet, Harlet, Mallet, Poret de Morvan oradaydılar. Muhafız gücü humbaracılarının geniş kartal armalı yüksek serpuşları, bu kavganın sisleri arasında dizi dizi, simetrik, sakin göründüğü zaman düşmanda Fransa saygısı uyandı; savaş meydanına yirmi zaferin birden kanatlarını açıp girdiğini görür gibi olanlar ve yenenler, kendilerini yenilmiş sanıp geri çekildiler. Fakat Wellington bağırdı: “Muhafızlar, ayağa kalkın, tam nişan alın!” Çitlerin gerisinde yatan kırmızı İngiliz muhafız alayı ayağa kalktı, bir mermi bulutu kartallarımızın çevresinde titreşen üç renkli bayrağı delik deşik etti. Hepsi ileri atıldılar ve nihai boğazlaşma başladı. İmparatorun muhafız gücü, karanlığın içinde çevresindeki ordunun kaçışını, bozgunun geniş sarsıntısını hissediyor; “Yaşasın İmparator!” haykırışının yerini, “Canını kurtaran kurtarsın!” haykırışının aldığını duyuyordu. Ve gerisinde kaçış, o ilerlemeye devam etti. Attığı her adımda biraz daha vuruluyor, biraz daha ölüyordu. Aralarında ne tereddüt eden ne de ürkeklik gösteren oldu. Bu birlikte er de general kadar kahramandı. Tek kişi bile bu intiharda bulunmamazlık etmedi.

Ney, kendini kaybetmiş bir halde, ölümü göze almışlığın bütün yüceliğiyle, bu hengâmede bütün darbelere kucak açıyordu. Beşinci atı da burada, altında ölmüştü. Tere bulanmış, gözleri alev alev, dudakları köpük içinde, üniformasının düğmeleri çözülmüş, apoletlerinden biri bir atlı askerin kılıç darbesiyle kopmuş, büyük kartal arması bir kurşunla yamulmuş, kanlı, çamurlu, muhteşem, elinde kırık bir kılıçla, “Gelin görün bakalım, bir Fransız mareşali savaş meydanında nasıl ölürmüş!” diye haykırıyordu. Fakat boşuna ölmedi. Vahşi, öfkeli ve kırgındı. Drouet d’Erlon’a sertçe soruyordu: “Kendini öldürmek istemiyor musun sen?” Bir avuç insanı ezen bu bir sürü topun ortasında bağırıyordu: “Demek benim payıma bir şey yok! Ah! Bütün bu İngiliz güllelerinin göğsüme dolmasını isterdim!” Yazgı: Senin payın Fransız kurşunlarıydı, talihsiz adam![35]

XIII
FELAKET

Muhafız gücünün gerisindeki bozgun, yürekler acısıydı.

Ordu bir anda, Hougomont’dan, Haie-Sainte’ten, Papelotte’tan, Plancenoit’dan, her taraftan birden geri çekildi. “İhanet!” çığlığının ardından, “Herkes canını kurtarsın!” çığlığı geldi. Dağılan bir ordu eriyen buz gibidir. Her şey eğilir, çatlar, çatırdar, yalpalanır, yuvarlanır, düşer, çarpar, telaşlanır, atılır. Görülmemiş bir çözülüş. Ney bir at bulup üstüne atlıyor ve şapkasız, boyunbağsız, kılıçsız, Brüksel şosesinin ortasına dikilip hem İngilizleri hem Fransızları durduruyor. Orduyu zapt etmeye çalışıyor, ona sesleniyor, hakaret ediyor, bozguna karşı direniyor. Lâkin kimse aldırış etmiyor. Askerler kaçıyor ve kaçarken bağırıyorlar: “Yaşasın mareşal Ney!” Durutte’ün iki alayı, Alman Uhlanlarının kılıcıyla Kempt, Best, Pack ve Rylandt tugaylarının kurşunları arasında sallanır gibi şaşkın ve ürkek gidip geliyor. Boğuşmaların en berbatı bozgundur; dostlar kaçmak için birbirlerini öldürürler; süvari taburlarıyla piyade taburları birbirlerini kırar, birbirlerini dağıtırlar: savaşın muazzam artığı. Bir uçtaki Lobau gibi, öbür uçtaki Reille de dalgaya kapılmıştır. Napolyon, muhafız gücünden elinde kalanla boş yere buna set çekmeye uğraşıyor, hizmetindeki süvari taburlarını son bir gayretle boş yere harcıyor. Quiot, Vivian’ın karşısında; Kellermann, Vandeleur’ün karşısında; Lobau, Bülow’un karşısında; Morand, Pirch’in karşısında; Domon ve Subervic, Prusya Prensi Wilhelm'in karşısında geri çekiliyor, İmparatorun süvari taburlarını hücuma kaldıran Guyot, bir İngiliz dragonunun ayakları dibine düşüyor. Napolyon, firari kafileleri boyunca dört nala koşturup nutuk çekiyor, sıkıştırıyor, tehdit ediyor, yalvarıyor. Sabahleyin, “Yaşasın İmparator!” diye bağıran bu ağızlar açıktır artık. Onu ancak şöyle bir tanımaktadırlar. Yeni gelen taptaze Prusya süvarileri hışımla atılıyor, uçuyor, kılıçtan geçiriyor, biçiyor, baltalıyor, öldürüyor, yok ediyor. Koşulu hayvanlar çifte savuruyor, toplar kaçıyor; katarlardaki askerler mühimmat arabalarının koşumlarını çözüp atları alıyor, kaçıyorlar; tersyüz olmuş, dört tekeri havada furgonlar yolu tıkıyor ve katliama yol açıyorlar. Herkes birbirini eziyor, çiğniyor, ölülerin, canlıların üzerinden yürüyor. Kollar çıldırmıştır. Baş döndürücü bir kalabalık yolları, patikaları, köprüleri, ovaları, tepeleri, vadileri, korulukları dolduruyor. Her yer kırk bin kişinin kaçışmasıyla tıkanmış durumda. Feryatlar, umutsuzluk, çavdar tarlalarına atılmış çantalar, tüfekler, kılıçla yol açmalar... Artık arkadaşlık yok, subay yok, general yok, yalnız tarife sığmaz bir korku var. Zieten, Fransa’yı keyfince kılıçtan geçirmektedir. Aslanlar dağ keçisi olmuşlardır. İşte böyleydi bu kaçış.

Genappe’da geri dönmeyi, cephe kurmayı, set çekmeyi denediler. Lobau üç yüz kişi topladı. Köyün girişine barikat kuruldu. Ama daha Prusyalıların ilk salkım atışında herkes kaçmaya başladı, Lobau esir düştü. Bu salkım atışının izleri, Genappe’a girmeden birkaç dakika önce yolun sağındaki harap bir evin köhne çatısındaki tuğladan bugün hâlâ görülmektedir. Prusyalılar, şüphesiz galibiyetlerini pek yetersiz bulmanın öfkesi içinde, Genappe’a daldılar. Takip pek canavarca oldu. Blücher imha emri verdi. Roguet, kendisine Prusyalı bir esir getirecek her Fransız humbaracasını ölümle cezalandıracağı tehdidini savurarak uğursuz bir emsal yaratmıştı. Blücher, Roguet’yi de geçti. Genç muhafızların generali Duhesme, Genappe’da bir han kapısında sıkıştırıldığında, bir ölüm süvarisine kılıcını teslim etti, o da kılıcı aldı ve esiri öldürdü. Zafer, mağlupların öldürülmesiyle tamamlandı. Mademki biz tarihiz, öyleyse cezalandıralım: ihtiyar Blücher, şerefini berbat etmiştir. Bu vahşet, musibete doruk oldu. Umutsuz bozgun Genappe’ı geçti, Quatres Bras’yı geçti, Gosselies’yi geçti, Frasnes’i geçti, Charleroi’yı geçti, Thuin’i geçti ve ancak sınırda durabildi. Heyhat! Kimdi böyle kaçan? Büyük ordu.

Bu perişanlık, bu terör, tarihi hayrette bırakan en yüce kahramanlıktan yıkıma düşüş nedensiz midir? Hayır. Muazzam bir elin gölgesi vardır üstünde Waterloo’nun. Kader günüdür o. insanın üstünde bir kudret yaratmıştır o günü. Başların korkuyla eğilmesi bundandır; bütün o büyük ruhların kılıçlarını teslim etmesi bundandır. Avrupa’yı yenenler düşüp yere serildiler; ne söyleyecek ne de yapacak bir şeyleri kalmıştı, karanlıkta müthiş bir şeyin varlığını hissediyorlardı. Hoc erat infatis.[36] O gün insan soyunun gelecek ufku değişti. Waterloo, on dokuzuncu yüzyılın menteşesidir. Büyük yüzyılın tahta çıkabilmesi için büyük adamın ortadan kalkması gerekiyordu. Karşı gelinemeyen biri üstlendi bu işi. Kahramanların paniğe kapılması anlaşılır bir şeydir. Waterloo Savaşı’nda buluttan da fazla bir şey var: meteor. Oradan Tanrı geçti.

Gece bastırırken, Genappe yakınlarındaki bir tarlada Bernard’la Bertrand, bozgunun akıntısıyla buralara kadar sürüklenen, yere inip atının dizginini koltuğunun altına almış ve dalgın bakışlarla tek başına Waterloo’ya doğru geri giden vahşi, düşünceli, matemli bir adamın redingotunun eteğinden tutup durdurdular. Yıkılan rüyanın muhteşem uyurgezeri, hâlâ ileri gitmeye çalışan Napolyon’du bu.

XIV
SON KARE

Akan suyun içindeki kayalar gibi, bozgun selinin içinde kımıldamadan duran muhafız gücüne ait birkaç tabur, gece vaktine kadar dayandı. Geceyle birlikte ölüm de bastırdı. Bu çifte karanlığı beklediler. Hiç sarsılmadan, kuşatılmalarına rıza gösterdiler. Her birlik öbür birliklerden kopmuş ve her tarafından parçalanmış, orduyla hiçbir bağı kalmamış bir halde, kendi hesabına ölüyordu. Bu son harekâtı gerçekleştirmek için kimisi Rossomme tepelerinde, kimisi de Mont-Saint-Jean Ovası’nda mevzilenmişti. Bu hazin taburlar oralarda terk edilmiş, yenik, korkunç şekilde can çekişmekteydiler ihtişamla. Ulm, Wagram, Iena, Friedland de onlarla birlikte ölüyordu.

Akşam saat dokuza doğru, alacakaranlıkta, Mont-Saint-Jean yaylasının alt başında, bu taburlardan tek bir tane kalmıştı. Bu uğursuz vadide, zırhlı süvarilerin tırmandığı, şimdi kitle halinde İngilizlerin doldurduğu bayırın eteklerinde, muzaffer düşman topçusunun bozgun ateşi ve korkunç yoğunlukta bir mermi yağmuru altında bu tabur mücadele vermekteydi. Cambronne adında tanınmamış bir subay kumanda ediyordu bu taburu. Her salvoda taburun mevcudu azalmakta, fakat ateşe karşılık verilmekteydi. Salkım atışlarını tüfek atışlarıyla yanıtlıyor, bir yandan da dört duvarını durmadan daraltıyordu. Ara sıra soluk soluğa duraklayan kaçaklar, uzaktan karanlıklar içinde zayıflayan bu hazin gök gürültüsünü dinliyorlardı.

Bu lejyon artık bir avuç insandan ibaret kaldığı, sancakları delik deşik bir kumaş parçası halini aldığı, kurşunları biten tüfekleri birer sopaya döndüğü, cesetlerin yığını canlıların kümesini aştığı zaman, bu yüce ölüm yolcularının çevresindeki galipler arasında âdeta kutsal bir dehşet havası esti, İngiliz topçusu soluk almak için sustu. Bir çeşit teneffüstü bu. Savaşçıların etraflarında çepeçevre kaynaşan hayaletler gibi, atlı insan siluetleri, simsiyah top profilleri, tekerlekler ve kundaklar arasından görülen beyaz gökyüzü vardı. Kahramanların savaş meydanının derinliklerinde dumanlar arasından daima gördükleri ölümün dev gibi iri kafası, üzerlerine doğru geliyor ve onlara bakıyordu. Alacakaranlığın içinden topların doldurulduğunu işittiler. Topları ateşlemek için yakılan ateşleme fitilleri, gecenin içinden fırlayan kaplan gözleri gibi, başları etrafında bir daire meydana getirdi. İngiliz bataryalarının bütün ateşleme fitilleri toplara yanaştırıldı. O zaman, bu adamların tepesinde asılı duran son dakikayı elinde tutan bir İngiliz generali, bir söylentiye göre Colville, başka bir söylentiye göre de Maitland, heyecanlı bir sesle bağırdı: “Mert Fransızlar, teslim olun!” Cambronne cevap verdi: “Hass...tir ordan!”

XV
CAMBRONNE

Fransız okuyucusu kendisine saygı gösterilmesini ister; onun için, bir Fransız’ın belki de şimdiye kadar söylediği en güzel kelime ona tekrarlanamaz. Tarihte yüceliğe tanıklık etmek yasaktır.

Sevabı da, günahı da bize ait olmak üzere, bu yasağı çiğniyoruz.

Demek, bütün bu devlerin arasında bir devler devi vardı: Cambronne.

Bu kelimeyi söylemek ve sonra ölmek: Bundan daha büyük ne olabilir! Çünkü ölmeyi istemek, ölmek demektir ve eğer salkım ateşine tutulan bu adam ölmez de yaşarsa, bu onun kabahati değildir.

Waterloo Savaşı’nı kazanan kişi ne bozguna uğrayan Napolyon, ne saat dörtte geri çekilip saat beşte umudunu kaybeden Wellington ne de hiç savaşmamış olan Blücher’dir: Waterloo Savaşı’nı kazanan insan Cambronne’dur.

Sizi öldüren yıldırımı, böyle bir kelimenin yıldırımıyla çarpmak, galebe çalmaktır.

Felakete bu karşılığı vermek, kadere böyle demek, geleceğin aslanına bu temeli kurmak; gecenin yağmuruna, Hougomont’un hain duvarına, Ohain’in çukur yoluna, Grouchy’nin geç kalmasına, Blücher’in gelişine bu cevabı yapıştırmak; mezarın içinde alay etmek, yere serildikten sonra da ayakta kalmayı başarmak; Avrupa koalisyonunu iki hece içinde boğmak; ezelden beri bilinen bu eylemi krallara hediye etmek; kelimelerin en sonuncusunu, Fransa’nın şimşeğini de katarak en başa geçirmek; Waterloo’yu bir karnavalla küstahça kapatmak; Leonidas’ı Rabelais’yle tamamlamak; bu zaferi ağza alınmaz bir son sözle özetlemek; toprak kaybetmek ama tarihi kazanmak; bu kanlı boğazlaşmadan sonra gülmeyi sevenleri kendinden yana çekmek çok büyük bir iştir.

Yıldırıma savrulan bir küfürdür bu, Akhilleus’un büyüklüğüyle boy ölçüşen bir şeydir.

Cambronne’un sözü bir çatlaktır. Bir göğsün öfkeden yarılması, can çekişmenin aşırılıktan patlamasıdır. Yenen kimdir? Wellington mu? Hayır? Blücher olmasa o hapı yutmuştu. Blücher mi? Hayır. Wellington başlamış olmasa Blücher bitiremezdi. Bu Cambronne, bu son saat yolcusu, bu meçhul asker, savaşın bu son derece küçük adamı, bu felaketin içinde bir yalan olduğunu hissediyor, acısı bir kat daha artıyor ve tam öfkeden patladığı ana acı bir alay sunuyorlar: hayat! Nasıl yerinden fırlamazsın? Hepsi oradalar: Avrupa’nın bütün kralları, mutlu generaller, gürleyen Jüpiterler. Yüz bin tane muzaffer askerleri var ve bu yüz binin gerisinde de bir milyon top, fitilleri yanmış olarak ağızları açık duruyor. İmparatorluk muhafız gücü ve büyük ordu, topuklarının altında Napolyon’u ezdi, geriye bir Cambronne kaldı. Bütün bunları protesto edecek bir bu solucan var. Ve bu solucan protesto edecek. Bir kılıç arar gibi, bir kelime arıyor. Ağzı köpürüyor ve bu köpük aradığı kelimedir. Bu muazzam ve muazzam olduğu kadar alelade galibiyetin, bu galipsiz galibiyetin önünde bu umutsuz adam şahlanıyor. Galibiyetin azameti altında ezilmiştir, ama onun hiçliğini de görmektedir; onun üzerine tükürmekten daha fazlasını yaparak, sayının, kuvvetin ve maddenin ezen ağırlığı altında ruha bir ifade yolu bulur: kaba ete bir tekme atmak. Tekrar ediyoruz: Bunu söylemek, bunu yapmak, bunu bulmak galebe çalmaktır.

Bu ölüm dakikasında bu meçhul insanın içine, büyük günlerin ruhu giriyor. Tıpkı Rouget de l’Isle’in Marseillaise’i bulması gibi, yukarıdan gelen bir ilhamla Cambronne, Waterlooya uyan kelimeyi buluyor. Tanrısal kasırgadan kopan görünmez bir akım gelip bu adamların içinden geçiyor, onları titretiyor ve biri en yüce şarkıyı terennüm ederken, öbürü korkunç bir nara atıyor. Cambronne, devlere yakışır bu küçümseme sözünü yalnızca İmparatorluk adına Avrupa’nın suratına fırlatmakla kalmadı -bu kadarı az olurdu- devrim adına geçmişin suratına da fırlattı. Bunu duymak, Cambronne’un şahsında devlerin eski ruhunu teşhis etmek mümkündür. Sanki onda Danton konuşuyor ya da Kleber kükrüyor gibidir.

Cambronne’un sözüne İngiliz’in sesi cevap verdi: “Ateş!” Bataryalar alev alev yandı, tepe titredi, bütün bu tunç ağızlardan son bir korkunç salkım kusmuğu boşaldı, doğan ayın ışığında hafifçe ağarmış geniş bir duman bulutu yuvarlandı ve duman dağıldığında, ortalıkta artık hiçbir şey kalmamıştı. Bu muhteşem kalıntı yok edilmiş, muhafız gücü ölmüştü. Canlı tabyanın dört duvarı da yere serilmişti, yalnız şurada burada cesetler arasında bir kıpırdanma fark ediliyordu. İşte Roma lejyonlarından bile daha büyük olan Fransız lejyonları, Mont-Saint-Jean’da yağmur ve kanla ıslanmış toprağın üstünde, karanlık buğdayların arasında, şimdi her sabah saat dörtte neşeyle ıslık çalıp atını kırbaçlayarak Nivelles posta arabasını süren Joseph’in geçtiği yerde, böyle can verdiler.

XVI
QUOT LIBRAS İN DUCE?[37]

Waterloo Savaşı bir bilinmezdir. Onu kazananlar için de, kaybedenler için de aynı derecede karanlıktır. Napolyon’a göre, o bir paniktir.[38] Blücher’in gözleri kamaşmıştır, Wellington hiçbir şey anlamaz. Raporlara bakın. Resmî haberler açık değildir, yorumlar muğlaktır. Biri ağzının içinde geveler, öteki kem küm eder. Jomini, Waterloo Savaşı’nı dört safhaya ayırır; Muffling onu üç talih değişikliğine böler; Charras, her ne kadar bazı noktalarda farklı değerlendirmeler yapıyorsak da, tanrısal tesadüfle kapışan insan dehasının uğradığı bu felaketin karakteristik çizgilerini vakur bakışıyla kavrayan tek kişidir. Diğer tarihçiler gözleri kamaşmış haldedirler ve bu yüzden el yordamıyla yollarını bulmaya çalışırlar. Gerçekten de şimşek gibi çakan bir gündür o gün; askerî monarşi yıkılmış ve bu yıkılış kralların büyük şaşkınlığı önünde bütün krallıkları da peşinden sürüklemiştir; kuvvet itibardan düşmüş, savaş bozguna uğramıştır.

İnsanüstü gerekliliklerin damgasını taşıyan bu olayda, insanların payı hiçten ibarettir.

Waterloo’yu Wellington’dan, Blücher’den almak, İngiltere’den, Almanya’dan bir şey eksiltir mi? Ne o ünlü İngiltere ne de bu şanlı Almanya söz konusudur Waterloo meselesinde. Tanrı’ya şükür milletler, uğursuz kılıç maceralarının dışında da büyüktürler. Ne Almanya ne İngiltere ne de Fransa bir kılıç kınına sığar. Waterloo’nun bir kılıç şakırtısından ibaret olduğu o devirde, Almanya’nın Blücher’in üstünde Goethe’si, İngiltere’nin Wellington’un üstünde Byron’u vardı. Engin bir fikir uyanışı yüzyılımızın özelliğidir ve bu gün doğuşunda İngiltere’nin, Almanya’nın harikulade bir ışık payı vardır. Onlar muhteşemdirler. Uygarlık düzeyinin yükselmesine olan katkılarının kaynağı içlerindedir; kendi kendilerinden gelir bu, tesadüfi bir şey değildir. Onların on dokuzuncu yüzyıla büyüklüğünü veren taraflarından hiçbirinin kaynağı Waterloo değildir. Ancak barbar milletler bir zaferden sonra ani taşkınlıklar gösterirler. Bir fırtınanın kararttığı sellerin geçici böbürlenmesidir bu. Uygar milletler, özellikle yaşadığımız çağda, bir kumandanın iyi ya da kötü talihiyle yükselip alçalmazlar. Onların insanlık içindeki öz ağırlıkları, herhangi bir savaştan daha büyük olan bir şeyden gelir. Onların şerefi, -Tanrı’ya şükür!- haysiyeti, ışığı, dehası, kahramanların, fatihlerin, bu kumar oyuncularının, savaşların lotaryasına koyabilecekleri numaralar değildir. Çoğu zaman, kaybedilen savaş, kazanılan ilerlemedir. Daha az şan şeref, daha çok özgürlük. Davul susar, sözü akıl alır. Kaybeden kazanır oyunudur bu. Bunun için iki taraftan da, Waterloo üzerine soğukkanlılıkla konuşalım. Tesadüfe ait olanı tesadüfe, Tanrı’ya ait olanı Tanrı’ya verelim. Waterloo nedir? Bir zafer mi? Hayır. Bir tombala.

Avrupa’nın kazandığı ve Fransa’nın ödediği bir tombala.

Zahmet edip oraya bir aslan kondurmaya pek değmezdi.

Zaten Waterloo, tarihte rastlanan en garip karşılaşmadır. Napolyon ve Wellington. Bunlar birbirinin düşmanı değil, zıttıdır. Antitezlerden hoşlanan Tanrı, hiçbir zaman daha çarpıcı bir tezat, daha olağanüstü bir karşılaştırma yapmamıştır. Bir tarafta dakiklik, önceden görüş, geometri, ihtiyatlılık, emniyetli çekiliş, yedeklerin hesaplı kullanılması, sarsılmaz bir soğukkanlılık, hiç şaşmaz bir metot, araziden faydalanan bir strateji, taburları dengeleyen bir taktik, sicimle hizalanmış bir toplu öldürme, saat elde düzenlenen bir savaş, hiçbir şeyin bile bile tesadüfe bırakılmaması, eski klasik cesaret, mutlak doğruluk; öbür tarafta sezgi, kehanet, askerî olağandışılık, insanüstü içgüdü, alev saçan nazarlar, kartal gibi bakıp yıldırım gibi vuran bir şey, umursamaz bir şiddetle iş gören müthiş bir savaş sanatı, derin bir ruhun bütün sırları, kaderle ortaklık, nehirlerin, ovaların, ormanların, tepelerin itaate davet edilmesi, hatta âdeta zorlanması, savaş meydanını bile hâkimiyeti altına alan bir zorba, yıldızlara inanışın strateji bilimiyle karışması, bilimi yücelten ama aynı zamanda karıştıran bir inanç. Wellington savaşın Bareme’i, Napolyon ise Michel-Ange’ıydı. Bu kez hesap dehayı mağlup etti.

İki taraf da birisini beklemekteydi. Muradına eren dakik hesapçı oldu. Napolyon, Grouchy’i bekliyordu; gelmedi. Wellington, Blücher’i bekliyordu; geldi.

Wellington, öcünü alan klasik savaştır. Bonapart, kariyerinin şafağında onunla İtalya’da karşılaşmış ve onu nefis bir şekilde yenmişti. İhtiyar baykuş, genç akbabanın önünden kaçmıştı. Eski taktik yalnız yere serilmekle kalmamış, aynı zamanda rezil olmuştu. Kimdi bu yirmi altı yaşındaki Korsikalı; kim oluyordu bu göz kamaştırıcı cahil ki herkes ona karşıyken, hiç kimse ondan yana değilken yiyeceksiz, cephanesiz, topsuz, pabuçsuz, hemen hemen ordusuz, yığınlara karşı bir avuç insanla koalisyon kurmuş Avrupa’ya saldırıyor ve imkânsızlıklar içinde, mantık dışı zaferler kazanıyordu? Hemen hiç nefes almadan ve elinde hep aynı savaşçılar takımı olduğu halde, Alvinzi’nin peşinden Beaulieu’yü, Beaulieu’nün peşinden Wurmser’i, Wurmser’in peşinden Melas’ı, Melas’ın peşinden de Mack’ı tepeleyip Alman İmparatorluğu’nun beş ordusunu birbiri ardınca tuzla buz eden bu yıldırımlar saçıcı deli nereden çıkmıştı? Bir yıldız kadar pervasız bu zıpçıktı savaşçı kimdi? Askeri akademi savaştan kaçarak onu aforoz ediyordu. Eski sezarizmin yeni sezarizme, usulünce kullanılan kılıcın şimşekli kılıca, satranç tahtasının dehaya karşı garezi buradan geliyordu. 18 Haziran 1815’te bu garez, son sözü söyledi ve Lodi’nin, Montebello’nun, Montenotte’nin, Mantoue’nun, Marengo’nun, Arcole’un altına “Waterloo” diye yazdı. Alelade kişilerin çoğunluğa hoş gelen zaferi. Kader, bu acı olaya rıza gösterdi. Napolyon, genç Wurmser’i tekrar karşısında buldu.

Gerçekten de, Wurmser’i karşınızda bulmak için Wellington’un saçlarını ağartmak yeter.

Waterloo, ikinci sınıf bir kumandan tarafından kazanılmış birinci sınıf bir savaştır.

Waterloo Savaşı’nın hayran olunan tarafı İngiltere, İngiliz metaneti ve azmi, İngiliz kanıdır; İngiltere’nin o savaşta muhteşem olan yanı -kusura bakmasın ama- bizzat kendisidir. Kumandanı değil, ordusudur.

Wellington, Lord Bathurst’e yazdığı bir mektupta, garip bir nankörlükle ordusunun -18 Haziran 1815’te savaşan ordunun- “berbat bir ordu” olduğunu söyler. Waterloo topraklarında gömülü o hazin kemik yığınları ne düşünür acaba bu konuda?

İngiltere, Wellington’a karşı çok alçakgönüllü davrandı. Wellington’u bu kadar büyütmek, İngiltere’yi küçültmektir. Wellington, başka herhangi biri kadar kahramandır. Asıl büyük olan, o kurşuni üniformalı İskoçyalılar, atlı askerler, Maitland’ın ve Mitchell’in alayları, Pack ve Kempt’in piyadeleri, Ponsonby ve Somerset’in süvarileri, salkım ateşi altında gayda çalan yaylalılar, Rylandt’ın taburları, Essling’in ve Rivoli’nin tecrübeli birliklerine kafa tutan, musket[39] kullanmasını doğru dürüst bilmeyen daha yeni devşirilmiş askerlerdir. Wellington yerinden kıpırdamadı: Onun bütün marifeti budur ve biz onun bu meziyetini inkâr etmiyoruz. Ama onun piyadelerinin, süvarilerinin en küçük birlikleri de en aşağı onun kadar dayanıklıydı. Kurşun asker de demir dükle aynı değerdedir. Bize gelince, biz bütün takdir ve yüceltmeyi İngiliz askerine, İngiliz ordusuna, İngiliz halkına yöneltiyoruz. Bir zafer anısı varsa, bunun İngiltere’ye ait olması gerekir. Waterloo’daki sütunun, bir adamın suretini değil, bir halkın heykelini göklere yükseltmesi daha doğru olurdu.

Fakat bu büyük İngiltere, bizim burada söylediklerimize kızacaktır. 1688’den ve bizim 1789’umuzdan sonra bile o hâlâ feodalite hayali içindedir. Verasete ve rütbe sınıflamasına inanır. Hiçbir halkın kudretçe, şan ve şerefçe geçemediği bu halk, kendisini halk olarak değil, millet olarak görür. Halk olarak seve seve boyun eğer ve bir lordu baş diye kabul eder. İşçi olarak hor görülmesine ses çıkarmaz; asker olarak sopa yemeye katlanır.

Hatırlanacağı gibi Inkermann savaşında, görünüşe göre orduyu kurtaran bir çavuş, Lord Raglan tarafından günlük emirde anılamamıştı, çünkü İngiliz askeri hiyerarşisi subay rütbesinden aşağı hiçbir kahramanın günlük emirde anılmasına izin vermiyordu.

Waterloo gibi bir karşılaşmanın bizde en çok hayranlık uyandırdığı şey, tesadüfün mucizevi hüneridir. Gece yağan yağmur, Hougomont duvarı, Ohain çukur yolu, Grouchy’nin top seslerine sağır kalması, Napolyon’un kılavuzunun onu aldatması, Bülovv’un kılavuzunun onu aydınlatması; bütün bu terslikler harikulade bir şekilde yönlendirilmiştir.

Sonuç olarak diyebiliriz ki, Waterloo’da savaştan çok toplu öldürme olmuştur.

Waterloo, düzenli şekilde saf tutmuş ordular arasındaki savaşlar içinde, savaşçıların sayısına oranla cephesi en dar olanıdır: Napolyon’un cephesi dörtte üç fersah, Wellington’unki yarım fersah ve her iki taraftan yetmiş ikişer bin savaşçı. Katliama yol açan bu darlıktır.

Hesap edip şu oranları bulmuşlar:

İnsan kaybı: Austerlitz’de Fransızlar yüzde on dört, Ruslar yüzde otuz, Avusturyalılar yüzde kırk dört; Wagram’da Fransızlar yüzde on üç, Avusturyalılar on dört; Moskova’da Fransızlar yüzde otuz yedi, Ruslar kırk dört; Bautzen’de Fransızlar yüzde on üç, Ruslar ve Prusyalılar on dört; Waterloo’da Fransızlar yüzde elli altı, müttefikler otuz bir. Waterloo’da toplam yüzde kırk bir. Yüz kırk dört bin savaşçı, altmış bin ölü.

Waterloo Meydanı bugün, insanoğlunun duygusuz taşıyıcısı toprağa özgü bir sükûnet içindedir ve bütün öbür ovalar gibidir.

Fakat geceleri, burada hayalet gibi bir sis yükselir ve eğer bir yolcu, Virgilius’un ölüm getiren Filibe ovalarında yaptığı gibi burada dolaşır, bakınır, dinler, hayale dalarsa, felaketin sanrısı onu pençesine alır. O müthiş 18 Haziran yeniden canlanır, uydurma anıttepe silinir, o adi aslan kaybolur, savaş meydanı eski gerçekliğini alır, piyade hatları ovada dalgalanmaya başlar, ufuktan dörtnala hışımla atlılar geçer, hayalperest yolcu şaşkınlık ve korku içinde kılıç parıltılarını, süngü kıvılcımlarını, bomba alevlerini, yıldırımların korkunç kesişmelerini görür. Bir mezarın dibinden gelen bir hırıltı gibi bu hayalet-savaşın uğultusunu duyar; bu gölgeler humbaracılar, bu ışıltılar zırhlı süvariler, bu iskelet Napolyon, şu iskelet de Wellington’dur. Artık bunların hiçbirisi yok ama yine de çatışıyor, çarpışıyorlar hâlâ ve çukur yollar kızıla boyanmakta ve ağaçlar ürpermekte ve öfke çılgınlığı ayyuka çıkmakta ve de karanlıklar içinde bütün bu vahşi yükseklikler, Mont-Saint-Jean, Hougomont, Frischemont, Papelotte, Plancenoit birbirlerini yok eden hayalet girdaplarıyla taçlanmış olarak belli belirsiz gözükmektedir.

XVII
WATERLOO İYİ Mİ OLDU SAYILIR?

Waterloo’dan hiç de nefret etmeyen pek saygıdeğer bir liberal ekol var. Biz o ekolden değiliz. Bizce Waterloo, özgürlüğün şaşkınlıktan donakaldığı tarihtir. Böyle bir yumurtadan böyle bir kartal çıksın, şüphesiz beklenmedik bir şeydir bu.

Meseleye en yüksek görüş noktasından bakıldığında, Waterloo devrime kasteden, karşı devrimci bir zaferdir. Fransa’ya karşı Avrupa, Paris’e karşı Petersburg, Berlin ve Viyana, teşebbüs gücüne karşı statükodur. 20 Mart 1815 yoluyla 14 Temmuz 1789’a saldırıdır; ele avuca sığmaz Fransız isyanına karşı monarşilerin bir kumpasıdır. Hayal edilen tek şey yirmi altı yıldır yanardağ gibi püsküren bu engin halkı nihayet söndürmektir. Brunswicklerin, Nassauların, Romanoffların, Hohenzollernlerin, Habsburgların Bourbonlarla dayanışması, Waterloo terkisinde kutsal hakkı taşır. Gerçekten de İmparatorluk zorba bir idare olduğundan, buna karşı tabii bir tepki olarak krallığın ister istemez liberal olması gerekiyordu ve bu yüzden de, galiplerin çok esef etmelerine rağmen, Waterloo’dan arzu edilmeyen bir meşruti düzen çıktı. Çünkü devrim, gerçekten mağlup edilemez, tanrısal ve mutlak biçimde bir şey olduğundan daima yeniden ortaya çıkar: Waterloo’dan önce, eski tahtları deviren Bonapart’ın kişiliğinde; Waterloo’dan sonra da Anayasa Şartı’nı veren, ona katlanan 18. Louis’nin kişiliğinde. Bonapart, eşitliği ispatlamak için eşitsizliği kullanarak Napoli tahtına bir araba sürücüsünü, İsveç tahtına da bir çavuşu oturtur; 18. Louis de, Saint-Ouen’de “İnsan Hakları Bildirisi”ni imzasıyla tasdik eder. İhtilalin ne olduğunu anlamak istiyorsanız, onun adına “İlerleme” deyiniz; ilerlemenin ne olduğunu anlamak istediğiniz takdirde de adını “Yarın” koyunuz. Yarın, işini karşı konulmaz bir güçle yapar, hem de daha bugünden başlayarak yapar ve garip bir biçimde daima amacına ulaşır. Bir askerden başka bir şey olmayan Foy’u hatip yapmak için Wellington’ı kullanır. Foy, Hougomont’da düşer, kürsüde yeniden doğrulur. İşte ilerleme böyle iş görür. Bu işçi için kötü alet diye bir şey yoktur. Hiç rahatsızlık duymadan, Alpleri aşmış insanı da, Elysee Baba’nın ihtiyar sarsak hastasını da kendi tanrısal işine alet eder. Bir fatihten olduğu kadar bacakları damlalıdan da yararlanır; fatihten dışarıda, damlalıdan içeride... Waterloo, Avrupa tahtlarının kılıç zoruyla yıkılmasına son vermekle, devrimci faaliyetin başka bir yandan devam etmesini sağlamaktan başka bir şey yapmamıştır. Kılıç kullananların işi bitti, şimdi sıra düşünürlerde. Waterloo’nun durdurmak istediği yüzyıl, onun üstünden yürüyüp yoluna devam etti. Bu uğursuz zaferi, özgürlük alt etti.

Kısacası su götürmez gerçek şu ki, Waterloo’da muzaffer olan, Wellington’un gerisinde gülümseyip duran, ona Avrupa’nın bütün mareşal asalarını, bu arada Fransa mareşalliği asasını da armağan eden, aslanlı kümbeti yükseltmek için kemik parçaları dolu toprakla yüklü çekçek arabalarını keyifli keyifli süren, bu kaidenin üzerine muzafferane 18 Haziran 1815 tarihini yazan, bozgunda kaçanları kılıçtan geçiren Blücher’i yüreklendiren, Mont-Saint-Jean yaylasının tepesinden Fransa’nın üzerine bir avın üzerine eğilir gibi eğilen şey karşı devrimdi. Şu lanetlik kelimeyi mırıldanan karşı devrimdir: “Parçalamalı.” Ama Paris’e gelince yanardağın ağzını yakından gördü, bu külün ayaklarını yaktığını hissetti ve fikir değiştirdi. Bir Anayasa Şartı kekelemeye başladı.

Waterloo’da, Waterloo’nun içerdiğinden başka bir şey görmeye çalışmayalım; bir özgürlük getirme niyeti, asla. Karşı devrim, istemeye istemeye liberal oldu, Napolyon’un istemeden devrimci olması gibi. 18 Haziran 1815’te ata binmiş Robespierre alaşağı edildi.

XVIII
TANRISAL HUKUKUN NÜKSETMESİ

Diktatörlüğün sonu. Bütün Avrupa sistemi yıkıldı. İmparatorluk, can çekişen eski Roma âleminin karanlığına benzer bir karanlığa gömüldü. Barbarlar devrindeki gibi bir uçurum göründü yeniden. Ancak 1815 barbarlığı, küçük adıyla söylemek gerekirse karşı devrim, tıknefesti, çabuk tükendi soluğu ve kısa sürdü. İtiraf edelim ki İmparatorluğun arkasından ağlandı, hem de kahraman gözlerdi bu ağlayanlar. Eğer şan ve şeref hükümdarlık asasına dönüştürülmüş kılıçtaysa, İmparatorluk şan ve şerefin ta kendisiydi. Yeryüzüne zorbalığın verebileceği bütün ışığı yaymıştı. Kasvetli bir ışıktı bu. Hatta daha fazlasını söyleyelim, karanlık bir ışıktı. Hakiki güne kıyasla gece. Gecenin bu kayboluşu, bir güneş tutulması etkisi yarattı.

18. Louis Paris’e döndü. 8 Temmuz’un halkalar şeklindeki raksları, 20 Mart’ın heyecanını silip süpürdü. Korsikalı, Beamlının antitezi haline geldi. Tuileries’nin kubbesindeki bayrak beyaz oldu. Sürgün tahta çıktı. Hartwell’in çam ağacından masası, 14. Louis’nin zambak çiçekli koltuğunun önünde yer aldı. Bouvines ve Fontenoy’dan daha dünmüş gibi söz ediliyordu; Austerlitz artık yaşlanmıştı. Mihrapla taht, tantanalı bir şekilde el ve gönül birliği kurdular. On dokuzuncu yüzyılda toplumun selameti bakımından gerekli en söz götürmez şekillerden biri Fransa’da ve kıta üzerinde kuruldu. Avrupa beyaz kokart takındı. Trestaillon ün kazandı. Non pluribus impar[40] şiarı, “Quai d’Orsay” Kışlası’nın cephesinde, güneş ışıklarını temsil eden taşların üzerinde yeniden ortaya çıktı. Evvelce bir İmparatorluk muhafız kıtasının bulunduğu yer kırmızı bir ev oldu. Baştan aşağı yakışıksız zaferlerle dolu Carrousel zafer takı, bütün bu yeniliklerden tedirgin olup, belki biraz da Marengo ile Arcole’den utanarak, Angoulême Dükü’nün bir heykeliyle işin içinden sıyrıldı. 93’ün o korkunç umumi mezar çukuru Madeleine Mezarlığı, 16. Louis ile Marie-Antoinette’in kemikleri de toz toprağın içinde bulunduğundan, mermer ve yeşim taşıyla kaplandı. Vincennes’deki hendekten, Enghien Dükü’nün Napolyon’un taç giydiği ayda öldüğünü hatırlatan bir mezar taşı çıktı topraktan. Bu ölümle bu kadar yakın bir tarihte bu taç giyme merasimini icra etmiş olan Papa 7. Pie, yükselişi takdis ettiği gibi düşüşü de sakinlik içinde takdis etti. Schoenbrunn’de dört yaşında küçük bir gölge vardı ki, adına Roma Kralı denmesi fesatçılık sayıldı. Bütün bu şeyler oldu, bütün krallar tahtlarına kavuştu, Avrupa’nın hakimi bir kafese kapatıldı, eski rejim yeni rejim oldu ve yeryüzünün karanlığıyla aydınlığı yer değiştirdi. Niye mi? Bir yaz günü öğle sonrasında bir çoban, bir ormanda bir Prusyalıya, “Oradan değil, buradan geçiniz!” dedi diye.

Bu 1815 yılı, kasvetli bir nisan gibiydi. Eski muzır, zehirli gerçekler bir yenilik görüntüsüne büründüler. Yalan, 1789’la gerdeğe girdi, tanrısal hukuk Anayasa Şartı maskesi takındı, ham hayaller meşrutiyetçi kesildi; peşin hükümler, batıl inanışlar, art düşünceler, gönüllerinde 14. madde olduğu halde, liberalizm cilası vurundular. Yılanların kabuk değiştirmesi.

İnsan, Napolyon tarafından hem yüceltilmiş hem de küçültülmüştü.

Muhteşemlikten meydana gelen bu saltanat devrinde ideale, ideoloji diye garip bir ad takmışlardı. Geleceği alaya almak! Büyük bir adamın vahim tedbirsizliği. Ne var ki halkın, topçu eri için yanıp tutuşan bu topun ağzındaki kurbanlıkların gözleri hâlâ onu arıyordu. Nerede? Ne yapıyor? Gelip geçenlerden biri, bir Marengo ve Waterloo gazisine, “Napolyon öldü,” diyordu. “O mu öldü?” diye haykırdı asker. “Siz onu tanımıyorsunuz!” Hayal gücü yerle bir olmuş bu adamı tanrılaştırmaktaydı. Waterloo’dan sonra, Avrupa’nın temeli karanlıklar içinde kaldı. Napolyon’un ortadan kalkmasıyla uzun süren muazzam bir boşluk ortaya çıktı.

Bu boşluğa krallar gelip kuruldular. İhtiyar Avrupa, bu boşluktan faydalanarak kendisine çekidüzen verdi. Bir Kutsal İttifak ortaya çıktı. “Güzel ittifak!” demişti önceden buna o uğursuz Waterloo Meydanı.

Yeniden düzenlenen bu Antik Avrupa’nın huzurunda ve karşısında, yeni Fransa’nın ana hatları da kabataslak meydana çıktı. İmparatorun alaya aldığı gelecek, sahneye girdi. Alnında şu yıldız parlıyordu: özgürlük. Genç kuşakların ateşli bakışları ona döndü. Fakat ne tuhaftır ki hem bu geleceğe, özgürlüğe hem de bu geçmişe, Napolyon’a, tutuluyorlardı. Düşmüş Bonapart, ayaktaki Napolyon’dan daha yüce görünüyordu. Galipler korkuya kapıldılar. İngiltere onu Hudson Lowe’a muhafaza ettirirken, Fransa da Montchenu’yü ona gözcü dikti. Göğsünde çapraz kavuşturulmuş kolları, tahtlar için gaile halini aldı. Alexandre ona, “Uykusuzluğum,” diyordu. Bu dehşet, ondaki devrim kalıntısından ileri geliyordu. Bonapartçı liberalizmi açıklayan ve mazur gösteren budur. Bu hayalet, eski dünyayı tir tir titretiyordu. Krallar, ufukta Sainte-Hélène kayalıkları bulunduğu sürece huzur içinde saltanat süremediler.

Napolyon Longwood’da can çekişirken, Waterloo Savaşı’nda ölü düşen altmış bin insan sessizce çürümekte ve dünyaya onların huzurundan bir şeyler yayılmaktaydı. Viyana Kongresi, 1815 antlaşmalarını bununla yaptı ve Avrupa buna Restorasyon adı verdi.

İşte, Waterloo budur.

Fakat bütün bunların sonsuzluk için ne önemi var? Bütün bu fırtına, bütün bu bulutlar, bu savaş, sonra bu barış, bütün bu karanlık, bir ot yaprağından öbürüne sıçrayan bir fidan bitiyle, Notre-Dame’ın kulelerinde çandan çana uçup konan kartalı eşit gören o muazzam gözün nurunu bir an bile bulandırmadı.

XIX
GECELEYİN SAVAŞ MEYDANI

Tekrar o uğursuz savaş meydanına dönelim, çünkü bu kitap öyle gerektiriyor.

18 Haziran 1815’te dolunay vardı. Bu aydınlık, Blücher’in vahşi takibini kolaylaştırdı, kaçakların izlerini ele verdi, bu biçare kitleyi gözü dönmüş Prusya süvarilerine teslim etti ve toplu katliama yardımcı oldu. Bazen felaketlerde, gecenin böyle trajik iltimasları vardır.

Son top atışının ardından, Mont-Saint-Jean Ovası ıssız kaldı.

İngilizler, Fransızların karargahını işgal ettiler. Zaferin alışılagelmiş tescilidir bu; yenilenin yatağında yatılır. Konaklarını Rossomme’un ötesinde kurdular. Bozgunun üzerine saldıran Prusyalılar daha da ileri gittiler. Wellington, Lord Bathurst’e raporunu yazmak üzere Waterloo Köyü’ne gitti.

Eğer, Sic vos non vobis[41] sözüne uygun bir yer varsa, orası muhakkak ki Waterloo Köyü’dür. Waterloo hiçbir şey yapmadı ve harekâtın yarım fersah ötesinde kaldı. Mont-Saint-Jean topa tutulmuş, Hougomont, Papelotte ve Plancenoit yakılmış; Haie-Sainte hücumla zapt edilmiş, Belle-Alliance iki galibin kucaklaşmasına tanık olmuştur. Bu adlar ancak şöyle böyle bilinir. Oysa savaşta hiçbir iş görmemiş olan Waterloo, onun bütün şerefine konmuştur.

Savaşı pohpohlayanlardan değiliz. Fırsat zuhur etti mi, gerçekleri onun yüzüne karşı söyleriz. Savaşın korkunç bazı güzelliklerini asla saklamadık, ama bazı çirkinlikleri olduğunu da kabul etmeliyiz. Bu çirkinliklerin en şaşırtıcılarından biri de, zaferden sonra ölülerin hemencecik soyulmasıdır. Bir savaş ertesinde, güneş daima çıplak cesetlerin üzerine doğar.

Kim yapar bunu? Kim kirletir böyle galibiyeti? Zaferin cebinden içeri kayan bu iğrenç, gizli el nedir? Şan ve şerefin ardından gelip kötülüklerini icra eden bu yankesiciler kimlerdir? Aralarında Voltaire’in de bulunduğu bazı filozoflar, bunların bizzat zaferi kazananlar olduğunu iddia ederler. Aynı kişilerdir bunlar, derler, değişen kimse yoktur; ayakta kalanlar yerde yatanları talan ederler. Gündüz kahraman olan, gece vampir kesilir. Bir cesedi o hale sokanın onu biraz soymaya ne de olsa hakkı vardır. Bize gelince, biz buna inanmıyoruz. Defne dallarını toplayan elle bir ölünün pabuçlarını çalan elin aynı el olması bize imkânsız görünüyor.

Ancak kesin olan şey, genellikle galiplerin ardından hırsızların geldiğidir. Fakat askeri, özellikle günümüzün askerini işe karıştırmayalım.

Her ordunun bir kuyruğu vardır ve işte suçlandırılması gerekenler oradadır: yarı haydut yarı uşak birtakım yarasalar, savaş denilen alacakaranlığın doğurduğu her cinsten gece kuşları, savaşmayan üniformalılar, sahte hastalar, korkunç sakatlar, bazen kanlarıyla birlikte küçük arabalarda dolaşan ve çaldıklarını satan dalavereci seyyar kantinciler, subaylara kılavuzluk öneren dilenciler, birtakım alçak adamlar, meyve ve sebze hırsızları... Eskiden yürüyen ordular -şimdikilerden söz etmiyoruz- bütün bunları peşleri sıra sürüklerlerdi, hatta bu yüzden bunlara özel dilde “sürüntüler” denirdi. Hiçbir ordu, hiçbir millet bu yaratıklardan sorumlu olamaz. Bunlar İtalyanca konuşur, Almanların peşinden gider; Fransızca konuşur, İngilizleri izlerlerdi. Nitekim Cerisoles zaferini takip eden gece Fervacques Markisi, bu sefil yaratıklardan biri, Fransızca konuşan bir İspanyol sürüntüsü tarafından savaş meydanında haince öldürülüp soyulmuştur. Adam anlaşılmaz bir Picard lehçesiyle konuştuğu için marki yanılmış, onu bizimkilerden biri sanmıştı. Yağmacılıktan yağmacı doğuyordu. Bu cüzam illetini ortaya çıkaran şey şu rezil düsturdur: “Düşmanın sırtından geçinmek.” Bu illeti ancak güçlü bir disiplin giderebilir. Yanıltıcı şöhretler vardır; bazı generallerin, her ne kadar büyük olsalar da neden dolayı bu kadar popüler oldukları her zaman bilinemez. Turenne’e askerleri tapıyorlardı, çünkü talana göz yumuyordu; izin verilen kötülük, iyiliğin parçası olur. Turenne de o kadar iyiydi ki, Palatinat’nın kan ve ateşe boğulmasına ses çıkarmamıştı. Ordu kumandanının çok ya da az sert olmasına göre, orduların peşinde daha az ya da daha çok sayıda yağmacı görülüyordu. Hoche’un ve Marceau’nun peşinde asla sürüntüler olmazdı. Hakkını seve seve teslim etmemiz gerekir ki, Wellington’un da sürüntüsü pek azdı.

Fakat yine de, 18-19 Haziran gecesi, ölüler soyuldu.

Wellington sert davrandı, suçüstü yakalanacak herkesin kurşuna dizilmesini emretti. Ama talan inatçıdır. Yağmacılar savaş meydanının bir köşesinde kurşuna dizilirken, bir başka köşesinde yine soygun yapıyorlardı.

Ay, bu ovanın üstünde kederli ve bedbahttı.

Gece yarısına doğru, Ohain çukur yolu taraflarında bir adam dolanıp duruyor, daha doğrusu yerde sürünüyordu. Görünüşe bakılırsa, az önce tarif ettiğimiz kimselerden biriydi; ne İngiliz ne Fransız, ne köylü ne de askerdi. İnsandan çok gulyabaniye benziyordu. Ölülerin kokusunu almış, hırsızlığı muzaffer kılmak üzere, Waterloo’da çalıp çırpmaya gelmişti. Sırtında biraz kaputa benzer bir ceket vardı; hem kaygılı hem cüretliydi; önü sıra gidiyor ama geri geri bakıyordu. Kimdi bu adam? Herhalde gece, gündüzden çok şey bilirdi onun hakkında. Torbası yoktu ama kaputunun altında geniş cepleri olduğu besbelliydi. Ara sıra duruyor, gözlenip gözlenmediğini anlamak ister gibi çevresindeki ovayı inceliyor, birden eğilip yerde sessiz ve hareketsiz duran bir şeyi karıştırıyor, sonra doğrulup sıvışıveriyordu. Kayıp gidişi, hali tavrı, hızlı ve esrarlı hareketleriyle, alacakaranlıkta harabelerde dolaşan ve eski Normandiya efsanelerinde adına Alleurs denilen habis ruhları hatırlatıyordu.

Bazı uzun bacaklı gece kuşlarının, bataklıklarda buna benzer karaltıları görülür.

Bütün bu sis perdesini derinlemesine dikkatle inceleyen bir göz biraz ileride, Nivelles şosesi üzerinde, Mont-Saint-Jean’dan Braine-l’Alleud’e giden yolun köşesinde harap bir yapının arkasına gizlenmiş gibi duran küçük bir çeşit erzak satıcısı arabasını seçebilirdi. Üstü katranlı hasırla örtülü arabaya koşulmuş sıska, aç bir at, ağzındaki gemin arasından ısırgan otlarını yemeye çalışıyor ve arabanın içinde, sandıkların, paketlerin üstünde kadına benzer bir şey oturuyordu. Belki de bu arabayla o sinsi sinsi dolaşan adam arasında bir bağlantı vardı.

Karanlık sakindi. Gökyüzünde bir tek bulut bile yoktu. Varsın toprak kırmızıya boyansın, ay hep bembeyaz kalır.

Göğün kayıtsızlığıdır bu. Çayırlarda salkım ateşiyle kırılan ama düşmeyip kabuklarından asılı kalan dallar, gecenin rüzgârında ağır ağır sallanıyorlardı. Bir esinti, hemen hemen bir nefes, çalılıkları kımıldatıyordu. Atlarda ruhların yola çıkışını hatırlatan ürpermeler vardı.

Uzaktan İngiliz ordugâhının nöbetçileriyle devriye kollarının gidiş gelişleri belli belirsiz duyuluyordu. Hougomont’la Haie-Sainte, biri batıda öbürü doğuda iki büyük alev meydana getirerek yanmaya devam ediyorlardı. Bu iki büyük aleve, ufuktaki tepeler üzerinde muazzam bir yarım daire çizerek uzanan İngiliz kamp ateşlerinin kordonu ekleniyordu; tıpkı iki ucunda iki mücevher parlayan yakut bir gerdanlık gibi.

Ohain yolu felaketini anlatmıştık. Birçok yiğit için bu ölümün ne olduğunu düşünmek bile yüreğe dehşet veriyor.

Korkunç olan bir şey, hayali aşan bir gerçek varsa o da şudur: yaşamak, güneşi görmek, erkekliğin bütün gücüne sahip bulunmak, sağlıklı ve neşeli olmak, kahramanca gülmek, önündeki göz kamaştırıcı bir zafere doğru koşmak; göğsünde nefes alan bir ciğer, çarpan bir yürek, düşünen bir irade duymak; düşünmek, ümit etmek, sevmek; bir anaya, bir eşe, çocuklara, ışığa sahip olmak ve bütün bunlara sahipken birdenbire, bir çığlık süresi kadar kısa bir zamanda, bir dakikadan daha az bir sürede bir uçuruma devrilmek, düşmek, yuvarlanmak, ezmek, ezilmek, buğday başaklarını, çiçekleri, yaprakları, dalları görmek, hiçbir şeye tutunamamak; kılıcının işe yaramadığını, üstünde insanları, atları hissetmek, karanlıklar içinde tepişme sırasında kırılan kemiklerle boş yere debelenmek, bir topuğun gözünüzü dışarı çıkarttığını duymak, öfkeden atların nallarını ısırmak, boğulmak, inlemek, kıvranmak; orada, aşağıda olup kendi kendine, “Az önce yaşıyordum,” demek.

Bu içler acısı felaketin can çekiştiği yerde, şimdi her şey susmuştu. Çukur yolun açıklığı, birbirine çözülmezcesine kenetlenmiş atlarla, süvarilerle dolmuştu. Dehşet verici bir kaos. Yamaç kalmamıştı artık. Cesetler, yolu yaylanın düzlüğüyle aynı seviyeye çıkarmış, silme doldurulmuş bir buğday kilesi gibi yamaçların kenar hizasına getirmişlerdi. Üst tarafta bir ölü yığını, alt tarafta bir kan deresi. 18 Haziran 1815 günü akşamı yol, işte bu haldeydi. Kan, Nivelles şosesine kadar akıyor ve orada bugün hâlâ gösterilen bir yerde, şoseyi kapatan bir kesik ağaç yığınının önünde mecrasından çıkarak geniş bir birikinti halinde yayılıyordu.

Hatırlanacağı gibi, zırhlı süvarilerin çukura yuvarlanmaları tam karşı yönde, Genappe şosesine doğru bir yerde olmuştu. Ceset yığınının kalınlığı, çukur yolun derinliğine göre değişiyordu. Ortalara doğru yolun sığlaştığı yerde ölü tabakası inceliyordu. Delord Tümeni buradan geçmişti.

Az önce okuyucuya bir nebze tanıttığımız sinsi gece yolcusu, o yana doğru gitmekteydi. Bu muazzam mezarı karıştırıp duruyordu. Bakıyordu. Ölüleri iğrenç bir teftişten geçiriyordu. Ayakları kan içinde yürüyordu.

Birdenbire durdu.

Birkaç adım ötesinde, çukur yolda, ölü yığınının bittiği yerde, bu insan ve at kaosunun altından ay ışığının aydınlattığı açık bir el uzanmaktaydı.

Bu elin parmağında parlayan bir şey vardı: bir altın yüzük.

Adam eğildi, bir süre çömelmiş kaldı, doğrulduğunda o elde artık yüzük yoktu.

Tam olarak doğrulmadı zaten; iğreti, ürkek bir vaziyette durdu, sırtını ölü yığınına çevirip dizleri üstünde ufku kolaçan etti; vücudunun üst kısmının ağırlığını toprağa dayadığı iki işaret parmağına yüklemiş, kafasını pusudaymış gibi çukur yolun kenarından yukarı çıkarmıştı. Çakalın dört ayağı, bazı işler için pek elverişlidir.

Sonra kararını verip doğruldu.

O an heyecanla sıçradı. Birinin arkasından tuttuğunu hissetmişti.

Geriye döndü. O açık el kapanmış ve kaputunun eteğini yakalamıştı.

Namuslu bir insan korkardı. Bu ise gülmeye başladı:

- Vay canına, dedi, ölüymüş. Hortlağı jandarmaya tercih ederim.

Bu arada el gevşedi ve onu bıraktı. Mezarda kuvvet çabuk tükenir.

- Dur hele! dedi sinsi gece yolcusu. Sakın bu ölü canlı olmasın? Bir bakalım şuna.

Tekrar eğildi, yığını eşeledi, engel olanları çekti, eli yakaladı, kolu kavradı, başı meydana çıkardı, vücudu çekti, az sonra çukur yolun karanlığı içinde cansız ya da hiç olmazsa baygın bir adamı sürüklemekteydi. Bir zırhlı süvariydi bu, bir subay, hatta oldukça yüksek rütbeli bir subaydı. Zırhının altından kocaman altın bir apolet çıkıyordu. Bu subayın miğferi yoktu. Yüzü şiddetli bir kılıç darbesiyle yaralanmış, kandan görünmüyordu.

Ayrıca herhangi bir uzvu kırılmış gibi de görünmüyordu. Hoş bir tesadüf eseri olarak -burada böyle denilebilirse eğer- ölüler onun üzerinde bir kemer meydana getirerek ezilmesini önlemişlerdi. Gözleri kapalıydı.

Zırhının üzerinde gümüş lejyon donör nişanı vardı.

Adam nişanı kopardı; nişan, kaputun altındaki derin boşluklardan birinde kayboldu.

Sonra subayın cebini yokladı, orada bir saatin varlığını hissetti, saati aldı.

Daha sonra yeleği karıştırdı, bir para kesesi buldu ve cebine indirdi.

Ölmekte olana yardımın tam bu safhasındayken, subay gözlerini açtı. Zayıf bir sesle:

- Teşekkür ederim, dedi.

Kendisini elden geçiren adamın hoyratça hareketleri, gecenin serinliği, rahatça içe çekilen hava, onu uyuşukluğundan kurtarmıştı.

Sinsi gece yolcusu hiç cevap vermedi. Kafasını dikti.

Ovada bir ayak sesi duyuluyordu; yaklaşan bir devriyeye ait olsa gerekti bu.

Subay mırıldandı, çünkü sesinde hâlâ can çekişme vardı.

- Kim kazandı savaşı?

- İngilizler, diye cevap verdi adam.

Subay tekrar konuştu:

- Ceplerime bakın. Bir keseyle bir saat bulacaksınız. Onları alın.

Bu iş zaten yapılmıştı.

Sinsi gece yolcusu isteneni yerine getirir gibi yaptı:

- Bir şey yok, dedi.

- Soymuşlar beni, dedi subay. Üzüldüm. Onlar sizin olsun isterdim.

Devriye kolunun ayak sesi gittikçe belirginleşiyordu. Sinsi gece yolcusu gitmeye hazırlanır gibi bir hareket yaparak:

- Gelen var, dedi.

Subay, kolunu güçlükle kaldırarak onu tuttu.

- Benim hayatımı kurtardınız. Kimsiniz?

Sinsi gece yolcusu alçak sesle, çabuk çabuk cevap verdi:

- Ben de sizin gibi Fransız ordusundanım. Sizden ayrılmam gerek. Beni yakalarlarsa kurşuna dizerler. Hayatınızı kurtardım. Artık işin içinden kendiniz sıyrılın.

- Rütbeniz nedir?

- Çavuş.

- Adınız ne?

- Thènardier.

- Bu adı unutmayacağım, dedi subay. Siz de benimkini aklınızda tutun. Adım Pontmercy.

İKİNCİ KİTAP

Orlon Gemisi

I
24.601 NUMARA, 9.430 NUMARA OLUYOR

Jean Valjean yeniden yakalanmıştı.

Acıklı ayrıntıların üzerinden çarçabuk geçmemiz okuyucularımızı memnun edecektir. Onun için Montreuil-sur-Mer’de olup biten şaşırtıcı olaylardan birkaç ay sonra, devrin gazetelerinde yayımlanan iki yazıyı buraya almakla yetiniyoruz.

Bu makaleler biraz kısadır. Hatırlanacağı gibi, o devirde henüz Gazette des Tribunaux yoktu.

Bu yazılardan ilkini Drapeau blanc’dan alıyoruz. Gazetenin tarihi 25 Temmuz 1823’tür.

Pas-de-Calais’nin bir ilçesi, az rastlanır bir olaya sahne olmuştur. İlin yabancısı olan Mösyö Madeleine adında bir adam, bazı yeni usullerle o yerin eski bir endüstrisini, siyah kehribar ve boncuk imalatını, birkaç yıldan beri kalkındırmış bulunmaktaydı. Bundan hem kendisi hem de -belirtmemiz gerekir ki- ilçesi servet yapmıştı. Hizmetlerinin mükâfatı olarak, belediye başkanlığına tayin edilmişti. Ancak polis, bu Mösyö Madeleine’in 1796 yılında bir hırsızlıktan dolayı mahkûm olmuş Jean Valjean adında bir sürgün kaçkını, eski bir forsa olduğunu meydana çıkarmıştır. Jean Valjean yeniden küreğe gönderilmiştir. Jean Valjean’ın tutuklanmadan önce, Mösyö Laffitte’ten evvelce yatırmış olduğu yarım milyonu aşkın bir meblağı çekmeyi başardığı anlaşılmaktadır. Bu parayı, yaptığı ticaretten gayet meşru bir şekilde kazanmış olduğu söylenmektedir. Jean Valjean’ın Toulon Hapishanesi’ne girişinden beri, bu parayı nereye saklamış olduğu öğrenilememiştir.

İkinci makale ise biraz daha ayrıntılı olup aynı tarihli Journal de Paris’den alınmıştır.

Jean Valjean adında, tahliye edilmiş eski bir kürek mahkûmu, genel dikkati çekecek bazı hal ve şartlar altında, Var ağır ceza mahkemesi huzuruna çıkarılmış bulunmaktadır. Bu cani, polisin uyanıklığından yararlanıp kaçmayı bilmiş; adını değiştirerek, kendisini kuzeydeki küçük şehirlerimizden birine belediye başkanı atandırmayı başarmıştı. Bu şehirde oldukça önemli bir ticaret kurmuştu. Savcılığın bitmek bilmez gayreti sayesinde, nihayet maskesi düşürülmüş ve tutuklanmıştır. Tutuklanması sırasında heyecandan ölen bir fahişeyle metres hayatı yaşamaktaydı. Bir herkül gibi kuvvetli olan bu sefil, kaçmanın yolunu bulmuş, fakat kaçışından üç dört gün sonra Paris’te, başkentle Montfermeil arasında sefer yapan şu küçük arabalardan birisine binerken polis tarafından yeniden yakalanmıştır. Bu üç dört günlük serbest kalışından yararlanarak, belli başlı bankerlerimizden birine evvelce yatırmış olduğu külliyetli miktarda bir parayı çektiği söylenmektedir. Bu paranın altı ya da yedi yüz bin frank olduğu tahmin ediliyor. İddianamede belirtildiğine göre, bu parayı yalnız kendisinin bildiği bir yere gömmüş, bu yüzden para ele geçirilememiştir. Her halükârda, Jean Valjean adındaki bu kişi, bundan sekiz yıl kadar önce, Ferneyli sayın ihtiyarın,

“... Savoie’dan gelirler hiç usanmadan her yıl

Ve elleri temizler zahmetsiz, usulcacık

İsle tıkanmış o uzun boruları,”

diye ölümsüz mısralarda terennüm ettiği o namuslu çocuklardan birine karşı işlediği, yol keserek silahlı soygun suçundan Var ili ağır ceza mahkemesi önüne çıkarılmış bulunmaktadır. Haydut kendini savunmayı reddetmiştir. Ancak hırsızlık suçunda ortaklık bulunduğu ve Jean Valjean’ın güneydeki bir hırsız çetesine mensup olduğu, iş bilir ve belagatli savcılık makamınca ispatlanmış ve bu durumda Jean Valjean suçlu bulunarak ölüme mahkûm edilmiştir. Suçlu temyize başvurmayı reddetmiştir. Lâkin kral, sonsuz merhametiyle ölüm cezasını ömür boyu küreğe çevirmiştir. Bunun üzerine Jean Valjean, derhal Toulon Hapishanesi’ne sevk edilmiştir.

Jean Valjean’ın Montreuil-sur-Mer’de bazı dinî âdetleri olduğu unutulmamıştı. Birkaç gazete, özellikle Constitutionnel bu ceza hafifletilmesini ruhban partisinin bir zaferi olarak gösterdi.

Jean Valjean’ın kürekteki numarası değişti. 9.430 diye çağırıldı.

Bu konuya bir daha dönmemek üzere şunu da söyleyelim ki, Mösyö Madeleine’le birlikte Montreuil-sur-Mer’de refah da ortadan kalktı. O buhran ve tereddüt gecesinde tahmin ettiği şeylerin hepsi gerçekleşti; o eksilince ruh da eksildi. Onun düşüşünden sonra Montreuil-sur-Mer’de, düşmüş büyük varlıkların bencilce paylaşılmasına başlandı, insan topluluğunda her gün gizli gizli yapılagelen, verimli şeylerin kaçınılmaz parçalanışıydı bu. Tarih ancak bir defa bunun farkına varmıştır; çünkü bu parçalanış, Büyük İskender’in ölümünden sonra olmuştur. Kumandan yardımcıları başlarına krallık tacı geçirirler, ustabaşları fabrikatör kesilirler. Kıskanç rekabetler ortaya çıktı. Mösyö Madeleine’in geniş atölyeleri kapandı, binalar harabeye döndü, işçiler dağıldılar. Kimisi memleketten ayrıldı, kimisi mesleği bıraktı. Artık her şey büyük çapta değil de küçük çapta yapılır oldu; iyilik için değil de kazanç için. Merkez kalmadı. Her yanı rekabet ve hırs bürüdü. Mösyö Madeleine her şeye hakimdi, yönetiyordu. O düşünce, herkes işi kendi tarafına çekti. Organizasyon zihniyetinin yerini mücadele zihniyeti, samimiyetin yerini husumet, kurucunun herkese karşı iyiliğinin yerini herkesin herkese karşı kin duyması aldı. Mösyö Madeleine tarafından bağlanan ipler karıştı ve koptu: usullere hile karıştırdılar, ürünlerin kalitesini düşürdüler, güveni öldürdüler, pazarlar daraldı, siparişler azaldı, ücretler düştü, atölyeler işsiz kaldı, iflas geldi çattı. Sonra yoksullara hiçbir şey kalmadı. Her şey yok olup gitti.

Devlet bile bir yerde birisinin ezildiğini fark etti. Küreğin çıkarına hizmet ederek Mösyö Madeleinele Jean Valjean’ın aynı kişi olduğunu tespit eden ağır ceza mahkemesi kararının üstünden daha dört yıl geçmeden, Montreuil-sur-Mer ilçesinde vergi tahsilatı masrafları iki katına çıkmıştı ve Mösyö de Villèle durumu 1827 yılı Şubatı’nda kürsüden bildiriyordu.

II
ŞEYTANIN OLMASI MUHTEMEL İKİ MISRANIN
NEREDE OKUNACAĞINA DAİR

Daha ileri gitmeden önce, aynı tarihlerde Montfermeil’de geçen ve belki de savcılığın tahminlerine büsbütün ters düşen garip bir olayı biraz etraflıca anlatmak yerinde olur.

Montfermeil denilen memlekette, çok eskilere dayanan bir batıl inanç vardır. Paris yakınlarında böyle halk arasında yaygın bir batıl inanca rastlamak, Sibirya’da sarısabır çiçeğine rastlamak gibi bir şey olduğundan, özellikle ilgi çekici ve değerli bir batıl inanıştır bu. Biz, ender rastlanan bitkiler gibi olan her şeye saygı duyan kişilerdeniz. Montfermeil’deki batıl inanç şudur: Buranın insanları, şeytanın hatırlanamayacak kadar eski zamanlarda, hâzinelerini saklamak için civardaki ormanı seçtiğine inanırlar. Saf kadıncağızların dediklerine bakılırsa, gün batarken ormanın kuytu köşelerinde bir arabacıya ya da oduncuya benzeyen kara bir adama oldukça sık rastlanırmış. Bu adamın ayağında tahta pabuçlar, üstünde bezden pantolon ve işçi gömleği varmış. Onu şuradan tanımak mümkünmüş: Takke ya da şapka yerine, kafasında kocaman iki boynuz taşıyormuş. Bu adam genellikle çukur kazmakla uğraşırmış. Bu karşılaşmadan yararlanmanın üç yolu varmış. Birincisi, adamın yanına yaklaşıp onunla konuşmakmış. O zaman adamın sadece bir köylü olduğu görülürmüş. Kara görünmesi de akşam karanlığı olmasındanmış. Öyle çukur mukur kazdığı da yokmuş; sadece inekleri için ot biçermiş ve boynuz sanılan şeyler de sırtında taşıdığı gübre atmaya özgü bir yabaymış. Yabanın dişleri akşam karanlığında adamın başından çıkıyor sanılırmış. Bu rastlaşmadan sonra evine döner, haftasına ölürmüşsün. İkinci yararlanma yolu, onu gözetlemekmiş. Çukurunu kazmasını, kapatmasını, gitmesini beklemek; sonra hemen çukurun başına koşup onu açmak ve kara adamın oraya mutlaka koyduğu “define”yi almak. Bunu yapan o ay içinde ölürmüş. Nihayet üçüncü yol, kara adamla hiç konuşmamak, ona hiç bakmamak ve tabana kuvvet kaçmakmış. O zaman o yıl içinde ölünürmüş.

Her üç yolun da sakıncaları olduğundan, hiç olmazsa bir aylığına bir hâzineye sahip olmak gibi bir elverişliliği olan ikinci yol genellikle tercih edilmekteydi. Israrla söylenene göre, karşılaştıkları her fırsatın çekiciliğine kapılan gözü pek insanlar, sık sık kara adamın kazdığı çukurları açmış, şeytanı soymayı denemişlerdir. Görünüşe bakılırsa pek verimli bir iş değil bu. En azından geleneğe inanmak gerekirse öyle; geleneğe ve bir de özellikle Tryphon adında Normandiyalı, biraz büyücü, değersiz bir keşişin bırakmış olduğu barbar bir Latinceyle yazılmış esrarlı iki mısraya... Bu Tryphon, Rouen yakınlarındaki Saint-Georges de Bocherville Manastırında gömülüdür, mezarından kurbağalar çıkar.

Kısacası, ahali büyük bir gayret içinde. Bu çukurlar genellikle çok derin kazılmış olduğundan bütün bir gece ter dökülüyor, araştırılıyor, çalışılıyor, çünkü bu iş ancak geceleri yapılabiliyor; gömlekler sırılsıklam oluyor, kandiller tükeniyor, kazmalar körleşiyor ve nihayet deliğin sonuna gelinip “define”ye el atıldığında ne bulunsa beğenirsiniz? Şeytanın definesi neymiş meğerse? Bir metelik, bazen bir ekü, bir taş parçası, kanlı bir kadavra, bazen de bir kâğıt gibi dörde katlanmış bir hayalet ya da bir hiç. İşte Tryphon’un mısraları, sır saygısı olmayan meraklı kişilere bunu bildirmek ister gibidir:

Fodit, et infoss thesauros condit opaca,

As, nummos, lapides, cadaver, simulacra, nihilque.[42]

Günümüzde bazen mermileriyle birlikte bir barut kabı, besbelli şeytanın kullanmış olduğu yağlı, yanık renkli, eski bir iskambil kâğıdı bulunduğu da oluyormuş. Tryphon bu buluşlardan hiç bahsetmiyor, çünkü o on ikinci yüzyılda yaşamıştı ve hiç sanmam ki şeytan, Roger Bacon’dan önce barutu ve 6. Charles’dan önce de oyun kâğıtlarını icat edecek bir zekaya sahip olsun.

Kaldı ki, bu kâğıtlarla oynandığı takdirde, elde avuçta ne varsa kaybedileceği de muhakkaktır. Kaptaki baruta gelince, onda da tüfeğinizi suratınıza fırlatmak özelliği vardır.

Savcılığın, serbest bırakılan forsa Jean Valjean’ın birkaç günlük firarı sırasında, Montfermeil civarında dolaşmış olduğunu sandığı tarihten kısa bir süre sonra, bu köyde yaşayan Boulatruelle adında yaşlı bir yol işçisinin ormanda “birtakım işler” çevirdiği fark edildi. Memlekette bu Boulatruelle’in vaktiyle kürek damında bulunduğu sanılıyordu. Az çok polis gözetimi altında bulunuyordu. Hiçbir tarafta iş bulamadığı için de idare onu düşük ücretle, Gagny’den Lagny’e giden ara yolda yol tamircisi olarak çalıştırmaktaydı.

Bu Boulatruelle’e çevre insanlarınca pek iyi gözle bakılmıyordu; çok saygılı, çok aşağıdan alan, herkese hemen takkesini çıkarıveren, jandarmaların önünde titrek, sırıtkan, söylentiye göre çetelerle ilişiği olan, gün batarken orman köşelerinde pusu kurmasından şüphelenilen bir adamdı.

Bakın herkes neyi fark ettiğini sanıyordu:

Bir süredir Boulatruelle, taş döşeme ve yol bakımı işini erkenden bırakıp kazmasıyla ormana gitmekteydi. Ona akşama doğru, ormanın en ıssız açıklıklarında, en vahşi sıklıklarında, bir şeyler arıyormuş gibiyken, bazen de yerde çukurlar kazarken rastlıyorlardı. Ovalardan geçen saf kadıncağızlar onu önce kötü cinlerin başı Beelzebub sanıyorlar, sonra Boulatruelle olduğunu anlıyorlardı; bunun da ötekinden aşağı kalır tarafı yoktu zaten. Bu rastlaşmalar Boulatruelle’in canını sıkar gibi görünüyordu. Saklanmaya çalışmak istediği ve yaptığı işin içinde bir sır bulunduğu açıkça belli oluyordu.

Köyde, “Şeytanın boy gösterdiği besbelli,” diyorlardı. “Boulatruelle onu gördü, şimdi araştırıyor. Doğrusu tam iblisin kirli çıkınına konacak adam.” Voltaireciler de şunu ekliyorlardı: “Bakalım Boulatruelle mi şeytanı, yoksa şeytan mı Boulatruelle’i enseleyecek?” Yaşlı kadınlar boyuna istavroz çıkarıyorlardı.

Lâkin Boulatruelle’in ormanda çevirdiği işler son buldu, adam yeniden yol bakıcılığı işini düzenli bir şekilde yapmaya başladı. Başka şeylerden söz edilir oldu.

Yalnız yine de bazılarının merakı geçmedi. Bu işte efsanedeki hayali define gibi bir şey olmasa bile, hiç olmazsa şeytanın banknotlarından daha ciddi, daha elle tutulabilir, yol bakıcısının muhakkak ki yarı sırrına vakıf olduğu bir kısmet bulunabileceğini düşünüyorlardı. Bu işe en çok merak saranlar okul öğretmeniyle meyhaneci Thènardier’ydi. Bu sonuncusu herkesle ahbaptı ve Boulatruelle’le dostluk kurmayı da kendine yedirmemezlik etmemişti.

- Kürek mahkûmuymuş. Eh, ne yapalım yani; kimin orda olduğu, kimin olacağı hiç bilinmez, diyordu Thènardier.

Bir akşam öğretmen:

- Eskiden olsa adli makamlar Boulatruelle’in ormanda ne yaptığını araştırır, onu mükemmelen konuşturur, hatta gerektiğinde işkenceden bile geçirirdi. Boulatruelle su işkencesine hiç dayanamazdı, diye iddia ediyordu.

- Öyleyse biz de onu şarap işkencesine sokalım, dedi Thènardier.

Bütün hünerlerini kullanıp ihtiyar yol bakıcısına içki içirdiler. Boulatruelle pek okkalı içti, ama az konuştu. Olağanüstü bir sanat ve ustaca bir ölçülülükle, bir oburun susuzluğunu bir hakimin ketumluğuyla birleştirdi. Fakat konuyu durmadan deşen ve adamın ağzından kaçan bazı karanlık sözleri birbirine yaklaştırıp bağlayan Thènardier ve öğretmen, yine de şöyle bir şeyler öğrendiklerini sandılar:

Boulatruelle, bir sabah şafak vakti işine giderken ormanın bir köşesinde bir çalılığın altında âdeta saklanmışçasına duran bir kürekle bir kazma görüp şaşırır. Ancak bunların evlere su taşıyan Six-Fours Baba’nın küreğiyle kazması olabileceğini düşünerek üzerinde durmaz. Ama aynı günün akşamı, kendisi büyük bir ağacın arkasında kaldığından görülmeden, birisinin -memleketten olmayan, fakat onun, yani Boulatruelle’in çok iyi tanıdığı birisinin- ormanın en sık tarafına doğru yürüdüğünü görür. Thènardier’nin yorumu şöyleydi: “Bir kürek arkadaşı.” Boulatruelle, o kişinin adını bir türlü söylememişti. Bu kişi bir paket, dört köşe bir şey taşıyordu; büyük bir kutu ya da küçük bir sandık gibi bir şey. Boulatruelle şaşakalmıştı. Ancak yedi sekiz dakika sonra bu “birisi”nin peşi sıra gitmek fikri aklına gelebilmişti. Fakat çok geçti artık, adam ormanın sık yerine girmişti bile; gece de bastırmış, Boulatruelle yetişememişti adama. Bunun üzerine ormanın sınırını gözetlemeye karar vermişti. Ay vardı. İki üç saat sonra Boulatruelle, adamının ormandan çıktığını görmüştü; bu defa adam, küçük sandık yerine bir kazmayla bir kürek taşıyordu. Boulatruelle adamın geçip gitmesine göz yummuş, yanına yaklaşmayı düşünmemişti, çünkü söylediğine göre adam kendisinden üç kat daha kuvvetliydi, üstelik de elinde bir kazma taşıyordu; onu tanıyacak ya da onun tarafından tanınacak olursa kazmayla vurup onu gebertirdi. İki eski arkadaş arasında dokunaklı bir buluşma sahnesi yaşanmıştı. Fakat kazmayla kürek, Boulatruelle’in kafasında bir şimşek çaktırmıştı. Sabah olur olmaz hemen çalılığa koşmuştu. Ne kazma vardı ne de kürek. Boulatruelle bundan adamın ormana girip kazmayla bir çukur açtığı, sandığı çukura koyup kürekle çukuru kapattığı sonucunu çıkarmıştı. Sandık bir ceset alamayacak kadar küçüktü, o halde içinde para vardı. İşte, araştırmalarının nedeni. Boulatruelle bütün ormanı gözden geçirmiş, yoklamış, karıştırmış, toprağı yeni yerinden oynamış gibi gördüğü her yeri didik didik etmişti. Ama boşuna.

Hiçbir şey “çıkaramamıştı.” Montfermeil’de kimse bir daha bu konuyu düşünmedi. Yalnız bazı laf ebesi kadıncağızlar, “Şunu iyice aklınıza sokun ki,” diyorlardı, “Gagny’deki o yol bekçisi bütün bu dalavereyi bir hiç için yapmamıştır; şeytan muhakkak geldi.”

III
BÖYLE BİR ÇEKİÇLE KIRILABİLMESİ İÇİN
ZİNCİR HALKASININ ÖNCEDEN
BUNA HAZIRLANMIŞ OLMASI GEREKİR

Yine bu 1823 yılının Ekim ayı sonuna doğru Toulonlular, büyük bir fırtınadan sonra bazı hasarların onarımı için Orion gemisinin limanlarına girdiğini gördüler. Daha sonra Brest’de okul gemisi olarak kullanılan Orion, o tarihte Akdeniz filosuna dahildi.

Gemi deniz tarafından hayli hırpalanmış, tamamen sakat halde olmasına rağmen havuza girişi esnasında epey ilgi topladı. Taşımasının ne anlama geldiğini bilemediğim bir bandıradan dolayı, nizami olan on bir top atışıyla selamlandı ve gemi de buna aynı sayıda top atışıyla karşılık verdi. Toplam yirmi iki atış. Hesaplandığına göre krallara ve askerlere saygı makamında karşılıklı nezaket patırtısı, teşrifat işareti, havuz ve kale formaliteleri olarak, her gün bütün kalelerden ve bütün savaş gemilerinden güneşin doğuş ve batışını selamlamak için, kapıların her açılış ve kapanışında vs. vs. uygarlık âlemi, bütün dünyada her yirmi dört saatte bir gereksiz yere yüz elli bin top atışı yapmaktadır. Her atış altı franktan, günde dokuz yüz bin frank, yılda üç yüz milyon frank eder. Duman olup giden üç yüz milyon frank. Bu sadece bir ayrıntı. Ve bu arada, yoksullar açlıktan ölmektedir.

1823 yılı, Restorasyon’un “İspanya Savaşı Devri” adını verdiği yıldır.

Bu savaş tek bir olaydı ama içinde başka birçok olay ve bir hayli gariplik vardı: Bourbon soyu için çok önemli bir aile meselesi, ailenin Fransa dalının Madrid dalına yardım edip onu koruması, yani büyük kardeşlik görevini yerine getirmesi; milli geleneklerimize zahiri bir dönüş ve bunun Kuzey hükümetlerine aşırı bir itaat ve teslimiyetle birlikte gitmesi; liberal gazetelerin Andujar Kahramanı unvanını verdikleri Angoulême Dükü’nün sakin haline biraz ters düşen muzafferane bir tavırla, liberallerin hayali terörcülüğüyle çatışan Engizisyon mahkemesinin oldukça gerçek olan eski terörcülüğünü bastırması; Sans-Culottes’un Descamisados adıyla yeniden meydana çıkıp asil ve zengin hanımları ziyadesiyle dehşete düşürmesi; monarşinin, anarşi diye vasıflandırdığı ilerlemeye engel olması; 89 teorilerinin temelleri oyuş faaliyetinin birdenbire kesilmesi; bütün dünyayı dolaşan Fransız düşüncesine Avrupa’nın bir “Dur!” çekmesi; daha sonra Charles-Albert adını alan Carignan Prensi’nin, kralların halklara karşı açtığı haçlı seferine, başkumandan Fransa Hanedanı prensinin yanında, kırmızı yünden humbaracı apoletleriyle gönüllü olarak katılması; İmparatorluk askerlerinin yeniden sefere çıkmaları, ama sekiz yıllık bir moladan sonra yaşlanmış, kederli ve beyaz kokartlı olarak çıkmaları; otuz yıl önce Coblentz’deki beyaz bayrak gibi, üç renkli bayrağın yurt dışında bir avuç kahraman Fransız tarafından dalgalandırılması; askerlerimizin arasına rahiplerin karışması; özgürlük ve yenilik düşüncesinin süngü gücüyle hizaya getirilmesi; prensiplerin top ateşiyle tepelenmesi; Fransa’nın düşüncesiyle yaptıklarını silahlarıyla yıkması; ayrıca satılmış düşman kumandanları; tereddütlü askerler; milyonların kuşattığı şehirler; askeri bakımdan hiçbir tehlike bulunmamasına rağmen, keşfedilip basılmış her lağımda olduğu gibi her an patlamalar olması ihtimali. Dökülen kan az, kazanılan şeref az, bazıları için utanç var, hiç kimse için zafer yok: İşte 14. Louis soyundan gelme hükümdarların açtığı, Napolyon’dan çıkma generallerin yönettiği savaş böyle bir savaştı. Ne büyük savaşı ne de büyük politikayı hatırlatmamak talihsizliğine uğradı bu savaş.

Gerçi bazı askerî olaylarda ciddiyet vardı. Mesela Trocadero’nun zaptı güzel bir askeri harekât oldu; ama genellikle, tekrar edelim, bu savaşın borazanları çatlak seslidir, bütünü itibariyle şüpheli bir savaştır bu. Tarih, Fransa’nın sahte zaferi benimsemekte güçlük çekmesini doğru bulur. Karşı koymakla görevli bazı İspanyol subaylarının kolaycacık boyun eğdikleri açıkça görülüyordu, bozulma fikri zaferden çıktı, savaşlardan çok generaller kazanılmış gibi görünüyordu, bu yüzden galip asker başı eğik döndü. Gerçekten de küçültücü bir savaştı, bayrağın kıvrımları arasından Fransa Bankası adı okunuyordu.

Zaragoza’nın üzerlerine dehşetle yıkıldığı 1808 askerleri, 1823’te kalelerin önlerinde kolayca açılıvermesi karşısında kaşlarını çatmakta ve Palafox’u hasretle anmaktadırlar. Fransa’nın huyu öyledir; karşısında Ballesteros yerine Rostopchine’in bulunmasını tercih eder.

Daha da önemli ve üzerinde durulması gereken görüşe göre, Fransa’da askeri düşünceyi inciten bu savaş, demokratik düşünceyi de öfkelendiriyordu. Bir köleleştirme girişimiydi bu. Demokrasi çocuğu Fransız askerinin bu seferdeki hedefi, başkasına takılacak bir boyunduruğun fethiydi. İğrenç bir mantıksızlık. Fransa’ya düşen, halkların ruhunu uyandırmaktır, boğmak değil. 1792’den beri, Avrupa’daki bütün devrimler Fransız Devrimi’dir. Özgürlük ışığı Fransa’dan yayılır. Bu bir güneş olayıdır. Bunu görmeyen kördür! Bonapart demiştir bunu.

Şu halde asil İspanyol milletine bir suikast olan 1823 savaşı, aynı zamanda Fransız Devrimi’ne karşı da bir suikasttı. Bu canavarca işi yapan da Fransa’ydı. Zorla yapıyordu, çünkü kurtuluş savaşları dışında, orduların yaptığı her şey zorla yapılmıştır. “Pasif itaat” sözü bunu gösterir. Bir ordu, çok büyük sayıda güçsüzlüklerin toplamından ortaya kuvvet çıkaran garip bir bileşim şaheseridir. İnsanlığın insanlığa karşı, insanlığa rağmen yaptığı savaş ancak böyle açıklanır.

Bourbonlara gelince, 1823 savaşı onlar için felaket oldu. Onlar bunu bir başarı saydılar. Bir fikri bir talimatla öldürtmekte nasıl bir tehlike olduğunu hiç görmediler. Saflıkla iktidarlarına, bir kuvvet unsuru olarak bir suçun muazzam zaafını sokmaya kalkışacak kadar aldandılar. Pusu kurma zihniyeti girdi politikalarına. 1830’un tohumu 1823’te filizlenmeye başladı. İspanya seferi, onların meclislerinde tanrısal hukukun maceralarını, kuvvet kullanmalarını haklı gösteren bir kanıt oldu. Fransa, İspanya’da el rey neto'yu[43] yeniden tahta oturttuğuna göre, kendi evinde de mutlak krallığı kurabilirdi. Askerin itaatini milletin rızası sanmak gibi korkunç bir hataya düştüler, işte bu güven tahtları yok eder. Ne bir manzanita ağacının[44] ne de bir ordunun gölgesinde uyumaya gelmez.

Orion gemisine dönelim.

Başkumandan prensin emrindeki ordu harekâtını sürdürürken, Akdeniz’de bir filo kol geziyordu. Orion’un bu filodan olduğunu ve denizdeki hava olaylarından ötürü Toulon Limanın’na geri döndüğünü söylemiştik.

Limanda bir savaş gemisinin bulunması halkı çeken, ilgilendiren bir şeydir. Üstelik büyüktü de ve halk, büyük olan şeyleri sever.

Bir savaş gemisi, insan dehasıyla doğa kuvvetinin en muhteşem ittifaklarından biridir.

Bir savaş gemisi aynı zamanda, en ağır olan şeyle en hafif olan şeyden meydana gelmiştir, çünkü maddenin her üç şekliyle de ilgilidir: katı, sıvı, gaz. Maddenin bu üç şekline karşı da mücadele vermek zorundadır. Denizin dibindeki graniti kavramak için on bir tane pençesi, bulutlardaki rüzgârı yakalamak için sıcak iklim haşerelerinden daha çok kanatları ve antenleri vardır. Yüz yirmi toptan, koskoca borazanlardan çıkar gibi çıkar soluğu ve azametle karşılık verir yıldırıma. Okyanus, birbirine eş dalgalarının korkunç benzerliği içinde ona yolunu şaşırtmaya çalışır, ama geminin ruhu vardır: ona akıl veren, ona her köşeyi gösteren pusulası. Karanlık gecelerde, fenerleri yıldızların yerini tutar. Böylece rüzgâra karşı halatları ve bezleri, suya karşı tahtaları, kayalara karşı demiri, bakırı ve kurşunu, karanlığa karşı ışığı, sonsuzluğa karşı ince bir ibresi vardır.

Hepsi birden bir araya gelerek bir savaş gemisini meydana getiren bütün bu devasa ölçütler hakkında bir fikir edinmek isteniyorsa, Brest ya da Toulon limanlarındaki üstü kapalı altı katlı havuzlardan birine girmek yeter. İnşa halindeki gemiler, orada âdeta fanus altında gibidirler. Şu koskoca kalas bir seren direğidir; yerde yatan şu göz alabildiğine uzun sütun grandi direğidir; geminin, sintinesindeki kökünden bulutlardaki tepesine kadar uzunluğu altmış kulaç ve dip tarafında çapı üç ayaktır. İngiliz grandi direğinin su kesiminden itibaren yüksekliği iki yüz on yedi ayak tutar. Babalarımız zamanında bahriyede halat kullanılırdı; bizim zamanımızda ise zincir kullanılmaktadır. Yüz toplu bir gemide basit bir zincir yığınının yüksekliği dört ayak, genişliği yirmi ayak, derinliği de sekiz ayaktır. Peki bu gemiyi yapmak için ne kadar keresteye ihtiyaç vardır? Üç bin metre küp: yüzen bir orman.

Şunu da belirtelim ki, burada söz konusu olan bundan kırk yıl önceki askeri gemiler, basit yelkenli gemilerdir. O zamanlar henüz çocukluk devrinde bulunan buhar gücü, savaş gemisi denen bu harikaya yeni yeni mucizeler eklemiş bulunuyor. Mesela günümüzde yarı yelkenli yarı pervaneli karma gemi, toplam yüzeyi üç bin metre kareyi bulan bir yelken sistemi ve iki bin beş yüz beygir kuvvetinde bir kazanla çekilen, akıllara durgunluk verici bir makinedir.

Bu yeni harikalardan bahsetmesek bile, Kristof Kolomb ve Ruyter’in eski gemisi de insanlığın büyük bir şaheseridir. Sonsuzluğun nefesi gibi onun gücü de tükenmez; rüzgârı yelkenine doldurur; dalgaların muazzam yaygınlığı içinde gayet dakiktir; yüzer, hükmeder. Fakat öyle bir an gelir ki, bora altmış ayak boyundaki bu sereni bir saman çöpü gibi kırar, rüzgâr dört yüz ayak yüksekliğindeki bu grandi direğini bir kamış gibi eğer, on tonluk çapa dalgaların ağzında bir balıkçının turna balığının çenesindeki olta iğnesi gibi bükülür; bu canavar toplar kasırganın alıp boşluğa, geceye götürdüğü şikayet dolu ama nafile kükremeler koparırlar; bütün bu kudret, bütün bu görkem daha üstün bir kudretin, daha üstün bir görkemin içine gömülüp gider.

Muazzam bir kuvvetin kendini sergileyip sonunda muazzam bir zaafa vardığını her defasında ister istemez düşünür insanoğlu. İşte limanlarda, bu harikulade savaş ve denizcilik cihazlarının çevresine bir sürü meraklının, kendileri de nedenini tam olarak bilmeksizin toplanması bu yüzdendir.

Böylece bütün gün, sabahtan akşama kadar Toulon Limanı’nın rıhtımları, havuz girişleri ve dalgakıranları Orion’u seyretmekten başka işi gücü olmayan kişilerle, Paris’te dendiği gibi boş gezenin boş kalfalarıyla, ayran budalalarıyla dolup taşıyordu.

Orion uzun zamandan beri hasta bir gemiydi. Daha önceki seferlerinde, hızını yarı yarıya kesecek kadar kalın kabuk tabakaları karinasına yapışıp biriktiğinden, bir önceki yıl bu kabukların kazınması için kızağa çekilmiş, sonra tekrar denize açılmıştı. Fakat bu kazıma, karinanın cıvatalarını zedelemişti. Balear adaları açıklarında dayanamayan bordo açılmış ve o zamanlar kaplamalarda sac levha kullanılmadığından gemi su yapmıştı. Arkadan şiddetli bir gündönümü fırtınası patlak vermiş, iskele pruvasını ve bir lombarı çökertmiş, mizana çarmıklarını hasara uğratmıştı. Bu hasarlar yüzünden Orion, tekrar Toulon’a dönmüştü.

Tersanenin yakınlarında demirlemişti. Tam donanımlı bir halde onarılmaktaydı. Tekne sancak tarafından hasara uğramamış, yine de âdet olduğu üzere geminin kafesine hava girmesini sağlamak için şurada burada bazı kaplamaların vidaları sökülmüştü.

Bir sabah, gemiyi seyreden kalabalık bir kazaya tanık oldu.

Mürettebat, yelkenleri serenlere bağlamakla meşguldü. Sancak gabya grandi yelkeninin üst köşesini tutmakla görevli gabyacı dengesini kaybetti. Sallandığını gördüler. Tersanenin rıhtımına toplanmış olan kalabalık, bir çığlık attı. Ağır çeken baş, gövdeyi sürükledi; adam, elleri boşluğa uzanmış halde serenin etrafında döndü, geçerken önce bir eliyle, sonra öbür eliyle ip merdiveni yakaladı ve ona asılı kaldı. Altında deniz baş döndürücü bir derinlikteydi. Düşüşün sarsıntısı, ip merdivene bir salıncak hareketi vermişti. Adam bu ipin ucunda bir sapan taşı gibi gidip geliyordu.

Adamın imdadına koşmak, korkunç bir tehlikeye atılmak demekti. Hepsi de yeni hizmete alınmış sahil balıkçıları olan tayfaların hiçbiri böyle bir tehlikeye atılmayı göze alamıyordu. Bu arada zavallı gabyacı gittikçe yorulmaktaydı, sıkıntısını yüzünden okumak kabil değildi ama dermanının tükenmekte olduğu bütün uzuvlarından fark ediliyordu. Kolları müthiş bir çekilişle bükülüyordu. Tırmanmak için yaptığı her hareket, ip merdivenin sallanmasını arttırmaktan başka bir işe yaramıyordu. Kuvvet kaybetmek korkusuyla bağıramıyordu. Herkes adamın artık ipi bırakacağı anı beklemekte ve düşüşünü görmemek için bütün başlar zaman zaman başka tarafa çevrilmekteydi. Bazı anlar vardır ki bir ip parçası, bir sopa, bir ağaç dalı hayat demektir ve canlı bir varlığın bunların ucundan kopup olgun bir yemiş gibi düştüğünü görmek feci bir şeydir.

Birdenbire bir adamın, bir yaban kedisi çevikliğiyle geminin armasına tırmandığı görüldü. Bu adam kırmızılar giymişti, bir kürek mahkûmuydu; başında yeşil takke vardı, müebbet kürek mahkûmuydu. Çanaklık hizasına geldiğinde, bir rüzgâr esintisi başından takkesini uçurdu ve ortaya bembeyaz saçlı bir baş çıktı; genç bir adam değildi bu.

Gerçekten de gemide kürek angaryasında çalıştırılan bir forsa, daha ilk anda nöbetçi subaya koşmuş, mürettebatın şaşkınlığı ve tereddüdü arasında ve bütün tayfalar titreyerek geri çekilirken subaydan, gabyacıyı hayatı pahasına kurtarmak için izin istemişti. Subayın olur anlamında bir işareti üzerine kaptığı bir çekiçle bir vuruşta ayağındaki halkaya perçinli zinciri koparmış, sonra da bir ip alarak direkleri tutan halatlara doğru atılmıştı. Hiç kimse o an bu zincirin böyle kolaycacık kırılıvermesine dikkat etmedi. Bunu ancak daha sonra hatırladılar.

Forsa, göz açıp kapayıncaya kadar serenin tepesine çıktı. Gözüyle mesafeyi ölçer gibi birkaç saniye durdu. Gabyacının bir ipin ucunda sallanıp durduğu bu saniyeler, seyredenlere yüzyıllar gibi geliyordu. Nihayet forsa gözlerini göğe kaldırdı ve ileri bir adım attı. Kalabalık bir soluk aldı. Sereni koşarak geçtiğini gördüler. Direğin ucuna gelince, yanında getirdiği ipin bir ucunu oraya bağlayıp öbür ucunu aşağı sarkıttı, sonra bu ip boyunca elleriyle inmeye başladı. O zaman anlatılması imkânsız bir dehşet kapladı ortalığı; şimdi uçurumun üstünde, bir yerine iki kişinin sallandığı görülüyordu.

Sanki bir örümcek bir sineği yakalamaya geliyordu; yalnız burada örümcek ölüm değil, hayat getirmekteydi. On bin bakış bu ikili üzerinde toplanmıştı. Ne bir haykırış ne de bir söz; bütün kaşlar aynı ürpermeyle çatılmıştı. Sanki iki zavallıyı sallayan rüzgâra en küçük bir soluk bile eklemekten korkar gibi bütün ağızlar nefeslerini tutuyordu.

Bu arada forsa, tayfanın yanına sokulmayı başarmıştı. Bir dakika daha geç kalınsa, gücü ve umudu tükenen adam kendini uçurumdan aşağıya bırakacaktı. Forsa onu sıkıca ipe bağladı; bir eliyle ipe tutunurken, öbürüyle işini görüyordu. Nihayet tekrar serenin üzerine çıkarak tayfayı da oraya çektiğini gördüler. Kuvvetini toplayabilmesi için onu biraz orada tuttu, sonra kucağına aldı, serenin üzerinde yürüyerek önce destemuraya, oradan da çanaklığa geldi ve gabyacıyı arkadaşlarının ellerine bıraktı.

O zaman kalabalık, bir alkış kopardı; bazı yaşlı forsa gözcüleri ağladı; kadınlar rıhtımın üstünde kucaklaşıp öpüşüyorlardı. Herkesin hep bir ağızdan, âdeta şefkatli bir öfkeyle bağırdığı duyuldu: “Bu adam affedilsin!”

O ise yeniden angaryasına dönmek üzere hemen aşağı inmeye koyulmuştu. Daha çabuk varmak için kendisini armanın üstünden kaymaya bıraktı ve alçak serenlerden birinin üzerinde koşmaya başladı. Bütün gözler onu izliyordu. Bir ara herkesi bir korku aldı; ya yorgunluktan ya da başı döndüğü için duraksayıp sallandığını görür gibi oldular. Birden kalabalık, şiddetli bir çığlık kopardı. Forsa denize düşmüştü.

Çok tehlikeli bir düşüştü bu. Algésiras firkateyni Orion’un yanına demirlemişti. Zavallı kürek mahkûmu iki geminin arasına düşmüştü. Gemilerden birinin altına kaymasından korkuluyordu. Dört kişi acele bir sandala atladılar. Halk onlara gayret veriyordu, yine bütün ruhları endişe kaplamıştı. Adam tekrar su yüzüne çıkmamıştı. Bir zeytinyağı fıçısına düşmüş gibi, tek bir dalga bile yaratmadan denizin içinde kaybolup gitmişti. Sondajlar yaptılar, daldılar ama boşuna. Akşama kadar aradılar. Cesedini olsun bulamadılar.

Ertesi gün Toulon gazetesi, şu birkaç satırlık haberi yayınlıyordu:

17 Kasım 1823. Dün Orion gemisinde angarya işi yapan bir forsa, bir tayfanın kurtarılmasına yardım ettikten sonra işine dönerken denize düşmüş ve boğulmuştur. Cesedini bulmak mümkün olmamıştır. Tersanenin burnundaki temel kazıkları arasına sıkışmış olduğu tahmin edilmektedir. Hapishane kütüğündeki kayıt numarası 9.430 olan bu adamın adı Jean Valjean’dı.

ÜÇÜNCÜ KİTAP

Ölüye Verilen Sözün
Yerine Getirilmesi

I
MONTFERMEIL’DE SU MESELESİ

Montfermeil, Ourcq Çayı’nı Mame’dan ayıran yüksek düzlüğün güney sınırı üzerinde, Livry ile Chelles arasındadır. Bugün oldukça büyük bir kasaba olan bu yeri, bütün yıl boyunca alçı sıvalı villalar ve pazar günleri de kadınlı erkekli şen şakrak burjuvalar süsler. 1823 yılında Montfermeil’de, ne bu kadar çok beyaz ev ne de bu kadar halinden memnun burjuva vardı; ormanlar içinde bir kasabaydı o. Gerçi şurada burada, geçen yüzyıldan kalma bazı yazlık evlere rastlanıyordu; gösterişli hallerinden, burma demir parmaklıklı balkonlarından ve kapalı beyaz kepenkler üzerinde küçük camları türlü çeşit yeşiller ortaya koyan uzun pencerelerinden tanınan evlerdi bunlar. Ama Montfermeil yine de bir köydü. İşten el çekmiş kumaş tacirleriyle yazlığa çıkan ticaret hukuku avukatları henüz keşfetmemişlerdi burayı. Hiçbir yol üzerinde bulunmayan sakin ve sevimli bir yerdi; insanlar o bereketli ve kolay köylü hayatını burada ucuza yaşıyorlardı. Yalnız, yaylanın yüksekliği dolayısıyla su kıttı burada.

Suyu oldukça uzaktan gidip almak gerekiyordu. Köyün Gagny’den yana olan ucu, suyunu ormanlardaki şahane küçük göllerden sağlamaktaydı; kiliseyi çevreleyen ve Chelles’den yana olan öbür ucuysa içme suyunu, Montfermeil’den aşağı yukarı bir çeyrek saat uzakta, Chelles yolu yakınlarındaki bayırın yan yüksekliğindeki küçük bir kaynaktan elde edebiliyordu ancak.

Bu yüzden su sağlama işi, her aile için oldukça çetin bir işti. Varlıklı evler, aristokratlar, bu arada Thènardier’nin aşçı dükkânı, beher kovasına çeyrek metelik ödeyerek sularını bir adamcağıza taşıtmaktaydılar. Adamın işi buydu ve bu işten günde aşağı yukarı sekiz metelik kazanıyordu. Ne var ki bu adamcağız, yazları ancak akşam saat yediye, kışları ise saat beşe kadar çalışmaktaydı. Onun için, gece olup da zemin kat pencerelerinin kepenkleri kapandı mı, içecek suyu olmayan artık onu ya kendisi gidip alıyor ya da ondan vazgeçiyordu.

Okuyucunun herhalde unutmadığı zavallı varlığın, küçük Cosette’in en büyük korkusu buydu işte. Hatırlanacağı gibi, Cosette iki bakımdan fayda sağlıyordu Thènardierlere: Annesinden para sızdırıyorlardı, bir; çocuğa hizmetlerini gördürüyorlardı, iki. Onun için annesi, daha önceki bölümlerde okunan nedenlerden dolayı para göndermeyi büsbütün kesince de Thènardierler Cosette’i yanlarında alıkoydular. Çocuk onlara hizmetçilik ediyordu. Bu nedenle de gerektiğinde koşup su getiren oydu. Bu yüzden gece kaynağa gitmek düşüncesinden ödü kopan çocuk, evde suyun hiç eksik olmamasına çok dikkat ediyordu.

1823 yılı Noel’i, özellikle Montfermeil’de parlak geçti. Kış başlangıcı yumuşak olmuştu; henüz ne dona çekmiş ne de kar yağmıştı. Paris’ten gelen panayır göstericileri belediye başkanından çadırlarını köyün ana yoluna kurma izni almışlar, yine aynı hoşgörüden yararlanan bir sürü seyyar satıcı, kilise meydanına ve oradan -belki hatırlanacağı gibi, Thènardierlerin lokanta-hanının bulunduğu- Boulanger Sokağı’nın içine kadar uzanan yere barakalarını kurmuşlardı. Bütün bunlar hanların, meyhanelerin dolmasına neden oluyor, bu sakin küçük memlekete gürültülü ve neşeli bir hayat veriyordu. Hatta gerçeğe sadık bir tarihçi olmak için şunu da eklememiz gerekir ki, meydanda sergilenen merak uyandırıcı gariplikler arasında bir de vahşi hayvanların teşhir edildiği bir yer bulunuyordu. Burada, pılı pırtılar içinde, nereden geldikleri meçhul birtakım iğrenç palyaçolar, bizim Kraliyet Müzesi’nin ancak 1845’ten beri sahip olabildiği gözleri üç renkli kokart olan korkunç Brezilya akbabalarından birini, 1823’te Montfermeil köylülerine gösteriyorlardı. Doğa bilginlerinin, sanırım Caracara Polyborus adını verdikleri bu kuşlar, picoides türünden ve akbabagiller familyasındandı. Köye çekilip yerleşmiş bazı saf ruhlu eski Bonapartçı askerler, gidip bu hayvanı huşu içinde seyrediyorlardı. Panayır göstericileri üç renkli kokardı Tanrı tarafından sırf onların sergisi için ihsan edilmiş, eşi benzeri bulunmayan bir olay olarak tanıtmaktaydılar.

Noel akşamı birçok kişi, yük arabacıları, seyyar satıcılar, Thènardier hanının basık salonunda dört beş mumun çevresinde, masalara oturmuş içki içiyorlardı. Bütün meyhane salonları gibi bir salondu bu: masalar, kalay bakraçlar, şişeler, içki ve tütün içenler, az ışık, çok gürültü. Fakat 1823 yılında olunduğu, o tarihlerde burjuva sınıfı içinde pek moda olan ve bir masanın üzerinde duran iki eşyadan belli olmaktaydı. Bunlar bir çiçekdürbünüyle hareli tenekeden bir lambaydı. Thènardier Kadın, harlı bir ateşin önünde kızarmakta olan akşam yemeğine nezaret ediyordu. Kocası Thènardier ise müşterileriyle birlikte içmekte ve siyasetten söz etmekteydi.

Başlıca konusu İspanya savaşı ve Angoulême Dükü olan siyasi konuşmaların yanı sıra, gürültü patırtı arasında mahalli konulara sapmalar yapıldığı da işitilmekteydi. Mesela:

- Nanterre, Suresnes taraflarında bu yıl şarap pek boldu. On fıçı beklenen yerden on iki fıçı elde edilmiş. Üzümlük su bırakmış cenderede.

- Ama üzümün olgunlaşması gerekmez miydi?

- Oralarda bağ bozumu için üzümlerin olgunlaşması gerekmez; yoksa daha ilkbaharda şarap ekşir.

- Kötü şarap öyleyse, desene? Buradakilerden de kötü şaraplar. Bağ bozumunu üzüm olgunlaşmadan yapmak gerek.

Falan, filan...

Ya da bir değirmenci bağırıyordu:

- Çuvalların içinde olandan biz mi sorumluyuz yani? Bir sürü küçük tane çıkıyor, oturup ayıklayacak halimiz yok ya, hepsini taşın altından geçirmekten başka çare yok. Yok delice otuymuş, yok karayoncaymış, yok karamukmuş, yok burçakmış, yok kenevirmiş, yok tilki kuyruğuymuş, bir sürü ıvır zıvır; bazı buğdayların içindeki sürüsüne bereket taşları da hiç sayma, hele Breton buğdaylarındakileri. Hızarcıların çivili kalasları kesmeyi sevmemeleri gibi, ben de Breton buğdayını öğütmeyi sevmem. Bütün bunların randımana kattığı tozu toprağı bir düşün. Sonra da undan şikayet ediyorlar. Yanılıyorlar. Unun kabahati bizim değil.

İki pencere arasındaki bir masanın başına, bir tırpancıyla bir çayır sahibi oturmuşlardı. İlkbaharda çayırda yapılacak iş için pazarlık eden çayır sahibine tırpancı:

- Otun ıslak olmasının zararı yoktur, diyordu. Daha iyi biçilir. Çiy iyidir, efendim. Ne var ki bu ot tazedir, yani çok güç. O yüzden yumuşaktır çok! O yüzden keskin demirin önünde eğilir!

Cosette her zamanki yerinde, ocağın yanındaki mutfak masasının ayaklarını birbirine bağlayan kiriş tahtasının üstünde oturuyordu; paçavralar içindeydi; tahta pabuçlar içinde ayakları çıplaktı; ateşin ışığında küçük Thènardierler için yün çorap örüyordu. İskemlelerin altında bir kedi yavrusu oynuyordu. Bitişik bir odadan gülüşüp cıvıldaşan iki taze çocuk sesi işitiliyordu: Éponine ile Azelma’ydı bunlar.

Ocağın köşesinde, çiviye asılı bir kamçı duruyordu. Ara sıra, evin bir taraflarından çok küçük bir çocuğun haykırışı, meyhanenin gürültüsü ortasında çınlıyordu. Thènardier Kadın’ın geçen kışlardan birinde -kendi deyişiyle “neden olduğunu bilmeden, herhalde soğuğun etkisiyle”- doğurduğu bir oğlan çocuğuydu bu, üç yaşından biraz fazlaydı. Anası gerçi onu beslemişti, ama sevmiyordu. Yumurcağın şamatası fazla rahatsız edici bir hal alınca, Thènardier, “Senin oğlan viyaklıyor, git bak bakalım ne istiyormuş,” derdi. Anası, “Umurumda değil!” diye yanıtlardı. “Canımı sıkıyor.”

Ve kendi halinde bırakılan yavrucak, karanlıklar içinde haykırıp dururdu.

II
İKİ PORTRENİN TAMAMLANMASI

Bu kitapta şimdiye kadar Thènardierleri ancak profilden gördük. Artık bu çiftin çevresinde şöyle bir dönüp, onlara her yandan bakmanın sırası geldi.

Thènardier elli yaşını aşmıştı. Madam Thènardier ise kırkına merdiven dayamıştı ki bir kadın için bu yaş elli sayılır. Bu yüzden karı koca arasında yaş dengesi vardı.

Bu uzun boylu, sarışın, kırmızı yüzlü, yağlı, etli, omuzları köşeli, iri kıyım, çevik Thènardier Kadın’a dair okuyucuların aklında, belki ilk ortaya çıkışından bu yana bazı anılar kalmıştır. Daha önce de söylediğimiz gibi, panayırlarda saçlarına kaldırım taşları asılı olduğu halde geriye doğru kaykılarak duran devasa vahşi kadınlar soyundandı. Evde her işe o bakardı: yataklara, odalara, çamaşıra, mutfağa, yağmura, güneşe, şeytana. Tek hizmetçisi de Cosette’ti; bir filin hizmetinde bir fare. Sesiyle her şeyi titretirdi; camlar, eşyalar, insanlar. Çil dolu geniş yüzü kevgire benzerdi. Sakalı vardı. Tam anlamıyla kadın kılığına girmiş bir hal hamalıydı. Şahane küfrederdi. Bir yumrukta bir cevizi kırmakla övünürdü. Devanasının altından okuduğu romanlar yüzünden ara sıra yapmacık tavırlı, garip bir kadınlık görüntüsü ortaya çıkmasa, kimsenin aklından ona kadın demek geçmezdi. Kısacası bu Thènardier Kadın, haldeki bir balık satıcısı karıya hafifmeşrep bir karının aşılanmasından ortaya çıkmış gibiydi. Konuştuğunu duyanlar ona “jandarma” der, içtiğini görenler “arabacı” der, Cosette’e davranışını görenler “cellat” derlerdi. Dinlendiği zamanlar bir dişi ağzından dışarı çıkardı.

Thènardier ufak tefek, zayıf, solgun, köşeli yüzlü, kemikli, çelimsiz bir adamdı. Hasta gibi görünürdü, ama sağlığı pek yerindeydi; düzenbazlığı daha buradan başlıyordu. Bir ihtiyat tedbiri olarak hep gülümserdi. Hemen herkese karşı, hatta bir çeyrek metelik vermeyi reddettiği dilenciye karşı bile nazikti. Sansar bakışlı ve okumuş adam görünüşlüydü. Rahip Delille’in portrelerine pek benziyordu. Tek insancıl yanını arabacılarla içki içerken gösteriyordu. Şimdiye kadar kimse onu sarhoş edememişti. Kocaman bir pipoyla tütün içerdi. Eski bir siyah elbise üstüne önlük takardı. Edebiyattan ve maddecilikten anlarlık iddiasındaydı. Gelişigüzel söylediği şeyleri desteklemek için sık sık kullandığı bazı adlar vardı: Voltaire, Raynal, Parny ve -tuhaf şey- Aziz Augustinus. “Bir sistem” sahibi olduğunu söylerdi. Kısacası pek hilekârdı. Bir hilozof. Böyle bir nüans vardır. Hatırlanacağı gibi, orduda hizmet gördüğünü iddia ederdi. Waterloo’da, herhangi bir 6. ya da 9. hafif süvari alayında çavuşken, bir ölüm süvarileri taburuna karşı tek başına, vücudunu siper ederek, salkım ateşleri arasından “ciddi bir şekilde yaralanmış bir generali” nasıl kurtardığını ballandıra ballandıra anlatırdı. Duvarında alev gibi parlayan o tabelayla, hanının bütün memlekette ünlü “Waterloo Çavuşu içkili Lokantası” unvanı oradan geliyordu işte. Liberaldi, klasikçiydi, Bonapartçı’ydı. Yoksullar yurdu için toplanan paraya o da katkıda bulunmuştu. Köyde onun evvelce rahip olmak için okuduğu söylenirdi.

Biz onun sadece Hollanda’da hancılık okuduğunu sanıyoruz. Bu karmaşık soydan aşağılık adam bir ihtimal, Flandre’da Lille Flamanlarından, Paris’te Fransız, Brüksel’de Belçikalıydı. Sınırın her iki yakasında da işini rahatça yürütmesini biliyordu. Waterloo’daki kahramanlığını biliyoruz. Yalnız görüldüğü gibi, bunu biraz abartıyordu. Bolluk ve yokluk, dalavere, macera onun varlığının temel unsurlarıydı. Yırtık bir vicdan, dikiş tutmaz bir hayat getirir. O fırtınalı 18 Haziran 1815 tarihinde Thènardier’nin, daha önce sözünü ettiğimiz yağmacı kantinciler güruhundan olması pek muhtemeldir; yollarda dolaşıp duran, bazı kimselere satıp bazılarından çalan, karı koca çocuklar ailece topal bir arabanın içinde, daima galebe çalacak orduya bağlanmak içgüdüsüyle, yürüyen askeri birliklerin peşi sıra giden yağmacılar güruhundan... Bu seferden sonra, kendi deyişiyle du quibus[45] da olduğundan, Montfermeil’e gelerek bir lokanta-han açmıştı.

Ceset ekili topraklardan hasat zamanı toplanan ve para keselerinden, saatlerden, altın yüzüklerden, gümüş nişanlardan meydana gelen bu quibus, pek büyük bir yekûn değildi ve meyhaneciliğe geçen bu seyyar erzak satıcısını ileri götürmemişti.

El kol hareketlerinde dolambaçsız diyebileceğim bir ifade gücü vardır; bir küfürle birleştiğinde kışlayı, bir haç işaretiyle papaz okulunu hatırlatır. İşte Thènardier’de bu ifade yeteneği vardı. Hoşsohbetti. Kendisini bilgili gösterirdi. Buna rağmen okul öğretmeni, onun “dil gafları” yaptığını fark etmişti. Yolcuların masraf pusulalarını düzenlerken mağrur bir eda takınırdı, ama deneyimli bir göz bunlarda bazı bazı imla yanlışları bulunduğunu görürdü. Thènardier sinsi, obur, avare ve becerikliydi. Yanında çalıştırdığı hizmetçi kadınlara tenezzülden kaçınmazdı. Bu yüzden karısı artık hizmetçi bulundurmuyordu, kıskançtı. Bu devanası, bu sıska, sarı adamda dünya âlemin gözü olduğunu sanırdı.

Her şeyden çok kurnazlık ve denge adamı olan Thènardier, ölçülü soydan bir namussuzdu. En kötüsü de bu cinstir, çünkü böylesinde ikiyüzlülük de bulunur.

Bu yüzden Thènardier’nin öfkelenemeyen bir adam olduğu sanılmamalıdır. Sırası geldiğinde o da en azından karısı kadar öfkelenirdi. Ama çok ender olurdu bu. Bütün insanlığa karşı kırgın olduğundan, içinde derin bir kin ateşi yandığından, durmadan öç alma peşinde koşan, başlarına gelen her şeyden karşılarına çıkan her şeyi sorumlu tutan, hayatlarındaki bütün hayal kırıklıklarını, bütün bozgunları, bütün felaketleri ilk rastladıkları kişinin üstüne atmaya daima hazır olan kimselerden olduğundan, öfkelendiği zamanlar bütün bu maya içinde kabarıp ağzında ve gözlerinde kaynamakta, korkunç bir hal almaktaydı. O zaman onun gazabına uğrayanın hali dumandı!

Bütün bu özelliklerinden başka, Thènardier dikkatli ve keskin görüşlüydü; yeri geldiğinde susar ya da çok konuşurdu ama daima yüksek bir zeka gösterirdi. Dürbünle bakarken gözlerini kısmak alışkanlığında olan denizcilerin bakışından bir şeyler vardı onda. Thènardier bir devlet adamıydı.

Lokanta-hana ilk gelen herkes Thènardier Kadın’ı görünce, “Buranın sahibi bu olsa gerek,” diye düşünürdü. Yanlış. Thènardier Kadın oranın sahibesi bile değildi. Sahip de sahibe de kocasıydı. Kadın yapıyor, koca yaratıyordu. Âdeta görünmez ve devamlı bir mıknatıs etkisiyle her şeyi o yönetiyordu. Bir kelime, bazen bir işaret yeterliydi; devanası hemen itaat ederdi. Kadın Thènardier pek farkında değildi ama erkek Thènardier onun için ayrı ve üstün bir çeşit varlıktı. Kendine göre erdemleri vardı bu kadının. Boş bir varsayım olarak, eğer “Mösyö Thènardier ile bir konuda anlaşmazlığa düşecek olsa, konu ne olursa olsun, hiçbir zaman kocasını herkesin önünde haksız çıkarmazdı. Hiçbir zaman kadınların sık sık işledikleri ve parlamento dilinde “açık düşürme” denilen hatayı, yabancıların önünde işlemezdi. Aralarındaki uyuşmadan sadece kötülük doğmuş olmasına rağmen, kadın Thènardier’nin erkek Thènardier’ye boyun eğişinde, hayranlık uyandıran bir taraf vardı. Bu şamata ve et dağı, bu cılız zorbanın küçük parmağı tarafından oynatılıyordu. Evrensel ve büyük bir şeyin, maddenin ruha tapmasının cüce ve kaba yanıyla görünüşüydü bu; çünkü bazı çirkinliklerin varlık nedeni, ezeli ve ebedi güzelliğin derinliklerinde yatar. Thènardier’de meçhul bir taraf vardı; bu adamın bu kadın üzerindeki mutlak hâkimiyeti buradan geliyordu. Bazı anlar kadın onu yanan bir mum gibi görüyor, bazı anlar da bir pençe gibi hissediyordu.

Bu kadın, yalnız çocuklarını seven ve yalnız kocasından korkan müthiş bir yaratıktı. Anaydı, çünkü memeli hayvandı. Kaldı ki analığı da kızlarından öteye gitmiyor, görüleceği gibi erkek çocuklara kadar uzanmıyordu. Adama gelince, onun tek düşüncesi zengin olmaktı.

Ama bir türlü olamıyordu. Bu büyük yeteneğe yaraşır bir sahne yoktu çünkü ortada. Thènardier, Montfermeil’de mahvolup gidiyordu; sıfırda mahvolmak mümkünse tabii. İsviçre’de ya da Pirenelerde olsa, bu meteliksiz adam milyoner olurdu. Fakat talih hancıyı nereye bağlamışsa, onun orada otlaması gerekir.

Anlaşılacağı gibi, hancı kelimesi burada dar anlamda kullanılmış olup, bütün bir sınıfı kapsamamaktadır.

Yine de 1823 yılında, Thènardier aşağı yukarı bin beş yüz frank kadar borçlanmıştı. Acele ödenmesi istenip duran bu ufak tefek borçlar onu kaygılandırmaktaydı.

Kaderin ona karşı bu inatçı haksızlığı ne olursa olsun, Thènardier, barbar kavimlerde erdem, uygar kavimlerdeyse ticaret aracı olan bir şeyi, konukseverliği en iyi şekilde, bütün derinliğiyle ve en modern tarzda anlayan insanlardan biriydi. Ayrıca mükemmel bir kaçak avcıydı ve nişancılığıyla da ünlüydü. Soğuk ve sakin bir gülüşü vardı ki özellikle tehlikeliydi.

Hancılığa dair teorileri bazen ani çakışlar halinde fışkırırdı. Bazı mesleki özdeyişleri vardı. Bunları karısının zihnine kazırdı. Bir gün ona, hırsla ve alçak sesle:

- Hancının görevi, demişti, her rastgelene yahni, istirahat, ışık, ateş, kirli çarşaflar, oda hizmetçisi, pireler ve gülümseme satmaktır; geçenleri durdurmak, küçük keseleri boşaltıp büyükleri namusluca hafifletmek, yola çıkmış aileleri saygıyla barındırmak, adamı rendelemek, kadını yolmak, çocuğun havını almaktır; açık pencereyi, kapalı pencereyi, ocak başını, koltuğu, iskemleyi, tabureyi, peykeyi, kuş tüyü yatağı, döşeği ve saman demetini hesaba geçirmektir; aynanın kaç defa bakmakla eskidiğini bilmek, bunu da tarifeye yazmak, bin bir dalavereyle her şeyi yolcuya ödetmektir; köpeğinin yediği sineklere varıncaya kadar!

Bu adamla bu kadın, kendileriyle evlenmiş hileyle öfkeydiler: iğrenç ve korkunç bir çift.

Kocası sessiz sedasız düşünüp kafasının içinde hesaplar yaparken, Thènardier Kadın orada bulunmayan alacaklıları düşünmezdi bile; onu ne dün ne de yarın kaygılandırır, aşk ve şevkle sırf içinde bulunduğu dakikayı yaşardı.

Bu iki yaratık böyleydi işte. Cosette de bu ikisinin arasında, bunların çifte baskısı altında, hem bir değirmen taşıyla ezilen hem de bir kerpetenle yolunup parçalanan bir Tanrı kulu gibiydi. Adamın da, kadının da kendi ayrı tarzları vardı. Cosette durmadan dayak yerdi, kadından gelirdi bu; kışın yalınayak dolaşırdı, bu da kocadan gelirdi.

Cosette çıkıyor, iniyor, yıkıyor, fırçalıyor, ovuyor, süpürüyor, yoruluyor, soluk soluğa kalıyor, ağır şeyleri itiyor, çelimsiz haliyle koskoca işler yapıyordu. Hiç acıyan olmazdı. Zalim bir hanım, zehir gibi bir efendi. Thènardier Meyhanesi sanki bir örümcek ağıydı ve Cosette ona yakalanmış titriyordu. Baskının ideal şekli, bu uğursuz hizmetçilikte gerçekleşiyordu. Bir sineğin örümceklere hizmet etmesi gibi bir şeydi bu.

Zavallı çocuk hiç karşı koymuyor, susuyordu.

Daha hayatın seherindeyken küçücük, insanlar arasında çırılçıplak kalan, Tanrı’nın yanından yeni ayrılmış bu ruhlardan acaba neler geçer?

III
İNSANLARA ŞARAP, ATLARA SU GEREK

Dört yeni yolcu gelmişti.

Cosette kederli kederli düşünüyordu; çünkü henüz sekiz yaşında olmasına rağmen o kadar acı çekmişti ki, yaşlı bir kadının matemli haliyle dalgın duruyordu.

Thènardier Kadın’dan yediği bir yumrukla gözkapağı morarmıştı. Bu yüzden kadın, ikide bir, “Gözündeki çürükle amma da çirkin ha!” deyip duruyordu.

Cosette’se düşünüyordu. Gece olmuştu, kapkaranlık gece; çıkagelen yolcuların odalarındaki kapları, sürahileri doldurmak gerekiyordu hiç değilse; ve de çeşmede su kalmamıştı.

Onu bir parça rahatlatan, Thènardierlerde pek fazla su içilmemesiydi. Gerçi susayan insan yok değildi burada, ama testiden çok güğüme başvuran soydan bir susamaydı bu. Bir sürü şarap bardağı dururken tutup bir bardak su isteyen biri, bütün bu insanlara bir vahşi gibi görünürdü. Fakat yine de öyle bir an oldu ki, çocuk titredi. Thènardier Kadın ocağın üstünde kaynayan bir tencerenin kapağını kaldırdı, sonra bir bardak kapıp hızla çeşmeye yaklaştı, musluğu çevirdi. Çocuk başını kaldırmış bütün bu hareketleri izliyordu. Musluktan iplik gibi ince bir su akıp bardağın ancak yarısını doldurdu.

- Bak hele, hiç su kalmamış! dedi kadın.

Sonra, bir an sustu. Yarı dolu bardağı gözden geçirerek:

- Boş ver! dedi. Bu kadar yeter.

Cosette yine işine koyuldu, ama bir çeyrek saatten fazla yüreğinin göğsünde küt küt vurduğunu duydu. Böylece geçen dakikaları sayıyor, bir an önce kendisini ertesi sabahta bulmak istiyordu.

Ara sıra, içki içenlerden biri sokağa bakarak iç geçiriyordu:

- Dışarısı da fırın içi gibi karanlık!

Ya da:

- Bu saatte sokakta fenersiz yürümek için kedi olmak gerek!

Ve Cosette titriyordu.

Birdenbire handa kalan seyyar satıcılardan biri içeri girdi ve sert bir sesle:

- Atıma su vermemişler, dedi.

- Verildi, verildi, dedi Thènardier Kadın.

Seyyar satıcı tekrar:

- Verilmemiş diyorum size, anacığım, dedi.

Cosette bu arada masanın altından çıkmıştı.

- Verildi, efendim, verildi! dedi. At su içti, kovadan içti, dolu kovadan. Hatta suyu ona ben götürdüm, onunla konuştum bile.

Doğru değildi bu. Cosette yalan söylüyordu.

- Şuna bak hele, yumruk kadar boyu var, ev kadar yalan söylüyor, diye bağırdı satıcı. At su içmemiş diyorum sana, küçük edepsiz! Su içmediği zaman başka türlü soluk alır, bilirim ben.

Cosette direndi, sıkıntıdan kısılmış, ancak duyulabilen bir sesle:

- Hem de bol bol içti! diye ekledi.

- Hadi bakalım, dedi satıcı, lafı uzatmayalım. Atıma su verin, bitsin bu iş!

Cosette masanın altına girdi.

- Aslında doğru! dedi Thènardier Kadın. Hayvan su içmediyse, içmesi gerek.

Sonra etrafına bakındı:

- Allah Allah! Nerede bu?

Eğildi ve Cosette’i masanın öbür ucunda, neredeyse içki içenlerin ayakları altında büzülmüş olarak buldu.

- Geliyor musun sen? diye bağırdı.

Cosette saklandığı delikten çıktı. Thènardier Kadın:

- Matmazel adsız köpek, git bu ata su getir bakalım, dedi. Cosette zayıf bir sesle:

- Fakat madam, su yok ki, diyecek oldu.

Thènardier Kadın sokak kapısını ardına kadar açarak:

- Öyleyse git getir! dedi.

Cosette başını eğdi ve şöminenin köşesinde duran boş bir kovayı almaya gitti.

Kova ondan daha büyüktü, içine girip rahatça oturabilirdi.

Thènardier Kadın ocağının başına döndü ve bir tahta kaşıkla tencerenin içindeki şeyin tadına baktı. Bir yandan da mırıldanıyordu:

- Kaynakta su var. Çok da zor bir şey değil ya. Galiba soğanları süzgeçten geçirsem daha iyi olurdu.

Sonra, içinde bozuk para, biber ve yabani sarımsak bulunan bir çekmeceyi karıştırdı.

- Al bakalım mamzel kurbağa, diye ekledi. Dönüşte ekmekçiden bir de ekmek alırsın. İşte sana on beş metelik.

Cosette’in önlüğünün yanında küçük bir cep vardı, parayı alıp hiçbir şey söylemeden bu cebin içine koydu. Sonra kova elinde, açık kapının önünde hareketsiz durdu. Birisinin yardımına gelmesini bekler gibiydi.

- Hadisene! diye haykırdı Thènardier Kadın.

Cosette çıktı. Kapı arkasından kapandı.

IV
SAHNEYE BİR BEBEK GİRİYOR

Hatırlanacağı gibi, kiliseden başlayan açık hava dükkânları dizisi Thènardier’nin hanına kadar uzanıyordu. Gece yarısı ayinine giden burjuvalar buradan geçeceklerinden, bütün bu dükkânlar kâğıttan huniler içinde yanan mumlarla baştan başa aydınlatılmışlardı. O sırada, Thènardier’nin yerinde bir masanın başında oturmakta olan okul öğretmeninin deyişiyle, “büyüleyici bir etki” yapıyordu bu aydınlık. Buna karşılık, gökyüzünde bir tek yıldız bile görünmüyordu.

Bu barakalardan Thènardierlerin kapısının tam karşısına rastlayan sonuncusu, bir oyuncakçı dükkânıydı. Parlak pullarla, incik boncuklarla, tenekeden şahane şeylerle ışıl ışıl yanıyordu. Satıcı ilk sıraya, en öne, beyaz bezler üzerine, aşağı yukarı iki ayak boyunda, pembe krepten elbiseli, başında sahici saçlar ve saçlarında altın sarısı meçler bulunan, gözleri mineden kocaman bir bebek koymuştu. Bu harika bebek şey, on yaşından küçük yolcuların şaşkın ve hayran bakışları önünde bütün gün orada sergilenmiş, fakat Montfermeil’de onu çocuğuna hediye edecek kadar zengin ya da müsrif bir anne çıkmamıştı. Éponine’le Azelma onu saatlerce seyretmiş, Cosette bile, kaçamak da olsa onu seyretmek cüretini göstermişti.

Cosette elinde kovasıyla dışarı çıktığında, bütün üzgünlüğüne, bütün yıkılmışlığına rağmen gözlerini bu harikulade bebeğe, kendi deyişiyle hanımefendiye doğru kaldırmaktan kendisini alamadı. Zavallı çocuk taş kesilmiş gibi kalakaldı. Bebeği hiç bu kadar yakından görmemişti. Bu dükkân ona baştan aşağı bir saray gibi görünüyordu. Bu bebek, bir bebek değil, bir rüyaydı. Bu bebek, kasvetli, soğuk bir sefaletin içine böylesine derin bir şekilde gömülmüş bulunan bu bahtsız küçük varlığa gerçek dışı gibi görünen sevinçti, ihtişamdı, zenginlikti, mutluluktu. Cosette, hüzünlü, saf, çocuk aklıyla kendisini bu bebekten ayıran uçurumu ölçüyordu. Kendi kendine, böyle bir “şey”e sahip olabilmek için ancak bir kraliçe ya da bir prenses olmak gerektiğini söylüyordu. Bu güzel pembe elbiseyi, bu güzel parlak saçları seyrederken, “Kim bilir ne kadar mutludur bu bebek!” diye düşünüyordu. Gözleri bu masal dükkânından bir türlü ayrılmak bilmiyordu. Baktıkça gözleri daha çok kamaşıyordu. Cenneti gördüğünü sanıyordu. Büyük bebeğin gerisinde daha başka bebekler de vardı. Bunlar da ona periler, melekler gibi görünüyordu. Barakasının içinde gidip gelen satıcı, onda biraz ölümsüz Tanrı etkisi yaratıyordu.

Bu hayranlık içinde her şeyi, hatta yapmakla görevlendirildiği işi bile unutmuştu. Birdenbire, Thènardier Kadın’ın haşin sesi onu gerçeğe döndürdü:

- Sersem kız, sen hâlâ gitmedin ha! Dur ben şimdi sana gösteririm! Ne işin var senin orada? Küçük canavar seni, yürü!

Sokağa şöyle bir göz atan Thènardier Kadın, kendinden geçmiş Cosette’i görmüştü.

Cosette kovasını sürükleyerek sıvıştı, atabildiği kadar büyük adımlar atıyordu.

V
KÜÇÜK KIZ YAPAYALNIZ

Thènardier’nin hanı köyün kiliseye yakın kısmında olduğundan, Cosette in su almak için Chelles tarafındaki ormanda bulunan kaynağa gitmesi gerekiyordu.

Artık bir tek satıcı sergisine bile bakmadı. Boulanger Sokağı’nda ve kilisenin yakınlarında olduğu sürece, ışıklandırılmış dükkânlar yolu aydınlatıyordu; ama çok geçmeden son dükkânın ışığı da kayboldu. Zavallı çocuk karanlıklar içinde buldu kendisini. Karanlıklara daldı. Yalnız, içini bir heyecan kapladığından, yürürken kovanın sapını sallayabildiği kadar sallıyordu. Bu sallayış bir gürültü çıkarıyor ve bu da ona yoldaşlık ediyordu.

İlerledikçe karanlık da koyulaşıyordu. Sokaklarda kimseler yoktu. Yalnız bir kadına rastladı. Onun gittiğini gören kadın, dönüp bir süre hareketsiz arkasından baktı ve dudaklarının arasından:

- Nereye gidebilir ki bu çocuk? Çocuk kılığına girmiş büyücü olmasın? diye mırıldandı.

Ama sonra Cosette’i tanıdı kadın.

- Bak hele, dedi. Tarla Kuşu’ymuş meğerse!

Cosette böylece, Montfermeil Köyü’nün Chelles yanına varan labirent gibi dolambaçlı, ıssız yollarını geçti. Yolun iki yanında evler, hatta yalnızca duvarlar bulunduğu sürece, hayli cesur gidiyordu. Ara sıra bir pencere kepenginin çatladığından sızan bir mum ışığı görüyordu; aydınlıktı bu, hayattı, orada insanlar var demekti, bu ona güven veriyordu. Ama ilerledikçe, yürüyüşü içgüdüsel olarak yavaşlamaktaydı. Son evin köşesini de dönünce, Cosette durdu. Son dükkândan öteye gitmek güç olmuştu, son evden daha uzağa gitmekse imkânsız görünüyordu. Kovayı yere koydu, elini saçlarının arasına sokup başını yavaş yavaş kaşımaya koyuldu. Ürkmüş, kararsız çocuklara özgü bir harekettir bu. Montfermeil yoktu artık, kırlar vardı. Siyah ve ıssız boşluktu önü. İçinde hiç insan olmayan, hayvanlar, belki de hortlaklar bulunan bu karanlığa umutsuzlukla baktı. İyice baktı, otların üstünde yürüyen hayvanların ayak seslerini duydu, ağaçlarda kımıldanan hortlakları açık seçik gördü. Bunun üzerine kovayı yeniden yakaladı, korku ona cüret vermişti:

- Adam sen de! dedi. Hiç su kalmadığını söylerim ona!

Ve kararını vermiş bir halde Montfermeil’e döndü.

Daha yüz adım ya atmış ya atmamıştı ki, yeniden durdu ve kafasını kaşımaya başladı. Şimdi de Thènardier Kadın gözünün önüne geliyordu; sırtlan ağzıyla, gözlerinde alev alev yanan öfkesiyle iğrenç Thènardier Kadın. Çocuk önüne ve arkasına ağlamaklı bir bakışla baktı. Ne yapmalı? Ne etmeli? Nereye gitmeli? Önünde Thènardier Kadın’ın umacısı, arkasında gecenin ve ormanların bütün hayaletleri. Onu gerileten yine Thènardier Kadın oldu. Tekrar kaynağın yolunu tuttu, koşmaya başladı. Koşa koşa köyden çıktı, koşa koşa ormana girdi; artık hiçbir şeye bakmıyor, hiçbir sese kulak vermiyordu. Ancak soluğu kesilince koşmasını durdurdu, ama yürümeyi kesmedi. Heyecandan kendini kaybetmişçesine ilerliyordu.

Koşarken ağlama isteği duyuyordu.

Ormanın gece ürpertisi onu tepeden tırnağa sarıyordu.

Artık ne düşünüyor ne de görüyordu. Uçsuz bucaksız gece, bu küçücük varlığın karşısına bütün heybetiyle dikilmişti. Bir yanda karanlık, öbür yanda bir atom. Ormanın başlangıcından kaynağa kadar ancak yedi sekiz dakikalık bir yol vardı. Cosette, gündüz gözüyle birçok defa gidip gelmiş olduğundan yolu biliyordu. Tuhaf şey! Kaybolmadı. Bir içgüdü kalıntısı onu belli belirsiz güdüyordu. Bu arada dallarda, çalılıklarda bazı şeyler görmek korkusuyla ne sağına ne de soluna bakıyordu. Böylece kaynağa vardı.

Suyun killi bir toprakta oyduğu, yaklaşık iki ayak derinliğinde dar bir doğal yalaktı bu. Çevresinde yosunlar ve adına 4. Henri nin yakalığı denen nakışlı büyük otlardan vardı ve yere birkaç iri taş döşenmişti. Kaynaktan sakin, hafif bir sesle bir dere çıkıyordu.

Cosette soluk almak için bile durmadı. Karanlık pek koyuydu, ama bu kaynağa gelmeye alışıktı o. Kaynağın üstüne doğru eğilmiş duran ve genellikle ona dayanak vazifesi gören genç bir meşe ağacını karanlıkta el yordamıyla araştırdı. Bir dala rastladı, ona asıldı ve eğilip kovayı suya daldırdı. O an öylesine bir heyecan içindeydi ki, kuvveti üç katına çıkmıştı. Böyle eğilmiş haldeyken, önlüğünün cebinin kaynağa boşaldığını fark etmedi bile. On beş metelik suya düştü. Cosette parayı ne düşerken gördü ne de sesini işitti. Kovayı doluya yakın çıkardı ve otların üzerine koydu.

Bunu yaptıktan sonra yorgunluktan bitkin bir halde olduğunu fark etti. Hemen geri dönmek istedi, ama kovayı doldurmak için o kadar gayret harcamıştı ki, bir adım bile atacak dermanı kalmamıştı. Oturmak zorunda kaldı. Kendini otların üstüne attı ve orada çöküp kaldı.

Gözlerini yumdu, sonra yeniden açtı. Neden böyle yaptığını bilmiyordu, ama yapmamazlık da edemiyordu. Yanındaki kovada çalkalanan su, beyaz ateşten yılanlara benzeyen halkalar meydana getiriyordu.

Başının üstünde gökyüzü, koskoca bir elbisenin sarkan dumandan etekleri gibi simsiyah, geniş bulutlarla kaplıydı. Karanlığın trajik maskesi, bu çocuğun üstüne belli belirsiz eğiliyor gibiydi.

Jüpiter gezegeni göğün derinliklerinde gurup etmekteydi.

Çocuk, tanımadığı ve kendisini korkutan bu kocaman yıldıza şaşkın gözlerle bakıyordu. O sırada gezegen gerçekten de ufkun çok yakınında bulunuyordu ve ona korkunç bir kızıllık veren kalın bir sis tabakasının içinden geçmekteydi. Hazin bir kızıllığa boyanan sis, yıldızı genişletiyordu. Işıldayan bir yaraydı sanki.

Ovadan soğuk bir rüzgâr esiyordu. Orman zifiri karanlıktı, hiçbir yaprak hışırtısı, yazın şu belirsiz ve taze ışıltılarından hiçbiri yoktu, iri iri dallar korkunç bir biçimde dikiliyordu. Ormanın açıklık yerlerinde cılız ve biçimsiz çalılıklar ıslık çalıyordu. Yüksek otlar soğuk rüzgârın etkisiyle yılanbalıkları gibi kıvıldaşıyorlardı. Böğürtlenler avını yakalamaya çalışan pençeli uzun kollar gibi eğilip bükülüyorlardı. Rüzgârın kovaladığı bazı kuru fundalar yaklaşan bir şeyin önünden korkuyla kaçarmışçasına hızla gelip geçiyorlardı. Her yana doğru kasvetli enginler uzanıyordu.

Karanlık baş döndürücüdür, insan aydınlık ister. Gün ışığının yansısına gömüldükçe insan, yüreğinin sıkıştığını duyar. Göz siyahlık görünce, zihin bulanık görür. Güneş tutulmasında, gecede, en güçlüler için bile kaygı vardır. Hiç kimse gece ormanda titremeden yürüyemez. Karanlıklar ve ağaçlar, iki korkunç kalınlık. Belirsiz derinliklerden hayalî bir gerçek çıkar. Anlaşılmazlık birkaç adım ötemizde bir tayf berraklığı içinde belirir, insan mekânda ya da kendi beyninin içinde, uyuyan çiçeklerin rüyaları gibi belirsiz ve ele avuca sığmaz bir şeylerin yüzdüğünü görür. Ufukta vahşi tavırlı görüntüler vardır. Büyük siyah boşluğun yaydığı akımları teneffüs eder insan. Korkar, gerisine bakmak ihtiyacı duyar. Gecenin kovuklarına, vahşileşen eşyaya, ilerledikçe silinen sessiz şekillere, dağınık saç gibi karanlık yığınlara, öfkeyle dikilmiş sık çalılara, koyu su birikintilerine, kasvetten akseden hüzne, sessizliğin mezar gibi sonsuzluğuna, mümkün meçhul varlıklara, esrarla eğilen dallara, dehşetengiz ağaç gövdelerine, uzun titrek ot demetlerine, bütün bunlara karşı savunmasızdır insan. Ne kadar gözü pek olursa olsun titrememezlik, dehşetin yakınlığını duymamazlık edemez. Sanki ruhu karanlıkla karışıyormuş gibi hisseder. Karanlıkların bu içe işleyişi, bir çocuk için anlatılamayacak kadar korkunçtur.

Ormanlar esrarlı vahiylere benzerler ve küçük bir ruhun kanat çırpışı, onların devasa kubbeleri altında can çekişme sesleri gibi akseder.

Cosette neler hissettiğinin pek farkında olmamakla beraber, doğanın bu simsiyah ululuğunun kendisini sımsıkı yakaladığını anlıyordu. İçini saran şey artık yalnızca dehşet değil, dehşetten de daha dehşetli bir şeydi. Tirtir titriyordu. Onu yüreğinin derinliklerine kadar donduran bu garip titreyişi dile getirecek kelime bulunamaz. Bakışları vahşileşmişti. Ertesi gün, yine aynı saatte buraya tekrar gelmekten belki de kendini alamayacağını sanıyordu.

O zaman bu anlayamadığı ama onu korkutan tuhaf halden kurtulmak için, âdeta bir içgüdüyle, bağıra bağıra, bir, iki, üç, dört, diye ona kadar saymaya başladı. Sayması bittikçe yeniden başlıyordu. Bu ona, çevresindeki şeyleri hakiki görünüşleriyle kavrama gücünü yeniden verdi. Suyu çekerken ıslatmış olduğu ellerinin üşüdüğünü hissetti. Ayağa kalktı. Korku onu yeniden sarmıştı; tabii ve alt edilmez bir korkuydu bu. Artık tek bir düşünce vardı kafasında: Kaçmak. Ormanın içinden, kırların arasından ta evlere, pencerelere yanan mumlara kadar kaçmak. Gözleri önünde duran kovaya takıldı. Thènardier Kadın’ın içine saldığı korku o kadar kuvvetliydi ki su kovasını almadan kaçmaya cesaret edemedi. Kovanın kulbunu iki eliyle yakaladı. Kovayı güçlükle yerinden kaldırabildi.

Böyle on, on iki adım kadar gitti, ama kova doluydu, ağırdı; onu tekrar yere bırakmak zorunda kaldı. Bir an nefes aldı, sonra kulbu yeniden kaldırdı ve yürümeye başladı, bu sefer biraz daha uzun gitti. Ama yine durmak zorunda kaldı. Birkaç saniye dinlendikten sonra tekrar yola koyuldu. Öne eğilmiş, başı sarkık, tıpkı bir ihtiyar kadın gibi yürüyordu. Kovanın ağırlığı, zayıf kollarını çekip geriyordu. Demir kulp, ıslak ellerini uyuşturuyor, döndürüyordu. İkide bir durmak zorunda kalıyor, her duruşunda da kovadan dışarı sıçrayan sular çıplak bacaklarına dökülüyordu. Bütün bunlar bir ormanın içerlerinde, gece, kışın, bütün insan bakışlarından uzakta geçiyordu. Sekiz yaşında bir çocuktu bu. O an bu elemli şeyi gören yalnız Tanrı’ydı.

Bir de çocuğun annesi şüphesiz, heyhat!

Çünkü öyle şeyler vardır ki, mezardaki ölülere gözlerini açtırır.

Cosette ıstıraplı bir hırıltıyla soluyordu. Hıçkırıklar boğazında düğümleniyor, fakat Thènardier Kadın’dan, bu kadar uzakta bile o kadar korkuyordu ki, ağlamaya cesaret edemiyordu. Thènardier Kadın’ın daima yanı başında olduğunu düşünmek onda alışkanlık olmuştu.

Ama bu şekilde hızlı yol almasına imkân yoktu, onun için çok ağır yürüyordu. Molaların süresini ne kadar kısaltırsa kısaltsın, iki mola arasında ne kadar uzun yürürse yürüsün, bu tempoyla Montfermeil’e dönmesinin yine de bir saatten fazla süreceğini ve Thènardier Kadın’dan dayak yiyeceğini nefesi daralarak düşünüyordu. Bu nefes daralması, ormanda gece yalnız olmak korkusuyla karışıyordu. Yorgunluktan bitkin düşmüş ve hâlâ ormandan çıkamamıştı. Tanıdığı bir yaşlı kestane ağacının yanına gelince iyice dinlenmek için ötekilerden daha uzun süren son bir mola verdi, sonra bütün gücünü kuvvetini toplayıp kovanın kulbuna yapıştı ve cesaretle yürümeye başladı. Ne var ki zavallı, küçük, umutsuz varlık, “Ey Tanrım! Tanrım!” diye bağırmaktan da kendini alamadı.

İşte tam o anda, birdenbire, kovanın artık hiçbir ağırlığı kalmadığını hissetti. Ona kocaman görünen bir el gelip kovanın kulbuna yapışmış, kuvvetle kaldırıyordu. Başını kaldırdı. Kara, dümdüz, dimdik, büyük bir şekil karanlıkta yanı sıra yürümekteydi. Arkasından gelen, fakat gelişini duymadığı bir adamdı bu. Adam bir kelime bile söylemeden, onun taşıdığı kovanın sapını avuçlayıvermişti.

Hayatın bütün rastlantılarında bize rehberlik eden içgüdüler vardır.

Çocuk hiç korkmadı.

VI
BU BELKİ DE BOULATRUELLE’İN
AKILLILIĞINI İSPAT EDER

1823 yılının yine bu Noel gününde, öğleden sonra bir adam, Paris’teki Hôpital Bulvarı’nın en ıssız tarafında hayli uzun bir süre dolaştı. Bu adam ev arayan birine benziyordu ve Saint-Marceau Mahallesi’nin bu harap kenarında, en mütevazı evlerin üzerinde durmayı tercih eder gibi görünüyordu.

Gerçekten de, daha ileride göreceğimiz gibi bu adam, bu ücra mahallede bir oda kiralamıştı.

Bu adam giyim kuşamıyla olduğu kadar kişiliğiyle de görgülü dilenci diyebileceğimiz bir tipi canlandırmaktaydı: aşırı sefaletle birleşmiş aşırı temizlik. Anlayışlı yüreklere, çok yoksul olanla çok değerli olana karşı duyulan o çifte saygıyı ilham eden ender karışımlardan biriydi bu. Hayli eski ve hayli fırça yemiş yuvarlak bir şapkası, o devirde hiç de yadırganmayan bir renk olan killi toprak sarısı renginde kaba çuhadan ipliklerine kadar aşınmış bir redingotu, geçen yüzyıla has biçimde cepli büyük bir yeleği, dizlerine rastlayan yerleri kurşunileşmiş siyah bir külot pantolonu, siyah yün çorapları ve bakır tokalı kaba kunduraları vardı. Gurbetten dönen, iyi bir evin eski öğretmeni olduğu söylenebilirdi. Bembeyaz saçlarından, kırışmış alnından, morumsu dudaklarından, hayatın zorlukları ve yorgunluğu okunan yüzünden altmışının çok üstünde olduğu tahmin edilebilirdi. Ağır fakat emin yürüyüşüne, bütün hareketlerine damgasını vuran olağandışı kuvvet ve canlılığa bakıldığındaysa en fazla ellisinde olduğu söylenebilirdi. Alnının kırışıklıkları tam yerindeydi ve onu dikkatle inceleyen birisinde lehinde bir kanaat uyandırırdı. Dudakları, haşin gibi görünen, ama aslında alçakgönüllülüğe işaret eden garip bir çizgiyle kırışıyordu. Bakışının derinliklerinde elemli bir huzur ve sükûna benzer bir şey vardı. Sol elinde bir mendile sarılı küçük bir paket taşıyordu. Sağ eliyle bir çitten kesilmiş bir çeşit bastona dayanıyordu. Oldukça özenilerek hazırlanmış bir bastondu bu, pek ürkütücü bir görünüşü de yoktu; budaklardan yararlanılarak şekillendirilmiş, kırmızı balmumundan mercan taklidi bir tutamak yapılmıştı. Bir sopaydı aslında, ama bastona benziyordu.

Bu caddede, hele kışın, pek az gelip geçen vardır. Hareketlerinde bir gayrıtabiilik olmamakla beraber bu adam, gelen geçeni inceleyeceği yerde onlardan kaçınır gibiydi.

O devirde kral 18. Louis, hemen her gün Choisyle-Roi’ya giderdi. En sevdiği gezintilerinden biriydi bu. Hemen hiç şaşmaksızın, saat ikiye doğru, kralın arabasıyla atlı alayının Hôpital Bulvarından dörtnala geçtikleri görülürdü.

Mahallenin dilenci kadınları için saat yerini tutardı, “Saat iki, işte artık Tuileries’ye dönüyor,” derlerdi. Bazıları koşuşur, bazıları da kendilerine çekidüzen verirdi, çünkü bir kralın geçişi daima bir hengâme yaratır. Kaldı ki 18. Louis’nin görünmesi de kaybolması da Paris sokaklarında belli bir etki yaratırdı. Hızlı ama görkemli bir geçiş olurdu bu. Bu sakat kral dörtnala gitmekten zevk alırdı, yürüyemediği için koşmak istiyordu. Bu kötürüm, elinden gelse kendisini şimşeklere çektirirdi. Kılıçların arasından barışçı ve ciddi bir edayla geçerdi. Baştanbaşa altın yaldızlı, panoları üzerine iri zambak dalları resmedilmiş Berlin tipi ağır arabası içinde gürültüyle yol alırdı. Ancak şöyle bir göz atabilecek kadar vakti olurdu insanın. Sağ dipteki köşede, kapitone beyaz atlas yastıklar üzerinde geniş, metin ve kırmızı bir yüz, kraliyet kuşuyla taze pudralanmış bir alın; mağrur, sert ve ince bir bakış; okumuş bir kişinin gülümseyişi; bir burjuva kıyafeti üstünde burma püsküllü iki büyük apolet; Altın Post nişanı, Saint-Louis nişanı, lejyon donör nişanı, Saint-Esprit gümüş plakası; iri bir göbek ve geniş bir mavi şerit görülürdü: Kral buydu işte. Paris dışındayken, beyaz tüylü şapkasını yüksek İngiliz tozluklarının sardığı dizlerinin üstünde tutar, şehre girince şapkasını başına koyup hafifçe selam verirdi. Halka soğuk bir nazarla bakar, aynı şekilde karşılık alırdı. Saint-Marceau Mahallesi’nde ilk defa göründüğünde, bütün süksesi mahallelilerden birinin arkadaşına söylediği şu söz olmuştu: “Bu şişkoymuş demek hükümet.”

Dolayısıyla kralın aynı saatte bu şaşmaz geçişleri, Hôpital Bulvarının günlük önemli olayını meydana getiriyordu.

Bulvarda dolaşan sarı redingotlu adam belli ki bu mahalleli değildi, hatta muhtemelen Parisli de değildi çünkü bu ayrıntılardan habersizdi. Saat iki olup da kralın arabası, gümüş şeritli bir muhafız taburuyla çevrili olarak Salpêtrière’den dolanıp bulvarda boy gösterince, adam birden şaşırdı, âdeta ürktü. Caddeye paralel ağaçlıklı yolda bir o vardı, çarçabuk bir bahçe duvarının köşesine çekildi. Ama bu, Havre Dükü’nün onu görmesini önleyemedi. Havre Dükü cenapları, o gün hizmet gören muhafızların kumandanı olarak arabada, kralın karşısında oturuyordu. Majestelerine hitaben, “İşte, oldukça kötü halli bir adam,” dedi. Krala yol açan polisler de onu fark etmişlerdi; içlerinden biri adamı takip etmek emrini aldı. Fakat adam, mahallenin ıssız dar sokaklarına daldı; gün de batmak üzere olduğundan devlet bakanı, polis müdürü Angles Kontu’na hemen o akşam gönderilen bir raporda da belirtildiği üzere, polis memuru onun izini kaybetti.

Sarı redingotlu adam polis memuruna izini kaybettirince adımlarını bir kat daha sıklaştırdı; bir yandan da takip edilmediğinden emin olmak için ikide bir dönüp arkasına bakıyordu. Saat dördü çeyrek geçe, yani gece bastırdığında, o gün İki Forsa piyesini temsil eden Porte Saint-Martin Tiyatrosu’nun önünden geçiyordu. Tiyatronun fenerleriyle aydınlanan bu afiş onun dikkatini çekmiş olacak ki, çabuk çabuk yürüdüğü halde durup onu okudu. Az sonra Planchette çıkmazındaydı ve o tarihte Lagny arabalarının yazıhanesinin bulunduğu Plat d’etain’e giriyordu. Lagny’ye araba saat dört buçukta kalkıyordu. Atlar koşulmuştu ve arabacı tarafından çağırılan yolcular, iki tekerlekli yolcu arabasının yüksek demir merdiveninden acele acele çıkıyorlardı.

Adam sordu:

- Yeriniz var mı?

Arabacı:

- Bir tek, dedi, benim yanımda, sıranın üstünde.

- Onu ben tutuyorum.

- Binin.

Ancak yola çıkmadan önce, arabacı yolcunun pespaye kıyafetine, çıkınının küçüklüğüne bir göz atıp ücretini istedi.

- Lagny’ye kadar gidiyor musunuz? diye sordu arabacı.

- Evet, dedi adam.

Ve Lagny’ye kadar gereken ücreti ödedi.

Yola çıkıldı. Çıkış kapısından geçince, arabacı sohbet etmek istedi ama yolcu ancak tek heceli yanıtlar veriyordu. Arabacı da ıslık çalıp atlara küfür savurmayı sohbete tercih etti.

Arabacı paltosuna sarındı. Hava soğuktu. Adam oralı görünmüyordu. Böylece Gournay ve Neuilly sur Marne’ı geçtiler.

Akşam saat altıya doğru Chelles’deydiler. Arabacı, atlarını dinlendirmek için kral manastırının eski binalarındaki arabacılar hanının önünde durdu.

Adam:

- Ben burada iniyorum, dedi.

Çıkınını ve bastonunu alıp arabadan aşağı atladı. Biraz sonra gözden kayboldu.

Hana girmemişti.

Birkaç dakika sonra araba Lagny’ye doğru tekrar yola koyulduğunda, Chelles’in ana caddesinde ona rastlamadılar.

Arabacı içerdeki yolculara döndü.

- İşte, dedi, buralı olmayan bir adam, çünkü kendisini tanımıyorum. Meteliksiz gibi görünüyor, ama paraya da aldırdığı yok; Lagny için ücret ödüyor, ama ancak Chelles’e kadar gidiyor. Gece oldu, bütün evler kapalı, hana girmiyor, hiçbir yerde de görünmüyor. Yerin dibine girse gerek.

Adam yerin dibine girmemişti. Karanlıkta Chelles’in ana caddesini acele acele arşınlayıp, kiliseye varmadan soldaki Montfermeil’e giden köy yoluna sapmıştı. Memleketi tanıyan, daha önce de oraya gelmiş olan bir kimseye benziyordu.

Hızla bu saptığı yolu takip ediyordu. Yolun Gagny’den Lagny’ye giden, iki yanı ağaçlı eski yolla kesiştiği yerde, bazı yolcuların geldiğini duydu. Hemen bir hendeğe saklanıp geçenlerin uzaklaşmasını bekledi. Aslında gereksiz bir tedbirdi bu, çünkü daha önce de söylediğimiz gibi, zifiri karanlık bir aralık gecesiydi. Gökte ancak iki üç yıldız görünüyordu.

Tepenin yamacı bu noktadan başlıyordu. Adam Montfermeil yoluna girmedi, sağa kırların içine saptı ve geniş adımlarla ormana vardı.

Ormana girince yürüyüşünü yavaşlattı ve bütün ağaçları dikkatle gözden geçirmeye başladı. Adım adım ilerliyordu. Yalnız kendisince bilinen esrarlı bir yolu araştırıyor, izliyor gibiydi. Bir ara yolunu kaybeder gibi oldu, kararsız bir halde durdu. Nihayet, elleriyle yoklaya yoklaya bir açıklığa geldi; iri beyaz taşlardan bir yığın vardı burada. Hızla bu taşlara doğru yürüdü ve gecenin sisi içinde bunları dikkatle inceledi; sanki taşları muayeneden geçiriyordu. Taş yığınının birkaç adım ötesinde, üzeri bitkilerin siğili olan yumrularla kaplı büyük bir ağaç vardı. Adam bu ağaca gitti, sanki bütün yumruları tanımak, saymak istiyormuş gibi elini ağacın gövdesinin kabuğu üzerinde dolaştırdı.

Bir dişbudak olan bu ağacın tam karşısında kabuk döken bir hastalığa tutulmuş bir kestane ağacı vardı. Hastalığını umar etmek üzere gövdesine bir çinko sargı sarıp çivilemişlerdi. Adam ayaklarının ucunda yükselip bu çinko sargıya dokundu.

Sonra, zeminin taze kazılmış olup olmadığını iyice anlamak istercesine, ağaçla taşlar arasında kalan yerdeki toprağın üzerinde bir süre tepinerek dolaştı.

Bunu da yaptıktan sonra yönünü belirledi ve ormanın içine doğru yürümeye başladı.

İşte Cosette’e rastlayan adam buydu.

Adam Montfermeil yönünde baltalıkta ilerlerken, inleyerek hareket eden, bir yükü yere bırakıp tekrar alan ve yeniden yürümeye başlayan küçük bir karaltı görmüştü. Bu karaltıya yaklaşmış ve onun kocaman bir su kovasını taşıyan küçücük bir çocuk olduğunu anlamıştı. O zaman çocuğun yanına gitmiş ve kovanın kulbunu sessizce tutuvermişti.

VII
COSETTE KARANLIKTA
YABANCI ADAMLA YAN YANA

Söylediğimiz gibi, Cosette korkmamıştı.

Adam onunla konuştu. Ağır bir ses tonuyla gayet yavaş konuşuyordu:

- Yavrum, bu taşıdığın senin için çok ağır.

Cosette başını kaldırıp cevap verdi:

- Evet, Mösyö.

- Ver, dedi adam, ben onu taşırım.

Cosette kovayı bıraktı. Adam onun yanı sıra yürümeye koyuldu.

- Gerçekten de ağır, diye dişlerinin arasından söylendi.

Sonra ekledi:

- Küçük, kaç yaşındasın sen?

- Sekiz, Mösyö.

- Uzaktan mı geliyorsun böyle?

- Ormandaki kaynaktan geliyorum.

- Peki gittiğin yer uzak mı?

- Buradan bir çeyrek saat ilerde.

Adam konuşmadan biraz durduktan sonra, birden:

- Senin annen yok mu? dedi.

- Bilmiyorum, diye cevap verdi çocuk.

Adamın yeniden konuşmasına vakit kalmadan ekledi:

- Sanmıyorum. Başkalarının var. Ama benim yok.

Bir sessizlikten sonra:

- Öyle sanıyorum ki, benim hiç annem olmadı, dedi.

Adam durdu, kovayı yere bıraktı, eğilip iki elini çocuğun iki omuzu üzerine koydu; karanlıkta ona bakmaya, onun yüzünü görmeye çalıştı.

Gökyüzünün kurşun rengi ışığında Cosette’in zayıf ve çelimsiz yüzü hayal meyal fark ediliyordu.

- Senin adın ne? dedi adam.

- Cosette.

Adam elektrik çarpmış gibi sarsıldı. Çocuğa bakmaya devam etti, sonra ellerini Cosette’in omuzlarından çekerek kovayı yakaladı ve yeniden yürümeye başladı.

Biraz sonra sordu:

- Küçük, nerede oturuyorsun sen?

- Montfermeil’de, bilmem biliyor musunuz?

- Gittiğin yer mi?

- Evet, Mösyö.

Adam yine bir süre sustu, sonra tekrar konuştu:

- Peki bu saatte kim seni ormana su almaya gönderdi?

- Madam Thènardier.

Adam, ilgisiz görünmeye çalışmasına rağmen içinde garip bir titreme bulunan bir sesle:

- Ne yapar senin bu Madam Thènardier? diye sordu.

- Benim hanımım, dedi çocuk. Han işletir.

- Han mı? dedi adam. Öyleyse bu gece ben orada kalırım. Beni oraya götür.

- Zaten oraya gidiyoruz, dedi çocuk.

Adam oldukça hızlı yürüyordu. Cosette de onu zahmet çekmeden izlemekteydi. Artık yorgunluk duymuyordu. Ara sıra gözlerini bir çeşit huzur ve dile gelmez bir teslimiyetle bu adama doğru kaldırıyordu. Tanrı’ya dönmeyi, dua etmeyi ona hiç öğretmemişlerdi. Buna rağmen içinde umuda benzeyen, göğe doğru yükselen bir şeyler hissediyordu.

Birkaç dakika geçti. Adam tekrar konuştu:

- Madam Thènardier’nin evinde hizmetçi yok mu?

- Yok, Mösyö.

- Sen yalnız mısın?

- Evet, mösyö.

Yine bir duraklama oldu. Cosette konuştu:

- Yani iki küçük kız var.

- Hangi küçük kızlar?

- Ponine’le Zelma.

Çocuk böylece, Thènardier Kadın’ın romanlardan alınma o değerli adlarını basitleştirmekteydi.

- Nedir bu Ponine’le Zelma?

- Bunlar Madam Thènardier’nin küçükhanımlarıdır, yani onun kızları.

- Ne yaparlar onlar?

- Oh! dedi çocuk. Onların güzel bebekleri var, altınlı şeyleri, bir sürü eşyaları. Oynarlar, eğlenirler.

- Bütün gün mü?

- Evet, Mösyö.

- Ya sen?

- Ben çalışırım.

- Bütün gün mü?

Çocuk iri gözlerini kaldırdı, gözlerinde yaş vardı ama gece karanlığında görünmüyordu. Alçak sesle cevap verdi:

- Evet Mösyö.

Sessiz geçen bir aradan sonra devam etti.

- Bazen işim bitince ve izin verirlerse, ben de oynarım.

- Nasıl oynarsın?

- Nasıl olursa. Bana bırakırlar. Ama çok oyuncağım yok. Ponine’le Zelma kendi bebekleriyle oynamamı istemiyorlar. Kurşundan küçük bir kılıcım var, şu kadar bir şey.

Çocuk bunu söylerken serçe parmağını gösteriyordu.

- Kesmeyen bir kılıç değil mi?

- Hayır Mösyö, keser, dedi çocuk, salatayla sineklerin başını keser.

Köye vardılar. Cosette sokaklarda yabancıya kılavuzluk etti. Ekmekçi dükkânının önünden geçtiler ama Cosette götürmesi gereken ekmeği hatırlamadı. Adam ona sorular sormayı bırakmış, şimdi kasvetli bir sessizliğe bürünmüştü. Kiliseyi geride bıraktıkları zaman, adam bütün bu açık hava dükkânlarına bakıp Cosette e sordu:

- Panayır var demek, öyle mi?

- Hayır Mösyö, bugün Noel de.

Hana yaklaştıklarından, Cosette çekine çekine koluna dokundu adamın:

- Mösyö?

- Ne var yavrum?

- Eve çok yaklaştık.

- Yani?

- Artık kovayı bana verir misiniz?

- Niçin?

- Çünkü madam onu benim yerime başkasının taşıdığını görürse beni döver.

Adam kovayı ona verdi. Az sonra lokanta bozuntusunun kapısındaydılar.

VIII
ZENGİN OLMASI MUHTEMEL BİR YOKSULU
HANA KABUL ETMENİN HOŞNUTLUĞU

Cosette, kendini tutamayıp oyuncakçı dükkânında hâlâ sergilenmekte olan büyük bebeğe bir göz attıktan sonra, kapıya vurdu. Kapı açıldı. Thènardier Kadın elinde bir mumla kapıda belirdi.

- Ah sen ha, küçük haylaz! Çok şükür gelebildin! Mutlaka yollarda oynamıştır ahlaksız!

Cosette tirtir titreyerek:

- Madam, dedi, bakın bir mösyö, burada kalmak istiyor.

Thènardier Kadın, hancılara vergi, o anında değişimle, asık suratının yerine hemen yapmacık bir nezaket ifadesini takındı ve yiyecekmiş gibi gözlerle yeni gelene baktı.

- Bu mösyö mü? dedi.

Adam elini şapkasına götürerek:

- Evet Madam, diye cevap verdi.

Zengin yolcular bu kadar terbiyeli olmazlar. Bu davranış ve Thènardier Kadın’ın bir bakışta gözden geçiriverdiği yabancının elbisesiyle eşyası, kadının yüzündeki nezaket ifadesini yok etti, asık suratı geri geldi. Sertçe:

- Girin babalık, dedi.

“Babalık” içeri girdi. Thènardier Kadın ikinci kez göz attı ona, özellikle tamamen aşınmış redingotuyla biraz çökük duran şapkasını inceledi; sonra bir kafa sallayışı, burun büküşü ve göz kırpışıyla hâlâ arabacılarla içki içmekte olan kocasına danıştı. Kocası ona, işaret parmağını başkalarınca fark edilmeyecek şekilde kımıldatarak cevap verdi ki, bu hareket ve bununla birlikte dudakların öne doğru kabartılması, bu gibi hallerde “tam sefalet” anlamına geliyordu. Bunun üzerine Thènardier Kadın:

- Bak ahbap! Çok üzgünüm ama, hiç yerim yok, diye bağırdı.

- Beni istediğiniz yere koyabilirsiniz, dedi adam, ambara, ahıra. Oda parası öderim.

- Kırk metelik.

- Kırk metelik. Kabul.

- Tamam!

Arabacının biri Thènardier Kadın’a yavaşça:

- Kırk metelik mi? dedi. Yirmi metelik değil mi?

- Onun için kırk metelik, diye aynı yavaşlıkla cevap verdi Thènardier Kadın. Fakir fukarayı daha aşağısına barındırmam.

- Doğru, diye kocası anlayışlı bir edayla ekledi, bu gibi müşterileri olması bir müessesenin adını kirletir.

Bu arada adam çıkınıyla bastonunu bir sıranın üstüne bırakıp, Cosette’in çarçabuk bir şişe şarapla bir de bardak koyduğu masanın başına oturmuştu. Suyu isteyen satıcı, kovayı alıp atına götürmüştü. Cosette, mutfak masasının altındaki yerine, örgüsüne dönmüştü.

Bardağa koyduğu şaraba ancak dudaklarının ucunu değdiren adam, çocuğu garip bir dikkatle gözden geçirmekteydi. Cosette çirkindi. Mutlu olsa belki güzel olurdu. Bu hüzünlü küçük çehreyi daha önce de ana hatlarıyla anlatmıştık. Cosette zayıf ve solgundu. Sekiz yaşlarındaydı, ama ancak altı yaşında denilebilirdi. Bir çeşit karanlığa gömülmüş iri gözleri, ağlamaktan âdeta fersizleşmişti. Ağzının kenarlarında, mahkûmlarda ve umutsuz hastalarda görülen, devamlı üzüntüden ileri gelen o eğri çizgiden vardı. Elleri, annesinin tahmin ettiği gibi, “çatlaklar içinde”ydi; o sırada onu aydınlatmakta olan ateş, kemiklerinin köşelerini meydana çıkarmakta ve zayıflığını korkunç bir şekilde göz önüne koymaktaydı. Her zaman tir tir titrediğinden, iki dizini birbirine yapıştırmak alışkanlığını edinmişti. Elbisesi, yazın görenleri acındıracak, kışın görenleri ise dehşete düşürecek bir paçavra parçasından ibaretti. Üstünde delik deşik bezlerden başka bir şey yoktu: ne bir yün parçası ne bir şey. Oradan buradan derisi görünüyor ve her tarafında Thènardier Kadın’ın dokunduğu yerleri gösteren mavi siyah lekeler fark ediliyordu. Çıplak bacakları kırmızılık içinde ve sıskaydı. Köprücük kemiklerinin çukuru insanı ağlatacak haldeydi. Bu çocuğun bütün kişiliği, gidişi, duruşu, sesi, iki kelime arasında duraklaması, bakışı, susuşu, en ufak bir hareketi hep tek bir fikri anlatıyor, yansıtıyordu: korku.

Korku onun her yanına yayılmıştı; âdeta korkuyla kaplanmıştı; korku onun dirseklerini kalçalarına yapıştırıyor, topuklarını eteklerinin altına çekiyor, onu mümkün olduğu kadar az yer kaplamaya zorluyor, ancak gerektiği kadar nefes aldırıyordu. Korku onun bedeninin alışkanlığı gibi bir şey olmuştu; bu alışkanlığın değişmesine imkân yoktu. Gözbebeklerinin ta dibinde şaşkın bir nokta vardı, dehşet yuvalanmıştı orada. Öylesine bir korkuydu ki bu, Cosette dışarıdan sırılsıklam geldiği halde gidip ateşte ısınmaya cesaret edememiş, sessiz sedasız işinin başına geçmişti.

Sekiz yaşındaki bu çocuğun bakışlarındaki ifade her zaman öyle melül, bazen de öyle trajikti ki, zaman zaman onun aptallaşmak ya da şeytanlaşmak üzere olduğu sanılırdı.

Dediğimiz gibi, dua etmenin ne demek olduğunu asla bilmiyordu ve hiçbir zaman bir kiliseden içeri adımını atmamıştı. “Benim vaktim mi var?” diyordu Thènardier Kadın.

Sarı redingotlu adam, Cosette’ten gözlerini ayırmıyordu.

Birdenbire Thènardier Kadın haykırdı:

- Ha, aklıma geldi! Nerede şu ekmek?

Cosette, Thènardier Kadın’ın sesini yükselttiği her defasında yapmak âdetinde olduğu gibi, hemen masanın altından fırladı.

Ekmeği tamamen unutmuştu. Hep korku içinde bulunan çocuğun başvurduğu çareye başvurdu. Yalan söyledi:

- Madam, ekmekçi kapalıydı.

- Kapısını vursaydın.

- Vurdum, efendim.

- Öyleyse?

- Açmadı.

- Doğru olup olmadığını yarın öğrenirim, dedi Thènardier Kadın. Eğer yalan söylüyorsan esaslı bir dayak yiyeceksin. Sen şimdi, şu on beş meteliği ver bakayım bana.

Cosette elini önlüğünün cebine daldırdı ve yemyeşil kesildi. Para orada değildi.

- Hadisene! dedi Thènardier Kadın. Ne dediğimi duymadın mı?

Cosette cebi tersine çevirdi; hiçbir şey yoktu. Nereye gitmiş olabilirdi ki bu para? Zavallı çocuk söyleyecek söz bulamadı. Taş gibi donup kalmıştı.

Thènardier Kadın hırladı:

- Parayı kayıp mı ettin yoksa benden çalmak mı istiyorsun?

Bunu söylerken kolunu şöminenin köşesinde asılı duran kamçıya doğru uzatmıştı.

Bu korkunç hareket Cosette’e haykıracak gücü verdi:

- Acıyın lütfen! Madam! Madam! Bir daha yapmayacağım.

Bu arada sarı redingotlu adam yeleğinin cebini, kimse farkında olmadan karıştırmıştı. Öbür yolcular ya içki içmekte ya da kâğıt oynamakta olduklarından hiçbir şeyin farkında değildiler.

Cosette zavallı yarı çıplak kollarını, bacaklarını toplayıp saklamaya çalışarak dehşet içinde şöminenin köşesine büzülüyordu. Thènardier Kadın kolunu kaldırdı. Adam:

- Affedersiniz, Madam, dedi, ama biraz önce bu küçüğün önlük cebinden bir şeyin düşüp yuvarlandığını gördüm. Belki aradığınız odur.

Bunu derken eğilip bir an yerde bir şey ararmış gibi yaptı.

- Tamam, işte bu, diyerek doğruldu.

Ve bir madenî parayı Thènardier Kadın’a uzattı.

- Evet, buydu işte, dedi kadın.

Oysa bu değildi, çünkü bu yirmi meteliklik bir paraydı, ama Thènardier Kadın kârını bilirdi. Parayı cebine koydu ve çocuğa zalimce bir bakış atmakla yetinip:

- Bir daha böyle bir şey yaptığını görmeyeyim! dedi.

Cosette tekrar Thènardier Kadın’ın “köpek yuvası” dediği yerine döndü. Meçhul yolcuya dikilen gözlerinde, şimdiye kadar hiç rastlanmayan bir ifade belirmeye başlamıştı. Bu henüz safdilce bir hayretten başka bir şey değildi, ama şaşkınlık dolu bir çeşit güven de karışıyordu buna.

- Sırası gelmişken sorayım, yemek yiyecek misiniz? diye Thènardier Kadın yolcuya sordu.

Yolcu cevap vermedi. Derin bir düşünceye dalmış görünüyordu.

Kadın, dişlerinin arasından:

- Ne biçim adam bu? dedi. Pek yoksul bir şey olsa gerek. Yemek yiyecek meteliği bile yok. Yatak ücretini ödeyebilecek mi acaba? Bereket versin ki yerdeki parayı aşırmak aklına gelmedi.

Bu sırada bir kapı açılmış ve Éponine’le Azelma içeri girmişlerdi.

Gerçekten de güzel iki küçük kızdı bunlar. Köylüden çok şehirliye benziyorlardı, çok sevimli şeylerdi. Birinin kestane rengi pırıl pırıl saçları örülüp başının iki yanına sarılmış, öbürünün saçlarıysa örülüp sırtına bırakılmıştı. İkisi de canlı, temiz, toplu, körpe ve sağlıklıydılar; bakması göze zevk veriyordu. Sıkıca giydirilmişlerdi, ama öyle bir analık sanatıyla yapılmıştı ki bu iş, kumaşların kalınlığı kıyafetlerin zarafetinden hiçbir şey eksiltmiyordu. Hem kışa karşı tedbir alınmış hem de bahar olduğu gibi korunmuştu. Bu iki küçük kız etrafa ışık saçıyorlardı. Ayrıca saltanatlıydılar. Tuvaletlerinde, neşelerinde, gürültülerinde hükmedici bir taraf vardı. İçeri girdiklerinde Thènardier Kadın, aslında hayranlık dolu bir sesle onları azarladı:

- Ah, sizi gidiler, demek geldiniz!

Sonra onları sırayla dizlerinin arasına çekip saçlarını düzeltti, kurdelelerini yeniden bağladı ve nihayet annelere özgü o tatlı sarsışla sarsarak gitsinler diye bırakırken:

- Amma da zevksiz giyinmişler! diye bağırdı.

Kızlar gelip ateşin yanına oturdular. Ellerinde, neşeli cıvıltılarla dizlerinin üstünde evirip çevirdikleri bir bebek vardı. Cosette ara sıra gözlerini örgüsünden kaldırıp hüzünlü hüzünlü onların oyununu seyrediyordu.

Éponine’le Azelma, Cosette’e bakmıyorlardı bile. Onlara göre köpek gibi bir şeydi o. Bu üç küçük kızın yaşları toplamda yirmi dört bile değildi ama şimdiden bütün insan topluluğunun canlı bir örneğini sunuyorlardı: bir yanda özlem, öbür yanda hor görme.

Thènardier kardeşlerin bebeği rengi atmış, eski, kırık dökük bir şeydi, ama yine de Cosette’in hayranlığını çekmekten geri kalmıyordu, çünkü bütün ömrünce bir bebeği, bütün çocukların anlayacakları bir deyimle söyleyelim, “sahici bir bebeği” olmamıştı onun.

Salonda durmadan öteye beriye gidip gelen Thènardier Kadın, birdenbire Cosette’in dalga geçtiğini, çalışacak yerde oynayan küçük kızlarla meşgul olduğunu fark etti.

- Ah! Enseledim seni işte! diye bağırdı. Demek böyle çalışıyorsun sen! Ben seni kamçıyla çalıştırmasını bilirim.

Yabancı, iskemlesinden kalkmadan Thènardier Kadın’a doğru döndü. Âdeta ürkek bir tavırla gülümseyerek:

- Aldırmayın Madam, bırakın oynasın, dedi.

Akşam yemeğinde bir but dilimi yiyip iki şişe de şarap içen ve üstünde iğrenç bir yoksul hali bulunmayan herhangi bir yolcudan gelmiş olsa böyle bir dilek emir yerine geçerdi, ama bu şapkayı taşıyan bir adamın böyle bir dilekte bulunması, bu redingotu giyen bir adamın böyle bir istek ileri sürmesi, Thènardier Kadın’ın tahammül edemeyeceği bir şeydi. Kaba bir şekilde karşılık verdi:

- Madem ki yemek yiyor, çalışması gerek. Boş otursun diye beslemiyorum onu.

Yabancı, sırtındaki dilenci kıyafeti ve hamal omuzlarıyla çelişen yumuşak bir sesle konuştu:

- Yaptığı nedir, kuzum?

Thènardier Kadın lütfedip cevap verdi:

- Çorap, canım, görmüyor musunuz? Çorabı olmayan küçük kızlarım için çorap örüyor, yani sözgelişi. Neredeyse yalınayak yürüyecekler.

Adam Cosette’in zavallı kırmızı ayaklarına baktı ve devam etti:

- Ne zaman bitirir bu bir çift çorabı?

- Daha en aşağı üç dört günlük işi var miskinin.

- Peki, bu bir çift çorap bittiği zaman ne kadar eder?

Thènardier Kadın ona küçümseyen bir bakış fırlattı.

- En azından otuz metelik.

- Beş franka verir misiniz? diye sordu adam.

Konuşmayı dinleyen bir arabacı kaba bir gülüşle haykırdı:

- Vay canına be! Beş frank ha! Bence iyi para doğrusu! Beş bomba!

Thènardier lafa karışmak gereğini duydu:

- Evet, Mösyö, eğer gönlünüz istiyorsa, bu bir çift çorabı size beş franka veririz. Yolculardan hiçbir şeyi esirgemeyiz biz.

- Yalnız para hemen ödenmeli, dedi Thènardier Kadın, kısa ve kesin üslubuyla.

Adam:

- Bu çorabı satın alıyorum, dedi ve cebinden bir beş franklık çıkartıp masanın üzerine koyarak, parayı da ödüyorum, diye ekledi.

Sonra Cosette’e döndü:

- Şimdi işin benim oldu. Oyna çocuğum.

Arabacı beş frankı görünce öyle heyecanlanmıştı ki, şarap bardağını olduğu yere bırakıp koştu. Parayı inceleyerek bağırdı:

- Hem de sahici! Hakiki bir arka teker! Hiç de kalp değil!

Thènardier yaklaştı ve parayı sessizce yelek cebine koydu.

Thènardier Kadın’ın söyleyecek sözü kalmamıştı. Dudaklarını ısırdı, yüzünü bir garez ifadesi bürüdü.

Bu arada Cosette titriyordu. Nihayet soracak cesareti buldu:

- Sahi mi madam? Oynayabilir miyim?

- Oyna! dedi Thènardier Kadın korkunç bir sesle.

Cosette:

- Teşekkür ederim, madam, dedi.

Ama ağzı Thènardier Kadın’a teşekkür ederken, bütün küçücük ruhu yolcuya teşekkür etmekteydi.

Thènardier yeniden içmeye koyuldu. Karısı kulağına fısıldadı:

- Kim olabilir ki bu sarı adam?

Thènardier hakim bir tavırla cevap verdi:

- Böyle redingotu olan milyonerler görmüşümdür.

Cosette örgüsünü oracığa bırakmış, ama yerinden dışarı çıkmamıştı. Cosette daima olabildiğince az kımıldardı. Arkasındaki bir kutudan birkaç eski bez parçasıyla küçük kurşun kılıcını almıştı.

Éponine’le Azelma olup bitenlere hiç dikkat etmiyorlardı. Çok önemli bir iş becermişlerdi az önce. Kediyi yakalamışlardı. Bebeği yere atmışlardı. Abla olan Éponine, kedinin miyavlamalarına ve kıvranmalarına hiç bakmadan, kırmızılı mavili bir sürü pılı pırtıyla onu kundaklamaya çalışıyordu. Kız bir yandan bu ağır ve güç işi yapıyor, bir yandan da, tespite çalışıldığı zaman tıpkı kelebeklerin kanatlarındaki nefaset gibi, güzelliği kaybolup giden çocukların o tatlı, tapılası diliyle kardeşine:

- Görüyorsun ya, kardeşim, diyordu, bu bebek ötekisinden daha eğlenceli. Kımıldıyor, bağırıyor, hem de sıcak. Hadi kardeşim onunla oynayalım. Benim kızım olacak o. Ben bir hanımefendi olacağım. Seni görmeye gelirim, sen de onu seyredersin. Derken bıyıklarını görürsün. Bu yüzden şaşırırsın. Sonra kulaklarını görürsün, daha sonra da kuyruğunu görürsün. Buna da şaşırırsın. Bana dersin ki: “Aman! Tanrım!” Ben de sana, “Evet, madam,” derim, “işte böyle bir küçük kızım var benim. Şimdi küçük kızlar böyle oluyor.”

Azelma, Éponine’i hayranlıkla dinliyordu.

Bu arada içki içenler açık saçık bir şarkı söylemeye başlamışlardı; hem söylüyor hem de tavanı sarsarcasına gülüyorlardı. Thènardier onları şevklendiriyor, o da onlarla birlikte söylüyordu.

Kuşların her şeyden yuva yapmaları gibi, çocuklar da her şeyden bebek yaparlar. Éponine’le Azelma kediyi kundakladıkları sırada, Cosette de beri yanda kılıcı kundaklamıştı. Kundakladıktan sonra onu kollarına yatırmış, uyutmak için yavaş sesle ninni söylüyordu.

Bebek, kız çocuklarının zorunlu bir ihtiyacı ve aynı zamanda en sevimli içgüdülerinden biridir. Bakmak, elbise dikmek, süslemek, giydirmek, soymak, tekrar giydirmek, öğretmek, biraz azarlamak, okşamak, uyutmak, bir şeyin bir kimse olduğunu hayal etmek: Kadının bütün geleceği işte buradadır. Hayal eder, çene çalar, küçük çeyizler, küçük kundak takımları yapar, küçük elbiseler, küçük bluzlar, küçük zıbınlar dikerler; çocuk genç kız, genç kız yetişkin kız, yetişkin kız da kadın olur. İlk çocuk son bebeği devam ettirir.

Bebeksiz bir küçük kız, hemen hemen çocuksuz bir kadın kadar bedbaht, tıpkı onun kadar insanın dayanamayacağı bir şeydir.

İşte böyle, Cosette de kendisine kılıçtan bir bebek yapmıştı.

Thènardier Kadın da “sarı adam”a yanaşmıştı. Kocamın hakkı var, diye düşünüyordu, bu belki de Mösyö Laffitte’tir. Öyle oyunbaz zenginler var ki!

Gelip adamın masasına yaslandı.

- Mösyö, dedi.

Bu mösyö sözü üzerine adam döndü. Thènardier Kadın, şimdiye kadar ona babalık ya da ahbap demişti. Vahşi halinden de beter olan tatlılık halini takınarak:

- Bakın mösyö, diye devam etti, çocuğun oynamasını ben de istiyorum, buna hiçbir itirazım yok. Ama sırf bu seferlik, çünkü siz cömert bir insansınız. Bakın hiçbir şeyi yok. Çalışması gerek.

- Şu halde, bu çocuk sizin değil, öyle mi? diye sordu adam.

- Aman Tanrım! Ne münasebet efendim! Merhameten yanımıza aldığımız yoksul bir küçük kız işte. Aptal bir çocuk. Herhalde kafasında su olmalı. Gördüğünüz gibi kafası kocaman. Onun için elimizden geldiği kadarını yapmaya çalışıyoruz, çünkü biz de zengin değiliz. Memleketine durmadan mektup yazıp duruyoruz, ama altı ay var ki hiç cevap çıkmıyor. Annesi öldü galiba.

- Ya! dedi adam ve yine düşüncelerine daldı.

- Zaten bu ana pek sağlam ayakkabı değildi. Çocuğunu yüzüstü bıraktı.

Bütün bu konuşma boyunca Cosette, bir içgüdü ona kendisinden söz edildiğini haber vermiş gibi, gözlerini Thènardier Kadın’dan ayırmamıştı. Şöyle böyle duyabiliyordu. Arada sırada kulağına bazı kelimeler çarpıyordu.

Bu arada içkiciler, hepsi neredeyse tamamen sarhoş bir halde edepsiz nakaratlarını artan bir neşeyle tekrarlamaktaydılar. Bu, içine Kutsal Meryem’le çocuk İsa’nın da karıştığı, üstün zevkli bir şakraklık örneğiydi. Thènardier Kadın da kahkahalardan payını almaya gitmişti. Cosette masanın altında, gözünde yansıyan ateşe sabit nazarlarla bakıyordu. Tekrar, az önce kundak diye yaptığı şeyi sallamaya başlamıştı. Hem sallıyor hem de alçak sesle şarkı söylüyordu: Annem öldü! Annem öldü! Annem öldü!

Han sahibesinin yeniden ısrar etmesi üzerine, sarı adam -milyoner- nihayet yemek yemeye razı oldu.

- Ne arzu ediyor mösyö?

- Peynir, ekmek, dedi adam.

“Besbelli dilencinin biri bu,” diye düşündü Thènardier Kadın.

Sarhoşlar hâlâ şarkılarını söyleyip duruyorlardı. Çocuk da masanın altında kendi şarkısını söylemekteydi. Cosette birdenbire sustu. Arkaya dönmüş ve küçük Thènardierlerin kediyle oynamak için bıraktıkları ve mutfak masasının birkaç adım ötesinde, yerde duran bebeği görmüştü.

Kendisini pek tatmin etmeyen kundaklı kılıcı elinden attı, sonra gözlerini ağır ağır salonun etrafında dolaştırdı. Thènardier Kadın usul usul kocasıyla konuşuyor, para sayıyordu; Ponine’le Zelma kediyle oynuyorlardı; yolcularsa ya yemek yemekte, ya içmekte ya da şarkı söylemekteydiler. Hiç kimse ona bakmıyordu. Kaybedecek vakti yoktu. Dizlerinin, ellerinin üzerinde emekleyerek masanın altından çıktı, gözetlenmediğinden emin olmak için çevresini bir kere daha kolaçan etti, sonra hızla bebeğe kadar süzülüp onu yakaladı. Bir an sonra yerindeydi, kımıldamadan oturuyordu, yalnız kucağında tuttuğu bebeği gölgede bırakacak şekilde dönmüştü. Bir bebekle oynamanın mutluluğu onun için öyle ender bir şeydi ki, şehvetin bütün şiddetini duyumsuyordu.

Ağır ağır yavan yemeğini yemekte olan yolcu dışında kimse onu görmemişti.

Bu keyif bir çeyrek saat kadar sürdü.

Ne var ki aldığı bütün tedbire rağmen, bebeğin ayaklarından birinin dışarıda kaldığını ve şöminedeki ateşin bunu iyice aydınlattığını fark edememişti Cosette. Loşluktan çıkan bu aydınlık pembe ayak, birden Azelma’nın gözüne çarptı. Kız, Éponine’e:

- A! Abla, bak! dedi.

İki küçük kız şaşkınlıktan kalakaldılar. Cosette bebeği almak küstahlığında bulunmuştu!

Éponine ayağa kalktı, kediyi elinden bırakmadan, annesine doğru gidip etekliğini çekiştirmeye başladı.

- Rahat bırak beni, canım! dedi annesi. Ne istiyorsun benden?

Çocuk:

- Anne, bak hele! dedi.

Parmağıyla Cosette’i gösteriyordu.

Cosette ise bebeğe sahip oluşunun zevkiyle kendinden geçmiş bir halde, ne bir şey görüyor ne de bir şey işitiyordu.

Thènardier Kadın’ın yüzü, hayatın hiçten şeylerine karışan korkunç öfkeyi yansıtan ve bu çeşit kadınlara şirret dedirten o özel ifadeye büründü.

Bu defa, yaralanan gururu, öfkesini büsbütün aşmıştı. Cosette, “bu küçükhanımlar”ın bebeğine musallat olmuştu, İmparatorluk veliahdı oğlunun büyük mavi şeridini bir mujik’in kuşanmaya kalkıştığını gören bir çariçenin yüzü başka türlü olamazdı.

Öfkenin boğduğu bir sesle haykırdı:

- Cosette!

Cosette, altında yer sarsılmışçasına titredi. Döndü.

- Cosette! diye Thènardier Kadın tekrar haykırdı.

Cosette bebeği aldı, umutsuzlukla karışık derin bir saygıyla yavaşça yere koydu. Sonra gözlerini ondan ayırmadan ellerini kavuşturdu ve bu yaşta bir çocuk için söylenmesi çok feci ama, kavuşturduğu ellerini büktü. Ve sonra, o gün duyduğu heyecanlardan hiçbirinin, ne ormandaki koşuşturmasının ne su dolu kovanın ağırlığının ne parayı kaybetmesinin ne kamçının görüntüsünün ne de Thènardier Kadın’dan işittiği acı sözlerin ona yaptıramadığı bir şeyi yaptı, ağladı. Hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı.

Bu sırada yolcu ayağa kalkmıştı.

- Ne oluyor? dedi Thènardier Kadın’a.

- Görmüyor musunuz? dedi kadın, Cosette’in ayakları dibinde yerde yatan suç kanıtını parmağıyla göstererek.

Adam :

- Peki, ne olmuş? dedi.

Thènardier Kadın cevap verdi:

- Bu dilenci kız, çocukların bebeğine dokunmaya kalktı!

- Bütün bu gürültü bunun için mi? dedi adam. Peki ne olur bu bebekle oynarsa?

Thènardier Kadın lakırdısını sürdürdü:

- Pis elleriyle dokundu ona! iğrenç elleriyle!

Sözün burasında Cosette’in hıçkırıkları büsbütün arttı.

- Susacak mısın sen? diye haykırdı Thènardier Kadın. Adam, doğruca sokak kapısına yürüdü, açıp dışarı çıktı.

Adam çıkar çıkmaz, Thènardier Kadın onun yokluğundan yararlanarak masanın altındaki Cosette’e sıkı bir tekme savurdu. Çocuk acı çığlıklar kopardı.

Kapı açıldı, adam tekrar göründü. İki elinde daha önce sözünü ettiğimiz ve köydeki bütün yumurcakların sabahtan beri seyredip durdukları efsanevi bebeği taşıyordu. Bebeği Cosette’in önüne koydu.

- Al, senin bu, dedi.

Herhalde, bir saatten fazla bir zamandan beri burada hayallerinin ortasında otururken, meyhanenin camından bir donanma gibi fenerlerle, mumlarla şahane bir şekilde aydınlatılmış oyuncakçı dükkânını belli belirsiz fark etmişti.

Cosette gözlerini kaldırdı. Adamın o bebekle kendisine doğru geldiğini, üzerine güneşin geldiğini görür gibi görmüştü. O inanılmaz sözü duydu: “Al, senin bu.” Adama baktı, bebeğe baktı, sonra yavaş yavaş geri çekildi ve masanın altında ta dibe, duvarın köşesine kadar gidip saklandı.

Artık ağlamıyordu, bağırmıyordu, nefes almaktan bile korkan bir hali vardı.

Thènardier Kadın, Éponine, Azelma sanki birer heykel kesilmişlerdi. İçki içenler bile durmuşlardı. Bütün meyhaneyi muhteşem bir sessizlik sarmıştı.

Taş kesilmiş ve suskun Thènardier Kadın, tahminlerine yeniden başladı:

- Bu ihtiyar neyin nesidir? Yoksul biri mi? Bir milyoner mi yoksa? Belki de ikisi birden, yani bir hırsız.

Thènardier kocanın yüzünde anlamlı bir kırışıklık peyda oldu. Hakim içgüdünün bütün hayvani kudretiyle yüze vurduğu her defasında insan çehresinde görülen anlamlı kırışıklıktı bu. Meyhaneci, sırasıyla bir bebeğe, bir yolcuya bakıyordu. Bir para torbasını koklar gibi kokluyordu âdeta bu adamı. Bir şimşek çakması kadar kısa sürede oldu bu. Thènardier karısının yanına gitti ve ona usulca:

- Bu zımbırtı en aşağı otuz frank eder, dedi. Budalalık istemez. Herifin önünde secde edilecek!

Kaba yaratılışlarla saf yaratılışların ortak yanı, bir duygudan öbürüne kolayca geçebilmeleridir. Thènardier Kadın, tatlı olmaya çalışan, ama kötü ruhlu kadınların acı balından başka bir şey olmayan bir sesle:

- Hadi bakalım Cosette, dedi, bebeğini almıyor musun?

Cosette deliğinden çıkmaya cesaret edebildi. Thènardier de okşayıcı bir edayla:

- Cosetteciğim, dedi, bak, mösyö sana bir bebek veriyor. Hadi al onu. Senin o.

Cosette harika bebeği âdeta dehşetle seyrediyordu. Yüzü hâlâ gözyaşlarıyla sırılsıklamdı, ama gözleri sabahın alacakaranlığındaki gökyüzü gibi, garip neşe ışıltılarıyla dolmaya başlıyordu. Kendisine birdenbire, “Küçük kız, siz Fransa kraliçesi oldunuz,” denecek olsaydı neler hissederdiyse o an aşağı yukarı onları hissediyordu.

Bu bebeğe dokunacak olsa, ondan gök gürültüleri, yıldırımlar çıkacak gibi geliyordu ona.

Bu da bir dereceye kadar doğruydu, çünkü Thènardier Kadın’ın onu azarlayıp döveceğini düşünüyordu.

Buna rağmen bebeğin cazibesi üstün geldi. Sonunda Cosette bebeğe yaklaştı ve Thènardier Kadın’a dönerek çekine çekine:

- Alabilir miyim, efendim? dedi.

Hiçbir kelimeyle dile getirilemeyecek, hem umutsuz hem korkmuş hem hayran kalmış bir haldeydi.

- Elbette! dedi Thènardier Kadın. Senin o. Madem ki mösyö onu sana veriyor.

- Sahi mi, Mösyö? dedi Cosette. Doğru mu bu? Benim mi bu küçük bebek?

Yabancının gözleri yaşlarla dolmuş görünüyordu. Ağlamamak için insanın konuşmaktan kaçındığı derecede heyecanlanmış gibiydi. Cosette’e başıyla bir işaret yaptı ve küçük bebeğin elini onun küçük eline verdi.

Cosette, küçük bebeğin eli onunkini yakmış gibi elini şiddetle geri çekti ve yere bakmaya başladı. Şunu da eklemek zorundayız ki, o sırada Cosette dilini alabildiğine dışarı çıkarmıştı. Birdenbire geriye döndü ve taşkın bir heyecanla bebeği yakaladı.

- Adını Catherine koyacağım, dedi.

Cosette’in partallarıyla bebeğin şeritleri, yepyeni pembe muslinleri karşılaşmış, sarmaş dolaş olmuşlardı. Çok tuhaf bir andı bu.

Cosette yeniden konuştu:

- Madam, onu bir iskemleye koyabilir miyim?

- Oturtabilirsin yavrum, diye cevap verdi Thènardier Kadın.

Şimdi de, Éponine’le Azelma, Cosette’e gıptayla bakıyorlardı.

Cosette, Catherine’i bir iskemleye koydu; sonra önünde yere oturup hiç kımıldamadan, tek kelime söylemeden, onu hayran hayran seyretti.

Yabancı:

- Hadi oynasana Cosette, dedi.

- Oynuyorum, oynuyorum! diye karşılık verdi çocuk. Âdeta Tanrı’nın Cosette’i ziyaretine benzeyen bu yabancı, bu meçhul adam kadar, şu an Thènardier Kadın’ın nefret ettiği bir kimse yoktu dünyada. Ne var ki kendini tutması gerekiyordu. Gerçi bütün davranışlarında kocasını örnek almaya çalıştığından ikiyüzlülük göstermeye alışıktı, ama heyecanın bu kadarı da artık onun tahammül gücünü aşıyordu. Alelacele kızlarını yatmaya yolladı, sonra da sarı adamdan Cosette’i de yatmaya göndermek için izin istedi, şefkatli bir anne edasıyla:

- Bugün çok yoruldu, diye de ekledi.

Cosette, Catherine’i kucağına alarak yatmaya gitti.

Thènardier Kadın, kendi deyişiyle ruhunu hafifletmek için ara sıra salonun öbür ucuna, erkeğinin bulunduğu yere gidiyordu. Yüksek sesle söylemeye cesaret edemeyeceği derecede öfkeli bazı sözler söylüyordu kocasına:

- Kocamış hayvan! Ne var acaba kursağının içinde? Gelmiş burada rahatımızı kaçırıyor! Şu küçük canavarın oynamasını istemekler! Ona bebek vermekler! Kırk meteliğe satacağım bir köpeğe kırk franka bebek satın almaklar! Neredeyse ona majesteleri diyecek, sanki Berry Düşesi! Bunda mantık var mı? Bu esrarengiz moruk kudurmuş mu ne?

- Niçin mi? Gayet basit, diye karşılık veriyordu Thènardier. Bundan hoşlanıyor belki! Sen küçüğün çalışmasından hoşlanıyorsun, o da onun oynamasından hoşlanıyor. Bu hakkı onun. Bir yolcu parasını verdi mi istediğini yapar. Eğer bu ihtiyar insaniyetli bir kişiyse sana ne zararı var? Eğer budalanın biriyse seni ne ilgilendirir? Parası olduğuna göre, sen ne karışıyorsun?

Efendi sözü bir, hancı muhakemesi iki, her ikisi de itiraz kabul etmez.

Adam dirseklerini masaya dayamış, yine o düşünceli halini almıştı. Bütün öbür yolcular, satıcılar ve arabacılar biraz uzağa çekilmişlerdi ve şarkı da söylemiyorlardı artık. Uzaktan bir tür saygılı korkuyla onu izlemekteydiler. Böyle yoksul giyimli olduğu halde, cebinden arka tekerlek gibi paraları bu kadar kolaylıkla çıkaran ve tahta pabuçlu küçük hizmetçi parçalarına dev gibi bebekler bağışlayan bu şahıs, mutlaka haşmetli ve korkulacak bir adam olmalıydı.

Saatler geçti. Gece yarısı ayini okunmuş, Noel yemeği yenmiş, içkiciler gitmiş, içkili lokanta kapanmış, basık tavanlı salon boşalmış, ateş sönmüştü. Yabancı hâlâ aynı yerde, aynı durumda oturuyordu. Yalnız ara sıra üzerine dayandığı dirseğini değiştiriyordu. O kadar. Fakat Cosette gittiğinden beri tek kelime söylememişti.

Yalnız, Thènardierler nezaket icabı ve de merak yüzünden salonda kalmışlardı.

- Bütün geceyi böyle mi geçirecek bu adam? diye homurdanıyordu Thènardier Kadın.

Saat sabahın ikisini çaldığında kadın yenildiğini kabul etti; kocasına, “Ben yatmaya gidiyorum,” dedi. “Sen ne istersen onu yap.” Koca, bir köşedeki masaya oturup bir mum yaktı ve Courrier français’yi okumaya başladı.

Bir saat de böyle geçti. Sayın hancı efendi, Courrier français’yi tarihinden basıcının adına kadar en azından üç defa okumuştu.

Thènardier kımıldandı, öksürdü, tükürdü, burnunu sildi, iskemlesini gıcırdattı. Adamda hiçbir hareket yoktu. “Yoksa uyuyor mu?” diye düşündü Thènardier. Adam uyumuyordu ama hiçbir şey de onu uyandıramıyordu.

Nihayet Thènardier takkesini çıkardı, yavaşça yaklaştı ve cesaretini toplayıp:

- Mösyö acaba istirahat etmeyecekler mi? dedi.

Yatmayacaklar mı demek haddini aşan ve laubali bir ifade gibi gelmişti ona. İstirahat etmekte bir lüks ve saygı vardı. Bu gibi kelimelerin, ertesi sabah hesap pusulasındaki rakamları şişirmek gibi esrarlı ve fevkalade özellikleri vardır. İçinde yatılan bir odanın ücreti yirmi metelik, istirahat edilen bir odanınkiyse yirmi franktır.

- Sahi! dedi yabancı. Haklısınız. Ahırınız nerede?

- Mösyö, dedi Thènardier gülümseyerek, ben mösyöyü götürürüm.

Şamdanı aldı, adam da çıkınıyla bastonunu aldı ve Thènardier onu birinci katta, ender rastlanır ihtişamda bir odaya götürdü. Oda baştan aşağı maun eşyayla döşenmişti, bir gondol karyola vardı, perdeler kırmızı hassa kumaşındandı.

- Bu da nesi? dedi yolcu.

Hancı:

- Burası bizim gerdek odamız, dedi. Zevcemle ben bir başkasında kalıyoruz. Buraya yılda ancak üç dört defa girilir.

- Ben ahırda da yatardım, dedi adam sert bir tavırla.

Thènardier, pek iltifatlı olmayan bu sözleri duymazlıktan geldi.

Şöminenin üzerinde duran balmumundan yepyeni iki mumu yaktı. Şöminede oldukça kuvvetli bir ateş yanıyordu.

Şöminenin üzerinde, bir fanusun altında, gümüş telli, portakal çiçekli bir kadın başlığı vardı.

Yabancı:

- Peki bu nedir? dedi.

- Bu, efendim, karımın gelinlik şapkası, dedi Thènardier.

Yolcu, o canavarın bir bakire olduğu zamanlar da varmış demek, der gibi bir bakışla bu nesneye baktı. Kaldı ki Thènardier yalan söylüyordu. Bu ev bozuntusunu bir lokanta-han yapmak üzere kiraladığında, bu odayı böyle döşenmiş olarak bulmuştu. Eşyayı satın almış, portakal çiçeklerini de bir eskiciden almıştı. Bunların “zevcesini” zarif bir haleyle çevreleyeceğini ve sonuçta, İngilizlerin dedikleri gibi, müessesesine itibar kazandıracağını düşünmüştü.

Yolcu arkasını döndüğünde, han sahibinin orada olmadığını gördü. Thènardier iyi geceler dilemeye cesaret edemeden sessizce ortadan kaybolmuştu. Ertesi sabah, şahane bir şekilde yolmayı tasarladığı bir adama saygısızca bir samimiyetle davranmak istememişti.

Hancı odasına çekildi. Karısı yatmıştı ama uyumuyordu. Kocasının ayak sesini duyunca döndü ve ona:

- Haberin olsun, yarın Cosette’i kapı dışarı ediyorum, dedi.

Thènardier soğuk bir karşılık verdi:

- Ne yaparsan yap!

Başkaca bir şey konuşmadılar. Az sonra mumları sönmüştü.

Yolcuya gelince, bastonuyla çıkınını bir köşeye koymuştu. Hancı gidince bir koltuğa oturdu ve bir süre düşünceli bir halde kaldı. Sonra ayakkabılarını çıkardı, iki mumdan birini alıp ötekini üfledi, kapıyı itti ve odadan çıktı, araştıran bir kimse gibi etrafına bakındı. Bir koridoru geçip merdivene geldi. Orada çok tatlı, küçük bir ses duydu, bir çocuğun nefes almasına benziyordu bu. Sesin geldiği yöne doğru yürüdü ve merdivenin altında yapılmış, daha doğrusu merdivenin kendisinin meydana getirdiği üçgen şeklinde bir kovuğa geldi. Bu kovuk basamakların altından başka bir şey değildi. Burada eski kâğıtların, kırık dökük eski şişelerin, tozun ve örümcek ağlarının arasında bir yatak vardı; otları gözüken delik bir şilteyle, bu ot şilteyi gösteren delik bir yorgana yatak demek doğruysa... Çarşaf filan yoktu. Yere, döşeme taşlarının üzerine konulmuştu bu yatak.

Bu yatakta Cosette uyumaktaydı. Adam yaklaşıp ona dikkatle baktı.

Cosette mışıl mışıl uyuyordu, elbisesi üzerindeydi. Kışın daha az üşümek için soyunmadan yatıyordu.

Açık iri gözleri karanlıkta parlayan bebeğe sımsıkı sarılmıştı. Ara sıra sanki uyanacakmış gibi, derin derin içini çekiyor ve âdeta titreyerek bebeği kucaklıyordu. Yatağının yanında tahta pabuçlarının yalnız bir teki duruyordu.

Cosette’in sefil barınağının yanında açık duran bir kapıdan oldukça büyük, karanlık bir oda görünüyordu. Yabancı oraya girdi. Dipte camlı bir kapıdan, birbirinin eşi bembeyaz iki karyola görünüyordu. Azelma ile Éponine’in karyolalarıydı bunlar. Bu karyolaların gerisinde yarı yarıya kaybolan perdesiz bir hasır beşik vardı. Bütün akşam feryat edip duran küçük oğlan bu beşikte uyuyordu.

Yabancı, bu odanın karı koca Thènardierlerin odasıyla bağlantılı olduğunu tahmin etti. Tam çekilmek üzereydi ki gözü şömineye ilişti. İçinde yanan ateşin daima ufacık göründüğü, soğuk görünüşlü geniş han şöminelerinden biriydi bu. Şöminenin içinde ateş yoktu, hatta kül bile yoktu; yalnız, orada bulunan şeyler yolcunun dikkatini çekmişti. Bunlar zarif biçimli, değişik boyda iki küçük çocuk ayakkabısıydı. Yolcu hatırlanamayacak kadar eski zamanlardan kalma pek hoş bir çocuk âdetini hatırladı. Çocuklar Noel günü ayakkabılarını şöminenin içine koyar, karanlıklar içinde iyilik perilerinin onlara parlak hediyeler getirmesini beklerler. Éponine’le Azelma da bu âdete uymamazlık etmemişler ve ayakkabılarının birer tekini şöminenin içine koymuşlardı.

Yolcu eğildi, baktı.

Peri, yani kızların annesi, ziyaretini yapmıştı; ayakkabılardan her birinin içinde yepyeni birer on metelik madenî paranın parladığı görülüyordu.

Adam doğrulup gitmeye hazırlanıyordu ki, ocağın dibinde, en karanlık köşesinde başka bir nesne daha gördü. Baktı ve bunun bir tahta pabuç olduğunu anladı. En kaba cinsten, yarı kırık, her yanı kül ve kurumuş çamurla kaplı berbat bir tahta pabuçtu bu. Cosette’in pabucuydu. Cosette de, çocukların daima aldatılabilen, fakat hiçbir zaman umut ve cesaretini kaybetmeyen o yürek acıtan güveniyle tahta pabucunu şöminenin içine koymuştu.

Umutsuzluktan başka hiçbir şey tatmamış olan bir çocuğun umudu yüce ve tatlı bir şeydir.

Bu pabucun içinde hiçbir şey yoktu.

Yabancı yeleğini karıştırdı, eğildi ve Cosette’in pabucuna bir Louis altını koydu.

Sonra kedi yürüyüşüyle odasına döndü.

IX
THENARDİER OYUN PEŞİNDE

Ertesi sabah, gün doğmadan en az iki saat önce, Thènardier koca meyhanenin sık tavanlı salonunda, üstünde mum yanan bir masanın başına geçmiş, elinde bir tüy kalem, sarı redingotlu yolcunun hesap pusulasını düzenlemekle uğraşıyordu.

Kadın ayakta, kocasının üstüne yan eğilmiş durumda gözleriyle onu izliyordu. Tek kelime bile konuşmuyorlardı. Bu bir yandan derin bir düşünüş, öbür yandan insan zekasının bir harikasının doğup gelişmesini seyrederken duyulan dindarca hayranlıktı. Evin içinde bir ses duyuluyordu. Tarla Kuşu merdivenleri süpürmekteydi.

Şöyle bir çeyrek saat kadar uğraştıktan, birkaç kere çizip karaladıktan sonra, Thènardier ortaya şu şaheseri çıkardı:

NUMARALI ODADAKİ MÖSYÖNÜN HESABI

Akşam yemeği ....... 3 frank

Oda ...................... 10  "

Mum ...................... 3   "

Ateş ....................... 4   "

Servisse ................ 1    "

Toplam...................23  "

Servis kelimesi “servisse” yazılmıştı.

Kadın biraz tereddüt karışık bir heyecanla haykırdı:

- Yirmi üç frank!

Bütün büyük sanatkârlar gibi, Thènardier hoşnut değildi.

- Pöh! dedi.

Viyana Kongresinde Fransa’nın borç pusulasını kaleme alan Castlereagh’ın edasıydı bu.

- Mösyö Thènardier, haklısın, gerçekten de borcu bu, diye mırıldandı kadın kızlarının yanında Cosette’e verilen bebeği düşünerek. Doğru ama çok fazla. Ödemek istemeyecektir.

Thènardier o soğuk gülüşüyle:

- Öder, dedi.

Bu gülüş, kesin inanışın ve otoritenin en yüksek belirtisiydi. Bir şey böyle söylendi mi, mutlaka olurdu. Kadın ısrar etmedi. Masaları düzenlemeye başladı. Kocası salonda bir aşağı bir yukarı dolaşıyordu. Biraz sonra şu sözü ekledi:

- Bin beş yüz frank borcum var benim!

Gidip şöminenin köşesine oturdu, ayaklarını kızgın küllerin üzerine uzatıp düşünceye daldı.

Kadın:

- Ha bak, diye yeniden konuştu. Bugün Cosette’i kapı dışarı edeceğimi unutmadın değil mi? O iblis bebeğiyle yüreğime indirecek! Onu evimde bir gün fazla barındırmaktansa 18. Louis ile evlenmeyi tercih ederim!

Thènardier piposunu yaktı ve iki nefes arasında:

- Pusulayı adama verirsin, dedi.

Sonra dışarı çıktı.

O salondan henüz çıkmıştı ki, içeri yolcu girdi. Thènardier derhal onun arkasında belirdi ve yalnız karısı tarafından görülecek şekilde, kapı aralığında hareketsizce durdu.

Sarılı adamın bastonuyla çıkını elindeydi.

- Ne kadar erken kalkmışsınız? dedi Thènardier Kadın. Mösyö bizden ayrılıyorlar mı yoksa?

Bunları söylerken sıkıntılı bir halde pusulayı elinde evirip çeviriyor, tırnaklarıyla üstüne çizikler yapıyordu. Sert yüzünde alışılmadık bir çekingenlik ve kaygı ifadesi belirmişti.

Böyle tam “bir yoksul” hali taşıyan bir adama, böyle bir masraf pusulası sunmak ona çok zor geliyordu. Yolcu düşünceli, dalgın görünüyordu. Cevap verdi:

- Evet madam, gidiyorum.

- Mösyönün Montfermeil’de bir işi yok muydu? diye kadın sordu.

- Hayır, buradan geçiyordum. Hepsi bu kadar, dedi ve ekledi:

- Madam, borcum nedir?

Thènardier Kadın, hiç yanıtlamadan, katlı pusulayı ona uzattı.

Adam kâğıdı açtı, baktı; ama dikkati besbelli başka taraftaydı.

- Madam, dedi, bu Montfermeil’de iyi iş yapabiliyor musunuz?

Thènardier Kadın başka hiçbir tepki görmeyince şaşırmıştı:

- Şöyle böyle, efendim, diye cevap verdi.

Sonra matemli, ağlamaklı bir edayla devam etti:

- Ah mösyö, zaman çok zor! Sonra buralarda burjuvalar o kadar az ki! Görüyorsunuz hep aşağı tabakadan insanlar. Arada sırada mösyö gibi cömert ve zengin bazı yolcular da uğramasa!.. Masrafımız o kadar çok ki. Alın mesela şu küçüğü!.. Bize dünyanın masrafına maloluyor.

- Hangi küçük?

- İşte şu küçük canım, biliyorsunuz! Cosette! Tarla Kuşu, öyle diyorlar memlekette!

- Ha! dedi adam.

Kadın devam etti:

- Bu köylüler de budala mıdırlar ne, taktıkları lakaba bak! Halbuki tarla kuşundan çok yarasaya benziyor. Bakın mösyö, kimseden sadaka istemiyoruz, ama sadaka verecek halimiz de yok. Meslek aidatıymış, vergilermiş, kapı, pencere resmiymiş, yüzdelermiş! Mösyö bilirler, hükümet müthiş para istiyor. Sonra benim kendi kızlarım var. Başkalarının çocuğunu beslemeye ihtiyacım yok.

Adam kayıtsız göstermeye çalıştığı, ama içinde bir titreme bulunan bir sesle sordu:

- Peki, sizi ondan kurtarsınlar ister miydiniz?

- Kimden? Cosette’ten mi?

- Evet.

Meyhaneci karısının kırmızı yüzü iğrenç bir sevinçle aydınlandı.

- Ah! Mösyö! Benim iyi kalpli mösyöm! Onu alın, saklayın, götürün, taşıyın, şekerleyin, mantarlayın, için, yiyin, ne yaparsanız yapın. Kutsal Meryem de, cennetteki bütün azizler de sizden razı olsun!

- Tamam.

- Sahi mi? Onu götürüyor musunuz?

- Götürüyorum.

- Hemen mi?

- Hemen. Çağırın çocuğu.

- Cosette, diye Thènardier Kadın seslendi.

Adam devam etti:

- Bu arada size borcumu ödeyeyim. Ne kadar?

Pusulaya bir göz attı ve bir şaşkınlık hareketi yapmaktan kendini alamadı:

- Yirmi üç frank!

Meyhaneci kadına baktı ve tekrarladı:

- Yirmi üç frank?

Tekrarlanan bu üç kelimenin söylenişinde, ünlem işaretiyle soru işaretini birbirinden ayıran bir vurgu farkı vardı.

Thènardier Kadın darbeye karşı kendini hazırlayacak zamanı bulmuştu. Güvenle cevap verdi:

- Ya, evet, mösyö! Yirmi üç frank.

Yabancı, masanın üstüne beş tane beş franklık koydu.

- Hadi getirin küçüğü, dedi.

Tam o sırada Thènardier salonun ortasına doğru ilerleyerek:

- Mösyönün borcu yirmi altı meteliktir, dedi.

- Yirmi altı metelik mi? diye kadın bağırdı.

Thènardier soğuk bir tavırla:

- Yirmi metelik oda için, altı metelik de yemek için, dedi. Küçüğe gelince, onun hakkında mösyöyle biraz konuşmam gerek. Hanım bizi yalnız bırak.

Thènardier Kadın, dirayet denen şeyin hiç beklenmedik şimşeklerinin göz kamaştırıcı etkisini duydu birden. Büyük aktörün sahneye girdiğini anladı ve hiç karşılık vermeden dışarı çıktı.

İkisi yalnız kalınca, Thènardier yolcuya bir iskemle verdi. Yolcu oturdu. Thènardier ayakta durdu ve yüzü garip bir saflık, sadelik ifadesi aldı.

- Bakın mösyö, size doğrusunu söyleyeyim, ben bu çocuğu seviyorum, dedi.

Yabancı ona sabit bir nazarla baktı.

- Hangi çocuğu?

Thènardier devam etti:

- Çok tuhaf ama insan bağlanıyor. Bu paralar nedir burada böyle? Bu yüz meteliğinizi alın hele. Tapınırcasına sevdiğim bir çocuk bu.

- Kim? diye sordu yabancı.

- Canım bizim küçük Cosette işte! Onu bizden alıp götürmek istemiyor musunuz? Bakın gayet açık ve samimi söylüyorum, sizin dürüst bir insan olduğunuz ne kadar doğruysa, bu da o kadar doğru, buna razı olamam. Bu çocuğun yokluğuna dayanamam. Onun ufacıklığını biliyorum. Gerçi paraya mal oluyor bize, kusurları var, zengin insanlar değiliz, hastalıklarından yalnız biri için kırk frank ilaç parası ödedim, bütün bunlar doğru! Ama bazı şeyleri de Tanrı aşkına yapmak gerek. Ne babası var ne anası, onu ben büyüttüm. Ona da bana da yetecek ekmeğim var. Aslında bu çocuğa çok bağlıyım. Anlarsınız, insan bazen sevgi besliyor. Budalanın birisiyim ben, pek derin düşünemem, seviyorum bu çocuğu; karım sinirlidir ama o da sever onu. Görüyorsunuz işte, bizim çocuğumuz gibi bir şey. Onun evimde cıvıldamasına ihtiyacım var.

Yabancı ona aynı sabit nazarla bakıyordu. O devam etti:

- Affedersiniz, bağışlayın mösyö, ama insan çocuğunu öyle önüne gelen bir yolcuya veremez. Haklı değil miyim? Sonra, gerçi aksini söylemiyorum, zenginsiniz, haliniz çok dürüst bir insan olduğunuzu gösteriyor, ama bu onun mutluluğu için yeter mi? Bilmek gerek. Anlarsınız, diyelim ki onu gitsin diye bıraktım, fedakârlık ettim diyelim; onun nereye gittiğini bilmek isterim; onu gözden kaybetmek istemem, kimin yanında kaldığını bilmek isterim; ara sıra onu görmeye gitmek için, onu büyüten babalığının yanı başında olduğunu, gözünü üstünden ayırmadığını bilmesi için. Nihayet öyle şeyler vardır ki, imkânsızdır. Ben sizin adınızı bile bilmiyorum. Siz onu götüreceksiniz, ben de, “Hani ya Tarla Kuşu? Nereye gitti?” diyeceğim. Hiç olmazsa kötü bir kâğıt parçası görmek gerek, ne bileyim ben, mesela bir geçiş belgesi gibi bir şey işte!

Yabancı âdeta vicdanının ta içine işleyen bir bakışla ona bakmaya devam ederek ciddi ve kararlı bir sesle cevap verdi:

- Mösyö Thenardier, Paris’ten beş fersah öteye gitmek için geçiş belgesine ihtiyaç yoktur. Cosette’i götürürsem, götürürüm, hepsi bu kadar. Benim adımı bilmeyeceksiniz, oturduğum yeri bilmeyeceksiniz, onun nerede olduğunu bilmeyeceksiniz ve benim niyetim hayatı boyunca onun sizi bir daha görmemesidir. Ayağındaki ipi koparıyorum ve o alıp başını gidiyor. Nasıl, işinize geliyor mu? Evet mi, hayır mı?

Şeytanlar ve cinler yüksek bir Tanrı’nın varlığını nasıl bazı belirtilerden anlarlarsa, Thènardier de çok kuvvetli bir kişiyle karşı karşıya bulunduğunu öylece anladı. Adeta bir sezgiydi bu. Kendine has açık ve kesin anlayış hızıyla bunu anladı. Bir gün önce arabacılarla içki içer, pipo tüttürür, açık saçık şarkılar söylerken, bütün geceyi bir yandan da bu yabancıyı ölçüp biçmek, onu bir kedi gibi gözetlemek, bir matematikçi gibi incelemekle geçirmişti. Onu aynı zamanda hem kendi hesabına zevk için, içgüdüyle gözetlemiş hem de sanki bu iş için para alan bir hafiye gibi izlemişti. Sarı giyimli adamın bir tek jesti, bir tek hareketi bile onun gözünden kaçmamıştı. Hatta meçhul adam, Cosette’e duyduğu ilgiyi henüz açıkça belli etmeden, Thènardier bunu tahmin etmişti. Bu yaşlı adamın dönüp dolaşıp hep çocuğun üstünde karar kılan derin bakışlarını yakalamıştı. Bu ilginin sebebi neydi? Bu adam neyin nesiydi? Kesesinde bu kadar para varken, bu sefil kılık ne oluyordu? Kendi kendine sorup bir türlü yanıtlarını bulamadığı bu sorular onu sinirlendiriyordu. Bütün gece bunları düşünmüştü. Bu adam Cosette’in babası olamazdı. Büyük babası falan olmasın? Eğer öyleyse kendisini niçin hemen tanıtmıyordu? İnsanın elinde bir hak oldu mu, onu açıkça ortaya koyar. Bu adamın Cosette üzerinde hiçbir hakkı olmadığı besbelliydi. Öyleyse kimdi bu adam? Thènardier tahminler içinde kayboluyordu. Her şeyi hayal meyal fark ediyor, fakat hiçbir şeyi göremiyordu. Buna rağmen adamla konuşmaya başladığında, bütün bunların içinde bir sır bulunduğundan, adamın çıkarını gölgede gördüğünden emin olarak kendisini kuvvetli hissetmekteydi. Fakat yabancının açık ve kesin cevabı üzerine, bu esrarengiz kişinin bu kadar sade bir şekilde esrarengiz olduğunu görünce, kendisini kuvvetsiz hissetti. Hiç böyle bir şey beklemiyordu. Bütün tahminleri bozguna uğradı. Fikirlerini yeniden derleyip toparladı. Bir saniye içinde her şeyi şöyle bir tarttı. Thènardier, bir durum hakkında bir bakışta hüküm veren kimselerdendi. Doğru ve çabuk gitmek zamanı olduğunu düşündü. Büyük kumandanların, gelip çattığını yalnız kendilerinin bilebildikleri o kesin anda yaptıkları gibi yapıp, birdenbire bataryalarını açığa çıkardı.

- Mösyö, dedi, bin beş yüz frank gerek bana.

Yabancı yan cebinden siyah deriden eski bir cüzdan çıkardı, açtı ve içinden üç banknot çekip masanın üzerine koydu. Sonra geniş başparmağını banknotların üstüne bastırıp meyhaneciye:

- Cosette’i buraya getirin, dedi.

Bunlar olup biterken Cosette ne yapıyordu?

Cosette uyanır uyanmaz tahta pabucuna koşmuştu. Pabucun içinde altın parayı bulmuştu. Bu bir Napolyon altını değil; üzerindeki resimde defne dalından tacın yerine küçük Prusya kuyruğu bulunan, Restorasyon’un yepyeni yirmi franklık altınlarından biriydi. Cosette’in sevinç ve hayretle gözleri kamaşmıştı. Alınyazısı onu sarhoş etmeye başlıyordu. Altın paranın nasıl bir şey olduğunu bilmiyordu, şimdiye kadar hiç görmemişti, çalmış gibi hemen cebine sakladı onu. Gerçi onun tamamen kendisine ait olduğunu anlıyor, bu hediyenin nereden geldiğini tahmin ediyordu, ama yine de korku dolu bir sevinç duyuyordu. Bu kadar harikulade, bu kadar güzel şeyler ona gerçekmiş gibi görünmüyordu. Bebek onu korkutuyordu, altın para onu korkutuyordu. Bu harikuladelikler karşısında belli belirsiz titriyordu. Yalnız yabancı adam onu korkutmuyordu. Tersine ona güven veriyordu. Dünden beri şaşkınlıkları arasında, uykusunun içinde, bu ihtiyar, yoksul ve çok üzgün halli, ama çok zengin, çok iyi olan adamı düşünüyordu hep küçük çocuk zihninde. Bu iyi yürekli adama ormanda rastladığından beri onun için her şey değişmişti. Gökyüzünde en az yer kaplayan bir kırlangıçtan daha az mutlu olan Cosette, annesinin gölgesine, onun kanadı altına sığınmanın ne demek olduğunu ömründe bilmemişti. Beş yıldan beri, yani anılarının varabildiği en uzak yerden bu yana, zavallı çocuk hep ürperiyor, titriyordu. Felaketin keskin ayazı karşısında daima çırılçıplak kalmıştı, şimdi kendisini giyimli hissediyordu. Eskiden ruhu üşüyordu, şimdi ısınmıştı. Thènardier Kadın’dan da artık eskisi kadar korkmuyordu Cosette. Yalnız değildi artık; birisi vardı orada.

Hemencecik her sabahki işini yapmaya koyulmuştu. Önlüğünün bir gün önce on beş meteliklik parayı içinden düşürdüğü cebinde duran şu Louis altını onu oyalanmaya sevk ediyordu. Paraya elini sürmeye cesaret edemiyordu; ama ikide bir beş dakika kadar, dilini ağzından çıkarıp -bunu da söylememiz gerek- onu hayranlıkla seyrediyordu. Merdiveni süpürürken duruveriyor, olduğu yerde hareketsiz kalıyor, süpürgesini de, bütün dünyayı da unutarak cebinin dibinde parlayıp duran bu yıldıza bakıyordu.

İşte bu seyir sahnelerinden birinde Thènardier Kadın onun yanına geldi.

Kocasının emri üzerine onu almaya gelmişti. Fakat olur şey değil, ona ne tokat attı ne de küfretti. Âdeta tatlı bir sesle:

- Cosette, dedi, hadi hemen gel.

Az sonra, Cosette basık tavanlı salondan içeri giriyordu.

Yabancı getirdiği çıkını aldı, açtı. Çıkının içinde küçük bir yünlü elbise, bir önlük, tüylü pamuklu kumaştan bir yelek, bir iç etekliği, bir boyun atkısı, yün çoraplar, ayakkabılar, yedi yaşında bir kız çocuğu için bir giyim takımı vardı. Bunların hepsi siyahtı.

Adam:

- Evladım, dedi, bunları al ve çabucak git giyin.

Gün doğarken, Montfermeil sakinlerinden kapılarını açmaya başlayanlar, yoksul giyimli bir adamın, kucağında pembe bir bebek taşıyan yaslı bir küçük kızın elinden tutmuş olarak, Paris yolundan geçtiğini gördüler. Livry yönüne doğru gidiyorlardı.

Bizim adamımızla Cosette’ti bunlar.

Adamı kimse tanımıyordu. Cosette de artık paçavralar içinde olmadığından, birçok kimse onu da tanımadı. Cosette gidiyordu. Kiminle? Kiminle gittiğini bilmiyordu. Nereye? Onu da bilmiyordu. Tek bildiği şey, Thènardier’nin lokanta bozuntusu meyhanesini geride bıraktığıydı. Ne kimse onunla vedalaşmayı düşünmüştü ne de o kimseyle vedalaşmayı. Nefret edilerek ve nefret ederek çıkıyordu o evden.

Şimdiye kadar kalbi yalnızca ezilen zavallı küçük tatlı varlık!

Cosette vakur adımlarla yürüyordu, iri gözlerini açıyor, gökyüzünü inceliyordu. Louis altınını yeni önlüğünün cebine yerleştirmişti. Zaman zaman eğilip ona bir göz atıyor, sonra da iyi adama bakıyordu, içinde sanki Allah Baba’nın yanındaymış gibi bir duygu vardı.

X
AVA GİDEN AVLANIR

Thènardier Kadın, âdeti olduğu üzere işi kocasına bırakmıştı. Büyük olaylar bekliyordu. Adamla Cosette çıkıp gidince, Thènardier bir çeyrek saat kadar bekledi, sonra onu bir kenara çekip bin beş yüz frankı gösterdi.

- Bu kadarcık ha! dedi kadın.

Evliliklerinin başından beri ilk defadır ki, ustasının bir işini eleştirmek cüretini gösteriyordu.

Darbe yerini bulmuştu.

- Sahi be, haklısın, dedi Thènardier. Ne budalayım ben. Ver şapkamı benim.

Üç banknotu katlayıp cebine soktu, aceleyle dışarı fırladı. Ama yanıldı. Önce sağa gitti. Danıştığı birkaç yolcu, ona doğru izi gösterdiler. Tarla Kuşu’yla adam, Livry yönünde giderken görülmüşlerdi. Gösterilen yere döndü, hızlı hızlı yürüyor, bir yandan da kendi kendine konuşuyordu.

- Bu adam besbelli, sarılar giyinmiş milyonun ta kendisi, ben de bir hayvanım. Önce yirmi metelik verdi, sonra beş frank, daha sonra elli frank, en sonunda da bin beş yüz frank, hem de hep aynı rahatlıkla. On beş bin frank da verirdi. Ama yakalayacağım onu.

Sonra çocuk için önceden hazırlanmış o elbise çıkını; bunlar hep garip şeylerdi. Bunların altında bazı sırlar vardı elbette. Sırlar da bir kere ele geçti mi, bir daha bırakılmaz. Zenginlerin sırları tıpkı altın dolu süngerler gibidir, sıkmasını bilmeli. Bütün bu düşünceler beyninde dolanıp duruyordu. “Bir hayvanım ben,” diyordu kendi kendine.

Montfermeil’den çıkılıp da Livry’ye giden yolun dirsek yaptığı yere gelindiği zaman, yolun yüksek düzlükte çok uzaklara kadar uzayıp gittiği görülür. Thènardier buraya gelince, adamla küçük çocuğu görmesi gerektiğini hesaplıyordu. Gözünün uzanabildiği kadar uzağa baktı, hiçbir şey göremedi. Yeniden soruşturdu. Bu arada vakit kaybetmekteydi. Yoldan geçenlerden bazıları, aradığı çocukla adamın Gagny tarafındaki ormanlara doğru gittiklerini söylediler. O yöne doğru acele yürüyüşe geçti.

Kendisinden ileride bulunuyorlardı onlar, ama bir çocuk ağır yürür; o ise hızlı gidiyordu. Üstelik de bölgeyi iyi bilirdi.

Birden durup, asıl önemli olan şeyi unutmuş da geri dönmeye hazırlanan bir kimse gibi elini alnına vurdu ve kendi kendine:

- Tüfeğimi almalıydım, dedi.

Bazı çift yaratılışlı insanlar vardır; aramızdan gelip geçtikleri halde farkında bile olmayız, hiç tanımadan kaybolur giderler, çünkü kader onların yalnız bir yanlarını bize göstermiştir. Thènardier işte böyle çift yaratılışlı insanlardandı, pek çok insanın alınyazısında vardır böyle yarı gömük yaşamak. Sakin, pürüzsüz bir durumda, insanların ortak bir yargıyla iyi bir tüccar, iyi bir burjuva dedikleri kişi gibi görünmek için -olmak için demiyoruz- hiçbir eksiği yoktu Thènardier’nin. Fakat aynı zamanda belli bazı hal ve şartlarda, bazı sarsıntılar dipte kalan yaratılışını yüze çıkardığında, bir cani kesilmesi için her şey vardı onda. İçinde bir canavar yatan bir dükkân sahibiydi o. İblis, Thènardier’nin yaşadığı izbenin bir köşesine zaman zaman bağdaş kurup, bu iğrenç şaheserini hayranlıkla seyrediyor olmalıydı.

Bir anlık tereddütten sonra:

- Boş ver! diye düşündü. Zaman kazanır, kaçar!

Ve âdeta mutlak bir güvenle, bir keklik sürüsü kokusu almış tilki kurnazlığıyla, hızlı hızlı yürüyerek yoluna devam etti.

Gerçekten de gölcükleri geçip Bellevue yolunun sağındaki büyük açıklığı verevlemesine geçtikten sonra, tepeyi neredeyse çepeçevre dolanan ve Chelles Manastırı’nın eski su kanalının kemeri üzerinden geçen çimenlik yola gelince, bir çalılığın üstünde, evvelce birçok tahmin yürütmesine yol açmış olan bir şapka gördü. O adamın şapkasıydı bu. Thènardier, adamla Cosette’in orada oturmuş olduklarını anladı. Küçük olduğu için çocuk görünmüyordu, ama bebeğin kafası fark ediliyordu.

Thènardier yanılmıyordu, Cosette’i biraz dinlendirmek için adam oraya oturmuştu. Meyhaneci çalılığın çevresinden dolanıp, aradıklarının karşısına çıktı birdenbire.

Soluk soluğa bir halde:

- Affedersiniz mösyö, bağışlayın, dedi, işte size şu bin beş yüz frankınız.

Bunu derken üç banknotu yabancıya uzatıyordu.

Adam gözlerini kaldırdı.

- Ne demek oluyor bu?

Thènardier saygılı bir şekilde cevap verdi:

- Mösyö, bu şu demek ki Cosette’i geri alıyorum.

Cosette ürperdi ve iyi adama sıkıca sarıldı.

Adam, Thènardier’nin gözlerinin içine bakarak ve hecelerin üstüne basarak karşılık verdi:

- Cosette’i geri mi alıyorsunuz?

- Evet mösyö, geri alıyorum. Bakın size anlatayım, iyice düşündüm. Aslında onu size vermeye hakkım yok. Namuslu bir adamım ben, görüyorsunuz. Bu küçük benim değil, annesinin. Onu bana annesi emanet etti; ancak annesine verebilirim onu. Belki bana, “Ama annesi öldü,” diyeceksiniz. Güzel. Böyle olunca, çocuğu ancak annesinin imzasını taşıyan ve getirene çocuğu teslim etmem gerektiğini bildiren bir yazıyı bana getirecek kimseye teslim edebilirim. Besbelli bir şey.

Adam, hiç yanıtlamadan cebini karıştırdı ve Thènardier içinde banknotlar olan cüzdanın yeniden ortaya çıktığını gördü.

Meyhaneci bir sevinç ürpertisi geçirdi.

- Güzel! diye düşündü. Sıkı duralım. Bana rüşvet verecek!

Cüzdanını açmadan önce adam çevresine bir göz attı. Bulundukları yer tamamıyla ıssızdı. Ne ormanda, ne vadide tek bir kul vardı. Adam cüzdanını açtı. Fakat içinden Thènardier’nin beklediği gibi bir tutam banknot değil, sadece küçük bir kâğıt çıkardı. Ve kâğıdın katlarını düzelttikten sonra onu Thènardier’ye uzattı.

- Haklısınız, dedi, okuyunuz.

Thènardier kâğıdı alıp okudu:

Montreuil-sur-Mer, 25 Mart, 1823

Mösyö Thènardier,

Cosette’i bu mektubu size getiren şahsa teslim ediniz. Bütün ufak tefek şeylerin parası size ödenecektir.

En derin saygılarımı sunarım.

FANTİNE

Gerçekten de Fantine’in imzasıydı bu. Thènardier onu tanımıştı.

Buna karşı söylenecek söz yoktu. İçinde iki şiddetli öfke duydu: umduğu rüşvetten vazgeçmek zorunda kalmanın öfkesi ve yanılmış olmanın öfkesi. Adam ekledi:

- Bu kâğıdı bir ibraname olarak saklayabilirsiniz.

Thènardier düzenli bir şekilde geri çekildi:

- Bu imza oldukça iyi taklit edilmiş, diye dişlerinin arasından homurdandı. Neyse, öyle olsun!

Sonra, umutsuz bir girişimde bulundu:

- Mösyö, dedi, mademki siz o kişisiniz, tamam. Ama “bütün ufak tefek masrafların” bana ödenmesi gerekir. Alacağım çok.

Adam ayağa kalktı ve aşınmış yenlerinin üstündeki tozları fiskelerle temizleyerek:

- Mösyö Thènardier, dedi, ocak ayında annesi size yüz yirmi frank borcu olduğunu hesaplıyordu; şubatta ona beş yüz franklık bir masraf notu gönderdiniz; üç yüz frank şubat sonunda, üç yüz frank da mart başında aldınız. O zamandan beri dokuz ay geçti, kararlaştırıldığı gibi, ay başına on beş franktan bu da yüz otuz beş frank eder. Yüz frank fazla almıştınız. Geriye otuz beş frank alacağınız kalır. Oysa ben size bin beş yüz frank verdim.

Thènardier, kapanın çelik dişleri etine geçip onu yakaladığı zaman kurt ne hissederse, onu hissetti.

- Kim bu şeytan herif? diye düşündü.

Kurt ne yaparsa o da onu yaptı, bir darbe vurdu. Cüretkârlık daha önce de bir kere işine yaramıştı. Kararlı bir şekilde ve bu defa sayg1 gösterilerini bir yana bırakarak:

- A-dı-nı bil-me-di-ğim mösyö, dedi, ya bana bin ekü verirsiniz ya da Cosette’i alırım.

Yabancı sakin bir tarzda:

- Gel Cosette, dedi.

Sol eliyle Cosette’in elini tuttu, sağ eliyle de yerdeki bastonunu aldı.

Thènardier sopanın iriliğini ve yerin ıssızlığını fark etmişti.

Adam, meyhaneciyi hareketsiz, şaşkın, olduğu yerde bırakıp çocukla birlikte ormana daldı.

Onlar uzaklaşırken Thènardier, adamın hafifçe eğik geniş omuzlarına, kocaman yumruklarına dikkatle bakıyordu.

Sonra gözleri kendi üzerine döndü ve çelimsiz kollarına, zayıf ellerine takıldı. “Ben sahiden aptalmışım!” diye düşündü, “Mademki ava gidiyordum, ne diye tüfeğimi almadım?”

Bununla beraber, hancı işin peşini bırakmadı.

“Nereye gittiğini bilmek istiyorum,” dedi kendi kendine ve onları uzaktan izlemeye koyuldu. Elinde kala kala iki şey kalmıştı: biri acı bir alay, Fantine imzalı kâğıt parçası; öbürü de bir teselli, bin beş yüz frank.

Adam, Cosette’i Livry ve Bondy yönüne doğru götürüyordu. Başı önüne eğik, düşünceli ve üzgün olarak, ağır ağır yürüyordu. Kış ormanı seyreltmişti; öyle ki, Thènardier oldukça uzakta olmasına rağmen onları gözden kaybetmiyordu. Adam ara sıra arkasına dönüyor, izlenip izlenmediğine bakıyordu. Birden Thènardier’yi fark etti. Ani bir hareketle, Cosette’le birlikte bir baltalığa girdi ve ikisi de gözden kayboluverdiler.

“Hay kör şeytan!” dedi Thènardier. Ve adımlarını sıklaştırdı.

Ormanın sıklaşmış olması, Thènardier’yi onlara yaklaşmak zorunda bırakmıştı. Adam en sık yere geldiğinde arkasına döndü. Thènardier boş yere dalların arasında saklanmaya çalıştı; adamın kendisini görmesini önleyemedi. Adam ona endişeli bir gözle baktı, sonra başını sallayarak yoluna devam etti. Hancı yine onu izlemeye başladı. Böylece iki ya da üç yüz adım kadar gittiler. Birdenbire adam yine arkasına döndü. Hancıyı fark etti. Bu sefer ona öyle karanlık bir bakışla baktı ki, Thènardier daha ileri gitmenin “yararsız” olduğuna hükmetti.

XI
9.430 NUMARA YENİDEN ORTAYA ÇIKIYOR VE
PİYANGODA ONU COSETTE KAZANIYOR

Jean Valjean ölmemişti.

Denize düşerken, daha doğrusu atlarken, söylemiş olduğumuz gibi, zincirsizdi. Demirli duran bir geminin altına kadar suyun dibinden yüzerek geldi. Gemiye bağlı bir sandal vardı. Akşama kadar bu sandalın içinde saklanmanın çaresini buldu. Gece olunca yeniden suya atlayıp Brun burnu yakınlarında kıyıya çıktı; parasız olmadığından, orada kendisine elbise edinmenin yolunu buldu. Balaguier yakınlarındaki bir kenar mahalle meyhanesi, o zamanlar kaçaklara ve forsalara giyecek sağlamak gibi kazançlı bir uzmanlığa sahipti. Bundan sonra, yasanın pususuna ve kaçınılmaz yazgısına izini kaybettirmeye çalışan bütün işkilli kaçaklar gibi, Jean Yaljean da karanlık ve dolambaçlı bir yol izledi. İlk önce Beausset yakınlarındaki Pradeaux’da kendine bir sığınak buldu. Sonra Yukarı Alplerde Briançon yakınlarındaki Grand-Villard’a yöneldi. Yoklaya yoklaya, endişeli bir kaçış dehlizleri meçhul bir köstebek yolunda. Daha sonra, Civrieux bölgesinde Ain’de, Pirenelerde Accons’da, Chavailles Köyü yakınlarındaki Grange-de-Doumecq denilen yerde ve Chapelle-Gonaguet kantonu Brunies’de, Perigueux dolaylarında, onun oralardan geçtiğini gösteren bazı izlere rastlanabilmiştir. Derken Paris’e geldi. Son olarak da onu Montfermeil’de görmüş bulunuyoruz. Paris’e gelince ilk işi, yedi sekiz yaşlarında küçük bir kız çocuğu için yas elbisesi satın almak, sonra da bir oda sağlamak oldu. Bunları yaptıktan sonra Montfermeil’e gitti.

Hatırlanacağı gibi Jean Valjean daha önceki kaçışında, buraya ya da bu dolaylardaki bir yerlere esrarengiz bir yolculuk yapmış ve hatta bu yolculuktan adli mercilerin bir dereceye kadar haberi olmuştu.

Ne var ki onun öldüğüne inanılıyordu. Bu da onun çevresindeki karanlığı büsbütün koyultuyordu. Paris’te olayı anlatan gazetelerden biri geçmişti eline. Kendisini güvenlikte ve âdeta gerçekten ölmüş kadar rahat ve huzur içinde hissetti.

Jean Valjean, Cosette’i Thènardierlerin pençesinden kurtardığı günün akşamı Paris’e dönmüştü. Yanında çocukla beraber gece bastırırken, Monceaux Kapısı’ndan girmişti şehre. Orada bir arabaya bindi ve Rasathane meydanına kadar gitti. Rasathane meydanında arabadan indi, arabacının parasını verdi. Cosette’i elinden tuttu, ikisi birden karanlık gecenin içinde Ourcine ve Glaciere yakınlarındaki ıssız yollardan geçerek Hôpital Bulvarı’na yöneldiler.

O gün Cosette için garip ve heyecan dolu bir gün olmuştu. Ücra aşçı dükkânlarından aldıkları ekmekle peyniri çitlerin arkasında yemiş, sık sık araba değiştirmiş, bazı yolları yaya gitmişlerdi. Hiç şikayetçi değildi, ama yorulmuştu. Jean Valjean da yürürken onun gittikçe daha çok asılan elinden anlamıştı bunu. Onu sırtına aldı. Catherine’i elinden bırakmaksızın, başını Jean Valjean’ın omuzuna koydu ve orada uyudu.

DÖRDÜNCÜ KİTAP

Gorbeau Viranesi

I
ÜSTAT GORBEAU

Bundan kırk yıl önce, kayıp Salpêtrière ülkesinde gezmeyi göze alıp bulvar boyunca İtalya Kapısı’na doğru çıkan yalnız bir yolcu öyle yerlere gelirdi ki, Paris artık kayboluyor sanırdı. Issızlık değildi bu, çünkü gelip geçenler olurdu; kırlık yer değildi, çünkü evler ve sokaklar vardı; şehir değildi, çünkü sokaklarda boş arazideki yollar gibi tekerlek izleri vardı ve otlar bitmişti; köy de değildi, çünkü evler çok yüksekti. Neydi öyleyse burası? Kimselerin bulunmadığı terk edilmiş bir yer, içinde birtakım insanların bulunduğu bir çöldü; büyük şehrin bir bulvarı, Paris’in bir sokağıydı; geceleri bir ormandan daha vahşi, gündüzleri bir mezarlıktan daha kederli...

Burası eski Marche-aux-Chevaux Mahallesi’ydi.

Oralarda dolaşan bu yolcu eğer yüksek duvarlarla korunan küçük bir bahçeyi, sonra içinde devasa kunduz yuvalarını andıran ağaç kabuğu tozu kümeleri yükselen bir çayırlığı, sonra üzerlerinde iri bir köpek havlayan kütük, talaş ve yonga yığınlarıyla, inşaat keresteleriyle dolu bir avluyu, sonra ilkbaharda çiçeklerle dolan yosun kaplı, küçük, siyah, yaslı bir kapısı olan yıkıntı halinde alçak uzun bir duvarı, daha sonra da, en tenha yerde, üzerinde iri harflerle İLAN YAPIŞTIRMAK YASAKTIR yazısı okunan köhne, berbat bir yapıyı sağında bırakır da Marche-aux-Chevaux,nun dört harap duvarının ötesine geçerse, hatta Petit-Banquier Sokağı’nı da aşmayı göze alırsa, bu cüretkâr yolcu o pek az tanınır bir yer olan Vignes-Saint-Marcel Sokağı’nın köşesine gelmiş olurdu. O tarihlerde burada bir fabrikanın yanında, iki bahçe duvarı arasında yıkık dökük bir ev görülüyordu, ilk bakışta bir kulübe kadar küçük olan bu ev, gerçekte bir katedral kadar büyüktü. Yan tarafından geçen ana yola yalnız sivri çatısıyla baktığı için, çok küçükmüş gibi duruyordu. Ev hemen tamamıyla gizlenmiş haldeydi. Ancak kapısıyla bir penceresi görünüyordu.

Tek katlıydı bu virane.

Yakından incelendiği zaman, ilk önce şöyle bir detay göze çarpıyordu: Bu evin kapısı olsa olsa bir kulübe kapısı olabilirdi; buna karşın pencere, adi duvar taşı yerine kesme taştan yapılsaydı bir konak penceresi olabilirdi.

Kapı, doğru dürüst köşelendirilmemiş kütükler gibi birbirlerine gelişi güzel bağlanmış, kurt yeniği içinde bir sıra tahtadan başka bir şey değildi. Doğrudan doğruya dimdik bir merdivene açılıyordu. Basamakları yüksek, çamurlu, alçılı, tozlu, kapıyla aynı ende, sokaktan bir el merdiveni gibi düz görünen ve iki duvar arasındaki, loşlukta kaybolan bir merdivendi bu. Kapının kapattığı biçimsiz açıklığın üst tarafı, ortasında testereyle üçgen biçiminde bir delik açılmış boyasız, dar bir ince tahtayla örtülmüştü; kapı kapalıyken bu tahta hem bir aydınlık deliği hem de bir havalandırma penceresi görevi görüyordu. Kapının iç tarafına, mürekkebe batırılmış bir fırçayla iki darbede 52 rakamını çizilmişti. Kapının üstündeki tahtaya da yine aynı fırça, 50 sayısını karalamıştı. Böylece insan tereddüde düşüyordu “Neredeyim acaba?” diye. Kapının üstü 50 numara derken, kapının içi itiraz ediyordu: Hayır, 52 numara. Üçgen biçimindeki havalandırma penceresinde, toza bulanmış bir bez parçası bayrak gibi sallanıp duruyordu.

Pencere genişti, yeterince yüksekti, panjurları ve büyük camlı çerçeveleri vardı; yalnız bu büyük camların ustaca yerleştirilmiş kâğıt sargılarla hem gizlenen hem de açığa çıkan çeşitli yaraları vardı. Panjurlara gelince, yerlerinden oynamış, dağılmışlardı; içeride oturanları korumaktan çok gelip geçenleri tehdit ediyorlardı. Oynak yatık parmaklıkları şurada burada eksilmiş ve bunların yerine saf bir düşünceyle dikine tahta parçaları çakılmıştı. Öyle ki, başlangıçta panjurken, sonunda kepenk olup çıkmışlardı.

Bu kötü halli kapıyla, bu kırık dökük fakat dürüst halli pencerenin aynı evin üstünde görülmeleri, birlikte yola çıkan, yan yana yürüyen değişik görünüşlerde, aynı paçavralar içinde hali tavrı farklı iki dilenci: biri geçmişinde de yoksul ve pespaye, öbürü geçmişinde bir beyzade.

Merdiven, hangardan bozulup ev yapılmışa benzeyen çok geniş bir binaya varıyordu. Binanın uzun bir koridordan ibaret bir kıvrımı vardı, buraya sağlı sollu değişik boyutlarda bölmeler açılıyordu; hücreden çok tahta barakaya benzeyen, gerektiğinde içinde oturulabilecek bölmelerdi bunlar. Bu odaların pencereleri çevredeki boş arsalara bakıyordu.

Hepsi de kasvetli, sıkıcı, donuk, melankolik, mezarımsı şeylerdi; çatlakların damda ya da kapıda olmasına göre içlerine ya soğuk ışık demetleri ya da buz gibi rüzgârlar giriyordu. Bu çeşit meskenlerin ilgi çekici ve pitoresk bir özelliği de örümceklerinin iriliğidir.

Bulvara bakan giriş kapısının solunda insan boyu yüksekliğinde, duvarda açılmış bir aydınlık penceresi, çocukların geçerken attıkları taşlarla dolmuş dört köşe bir kovuk meydana getiriyordu.

Bu binanın bir kısmı son zamanlarda yıktırılmıştı. Bugün ondan geriye kalan, önceki hali hakkında bir fikir verebilir. Bütünüyle hepsi yüz yıldan daha eski değildi. Yüz yıl bir kilise için gençlik, bir ev içinse ihtiyarlık demektir. İnsanın evi onun faniliğinden, Tanrı’nın eviyse onun ölümsüzlüğünden pay alır gibidir sanki.

Posta dağıtıcıları bu viraneye 50-52 numara diyorlardı; ama mahallede o, Gorbeau’nun evi diye tanınırdı.

Bu adın nereden geldiğini söyleyelim.

Kâğıt arasında bitki kurutup saklar gibi küçük olayları biriktirip saklayan, uçucu tarihleri toplu iğnelerle belleklerine iliştiren küçük olay koleksiyoncuları, geçen yüzyılda, 1770 yıllarında, Paris Châtelet’de biri Corbeau, öteki Renard[46] adında iki dava vekili bulunduğunu bilirler: La Fontaine’in daha önce kullanmış olduğu iki isim. Kara cübbelilerin açıkça alay etmeleri için mükemmel bir fırsat meydana getiriyordu bu. Hemen bir parodi, biraz aksayan mısralarla Adliye Sarayı’nın koridorlarında dolaşmaya başladı:

Üstat Corbeau bir dosyaya tünemiştir,

Gagasında bir haciz ilamı ile.

Üstat Renard kokuyu alıp gelir,

Huzurunda şu masalı döker dile:

Hey! Gününüz aydın ola! vs.

Bu kötü şakalardan rahatsız olan ve peşleri sıra gelen kahkahalardan başlarını nasıl kurtaracaklarını şaşıran bu namuslu iki meslek adamı, adlarından kurtulmaya ve bunun için de krala başvurmaya karar verdiler. Bu konudaki dilekçe 15. Louis’ye, bir yandan papalık elçisinin, öbür yandan Kardinal La Roche-Aymon’un, majestelerinin huzurunda birlikte dinî bir hûşu içinde diz çöküp, yataktan çıkan Madam du Barry’nin çıplak ayaklarına, her biri terliğinin bir tekini giydirdikleri gün sunuldu. Gülmekte olan kral, gülmeye devam etti ve neşeyle iki piskopostan, iki dava vekiline geçti ve bu iki kara cübbeliyi lütfedip adlarından kurtardı ya da onun gibi bir şey yaptı. Kral, üstat Corbeau’ya adının tek harfine bir kuyruk takarak bundan böyle Gorbeau olmasına izin verdi. Üstat Renard ise, meslektaşı kadar talihli çıkmadı; o ancak, adının R’si önüne bir P koymak ve böylece Prenard diye çağrılmak iznini alabildi. Öyle ki, bir şeyleri hatırlatmak bakımından bu ikinci isim hiç de birincisinden aşağı kalmıyordu.

Oysa burada dolaşan bir söylentiye göre, Hôpital Bulvarı 50-52 numaralı binanın sahibi işte bu üstat Gorbeau’ymuş. Hatta bu anıt pencereyi yaptıran da oymuş.

İşte bu viraneye Gorbeau’nun evi denmesi bu yüzden.

50-52 numaranın tam karşısında, bulvardaki ağaçlar arasında, dörtte üçü kurumuş kocaman bir karaağaç yükseliyor. Neredeyse tam karşıda, Gobelin Kapısı’na giden sokak başlıyor. O devirde bu sokakta ev yoktu, yerler taş döşeli değildi, kötü gelişmiş birtakım ağaçlar dikiliydi, mevsimine göre yeşillik ya da çamurlu olan sokak dosdoğru Paris surlarına varıyordu. Yakındaki bir fabrikanın çatısından dalga dalga kükürt kokusu çıkardı.

Şehrin kapısı yakıncacıktı. 1823’te kale duvarları henüz duruyordu.

Bu kapının kendisi bile zihinde kasvetli hayaller uyandırmaktaydı. Bicetre yoluydu bu. Hem İmparatorluk devrinde hem de Restorasyon’da, idam mahkûmları infaz günü Paris’e buradan girerlerdi. 1829 yılı başlarında, adaletin faillerini bir türlü bulamadığı o esrarengiz “Fontainebleau Kapısı Cinayeti” burada işlenmişti: Aydınlanmadan kalan karanlık bir mesele, çözülemeyen korkunç muamma. Birkaç adım daha atın, o uğursuz Croulebarbe Sokağı’na gelirsiniz. Ulbach, Ivryli keçi çobanı kızı tıpkı bir melodramdaki gibi gök gürültüsü altında burada hançerlemişti. Birkaç adım daha attınız mı, Saint-Jacques Kapısı’nın tepesi kesilmiş lanetli karaağaçlarına varırsınız. İnsanlık dostlarının idam sehpasını gizleme çaresi; ne idam cezasını kaldıracak büyüklüğü ne de onu muhafaza edecek otoriteyi göstermeye cesaret edemeyip ölüm cezası karşısında gerileyen bir esnaf ve burjuva toplumunun şu adi ve utanç verici Grève Meydanı.

Ezelden mahkûm edilmiş, her zaman iğrenç olmuş bu Saint-Jacques Meydanı bir yana bırakılacak olursa, otuz yedi yıl önce bu kasvetli bulvarın belki de en kasvetli noktası, bugün bile en az çekici yeri olan 50-52 numaralı viranenin bulunduğu yerdi.

Burjuva evleri burada ancak yirmi beş yıl sonra boy vermeye başladı. İç karartıcı bir yerdi, insan, kafasına üşüşen hazin düşünceler içinde kendisini, kubbesi görünen Salpêtrière ile kapısı dokunacak kadar yakın olan Bicetre arasında; yani kadınlar tımarhanesiyle erkekler tımarhanesi arasında hissediyordu. Göz mesafesindeki uzaklıkta mezbahalardan, kale duvarlarından ve kışla ya da manastır gibi duran tek tük bazı fabrika cephelerinden başka bir şey görünmüyordu. Her tarafta barakalar ve inşaat artıkları; kefen gibi kara eski duvarlar, kefen gibi beyaz yeni duvarlar; her tarafta birbirine paralel ağaç sıraları, sicimle hizalanmış gibi binalar, düz yapılar, uzun soğuk hatlar ve dik açıların karanlık hüznü vardı. Ne bir toprak engebesi, ne bir mimar kaprisi, ne de bir kıvrım. Soğuk, düzenli, çirkin bir bütündü bu. Simetri kadar yürek daraltan bir şey yoktur. Çünkü simetri can sıkıntısı, can sıkıntısı da matem demektir. Umutsuzluk esner. Acı çekilen cehennemden daha korkunç bir şey düşünülebilirse, o da sıkıntı duyulan bir cehennemdir. Böyle bir cehennem var olsaydı, Hôpital Bulvarı’nın bu parçası onun giriş yolu olabilirdi.

O zamanlar, gece inerken aydınlığın gittiği sıralar, hele kışın akşam ayazının karaağaçlardaki son kırmızı yaprakları da kopardığı saatte, karanlık kopkoyu, yıldızsız olduğunda ya da ay ve rüzgârın bulutlarda delikler açtığı anlarda bu bulvar birdenbire korkunçlaşırdı. Siyah çizgiler, sonsuzluğun sivri parçaları gibi zifiri karanlıklara gömülüp kaybolurdu. Gelip geçenler buranın darağaçlarına dair sayısız söylentiyi düşünmekten kendilerini alamazlardı. Bunca suçun işlenmiş olduğu bu yerin ıssızlığında dehşet verici bir yan vardı. Bu karanlığın içinde insan tuzaklar sezinler, karanlığın bütün bulanık şekilleri kuşku uyandırır ve ağaçların arasında fark edilen uzun, geniş çukurlar mezar deliklerini andırırdı. Burası gündüzleri çirkin, akşamları kasvetli, geceleri uğursuzdu.

Yazın akşamüstleri, orada burada birkaç yaşlı kadının karaağaçların dibinde, yağmurdan küflenmiş sıraların üstünde oturdukları görülürdü. Bu yaşlı kadıncağızlar hiç sıkılmadan dilenirlerdi.

Ne var ki eski olmaktan çok köhnemiş bir havası olan bu mahalle, daha o zamandan değişmeye doğru gidiyordu. Onu o haliyle görmek isteyenlerin, o günlerde bile acele etmeleri gerekiyordu. Her gün bu bütünün bir parçası yok olup gitmekteydi. Bugün, yirmi yıl var ki Orléans demiryolunun istasyonu orada, eski mahallenin yanı başındadır ve onu için için işleyip değiştirmektedir. Nerede bir başkentin sınırı üstüne bir demiryolu istasyonu konursa, bu bir mahallenin ölümü ve bir şehrin doğuşu olur. Sanki, halkların bu büyük hareket merkezlerinin çevresinde bu güçlü makinelerin işlemesiyle, kömür yiyip ateş kusan bu canavar gibi uygarlık beygirlerinin soluğuyla, tohum dolu toprak titreyip açılır ve insanların eski barınaklarını yutarak yerine yenilerini çıkarır. Eski evler yıkılıyor, yeni evler yükseliyor.

Orléans demiryolu garının Salpêtrière topraklarını istilasından beri, Saint-Victor hendekleriyle Botanik Bahçesi’nin yanındaki eski dar sokaklar, her gün üç dört defa akın akın hışımla üzerlerinden geçen yolcu arabaları, kiralık arabalar ve omnibüslerin etkisiyle sarsılma ve bu akın bir süre sonra etraftaki evleri geriye doğru itmektedir. Çünkü öyle kesin doğrular vardır ki, söylenmesi bile garip düşer. Nitekim büyük şehirlerde güneşin evlerin cephelerini güneye doğru çevirdiği ve o yönde geliştirdiği ne kadar doğruysa, arabaların sık geçmesinin yolları genişlettiği de o kadar kesindir. Yeni bir hayatın belirtileri gayet açıktır. Bu eski taşra mahallesinde, en vahşi köşelerde, gelip geçen olmayan yerlerde bile yollar boy gösteriyor, kaldırımlar süzülüp uzanmaya başlıyor. 1845 Temmuzu’nda bir sabah, burada kara zift kazanlarının tüttüğü görüldü. O gün uygarlığın Lourcine Sokağı’na geldiği ve Paris’in Saint-Marceau Mahallesi’ne girdiği söylenebilirdi.

II
BAYKUŞLA ÇALI BÜLBÜLÜ İÇİN YUVA

Jean Valjean, işte bu Gorbeau viranesinin önünde durdu. Vahşi kuşlar gibi, yuvasını kurmak için bu ıssız yeri seçmişti.

Yeleğinin ceplerini karıştırdı, maymuncuk gibi bir şey çıkarıp bir kapıyı açtı, içeri girdi, sonra kapıyı dikkatle kapattı, Cosette’i sırtında taşıyarak merdivenden çıktı.

Merdivenin tepesine gelince, cebinden başka bir anahtar çıkararak başka bir kapıyı açtı. Odaya girer girmez hemen kapıyı kapadı. Oldukça geniş ve bütün eşyası yere serilmiş bir döşek, bir masa ve birkaç sandalyeden ibaret sefil bir odaydı bu. Yakılmış ve içinde korları görünen bir soba duruyordu bir köşede, bulvarın feneri de fakir odayı belli belirsiz aydınlatmaktaydı. Dipteki bir bölmede kolanlı bir karyola vardı. Jean Valjean çocuğu bu yatağa götürüp uyandırmadan yatırdı.

Çakmağı çakıp bir mum yaktı. Bunlar masanın üzerinde önceden hazırlanmıştı. Sonra, bir gün önce yaptığı gibi, hayranlık dolu bir bakışla Cosette’i seyretmeye koyuldu. Bu hayran bakıştaki iyilik ve şefkat ifadesi âdeta vecd içinde kendinden geçmeye kadar varıyordu. Küçük kız, ya aşırı gücün ya da aşırı güçsüzlüğün verdiği o sakin güven içinde, kiminle olduğunu bilmeden uyumuştu ve nerede olduğunu bilmeden de uyumaya devam ediyordu.

Jean Valjean eğilip çocuğun elini öptü.

Dokuz ay önce de uykuya dalan annenin elini böyle öpmüştü.

Yüreği yine aynı ıstıraplı, dingin, sancılı duyguyla doluydu.

Cosette’in yatağının yanına diz çöktü.

Gün iyice aydınlanmıştı, çocuk hâlâ uyuyordu. Soluk bir aralık güneşi sefil odanın pencerelerinden içeri giriyor, tavana uzun gölge ve ışık çizgileri çekiyordu. Birdenbire bulvarın kaldırım taşları üzerinden geçen tepeleme dolu bir taşocağı arabası, köhne yapıyı bir fırtına gürültüsü gibi sarstı ve dipten doruğa titretti.

Cosette sıçrayarak uyandı:

- Peki, Madam! Şimdi! Şimdi! diye bağırdı.

Gözkapakları uyku mahmurluğuyla henüz yarı kapalı halde kendini yataktan aşağı attı, kolunu duvarın köşesine doğru uzatarak:

- Aman yarabbi! Süpürgem! dedi.

Gözlerini iyice açtı ve Jean Valjean’ın gülümseyen yüzünü gördü.

- Ah, sahi! dedi çocuk. Günaydın efendim.

Çocuklar, neşeyi ve mutluluğu hemen teklifsizce benimseyiverirler, çünkü zaten kendileri yaratılışça mutluluk ve neşedirler.

Cosette, yatağının ayakucunda Catherine’i gördü ve hemen kucağına aldı. Bir yandan onunla oynuyor, bir yandan da Jean Valjean’a yüzlerce soru soruyordu. Neredeydi? Paris büyük müydü? Madam Thènardier çok uzakta mı kalmıştı? Geliverir miydi? vs. vs. Sonra birdenbire haykırdı:

- Ne güzel yer burası!

Berbat bir izbeydi oysa, ama o kendisini özgür hissediyordu.

En sonunda:

- Ortalığı süpüreyim mi? diye sordu.

- Sen oyna, dedi Jean Valjean.

Gün böyle geçti. Cosette, hiçbir şey anlamaya çalışmadan, bu bebekle bu iyi adamın arasında tarife sığmaz derecede mutluydu.

III
BİRLEŞEN İKİ MUTSUZLUKTAN
MUTLULUK DOĞAR

Ertesi sabah gün doğarken, Jean Valjean yine Cosette’in yatağının yanındaydı. Orada kımıldanmadan bekledi, çocuğun uyanmasını seyretti.

Ruhuna yepyeni bir şey doluyordu.

Jean Valjean ömründe hiç sevmemişti. Yirmi beş yaşından beri yapayalnızdı dünyada. Hiçbir zaman baba, sevgili, koca, dost olmamıştı. Kürekteyken kötü, karanlık, bakir, cahil ve vahşiydi. Bu eski forsanın yüreği bakirlik doluydu. Kız kardeşiyle onun çocukları onda belirsiz ve uzak bir anı bırakmışlar, sonunda bu da hemen bütün bütün silinip gitmişti. Bütün gücüyle onları bulmaya çalışmış, bulamayınca da unutmuştu. İnsan yaratılışının yapısı böyledir. Gençliğinin öbür tatlı heyecanları da -eğer vardıysa- bir uçuruma yuvarlanıp gitmişlerdi.

Cosette’i gördüğü, onu aldığı, götürdüğü, kurtardığı zaman içinin ta derinden sarsıldığını hissetti. İçinde ihtiras, sevgi adına ne varsa uyanıp bu çocuğa aktı. Çocuğun uyuduğu yatağın yanına gidiyor, orada sevinçten titriyordu. Bir anne gibi içinde acılar, burkulmalar hissediyor, fakat ne olduğunu bilemiyordu; çünkü sevmeye başlayan bir kalbin bu büyük ve garip davranışı pek karanlık, tatlı bir şeydir.

Yepyeni bir duyguya kapılan zavallı yaşlı kalp! Ancak kendisi elli beş, Cosette’se sekiz yaşında olduğundan, bütün ömrünce sevgi adına duyabileceği duygular eriyip tarife sığmaz bir ışına dönüşmüştü.

Bu, onun karşılaştığı ikinci beyaz hayaldi. Piskopos onun ufkunda erdemin güneşini yükseltmişti; Cosette sevginin güneşini yükseltiyordu.

İlk günler bu hayranlık içinde geçti.

Cosette de -zavallı küçük varlık!- farkında olmaksızın başkalaşmaktaydı. Annesi onu bıraktığı zaman o kadar küçüktü ki, onu hatırlamıyordu bile. Önlerine çıkan her şeye sarılıveren körpe asma filizlerine benzeyen bütün çocuklar gibi, o da sevmeyi denemişti. Ama başaramamıştı. Thènardierler, onların çocukları, başka çocuklar, hepsi onu itmişlerdi. Köpeği sevmişti, o da ölmüştü. Ondan sonra hiçbir şey, hiçbir kimse onu istememişti. Çok hazin bir şey, ama evvelce de belirttiğimiz gibi, daha sekiz yaşında buz gibi bir yüreği vardı. Onun kusuru değildi bu, onda eksik olan sevmek yeteneği değildi. Heyhat! Sevmek imkânıydı onda eksik olan. Bunun için daha ilk günden itibaren, içinde duyan ve düşünen ne varsa hepsi bu iyi adamı sevmeye koyulmuştu. Daha önce hiç hissetmediği bir şeyi hissediyordu; bir açılma, çiçeklenme, şenlenme duygusuydu bu.

Adam da artık ona ne ihtiyar ne de yoksul görünüyordu. Oturdukları izbeyi güzel bulduğu gibi, Jean Valjean’ı da yakışıklı buluyordu.

Bunlar hep şafağın, çocukluğun, gençliğin, sevincin etkileridir. Toprağın ve hayatın yeniliğinin bunda rolü vardır. Mutluluğun samanlığa vuran renkli akisleri kadar hoş bir şey olamaz. Hepimizin geçmişinde böyle tozpembe bir izbeye rastlanır.

Doğa, elli yıllık bir arayla, derin bir ayrılık koymuştu Jean Valjean’la Cosette’in arasına. Kader bu ayrılığı kapattı. Kader, yaşça farklı, yasça benzer bu iki köksüz hayatı, karşı konulmaz gücüyle birdenbire birleştirdi, nişanladı. Gerçekten de onlar birbirlerini tamamlıyorlardı. Cosette’in içgüdüsü bir baba, Jean Valjean’ın içgüdüsü de bir çocuk arıyordu. Rastlaşmak, onlar için buluşmak oldu. O esrarlı anda, elleri birbirine dokunur dokunmaz, birbirine kenetleniverdi. Bu iki ruh birbirlerini fark ettikleri, birbirlerine muhtaç olduklarını anladıkları an, birbirlerine sımsıkı sarıldılar.

Kelimeleri en içerikli, en mutlak anlamlarında kullandığımızda diyebiliriz ki, her şeyden mezar duvarlarıyla ayrılmış olan Jean Valjean bir dul, Cosette de bir öksüz ve yetimdi. Bu durumda Jean Valjean, ilahi bir takdirle Cosette’in babası oldu.

Doğrusu şu ki, Chelles Ormanı’nda, Jean Valjean’ın eli karanlıkta onunkini yakaladığı zaman, Cosette’te meydana gelen esrarlı izlenim bir hayal değil, gerçekti. Bu adamın bu çocuğun kaderine girmesi, Tanrı’nın gelişi olmuştu.

Öte yandan, Jean Valjean barınağını iyi seçmişti. O, burada, tam gibi görünen bir güvenlik içindeydi.

Cosette’le birlikte oturduğu bölmeli oda, pencereleri bulvara bakan odaydı. Bu pencere evin tek penceresi olduğu için, ne yandan ne de karşıdan gelecek hiçbir komşu gözünden sakınmaya gerek yoktu.

50-52 numaranın zemin katı harap bir sundurma gibi bir şeydi; bostancılar orayı arabalık olarak kullanıyorlardı ve birinci katla hiçbir bağlantısı yoktu, döşemeyle ayrılmıştı. Ne kapağı ne de merdiveni olan döşeme, harap evin diyaframı gibiydi. Söylediğimiz gibi, birinci katta birçok oda ve birkaç tane de tavan arasında oda vardı. Bunlardan yalnız birinde Jean Valjean’ın hizmetini gören yaşlı bir kadın oturuyordu. Geri kalanların hepsi boştu.

Odabaşı payesini taşıyan bu yaşlı kadın, gerçekte kapıcılık görevi yapmaktaydı. Nitekim Noel günü burasını Jean Valjean’a o kiralamıştı. Jean Valjean kendisini İspanya tahvilleri yüzünden iflas eden bir gelir sahibi olarak tanıtmış, buraya gelip kız torunuyla oturacağını söylemişti. Altı aylık peşin ödemiş ve ihtiyar kadını odayla bölmeyi, gördüğümüz gibi döşemekle görevlendirmişti. Geldikleri akşam sobayı yakıp her şeyi hazırlayan işte bu kadıncağızdı.

Haftalar birbirini kovaladı. Bu iki varlık bu sefil evde mutlu bir hayat sürüyorlardı.

Seherle birlikte Cosette gülmeye, konuşmaya, şarkı söylemeye başlıyordu. Çocukların da kuşlar gibi sabah şarkıları vardır.

Bazen Jean Valjean onun kızarmış, soğuk, çatlamış küçük ellerini tutup öpüyordu. Hep dayak yemeye alışmış olan zavallı çocuk bunun ne demek olduğunu bilemiyor, utanarak uzaklaşıyordu.

Zaman zaman ciddileşiyor ve küçük siyah elbisesini gözden geçiriyordu. Cosette artık paçavralar içinde değildi, yastaydı. Sefaletten çıkmış, hayata girmişti.

Jean Valjean ona okumayı öğretmeye başlamıştı. Bazen çocuğa kelimeleri heceletirken, kürekte kötülük yapma fikriyle okumayı öğrendiğini düşünürdü. Bu fikir, sonunda bir çocuğa okumayı öğretmeye dönmüştü. O zaman yaşlı kürek mahkûmu, meleklerin düşünceli gülümseyişiyle gülümserdi.

O, bunda yukarıların bir takdirini, insan olmayan birinin iradesini seziyor ve derin düşüncelere gömülüyordu. İyi düşüncelerin de kötü düşünceler gibi uçurumları vardır.

Cosette’e okuma öğretmek ve onu oyun oynasın diye bırakmakla geçiyordu hemen hemen bütün ömrü Jean Valjean’ın. Bir de ona annesinden söz ediyor ve dua ettiriyordu.

Cosette ona “baba” diyordu, başka adını da bilmiyordu.

Jean Valjean, kızın bebeğini giydirip soymasını seyrederek, cıvıldaşmasını dinleyerek saatlerce oyalanıyordu. Hayat artık ona ilgi çekici görünüyordu, insanlar ona iyi ve doğru geliyorlardı, kafasında hiç kimseyi hiçbir şeyden ötürü suçlu bulmuyordu. Şimdi bir çocuk tarafından sevildiğine göre, iyice ihtiyar oluncaya kadar yaşamamak için hiçbir neden görmüyordu. Cosette’in gönül okşayıcı bir ışık gibi aydınlattığı upuzun bir gelecek görüyordu kendisi için. En iyiler bile bencil düşüncelerden büsbütün arınmış değildirler. Bazı anlar, Cosette’in çirkin olacağını âdeta sevinerek düşünüyordu.

Sırf kişisel bir kanaat olmakla beraber, düşüncemizi bütünüyle söylemiş olmak için şunu belirtelim: Jean Valjean’ın bu geldiği noktada, Cosette’i sevmeye başladığı zaman, iyiliğe devam etmek için böyle bir desteğe ihtiyacı olmadığı bizce sabit değildir, insanların kötülüğünün, toplumun sefaletinin yeni yanlarını görmüş bulunuyordu. Eksik yarılardı gerçi bunlar ve kaçınılmaz olarak gerçeğin ancak bir yanını yansıtıyorlardı. Kadının talihi Fantine’de özetleniyor, kamu otoritesi Javert’in şahsında cisimleşiyordu. Bu defa iyilik yaptığı için dönmüştü küreğe, yeni acılar altında ezilmişti, tiksinti ve yorgunluk sarmaya başlamıştı onu yine, hatta piskoposun anısı bile bazı anlar zihninde bulanıklaşıyordu belki. Gerçi sonra daha aydınlık daha şaşaalı bir şekilde yeniden beliriyordu, ama bu kutsal anı ne de olsa zayıflamaktaydı. Jean Valjean’ın cesaretini kaybetmek, yeniden düşmek üzere olmadığını kim bilebilirdi ki? Fakat sevdi, yeniden kuvvet kazandı. Heyhat! Cosette’ten daha az sallantıda değildi. O, onu korudu, o da onu güçlendirdi. Cosette onun sayesinde hayatta yürüyebildi, Jean Valjean onun sayesinde erdemli kalmaya devam edebildi. O, bu çocuğa destek oldu ve bu çocuk onun için bir dayanak noktası vazifesi gördü. Ey kader dengelerinin nüfuz edilmesi imkânsız kutsal sırrı!

IV
ODABAŞININ GÖRDÜKLERİ

Jean Valjean ihtiyaten gündüzleri hiç dışarı çıkmıyordu. Her akşam alacakaranlıkta, bazen tek başına, çoğu defa Cosette’le birlikte bir iki saat kadar dolaşıyor, en tenha bulvarların yan sokaklarından gitmeye bakıyor ve kiliselere gece bastırırken giriyordu. En yakın kilise olan Saint-Médard’a gitmeyi tercih ediyordu. Cosette’i yanında götürmediği zamanlar kız ihtiyar kadınla kalıyordu, fakat iyi adamla dışarı çıkmak çocuk için zevkti. Onunla bir saat birlikte olmayı, Catherine’le başbaşa geçirdiği o sihirli anlara bile tercih ediyordu. Jean Valjean Cosette’in elinden tutarak yürüyor ve ona tatlı şeyler anlatıyordu.

Cosette artık çok neşeli olmuştu.

İhtiyar kadın ev işlerini görüyor, yemeği pişiriyor ve yiyecek almaya gidiyordu.

İdareli bir şekilde, her zaman ocaklarında biraz ateşleri olan, fakat çok sıkıntıda bulunan kimseler gibi yaşıyorlardı. Jean Valjean ilk günkü eşyalarda hiçbir değişiklik yapmamıştı. Yalnız, Cosette’in bölmesinin camlı kapısını camı olmayan bir kapıyla değiştirmişti.

Hep o sarı redingotunu, siyah kısa pantolonunu ve eski şapkasını giyiyordu. Sokakta görenler onu bir fukara sanıyorlardı. Bazen iyi kalpli kadınların dönüp ona metelik verdikleri oluyordu. Jean Valjean meteliği alıyor ve derin bir saygıyla selam veriyordu. Bazen de kendisinden sadaka isteyen yoksullara rastlıyordu. O vakit, kimse tarafından görülmediğine emin olmak için arkasına bakıyor, sakına sakına talihsiz adamın yanına yaklaşıyor, eline birkaç para, çoğu zaman bir gümüş sikke bırakıp çarçabuk uzaklaşıyordu. Sakıncaları olan bir davranıştı bu. Mahallede onu sadaka veren dilenci diye tanımaya başlamışlardı.

İhtiyar odabaşı suratsız, yakınlarına karşı kıskançlığın dikkatiyle yoğrulmuş bir yaratıktı, Jean Valjean hiç farkında olmadan onu inceleyip duruyordu. Biraz sağırdı, bu yüzden de gevezeydi. Geçmişinden ona iki diş kalmıştı. Biri yukarıda, öteki aşağıda olan bu dişleri durmadan birbirine vuruyordu. Cosette’e bir sürü soru sormuştu. O da hiçbir şey bilmediğinden, ancak Montfermeil’den geldiğini söyleyebilmişti. Bir sabah bu dikizci kadın, Jean Valjean’ın harap evin oturulmayan bölümlerinin birinden içeri girdiğini gördü. Dedikoducu kadına Jean Valjean’ın tavrı bir garip görünmüştü. Onu ihtiyar bir kedi gibi sessiz adımlarla izledi ve tam karşısına gelen kapının çatlağından, görünmeden gözetleyebildi. Jean Valjean, şüphesiz fazladan bir tedbir olarak sırtını bu kapıya dönmüştü. ihtiyar kadın onun cebini karıştırdığını, oradan bir mahfaza, makas ve iplik çıkardığını, sonra redingotunun eteklerinden birinin astarını söktüğünü ve aralıktan sarımsı bir kâğıt parçası çıkarıp açtığını gördü, ihtiyar kadın, bunun bin franklık bir banknot olduğunu dehşetle fark etti. Doğduğundan beri ya ikinci ya üçüncü defa görüyordu bunu. Korkarak kaçtı.

Az sonra Jean Valjean kadının yanına gelerek şu bin franklık kâğıt parayı gidip bozdurmasını rica etti ve bunun bir gün önce almış olduğu altı aylık geliri olduğunu ekledi, ihtiyar kadın, “Nereden aldı acaba?” diye düşündü. Akşam saat altıda çıkmıştı, hükümetin veznesi şüphesiz o saatte açık olmaz! Kadın gitti, parayı bozdurdu, bir yandan da tahminlerde bulundu. Hakkında yorumlar yapılıp çoğaltılan bu bin frank, Vignes-Saint-Marcel Sokağı dedikoducu kadınları arasında bir sürü kuşkulu konuşmaya yol açtı.

Daha sonraki günlerden birinde Jean Valjean’ın gömlekle koridorda odun kesmesi gerekti. İhtiyar kadın odada ortalık işi yapıyordu. Yalnızdı. Cosette odunların kesilmesini seyretmekle meşguldü. Kadın, bir çivide asılı duran redingotu gördü ve onu inceledi. Astar yeniden dikilmişti. Kadın redingotu dikkatle yokladı ve eteklerde, koltuk altlarında kâğıt desteleri varmış gibi hissetti. Besbelli başka binlik banknotlardı bunlar!

Ayrıca kadın redingotun ceplerinde bir sürü şey olduğunu gördü. Yalnız evvelce gördüğü iğne, iplik, makas değil, büyük bir cüzdan, çok büyük bir bıçak, şüphe çekici birtakım şeyler ve çeşitli renkte perukalar da vardı. Bu redingotun her cebi, beklenmedik olaylar karşısında başvurulacak bir yerli eşya deposunu andırıyordu.

Viran evin sakinleri böylece kışın son günlerine ulaştılar.

V
YERE DÜŞEN MADENÎ BİR
BEŞ FRANKLIK SES ÇIKARIR

Saint-Médard yakınlarında, köreltilmiş eski bir beylik kuyunun kenarına bağdaş kurup oturmak âdetinde olan bir yoksul vardı. Jean Valjean bu adama yardımda bulunurdu. Hiçbir zaman birkaç metelik vermeden geçmezdi adamın önünden. Bazen onunla konuşurdu da. Bu dilenciyi kıskananlar onun polisten olduğunu söylerlerdi. Durmadan dualar mırıldanan, yetmiş beş yaşında ihtiyar bir kilise hademesiydi bu.

Bir akşam Jean Valjean yine buradan geçiyordu, yanında Cosette yoktu. Dilencinin yeni yakılan sokak lambasının altında her zamanki yerinde olduğunu gördü.

Adam âdeti olduğu üzere dua eder gibiydi ve öne eğilmişti. Jean Valjean ona doğru gitti ve her zamanki sadakasını eline koydu. Dilenci birdenbire gözlerini kaldırdı ve Jean Valjean’a sabit bir nazarla baktıktan sonra başını hemen eğdi. Şimşek gibi bir hareket oldu bu ve Jean Valjean titredi. Ona, sanki sokak fenerinin ışığında ihtiyar kilise hademesinin sakin, sofu yüzünü değil de korkunç, tanıdık bir yüzü görmüş gibi geldi. Karanlıkta birdenbire bir kaplanla karşı karşıya gelen bir kimsenin duyabileceği hisse benzer bir his duydu. Dehşetle ve taş kesilmişçesine geri çekildi; ne nefes almaya ne konuşmaya ne kalmaya ve ne de kaçmaya cesaret edebildi, dikkatle dilenciye bakakaldı. Dilenciyse bir paçavrayla örtülü başını önüne eğmiş, onun orada olduğunun bile farkında değilmiş gibi duruyordu. Bu garip anda bir içgüdü, belki de o esrarlı korunma içgüdüsü, Jean Valjean’ı tek kelime bile söylemekten alıkoydu. Dilencinin boyu bosu, pılı pırtıları, görünüşü her günkü gibiydi.

“Hadi canım!” dedi Jean Valjean kendi kendine, “Deliyim ben! Hayal görüyorum! imkânı yok bunun!” Ve iyice sarsılmış olarak döndü eve. Gördüğünü sandığı yüzün Javert’in yüzü olduğunu kendi kendine bile açıkça söylemeye cesaret edemiyordu.

Gece bunun üzerinde düşünürken, ikinci bir defa daha başını kaldırmaya zorlamak için adama soru sormadığına pişman oldu.

Ertesi gün gece bastırırken tekrar oraya gitti. Dilenci yerindeydi. Jean Valjean ona bir metelik verip kararlı bir tavırla:

- Merhaba ihtiyar, dedi.

Dilenci başını kaldırdı ve kederli bir sesle:

- Teşekkür ederim, iyi yürekli efendim, diye cevap verdi.

Gerçekten de ihtiyar kilise hademesiydi bu.

Jean Valjean kendini tamamen emin hissetti. Gülmeye başladı. “Hay kör şeytan, Javert’i gördüğünü de nereden çıkardın?” diye düşündü. “Hadi bakalım, şimdi de her şeyi ters mi görmeye başlayacağım nedir?” Bir daha da bu meseleyi düşünmedi.

Birkaç gün sonra, akşam saat belki sekiz sularında, Cosette’e yüksek sesle kelimeleri heceletiyordu ki, evin kapısının açıldığını ve arkadan kapandığını duydu. Ona garip geldi bu. Yalnız ihtiyar kadın vardı onunla birlikte bu evde oturan ve o da mum kullanmamak için daima gece olur olmaz yatardı. Jean Valjean Cosette’e susmasını işaret etti. Birisinin merdivenlerden çıktığını duymuştu. Bu olsa olsa hastalanıp ilaç almak için eczaneye giden ihtiyar kadın olabilirdi. Jean Valjean kulak kabarttı.

Ağır basan bir ayaktı bu ve erkek ayağı gibi ses çıkarıyordu. Fakat ihtiyar kadın da kaba kunduralar giymekteydi ve ihtiyar bir kadının ayak sesi kadar hiçbir şey bir erkeğin ayak sesine benzemezdi. Yine de Jean Valjean mumu üfledi.

Bu arada, Cosette’e alçak sesle:

- Usulcacık git yat, diyerek onu yatağına yollamış, tam çocuğu alnından öperken ayak sesleri kesilmişti.

Jean Valjean sessiz, hareketsiz, sırtı kapıya dönük, kımıldamadan oturduğu iskemlesinin üzerinde, karanlıkta nefesini tutarak öylece kaldı.

Oldukça uzun bir süre hiçbir şey duymayınca, ses çıkarmadan arkasına döndü ve gözlerini odanın kapısına doğru kaldırdı, anahtar deliğinde bir ışık gördü. Kapının ve duvarın siyahlığı içinde bu ışık uğursuz bir yıldız gibi görünüyordu. Besbelli ki orada elinde bir mum tutan biri vardı, içeriyi dinliyordu.

Birkaç dakika geçti, ışık uzaklaştı. Yalnız Jean Valjean hiç ayak sesi duymadı. Bu da kapıyı dinlemeye gelenin pabuçlarını çıkardığını gösteriyordu.

Jean Valjean kendini elbisesiyle yatağına attı ve bütün gece gözünü kapayamadı.

Gün doğarken yorgunluktan tam içi geçiyordu ki, koridorun ucundaki tavan arası odalarından birinin açılan kapısının gıcırtısıyla uyandı; sonra o gece merdivenlerden çıkan aynı erkek ayağının sesini duydu. Ayak sesi yaklaşıyordu. Yataktan aşağı atladı ve gözünü oldukça büyük olan anahtar deliğine dayadı. Gece eve giren ve kapısını dinleyen her kimse onu geçerken görmeyi umuyordu. Gerçekten de bir erkekti bu. Adam bu sefer Jean Valjean’ın odasının önünde durmadan geçti. Koridor henüz pek karanlık olduğundan yüzü fark edilemiyordu. Fakat adam merdivene gelince, dışarıdan vuran bir ışık demeti onu bir siluet halinde belirtti ve Jean Valjean adamın sırtını iyice gördü. Adam uzun boyluydu, sırtında uzun bir redingot, kolunun altında da kalın bir sopa vardı. Javert’in korkunç görünüşüydü bu.

Jean Valjean bulvara bakan penceresinden adamı bir kere daha görmeyi deneyebilirdi. Ama pencereyi açmak gerekecekti, cesaret edemedi.

Besbelli ki bu adam içeri bir anahtarla ve kendi evine girer gibi girmişti. Kim vermişti acaba ona bu anahtarı? Ne demek oluyordu bu?

Sabah saat yedide ihtiyar kadın temizliğe geldiğinde, Jean Valjean ona derinlemesine bir bakışla baktı, ama hiçbir şey sormadı. Kadıncağız her zamanki gibiydi.

Kadın ortalığı süpürürken Jean Valjean’a:

- Mösyö bu gece birisinin eve girdiğini duydu mu acaba? dedi.

O yaşta, o bulvarda akşamın sekizi, kapkaranlık gece demektir.

Jean Valjean, gayet tabii bir sesle cevap verdi:

- A sahi, kimdi o kuzum?

- Evdeki yeni kiracı, dedi kadın.

- Adı neymiş?

- Pek hatırlamıyorum. Dumont mu, Daumont mu öyle bir ad.

- Peki kimmiş bu Mösyö Dumont?

İhtiyar, küçük sansar gözleriyle ona bakıp:

- Sizin gibi bir gelir sahibi, dedi.

Belki hiçbir maksadı yoktu, ama Jean Valjean bu sözde bir maksat olduğunu sandı.

İhtiyar kadın gidince, bir dolapta duran yüz frank kadar bir parayı büküp cebine koydu. Bu işi yaparken, para sesi duyulmaması için aldığı bütün tedbire rağmen yüz meteliklik bir madenî para elinden kurtulup gürültüyle döşeme taşlarının üzerinde yuvarlandı.

Akşamın alacakaranlığında aşağı inerek, bulvarın her yanına dikkatle baktı. Kimseyi göremedi. Bulvar bomboş gibiydi. Ama birisi ağaçların arkasına saklanmış da olabilirdi.

Yukarıya döndü ve Cosette’e:

- Gel, dedi.

Onu elinden tuttu, ikisi birlikte çıktılar.

BEŞİNCİ KİTAP

Karanlıkta Çıkılan Ava Sessiz Köpek Sürüsü

I
STRATEJİNİN ZİGZAGLARI

Şimdi okunacak sayfalarla, daha sonra okunacak bazı sayfalar için bir açıklama yapmak gerekiyor.

Bu kitabın istemeyerek kendinden söz etmek zorunda kalan yazan, yıllar var ki Paris’te bulunmamaktadır. O Paris’i terk ettiğinden beri şehir değişti. Yazar için meçhul olan yeni bir şehir doğdu. Yazar, Paris’i sevdiğini söylemeye gerek duymuyor; Paris onun düşüncesinin doğduğu şehirdir. Gençliğinin Paris’i, dindarca bir bağlılıkla belleğinde taşıyıp götürdüğü Paris, yıkmalar ve yeniden yapmalar yüzünden, bugün artık bir eski Paris olmuştur. Yazar, işte bu Paris’ten sanki bugün hâlâ varmış gibi söz etmesine izin verilmesini diler. Mümkündür ki yazarın, “Filan sokakta, filan ev vardır,” diye okuyucuları götüreceği yerde, bugün ne bir ev ne de sokak bulunsun. Okuyucular arzu ederlerse durumu kontrol edebilirler. Yazara gelince, o yeni Paris’i bilmiyor ve gözlerinin önünde eski Paris olduğu halde, kendisi için aziz olan bir hayal içinde yazıyor yazdıklarını. Memleketindeyken gördüğü bazı şeylerin ondan sonra da kaldığını ve her şeyin yok olup gitmediğini düşünmek onun için bir mutluluk olmaktadır. İnsan doğduğu memlekette gidip gelirken sanır ki o geçtiği sokaklarla bir ilgisi yoktur; o pencereler, o damlar, o kapılar kendisi için hiçbir şey değildir; o duvarlar kendisine yabancıdır, o ağaçlar rastgele birtakım ağaçlardır, içine girmediği o evler gereksizdir, üzerinde yürüdüğü o parkeler taştan başka bir şey değildir. Ama daha sonra, artık orada bulunmadığı zaman, insan o sokakların kendisi için aziz olduğunu, o damları, o pencereleri, o kapıları özlediğini, o duvarlara ihtiyaç duyduğunu, o ağaçları birer sevgili gibi sevdiğini, içine girmediği o evlere her gün girildiğini ve o kaldırım taşlarında içinden, kanından, yüreğinden bir şeyler bırakmış olduğunu fark eder. Artık görülmeyen, belki bir daha hiç görülmeyecek olan, ama hayali zihinde saklanan bütün o yerler yüreği sızlatan bir füsuna bürünür, melankolik bir görüntü halinde zihninizde canlanır, kutsal toprağı gözlerinizin önüne serer, âdeta Fransa’nın öz şekli olup çıkarlar. Ve insan o yerleri sever, onları oldukları gibi, evvelce oldukları gibi yad eder, bunda direnir, hiçbir şeyleri değişsin istemez, çünkü insan vatanının çehresine de annesinin çehresi gibi bağlı kalır.

Bunun için, geçmişten şimdi gibi söz etmemize izin verilsin. Bunu söyleyip, okuyucudan hatırda tutmasını rica ettikten sonra devam ediyoruz.

Jean Valjean bulvardan hemen ayrılıp yan sokaklara sapmıştı. Elinden geldiği kadar kırık çizgiler çizecek şekilde ilerliyor, izlenmediğinden emin olmak için bazen gerisin geri dönüyordu.

Kovalanan geyiğin başvurduğu numaradır bu. İz tutan arazilerde, bu manevranın avantajlarından biri de avcıları ve köpekleri ters yöne çekerek yanıltmasıdır. Buna avcılıkta yanlış iz sürmek denir.

Dolunaylı bir geceydi, fakat Jean Valjean rahatsız olmadı bundan. Henüz ufka çok yakın olan ay, yollarda geniş gölge ve ışık parçaları meydana getirmekteydi. Jean Valjean, karanlık taraftaki evlerle duvarlar boyunca süzülerek aydınlık tarafı gözleyebilirdi. Karanlık tarafın böylece kontrolünden kaçtığını belki de düşünmüyordu. Bununla beraber Poliveau Sokağı’na komşu bütün ıssız dar sokaklarda, peşinden kimsenin gelmediğinden emindi.

Cosette hiçbir şey sormadan yürüyordu. Hayatının ilk altı yılında çektiği acılar onun doğasına bir sabır ve tahammül vermişti. Kaldı ki çeşitli vesilelerle de göreceğimiz gibi, kendisi de pek farkında olmaksızın bu iyi adamın garipliklerine, kaderin acayipliklerine artık alışmış bulunuyordu. Zaten onunla birlikte olduğuna göre, kendisini güvende hissedebilirdi.

Jean Valjean da nereye gittiğini Cosette’ten fazla bilmiyordu. Ona da, sanki kendisinden daha büyük birisinin elinden tutuyormuş gibi geliyordu. Görünmeyen bir varlığın desteğiyle gittiğini hissediyor gibiydi. Kaldı ki ne verilmiş bir kararı, ne planı ne de bir tasarısı vardı. Hatta o adamın Javert olduğundan bile tam olarak emin değildi; hem sonra Javert olsa bile, Javert onun Jean Valjean olduğunu bilmeyebilirdi. Kılık değiştirmemiş miydi? Ölmüş olduğunu sanmıyorlar mıydı? Yalnız birkaç gündür garip bir hal almaya başlayan bazı şeyler cereyan etmekteydi. Bu kadarı da ona yeterdi. Gorbeau’nun evine bir daha dönmemeye kararlıydı. Yuvasından kovulan bir hayvan gibi, kendisine barınacak bir yuva bulana dek saklanacak bir delik arıyordu.

Jean Valjean, Mouffetard Mahallesinde değişik şekillerde sayısız labirent çizdi. Mahalle sanki ortaçağ düzeni altındaymış, ışık yakma yasağı varmış gibi daha bu saatten uykuya dalmıştı. Jean Valjean ustaca stratejilerle Censier, Copeau, Battoir-Saint-Victor ve Puits-l’Ermite sokaklarını değişik tarzlarda birleştirdi. Buralarda mobilyalı kiralık oda veren yerler vardı, ama kendisine uygun bir yere rastlamadığı için hiçbirine girmedi bile, izini arayan birisi varsa, onu kaybetmiş olduğuna artık şüphesi kalmamıştı.

Saint-Êtienne du Mont’da saat on biri çalarken, Pontoise Sokağı no. 14’teki polis komiserliğinin önünden geçiyordu. Biraz sonra, daha önce de sözünü ettiğimiz içgüdü, onu geriye dönüp bakmaya sevk etti. O an kendisini oldukça yakından izleyen üç kişinin komiserliğin önündeki fenerin altından sokağın karanlık yanına doğru geçtiklerini açıkça gördü; fenerin ışığı onları ele vermişti. Bu üç kişiden biri komiserin evine giden yola saptı. En başta yürüyeni, Jean Valjean’a iyice şüpheli göründü.

- Gel yavrum, dedi Cosette’e ve aceleyle Pontoise Sokağı’ndan ayrıldı.

Bir daire çizdi, o saatte kapalı olan Patriarches Pasajı’nı dolandı. Épée-de-Bois Sokağı’yla Arbalete Sokağı’nı arşınladı ve Postes Sokağı’na daldı.

Orada, bugün Rollin Koleji’nin bulunduğu ve Neuve-Sainte-Geneviève Sokağı’nın gelip bağlandığı bir yol kavşağı vardır.

(Neuve-Sainte-Geneviève Sokağı’nın eski bir sokak olduğunu ve Postes Sokağı’ndan da on yılda bir bile bir posta arabasının geçmediğini söylemeye gerek yoktur sanırız. Bu Postes Sokağı’nda on üçüncü yüzyılda çömlekçiler otururdu ve onun asıl adı Pots Sokağı’dır.)

Ay, bu yol kavşağına parlak bir ışık döküyordu. Jean Valjean bu adamlar onu takip ediyorlarsa, bu aydınlıktan geçerken onları gayet iyi görebileceğini hesaplayarak bir kapının altına pustu.

Gerçekten de daha üç dakika geçmemişti ki, adamlar belirdiler. Şimdi dört kişi olmuşlardı; hepsi de uzun boylu, koyu renk uzun redingotlu, yuvarlak şapkalı, ellerinde iri bastonlar bulunan adamlardı. Gece karanlığındaki tehditkâr yürüyüşleri kadar heybetli yapıları ve iri yumrukları da insana korku veriyordu. Şehirli kılığına girmiş dört heyulaydılar sanki.

II
BEREKET VERSİN Kİ
AUSTERLİTZ KÖPRÜSÜ’NDEN ARABA GEÇEBİLİYOR

Jean Valjean için kararsızlık sona ermişti; ama neyse ki bu adamlar için henüz devam ediyordu. Jean Valjean onların tereddüdünden yararlandı; onların vakit kaybetmeleri, onun vakit kazanması demekti. Büzüldüğü kapının altından çıktı ve Botanik Bahçesi tarafına doğru Postes Sokağı’na daldı. Cosette yorulmaya başlamıştı, onu kucağına aldı, öyle taşıdı. Hiç gelen geçen yoktu ve mehtaptan ötürü sokak fenerlerini yakmamışlardı.

Adımlarını sıklaştırdı.

Birkaç adımda Goblet çömlek imalathanesine vardı. Binanın cephesindeki eski kitabe ay ışığında gayet açık bir şekilde okunuyordu:

Goblet mahdumlarının fabrikası burası;

Gelin, seçin, her şey var: küpler, kaplar, kacaklar,

Borular ve tuğlalar, çiçekler için saksı.

Her kim gelirse gönül malta taşları satar.

Clef Sokağı’nı, sonra Saint-Victor Çeşmesi’ni arkasında bıraktı, aşağı yollardan Botanik Bahçesi boyunca yürüdü ve rıhtıma geldi. Burada dönüp arkasına baktı.

Rıhtım bomboştu. Sokaklar bomboştu. Gerisinde kimseler yoktu. Derin bir nefes aldı.

Austerlitz Köprüsü’ne ulaştı.

O devirde hâlâ geçiş ücreti vardı.

Geçiş ücretini alan memurun yerine giderek bir metelik verdi. Köprüde bu işi gören memur:

- İki metelik, dedi. Yürüyebilecek bir çocuk taşıyorsunuz. İki kişilik ücret ödemeniz gerekir.

Parayı ödedi. Geçişinin böyle bir uyarıya yol açmasına canı sıkılmıştı. Her kaçış sessiz bir sıyrılış olmalı.

O sırada kocaman bir yük arabası da Seine Nehri’ni geçiyor ve onun gibi sağ kıyıya gidiyordu. Bu onun işine yaradı. Bütün köprüyü bu arabanın gölgesinde geçebildi.

Köprünün ortalarına doğru Cosette, ayakları uyuştuğu için yürümek istedi. Onu yere bırakıp elinden tuttu. Köprüyü geçince, biraz sağda karşısında şantiyeler gördü. Yürüdü. Oraya varmak için oldukça geniş, açık ve aydınlık bir alandan geçmeyi göze almak gerekiyordu. Tereddüt etmedi. Onu kovalayanların izini kaybettikleri muhakkaktı. Jean Valjean kendisini tehlikenin dışında sanıyordu. Aranmasına aranıyordu, ama izlenmiyordu.

Etrafı duvarla çevrili iki şantiye arasında küçük bir sokak olan Chemin-Vert-Saint-Antoine Sokağı açılıyordu. Bu sokak dar, karanlık, tam ona göre bir sokaktı. Buraya girmeden önce arkasına baktı.

Bulunduğu noktadan Austerlitz Köprüsü’nü boydan boya görüyordu.

Dört karaltı köprüye girmiş geliyordu.

Bu karaltılar sırtlarını Botanik Bahçesi’ne çevirmiş sağ kıyıya doğru ilerlemekteydiler.

Bu dört karaltı, o dört adamdı.

Jean Valjean yeniden ele geçtiğini anlayan bir hayvanın ürpertisini duydu.

Tek bir umudu kalıyordu: Cosette’in elinden tutup büyük aydınlık alanı geçerken, bu adamların belki henüz köprüye girmemiş ve onu görmemiş olmaları.

Bu takdirde önündeki dar yola dalıp şantiyelere, bataklıklara, ekili arazilere, yapısız topraklara ulaşabilirse kurtulabilirdi.

Bu küçük, sessiz sokak ona güvenilebilir gibi göründü. Oraya girdi.

III
PARİS’İN 1727'DEKİ PLANINA BİR BAKIŞ

Üç yüz adım sonra sokağın çatallaştığı bir noktaya geldi. Sokak ikiye ayrılıyor, bir yol sağa, bir yol da sola gidiyordu. Jean Valjean’ın önünde bir Y'nin iki kolu gibi iki sokak vardı. Hangisini seçmeli?

Hiç tereddüt etmeden sağdakine saptı. Niçin?

Çünkü sol kol banliyöye, terk edilmiş yerlere; sağ kol ise kırlara, yani ıssız bölgelere doğru gitmekteydi.

Ne var ki artık hızlıca yürüyemiyordu. Cosette’in ayağı, Jean Valjean’ınkini de ağırlaştırıyordu.

Onu yine kucağına aldı. Cosette başını iyi adamın omzuna dayamış, tek kelime bile söylemiyordu.

Ara sıra dönüp arkasına bakıyordu. Daima sokağın karanlık yanından gitmeye dikkat ediyordu. Sokak arkasında dümdüz uzanmaktaydı. İlk birkaç sefer dönüp baktığında kimseyi görmedi, derin bir sessizlik vardı, biraz rahatlamış olarak yoluna devam etti. Bir ara birden dönüp baktığında, sokağın kendi geçtiği kısmından uzakta, karanlığın içinde kımıldayan bir şey görür gibi oldu.

Yürümekten çok ileriye doğru atıldı, herhangi bir yan sokak bulup oradan sıvışmayı, böylece bir kere daha izini kaybettirmeyi umuyordu.

Karşısına bir duvar çıktı.

Ama daha ileri gitmeyi büsbütün imkânsız kılan bir duvar değildi bu; Jean Valjean’ın girdiği sokağın sonunda, bunu yandan kesen bir başka sokağın kenar duvarıydı.

Burada da bir karar vermek gerekiyordu: Sağa mı yoksa sola mı sapmalıydı?

Sağa baktı. Dar sokak hangarlardan, ambarlardan ibaret yapılar arasından güdük bir halde uzandıktan sonra bir çıkmazla son buluyordu. Çıkmazın dibi açık seçik görülmekteydi; büyük bir beyaz duvardı bu.

Sola baktı. Sokak bu yanda açıktı ve aşağı yukarı iki yüz adım sonra, bir kolu olduğu başka bir sokağa ulaşılıyordu. Kurtuluş bu taraftaydı.

Jean Valjean, dar sokağın sonunda fark ettiği öbür sokağa ulaşabilmek için sola dönmeyi düşünüyordu ki, tam o an dar sokakla gitmek üzere olduğu sokağın birleştikleri köşede, hiç kımıldamadan duran koca bir heykel gibi bir şey gördü.

Besbelli oraya nöbetçi olarak konulan ve geçidi keserek bekleyen birisiydi bu, bir adamdı. Jean Valjean geri çekildi.

Jean Valjean’ın bulunduğu nokta, Paris’in Saint-Antoine ile Râpee arasında kalan yeri, son zamanlarda tepeden tırnağa değiştirilen yerlerden biridir. Bu değişim bazılarına göre çirkinleşme, bazılarına göre de güzelleşmedir. Ekili topraklar, şantiyeler, eski yapılar silinmiş bulunuyor. Bugün orada yepyeni büyük caddeler, meydanlar, sirkler, hipodromlar, demiryolu istasyonları ve bir de hapishane, Mazas Hapishanesi var: Görüldüğü gibi ilerleme ve onun karşı etkisi.

Yarım yüzyıl önce sırf geleneklerden meydana gelen ve Enstitü’ye les Quatre-Nations, Komik Opera’ya da Feydeau demekte direnen gündelik halk dilinde, Jean Valjean’ın tam o an bulunduğu yerin adı le Petit-Picpus’ydü.

Saint-Jacques Kapısı, Paris Kapısı, Sergents Kapısı, Porcherons Kapısı, Galiote, Celestins, Capucins, Mail, Bourbe, Arbre de Cracovie, Petite-Pologne, Petit-Picpus... Bunlar yeni Paris’in üstünde yüzen eski Paris e ait adlardır. Halkın belleği geçmişin yıkıntıları üzerinde dalgalanıp durur.

Zaten ancak güçbela var olabilmiş, hiçbir zaman bir mahalle taslağı olmaktan ileri gidememiş olan Petit-Picpus, manastır havalı bir İspanyol şehrine benziyordu âdeta. Yollarda fazla kaldırım taşı yoktu, sokaklarda yapılar azdı. Sözünü edeceğimiz iki üç tanesi hariç bütün sokaklar duvardan ve yalnızlıktan ibaretti. Ne bir dükkân ne bir araba, ancak şurada burada pencerelerde yanan bir mum; saat ondan sonra ışık namına hiçbir şey... Bahçeler, manastırlar, şantiyeler, bataklıklar, nadiren alçak evler, evler kadar yüksek kocaman duvarlar.

İşte böyleydi bu mahalle geçen yüzyılda. Devrim onu zaten bir hayli horlamıştı. Cumhuriyet bayındırlığı onu yıktı, deldi, oydu. Moloz yığınları meydana gelmişti orada. Otuz yıl önce bu mahalle, yeni inşaatların izleri altında kayboluyordu. Bugün büsbütün silinip atıldı. Bugün artık hiçbir planda izi kalmayan Petit-Picpus, 1727 planında oldukça açık bir şekilde gösterilmiştir. Bu plan Paris’te Plâtre Sokağı karşısındaki Saint-Jacques Sokağı’nda Denis Thierry basımevi ile Lyon’da Prudence, Merciere Sokağı’nda Jean Girin basımevi tarafından yayımlanmıştı. Petit-Picpus’nün, söylediğimiz gibi, Y harfine benzer sokakları vardı. Bu Y’yi, iki kola ayrılan Chemin-Vert-Saint-Antoine Sokağı meydana getirmekteydi. Sola giden kol Petit-Picpus Sokağı, sağa giden kol da Polonceau Sokağı adını almaktaydı. Y’nin iki kolu tepelerinde bir çizgiyle birleştirilmiş gibiydi. Bu çizginin adı Droit-Mur Sokağı’ydı. Polonceau Sokağı oraya varmaktaydı. Petit-Picpus Sokağı’ysa daha ileri giderek Lenoir pazarına doğru çıkıyordu. Seine Nehri’nden gelip Polonceau Sokağı’nın ucuna varan bir kimse solunda, bir dik açı biçiminde ani bir dönüş yapan Droit-Mur Sokağı’nı, karşısında bu sokağın duvarını, sağında da Droit-Mur Sokağı’nın çıkışı olmayan güdük bir uzantısını bulurdu; bunun adı Genrot çıkmazıydı.

İşte Jean Valjean burada bulunuyordu.

Söylediğimiz gibi, Droit-Mur Sokağı ile Petit-Picpus Sokağı’nın köşesinde nöbet tutan kara silueti görünce, Jean Valjean geri çekildi. Hiç şüphe yoktu. Bu hayalet pusuda onu beklemekteydi.

Ne yapmalı?

Artık geri dönmeye vakit yoktu. Az önce arkasında, biraz geride, karanlığın içinde kımıldadıklarını gördüğü şüphesiz Javert’le takımıydı. Javert, ihtimal, Jean Valjean’ın sonunda bulunduğu sokağın başına gelmişti bile. Görünüşe bakılırsa Javert, bu dolambaçlı küçük dehlizi biliyordu ve adamlarından birini çıkış yerini kollamaya göndererek tedbirini almıştı. Gerçeğe pek benzeyen bu tahminler, ani bir rüzgârla uçuşuveren bir avuç toz gibi, hemen Jean Valjean’ın muzdarip beyninde iç içe girdiler. Genrot çıkmazını gözden geçirdi; orada yol kapalıydı. Petit-Picpus Sokağı’nı gözden geçirdi; orada da nöbetçi vardı. Ay ışığıyla yıkanan beyaz kaldırım taşları üzerinde o uğursuz şeklin simsiyah belirdiğini görüyordu. İlerlemek bu adamın pususuna düşmekti. Geri gitmek, Javert’in kucağına atılmaktı. Jean Valjean kendisini yavaş yavaş daralan bir ağa yakalanmış hissediyordu. Umutsuzluk içinde gökyüzüne baktı.

IV
EL YORDAMIYLA KAÇIŞ DENEMELERİ

Bundan sonrasını iyice anlayabilmek için, Droit-Mur Sokağı’yla özellikle, bu dar sokağa girmek için Polonceau Sokağı’ndan çıkarken solda kalan köşeyi tam olarak göz önünde canlandırmak gerekir. Droit-Mur sokakçığı, sağda Petit-Picpus Sokağı’na kadar hemen baştan başa yoksul görünümlü evlerle çevrelenmişti. Sokağın solundaysa, Petit-Picpus Sokağı’na yaklaştıkça giderek bir iki kat yükselen ve ayrı ayrı birçok daireden oluşan, ciddi görünüşlü tek bir bina bulunuyordu. Petit-Picpus Sokağı yönünde çok yüksek olan bu bina, Polonceau Sokağı yönünde oldukça alçaktı. Orada, sözünü ettiğimiz köşede, ancak bir duvardan ibaret kalacak kadar alçalıyordu. Bu duvar tam sokağa kadar uzanmıyordu; dik bir köşe yerine oldukça geriden bir kesik köşe meydana getirmekte ve bu kesik köşenin iki kenarı, biri Polonceau Sokağı’nda, öbürü Droit-Mur Sokağı’nda yer alacak iki gözcüden burayı gizlemekteydi.

Duvar, bu kesik köşenin iki kenarından itibaren Polonceau Sokağı’nda 49 numaralı bir eve, Droit-Mur Sokağı’nda da -ki buradaki parçası çok daha kısaydı- evvelce sözünü ettiğimiz karanlık binaya kadar uzanmakta, bunun üçgen çatısını keserek sokakta içerlek bir köşe daha meydana getirmekteydi. Bu üçgen çatının kasvetli bir görünüşü vardı; üzerinde ancak tek bir pencere, daha doğrusu çinko kaplı ve daima kapalı duran iki kepenk görülmekteydi.

Anlattığımız bu durumun, aslına tam bir sadakatle uygun olup, söz konusu mahallenin eski sakinlerinin zihninde gayet dakik bir anı uyandıracağı muhakkaktır.

Duvarın kesik köşesini çok büyük ve çok harap bir kapıya benzer bir şey baştan başa dolduruyordu. Birbirine tutturulmuş şekilsiz geniş bir yığın dikine tahtaydı bu. Yukarıya gelen tahtalar, aşağıdakilerden daha genişti.

Tahtalar enlemesine konulmuş uzun demir kayışlarla tutturulmuştu. Yanda normal boyutta bir araba kapısı vardı. Kapının buraya açılmasının üstünden elli yıldan fazla geçmediği açıkça anlaşılıyordu.

Kesik köşenin üzerinden bir ıhlamur ağacının dalları görünüyordu ve duvar Polonceau Sokağı tarafında sarmaşıklarla kaplıydı.

Karanlık evin meskûn olmayan ve münzevi hali çok yakın bir tehlike içinde bulunan Jean Valjean’ı kendisine çekiyordu. Evi çarçabuk gözden geçirdi. Kendi kendine, bu eve girmeyi başarabilirse belki kurtulabileceğini söylüyordu. Kafasında önce bir fikir, sonra bir umut ışığı belirdi.

Binanın Droit-Mur Sokağı’na bakan cephesinin orta kısmında, her katın bütün pencerelerinde altları huni şeklinde kurşundan eski oluklar vardı. Bir ana borudan çıkarak bu oluklara uzanan yan borular binanın cephesinde âdeta bir ağaç resmi çiziyordu. Bu borudan dallar sayısız dirsekleriyle, eski çiftliklerin önlerinde kıvrılıp bükülen yapraksız asma kütüklerine benziyordu.

Dalları saçtan, demirden bu acayip çardak Jean Valjean’ın ilk gözüne çarpan şey oldu. Sesini çıkartmamasını tembih ederek Cosette’i yere oturttu ve sırtını bir korkuluk taşma yasladı, kendisi de su borusunun kaldırıma dokunduğu yere seyirtti. Buradan tırmanıp eve girmenin bir çaresi vardı belki. Ama su borusu harap durumdaydı; kullanılabilecek gibi değildi ve bağlandığı yerlerde güç durabiliyordu. Kaldı ki, bu sessiz meskenin bütün pencerelerinde, hatta tavan arası pencerelerinde bile kalın demir parmaklıklar vardı. Hem sonra ay da bu cepheyi tamamen aydınlatmaktaydı, yolun ucunda gözcülük eden adam Jean Valjean’ı tırmanırken görürdü. Peki ya Cosette ne olacaktı? Üç katlı bir evin tepesine onu nasıl çıkarabilirdi?

Su yolundan tırmanmaktan vazgeçip duvar boyunca sürüne sürüne Polonceau Sokağı’na döndü.

Cosette’i bıraktığı kesik köşeye geldiğinde, burada kimsenin onu göremeyeceğini fark etti. Daha önce de açıkladığımız gibi, nereden bakılırsa bakılsın burada bütün gözlerden saklı kalıyordu. Üstelik karanlıktaydı da. Hem sonra iki tane de kapı vardı. Bunları zorlamak mümkün olabilirdi belki. Üstünde ıhlamur ağacı ve sarmaşık gördüğü duvarın gerisinde muhakkak ki bir bahçe bulunuyordu. Ağaçlarda henüz yaprak yoksa da hiç olmazsa o bahçede gizlenebilir ve gecenin kalan kısmını geçirebilirdi.

Vakit geçiyordu. Elini çabuk tutması gerekiyordu. Araba kapısını yokladı ve kapının hem içerden hem de dışarıdan iptal edilmiş olduğunu hemen anladı.

Öbür büyük kapıya daha bir umutla yaklaştı. Pek köhne bir şeydi bu. Büyüklüğü onu büsbütün dayanıksız yapıyordu. Tahtaları çürümüştü, ancak üç tane kalmış olan demir kayışlar pas içindeydi. Bu kurt yenikli kapının delinmesi mümkün görünüyordu.

Gözden geçirince anladı ki, bu kapı aslında bir kapı değildi. Ne menteşeleri ne takviye demirleri ne kilidi ne de ortasında yarığı vardı. Demir bağlantılar onu bir baştan bir başa kesintisiz katetmekteydiler. Tahtaların çatlaklarından kabaca çimentolanmış irili ufaklı taşlar gördü. Daha on yıl öncesine kadar oradan gelip geçenler bu taşları herhalde görebiliyorlardı. Kapı gibi görünen bu şeyin aslında, üzerine dayalı durduğu bir yapının tahta kaplamasından ibaret olduğunu büyük bir hayal kırıklığı içinde itiraf etmek zorunda kaldı. Tahtalardan birini koparmak kolaydı, ama bu sefer de karşısında bir duvar bulacaktı.

V
FENERLERDE HAVAGAZI KULLANILSAYDI
BU İŞİ YAPMAYA İMKÂN OLMAZDI

Tam o sırada belli bir mesafeden boğuk ve düzenli bir ses duyulmaya başladı. Jean Valjean, tehlikeyi göze alıp sokağın köşesinden şöyle bir baktı. Manga halinde sıralanmış yedi sekiz asker Polonceau Sokağı’na girmiş geliyorlardı. Süngülerin parladığını görüyordu. Ona doğru gelmekteydiler.

Askerlerin başında Javert’in uzun boyunu fark edebiliyordu. Ağır ağır ve ihtiyatlı bir şekilde ilerliyorlardı. Sık sık duruyorlardı. Bütün duvar diplerini, kapı ve geçit içlerini araştırdıkları belliydi.

Muhtemelen, Javert’in yolda rastlayıp kanun namına yanına aldığı bir devriye koluydu bu. Buna pek şüphe yoktu. Javert’in iki yardakçısı da askerlerin safında yürümekteydiler.

Yürüyüş tempolarına ve duraklamalarına bakılırsa, Jean Valjean’ın bulunduğu yere gelmeleri aşağı yukarı bir çeyrek saat sürerdi. Korkunç bir andı bu an. Üçüncü defadır ki önünde açılan korkunç uçurumdan Jean Valjean’ı sadece birkaç dakika ayırmaktaydı. Ve de bu defa kürek, yalnızca kürek değildi artık, Cosette’i ebediyen kaybetmek demekti; yani mezarın içinde bir hayat.

Yapılabilecek tek bir şey vardı.

Jean Valjean iki ayrı heybe taşıyordu denilebilir. Bu onun özelliğiydi. Heybelerden birinde bir azizin düşünceleri, öbüründeyse bir forsanın korkunç yetenekleri vardı. Yerine göre heybelerden birini ya da ötekini karıştırırdı.

Başka hünerleri arasında, Toulon kürek damından müteaddit kaçışları sayesinde edindiği bir hüneri vardı. Hatırlanacağı gibi merdivensiz, kancasız, sırf adale kuvvetiyle ensesini, omuzlarını, kalçalarını ve dizlerini dayayarak; bazı tek tük taş çıkıntılarından yararlanarak, bir duvarın dik açı meydana getirdiği yerden, gerektiğinde altıncı kat yüksekliğine kadar tırmanmak gibi akıl almaz bir sanatta üstatlık mertebesine erişmişti. Nitekim Paris’teki Conciergerie Hapishanesi avlusunun köşesine korkunç bir ün kazandıran da yine bu sanattır; yirmi yıl kadar önce mahkûm Battemolle oradan böyle kaçmıştı.

Jean Valjean, üzerinden ıhlamur ağacının göründüğü duvarı gözüyle ölçtü. Aşağı yukarı on sekiz ayak yüksekliğindeydi. Büyük binanın sivri çatısıyla yaptığı açı, alt kısmında üçgen biçiminde taş duvarlarla doldurulmuştu. Gelip geçen dedikleri pislik böceklerinin duraklamasına pek elverişli olan bu köşeyi onların şerrinden korumak için yapmışlardı. Duvar köşelerine bu tip koruyucu dolgu yapılması Paris’te pek yaygın olan bir usuldür.

Bu kitlenin yüksekliği beş ayak kadardı. Bunun tepesinden duvarın üstüne erişmek için aşılacak mesafe on dört ayaktan fazla değildi.

Duvarın tepesi düz taştan, semersizdi.

Güçlük Cosette’ten geliyordu. Cosette, duvara tırmanmasını bilemezdi. Onu bırakmak? Jean Valjean bunu düşünmüyordu bile. Onu taşımak da imkânsızdı. Bu garip çıkışı başarabilmek için bir erkeğin bütün gücüne kuvvetine ihtiyacı vardı. En ufak bir yük bile onun ağırlık merkezini bozar ve aşağı yuvarlanmasına neden olurdu.

Ona bir ip lazımdı. Jean Valjean’ın ipi yoktu. Gece yarısı Polonceau Sokağı’nda ipi nereden bulmalı? O an Jean Valjean’ın bir krallığı olsa, muhakkak ki onu bir iple değiştirmeye razı olurdu.

Bıçağın kemiğe dayandığı bütün durumlarda bir şimşek çakar birden. Bu şimşek bizi bazen kör eder, bazen de aydınlatır.

Jean Valjean’ın umutsuz bakışları Genrot çıkmazının fener direğine ulaştı.

O devirde, Paris sokaklarında havagazı lambaları yoktu. Gün batarken, aralıklı olarak konulan fenerler yakılırdı sokaklarda. Bunlar bir iple çıkartılıp indirilirlerdi. Bu ip sokağı bir yandan öbür yana kat eder ve bir direğin oyuğunda sonlanırdı. İpin sarıldığı çıkrık, lambanın altındaki küçük bir demir dolapta kilitli dururdu. Dolabın anahtarı fener yakıcısındaydı ve ip de madenî bir kılıf içinde korunurdu.

Jean Valjean hayati bir mücadelenin verdiği enerjiyle bir hamlede sokağı aşıp çıkmaz sokağa girdi; bıçağının ucuyla küçük dolabın kilit dilini fırlattı. Bir an sonra tekrar Cosette’in yanına gelmişti. Elinde bir ip vardı. Kaderle çarpışan karanlık çare bulucular ellerini çabuk tutarlar.

O gece sokak fenerlerinin yakılmamış olduğunu söylemiştik. Bu yüzden, Genrot çıkmazının lambası da ötekiler gibi sönüktü, yerinde olmadığının farkına bile varılmadan yanından geçilebilirdi.

Ne var ki vakit, mevki, karanlık, Jean Valjean’ın uğraşları, garip hareketleri, gidiş gelişleri, bütün bunlar Cosette’i kaygılandırmaya başlamıştı. Başka bir çocuk olsa şimdiye kadar çoktan feryatları koparırdı. Fakat o, Jean Valjean’ın redingotunun eteğini çekiştirmekle yetindi. Yaklaşmakta olan devriye kolunun çıkardığı ses gittikçe daha belirgin bir şekilde duyuluyordu. Cosette yavaşça:

- Baba, korkuyorum. Kim geliyor oradan? dedi.

Bahtsız adam:

- Şişt! Thènardier Kadın, diye cevap verdi.

Cosette titredi. Jean Valjean ekledi:

- Sesini çıkarma, işi bana bırak. Sakın bağırmaya, ağlamaya kalkma. Thènardier Kadın seni gözlüyor. Geri almaya geliyor.

Sonra telaş etmeden, ama hiçbir şeyi de iki defa tekrarlamadan kesin, hızlı bir dakiklikle işe koyuldu. Devriye kolunun ve Javert’in her an çıkagelmelerinin mümkün olduğu bir sırada gerçekten dikkate değer bir davranıştı bu. Boyunbağını çıkardı, çocuğu incitmemeye dikkat ederek, Cosette’in koltuklarının altından geçirip vücuduna doladı, denizcilerin kırlangıç düğümü dedikleri bir düğümle boyunbağını ipin bir ucuna bağladı, öbür ucunu dişlerinin arasına aldı, ayakkabılarıyla çoraplarını çıkarıp duvarın üzerinden attı, kâgir dolgunun üstüne çıktı ve duvarla binanın sivri çatılı yüzü arasındaki açıda sanki topuklarının, dirseklerinin altında basamaklar varmış gibi sağlam ve emin bir tırmanışla yukarıya doğru yükselmeye başladı. Yarım dakika geçmemişti ki, duvarın üstünde diz çökmüştü.

Cosette hiçbir şey söylemeden, şaşkın şaşkın onu seyretmekteydi. Jean Valjean’ın tembihi ve Thènardier Kadın’ın adı onu dondurmuştu.

Birden Jean Valjean’ın çok alçak bir sesle kendisine seslendiğini duydu:

- Duvara dayan.

Cosette söyleneni yaptı.

- Sakın ses çıkarma ve korkma, dedi Jean Valjean.

Cosette, ayaklarının yerden kesildiğini hissetti.

Ne olduğunu anlamaya vakit kalmadan, kendisini duvarın tepesinde buldu.

Jean Valjean onu yakaladı, sırtına aldı, sol eliyle onun iki küçük elini tuttu, yüzükoyun yattı ve duvarın üzerinde sürüne sürüne kesik köşeye kadar geldi. Tahmin ettiği gibi, orada bir bina vardı. Damı tahta kaplı duvarın yukarısından başlayıp oldukça hafif bir meyille, ıhlamur ağacını sıyırarak, yerin çok yakınına kadar iniyordu. İyi bir rastlantıydı bu, çünkü duvar bu tarafta sokak tarafına göre çok daha yüksekti. Jean Valjean aşağıya baktığında zemini ancak çok derinde görebiliyordu.

Damın eğik yüzüne yeni gelmiş ve henüz duvarın tepesini bırakmamıştı ki, şiddetli bir şamata devriye kolunun geldiğini haber verdi. Javert’in gürleyen sesi duyuldu.

- Çıkmaz sokağı araştırın! Droit-Mur Sokağı muhafaza altında, Petit-Picpus Sokağı da öyle. Eminim çıkmaz sokaktadır!

Askerler Genrot çıkmazına doğru seyirttiler.

Jean Valjean kendini bırakıp, dam boyunca aşağıya kaydı, bir yandan da Cosette’i tutuyordu, ıhlamur ağacına vardı ve yere atladı. Ya korkusundan ya da cesaretinden, Cosette ses soluk çıkarmamıştı. Yalnız ellerinde biraz sıyrıklar vardı.

VI
ESRARIN BAŞLANGICI

Jean Valjean, epeyce geniş ve garip görünüşlü bir bahçede bulunuyordu. Kışın ve geceleri seyredilmek için yapılmışa benzeyen hüzünlü bahçelerden biriydi bu. Uzun bir dikdörtgen biçimindeydi; dipte iki sıra büyük kavakları olan bir yolu, köşelerde epeyce yüksek ağaçları, ortada gölgeliksiz bir meydanlığı vardı. Meydanlıkta tek başına ulu bir ağaç fark ediliyordu. Sonra büyük çalılıklara benzeyen eğri büğrü, diken diken birkaç meyve ağacı, sebze tarlaları, cam fanusları ay ışığında parlayan bir kavun tarlası ve bir de eski bir kirli su çukuru fark ediliyordu. Şurada burada yosundan kararmışa benzeyen taş sıralar vardı. Yolların kenarlarında koyu renk, dimdik küçük ağaçlar sıralanmıştı. Yolların yarısını otlar bürümüş, geri kalan kısmını da yeşil bir küf kaplamıştı.

Jean Valjean’ın yanında, damından yararlanarak aşağı indiği yapı, bir yığın çalı çırpı, bunların gerisinde de, duvarın tam dibinde, kırık yüzü karanlıkta belli belirsiz gözüken şekilsiz bir maskeden ibaret bir taş heykel bulunuyordu.

Bina bir harabeydi, içinde yıkık dökük odalar fark ediliyordu, bunlardan tıklım tıklım eşya dolu olan bir tanesi hangar vazifesi görüyor gibiydi.

Droit-Mur Sokağı’na bakan ve Petit-Picpus Sokağı’na da dönen büyük bina, her iki cephesini de köşeleme bu bahçeye veriyordu. İçeriye bakan bu cepheler dışarıya bakanlardan daha trajik görünüşlüydüler. Bütün pencereler parmaklıklıydı. Hiçbir ışık fark edilmiyordu. Üst katlarda, hapishanelerdeki gibi kullanılmış suları ve dam akıntılarını toplayan hazneler vardı. Cephelerden birinin gölgesi öbürünün üzerine vuruyor ve koskocaman, simsiyah bir çarşaf gibi bahçeye seriliyordu.

Görünürde başka bir ev yoktu. Bahçenin dip tarafı sisin ve gecenin içinde kayboluyordu. Böyleyken, sanki arkalarında başka ekili yerler de varmış gibi birbirleriyle kesişen bazı duvarlar ve Polonceau Sokağı’nın alçak damları hayal meyal seçilmekteydi.

Bu bahçeden daha vahşi, daha münzevi bir yer tasavvur edilemezdi. Ortalıkta kimseler yoktu. Bu saatte gayet tabiiydi bu, ama burası öğle vaktinde bile birileri gezsin yürüsün diye yapılmışa benzemiyordu hiç.

Jean Valjean’ın ilk işi pabuçlarını arayıp bulmak ve ayağına giymek, sonra da Cosette’le birlikte hangara girmek oldu. Kaçan bir kimse hiçbir zaman kendisini yeterince gizlenmiş sayamaz. Hep Thènardier Kadın’ı düşünen çocuk da, Jean Valjean’ın olabildiğince bir yerlere sokulup büzülmek içgüdüsünü paylaşıyordu.

Cosette titreyerek ona sokuluyordu. Sokağı ve çıkmazı araştırıp duran devriye kolunun gürültü patırtısı, taşlara vurulan dipçik darbeleri, Javert’in nöbetçi diktiği hafiyelerin seslenişleri, anlaşılmayan bazı sözlerle karışık lanetlemeleri işitiliyordu.

On beş dakika kadar sonra bu fırtına uğultusu uzaklaşmaya başlar gibi oldu. Jean Valjean soluk bile almıyordu.

Elini hafifçe Cosette’in ağzının üstüne koymuştu. Beri yandan, içinde bulunduğu yalnızlığın öyle garip bir sükûneti vardı ki, bu korkunç şamata ne denli şiddetli ve yakın olursa olsun, bu sükûneti bir nebze olsun ihlal etmiyordu. Sanki bu duvarlar Kutsal Kitap’ta yazılı sağır taşlardan örülmüştü.

Birdenbire bu derin sükûnetin ortasında yeni bir ses yükseldi. Semavi, tanrısal, sözle anlatılamaz bir sesti bu; öteki ne kadar korkunçsa, bu da o kadar büyüleyiciydi. Karanlıklardan çıkan bir ilahiydi bu, zulmetin ve korkunç gece sessizliğinin içinde bir dua ve ahenk parıldayışıydı. Kadın sesleriydi söyleyen bu ilahiyi, ama bakirelerin lekesiz, temiz vurgusuyla çocukların saf vurgusunun karışmasından meydana gelen seslerdi bunlar; yeryüzüne ait olmayan, yeni doğanların hâlâ duydukları, ölüm halindekilerinse duymaya başladıkları seslere benzeyen seslerdi. Bu nağme bahçeye hakim olan karanlık binadan geliyordu. Şeytanların hayhuyu uzaklaşırken, sanki bu melekler korosu da karanlığın içinden yaklaşıyordu.

Cosette’le Jean Valjean dizleri üstüne düştüler.

Bunun ne olduğunu bilmiyorlardı, nerede olduklarını da bildikleri yoktu, fakat adam ve çocuk, çilekeş ve masum, her ikisi de dizüstü çökmeleri gerektiğini hissediyorlardı.

Seslerin garip yanı binanın ıssız görünmesine engel olmayışıydı. Meskûn olmayan bir yerde, doğaüstü bir nağme gibiydi.

Bu sesler terennüm ettiği sürece, Jean Valjean hiçbir şey düşünmedi. Geceyi görmüyordu artık, masmavi bir gökyüzü görüyordu. Hepimizin içinde bulunan o kanatların açıldığını hisseder gibi oluyordu.

Nağme söndü. Belki uzun süre sürmüştü. Jean Valjean bunu söyleyebilecek durumda değildi. Vecd içinde geçen saatler daima bir dakika gibidir. Her şey yeniden sessizliğe gömüldü. Ne sokakta ne de bahçede artık hiçbir şey kalmamıştı. Tehdit eden de, teskin eden de silinip gitmişti. Rüzgâr, duvarın tepesindeki bazı kuru otları buruşturuyor, onlar da tatlı ve hazin hafif bir ses çıkarıyorlardı.

VII
ESRARIN ARKASI

Gece ayazı çıkmıştı. Bu da saatin sabahın biri ya da ikisi olduğunu gösteriyordu. Zavallı Cosette hiçbir şey söylemiyordu. Yanında oturmuş, başını üstüne dayamış olduğundan Jean Valjean onu uyumuş sanıyordu. Eğilip ona baktı. Cosette’in gözleri kocaman açıktı ve üzerinde Jean Valjean’ın yüreğini sızlatan düşünceli bir hal vardı.

Hâlâ titriyordu.

- Uykun var mı? dedi Jean Valjean.

Cosette:

- Çok üşüyorum, diye cevap verdi.

Az sonra tekrar konuştu:

- Hâlâ orada mı acaba?

- Kim? dedi Jean Valjean.

- Madam Thènardier.

Jean Valjean, Cosette’in ses çıkarmaması için başvurduğu çareyi çoktan unutmuştu.

- Ha! dedi. O gitti. Artık korkma.

Çocuk, göğsünün üstünden bir yük kalkmış gibi derin bir nefes aldı.

Toprak rutubetli, hangar dört bir yandan açık, rüzgâr her an biraz daha serindi. İyi adam redingotunu çıkarıp Cosette’i sardı.

- Biraz ısındın mı? dedi

- Oh, evet baba.

- Peki öyleyse, beni biraz bekle. Şimdi gelirim.

Harabeden çıktı, büyük bina boyunca yürümeye koyuldu, daha iyi bir barınak arıyordu. Bazı kapılara rastladı, ama bunlar kapalıydı. Zemin kat pencerelerinin hepsinde demir parmaklıklar vardı.

Binanın iç köşesinin önünden geçiyordu ki, kemerli pencerelere geldiğini fark etti ve burada bir parça aydınlık gördü. Parmaklarının ucunda yükselip pencerelerden birinden baktı. Bu pencerelerin hepsi de oldukça geniş bir salona aitti. Geniş taban taşları döşeli, kemer ve sütunlarla bölünmüş, içinde küçük bir ışıkla büyük gölgelerden başka bir şey seçilmeyen bir salondu bu. Işık, bir köşede yanan bir gece kandilinden geliyordu. Salonda kimseler yoktu, hiçbir şey kımıldamıyordu. Fakat daha ısrarla bakınca yerde, döşeme taşlarının üzerinde sanki bir kefenle örtülmüş ve insan şekline benzer bir şey görür gibi oldu. Bu şey yere yüzükoyun uzanmıştı, yüzü taşa karşıydı, kolları haç şeklinde açılmıştı, ölü hareketsizliği içindeydi. Yerde sürünen yılan gibi bir şeye bakılırsa, bu uğursuz şeklin boynunda bir ip vardı.

Bütün salon zayıf bir ışıkla aydınlanan yerleri saran karanlık sisin içinde yüzüyor ve bu da büsbütün ürkütücü bir görüntü oluşturuyordu.

Jean Valjean’ın o günden bu yana sık sık söylediğine göre, hayatında birçok ölüm manzarasıyla karşılaşmış olmasına rağmen, böyle gece vakti, bu karanlık yerde, kim bilir hangi meçhul sırrı gerçekleştiren bu esrarlı şekilden daha korkunç, daha dondurucu bir şey asla görmemişti. Bunun belki bir ölü olduğunu düşünmek dehşet vericiydi, ama belki de bir canlı olduğunu düşünmek daha da dehşet vericiydi.

Cesaret edip alnını cama yapıştırdı ve bu şeyin kımıldayıp kımıldamadığını gözetledi. Kendisine çok uzun gelen bir süre beklediği halde, yerde uzanmış yatan şekil hiç hareket etmiyordu. Birdenbire tarif edilmez bir korku hissine kapıldı ve kaçtı. Arkasına bakmaya cesaret edemeden hangara doğru koşmaya başladı. Başını çevirecek olursa, o şeklin hızlı adımlarla, kollarını sallaya sallaya peşi sıra yürüdüğünü görecekmiş gibi geliyordu ona.

Harabeye vardığında soluk soluğaydı. Dizleri bükülüyor, sırtından terler boşanıyordu.

Neredeydi? Paris’in ortasında böyle mezara benzer bir şeyi kim hayal edebilirdi? Bu garip ev neyin nesiydi? Gecenin esrarıyla dolu, karanlıkta meleklerin sesiyle ruhları çağıran ve geldikleri zaman da onlara birden bu korkunç görüntüyü sunan, göğün ışıklı kapısını açmayı vaat edip mezarın korkunç kapısını açan ev! Ve gerçekten de bir sokakta numarası olan bir bina, bir evdi bu! Bir rüya değildi! Buna inanmak için onun taşlarına dokunmak ihtiyacını duyuyordu.

Soğuk, sıkıntı, endişe, gecenin heyecanları yüzünden gerçek bir ateş sarmıştı onu ve bütün bu düşünceler beyninin içinde çarpışıp duruyorlardı.

Cosette’in yanına gitti. Uyuyordu.

VIII
ESRAR KATMERLENİYOR

Çocuk, başını bir taşın üzerine koyup uyumuştu. Onun yanına oturdu ve onu seyre koyuldu. Ona baktıkça, yavaş yavaş, sükûnet buluyor ve düşünce serbestliğini yeniden elde ediyordu.

Bundan böyle hayatının temeli olan şu gerçeği açıkça görüyordu ki, bu çocuk yanında bulunduğu sürece, bir şeye ihtiyaç duyarsa yalnız onun için duyacak ve bir şeyden korkarsa yalnız onun için korkacaktı. Redingotunu onu örtmek için çıkardığından, çok üşüdüğü halde bunu hissetmiyordu bile.

Bu sırada, daldığı hayaller arasında, bir süredir garip bir ses duyar olmuştu. Sallanan bir çıngırak gibi bir şeydi bu. Bahçenin içindeydi bu ses. Hafifti gerçi, ama açıkça işitiliyordu. Gece çayırlarda, davarların çıngıraklarının çıkardığı müphem, hafif müzik sesine benzeyen bir sesti.

Bu ses Jean Valjean’ı arkasına dönüp bakmaya zorladı.

İnsana benzer bir yaratık, kavun tarlasındaki fanusların arasında dolaşıyor, düzenli hareketlerle kalkıyor, eğiliyor, duruyordu; toprağın üzerinde bir şey sürüklüyor veya yayıyor gibiydi. Görünüşe göre topallıyordu bu yaratık.

Jean Valjean kötü bahtlı kişilerin her zamanki titreyişiyle sarsıldı. Onlar için her şey düşman, her şey kuşkuludur. Gündüzden çekinirler, çünkü görülmelerine yardımcı olur; geceden çekinirler, çünkü habersiz yakalanmalarına yardım eder. Az önce bahçenin ıssızlığından titriyordu, şimdiyse bahçede birisi olduğu için titremekteydi.

Hayalî korkulardan, gerçek korkulara düştü. Javert’le hafiyelerin belki de gitmemiş olduklarını, mutlaka sokağa gözcüler bıraktıklarını, bu adamın onu bahçede görecek olursa “Hırsız var!” diye bağırıp ele vereceğini düşündü. Uyumakta olan Cosette'i yavaşça kucağına alarak, hangarın en uzak köşesine, kullanılmaz hale gelmiş bir yığın eski eşyanın arkasına taşıdı. Cosette hiç kımıldamadı.

Buradan kavun tarlasındaki yaratığın davranışlarını gözetledi. Garip olan şuydu ki, çıngırak sesleri hep adamın hareketlerini izliyordu. Adam yaklaştığı zaman ses de yaklaşmakta, uzaklaştığı zaman ses de uzaklaşmakta; acele bir hareket yaptığı zaman titrek bir çıngırak sesi, bir tremolo bu harekete eşlik etmekte; durduğu zaman ses kesilmekteydi. Çıngırağın bu adama bağlı olduğu açıkça anlaşılıyordu. Ama öyleyse, bunun anlamı neydi? Bir koç ya da öküz gibi çıngırak takılmış olan bu adam neyin nesiydi?

Kendi kendine bu soruları sorarken, Cosette’in ellerine dokundu. Buz gibiydiler.

- Aman Tanrım! dedi.

Alçak sesle seslendi:

- Cosette!

Çocuk gözlerini açmadı.

Jean Valjean onu şiddetle sarstı. Cosette uyanmadı.

- Sakın ölmüş olmasın? dedi.

Ayağa fırladı. Tepeden tırnağa titriyordu.

Aklından en korkunç düşünceler, karmakarışık bir biçimde geçti. Bazı anlar vardır ki korkunç ihtimaller, bizi bir zebani sürüsü gibi kuşatır ve beynimizin bölmelerini şiddetle zorlar. Eğer sevdiğimiz kimseler söz konusuysa, basiretimiz her türlü çılgınlığı uydurur. Jean Valjean, soğuk bir gecede, açık havada uyumanın öldürücü olabileceğini hatırladı.

Cosette beti benzi solgun, hiçbir hareket yapmadan, ayaklarının dibine düşmüş uzanmıştı.

Soluğunu dinledi. Soluk alıyordu, ama zayıf ve ona hemen sönecekmiş gibi gelen bir soluktu bu.

Nasıl ısıtmalı onu? Nasıl uyandırmak? Bunun dışında her şey düşüncesinden silindi. Kendini kaybetmişçesine harabeden dışarı fırladı.

Bir çeyrek saat geçmeden Cosette’in mutlaka bir ateşin önünde, bir yatağın içinde olması gerekti.

IX
ÇINGIRAKLI ADAM

Doğruca bahçede gördüğü adama yürüdü. Yeleğinin cebindeki para tomarını da eline almıştı.

Adamın başı önüne eğikti, onun geldiğini görmüyordu. Jean Valjean bir iki adımda kendini adamın yanında buldu.

Haykırarak ona yanaştı:

- Yüz frank!

Adam sıçradı ve gözlerini kaldırdı. Jean Valjean:

- Yüz frank, diye tekrarladı, eğer bu gece için bana barınacak bir yer verirseniz, yüz frank kazanırsınız!

Ay ışığı Jean Valjean’ın telaşlı yüzünü iyice aydınlatıyordu.

- Vay, bu sizsiniz demek, Madeleine Baba! dedi adam.

Bu karanlık saatte, bu meçhul yerde, bu meçhul adam tarafından böyle söyleniveren bu ad Jean Valjean’ı geri sıçrattı.

Her şeyi beklerdi, ama bu hariç. Onunla konuşan adam, iki büklüm olmuş topal bir ihtiyardı, aşağı yukarı bir köylü gibi giyinmişti ve sol dizinde oldukça büyük bir çıngırak sallanan meşin bir dizlik vardı. Karanlıkta kalan yüzü seçilemiyordu.

Bu arada adamcağız başından takkesini çıkarmış, titreyerek bağırıyordu:

- Hey, Tanrım! Ne arıyorsunuz burada, Madeleine Baba? İsa aşkına! Nereden girdiniz buraya? Gökten düşmüş olmalısınız! Hiç şaşmam, bir gün düşerseniz, mutlaka oradan düşersiniz siz. Fakat bu ne hal böyle! Boyunbağınız yok, şapkanız yok, elbiseniz yok! Biliyor musunuz, tanımayan bir kimse sizi böyle görse korkardı. Elbisesiz! Ulu Tanrım, şimdi azizler akıllarını mı kaçırıyorlar? İyi ama, buraya nasıl girdiniz?

Kelimeleri birbiri ardına sıralıyordu, ihtiyar adam bir köylü lafazanlığıyla konuşmaktaydı, endişe edecek bir taraf yoktu sözlerinde. Bütün bu sözler şaşkınlıkla karışık safdilce bir babacanlıkla söylenmişti.

- Kimsiniz siz? Nedir bu ev böyle? diye sordu Jean Valjean.

- Eh, yani bu kadarı da olmaz! diye haykırdı ihtiyar. Ben sizin buraya yerleştirdiğiniz kimseyim, bu ev de sizin beni yerleştirdiğiniz evdir. Nasıl! Yine tanımadınız mı beni?

- Tanımadım, dedi Jean Valjean. Peki siz beni nasıl oluyor da tanıyorsunuz?

Adam:

- Siz benim hayatımı kurtarmıştınız, dedi.

Yan döndü, ay ışığının bir huzmesi adamın yüzünü yandan aydınlattı. O zaman Jean Valjean ihtiyar Fauchelevent’ı tanıdı.

- Ah! dedi Jean Valjean. Siz miydiniz ? Evet, sizi tanıyorum.

İhtiyar, sitemli bir edayla:

- Hele şükür! dedi.

Jean Valjean tekrar konuştu:

- Peki ne yapıyorsunuz burada?

- Ne yapacağım, kavunlarımı örtüyorum işte!

Gerçekten de, Jean Valjean yanına yanaştığı sırada ihtiyar Fauchelevent bir hasır örtünün ucundan tutmuş onu kavun tarlasına sermekle meşguldü. Bahçede bulunduğu aşağı yukarı bir saatten beri, böyle bir haylisini sermiş bulunuyordu. Ona, Jean Valjean’ın hangardan gördüğü özel hareketleri yaptıran bu işti.

Fauchelevent devam etti:

- Kendi kendime dedim ki, ay parladı, dona çekecek. Kavunlarımı giydirsem mi acaba?

Sonra ağız dolusu gülerek Jean Valjean’a baktı ve ekledi:

- Valla, siz de aynı şeyi yapsanız iyi olur! Yalnız, kuzum, siz buraya nasıl girdiniz?

Jean Valjean, bu adamın kendisini hiç olmazsa Madeleine adıyla tanıdığını anlayınca sözü ancak ihtiyatla sürdürmeye başladı. Durmadan soru soruyordu. İşin tuhafı, roller sanki tersine dönmüştü. içeri gizlice giren kendisi olduğu halde, adamı o sorguya çekiyordu.

- Peki dizinizdeki bu çıngırak ne oluyor?

- Ha, bu mu? diye cevap verdi Fauchelevent. Benden kaçsınlar diye.

- Nasıl! Sizden kaçsınlar diye mi?

İhtiyar Fauchelevent tarife gelmez bir ifadeyle göz kırptı.

- Allah müstahakını versin! Yalnız kadınlar var bu evde, bir sürü genç kız. Bana rastlamaları onlar için tehlikeli olurmuş. Çıngırak onlara haber veriyor. Ben gelince onlar gidiyorlar.

- Nedir bu ev?

- Canım biliyorsunuz ya.

- Hayır, bilmiyorum.

- Beni buraya bahçıvan olarak koymuştunuz ya! Siz gene de ben bilmiyormuşum gibi cevap verin.

- Öyleyse, burası Petit-Picpus Manastırı işte.

Jean Valjean’ın anıları canlanıyordu. Tesadüf, yani İlâhi Takdir onu tam da Saint-Antoine Mahallesindeki bu manastıra atmıştı işte; arabasının devrilmesiyle sakat kalan ihtiyar Fauchelevent’ın kendi tavsiyesi üzerine, iki yıl önce kabul edilmiş olduğu manastıra.

Kendi kendine konuşur gibi tekrarladı:

- Petit-Picpus Manastırı.

Fauchelevent yine sordu:

- İyi ama, gerçekten, Madeleine Baba, siz nasıl edip de buraya girdiniz? Bir aziz bile olsanız, yine de erkeksiniz, oysa buraya erkek girmez.

- Siz girmişsiniz ama.

- Bir ben varım.

- Her halükârda burada kalmak gerekiyor, dedi Jean Valjean.

Fauchelevent:

- Aman Tanrım! diye haykırdı.

Jean Valjean, ihtiyara yaklaştı ve ciddi bir sesle ona:

- Fauchelevent Baba, sizin hayatınızı kurtarmıştım, dedi.

- Bunu ilk hatırlayan bendim, diye Fauchelevent cevap verdi.

- Öyleyse vaktiyle sizin için yaptığım şeyi, bugün siz de benim için yapabilirsiniz.

Jean Valjean’ın sağlam ve güçlü iki elini, buruşuk ve titrek ihtiyar elleri arasına aldı Fauchelevent ve konuşmaya mecali yetmezcesine birkaç saniye durdu. Sonunda haykırdı:

- Ah! Sizin bana yaptığınızın bir parçasını olsun size yapabilsem ulu Tanrı’nın bir lütfü olur bu! Ben ha! Sizin hayatınızı kurtaracağım! Sayın belediye başkanı, bu ihtiyar emrinizdedir.

Olağanüstü bir sevinç, ihtiyar adamı âdeta başkalaştırmıştı. Yüzü ışık saçıyor gibiydi.

- Ne yapmamı istiyorsunuz? diye sordu.

- Bunu size anlatırım. Bir odanız var mı?

- Ayrı bir barakam var, şurada, eski manastır harabesinin arkasında, kimsenin göremeyeceği bir köşede. Üç tane odası var.

Gerçekten de baraka harabenin gerisinde öyle iyi gizlenmiş, kimsenin görmemesi için öyle iyi bir yere kurulmuştu ki, Jean Valjean onu görmemişti.

- Âlâ, dedi Jean Valjean. Şimdi sizden iki şey istiyorum.

- Nedir onlar, sayın Başkan?

- Birincisi, benim hakkımda bildiklerinizi kimseye söylemeyeceksiniz. İkincisi, daha fazlasını öğrenmeye çalışmayacaksınız.

- Nasıl isterseniz. Biliyorum, sizin elinizden ancak dürüst şeyler yapmak gelir; her zaman da Tanrı’nın iyi bir kulu olmuşsunuzdur. Sonra, zaten beni buraya siz koydunuz. Sizin bileceğiniz iş. Emrinizdeyim.

- Tamam. Şimdi gelin benimle. Çocuğu alalım.

Fauchelevent:

- Ay! Bir de çocuk mu var? dedi.

Başka bir şey söylemedi, efendisinin peşinden giden bir köpek gibi Jean Valjean’ı takip etti.

Yarım saat geçmeden, harlı bir ateşin alevinde Cosette yeniden pembeleşmiş, ihtiyar bahçıvanın yatağında uyuyordu. Jean Valjean boyunbağını takmış, redingotunu giymişti; duvarın üzerinden atılan şapka bulunup alınmıştı. Jean Valjean redingotunu sırtına takarken, Fauchelevent da çıngıraklı dizliğini çıkarmıştı. Dizlik şimdi hasırdan bir sırt küfesinin yanındaki bir çiviye asılmış olarak duvarı süslemekteydi.

İki adam bir masanın başına geçmiş ısınıyorlardı. Fauchelevent masanın üstüne bir parça peynir, bir esmer ekmek, bir şişe şarap ve iki de bardak koymuştu. İhtiyar adam elini Jean Valjean’ın dizine koyarak:

- Ah! Madeleine Baba! diyordu. Hemen tanımadınız beni! İnsanların hayatını kurtarıyor, sonra onları unutuyorsunuz! Yoo! Fena bu! Oysa onlar sizi hatırlıyorlar! Siz nankörsünüz!

X
JAVERT’İN, AVI ELİNDEN
NASIL KAÇIRDIĞININ HİKÂYESİDİR

Yukarıda, deyim yerindeyse arka yüzünü gördüğümüz olaylar, aslında gayet basit şartlarda meydana gelmişti.

Jean Valjean, Fantine’in ölüm döşeği yanında Javert tarafından tutuklandığı günün gecesinde Montreuil-sur-Mer şehir hapishanesinden kaçtığı zaman, polis kaçak forsanın Paris yönüne doğru gittiğini tahmin etmişti. Paris, her şeyin içinde kaybolduğu bir gayya kuyusudur. Dünyanın Paris denen göbeğinde, her şey denizin göbeğindeymiş gibi yok olur! Hiçbir orman bir insanı bu mahşeri kalabalık kadar saklayamaz. Her çeşitten kaçak bunu gayet iyi bilir. Bir girdaba dalar gibi dalarlar Paris’e. Kurtarıcı girdaplar da vardır. Polis de bunu bilir ve bunun için de başka yerde kaybettiğini Paris’te arar. Eski Montreuil-sur-Mer belediye başkanını da Paris’te aradı. Javert, araştırmaları aydınlatması için Paris’e çağırıldı. Gerçekten de Jean Valjean’ın yakalanmasında Javert’in çok büyük yardımı oldu. Javert’in bu vesileyle gösterdiği gayret ve dirayet emniyet müdürü Kont Angles’nin sekreteri Mösyö Chabouillet’nin dikkatini çekti. Javert’i daha önce de zaten korumuş olan bu zat, Montreuil-sur-Mer polis müfettişini Paris polis teşkilatına aldırdı. Orada, Javert şerefle -bu gibi görevler için beklenmedik bir kelime bu ama biz yine de söyleyelim- hizmet gördü.

Artık Jean Valjean’ı hiç düşünmüyordu -daima av peşinde olan, köpeklere, bugünkü kurt dünkünü unutturur- ki, 1823 yılı Aralık ayında bir gün, gazete okumak hiç âdeti olmadığı halde bir gazete okuyacak oldu. Çünkü kralcı bir adam olan Javert, “başkumandan prens”in Bayonne’a muzafferane girişini etraflı bir şekilde öğrenmek arzusuna kapılmıştı. Onu ilgilendiren yazıyı tam bitirmemişti ki, bir sayfanın altındaki bir ad, Jean Valjean adı dikkatini çekti. Gazete Jean Valjean adındaki forsanın öldüğünü bildiriyordu. Gazete, olayı öyle kesin bir dille yazıyordu ki, Javert doğruluğundan şüphe bile etmedi. Sadece, “ İşte güzel bir tahliye,” demekle yetindi.

Bir süre sonra Seine-et-Oise polis müdürlüğünden, Paris polis müdürlüğüne bir polis raporu havale edildi. Montfermeil ilçesinde, söylendiğine göre, bazı garip şartlar altında cereyan etmiş bir çocuk kaçırma olayıyla ilgili bir rapordu bu. Raporda bildirildiğine göre, annesi tarafından memleketteki bir hancıya emanet edilen yedi sekiz yaşlarındaki küçük bir kız çocuğu, meçhul bir kişi tarafından çalınmıştı. Bu küçük kızın adı Cosette’ti ve hastanede ölen, ama hangi hastanede ne zaman öldüğü bilinmeyen Fantine adındaki bir sokak kadınının çocuğuydu. Bu rapor Javert’in elinden geçti ve onu düşüncelere sevk etti.

Fantine adını gayet iyi biliyordu. Jean Valjean’ın, bu yaratığın çocuğunu gidip almak için kendisinden üç günlük bir süre isteyerek onu, Javert’i, kahkahayla güldürdüğünü hatırlıyordu. Jean Valjean’ın Paris’te, Montfermeil arabasına binerken tutuklanmış olduğunu da hatırladı. Hatta o tarihte, bazı belirtiler onun bu Montfermeil arabasına ikinci binişi olduğunu, bir gün önce de, bu kasabanın civarında ilk kez dolandığını akla getirir türdendi; çünkü o vakit onu köyün içinde gören olmamıştı. Bu Montfermeil denen yere o ne yapmaya gidiyordu acaba? Kimse tahmin edememişti bunu. Javert şimdi anlıyordu. Fantine’in kızı oradaydı. Jean Valjean onu almaya gidiyordu. Oysa bu çocuk, şimdi meçhul bir kişi tarafından çalınmıştı! Kim olabilirdi bu meçhul kişi? Jean Valjean mı? Ama Jean Valjean ölmüştü. Javert kimseye bir şey söylemeden Planchette çıkmazındaki Plat-d’etain’in arabalarından birine binip Montfermeil’e doğru yola çıktı.

Orada iyice aydınlığa kavuşacağını umuyordu, ama koyu bir karanlıkla karşılaştı.

İlk günler öfkeye kapılan Thènardierler hayli gevezelik etmişlerdi. Tarla Kuşu’nun ortadan kaybolması köyde dedikodulara yol açmıştı. Hikâye türlü türlü biçimlerde anlatılmaya başlanmış ve sonunda bir çocuk hırsızlığı olup çıkmıştı. Polis raporunun nedeni buydu. Ne var ki başlangıçtaki öfkesi yatışan Thènardier, o şaşılacak içgüdüsüyle, kralın sayın savcısını harekete geçirmenin kendi bakımından hiç de faydalı olmadığını ve Cosette’in kaçırıldığına dair şikayetlerinin sonuçta adaletin pırıltılı gözbebeklerinin ilk önce kendi üzerinde, yani Thènardier üzerinde, onun bir sürü karışık işleri üzerinde durmasına yol açacağını çarçabuk anlamıştı. Baykuşların istemedikleri ilk şey, üzerlerine ışık tutulmasıdır. En başta, bin beş yüz frank almış olmasını nasıl açıklayacaktı? Hemen çark etti, karısının ağzını tıkadı ve kendisine “çalınan çocuk”tan bahsedildiğinde şaşırmış göründü. Hiçbir şey anlamıyordu, gerçi o sevgili küçük kızı bu kadar çabuk “alıp götürmeleri”nden o sıralar yakınmıştı şüphesiz; şefkatinden dolayı onu hiç olmazsa iki üç gün daha yanında alıkoymak isterdi; ama ne de olsa “büyükbabası”ydı onu almaya gelen, yeryüzünde bundan tabii bir şey olamazdı. Bunun hayırsever bir “büyükbaba” olduğunu da ekliyordu. Montfermeil’e geldiğinde, Javert işte bu hikâyeyle karşılaşmıştı. Büyükbaba, Jean Valjean’ı ortadan siliyordu.

Buna rağmen Javert, Thènardier’nin hikâyesine, sonda sokar gibi, bazı sorular sapladı.

- Bu büyükbaba kimdi ve adı neydi?

Thènardier sade bir şekilde cevap verdi:

- Zengin bir çiftçi. Yol tezkeresini gördüm. Sanırım adı Mösyö Guillaume Lambert’di.

Lambert babacan ve pek güven verici bir isimdi. Javert Paris’e döndü. Kendi kendine, “Canım, Jean Valjean öldü işte,” dedi, “ben de amma enayiyim.”

Bütün bu hikâyeyi yeniden unutmaya başlıyordu ki, 1824 Mart’ı içinde bir gün, Saint-Médard ruhani dairesi içinde oturan ve kendisine “sadaka veren dilenci” diye ad takılmış olan garip bir kişiden söz edildiğini işitti. Söylendiğine göre bu kişi, adını kimsenin doğru dürüst bilmediği bir gelir sahibiydi; yedi sekiz yaşlarında küçük bir kızla birlikte yaşıyordu; bu kız da Montfermeil’den geldiği dışında hiçbir şey bilmiyordu. Montfermeil! İkide bir ortaya çıkan bu ismi duyunca Javert’in kulakları dikildi. Bu kişinin sadaka verdiği eski kilise hademesi ihtiyar bir dilenci hafiye başka bazı bilgiler de eklemekteydi.

Bu gelir sahibi pek yabani bir insandı. Daima ancak akşamları dışarı çıkıyordu, kimselerle konuşmuyordu. Yalnız bazen yoksullarla konuşuyor ve kimseyi de yanına yanaştırmıyordu. Birkaç milyon frank eden, çünkü her tarafında banknotlar dikili bulunan sarı renkte bir redingot giyiyordu. Bilhassa bu nokta Javert’in merakını gıcıkladı. Bu efsanevi gelir sahibini ürkütmeden yakından görebilmek için bir gün eski kilise hademesinin hırpani kılığını ödünç aldı ve ihtiyar hafiyenin her akşam çöreklenip genzinden dualar okuduğu, okurken de etrafı dikiz ettiği yere geçip oturdu.

Gerçekten de “şüpheli kişi”, kılık değiştirmiş olan Javert’e doğru gelip ona sadaka verdi. O anda Javert başını kaldırdı ve Jean Valjean’ın Javert’i tanıdığını sandığında duyduğu sarsıntıyı, Javert de Jean Valjean’ı tanıdığını sanarak duydu.

Ancak karanlıkta yanılmış olabilirdi, Jean Valjean’ın öldüğü resmen tespit edilmişti; Javert’e yalnızca bazı ciddi şüpheler kalıyordu. Titiz bir insan olan Javert, şüphe halinde kimsenin yakasına yapışmazdı.

Adamını Gorbeau viranesine kadar izledi ve “ihtiyar kadın” konuşturdu; zaten zor bir iş değildi bu. Kadın ona astarında milyonlar olan redingot olayını doğruladı ve bin franklık banka hikâyesini anlattı. Gözleriyle görmüştü! Elleriyle dokunmuştu! Javert bir oda kiraladı. Hemen o akşam oraya yerleşti. Esrarengiz kiracının kapısına gelip dinledi, onun sesini duymayı umuyordu, ama Jean Valjean onun mum ışığını anahtar deliğinden fark etti ve hiç sesini çıkarmayarak hafiyenin oyununu boşa çıkardı.

Ertesi gün Jean Valjean acele tebdili mekân eyliyordu. Fakat yere düşürdüğü beş franklık paranın sesini fark ederek parayla oynandığını anlayan kadın, kiracının taşınmak üzere olduğunu anladı ve hemen Javert’i haberdar etti. Geceleyin Jean Valjean dışarı çıktığında, Javert iki adamıyla onu bulvarın ağaçları arkasında beklemekteydi.

Javert emniyet müdüriyetinden yardım istemişti, ama yakalamayı umduğu kişinin adını söylememişti. Bu onun sırrıydı. Üç nedenden ötürü saklamıştı bu sırrı: öncelikle en ufak bir ketumiyetsizlik Jean Valjean’ı uyandırabilirdi; sonra firar halinde ve ölü diye bilinen eski bir forsanın, adliye raporlarının vaktiyle en tehlikeli cinsten suçlular arasına koymuş olduğu bir mahkûmun yakalanması pek muhteşem bir başarı olacağından, Paris polisinin kıdemlileri bu başarıyı muhakkak ki Javert gibi yeni gelen birine bırakmak istemezlerdi, bunun için kürek mahkûmunu elinden almalarından korkuyordu; son olarak da Javert bir sanatkâr olduğundan beklenmedik, zuhurat işlerden zevk alırdı. Öyle ilan edilen, önceden uzun uzun sözü edilip cazibesini kaybeden başarılardan nefret ederdi. Şaheserlerini gölgede kotarıp, sonra birdenbire göz önüne sermeyi tercih ederdi.

Javert, Jean Valjean’ı ağaçtan ağaca, sonra bir sokak köşesinden öbür sokak köşesine takip etmiş, onu bir an bile gözden kaybetmemişti; Jean Valjean’ın kendisini en çok güven içinde sandığı anlar bile Javert’in gözü onun üstündeydi. Peki Javert niçin Jean Valjean’ı tutuklamıyordu? Tutuklamıyordu, çünkü hâlâ şüphe ediyordu.

Hatırlanacağı gibi o devirde polis keyfince hareket etmekte serbest değildi, özgür basın onu rahatsız etmekteydi. Gazeteler tarafından açığa vurulan bazı keyfî tutuklamalar meclislere kadar aksetmiş ve polis müdürlüğünü çekingen kılmıştı. Kişi özgürlüğüne tecavüz, ağır sorumluluğu olan bir eylemdi. Polis memurları yanılmaktan korkuyorlardı, emniyet müdürü yakalarına yapışıyordu; bir hata işten atılmak demekti. Yirmi gazetede birden çıkacak şöyle kısa bir haberin Paris’te yapacağı etkiyi bir düşünün:

Dün, ak saçlı yaşlı bir büyükbaba, saygıdeğer bir gelir sahibi, sekiz yaşındaki kız torunuyla gezerken kaçak bir forsa diye yakalanarak polis müdürlüğünün nezarethanesine götürülmüştür!

Şunu da tekrarlayalım ki, Javert’in kendine göre bazı titizlikleri vardı; emniyet müdürünün emirlerine, bir de kendi vicdanının emirleri eklenmekteydi. Gerçekten emin değildi.

Jean Valjean sırtını Javert’e dönmüş, karanlıkta yürüyordu. Üzüntü, kaygı, sıkıntı, bitkinlik, gece yarısı kaçıp hem Cosette hem de kendisi için onu Paris’te rastgele bir barınak aramak zorunda bırakan bu yeni felaket, adımlarını çocuğun adımlarına uydurmak zorunluluğu, bütün bunlar, kendisi de farkında olmadığı halde Jean Valjean’ın yürüyüşünü değiştirmiş ve vücudunun her zamanki duruşuna öyle bir yaşlılık hali vermişti ki, Javert’in şahsında cisimleşen polis yanılabilirdi ve nitekim yanıldı da. Yanına fazla yaklaşmaya imkân olmaması, gurbetten dönmüş yaşlı bir öğretmen elbisesine benzeyen elbisesi; Thènardier’nin onu büyükbaba yapan ifadesi, nihayet kürekte öldüğü inancı, Javert’in zihnindeki şüphelere eklenip bunları büsbütün arttırıyordu.

Bir ara Javert’in aklına onu birdenbire durdurup kimlik kâğıdını sormak geldi. Ama bu adam eğer Jean Valjean değilse, namuslu bir yaşlı gelir sahibi de değilse, pekâlâ Paris’in pisliklerinin karanlık örgüsüne derinden ve ustaca karışmış herhangi bir bıçkın, tehlikeli bir çete reisi olabilirdi, belki öbür marifetlerini gizlemek için sadakalar veriyordu; eski bir kurnazlıktı bu. Belki güvenilir adamları, yardakçıları, gerektiğinde sığındığı yerleri vardı ve şimdi şüphesiz oraya gidiyordu. Sokaklarda yaptığı bütün bu zigzaglar, onun kendi halinde bir adam olmadığını gösterir gibiydi. Onu çarçabuk yakalamak, “altın yumurtlayan tavuğu” kesmek olurdu. Beklemekte ne zarar vardı ki? Javert adamın kaçamayacağından emindi. Oldukça şaşkın bir halde, bu esrarengiz şahıs hakkında kendi kendisine yüzlerce soru sorarak yol almaktaydı.

Ancak Pontoise Sokağı’na geldiği zaman, bir içkili lokantanın kuvvetli ışığı sayesinde ve hayli geç olarak Jean Valjean’ı kesinlikle teşhis edebildi.

İki yaratık, bu dünyada derinden titrer: çocuğunu bulan ana ve avını bulan kaplan. Javert, işte bu derin titreyişi duydu.

Jean Valjean’ı, korkunç forsayı kesinlikle tanıyınca, Javert üç kişi olduklarını fark etti ve Pontoise Sokağı’ndaki polis karakolundan takviye istedi. Dikenli bir sopayı kavramadan önce eldiven giyilir.

Gerek bu gecikme, gerekse Rollin kavşağında ajanlarıyla nasıl davranacaklarını görüşmek için durması az kalsın ona izi kaybettirecekti. Fakat Jean Valjean’ın kendisiyle avcıları arasına nehri koymak isteyeceğini çabucak tahmin etti. Tıpkı doğru yoldan ayrılmamak için burnunu yere koyan bir av köpeği gibi başını eğdi ve düşündü. Yanılmayan güçlü sezgileriyle Javert, dosdoğru Austerlitz Köprüsü’ne yollandı. Orada köprü tahsildarına sorduğu tek bir soru, doğru yolda olduğunu kesinleştirdi.

- Bir küçük kız çocuğuyla bir adam gördünüz mü?

- Ona iki metelik ödettim, diye cevap verdi tahsildar.

Javert köprüye tam vaktinde geldi ve suyun öbür yanında Jean Valjean’ı, Cosette’in elinden tutmuş olarak, aynı aydınlattığı açık sahadan geçerken gördü. Onun Chemin-Vert-Saint-Antoine Sokağı’na girdiğini fark etti ve orada bir tuzak gibi duran Genrot çıkmazını ve Droit-Mur Sokağı’nın da Petit-Picpus Sokağı’ndan başka bir çıkışı olmadığını düşündü. Avcıların dedikleri gibi, avın önünü emniyete almak için ajanlarından birini bir arka yoldan o çıkışı tutmaya gönderdi hemen. O sırada oradan geçmekte olan ve tersane nöbetine giden bir devriye kolunu kanun namına emrine alıp peşine taktı. Bu gibi partilerde askerler kuvvetli bir kozdur. Zaten prensip gereği, bir yaban domuzunun hakkından gelebilmek için avcılık bilimini köpek gücüyle birleştirmek gerekir. Bütün bu tertibatı aldıktan sonra, Jean Valjean’ın sağda Genrot çıkmazı, solda polis memuru, arkada da bizzat kendisi tarafından kıstırıldığını düşünen Javert bir tutam enfiye çekti.

Sonra oyununu oynamaya başladı. Bir an cehennemi bir zevkle mest oldu. Avını önünde gitsin diye bıraktı, onun nasıl olsa avucunun içinde olduğunu biliyordu, ama onu yakalayacağı anı mümkün olduğu kadar geciktirmek istiyordu. Onun yakalandığını bilmek ve yakalanmışlığı içinde serbest görmek kendisini mutlu ediyordu; ağına düşmüş sineği orada uçuşsun diye bırakan örümceğin ya da fareyi koşuşsun diye bırakan kedinin şehvetiyle dikmişti gözlerini onun üzerine. Tırnağın ve pençenin canavarca bir zevki vardır, kıskaçlarına hapsolan hayvanın umutsuz çırpınışlarının verdiği zevktir bu. Nasıl da derin bir zevktir bu boğuluş!

Javert haz içindeydi. Ağının ilmikleri sımsıkı atılmıştı. Başarısından emindi. Artık elini kapatmaktan başka yapacak işi kalmamıştı.

Refakatinde böyle bir kuvvet varken ne kadar enerjik, ne kadar kuvvetli, ne kadar umutsuz olursa olsun Jean Valjean’ın karşı koyması düşünülemezdi bile.

Javert, gerçekten sokağın bütün köşe bucağını bir hırsızın cebi gibi yoklayıp karıştırarak ağır ağır ilerliyordu. Örümcek ağının ortasına geldiğinde sineği orada bulamadı.

Öfkesinin şiddeti tahmin edilebilir.

Droit-Mur ve Picpus sokaklarındaki nöbetçisini sorguya çekti; hiç gözünü kırpmadan nöbetini tutmuş olan bu memur, adamın geçtiğini hiç görmemişti.

Bazen köpek sürüsü üstüne üşüşmüşken, bir de bakmışsınız geyik kaçıp kurtulmuş; böyle bir durumda en yaşlı avcılar bile ne diyeceklerini bilemezler. Duvivier, Ligniville ve Desprez apışıp kalırlar. Yalnız Artonge, bu tür umulmadık bir başarısızlık karşısında şöyle haykırır:

- Bu bir geyik değil, bir büyücü!

Aynı çığlığı Javert de pekâlâ koparabilirdi.

Hayal kırıklığı, umutsuzlukla çılgınlık arası bir şey oldu.

Napolyon’un Rusya savaşında, Büyük İskender’in Hindistan savaşında, Sezar’ın Afrika savaşında, Keyhüsrev’in İskit savaşında yanlışlar yaptıkları muhakkak olduğu gibi, Javert’in Jean Valjean’a karşı yanlışlar yaptığı da muhakkaktır. Eski kürek mahkûmunu tanımakta tereddüt etmekle belki hata etmişti. İlk bakış bunu anlamasına yetmeliydi. Onu viran evde hemencecik yakalamamakla hata etti. Rollin kavşağında, ay ışığının tam altında durup yardımcılarına danışmakla hata etti. Gerçi fikir almakta yarar vardır, güvene layık köpeklerin fikrini sormak ve öğrenmek iyi bir şeydir, ama kurt gibi, forsa gibi kuşkulu hayvanları avlarken bir avcı ne kadar tedbir alsa azdır. Javert sürüdeki av köpeklerini ize sürmekte gereğinden fazla oyalanarak, hayvana tuzağın kokusunu duyurup onu kışkırttı ve kaçmasına sebep oldu. Hele Austerlitz Köprüsü’nde onun izini yeniden bulduğunda, öylesi bir adamı bir ipin ucunda tutmak gibi tehlikeli ve çocukça bir oyun oynamak hevesine kapılmakla çok hata etti. Kendisini olduğundan daha güçlü gördü ve bir aslanla da bir fareyle oynar gibi oynayabileceğini sandı. Aynı zamanda yanına takviye kuvveti almayı gerekli bularak kendisini çok zayıf gördü. Talihsiz bir tedbir, kıymetli bir zaman kaybı; Javert bütün bu hataları yaptı ama yine de gelmiş geçmiş hafiyelerin en bilgini, en usulünce davrananıydı. Kelimenin tam anlamıyla, avcılıkta akıllı bir köpek dedikleri cinstendi. Ama kimin hiç kusuru yoktur ki?

Büyük strateji ustalarının bile, ustalıklarına gölge düştüğü olmuştur.

Büyük saçmalıklar çoğu zaman kalın halatlar gibi, bir sürü küçük parçadan meydana gelir. Halatı tel tel alınız, bütün belirleyici küçük nedenleri ayrı ayrı alınız; hepsini birbiri ardınca koparabilir, sonra da, “Bu kadarcık mıymış?” dersiniz. Ama onları örün, hepsini birden bükün; ortaya kocaman bir şey çıkar. İşte, batıda Marcianus ile doğuda Valentinianus arasında tereddüt eden Atilla budur; Capua’da geciken Hannibal budur; Arcis-sur-Aube’da uyuyakalan Danton budur.

Fakat ne olursa olsun Javert, Jean Valjean’ı elinden kaçırdığı an soğukkanlılığını kaybetmedi. Kürek kaçkını forsanın çok uzağa gidemeyeceğinden emin olduğundan gözcüler koydu, kapan ve pusular kurdu ve bütün gece mahallede dört döndü durdu. İlk gördüğü şey, ipi kesilmiş fenerin kurcalanmış hali oldu. Değerli bir ipucuydu bu, ama yine de onu şaşırttı, bütün araştırmalarını Genrot çıkmazına çevirtti. Bu çıkmazda oldukça alçak duvarlar vardır. Bunlar, ekilmemiş geniş arazilerle sınırdaş bahçelere bakan duvarlardır. Jean Valjean buradan kaçmış olmalıydı muhakkak. Gerçek şu ki, Jean Valjean eğer Genrot çıkmazına biraz daha girseydi, muhtemelen öyle yapardı ve de o zaman mahvolurdu. Javert bu bahçeleri ve arazileri iğne arar gibi didik didik araştırdı.

Gün doğarken iki zeki adamını gözcü bırakıp bir hırsıza soyulan hafiye gibi utana sıkıla polis müdüriyetinin yolunu tuttu.

ALTINCI KİTAP

Le Petit-Picpus

I
PETİT-PİCPUS SOKAĞI, 62 NUMARA

Bundan yarım yüzyıl önceleri, Petit-Picpus Sokağı 62 numaranın araba kapısından başka hiçbir şey bir araba kapısına benzemezdi. Genellikle gayet davetkâr şekilde aralık duran bu kapıdan, hiç de öyle kasvetli olmayan iki şey görünürdü: asmalarla kaplı duvarların çevrelediği bir avlu ile aylak aylak dolaşan bir kapıcının yüzü. Dipteki duvarın üzerinden ulu ağaçlar görünürdü. Güneş ışığı avluyu, bir bardak şarap da kapıcıyı şenlendirdiği zamanlar; Petit-Picpus Sokağı 62 numaranın önünden geçip de beraberinde güleç bir düşünce götürmemek imkânsızdı. Oysa kapı aralığından şöyle bir görülen bu yer, aslında hüzün doluydu.

Eşik gülümsüyordu, ama ev dua ediyor, ağlıyordu. Şayet kapıcıdan geçmeyi başarabilirseniz -ki bu hiç de kolay bir şey değildi, hatta hemen herkes için imkânsız bir şeydi çünkü bilinmesi gereken bir “açıl susam açıl!” vardı- evet, eğer kapıcıdan geçebilirseniz, sağda küçük bir geçide girerdiniz. İki duvar arasına sıkışmış bir merdivendi bu. Yine şayet bu merdivenin boyalı olduğu kanarya sarısı, altı çikolata rengi badanadan ürkmeyip yukarı çıkmayı göze alırsanız, önce bir sahanlığı, sonra bir ikincisini geçip birinci katta bir koridora varırdınız. Zamklı sarı badananın ve çikolata rengi etek tahtasının sakin bir inatla sizi içinde takip ettiği bir koridordu bu. Merdiven ve koridor iki güzel pencereyle aydınlanmıştı. Koridor bir dirsek yaparak karanlıklaşıyordu. Bu dirsek dönülünce birkaç adım sonra esrarengiz bir kapının önüne geliniyordu. Bu kapının kapalı olmaması onu büsbütün esrarengizleştirmekteydi. Onu itince yaklaşık altı ayak boyunda kare biçiminde, taş döşeli, yıkanmış, temiz, soğuk, duvarları topu on beş meteliğe satılan yeşil küçük çiçekli Nankin kâğıdı kaplı bir odada bulurdunuz kendinizi. Solda, odanın enini boydan boya kaplayan küçük küçük çerçevelere bölünmüş büyük bir pencereden içeri beyaz ve donuk bir aydınlık giriyordu. Bakmıyordunuz, kimse görünmüyordu. Dinliyordunuz, ne bir ayak sesi ne bir insan mırıltısı duyuluyordu. Duvarlar çıplaktı, odada hiçbir eşya, bir iskemle bile yoktu.

Yine bakıyordunuz ve bu defa kapının karşı duvarında, aşağı yukarı bir ayak büyüklüğünde dört köşe bir delik görüyordunuz. Delik, çapraz çubuklu bir demir parmaklıkla örtülüydü; siyah, boğumlu, sağlam çubuklardı bunlar. Bir buçuk parmak çapında, âdeta ağ halkası diyebileceğimiz çerçevecikler meydana getiriyorlardı. Nankin kâğıdının yeşil küçük çiçekleri sakin ve düzenli bir şekilde gelip bu demir parmaklıklara dayanıyorlardı; bu kasvetli temastan korkmuyor, girdaba kapılıp dönmeye başlamıyorlardı. Yeterince zayıf bir yaratığın bu dört köşe delikten girip çıkmayı deneyebileceği düşünülse bile, bu demir parmaklık bunu engellerdi. Parmaklık vücudun geçmesini kesinlikle önlüyordu, ama gözlerin, yani düşüncenin geçmesini önleyemiyordu. Görünüşe göre bunu da düşünmüşlerdi, çünkü parmaklığın biraz gerisine, duvara, üzerine bir kepçenin deliklerinden bile daha ufak binlerce delik açılmış bir teneke levha yerleştirilmişti. Bu teneke levhanın altına, tıpkı bir mektup kutusunun ağzına benzeyen bir aralık oyulmuştu. Parmaklıklı deliğin sağında, ucu bir çıngırak tertibatına bağlı bir şerit sallanıyordu.

Bu şerit çekildiği zaman bir çıngırak çalar ve insan, ta yanı başında bir ses işitip titrerdi.

- Kim o? diye sorardı ses.

Bir kadın sesiydi bu; tatlı, hazin denebilecek kadar tatlı bir ses.

Burada da bilinmesi gereken tılsımlı bir kelime vardı. Bu kelime bilinmedi mi ses susar ve duvar , sanki öbür yanında endişeli bir mezar karanlığı varmışçasına, yeniden eski sessizliğine bürünürdü.

Parola bilindiği takdirde ses yeniden konuşup “Sağdan giriniz,” derdi.

İnsan o zaman sağında, pencerenin karşısında, kurşuniye boyanmış ve üzerinde bir camlı çerçeve bulunan bir kapı olduğunu fark ederdi. Mandala basıp kapıdan geçilir ve tıpkı bir tiyatronun parmaklıklı zemin kat locasına kafesler indirilip avizesi yakılmadan önce giriliyormuş gibi bir izlenimle karşılaşılırdı. Gerçekten de camlı kapıdan giren belli belirsiz bir ışıkla pek hafif aydınlanan, dar, içinde eşya diye iki eski sandalyeyle yırtık pırtık bir hasır bulunan bir çeşit tiyatro locasıydı burası: üzerinde siyah tahtadan tablası olan, dayanılacak yükseklikte korkuluğuyla gerçek bir loca. Kafesliydi bu loca, ama operadaki gibi altın yaldızlı tahtadan bir kafes değildi bu; müthiş karışık ve sıkılmış yumruklara benzer kocaman takozlarla duvara raptedilmiş demir çubuklardan örülü korkunç bir kafesti.

İlk dakikalar geçip de bu mahzen alacakaranlığına alışmaya başlayan göz, demir kafesin ötesine geçmeye çalışırdı, ama altı parmaktan ileri gidemezdi. Orada siyah kepenklerden bir engelle karşılaşırdı; baharlı ekmek renginde sarıya boyanmış, tahta traverslerle takviye edilmişti bu kepenkler. Birbirlerine ekliydiler, ince uzun levhalara bölünmüştüler ve demir kafesi boydan boya kapatıyorlardı. Daima kapalı dururlardı.

Biraz sonra, bu kepenklerin arkasından size seslenen bir ses duyardınız:

- Buradayım. Beni niçin istediniz? derdi bu ses.

Sevilen, hatta bazen tapılan bir sesti bu. Görünürde kimse olmazdı. Belki ancak bir nefes sesi duyulurdu. Çağırılmış bir ruh, sanki mezar bölmesinin gerisinden sizinle konuşmaktaydı.

Pek ender olarak, gerekli bazı şartlara sahip bulunduğunuz takdirde, kepenklerden birinin dar levhası karşınızda açılır ve davet bir görüntü halini alırdı. Kafesin, kepengin gerisinde, kafes elverdiği ölçüde, sadece ağzı ve çenesi görülen bir ses fark edilirdi; gerisi siyah bir peçeyle örtülü olurdu. Bir siyah rahibe baş örtüsü ve siyah bir kefene sarılı belli belirsiz bir şekil görülürdü aralıktan. Bu baş sizinle konuşurdu, ama size bakmaz ve size asla gülümsemezdi.

Arkanızdan gelen ışık öyle iyi ayarlanmış olurdu ki, siz onu beyaz görürdünüz ve o da sizi siyah görürdü. Bu ışık bir timsaldi.

Ama yine de gözler, açılan bu aralıktan, bütün bakışlara kapalı olan bu yere büyük bir açlıkla dalardı. Matem elbiseleri giymiş bu şekli derin bir boşluk çevrelemekteydi. Gözler bu boşluğu araştırır, görüntünün çevresinde bulunan şeyleri seçmeye uğraşırdı. Fakat çok kısa bir süre sonra insan, hiçbir şey görmediğini fark ederdi. Bütün görülen geceydi, boşluktu, karanlıktı, mezar buharına karışan bir kış sisiydi, ürkütücü bir huzurdu, içinde hiçbir şey, hatta hayaletler bile fark edilmeyen bir zulmetti.

Görülen, bir manastırın içiydi.

“Sürekli İbadet” tarikatının Bernardin rahibeleri manastırı denilen kasvetli ve sert disiplinli evin içiydi burası. Bulunduğumuz bu loca, görüşme odasıydı. Size hitap eden bu ses, birincisi, dış ilişkilerle görevli rahibenin sesiydi. Bu rahibe duvarın öbür yanında, çifte siperlik gibi demir parmaklıkla ve binlerce delikli levhayla korunan dört köşe deliğin yanında, hiç kımıldamadan, sessiz sedasız oturup dururdu hep.

Kafesli hücrenin gömülü olduğu karanlık da, bu görüşme yerinin dünyadan yana bir penceresi olduğu halde manastırdan yana hiçbir penceresi olmamasındandı. Namahrem gözlerin bu kutsal yere ait hiçbir şey görmemesi gerekiyordu.

Lâkin o karanlığın ötesinde bir şey, bir ışık vardı; bu ölünün içinde bir hayat vardı. Her ne kadar bu manastır bütün manastırların en gizlisi, en kapalısıysa da oraya girmeye, okuyucuyu da birlikte sokmaya ve ölçüyü hiç hatırdan çıkarmadan hikayecilerin hiçbir zaman görmedikleri ve dolayısıyla hiçbir zaman anlatılmamış bazı şeyleri anlatmaya çalışacağız.

II
MARTIN VERGA’NIN TARİKATI

1824’te, uzun yıllardan beri Petit-Picpus Sokağı’nda bulunmakta olan bu manastır, Martin Verga’ya bağlı bir Bernardin rahibeleri cemaatiydi.

Onun için bu Bernardin rahibeleri, Bernardin rahipleri gibi Clairvauxya değil, Benedikten rahipleri gibi Cîteaux’ya bağlıydılar. Başka bir deyişle, Aziz Bemard’a değil, Aziz Benoît’ya bağımlıydılar.

Eski kitapları biraz karıştırmış olan herkes bilir ki Martin Verga 1425’te, merkezi Salamanca’da, şubesi de Alcala’da olmak üzere bir Bernardin-Benedikten rahibeleri teşkilatı kurmuştu.

Bu dinî teşkilat, Avrupa’nın bütün Katolik ülkelerine dal budak salmıştı.

Bir tarikatın bir başkasına aşılanması, Latin kilisesinde rastlanmadık bir şey değildir. Burada söz konusu olan Aziz Benoît’nın tarikatını ele alacak olursak, bu tarikata Martin Verga’nın tarikat şubesinden başka dört dinî teşkilat -ikisi İtalya’da, Montecassino ve Padovalı Santa Giustina; ikisi Fransa’da, Cluny ve Saint-Maurve dokuz tarikat (Valombrosa, Grammont, Celestin, Camaldule, Chartreux, Humilie Olivateur, Silvestrin ve nihayet Cîteaux) bağlı bulunur. Cîteaux da bu tarikata bağlıdır, çünkü kendisi de başka tarikatlara gövdelik etmekle beraber Aziz Benoît’nın bir dalından başka bir şey değildir. Cîteaux, 1098’de Langres diyakozluğunda Molesme Rahibi olan Aziz Robert zamanında başlar. Oysa Subiaco Çölü’ne çekilen şeytanın (yaşlıydı, acaba keşiş mi olmuştu?), oturduğu eski Apollon Tapınağı’ndan on yedi yaşındaki Aziz Benoît tarafından kovulması 529’a rastlar.

Yalınayak yürüyen, gırtlaklarının üstünde bir kamış parçası taşıyan ve hiç oturmayan Karmelitlerin bu kuralından sonra en ağır kural, Martin Verga’nın Bernardin-Benedikten rahibelerinin kuralıdır. Bunlar siyahlar giyinir, Aziz Benoît’nın kesin talimatı gereğince çenelerine kadar gelen bir başörtüsü taşırlar. Şayaktan geniş kollu bir elbise, yünlü kumaştan büyük bir peçe, çene altına kadar gelen ve göğüs hizasında biten bir başörtüsü, gözlere kadar inen bir çatkı; işte onların kıyafeti budur. Bütün bu giyecekler siyahtır, yalnız çatkı beyazdır. Acemiler de aynı kıyafeti taşırlar ama tamamen beyaz olarak. Kendilerini tarikata adamış olanlar ayrıca yanlarında bir de tespih taşırlar.

Martin Verga’nın Bernardin-Benedikten rahibeleri de, Saint-Sacrement kadınları denen Benediktenler gibi, Sürekli İbadet’le iştigal ederler. Bu Saint-Sacrement kadınlarının bu yüzyılın başlarında Paris’te, biri Temple’da; diğeri Neuve-Sainte-Geneviève Sokağı’nda olmak üzere iki manastırları vardı. Ancak bahsetmekte olduğumuz Petit-Picpus’deki Bernardin-Benedikten rahibeleri, manastırları Neuve-Saint- Geneviève Sokağı’nda ve Temple’da bulunan Saint-Sacrement kadınlarından tamamen ayrı bir tarikattılar. Usullerinde birçok farklar vardı, kıyafetlerinde de öyle. Petit-Picpuslü Bernardin-Benedikten rahibeleri siyah başörtüsü taşıdıkları halde, Neuve-Saint-Geneviève Sokağı Saint-Sacrement Benediktenleri beyaz başörtüsü ve ayrıca göğüslerinin üstünde yaklaşık üç parmak boyunda altın yaldızlı gümüşten ya da altın yaldızlı bakırdan bir Saint-Sacrement haçı taşıyorlardı. Petit-Picpus rahibeleri Saint-Sacrement haçı taşımazlardı. Petit-Picpus Manastırıyla Temple Manastırı için ortak olan Sürekli İbadetin dışında, bu iki tarikat birbirlerinden tamamıyla ayrıydılar. Saint-Sacrement kadınları ile Martin Verga’nın Bernardin rahibeleri arasında yalnız bu uygulama bakımından benzerlik vardır. Birbirinden son derece farklı, hatta yerine göre birbirine düşman iki tarikat olan Philippe de Néri’nin Floransa’da kurduğu İtalya Oratuvarı ile Pierre de Berulle’ün Paris’te kurduğu Fransa Oratuvarı arasında da, İsa Mesih’in çocukluğu, hayatı ve ölümü ve Kutsal Meryem’le ilgili bütün sırların incelenmesi ve baş tacı edilmesi hususunda bir benzerliğin olması gibi. Oysa bunun dışında, Paris Oratuvarı üstünlük iddiasındaydı, çünkü Philippe de Néri sadece bir aziz olduğu halde, Berulle bir kardinaldi.

Biz yine Martin Verga’nın sert İspanyol kurallarına dönelim.

Bu tarikata mensup Bernardin-Benedikten rahibeleri bütün yıl ete perhiz ederler, Büyük Perhiz’de, kendilerince sayılı olan başka günlerde oruç tutarlar, ilk uykularından uyanıp sabahın birinden üçüne kadar dua kitabı okur, sabah ilahileri söylerler, her mevsimde şayaktan çarşaflarla hasır üstünde yatarlar, hiç yıkanmazlar, asla ateş yakmazlar, her cuma günü kendilerini kırbaçlatırlar, sessizlik kuralına uyarlar, ancak pek kısa olan teneffüslerde konuşurlar ve altı ay süreyle, yani Kutsal Haç’ın kutlanma tarihi olan 14 Eylül’den Paskalya Yortusu’na kadar çuha gömlek giyerler. Bu altı ay aslında bir yumuşatmadır, yoksa kural bütün yıl der. Fakat yaz sıcaklarında dayanılmaz hal alan bu çuha gömlek, ateş ve sinir spazmlarına neden oluyordu. Bunun için kullanılmasını sınırlandırmak gerekmişti. Fakat bu yumuşatmadan sonra bile, 14 Eylül’de rahibeler bu gömleği giydikleri zaman üç dört gün ateşlenirlerdi. itaat, yoksulluk, iffet, mahpuslukta sebat; işte bu rahibelerin, kurallar tarafından büsbütün ağırlaştırılan yükümlülükleri bunlardı.

Başrahibe, rahibeler tarafından üç yıl için seçilir. Bunlara “seçici rahibeler” denir çünkü oy verme hakkına sahiptirler. Bir başrahibe ancak iki kere yeniden seçilebilir. Böylece bir başrahibenin en çok dokuz yıl hüküm sürmesi mümkündür.

Rahibeler, ayinleri yöneten rahibi asla görmezler. Rahip daima dokuz ayak yüksekliğinde gerilmiş bir şayak perdenin gerisinde onlardan gizli durur. Vaaz sırasında, vaiz kilisede bulunduğu zamanlar, rahibeler peçelerini yüzlerine indirirler. Daima alçak sesle konuşmak, gözleri yerde ve başları eğik yürümek zorundadırlar. Manastıra yalnız bir tek erkek girebilir, o da dinî bölgenin başpiskoposudur.

Gerçi bahçıvan olarak bir erkek daha vardır, ama onu hep ihtiyarlardan seçerler; daima yalnız kalması ve rahibelerin uyarılıp ondan kaçınabilmeleri için dizine bir çıngırak bağlarlar.

Rahibeler, başrahibeye mutlak ve pasif bir itaatle bağlıdırlar. Kilise yasalarının emrettiği ve tam feragat gerektiren bir bağlılıktır bu: İsa'nın sesine uyar gibi, ut voci Christi; ilk harekette ilk işarette, ad nutum, ad primum signum; derhal, seve seve, sebatla, körü körüne boyun eğercesine, prompté hilariter, perseveranter et cæca quadam obedientia; işçinin elindeki törpü gibi,quasi limanın in manibus fabri; açık izin almaksızın hiçbir şey okumadan ve yazmadan,legere vel scribere non addiscerit sine expressa superioris licentia.

Rahibelerin her biri, “düzeltme” adını verdikleri bir işi sırayla yaparlar. “Düzeltme”, yeryüzünde işlenen bütün günahların, bütün kusurların, bütün usulsüzlüklerin, bütün devrimlerin, bütün adaletsizliklerin, bütün suçların affı için okunan duadır. Aralıksız on iki saat boyunca, akşamın dördünden sabahın dördüne ya da sabahın dördünden akşamın dördüne kadar istiğfarı yapan rahibe, Saint-Sacrement haçının önünde taşların üstüne diz çökmüş olarak elleri bağlı, boynunda ip öylece durur. Yorgunluğa dayanamaz hale gelince, yüzükoyun, yüzü zemine gelecek şekilde ve kollarıyla bir haç resmi çizerek yere kapanır. Rahatlaması bundan ibarettir. Bu durumda dünyanın bütün suçluları için dua eder. Yücelik derecesinde büyük bir şeydir bu.

Bu iş, tepesinde mum yanan bir direğin önünde yapıldığından, buna “düzeltme yapmak” veya “direkte olmak” denir. Hatta bir eziyet, bir aşağılama fikri taşıdığından rahibeler, gösterişsizlik anlamına gelen bu ikinci deyişi tercih ederler.

“Düzeltme yapmak” ruhu bütünüyle kavrayan bir görevdi. Direkteki rahibe, arkasına yıldırım düşse dönüp bakmazdı.

Bundan başka, Saint-Sacrement haçının önünde daima diz çökmüş bir rahibe bulunur. Bu duruş bir saat sürer. Rahibeler, nöbet değiştiren askerler gibi sıra değiştirirler. Bu Sürekli İbadet’tir.

Başrahibeler ve rahibeler hemen daima, azizleri, din kurbanlarını değil de İsa Mesih’in hayatının bazı anlarını hatırlatan gayet ağırbaşlı birtakım adlar alırlar: Rahibe Nativité, Rahibe Conception, Rahibe Présentation, Rahibe Passion gibi. Böyle olmakla birlikte, aziz adları da yasaklanmış değildir.

Görülecek olurlarsa, yalnız ağızları görülür.

Hepsinin dişleri sapsarıdır. Bu manastıra asla diş fırçası girmemiştir. Dişlerini fırçalamak, son basamağı ruhunu kaybetmek demek olan bir merdivenin ilk basamağını teşkil eder.

Hiçbir şey için benim demezler. Kendilerine ait hiçbir şeyleri yoktur, hiçbir şeye bağlanmamak zorundadırlar. Her şey için bizim derler: bizim peçemiz, bizim tespihimiz gibi. Gömleklerinden söz edecek olsalar, bizim gömleğimiz diyeceklerdir. Bazen küçük bir nesneye, bir dua kitabına, bir kutsal emanete, takdis edilmiş bir madalyona bağlanacak olurlar. Bu nesneye bağlanmaya başladıklarını fark eder etmez, onu hemen başkasına vermek zorundadırlar. Azize Therese’in sözünü hiç akıllarından çıkarmazlar. Asil bir kadın onun tarikatına gireceği sırada, “Rahibe, çok sevdiğim bir kutsal kitap var, izin verirseniz birisini gönderip onu aldırayım,” diyecek olmuş.

“Ya! Demek bağlı olduğunuz bir şey var! Öyleyse siz bizim manastırımıza girmeyin!”

Her kim olursa olsun bir yere kapanması, kendine ait bir yeri, bir odası olması yasaktır. Herkes hücresi açık yaşar. Birbirlerinin yanına gittiklerinde, biri öbürüne, “Mihrabın ulu Saint-Sacrement’ına hamd-ü ibadet olsun!” der, öbürü de, “Ebediyen,” diye yanıtlar. Birbirlerinin kapısına vurdukları zaman da aynı şekilde hareket edilir. Kapıya dokunulur dokunulmaz öbür taraftan yumuşak bir sesin hemen, “Ebediyen!” dediği duyulur. Bütün günlük uygulamalar gibi, bu da alışkanlıkla otomatikleşir. Onun için, bazen birinin oldukça uzun bir söz olan, “Mihrabın ulu Saint-Sacrement’ına hamd-ü ibadet olsun!” demesine vakit kalmadan, öteki “Ebediyen,” deyiverir.

Visitandinler tarikatında, hücreye giren “Ave Mana”; hücresine girilen de “Gratia plena,”[47] der. Onların günaydınıdır bu; gerçekten de zarafet dolu bir günaydın.

Günün her saat başında, manastır kilisesinin çanı fazladan üç kere daha çalar. Bu işaret üzerine baş rahibe, seçici rahibeler, kendilerini tarikata adamış rahibeler, hizmetkâr rahibeler, acemiler, adaylar, söylediklerini, yaptıklarını, düşündüklerini yarıda kesip hep birden, mesela saat beş ise, “Saat beşte ve her saatte, mihrabın ulu Saint-Sacrement’ına hamd-ü ibadet olsun!” derler. Eğer saat sekiz ise, “Saat sekizde ve her saatte,” denir ve bu böyle, saate göre sürüp gider.

Düşünceyi kesip onu devamlı olarak Tanrı’ya döndürmeyi hedef alan bu âdet, birçok dinî toplulukta vardır; yalnız söylenen formül değişir. Mesela Çocuk-İsa tarikatında şöyle denir: “Şu saatte ve her saatte, İsa’nın aşkı kalbimi yaksın!”

Elli yıldan beri Petit-Picpus Manastırı’na kapanmış olan Martin Verga’nın Benedikten-Bernardin rahibeleri, ayin dualarını ağır mezmur makamında, saf geleneksel kilise söyleyişiyle ve bütün ayin boyunca tam sesle okurlar. Ayin kitabının küçük yıldız işareti bulunan her yerinde bir duraklama yapıp alçak sesle, “Isa-Meryem-Yusuf ’ derler. Ölüler için yapılan ayinlerde öyle pes perdeden söylerler ki, kadın sesleri için buraya kadar inmek ancak zorlukla mümkündür. Pek heyecan verici, trajik bir etki yaratır bu.

Petit-Picpus rahibeleri, cemaatlerinin mensuplarının gömülmeleri için baş mihrabın altına bir lahit mahzeni yaptırmışlardı. Kendilerinin de söylediği gibi hükümet, cenazelerin bu mahzene konulmasına izin vermedi. Bunun için rahibeler, öldükleri zaman manastırdan dışarı çıkıyorlardı. Bu da onları üzmekte, inançları çiğnenmiş gibi kedere boğmaktaydı.

Zayıf bir teselli olarak, daha önce cemaate ait olan bir toprakta bulunan eski Vaugirard Mezarlığı’nın özel bir köşesine, özel bir saatte gömülme iznini elde etmişlerdi.

Bu rahibeler, pazarları olduğu gibi perşembeleri de büyük Aşai Rabbani ayininde, akşam duasında ve diğer bütün merasimlerde hazır bulunurlar. Bundan başka, dış dünya insanlarınca bilinmeyen, fakat kilisenin eskiden Fransa’da, şimdiyse İspanya ve İtalya’da hâlâ bol bol ilan ettiği bütün küçük yortulara da riayet ederler. Küçük kilisede geçen vakitleri bitmek tükenmek bilmez. Dualarının sayısına ve süresine gelince, bu konuda bir fikir verebilmek için aralarından birinin safça söylenmiş şu sözünü yinelemekten daha iyi bir şey yapamayız: “Adayların duaları korkunçtur, acemilerin duaları daha da beterdir, adanmışların duaları ise beterin beteridir.”

Haftada bir rahibeler kurulu toplanır; başrahibe başkanlık eder, seçici rahibeler hazır bulunurlar. Her rahibe sırayla gelip taşın üzerine diz çöker ve diğerlerinin önünde, hafta içinde işlediği hataları ve günahları yüksek sesle itiraf eder. Her itiraftan sonra, seçici rahibeler birbirlerine danışır ve yüksek sesle kefaretleri bildirirler.

Biraz ağırca kusurlara özgü yüksek sesle itiraftan başka, bir de ufak tefek hatalara özgü tövbeleri vardır. Tövbe etmek, daima yalnızca anamız dedikleri başrahibenin önünde, tören boyunca, yüzükoyun yere kapanmak ve başrahibe bölmesinin tahtasına hafifçe vurarak tövbekârın kalkabileceğini bildirinceye kadar öylece kalmaktır. Pek ufak şeyler için bile tövbede bulunurlar. Kırılan bir bardak, yırtılan bir peçe, bir ayine elinde olmayarak birkaç saniye geç gelmek, kilisede yanlış okunan bir nota tövbe etmek için ye terlidir. Tövbe tamamen kendiliğinden yapılan bir şeydir; suçlu tövbekâr (bu kelime burada etimolojik bakımdan yerindedir) kendi kendisini yargılar ve cezalandırır. Yortu günleri, pazar günleri, dört sehpalı büyük kürsüde ilahiler okuyan dört rahibe vardır. Bir gün bir rahibe “Ecce”[48] diye başlayan bir ilahiyi söylemeye koyulur ama “Ecce,” diyecek yerde, “Do, si, sol,” diye üç nota okur. Bu dalgınlığı için bütün ayin boyunca tövbe cezasına katlanmak zorunda kalmıştır. Suçunun büyüklüğü, rahibeler kurulunun ona gülmesindendir.

Bir rahibe görüşme yerine çağırıldığı zaman, başrahibe bile olsa, hatırlanacağı gibi, yalnız ağzı görünebilecek şekilde peçesini yüzüne indirir.

Yalnız başrahibe yabancılarla görüşebilir. Diğerleriyse ancak en yakın aile fertlerini -o da çok seyrek olarak- görebilirler. Eğer bir kimse dış dünyadayken tanıdığı ya da sevdiği bir rahibeyi görmeye gelecek olursa, bu uzun tartışmalara yol açar. Gelen bir kadınsa, bazen görüşme izni verilebilir; rahibe gelir ve kendisiyle kepenklerin arkasından konuşulur. Kepenkler ancak bir rahibe için açılır. Bu iznin erkeklere hiçbir zaman verilmediğini söylemeye gerek yok.

İşte, Martin Verga tarafından daha da ağırlaştırılan Aziz Benoît’nın kuralları böyledir.

Bu rahibeler, hiç de başka tarikatlardaki genç kızların çok defa oldukları gibi neşeli, pembe tenli ve taptaze değildirler. Solgun ve ağırbaşlıdırlar. 1825’ten 1830’a kadar üç tanesi çıldırmıştır.

III
SERT KURALLAR

Adaylık en az iki, çoğu defa dört yıl sürer; acemilik devresi dört yıldır. Son yemini yerine getirmenin yirmi üç, yirmi dört yıldan önce yapılabildiği pek nadirdir. Martin Verga’nın Bernardin-Benedikten rahibeleri, dulları asla tarikatlarına almazlar.

Hücrelerinde kendilerine, başkalarınca bilinmeyen ve hiçbir zaman söylememeleri gereken birçok çile eziyeti ederler.

Bir aceminin kendini tarikata adayış gününde, ona en süslü elbiseleri giydirilir, başına beyaz güller takılır, saçları parlatılıp kıvırtılır. Sonra o, yere kapanır, üzerine büyük bir siyah örtü örtülür ve ona cenaze ayini yapılır. Ayin esnasında rahibeler iki sıra halinde ayrılırlar, bir sıra onun yanından geçerken acıklı bir sesle, “Rahibemiz öldü,” der; öbür sıra ise gür bir sesle, “İsa Mesih’te yaşıyor,” diye yanıtlar.

Bu hikâyenin geçtiği devirde, manastıra bir yatılı okul eklenmişti. Soylu ve çoğunlukla zengin genç kızların yatılı okuluydu bu. Bu kızlar arasında Matmazel de Sainte-Aulaire ve Matmazel de Belissen ile ünlü bir Katolik adı olan Talbot adında bir İngiliz kızı bulunuyordu. Bu rahibeler tarafından dört duvar arasında terbiye edilen bu genç kızlar, dünyadan ve yüzyıllarından nefret içinde yetişiyorlardı. Bunlardan biri bir gün bize şöyle demişti: “Sokağın kaldırım taşlarını görmek beni tepeden tırnağa titretiyordu.” Bunlar mavi elbise, beyaz başlık giyer, göğüslerinin üzerinde de altın yaldızlı gümüşten ya da bakırdan bir Saint-Esprit haçı taşırlardı. Bazı büyük yortu günlerinde, özellikle Sainte-Marthe Yortusu’nda, büyük bir lütuf ve yüce bir mutluluk olarak rahibe gibi giyinmelerine ve bütün gün boyunca Aziz Benoît tarikatına özgü dua ve ayinlere katılmalarına izin verilirdi. İlk zamanlar rahibeler, onlara kendi siyah elbiselerini ödünç veriyorlardı. Fakat bu, kutsallığa aykırı sayılarak başrahibe tarafından yasak edildi. Yalnız acemilerin böyle ödünç elbise vermelerine izin verildi. Belirtilmeye değer nokta şudur ki, manastırda hiç şüphesiz tarikata yeni katılımlar sağlamak gizli düşüncesiyle ve bu çocuklara önceden bir kutsal kıyafet zevki aşılamak için hoş görülüp teşvik edilen bu gösteriler, yatılı okul öğrencileri için gerçek bir mutluluk ve hakiki bir teneffüs oluyordu. Bu onları düpedüz eğlendiriyordu. Yeni bir şeydi, onlar için değişiklikti. Çocukluğun birtakım saf düşünceleridir ki bunlar, bir okunmuş-su-serpicisini elinde tutmanın ve dört kişi bir kürsünün önünde saatlerce dikilip şarkı söylemenin bahtiyarlığını zaten bizim gibi dünya adamlarına anlatmayı hiçbir zaman başaramaz.

Bu öğrenciler, eziyetler dışında manastırın bütün usullerine uymaktaydılar. Mesela bir genç kadın, toplum hayatına girdiği, evlenip üzerinden birçok yıl geçtiği halde kapısına her vuruluşta telaşla, “Ebediyen!” deme alışkanlığından bir türlü kurtulamamıştı. Rahibeler gibi, yatılı öğrenciler de ana-babalarını ancak görüşme yerinde görebiliyorlardı. Hatta anneleri bile onları kucaklayıp öpme izni alamıyorlardı. Bakın bu hoşgörüsüzlük nereye kadar varıyordu. Bir gün bir genç kızı annesi ziyarete gelmişti; yanında genç kızın üç yaşındaki kız kardeşi de vardı. Genç kız ağlıyordu, çünkü küçük kız kardeşini özlemişti, ona sarılmak istiyordu. Fakat ne mümkün, hiç olmazsa öpebilmek için çocuğun küçücük elini parmaklıkların arasından geçirmesine izin verilmesi için yalvardı. Adeta bir küfürmüşçesine reddedildi bu dilek.

IV
NEŞELİ ANLAR

Fakat bu genç kızlar, bu kasvetli evi sevimli anılarla doldurmaktan yine de geri kalmıyorlardı.

Bazı saatler, bu manastırda çocukluk pırıl pırıl parlardı. Teneffüs çanı çalardı. Bir kapı menteşeleri üzerinde dönerdi. Kuşlar, “Oh! İşte çocuklar!” derlerdi. Bir tabut örtüsü gibi haç şeklinde bölünmüş bu bahçe bir gençlik seline boğulurdu. Aydınlık çehreler, beyaz alınlar neşeli ışık dolu masum gözler, çeşit çeşit şafaklar bu karanlıkların içine dağılırdı. Mezmur şarkılarından, tek tek, birlikte ölüm için çalınan çanlardan, ayinlerden sonra birdenbire genç kızların bu gürültüsü yükselirdi. Bir arı uğultusundan daha tatlı bir gürültüydü bu. Bir neşe kovanı açılır, her biri kendi balını taşırdı. Oyunlar oynanır, adlar çağırılır, toplanılır, koşulurdu. Köşe bucaklarda güzel, küçük, beyaz dişler cıvıldaşırdı. Uzaktan peçeler bu gülüşmeleri gözler, gölgeler ışıkları kollardı gerçi, ama kimin umurunda! Onlar ışık saçar, gülerlerdi. Bu kasvetli dört duvarın ışıkla dolduğu dakikalar vardı. Bunca sevincin yansımasıyla belli belirsiz ağarmış olarak, arı sürüsünün bu tatlı dolanışlarına tanıklık ederlerdi. Bu matemin üstüne bir gül yağmuru yağıyor sanırdınız. Rahibelerin gözcülüğü altında genç kızlar çocukça çılgınlıklar yaparlardı. Günahsızlığın bakışları masumiyeti hiç rahatsız etmez. Bu çocuklar sayesinde bunca çetin saatin içinde, bir de yapmacıksız, saf bir saat yaşanırdı. Küçükler hoplayıp zıplarken, büyükler dans ederlerdi. Bu manastırda oyun, gökyüzüyle bir olmuş gibiydi. Hiçbir şey bir çiçek gibi açılan bu körpe ruhlar kadar füsunkâr ve muhteşem olamazdı. Homeros olsa, Perrault[49] ile birlikte gülmeye gelirdi buraya. Bu karanlık bahçede ta Hekabe’den[50] kırmızı pelerinli kızın büyükannesine kadar bütün nineleri, ister destandakiler ister masaldakiler olsun, ister saraydakiler ister kulübedekiler olsun, hepsini keyiflendirecek kadar gençlik, sağlık, gürültü, haykırış, şaşkınlık, haz ve mutluluk vardı.

O son derece zarif ve hayal dolu bir gülüşle insanı güldüren çocuk sözleri, belki her yerden çok bu evde söylenmiştir. Bu kasvetli dört duvar arasında bir gün beş yaşında bir kız çocuğu şöyle bağırmıştı:

- Anneciğim! Ablalardan biri burada ancak dokuz yıl on ay daha kalacağımı söyledi bana. Ne mutlu, değil mi?

Bu unutulmaz konuşma da yine burada geçti: Bir Seçici Rahibe:

- Niçin ağlıyorsunuz, yavrum?

Çocuk (altı yaşında), hıçkırarak:

- Fransa tarihini biliyorum dedim Alix’e. O, bana bilmiyorsun dedi, halbuki biliyorum.

Alix, büyük kız (dokuz yaşında):

- Hayır. Bilmiyor işte.

Rahibe:

- Nasıl anladınız bunu yavrum?

Alix:

- Kitabın herhangi bir sayfasını açıp orada bulunan bir soruyu kendisine sormamı, cevap vereceğini söyledi bana.

- Peki sonra?

- Cevap veremedi.

- Bakalım öyleyse. Ne sordunuz ona?

- Dediği gibi, kitabı rastgele açtım ve orada gördüğüm ilk soruyu sordum.

- Neydi bu soru?

- Şuydu: “Sonra ne oldu?”

Yatılı okuldaki hanımlardan birinin biraz oburca bir dişi papağanı vardı. Bir keresinde, bu kuş hakkında şöyle derin bir gözlem ileri sürüldü:

- Öyle sevimli şey ki! Reçelli ekmeğinin üstünü yiyor, tıpkı bir insan gibi.

Yine bu manastırın yer taşları üzerinde, yedi yaşındaki bir günahkâr kızın günah çıkarma sırasında söylemeyi unutmamak için önceden yazdığı şu itirafları bulunmuştur:

“Peder, cimrilik etmekten suçluyum. Peder, zina etmekten suçluyum. Peder, gözlerimi beylere çevirmekten suçluyum.”

Dört beş yaşlarındaki mavi gözlerin dinlediği şu hikâye, altı yaşında bir pembe ağız tarafından bu bahçenin çimen parklarından biri üzerinde uydurulmuştur:

“Üç küçük horoz vardı. Bunlar pek çok çiçeği olan bir memleketin sahibiydiler. Horozlar çiçekleri topladılar, ceplerine koydular. Sonra yaprakları topladılar, bunları da oyuncaklarının içine koydular. Memlekette bir kurt vardı, birçok da orman vardı; kurt da ormandaydı ve küçük horozları yedi.”

Ve sonra şu nazım parçası:

Bir sopa indi pat diye.

Soytarı vurdu onu kediye.

İyi gelmedi ona bu, canını yaktı.

Bir hanım da soytarıyı hapse attı.

Bu hem tatlı hem üzücü sözler de terk edilmiş bir küçük kız tarafından burada söylenmiştir. Bulunan çocuğu manastır Allah rızası için almış, bakıp büyütüyordu. Kızcağız başka kızların annelerinden söz ettiklerini işitiyordu. O da kendi köşesinde mırıldandı:

“Ben doğduğum zaman annem orada değildi. Manastırın dışarı işlerine bakan şişman bir rahibe vardı. Her zaman elinde bir deste anahtarla telaşlı telaşlı koridorlarda gidip geldiği görülürdü. Adı Agathe Hemşire’ydi. Büyük büyükler -on yaşından yukarı olanlar- ona Agathoclès[51] adını takmışlardı.”

Yemekhane bahçeyle düz ayak, sütun kemerleri oymalı bir galeriden başka bir yerden gün ışığı almayan uzun dikdörtgen biçiminde büyük bir salondu; karanlık ve rutubetliydi ve de çocukların dedikleri gibi hayvan doluydu. Bitişiğinde bulunan her yer böcek sakinlerinden bir kısmını buraya yolluyordu.

Yemekhanenin dört köşesinden her birine öğrencilerin dilinde ayrı, anlamlı bir ad takılmıştı. Örümcek köşesi, tırtıl köşesi, tespihböceği köşesi, cırcırböceği köşesi vardı. Tespihböceği köşesi mutfağın yanındaydı ve çok tutulan bir köşeydi. Başka yerlere göre daha az üşünüyordu orada. Bu adlar yemekhaneden okula da geçmişti ve eski Mazarin Koleji’nde olduğu gibi, dört ayrı milleti belirtmeye yarıyordu. Her öğrenci, yemek saatlerinde yemekhanede oturduğu köşeye göre bu dört milletten birine giriyordu. Bir gün, ruhani bölgesini teftişe çıkan Monsenyör Başpiskopos okula uğramıştı. Önünden geçtiği sınıfa nefis sarı saçlı, al al yanaklı, güzel bir küçük kızın girdiğini gördü; yanında bulunan körpe yanaklı, esmer, sevimli bir başka öğrenciye sordu:

- Bu kim bu?

- Bir örümcek, Monsenyör.

- Ya! Peki şu öteki?

- O bir cırcırböceği.

- Peki şuradaki?

- O bir tırtıl.

- Çok tuhaf, öyleyse siz nesiniz?

- Ben tespihböceğiyim, Monsenyör.

Bu tür evlerden her birinin kendi özellikleri vardır. Bu yüzyılın başlarında böyle sert disiplinli latif yerlerden biri de Ecouen’di. Pek çok genç kızın çocukluğu burada, muhteşem diyebileceğimiz bir loşluk içinde geçmiştir. Saint-Sacrement geçit alayına katılacaklar arasında bakireler ve çiçekçiler diye bir ayrım yapılırdı. Ayrıca, “sayebancılar” ile “buhurdancılar” da vardı; berikiler sayebanın kordonlarını taşır, öbürleri de Saint-Sacrement’ın üzerinde buhurdan sallarlardı. Dört tane bakire önden giderdi. Bu büyük günün sabahında yatakhanede sık sık şu sorunun sorulduğu duyulurdu: Kim bakire?

Madam Campan, geçit alayının başında yer alan on altı yaşındaki bir “büyüğe”, kuyrukta kalan yedi yaşındaki bir “küçüğün” şöyle dediğini anlatır:

- Sen bakiresin; ben değilim.

V
EĞLENCELER

Yemekhane kapısının üstünde iri siyah harflerle yazılmış, adına “Beyaz Dua” denilen ve insanı doğruca cennete götürme gücüne sahip bir dua yazılıydı:

Tanrı’nın yaptığı, Tanrı'nın dediği, Tanrı’nın cennete koyduğu küçük beyaz dua. Akşam yatmaya gittiğimde yatağımda yatan üç melek buldum: biri ayakucunda, ikisi başucunda. İyi kalpli Kutsal Meryem de ortadaydı; bana yatmamı, hiçbir şeyden korkmamamı söyledi. İyi Tanrı babamdır, iyi kalpli bakire anamdır, üç havari erkek kardeşlerimdir, üç bakire kız kardeşlerimdir. Tanrı’nın içine doğduğu gömlek benim vücudumu sarıyor; Azize Marguerite’in haçı göğsümde yazılı. Kutsal Meryem anamız tarlalara gidiyor; kanlı gözyaşlarıyla ağlarken Aziz Yahya’ya rastlıyor. “Mösyö Aziz Yahya, nereden geliyorsunuz?” “Ave Salus’tan geliyorum.” “Tanrı’yı orada görmediniz mi?” “Haç ağacında o, ayakları sallanıyor, elleri çivili, başında beyaz dikenden küçük bir şapka var.” Bunu üç defa akşam, üç defa sabah okuyan, sonunda cennete ulaşır.

Bu özgün dua 1827’de, üç kat badana altında duvardan silinip kaybolmuştu. Şimdi artık, o zamanlar genç kız olan bugünkü bazı yaşlı hanımların hafızasından da silinmeye doğru gitmektedir.

Duvara asılı duran büyük bir haç, biricik kapısı bahçeye açılan -bunu söylemiştik sanırız- bu yemekhanenin süslemesini tamamlıyordu. Her birinin iki yanında tahta sıra bulunan iki dar masa, yemekhanenin bir başından öbür başına kadar uzanan iki uzun çizgi oluşturmaktaydı. Duvarlar beyaz, masalar siyahtı; bu iki matem renginin sırayla değişimi manastırlardaki yegâne değişikliktir. Yemekler pek yavan, çocukların gıdası bile pek perhizkarcaydı. Yalnız bir kap yemek veriliyordu; karışık et ve sebze veya tuzlu balık; bütün lüks bundan ibaretti. Yalnız öğrencilere verilen bu kadarcık yemek bile bir ayrıcalıktı. Çocuklar hafta nöbetçisi hemşirenin gözcülüğü altında yemeklerini yer ve hiç konuşmazlardı. Nöbetçi hemşire, ara sıra bir sinek kurala aykırı olarak uçacak ya da vızıldayacak olursa, tahtadan bir kitabı gürültüyle açıp kapatırdı. Üzerinde İsa tasviri bulunan bir haçın altındaki rahleli küçük bir kürsüden yüksek sesle okunan azizlerin hayat hikâyeleri, bu sessizliğe çeşni katardı. Okuyan, o hafta için görevlendirilmiş büyük öğrencilerden biri olurdu. Örtüsüz masanın üzerine aralıklı olarak konulmuş büyük toprak kaplar vardı. Öğrenciler bunların içinde kupalarını, çatal, bıçak ve tabaklarını kendileri yıkarlardı; bazen bıçak işlemez bir et yahut bozulmuş bir balık gibi kötü yemek parçalarını bunların içine attıkları da olurdu ama bu davranış cezalandırılırdı. Bu toprak kaplara, su yuvarlağı denirdi.

Sessizliği bozan çocuk “diliyle haç çıkarmak” cezasına çarpıtırdı. Nerede? Yerde. Döşeme taşlarını yalardı. Bütün hazların sonu olan toz, cıvıldamaktan suçlu bu zavallı küçük gül yapraklarını cezalandırmakla görevlendirilmişti.

Manastırda ancak tek bir nüsha olarak basılmış ve okunması yasak bir kitap vardı. Aziz Benoît’nın kural kitabıydı bu. Hiçbir namahrem gözün değmemesi gereken esrarlı bir kitap. Nemo regulas, seu constitutiones nostras, extemis communicabit.[52]

Yatılı öğrenciler bir gün bu kitabı gizlice ele geçirmeyi başardılar. Büyük bir hırsla okumaya koyuldular; yakalanmak korkusuyla okuma sık sık yarıda kesiliyor, telaşla kitabı kapatmak zorunda kalıyorlardı. Atıldıkları bu büyük tehlikeden pek üstünkörü bir zevk alabildiler. Bulabildikleri “en enteresan” şey, genç erkek çocukların günahlarına dair birkaç anlaşılmaz sayfadan ibaret kaldı.

Öğrenci kızlar, bahçenin kenarlarında birkaç sıska meyve ağacı dizili bir yolda oynarlardı. Çok sıkı bir göz hapsinde bulunmalarına ve sert cezalara rağmen rüzgâr ağaçları salladığı zamanlar, bazen kaçamak olarak yerden bir ham elma, bir çürük kayısı ya da bir kurtlu armut alabildikleri olurdu. Şimdi sözü önümde duran bir mektuba bırakıyorum. Bu mektup, bundan yirmi beş yıl önce, bugün Paris’in en zarif kadınlarından biri olan Madam Düşes tarafından yazılmıştır. Mektup aynen şöyledir: “Herkes elmasını, armudunu elinden geldiği kadar saklar. Akşam yemeğinden önce yatak örtülerini sermeye çıkıldığında, onlar hemen yastığın altına sokulur ve akşam yatakta yenir; bu da olmazsa ayakyolunda yenir.” Öğrencilerin en büyük zevklerinden biri de buydu işte.

Bir sefer yine sayın Başpiskopos’un manastırı ziyaretinin beklendiği bir sırada, genç kızlardan biri, damarlarında biraz Montmorency kanı dolaşan Matmazel Bouchard, Başpiskopos'tan bir günlük izin isteyeceğine dair iddiaya girişti. Böylesine sıkı bir manastırda haddini bilmezlikti bu. İddia kabul edildi, ama iddiaya girenlerin hiçbiri böyle bir şeyin olabileceğine inanmıyordu. Beklenen an geldi. Başpiskopos tam yatılı kız öğrencilerin önünden geçiyordu ki, Matmazel Bouchard arkadaşlarının anlatılamaz bir korkuyla açılan gözleri önünde, sıradan çıktı ve “Monsenyör, bir gün izin istiyorum,” dedi. Matmazel Bouchard taze parlak tenli, boylu boslu, dünyanın en güzel küçük pembe yüzüne sahip bir kızdı. Bay Quelen gülümsedi: “Ne demek bir gün izin, sevgili yavrum! Eğer canınız istiyorsa üç gün yapın. Üç gün izin veriyorum,” dedi.

Başpiskopos söylediğine göre, başrahibenin yapabileceği bir şey yoktu. Manastır için rezalet, yatılı okul içinse sevinç. Neticeyi varın siz tahmin edin.

Ne var ki, bu asık çehreli manastır yine de dışarının ihtiraslı hayatını, dramı, hatta romanı içeriye sızdırmayacak kadar sağlam duvarlarla çevrili değildi. Bunu ispat etmek için anlatmakta olduğumuz hikâyeyle hiçbir ilgisi, hiçbir bağı bulunmayan ama gerçek ve itiraz götürmez olan bir olayı burada kısaca anlatmakla yetineceğiz. Bu olayı okuyucunun zihninde manastırın çehresini tamamlamak amacıyla anlatıyoruz.

O tarihlerde manastırda rahibe olmayan, büyük bir saygıyla muamele gören ve adına Madam Albertine denen esrarengiz bir kişi vardı. Hakkında hiçbir şey bilinmiyordu; bilinen bir şey varsa, o da deli olduğu ve dış dünyada kendisinin ölü sayıldığıydı. Söylendiğine göre, bu hikâyenin altında, büyük bir izdivaç için gerekli servet pazarlıkları yatmaktaydı.

En fazla otuz yaşlarında, esmer, oldukça güzel olan bu kadın iri kara gözlerle dalgın dalgın bakardı. Görüyor muydu? Orası kuşkuluydu. Yürümekten çok kayar gibi gider, asla konuşmazdı; nefes aldığından bile kimse emin değildi. Burun delikleri kısık kısık ve son nefesini vermiş kimselerdeki gibi kurşuniye çalar renkteydi. Eline dokunan, kara dokunduğunu sanırdı. Hayaletinin garip bir letafeti vardı. Girdiği yerde bulunanları bir soğukluk kaplardı. Bir gün onun geçtiğini gören hemşirelerden biri, bir başkasına, “Onu ölmüş biliyorlar,” demiş; öteki de, “Belki de öyledir,” diye yanıtlamıştı.

Madam Albertine hakkında bin bir şey uyduruluyordu. Yatılı öğrencilerin ezeli merakıydı bu. Manastırın kilisesinde “Öküz Gözü” adı verilen bir balkon vardı. Yuvarlak bir penceresi, bir öküz gözü olan bu balkondan katılırdı Madam Albertine ayinlere. Burada genellikle tek başına olurdu, çünkü birinci katta bulunan bu balkondan vaizi yahut ayini idare eden rahibi görmek mümkündü; bu ise rahibeler için yasaktı. Bir gün kürsüde yüksek tabakadan genç bir rahip bulunuyordu. Fransa âyan meclisi üyesi, 1815’te Leon Prensi’yken kırmızı silahşörler subaylarından olan ve 1830’dan sonra Besançon Kardinali ve Başpiskoposu olarak ölen Mösyö Rohan Dükü’ydü bu Rahip. Mösyö Rohan ilk defa olarak Petit-Picpus Manastırında vaaz veriyordu. Madam Albertine, vaaz ve ayinlere genellikle gayet sakin ve hiç hareket etmeden katılırdı. O gün Mösyö Rohan’ı görünce, yerinden yarı doğrulup kilisenin sessizliği içinde yüksek sesle, “A! Auguste!” dedi.

Bütün cemaat şaşkınlık içinde başını o yana çevirdi, vaiz gözlerini kaldırıp baktı, fakat Madam Albertine eski hareketsizliğine geri dönmüştü. Bu sönük, buz tutmuş çehreden bir an için dış dünyanın bir nefesi, bir hayat ışığı geçmiş, sonra her şey kaybolmuş, çılgın kadın yeniden kadavralaşmıştı.

Ne var ki bu iki kelime, manastırda konuşabilen herkesi ileri geri konuşup dedikodu yapmaya sevk etti. Bu “A! Auguste”ün içinde neler, ne açıklamalar yoktu ki! Mösyö Rohan’ın adı gerçekten de Auguste’tü. Besbelli Madam Albertine en kibar tabakadan geliyordu, çünkü Mösyö Rohan’ı tanıyordu; böyle büyük bir senyörden bu kadar samimi bir şekilde söz edebildiğine göre kendisi de bu yüksek tabakada mevki sahibiydi; herhalde onunla bir ilişkisi bulunuyordu, belki akrabalık ilişkisiydi bu, ama mutlaka pek sıkı fıkı bir ilişkiydi çünkü onun “ön adı”nı biliyordu.

Pek katı mizaçlı iki düşes, Madam Choiseul ile Madam Serent, küçük dinî topluluğu sık sık ziyarete gelirlerdi. Kuşkusuz magnates mulieres[53] ayrıcalığından yararlanarak içeri girmekte ve yatılı okulda büyük korku yaratmaktaydılar. Bu iki yaşlı hanımefendi geçerken zavallı genç kızların hepsi titrer, gözlerini yere eğerlerdi.

Beri yandan, Mösyö Rohan farkında olmayarak yatılı öğrencilerin dikkatini üzerinde toplamaktaydı. Kendisi o tarihte Paris Başpiskoposu yardımcılığına getirilmiş bulunmakta ve piskoposluğunu beklemekteydi. Petit-Picpus rahibelerinin kilisesindeki ayinlerde ilahi söylemek üzere oraya oldukça sık gelmek âdetindeydi. Gerçi mahpus genç kızların hiçbiri, aradaki şayak perde yüzünden onu göremezdi ama biraz ince, tatlı bir sesi vardı ki sonunda tanıyıp ayırt edebilmişlerdi. Bir vakitler silahşördü; sonra söylendiğine göre, süsüne düşkündü, başının etrafında dürülerek tertiplenmiş kestane rengi güzel saçlarıyla pek yakışıklı bir görünümü vardı, siyah cübbesi de dünyanın en zarif biçimde dikilmiş cübbesiydi. Kısacası Mösyö Rohan, bütün bu on altı yaşındaki hayalleri adamakıllı meşgul etmekteydi.

Manastıra dışarının hiçbir gürültüsü girmezdi. Ama yılların birinde bir flüt sesi oraya girmeyi başardı. Bir olay oldu bu. O zamanki yatılı öğrenciler bunu hâlâ hatırlarlar.

Yakınlarda birinin çaldığı bir flüttü bu. Daima aynı havayı çalıyordu, bugün artık hayli uzaklarda kalmış bir havayı: “Benim Zetulbe’m, gel ruhumda saltanat sür.” Bu hava her gün iki üç defa işitilmekteydi. Genç kızlar saatlerce bunu dinliyorlardı, seçici hemşireler ne yapacaklarını şaşırmışlardı, beyinler işliyor, cezalar yağmur gibi yağıyordu. Bu hal aylarca sürdü. Yatılı öğrencilerin hepsi de az ya da çok bu müzisyene âşıktılar. Her biri kendisini bir Zetulbe olarak görüyordu. Flüt sesi Droit-Mur Sokağı tarafından geliyordu. Flütü bu kadar nefis çalan ve aynı zamanda bütün bu gönülleri de çalan bu “delikanlı”yı bir saniyecik olsun görmek, görüvermek, şöyle bir fark etmek için bu kızlar her şeyi vermeye, her tehlikeyi göze almaya, her şeyi denemeye hazırdılar. Bir servis kapısından sıvışıp, bir aydınlık penceresinin parmaklıkları arasından gözetlemeyi denemek için Droit-Mur Sokağı tarafından üçüncü kata çıkanlar bile oldu. Hatta bir tanesi kolunu başının üstünden uzatıp parmaklıkların arasından beyaz mendilini sallamaya kadar işi vardırdı. İçlerinden ikisi daha da cüretli çıktı. Çaresini bulup bir damın üstüne kadar tırmandılar ve tehlikeyi göze alarak buradan nihayet “delikanlıyı görmeyi başardılar. Evinin tavan arasında efkar dağıtmak için flüt çalan, sürgüne gitmiş, kör ve varını yoğunu yitirmiş bir ihtiyar beyzadeydi bu.

VI
KÜÇÜK MANASTIR

Petit-Picpus’nün sınırları içinde birbirinden tamamen ayrı üç bina vardı: rahibelerin oturdukları Büyük Manastır, öğrencilerin kaldıkları yatılı okul ve son olarak Küçük Manastır denilen yer. Bu sonuncusu, devrimin yıktığı manastırlardan arta kalmış, değişik tarikatlara mensup türlü çeşit ihtiyar rahibenin birlikte ibadet ettikleri, kendi bahçesi olan bir binaydı. Karmakarışık, bütün siyah, kurşuni ve beyazların, bütün tarikatların ve mümkün bütün tarikat çeşitlemelerinin bir topluluğuydu bu. Eğer bu iki kelimenin eşleştirilmesine izin verilebilirse, buna palyaço-manastır denilebilirdi.

Daha İmparatorluk devrinde bütün bu dağılmış, yerinden yurdundan olmuş zavallı kızlara, Benedikten-Bernardin rahibelerinin kanadı altına sığınma imkânı tanınmıştı. Hükümet onlara küçük bir maaş ödüyordu. Petit-Picpus kadınları onları canla başla kabul etmişlerdi. Acayip bir kargaşaydı bu. Her biri kendi kurallarına göre hareket ediyordu. Bazen yatılı okul öğrencilerine, büyük bir teneffüs yerine geçmek üzere, onları ziyaret etme izni verilirdi. Bu sayededir ki bu genç hafızalar, başkaları arasında özellikle Saint Basile Rahibe’nin, Sainte Scolastique Rahibe’nin ve Jacob Rahibe’nin anılarını saklamak imkânını bulmuşlardır.

Bu sığıntılardan biri, kendini âdeta kendi evinde hissetmekteydi. Bir Sainte-Aure rahibesiydi bu, tarikatından hayatta kalmış tek kişiydi. Daha sonra Martin Verga’nın Benedikten rahibelerinin mülkiyetine geçen Petit-Picpus’deki bu evde evvelce, on sekizinci yüzyılın başlarından itibaren Sainte-Aure rahibelerinin manastırı bulunuyordu. Tarikatının beyaz bir entariyle kırmızı şaldan meydana gelen muhteşem kıyafetini taşıyamayacak kadar fakir olan bu mübarek kız, bunun yerine bu kıyafeti dinî bir huşuyla küçük bir bebeğe giydirmiş, onu derin bir tatminle herkese gösteriyordu. Ölümünde bu bebeği manastıra bıraktı. 1824 yılında bu tarikattan kala kala tek bir rahibe kalmıştı; bugünse sadece bir bebek var.

Bu değerli rahibelerden başka, bazı yaşlı sosyete kadınları da, Madam Albertine gibi başrahibeden Küçük Manastır’da inzivaya çekilme izni almışlardı. Bunların arasında Madam Beaufort d’Hautpoul ile Madam Markiz Dufresne de bulunuyordu. Bir başkası da manastırda sırf burnunu silerken çıkardığı gürültüyle tanınmıştı. Öğrenciler ona Madam Vacarmini[54] diyorlardı.

1820 veya 1821 yıllarında, o tarihlerde Intrepide adlı küçük bir dergi yayınlayan Madam Genlis, özel odalı kadın olarak Petit-Picpus Manastırına girmek istedi. Sayın Orléans Dükü kendisini tavsiye etmekteydi. Kovanda bir uğultudur koptu. Seçici rahibeler tir tir titriyorlardı. Madam Genlis romanlar yazmıştı. Fakat Madam Genlis, bu romanlardan herkesten önce kendisinin nefret ettiğini bizzat açıkladı. Sonra da ömrünün koyu sofuluk çağına gelmişti artık, Tanrı’nın ve de Prensi’n yardımıyla manastıra girdi. Fakat bahçenin gölgelik olmadığını ileri sürerek altı ya da sekiz ay sonra çıkıp gitti.

Rahibeler buna çok memnun oldular. Çünkü Madam Genlis çok ihtiyar olmasına rağmen, hâlâ arp çalıyordu, hem de çok iyi çalıyordu.

Giderken, hücresinde kendisinden bir nişan bıraktı. Madam Genlis batıl inanışlı ve Latin dili ve edebiyatı meraklısıydı. Bu iki sıfat kendisini oldukça iyi tanıtır. Hücresinde parasını ve mücevherlerini kilitlediği küçük bir dolabın içine yapıştırılmış sarı bir kâğıdın üzerine kendi eliyle kırmızı mürekkeple yazdığı ve kanaatince hırsızları korkutup kaçırtma gücüne sahip olan Latince şu beş mısra, birkaç yıl öncesine kadar hâlâ orada duruyordu:

Imparibus meritis pendent tria corpora ramis:

Dismas et Gesmas; media est divina potestas;

Alta petit Dismas, infelvc, infima, Gesmas;

Nos et res nostras, conservet summa potestas,

Hos ver sus dicas, ne tufurto tua perdas[55]

Altıncı yüzyıl Latincesiyle yazılmış bu mısralar, İsa’nın çarmıha gerildiği Golgotha Dağı’ndaki iki hırsızın adlarının sanıldığı gibi Dimas ve Gestas mı yoksa Dismas ve Gesmas mı olduğu meselesini ortaya çıkarıyor. Bu imla şekli, geçen yüzyılda Vikont Gestas’ın, kötü hırsızın soyundan geldiği hakkındaki iddiaları boşa çıkarabilirdi. Kaldı ki bu mısralara atfolunan yararlı güç, Hospitaliereler tarikatında önemli bir dinî inançtır.

Büyük manastırla yatılı okulu tam anlamıyla birbirinden kesip ayıracak şekilde inşa edilmiş olan kilise, kendiliğinden anlaşılacağı gibi hem Yatılı Okul hem Büyük Manastır hem de Küçük Manastır için ortaktı. Hatta sokak üzerine yapılmış korunaklı bir girişten buraya halk da alınıyordu. Fakat her şey o şekilde düzenlenmişti ki, manastır sakinlerinden hiçbiri dışardan gelenlerin yüzünü mümkün değil göremezdi. Bir kilise hayal edin ki, koro yeri alışılmış kiliselerde olduğu gibi mihrabın gerisinde bir uzantı oluşturmasın da, âdeta devasa bir el tarafından kavranıp bükülerek ayini idare eden rahibin sağ tarafında karanlık bir oda, daha doğrusu bir mağara meydana getirsin; yine hayal edin ki bu oda, evvelce de bahsettiğimiz gibi yedi ayak yüksekliğinde bir perdeyle kapatılmış olsun. İşte bu perdenin karanlığında, sol tarafa, tahta bölmeler içine rahibeleri, sağ tarafa yatılı okul öğrencilerini, dip tarafa da hizmetkâr rahibelerle acemileri yığınız. Böylece kutsal merasimlere katılan Petit-Picpus rahibeleri hakkında bir fikir edinmiş olursunuz. Koro yeri denilen bu mağara, bir dehlizle manastıra bağlanıyordu. Kilise bahçe tarafından aydınlık alırdı. Rahibeler ayinlerde hazır bulundukları sırada hiç konuşmazlardı, kuralları böyle emrediyordu; halk onların varlığından ancak koro yerindeki bölmelerin kalkıp inen oturma yerlerinin çarpmasından çıkan gürültüyle haberdar olurdu.

VII
BU KARANLIKTA BİRKAÇ SİLUET

1819’dan 1825’e kadar altı yıl süreyle Petit-Picpus’nün başrahibesi, tarikattaki adı Innocente rahibe olan Matmazel Blemeur’dü. Saint Benoît Tarikatı Azizlerinin Hayatı adlı eserin yazarı Marguerite de Blemeur’ün soyundandı. Tekrar bu göreve seçilmişti. Altmış yaşlarında, kısa boylu, şişman, daha önce bahsettiğimiz mektupta, “çatlak zurna gibi şarkı söyler” denilen bir kadındı. Ayrıca olağanüstü bir insandı, bütün manastırda neşeli tek kişi oydu, bunun için de çok sevilirdi.

Innocente rahibe, tarikatın Dacier’si sayılan ninesi Marguerite’e çekmişti. Okumuş bir kadındı, bilgiliydi, allameydi, uzmandı, tarihe son derece meraklıydı; Latinceyi yutmuş, Gerekçeyi bitirmiş, İbraniceyi hatmetmişti; bir Benediktin rahibesi olmaktan çok bir Benedikten rahibiydi.

Başrahibenin yardımcısı Cineres rahibe, gözleri hemen hemen hiç görmeyen yaşlı bir İspanyol’du.

Seçiciler arasında en belli başlıları para işlerine bakan Sainte-Honorine rahibe, acemilerin başöğretmeni Sainte-Gertrude rahibe, ikinci öğretmen Sainte-Ange rahibe, ayin eşyalarının gözetici ve koruyucusu Annonciation rahibe, hastabakıcı ve manastırın tek kötü kalpli insanı Saint-Augustin rahibeydi. Sonra şunlar geliyordu: gencecik bir rahibe olan ve olağanüstü bir sese sahip Sainte-Mechtilde rahibe (Matmazel Gauvain); daha önce Filles-Dieu Manastırı'nda ve Gisors’la Magny arasındaki Tresor Manastırı’nda bulunmuş olan Anges Rahibe (Matmazel Drouet); Saint-Joseph rahibe (Matmazel de Cogolludo); Sainte-Adélaïde Rahibe (Matmazel d’Auverney); Misericorde Rahibe (Matmazel de Cifuentes ki çetin şartlara dayanamamıştır); Compassion Rahibe (Matmazel de la Miltière çok zengindir, kurallara rağmen manastıra altmış yaşında alınmıştır); Providence Rahibe (Matmazel de Laudinière), Présentation Rahibe (Matmazel de Siguenza), 1847’de başrahibe olmuştur; nihayet Sainte-Céligne Rahibe (heykeltraş Ceracchi’nin kız kardeşi), çıldırmıştır ve Sainte-Chantal Rahibe (Matmazel de Suzon), çıldırmıştır.

Bir de en güzelleri arasında, yirmi üç yaşında pek sevimli bir kız vardı. Matmazel Roze adındaki bu kız Bourbon adasından ve şövalye Roze’un soyundan geliyordu. Assomption rahibe adını almıştı.

İlahileri ve koroyu yönetmekle görevli Sainte-Mechtilde rahibe, bu işte yatılı okul öğrencilerini kullanmakta bir sakınca görmüyordu. Genellikle onlardan tam bir gam teşkil edecek sayıda, yani on yaşından on altı yaşına (on altı yaş dahil) kadar sesleri ve boyları uygun yedi çocuk alır, bunları yaş sırasına göre en küçükten en büyüğe doğru yan yana dizer, ayakta şarkı söyletirdi. Bu, âdeta genç kızlardan meydana gelen bir çoban düdüğü, meleklerden yapılmış canlı bir pan flüt gibi görünürdü göze.

Hizmetkâr rahibeler içinde öğrencilerin en çok sevdikleri, Sainte-Euphrasie rahibe, Sainte-Marguerite rahibe, çocuklaşmış halde olan Sainte-Marthe rahibe ve uzun burnuna pek güldükleri Saint-Michel rahibeydi.

Bu kadınların hepsi de çocuklara müşfik davranırlardı. Rahibeler ancak kendilerine karşı serttiler. Yalnız yatılı okulda ateş yakılırdı, yemeklerse manastırdakilere kıyasla mükemmeldi. Ve bundan başka daha bin bir ihtimam. Ne var ki, bir çocuk bir rahibenin yanından geçerken ona söz söyleyecek olursa, rahibe asla yanıtlamazdı.

Bu sükût kuralının bir sonucu olarak manastırda konuşma kabiliyeti insanlardan alınmış, cansız nesnelere verilmiş oluyordu. Konuşan bazen kilisenin çanı, bazen de bahçıvanın çıngırağıydı. İç kapıdaki rahibenin yanı başında duran gayet tiz sesli ve bütün evden duyulan bir zil, bir çeşit sesli telgraf denilebilecek değişik çalışlarla maddi hayata ait yapılacak işleri haber verir ve gerektiğinde, evdekilerden herhangi birini görüşme yerine çağırırdı. Herkesin, her şeyin bir zil sesi vardı. Başrahibeninki bir, sonra yine bir zildi; başrahibe yardımcısmmki bir, sonra iki zildi. Altı-beş zil sınıfa girileceğini bildiriyordu. Bu yüzden öğrenciler hiçbir zaman sınıfa girmek demez, altı-beş’e gitmek, derlerdi. Dört-dört Madam Genlis’in ziliydi. Sık sık duyulurdu bu. Pek hoşgörülü olmayanlar, yine dörtlü şeytan çağırılıyor derlerdi. On dokuz zil sesi pek önemli bir olayı haber verirdi. Manastırın kapısı açılıyor demekti. Üstü bir sürü sürgüyle dolu bu korkunç demir levha, ancak Başpiskoposun önünde dönerdi menteşeleri üzerinde.

Söylediğimiz gibi, Başpiskopos'tan ve bahçıvandan başka hiçbir erkek manastıra giremezdi. Fakat yatılı öğrencilerin gördükleri iki erkek daha vardı: ilki koroda bir kafes ardından seyretmek imkânını buldukları manastırın özel rahibi, ihtiyar ve çirkin Rahip Banès; öteki de, yukarıda birkaç satırını okuduğumuz mektupta adı Mösyö Anciot olarak geçen ve iğrenç kambur ihtiyar diye vasıflandırılan resim hocası Mösyö Ansiaux.

Görüldüğü gibi bütün erkekler seçilmişti. Böyle bir yerdi işte bu garip ev.

VIII
POST ÇORDA LAPIDES[56]

Buranın manevi çehresini kabataslak çizdikten sonra, maddi görünüşünü de bir iki kelimeyle belirtmek faydasız olmayacaktır. Okuyucu bu konuda zaten biraz fikir sahibi bulunuyor.

Petit-Picpus-Saint-Antoine Manastırı, Polonceau Sokağı, Droit-Mur Sokağı, Petit-Picpus Sokağı ile eski şehir planlarında Aumarais Sokağı diye adlandırılan battal sokakçığın kesişmesinden meydana gelen geniş, yamuk dikdörtgeni hemen tümüyle doldurmaktaydı. Bu dört sokak âdeta bir hendek gibi bu yamuk dikdörtgeni çepeçevre sarıyordu. Manastır birçok binayla bir bahçeden oluşuyordu. Ana bina bütünüyle alındığında, birtakım melez inşaatların yan yana konulmasından meydana gelmişti ve kuş bakışıyla bakıldığında toprağa yatırılmış bir darağacına oldukça benziyordu. Darağacının büyük kolu, Droit-Mur Sokağı’nın Petit-Picpus Sokağı ile Polonceau Sokağı arasında kalan kısmını boydan boya kaplıyordu; darağacının kısa kolu ise Petit-Picpus Sokağı’na bakan yüksek, kurşuni renkte demir parmaklıklı bir cepheydi; 62 numaralı araba kapısı kısa kolun ucunu noktalıyordu. Bu cephenin ortalarında toz topraktan ağarmış, örümceklerin ağ kurduğu, kemerli alçak bir eski kapı vardı; ancak pazar günleri bir iki saat kadar ve bir de nadir vesilelerle, manastırdan bir rahibenin cenazesi çıktığı zaman açılırdı. Kiliseye halkın girdiği kapıydı bu. Darağacının dirsek yerinde dört köşe bir büyük oda vardı. Mutfak aletlerinin konulduğu bu odaya rahibeler kiler diyorlardı. Büyük kolda rahibelerin hücreleriyle acemilerin kaldıkları yer bulunuyordu. Küçük kolda mutfaklar, önünde açık hava galerisi bulunan yemekhane ve kilise vardı. 62 numaralı kapı ile Aumarais çıkmaz sokakçığının köşesi arasında yatılı okul bulunuyordu; dışarıdan görülmezdi. Yamuk dikdörtgenin geri kalan kısmı bahçeydi. Bahçe, Polonceau Sokağı’nın seviyesinden çok daha aşağıda kalıyordu; bu yüzden bahçe duvarları, dışarıya oranla içeride çok daha yüksekti. Ortası hafifçe yüksek olan bahçenin ortasında, bir tümseğin tepesinde külah şeklinde, sivri, pek güzel bir çam ağacı vardı. Buradan, bir kalkanın göbeğinden çıkar gibi dikine dört büyük yol ile bu büyüklerin arasında ikişer ikişer açılmış sekiz küçük yol çıkıyordu; öyle ki şayet kapalı saha daire şeklinde olsaydı, yolların geometrik planı bir tekerleğin üzerine konulmuş bir haça benzerdi. Yollar, bitimlerinde pek düzgün olmayan duvarlara vardıklarından uzunlukları eşit değildi. Kenarlarına frenküzümü fideleri dikilmişti. Dipte, büyük kavak ağaçları dizili bir yol, Droit-Mur Sokağı köşesindeki eski manastırın harabelerinden Aumarais sokakçığı köşesindeki Küçük Manastır binasına doğru uzanıyordu. Küçük Manastır’ın önünde küçük bahçe adı verilen yer bulunuyordu. Eğer bu genel bütüne bir avlu, iç binaların meydana getirdikleri türlü çeşit köşeler, hapishane duvarı gibi duvarlar, manzara namına, komşu namına, Polonceau Sokağı’nın karşı tarafını pervazlayan damların uzun, siyah çizgisi de eklenecek olursa, Petit-Picpus Bernardin rahibeleri manastırının bundan kırk beş yıl önceki durumu hakkında tam bir fikir edinilebilir. Bu mübarek ev, On Bir Bin Şeytanın Oyun Hanesi adı verilen ve on dördüncü ila on altıncı yüzyıllarda pek meşhur olan bir top oyununun oynandığı yerin tam üzerinde kurulmuştur.

Bütün bu yollar Paris’in en eski yollarıydı. Droit-Mur ve Aumarais adları çok eskidir, bu adları taşıyan sokaklarsa daha da eskidir. Aumarais sokakçığının adı daha önceleri Maugout sokakçığı, Droit-Mur Sokağı’nınkiyse Yabangülü Sokağı’ydı; çünkü insanlar taşları yontmaya başlamadan Tanrı çiçekleri açtırıyordu.

IX
RAHİBE BAŞÖRTÜSÜ ALTINDA BİR YÜZYIL

Petit-Picpus Manastırı’nın eski haline dair ayrıntılara girdiğimize ve bu gizemli barınak üzerine bir pencere açma cüretini gösterdiğimize göre, okuyucudan küçük bir arasöze daha izin vermesini dileriz. Bu gerçi aslında bu kitabın konusuna yabancıdır, ama manastırın da kendine özgü özgün simaları olduğunu göstermek bakımından karakteristiktir ve yararlıdır.

Küçük Manastır’da, Fontevrault Manastırından gelme yüzyıllık bir rahibe vardı. Hatta Devrim’den önce yüksek sosyetede bulunmuştu. 16. Louis’nin adliye nazırı Mösyö Miromesnil’den ve bir de çok iyi tanıdığı Duplat adında bir başkan hanımdan pek söz ederdi. Lafı döndürüp dolaştırıp bu iki isme getirmek onun zevki ve gururuydu. Fontevrault Manastırı hakkında pek olağanüstü şeyler anlatırdı; onun şehir gibi bir şey olduğunu, içinde yollar bulunduğunu söylerdi.

Öğrencileri pek eğlendiren bir taşra ağzıyla konuşurdu. Her yıl törenle iman tazeler ve yemin edeceği sırada rahibe, “Monsenyör Saint François bunu Monsenyör Saint Julien’a verdi, Monsenyör Saint Julien Monsenyör Saint Eusebe’e verdi, Monsenyör Saint Eusebe Monsenyör Saint Procope’a verdi vs. vs., böylece ben de size veriyorum, pederciğim,” derdi.

Öğrenciler gülerlerdi buna, bıyık altından değil peçe altından; seçici rahibelere kaşlarını çattıran, sevimli, küçük, tutulmaya çalışılan gülüşlerdi bunlar.

Başka sefer de hikâyeler anlatırdı yüzlük rahibe. Gençliğinde Bernardin rahiplerinin hiç de silahşörlerden aşağı kalmadıklarını söylerdi. Konuşan bir yüzyıldı bu kadın, ama on sekizinci yüzyıldı. Champagne ve Bourgogne eyaletlerinin devrimden önceki dört şarap âdetini anlatırdı. Bu eyaletlerin bir şehrinden önemli bir şahsiyet, mesela bir Fransa mareşali, bir prens, bir dük ve âyan meclisi üyesi geçtiğinde, şehir eşrafı onu nutuklarla karşılar ve kendisine dört ayrı cins şarap doldurulmuş dört gümüş kupa sunarlarmış. Birinci kupanın üzerinde maymun şarabı, İkincisinin üzerinde aslan şarabı, üçüncüsünün üzerinde koyun şarabı, dördüncüsünün üzerinde de domuz şarabı yazısı okunurmuş. Bu dört yazı, sarhoşun derece derece düştüğü dört hali ifade edermiş: birincisi neşelendiren sarhoşluk, İkincisi öfkelendiren sarhoşluk, üçüncüsü ahmaklaştıran sarhoşluk, nihayet dördüncüsü hayvanlaştıran sarhoşluk.

Bir dolapta kilitli tuttuğu ve çok bağlı olduğu esrarlı bir şeyi vardı. Fontevrault kuralları bunu ona yasaklamıyordu. Bu nesneyi kimseciklere göstermek istemezdi. Onu seyretmek istediğinde, kuralları izin verdiği için odasına kapanır, saklanırdı. Bu sırada koridorda bir ayak sesi duyacak olursa, ihtiyar ellerinin gücü yettiğince onu telaşla dolabı kapatırdı. Ona bundan bahsedildiği zaman, konuşmayı pek sevdiği halde susardı. Onun bu susuşu karşısında en meraklılar bile başarısız kaldı, en inatçılar bile onun direnişi karşısında boyun eğdiler. Manastırda işsiz güçsüz ya da canı sıkılan herkes için bir yorum konusuydu bu. Bu kadar değerli, bu kadar gizli olan bu şey, yüzlük rahibenin bu hâzinesi ne olabilirdi acaba? Sakın bir kutsal kitap olmasın? Benzeri olmayan bir tespih ya da sahiciliği ispatlanmış bir kutsal yadigâr? Tahminlerin ucu bucağı yoktu. Zavallı ihtiyar öldüğü zaman, belki gerekli sürenin geçmesini bile beklemeden hemen dolaba koştular ve onu açtılar. Takdis edilmiş hamursuz kabı gibi üç kat beze sarılmış bir nesne buldular. Fayans bir tabaktı bu. Üzerinde uçuşan aşk melekleriyle ellerinde kocaman şırıngalarla onları kovalayan eczacı çıraklarının tasviri bulunan bir fayans tabak. Kovalamaca türlü yüz ifadelerine, gülünç durumlara yol açıyordu. Sevimli küçük aşk meleklerinden biri şişlenmişti bile. Çırpınıyor, küçük kanatlarını sallıyor, hâlâ uçmaya çalışıyordu ama soytarı da iblisçe bir gülüşle gülüyordu. Kıssadan hisse: Karın ağrısı aşkı yener. Belki de Moliere’e ilham vermek şerefine erişmiş olan bu hayli garip tabak, 1845 Eylülü’nde varlığını hâlâ korumaktaydı; Beaumarchais Bulvarındaki bir eskici dükkânında satışa çıkarılmıştı.

Bu iyi ihtiyarcık, dışarıdan hiçbir ziyaretçi kabul etmek istemez, “Görüşme yeri çok kasvetli de ondan,” derdi.

X
SÜREKLİ İBADETİN KAYNAĞI

Nasıl bir yer olduğu hakkında daha önce bir fikir vermeye çalıştığımız bu mezara benzer görüşme yeri, tamamen bu manastıra özgü bir şeydir. Başka manastırlarda aynı katılıkta bir görüşme yerine daha rastlanmaz. Özellikle Temple Sokağı’ndaki manastırda -ki gerçekte başka bir tarikata ait bir manastırdı bu- siyah kepenklerin yerine kahverengi perdeler konulmuştu ve görüşme yerinin kendisi de parke döşemeli bir salondu, pencerelerin beyaz muslinden perdelerle süslenmesinde bir sakınca görülmemişti ve duvarlara da her türlü çerçeve asılabiliyordu: mesela bir Benedikten rahibesinin yüzü açık bir portresi, yağlı boya çiçek demetleri ve hatta bir Türk başı.

Fransa’nın en güzel ve en büyük atkestanesi ağacı sayılan ve on sekizinci yüzyılda halk arasında “krallığın bütün kestane ağaçlarının babası” diye ün yapmış olan atkestanesi ağacı işte bu Temple Sokağı’ndaki manastırın bahçesinde bulunuyordu.

Söylediğimiz gibi, Temple Sokağı’ndaki bu manastırda Sürekli İbadetçi Benedikten rahibeleri oturmaktaydı. Bu Benediktenler, Citeaux’dan gelme Benediktenlerden tamamen farklıydılar. Bu Sürekli ibadet tarikatı çok eski değildir ve geçmişi iki yüzyıldan öteye gitmez. 1649 yılında Paris’in iki kilisesinde, Saint-Sulpice ve Grève’deki Saint-Jean kiliselerinde birkaç gün arayla Saint-Sacrement’ın kutsiyeti iki defa tecavüze uğradı. Ender rastlanan bu korkunç küfür, bütün şehri heyecana verdi. Saint-Germain-des-Prés’nin ruhani başkanı olan piskopos vekili, bütün rahiplerinin katılacağı muhteşem bir ruhani geçit alayı tertiplenmesini emretti. Ayini, Papa’nın elçisi idare etti. Gelgelelim bu kefaret iki saygıdeğer hanımefendiye, Boucs Markizi Madam Courtin ile Châteauvieux Kontesi’ne yeterli görünmedi. “Mihrabın pek yüce Sacrement”na yapılan bu tecavüz, geçici de olsa, bu iki mübarek kulun aklından bir türlü çıkmıyordu. Sonunda bunlar bu tecavüzün ancak yapılacak bir Sürekli İbadetle tamir edilebileceği hükmüne vardılar. Biri 1652’de, öbürü de 1653’te olmak üzere ikisi de Saint-Sacrementcı denilen Benedikten rahibesi Catherine de Bar rahibeye, bu dinî amaçla Saint-Benoît tarikatına bağlı bir manastır kurması için önemli miktarlar bağışladılar. Catherine de Bar rahibeye bu kuruluş için ilk izin, Saint-Germain Başrahibi Monsenyör Metz tarafından, “anaparası altı bin lira olan üç yüz liralık bir gelir sağlamadığı takdirde, hiçbir kızın manastıra kabul edilmemesi şartıyla” verilmiştir. Saint-Germain Başrahibi’nden sonra kral da beratlar çıkarttı ve bütün bunlar, yani başrahibin şartnamesiyle kralın beratları 1654 yılında Sayıştay ve parlamento tarafından onaylandı.

İşte Paris Saint-Sacrement Sürekli ibadet Benedikten Rahibeleri kuruluşu bu şekilde doğdu ve resmiyet kazandı, ilk manastırları, Madam de Boucs ile Madam de Châteauvieux’nün bağışlarıyla Casette Sokağı’nda “yeni inşaat” olarak yapıldı.

Görüldüğü gibi bu tarikat, Cîteaux Benediktenleri denilen Benediktenlerden tamamen ayrıydı. Saint-Germain des Pres Başrahibi’ne bağlı bulunuyordu; tıpkı Sacré-Cæur rahibelerinin cizvitlerin başkanlığına ve Charite rahibelerinin Lazaristlerin başkanlığına bağlı olmaları gibi.

Bu Sürekli İbadet tarikatı, evlerinin içini gösterdiğimiz Petit-Picpus Bernardinlerinden de büsbütün ayrıydı. 1657’de, Papa 7. Alexander özel bir yazıyla, Petit-Picpus Bernardin rahibelerinin Saint-Sacrament Benedikten rahibeleri gibi Sürekli İbadet yapmalarına izin verdi. Fakat iki tarikat yine de ayrı kaldılar.

XI
PETIT-PICPUS’NÜN SONU

Daha Restorasyon’un başlangıcından itibaren Petit-Picpus Manastırı çökmeye yüz tutmuştu. Bu da tarikatın tamamıyla ölüşünün bir parçasıydı, çünkü bu tarikat da 18. yüzyıldan sonra, bütün öbür tarikatlar gibi ölüm yolundaydı. Derin düşüncelere dalmak da dua gibi insanlığın bir ihtiyacıdır. Fakat devrimin değdiği her şey gibi o da değişecek ve toplumsal ilerlemeye düşman olmaktan çıkıp ondan yana olacaktır.

Petit-Picpus Manastırı mevcudunu hızla kaybediyordu. 1840’ta Küçük Manastır ve yatılı okul yok olmuştu. Artık ne ihtiyar kadınlar ne de genç kızlar vardı; berikiler ölmüş, ötekiler de çıkıp gitmişlerdi. Volaverunt.[57]

Sürekli İbadet’in kuralları öylesine sertti ki, korku veriyor, istekliler geri dönüyor, tarikata yeni katılan olmuyordu. 1845’te hâlâ tek tük bazı hizmetkâr rahibeler çıkıyordu ama koro rahibeleri hiç çıkmıyordu. Kırk yıl önce rahibelerin sayısı yüze yakındı, on beş yıl önce ancak yirmi kadardılar. Bugün kaç tanedirler acaba? 1847’de başrahibe gençti. Bu da seçim dairesinin daraldığını gösterir. Kırk yaşında bile yoktu. Manastır sakinlerinin sayısı azaldıkça zahmet artar, her birine düşen hizmet daha eziyetli hale gelir. Daha o zamandan Aziz Benoît’nın ağır kurallarını taşımak için topu topu bir düzine bükülmüş ve ağrılı omuzdan ibaret kalacakları günün yaklaştığı görülüyordu. Yük acımasızdır ve çok kişi için neyse, az kişi için de öyle kalır. Evvelce ağır gelirken şimdi eziyordu. Bu yüzden ölüyordu rahibeler. Bu kitabın yazarının henüz Paris’te oturduğu zamanlarda iki tanesi ölmüştü. Biri yirmi beş, öbürü yirmi üç yaşındaydı. Bu yirmi üç yaşında olan da Julia Alpinula gibi, “Hic jaceo, vixi annos viginti et tres,”[58] diyebilir. Bu çöküş yüzünden manastır, genç kızları eğitmekten vazgeçmek zorunda kaldı.

Bu olağanüstü, meçhul, karanlık evin önünden geçip de içine girmemek ve Jean Valjean’ın hazin hikâyesini -belki bazı kimselerin yararına olarak- dinleyen ve bize eşlik eden ruhları da oraya sokmamak elimizden gelmedi. Bugün sanki yeniymiş gibi görünen, bütün o eski uygulamalarla dopdolu olan bu topluluğun içine sızdık. Kapalı bahçe bu. Hortus conclusus. Bu garip yerden etraflı bir şekilde ama saygıyla söz ettik, hiç olmazsa saygıyla ayrıntılar uzlaşabildiği ölçüde böyle yaptık. Gerçi her şeyi anlamadık, ama hiçbir şeyi de küçümsemedik. Joseph de Maistre’in celladı kutsamaya kadar varan zafer sayfalarına da, Voltaire’in çarmıhta İsa ile alay etmeye kadar varan alaycı gülüşüne de aynı ölçüde uzağız.

Sırası gelmişken şunu da söyleyelim ki, Voltaire’inki mantıksızlıktır; çünkü onun, Calas’yı savunduğu gibi İsa’yı da savunması gerekirdi. Hem, insanüstü varlıkların biçimleştirilmesini inkâr edenler için bile çarmıhtaki İsa neyi temsil etmektedir? Katledilen bilgeyi.

19. yüzyılda dinî düşünce bir buhrana uğradı. Öğrenilmiş bazı şeyler iyi ki de unutuluyor. Yeter ki bazı şeyler unutulurken, başka bazı şeyler öğrenilsin, insan kalbinde boşluğa yer yoktur. Bazı yıkıntılar oluyor, varsın olsun ama arkalarından yeni kuruluşlar gelmek şartıyla.

Bu arada artık var olmayan şeyleri de inceleyelim. Bunların bilinmesi gereklidir, hiç olmazsa tekrarların önlenmesi için. Geçmişin taklitleri sahte isimler alıp kendilerini gelecek diye tanıtmakta hiç sakınca görmüyorlar. Geçmiş denilen hortlak, sahte pasaport kullanmak mecburiyetindedir. Bu tuzağa karşı uyanık olalım. Kanmayalım sakın. Geçmişin yüzü uydurma, maskesi ikiyüzlüdür. Bu yüzü açığa vuralım, bu maskeyi çekip çıkaralım.

Manastırlara gelince, karışık bir meseledir bu. Bir yandan uygarlık meselesidir ki onları mahkûm eder; öbür yandan özgürlük meselesidir ki onları korur.

YEDİNCİ KİTAP

Parantez

I
SOYUT DÜŞÜNCE OLARAK MANASTIR

Bu kitap, baş kişisi sonsuz varlık olan bir dramdır. İnsan ikinci kişidir.

Bu böyleyken, yolumuzun üstüne bir manastır çıkınca, onun içine girmemiz gerekti. Niçin? Çünkü Batı’ya olduğu kadar Doğu’ya da, modern zamanlara olduğu kadar antikçağa da, Hıristiyanlığa olduğu kadar Putperestliğe, Budizme, Müslümanlığa da vergi bir müessese olan manastır, insanoğlunun sonsuzluğa bakmakta kullandığı optik cihazlardan biridir.

Bazı fikirlerin ölçü dışı geliştirilmesinin hiç de yeri değildir burası. Ancak ihtirazlarımızı, sınırlamalarımızı, hatta patlamalarımızı olduğu gibi korumak şartıyla, şunu söylemek zorundayız ki insanda, iyi ya da kötü olarak anlaşılmış, sonsuzluğa rastladığımız her defasında içimizde bir saygı duygusunun kabardığını duyarız. Havrada, camide, pagodada, wigwamda hem bizi tiksindiren iğrenç bir yan hem de hayranlık duyduğumuz ulvi bir yan vardır. Tanrı’nın insanlık duvarı üzerinde yansıması zihin için ne muazzam bir seyir, ne uçsuz bucaksız bir hayal dünyasıdır!

II
TARİHİ OLGU OLARAK MANASTIR

Tarih, akıl ve gerçeklik bakımından, manastırcılık mahkûm edilmiştir.

Manastırlar bir millette çoğaldıkları zaman, dolaşımda düğüm noktaları, engelleyici müesseseler haline gelir, çalışma merkezleri gerektiren yerlerde tembellik merkezleri oluştururlar. Meşe ağacına göre ökseotu, insan vücuduna göre siğil ne ise, büyük insan topluluklarına göre manastır toplulukları da odur. Onların refahı ve semirmesi ülkenin yoksullaşması demektir. Uygarlığın başlangıcında iyi olan, şiddet unsurunun ruhi unsur tarafından azaltılmasına yarayan manastır rejimi, halkların kudreti bakımından zararlıdır. Bundan başka hâlâ örneklerini vermeye devam ettiği gibi, gevşeyip de düzensizlik devrine girdiği zaman, safiyet devrinde onu bir kurtarıcı yapan bütün nedenler kötü bir hal alır.

Dış dünyaya kapanmaların zamanı geçmiştir artık. Çağdaş uygarlığın ilk eğitilişi sırasında yararlı olan manastırlar, onun büyümesini engellemişlerdir ve gelişmesine zarar verirler. Bir kurum, insan için bir gelişme tarzı olarak manastırlar 10. yüzyılda sevilir, 15. yüzyılda tartışma götürür, 19. yüzyılda ise nefret uyandırırlar. Manastır cüzamı yüzyıllar boyunca Avrupa’nın biri ışığı, öbürü ihtişamı olan iki hayran olunası milletini, İtalya ve İspanya’yı neredeyse kemiklerine kadar kemirip bitirmiştir ve şu içinde bulunduğumuz devirde, bu iki şanlı millet ancak 1789’un güçlü ve sağlam sağlık bilimi sayesindedir ki yeniden sıhhat bulmaya başlamışlardır.

Manastır, özellikle antik kadınlar manastırı, bu yüzyılın ışığında İtalya’da, Avusturya’da, İspanya’da hâlâ görüldüğü şekliyle, ortaçağın en karanlık kalıplaşmalarından biridir. Manastırın bu türlüsü, dehşetlerin buluşma noktasıdır. Halis şekliyle Katolik manastırı, baştan başa ölümün simsiyah ışığıyla doludur.

Hele İspanyol manastırı büsbütün mezarımsıdır. Orada karanlığın içinden, sisle dolu kemerlerin, karanlığın zoruyla belirsizleşmiş kubbelerin altından, katedraller gibi yüksek, Babil kulesivari masif mihraplar uzanır yukarılara; karanlıklar içinde zincirlerin ucuna takılmış muazzam beyaz çarmıhlar sallanır; abanoz zemin üzerinde fildişinden büyük İsa’lar çıplak uzanmış yatar; kanlı değil kan içindedirler; iğrenç fakat muhteşemdirler; dirseklerinden kemikleri, dizlerinden sıyrılmış derileri, yaralarından etleri görünür. Başlarına gümüşten dikenli taçlar konmuştur, altın çivilerle çakılmışlardır, alınlarında yakuttan kan damlaları, gözlerinde elmastan gözyaşları vardır. Elmaslarla yakutlar ıslak gibi dururlar ve aşağıda peçeler örtünmüş yaratıklara karanlıkta gözyaşları döktürürler; böğürleri kıl gömlekle, demir uçlu kamçıyla eziyet görmüş; göğüsleri kamıştan kalburlarla ezilmiş, duadan dizlerinin derisi soyulmuş yaratıklardır bunlar; kendilerini evli sayan kadınlar, melaike olduklarını sanan hayaletler. Bu kadınlar düşünürler mi? Hayır. İstek duyarlar mı? Hayır. Severler mi? Hayır. Yaşarlar mı? Hayır. Sinirleri kemikleşmiş, kemikleri taşlaşmıştır. Peçeleri geceden dokunmuştur. Peçe altında nefesleri ölümün kim bilir hangi trajik soluğuna benzer. İnsanlara eziyet etmek için yeryüzünde dolaşan bir ölü hayaletine benzer bir başrahibe, onları hem takdis eder hem dehşet içinde tutar. Lekesiz saflık, orada vahşi bir haldedir. Eski İspanyol manastırları böyledir işte. Korkunç sofuluk yuvaları, bakire inleri, zulüm yerleri.

Katolik İspanya, Roma’dan daha çok Romalıydı. İspanyol manastırı en saf Katolik manastırıydı. Doğu kokusu alınırdı orada. Başpiskopos cennetin kızlarağası gibi Tanrı’ya adanmış bu ruhlar sarayını kilit ve göz altında tutardı. Rahibe odalık, rahip de haremağasıydı. Ateşli kızlar rüyalarında kendilerini seçilmiş görür ve İsa'ya sahip olurlardı. Geceleyin yakışıklı çıplak adam çarmıhtan iner, hücre kendinden geçerdi. Çarmıhtaki adamı kendine sultan bilen dişi sultanı, yüksek duvarlar her türlü canlı eğlenceye karşı korurdu. Dışarıya bir bakış sadakatsizlikti. Zindan deri torbanın yerini tutuyordu. Doğu’da denize atılanı, Batı’da toprağa atıyorlardı. iki tarafta da umutsuzluk içinde çırpınan kadınlar; onlara denizin dalgaları, bunlara toprakta çukur; oradakiler boğuluyor, buradakiler diri diri toprağa gömülüyor. Canavarca bir paralellik.

Abartmaların hepsi sahteydi. Bugün geçmişi tutanlar bütün bunları inkâr edemediklerinden gülüp geçmeyi tercih etmektedirler. Tarihin açıklamalarını ortadan kaldırmak, felsefenin yorumlarını sakatlamak, bütün rahatsız edici olayları ve karanlık meseleleri baştan savmak için çok kullanışlı ve garip bir usulü moda haline getirdiler. “Abartılı sözler,” diyor kurnazlar. Ahmaklar da tekrar ediyorlar: “Abartı”. Jean Jacques abartmacı, Diderot abartmacı, Calas, Labarre ve Sirven konusunda Voltaire abartıyor. Geçenlerde bilmem kim de Tacitus’un bir abartmacı, Neron’un bir mağdur olduğunu ve “şu zavallı Holofernes”e[59] acımak gerektiğini keşfetmişti.

Ne var ki olguları olduğundan başka türlü göstermek zordur, direnirler. Nitekim bu kitabın yazarı, Brüksel’e sekiz fersah mesafede -herkesin elinin altında bulunan bir ortaçağdır orası- Villers Manastırı’nda, evvelce manastırın avlusu olan çayırlığın ortasındaki zindan deliklerini ve Dyle Irmağı kıyısında yarı toprak altında, yarı su altında bulunan dört taş hücreyi gözleriyle görmüştür. Bunlar birer in-paceydiler.[60] Bu hücrelerden her birinin kalıntı halinde bir demir kapısı, bir ayakyolu, demir parmaklıklı bir tepe penceresi vardır. Pencere, dışarıda ırmaktan iki ayak, içeride zeminden altı ayak yüksekliktedir. Dışarıda dört ayak derinliğindeki ırmak, duvar boyunca akmaktadır. Zemin her zaman ıslaktır. In-pace'de yaşayanın yatağı bu ıslak topraktı işte. Zindan hücrelerinden birinde duvara perçinlenmiş bir lale parçası vardır, bir başkasında da, dört granit levhadan yapılmış dört köşe bir çeşit kutu görülmektedir; içinde yarılamayacak kadar kısa, ayakta durulamayacak kadar alçak bir kutu. Bunun içine bir insan koyup üstünü bir taş kapakla örterlermiş. Bütün bunlar gerçek. Gözle görülüyor. Elle tutuluyor. Bu in-paceler, bu hücreler, bu demir menteşeler, bu laleler, dibinden ırmak geçen bu yüksek tepe penceresi, bir granit kapakla mezar gibi kapanan bu taş kutu -şu farkla ki, ölü burada bir canlıydı- çamurdan ibaret bu zemin, bu ayakyolu delikleri, bu su sızdıran duvarlar, hepsi abartmacı bunların!

III
GEÇMİŞE NE ŞARTLA SAYGI GÖSTERİLİR

İspanya’da eskiden, Tibet’te de bugün mevcut olduğu şekliyle manastırcılık, uygarlık için bir çeşit verem illetidir. Hayatı düpedüz durdurur. Nüfusu en basit yoldan seyreltir. Keşişlik, iğdişlik. Avrupa için bu bir afet olmuştur. Buna bir de, vicdanlara sık sık yapılan ezayı, zorla rahiplik, rahibelik mesleğine sokuluşları, manastırlara dayanan feodaliteyi, büyük evlatların ailedeki nüfus fazlasını manastırlara kapatmasını, yukarıda bahsettiğimiz gaddarlıkları, in-paceleri, tıkanan ağızları, duvarla çevrilen beyinleri, ebedi yeminlerle hücrelere tıkılan talihsiz zekaları, ruhban sınıfına girişleri, ruhların diri diri gömülmesini ekleyin. Milletçe uğranılan değer kayıplarına bir de ferdi eziyetleri ekleyin, o zaman, kim olursanız olun, rahip cübbesiyle rahibe peçesinin, bu insan icadı iki kefenin karşısında titreme duyarsınız.

Ne var ki bazı noktalarda, bazı yerlerde, felsefeye rağmen, ilerlemeye rağmen manastıra kapanma zihniyeti, on dokuzuncu yüzyılın ortasında bile sürüp gitmekte, çileci sofuluğun garip bir şekilde nüksetmesi şu an uygar dünyayı hayrete düşürmektedir. Köhnemiş müesseselerin kendilerini devam ettirmekteki inatları, bozuk bir ıtır yağının saçlarımızdan bir türlü çıkmak istememesine, kokuşmuş balığın yenilebilir olduğunu iddia etmesine, yetişkin bir insana giydirilmek istenen çocuk elbisesinin eziyetine, canlıları kucaklayıp öpmeye gelen kadavraların şefkatine benzer.

“Nankörler!” der elbise. “Sizi kötü havalarda ben korumuştum. Beni niçin istemiyorsunuz artık?” “Açık denizlerden geliyorum,” der balık. “Ben evvelce güldüm,” der koku. “Sizleri sevmiştim,” der kadavra. Manastır da, “Sizlere medeniyet verdim,” diyor.

Bütün bunlara verilecek tek bir cevap var: O eskidendi.

Ölmüş şeylerin sonsuza dek sürüp gidebileceğini ve insanların mumyalama yoluyla yönetilebileceklerini hayal etmek, yıkık dökük dogmaları onarmak, kutsal emanet sandıklarının yaldızını tazelemek, manastır duvarlarının sıvasını yenilemek, yadigâr kutularını yeniden takdis etmek, batıl inançları donatmak, bağnazları beslemek, kutsal su serpicilerine yeni bir sap takmak, manastır zihniyetini ve militarizmi diriltmek, toplumun selametini parazitlerin çoğalmasında görmek, geçmişi şimdiye zorla kabul ettirmek, bütün bunlar garip geliyor insana. Ama bu teorileri savunan teorisyenler de yok değil. Akıllı kişiler olan bu teorisyenlerin pek basit bir usulleri var; geçmişin üzerine, sosyal düzen, ilahi hukuk, ahlak, aile, atalara saygı, eskinin otoritesi, kutsal gelenek, meşruiyet, din adını verdikleri bir sıva çekiyor, sonra bağıra çağıra dolaşıyorlar: “Bakın! Ey namuslu insanlar, bunu alın işte!” Eskilerce de bilinen bir mantıktır bu: Eski Romalı kurban falı bakıcıları da aynı mantığı kullanırlardı. Siyah bir düveyi tebeşirle boyar, sonra “Bu düve beyaz,” derlerdi. Bos cretatus.[61]

Size gelince, biz geçmişin şurasına burasına saygı duyarız ve onu her yerde esirgeriz, yeter ki ölmüşlüğünü kabul etsin. Ama hâlâ canlı kalmayı isterse, ona saldırırız ve öldürmeye çalışırız onu.

Hurafeler, ham sofuluklar, yobazlıklar, peşin hükümler yaşayanlara eziyet etmek için ortalıkta dolaşan ölü hayaletleridir, ama ölü hayaletler olmalarına rağmen hayata yapışmaktan bir türlü vazgeçmezler; dumandan varlıkları içinde dişleri, tırnakları vardır, onlarla göğüs göğüse çarpışmak, savaşmak gerekir, hem de hiç aralıksız. Çünkü insanlık, hayaletlerle ezeli ve ebedi bir cebelleşmeye mahkûmdur; onun alınyazılarından biri de budur. Gölgeyi gırtlağından yakalayıp yere sermek güç bir iştir.

19. yüzyılın tam ortasında Fransa’da bir manastır demek, gün ışığına karşı koymaya çalışan bir baykuşlar yuvası demektir. 89’un, 1830’un, 1848’in sitesi Paris’in orta göbeğinde açıktan açığa yobazlık ve çilecilik suçu işleyen bir manastır, Paris’te açılıp gelişen Roma, bir anakronizmadır. Normal zamanda bir anakronizmayı dağıtmak, yok etmek için ona yıl rakamını heceletmek yeter. Ama biz hiç de normal zamanda değiliz.

Savaşalım.

Savaşalım, ama ayırt ederek. Gerçekliğin başlıca özelliği hiçbir zaman aşırı olmamaktır. Ne ihtiyacı var onun abartılmaya! Yıkılması gereken şey var, sadece aydınlatılması ve bakılması gereken şey var. İyi niyetli ve ciddi inceleme ne büyük güçtür! Işığın yeterli olduğu yere alevi götürmeyelim.

Şu halde 19. yüzyılda bulunduğumuza göre, genel bir tez olarak bütün ülkelerde, Avrupa’da olduğu gibi Asya’da da, Türkiye’de olduğu gibi Hindistan’da da manastırlara kapanmaya karşıyız. Manastır demek, bataklık demektir. Kokuşmuşlukları apaçıktır, durgunlukları sağlığa zararlıdır, ekşimeleri milletleri hummaya verir, sarartıp soldurur, çoğalmaları bir afet olur. Fakirlerin, Budist rahiplerinin, Rum papazlarının, Afrika muratıplarının Tayland, Birmanya Budist rahiplerinin, dervişlerin kıvıl kıvıl kaynaşan kurtlar gibi üreyip çoğaldıkları memleketleri dehşete kapılmadan düşünemeyiz.

Bunu belirttikten sonra, geriye din meselesi kalıyor. Bu meselenin bazı esrarlı, hatta ürkütücü diyebileceğimiz yanları vardır; onun için buna dikkatli bakmamıza izin verilsin.

IV
PRENSİPLER BAKIMINDAN MANASTIR

İnsanlar bir araya toplanır, birlikte otururlar. Hangi hakla? Birleşme hakkıyla.

Evlerine kapanırlar. Hangi hakla? Her insanın kapısını istediği gibi açma veya kapatma hakkıyla.

Dışarı çıkmazlar. Hangi hakla? insanın evinde kalma hakkını da içine alan, istediği gibi gidip gelme hakkıyla. Peki bunlar evlerinde, manastırda ne yaparlar? Alçak sesle konuşur, yere bakar, çalışırlar. Dünyadan, şehirlerden, dünyevi zevklerden, eğlencelerden, boş hırslardan, övünmelerden, çıkarlardan ellerini çekerler. Kaba yünden ya da kaba bezden giyecekler giyerler. Hiçbiri hiçbir şey üzerinde mülkiyet sahibi değildir. Oraya girmeden önce zengin olan girince fakir olur. Neyi varsa onu herkese verir. Evvelce asil, beyzade, derebeyi olan, köylü olanla eşit hale gelir. Hücre herkes için aynıdır. Hepsinin saçı aynı şekilde kesilir, hepsi aynı cübbeyi giyer, aynı kara ekmeği yer, aynı hasır üzerinde uyur, aynı külün üzerinde ölür. Sırtlarında aynı torba, bellerinde aynı ip vardır. Yalınayak yürümeye karar verilirse, hepsi yalınayak yürürler. Aralarında bir prens de bulunabilir, bu prens de ötekiler gibi bir gölgedir. Hiçbir unvan yoktur. Soyadları bile kaybolmuştur. Sırf ilk adlarını taşırlar. Hepsi vaftiz adlarının eşitliği altında bükülmüştür. Cismani aileyi kaldırıp cemaatleri içinde ruhani aileyi kurmuşlardır. Bütün insanlardan başka hısım akrabaları yoktur. Yoksullara yardım eder, hastalara bakarlar, itaat ettikleri kimseleri kendileri seçerler. Birbirlerine “kardeşim” derler.

Burada benim sözümü kesip haykırıyorsunuz: “İyi ama bu ideal bir manastır!”

Bunun mümkün bir manastır olması, onu ele alıp incelememi gerekli kılmaya yeter.

Bu yüzdendir ki bundan önceki kitapta, bir manastırdan saygılı bir dille bahsettim. Ortaçağı bir yana atalım, Asya’yı bir yana atalım, tarihî ve siyasi meseleleri ayrı bir yana koyalım, sırf felsefi bakımdan, militan siyasi gerekler dışında, manastırın mutlak surette serbest iradeye dayanması ve gönül rızasıyla gelenleri barındırması şartıyla, ben, manastır topluluğuna daima ciddi bir dikkatle ve bazı hususlarda saygıyla bakarım. Topluluğun olduğu yerde ortak yönetim vardır; ortak yönetimin olduğu yerde hukuk vardır. Manastır şu formülün verimidir: eşitlik, kardeşlik. Ah! Ne ulu şeydir özgürlük! Ve şahane bir dönüşümdür! Özgürlük, manastırı cumhuriyete çevirmeye yeter.

Devam edelim.

Bu dört duvar arkasındaki bu erkekler veya bu kadınlar çuhadan elbise giyerler, eşittirler, birbirlerine kardeştirler, iyi güzel, ama başka bir şey yapmazlar mı? Yaparlar.

Ne yaparlar?

Karanlığa bakar, diz çöker, ellerini kavuştururlar. Bunun anlamı nedir?

V
DUA

Dua ederler.

Kime?

Tanrı’ya.

Tanrı’ya dua etmek. Ne demektir bu?

Bizim dışımızda bir sonsuzluk var mıdır? Bu sonsuzluk tek midir? Manevi midir? Sonsuz ve ebedi midir? Zorunlu olarak bir cevher midir? Sonsuzluk olduğuna göre, maddeden yoksun olsaydı bu yüzden sınırlanmış mı olurdu? Zorunlu olarak akıllı mıdır? Sonsuzluk olduğuna göre, akıldan yoksun olsaydı, bu yüzden sonlu mu olurdu? Biz kendimize ancak mevcudiyet fikrini atfedebileceğimize göre, bizde mahiyet fikrini uyandıran bu sonsuzluk mudur? Başka bir deyişle, bu sonsuzluk mutlak, biz de ona göre göreli miyiz?

Bizim dışımızda bir sonsuzluk olduğu gibi, aynı zamanda içimizde de bir sonsuzluk yok mudur? Bu iki sonsuzluk (ne korkunç bir çoğul) birbirine uyacak şekilde üst üste gelmiyor mu? İkinci sonsuzluk, deyim yerindeyse, birincinin altında değil midir? Onun aynısı, yansıması, yankısı başka bir uçurumla ortak merkezli bir uçurum değil midir? Bu ikinci sonsuzluk da akıllı mıdır? Düşünür mü? Sever mi? İster mi? İki sonsuzluk da akıllıysa, her birinin bir isteyici prensibi var demektir. Şu halde, aşağıdaki sonsuzluğun bir ben’i olduğu gibi, yukarıdaki sonsuzluğun da bir ben’i vardır. Aşağıdaki ben ruhtur, yukarıdaki ben Tanrı’dır.

Düşünceyi, aşağıdaki sonsuzluğu yukarıdaki sonsuzlukla temasa geçirmeye dua etmek denir.

İnsan zihninden hiçbir şeyi geri almayalım. Ortadan kaldırmak kötüdür. İyileştirmek ve değiştirmek gerekir. İnsanın bazı melekeleri Bilinmeyen’e doğru çevrilmiştir: düşünce, hayal, dua. Bir okyanustur. Bilinmeyen. Bilinç nedir? Bilinmeyen’in pusulası. Düşünce, hayal, dua hep esrarlı büyük ışımalardır. Onlara saygı gösterelim. Nereye gidiyor ruhun bu muhteşem ışınları? Karanlığa, yani ışığa.

Demokrasinin büyüklüğü, insanlıkla ilgili olan hiçbir şeyi reddetmemesi, inkâr etmemesindedir. İnsan hakları kadar hiç olmazsa onun yanı başında, ruhun hakları da vardır.

Bağnazlığı ezmek, sonsuzluğa saygı duymak, işte yasa budur. Yaratılış ağacının altında secde etmekle, onun yıldızlarla dolu uçsuz bucaksız dallarını seyretmekle yetinmeyelim. Bize düşen bir görev var: insan ruhunu işlemek, sırrı mucizeye karşı savunmak, anlatılamayana ibadet etmek ve saçmalığı atmak, açıklaması imkânsız durumlarda kaçınılmaz olanı kabul etmek, insanı sağlığına kavuşturmak, hurafeleri dinin üstünden kaldırmak. Tanrı’yı tırtıllardan temizlemek.

VI
DUANIN MUTLAK İYİLİĞİ

Dua etme tarzına gelince, her türlüsü iyidir, yeter ki içten olsun. Kitabınızı ters çevirin ve sonsuzluğa dalın.

Sonsuzluğu inkâr eden bir felsefe olduğunu biliyoruz. Patolojik sınıfa sokulan bir felsefe de güneşi inkâr eder; bu felsefenin adı körlüktür.

Bizde noksan olan bir duyguyu gerçeklik kaynağı aşamasına çıkarmak, tam körlere göre bir tutumdur.

Asıl tuhafı, bu önünü görmez felsefenin, Tanrı'yı gören felsefeye karşı takındığı kibirli, azametli ve acımaklı tavrıdır. Bir köstebeğin bağırdığını duyar gibi olursunuz: “Güneşlerinden ötürü onlara acıyorum!”

Ünlü ve güçlü tanrıtanımazlar bulunduğunu biliyoruz. Aslında bunlar kendi düşünce güçleriyle gerçeğe döndüklerinde tanrıtanımazlıklarından pek emin değildirler. Onlar için bütün mesele bir tarif meselesidir ve her halükârda, Tanrı’ya inanmasalar bile büyük düşünürler olmanın itibariyle Tanrı’nın varlığını ispat ederler.

Felsefelerini amansızca damgalamakla beraber, onların şahsında filozofları selamlamaktan da geri kalmayız. Devam edelim.

Hayran olunacak bir şey de, kelime değişiklikleriyle yetinmenin sağladığı kolaylıktır. Kuzeyin biraz sislere gömülmüş bir metafizik ekolü, “Kuvvet” kelimesinin yerine “İrade” kelimesini koyarak insanlık anlayışında bir devrim yapacağı sanısına kapılmıştır.

“Bitki büyüyor,” diyecek yerde, “bitki istiyor,” demek belki verimli bir iş olurdu, ama eğer, “evren istiyor,” diye de ilave edilseydi. Niçin? Çünkü bundan şu sonuç çıkardı: Bitki istiyor, öyleyse onun bir ben’i var; evren istiyor, öyleyse onun bir Tanrısı var.

Bize gelince, bu ekolün tersine hiçbir şeyi a priori olarak reddetmememize rağmen, onun kabul ettiği gibi, bitkinin bir iradesi olduğu fikrini benimsemek, onun inkâr ettiği gibi, evrenin bir iradesi olduğu fikrini benimsemekten daha zor görünüyor bize.

Sonsuzluğun iradesini, yani Tanrı'yı inkâr etmek, ancak sonsuzluğun inkârı şartıyla mümkündür. Bunu ispatlamıştık.

Sonsuzluğun inkârı dosdoğru nihilizme götürür. Her şey “zihnin bir kavrayışı” halini alır.

Nihilizmde tartışma mümkün değildir çünkü mantıkça tutarlı nihilist, karşısındakinin varlığından kuşku duyar ve kendi varlığından da tam emin değildir.

Onun görüşüne göre, kendisi de kendisi için ancak “zihninin bir kavrayışı”ndan ibaret olabilir.

Ne var ki nihilist, sırf şu “zihin” kelimesini ağzından çıkarmakla, inkâr ettiği şeylerin hepsini toptan kabul ettiğinin farkında değildir.

Sözün kısası, her şeyi bir tek hayır kelimesine indirgeyen bir felsefeyle düşünce hiçbir yere varamaz. Hayır’a verilecek tek bir cevap vardır: Evet.

Nihilizm menzilsizdir.

Hiçlik yoktur. Sıfır mevcut değildir. Her şey bir şeydir. Hiç, hiçbir şey değildir.

İnsan, ekmekten çok onaylayarak yaşar.

Görmek, göstermek de yetmez. Felsefe bir enerji olmalıdır; çabası ve sonucu insanın ıslahı olmalıdır. Sokrates Adem’in içine girmeli ve Marcus Aurelius’u yaratmalıdır, başka bir deyişle, mutluluğun insanından hikmetin insanını çıkarmalıdır. Eden’i[62] Lykeum’a[63] çevirmek! Bilim bir kuvvet iksiri olmalıdır. Zevk almak! Ne hazin bir amaç, ne cılız bir ihtiras! Hayvan zevk alır. Düşünmek! İşte ruhun gerçek zaferi. Susuzluklarını kandırmak için insanlara düşünceyi uzatmak, onların hepsine iksir olarak Tanrı kavramını sunmak, onların içinde vicdanla bilimi kardeş etmek, bu esrarlı karşılaştırmayla onları doğruluğa getirmek, işte felsefenin gerçek görevi budur. Ahlak, gerçeklerin açılıp gelişmesidir. Düşünce, eyleme götürür. Mutlak, pratik olmalıdır. İdeal, insan zihni için teneffüs edilebilir, içilebilir, yenilebilir olmalıdır. Yalnız idealin hakkıdır şu sözü söylemek: “Alın, bu benim etimdir, bu benim kanımdır.”[64] Hikmet, bir kutsal kaynaşmadır. Ancak bu şartladır ki o, kısır bir bilim aşkı olmaktan çıkıp insanlar arası birleşmenin tek ve yüce tarzı halini alır ve felsefeyken din mertebesine yükselir.

Felsefe içinde oturup rahat rahat sırları seyretmek için bunların üstüne inşa edilmiş, merakı tatminden başka bir işe yaramayan basit bir çıkıntı olmamalıdır.

Düşüncemizi daha etraflı bir şekilde açıklamayı bir başka fırsata bırakarak, şimdilik şunu söylemekle yetinelim: İki kuvvet, iki güç kaynağı, yani inanmak ve sevmek olmadan, ne hareket noktası olarak insanı ne de amaç olarak ilerlemeyi biz anlamıyoruz.

İlerleme amaçtır, ideal tiptir. Nedir ideal? İdeal, Tanrı’dır.

İdeal, mutlak, mükemmeliyet, sonsuzluk; aynı anlamda kelimelerdir bunlar.

VII
YERERKEN ALINACAK TEDBİRLER

Tarihin ve felsefenin bitmeyen görevleri vardır; bitmeyen ve aynı zamanda basit görevlerdir bunlar: Başrahip Kayafa’ya, hakim Drakon’a,[65] kanun yapıcı Trimalcion’a, İmparator Tiberius’a karşı savaşmak. Burası açık, dolaysız ve berrak; hiçbir karanlık yanı yok. Fakat ayrı yaşama hakkı da, sakıncalarına ve kötüye kullanılışlarına rağmen, kabul edilmek ve korunmak ister. Münzevi keşişlik, insanla ilgili bir meseledir.

Manastırlardan, bu hata ama masumiyet; delalet ama iyi niyet; cehalet ama feragat; eziyet ama şahadet yerlerinden söz ederken hemen daima evet ya da hayır demek zorunda kalır insan.

Manastır bir çelişkidir. Amaç kurtuluş; araç kendini feda etme. Manastır, sonucu en yüce feragat olan en yüce bencilliktir.

Saltanat sürmek için tahttan feragat etmek; manastırın söylemi sanki budur.

Manastırda, zevke varılmak için ıstırap çekilir. Ölümün üzerine bir poliçe çekilir. Yeryüzü karanlığında semavi aydınlığın senedi vadesinden önce kırılır. Manastırda miras konulacak cennete mahsuben, cehennem peşin olarak kabul edilir.

Rahibe peçesi yahut rahip cübbesi giymek, karşılığı ebedi hayatla ödenen bir intihardır.

Böyle bir konuda alaya yer olabileceğini hiç sanmıyoruz. Her şeyiyle ciddi bir konudur bu iyiliğiyle de, kötülüğüyle de.

Adil kişi kaşlarını çatar ama asla kötü bir tebessümle gülümsemez. Hiddeti anlarız, kötülüğü değil.

VIII
İMAN, YASA

Birkaç söz daha.

Entrika dolup taştığı zamanlar kiliseyi yereriz, dünyeviye karşı haşin davranan uhreviyi hor görürüz, ama düşünen insanı baş tacı ederiz.

Diz çökeni selamlarız.

Bir inanç; budur insan için elzem olan. Hiçbir şeye inanmayanın vay haline!

Düşünceye dalmış bir kimse, bu yüzden hiçbir iş yapmıyor demek değildir. Görünen çalışma vardır, görünmeyen çalışma vardır.

Seyretmek de çalışmaktır; düşünmek faaliyette bulunmaktır.

Kavuşturulmuş kollar da çalışır, birleştirilmiş eller de iş yapar. Gökyüzüne bakmak bir iştir.

Thales dört yıl yerinden kımıldamadı. Felsefenin temellerini attı.

Bizce, tarikatdaşlarıyla yalnız yaşayan keşişler aylak değildirler; münzeviler tembel değildirler.

Karanlık’ı düşünmek ciddi bir şeydir.

Söylediklerimizden hiçbirini yalanlamaksızın şuna inanıyoruz ki, mezarın sürekli olarak hatırlanması yaşayanlara yaraşan bir iştir. Rahiple filozof bu noktada hemfikirdirler. La Trappe Rahibi Horatius’a cevap veriyor: “Ölmek gerek.”

Hayatına mezarın varlığından bir şeyler katmak, bilge kişinin yasasıdır. Keşişin yasası da budur. Bu bakımdan, bilgeyle keşiş birleşirler.

Bir maddi büyüme vardır; bunu isteriz. Bir de manevi büyüklük vardır; biz bunu tutarız.

Düşüncesiz ve aceleci zihinler şöyle derler: “Sırrın yanında duran bu hareketsiz suretlere ne gerek var? Ne işe yarar bunlar? Ne yaparlar?”

Heyhat! Bizi saran, bizi bekleyen karanlığın karşısında, muazzam dağılışın bizi ne yapacağını bilmeden bu soruya karşılık veriyoruz: “Bu ruhların yaptığından daha yüce bir yapıt yoktur. Ve ilave ediyoruz: Belki daha yararlı bir çalışma da yoktur.”

Hiç dua etmeyenler için, hep dua edenlerin bulunması gerekir.

Bizce bütün mesele duaya karışan düşüncenin miktarındadır.

Leibniz’in dua etmesinde büyüklük vardır, Voltaire’in ibadet etmesinde güzellik vardır. Deo erexit Voltaire.[66] Biz, dinlere karşı dinden yanayız.

Biz vaazların sefaletine, duanın ulviliğine inananlardanız. Zaten şu geçirdiğimiz dakikada, 19. yüzyıla damgasını vuramadan geçip gidecek olan şu dakikada, pek çok kişinin alnının yerde, ruhunun az yükseklerde olduğu şu saatte, ahlakları zevk almaktan ibaret olan ve maddenin kısa, biçimsiz şeyleriyle uğraşan bunca canlının arasında her kim kendi kendisini sürgün ederse, bizim gözümüze saygıdeğer görünür.

Manastır bir vazgeçiştir. Yanlış yere yapılan bir fedakârlık da yine fedakârlıktır. Acı bir hatayı vazife olarak kabul etmenin de bir büyüklüğü vardır.

Kendi başına ve ideal şekliyle ele alınırsa, gerçekliğin çevresinde sonuna kadar bütün cephelerine tarafsız bir gözle bakılırsa görülür ki manastır, özellikle kadınlar manastırı -çünkü bizim toplumumuzda en çok acı çeken kadındır ve bu manastır sürgününde bir protesto gizlidir- tartışma götürmez bir haşmete sahiptir.

Birkaç ana çizgisiyle belirtmeye çalıştığımız bu son derece sert, son derece kasvetli manastır yaşantısı, aslında hayat değildir, çünkü özgürlük değildir; mezar değildir, çünkü bütünlük değildir; tıpkı bir dağın zirvesi gibi bir yanda içinde bulunduğumuz uçurumun, öbür yanda içinde bulunacağımız uçurumun görüldüğü garip bir yerdir; iki dünyayı birbirinden ayıran, aynı zamanda ikisinden de aydınlık ve karanlık alan, hayatın zayıflayan ışığıyla ölümün bulanık ışığının birbirine karıştığı daracık, sisli bir sınırdır; mezarın yarı karanlığıdır.

Bize gelince, bu kadınların inandığına inanmayan ama onlar gibi imanla yaşayan biz, bu titreyen ve inanan fedakâr yaratıkları, sırrın bilinç çizgisi üzerinde yaşamak cesaretini gösteren bu alçakgönüllü ve vakur ruhları; kendilerine kapalı olan yeryüzüyle, açılmamış olan gökyüzü arasında bekleşen, görünmeyen bir aydınlığa dönük ve sadece bu aydınlığın nerede olduğunu bildiklerini düşünmek mutluluğuna sahip olan, uçurumun ve bilinmezin özleyişiyle yanan, gözleri hareketsiz karanlığa dikilmiş, diz çökmüş, kendinden geçmiş, şaşırmış duran, bazı saatler ebediyetin derin soluğunu duyarak yarı doğrulan bu ruhları, hiçbir zaman yumuşak bir dehşet, kıskançlık dolu bir merhamet duymadan düşünmek gücünü kendimizde bulamamışızdır.

SEKİZİNCİ KİTAP

Mezarlıklar Ne Verilirse Onu Alırlar

I
MANASTIRA GİRMENİN YOLU

İşte Jean Valjean bu eve, Fauchelevent’ın dediği gibi, “gökten düşmüştü.”

Bahçe duvarını, Polonceau Sokağı’nın köşesini meydana getirdiği yerden aşmıştı. Gecenin ortasında duyduğu o meleklerin şarkısı, ilk sabah ayininde ilahi okuyan rahibelerin sesiydi; karanlıkta biraz görebildiği o salon, manastırın kilisesiydi; yere uzanmış gördüğü o hayalet, kefaret çıkaran rahibeydi; sesi onda garip bir sürpriz etkisi yapan çıngırak, Fauchelevent’ın dizine bağlanan bahçıvan çıngırağıydı.

Cosette yatırıldıktan sonra, daha önce gördüğümüz gibi, Jean Valjean’la Fauchelevent birer bardak şarap ve bir parça peynirle gürül gürül yanan bir çalı çırpı demetinin karşısında akşam yemeği yemiş, sonra da barakadaki tek yatakta Cosette yattığından, birer ot yığınının üzerine uzanıvermişlerdi.

Jean Valjean gözlerini yummadan önce:

- Bundan böyle burada kalmam gerekiyor, demişti.

Bu söz, bütün gece Fauchelevent’ın kafasını uğraştırıp durdu.

Aslında ikisi de uyumamışlardı.

Jean Valjean keşfedildiğini, Javert’in kendisini izlediğini bildiğinden, Paris’e dönecek olurlarsa kendisinin de Cosette’in de mahvolacaklarını anlıyordu. Üzerine esen yeni fırtına rüzgârı onu bu manastıra attığına göre, Jean Valjean’ın artık tek bir düşüncesi vardı: burada kalmak. Halbuki onun durumundaki bir talihsiz için bu manastır hem en tehlikeli hem de en güvenilir yerdi. En tehlikeli yerdi, çünkü buraya hiçbir erkek giremeyeceğinden onu bulacak olurlarsa suçüstü yakalanmış olacaktı ve Jean Valjean için manastırdan bir adım ötesi hapishaneydi; en güvenilir yerdi, şayet kendisini buraya kabul ettirebilir, burada kalabilirse, bir daha kim gelip de onu bulabilirdi? Oturmasına imkân olmayan bir yerde oturabilirse kurtulmuş demekti.

Beri yandan Fauchelevent da kafasını zorlayıp duruyordu. Önce bu işten hiçbir şey anlamadığını söylüyordu kendi kendine. Bu duvarlara rağmen nasıl oluyordu da Mösyö Madeleine buraya girebilmişti? Öyle üzerinden aşılıverecek gibi değildi manastır duvarları. Nasıl olur da bir çocukla beraber burada olabilirdi? Dimdik bir duvara kucağında bir çocukla tırmanılamaz. Bu çocuk neyin nesiydi? İkisi birden nereden geliyorlardı? Fauchelevent manastırda bulunduğundan beri, Montreuil-sur-Mer’den söz edildiğini hiç duymamıştı, orada olup bitenlerden hiç haberi yoktu. Madeleine Baba’nın hali de soru sormak cesaretini vermiyordu insana. Zaten Fauchelevent da kendi kendine, “Bir azize soru sorulmaz,” diyordu. Mösyö Madeleine onun gözünde bütün itibarını korumaktaydı. Yalnız Jean Valjean’ın ağzından kaçan bazı sözlerden, Mösyö Madeleine’in muhtemelen zamanın güçlükleri yüzünden iflas etmiş olduğu ve alacaklıları tarafından takip edildiği, yahut da siyasi bir işe bulaştığı için saklanmak zorunda kaldığı sonucunu çıkarabileceği fikrine kapılmıştı bahçıvan. Böyle bir ihtimalse Fauchelevent’a hiç de nahoş gelmiyordu, çünkü kuzeyli köylülerimizin pek çoğunda olduğu gibi onda da eski bir Bonapartçı damarı vardı. Saklanmak zorunda kalan Mösyö Madeleine, sığınak olarak manastırı seçmişti ve orada kalmak istemesi pek tabiiydi. Yalnız Fauchelevent’ın izah edemediği, ikide bir aklına takılan ve kafasını çatlatırcasına zorlayan bir nokta vardı: Mösyö Madeleine orada nasıl bulunuyordu, hem de yanında küçük bir kızla? Fauchelevent onları görüyor, onlara dokunuyor, onlarla konuşuyor ama yine de inanamıyordu. Anlaşılmazlık girmişti Fauchelevent’ın küçük kulübesinden içeri. Fauchelevent ihtimaller arasında bocalıyor, yalnız bir tek şeyi açıkça görebiliyordu: “Mösyö Madeleine benim hayatımı kurtardı.” Ve bu tek kesin şey onun iradesini tayin etmeye yetti. Kendi kendine, “Şimdi sıra bende,” dedi ve vicdanının içinden ekledi: “Mösyö Madeleine beni arabanın altından çıkarmak için oraya girdiğinde harekete geçmek için bu kadar düşünmemişti.” Mösyö Madeleine’i kurtarmaya karar verdi.

Fakat yine de kendisine çeşitli sorular sorup çeşitli yanıtlar verdi: “Bana o yaptığından sonra, bir hırsız olsa da onu yine kurtarır mıydım? Yine kurtarırdım. Ya bir katil olsaydı, onu yine kurtarır mıydım? Yine kurtarırdım. Bir aziz olduğuna göre, onu kurtaracak mıyım? Yine kurtaracağım.”

Lâkin onu manastırda tutmak öyle bir meseleydi ki! Mamafih Fauchelevent, bu akla hayale sığmaz denilecek teşebbüs karşısında gerilemedi. Vefakârlığından, iyi niyetinden ve biraz da, bu sefer asil bir niyetin hizmetine koşulan eski köylü kurnazlığından başka elinde bir merdiveni olmayan bu biçare Picardie köylüsü, manastırın imkânsızlıklarına ve Aziz Benoît’nın kurallarının sarp yamaçlarına tırmanmaya koyuldu. Fauchelevent Baba, bütün ömrünce bencil davranmış ve hayatının son günlerinde dünyayla hiçbir çıkar ilişkisi kalmamış, topal, sakat bir ihtiyardı. Bu yüzden minnettar olmak ona tatlı geldi ve yapılacak erdemli bir iş görünce, ölmek üzere olan bir adamın ömründe tatmadığı bir bardak nefis şarabı elinin altında bulup da hırsla içmesi gibi, bu işin üstüne atıldı. Yıllardan beridir bu manastırda teneffüs ettiği havanın, onun kişiliğini yıkmış, herhangi bir iyi iş yapmayı onun için bir ihtiyaç haline getirmiş olduğunu da buna ekleyebiliriz.

Böylece kararını verdi: Kendini Mösyö Madeleine’e adayacaktı.

Az önce ona “Biçare Picardie köylüsü” dedik. Bu sıfat doğruydu ama tam değildi. Hikâyenin bulunduğumuz bu noktasında biraz Fauchelevent Baba’nın fizyolojisinden bahsetmek faydalı olacak. O gerçi bir köylüydü ama köy noterliği etmişti; bu da onun kurnazlığına bir adliyeci inceliği, sadeliğine bir seziş ekliyordu. Çeşitli nedenlerden ötürü işlerinde başarısızlığa uğramış, köy noterliğinden arabacılığa ve ırgatlığa düşmüştü. Fakat beygirler için görünüşte gerekli olan küfürlerin ve kamçı darbelerinin dışında, yaratılışça köy noteri olarak kalmıştı. Yapmacıksız bir zekaya sahipti; “geliyom, gidiyom” demezdi; köyde ender rastlanan bir yanı vardı, sohbet ederdi; öbür köylüler onun için, “Hani neredeyse şapkalı bir mösyö gibi konuşuyor,” derlerdi. Gerçekten de Fauchelevent geçen yüzyılın saygısız, hafifmeşrep dilinin, “yarı şehirli, yarı köylü,” dediği sınıftandı ve şatodan kulübeye düşen iğnelemeler, onu halk soy kütüğünde “biraz bedevi, biraz uygarlaşmış, tuz biber karışık” diye etiketlemişti. Her ne kadar kaderin hayli sillesini yemiş, hayli yıpranmışsa da Fauchelevent, bu havı dökülmüş, ipliği sırıtmış köhne ruh, yine de birden harekete geçen ve hep içine doğduğu gibi davranan bir adamdı. İnsanı her zaman kötülükten koruyan değerli bir niteliktir bu. Kusur ve kabahatleri -çünkü onun da kusurları ve kabahatleri vardı- yüzeysel şeylerdi. Kısacası yüz ifadesi, onu inceleyen bir kimse üzerinde olumlu etki yapacak cinstendi. Bu ihtiyar çehrede kötülük ya da bönlük alameti olan alnın üst tarafındaki o nahoş çizgilere hiç rastlanmıyordu.

Fauchelevent Baba enine boyuna iyice düşünmüş olarak gün doğarken gözlerini açtı ve Mösyö Madeleine’i, gece yattığı saman yığınının üstüne oturmuş, uyuyan Cosette’i seyreder gördü. Fauchelevent yerinden doğrularak:

- Şimdi buradasınız ama buraya girmek için ne yapacaksınız? dedi.

Durumu özetleyen bu söz, Jean Valjean’ı daldığı hayal âleminden çıkardı. İki adam baş başa verdiler. Fauchelevent:

- Önce, dedi, bu odadan dışarı adım atmamakla başlayacaksınız işe; ne siz ne de küçük, bahçeye bir adım attınız mı, yandık demektir.

- Doğru.

Fauchelevent yine konuştu:

- Mösyö Madeleine çok iyi bir zamanda geldiniz, yani çok kötü bir zamanda demek istemiştim. Bu kadınlardan biri çok hasta. Bu yüzden bizim taraflara pek bakan olmayacaktır. Galiba ölecek. Kırk saatlik dualar okunuyor. Bütün rahibeler ayakta. Hepsi bu işle meşgul. Ölmek üzere olan tam bir azize. Aslına bakarsan, burada biz hepimiz birer aziziz. Onlarla benim aramdaki bütün fark şu ki, onlar “hücremiz” diyorlar; bense “kulübem” diyorum. Önce ölüm halindekilere özgü dua okunacak, sonra ölülere özgü dua. Bugün için burada bizi rahatsız eden olmaz; ama yarın için bir şey diyemem.

Jean Valjean bir noktayı belirtti:

- Halbuki bu kulübe duvarın girintisinde, harabe gibi bir şeyin gerisine gizlenmiş; ağaçlar var, manastırdan görünmüyor.

- Ben de şunu ekleyeyim ki, rahibeler buraya hiçbir zaman yaklaşmazlar.

- Öyleyse? dedi Jean Valjean.

Bu “öyleyse”yi vurgulayan soru işareti, “Bence burada gizlenip kalınabilir, öyle değil mi?” anlamını taşıyordu. Fauchelevent işte bu soruya cevap verdi:

- Küçük kızlar var.

- Hangi küçük kızlar? diye sordu Jean Valjean.

Fauchelevent tam söylediği sözü açıklamak için ağzını açıyordu ki bir çan bir kere çaldı.

- Rahibe öldü, dedi Fauchelevent. İşte ölüm çanı.

Ve Jean Valjean’a dinlemesi için işaret etti.

Çan ikinci defa çaldı.

- Ölüm çanı, Mösyö Madeleine. Her dakikada bir çalmaya devam edecek, tam yirmi dört saat, cenaze kiliseden çıkıncaya kadar. Bilirsiniz ya, çocuklar oyun oynarlar. Teneffüslerde topun biri yuvarlandı mı, tamam, hiç yasak dinlemez, buraya geliverirler; hem topu almaya hem de buraları kolaçan etmeye. O melekler birer şeytan çekicidirler.

- Kimler? diye sordu Jean Valjean.

- Küçük kızlar. Hiç şüpheniz olmasın hemen sizi keşfederler. “Amanın! Bir erkek!” diye yaygarayı koparırlar. Ama bugün tehlike yok. Bugün teneffüs yapılmayacak. Bütün gün duayla geçecek. Çanı duyuyorsunuz. Size dediğim gibi, dakikada bir. Ölüm çanı bu.

- Anlıyorum Fauchelevent Baba, yatılı okul öğrencileri var.

Jean Valjean bunu derken bir yandan da düşünüyordu: “Cosette’in eğitimi de hazır sağlanmış demektir.”

Fauchelevent haykırdı:

- Hey Yarabbi! Küçük kızlar sizi bir bulurlarsa! Bir bağrışmaya başlarlarsa çevrenizde! Bir kaçışırlarsa! Burada erkek olmak, vebalı olmak demektir. Görüyorsunuz işte, vahşi bir hayvan gibi bacağıma çıngırak takıyorlar.

Jean Valjean gittikçe daha derin düşüncelere dalıyordu.

- Bu manastır bizi kurtarır, diye mırıldandı.

Sonra sesini yükseltti:

- Evet, zorluk burada kalmakta.

- Hayır, dedi Fauchelevent, çıkmakta.

Jean Valjean’a bütün kanı yüreğine toplanmış gibi geldi.

- Çıkmak!

- Evet, Mösyö Madeleine; buraya girmek için çıkmanız gerek.

Ve Fauchelevent ölüm çanının bir kere daha çalmasını bekledikten sonra devam etti:

- Sizi böyle burada bulurlarsa olmaz. Nereden geliyorsunuz? Bana göre gökten düştünüz, çünkü sizi tanıyorum; ama rahibelere gelince iş değişir, onlar için kapıdan girmeniz gerek.

Birdenbire başka bir çandan oldukça karışık bir çalış duyuldu.

- Hah! dedi Fauchelevent. Seçici rahibeler çağırılıyor. Meclis toplantısına gidiyorlar. Birisi öldü mü mutlaka meclis toplanır. Gün doğarken öldü. Genellikle gün doğarken ölünür. Peki, acaba girdiğiniz yerden çıkamaz mısınız? Sakın sizi sorguya çektiğimi sanmayın ama nereden girdiniz?

Jean Valjean sapsarı kesildi, o korkunç sokağa yeniden inmek düşüncesi bile onu titretiyordu. İçi kaplanlarla dolu bir ormandan çıktığınızı düşünün, tam ormanın dışına çıkmışken bir dostunuz tekrar oraya dönmenizi salık veriyor. Jean Valjean, mahallede hâlâ kaynaşan polis güruhunu, gözcülük eden ajanları, her tarafa dikilmiş nöbetçileri, yakasına uzanan korkunç yumrukları gözünün önüne getiriyordu; belki de Javert hâlâ kavşağın köşesindeydi.

- İmkânsız! dedi. Fauchelevent Baba, farz edin ki gökten düştüm.

- İnanırım inanırım, diye Fauchelevent cevap verdi. Bana söylemenize gerek yok. Tanrı sizi yakından görmek için eline almış, sonra bırakıvermiştir. Yalnız, herhalde sizi bir erkek manastırına koymak istiyordu; yanıldı, işte bir sıra çan daha. Bu da kapıcıyı uyarıyor; gidip belediyeye haber vermesi için. Belediye de gelip ölüye bakması için ölü doktoruna haber verecek. Bütün bunlar ölmenin yolu yordamı. Bu hatuncağızlar pek hoşlanmazlar bu ziyaretten. Bir hekim hiçbir şeye inanmaz. Peçeyi kaldırır. Hatta bazen başka şeyleri de kaldırır. Bu sefer ne kadar da çabuk haberdar ediyorlar hekimi! Ne var acaba? Sizin küçük hâlâ uyuyor. Adı ne onun?

- Cosette.

- Sizin kızınız mı? Yani demek istiyorum ki, büyükbabası mısınız?

- Evet.

- Buradan çıkmak onun için kolay olur. Benim servis kapısı avluya açılır. Vururum. Kapıcı açar. Küfemi sırtımda çıkarırım, küçük de içinde. Fauchelevent Baba küfesiyle çıkıyor, gayet basit. Küçüğe uslu durmasını tembih edersiniz. Üstünde örtü olacak. Chemin-Vert Sokağı’nda ahbabım olan ihtiyar bir yemişçi kadın var, küçüğü ona bırakırım. Sağırdır, gerektiği sürece onda kalır, ufak bir yatak da var. Yemişçi kadının kulağına onun yeğenim olduğunu, yarına kadar yanında tutmasını bağırırım. Sonra küçük sizinle beraber tekrar buraya girer; çünkü sizi mutlaka geri getireceğim. Böyle olması gerek. Ama siz nasıl edip de çıkacaksınız?

Jean Valjean başını salladı.

- Kimsenin beni görmemesi gerek, bütün mesele burada Fauchelevent Baba. Cosette’i küfede örtü altında çıkaracağınız gibi beni de çıkarmanın bir yolunu bulun.

Fauchelevent, sol elinin orta parmağıyla kulağının altını kaşıyordu; ciddi bir zorluk içinde bulunduğunu gösteriyordu bu.

Üçüncü bir çan gürültüsü, onları düşüncelerinden ayırdı.

- İşte ölü doktoru gidiyor, dedi Fauchelevent. Ölmüş, tamam. Hekim cennetin pasaportunu vize etti mi, Cenaze İşleri bir tabut gönderir. Ölen kıdemli rahibelerden biriyse rahibeler tabuta koyar; bir hemşireyse, hemşireler koyar. Bundan sonra ben tabutu çivilerim. Benim bahçıvanlık işlerim arasındadır bu da. Bir bahçıvan biraz da mezarcıdır. Cenazeyi, kilisenin sokakla bağlantısı olan alçak bir salona koyarlar. Ölü doktorundan başka hiçbir erkek giremez buraya. Cenaze kaldırıcılarla beni erkekten saymıyorum. İşte, tabutu bu salonda çivilerim. Cenaze kaldırıcılar gelip alırlar, arabacı da verir kamçıyı! Böyle gidilir işte cennete. İçinde hiçbir şey bulunmayan bir kutu getiriliyor ve içinde bir şeyler olarak götürülüyor. İşte gömülmek denen şey bu. De profundis.[67]

Yatık bir güneş ışığı, ağzı hafifçe aralık uyuyan Cosette’in yüzünü okşayarak geçiyor ve ona ışık içinde bir melek görünüşü veriyordu. Jean Valjean onu seyre koyulmuştu. Fauchelevent’ı artık dinlemiyordu.

Dinlenmemek, susmak için bir neden değildir. Babacan ihtiyar bahçıvan sakin sakin gevelemelerini sürdürüyordu:

- Mezarı Vaugirard Mezarlığı’nda kazarlar. Bu Vaugirard Mezarlığının kaldırılacağı söyleniyor. Kurallara uymayan, resmî bir kıyafeti olmayan, yakında emekliye ayrılacak eski bir mezarlıktır bu. Yazık, çünkü kullanışlı bir mezarlıktır. Orada bir dostum var, mezarcı Mestienne Baba. Buralı rahibelerin bir imtiyazları var, o mezarlığa akşam vakti götürülmek imtiyazı. Sırf onlar için valiliğin özel bir kararnamesi mevcut. Hey Tanrım! Dünden beri ne kadar çok şey oldu! Crucifhdon Rahibe öldü, Madeleine Baba...

- Gömüldü, dedi Jean Valjean hüzünlü bir gülümseyişle.

Fauchelevent bu kelimeyi yankılandırdı:

- Valla! Eğer temelli burada olsaydınız, hakiki bir gömülme olurdu bu.

Dördüncü bir çan sesi çınladı. Fauchelevent çıngıraklı dizbağını telaşla çividen alarak dizine taktı.

- Bu sefer çan bana. Başrahibe beni çağırıyor. Hay Allah, tokanın dili elime battı. Mösyö Madeleine siz buradan kımıldamayın, beni bekleyin. Yeni bir durum var. Karnınız acıktıysa orada şarap, ekmek ve peynir var.

Sonra, “Geldik! Geldik!” diyerek küçük kulübeden çıktı. Jean Valjean, onun sakat bacağı elverdiği ölçüde acele ederek, bir yandan da göz ucuyla kavunlarına bakarak bahçe boyunca ilerlediğini gördü.

On dakika geçmemişti ki çıngırağıyla yolu üstündeki rahibeleri çil yavrusu gibi dağıtan Fauchelevent Baba, bir kapıya hafifçe vuruyor ve içeriden yumuşak bir ses, “Ebediyen, ebediyen,” yani, “Giriniz,” diyordu.

Bu kapı, hizmet ihtiyaçları için bahçıvana ayrılan görüşme odasının kapısıydı. Bu görüşme odası toplantı salonunun bitişiğindeydi. Başrahibe, görüşme odasındaki biricik iskemleye oturmuş Fauchelevent’ı bekliyordu.

II
FAUCHELEVENT ZORLUK KARŞISINDA

Telaşlı ve ciddi bir tavır takınmak, kritik durumlarda bazı karakterler, bazı meslekler için, bu arada rahipler ve ruhaniler için bir özelliktir. Fauchelevent içeri girdiğinde, kaygının bu çifte şekli başrahibenin yüz ifadesine damgasını vurmuş bulunuyordu. Başrahibe, genellikle neşeli bir insan olan şu sevimli ve bilgili Matmazel Blemeur, Innocente Ana’ydı.

Bahçıvan ürkek bir selam verip hücrenin eşiği üzerinde durdu. Tespihini çeken başrahibe gözlerini kaldırarak ona:

- Ha! Siz misiniz Fauvent Baba, dedi.

Bu kısaltma bütün manastırca benimsenmişti. Fauchelevent selamını tekrarladı.

- Fauvent Baba, sizi çağırttım.

- Geldim işte, saygıdeğer valide.

- Size söyleyeceklerim var.

Fauchelevent, göstermekten için için korktuğu bir cesaretle:

- Benim de pek saygıdeğer validemize söylemek istediğim bir şey var, dedi.

Başrahibe ona baktı.

- Ya! Demek bana bildirecek bir şeyiniz var.

- Bir rica.

- Peki öyleyse, konuşun.

Eski köy noteri Fauchelevent, kendine güveni olan köylülerdendi. Cehaletin marifetlisi bir kuvvettir; ondan çekinmezsiniz, bu yüzden sizi gafil avlar. Fauchelevent, manastırda bulunduğu iki yılı biraz geçkin bir zaman içinde manastır sakinlerinin takdirini kazanmıştı. Daima tek başınaydı. Bunun için bir yandan bahçıvanlıkla uğraşırken, bir yandan da merakını tatmin etmekten başka yapacak bir şeyi yoktu. Oraya buraya gidip gelen bütün bu örtülü kadınlardan uzak olduğundan, karşısında bir gölgeler karışımından başka bir şey görmüyordu. Dikkati ve nüfuzlu görüşü sayesinde bütün bu hayaletlerin içine et kemik koymayı başarmıştı. Bu ölüler onun nazarında yaşıyorlardı. Gözleri keskinleşen bir sağır, kulakları keskinleşen bir kör gibiydi. Çeşitli çan seslerinin anlamını çözmeye çalışmış ve bunu başarmıştı da. Öyle ki bu esrarengiz ve suskun manastırın ondan gizli hiçbir şeyi kalmamıştı; bu Sfenks bütün sırlarını onun kulağına gevezece fısıldıyordu. Her şeyi bilen Fauchelevent, her şeyi saklardı. Bu onun sanatıydı. Bütün manastır onu ahmak sanıyordu. Dinde büyük meziyettir bu. Seçici rahibeler Fauchelevent’a önem verirlerdi. Garip bir dilsizdi o. Güven telkin ediyordu. Üstelik de düzenliydi ve ancak meyve bahçesiyle sebze bahçesinin ihtiyaçları için dışarı çıkıyordu. Davranışlarındaki bu ağırbaşlılık ve ölçülülük onun lehine oluyordu. Öyleyken, yine de iki adamı bir hayli konuşturmuştu. Bunlardan biri manastırdaki kapıcıydı, o sayede görüşme yerinin özelliklerini biliyordu; İkincisi de mezarlıktaki mezarcıydı, o sayede de gömme işinin özelliklerine vakıf olmuştu. Böylece bu rahibeler hakkında çifte bilgi sahibiydi: biri hayatları üzerine, öbürü ölümleri üzerine. Ama bildiklerini asla kötüye kullanmazdı. Manastır camiası ona güveniyordu, ihtiyar, topal, hiçbir şey görmez, belki biraz sağır; ne mükemmel vasıflar! Yerine bir başkası zor bulunurdu.

Adamcağız kendisine değer verildiğini bilen bir kimsenin itimadıyla, sayın başrahibeye karşı köylüvari, oldukça karışık ve pek derin bir nutuğa girişti. Uzun uzun yaşından, sakatlıklarından, yılların artık kendisi için iki kat ağır gelmeye başlayan yükünden, işin gittikçe artan gereklerinden, bahçenin büyüklüğünden, mesela ay yüzünden kavunların üzerine hasır örtmek zorunda kaldığı şu son gece gibi uykusuz geçirdiği gecelerden söz ettikten sonra lafı şu noktaya getirdi: Bir erkek kardeşi vardı, (başrahibe bir hareket yaptı) -hiç de genç olmayan bir erkek kardeşti bu (başrahibe ikinci bir hareket daha yaptı, ama bu bir rahatlama hareketiydi)- eğer uygun görülürse, bu kardeşi gelip onunla birlikte kalabilir, ona yardım edebilirdi. Mükemmel bir bahçıvandı, manastır onun hizmetinden çok yararlanabilirdi, hatta kendi hizmetinden yararlandığından fazla; eğer kardeşini kabul etmeyecek olurlarsa o, bir ağabey olarak, kendini kırılmış ve işe yaramaz hissedecekti ve çok üzülmekle beraber ayrılıp gitmek zorunda kalacaktı; sonra erkek kardeşinin bir de kız torunu vardı, onu da beraberinde getirecekti, o da bu yuvada Tanrı yolunda yetişir ve kim bilir belki de bir gün bir rahibe olurdu.

Fauchelevent sözünü bitirdiği zaman, başrahibe tespihinin tanelerini parmaklarının arasından kaydırmayı durdurdu ve ona:

- Bu akşama kadar dayanıklı bir demir çubuk bulabilir misiniz? dedi.

- Ne yapmak için?

- Manivela olarak kullanmak için.

- Bulabilirim sayın valide, diye karşılık verdi Fauchelevent.

Başrahibe başkaca bir söz söylemeden kalktı ve muhtemelen seçici rahibelerin toplanmış bulundukları bitişikteki meclis odasına girdi. Fauchelevent yalnız kaldı.

III
INNOCENTE VALİDE

Aşağı yukarı bir çeyrek saat geçti. Başrahibe geri dönüp yeniden iskemleye oturdu.

İki taraf da düşünceli görünüyordu. Aralarında geçen konuşmayı elimizden geldiği kadar kelimesi kelimesine veriyoruz:

- Fauvent Baba?

- Buyrun saygıdeğer valide.

- Küçük kiliseyi biliyorsunuz.

- Aşai Rabbani ayinini ve diğerlerini dinlemem için orada küçük bir bölmem var.

- İşiniz dolayısıyla koro kısmına hiç girdiniz mi?

- İki üç defa.

- Bir taşı kaldırmak gerekiyor.

- Ağır mı?

- Mihrabın yanındaki döşeme taşı.

- Lahit odasını kapatan taş mı?

- Evet.

- İki erkeğe ihtiyaç duyulan bir iş.

- Ascension rahibe erkek gibi kuvvetlidir, size yardım eder.

- Bir kadın hiçbir zaman bir erkeğin yerini tutamaz.

- Elimizde size yardım edecek bir tek kadın var. Herkes elinden geleni yapar. Dom Mabillon Aziz Bernard’ın dört yüz on yedi mektubunu verdi diye, onun ancak üç yüz altmış yedi mektubunu verebilen Merlonus Horstius’u hiç de hor görmem.

- Ben de.

- Marifet, gücünün yettiği kadar çalışmaktadır. Bir manastır bir şantiye değildir.

- Bir kadın da bir erkek değildir. Benim kardeşim çok kuvvetlidir hem!

- Sonra bir de manivelanız olacak.

- Bu çeşit kapılara uyan tek anahtar da odur zaten.

- Taşın üstünde bir halka var.

- Manivelayı oradan geçiririm.

- Taş da ekseni etrafında dönecek şekilde konulmuştur.

- Tamam, saygıdeğer rahibe. Mahzeni açacağım.

- İlahicilerden dört rahibe size yardım edecek.

- Peki mezar odası açılınca ne olacak?

- Tekrar kapatmak gerekecek.

- Hepsi bu kadar mı?

- Hayır.

- Bana emirlerinizi bildirin, çok saygıdeğer valide.

- Fauvent, size güveniyoruz.

- Burada her şeyi yapmak için bulunuyorum.

- Ve de hiçbir şeyi söylememek için.

- Evet, saygıdeğer valide.

- Mezar odası açılınca...

- Tekrar kapatacağım.

- Ama daha önce...

- Daha önce ne, saygıdeğer valide.

- Oraya bir şey indirmek gerekecek.

Bir sessizlik oldu. Başrahibe, alt dudağını tereddüt ettiğini gösterir gibi ileriye doğru çıkardıktan sonra sessizliği bozdu:

- Fauvent Baba?

- Saygıdeğer valide?

- Rahibelerden birinin bu sabah öldüğünü biliyorsunuz.

- Hayır bilmiyorum.

- Çan sesini duymadınız mı?

- Bahçenin dibinden hiçbir şey duyulmuyor.

- Gün doğarken öldü.

- Hem bu sabah rüzgâr benim tarafa doğru esmiyordu.

- Ölen Crucifixion Rahibe. Bir cennetlik.

Başrahibe sustu, bir an içinden dua okur gibi dudaklarını kıpırdattı, sonra konuşmasını sürdürdü:

- Üç yıl önce bir cizvit, Madam de Bethune, sırf Crucifixion Rahibe’nin dua edişini gördüğü için Ortodoks oldu.

- Ah, evet! Ölüm çanını şimdi duyuyorum işte, saygıdeğer valide.

- Rahibeler onu kiliseye açılan ölü odasına taşıdılar.

- Orayı biliyorum.

- Sizden başka hiçbir erkek oraya giremez ve girmemeli de. Doğrusu pek hoş olur ölü odasına bir erkeğin girdiğini görmek!

- Daha sık!

- Ne?

- Daha sık!

- Ne diyorsunuz?

- Daha sık, diyorum.

- Neden daha sık?

- Saygıdeğer valide, bir şeyden daha sık demiyorum, daha sık diyorum.

- Sizi anlamıyorum. Niçin daha sık diyorsunuz?

- Sizin dediğiniz gibi demek için, saygıdeğer valide.

- Ama ben daha sık demedim ki!

- Siz demediniz ama ben sizin dediğiniz gibi demek için öyle dedim.

Tam o sırada saat dokuz çanı çaldı. Başrahibe:

- Sabahın saat dokuzunda ve her saatte mihrabın yüce Saint-Sacrement’ına hamdedelim, dedi.

Fauchelevent da:

- Amin, dedi.

Tam zamanında çalmıştı saat. “Daha sık”ları kesmiş oldu. O olmasa, başrahibeyle Fauchelevent bu karışıklığın içinden belki de hiç çıkamayacaklardı.

Fauchelevent alnını sildi. Başrahibe, herhalde kutsal bir mırıltıyla içinden yine hafifçe mırıldandıktan sonra sesini yükseltti:

- Crucifixion Valide hayattayken insanlara mezhep değiştirtiyordu; ölümünden sonra mucizeler yaratacaktır.

Fauchelevent, başrahibeye ayak uydurarak ve bir daha sürçmemeye gayret ederek:

- Yaratacaktır, diye karşılık verdi.

- Fauvent Baba, Crucifixion Valide’nin şahsında camiamız takdis olunmuştur. Gerçi, Kardinal de Berulle gibi kutsal Aşai Rabbani ayini okuyarak ve Hanc igitur oblationem[68] sözleriyle ruhunu Tanrı ya teslim ederek ölmek kuşkusuz her kula nasip olmaz. Fakat Crucifixion Valide böylesi bir bahtiyarlığa erişmemekle beraber çok değerli bir ölümle öldü. Son demine kadar bilinci yerindeydi. Bizimle konuşuyordu, sonra meleklerle konuşuyordu. Bize son emirlerini bildirdi. Biraz daha imanlı olsaydınız, siz de onun hücresinde bulunabilseydiniz, bir dokunuşla bacağınızı iyileştirirdi. Gülümsüyordu. Tanrı’da yeniden hayata döndüğü hissediliyordu. Bu ölüm cennetten bir nişandı.

Fauchelevent bunu bir cenaze duasının sonu farz ederek:

- Amin, dedi.

- Fauvent Baba, ölülerin isteklerini yerine getirmek gerekir.

Başrahibe tespihinden birkaç tane çekti. Fauchelevent susuyordu.

Başrahibe devam etti:

- Notre-Seigneur’de çalışıp ruhban sınıfının hayatıyla meşgul olan ve fevkalade eserler veren birçok din adamına bu mesele hakkında danıştım.

- Saygıdeğer valide, ölüm çanı buradan, bahçeye göre daha iyi işitiliyor.

- Zaten o bir ölüden çok bir azizedir.

- Sizin gibi, saygıdeğer rahibemiz.

- Kutsal pederimiz 7. Pie’nin özel izniyle, yirmi yıldan beri kendi tabutunda yatmaktaydı.

- İmp... Bonapart’a taç giydiren.

Fauchelevent gibi becerikli bir adam için, münasebetsiz bir hatırlamaydı bu. Bereket versin ki kendisini tamamen düşüncelerine kaptırmış olan başrahibe onun bu sözünü duymadı.

- Fauvent Baba?

- Saygıdeğer validemiz?

- Kapadokya Başpiskoposu Aziz Diodore mezarının üstüne sadece Acarus kelimesinin yazılmasını istedi. Solucan demektir bu. İstek yerine getirildi. Doğru mu?

- Evet, saygıdeğer valide.

- Aquila Rahibi, cennetmekân Mezzocane, darağacının altına gömülmek istedi ve bu istek yerine getirildi.

- Doğru.

- Tiber Nehri’nin denize döküldüğü yerdeki Porto’nun piskoposu Aziz Terence, gelip geçenler mezarına tükürür ümidiyle taşının üstüne baba katillerinin mezarına konulan işaretin kazınmasını istedi. Bu istek yerine getirildi. Ölülerin dileğine uymak gerek.

- Öyle olmalı.

- Fransa’da Roche-Abeille yakınlarında dünyaya gelen Bernard Guidonis’nin naaşı, vasiyet ettiği gibi ve Kastilya Kralı’nın arzusuna rağmen, Limoges’daki Dominikenlerin kilisesine götürüldü; halbuki Bernard Guidonis İspanya’da Tuy Piskoposu’ydu. Bunun aksi söylenebilir mi?

- Elbette ki hayır, saygıdeğer valide.

- Olay Plantavit de la Fosse tarafından doğrulanmıştır.

Birkaç tespih tanesi daha sessizce sağıldı. Başrahibe yeniden konuştu:

- Fauvent Baba, Crucifixion Rahibe yirmi yıldır içinde yattığı tabuta konulacak.

- Doğru.

- Uykunun bir devamıdır bu.

- Öyleyse onu o tabutun içine mıhlayacağım, değil mi?

- Evet.

- Cenaze işleri’nin tabutunu da bir yana bırakacağız, öyle mi?

- Tamam.

- Çok saygıdeğer camianın emrindeyim.

- İlahi okuyan dört rahibe size yardım edecek.

- Tabutun çivilenmesinde mi? Onlara ihtiyacım yok.

- Hayır. Tabutun indirilmesinde.

- Nereye?

- Mezar odasına.

- Hangi mezar odasına?

- Mihrabın altındaki.

Fauchelevent sıçradı.

- Mihrabın altındaki mezar odasına mı?

- Mihrabın altındaki.

- Ama...

- Bir demir çubuğumuz olacak ya.

- Evet, ama...

- Demir çubuğu halkadan geçirip taşı kaldıracaksınız.

- Fakat...

- Ölülere itaat etmek gerek. Mihrabın altındaki mahzene gömülmek, namahrem toprağa girmemek, ölürse de sağlığında dua ettiği yerde kalmaktı Crucifixion Rahibe’nin son dileği. Bizden bunu istedi, yani emretti.

- Ama bu yasaklanmıştır.

- İnsanlarca yasaklanmıştır, Tanrı tarafından emredilmiştir.

- Eğer öğrenilecek olursa

- Size itimadımız var.

- O! Ben sizin duvarınızın bir taşıyım.

- Meclis toplandı. Kendileriyle az önce bir kere daha istişarede bulunduğum ve şu an müzakere halinde olan seçici rahibeler Crucifixion Rahibe’nin isteği gereğince, kendi tabutu içinde, mihrabımızın altına gömülmesine karar verdiler. Bir düşünün Fauvent Baba, ya burada mucizeler olursa? Camiamız için Tanrı katında ne büyük şereftir bu! Mucizeler mezarlardan çıkar.

- Lâkin, pek sayın validemiz, ya Sağlık Komisyonu memuru...

- Aziz 2. Benoît defin konusunda Constantin Pogonat’ya karşı direndi.

- Buna rağmen polis komiseri...

- Constantinus’un İmparatorluğu sırasında Galya’ya giren yedi Alman kralından biri olan Chonodemaire, din adamlarına dinin bağrına, yani mihrabın altına gömülmek hakkını resmen tanımıştır.

- Ama emniyet müfettişi...

- Haçın önünde dünya hiçtir. Chartreuxlerin on birinci ruhani reisi Martin tarikatına şunu söylev etmiştir: Stat crux dum volvitur orbis.[69]

Fauchelevent, Latince bir söz işittiği her defasında işin içinden sıyrılmak için başvurduğu şaşmaz kuralla:

- Amin, dedi.

Uzun süre suskun kalan bir kimseye, dinleyicinin her türlüsü yeter. Belagat hocası Gymnastoras, içi bir sürü ikilem ve kıyasla dolu olarak hapisten çıktığı gün, önüne gelen ilk ağacın karşısında durup ona bir güzel nutuk çekmiş ve onu ikna etmek için hayli uğraşıp didinmiş. Genellikle sükût barajı içinde saklı bulunan ve haznesi tıka basa dolu olan başrahibe ayağa kalktı ve bir bent kapağı açılmış gibi coşkunlukla bağırmaya başladı:

- Benim sağımda Benoît, solumda Bernard var. Kimdir Bernard? İlk Clairvaux Başrahibi. Onun doğuşunu gördüğü için Fontaines en Bourgogne mübarek bir memlekettir. Babasının adı Tecelin, annesininki Alethe idi. Citeaux’dan yola çıktı, Clairvaux’ya ulaştı; Châlon-sur-Saöne Başpiskoposu Guillaume de Champeaux tarafından manastır başrahibi atandı; yedi yüz çömezi vardı ve yüz altmış manastır kurdu; 1140’ta Sens Konsili’nde Abeilard’ı, sonra Pierre de Bruys ve çömezi Henry’yi ve Apostolikler adı verilen başka bir çeşit yoldan çıkmışları daha yere serdi; Arnaud Bresce’i susturdu, Yahudi katili Rahip Raoul’ü tepeledi; 1148’de Reims Konsilfne hakim oldu, Poitiers Piskoposu Gilbert de la Poree’yi, Eon de l’Etoile’i mahkûm ettirdi, prensler arasındaki anlaşmazlıkları giderdi, kral Louis le Jeune’e yol gösterdi, papa 3. Eugene’e öğüt verdi, Temple’u düzene koydu, Haçlı seferlerini vaazlarıyla teşvik etti, hayatında iki yüz elli mucize gösterdi, bir günde otuz dokuz mucizeye kadar gösterdiği oldu. Kimdir Benoît? Monte Cassino patriği, Manastır Kutsallığının ikinci kurucusu, Batının Basileus’u. Onun tarikatı kırk papa, iki yüz kardinal, elli patrik, bin altı yüz başpiskopos, dört bin altı yüz piskopos, dört İmparator, on iki imparatoriçe, kırk altı kral, kırk bir kraliçe, üç bin altı yüz kilise tarafından resmen tescil edilmiş aziz yetiştirdi ve bin dört yüzyıldan beri de varlığını sürdürüyor. Bir yanda Aziz Bernard, öbür yanda sağlık memuru! Bir yanda Aziz Benoît, öbür yanda belediye müfettişi! Devletmiş, belediye idaresiymiş, cenaze işleri dairesiymiş, kurallarmış, yönetimmiş, tanır mıyız biz bunları? Bize edilen muameleyi sokaktan gelip geçenler görse öfkelenirdi. Tozumuzu İsa’ya vermeye bile hakkımız yok! Sizin sağlık komisyonunuz devrimin bir icadıdır. Tanrı polis komiserine tabi olacak; asır bu asır. Susun Fauvent!

Fauchelevent bu bombardımanın altında hiç de halinden memnun değildi. Başrahibe nutkunu sürdürdü:

- Manastırın dileğince defnetme hakkından kimsenin şüphesi olamaz. Bunu ancak fanatikler ve sapıklar inkâr eder. Korkunç bir karışıklık devrinde yaşıyoruz. Bilinmesi gereken şeyleri bilmiyorlar da bilinmemesi gereken şeyleri biliyorlar. İnsanlar kara cahil ve dinsiz oldular. Bu devirde öyle kimseler var ki, ulular ulusu Bernard ile on üçüncü yüzyılda yaşamış iyi yürekli bir din adamı olan ve Yoksul Katoliklerin Bernard’ı denilen Bernard’ı ayırt edemiyorlar. Başka bazı kimselerse, 16. Louis’nin idam sehpasını İsa Mesih’in çarmıhına benzetecek kadar küfrü ileri vardırıyorlar. 16. Louis sadece bir kraldı. Tanrı’ya karşı dikkatli olalım! Artık ne doğru kaldı ne de eğri. Voltaire’in adı biliniyor da Cesar de Bus’nünki bilinmiyor. Cesar de Bus bir cennetlik, Voltaire ise bir cehennemliktir. Son Başpiskopos Perigord Kardinali, Charles de Gondren’in Berulle’e, François Bourgoin’ın Gondren’e, Jean-François Senault’nun Bourgoin’a, Sainte-Marthe’ın da Jean-François Senault’ya halef olduğunu bilmiyordu bile. Peder Coton’un adını, Oratoire’ın kuruluşuna önayak olan üç kişiden biri olduğu için değil de, Kalvinist kral 4. Henri’nin küfürlerine hedef olduğu için biliyorlar. François de Sales’i dünya insanlarına sevimli gösteren şey, onun oyunda hile yapmasıdır. Sonra da dine saldırıyorlar. Niçin? Çünkü kötü rahipler varmış, çünkü Gap Piskoposu Sagittaire, Embrun Piskoposu Salone’un kardeşiymiş ve bunların ikisi de Mommol’ün izinden gitmişlermiş. Ne olmuş yani gitmişler de? Bu, Martin de Tours’u bir aziz olmaktan alıkoydu mu, cübbesinin yarısını bir fakire vermesini engelledi mi? Azizlere eziyet ediyorlar. Gerçeklere gözlerini kapıyorlar. Karanlıklara alışıldı. En yahşi hayvanlar, kör hayvanlardır. Kimse cehennemi ciddi olarak düşünmüyor. Ah! Kötü ruhlu halk! Bugün kral adına demek, devrim adına demektir. Artık ne ölülere ne dirilere borcunu bilen var. Mübarek bir şekilde ölmek de yasak oldu. Defin işi sivil bir işmiş. Bu dehşet verici bir şey. Ölülerle ilgili meselelerde valilerin yetkisini ve İmparatorların mutlak söz hakkını reddetmek ve itiraz etmek için Aziz 2. Leon, biri Pierre Notaire’e, öbürü Vizigotların kralına olmak üzere iki özel mektup kaleme almıştır. Châlons Piskoposu Gautier, bu konuda Bourgogne Dükü Othon’a kafa tutuyordu. Eski yüksek idareciler de onunla aynı fikirdeydiler. Vaktiyle, ruhani mecliste dünya işleri üzerine bile oy hakkına sahiptik. Cîteaux Başrahibi tarikat reisi, Bourgogne parlamentosunun doğuştan müşavir üyesiydi. Biz ölülerimize ne istersek onu yaparız. Bizzat Aziz Benoît, 543 yılı Mart ayının 21’inde bir cumartesi günü İtalya’da, Monte Cassino’da öldüğü halde, nâşı Fransa’da, Saint-Benoît-sur-Loire denilen Fleury Manastırı’nda gömülü değil midir? Bütün bunlar tartışma götürmez. Koro rahiplerinden tiksinirim, başrahiplerden nefret ederim, delalet mezhebindekileri lanetlerim ama bu söylediklerimin aksini iddia edecek olanı daha da çok lanetlerim. Arnoul Wion’u, Gabriel Bucelin’i, Trithème’i, Maurolicus’u ve Dom Luc d’Achery’yi okumak yeter.

Başrahibe bir nefes aldı, sonra Fauchelevent’a dönerek:

- Fauvent Baba, anlaştık mı? dedi.

- Anlaştık, saygıdeğer valide.

- Size güvenebilir miyiz?

- İtaat edeceğim.

- Âlâ.

- Manastıra bütün kalbimle bağlıyım.

- Tamam. Tabutu kapatacaksınız. Rahibeler onu kiliseye taşıyacaklar. Cenaze ayini yapılacak. Sonra manastıra dönülecek. Saat on birle gece yarısı arasında demir çubuğunuzla geleceksiniz. Her şey büyük bir gizlilik içinde geçecek. Kilisede dört ilahici rahibe ile Ascension valide ve sizden başka kimse bulunmayacak.

- Bir de direkteki hemşire.

- O arkasına hiç dönmeyecek.

- Ama duyacaktır.

- Dinlemeyecek. Zaten manastırın bildiğini dış dünya bilmez.

Yine bir sessizlik oldu. Başrahibe devam etti:

- Çıngırağınızı çıkaracaksınız. Direkteki hemşirenin sizin orada olduğunuzu fark etmesine gerek yok.

- Saygıdeğer valide?

- Ne var, Fauvent Baba?

- Ölü doktoru ziyaretini yaptı mı?

- Bugün saat dörtte yapacak. Ölü doktorunu çağıran çan çalındı. Kuzum siz hiçbir çanı duymuyor musunuz?

- Yalnız kendiminkine dikkat ediyorum.

- Bu iyi bir şey, Fauvent Baba.

- Pek sayın validemiz, en az altı ayak boyunda bir manivela gerek.

- Nereden bulacaksınız onu?

- Parmaklık eksik olmayan yerde, demir çubuk da eksik olmaz. Bahçenin ucunda bir sürü hurda demirim var.

- Gece yarısından aşağı yukarı üç çeyrek saat önce, unutmayın.

- Saygıdeğer valide?

- Efendim?

- Eğer ileride buna benzer başka işleriniz de olursa, kardeşim çok kuvvetlidir. Türk gibi.

- Mümkün olduğu kadar çabuk davranırsınız.

- Pek o kadar hızlı davranamam. Sakat adamım ben. Zaten bunun için bir yardımcıya ihtiyacım var. Topallıyorum.

- Topallamak bir kusur değildir, hatta belki Tanrı’nın bir lütfudur. Papa düşmanı Gregorius’la savaşıp 3. Benoît’yı yeniden papalık mevkiine getiren İmparator 2. Henri'nin iki lakabı vardı: Aziz ve Topal.

Gerçekten de kulağı biraz ağır işiten Fauchelevent:

- İki tane el kabı çok iyi, diye mırıldandı.

- Fauvent Baba, düşündüm de, biz bu işe bütün bir saat ayıralım. Çok değildir. Saat on birde demir çubuğunuzla başmihrabın yanında olunuz. Ayin gece yarısı başlıyor. Her şeyin bir çeyrek saat önce olup bitmesi gerek.

- Camianıza gayret ve bağlılığımı göstermek için elimden geleni yapacağım. Yapılacak iş şu: Tabutu çivileyeceğim. Tam saat on birde kilisede olacağım. Okuyucu rahibelerle Ascension rahibe de orada olacaklar. İki erkek daha iyi olurdu. Neyse, zarar yok! Manivelam yanımda olacak. Mahzeni açıp tabutu indireceğiz, arkasından mahzeni tekrar kapatacağız. Ondan sonra hiçbir şeyin izi kalmayacak. Hükümet hiçbir şeyin farkında olmayacak. Pek sayın valide, her şey böyle kararlaştırıldı, değil mi?

- Hayır.

- Daha ne var peki?

- Boş tabut kalıyor geriye.

Bu söz üzerine bir sessizlik oldu. Fauchelevent düşünüyordu. Başrahibe de düşünüyordu.

- Fauvent Baba, tabutu ne yapacağız?

- Götürür toprağa gömerler.

- Boş mu?

Yine bir sessizlik oldu.

- Saygıdeğer valide, tabutu kilisenin aşağı salonunda ben mıhlayacağım. Oraya benden başka kimse giremez, tabutun üstüne cenaze örtüsünü ben örteceğim.

- Evet ama taşıyıcılar onu cenaze arabasına koyarken ve çukura indirirken içinde bir şey bulunmadığını anlayacaklardır.

Fauchelevent haykırdı:

- Hay! Şey...

Başrahibe haç çıkarmaya başlayarak, bahçıvana dik dik baktı... “tan” adamın boğazında kaldı.

Küfürü unutturmak için acele bir çare bulmaya çalıştı.

- Saygıdeğer valide, tabutun içine toprak koyarım. İçinde insan varmış sanılır.

- Hakkınız var. Toprak insanla aynı şeydir. Böylece boş tabut işini halledebilecek misiniz?

- O işin hallini üzerime alıyorum.

Başrahibenin o vakte kadar bulanık ve karanlık duran yüzü, huzur ifadesi aldı. Üstün astına gitmesi için izin veren işaretinden yaptı. Fauchelevent kapıya yöneldi. Tam dışarı çıkıyordu ki, başrahibe hafifçe sesini yükseltti:

- Fauvent Baba, sizden memnunum. Yarın definden sonra erkek kardeşinizi bana getirin, kızını da beraberinde getirmesini söyleyin.

IV
JEAN VALJEAN
AUSTİN CASTILLEJO’YU OKUMUŞA BENZİYOR

Topalın adım atması körün göz kırpmasına benzer. İkisi de hedefine çabuk ulaşmaz. Üstelik Fauchelevent allak bullak olmuştu. Bahçedeki barakaya aşağı yukarı bir çeyrek saatte dönebildi. Cosette uyanmıştı. Jean Valjean onu ateşin yanına oturtmuştu. Fauchelevent içeri girdiği sırada Jean Valjean ona bahçıvanın duvarda asılı duran küfesini göstererek:

- Beni iyi dinle Cosetteciğim, diyordu. Bu evden gitmemiz gerekiyor ama yine döneceğiz ve burada çok mutlu olacağız. Buradaki iyi adam, seni onun içinde sırtına alıp götürecek. Beni bir hanımın evinde bekleyeceksin. Ben gelip seni alacağım. En başta Thènardier Kadın’ın seni geri almasını istemiyorsan, sözümü dinle ve hiç ses çıkarma!

Cosette ciddi bir tavırla başını salladı.

Fauchelevent’ın kapıyı iterken çıkardığı ses üzerine Jean Valjean döndü.

- Ne oldu?

- Her şey hem yolunda hem değil, dedi Fauchelevent. Sizi içeri sokmak için izin aldım ama içeri sokmadan önce, dışarı çıkarmak gerek. Bütün güçlük burada. Küçük için kolay.

- Onu götürecek misiniz?

- Ya o sessiz duracak mı?

- Buna eminim.

- Peki ya siz Madeleine Baba?

Sıkıntılı bir sessizlikten sonra, Fauchelevent bağırdı:

- Canım nereden girdiyseniz oradan çıkın işte!

Jean Valjean ilk seferinde olduğu gibi:

- İmkânsız, demekle yetindi.

Fauchelevent, Jean Valjean’dan çok kendi kendine konuşarak homurdandı:

- Beni endişelendiren bir şey daha var. İçine toprak koyarım dedim. Şimdi düşünüyorum da, içinde bir ceset yerine toprak bulunması aynı değildir, olmaz bu; toprak yer değiştirir, oynar. Adamlar farkına varırlar. Anlıyorsunuz ya Madeleine Baba, hükümet işi öğrenir.

Jean Valjean onun yüzüne dikkatlice baktı, sayıklıyor sandı. Fauchelevent devam etti:

- Hay! Kör şey...tan nasıl çıkacaksınız buradan? Bütün bunların yarına kadar da olup bitmesi gerek! Sizi yarın götüreceğim. Başrahibe sizi bekliyor.

O arada bunun, manastıra yaptığı bir hizmetin mükâfatı olduğunu Jean Valjean’a anlattı. Cenazelerin gömülmesi işlerine katılmak onun görevleri arasına giriyordu; tabutları çiviliyor ve mezarlıkta mezarcıya yardım ediyordu. Sabahleyin ölen rahibe, sağlığında ona yatak vazifesi gören tabutun içine konularak kilisenin mihrabı altındaki mahzene gömülmek istemişti. Polis nizamlarına göre yasak bir şeydi bu, ama ölü de hatırı hiçbir surette çiğnenemeyecek ölülerdendi. Başrahibeyle seçici rahibeler, ölünün dileğini yerine getirmeyi akıllarına koymuşlardı. Hükümet vız geliyordu. O, yani Fauchelevent, tabutu hücrede çivileyecek, kilisedeki taşı kaldıracak ve ölüyü mahzene indirecekti. Başrahibe de, teşekkür mahiyetinde, onun erkek kardeşini bahçıvan olarak, yeğenini de yatılı öğrenci olarak manastıra kabul ediyordu. Erkek kardeşi Mösyö Madeleine, yeğeni de Cosette’ti. Başrahibe ona, erkek kardeşini ertesi akşam mezarlıktaki sahte definden sonra getirmesini söylemişti. Ne var ki Mösyö Madeleine dışarıda olmazsa, onu dışarıdan getirmesine imkân yoktu. Birinci güçlük buydu. Sonra bir güçlük daha vardı: Boş tabut.

- Nedir o boş tabut? diye Jean Valjean sordu.

Fauchelevent cevap verdi:

- İdarenin tabutu.

- Hangi tabut? Hangi idare?

- Bir rahibe ölüyor. Belediye doktoru geliyor ve ölü bir rahibe var, diyor. Hükümet bir tabut gönderir. Ertesi gün de tabutu alıp mezarlığa götürmek için bir cenaze arabasıyla cenaze taşıyıcıları yollar. Cenaze taşıyıcıları gelecekler, tabutu kaldıracaklar, içinde bir şey yok.

- Siz de içine bir şey koyun.

- Bir ölü mü? Elimde yok ki!

- Ölü değil.

- Ya ne?

- Bir canlı.

- Hangi canlıyı?

- Beni, dedi Jean Valjean.

Oturmakta olan Fauchelevent, iskemlesinin altında kestane fişeği patlamış gibi ayağa fırladı.

- Sizi mi?

- Niçin olmasın?

Jean Valjean, bir kış göğünde beliren bir ışık gibi, yüzünde nadiren görülen gülümsemelerden biriyle gülümsedi.

- Hatırlarsınız hani, siz “Crucifixion Rahibe öldü,” dediğiniz zaman ben, “Madeleine Baba da gömüldü,” diye eklemiştim, işte şimdi o olacak.

- Ah! Yok, gülüyorsunuz, ciddi konuşmuyorsunuz.

- Çok ciddi konuşuyorum. Buradan çıkmak gerek!

- Orası muhakkak.

- Bana da bir küfeyle bir örtü bulmanızı söylemiştim.

- E, peki?

- Küfe çam ağacından olacak, örtü de siyah bir kumaş.

- Siyah değil evvela, beyaz kumaş. Rahibeler beyaz örtüyle gömülür.

- Öyleyse beyaz kumaş olsun.

- Siz herkes gibi bir insan değilsiniz, Madeleine Baba.

Kürek damının vahşi ve cüretkâr icatlarından başka bir şey olmayan bu gibi hayallerle karşılaşmak, çevresini saran sakin ve huzurlu şeylerden çıkıp “manastırın küçük günlük işleri” dediği şeylere karışmak Fauchelevent’ı, Saint-Denis Sokağındaki su mecrasında bir martının balık avladığını gören bir yolcu gibi şaşkınlığa düşürüyordu. Jean Valjean devam etti:

- Mesele kimse görmeden buradan çıkmaktır. Bu da bir çare. Ama önce bana bilgi verin. Bu iş nasıl oluyor? Tabut nerede?

- Boş olan mı?

- Evet.

- Aşağıda, ölü odası denilen yerde. Çatal ayaklı iki sehpanın üzerinde, cenaze örtüsünün altında.

- Tabutun boyu ne kadar?

- Altı ayak.

- Ölü odası nasıl bir yer?

- Zemin katta bir oda, bahçeye bakan parmaklıklı bir penceresi var, dışarıdan bir kepenkle kapatılır. İki de kapısı var; biri manastıra, öteki kiliseye açılır.

- Hangi kiliseye?

- Sokaktaki kiliseye, herkesin kilisesine.

- Bu iki kapının anahtarları sizde mi?

- Hayır. Manastıra açılan kapının anahtarı bende. Kiliseye açılan kapının anahtarı kapıcıda.

- Kapıcı ne zaman açar kapıyı?

- Yalnızca tabutu almaya gelen cenaze taşıyıcılarını içeri almak için açar. Tabut çıkınca kapı yine kapanır.

- Tabutu kim mıhlar?

- Ben.

- Üstüne örtüsünü kim örter?

- Ben.

- Yalnız mı yaparsınız bu işleri?

- Benden başka, adli tabip dışında hiçbir erkek, ölü odasına giremez. Hatta duvarda bile yazılıdır bu.

- Bu gece manastırda herkes uyurken beni o odaya sokabilir misiniz?

- Hayır. Ama ölü odasına açılan küçük bir karanlık bölmede saklayabilirim sizi. Defin aletlerini koyarım oraya, bakımı ve anahtarı bendedir.

- Cenaze arabası yarın saat kaçta gelir tabutu almaya?

- Öğleden sonra saat üçe doğru. Defin geceden az önce Vaugirard Mezarlığında olur. Çok yakın bir yer değildir.

- Aletlerinizi koyduğunuz bölmede bütün gece ve bütün sabah saklı kalacağım. Peki yemek ne olacak? Kamım acıkacaktır.

- Size bir şeyler getiririm.

- Saat ikide gelip beni tabutun içine mıhlayabilirsiniz.

Fauchelevent geri geri gidip parmaklarının kemiklerini çıtlattı.

- Ama bu imkânsız!

- Pöh! Bir çekiç alıp bir tahtaya çiviler çakmak nedir ki?

Tekrar edelim, Fauchelevent için havsalaya sığmaz görünen şey, Jean Valjean için gayet basitti. Bundan beter vartalar atlatmıştı Jean Valjean. Hapis yatmış bir insan, kaçış yollarının çapına göre kendini ufaltma sanatını bilir. Hastanın, kendini ya kurtaran ya da helak eden nöbete tutulması gibi, mahpus da kaçma nöbetine tutulur. Firar bir iyileşmedir. İyileşmek için nelere katlanılmaz ki? Bir eşya gibi bir sandığa çivilenip taşınmak, uzun süre bir kutuda yaşamak, hava olmayan yerde hava almak, saatlerce nefesini idare etmek, ölmeden boğulmasını bilmek, bütün bunlar Jean Valjean’ın karanlık marifetleri arasındaydı.

Kaldı ki içinde bir canlı bulunan bir tabut, bir forsanın başvurduğu bir çare olduğu kadar, bir İmparatorun başvurduğu bir çaredir de. Rahip Austin Castillejo’ya inanmak gerekirse, tahttan feragatinden sonra Plombes’u son bir defa daha görmek isteyen Şarlken, onu Saint-Just Manastırı’na sokmak ve oradan çıkarmak için bu yolu kullanmıştır.

Biraz kendisine gelen Fauchelevent haykırdı:

- İyi ama, nasıl nefes alacaksınız?

- Nefes alırım ben.

- O kutunun içinde! Düşüncesi bile beni boğuyor.

- Herhalde bir burgunuz vardır, ağza gelen yerde şuraya buraya birkaç küçük delik açarsınız, üstteki tahtayı da gevşek çakarsınız.

- Peki ya öksürecek, aksıracak olursanız?

- Kaçan adam ne öksürür ne de aksırır.

Sonra ilave etti Jean Valjean:

- Fauchelevent Baba, karar vermek gerek. Ya burada kalıp yakalanmak var ya da cenaze arabasıyla çıkmaya razı olmak.

Kedilerin aralık bir kapının iki kanadı arasında durup oyalanmaktan pek hazzettiklerini herkes fark etmiştir. Kim bir kediye, “Hadi bakalım, gireceksen gir artık!” dememiştir ki? Bazı insanlar çatallaşan bir durumla karşılaştıklarında, tıpkı kediler gibi iki davranış tarzı arasında kararsız kalmak eğilimi gösterirler ve böylece macerayı birdenbire kapatıveren kader tarafından ezilmek tehlikesine düşerler. Gereğinden çok ihtiyatlılar ise, kedi gibi oldukları halde, hatta kedi gibi oldukları için bazen cüretlilerden daha fazla tehlikeye atılırlar. Fauchelevent, bu türden tereddütlü yaradılışlı bir insandı. Fakat Jean Valjean’ın soğukkanlılığı, elinde olmadan ona da geçiyordu. Homurdanarak:

- Gerçekten de başka çare yok, dedi.

Jean Valjean:

- Beni endişelendiren tek şey mezarlıkta olup bitecekler, dedi.

- Asıl bu beni hiç tasalandırmıyor, diye bağırdı Fauchelevent. Eğer siz tabuttan sağ salim çıkacağınızdan eminseniz, ben de sizi çukurdan sağ salim çıkaracağımdan eminim. Mezarcı ayyaş bir dostumdur. Mestienne Baba. Eski toprak bir ihtiyar. Mezarcı ölüleri mezara koyar, ben de mezarcıyı cebime koyarım. Ne olacağını ben size söyleyeyim. Hava kararmadan az önce, mezarlık kapısının kapanmasına üç çeyrek saat kala oraya varacağız. Cenaze arabası çukurun başına kadar gidecek. Ben onu takip edeceğim, işim bu. Cebimde bir çekiç, bir keski, bir de kerpeten bulunacak. Araba durur, cenaze taşıyıcılar tabutunuzun çevresine bir ip dolarlar ve sizi aşağı indirirler. Rahip dualar okur, haç işareti yapar, okunmuş su serper ve çekip gider. Ben Mestienne Baba ile yalnız kalırım. Size dediğim gibi, dostumdur o benim. İki şeyden biri, ya sarhoştur ya da değildir. Şayet sarhoş değilse ona, “Bon Coing Meyhanesi kapanmadan gel seninle birer tek atalım,” derim. Onu götürür, bir güzel sızdırırım. Mestienne Baba’nın sızması uzun sürmez, zaten hep sızmak üzeredir. Sonra onu masanın altına yatırır, mezarlığa girmek için kartını alırım ve onsuz dönerim. Artık işiniz yalnız benimledir. Yok, eğer Mestienne Baba sarhoşsa ona, “Hadi sen git, işini ben yaparım,” derim. O gider, ben de sizi delikten çıkarırım.

Jean Valjean ona elini uzattı. Fauchelevent dokunaklı bir köylü coşkunluğuyla uzatılan ele atıldı.

- Anlaştık, Fauchelevent Baba. Her şey yolunda gidecek.

- Yeter ki bir aksaklık olmasın, diye düşündü Fauchelevent. Bir de işler felakete dönerse!

V
ÖLÜMSÜZ OLMAK İÇİN AYYAŞ OLMAK YETMEZ

Ertesi gün güneş batarken, Maine Bulvarı’nda tek tük bazı gidip gelenler, ölü kafası, bacak kemiği ve gözyaşı şekilleriyle bezenmiş eski model bir cenaze arabasının geçtiğini görüp şapkalarını çıkarıyorlardı. Bu cenaze arabasının içinde, üstü beyaz bir kumaşla örtülü bir tabut vardı. Kumaşın üzerinde kolları iki yanına sarkmış kocaman bir ölü gibi geniş bir haç uzanmış yatıyordu. Arkadan, siyah kumaştan matem alameti taşıyan bir araba geliyordu. Arabada kilise kıyafetiyle bir papaz ve kırmızı takkeli bir koro çocuğu görülmekteydi. Siyah süsleri olan kurşuni üniformalarıyla iki cenaze taşıyıcısı, cenaze arabasının sağında ve solunda yürümekteydiler. Arkadan da işçi kıyafetli ihtiyar bir adam topallaya topallaya geliyordu. Cenaze alayı Vaugirard Mezarlığı’na doğru gitmekteydi.

Adamın cebinden bir çekicin sapı, bir keskinin çıplak demiri, bir kerpetenin iki bacağı dışarı çıkmıştı. Vaugirard Mezarlığı, Paris mezarlıkları arasında bir istisna teşkil ediyordu. Kendi özel âdetleri olduğu gibi bir araba kapısı, bir de yan kapısı vardı. Eski tabirlere bağlı kalan mahallenin yaşlı insanları bunlara atlı kapısı ve yaya kapısı derlerdi. Daha önce de söylediğimiz gibi, Petit-Picpus Bernardin-Benedikten rahibeleri, eskiden camialarına ait olan bu arazinin ayrı bir köşesine akşam vakti gömülme izni almışlardı. Böylece bu mezarlıkta mezarcılar yazın akşam hizmeti, kışın da gece hizmeti yapmak zorunda kaldıklarından özel bir disipline tabi bulunuyorlardı. O devirde Paris mezarlıklarının kapıları güneş batarken kapanırdı. Bu bir belediye kuralı olduğundan, Vaugirard Mezarlığı da öbürleri gibi buna uyardı. Atlı kapısıyla yaya kapısı birbirine yakın iki demir parmaklıktı. Onların yanında da mimar Perronnet tarafından inşa edilmiş olan ve içinde mezarlık kapıcısının oturduğu küçük bir ev vardı. Böylece bu demir parmaklıklı kapılar, güneş Invalides’in kubbesi arkasında kaybolduğu an mutlaka menteşeleri üzerinde dönerlerdi. Şayet o sırada mezarcılardan biri mezarlıkta geç kalmış olursa, çıkmak için tek çaresi mezarlıklar müdürlüğünce verilmiş mezarcı kartını kullanmaktı. Kapıcının penceresinin kepenginde posta kutusu gibi bir yer vardı. Mezarcı kartını bu kutunun içine atar, kapıcı kartın düştüğünü duyar, ipi çeker, böylece yaya kapısı açılırdı. Kartı üstünde yoksa, mezarcı adını söylerdi. Bazen yatmış, uyumuş olan kapıcı kalkar, gidip mezarcıyı tanıyıp tanımadığına bakar, sonra anahtarla kapıyı açardı. Mezarcı dışarı çıkardı ama on beş frank da ceza öderdi.

Kural dışı özelliklerinden ötürü bu mezarlık idari eşitliği bozuyordu. 1830’dan kısa bir süre sonra onu kaldırdılar. Doğu mezarlığı denilen Montparnasse Mezarlığı onun yerini aldı ve Vaugirard Mezarlığı’na bitişik o ünlü meyhaneye de vâris oldu. Meyhanenin tepesindeki bir tahtanın üzerine yağlı boyayla yapılmış bir ayva resmi vardı ve Au Bon Coing adıyla bir yandan içki içenlerin masalarına, öbür yandan mezarlığa bakan bir köşe meydana getiriyordu.

Vaugirard Mezarlığı solmuş diyebileceğimiz bir mezarlıktı. Eskilikten dökülüyordu. Her yanını küf sarıyor, çiçekler onu bırakıp gidiyorlardı. Burjuvalar Vaugirard Mezarlığı’na gömülmeye pek istekli değillerdi. Fukaralık kokuyordu burası. Halbuki Père-Lachaise, bakın o bambaşkaydı işte. Père-Lachaise’e gömülmek, maundan eşyaya sahip olmak gibi bir şeydi. Orada zarafet kendini belli ediyordu. Vaugirard Mezarlığı, eski Fransız bahçesi tarzında tanzim edilmiş, saygıdeğer bir kapalı sahaydı: dümdüz uzanan yollar, şimşirler, mazılar, çoban püskülleri, eski porsuk ağaçları altında eski mezarlar, çok yüksek otlar. Burada akşamlar trajik olurdu. Çok kasvetli çizgiler vardı burada.

Beyaz örtülü, siyah haçlı cenaze arabası Vaugirard Mezarlığı’na giden yola girdiğinde güneş henüz batmamıştı. Arabayı takip eden topal adam Fauchelevent’dan başkası değildi.

Crucifixion Rahibe’nin mihrabın altındaki mahzene gömülmesi, Cosette’in dışarı çıkarılması, Jean Valjean’ın ölü odasına sokulması, bütün bu işler hiç aksamadan, hiçbir engelle karşılaşılmadan yerine getirilmişti.

Bu arada şunu söyleyelim ki, Crucifixion Rahibe’nin manastır mihrabının altına gömülmesi, bizce tamamen bağışlanabilir bir suçtur. Bir göreve benzer kabahatlerden biridir bu. Rahibeler bu işi yaparken hiç huzursuzluk duymadıkları gibi, vicdanları onları alkışlamıştı. Manastırda “hükümet” adı verilen şey, otoriteye bir müdahaleden başka bir şey değildir ve bu müdahale daima bir tartışma konusu teşkil eder. Önce kural; yasaya gelince, onu ileride düşünürüz. Ey insanlar, dilediğinizce yasa yapın ama onları kendinize saklayın. Sezar’a ödenen vergi, Tanrı’ya ödenen verginin artığıdır daima. Bir prensibin yanında bir prens hiç kalır.

Fauchelevent cenaze arabasının peşinde, halinden memnun, topallıyordu. Biri rahibelerle, öbürü Mösyö Madeleine’le giriştiği, biri manastırın lehine, öbürü aleyhine olan çifte komplo tümüyle başarıya ulaşmıştı. Jean Valjean’ın sakinliği, başkalarına da geçen güçlü sakinliklerdendi. Fauchelevent artık başarıdan şüphe etmiyordu.

İşin geri kalan kısmı hiçbir şey değildi. İki yıldan beri mezarcıyı, babacan Mestienne Baba’yı, o tombul yanaklı adamcağızı belki on defa sarhoş edip sızdırmıştı. Mestienne Baba’yla istediği gibi oynuyordu. Onu istediği hale sokuyordu. Ona, kafasına, kendi iradesine, kendi fantezisine göre şekil verebiliyordu. Mestienne’in kafası Fauchelevent’ın takkesine tıpatıp uyuyordu. Fauchelevent tam bir güven içindeydi.

Cenaze alayı mezarlığa giden yola girince, Fauchelevent mutlulukla cenaze arabasına baktı ve kocaman ellerini ovuşturarak alçak sesle:

- İşte eğlenceli bir oyun! dedi.

Cenaze arabası birdenbire durdu. Parmaklıklı kapıya gelmişlerdi. Defin ruhsatını göstermek gerekiyordu. Cenaze İşleri’nin adamı mezarlık kapıcısıyla konuştu. Daima bir iki dakika kadar bir duraklamaya yol açan bu görüşme sırasında birisi, bilinmedik bir kişi, cenaze arabasının arkasında, Fauchelevent’ın yanında yer aldı. Geniş cepli bir ceket ve kolunun altında bir kazması olan işçi kılıklı bir adamdı bu.

Fauchelevent bu meçhul kişiye baktı.

- Siz kimsiniz? diye sordu.

Adam:

- Mezarcı, diye karşılık verdi.

Göğsüne bir top güllesi yiyip de yine canlı kalabilirse bir insan, yüzü işte o an Fauchelevent’ınki gibi olur.

- Mezarcı mı?

- Evet.

- Siz?

- Ben.

- Mezarcı Mestienne Baba’dır.

- İdi.

- Ne demek, idi?

- Öldü.

Fauchelevent her şeyi umardı da, bir bunu, bir mezarcının ölebileceğini ummazdı. Halbuki doğrudur bu, mezarcılar da ölürler. Başkalarının çukurunu kazarken insan kendi çukurunu da açar.

Fauchelevent ağzı açık kalakaldı. Ancak şu kelimeleri kekeleyecek gücü bulabildi kendisinde:

- Ama bu olamaz.

- Oldu işte.

Fauchelevent zayıf bir sesle:

- Fakat mezarcı Mestienne Baba’dır, dedi.

- Napolyon’dan sonra 18. Louis, Mestienne’den sonra Gribier. Köylüm, benim adım Gribier.

Fauchelevent, sapsarı kesilmiş bir halde Gribier’yi gözden geçirdi. Uzun boylu, zayıf, kurşuniye çalar renkte, tam cenazelik bir adamdı. Hekim olacakken beceremeyip mezarcı olmuş bir hali vardı.

Fauchelevent bir kahkaha patlattı.

- Amma da acayip şeyler oluyor yani! Mestienne Baba öldüyse, yaşasın küçük Lenoir Baba! Küçük Lenoir Baba nedir bilir misiniz? Altı meteliğe bir testi kırmızı şarap. Hem de Surene testisi, alimallah! Hakiki Paris Surene’i! Ah! İhtiyar Mestienne öldü demek! Çok üzüldüm, neşeli bir insandı. Ama siz de neşeli bir insansınız, öyle değil mi arkadaş? Az sonra gidip bir tek atarız.

Adam cevap verdi:

- Ben okumuş bir adamım. Dörde kadar okudum. Hiç içmem.

Cenaze arabası yeniden yola koyulmuştu, mezarlığın ana yolunda ilerliyordu.

Fauchelevent adımlarını ağırlaştırmıştı. Sakatlıktan çok iç sıkıntısından topallıyordu.

Mezarcı onun önü sıra gidiyordu.

Fauchelevent bu beklenmedik Gribier’yi bir kere daha gözden geçirdi.

Genç oldukları halde yaşlı görünen ve zayıflıklarına rağmen çok kuvvetli olan insanlardandı bu.

- Arkadaş! diye seslendi Fauchelevent.

Adam döndü.

- Ben manastırın mezarcısıyım.

- Meslektaşız, dedi adam.

Fauchelevent okumamıştı ama çok kurnazdı; tehlikeli cinsten bir kişi, iyi bir konuşmacı karşısında bulunduğunu anlayıverdi. Homurdandı:

- Demek öyle ha, Mestienne Baba öldü.

Adam cevap verdi:

- Tamamen. Ulu Tanrı vade defterine baktı. Sıra Mestienne Baba’nındı. Mestienne Baba da öldü.

Fauchelevent, düşünmeden tekrarladı:

- Ulu Tanrı...

Adam ciddi bir tavırla:

- Ulu Tanrı, dedi. Filozoflara göre Ezeli ve Ebedi Baba, Jakobenlere göre Yüce Varlık.

Fauchelevent:

- Tanışmayacak mıyız? diye kekeledi.

- Tanıştık ya. Siz köylüsünüz, ben Parisliyim.

- Birlikte içmeden tanışılmaz. Kadehini boşaltan yüreğini boşaltır. Benimle içmeye geleceksiniz. Reddetmek olmaz.

- Önce iş.

Fauchelevent “Mahvoldum,” diye düşündü.

Rahibelerin köşesine giden küçük yola ancak birkaç tekerlek dönüşü mesafe kalmıştı.

Mezarcı yine konuştu:

- Köylüm, beslemem gereken yedi yumurcak var başımda. Onların yemeleri gerektiğine göre benim içmemem gerek.

Ve önemli bir laf eden ciddi bir kişi memnunluğuyla ilave etti:

- Onların açlığı benim susuzluğumun düşmanıdır.

Cenaze arabası sık bir selvi topluluğunun yanından dönerek ana yolu bıraktı, küçük bir yola saptı, toprak kısma girdi ve bir koruluğa daldı. Kabrin hemen o yakınlarda olduğuna alametti bu. Fauchelevent adımlarını ağırlaştırıyordu ama cenaze arabasının gidişini yavaşlatamıyordu. Bereket versin ki yumuşak ve kış yağmurlarıyla ıslanmış olan toprak tekerleklere yapışarak gidişi ağırlaştırmaktaydı.

Fauchelevent mezarcıya yaklaştı:

- Öyle nefis bir Argenteuil şarapcağızı var ki, diye mırıldandı.

- Hemşerim, dedi adam, ben mezarcı olacak adam değildim. Babam Prytanee’de kapıcıydı. Beni edebiyatçı yapmak istiyordu. Ama başına bazı felaketler geldi. Borsada kayıplara uğradı. Yazarlık mesleğinden vazgeçmek gerekti. Fakat yine de arzuhalcilik yapıyorum.

- Öyleyse siz mezarcı değilsiniz, öyle değil mi? diye bu pek cılız dala yapışarak hemen karşılık verdi Fauchelevent.

- Biri öbürüne engel değil ki. İki işi bir araya getiriyorum.

Fauchelevent bu son kelimeyi anlamadı.

- Gidip içelim, dedi.

Burada belirtilmesi gereken bir nokta var. Fauchelevent kalbini sıkan endişe ne olursa olsun, içmeyi teklif ediyordu, ama bir hususu açıklamıyordu: İçki parasını kim ödeyecekti? Her zaman Fauchelevent teklif eder, parayı Mestienne Baba öderdi. İçme teklifi hiç şüphesiz, yeni mezarcı dolayısıyla ortaya çıkan yeni durumdan doğuyordu. Yapılması gereken bir teklifti bu, ama ihtiyar bahçıvan, bir halk deyişi halini almış olan Rabelais’nin çeyrek saatini,[70] hiç de kasıtsız sayılmayacak şekilde karanlıkta bırakıyordu. Ne kadar heyecanlı ve kaygılı olursa olsun, ödeme işini hiç mi hiç düşündüğü yoktu Fauchelevent’ın.

Mezarcı tepeden bakan bir gülümseyişle devam etti:

- Karnını doyurmam gerek. Mestienne Baba’nın işini üstüme almayı kabul ettim. İnsan öğrenimini aşağı yukarı tamamlayınca, filozof oluyor. El işine kol işini de ekledim. Sevres Sokağı’ndaki çarşıda bir yazıcı dükkânım var. Bilmem biliyor musunuz. Şemsiyeciler çarşısı. Kızıl Haç’ın bütün aşçı kadınları bana gelirler. Piyade erlerine aşk namelerini ben çiziktiririm. Sabahları tatlı mektuplar yazar, akşamları mezar kazarım. Hayat bu işte, köylü dayı.

Cenaze arabası ilerliyordu. Endişesi doruğa varan Fauchelevent, dört bir yanına bakınıp duruyordu. Alnından iri iri ter damlaları dökülmekteydi.

- Ama, diye devam etti mezarcı, insan iki efendiye birden kulluk edemez. Onun için ya kalemi ya da kazmayı seçmem gerekecek. Kazma ellerimi bozuyor.

Cenaze arabası durdu.

Matem arabasından önce korocu çocuk sonra papaz indiler.

Arabanın küçük ön tekerleklerinden biri bir toprak yığınının üstüne çıkmıştı biraz. Bu yığının ötesinde açık bir çukur görünüyordu.

Fauchelevent bitkin bir halde:

- İşte eğlenceli bir oyun! diye tekrar söylendi.

VI
DÖRT TAHTA ARASINDA

Kim vardı tabutun içinde, biliyoruz: Jean Valjean. Jean Valjean tabutun içine ancak yaşayacak şekilde yerleşmişti ve biraz nefes alabiliyordu.

Vicdan huzurunun, geri kalan her şeyi de huzurlu kılması ne garip şeydir. Jean Valjean’ın bütün önceden düşünülmüş tertipleri dünden beri yolunda gidiyordu. O da Fauchelevent gibi, Mestienne Baba’ya güveniyordu. Sonuçtan emindi. Hiç bu kadar kritik bir durum ve duruma rağmen böylesi bir huzur görülmemiştir.

Tabutun dört tahtasından etrafa müthiş bir sükûn yayılıyordu. Sanki ölülerin istirahatinden bir şeyler geçmişti Jean Valjean’ın huzuruna.

Ölümle oynadığı korkunç dramın bütün safhalarını bu tabutun dibinden izleyebilmişti ve hâlâ da izliyordu. Fauchelevent’ın üst tahtayı mıhlamayı tamamlamasından az sonra, Jean Valjean kaldırılıp götürüldüğünü ve ardından arabada gittiğini hissetti. Sarsıntının azalmasından, kaldırım taşlarından düzleşmiş zemine geçtiklerini, yani sokaklardan çıkıp bulvarlara geldiklerini anlamıştı. Boğuk bir gürültü duyunca, Austerlitz Köprüsü’nden geçtiklerini tahmin etmişti, ilk duraklamada mezarlığa girdiklerini anlamıştı, İkincisinde kendi kendine, “İşte çukura geldik,” demişti.

Birdenbire birtakım ellerin tabutu yakaladığını hissetti, sonra tahtaların üzerinde seri bir sürtünme duydu, çukura indirilmek üzere tabutun çevresine bir ip bağladıklarını anladı.

Sonra başı döner gibi oldu.

Herhalde cenaze taşıyıcılarla mezarcı tabutun dengesini bozmuşlar ve başını ayaklarından önce indirmişlerdi. Kendisini düz ve hareketsiz hissedince, yeniden iyice kendine geldi. Çukurun dibini boylamıştı.

Bir soğukluk hissetti.

Yukarıdan, soğuk ve merasimli bir ses yükseldi. Anlamını kavramadığı birtakım Latince kelimelerin sıralandığını duydu. Kelimeler o kadar ağır söyleniyordu ki, teker teker her birini kulağı yakalayabiliyordu:

- Qui dormiunt in terrae pulvere, evigilabunt; alii in vitam æternam, et alii in opprobrium, ut videant semper.[71]

Bir çocuk sesi:

- De profundis,[72]dedi.

Ciddi, ağır ses yeniden başladı:

- Requiem æternam dona ei, Domine?[73]

Çocuk sesi cevap verdi:

- Et lux perpetua luceat ei.[74]

Üstünü örten tahtada birkaç yağmur damlasının yumuşak vuruşuna benzer bir şey işitti. Okunmuş su olsa gerekti bu.

Düşündü: “İş bitmek üzere. Biraz daha sabır. Rahip neredeyse gidecektir. Fauchelevent, Mestienne’i içmeye götürecek. Beni bırakacaklar. Sonra Fauchelevent tek başına dönüp beni çıkaracak. En aşağı bir saatlik bir iş.”

Ciddi, ağır ses tekrar duyuldu:

- Requiescat in pace.[75]

Sonra çocuk sesi:

- Amen, dedi.

Kulak kabartan Jean Valjean, uzaklaşan adım seslerine benzer sesler fark etti.

“Gidiyorlar işte,” diye düşündü. “Yalnızım artık.” Birdenbire başının üstünde yıldırım düşmesini andıran bir gürültü işitti.

Tabutun üstüne düşen bir kürek topraktı bu. İkinci bir kürek toprak daha düştü.

Nefes aldığı deliklerden biri tıkanmıştı. Arkadan bir üçüncü kürek toprak düştü. Sonra bir dördüncüsü.

En güçlü insanlardan da daha güçlü şeyler vardır. Jean Valjean kendini kaybetti.

VII
"KARTINI KAYBETMEK” SÖZÜ NEREDEN GELİYOR

Jean Valjean’ın içinde bulunduğu tabutun üstünde bakın neler oluyordu.

Cenaze arabası uzaklaştıktan, papazla korocu çocuk da arabaya binip gittikten sonra gözlerini mezarcıdan ayırmayan Fauchelevent, onun eğilip toprak yığınına dimdik sokulu duran küreğe yapıştığını gördü.

O zaman Fauchelevent olağanüstü bir karar aldı. Çukurla mezarcının arasına girdi ve kollarını çapraz kavuşturarak,

- Parayı ben ödüyorum! dedi.

Mezarcı hayretle ona baktı.

- Ne diyorsun, köylüm? dedi.

Fauchelevent tekrarladı:

- Parayı ben ödüyorum!

- Neyin parasını?

- Şarabın.

- Hangi şarabın?

- Argenteuil şarabının.

- Nerede bu Argenteuil şarabı?

- Bon Coing’da.

- Cehennem ol git başımdan! dedi mezarcı ve tabutun üzerine bir kürek toprak attı.

Tabuttan tok bir ses geldi. Fauchelevent sallandığını ve neredeyse kendisinin de çukura düşeceğini hissetti. İçine can çekişme hırıltısının boğukluğu karışmaya başlayan bir sesle haykırdı:

- Arkadaş, Bon Coing kapanmadan!

Mezarcı küreğine yeniden toprak aldı. Fauchelevent devam etti:

- Ben ödeyeceğim.

Ve mezarcının koluna yapıştı.

- Arkadaş, beni dinle. Ben manastır mezarcısıyım, size yardıma geldim. Bu iş gece de yapılabilir. Onun için gidip bir tek atmakla işe başlayalım.

Bir yandan böyle konuşup bu umutsuz ısrardan medet umarken, bir yandan da kara kara düşünüyordu: “Hadi içti diyelim! Bakalım sızacak mı?”

- Bana bak taşralı, dedi mezarcı, mademki ille de içelim istiyorsun, kabul ediyorum, içelim. Ama işten sonra, önce dünyada olmaz.

Ve küreğini işletmeye başladı, Fauchelevent onu tuttu.

- Altı meteliklik Argenteuil bu!

- Yeter yahu, dedi mezar kazıcı, çancı gibisin sen. Din don, din don, başka bir şey bildiğin yok. Hadi çek git başımdan.

Ve ikinci küreği de attı.

Fauchelevent artık ne söylediğini bilmez hale gelmişti.

- Canım gel içelim işte, diye haykırdı, ödeyecek ben olduğuma göre!

- Çocuğu hele bir yatıralım, ondan sonra, dedi mezarcı.

Üçüncü küreği attı.

Sonra küreği toprağa saplayıp ekledi:

- Bak görüyorsun ya, bu gece hava soğuk olacak, eğer ölüyü örtüsüz bırakıp gidersek sonra arkamızdan bağırır.

Bu sırada mezarcı küreğini daldırırken eğiliyor ve eğilirken ceketinin cebi açılıyordu.

Fauchelevent’ın şaşkın bakışları farkında olmadan bu cebe takıldı ve durdu.

Güneş henüz ufukta kaybolmamıştı; bu açılan cebin dibinde beyaz bir şeyi fark edebilecek kadar ortalık aydınlıktı.

Bir Picardie köylüsünün gözünde çakabilecek şimşeklerin hepsi, Faucelevent’in gözbebeklerinde çaktı. Kafasında bir fikir doğmuştu.

Bütün dikkati küreğindeki toprakta toplanmış olan mezarcı farkına varmadan, arkadan elini onun cebine daldırdı ve cebin dibindeki o beyaz şeyi çekip alıverdi.

Mezarcı dördüncü kürek toprağı da çukura yolladı. Beşinci küreği atmak için döndüğü sırada, Fauchelevent ona derin bir sükûnetle bakarak:

- Yeni nefer, aklıma gelmişken sorayım, kartın var mı senin?

Mezarcı durakladı.

- Ne kartı?

- Güneş batıyor.

- Âlâ, gece takkesini giysin.

- Mezarlığın kapısı kapanacak.

- E, ne yapalım yani?

- Kartın var mı?

- Ha! Kartım mı? dedi mezarcı.

Ceplerini karıştırdı. Ceplerinden birini bırakıp ötekini karıştırıyordu.

Yelek ceplerine geçti, birinciyi araştırdı, ikinciyi tersine çevirdi.

- Hayır, dedi, kartım yok. Unutmuşum.

- On beş frank ceza, dedi Fauchelevent.

Mezarcı yemyeşil kesildi. Kurşuniye çalan insanlar solunca yeşil olurlar.

- Tüh! Allah belasını versin, yerin dibine batsın! diye haykırdı. On beş frank ceza!

- Üç tane yüz metelik, dedi Fauchelevent.

Mezarcı küreğini elinden attı.

Şimdi sıra Fauchelevent’a gelmişti.

- Hadi benim acemi erim, öyle hemen umutsuzluğa kapılma, dedi. Kendini öldürüp hazır çukura atacak değilsin ya. On beş frank, on beş franktır; zaten hem ödemeyebilirsin de. Ben eskiyim, sen yenisin. Hileleri, hurdaları, alavereyi, dalavereyi iyi bilirim ben. Sana bir dost nasihati vereyim. Güneş batmak üzere, burası besbelli, kubbeye dokundu dokunacak, beş dakikaya kadar mezarlık kapanır.

- Doğru, dedi mezarcı.

- Beş dakika içinde sen bu çukuru dolduramazsın, gayya kuyusu gibi kazılmış bu çukur. Parmaklık kapanmadan çıkmaya vakit bulamazsın.

- Doğru.

- Öyleyse on beş frank ceza.

- On beş frank!

- Ama henüz vaktin var... Nerede oturuyorsun?

- Şehir kapısından iki adım ötede, buradan bir çeyrek tutar. Vaugirard Sokağı, 87 numara.

- Tabanları yağlarsan, hemen çıkıp gidecek kadar vaktin var.

- Tamam.

- Parmaklığın dışına çıktın mı, doğru evine koşar, kartını alır dönersin, mezarlık kapıcısı sana kapıyı açar. Kartın olduğuna göre, hiçbir şey ödemek gerekmez. Böylece ölünü gömersin. Bu arada ben de sen gelene kadar beklerim, kaçmasın diye.

- Köylüm, hayatımı sana borçluyum.

- Hadi tüy, dedi Fauchelevent.

Minnetinden aklını şaşıran mezarcı, onun elini sıktı ve koşa koşa gitti.

Mezarcı ortalıktan kaybolduktan ve ayak sesleri kesildikten sonra çukura doğru eğilerek alçak sesle seslendi:

- Madeleine Baba!

Cevap veren olmadı.

Fauchelevent ürperdi. İnmekten çok yuvarlanarak kendisini çukurdan içeri bıraktı, tabutun başına atılıp haykırdı:

- Orada mısınız?

Tabuttan ses çıkmıyordu.

Fauchelevent titremekten nefesi kesilerek demir keskisiyle çekicini aldı. Üst tahtayı söküp attı.

Alacakaranlığın içinde Jean Valjean’ın yüzü göründü; gözleri kapalı, rengi sopsoluktu.

Fauchelevent’ın saçları diken diken oldu. Ayağa kalktı; sonra çukurun kenarına düşercesine yaslandı, neredeyse tabutun üstüne yığılacaktı. Jean Valjean’a baktı.

Jean Valjean beti benzi uçmuş, hareketsiz yatıyordu. Fauchelevent soluk kadar alçak bir sesle mırıldandı:

- Ölmüş!

Doğruldu, doğrulurken kollarını öyle şiddetle çapraz kavuşturdu ki, iki yumruğu iki omzuna çarptı.

- İşte, onu ben böyle kurtardım! diye haykırdı.

Sonra zavallı adam hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı. Bir yandan da kendi kendine konuşuyordu. Çünkü monologun doğada bulunmayan bir şey olduğunu sanmak yanlıştır. Kuvvetli heyecanlar insanı çok defa yüksek sesle konuşturur.

- Mestienne Baba’nın suçu bu. Ne diye öldü o ahmak sanki? Hiç olmadık zamanda geberecek ne vardı? O öldürdü Madeleine Baba’yı. Madeleine Baba! Tabutun içinde. Yerine yerleşti bile. Her şey bitti. Ah, bütün bu işlerde akıl izan var mı? Ah! Tanrım! Öldü! Peki ama, ya onun o küçük kızı, ne yapacağım şimdi onu ben? Yemişçi kadın ne diyecek? Onun gibi bir adam, bunun gibi bir ölümle ölsün. Tanrım mümkün mü bu? Arabanın altına girişini hatırlıyorum da! Madeleine Baba! Madeleine Baba! Hay Allah! Havasızlıktan boğuldu, demiştim ben zaten. Bana inanmak istemedi. Hadi bakalım! İşte gerçekten pis bir oyun! Öldü o dürüst adam, iyi Tanrı’nın iyi kulları arasında gelmiş geçmiş en iyi insan öldü! Peki, ya onun o küçük kızı! Ah! Ben bir daha artık oraya dönemem. Burada kalırım. Böyle bir oyun çevirdikten sonra! İki ihtiyar delilik etmeye kalkışırsa böyle olur işte. Fakat önce, nasıl edip de girmişti manastıra? Her şeyin başı orada. Bu gibi şeyler yapmaya kalkışmamalı. Madeleine Baba! Madeleine Baba! Madeleine Baba! Madeleine! Mösyö Madeleine! Sayın Belediye Başkanı! Duymuyor beni. Hadi şimdi çık işin içinden bakalım!

Saçlarını yolmaya başladı.

Uzaktan, ağaçların arasından, keskin bir gıcırtı işitildi. Mezarlığın kapatılan demir parmaklıklı kapısıydı bu. Fauchelevent, Jean Valjean’ın üzerine eğildi ve o an yerinden sıçradı, bir mezar çukurunda gerilemek ne kadar mümkünse o kadar geriledi.

Jean Valjean gözlerini açmış, ona bakıyordu.

Bir ölüm görmek korkunçtur, ama bir ölümden sonra diriliş görmek de en az onun kadar korkunçtur. Fauchelevent taş kesildi, sapsarı, şaşkın, bütün bu aşırı heyecanlardan altüst olmuş bir halde, karşısındakinin diri mi yoksa ölü mü olduğunu kestiremeden, kendisine bakan Jean Valjean’a bakıyordu.

- Uyuyakalmışım, dedi Jean Valjean ve doğrulup oturdu.

Fauchelevent dizüstü çöktü.

- İyi yürekli, adaletli Meryem! Beni korkuttun!

Sonra ayağa kalkıp bağırdı:

- Teşekkürler Madeleine Baba!

Jean Valjean sadece bayılmıştı. Açık hava onu ayıltmıştı.

Sevinç, korkunun gerilemesidir.

Fauchelevent’ın da hemen hemen Jean Valjean kadar gayret sarf etmesi gerekiyordu kendine gelmek için.

- Demek ölmemiştiniz! Ah! Siz ne akıllı insansınız! Sizi o kadar çok çağırdım ki, sonunda geri geldiniz. Gözlerinizi kapanmış görünce, “Tamam, havasızlıktan boğuldu işte,” dedim. Az daha çıldırıyordum, zırdeli oluyordum, gömlek giydirilecek bir deli. Bicetre’e koyacaklardı beni, ölseydiniz ne yapardım ben? Ya sizin küçük! Yemişçi kadın hiçbir şey anlamayacaktı bu işten! Çocuğu getirip kucağıma veriyorlar, sonra büyükbaba ölüyor! Ne hikâye! Ey benim cennetlik azizlerim, ne hikâye! Ama neyse, siz yaşıyorsunuz ya, bundan iyisi can sağlığı.

- Üşüyorum, dedi Jean Valjean.

Bu söz, Fauchelevent’ı iyice gerçeğe döndürdü. Durum acildi. İki adam kendilerine gelmiş olsalar bile, pek farkında olmadıkları halde, ruhları huzursuzdu, içlerinde bir gariplik vardı. Bulundukları yerin yadırgatıcı kasvetindendi bu.

Fauchelevent:

- Çabuk çıkalım buradan, diye bağırdı.

Elini cebine attı, önceden tedarik ettiği bir matarayı çıkardı.

- Ama önce bir yudum içki! dedi.

Açık havanın başlattığını matara tamamladı. Jean Valjean içkiden bir yudum içti, aklı iyice başına geldi. Tabuttan çıktı, Fauchelevent’ın kapağı yeniden çivilemesine yardım etti.

Üç dakika sonra çukurun dışındaydılar.

Fauchelevent artık rahattı. Hiç acele etmiyordu. Mezarlık kapanmıştı. Mezarcı Gribier’nin çıkagelme tehlikesi yoktu. Bu “acemi er” evinde kartını aramakla meşguldü ve bulması da mümkün değildi çünkü kart Fauchelevent’ın cebinde bulunuyordu. Kart olmayınca da tekrar mezarlığa giremezdi.

Fauchelevent küreği, Jean Valjean da kazmayı aldı; ikisi birlikte boş tabutu gömdüler.

Çukur dolunca, Fauchelevent Jean Valjean’a:

- Dönelim artık, dedi. Kürek bende kalsın, siz de kazmayı alın.

Gece bastırıyordu.

Jean Valjean hareket etmekte, yürümekte biraz zorluk çekti. Tabutun içinde sertleşmiş, biraz kadavralaşmıştı. Dört tahtanın arasında ölüm katılaşması sarmıştı onu. Mezarın buzunu üstünden atması gerekiyordu sanki.

- Uyuşukluk gelmiş size, dedi Fauchelevent. Yazık ki topalım yoksa tabanlarımızı birbirine vurup ısınırdık.

- Pöh! Dört adım attım mı bacaklarım açılır, diye Jean Valjean karşılık verdi.

Cenaze arabasının geçtiği yollardan geçerek yürüdüler.

Kapalı parmaklığın ve küçük kapıcı evinin önüne gelince, elinde mezarcının kartını tutan Fauchelevent bunu kutudan içeri attı, kapıcı ipi çekti, kapı açıldı, çıktılar.

- İşler ne kadar yolunda gidiyor! dedi Fauchelevent. Her şeyi ne iyi akıl ettiniz, Madeleine Baba!

Vaugirard Kapısı’ndan gayet basit bir şekilde geçtiler. Bir mezarlık civarında bir kürekle bir kazma, iki geçiş tezkeresi demektir.

Vaugirard Sokağı’nda kimsecikler yoktu. Fauchelevent yürürken gözlerini evlere doğru kaldırarak:

- Madeleine Baba, sizin gözleriniz benimkilerden daha iyi görür, şu 87 numarayı bana gösteriverin, dedi.

- İşte, dedi Jean Valjean, tam burada.

- Sokakta kimse yok. Kazmayı bana verin ve iki dakika bekleyin beni.

Fauchelevent 87 numaraya girdi, fukarayı daima tavan arasına çeken içgüdünün rehberliğinde, doğruca yukarıya çıktı ve karanlıkta bir çatı odasının kapısını vurdu.

Bir ses cevap verdi:

- Giriniz.

Gribier’nin sesiydi bu.

Fauchelevent kapıyı itti. Mezarcının evi bütün talihsiz barınaklar gibi eşyasız, karışık bir sefalet yuvasıydı. Bir ambalaj sandığı belki de bir tabut konsol, bir yağ tenekesi çeşme, saman dolu bir çuval yatak, döşeme taşları iskemle ve masa yerini tutuyordu. Bir köşede, eski partal bir halı parçasının üzerinde, zayıf bir kadınla bir sürü çocuk kümelenmişlerdi. Bu fakir evin içi bir altüst oluşun izlerini taşımaktaydı. Sanki sırf “orası için” bir zelzele olmuştu. Kapaklar yerinden oynamış, paçavralar dağılmış, testi kırılmış, ana ağlamış, çocuklar muhtemelen dövülmüşlerdi. Haşin ve öfkeli bir araştırmanın izleriydi bunlar. Mezarcının kartını çılgınca aradığı ve testiden karısına kadar fakirhanede her şeyi bu kayıptan sorumlu tuttuğu belli oluyordu. Umutsuz bir görünüşü vardı. Fakat Fauchelevent maceranın sonunu getirmek için fazla acele ettiğinden, başarısının bu elemli yanını fark edemedi. İçeri girdi.

- Kazmanızla küreğinizi getirdim, dedi.

Gribier şaşkın şaşkın ona baktı.

- Siz misiniz köylüm?

- Yarın sabah mezarlığın kapıcısında kartınızı da bulacaksınız.

Sonra kürekle kazmayı yere bıraktı.

- Ne demek oluyor bu? diye Gribier sordu.

- Şu dernek oluyor ki, kartınızı cebinizden düşürmüşsünüz, siz gittikten sonra onu yerde buldum, ölüyü gömdüm, çukuru doldurdum, işinizi yaptım, kapıcı yarın kartınızı size geri verecek, siz de on beş frank ödemeyeceksiniz. İşte hepsi bu, acemi erim.

Gribier sevinç içinde:

- Sağ ol hemşerim! diye bağırdı. Gelecek sefer içki paraları benden.

VIII
BAŞARILI BİR SORGULAMA

Bir saat sonra, gece karanlığı içinde iki adamla bir çocuk, Petit-Picpus Sokağı’ndaki 62 numaralı kapının önündeydiler. İki adamdan daha yaşlı olanı kapının tokmağını kaldırıp indiriyordu.

Bunlar Fauchelevent, Jean Valjean ve Cosette’ti.

İki adam, Fauchelevent’ın bir gün önce Cosette’i bıraktığı Chemin-Vert Sokağındaki yemişçi kadına gidip onu almışlardı. Cosette bu yirmi dört saati, olup bitenlerden hiçbir şey anlamadan, sessiz sedasız titreyerek geçirmişti. O kadar titriyordu ki ağlamamıştı bile. Ayrıca ne yemek yemiş ne de uyumuştu. İyi yürekli yemişçi kadın ona yüz çeşit soru sormuş, hep aynı hüzünlü bakıştan başka bir cevap alamamıştı. Cosette iki gündür işitip gördüğü şeylere dair hiçbir bilgi sızdırmamıştı. Buhranlı bir devre geçirdiklerini sezinliyor, “uslu durmak” gerektiğini derinden hissediyordu. Ürkmüş bir küçük çocuğun kulağına belli bir vurguyla söylenen şu dört kelimelik “Sakın bir şey söyleme!” sözünün mutlak kudretini bilmeyen var mıdır? Korku dilsizdir. Zaten hiç kimse bir çocuk gibi sır saklayamaz.

Yalnız bu uğursuz yirmi dört saatin sonunda Jean Valjean’ı tekrar gördüğü zaman, Cosette öyle bir sevinç çığlığı koparmıştı ki bunu duyan anlayışlı bir kimse, bu çığlığın bir uçurumdan çıkış anlamına geldiğini tahmin ederdi.

Fauchelevent manastırdan olduğu için parolaları biliyordu. Bütün kapılar bir bir açıldı.

Giriş ve çıkış problemi, bu korkunç çifte problem böylece çözülmüş oldu.

Kendisine talimat verilmiş olan kapıcı, avluyu bahçeye bağlayan ve yirmi yıl öncesine kadar avlunun araba kapısı karşısına rastlayan dip duvarında, sokaktan görülebilen küçük servis kapısını açtı.

Kapıcı her üçünü de bu kapıdan içeri soktu. Buradan Fauchelevent’ın bir gün önce başrahibeden talimat aldığı özel görüşme odasına vardılar.

Başrahibe tespihi elinde onları bekliyordu. Peçesini indirmişti, bir seçici rahibe de onun yanında ayaktaydı. Mahremiyete saygılı bir şamdan görüşme yerini aydınlatmakta, daha doğrusu aydınlatır gibi yapmaktaydı. Başrahibe Jean Valjean’ı tepeden tırnağa gözden geçirdi. Hiçbir şey yere bakan bir göz kadar iyi inceleyemez. Sonra onu sorguya çekti:

- Kardeşi siz misiniz?

- Evet, saygıdeğer rahibe, diye Fauchelevent karşılık verdi.

- İsminiz nedir?

Fauchelevent cevap verdi:

- Ultime Fauchelevent.

Gerçekten de Ultime adında ölmüş bir erkek kardeşi vardı.

- Nerelisiniz?

Fauchelevent cevap verdi:

- Amiens yakınlarında Picquigny’den.

- Kaç yaşındasınız?

Fauchelevent cevap verdi:

- Elli.

- Mesleğiniz nedir?

Fauchelevent cevap verdi:

- Bahçıvan.

- İyi Hıristiyan mısınız?

Fauchelevent cevap verdi:

- Ailede herkes iyi Hıristiyan’dır.

- Bu küçük kız sizin mi?

Fauchelevent cevap verdi:

- Evet, saygıdeğer rahibe.

- Babası mısınız?

Fauchelevent cevap verdi:

- Büyükbabası.

- İyi cevap veriyor, dedi.

Jean Valjean tek kelime söylememişti.

Başrahibe dikkatle Cosette’e baktı ve seçici rahibeye alçak sesle:

- Çirkin olacak, dedi.

İki rahibe, görüşme yerinin köşesinde birkaç dakika kadar alçak sesle konuştular, sonra başrahibe döndü ve:

- Fauvent Baba, dedi, çıngıraklı bir dizliğiniz daha olacak. Artık iki tane dizliğe ihtiyaç var.

Gerçekten de, ertesi gün bahçede artık iki çıngırak sesi duyuluyor ve rahibeler peçelerinin bir ucunu hafifçe kaldırmaktan kendilerini akmıyorlardı. Bahçenin ucunda, ağaçların altında iki adamın, Fauvent’la bir başkasının yan yana toprağı belledikleri görülüyordu. Çok büyük bir olaydı bu. Rahibeler aralarında konuşup birbirlerine, “Bir bahçıvan yardımcısı,” demeye varacak kadar sessizliği bozdular.

Seçici rahibeler ekliyorlardı:

- Fauvent Baba’nın kardeşi.

Gerçekten de, Jean Valjean usulüne uygun bir şekilde yerleşmişti. Meşin dizliği ve çıngırağı vardı; artık resmiyet kazanmıştı. Adı Ultime Fauchelevent’dı.

Manastıra kabul edilmesinde en güçlü belirleyici neden, başrahibenin Cosette hakkındaki gözlemi olmuştu: “Çirkin olacak.”

Başrahibe bu teşhisi koyar koymaz Cosette’e sevgi duydu; sevap için, ücretsiz öğrenci olarak yatılı okulda ona yer verdi.

Son derece mantıklı bir davranıştı bu.

Manastırda, ayna istediği kadar bulunmasın, kadınların kendi çehreleri hakkında bir fikirleri vardır. Kendilerini güzel hisseden kızlar rahibe olmayı kolay kolay kabul etmezler. Rahibe olma isteği genellikle gevezelikle ve güzellikle ters orantılı olduğundan, güzellerden çok çirkinler umut vericidir. Bunun için çirkinlerden yana güçlü bir eğilim vardır.

Bu macera iyi yürekli ihtiyar Fauchelevent’ın itibarını arttırdı. Üç yönden başarı kazanmış oluyordu: kurtardığı ve barındırdığı Jean Valjean yönünden; “Beni cezadan kurtardı,” diyen mezarcı Gribier yönünden; onun sayesinde Crucifixion Rahibe’nin tabutunu mihrabın altında muhafaza edebilen, Sezar’ı ustalıkla bertaraf edip Tanrı’yı hoşnut kılan manastır yönünden. Petit-Picpus’de içinde ceset bulunan bir tabut, Vaugirard Mezarlığında ise içinde ceset bulunmayan bir tabut vardı artık. Kamu düzeni böylece derinden bozulmuş oluyordu, ama kimse bunun farkında değildi.

Manastıra gelince, onun Fauchelevent’a minnettarlığı büyüktü. Fauchelevent hizmetkârların en iyisi, bahçıvanların en değerlisi haline geldi. Başpiskopos’un manastırı ilk ziyaretinde, başrahibe olayı biraz günah çıkarma, biraz da övünme bâbında, Efendi Hazretleri’ne anlattı. Başpiskopos da manastırdan ayrıldıktan sonra, bundan Mösyö’nün[76] günah çıkarıcısı, daha sonra Reims Başpiskoposu ve kardinal olan Mösyö de Latil’e usul usul, sitayişle söz etti. Fauchelevent’a duyulan hayranlık epey yol aldı, ta Roma’ya kadar uzandı. Şu an önümüzde bir mektup duruyor; o tarihte Papa olan 12. Leon’un, papalığın Paris elçiliğinde monsenyör ve kendisi gibi Della Genga adında bir akrabasına yazdığı bu mektupta şu satırlar okunmaktadır: “Paris’teki manastırlardan birinde Fauvent adında mübarek bir insan olan, fevkalade bir bahçıvan varmış.” Bu zaferin bir katresi bile, barakasında yaşayıp duran Fauchelevent’a kadar ulaşamadı. Fevkaladeliğinden ve mübarekliğinden haberi bile olmadan aşılarını aşılamaya, çapalarını çapalamaya ve kavunlarının üstünü örtmeye devam etti. “Boynuzlu hayvanlar müsabakasında ödül kazanan öküz” ibaresiyle Illustrated London News’da resmi yayınlanan bir Durham ya da Surrey öküzünden daha çok haberdar değildi şanından.

IX
KAPANIŞ

Cosette manastırda susmaya devam etti.

Cosette gayet tabii olarak, kendisini Jean Valjean’ın kızı sanıyordu. Zaten bir şey bilmediğinden, bir şey söyleyemezdi. Sonra da ne olursa olsun zaten bir şey söylemezdi. Evvelce de belirttiğimiz gibi hiçbir şey felaket kadar çocukları sessizliğe alıştıramaz. Cosette o kadar acı çekmişti ki, her şeyden korkuyordu, hatta konuşmaktan, nefes almaktan bile. Tek bir söz, çok defa üzerine bir çığın yuvarlanmasına yol açmıştı. Jean Valjean’la birlikte olduğundan beri kendisini güvende hissetmeye başlamıştı. Manastıra oldukça çabuk alıştı. Yalnız Catherine için üzülüyor ama bunu söylemeye cesaret edemiyordu. Yine de bir seferinde Jean Valjean’a:

- Babacığım, eğer böyle olacağını bilseydim onu da getirirdim, dedi.

Cosette manastırın yatılı öğrencisi olunca, oradaki öğrencilerin elbisesini giymek zorunda kaldı. Jean Valjean onun sırtından çıkan elbiseleri geri almak iznini elde etti. Thènardier’nin han bozuntusundan ayrılırken ona giydirdiği matem kıyafetiydi bu. Henüz pek yıpranmış değildi. Jean Valjean bu eskileri ve bunlarla birlikte yün çorapları ve ayakkabıları, manastırda bol bol bulunan kâfuru ve daha başka kokulu maddelerle iyice bulayarak, bir yolunu bulup elde ettiği küçük bir valize yerleştirdi. Valizi yatağının yanında duran bir iskemlenin üzerine koydu. Anahtarını hep yanında taşıyordu. Cosette bir gün ona sordu:

- Babacığım bu kadar güzel kokan bu kutu nedir, kuzum?

Fauchelevent Baba yukarıda bahsettiğimiz ve kendisinin habersiz olduğu şan ve şereften başka, iyi davranışlarından ötürü ödüllendirildi; evvela mutlu oldu; sonra, başkasıyla bölüştüğünden işi çok daha azaldı. Sonunda çok sevdiği tütünü, Mösyö Madeleine sayesinde önceye göre üç kere daha fazla içme imkânını elde etti, hem de daha büyük bir zevkle, çünkü tütün parasını ona Mösyö Madeleine veriyordu.

Rahibeler Ultime adını bir türlü benimsemediler; Jean Valjean’a “Öteki Fauvent” diyorlardı.

Şayet bu mübarek kızlarda da Javert’in bakışından bir şeyler bulunsaydı, belki sonunda bir şeyi fark ederlerdi. Bahçenin bakımıyla ilgili bir dışarı işi olduğu zaman daima büyük Fauchelevent, yaşlısı, sakatı, eğri bacaklısı çıkıyor, öteki hiç dışarı çıkmıyordu. Fakat ya hep Tanrı’ya dikilmiş gözler casusluk etmeyi bilmediklerinden ya da bu mübarek kızlar birbirlerini gözlemekle uğraşmayı tercih ettiklerinden, bu noktaya hiç dikkat etmediler.

Kaldı ki Jean Valjean hiç ses çıkarmadan olduğu yerde kalmakla çok da iyi etti; çünkü Javert bir aydan fazla süreyle mahalleyi göz hapsinde tuttu.

Jean Valjean için bu manastır, çevresi uçurumlarla çevrili bir ada gibiydi. Bundan böyle onun bütün dünyası bu dört duvardı. Burada huzur içinde olacak kadar gökyüzünü, mutlu olacak kadar da Cosette’i görüyordu.

Yeniden çok tatlı bir hayat başladı onun için. İhtiyar Fauchelevent’la birlikte bahçenin ucundaki barakada oturuyordu.

1845’te hâlâ varlığını korumakta olan, inşaat artıklarından yapılmış bu derme çatma mesken, bilindiği gibi üç odadan ibaretti. Odalar bomboştu, duvarlardan başka bir şey yoktu. Odaların en belli başlısını Fauchelevent Baba zorla -çünkü Jean Valjean boş yere direnmişti- Mösyö Madeleine’e vermişti. Odanın duvarında dizbağının ve hasır küfenin asılmasına yarayan iri çividen başka, bir süs olarak 93’ten kalma kralcıların bir kâğıt parası bulunuyordu. Ocağın üstündeki duvara yapıştırılmış olan bu kâğıt paranın bir tıpkıbasımını aşağıda veriyoruz:

Milli emlak esasına dayalı bu Vendeen kâğıt para, eski bir Chouan[77] olan ve manastırda ölen, Fauchelevent’dan önceki bahçıvan tarafından duvara çivilenmişti.

Jean Valjean her gün bahçede çalışıyor ve çok da faydalı oluyordu. Vaktiyle ağaç budayıcılık yapmıştı, onun için bahçıvanlığı yadırgamamıştı. Hatırlanacağı gibi, tarımla ilgili türlü reçetesi ve bazı özel bilgileri vardı. Bunlardan yararlandı. Yemiş bahçesindeki ağaçların hemen hepsi yabaniydi. Onları aşıladı, nefis meyveler vermelerini sağladı.

Cosette’in her gün bir saat onun yanında kalma izni vardı. Rahibelerin yüzü yaslı, o ise iyi huylu olduğundan, çocuk bir kıyaslama yapıyor ve onu tapınırcasına seviyordu. Belirlenen saatte koşa koşa barakaya geliyordu. Viraneden içeri ayak attığı zaman orayı cennete çeviriyordu. Jean Valjean’ın içi açılıyor, mutluluğunun Cosette’e verdiği mutluluk ölçüsünde arttığını hissediyordu. Başkalarına verdiğimiz sevincin güzel yanı şudur ki, her akis gibi zayıflamak şöyle dursun, ışığı büsbütün parlaklaşmış olarak bize döner. Teneffüs saatlerinde Jean Valjean uzaktan onun koşup oynamasını seyrediyor ve gülüşünü başkalarının gülüşlerinden ayırıyordu.

Çünkü Cosette artık gülüyordu.

Cosette’in çehresi bile bir dereceye kadar değişmişti.

Elemli ifade kaybolmuştu yüzünden. Gülmek güneştir; insanın yüzünden kışı kovar.

Teneffüs sona erip de Cosette sınıfına girince, Jean Valjean onun sınıfının pencerelerine bakıyor, geceleri onun yatakhanesinin pencerelerine bakmak için yatağından kalkıyordu.

Tanrı'nın kendine göre yolları vardır. Cosette gibi manastır da, Jean Valjean’ın ruhunda Piskopos’un yarattığı eserin korunmasına ve tamamlanmasına yardım etti. Erdemin bir yanının kibre doğru uzandığı muhakkaktır. Şeytan tarafından kurulmuş bir köprü vardır orada. İlahi takdir onu Petit-Picpus Manastırı’na attığında, Jean Valjean belki farkında olmaksızın erdemin işte bu yanının, bu köprünün oldukça yakınındaydı. Kendisini Piskoposla kıyasladığı sürece pek değersiz görmüştü, bu yüzden alçakgönüllüydü. Ama bir süreden beri kendisini insanlarla kıyaslamaya başlamıştı ve içinde kibir doğuyordu. Kim bilir? Belki de sonunda yavaş yavaş tekrar kine dönecekti.

Manastır onu bu kaygan yüzey üzerinde durdurdu.

Bu, onun gördüğü ikinci esaret yeriydi. Gençliğinde, onun için hayatın başlangıcı olan devrede ve daha sonra, henüz pek yakın bir zamanda başka bir esaret yeri daha görmüştü; pek kötü, korkunç bir yerdi o ve sertlikleri ona daima kanunun haksızlığı, adaletsizliği ve suçu olarak görünmüştü. Bugünse, kürekten sonra, manastırı görüyordu ve evvelce kürek mahkûmları arasında bulunduğunu, şimdiyse, tabir caizse manastırın seyircisi olduğunu düşünerek, zihninde bunları kaygıyla kıyaslıyordu.

Bazen bahçe belinin sapına dayanıyor, hayallerin sonsuz helezonlarından yavaş yavaş aşağılara inip gidiyordu.

Eski yoldaşlarını hatırlıyordu. Ne kadar sefildiler. Şafakla birlikte kalkar, gece oluncaya kadar çalışırlardı, ancak biraz uyuyacak zaman bırakıyorlardı onlara, üzerine sadece iki parmak kalınlığında şilteler konulmasına izin verilen tahta ranzalarda ve yalnız yılın en soğuk aylarında ısıtılan koğuşlarda yatarlardı. İğrenç kırmızı ceketler giyerlerdi, çok sıcaklarda ayaklarına bezden bir pantolon, çok soğuklarda da sırtlarına yünden bir arabacı gömleği giymelerine, o da lütfen, izin verilirdi; ancak “angarya”ya gittikleri zaman şarap içip et yiyebiliyorlardı. İsimsizdiler, yalnız numaralarıyla çağrılıyorlardı, âdeta rakamlardan ibarettiler; gözlerini indirerek, seslerini kısarak, saçları kesik, sopa altında, utanç içinde yaşıyorlardı.

Sonra zihni, şimdi gözleri önünde bulunan insanlara dönüyordu.

Bu insanlar da saçları kesik, gözleri inik, sesleri kısık yaşıyorlardı ama utanç içinde değil de, cümle âlemin alayları arasında; sırtları sopa darbeleriyle çürümüş olarak değil de, omuzları kırbaç darbeleriyle yırtılmış olarak. Onların da insanlar arasındaki adları silinmişti; onlar da artık ancak birtakım ciddi ve sert isimler altında vardılar. Hiç et yemiyor, hiç şarap içmiyorlardı; sık sık akşama kadar aç kalıyorlardı; kırmızı ceket giymiyorlardı ama yaz için ağır, kış için hafif olan, ne bir parçasını atabildikleri ne de bir parça ilave edebildikleri yünden siyah bir kefen taşıyorlardı, hatta mevsimine göre giyebilecekleri bezden yedek bir elbiseleri yahut yünden üstlükleri bile yoktu; yılın altı ayı boyunca, kendilerine ateş nöbetleri veren şayaktan iç gömlekleri giyiyorlardı. Yalnız çok soğuk havalarda ısıtılan koğuşlarda değil, içinde hiç ateş yakılmayan hücrelerde oturuyorlardı. İki parmak kalınlığında döşeklerde değil, hasır üstünde yatıyorlardı. Nihayet onlara uyku bile uyutmuyorlardı; bütün gün çalıştıktan sonra, her gece, ilk dinlenmenin bitkinliği içinde, tam uykuya dalmışken ve henüz biraz ısınmışken uyanmak, kalkmak, buz gibi soğuk ve karanlık manastır kilisesinde, iki dizi taşın üzerinde dua etmeye gitmek gerekiyordu.

Bazı günler, bu insanlardan her birinin sırayla döşeme taşları üzerine diz çökmüş ya da yüzü yerde ve kolları haç şeklinde açılmış olarak secdeye varmış halde on iki saat süreyle kalmaları gerekiyordu.

Ötekiler erkektiler, bunlar kadındı.

Ne yapmıştı o erkekler? Çalmışlardı, ırza geçmişlerdi, yağma etmişlerdi, öldürmüşlerdi, katletmişlerdi. Onlar hayduttular, kalpazandılar, zehirleyiciydiler, kundakçıydılar, caniydiler, baba katiliydiler. Ya bu kadınlar ne yapmışlardı? Hiçbir şey yapmamışlardı.

Bir yanda haydutluk, kaçakçılık, dolandırıcılık, cebir ve şiddet, şehvet azgınlığı, insan öldürme, her türlü küfür, her çeşit tecavüz; öbür yanda tek bir şey, masumluk.

Tam bir masumluk, âdeta Meryem’in göğe çekilişi gibi bir yücelme içinde, henüz erdemle yeryüzüne bağlı, ama kutsallıkla şimdiden göğe mal olmuş lekesiz, saf bir masumluk.

Bir yanda suçların alçak sesle, mahrem açıklanması; öbür yanda hataların yüksek sesle itiraf edilmesi. Hem de ne suçlar! Hem de ne hatalar!

Bir yanda leş kokuları, öbür yanda tarife gelmez güzellikte bir koku. Bir yanda gözaltında tutulan, topla tüfekle çevrili ve kurbanlarını ağır ağır kemiren bir manevi veba illeti; öbür yanda, bütün ruhların aynı ocakta iffet içinde, lekesiz, temiz yanışı. Orada zulmet, burada karanlık; ama aydınlıkla dolu bir karanlık ve dalga dalga ışık yayan bir aydınlık.

İki kölelik yuvası ama birincisinde kurtuluş mümkün, daima yasal bir sınır var ve de kaçma ihtimali. İkincisinde kölelik, müebbet; bütün umut, geleceğin uzak ucunda, insanların ölüm adını verdikleri özgürlük ışığından ibaret.

Birincisinde insan zincirlerle bağlanmıştır, ötekinde inancıyla.

Ne tütüyordu birincisinin üstünden? Muazzam bir lanetleme, diş gıcırtısı, kin ve nefret, umutsuz bir kötülük, insan topluluğuna karşı bir kuduz çığlığı, göğe doğru acı bir alay.

İkincisinden çıkan neydi? Takdis ve sevgi.

Ve birbirine bu kadar benzeyen, birbirinden bu kadar farklı bu iki yerde, birbirinden bu kadar farklı bu iki çeşit yaratık aynı işi yapmakla meşguldüler: kefaret.

Jean Valjean birincilerin ödedikleri kefareti anlıyordu; kişisel kefaretti bu, insanın kendi yaptıkları için ödediği kefaret. Ama öbürlerinin kefaretini anlayamıyordu; kusursuz, lekesiz yaratıklardı bunlar ve ürpererek soruyordu kendi kendisine: Neyin kefareti? Hangi kefaret?

Vicdanından bir ses onu yanıtlıyordu: İnsanın cömertlik duygularının en tanrısalı, başkasının günahları için ödenen kefaret.

Burada her türlü kişisel teoriyi bir yana bırakarak, sadece aktarmakla yetiniyoruz; Jean Valjean’ın bakış açısında yer alıyor ve onun izlenimlerini dile getiriyoruz.

Jean Vaijean’ın gözlerinin önünde feragatin en yüce zirvesi, olası erdemliliğin en yüksek doruğu bulunuyordu: insanların kusurlarını bağışlayan ve onların yerine bu kusurların kefaretini ödeyen masumluk; hiç günah işlememiş ruhlarca gönül rızasıyla katlanılan kölelik, seve seve kabul edilen işkence, yapılsın istenen eziyet; sırf günah işlemiş ruhları bunlardan kurtarmak üzere Tanrı sevgisi içinde eriyen insanlık sevgisi. Tanrı sevgisi içinde eriyen ama yine de ondan farklı kalan ve yalvaran sevgi. Cezalandırılanların sefaletini çeken, ödüllendirilenlerin gülümseyişini yüzlerinde taşıyan güçsüz, tatlı varlıklar.

Ve halinden şikayete yeltendiğini hatırlıyordu Jean Valjean.

Sık sık gecenin yarısında kalkıyor ve katı şartlar altında ezilen bu masum yaratıkların minnettarlık şarkılarını dinliyordu. Bu sırada haklı olarak ceza görenlerin ancak küfretmek için seslerini gökyüzüne yükselttiklerini ve kendisinin de -sefil yaratık- bir vakitler Tanrı’ya yumruğunu gösterdiğini, iliklerine kadar buz keserek düşünüyordu.

Dikkatini çeken ve ilahi takdirin yavaş sesle kendisine bir ihtarı olarak onu derin derin düşündüren nokta şuydu: tırmanışlar, duvarlardan aşmalar, ölesiye maceraya atılmalar, yükseklere güç ve çetin çıkışlar Öbür kefaret yerinden çıkıp kurtulmak için yaptığı bütün bu zahmetli işleri bu kefaret yerine girmek için de aynen yapmıştı. Acaba kaderinin bir belirtisi miydi bu?

Bu ev de bir hapishaneydi ve içinden kaçtığı öbür yerle hazin bir benzerliği vardı. Halbuki böyle bir şeyin olabileceğini hiçbir zaman düşünmemişti.

Yine parmaklıklar, sürgüler, demir çubuklar görüyordu. Kimleri muhafaza etmek için? Melekleri.

Evvelce kaplanları çevreler gördüğü bu yüksek duvarları, şimdi kuzuların çevresinde görüyordu.

Bir kefaret yeriydi burası, bir ceza yeri değildi. Ama yine de öbür yerden daha sert, daha kasvetli ve daha acımasızdı.

Bu bakireler, forsalardan daha çetin şartlar altında iki kat olmuşlardı. Akbabaların demir parmaklıklı, asma kilitli çukurunda soğuk ve sert bir rüzgâr esiyordu; gençliğini donduran rüzgâr. Halbuki güvercinlerin kafesinde daha da keskin, daha da acı bir ayazdı esen.

Niçin? Bunları düşündüğü zaman, içindeki her şey ulviliğin bu esrarı karşısında yıkılıyordu.

Bu düşüncelerin içinde kibir barınamaz, yok olur. Türlü yollardan tekrar tekrar kendi üzerine döndü; kendisini pek çelimsiz buldu ve birçok kere ağladı. Altı aydan beri hayatına giren her şey, onu Piskopos’un kutsal emirlerine doğru götürmekteydi; Cosette sevgiyle, manastır gönüllü alçalışla.

Bazen akşam vakti, alacakaranlıkta, bahçenin ıssız olduğu saatte, manastır kilisesinin yanından geçen yolun ortasında, ilk geldiği gece içeri baktığı pencerenin önünde kefaret ödeyen rahibenin dualarla yere kapanmış olduğunu bildiği yere dönük olarak, diz çökmüş halde görüyorlardı onu. O, rahibenin önünde böyle diz çökmüş olarak dua ediyordu.

Doğrudan doğruya Tanrı’nın önünde diz çökmeye cesaret edemiyormuş gibiydi.

Çevresini saran her şey, bu sakin bahçe, bu güzel kokulu çiçekler, neşeli çığlıklar atan bu çocuklar, bu ağırbaşlı sade kadınlar, bu sessiz manastır usul usul onun içine işliyor; ruhu da yavaş yavaş tıpkı bu manastır gibi sessizlikten, bu çiçekler gibi güzel kokulardan, bu bahçe gibi sükûnetten, bu kadınlar gibi sadelikten, bu çocuklar gibi neşeden ibaret bir hal alıyordu. Sonra hayatının kritik iki anında birbiri ardınca kendisini alıp barındırmış olan iki evin, iki Tanrı evi olduğunu düşünüyordu. Bunlardan birincisi bütün kapılar ona kapandığı, insan topluluğunun onu kendi dışına attığı sırada; İkincisiyse insan topluluğunun yeniden onun peşine düştüğü ve kürek damının yeniden ona açıldığı sırada onu bağrına alıp barındırmıştı.

Bütün kalbi şükranla eriyor ve gittikçe daha çok seviyor, seviyordu.

Böylece birçok yıl geçti; Cosette büyüyordu.

BİRİNCİ KİTAP

Paris’in Atomundan İncelenmesi

I
PARVULUS[78]

Paris’in bir çocuğu, ormanın bir kuşu vardır; kuşun adı serçe, çocuğun adı sokak çocuğudur.

Biri bütün sıcaklığı, öbürü bütün gündoğumunu içinde taşıyan bu iki fikri birleştirip bu Paris ve şu çocukluk kıvılcımlarını birbirine çarpınca, bundan küçük bir yaratık fışkırır. Plautus[79]olsa buna, “Homuncio,”[80] derdi.

Bu küçük varlık neşelidir. Her gün yemek yemez ama canı isterse her akşam tiyatroya gider. Sırtında gömleği, ayaklarında ayakkabısı, başının üstünde bir damı yoktur; gökteki sinekler gibidir. Yedi ila on üç yaşlarındadır, güruh halinde yaşar, kaldırımlarda sürter, açık havada oturur, ayağında topuğundan aşağı inen babasının eski bir pantolonu, başında kulaklarından aşağıya inen yine bir başka babanın şapkası vardır; sarı kumaşlı tek bir askı takar, koşar, gözetler, dilenir, boşuna vakit harcar, pipo tüttürür, ağız dolusu küfreder, meyhane meyhane dolaşır, hırsızlarla, sokak kızlarıyla senli benlidir, argo konuşur, açık şarkılar söyler ve yüreğinde hiç kötülük taşımaz. Yüreğinde bir inci tanesi vardır: masumluk. Ve inciler çamura düşmekle inciliklerini kaybetmezler. İnsanoğlu çocuk olduğu sürece masumdur; Tanrı böyle istemiş.

O muazzam şehre sorulsa, “Nedir bu böyle?” diye, şu cevabı verirdi: “Benim yavrum.”

II
ÖZEL İŞARETLERDEN BAZILARI

Paris’in sokak çocuğu, bir devin cüce yavrusudur. Abartmayalım, bu sokak meleğinin bazen bir gömleği olur, ama olsa da bir tane olur; bazen ayakkabıları olur, ama bunların topukları yoktur; bazen bir evi olur ve onu sever, çünkü içinde annesi bulunur; ama o yine de sokağı tercih eder, çünkü orada özgürlüğü bulur. Kendine özgü oyunları, muziplikleri vardır, bunların temelinde hep burjuva nefreti yatar; kendine özgü benzetmeleri vardır (ölmek, yabani hindibaları kökünden yemektir); kendine özgü meslekleri vardır (araba çağırmak, arabaların merdivenlerini indirmek -büyük yağmurlarda sokağın bir yanından öbür yanına adam geçirip geçiş parası almaya “Sanat köprüsü kurmak,” der- devlet adamlarının Fransız halkı lehine ilan ettiği nutukları bağıra çağıra tekrarlamak, kaldırım taşlarının arasını kazımak); kendine özgü parası vardır (sokakta rastgele bulunabilecek her türlü işlenmiş, küçük bakır parçalarından meydana gelen bir para). Mangır adını alan bu para, çocuklardan ibaret bu küçük bohem topluluğu içinde hiç değişmeyen, oldukça düzenli bir değere sahiptir.

Nihayet, kendine özgü hayvanları vardır. Bunları köşe bucakta dikkatle inceler: uçuçböceği, çiçek biti, tarla örümceği, “şeytan” dediği iki boynuzlu kuyruğunu kıvırarak düşmanlarını tehdit eden kara böcek. Kendine özgü hayalî canavarı vardır; karnı pul puldur bunun ama kertenkele değildir; sırtı irinli kabarcıklarla doludur ama kurbağa değildir; eski kireç ocaklarında yaşar; siyah, tüylü, yapışkan, sürüngen, kâh yavaş kâh hızlı giden bir şeydir; bağırmaz ama bakar, öyle korkunçtur ki şimdiye kadar kimse onu görmemiştir. Bu canavara “sağır” adını takmıştır o. Taşların arasında sağır aramak çok tehlikeli bir eğlencedir. Başka bir eğlence de, bir kaldırım taşını birdenbire kaydırıp altındaki tespihböceklerini seyretmektir. Paris’in her bölgesi, orada yapılabilecek enteresan keşiflerle ünlüdür. Ursulines şantiyelerinde kulağakaçanlar, Panthéon’da kırkayaklar, Champ de Mars hendeklerinde kurbağa yavruları vardır.

Özlü sözlere gelince, bu çocukta bunlar Talleyrand’daki kadar boldur. Edepli değildir ama daha dürüsttür. Beklenmedik bir anda parlayıveren bir neşesi vardır; dükkân sahibini kahkahasıyla şaşkına çevirir. Neşesinin dereceleri yüksek komediden maskaralığa kadar pervasızca uzanır.

Bir cenaze geçmektedir. Cenaze alayına katılanlar arasında bir de hekim bulunmaktadır. “Vay canına,” diye haykırır sokak çocuğu, “ne zamandan beri doktorlar eserlerini kendileri taşıyorlar?”

Bir başkası kalabalığa karışmıştır. Gözlüklü, köstekli, pek ciddi bir adam öfkeyle döner: “Karımın ‘beline’ el attın, haylaz.” “Ben mi, mösyö! Arayın üstümü.”

III
PEK HOŞTUR

Akşamları daima bir çaresini bulup elde ettiği birkaç metelik sayesinde Homuncio tiyatroya girer. Bu sihirli eşiği aşar aşmaz değişir, sokak çocuğuyken Paris çapkını olur. Tiyatrolar, tersine çevrilmiş, ambarı yukarıda gemilere benzerler. İşte bu ambara takılır çapkın. Bir tırtıla nispetle pervane ne ise, sokak çocuğuna nispetle Paris çapkını da odur; aynı yaratığın uçanı, havada süzüleni. Bu dar, kötü kokulu, karanlık, pis, sağlığa zararlı, çirkin, iğrenç ambarın Paradis[81] adını alması için, onun mutluluk ışığıyla, heyecan ve sevinç gücüyle, bir kanat çırpıntısına benzeyen el çırpmalarıyla orada bulunması yeterlidir.

Bir yaratığa gereksizi verip ondan gerekliyi alınız, işte size sokak çocuğu.

Sokak çocuğu edebi sezgiden büsbütün yoksun değildir. Bir hayli üzüntüyle söyleyelim ki, onun edebi zevki hiç de klasik eğilimde sayılmaz. Tabiatı gereği pek az akademiktir. Bir örnek vermiş olmak için söyleyelim, Matmazel Mars’ın bu patırtıcı küçük çocuk seyirciler arasındaki itibarı bir nebze alay taşıyordu. Sokak çocuğu ona Matmazel Muche adını takmıştı.

Bu yaratık bağırır, çağırır, alay eder, dövüşür, bir küçük çocuk gibi hırpani, bir filozof gibi derbederdir; lağımda balık tutar, çöplükte avlanır, süprüntüden neşe çıkarır, coşkusuyla meydanları kırar geçirir, sırıtır ve ısırır, ıslık çalar ve şarkı söyler, alkışlar ve yuha çeker, Haleluya’yı Matanturlurette’le yumuşatır, De Profundis’den Chienlit’ye kadar bütün havaları tekdüze bir ahenkle okur, aramadan bulur, bilmediğini bilir, işi yankesiciliğe vardıracak kadar Spartalı, filozofluğa vardıracak kadar deli, müstehcenliğe vardıracak kadar liriktir. Olimpos’un üzerine yığılabilir, gübrenin içinde yuvarlanıp yatar ve üstüne örtü olarak yıldızları çeker. Paris’in sokak çocuğu küçük Rabelais’dir.

Saat cebi yoksa pantolonundan memnun olmaz.

Az şaşar, daha da az korkar, batıl inanışlara şarkı düzer, şişirilmiş değerleri söndürür, dinî sırları alaya alır, hortlaklara dil çıkarır, şairane konuşma ve davranma meraklılarının şiirine su katar, destansı abartmalara karikatür sokuşturur. Bunu ruh asaleti olmadığından yapmaz -hiç değil- fakat tantanalı boş hayalin yerine kaba komedinin hayal oyununu koyar. Karşısına Adamastor[82] çıksa, sokak çocuğu, “Bak hele! Umacı!” der.

IV
YARARLI OLABİLİR

Paris, boş gezenden başlayıp sokak çocuğunda biter. Hiçbir şehir böylesi iki varlık yaratmaya muktedir değildir. Bakmaktan tatmin duyan kabulleniş ve bitmek tükenmek bilmeyen bir teşebbüs gücü: Prudhomme ve Fouillou. Yalnız Paris’in tabii tarihinde vardır bu. Bütün monarşi boş gezende, bütün anarşi sokak çocuğunda toplanmıştır.

Paris’in kenar mahallelerinin bu solgun çocuğu, toplumun gerçekleri, insanlara ait şeyler karşısında düşünen bir tanık olarak yokluk içinde yaşar, gelişir, bağlanır, çözülür. Kendisini umursamaz sanır ama değildir. Gülmeye hazır bakar, başka şeylere de hazırdır. Siz, ey adına Önyargı, Suiistimal, Haysiyetsizlik, Baskı, Haksızlık, Despotluk, Adaletsizlik, Bağnazlık, Zulüm denen şeyler, kim olursanız olun, ağzı açık sokak çocuğundan sakının!

Bu küçük büyüyecek.

Hangi balçıktan yoğrulmuştur? Rastgele ilk çamurdan. Bir avuç çamur, bir nefes, işte size Adem. Bir tanrının geçmesi yeter. Sokak çocuğunun üstünden daima bir tanrı geçmiştir. Talih bu küçük varlık için çalışır. Bu “talih” kelimesinden biraz da macerayı kastediyoruz. Orta malı, kaba topraktan yoğrulmuş bu pigme; bu cahil, okuması yazması olmayan, şaşkın, adi, aşağılık avamdan bu cüce bir İyonyalı mı olacak, yoksa bir Boeotialı mı? Bekleyin görürsünüz. Currit rota,[83] Paris’in ruhu, tesadüfün çocuklarını, kaderin insanlarını yaratan bu şeytan, Latin çömlekçinin aksine, testiden amfora yapar.

V
SINIRLARI

Sokak çocuğu şehri sever; bilgece bir yanı olduğundan, yalnızlığı da sever; Fuscus gibi urbis amator,[84] Flaccus gibi ruris amator'dur.[85]

Düşünerek dolaşmak, yani başıboş gezmek, filozof için vaktini iyi kullanmaktır. Özellikle böyle biraz bozulmuş, oldukça çirkin ama garip ve çifte tabiatlı kırlarda olursa. Bazı büyük şehirler, özellikle Paris bu çeşit kırlarla çevrilidir. Banliyöyü seyretmek, hem denizde hem karada yaşayan bir canlıyı seyretmek gibidir. Ağaçlar biter, damlar başlar; otlar biter, kaldırım taşları başlar; saban izleri biter, dükkânlar başlar; araba izleri biter, ihtiraslar başlar; tanrısal mırıltılar biter, insanların gürültüsü başlar. Bütün bunlar olağanüstü ilgi çekicidir.

Hiç de çekici olmayan, gelip geçen yolcularca daima kasvetli etiketi vurulan bu yerlerde düşünmeyi, hayal kurmayı seven insanların maksatsız gibi görünen gezintilere çıkmaları işte bu yüzdendir.

Bu satırların yazarı, Paris’in sınır kapılarında uzun uzun dolaşıp durmuş bir kişidir. Buralar derin bir anı kaynağıdır onun için. O kısa çimenler, o taşlı patikalar, o kireçler, o killer, o alçılar, o tatsız bir yeknesaklık içinde uzayıp giden sürülmemiş ya da nadasa bırakılmış tarlalar, uzak bir fon içinde birdenbire ortaya çıkıveren turfanda sebze bahçeleri, o vahşet ve burjuvazilik karışımı, garnizon trampetlerinin âdeta savaş sesini kekeleyerek gürültülü bir şekilde talim yaptıkları o ıssız ve geniş ücra köşeler, gündüzleri in cin top oynayan, geceleriyse hiç tekin olmayan o yerler, rüzgârda dönen o kırık dökük değirmen, taş ocaklarının taş çıkarma çarkları, mezarlık köşelerindeki o koltuk meyhaneleri; güneşle yıkanan, kelebekler dolu uçsuz bucaksız boş arazileri kesiveren büyük karanlık duvarların esrarlı güzelliği, bütün bunlar onu cezbederdi.

Bu garip yerleri, Glaciere’i, Cunette’i, kurşun izleri içindeki korkunç Grenelle duvarını, Mont-Parnasse’ı, Fosse-aux-Loups’yu, Marne’ın sarp kıyısı üzerindeki Aubiers’yi, Montsouris’yi, Tombe-Issoire’ı, artık içinde sadece mantar yetişen ve deliği çürük bir tahta kapakla toprak seviyesinde kapatılmış eski bir tükenmiş taş ocağı bulunan Pierre-Plate de Châtillon’u yeryüzünde hemen hemen hiç kimse bilmez. Roma’nın kırları bir düşüncedir, Paris’in banliyösü de bir başka düşüncedir. Bir ufkun bize sunduğu manzarada tarlalardan, evlerden ya da ağaçlardan başka bir şey görmemek, yüzeyde kalmaktır; eşyanın bütün cepheleri Tanrı’nın düşünceleridir. Bir ovanın bir şehirle birleştiği yerde bilinmeyen, nasıl da içe işleyen bir hüzün vardır. Orada tabiat ve insanlık birlikte konuşurlar size. Mahalli tuhaflıklar orada çıkar ortaya.

Paris’in kalesi diyebileceğimiz kenar mahallelere bitişik bu terk edilmiş yerlerde bizim gibi dolaşan bir kimse, şurada burada, en terk edilmiş yerde, en beklenmedik anda, sıska bir çitin gerisinde ya da kasvetli bir duvar köşesinde, gürültülü bir küme meydana getiren pis kokulu, çamura bulanmış, toz toprak içinde, hırpani kılıklı, saçları çalılaşmış çocuklar görmüştür. Başlarında peygamberçiçeklerinden taçlarla zıpzıp oynayan çocuklardır bunlar. Hepsi de yoksul ailelerinden kaçmış küçüklerdir. Boş bulvar onların nefes aldıkları yerdir, banliyö onların malıdır. Onlar orada müebbet bir okul kaçaklığı içinde yaşarlar. Bildikleri bütün pis şarkıları masum masum orada söylerler. Bütün bakışlardan uzakta, mayısın ya da haziranın tatlı aydınlığı içinde, toprakta açılmış bir deliğin etrafında diz çökmüş vaziyette, başparmaklarıyla bilyeleri fırlatarak, çeyrek metelikler üzerinde çekişerek, sorumsuz, uçarı, başıboş, mutlu bir halde oradadırlar, daha doğrusu orada yaşarlar. Sizi görür görmez bir meslekleri olduğunu ve hayatlarını kazanmaları gerektiğini hatırlarlar ve size içi mayısböceği dolu eski bir yün çorap ya da bir demet leylak satmaya kalkışırlar. Bu garip çocuklara rastlamak Paris dolaylarının latif ve aynı zamanda yürek sızlatan güzelliklerinden biridir.

Bazen bu bir sürü oğlanın arasında küçük kızlar da bulunur. Onların kız kardeşleri midirler acaba? Hemen hemen genç kızlık çağında, zayıf, hummalı, elleri güneşten yanmış, yüzleri çilli, saçları çavdar başaklarıyla, gelinciklerle donatılmış, neşeli, vahşi, yalınayak kızlardır bunlar. Buğdayların arasında kiraz yiyenlerine de rastlanır. Akşamları gülüştükleri duyulur. Öğle vaktinin bol ışığıyla sımsıcak aydınlanan ya da akşamın alacakaranlığında şöyle böyle fark edilen bu topluluklar insanı uzun uzun meşgul eder, bu görüntüler onun hayallerine karışır.

Paris, merkez; banliyö, çevre: İşte bu çocukların bütün dünyası. Hiçbir zaman bunun dışına çıkmaya kalkışmazlar. Balıklar nasıl sudan çıkamazlarsa, onlar da Paris’in atmosferinden dışarı çıkamazlar. Onlar için şehir kapılarının iki fersah ötesinde hiçbir şey yoktur. Ivry, Gentilly, Arcueil, Belleville, Aubervilliers, Menilmontant, Choisy-le-Roi, Billancourt, Meudon, Issy, Vanves, Sevres, Puteaux, Neuilly, Gennevilliers, Colombes, Romainville, Chatou, Asnieres, Bougival, Nanterre, Enghien, Noisy-le-Sec, Nogent, Gournay, Drancy, Gonesse; evren burada biter işte.

VI
BİRAZ TARİH

Bu kitaptaki olayların geçtiği, hemen hemen çağdaş sayılabilecek devirde, bugün olduğu gibi her sokak başında bir belediye çavuşu yoktu (şimdi bunun yararını tartışmanın sırası değil); Paris başıboş çocuklarla dolup taşmaktaydı. İstatistikler o tarihte, her yıl ortalama iki yüz altmış evsiz barksız çocuğun polis devriyeleri tarafından açık arsalardan, inşa halindeki evlerden ve köprü altlarından toplandığını göstermektedir. Bu yuvalar içinde şöhret yapmış bir tanesi, “Arcole Köprüsü Kırlangıçları”nı yaratmıştır. Toplumsal fonksiyon bozukluğunun en felaketli arazı da zaten budur. İnsani suçların hepsi çocuk serseriliğinden başlar.

Fakat biz yine de Paris’i istisna sayalım. Göreceli olmakla birlikte ve hatırlattığımız olaya rağmen bu istisna yerindedir. Bütün başka büyük şehirlerde serseri bir çocuk, kaybedilmiş bir yetişkin adam olduğu halde, başka hemen her yerde kendi başına bırakılmış çocuk, onda dürüstlüğü ve vicdanı kemiren toplumsal kötülüklerin içine kadersiz bir şekilde gömülmeye âdeta adanmış, terk edilmişken, Parisli sokak çocuğu -bu noktada ısrar ediyoruz- yüzeyde ne kadar kültürsüz, ne kadar suça bulaşmış olursa olsun, içinde hemen hemen hiç el değmemişçesine lekesiz ve temizdir. Bunu tespit edebilmek harikulade bir şeydir ve bizim halk devrimlerimizin muhteşem iffetinde bu parlak bir şekilde görülüyor. Tıpkı okyanusun suyundaki tuz gibi, Paris’in havasında bulunan düşünce, baştan çıkmayı, fesada uğramayı önlemektedir. Paris’in havasını teneffüs etmek, ruhu korur.

Bu söylediklerimiz, çevresinde dağılan bir ailenin kopmuş bağlarının uçuştuğunu gördüğümüz bu çocuklardan birine rastladığımız her defasında duyduğumuz yürek daralmasından bir şey eksiltmez. Henüz pek çok eksiği olan çağdaş uygarlıkta ailelerin bu şekilde parçalanması, karanlıklar içinde çökmesi, çocuklarının akıbeti hakkında hiçbir şey bilmemesi, ciğerparelerini sokak ortasında bırakması pek anormal bir şey değildir. Kara talihler işte buradan doğuyor. Bunun adı -çünkü bu hazin olay bir de deyim yaratmıştır- Paris kaldırımlarına atılmaktır.

Sırası gelmişken şunu da söyleyelim ki, çocukların böyle terk edilmelerini önlemek için eski monarşi hiçbir tedbir almamıştır. Aşağı bölgelerin biraz Mısır, biraz Bohemya olması yüksek tabakalara pek uygun geliyor, kudretlilerin işine yarıyordu. Halk çocuklarının eğitilmesine karşı düşmanlık bir dogmaydı. “Yarı aydınlar” neye yarar ki? Parola buydu. Bu nedenle boş gezen çocuk, cahil çocuğun zorunlu bir sonucudur.

Kaldı ki monarşinin bazen çocuklara ihtiyacı olurdu. O zaman sokaklardaki ayaktakımını toplardı.

Fazla uzağa gitmemek için 14. Louis devrinden bir örnek verelim. Kral, haklı olarak bir donanma kurmak istiyordu. Fikir güzeldi. Ama bir de kullanılan araca bakalım. Rüzgârın oyuncağı olan yelkenli geminin yanında, gerektiğinde onu yedeğe almak için ya kürekle ya da buharla istediği yere gidebilen gemi olmazsa donanma da olmaz. Bahriyede bugün istimli gemiler neyse, o devirde de kadırgalar oydu. Şu halde kadırgalara ihtiyaç vardı. Fakat kadırga ancak kürek mahkûmları sayesinde yol alır. O halde, kürek mahkûmlarına da ihtiyaç vardı. Colbert, eyalet temsilcilerine ve feodal mahkemelere, elinden geldiği kadar fazla kürek mahkûmu yarattırıyordu. Hakimler bu işte büyük gayretkeşlik gösteriyorlardı. Bir adam bir dinî alay geçerken şapkasını mı çıkarmamış; bu Protestanca bir davranıştı, hemen kadırgalarda kürek çekmeye yollanıyordu. Sokakta bir çocuğa mı rastlanmış; on beş yaşında olması ve yatacak yeri bulunmaması yeterliydi, küreğe gönderiliyordu. Büyük hükümdarlık, büyük yüzyıl.

15. Louis devrinde, Paris’te çocuklar ortadan kayboluyorlardı; polis onları -kim bilir hangi esrarengiz işte kullanılmak üzere— alıp götürüyordu. Kralın kan banyoları hakkında dehşetengiz söylentiler fısıldanıyordu kulaktan kulağa korkuyla. Barbier bunları safiyetle anlatır. Bazen kimsesiz çocuk kıtlığı çeken zaptiyeler, babası olan çocukları da yakalayıp götürüyorlardı. Umutsuzluktan gözü dönen babalar zaptiyelerin üzerine yürüyorlardı. Bu durumda feodal mahkeme işe el koyuyor ve ipe çektiriyordu. Kimi? Zaptiyeleri mi? Ne münasebet, babaları.

VII
HİNDİSTAN’DA OLSA, SOKAK ÇOCUĞUNUN
KASTLAR ARASINDA AYRI BİR YERİ OLURDU

Paris’in sokak çocukluğu hemen hemen bir kasttır.

Denilebilir ki, her canı isteyen sokak çocuğu olamaz.

Bu sokak çocuğu kelimesi ilk defa 1834 yılında basında çıktı ve halk dilinden edebiyat diline geçti. Claude Gueux adlı küçük bir eserde ortaya çıktı bu kelime. Büyük bir skandal koptu. Kelime yerleşti.

Sokak çocuklarının birbirlerine olan saygıları çok çeşitli unsurlara dayanır. Bunlardan birini tanıdık ve kendisiyle ahbaplık ettik. Notre-Dame’ın kulelerinin birinden bir adamın düştüğünü gördüğü için çok sayılıyor, takdir ediliyordu. Bir başkası, Invalides’in kubbesindeki heykellerin geçici olarak depo edildiği arka avluya sızıp heykellerden kurşun “arakladığı” için; bir üçüncüsü bir yolcu arabasını devirdiği için; daha bir başkası da bir burjuvanın az kalsın gözünü patlatacak olan bir askeri “tanıdığı” için aynı şekilde saygı ve takdir görüyordu.

Parisli bir sokak çocuğunun kopardığı şu nida çığlığının izahı burada aranmalıdır işte: “Hey koca Tanrı! Nedir bu başıma gelen! Daha beşinci kattan düşen bir insan görmek bile nasip olmadı bana!” (‘beşinci’yi ‘beşinç’i, ‘nasip olmadı’yı ‘naspolmadı’ diye telaffuz ediyordu.) Durumu özetleyen bu derin anlamlı nidayı alelade kişiler anlamaz, gülerler.

Şu da elbette ki güzel bir köylü sözüdür: “Falanca baba, karın hastalıktan öldü, ne diye bir hekim çağırtmadın ki?” “Neylersin ağam, fakir fukarayız biz, kendi kendimize ölürüz.” Fakat köylünün bütün pasifliği bu sözde toplandığı gibi, kenar mahalleli bacaksızın bütün hür düşünceli anarşizmi de şüphesiz şu diğer sözde toplanmıştır. Bir idam mahkûmu, günahlarını çıkaran rahibi dinleyerek arabada sehpaya gitmektedir. Parisli bir çocuk haykırır: “Şuna bak! Takkeliye dert yanıyor. Vay ödlek vay! ”

Din konusunda belli bir cüretkârlık, sokak çocuğunun belirgin vasfıdır. Yaygın kanaatlerin, önyargıların üstüne çıkmak isteği önemli bir şeydir.

İnfazlarda hazır bulunmak bir görevdir. Giyotini birbirlerine gösterip gülerler. Türlü çeşit isimler takarlar ona: Çorbanın Sonu, Suratsız, Mavilikler (gökyüzü) Anası, Son Lokma, vs. Hiçbir şey kaçırmamak için duvarlardan atlarlar, balkonlara tırmanırlar, ağaçlara çıkarlar, parmaklıklara asılırlar, bacalara tutunurlar. Sokak çocuğu denizci olarak doğduğu gibi, dam aktarıcı olarak da doğmuştur. Bir dam onu bir gemi direğinden fazla korkutmaz. Grève Meydanı’yla[86] boy ölçüşebilecek bayram yoktur. Samson ve Rahip Montes gerçek ve popüler isimlerdir. Cesaret vermek için idam mahkûmunu yuhalarlar. Bazen ona hayran kaldıkları da olur. Sokak çocuğu Lacenaire, korkunç Dautun’ın mertçe öldüğünü görünce, geleceğe namzet şu sözü söylemiştir: “Ona gıpta ettim.” Sokak çocukları arasında Voltaire tanınmaz, ama Papavoine tanınır. “Siyasiler” katillerle aynı efsanede karıştırılır. Hepsinin son kıyafetleri kulaktan kulağa nakledilir. Tolleron’un ateşçi takkesi, Avril’in samurdan kasket, Louvel’in melon şapka giydiği, ihtiyar Delaporte’un başı açık ve dazlak, Castaing’in pespembe ve pek güzel olduğu, Bories’nin çenesinde küçük romantik bir sakal bulunduğu, Jean Martin’in pantolon askısını çıkarmadığı, Lecouffe’yle ettikleri hep bilinir. “Araba sefanız için birbirinizi suçlamayın,” diye sokak çocuğunun biri onlara bağırmıştı. Kalabalığın arasında pek ufak kalan bir başkası da Debacker’nin geçişini görebilmek için rıhtımdaki fenerlerden birini gözüne kestirip direğe tırmanır. Orada bulunan bir jandarma kaşlarını çatar, “Mösyö jandarma, bırakın çıkayım, n’olur,” der. Ve kanun gücünün temsilcisini yumuşatmak için de, “Merak etmeyin, düşmem,” diye ekler. “Senin düşüp düşmemen bana vız gelir,” diye karşılık verir jandarma.

Sokak çocukları arasında hatırda kalacak bir kaza büyük itibar sağlar. Şayet kazara bir yerini çok derin -kemiğe kadar- kesersen saygınlığın doruğuna varırsın.

Yumruk da önemli bir saygı unsuru sayılır. Sokak çocuğunun söylemekten hoşlandığı şeylerden biri de şudur: “Çok kuvvetliyimdir ha! Hadi çek arabanı!” Solaklık gıpta uyandırır. Şaşılık itibar sağlar.

VIII
SON KRALIN HOŞ BİR SÖZÜ

Yaz geldi mi, sokak çocuğu kurbağa olur; akşamları, gece bastırırken, Austerlitz ve Iena köprülerinin önünde, kömür yüklü mavna katarlarından ve çamaşırcı kadınların kayıklarından Seine Nehri’ne ve genel ahlak ve zabıta yasalarının her türlü ihlaline balıklama dalar. Ne var ki belediye zabıtası etrafı kolaçan etmektedir. Bu yüzden fevkalade dramatik bir durum ortaya çıkar. Bir seferinde, böyle bir durum unutulmaz bir kardeşlik dayanışması narasına yol açmıştı. 1830’lara doğru meşhur olan bu nara, bir sokak çocuğundan ötekine stratejik bir uyarıdır. Homeros’un mısraları gibi ahenkle söylenir, hemen hemen Panathenaia bayramlarında okunan Eleusis şarkıları kadar anlatılması güç bir notasyonu vardır, antik Bacchus rahibelerinin şarap ilahı şerefine attıkları çığlıklara benzer. Şöyledir: “Hey çapkın heeey! Akrep var, aynasız var, çullarını al, cızlamı çek, lağımdan kır!”

Bazen bu sinekçik -kendisine böyle der— okumasını bilir; hatta bazen yazmasını da bilir, ama karalamasını daima bilir. Kamu yararına olabilecek bütün kabiliyetleri -bilinmez nasıl bir hocasız eğitimle- edinmekte tereddüt etmez. 1815’ten 1830’a kadar hindi sesini taklit ediyordu; 1830’dan 1848’e kadar duvarlara armut resmi çiziktirir oldu. Bir yaz günü akşamı yaya olarak dönmekte olan Louis-Philippe, bunlardan küçücük şu kadarcık bir tanesinin, ayaklarının ucuna kalkmış, ter dökerekten Neuilly parmaklıklarının sütunlarından birine kömürle kocaman bir armut resmi çizmeye uğraştığını gördü. Kral 4. Henri’den miras aldığı babacanlıkla sokak çocuğuna yardım etti, armut resmini tamamladı, sonra çocuğa bir Louis altını vererek, “Bunun üstünde de armut var,” dedi. Sokak çocuğu gürültü patırtıyı sever. Zor ve şiddet halleri onun hoşuna gider. Papazlar’dan nefret eder. Bir gün bu küçük çapkınlardan biri, Üniversite Sokağı’nda 69 numaralı araba kapısına doğru nanik yapıyordu. Yoldan geçen biri, “Niye bu kapıya öyle yapıyorsun?” diye sordu. Çocuk, “Orada bir papaz var,” cevabını verdi. Gerçekten de, papanın elçisi orada oturur.

Fakat sokak çocuğu ne kadar Voltaireci olursa olsun, eğer kilisede koro çocuğu olmak fırsatı bulursa bunu kabul edebilir ve ettiği takdirde de, ayinde görevini edebiyle yapar. Tantalos[87] azabıyla özlediği, daima isteyip de bir türlü elde edemediği iki şey vardır: hükümeti devirmek, bir de pantolonunun yırtıklarını diktirmek.

Kemalini bulmuş bir sokak çocuğu Paris şehrinin bütün zabıta memurlarını iyice tanır, bunlardan birine rastladığında ne mal olduğunu daima bilir. Hepsini ezbere sayar. Huyunu suyunu inceler, her biri hakkında özel notları vardır. Polislerin ruhunu açıkça okur. Size anında, hiç takılmadan, “Filanca haindir, falanca çok zalimdir; filanca büyüktür, falanca gülünçtür,” diyecektir (bütün bu kelimelerin, yani hain, zalim, büyük, gülünç kelimelerinin onun ağzında özel anlamları vardır). “Şu, bütün Pont-Neufü babasının malı sanır, cümle âlemin korkuluklar dışındaki pervazda dolaşmasına engel olur; bu da insanın kulağını çekmeye meraklıdır, vs. vs.”

IX
ESKİ GALYA RUHU

Pazar yerlerinin çocuğu Poquelin’de[88] bu çocuktan bir şeyler vardı, Beaumarchais’de de öyle. Sokak çocukluğu Galya ruhunun bir nüansıdır. Sağduyuya karıştığında bazen ona kuvvet katar, tıpkı alkolün şaraba kattığı gibi. Bazen de bir kusurdur. Homeros, durmadan aynı şeyleri tekrarlar, doğru. Voltaire de sokak çocukluğu yapıyor denilebilir.

Camille Desmoulins[89] kenar mahalleliydi. Mucizeleri hor gören Championnet, Paris’in kaldırımlarından çıkmıştı; küçükken, Saint-Jean de Beauvais ve Saint-Êtienne du Mont’un “kapılarını ıslatmıştı;” Azize Geneviève’in kutsal emanetlerinin bulunduğu sandığa karşı hayli senli benli davrandığından, içinde Aziz Janvier’nin pıhtılaşmış kanı bulunan şişeye emirler vermekte sakınca görmüyordu.

Paris sokak çocuğu saygılı, alaycı ve küstahtır. Dişleri pek berbattır, çünkü kötü beslenmiştir ve midesi hep açlık çeker; gözleriyse pek güzeldir, çünkü akıllı ve zekidir. Yehova’nın huzurunda cennetin basamaklarını tek ayakla seke seke çıkardı. Fransız boksunda[90] çok ustadır. Her türlü gelişme ve yetişme onun için mümkündür. Sokak sularında oynar, ayaklanmalarda şahlanır; küstahlığını misket ateşi karşısında da sürdürür. Ödleğin biriyken kahraman kesilir, küçük Tebaili gibi aslanın postunu silkeler. Trampetçi Bara Parisli bir sokak çocuğuydu. Kutsal kitaptaki atın, “Vah!” demesi gibi, o da “ileri!” diye bağırır ve bir dakika içinde küçücük bir oğlanken kocaman bir dev olur.

Bu çamur çukuru çocuğu, aynı zamanda ideal çocuktur. Moliere’den Bara’ya uzanan dehanın büyüklüğünü varın bir ölçün.

Velhasıl, tek cümleyle özetlersek, sokak çocuğu eğlenen bir varlıktır, çünkü bedhahtır.

X
ECCE PARİS, ECCE HOMO[91]

Yine özetlemek için diyebiliriz ki, günümüzde Paris’in sokak çocuğu, tıpkı vaktiyle Roma’nın Graeculus’ü gibi, alnında eski dünyanın kırışığı bulunan çocuk halktır.

Sokak çocuğu millet için aynı zamanda hem bir lütuf hem de bir hastalıktı; tedavisi gereken bir hastalık. Neyle tedavisi gereken bir hastalık? Işıkla.

Işık sağlığa kavuşturur. Işık aydınlatır.

Toplumun bütün bereketli ışımaları bilimden, edebiyattan, sanattan, öğretimden çıkar, insanları yetiştirin, yetiştirin insanları. Onları aydınlatın ki sizi ısıtsınlar. Eninde sonunda o azametli genel eğitim meselesi, mutlak hakikatin karşı konulamaz otoritesiyle kendisini ortaya koyacaktır. O zaman, Fransız düşüncesinin gözetimi altında hüküm sürmekte olanlar şöyle bir seçim yapmak zorunda kalacaklardır: ya Fransa’nın çocukları ya da Paris’in sokak çocukları; ya ışığın içindeki alevler ya da karanlıklar içindeki geçici pırıltılar.

Sokak çocuğu demek Paris demektir ve Paris demek dünya demektir.

Çünkü Paris bir toplamdır. Paris, insanlığın tavanıdır. Bütün bu harikulade şehir, ölü örf ve âdetler ile yaşayan örf ve âdetlerin bir minyatürüdür. Paris’i gören bir kimse, aralıklardan gökyüzü ve yıldızlarla birlikte bütün tarihin alt yüzünü gördüğünü sanır. Paris’in bir Capitole’ü, Belediye Sarayı, bir Parthenon’u, Notre-Dame’ı, bir Aventin tepesi, Saint-Antoine Mahallesi, bir Asinarium’u, Sorbonne’u, adı Panthéon olan bir Panthéon’u, bir Kutsal Yol’u, İtalyan Bulvarı, bir Tour des Vents’ı ve kamuoyu vardır, ve de işkencenin yerine gülünçlüğü koyar. Onun majosunun adı zarafet budalası, Tiber ötelisinin adı kenar mahalleli, hamalının adı hal yükçüsü, lazzaronesinin[92] adı serseri sınıfı, cockneysinin[93] adı züppedir. Başka yerde olan her şey Paris’te de vardır. Dumarsais’nin balıkçı kadını, Euripides’in ot satıcısı kadınına karşılık gelebilir. Disk atıcı Vejanus, ip cambazı Forioso’da canlanır; Therapontigonus Miles, humbaracı Vadeboncoeur’le kol kola girebilirdi; eskici Damasippe antikacılar arasında mutlu olurdu; Agora Diderot’yu hapsedebileceği gibi, Vincennes de Sokrates’i tutuklayabilirdi; Curtillus kirpi kızartmasını icat ettiği gibi, Grimod de la Reyniere de yağda rozbifi icat etmiştir; Etoile Meydanı’ndaki zafer takının yuvarlağı altında Plautus’taki trapezin yeniden ortaya çıktığını görürüz; Apuleius’un Atina Agorası’ndaki Poikilos Kapısı’nda rastladığı kılıç yiyen adam, Pont-Neufdeki kılıç yutan adamdır; Rameau’nun yeğeniyle tufeyli Curculion bir çift teşkil ederler; Ergasile kendisini Cambaceres’e Aigrefeuille aracılığıyla tanıttırabilir; Roma’nın dört şıklık meraklısı, Alcesimarchus, Phoedromus, Diabolus ve Argyrippe, Labatut’nün posta arabasıyla Courtille’den aşağı inerler; Aulu-Gelle, Congrio’nun önünde, Charles Nodier’nin Polichinelles’in karşısında durduğundan daha fazla durmazdı; Marton bir dişi kaplan değildir, ama Pardalisca da bir ejder değildir; şarkıcı Pantolabus, İngiliz Kahvesi’nde sefih Nomentanus’la alay eder; Hermogenes, Champs-Élysées’de tenordur ve onun çevresinde sokak çapkını Thrasius, Bobeche kılığında parsa topluyor; Tuileries’de elbisenizin düğmesini çekerek sizi durduran münasebetsiz, size Thesprion’un iki bin sene önceki damdan düşme sorusunu tekrarlatır: Quis properantem me prehendit pallio?[94] Suresnes şarabı, Albe şarabını taklit eder; Desaugiers’nin kırmızı kenarlı pelerini, Balatron’un büyük kupasını dengeler; Pere-Lachaise gece yağmurları altında tıpkı Esquilies’in ışıklarına benzeyen ışıklar yayar ve fakirlerin beş yıl için satın aldıkları mezar çukuru, kölenin kiralık tabutuyla eşdeğerdedir.

Paris’te bulunmayan bir şey arayın. Trophonius’un fıçısında, Mesmer’in teknesinde bulunmayan hiçbir şey yoktur. Ergaphilas, Cagliostro’da yeniden hayata doğar; brahman rahibi Vâsaphantâ, Saint-Germain Kontu’nda yeniden cisim kazanır; Saint-Médard Mezarlığı, Şam’daki Ümmiye camii kadar güzel mucizeler yaratır.

Paris’in Mayeux gibi bir Ezop’u, Matmazel Lenormand gibi bir Canidie’si vardır. Paris de Delphoi gibi, görüntülerin şimşekli gerçeklerinden korkar: Dodone’un üç ayaklı sehpaları oynatması gibi, o da masaları oynatır. Roma, nasıl bir kibar fahişeyi tahta çıkardıysa, o da bir sokak kızını tahta çıkarır; ve nihayet, 15. Louis Claudius’tan daha kötü olsa bile, Madam Du Barry, Messaline’den daha iyidir. Paris, artık göçüp gitmiş olan ve bizim de sürünerek yanından geçtiğimiz hiç görülmedik bir tipin içinde Grek çıplaklığını, İbrani yarasını ve Gaskon şakasını bağdaştırır. Diyojen’i, Eyüb’ü ve Paillasse’ı güzelce karıştırır, bir hayaleti Constitutionnel'in eski sayılarından biriyle giydirir ve böylece Chodruc Duclos’yu yaratır.

Her ne kadar Plutarkhos, “Zorba asla ihtiyarlamaz,” dese de Roma, gerek Sylla’nın, gerekse Domitianus’un iradesine katlanmış, şarabına seve seve su katmıştı. Varus Vibiscus’un Tiber hakkındaki biraz doktriner övgüsüne inanmak gerekirse, bu nehir bir Lethe’ydi: Contra Gracchos Tiberim habemus. Bibere Tiberim, id est seditionem oblivisci.[95] Paris günde bir milyon litre su içer, ama bu onu gerektiğinde toplan borusu öttürmekten ve tehlike çanı çalmaktan alıkoymaz.

Bunun dışında Paris iyi bir çocuktur. Her şeyi haşmetle kabul eder. Venüs konusunda müşkülpesent değildir; onun Kallipygos Hotantolu’dur[96]; hemen bağışlar, yeter ki gülsün; çirkinlik onu keyiflendirir, biçimsizlik neşelendirir, kötülük eğlendirir; şen şakrak, şakacı olun, bir hergele olabilirsiniz; hatta iki yüzlülük, hayasızlığın bu dik âlâsı bile onu isyana sevk etmez; edebiyata o kadar düşkündür ki Basile’in karşısında burnunu tıkamaz, Horatius, Priapos’un “hıçkırık”ında nasıl korkulacak bir taraf bulmazsa, o da Tartuffe’ün duasında rezalet bir yan bulmaz. Evrenin çehresinde hiçbir çizgi yoktur ki Paris’in profilinde bulunmasın. Mabille balosu Janicula’nın Polymniavari dansı değildir, ama kapı kapı dolaşıp bayanlar için tuvalet eşyası satan kadın burada şık ve serbest genç kızlara göz diker; tıpkı aracı kadın Staphyla’nın bakire Planesium’u gözüne kestirmesi gibi. Combat Kapısı bir Kolezyum değildir, ama insanlar orada sanki Sezar kendilerini seyrediyormuş gibi yırtıcıdırlar. Suriyeli meyhaneci kadın Saguet Ana’dan daha dilberdir ama, Vergilius’un hep Roma meyhanelerine gitmesi gibi, David d’Angers, Balzac ve Charlet de hep Paris koltuk meyhanelerine kurulurlar. Paris saltanat sürer. Dehalar orada alev alev parlar, kırmızı kuyruklu eyyamcı palyaçolar orada başarıya ulaşır. Adonai gök gürültülerinden, şimşeklerden on iki tekerlekli savaş arabası üzerinde oradan geçer; Silenos, dişi eşeği üzerinde oraya giriş yapar. Silenos’u Ramponneau diye okuyunuz.

Paris, evren demektir. Paris Atina’dır, Roma’dır, Sybaris’tir, Kudüs’tür, Pantin’dir. Bütün uygarlıklar orada özet halinde yer alır; bütün barbarlıklar da. Paris, eğer giyotini olmasaydı çok üzülürdü.

Biraz Grève Meydanı bulunması iyidir. Bu tuz biber olmadan bu ebedi şenlik neye yarar ki? Yasalarımız bunu pek akıllıca sağlamışlardır. Onların sayesinde bu satır, bu karnavalın üzerine kanını süzüp duruyor.

XI
ALAY ETMEK, SALTANAT SÜRMEK

Paris için sınır diye bir şey yoktur. Boyunduruğuna aldığı insanları bazen hakaret edercesine alaya alan böyle bir hâkimiyet hiçbir şehre nasip olmamıştır. Büyük İskender, “Ey Atmalılar! Sizi memnun etmek ne zor iş!” diye bağırmıştı. Paris yasadan da fazlasını yapar, moda yaratır; Paris modadan da fazlasını yapar, âdet yaratır. Paris, eğer hoşuna giderse aptallık edebilir, bazen bu lüksü benimsediği olmuştur; o zaman bütün dünya onunla birlikte aptal olur. Sonra Paris uyanır, gözlerini ovuşturur, “Amma da sersemmişim!” der ve bütün insan soyunun yüzüne karşı bir kahkaha koparır. Ne harika şehirdir bu şehir! İşin garip yanı, bu ululukla bu maskaralığın iyi bir komşuluk içinde olmaları, bütün bu ihtişamın bütün bu parodiden rahatsız olmaması ve aynı ağzın bugün kıyameti bildiren İsrafil’in borusunu üflerken yarın kamış düdüğü öttürebilmesidir! Paris’in saltanatlı bir sevinci vardır. Neşesi yıldırımdandır, maskaralığı elinde bir asa taşır. Bazen bir yüz buruşturması onun kasırga koparmasına sebep olur. Patlamaları, sayılı günleri, şaheserleri, mucizeleri, destanları dünyanın öbür ucuna kadar gider; zırvalıkları da. Gülüşü, lavlarını bütün yeryüzüne püskürten bir volkan ağzıdır. Alaylı ve çok defa hafifmeşrep fıkraları kıvılcımlar gibi saçılır etrafa. İdealini olduğu kadar, karikatürlerini de milletlere kabul ettirir. İnsan uygarlığının en yüksek anıtları alaylarını benimser, hafifmeşrepliklerine kendi ölümsüzlüklerini katarlar. Görkemlidir; dünyayı kurtaran harikulade bir 14 Temmuz’u vardır; bütün milletlere Jeu de Paume[97] yemini ettirir; 4 Ağustos gecesi, üç saat içinde, bin yıllık feodaliteye son vermiştir; mantığını genel iradenin pazısı yapar; yücenin bütün şekillerinde çoğalır; Washington’u, Kosciusko’yu, Bolivar’ı, Botzaris’i, Riego’yu, Bern’i, Manin’i, Lopez’i, John Brown’ı, Garibaldi’yi ışığıyla doldurur; geleceğin ışıdığı her yerde o vardır: 1779’da Boston’da, 1820’de Leon Adası’nda, 1848’de Peşte’de, 1860’ta Palermo’da; Harper’s Ferry nehir gemisinde toplanan Amerikalı kölelik aleyhtarlarının ve Archilerde, deniz kıyısındaki Gozzi hanı önünde karanlıkta toplanan Ancönelu yurtseverlerin kulaklarına o güçlü parolayı fısıldar: Özgürlük. Canaris’i yaratır, Quiroga’yı yaratır, Pisacane’yi yaratır, yeryüzüne büyüklük ışığını yayar; onun soluğunun ittiği yere giderken Byron Missolonghi’de, Mazet Barcelona’da ölür; Mirabeau’nun ayakları altında kürsü, Robespierre’in ayakları altında kraterdir; kitapları, tiyatrosu, sanatı, bilimi, edebiyatı, felsefesi insanlığın el kitaplarıdır; Pascal’i, Regnier’si, Corneille’i, Descartes’ı, Jean-Jacques’ı, bütün dakikalar için Voltaire’i, bütün yüzyıllar için Moliere’i vardır; dilini dünyanın ağzında konuşturur ve bu dil Tanrı sözü halini alır; bütün zihinlerde ilerleme fikrini inşa eder, çelikten döktüğü kurtarıcı dogmalar kuşaklar ve kuşaklarca başucu kılıcıdır ve 1789’dan beri bütün milletlerin bütün kahramanları onun düşünürlerinin, onun şairlerinin ruhuyla yoğrulup yaratılmışlardır. Ama bütün bunlar onu sokak çocukluğu yapmaktan alıkoymaz ve Paris denilen bu muazzam deha, bir yandan ışığıyla dünyanın çehresini değiştirirken, öbür yandan Theseus Tapınağının duvarına kömürle Bouginier’nin burnunu çizer ve piramitlerin üstüne “Hırsız Credeville” diye yazar.

Paris daima dişlerini gösterir; homurdanmadığı zaman güler.

Bu Paris böyledir işte. Damlarından tüten dumanlar evrenin fikirleridir. Dilerseniz bir yığın çamur ve taş diyebilirsiniz, ama her şeyden önce manevi bir varlıktır. Büyükten de fazladır o, muazzamdır... Niçin? Çünkü cüretkârdır.

Cüret etmek: ilerlemenin fiyatı budur.

Bütün yüce fetihler az ya da çok cesaretin mükâfatıdırlar. Devrimin olması için Montesquieu’nün onu sezmesi, Diderot’nun öğretmesi, Beaumarchais’nin haber vermesi, Condorcet’nin hesaplaması, Arouet’nin hazırlanması, Rousseau’nun önceden düşünmesi elvermez; Danton’un ona cüret etmesi gerekir.

Cesaret çığlığı bir Fiat Lux’tür[98] İnsanlığın ileriye doğru gidebilmesi için, zirvelerin üstünde sürekli olarak gözü pek cesaret örnekleri bulunmalıdır. Pervasızlıklar tarihe göz alıcı bir ışık saçarlar ve insanoğlunun büyük aydınlıklarından biridirler. Gün doğarken cüret gösterir. Teşebbüs etmek, meydan okumak, sebat etmek, azmetmek, kendi özüne sadık kalmak, kaderle göğüs göğüse kapışmak, felaketi bizde uyandırdığı korkunun azlığıyla şaşırtmak, bazen haksız kuvvete karşı koymak, bazen sarhoş zafere küfretmek, sıkı durmak, kafa tutmak; işte halklara gereken örnek budur, onları elektriklendiren ışık budur. Prometheus’un meşalesinden, Cambronne’un piposuna kadar uzanan aynı muazzam şimşektir.

XII
HALKIN BAĞRINDA SAKLI DURAN GELECEK

Paris halkına gelince, yetişkin adam olduğu zaman bile o daima sokak çocuğudur. Çocuğu anlatmak, şehri anlatmaktır. Bunun içindir ki biz de bu kartalı, bu serazat serçede inceledik.

Bir noktada ısrar ediyoruz: Parisli soyu özellikle kenar mahallelerde kendini gösterir; saf kan oradadır, asıl çehre oradadır, bu halk orada çalışır, orada ıstırap çeker ve ıstırapla emek insanın iki yüzüdür. Orası sayılamayacak kadar çok miktarda meçhul varlıkla doludur; bunların arasında Râpee’nin yük boşaltıcılarından, Montfaucon’un hayvan derisi yüzücülerine kadar en garip tipler kaynaşır durur. Ciceron, “Fex urbis,”[99] diye haykırır; “mob,”[100] diye ilave eder. Burke tiksinir, sefiller güruhu, kara kalabalık, avam tabakası. Hemen söyleniverir bu kelimeler. Ama olsun. Ne önemi var? Onların yalınayak dolaşmalarından bana ne! Okuma yazma bilmiyorlarmış; bilmezlerse bilmesinler. Peki bu yüzden onları kendi hallerine mi bırakacaksınız? Felaketlerinden ötürü onları lanetleyecek misiniz? Bu kitlelere ışık hiç girmez mi? Yine şu haykırışa dönelim: Işık! Ve ısrar edelim onda! Işık! Işık! Bu donuklukların şeffaflaşmayacağını kim bilebilir? Devrimler birer hüviyet değişikliği değil midirler? Filozoflar, gidiniz, öğretiniz, aydınlatınız, yakınız, yüksek sesle düşününüz, yüksek sesle konuşunuz, pırıl pırıl güneşte neşeyle koşunuz, şehir meydanlarıyla kardeşlik kurunuz, müjdeler veriniz, bol bol alfabeler dağıtınız, haklar ilan ediniz, Marseillaise’ler söyleyiniz, heyecan tohumları saçınız, çınarlardan yeşil dallar koparınız. Fikri bir kasırga gibi estiriniz. Bu kitle arındırılabilir, yüceltilebilir. Prensiplerin, erdemlerin bazı saatlerde çatırdayan, patlayan, titreşen bu yaygın alevlerinden yararlanmasını bilelim. Bu çıplak ayaklar, bu çıplak kollar, bu pılı pırtılar, bu cehaletler, bu düşkünlükler, bu karanlıklar, idealin fethinde kullanılabilirler. Halkın arasına bakın, hakikati göreceksinizdir. Ayaklarınızın altında ezdiğiniz bu aşağılık kum, bir kere firma atılsın, orada erisin, kaynasın, şahane billur olacaktır ve Galile ile Newton, yıldızları onun sayesinde keşfedeceklerdir.

XIII
KÜÇÜK GAVROCHE

Bu hikâyenin ikinci kısmında anlatılan olaylardan sekiz ya da dokuz yıl kadar sonra, Temple Bulvarı’nda ve Château-d’Eau dolaylarında on, on iki yaşlarında bir oğlan çocuğu görülmekteydi. Dudaklarında yaşının gülüşü bulunmakla beraber, yüreği kapkaranlık ve bomboş olmasaydı, bu çocuk yukarıda ana hatlarıyla belirttiğimiz sokak çocuğu idealini tam bir şekilde gerçekleştiriyor sayılabilirdi. Bu çocuk gerçi ayağına bir büyük adam pantolonu, sırtına da bir kadın gömleği geçirmişti ama ne pantolon babasının pantolonu ne de gömlek anasının gömleğiydi. Rastgele kimseler, hayır olsun diye onu bu paçavralarla giydirmişlerdi. Halbuki onun anası babası vardı. Ama ne babası onu düşünüyor ne de anası seviyordu.

Anası babası bulunduğu halde öksüz ve yetim olan, şu çok acınmaya değer çocuklardan biriydi bu.

Bu çocuk hiçbir yerde kendisini sokakta olduğu kadar rahat hissetmezdi. Kaldırım taşları ona anasının kalbinden daha az sert geliyordu.

Ailesi bir tekme vurup onu hayatın içine atıvermişti. O da safiyetle uçup gitmişti.

Gürültücü, solgun benizli, çevik, uyanık, alaycı, canlı ve hastalıklı bir oğlandı bu. Gider, gelir, şarkı söyler, oyun oynar, sel yataklarında çöplenir, biraz da çalardı, ama kediler ve küçük kuşlar gibi neşeyle yapardı bu işi; kendisine haylaz dendiğinde güler, serseri denirse kızardı.

Başını sokacak bir yeri, ekmeği, ateşi, sevdiği yoktu; ama yine de sevinçliydi, çünkü özgürdü.

Bu zavallı varlıklar büyüdükleri zaman, hemen daima toplum düzeninin değirmen taşıyla karşılaşıp onun tarafından ezilirler, ama çocukken, küçük olduklarından sıyrılıp kaçarlar. En küçük bir delik kurtulmaları için yeter.

Fakat bütün terk edilmişliğine rağmen bu çocuğun, ara sıra, iki üç ayda bir aklından, “Hadi, bir gidip anamı göreyim!” diye geçirdiği olurdu. O zaman, bulvar Cirque’i, Saint-Martin Kapısı’nı bırakıp rıhtımlara iner, köprülerden geçer, kenar mahallelere varır, Salpêtrière’e uzanır ve nereye mi gelirdi? Okuyucunun daha önceden bildiği şu çift 50-52 numaraya, Gorbeau viranesine.

Ezelden beri, “Kiralık Odalar” tabelasıyla süslenmiş olarak genellikle boş duran 50-52 numaralı viranede, o tarihte, ender bir rastlantı sonucu birçok kişi oturmaktaydı. Paris’te daima görüldüğü gibi, aralarında hiçbir bağ, hiçbir ilişki bulunmayan kişilerdi bunlar. Hepsi de dara düşmüş son küçük burjuvadan başlayıp, toplumun aşağı tabakalarında sefaletten sefalete geçerek uygarlığın bütün maddi şeylerinin sonunda gelip kendilerine dayandığı iki yaratığa, çamurları süpüren lağımcı ile eski elbise parçalarını toplayan paçavracıya kadar uzanan yoksullar sınıfına mensuptular.

Jean Valjean’ın zamanındaki “odabaşı” kadın ölmüş ve yerini tıpkı ona benzeyen bir başkası almıştı. Bilmem hangi filozof, “Kocakarılar hiçbir zaman eksik olmaz,” demiş.

Bu yeni ihtiyarın adı Madam Burgon’du ve birbiri ardınca gönlüne taht kurmuş üç papağandan ibaret bir hanedanın dışında hayatında kayda değer hiçbir şeyi yoktu.

Viranede oturanlar arasında en sefilleri, baba, ana ve oldukça büyük iki kızdan ibaret dört kişilik bir aileydi. Dördü de aynı izbenin içinde, daha önce sözünü ettiğimiz hücrelerden birinde barınıyorlardı.

Bu ailenin ilk bakışta sınırsız yoksulluğundan başka hiçbir özelliği yoktu. Baba odayı kiralarken adının Jondrette olduğunu söylemişti. Odabaşının hatırlanmaya değer sözünü kullanırsak hiçin göçü’ne benzeyen garip taşınmasından bir süre sonra bu Jondrette, selefi gibi aynı zamanda kapıcı olan ve merdivenleri süpüren ihtiyar kadına:

- Valide, demişti, herhangi bir kimse gelip de bir Polonyalı ya da bir İtalyan ya da belki bir İspanyol ararsa, aradığı adam benim.

Neşeli çıplak aylağın ailesi işte bu aileydi. Oraya gelir ve orada sıkıntı ve sefalet bulurdu; daha da hazini, bir gülümseme bile bulamazdı. Kar soğuk, kalpler soğuktu.

İçeri girdiğinde, ona sorarlardı:

- Nereden geliyorsun?

Cevap verirdi:

- Sokaktan.

Giderken yine sorarlardı:

- Nereye gidiyorsun?

O cevap verirdi:

- Sokağa.

Annesi:

- Ne geliyorsun buraya? derdi.

Tıpkı mahzenlerde yaşayan renksiz bitkiler gibi, böyle bir şefkatsizlik içinde yaşıyordu bu çocuk. Böyle olmaktan acı duymuyor ve kimseye de bu yüzden gücenmiyordu. Bir anneyle bir babanın nasıl olmaları gerektiğini doğru dürüst bilmiyordu.

Kaldı ki, annesi kız kardeşlerini seviyordu.

Bir şeyi söylemeyi unuttuk: Temple Bulvarı’nda bu çocuğa Küçük Gavroche diyorlardı. Adı niçin Gavroche’tu? Belki babasının adı Jondrette olduğu için.

Bağları koparmak bazı sefil ailelerde bir içgüdü gibidir.

Gorbeau viranesinde Jondrettelerin oturdukları oda, koridorun ucundaki son odaydı. Bitişikteki hücreyi Mösyö Marius adında pek yoksul bir delikanlı işgal etmekteydi.

İKİNCİ KİTAP

Büyük Burjuva

I
DOKSAN YAŞ VE OTUZ İKİ DİŞ

Boucherat Sokağı, Normandie Sokağı ve Saintonge Sokağı, bu sokakların eski sakinlerinden bazıları Mösyö Gillenormand adında bir adamcağızı hâlâ hatırlar ve ondan sitayişle bahsederler. Onlar henüz gençken bu adamcağız yaşlıydı. Geçmiş denilen o belirsiz gölgeler karmaşasına hüzünle dönüp bakanlar için bu siluet Temple Bulvarı’na komşu sokakların labirentinden henüz büsbütün kaybolmuş değildir. 14. Louis devrinde bu sokaklara bütün Fransa eyaletlerinin adları verilmişti; tıpkı günümüzde yeni Tivoli Mahallesi’nin sokaklarına bütün Avrupa başkentlerinin adlarını verdikleri gibi, ilerleyişi açıkça gösteren bir ilerleme diyelim sırası gelmişken.

1831’de dipdiri hayatta olan Mösyö Gillenormand, yalnızca uzun zaman yaşamış oldukları için merakla seyredilen ve evvelce herkese benzedikleri halde şimdi artık hiç kimseye benzemedikleri için garip olan insanlardan biriydi.

Özelliği olan bir ihtiyardı, gerçekten başka bir çağın insanıydı; 18. yüzyılın eksiksiz, biraz da azametli bir burjuvasıydı; markilerin markiliklerini taşıdıkları tavırla, o da eski burjuvalığını taşıyordu. Doksan yaşını aşmıştı; öyleyken dimdik yürüyor, gür bir sesle konuşuyor, iyi görünüyor, şarabını susuz içiyor, yiyor, uyuyor ve horluyordu. Otuz iki dişi de yerindeydi. Yalnız okumak için gözlük takıyordu, âşık mizaçlıydı, ama aşağı yukarı on yıldan beri kadınlarla ilgilenmekten kesin olarak, tamamen, vazgeçtiğini söylüyordu. Artık hoşa gidemeyeceğini söylüyor ve çok ihtiyarladım diyeceği yerde, “Çok fakirim,” diye ekliyordu. “Eğer servetimi kaybetmemiş olsaydım... heee!” diyordu. Gerçekten de aşağı yukarı on beş bin liralık bir geliri kalmıştı. Bütün emeli, bir mirasa konup yüz bin franklık bir gelir edinmek ve böylece metresler tutabilmekti. Görüldüğü gibi o hiç de Mösyö Voltaire gibi, bütün ömürlerince ölüm halinde yaşayan hastalıklı, mariz seksenliklerden değildi. Bir çatlak testinin uzun ömrüne benzemiyordu onunkisi; bu neşeli, dinç ihtiyar daima sağlığı yerinde yaşamıştı. Yüzeyseldi, aceleciydi, kolayca öfkeye kapılırdı. Her vesileyle küplere binerdi, hem de çoğu zaman haksız yere. Kendisine itiraz edilince hemen bastonunu kaldırırdı; büyük yüzyılda[101] olduğu gibi, insanları pataklardı. Elli yaşını aşmış ve hiç evlenmemiş bir kızı vardı. Hiddetlendiği vakit onu adamakıllı ıslatırdı, hatta kamçılaması bile pekâlâ mümkündü. Onun gözünde kızı hâlâ sekiz yaşındaydı. Hizmetçilerinin suratına okkalı şamarlar aşkeder ve onlara, “Ah! Cadalozlar!” derdi. Başlıca küfürlerinden biri de şuydu: “Pantuflamın pantufloşası!” Garip tasasızlıkları vardı; evvelce delilik geçirmiş bir berbere her gün tıraş olurdu; hoppa berber, güzel karısını ondan kıskandığı için adam Mösyö Gillenormand’dan nefret ediyordu. Mösyö Gillenormand her hususta kendi kavrayışına hayrandı, pek keskin zekalı olduğunu söyler dururdu. İşte mesela sözlerinden biri: “Gerçekten derin sezişliyimdir, beni bir pire ısırdı mı, onun bana hangi kadından geldiğini o saat bilirim.” En sık kullandığı kelimeler, duygulu adam ve tabiat kelimeleriydi. Ama bu sonraki kelimeye, devrimizin ona kazandırdığı büyük anlamı vermezdi. Sadece ocak başı sohbetlerindeki küçük hicivlerine onu kendi tarzında katardı; “Tabiat,” derdi, “içinde her şeyden bir parça bulunsun diye uygarlığa eğlenceli barbarlık örneklerine varıncaya kadar her şeyi verir. Avrupa’da Asya ve Afrika’ya ait küçük çapta örnekler vardır. Kedi bir salon kaplanıdır, kertenkele bir cep timsahıdır. Operadaki dansözler pembe derili vahşi kadınlardır. Erkekleri yemezler, onları dişleriyle ufalarlar yahut sihirbazlıklarını kullanıp onları istiridye haline getirir, yutarlar. Karayip vahşileri sadece kemikleri bırakırlarmış, bunlar yalnızca kabukları bırakırlar. Bizim âdetlerimiz böyledir. Biz yutmayız, kemiririz; yok etmeyiz, tırnaklayıp tırmalarız.”

II
BÖYLE EFENDİYE BÖYLE EV

Mösyö Gillenormand, Marais’de, Filles-du-Calvaire Sokağı 6 numarada oturuyordu. Oturduğu ev kendisinindi. Bu ev, o tarihten beri yıkılıp yeniden yapılmıştır; 6 rakamı da Paris sokaklarının geçirdiği numaralandırma devrimleri sırasında muhtemelen değişmiştir. Mösyö Gillenormand, birinci katta, sokakla bahçeler arasında eski, geniş bir daireyi işgal ediyordu. Daire, tavanlara kadar çobanların hayatını canlandıran ağır goblen ve Beauvais duvar halılarıyla döşenmişti. Tavanlardaki ve panolardaki konular küçük ölçüde olmak üzere koltuklarda da tekrarlanıyordu. Karyolası, Coromandel lakesinden dokuz dilimli geniş bir paravanayla çevrilmişti. Pencerelerden uzun, bol perdeler sarkmakta ve şahane, büyük kıvrımlar meydana getirmekteydi. Pencerelerinin tam altına rastlayan bahçe, ihtiyar adamın gayet rahatça inip çıktığı on iki ya da on beş basamaklık bir merdivenle bu pencerelerden köşedekine bağlanmaktaydı. Odasına bitişik bir kütüphaneden başka, bir de pek önem verdiği bir salonu vardı. Bu aşk köşesinin duvarları, 14. Louis’nin kalyonlarında yapılmış, zambak ve başka çiçek desenleriyle süslü nefis bir hasırla kaplıydı. Bu hasır Mösyö de Vivonne’un metresi için forsalarına ısmarlanmıştı. Mösyö Gillenormand’a bu, yüz yaşını idrak etmiş olarak ölen aksi bir büyük teyzeden kalmıştı. İki defa evlenmişti. Hali tavrı, bir saray adamı -ki hiçbir zaman olmamıştı- hali tavrı ile cüppeli bir adliye mensubunun -bu olabilirdi- hali tavrı arası bir şeydi. Neşeli ve istediği zaman pek sevimliydi. Gençliğinde, kanları tarafından daima aldatılan, ama metresleri tarafından hiç aldatılmayan erkeklerdendi; çünkü bunlar dünyanın hem en suratsız kocaları hem de en sevimli âşıktandırlar. Resimden iyi anlardı. Odasında Jordaens tarafından yapılmış, kim olduğu bilinmeyen harika bir portre vardı; büyük fırça darbeleriyle, milyonlarca ayrıntıyla karışık bir şekilde ve sanki gelişigüzel yapılmış bir portreydi bu. Mösyö Gillenormand’ın elbisesi ne 15. Louis ne de hatta 16. Louis tarzındaydı. Direktuvar Devri’nin şaşılası kostümüydü bu. O devre kadar kendisini genç saymış ve modaları takip etmişti. Elbisesi ince çuhadan, geniş yakalı, uzun morina kuyruklu ve iri çelik düğmeliydi. Bunun yanı sıra kısa pantolon ve tokalı iskarpinleri vardı. Ellerini daima yelek ceplerine sokardı. Amirane bir tavırla, “Fransız Devrimi bir haydut sürüsünün işidir,” derdi.

III
LUC-ESPRIT[102]

On altı yaşındayken, bir akşam operada, o zaman olgunluk çağında ve ünlü olan ve Voltaire tarafından övülen iki güzel kadının, Camargo ile Salle’nin dürbünlerine hedef olmak şerefine erişmişti. İki ateş arasında kalınca, o da küçük bir dansöze doğru kahramanca eğilmişti. Bir kedi kadar adı sanı meçhul, kendisi gibi on altı yaşında olan bu kızcağızın adı Nahenry’ydi; âşıktı bu kıza. Anılarla dolup taşıyordu. Haykırırdı: “Onu asil duygular içinde kıvır kıvır saçları, firuzeden takıları, yeni zenginlerin zevkine uygun renkte robu ve 18. yüzyıl modası manşonu ile Longchamps’da son defa gördüğümde ne kadar da güzeldi, ah, o Guimard-Guimardini-Guimardinette!” Delikanlılığında bir Nain-Londrin ceket giymişti. Bundan büyük bir istekle ve heyecanla bahsederdi. “Doğulu bir Türk, bir Levanten gibi giyinmiştim,” derdi. Onu yirmi yaşındayken tesadüfen gören Madam de Boufflers, “Sevimli bir çılgın,” diye nitelendirmişti. Siyasette ve iktidarda karşılaştığı bütün isimler onu dehşete düşürüyordu, çünkü bunları seviyesiz ve burjuvaca buluyordu. Gazeteleri, kendi deyişiyle havadis kâğıtlarını, gevezelerdi kahkahalarını tuta tuta okurdu. “Allah Allah!” derdi, “Kimdir bu adamlar! Corbiere! Humann! Casimir Perier! Hepsi de başımıza nazır kesilmişler. Düşünüyorum da, gazetenin birinin, Mösyö Gillenormand, nazır! diye yazması maskaralık olurdu doğrusu. Gelgelelim bu herifler öylesine ahmak ki, bu da pekâlâ olabilir!” Her şeyi uygun veya uygunsuz adıyla rahatça söyler ve kadınların yanında hiç çekinmezdi. Kaba, ayıp, pis sözleri öyle rahatça ve umursamazca söylerdi ki, zarif kaçardı. Asrının teklifsizliğiydi bu. Belirtmek gerekir ki nazımda dolambaçlı ifadeler devri, nesirde açık saçıklıklar devri olmuştur. Vaftiz babası onun bir dahi olacağını tahmin etmiş ve ona şu anlamlı iki adı takmıştı: Luc-Esprit.

IV
YÜZ YAŞINA KADAR YAŞAMAYA NİYETLİ

Çocukluğunda, doğduğu şehir olan Moulins’deki kolejde ödüller almıştı. Nevers Dükü dediği Nivernais Dükü ona mezuniyet tacını kendi eliyle giydirmişti. Ne Konvansiyon ne 16. Louis’nin ölümü ne Napolyon ne de Bourbonların dönüşü, bu taçlandırma töreninin anısını onun zihninden silebilmişti. Nevers Dükü ona göre yüzyılın büyük simasıydı. “Ne sevimli büyük senyördü o,” derdi, “mavi kordonu da ona ne kadar yaraşıyordu!” Mösyö Gillenormand’ın gözünde, 2. Katerina altın iksirinin sırrını Bestucheften üç bin rubleye satın almakla Polonya’nın parçalanması suçunu tamir etmişti. Bu konu onu heyecanlandırdı. “Altın iksir!” diye haykırırdı, “Bestuchefin sarı renkli suyu, general Lamotte’un damlaları, 18. yüzyılda yarım onsluk şişesi bir altın Louis’ydi aşk felaketlerinin büyük ilacı, Venüs’e karşı en birinci deva. 15. Louis papaya iki yüz şişe göndermişti ondan.” Altın iksirinin, demir perklorüründen başka bir şey olmadığı ona söylenecek olursa fena halde öfkeye kapılır, zıvanadan çıkardı. Mösyö Gillenormand, Bourbonları tapınırcasına sever, 1789’dan nefret ederdi. Durmadan terörden yakasını nasıl sıyırdığını, kellesini kesilmekten kurtarmak için ne kadar neşeli ve akıllı davranmak zorunda kaldığını anlatırdı. Şayet bir genç onun önünde cumhuriyeti övmeye kalkışacak olursa mosmor kesilir, bayılırcasına hiddete kapılırdı. Bazen doksanlık yaşına imada bulunarak, “İkinci bir doksan üç daha göreceğimi hiç ummuyorum,” derdi. Bazen de insanlara, yüz yaşına kadar yaşamak niyetinde olduğunu bildirirdi.

V
BASQUE VE NICOLETTE

Kendine ait teorileri vardı. Bir tanesi şuydu mesela: “Bir erkek kadınları ihtirasla severse, ama kendisinin de pek ilgilenmediği, çirkin, hırçın, meşru birtakım haklara sahip kanun kitabının üstüne tünemiş, gerektiğinde kıskanç bir karısı varsa, ondan yakasını sıyırıp rahata ermek için bir tek çaresi vardır onun: Kesenin iplerini karısına bırakmak. Bu feragat onu özgürlüğüne kavuşturur. O zaman kadına meşgale çıkar, kendisini para işlerine kaptırır, parmakları pas tutar, yarıcıları yetiştirmeye, kiracıları yola getirmeye koyulur, dava vekillerini toplar, noterlere talimat verir, zabıt katiplerine nutuk çeker, yargıçları, avukatları ziyarete gider, davaları takip eder, kira mukavelelerini kaleme alır, akitleri yazdırır, kendini her şeye hakim görür; satar, alır, düzenler, sağa sola emirler yağdırır, taahhütlere girer, uzlaşmalar yapar, akteder, fesheder, verir, hak tanır, geri verir, anlaşır, bozuşur, biriktirir, israf eder, saçmalıklar yapar; en üstün, en özel mutluluktur bu, onu avutur. Kocası onu hor görürken, o da kocasının servetini yıkmakla tatmin eder kendisini.” Bu teoriyi Mösyö Gillenormand bizzat uygulamış ve böylece, teorisi başının derdi haline gelmişti. Karısı -ikinci karısı— onun servetini öyle idare etmişti ki, Mösyö Gillenormand’a, günün birinde kendisini dul bulduğunda, neredeyse bütün varını yoğunu ömür boyu gelire yatırmak şartıyla ancak geçinebileceği kadar bir şey kalmıştı; dörtte üçü onun ölümüyle birlikte kesilecek olan ve beş bin frank civarında bir gelirdi bu. Ardından kalacak mirasla pek ilgilenmediğinden hiç tereddüt göstermemişti. Zaten aile miraslarından başına bazı şeyler geldiğini, bunların, mesela milli mallar halini aldıklarını görmüştü; konsolide üçte bir hisselerin uğradığı değişikliklere tanık olmuştu, defterikebirine pek güveni yoktu. “Bunlar hep Quincampoix Sokağı[103] dalavereleri!” derdi. Yukarıda söylediğimiz gibi, Filles-du-Calvaire Sokağı’nda oturduğu ev kendi malıydı. “Biri erkek, biri dişi” iki hizmetçisi vardı. Eve bir hizmetçi alındığı zaman, Mösyö Gillenormand ona yeni bir ad takardı. Erkeklere eyaletlerinin adını verirdi: Nîmois, Comtois, Poitevin, Picard. Son uşağı elli beş yaşında, yorgun, bitkin, tıknefes bir şişman adamdı. Yirmi adım bile koşacak gücü yoktu; fakat Bayonne’da doğmuş olduğundan Mösyö Gillenormand onu Basque diye çağırıyordu. Kadın hizmetçilere gelince, onun evinde hepsinin adı Nicoletteti (ileride kendisinden söz edeceğimiz Magnon’un bile). Bir gün işinin tam ehli, yüksek kapıcılar soyundan, azametli bir aşçı kadın çıkageldi. “Aylık ne ücret istersiniz?” diye sordu Mösyö Gillenormand kadına.

“Otuz frank”

“Adınız ne?”

“Olympie.”

“Elli frank alacaksın, adın da Nicolette olacak.”

VI
MAGNON’LA İKİ BEBEĞİNİN İLK ORTAYA ÇIKIŞLARI

Mösyö Gillenormand’ın acısı öfke halinde kendini gösterirdi. Üzüntüye düşmek onu gazaba getirirdi. Her türlü önyargı vardı onda ve her türlü pervasızlığı yapardı. Belirgin dış özelliğini meydana getiren ve için için onu tatmin eden şeylerden biri de, az önce belirttiğimiz gibi, hep ihtiyar gönül kurdu olarak kalması ve şiddetle böyle tanınmasıydı. O, buna “Şahane şöhret,” diyordu. Bu şahane şöhret ona bazen garip kısmetler getiriyordu. Bir gün eve bir sepet istiridye getirir gibi, bir av sepetinin içinde, güzelce kundaklanmış, ciyak ciyak bağıran, yeni doğmuş tombul bir oğlan çocuğu getirdiler. Altı ay önce kovulan bir hizmetçi kız, çocuğun ondan olduğunu iddia ediyordu. Mösyö Gillenormand o tarihte tam seksen dört yaşındaydı. Ev halkını bir öfke ve yaygara sardı. Bu hayasız, küstah kadın kimi inandıracağını sanıyordu buna? Bu ne cüret! Ne iğrenç iftira! Mösyö Gillenormand’a gelince, o hiç hiddetlenmedi. Bu iftiradan koltukları kabarmış babacan bir adam gülümseyişiyle kundağa baktı ve ortaya doğru şöyle dedi: “İyi ama, ne oluyor? Nedir yani? Ne var? Pek şaşırmış görünüyorsunuz. Bütün cahil insanlar böyledir zaten. Majesteleri 9. Charles’ın piçi sayın Angoulême Dükü seksen beş yaşındayken on beş yaşında geveze, sersem bir kızla evlendi; Bordeaux Başpiskoposu, Sourdis Kardinali’nin erkek kardeşi Alluye Markisi Mösyö Virginal’in seksen üç yaşındayken, başkan Jacquin’in oda hizmetçilerinin birinden bir oğlu oldu, hakiki bir aşk çocuğu. Bu çocuk daha sonra Malta şövalyesi ve askeri danıştay üyesi olmuştu. Bu yüzyılın büyük adamlarından biri olan Rahip Tabaraud seksen yedi yaşındaki bir adamın oğludur. Bu gibi şeyler gayet olağandır. Ya Kutsal Kitap’a ne buyrulur! Açıkça bildireyim ki bu küçük mösyö benden değil. Fakat ona bakılsın. Onun bir suçu yok.” Davranışı pek yumuşaktı. Magnon adındaki yaratık ertesi yıl ona ikinci bir sepet daha gönderdi. Bu da bir oğlan çocuğuydu. Bu sefer Mösyö Gillenormand pes etti, iki yumurcağı da analarına geri göndererek bakımları için ayda seksen frank ödemeyi taahhüt etti. Yalnız bir şartı vardı, anaları bir daha aynı şeyi tekrarlamaya kalkışmayacaktı. Şunu da ekledi: “Annelerinin onlara iyi bakmalarını istiyorum. Ara sıra onları görmeye geleceğim.” Öyle de yaptı. Bir erkek kardeşi vardı. Poitiers akademisinde otuz üç yıl rektörlük yaptıktan sonra, yetmiş dokuz yaşında ölmüştü. “Onu genç kaybettim,” diyordu. Arkasında pek az hatıra bırakan bu kardeş, kendi halinde bir cimriydi. Rahip olduğu için, kendisini rastladığı fakirlere sadaka vermek zorunda hisseder, ama onlara daima ya tedavülden kaldırılmış eski bakır mangırlar ya da değerini kaybetmiş metelikler verir, böylece cennet yolundan cehenneme gitmenin çaresini bulurdu. Mösyö Gillenormand ise sadaka üzerinde pazarlık etmez, seve seve, asilce verirdi. İyi yürekli, fevri, hayırsever bir insandı; eğer zengin olsaydı haşmetli olmaya özenirdi. Kendisiyle ilgili olarak yapılan her şeyin büyük olmasını isterdi, hatta düzenbazlıkların bile. Bir gün bir miras işinde, bir işadamı tarafından kabaca ve uluorta soyulduğunu görünce şu tantanalı narayı koparmıştı: “Yuh olsun! Pek adice oldu bu iş! Bu gibi çalıp çırpmalardan gerçekten utanç duyuyorum. Her şey soysuzlaştı bu yüzyılda, namussuzlar bile. Hay Allah kahretsin! Benim gibi bir insan bu şekilde soyulamaz. Sanki ormandaymışım gibi soyuldum, ama kötü soyuldum. Sylvæ sint consule digræ![104] Yaraşır!” 

Dediğimiz gibi iki kere evlenmişti. İlk karısından bir kızı olmuş ve kız olarak kalmıştı. İkinci karısından da bir kızı olmuş, otuz yaşlarındayken ölmüştü. Bu ikinci kızı, severek ya da tesadüfen ya da kendi meziyetleriyle yükselip subay olmuş bir askerle evlenmişti. Cumhuriyet ve İmparatorluk ordularında hizmet gören bu asker, Austerlitz’de madalya almış ve Waterloo’da albay olmuştu, ihtiyar burjuva, “Ailenin yüzkarasıdır,” derdi onun için. Çok enfiye çekerdi ve dantel yakalığını elinin tersiyle pek zarif bir düzeltişi vardı. Tanrı’ya pek az inanırdı.

VII
KURAL: AKŞAM OLMADAN
KİMSEYİ KABUL ETMEMEK

Mösyö Luc-Esprit Gillenormand işte böyle bir adamdı. Beyazdan çok kır renkte olan saçları hiç dökülmemişti ve daima köpek kulağı denen tarzda taranmış dururdu. Özet olarak, her şeye rağmen saygıdeğer bir kişiydi.

Bir on sekizinci yüzyıl adamıydı: havaimeşrep ve büyük.

1814’te ve Restorasyonun ilk yıllarında, henüz genç olan -ancak yetmiş dört yaşındaydı- Mösyö Gillenormand Saint-Germain Mahallesi’nde Servandoni Sokağı’nda, Saint-Sulpice yakınlarında oturmuştu. Toplum hayatından ayrılarak Marais’ye çekilmesi, seksen yaşını bulmasından çok sonraydı.

Toplum hayatından çekildikten sonra alışkanlıklarının içine kapanmıştı. Alışkanlıklarının en belli başlısı ve hiç şaşmayanı, kapısını gündüzleri mutlak surette kapalı tutup her ne iş için olursa olsun herkesi ancak akşamları kabul etmesiydi. Akşam yemeğini saat beşte yiyordu; ondan sonra artık kapısı açıktı. O yüzyılın modasıydı bu. Ondan vazgeçmek istemiyordu hiç. “Gündüz pespaye şeydir,” derdi, “ancak kapalı bir kepenktir onun hakkı. Kibar insanlar kafalarının ışığını, gök kubbe yıldızlarını yaktığı zaman yakarlar ancak.” Bütün dünyaya karşı, hatta krala karşı bile, kendisini barikata atıyordu. Devrinin eski inceliğiydi bu.

VIII
İKİ TANELER AMA EŞ DEĞİLLER

Mösyö Gillenormand’ın iki kızına gelince, onlardan az önce söz ettik. On yıl arayla doğmuşlardı. Gençliklerinde birbirlerine çok az benzerlerdi. Gerek karakter, gerekse sima bakımından olabildiğince az kardeştiler. Küçüğü hep aydınlık şeylere dönük, çiçeklerle şiirle, musiki ile meşgul, şaşaalı göklerde uçan, heyecanlı, safiyet içinde, ta çocukluğundan beri idealindeki belirsiz bir kahramanla nişanlı, pek sevimli bir ruhtu. Büyüğünün de kendine göre hayalleri vardı; ufukta bir müteahhit görüyordu o; iriyarı, çok zengin bir askeri iaşe müteahhidi, muhteşem aptal bir koca, insan kılığında bir milyon veya bir vali; vilayet konağında verilen resmî kabuller, boynu zincirli bir bekleme odası teşrifatçısı, resmî balolar, belediyede nutuklar, “valinin sayın eşi” olmak. Onun da hayallerini bunlar süslüyordu. İki kız kardeş gençlik çağlarında, işte böyle her biri kendi hayal âlemine dalmış olarak yaşamaktaydılar. İkisi de kanatlıydılar, biri bir melek gibi, öbürü bir kaz gibi.

Hiçbir arzu tam olarak gerçekleşemez; en azından bu dünyada. Hiçbir cennet, şu yaşadığımız devirde bir yeryüzü cenneti olmaz. Küçük kız hayallerinin erkeğiyle evlendi, ama öldü. Büyüğü ise evlenemedi.

Bu büyük kız, şu anlattığımız hikâyeye girdiği sırada, yaşlı bir fazilet timsali, soğuk bir iffet meraklısı, rastlanabilecek en sivri burunlardan ve en dar kafalardan biriydi. Karakteristik bir ayrıntı: Dar aile çevresi dışında hiç kimse, hiçbir zaman onun küçük adını bilmemiştir. Ona Büyük Matmazel Gillenormand derlerdi.

Utangaçlık bakımından, büyük Matmazel Gillenormand bir İngiliz missine taş çıkartırdı. Son kertesine vardırılmış bir utangaçlıktı bu. Hayatında korkunç bir hatıra vardı: Bir gün bir erkek onun çorap bağını görmüştü.

Yaşı ilerledikçe bu insafsız ar duygusu büsbütün artmıştı. Ona göre başörtüsü hiçbir zaman yeterince kalın ve çenesinin altını yeterince örtmüş sayılmazdı. Hiç kimsenin bakmayı aklının ucundan geçirmeyeceği yerlere bir sürü kancalar, iğneler takardı. Namus meraklılığının özelliklerinden biri de kaleyi tehdit eden tehlikenin azlığı ölçüsünde, nöbetçilerin sayısını arttırmaktır.

Ne var ki -masumiyetin bu kadim sırlarını açıklayabilecek biri varsa beri gelsin- Büyük Matmazel Gillenormand, küçük yeğeni olan Thèodule adındaki bir mızraklı süvari subayına, hiç de nahoş karşılamaksızın kendisini öptürürdü.

Bu imtiyazlı mızraklı süvariye rağmen, kendisi için kullandığımız namus meraklısı etiketi ona tıpatıp uyuyordu. Matmazel Gillenormand âdeta alacakaranlık bir ruha sahipti. Namus meraklısı olmak yarı erdem, yarı kusurdur.

Matmazel Gillenormand namus meraklılığına, bir de ona uygun astar olan sofuluğu ekliyordu. Kutsal Meryem tarikatındandı; bazı yortularda beyaz bir peçe takar, özel dualar mırıldanır, “kutsal kan”ı kutsar, “kutsal kalp”e saygı gösterir, alelade müminlere kapalı bir rokoko Cizvit mihrabı önünde saatlerce kendinden geçmiş halde kalır ve orada küçük mermer bulutlar ve altın yaldızlı tahtadan büyük ışık huzmeleri arasından ruhunu havalara uçururdu.

Kendisi gibi yaşlı bakire olan Matmazel Vaubois adında iyice alık bir kilise dostu vardı. Onun yanında, Matmazel Gillenormand kendisini bir kartal sanmak bahtiyarlığına eriyordu. Agnus Dei'ler ve Ave Maria'lar dışında, bu Matmazel Vaubois’nın bildiği tek şey çeşitli reçel yapma yöntemleriydi. Cinsinin mükemmel bir örneği olan Matmazel Vaubois, kürkünde en küçük bir zeka lekesi bulunmayan bir alıklık simgesiydi.

Şunu da belirtelim ki Matmazel Gillenormand yaşlanmakla, kaybetmekten çok kazanmıştı. Pasif yaratılışlı kimselerde görülen bir şeydir bu. Hiçbir zaman kötü kalpli olmamıştı; bu da bir ölçüde iyiliktir. Hem sonra yıllar köşeleri yiyip aşındırdığından geçen zamanın yumuşaklığı gelmişti üstüne. Üzgündü, sırrını kendisinin de bilmediği karanlık bir üzüntüydü bu. Bütün şahsiyetinde başlamadan bitmiş bir hayatın şaşkınlığı vardı.

Babasının evini idare ediyordu. Daha önce gördüğümüz gibi, nasıl Monsenyör Bienvenu’nün yanında kız kardeşi vardıysa, Mösyö Gillenormand’ın yanında da kızı vardı. Yaşlı bir adamla yaşlı bir kızın oturduğu bu gibi evler hiç de nadir değildir ve daima birbirine destek olmaya çalışan iki zayıf varlığın dokunaklı manzarasını gösterirler.

Evde bundan başka, bu yaşlı kızla bu yaşlı adamın arasında, bir de bir çocuk, Mösyö Gillenormand’ın karşısında hep titreyen ve susan, küçük bir oğlan çocuğu vardı. Mösyö Gillenormand bu çocukla ancak sert bir sesle ve bazen de bastonunu kaldırarak konuşurdu daima; “Buraya gel mösyö! Haylaz çapkın, yaklaş! Cevap ver, kopuk! Bana bak, serseri!” vs. vs. Onu taparcasına seviyordu.

Onun torunuydu bu. Yine karşılaşacağız bu çocukla.

ÜÇÜNCÜ KİTAP

Büyükbaba ile Torun

I
BİR ESKİ ZAMANLAR SALONU

Mösyö Gillenormand Servandoni Sokağı’nda oturduğu zamanlar pek itibarlı, pek asil bazı salonlara gitmeye devam ederdi, burjuva olmasına rağmen buralara kabul edilirdi. İki defa akıllı olduğundan yani bir kendi aklı, bir de onda varlığı kabul edilen aklı olduğundan, aranılıyor ve iyi kabul görüyordu. Gittiği yere, ancak oraya hakim olmak şartıyla giderdi. Bazı kimseler her ne pahasına olursa olsun, nüfuz kursunlar ve kendileriyle meşgul olunsun isterler; hakim olamadıkları bir yerde rahatsızlık duyarlar. Mösyö Gillenormand o yaratılışta insanlardan değildi; devam ettiği kralcı salonlardaki hâkimiyeti, kendi özüne olan saygısından bir şey kaybettirmezdi ona. Her yerde hakimdi o. Bazen Mösyö de Bonald’e, hatta Mösyö Bengy-Puy-Vallee’ye bile kafa tuttuğu olurdu.

1817’ye doğru, haftada iki gün öğleden sonralarını mutlaka Ferou Sokağı’ndaki komşu evlerden birinde, 16. Louis devrinde kocası Fransa’nın Berlin elçiliğini yapmış değerli ve saygıya layık bir kişi olan Madam la Barones de T.’nin salonunda geçiriyordu. Sağlığında manyetizmanın trans ve illüzyonlarına ihtirasla kendini kaptırmış bir kişi olan Mösyö Baron de T., göçtüğü yabancı diyarlarda iflas etmiş bir halde ölmüş ve geriye, bütün serveti olarak topu topu, kırmızı maroken ciltli, kenarları yaldızlı on ciltlik elyazması halinde, Mesmer ve şifalı teknesi hakkında son derece merak uyandırıcı anılar bırakmıştı. Madam de T. gururu elvermediği için anıları asla yayımlamamıştı ve nasılsa batmaktan kurtulmuş küçük bir gelirle geçinip gidiyordu. Madam de T., çok karışık bir âlem dediği saraydan uzakta, asil, mağrur ve yoksul bir yalnızlık içinde yaşamaktaydı. Haftada iki defa bazı dostlar onun dul ocağı çevresinde toplanıyorlardı. Böylece halis kralcı bir salon meydana geliyordu. Çaylar içiliyor ve rüzgârın mersiyeden ya da kasideden yana esmesine göre, yüzyılın ahvaline dair, anayasa şartına dair, Bonapartistlere dair, mavi şeridin burjuvalara verile verile müptezelleşmesine dair, 18. Louis’nin Jakobenliliğine dair ya ahlar vahlar çekiliyor ya da dehşet çığlıkları koparılıyordu. Sonra da 10. Charles’dan beri Mösyö’nün verdiği umutlar hakkında alçak sesle konuşuluyordu.

İçinde Napolyon’un adının Nicolas diye geçtiği, ayaktakımı ağzıyla uydurulmuş şarkılar coşkun bir neşeyle karşılanıyordu. Düşesler, dünyanın bu en narin, en sevimli kadınları, “federelere karşı söylenmiş şu aşağıdaki gibi dörtlüklere bayılıyorlardı:

Sarkan gömleklerinizi sokun

Pantolon arasından aşağı,

Çekmişler denmesin sakın

Yurtseverler beyaz bayrağı!

Pek dehşetli buldukları birtakım insanlarla, onlara zehir zemberek gelen masum kelime oyunlarıyla, kıtalarla, hatta beyitlerle eğleniyorlardı. Mesela, Mösyö Decazes’le Mösyö Deserre’in de katıldıkları ılımlı bir kabine olan Dessolles’ün hükümeti için şu beyiti söylüyorlardı:

Altı sallanan tahtın olmak için çaresâzı

Al sol'unu sağına, kır ser’ini kes kaz’ı[105]

Yahut da, “fena halde jakoben” olan âyan meclisinin üye listesini çıkarıyor ve listede isimleri öyle bir şekilde bileştiriyorlardı ki, neticede mesela şöyle sözler ortaya çıkıyordu: Damas, Sahran, Gouvion Saint-Cyr. Bütün bunlar büyük bir neşeyle yapılıyordu.

Bu küçük çevrede, devrimin gülünç taklitleri de yapılıyordu. Aynı öfkeleri ters yönde bileyip sivriltmekten yana bilinmez bir istek duyuyorlardı. Devrimin küçük şarkısı İşler Yolunda Gidiyor’u söylüyorlardı:

Gidiyor, gidiyor, gidiyor, hey!

Bonapartçılar fener direklerine!

Şarkılar tıpkı giyotin gibidir; fark gözetmeden keserler; bugün bu kafayı, yarın bir başkasını. Aynı şeyin değişik bir şeklidir bu, o kadar.

O devirde, 1816’da, ortaya çıkan Fualdes olayında, Bastide’le Jausion’un tarafını tutuyorlardı, çünkü Fualdes “Bonapartist”ti. Liberallere kardeşler ve dostlar sıfatını veriyorlardı. Hakaretlerin en büyüğüydü bu.

Bazı kilise çam kulelerinde olduğu gibi, Madam la Barones de T.’nin salonunda da iki horoz vardı. Biri Mösyö Gillenormand, ötekisi de Lamothe-Valois Kontu’ydu. Kont hakkında kulaktan kulağa bir çeşit saygı edasıyla, “Biliyor musunuz? Gerdanlık olayındaki Lamothe buydu,” diyorlardı.[106] Partilerin böyle garip bağışlamaları vardır.

Şunu da ilave edelim: Burjuvazide saygı gören mevkiler, pek kolay kurulan ilişkiler yüzünden itibar kaybına uğrarlar. Çevreye kabul edilen kişi hakkında ihtiyatlı olmak gerekir. Soğuk şeylerin yakınında olmak kalori kaybına yol açtığı gibi, hor görülen kimselere yaklaşmak da itibar kaybına yol açar. Eski yüksek sosyete, başka bütün yasaların olduğu gibi, bu yasanın da üstünde kalırdı. Pompadour’un erkek kardeşi Marigny, Mösyö Soubise Prensi’nin evine girip çıkardı. İstisna mı? Hayır, çünkü Vaubernier’nin vaftiz babası du Barry, Mösyö mareşal Richelieu’nün katında iyi kabul görürdü gayet. O dünya bir Olimpos’tu. Hermes de, Guemenee Prensi de orada kendi evlerindeydiler. Bir hırsız da oraya kabul edilir, yeter ki Tanrı olsun.

1815’te yetmiş beş yaşında bir ihtiyar olan Lamothe Kontu’nun suskun ve yapmacıklı vakur halinden, köşeli ve soğuk yüzünden, fevkalade nazik davranışlarından, boyunbağına kadar düğmelenmiş ceketinden ve yanmış Sienne toprağı renginde uzun, bol bir pantolonun içinde hep birbiri üstüne atılmış duran koca bacaklarından başka kayda değer bir özelliği yoktu. Yüzü de pantolonunun rengindeydi.

Bu Mösyö de Lamothe, “şöhretinden ve bir de -söylemesi garip ama doğru- Valoislı adından ötürü bu salonda çok “sayılıyordu”.

Mösyö Gillenormand’a gelince, onun gördüğü itibar tamamen sahiciydi. O bir otoriteydi! Bütün hafifliğine rağmen ve neşesinden hiçbir şey kaybetmeksizin, kendisini kabul ettiren, saygıdeğer, dürüst ve burjuvaca mağrur bir hali vardı; ileri yaşı da buna ekleniyordu. Bir yüzyıllık olup da bunun ceremesine katlanmamak olmaz. Sonunda, yıllar başımızın etrafında saygıdeğer bir karışık yumak meydana getirir.

Bundan başka, eski bir kayadan fırlayan kıvılcımlara benzer özlü sözleri vardı. Mesela Prusya Kralı, 18. Louis’yi tekrar tahta oturttuktan sonra, Ruppin Kontu adı altında onu ziyarete geldiğinde, 14. Louis’nin soyundan biri tarafından, biraz Brandebourg Markisi gibi ve gayet nazik bir karşılanışla kabul edilmişti. Mösyö Gillenormand bu davranışı onayladı. “Fransa Kralı olmayan bütün krallar, taşra krallarıdır,” dedi. Bir gün onun önünde şöyle bir soru-cevap geçti: “Courrier Français gazetesinin baş yazarı hangi cezaya çarptırılmıştı? - Yayının geçici olarak kesilmesi cezasına”. “Geçici burada fazla,” diye Mösyö Gillenormand müdahale etti. Bu gibi sözler insana mevki sağlar.

Bourbonların dönüşü yıldönümü sebebiyle okunan bir Te Deum’da, Mösyö de Talleyrand’ın geçtiğini görünce şöyle dedi: “İşte, Kötülük Cenapları.”

Mösyö Gillenormand rutin olarak, yanında kızı, yani o tarihte kırkını aşmış, ellisinde gösteren şu uzun boylu matmazel ve bir de pembe beyaz, taptaze, gözleri mutluluk dolu yedi yaşında güzel bir oğlan çocuğuyla birlikte gelirdi. Çocuk ne zaman bu salondan içeri girse mutlaka bütün seslerin çevresinde mırıldanıp şöyle dediklerini duyardı: “Ne kadar da güzel! Ne yazık! Zavallı çocuk!” Bu çocuk az önce kendisinden birkaç kelimeyle bahsettiğimiz çocuktu. Ona “zavallı çocuk” demelerinin sebebi babasının Loirelı bir haydut olmasıydı.

Bu Loirelı haydut, yukarıda sözünü ettiğimiz ve Mösyö Gillenormand’ın, “ailesinin yüz karası” diye vasıflandırdığı damadıydı.

II
O DEVRİN KIRMIZI HAYALETLERİNDEN BİRİ

O devirde, küçük Vernon şehrinden geçen ve anıt değerindeki o güzel köprünün -ki tahmin ederiz, yakında bunun yerini demir çubuklardan ibaret çirkin bir köprü alacaktır- üzerinde dolaşan bir kimse gözlerini korkuluktan aşağıya indirecek olursa, orada başında deri bir kasket, sırtında kaba gri kumaştan bir pantolonla bir ceket bulunan elli yaşlarında bir adam görürdü. Ceketinin yakasında sarı bir şey dikiliydi; evvelce kırmızı bir şerit olan, şimdi sararmış bir şey; ve ayaklarında tahta pabuçlar vardı; yüzü güneşten yanmış, neredeyse kararmıştı, saçları hemen hemen bembeyazdı, alnındaki bir yara izi devam edip yanaklarına doğru iniyordu, bükülmüş, kamburlaşmış, vaktinden önce ihtiyarlamıştı. Bu adam, hemen her gün elinde bir bel ve bir de bağcı bıçağı olduğu halde, köprünün civarındaki duvarlarla çevrili bölmelerden birinde dolaşır dururdu. Seine Nehri’nin sol kıyısı boyunca bir taraça zinciri gibi uzanan bu sevimli kapalı alanların içi çiçeklerle doluydu; daha büyük olsalar, görenler “Bunlar bahçe,” derdi; biraz daha küçük olsalar “Bunlar çiçek demeti,” diyecekti. Bütün bu kapalı alanlar bir uçlarıyla nehre, öbür uçlarıyla bir eve ulaşırlar. Bu bahsettiğimiz ceketli ve tahta ayakkabılı adam 1817’lerde, bu kapalı alanların en darında ve bu evlerin en mütevazı görünüşlüsünde oturmaktaydı. Orada tek başına, münzevi, sessiz ve yoksul yaşıyordu. Yanında bir kadın vardı; ne genç ne ihtiyar ne güzel ne çirkin ne köylü ne de kendi olan bu kadın ona hizmet ediyordu. Bahçesi olduğunu söylediği bu toprak parçası, orada yetiştirdiği çiçeklerin güzelliğiyle şehirde ün yapmıştı. Çiçekler onun ürettiği tek şeydi.

Çalışma, sebat, dikkat ve kova kova su sayesinde yaratıcıdan sonra yaratmayı başarmış; tabiat tarafından unutulmuşa benzeyen bazı laleler ve yıldız çiçekleri üretmişti, icatçı bir kafaya sahipti; Amerika’nın ve Çin’in bazı ender ve kıymetli kütüksüz küçük ağaçlarını yetiştirmek için katıksız funda toprağından küçük setler oluşturmakta Soulange Bodin’den önce davranmıştı. Yazın daha gün doğarken, o, bahçesindeki ara yollarda olurdu. Diker, budar, zararlı otları yolar, sular, çiçeklerinin arasında yüzünde bir iyilik, keder ve tatlılık ifadesiyle dolaşır, bazen de saatler boyunca hayaller içinde, hareketsiz, bir ağaçtaki bir kuşun ötüşünü, bir evdeki bir çocuğun cıvıltılarını dinleyerek ya da gözleri bir ot parçasının ucuna takılmış, güneşin orada bir pırlantaya çevirdiği bir çiy tanesini seyrederek öylece dururdu. Sofrası çok fakirdi ve şaraptan çok süt içerdi. Bir ufak çocuk görse, dayanamaz her şeyini verirdi; hizmetçisi de kızar, onu azarlardı. Vahşi sanılacak derecede çekingendi, pek seyrek dışarı çıkar ve penceresinin camını vuran fakirlerle iyi bir ihtiyar olan papaz rahip Mabeuf'ten başka kimseyle görüşmezdi. Ama lalelerini ve güllerini görmek isteyen herhangi bir şehirli veya bir yabancı küçük evinin çıngırağını çalacak olursa kapısını ona güler yüzle açardı. Loirelı haydut buydu işte.

Şayet bir kimse çıkıp da, aynı zamanda askerî anıları, biyografileri, Moniteur'ü ve büyük ordunun bültenlerini okusaydı, bunlarda oldukça sık geçen bir ad, Georges Pontmercy adı dikkatini çekebilirdi. Bu Georges Pontmercy gençliğinde Saintonge alayında askerdi. Derken devrim patlak verdi. Saintonge alayı Ren ordusuna katıldı; çünkü krallığın eski alayları, kendi eyalet adlarını, krallığın düşmesinden sonra da muhafaza ettiler ve ancak 1794’te tugay halini aldılar. Pontmercy, Spire’da, Worms’da, Neustadt’da, Turkheim’da, Alzey’de, Mayence’de çarpıştı; Mayence’de Houchard’ın artçılarını oluşturan Ikiyüzler’in arasındaydı. Son on iki kişiden biri olarak, eski Andernach istihkâmının gerisinde, Hesse Prensi’nin alayına karşı koydu ve ancak düşman topçusu istihkâm duvarında siper bayırına kadar bir gedik açtıktan sonra çekilip ordunun ana kısmına katıldı. Marchiennes’de ve bir mermi isabetiyle kolunun kırıldığı Mont-Palissel çarpışmasında Kleber’in kumandasında savaştı. Sonra İtalya sınırına geçti, orada Joubert’le birlikte Tende boğazını koruyan otuz humbaracıdan biriydi. Joubert orada general yardımcısı, Pontmercy de asteğmen oldu. Bonapart’a, “Berthier hem topçu hem süvari hem de bombacıydı,” dedirten o tarihî Lodi gününde, Pontmercy, misket ateşleri arasında, Berthier’nin yanı başındaydı. Eski generali Joubert’in Novi’de kılıcını kaldırıp “ileri!” diye bağırdığı sırada toprağa düştüğünü görmüştü. Savaş gereği, bölüğüyle birlikte bindiği bir çıkartma teknesiyle Cenova’dan bilmem hangi küçük limana doğru giderken yedi sekiz İngiliz yelkenlisinin arasına düştü. Cenovalı kumandan topları denize atıp, askerleri de güverte altına saklayarak kimliğini belli etmeden bir ticaret gemisi gibi sıyrılıp gitmek istiyordu. Pontmercy bayrak direğine üç renkli bayrağı çektirdi ve İngiliz firkateynlerinin topları önünden mağrur bir şekilde geçti. Böylece cüreti artan Pontmercy, oradan yirmi fersah ötede, teknesiyle büyük bir İngiliz nakliye gemisine saldırıp onu esir aldı. Gemi ambar kapaklarına kadar tıklım tıklım asker ve beygir yüklüydü. 1805’te, arşidük Ferdinand’dan Günzburg’u alan Malher Tümeni’ndeydi. Wettingen’de, 9. dragon süvarileri alayının başında ölümcül bir yara alan Albay Maupetit’yi, kurşun yağmuru altında kollarında taşıdı. Austerlitz’de, düşman ateşi altında kademeli düzeyde yapılan o şahane yürüyüşte kendini gösterdi. Rus İmparatorluk muhafız süvarileri 4. hattın taburlarından birini ezdiği zaman bunun öcünü alıp sözü geçen muhafızları tepeleyenler arasında Pontmercy de vardı, İmparator ona nişan verdi. Pontmercy sırasıyla Wurmser’in Mantoue’da, Melas’ın İskenderiye’de, Mack’ın Ulm’de esir alınışına tanık oldu. Büyük Ordu’nun Mortier kumandasındaki sekizinci kolordusunda bulundu. Daha sonra, eski Flandre alayı olan 55. savaş hattı birliğine geçti. Eylau’da, bu kitabın yazarının amcası olan yüzbaşı Louis Hugo’nun seksen üç kişilik bölüğüyle, tek başına, düşman ordusunun olanca gayretine karşı iki saat süreyle direndiği mezarlıktaydı. Bu mezarlıktan canlı çıkan üç kişiden biri de Pontmercy’ydi. Friedland’da bulundu. Sonra Moskova’yı gördü, arkadan Beresina’yı, arkadan Lutzen’i, Bautzen’i, Dresden’i, Wachau’yu, Leipsick’i ve Gelenhausen geçitlerini; daha sonra Montmirail’ı, Château-Thierry’yi, Craon’u, Marne kıyılarını, Aisne kıyılarını ve o korkunç Laon mevkiini gördü. Arnay-le-Duc’te yüzbaşıyken, on Kazak’ı kılıçtan geçirip generalini değil, onbaşısını kurtardı. Bu arada o da doğrandı, öyle ki yalnız sol kolundan yirmi yedi kırık kemik parçası çıkardılar. Paris’in teslim olmasından sekiz gün önce, yerini bir arkadaşıyla değiştirmiş, süvari sınıfına geçmişti. Eski rejimde çift el dedikleri şeyden vardı onda: yani asker olarak hem kılıç hem tüfek kullanabilecek, subay olarak da hem bir süvari taburunu hem de bir piyade taburunu idare edebilecek yetenekteydi. Askeri eğitimle mükemmelleştirilen bu çeşit yetenekten bazı özel kuvvetler doğmuştur; mesela, dragonlar aynı zamanda hem süvari hem de piyadedirler. Pontmercy, Elbe Adası’nda Napolyon’a eşlik etti. Waterloo’daki Dubois Tugayı’nda zırhlı süvari tabur kumandanıydı. Lunebourg Taburu’nun sancağını alan o idi. Sancağı İmparator’un ayaklarının dibine attı. Üstü başı kan içindeydi. Sancağı alırken yüzüne bir kılıç darbesi yemişti, İmparator, hoşnutlukla, “Albaysın, baronsun, lejyon donörlü subaysın!” diye haykırdı. Pontmercy cevap verdi: “Haşmetmeap, dul eşim adına size teşekkür ederim.” Bir saat sonra Ohain yarma düşüyordu. Şimdi soralım, kimdi bu Georges Pontmercy? Loirelı haydudun ta kendisi.

Onun hayat hikâyesinden bir şeyler görmüştük evvelce. Waterloo Savaşı’ndan sonra, hatırlanacağı gibi, Ohain çukur yolundan çekip çıkarılan Pontmercy, orduya katılmayı başarmış ve bir gezici hastaneden ötekine sürüklene sürüklene Loire konaklama yerine kadar gelmişti.

Restorasyon ona yarım maaş bağlamış, sonra da Vernon’da zorunlu ikamete, yani gözaltında yaşamaya yollamıştı. Kral 18. Louis Yüz Gün içinde yapılmış her şeyi yok sayarak, onun ne lejyon donörlü subay derecesini ne albaylık rütbesini ne de baronluk unvanını tanımıştı. Buna karşılık, o da Albay Baron Pontmercy diye imza atmak için hiçbir fırsatı kaçırmıyordu. Eski mavi elbisesinden başka tek bir elbisesi yoktu. Buna lejyon donörünü takmadan hiçbir zaman evinden dışarı çıkmazdı. Kralın savcısı, bu nişanı kanunsuz olarak taşıdığı için hakkında savcılıkça kovuşturma açılacağını ona bildirdi. Bu ihtar, resmî olmayan bir aracıyla kendisine iletildiğinde, Pontmercy acı acı gülümseyerek şu karşılığı verdi: “Bilemiyorum, acaba ben mi artık Fransızcayı anlamıyorum, yoksa siz mi artık bu dili konuşmuyorsunuz; ama gerçek şu ki, hiçbir şey anlamıyorum.” Sonra, sekiz gün arka arkaya rozetini takarak sokağa çıktı. Kimse onu rahatsız etmeye yeltenmedi. Harbiye nazırı ve eyalet başkumandanı iki üç defa ona, Binbaşı Mösyö Pontmercy’ye ibareli mektuplar yolladılar. Mektupları açılmamış olarak iade etti. Aynı tarihlerde Napolyon da, Sainte-Hélène’de, sir Hudson Lowe’un General Bonapart’a diye gönderdiği mesajlara karşı aynı şekilde davranıyordu. Sonunda, Pontmercynin ağzında da -bilinsin ki- İmparatorunun ağzındaki tükürük birikmişti.

Roma’da da bazı Kartacalı savaş esirleri aynı şekilde Flaminius’u selamlamayı reddediyor, içlerinde biraz Hannibal’in ruhunu taşıyorlardı.

Pontmercy bir sabah, Vernon’un sokaklarından birinde kralın savcısına rastladı. Hemen yanına gitti ve ona, “Sayın savcı,” dedi, “yüzümdeki yara izini taşımama izin var mı?”

Süvari tabur kumandanlığından gelen yarım maaşı gibi pek zayıf bir gelir dışında hiçbir şeyi yoktu. Vernon’da bulabildiği en küçük evi kiralamıştı. Orada tek başına yaşıyordu. Nasıl yaşadığını görmüş bulunuyoruz, İmparatorluk devrinde, iki savaş arasında, Matmazel Gillenormand’la evlenecek zaman bulabilmişti. Yaşlı burjuva, aslında infial duymakla birlikte, içini çekerek ve “En büyük aileler bile böyle şeylere katlanmak zorunda kalmışlardır,” diyerek rıza göstermişti. Her bakımdan mükemmel, iyi yetişmiş, ender rastlanır, kocasına layık bir kadın olan Madam Pontmercy 1815’te, arkasında bir çocuk bırakarak ölmüştü. Bu çocuk, yaşadığı inziva hayatında albay için bir neşe kaynağı olabilirdi. Ne var ki dedesi torununu mutlaka almak istemiş, kendisine verilmediği takdirde onu mirasından mahrum bırakacağını söylemişti. Baba da, çocuğun yararı uğruna bu isteğe boyun eğmiş, çocuğuna sahip olamadığı için de sevgisini çiçeklere verir olmuştu.

Zaten her şeyden vazgeçmişti; ne kımıldanıyor ne de herhangi bir tertibe girişiyordu. Kafası, yaptığı masum işlerle yapmış olduğu büyük işler arasında gidip geliyordu. Zamanını ya bir karanfilin açacağı günü beklemekle ya da Austerlitz’i anmakla geçiriyordu.

Mösyö Gillenormand’ın damadıyla hiçbir münasebeti yoktu.

Onun nazarında albay bir “haydut”, albayın nazarında da o bir “dangalak”tı. Mösyö Gillenormand hiçbir zaman albaydan söz etmez; edecek olsa da bunu ancak onun “baronluğuna” alaycı imalarda bulunmak için yapardı. Pontmercy’nin hiçbir zaman çocuğunu görmeye, onunla konuşmaya kalkışmayacağı hususunda açık ve kesin anlaşmaya varmışlardı; aksi takdirde çocuk kovulacak, mirastan mahrum edilip kendisine geri gönderilecekti. Gillenormandlar için, albay bir vebalıydı. Çocuğu kendi tarzlarında yetiştirmek kararındaydılar. Albay bu şartları kabul etmekle belki hata etmişti, ama iyi yaptığına ve sırf kendi nefsinden fedakârlıkta bulunduğuna inanarak katlanmıştı bu şartlara.

Baba Gillenormand’ın mirası gerçi pek bir şey değildi; ama Matmazel büyük Gillenormand’ın mirası önemliydi. Kız kalmış bu teyze, ana tarafından çok zengindi ve kız kardeşinin oğlu onun tabii varisiydi. Adı Marius olan çocuk bir babası olduğunu biliyordu, ama başka hiçbir şeyden haberi yoktu. Kimse ağzını açıp ona bu konuda bir şey söylemiyordu. Buna rağmen büyükbabasının onu götürdüğü toplantılardaki ışıltılar, imalar, göz kırpmalar giderek çocuğun zihninde bazı düşünceler uyandırmıştı. Çocuk sonunda bazı şeyleri anlamaya başlamıştı ve pek tabii olarak âdeta ağır bir süzülüş ve sızışla, havasını teneffüs ettiğini söyleyebileceğimiz ortamın fikir ve kanaatlerini aldığından, yavaş yavaş babasını ancak utançla ve yüreği daralarak düşünür olmuştu.

O böylece büyürken, albay, iki veya üç ayda bir sürgünden kaçan bir sabıkalı gibi, bulunduğu yerden kaçıp gizlice Paris’e gelmekte ve Gillenormand Teyze’nin Marius’u ayine getirdiği saatte Saint-Sulpice Kilisesi’nde pusuya yatmaktaydı. Orada teyze hanım dönüp onu görecek diye titreyerek, bir sütunun arkasına gizlenmiş olarak, hareketsiz, nefes bile almaya cesaret edemeden çocuğunu seyrederdi. Yüzünde kılıç yarası izi taşıyan bu adam, ihtiyar kızdan korkuyordu.

Vernon Papazı, Mösyö Rahip Mabeuf'le dostluğu da buradan geliyordu.

Şu saygıdeğer rahip, Saint-Sulpice’in kurul üyelerinden birinin kardeşiydi. Rahibin kardeşi, çocuğunu seyreden bu adamın yanağındaki yara izini ve gözlerindeki iri gözyaşlarını birçok defa fark etmişti. Tam bir erkeğe benzeyen, öyleyken bir kadın gibi ağlayan bu adam kilise üyesinin dikkatini çekmişti. Aklında kalmıştı bu çehre. Bir gün Vernon’a kardeşini görmeye gittiğinde, köprünün üstünde Albay Pontmercy’yle karşılaştı ve Saint-Sulpice’teki adamı tanıdı. Bundan papaza bahsetti, ikisi birden bir vesileyle albayı ziyarete gittiler. Bu ziyareti başka ziyaretler takip etti. Önceleri kapalı davranan albay sonra sonra açıldı ve böylece papazla kilise üyesi sonunda bütün hikâyeyi, Pontmercy’nin nasıl kendi mutluluğunu çocuğu için feda ettiğini öğrenmiş oldular. Bu yüzden papaz ona derin bir saygı ve şefkat duydu, albay da papaza sevgiyle bağlandı. Zaten eğer ikisi de samimi ve iyi olurlarsa, yaşlı bir rahiple yaşlı bir asker kadar kimse birbiriyle kolayca içli dışlı olup kaynaşamaz. Aslında ikisi aynı insandır. Biri aşağıdaki, bu dünyadaki vatana kendisini vakfetmiştir; öbürü yukarıdaki, gökyüzündeki vatana. Başka bir farkları yoktur.

Marius, biri ocak ayının ilk gününde ve biri de Saint-Georges gününde olmak üzere yılda iki defa babasına görev olarak mektup yazardı. Teyzesinin dikte ettirdiği ve basmakalıp bazı örneklerden kopya edilmişe benzeyen mektuplardı bunlar. Mösyö Gillenormand ancak bu kadarına izin veriyordu. Baba bunlara pek şefkatli mektuplarla karşılık veriyordu ama dede bunları hiç okumadan cebine tıkıyordu.

III
REQUIESCANT[107]

Marius’un dünyaya dair bütün bildiği Madam de T.’nin salonundan ibaretti. Hayata bakabildiği tek pencere buydu. Karanlık bir pencereydi bu; ve bu izbe penceresinden ona sıcaktan çok soğuk, gün ışığından çok gece karanlığı geliyordu. Safi neşe ve aydınlık olan bu çocuk, bu garip topluluğa girdiğinde, kısa zamanda üzgün bir hal aldı ve yaşıyla büsbütün ters düşecek şekilde ciddileşti. Bütün bu ağırbaşlı ve garip kişilerce etrafı sarılan çocuk, çevresini ciddi bir şaşkınlıkla seyrediyordu. Her şey ondaki bu şaşkınlığı arttırmak için birleşiyordu. Madam T.’nin salonunda pek muhterem ihtiyar, asil hanımefendiler vardı; adları Mathan, Noe, Levis ve Cambis’ydi. Bunlardan Levis’i Levi diye, Cambis’i de Cambyse diye telaffuz ediyorlardı. Bu eski zaman yüzleri, Kutsal Kitap’tan alınma bu isimler çocuğun kafasında, ezberlemekte olduğu Eski Ahit’le karışıyordu. Ve hepsi birden orada, ölgün bir ateşin çevresinde yeşil örtülü bir lambayla şöyle böyle aydınlanmış olarak, sert profilleri, kırlaşmış veya ak saçları başka bir çağa ait ve ancak kasvetli renkleriyle fark edilebilen uzun elbiseleriyle oturmuş, seyrek aralıklarla ortaya birtakım haşmetli ve dehşetli laflar atarlarken, küçük Marius ürkmüş bakışlarla onları seyreder, karşısında bazı kadınlar değil de kadim nineler, sihirbazlar; gerçek varlıklar değil de hayaletler görüyor sanırdı.

Bu hayaletler, bu eski salonun müdavimlerinden birçok rahip ve birkaç asilzadeyle karışmaktaydı: Madam de Berrynin emir katibi, Sassenay Markisi, Charles-Antoine takma adıyla tek kafiyeli lirik şiirler yayımlayan Valory Vikontu, hayli genç olmasına rağmen kırlaşmış bir başı ve al kadifeden sırma saçaklı ve oldukça dekolte tuvaletleriyle bu karaltıları dehşete düşüren güzel, nüktedan bir karısı olan Beauffremont Prensi, Fransa’nın “ölçülü nezaketi” en iyi bilen adamı Coriolis d’Espinouse Markisi, çenesinden iyilik okunan babacan Amendre Kontu, kralın çalışma odası denen Louvre kütüphanesinin temel direği Port-de-Guy şövalyesi. Dazlak ve ihtiyar olduğundan fazlasıyla yaşlı görünen Mösyö Port-de-Guy, 1793’te on altı yaşındayken, asker kaçağı diye küreğe atıldığını ve seksenlik bir ihtiyar olan Mirepoix Piskoposu’yla birlikte prangaya vurulduğunu anlatırdı. Piskopos da kaçakmış, ama rahip olarak kaçakmış, kendisi ise asker olarak. Toulon’da olmuş bu. Görevleri, gündüz giyotinde kesilen kafalarla vücutları, gece gidip idam sehpasından toplamakmış; bu kana bulanmış gövde parçalarını sırtlarında taşırlarmış; kırmızı kürek mahkûmu pelerinlerinin enselerine gelen yeri kandan kabuk bağlarmış; bu kabuk sabahları kurur akşamları nemli olurmuş. Madam de T.’nin salonunda bu acıklı hikâyeler bol bol anlatılıyor, bu arada Marat’yı lanetlemek pahasına Trestaillon’un övgüsü yapılıyordu. Bulunmaz hintkumaşı cinsinden birkaç mebus, Mösyö Thibord du Chalard, Mösyö Lemarchant de Gomicourt ve sağın ünlü alaycısı Mösyö Cornot Dincourt, orada iskambil partisi çeviriyorlardı. Kralın resmî yargıcı Ferrette de, kısa pantolonu ve sıska bacaklarıyla Mösyö Talleyrand’a giderken bazen bu salona uğrardı. Kendisi Artois Kontu cenaplarının sefahat yoldaşlığını yapmıştı. Kampaspa’nın önünde diz çöken Aristoteles’in aksine Guimard’ı dört ayak üstünde yürütmüş ve böylece bir filozofun öcü bir yargıç tarafından nasıl alınır, bunu bütün yüzyıllara göstermişti.

Rahiplere gelince, biri Rahip Halma idi. La Foudre’daki yazarlık arkadaşı Mösyö Larose bir gün ona, “Aldırma, kim elli yaşında değil ki? Belki birkaç toy delikanlı,” demişti. Sonra, kralın vaizi Rahip Letourneur, henüz ne kont ne piskopos ne nazır ne de ayan üyesi olan ve düğmeleri eksik bir papaz cüppesi taşıyan Rahip Frayssinous ve Saint-Germain-des-Prés Papazı Rahip Keravenant; ayrıca Papa’nın elçisi ve o tarihte Nisibis Başpiskoposu olan Monsenyör Macchi -daha, sonra kardinal olan bu kişi düşünceli, uzun burnuyla göze çarpıyordu- ve Abbate Palmieri adında bir başka monsenyör daha -papanın evine bağlı ruhanilerden, papalık hükümetine katılan yedi sekreterden biri, pek önemli Liberya bazilikası piskoposlar heyeti üyesi, azizler avukatı, yani postulatore di santi idi ki bu iş azizler sırasına koyma kararlarıyla ilgili olup, aşağı yukarı Cennet Seksiyonu Dilekçe Dairesi Başkanlığı anlamına gelir .-

Nihayet iki tane de kardinal vardı: Mösyö de la Luzerne ve Mösyö de Clermont-Tonnerre. Mösyö Luzerne Kardinali bir yazardı ve birkaç yıl sonra, Conservateur'de Chateaubriand’la yan yana kendi imzasıyla makaleler yazma şerefine erişecekti. Mösyö de Clermont-Tonnerre ise Toulouse Başpiskoposu’ydu ve sık sık Paris’e, bahriye ve harbiye nazırlıkları yapmış yeğeni Tonnerre Markisi’ne yazlığa gelirdi. Clermont-Tonnerre Kardinali, yere sürünmesin diye yukarı kaldırdığı cüppesinin altından kırmızı çorapları görünen neşeli, ufak tefek bir ihtiyardı. Ansiklopediden nefret etmek ve bir de heyecandan kendini kaybedercesine bilardo oynamakta ihtisas sahibiydi. O devirde, yaz akşamları Clermont-Tonnerre’in konağının bulunduğu Madame Sokağı’ndan geçenler durup bilardo toplarının çarpışmasını ve kardinalin, konklavisti Caryste’in in partibus piskoposu Monsenyör Cottret’ye bağıran ince sesini dinlerlerdi: “Yaz, rahip, karambol yapıyorum.” Clermont-Tonnerre Kardinali'ni Madam de T.’nin salonuna, onun en samimi dostu, eski Senlis Piskoposu ve Kırklar’dan[108] biri olan Mösyö de Roquelaure getirmişti. Mösyö de Roquelaure uzun boyu ve Akademi’ye muntazam devamıyla pek ünlüydü. Fransız Akademisi’nin o zamanlar toplantılarını yaptığı kütüphaneye bitişik salonun camlı kapısından meraklılar, her perşembe günü eski Senlis Piskoposu’nu, âdeti olduğu üzere ayakta, taze pudralanmış, mor çoraplar giymiş bir halde ve besbelli rahipliğini daha iyi göstermek için sırtını kapıya dönmüş vaziyette seyredebilirlerdi. Çoğu kilise adamı olduğu kadar saray adamı da olan bütün bu ruhaniler T.’nin salonuna ayrı bir ağırbaşlılık kazandırmaktaydılar. Ayrıca beş tane de Fransa âyan meclisi üyesi vardı: Vibraye Markisi, Talaru Markisi, Herbouville Markisi, Vikont Dambray ve Valentinois Dükü. Bunlar da salonun soylu cephesini vurguluyorlardı. Bu Valentinois Dükü, Monako Prensi olmasına rağmen, yani yabancı bir hükümdarlık prensi olduğu halde, Fransa ve âyan meclisi üyeliği gözünde o kadar değerliydi ki, her şeyi onlar bakımından görüyordu. Mesela şu söz onundur: “Kardinaller Roma’nın Fransa şövalyeleridir, lordlar İngiltere’nin Fransa şövalyeleridir.” Ne var ki bu yüzyıl, devrimin her yerde olmasını gerektiren bir yüzyıl olduğundan, bu feodal salon da söylediğimiz gibi, bir burjuvanın hâkimiyeti altında bulunuyordu. Buraya Mösyö Gillenormand hakimdi.

Paris’in beyaz sosyetesinin özü ve cevheri buydu. Şöhretler, kralcı bile olsalar, burada karantinaya alınıyorlardı. Şöhrette daima anarşi vardır. Chateaubriand buraya girse, Duchene Baba[109] etkisi yapardı. Bununla birlikte, bazı işbirlikçilerin de bu eskiye bağlı topluma sızmasına göz yumuluyordu. Mesela Kont Beugnot ıslah edilmek üzere buraya alınmıştı.

Bugünün “soylu” salonları, artık hiç o salonlara benzemiyor: Saint-Germain kenar mahallelerini daha şimdiden bir dalalet kokusu sarmıştır. Şimdiki kralcılar -iltifat olsun diye söylüyoruz- birer demagogdurlar.

Madam T.’nin salonunda topluluk yüksek tabakadan olduğundan, zevk de büyük bir nezaket çiçeği altında ince ve vakurdu. Davranış alışkanlıklarında her çeşidiyle içgüdüsel bir zarafet vardı. Bu irade dışı zarafet artık gömülmüş olan ama yine de yaşayan eski rejimin ta kendisiydi. Bu alışkanlıklardan bazıları, özellikle dilde, acayip görünürdü: Yüzeysel bilgi sahipleri, aslında sadece eskimiş, köhneleşmiş olan şeyleri taşra işi sanıyorlardı. Bir general karısına “Madame Generale” diyorlardı. Albay karısı için “Madame Albay” da büsbütün kullanılmaz bir tabir değildi. Sevimli Madam de Leon, şüphesiz Longueville ve Chevreuse düşeslerini hatırlayarak, kendine böyle denilmesini prenses unvanına tercih ediyordu. Crequy Markizi de keza kendisine Madam Albay dedirtmekteydi. Kralla özel konuşmalarda ona üçüncü şahıs üzerinden kral diye hitap edip hiçbir zaman majesteleri deyimini kullanmamak inceliğini de yine Tuileries’deki bu küçük yüksek sosyete icat etmiştir. Nedeni de “majesteleri” deyiminin onu gasp eden tarafından kirletilmiş olmasıydı. Orada olayları ve insanları yargılıyorlardı. Yüzyılla alay ediyorlardı; bu da onu anlamayı gereksiz kılıyordu. Şaşırıp kalmakta herkes birbirine yardım ediyordu. Herkes elindeki bilgiyi birbirine iletiyordu. Mathusalem[110] Epimenides’e[111] ders veriyordu. Sağır olanlardan haberdar ediyordu körü. Goblentz’den beri geçen zamanı geçmemiş ilan ediyorlardı. 18. Louis’nin Tanrı’nın lütfuyla saltanatının yirmi beşinci yılında olması gibi, göç edenler de, haklı olarak, gençliklerinin yirmi beşinci yılındaydılar. Her şey uyum içindeydi; hiçbir şey gereğinden fazla yaşamıyordu; söz pek bir soluktu; salonla aynı fikirde olan gazete bir papirüse benziyordu. Gençler vardı gerçi ama bir parça ölüydüler. Bekleme odasında uşakların kıyafetleri eskimişti. Zamanı tamamen geçmiş olan bu kişilere, onlar gibi zamanı geçmiş uşaklar hizmet etmekteydiler. Her şeyde ömrü sona ereli çok olmuş, mezara karşı direnen bir hal vardı. Muhafaza etmek, muhafaza, muhafazakâr: Bütün sözlük aşağı yukarı bundan ibaretti. Bütün mesele iyi kokmak'tı. Gerçekten de bu saygıdeğer grupların kanaatlerinde bol ıtriyat vardı ve fikirleri güveotu kokuyordu. Bir mumyalar âlemiydi bu. Efendiler mumyalanmış; uşaklar samanla doldurulmuştu.

Göç etmiş, servetini kaybetmiş saygıdeğer bir ihtiyar markiz, ancak bir tek hizmetçisi olduğu halde, “Adamlarım” demeye devam ediyordu.

Madam T.’nin salonunda ne yapılıyordu? Orada herkes aşırıydı.

Aşırı olmak. Temsil ettiği şey belki büsbütün ortadan kalkmış olmasa bile, bu kelimenin bugün artık bir anlamı kalmamıştır. Açıklayalım.

Aşırı olmak, haddinin ötesine gitmek demektir. Bu, taht adına asaya, mihrap adına piskoposluk serpuşuna saldırmaktır; sırtında taşıdığına kötü davranmaktır; arabaya koşulmuşken çifte atmaktır; delalete düşmüşlerin yanına derecesi hakkında ateşli odun yığınıyla tartışmaktır; puta yeterince putperest olmadığı için çıkışmaktır; fazla saygıdan hakaret etmektir; papada az papalık, kralda az kralcılık, gecede fazla aydınlık bulmaktır; albatrosu, karı, kuğuyu, zambağı beyazlık adına beğenmemektir; bir şeye düşman olacak kadar o şeyden yana olmaktır; lehte olmayı aleyhte davranacak kadar ileri götürmektir.

Aşırılık zihniyeti, özellikle Restorasyonun ilk safhası için karakteristiktir.

1814’te başlayıp 1820’de, sağın pratik adamı Mösyö de Villèle’in iktidara gelmesiyle sona eren o bir çeyrek saatin bir benzeri daha yoktur tarihte. Bu altı yıl olağanüstü bir devre olmuştur: aynı zamanda hem parlak hem de donuk, hem gülen hem de somurtan, hem şafak ışıklarıyla aydınlanmış hem de hâlâ ufku dolduran ve yavaş yavaş geçmişe gömülen büyük felaketlerin karanlıklarıyla kaplı bir devre. Orada, bu aydınlığın, bu karanlığın içinde hem yeni, hem eski; hem şaklaban, hem üzgün; hem genç, hem ihtiyar bütün bir küçük âlem vardı, gözlerini ovuşturup duran bir küçük âlem. Hiçbir şey geri dönüş kadar uykudan uyanmaya benzemez. Fransa’ya öfkeyle bakıyordu bu grup ve Fransa da onu alay ederek seyrediyordu. Sokaklar dolusu allahlık ihtiyar baykuş markiler, geri gelenler, hortlayanlar, her şeye şaşıp kalan “devri sabıktılar”, Fransa’da bulunmaktan yüzleri gülen ve de ağlayan, vatanlarını yeniden görmekten memnun, monarşilerini yerinde bulamamaktan üzgün mert ve asil beyzadeler; İmparatorluk asaletini, yani kılıç asaletini uluorta aşağılayan haçlı seferlerinin asaleti; tarih anlayışını kaybetmiş tarihî soylar; Napolyon’un yoldaşlarını hor gören Charlemagne’ın yoldaşları. Söylediğimiz gibi, kılıçlar birbirlerine hakaret yolluyorlardı; Fontenoy’un kılıcı gülünçtü ve paslı bir hurdadan başka bir şey değildi; Marengo’nun kılıcı iğrenç ve ancak eğri bir demirdi. Evvel zaman Dün’ü tanımamazlıktan geliyordu. Ne büyüklük duygusuna ne de gülünçlük duygusuna sahiptiler. içlerinden, Bonapart’a Scapin[112] diyen biri bile çıktı. Bu âlem artık yok.

Tekrar edelim, bugün ondan hiçbir şey kalmadı. Bugün ondan gelişigüzel bir görüntüyü çekip alarak hayalimizde yeniden canlandırmaya kalkıştığımızda, bize tufan öncesi bir dünya gibi garip gelmektedir. Çünkü gerçekten o da bir tufanın suları altında kalmıştır. İki devrimin altında kaybolup gitti. Ne müthiş dalgalardır fikirler! Yıkmakla, gömmekle görevli oldukları şeyi ne çabuk örterler ve çarçabuk ne korkunç derinlikler açarlar!

Martainville’in Voltaire’den daha zeki göründüğü o uzak, o safdil zamanlardaki salonların çehresi işte böyleydi.

Bu salonların kendilerine özgü bir edebiyatları, bir politikaları vardı. Bu salonlarda Fievee’ye inanılıyordu. Mösyö Agier orada ahkâm kesiyordu. Malaquais Rıhtımı’nda sahaflık eden yayıncı Mösyö Colnet üzerine yorumlar yapıyordu. Napolyon, bu salonlarda tam bir Korsikalı devdi. Daha sonra kral orduları başkumandanı Mösyö Marki de Bonapart’ın tarihe sokulması yüzyılın zihniyetine verilmiş bir taviz oldu.

Bu salonlar safiyetlerini uzun zaman koruyamadılar. 1818’den itibaren bu salonlarda bazı doktrinciler boy göstermeye başladı. Kaygı verici bir nüanstı bu: Bu doktrincilerin tarzı kralcı olmak ama bu yüzden de özür dilemekti. Aşırıların pek mağrur oldukları noktada doktrinciler biraz utangaçtılar. Bunlar akıllıydılar, sessizdiler, politik dogmalarının hor görücü edası dozunda ayarlanmıştı; başarmaları gerekiyordu. Zaten beyaz boyunbağı ve düğmeli elbise kullanma aşırılığından yararlanmasını da biliyorlardı. Doktrinci partinin hatası ya da talihsizliği, yaşlı bir gençlik yaratması olmuştur. Bilgece tavırlar takınıyorlardı. Mutlak ve aşırı bir idare prensibine ılımlı bir iktidar aşılamayı hayal ediyorlardı. Yıkıcı liberalizmin karşısına, bazen ender rastlanır bir dirayetle, muhafazakâr bir liberalizmi koyuyorlardı. Şöyle dedikleri duyuluyordu: “Kralcılığa karşı lütufkâr olalım!” Ülkeye pek çok hizmetleri olmuştur. Geleneği, ibadeti, dini, saygıyı o getirdi. O sadıktır, merttir, şövalye ruhludur, sevecendir, vefakârdır. Üzülerek de olsa, milletin yeni gösterdiği yeni büyüklüklere, monarşinin yüzlerce yıllık büyüklüklerini katmaya geldi. Gerçi devrimi, İmparatorluğu, şan ve şerefi, özgürlüğü, genç fikirleri, genç nesilleri, yüzyılı anlamamak hatasına düştü. Ama onun bize karşı işlediği bu hatayı, biz de bazen ona karşı işlemedik mi? Mirasçısı olduğumuz Devrim her şeye karşı anlayışlı olmalı. Kralcılığa saldırmak liberalizmin mantıksızlığıdır. Ne büyük yanlış! Ve ne körlük! Devrimci Fransa, tarihin Fransası’na, yani amacına, yani kendi kendisine saygısızlık ediyor. 5 Eylülden sonra monarşinin asillerine, tıpkı 8 Temmuz’dan sonra İmparatorluğun asillerine davranıldığı gibi davranılıyor. Onlar kartala haksızlık ettiler, biz de zambak çiçeğine haksızlık ediyoruz. Demek daima bir şeye karşı şiddet gösterilmek isteniyor! 14. Louis’nin tacını altın yaldızından etmek, 4. Henri’nin armasını kazımak neye yarar? Iena Köprüsü’ndeki N’leri silen Mösyö de Vaublanc’la alay ediyoruz! Ne yapıyordu o? Bizim yaptığımızı. Bouvines de Marengo gibi bize aittir. Zambak çiçekleri de N’ler gibi bizimdir. Onları değerden düşürmek neye yarar? Vatanı artık ne geçmişte ne de şimdi inkâr etmeliyiz. Tarihi olduğu gibi, bütünüyle istememek niye? Niçin bütün Fransa’yı sevmemeli?

Eleştirilmekten hoşlanmayan, korundukları için öfkelenen doktrinciler, kralcılığı işte böyle eleştiriyor ve koruyorlardı.

Aşırılar, kralcılığın ilk dönemini vurguluyorlardı; kongregasyon ikinci devresini karakterize eder. Ataklığın yerini ustalık aldı. Bu taslağı bu kadarla bırakalım.

Bu hikâyenin akışı içinde, kitabın yazarının yoluna çağdaş tarihin bu merak uyandıran anı çıktı. Yazar, sırası gelmişken bu tarihî ana bir göz atmak ve bugün artık bilinmez olan o toplumun özel çizgilerinden bazılarını belirtmek zorunda kaldı. Yalnız o, bu işi çabuk ve hiçbir acı ya da alaycı fikre kapılmadan yapıyor. Bunlar onun sevgi, saygı duyduğu anılardır çünkü annesiyle ilgilidir, onu geçmişe bağlamaktadır. Zaten şunu da söyleyelim ki, o küçük dünyanın kendine göre bir büyüklüğü vardı. Ona gülümsenebilir, ama o ne hor görülebilir ne de ondan nefret edilebilir. Bir vakitlerin Fransası’ydı o.

Marius Pontmercy bütün çocuklar gibi eğitimden geçti; Gillenormand Teyze’nin elinden çıkınca, büyükbabası onu klasik masumiyeti temsil eden bir saygıdeğer öğretmene emanet etti. Böylece yeni açılmaya başlayan bu gencecik ruh bir iffet gösterişçisinin elinden çıkıp bir ukala cahilin eline düştü.

Marius kolejde geçen yıllarından sonra hukuk okuluna girdi. Kralcı, bağnaz ve katıydı. Büyükbabasını az seviyordu, onun neşesi ve hayasızlığı kendisini incitiyordu. Babasına karşıysa karanlıktı.

Bunun dışında ihtiraslı, soğukkanlı, asil, cömert, gururlu, dindar, heyecanlı, katılık derecesinde vakur, vahşiliğe varacak derecede saf bir çocuktu.

IV
HAYDUDUN SONU

Marius’un klasik öğrenimini tamamlaması, Mösyö Gillenormand’ın sosyete hayatından çekilmesiyle aynı zamana rastladı. İhtiyar, Saint-Germain Mahallesi’ne ve Madam de T.’nin salonuna veda ederek Marais’de Filles-du-Calvaire’deki evine yerleşti. Burada, hizmetçi olarak yanında kapıcıdan başka Magnon’un yerine gelmiş olan oda hizmetçisi Nicolette ile daha önce sözü geçen soluksuz, tıknefes Basklı vardı.

1827’de Marius on yedi yaşına basmıştı. Bir akşam eve döndüğünde büyükbabasını elinde bir mektupla gördü.

Mösyö Gillenormand:

- Marius, dedi, yarın Vernon’a gideceksin.

- Niçin? dedi Marius.

- Babanı görmeye.

Marius titredi. Her şeyi düşünürdü de bir gün babasını görmesi gerekeceğini düşünmezdi. Onun için bundan daha beklenmedik, daha şaşırtıcı ve hadi söyleyelim, daha hoş olmayan bir şey olamazdı. Uzaklığın yakınlığa zorlanmasıydı bu. Bir azap değildi, hayır, bir angaryaydı.

Marius, antipati duymasını gerektiren siyasi nedenlerin dışında, babasının, Mösyö Gillenormand’ın, keyifli günlerinde dediği gibi bu pala sallayıcısının kendisini sevmediğine inanıyordu. Bu gün gibi ortadaydı, çünkü onu terk etmiş, başkalarının eline bırakmıştı. Kendisini sevilmiyor hissettiğinden, o da sevmiyordu. Bundan daha basit şey olamaz, diyordu kendi kendine.

O kadar şaştı ki, Mösyö Gillenormand’a hiçbir şey sormadı. Büyükbaba söze devam etti:

- Hastaymış. Seni çağırıyor.

Ve bir sessizlikten sonra ekledi:

- Yarın sabah yola çık. Sanırım Fontaines Avlusu’nda bir araba var, saat altıda kalkıyor, akşam varıyor. Ona bin. Acele olduğunu söylüyor baban.

Sonra mektubu buruşturup cebine soktu. Marius hemen o akşam hareket edip ertesi sabah babasının yanında olabilirdi. Bouloi Sokağı’ndan kalkan bir yolcu arabası Rouen’a gece seferi yapıyor ve Vernon’dan geçiyordu. Ama ne Mösyö Gillenormand’ın ne de Marius’un bunu soruşturmak akıllarına gelmedi.

Ertesi gün akşam karanlığında, Marius Vernon’a vardı. Mumlar yanmaya başlıyordu, ilk rast geldiğine Mösyö Pontmercy’nin evi’ni sordu, çünkü içinden o da Restorasyonla aynı fikirdeydi ve babasının ne baronluğunu ne de albaylığını kabul ediyordu.

Evi gösterdiler. Kapıyı çaldı. Elinde küçük bir lambayla bir kadın gelip kapıyı açtı.

Marius:

- Mösyö Pontmercy’nin evi mi? dedi.

Kadın kımıldamadan duruyordu.

- Burası mı? diye sordu, Marius.

Kadın başıyla bir evet işareti yaptı.

- Kendisiyle görüşebilir miyim?

Kadın olumsuz bir işaret yaptı.

- Fakat onun oğluyum ben! dedi Marius. Beni bekliyor.

- Artık beklemiyor, dedi kadın.

Marius, o zaman kadının ağladığını fark etti.

Kadın, parmağıyla ona basık bir odanın kapısını işaret etti. Marius içeri girdi.

Şöminenin üzerinde duran bir mumun aydınlattığı bu odada üç adam vardı. Bir tanesi ayakta, bir tanesi diz çökmüş, bir tanesi de gömlekle boylu boyunca döşeme taşlarının üzerine uzanmış yatıyordu. Yerde yatan albaydı.

Öbür ikisi, bir hekimle dua eden bir papazdı.

Albay üç günden beri bir beyin hummasına yakalanmıştı. Hastalığın başında, kötü bir önseziyle, oğlunu çağırmak için Mösyö Gillenormand’a mektup yazmıştı. Hastalık ağırlaşmıştı. Marius’un Vernon’a vardığı o akşam, albay bir hezeyan nöbeti geçirmişti. Hizmetçi kadının karşı koymasına rağmen, “Oğlum gelmiyor! Onu ben karşılamaya gidiyorum!” diye bağırarak yatağından kalkmıştı. Sonra odasından çıkmış, kapı aralığında taşların üstüne düşmüştü. O an son nefesini vermişti.

Hekimle rahibi çağırmışlardı. Ama hekim geç kalmıştı, rahip geç kalmıştı. Oğlu da geç kalmıştı.

Mumun alacakaranlığında, yerde solgun yatan albayın yanağında, onun ölü gözünden akmış iri bir damla gözyaşı fark ediliyordu. Göz sönmüştü ama gözyaşı henüz kurumamıştı. Bu gözyaşı, oğlunun gecikmesiydi.

Marius, ilk ve son defa gördüğü bu adamı, bu saygıdeğer erkek yüzünü, bu bakmayan açık gözleri, bu beyaz saçları, üzerlerinde şurada burada kılıç darbelerinden kalma esmer çizgiler, kurşun deliklerinden kalma kırmızı yıldız gibi şeyler görülen bu güçlü kol ve bacakları dikkatle gözden geçirdi. Tanrı’nın iyilik damgasını vurduğu bu yüze bir de kahramanlık damgası vuran o muazzam kılıç yarası izine dikkatle baktı. Bu adamın kendi babası olduğunu, bu adamın ölmüş olduğunu düşündü; duygusuz kaldı.

Duyduğu üzüntü, ölmüş yatarken göreceği başka herhangi bir adamın karşısında duyacağı üzüntüydü.

Yas, içler acısı bir yas vardı bu odada. Hizmetçi kadın bir köşede ağlayıp sızlıyor, papaz dua ediyor, onun da hıçkırdığı duyuluyor, hekim gözlerini kuruluyor, ölünün kendisi de ağlıyordu.

Bu hekim, bu rahip, bu kadın üzüntüleri arasında hiçbir şey söylemeden Marius’a bakıyorlardı; bir oydu yabancı. Pek az üzülen Marius utandığını ve durumdan sıkıldığını hissetti. Şapkasını elinde tutuyordu; acısından onu tutacak gücü kalmamış gibi göstermek için şapkayı yere düşürdü.

Bir yandan da böyle davrandığı için vicdan azabı gibi bir şey duyuyor, kendisini yeriyordu. Ama ne kabahati vardı onun? Sevmiyordu işte babasını!

Albay hiçbir şey bırakmamıştı. Eşyanın satışından gelen para cenaze masrafını ancak karşılamıştı.

Hizmetçi kadın bulduğu bir kâğıt parçasını Marius’a verdi. Kâğıtta, albayın elyazısıyla şunlar vardı:

Oğluma,

İmparator, Waterloo savaş meydanında beni baron yaptı. Kanımla kazandığım bu unvanı kullanmama Restorasyon karşı çıktığına göre, oğlum onu devralsın ve kullansın. Onun buna layık olacağına şüphem yoktur.

Kâğıdın arkasına şunları ilave etmişti albay:

Yine bu Waterloo Savaşı’nda, bir çavuş benim hayatımı kurtardı. Bu adamın adı Thènardier’dir. Şu son zamanlarda, Paris yakınlarındaki bir köyde, Chelles’de ya da Montfermeil’de küçük bir han işlettiğini sanıyorum. Oğlum, Thènardier’ye rastlarsa ona elinden gelen her türlü iyiliği yapsın.

Marius babasına olan sevgisinden değil de insan kalbinin bir ölüye karşı daima dayanılmaz bir güçle duyduğu belirsiz saygı hissiyle bu kâğıdı alıp cebine yerleştirdi.

Albaydan hiçbir şey kalmadı. Kılıcıyla üniformasını Mösyö Gillenormand bir eskiciye sattırdı. Komşular bahçede ne var ne yok alıp götürdüler, nadide çiçekleri talan ettiler. Kalan bitkiler de dikenleşti, çalılaştı, kuruyup gitti.

Marius, Vernon’da ancak kırk sekiz saat kalmıştı. Cenazenin toprağa verilmesinden sonra Paris’e dönmüş, babasını sanki hiç yaşamamış gibi bir daha hiç aklına getirmeden hukuk öğrenimine devam etmişti. Albay iki günde gömülmüş, üç günde unutulmuştu.

Marius, şapkasında bir matem alameti taşıyordu. Hepsi bu kadar.

V
DEVRİMCİ OLMAK İÇİN AYİNE GİTMENİN FAYDASI

Marius çocukluğunun dinî alışkanlıklarını muhafaza etmişti. Bir pazar günü Saint-Sulpice’e, küçükken teyzesinin onu götürdüğü Kutsal Meryem Kilisesi’ne ayin dinlemeye gitmişti. O gün her zamankinden daha dalgın ve düşünceli olduğu için hiç dikkat etmeden, bir sütunun gerisinde, Utrecht kadifesi kaplı ve arkalığında “Mösyö Mabeuf, Kilise Kurulu Üyesi” yazılı bir dua sandalyesine diz çökmüştü, ayin henüz başlamıştı ki bir ihtiyar çıkageldi ve Marius’a:

- Mösyö, burası benim yerim, dedi.

Marius hemen kalkıp kenara çekildi ve ihtiyar iskemlesini aldı.

Ayin bitti, Marius birkaç adım ötede düşünceli düşünceli duruyordu. İhtiyar yeniden ona yaklaşarak:

- Özür dilerim mösyö, dedi, az önce sizi rahatsız ettiğim gibi şu an da ediyorum, ama beni nezaketsiz bulmuş olmalısınız, durumu size açıklamam gerek.

- Buna hiç gerek yok, efendim, dedi Marius.

- Var, var! dedi yaşlı adam. Hakkımda kötü bir şey düşünmenizi istemem. Bakın, ben bu yere çok bağlıyımdır. Bana sanki ayin burada daha etkili oluyormuş gibi gelir. Niçin mi? Niçinini size söyleyeyim. Çocuğunu görmek için başka fırsat, başka çare bulamayan zavallı, mert bir babanın on yıl süreyle düzenli olarak her iki ya da üç ayda bir buraya geldiğini gördüm. Bazı ailevi nedenlerden ötürü, onun çocuğunu görmesine engel oluyorlardı. O da çocuğunun ayine getirildiğini bildiği saatte buraya geliyordu. Çocuk babasının burada olduğundan tamamen habersizdi. Belki de bir babası olduğunu bile bilmiyordu, zavallı masum yavru! Baba, görünmemek için bir sütunun arkasında dururdu. Çocuğuna bakar, ağlardı. Bu yavruyu tapınırcasına severdi, zavallı adam! Gözlerimle gördüm bunu. Böylece bu yer benim için kutsallık kazandı, ayini buradan dinlemek alışkanlığını edindim. Kilise kurulu üyesi olarak, hakkım olan özel sıraya tercih ediyorum bu yeri. Hatta bu bahtsız kişiyi biraz tanımak fırsatını bile buldum. Bir kayınpederi, zengin bir baldızı ve daha bilmediğim bazı akrabaları varmış. Bunlar onu, yani babayı, çocuğunu görmeye kalkıştığı takdirde, çocuğu mirastan mahrum bırakmakla tehdit ediyorlarmış. O da bir gün çocuğu zengin ve mutlu olsun diye kendini feda ediyordu. Politik fikirler yüzünden onu çocuğundan ayırıyorlardı. Gerçi politik fikirlere saygı duyarım, ama bazı kimseler durmasını bilmiyorlar. Hey Tanrım! Bir insan Waterloo’da bulundu diye canavar olmaz, bu yüzden bir baba çocuğundan koparılamaz. Bonapart’ın bir albayıydı o. Öldü sanıyorum. Vernon da oturuyordu. Kardeşim orada papazdır. Adı da Pontmarie yahut Montpercy gibi bir şeydi... Yüzünde de esaslı bir kılıç darbesi izi vardı.

Rengi uçan Marius:

- Pontmercy, dedi.

- Tamam, Pontmercy. Yoksa tanıyor muydunuz onu?

- O benim babamdı, efendim, dedi Marius.

İhtiyar kilise kurulu üyesi ellerini kavuşturup haykırdı:

- Ah! O çocuk sizsiniz demek! Elbette ya, onun şimdi koca bir adam olması gerekir. Pekâlâ öyleyse! Zavallı çocuk, herkese sizi çok sevmiş bir babanız olduğunu söyleyebilirsiniz!

Marius, ihtiyara kolunu uzatıp onu evine kadar götürdü.

Ertesi gün, Mösyö Gillenormand’a:

- Bazı arkadaşlarla bir av partisi düzenledik. İki üç gün kadar evden ayrılmama müsaade eder misiniz? dedi.

- Dört gün olsun! diye cevap verdi büyükbaba. Git eğlen.

Ve kızına göz kırparak yavaşça:

- Ufak bir aşk macerası galiba! dedi.

VI
BİR KİLİSE KURULU ÜYESİNE
RASTLAMANIN SONUCU

Marius’un nereye gittiğini daha ileride göreceğiz. Marius üç gün yok oldu, sonra Paris’e dönüp doğruca hukuk okulunun kütüphanesine gitti ve Moniteur’ün koleksiyonunu istedi.

Moniteur'ü okudu, cumhuriyetin ve İmparatorluğun bütün tarihlerini, Mémorial de Sainte-Hélène'i[113] bütün anıları, gazeteleri, bültenleri, bildirileri okudu; hepsini yuttu. Büyük ordunun bildirilerinde babasının adına ilk rastladığında bir hafta boyunca ateşlendi. Georges Pontmercy’nin emrinde hizmet ettiği generalleri, bu arada Kont H.’yi gidip gördü. Tekrar görüşmeye gittiği kilise kurulu üyesi Mabeuf, ona Vernon’daki hayatı, albayın emekliliğini, çiçeklerini, münzeviliğini anlatmıştı. Sonunda Marius, kendi babası olan, bu ender rastlanan, yüce ve iyi yürekli adamı, bu aslan kuzuyu bütünüyle tanımayı başardı.

Ne var ki bütün vaktini, bütün aklını bu incelemeye veren Marius, Gillenormandları artık hiç görmez olmuştu. Yemek saatlerinde ortaya çıkıyor, sonra onu aradıklarında ortalıkta bulunmuyordu. Gillenormand Baba gülümsüyordu: “Keh! Keh! Kızların zamanı geldi artık!”

İhtiyar bazen de ilave ediyordu: “Hay şeytan! Ben yalnızca bir çapkınlık sanıyordum. Bir aşka benziyor bu.”

Gerçekten de bu bir aşktı. Marius babasını tapınırcasına sevmekteydi.

Aynı zamanda fikirlerinde de olağanüstü bir değişiklik meydana geliyordu. Bu değişikliğin birbirini izleyen birçok aşaması oldu. Çağımızda düşünenlerin birçoğunun başından da aynı hikâye geçtiği için, bu aşamaları adım adım izleyip, hepsini bir bir belirtmekte yarar görüyorum. Gözlerini daldırdığı bu tarih korkutuyordu onu.

İlk etki, coşkun bir hayranlık oldu.

Cumhuriyet ve İmparatorluk, şimdiye kadar onun için dehşetengiz kelimelerdi. Cumhuriyet alacakaranlıkta bir giyotin; İmparatorluk gece içinde bir kılıçtı. Bunlara yakından bakınca, bir karanlıklar kaosundan başka bir şey bulamayacağını sandığı yerde, korku ve sevinçle karışık, duyulmadık bir şaşkınlıkla, Mirabeau, Vergniaud, Saint-Just, Robespierre, Camille Desmoulins, Danton gibi yıldızların ışıldadığını ve bir güneşin -Napolyon- doğduğunu görmüştü. Nerede olduğunu bilemiyordu artık. Aydınlıktan kör olmuşçasına geri çekiliyordu. Yavaş yavaş şaşkınlığı geçti, bu ışıklara alıştı, yapılan işleri başı dönmeden gözden geçirdi, şahısları dehşete düşmeden inceledi; devrim ve İmparatorluk, hayalci gözbebeklerinin önünde aydınlık bir perspektif kazandılar. Bu iki gruba ayrılan olayların ve insanların iki muazzam gerçek içinde özetlendiklerini gördü. Cumhuriyet, kitlelere mal edilen siyasi hakların egemenliğinde; İmparatorluk, Avrupa’ya kabul ettirilen Fransız düşüncesinin egemenliğinde özetleniyordu. Devrimden halkın, çehresinin olanca büyüklüğüyle, İmparatorluktan da Fransa’nın, çehresinin olanca büyüklüğüyle çıktığını gördü. Vicdanında bütün bunların iyi olduğuna karar verdi.

Fazlasıyla sentetik olan bu ilk değerlendirmede hayranlığı yüzünden ihmal ettiği şeyi burada belirtmeyi gerekli bulmuyoruz. Biz burada ileriye doğru yürüyen bir düşüncenin durumunu tespit ediyoruz. Bütün ilerlemeler tek bir aşamada olmaz. Bu konuda şimdiye kadar söylediklerimiz için olduğu kadar bundan sonra söyleyeceklerimiz için de bunu bir kere belirttikten sonra, devam edelim.

Marius o zaman fark etti ki şu ana kadar babasını anlamadığı gibi ülkesini de anlamamıştı. Ne birini ne de ötekini tanımıştı ve gözlerinin üstünde kendi isteğiyle bir gece karanlığı taşımıştı. Şimdi artık görüyordu; ve bir yandan hayran olurken, öbür yandan da tapınıyordu.

Pişmanlıklarla, vicdan azaplarıyla doluydu içi ve ruhunda olanları ancak bir mezara söyleyebileceğini umutsuzlukla düşünüyordu. Ah! Ne olurdu babası sağ olsaydı, şu an ona sahip olsaydı; Tanrı merhametiyle, iyiliğiyle babasının hâlâ hayatta olmasına izin verseydi, nasıl ona koşar, nasıl ona atılır, nasıl ona haykırırdı: “Baba, işte ben geldim! Benim bak! Ben de seninle aynı kalbi taşıyorum! Senin oğlunum!” Nasıl onun bembeyaz başını öper, saçlarını gözyaşlarına boğar, yara izini hayranlıkla seyreder, ellerini bağrına bastırır, elbiselerine tapar, ayaklarını öperdi! Ah! Niçin bu kadar erken ölmüştü babası, vaktinden önce, adalet yerini bulmadan, oğlunun sevgisine kavuşamadan! Marius’un yüreğinde her an, “Heyhat!” diye inleyen sürekli bir hıçkırık vardı. Aynı zamanda o, gittikçe gerçekten daha ciddi, gerçekten daha ağırbaşlı, inancından ve düşüncelerinden daha emin oluyordu. Her an hakikatin ışıkları gelip aklını tamamlıyordu. Bir iç gelişme gibi bir şey oluyordu onda. Kendisi için yeni olan bu iki şeyin, babasıyla vatanının, ona getirdiği tabii büyümeye benzer bir şey hissediyordu.

Elinde bir anahtar varmış gibi, her şey açılıyordu; evvelce nefret ettiği şeyleri açıklıyor, tiksindiği şeylere nüfuz ediyor, kendisine iğrenmeyi öğrettikleri büyük işlerin, lanetlemeyi telkin ettikleri büyük adamların tanrısal kaderini ve insani anlamını artık açıkça görüyordu. Önceki kanaatlerini, daha düne kadar taşıdığı, öyleyken kendisine pek eskiymiş gibi gözüken kanaatlerini düşündüğü zaman öfke duyuyor ve gülümsüyordu.

Gözünde babasının yeniden itibar kazanması, tabii olarak Napolyon’un da yeniden itibar kazanmasına yol açmıştı.

Ancak bunun hiç de zahmetsizce olmadığını söylemeliyiz.

Çocukluğundan beri onu, 1814 taraftarlarının Bonapart hakkındaki yargılarıyla doldurmuşlardı. Halbuki Restorasyon’un bütün önyargıları, bütün çıkarları, bütün içgüdüleri Napolyon’u tahrife yönelikti. Restorasyon, Robespierre’den ettiğinden çok nefret ediyordu Napolyon’dan. Milletin yorgunluğunu ve anaların kinini oldukça ustalıkla kullanmıştı. Bonapart âdeta bir masal canavarı haline getirilmişti. Az önce de belirttiğimiz gibi çocukların hayal dünyasına benzeyen halkın hayal dünyasında da onu istedikleri şekilde canlandırmak için 1814 taraftarları, en korkunç maskeleri birbiri ardınca göstermekteydiler. Muhteşemliğini korumakla beraber korkunç olanından kaba, komik hale sokulmuş olanına, Tiberius’tan gulyabaniye varıncaya dek hepsini. Böylece Bonapart’tan söz edilirken, herkes ağlamaktan ya da gülmekten çatlamakta serbestti; yeter ki temelde kin ve nefret olsun. Marius’un kafasında -herkesin kullandığı tabirle söylersek ‘o adam’la ilgili— hiçbir zaman başka fikirler olmamıştı. Bu fikirler onun yaratılışında bulunan sebatkarlıkla birleşmişlerdi. Onun içinde hâlâ Napolyon’dan nefret eden bir küçük inatçı adam vardı.

Tarihi okudukça, özellikle onu belgelerde, kayıtlarda inceledikçe, Marius’un gözünde Napolyon’u örten örtü yavaş yavaş yırtıldı. Muazzam bir şey görür gibi oldu. Başka her şey hakkında olduğu gibi Bonapart hakkında da o âna kadar aldanmış olabileceği şüphesine kapıldı. Her gün biraz daha iyi görüyordu. Ağır ağır, adım adım, başlangıçta âdeta esefle, sonraları sarhoşça, dayanılmaz bir büyünün cazibesine kapılmış gibi basamakları tırmanmaya koyuldu. Bunlar önce karanlıktılar, sonra belli belirsiz aydınlandılar ve nihayet heyecandan pırıl pırıl, muhteşem basamaklar oldular.

Bir gece, damın altındaki küçük odasında tek başınaydı. Mumu yanıyordu. Açık penceresinin yanındaki masasına dirseklerini dayamış okuyordu. Göğün boşluğunda türlü çeşit hayaller gelip gelip onun düşüncesine karışmaktaydı. Ne muazzam manzaradır gece! Nereden geldiği bilinmeyen boğuk gürültüler işitilir, yeryüzünden bin iki yüz defa daha büyük olan Jüpiter’in bir kor gibi parladığı görülür, gökyüzü siyahtır, yıldızlar ışıldar; müthiş bir şeydir.

Marius büyük ordunun bildirilerini, savaş meydanında kaleme alınmış bu kahramanlık şiirlerini okuyordu. Ara sıra babasının adını görüyordu, İmparatorun adı ise her yerdeydi; koskoca İmparatorluk tümüyle gözlerinin önünde canlanıyordu. İçinde âdeta bir med dalgasının kabarıp yükseldiğini duyuyordu. Babası zaman zaman bir nefes gibi yanından geçip kulağına bir şeyler söylüyormuş gibi geliyordu ona. Yavaş yavaş bir garip oluyordu. Davulları, topları, borazanları, taburların ölçülü adımlarla yürüyüşünü, süvarilerin uzaktan uzağa boğuk bir sesle dört nala gidişini işitir gibi oluyordu. Zaman zaman gözleri gökyüzüne doğru kalkıyor, uçsuz bucaksız derinliklerle parlayan devasa yıldız kümelerine bakıyor, sonra tekrar kitabın üzerine inerek orada da başka devasa şeylerin belli belirsiz kımıldadıklarını görüyordu. Yüreği sıkışıyordu. Vecd içindeydi, titriyordu, nefes nefeseydi. Birdenbire, içinde neler olup bittiğini, hangi emre uyduğunu kendisi de bilmeden ayağa kalktı, iki kolunu pencereden dışarı çıkartarak gerdi; karanlığa, sessizliğe, simsiyah sonsuzluğa, ezeli ve ebedi muazzamlığa gözlerini dimdik dikerek haykırdı: “Yaşasın İmparator!”

O andan itibaren her şey bitti: İnsan eti yiyen Korsikalı dev, iktidar gaspçısı, zorba, kız kardeşlerinin sevgilisi olan canavar, Talma’dan ders alan aktör bozuntusu, Jaffa’yı zehirleyen kapları, Bonapart; bütün bunlar onun zihninden silinip kayboldu ve hepsinin yerini belirsiz parlak bir ışık ve bu ışığın içinde erişilmez bir yükseklikteki Sezar’ın mermer gibi solgun hayali aldı. Marius’un babası için İmparator, hayranlık duyulan ve uğruna insanın kendisini feda ettiği sevgili kumandandı. Marius için bundan da öte bir şey oldu. Dünya hâkimiyeti yolunda Roma gücüne halef olan Fransız gücünün önceden belirlenmiş olan inşacısıydı o. Bir yıkılışın harikulade mimarı, Şarlman’ın, 11. Louis’nin, 4. Henri’nin, Richelieu’nün, 14. Louis’nin ve Halkın Selameti Komitesi’nin sürdürücüsüydü. Gerçi onun da lekeleri, hataları, hatta suçu vardı, çünkü insandı; ama hatalarında da haşmetli, lekelerinde de parlak, suçunda da kudretliydi.

Marius’un gözünde o, bütün milletleri “büyük adam” demek zorunda bırakan, gelişi önceden belirlenmiş insan oldu. Hatta bunun da üstüne çıktı; elindeki kılıçla Avrupa’yı, saçtığı ışıkla bütün dünyayı fetheden Fransa’nın bir insanda cisimleşmiş timsali kesildi. Marius, Bonapart’ı ebediyen sınır boylarına dikilecek ve geleceğin bekçiliğini yapacak göz kamaştırıcı bir hayalet halinde görüyordu. Zorba ama diktatör, bir cumhuriyetin meyvesi, bir devrimin özeti olan bir zorba İsa’nın tanrı-insan olması gibi, Napolyon da onun için halk-insandı.

Görüldüğü gibi, bir dine yeni girenlerde daima rastlandığı şekilde, katılmak için büyük bir atılganlık gösteriyor ve fazla ileri gidiyordu. Yaratılışı böyleydi, bir kere bir kaygan yüzeye girdi mi kendisini tutması hemen hemen imkânsızdı. Kılıç fanatizmi onu sardıkça sarıyor ve zihnindeki fikir, heyecanını bulandırıyordu. Deha ile birlikte, onunla karışmış olarak, kuvvete de hayran olduğunu, yani tapınmasının iki kefesinden birine ilahiyi, öbürüne de hayvaniyi koyduğunu hiç fark etmiyordu. Birçok bakımdan, başka türlü bir hataya düşmeye başlamıştı. Her şeyi benimsiyordu. Bir de hakikate doğru yol alırken karşılaşılan hata vardır. Her şeyi toptan kabul eden haşin bir iyi niyeti vardı. Girdiği yeni yolda, Napolyon’un şanını ölçerken olduğu gibi, eski rejimin hatalarını yargılarken de hafifletici nedenleri ihmal ediyordu.

Ama ne olursa olsun muazzam bir adım atmıştı. Evvelce monarşinin düşüşünü gördüğü yerde, şimdi Fransa’nın yükselişini görüyordu. Yönü değişmişti. Günbatısı olan, gündoğusu olmuştu. Tersine dönmüştü.

Ondaki bütün bu devrimler, ailesinin hiç haberi olmaksızın meydana geliyordu.

Bütün bu esrarlı çalışma içinde eski ve aşırı Bourboncu kabusundan tamamen sıyrılınca, aristokratlığı, Jakobenliği ve kralcılığı üstünden atınca iyiden iyiye devrimci, derinden derine demokrat, hemen neredeyse cumhuriyetçi olunca, doğruca Orfèvres Rıhtımı’ndaki hakkaklardan birine gitti ve kendisine şu isimle yüz tane kartvizit sipariş etti: “Baron Marius Pontmercy.

Bu onda meydana gelen değişikliğin pek mantıklı bir sonucundan başka bir şey değildi; ve bu değişiklikte her şeyin çevresinde döndüğü çekim merkezi babasıydı.

Yalnız kimseleri tanımadığı için ve kartlarını rastgele bir kapıcının önüne serpemeyeceğine göre, onları cebine koydu.

Diğer bir tabii sonuç olarak, babasına, babasının anısına ve albayın yirmi beş yıl boyunca uğrunda çarpıştığı şeylere yaklaştığı ölçüde büyükbabasından uzaklaşıyordu. Söylediğimiz gibi, Mosyo Gillenormand’ın mizacı Marius’un hiç hoşuna gitmiyordu. Zaten aralarında ağırbaşlı delikanlı ile havai ihtiyarın bütün uyumsuzluğu vardı: Werther’in acısı, Geronte’un neşesinden rahatsız olur ve feveran eder. Aynı siyasi görüşleri, aynı fikirleri paylaştıkları sürece, Marius bu fikir ve görüşler üzerinde Mösyö Gillenormand’la bir köprüde karşılaşır gibi karşılaşmıştı. Bu köprü yıkılınca aralarına uçurum girdi. Sonra her şeyin üstünde olarak, kendisini aptalca nedenlerle albaydan merhametsizce koparanın, böylece babayı evlattan, evladı da babadan yoksun bırakanın Mösyö Gıllenormand olduğunu düşündükçe, Marius dile getirilmesi imkânsız isyan duygularına kapılıyordu.

Babasına olan sevgisi Marius’u hemen hemen, dedesinden nefret eder hale getirmişti.

Ama dediğimiz gibi, bunların hiçbiri kendini dışarıdan göstermiyordu. Yalnız Marius gittikçe daha soğuk oluyordu. Yemeklerde pek az konuşuyor ve nadiren evde bulunuyordu. Teyzesi bu yüzden ona çıkışacak olursa, çok sakin davranıyor ve çalışmalarını, dersleri, imtihanları, konferansları bahane olarak öne sürüyordu. Büyükbaba yanılmaz teşhisini hiç bırakmıyordu: “Âşık! Ben bu işleri iyi bilirim.”

Marius ara sıra ortadan kayboluyordu.

“Nereye gider bu böyle?” diye soruyordu teyzesi. Daima pek kısa olan bu yolculukların birinde, babasının kendisine bıraktığı talimata uymak için Montfermeil’e gitmiş ve eski Waterloo çavuşu, hancı Thènardier’yi aramıştı. Thènardier iflas etmiş, han kapanmıştı; ona ne olduğunu da kimse bilmiyordu. Bu araştırmaları yapmak için Marius dört gün dışarıda kaldı.

“Besbelli gönlünü iyice kaptırmış,” diyordu büyükbaba.

Göğsünde, gömleğinin altında, siyah bir şeritle boynuna bağlı bir şey taşıdığını fark eder gibi olmuşlardı.

VII
BİR KADIN PARMAĞI

Bir mızraklı süvariden söz etmiştik.

Bu, Mösyö Gillenormand’ın baba tarafından uzak bir yeğen torunuydu ve ailenin dışında, evsiz barksız, kışla hayatı sürüyordu. Teğmen Thèodule Gillenormand, yakışıklı bir subay dedikleri subaylardan olmak için gerekli bütün şartlara sahipti. Bir genç kız beli gibi beli, muzafferane bir kılıç sürüme tarzı, ince uçları yukarı kıvrık bıyıkları vardı. Paris’e çok seyrek gelirdi, o kadar ki Marius onu hiç görmemişti. İki yeğen birbirlerini ancak ismen tanıyorlardı. Galiba söylediğimiz gibi, Thèodule, Gillenormand Teyzesi’nin gözdesiydi. Gillenormand Teyze onu tercih ediyordu, çünkü her zaman görmüyordu. İnsanları sık görmeyince, onlarda her türlü mükemmelliğin varlığını farz etmek kolaylaşır.

Bir sabah büyük Matmazel Gillenormand, durgunluğunun elverdiği ölçüde heyecanlanmış olarak odasına girmişti. Marius yine küçük bir yolculuk yapmak için büyükbabasından izin istemiş, hemen o akşam yola çıkma niyetinde olduğunu da eklemişti. “Git!” diye cevap vermişti büyükbaba ve bir yandan da iki kaşını alnının tepesine doğru kaldırarak kendi kendine ilave etmişti. “Sabıkalı bir dışarıda yatıcı oldu.” Matmazel Gillenormand odasına pek bozuk çıkmıştı, çıkarken de merdivende önce bir nida koparmıştı: “Bu kadarı da fazla!” Sonra haykırmıştı: “Nereye gider bu böyle?” Ortada az çok uygunsuz bir gönül macerası, gölgede bir kadın, bir randevu, bir esrar görür gibi oluyordu. Bu işe burnunu sokabilse, zahmetine hiç de üzülmeyecekti. Bir sırrın tadına bakmak, bir rezaleti ilk duymaya benzer; mübarek ruhlar hiç de tiksinmezler böyle şeylerden. Sofuluğun gizli bölmelerinde rezalete karşı bir merak vardır.

Böylece Gillenormand Teyze bir macerayı öğrenmenin belirsiz zevkine kapılmış bulunuyordu.

Onu alışkanlıklarının biraz ötesinde heyecana sürükleyen bu merakı dağıtmak için hünerlerine sığınmış, pamuklu bez üzerine pamuk ipliğiyle, İmparatorluk ve Restorasyon devirlerinin içinde bol bol araba tekerleği motifleri bulunan nakışlarından birini işlemeye koyulmuştu. Sıkıcı bir iş, aksi bir işçi. Kapı açıldığında, o saatlerdir sandalyesinde oturmaktaydı. Matmazel Gillenormand burnunu kaldırdı; Teğmen Thèodule karşısında durmuş, yaver selamıyla onu selamlıyordu. Bir sevinç çığlığı kopardı. İnsan ihtiyar olabilir, namus meraklısı olabilir, sofu olabilir, teyze olabilir, ama odasına bir mızraklı süvari subayının girdiğini görmek daima hoşa gider.

- Sen ha, Thèodule! diye bağırdı.

- Geçiyordum da teyzeciğim.

- E, hadi öp beni bakayım.

- İşte, dedi Thèodule.

Ve onu kucaklayıp öptü. Gillenormand Teyze yazı masasına gidip, onu açtı.

- Hiç olmazsa bir hafta bizde kalıyorsun, değil mi?

- Teyzeciğim, bu akşam gideceğim.

- İmkânı yok! Kesinlikle.

- Kal, Thèodulecüğüm, rica ederim.

- Gönül evet diyor, ama emir hayır diyor. Mesele basit. Garnizon değiştiriyoruz; Melun’deydik, Gaillon’a gönderiyorlar. Eski garnizondan yenisine gitmek için Paris’ten geçmek gerek. Ben de gidip teyzemi bir göreyim, dedim.

- İşte bu da zahmetin için.

Delikanlının avucuna on Louis altını koydu.

- Zevkim için, demek istiyorsunuz, sevgili teyzeciğim.

Thèodule onu bir defa daha kucaklayıp öptü ve kadın üniformanın sırma şeritlerinin, boynunu biraz sıyırmasının hazzını tattı.

- Yolculuğu birliğinle beraber at sırtında mı yapıyorsun? diye ona sordu.

- Hayır, teyzeciğim. Sizi mutlaka görmek istedim. Özel iznim var. Atımı emir erim götürüyor; ben yolcu arabasıyla gidiyorum. Ha, sırası gelmişken size bir şey sorayım.

- Nedir o?

- Kuzenim Marius Pontmercy de mi seyahate çıkıyor?

Birden merakı şiddetle depreşen teyze:

- Nereden biliyorsun bunu? dedi.

- Gelirken arabanın alt kısmında bir yer ayırtmaya gittim de.

- E, sonra?

- Bir yolcu daha önce gelip üst kısımda yer ayırtmış. Listede adını gördüm.

- Hangi ad?

- Marius Pontmercy.

- Kötü adam! diye haykırdı teyze. Ah! Senin bu kuzenin hiç de senin gibi akıllı uslu bir çocuk değil. Demek geceyi yolcu arabasında geçirecek!

- Ben de öyle.

- Ama seninkisi görev yüzünden, onunkiyse fesatlıktan.

- Vay canına! dedi Thèodule.

Konuşmanın burasında, büyük Matmazel Gillenormand’da bir değişiklik oldu; içine bir fikir doğdu. Erkek olsa elini alnına vururdu. Thèodule’e damdan düşercesine:

- Biliyor musun, kuzenin seni tanımıyor, dedi.

- Hayır. Ben onu gördüm; ama o beni fark etmek lütfunda bulunmadı.

- Demek böylece birlikte seyahat edeceksiniz?

- O üst kısımda, ben alt kısımda.

- Nereye gidiyor bu araba?

- Andelys’e.

- Yani şimdi oraya mı gidiyor Marius?

- Eğer benim gibi yolda inmezse. Ben Vernon’da inip Gaillon’a aktarma yapacağım. Marius’un güzergâhı hakkında hiçbir fikrim yok.

- Marius! Ne berbat isim! Nereden de akıl etmişler bu adı ona vermeyi! Halbuki senin adın hiç olmazsa Thèodule.

- Adımın Alfred olmasını tercih ederdim, dedi subay.

- Dinle Thèodule.

- Dinliyorum teyzeciğim.

- Dikkat et.

- Dikkat ediyorum.

- Hazır mısın?

- Evet.

- Peki, Marius sık sık evden yok oluyor.

- Ya!..

- Seyahate çıkıyor.

- Eee?

- Dışarıda geceliyor.

- Vay, vay!

- Bu işin içinde ne olduğunu öğrenmek istiyoruz.

Thèodule, kaşarlanmış bir erkek rahatlığıyla cevap verdi.

- Bir kadın parmağı olmalı.

Sonra, emin olduğunu belirten için için bir gülüşle ekledi:

- Bir kızcık.

Sanki Mösyö Gillenormand’ın konuştuğunu duyarmış gibi olan ve hem büyük amcanın hem de küçük yeğenin hemen hemen aynı şekilde vurguladıkları bu “kızcık” kelimesinde kendi kanaatinin tam bir kesinlikle dile geldiğini hisseden teyze hanım:

- Muhakkak, diye haykırdı.

Ve devam etti:

- Bize bir iyilik et. Marius’u biraz izle. Seni tanımadığına göre, bu senin için kolay olacaktır. Mademki bir kız var, bu kızı görmeye çalış. Hikâyeyi bize yazarsın. Büyükbabayı pek eğlendirecektir bu.

Thèodule bu çeşit gözcülüklere hiç de fazla düşkün olmamakla beraber, on Louis altını ona pek tatlı gelmişti ve bunları başkalarının da takip edebileceğini düşünüyordu. Bunun için görevi kabul etti, “Nasıl isterseniz teyzeciğim,” dedi.

Sonra kendi kendine ekledi: “Şimdi de dadı olduk.”

Matmazel Gillenormand onu öptü.

- Sen böyle haylazlıklar yapmazsın, Thèodulecüğüm. Sen disipline uyarsın, emirlere kul köle olursun, vicdanlı, görevine bağlı bir insansın, bir eteği düşüğü gidip görmek için aileni terk etmezsin.

Mızraklı süvari, dürüstlüğünden ötürü övülen Cartouche[114] gibi memnuniyetle yüzünü buruşturdu.

Marius, bu konuşmanın geçtiği günün akşamı, peşinde bir gözcü bulunduğundan habersiz, posta arabasına bindi. Gözcüye gelince, ilk yaptığı iş uyumak oldu. Rahat vicdanla, derin bir uykuydu bu. Argus[115] bütün gece horladı durdu.

Gün doğarken arabanın sürücüsü bağırdı: “Vernon! Vernon konak yeri! Vernon yolcuları!” Teğmen Thèodule o zaman uyandı. Henüz yarı uykuda:

- İyi, diye homurdandı, burada ineceğim.

Sonra uyanınca belleği yavaş yavaş arındı. Teyzesini, on Louis altınını, Marius’un işleri, davranışları hakkında vermeyi vaat ettiği raporu düşündü. Onu güldürdü bu.

Üniformasının ceketini iliklerken:

- Belki de arabada yoktur bile artık, diye düşündü. Poissy’de inmiş olabilir; Triel’de inmiş olabilir; Meulan’da inmediyse Mantes’ta inmiş olabilir; Rolleboise’da inmediyse eğer, yahut Pacy’ye kadar uzanmadıysa, oradan sola Évreux’ye ya da sağa Laroche-Guyon’a yönelmek üzere... işin yoksa koş peşinden. Hay kör şeytan, şimdi ona ne yazacağım, o yaşlı kadıncağıza?

Tam o sırada arabanın üstünden inen siyah bir pantolon, kapalı alt kısmın penceresinden göründü.

- Marius olmasın bu sakın? dedi teğmen. Marius’tu bu.

Arabanın aşağısında, küçük bir köylü kızı, atların, sürücülerin arasına karışmış, yolculara çiçek satmaya çalışıyordu.

- Hanımlarınıza çiçek sunun! diye bağırıyordu.

Marius kıza yaklaştı ve boynuna asılı sepetteki en güzel çiçekleri satın aldı.

Thèodule arabadan aşağı atlayarak:

- Vay canına, dedi, bak bunu merak ettim işte. Hangi şeytana götürecek ki bu çiçekleri? Böyle nefis bir buket için pek güzel bir kadın gerek. Görmek isterim onu.

Böylece, artık aldığı talimatla değil de kendi öz merakıyla, kendi hesabına avlanan köpekler gibi, Marius’un ardı sıra gitmeye başladı.

“Adamakıllı âşık!” diye düşündü Thèodule. Marius kiliseye doğru yöneldi:

- Harika, dedi Thèodule kendi kendine, kilise! Tamam. Biraz ayinle çeşnilendirilmiş randevular en iyileridir. Allah Baba’nın üstünden uçurulan bir göz işareti kadar leziz bir şey olamaz.

Kiliseye gelince, Marius içeri girmedi, uçta yarım daire şeklindeki çıkıntılı kısmın arkasında dolandı. Mihrabın gerisindeki istinat duvarlarından birinin köşesinde kayboldu.

- Randevu dışarıda, dedi Thèodule, görelim bakalım şu kızı.

Ve Marius’un dönmüş olduğu köşeye doğru çizmelerinin ucuna basa basa ilerledi.

Oraya gelince şaşkınlıktan donakaldı.

Marius, alnı iki elinin arasında, bir mezarın üstündeki otlara diz çökmüştü. Elindeki çiçek demetini mezarın üzerine dağıtmıştı. Mezarın ucunda, baş tarafını gösteren bir kabartının üstünde siyah bir haç, haçın üstünde de beyaz harflerle yazılmış bir isim vardı: ALBAY BARON PONTMERCY. Marius’un hıçkırarak ağladığı işitiliyordu. Kız, bir mezardı.

VIII
GRANİTE KARŞI MERMER

Marius, Paris’ten ilk ayrılışında işte buraya gelmişti. Mösyö Gillenormand’ın, “Dışarıda yatıyor,” dediği her defasında buraya geliyordu o.

Böyle beklenmedik bir şekilde bir mezarla burun buruna gelmek Teğmen Thèodule’ü tam anlamıyla allak bullak etmişti. Tahlil edemediği tatsız ve garip bir duyguya kapıldı; bir mezara duyulan saygıyla bir albaya duyulan saygının karışımıydı bu duygu. Marius’u mezarlıkta tek başına bırakarak disiplinli bir şekilde geri çekildi.

Ölüm ona kocaman apoletlerle göründü ve o da ona askerce denilebilecek bir selam çaktı. Teyzesine ne yazacağını bilemediğinden, hiçbir şey yazmamaya karar verdi. Tesadüfün o esrarlı ve sık rastlanır tertiplerinden biriyle, eğer Vernon’daki sahnenin, neredeyse aynı anda Paris’te de bir tesiri olmasaydı, Thèodule’ün Marius’un aşkları hakkındaki keşfinden hiçbir şey çıkmayacaktı belki de.

Marius Vernon’dan üç gün sonra sabah vakti döndü, büyükbabasının evine geldi, arabada geçirdiği iki gece onu yorgun düşürmüştü, uykusuzluğunu yüzme okulunda geçirdiği bir saatle gidermek ihtiyacı duyarak çarçabuk odasına çıktı, orada ancak yolculukta giydiği redingotu ve boynundaki siyah kordonu çıkaracak kadar oyalanıp doğruca yüzme havuzuna yollandı.

Mösyö Gillenormand, sağlığı yerinde bütün ihtiyarlar gibi erken kalkmıştı, onun döndüğünü duydu ve ihtiyar bacaklarının elverdiği kadar çabuk, Marius’un kaldığı çatı katının merdivenlerini tırmanmaya koyuldu. Niyeti Marius’u kucaklayıp öpmek ve bu sırada da onu sorguya çekip nereden geldiğini az buçuk öğrenmekti.

Ama delikanlı, seksenlik ihtiyar yukarı çıkıncaya kadar aşağı inip gitmişti bile. Gillenormand Baba çatı odasına girdiğinde, Marius artık orada değildi.

Yatak bozulmamıştı ve redingotla siyah şerit yatağın üzerinde tam bir güven havası içinde serilmiş duruyorlardı.

Mösyö Gillenormand:

- Bu daha iyi işte, dedi.

Az sonra, büyük Matmazel Gillenormand’ın şimdiden oturup araba tekerleklerini işlemeye başlamış olduğu salona girdi.

Muzafferane bir girişti bu.

Mösyö Gillenormand bir elinde redingotu, öbür elinde boyun şeridini tutuyor ve bağırıyordu:

- Zafer, zafer! Sonunda esrarı çözüyoruz, işin püf noktasını öğreneceğiz, bizim saman altından su yürütenin çapkınlıklarına parmak dokunduracağız! İşte romana nüfuz ettik bile. Resim elimde.

Gerçekten de az çok madalyona benzer, siyah deriden bir kutu sallanıyordu şeridin ucunda.

İhtiyar bu kutuyu aldı, onu açmadan bir süre, kendisi için olmayan nefis bir yemeğin burnunun ucundan geçirildiğini gören zavallı bir açın duyacağı istekle, hayranlık ve öfkeyle gözden geçirdi.

- Çünkü bunda mutlaka bir resim var. Ben bu işleri bilirim. Sevgiyle kalbin üzerinde taşınır bu. Ne budala şeyler! İğrenç aşiftenin biridir belki de kalbini titreten! Bugünkü gençlerin zevkleri öyle berbat ki!

- Bir görsek babacığım, dedi yaşlı kız.

Yaylı bir düğmeye basılınca kutu açıldı. İçinde itina ile katlanmış bir kâğıttan başka bir şey bulamadılar.

- Falancadan filancaya, diye Mösyö Gillenormand bir kahkaha attı. Ne olduğunu bilirim. Bir aşk namesi!

- Hele okuyalım bir! dedi teyze.

Gözlüklerini taktı, kâğıdı açıp şunları okudu:

Oğluma.

İmparator, Waterloo savaş meydanında beni baron yaptı. Kanımla kazandığım bu unvanı kullanmama Restorasyon karşı çıktığına göre, oğlum onu devralsın ve kullansın. Onun buna layık olacağına şüphem yoktur.

O an babayla kızın hissettikleri anlatılamaz. Bir ölü kafasının soluğuyla buz kestiklerini sandılar. Tek bir kelime konuşmadılar.

Yalnız Mösyö Gillenormand alçak sesle, kendi kendine konuşur gibi:

- O pala sallayıcısının yazısı bu, dedi.

Teyze kâğıdı inceledi, evirdi çevirdi, sonra yeniden kutuya koydu.

O sırada, mavi kâğıda sarılı dikdörtgen şeklinde küçük bir paket, redingotun cebinden yere düştü. Matmazel Gillenormand paketi alıp mavi kâğıdı açtı.

Marius’un yüz adetlik kartvizitiydi bu. Kadın, bunlardan birini Mösyö Gillenormand’a uzattı, o da okudu: “Baron Marius Pontmercy.”

İhtiyar zili çaldı. Nicolette geldi. Mösyö Gillenormand şeridi, kutuyu, redingotu alıp hepsini salonun ortasına yere attı:

- Götürün bu pılı pırtıyı, dedi.

Derin bir sessizlik içinde koca bir saat geçti.

Yaşlı adamla yaşlı kız, birbirlerine sırtlarını dönerek oturmuş, her biri kendi içinden belki de aynı şeyleri düşünüyordu.

Bu bir saatin sonunda, Gillenormand Teyze:

- Güzel! dedi.

Biraz sonra Marius göründü. Eve dönüyordu. Daha salonun eşiğinden içeri girmemişti ki, elinde kendi kartlarından biriyle büyükbabasını gördü. O da onu görür görmez, âdeta ezip ufalayan o burjuvaca ve müstehzi, amirane tavrıyla haykırdı:

- Vay! Vay! Vay! Vay! Vay! Demek artık baronsun. Tebrik ederim. Ne demek oluyor bu?

Marius hafifçe kızararak cevap verdi:

- Bu demek oluyor ki ben babamın oğluyum.

Mösyö Gillenormand gülmeyi kesip sert bir şekilde:

- Senin baban benim, dedi.

Marius gözleri yerde, ciddi bir halle tekrar konuştu:

- Benim babam alçakgönüllü bir kahramandı. Cumhuriyet’e ve Fransa’ya şerefle hizmet etti, insanların şimdiye kadar meydana getirdikleri en büyük tarihin içinde büyük bir insandı, bir çeyrek yüzyıl boyunca ordugâhlarda gündüzleri top, tüfek mermileri altında, geceleri karda, çamurda yaşadı, iki sancak zapt etti, yirmi yara aldı, unutulmuş, terk edilmiş olarak öldü. Ömründe tek hatası, ülkesini ve beni, bu iki nankörü çok sevmesiydi.

Mösyö Gillenormand’ın daha fazlasını dinleyemeyeceği sözlerdi bunlar. Daha Cumhuriyet kelimesini duyar duymaz yerinden kalkmış, daha doğrusu ayağa dikilmişti. Marius’un ağzından çıkan her söz ihtiyar kralcının yüzünde, bir demirci körüğünden çıkan havanın kızgın kor üzerinde yaptığı etkiyi yapıyordu. Yüzü karanlıkken kırmızılaşmış, kırmızıyken kıpkızıl kesilmiş, kıpkızılken alev alev yanmaya başlamıştı.

- Marius! diye haykırdı. Mel’un çocuk! Babanın nasıl bir adam olduğunu bilmiyorum! Bilmek de istemiyorum! Hakkında hiçbir şey bilmiyorum, onu da bilmiyorum! Bildiğim yalnızca, o insanların arasında hiçbir zaman adi sefillerden başkasının bulunmadığıdır! Hepsinin serseri, katil, kızıl külahlı, hırsız olduklarıdır! Hepsi diyorum! Hepsi! Hiçbirini tanımıyorum! Hepsi diyorum! Anlıyor musun Marius? İyi bil ki, pabucum ne kadar baronsa, sen de o kadar baronsun! Onların hepsi de Robespierre’e hizmet eden eşkıyalardı! Hepsi de Bonapart’a hizmet eden haydutlardı! Hepsi de haindiler, ihanet ettiler, ihanet, ihanet! Meşru krallarına! Hepsi de Waterloo’da Prusyalıların İngilizlerin önünden kaçan namertlerdi. İşte ben bunu bilirim. Eğer sayın pederiniz bunlardan biriyse, bendeniz orasını bilmem, suç benim değil, vız gelir!

Bu sefer kor kesilmek sırası Marius’taydı, Mösyö Gillenormand da körüktü. Marius’un bütün uzuvları titriyordu; ne yapacağını bilemiyor, kafası alev alev yanıyordu. Bütün kutsal ekmeklerinin rüzgârda savrulduğunu gören bir papaz, yoldan geçen birinin mabuduna tükürdüğünü gören bir hintfakiri gibiydi. Ona karşı bu gibi şeyler söylensin de cezasız kalsın, bu olamazdı. Fakat ne yapabilirdi? Babası onun önünde ayaklar altına alınmış, çiğnenmişti. Ama kimdi çiğneyen? Büyükbabası. Birine hakaret etmeden öbürünün öcünü nasıl alabilirdi? Büyükbabasına hakaret etmesi de, babasının intikamını almaması da aynı derecede imkânsızdı. Bir yanda kutsal bir mezar, öbür yanda ak saçlar.

Bir an kafasında dönen bu girdapla sarhoş ve sallanır halde kaldı, sonra gözlerini kaldırıp dimdik dedesine baktı ve gür bir sesle haykırdı:

- Kahrolsun Bourbonlar, kahrolsun 18. Louis olacak koca domuz!

18. Louis öleli dört yıl olmuştu, ama bu umurunda değildi.

İhtiyar kıpkırmızıyken birdenbire saçlarından daha beyaz oldu. Şöminenin üzerinde duran Berry Dükü’nün bir büstüne doğru döndü, yerlere kadar eğilerek garip bir haşmetle onu selamladı. Sonra ağır ağır, hiç konuşmadan, şömineden pencereye ve pencereden şömineye kadar ikinci defa, salonu baştan başa kat ederek ve yürüyen taştan bir heykel gibi parkeleri gıcırdatarak gitti geldi.

İkinci seferinde, bu çatışmayı yaşlı bir koyun şaşkınlığıyla seyreden kızına doğru eğildi ve âdeta sakin bir tavırla gülümseyerek:

- Bu mösyö gibi bir baronla benim gibi bir burjuva aynı çatı altında kalamazlar, dedi.

Sonra birdenbire doğruldu; benzi uçuk, titrek, korkunç, öfkenin müthiş yansısıyla alnı genişlemiş bir halde kolunu Marius’a doğru uzattı ve haykırdı:

- Defol!

Marius evi terk etti.

Ertesi sabah Mösyö Gillenormand kızına şöyle dedi: “Altı ayda bir bu kan içici herife altmış pistol[116] gönderecek ve bir daha da bana onun lafını etmeyeceksiniz.”

İçinde daha boşalmamış büyük bir öfke kaldığından ve nasıl boşaltacağını da bilemediğinden, üç aydan fazla süreyle kızına siz demeye devam etti.

Marius da evden öfke içinde çıkmıştı. Söylenmesi gereken bir başka neden, onun öfkesini büsbütün artırmıştı. Aile dramlarını ağırlaştıran böyle küçük talihsizlikler daima olur. Aslında bu yüzden hatalar fazlalaşmamakla beraber şikayetler artar. Nicolette, büyükbabanın emriyle Marius’un “pılı pırtı”sını alelacele odasına taşırken farkında olmayarak, içinde albay tarafından yazılmış kâğıdın bulunduğu siyah deriden madalyonu, büyük bir ihtimalle karanlık çatı katı merdiveninde düşürmüştü. Kâğıt da, madalyon da bir daha bulunamadı.

Marius, “Mösyö Gillenormand”ın -o günden sonra onu başka bir adla anmadı- “babasının vasiyetini” ateşe attığına kesin kanaat getirmişti. Gerçi albayın yazdığı o birkaç satırı ezbere biliyordu; dolayısıyla kaybolan bir şey yoktu ama kâğıt, yazı, bu kutsal yadigâr onun kalbiydi. Ne yapmışlardı onu acaba?

Marius, cebinde otuz frank, saati, bir yol çantasında en gerekli bazı giyeceklerle nereye gittiğini söylemeden, nereye gittiğini bilmeden çıkıp gitmişti. Saat hesabı kiraladığı iki tekerlekli bir arabaya binmiş ve Latin mahallesine doğru rastgele yola koyulmuştu.

Ne olacaktı Marius’un hali?

DÖRDÜNCÜ KİTAP

ABC Dostları

I
TARİHE GEÇMESİNE RAMAK KALAN BİR GRUP

Görünüşte durgun geçen o devirde, ortalıkta belli belirsiz bir devrim ürpertisi dolaşıyordu. 89’un, 92’nin derinliklerinden dönüp gelen esintiler vardı havada. Gençlik, tabir mazur görülsün, buluğa ermek üzereydi. İnsanlar hemen hiç farkında olmadan, zamanın akışıyla değişmekteydiler. Saatin kadranı üstünde yürüyen ibreler, ruhların içinde de yürür. Herkes ileriye doğru atacağı adımı atıyordu. Kralcılar liberal oluyor, liberaller demokratlaşıyorlardı. Binlerce cezirle karışıp bulanan bir deniz kabarması gibiydi bu. Cezirlerin özelliği karışımlar meydana getirmektir. Pek garip fikir bileşimleri doğuyordu bu yüzden. Hem Napolyon’a hem de özgürlüğe tapılıyordu. Biz burada tarihten söz ediyoruz. O devrin seraplarıydı bunlar. Fikirler de çeşitli aşamalardan geçerler. Acayip bir tarz olan Voltaireci kralcılığın, acayiplikte ondan aşağı kalmayan bir benzeri ortaya çıktı: Bonapartist Liberalizm.

Başka düşünce grupları daha ciddiydiler. Oralarda prensipler araştırılıyordu, hukukla bağlantılar kuruluyordu. Mutlağa karşı yakıcı bir ilgi duyulmakta, sonsuz realizasyon şekilleri öngörülmekteydi. Mutlak, sağlamlığı dolayısıyla, zihinleri göklere doğru iter ve onları sınırsızlığın içinde yüzdürür. Hiçbir şey dogma kadar hayal yavrulatıcı değildir. Ve hiçbir şey hayal kadar gelecek doğurucu olamaz. Bugün ütopya olan, yarın et ve kemik olur.

İlerici fikirler çift yüzlüydüler. Bir esrar başlangıcı “kurulu düzen”i tehdit etmekteydi. Buna karşılık kurulu düzen de kuşkucu ve sessizdi. En birinci devrim belirtisi. İktidarın art düşüncesi onu yıkmak için kazılan lağımda halkın art düşüncesiyle karşılaşır. Ayaklanmaların kuluçka devri, hükümet darbelerinin tasarlanma süresine karşılık gelir.

O tarihte Fransa’da henüz Almanların Tugenbund’u, İtalyanların Carbonari’si gibi geniş yeraltı örgütleri yoktu. Fakat şurada burada karanlık oyuklar dallanıp budaklanmaktaydı. Aix’de Cougourde yavaş yavaş şekilleniyordu; Paris’te bu çeşit gizli örgütler arasında özellikle ABC Dostları Derneği bulunuyordu.

Neydi bu ABC Dostları? Görünüşte amacı çocukların eğitilmesi, gerçekte ise büyüklerin yetiştirilmesi olan bir dernek.

Kendilerini ABC Dostları olarak ilan ediyorlardı. Abaisse[117] halktı. Onu kalkındırmak istiyorlardı. Bu kelime oyunuyla alay etmek hata olur. Kelime oyunları siyasette bazen önemlidirler. Mesela: Narses’i ordu kumandanı yapan Castratus ad castra; Barbari et Barberini; Fueros y Fuegos; Tu es Petrus et super hanc petram, vs. vs.

ABC Dostları pek kalabalık değillerdi. Embriyon halinde bir gizli dernekti bu. Kumpas toplulukları kahraman yetiştirebilseydi, buna bir kumpas topluluğu diyebilirdik. Bunlar Paris’te iki yerde toplanıyorlardı: Les Halles yakınlarında, daha sonra sözünü edeceğimiz Corinthe adlı bir meyhanede ve bir de Panthéon yakınlarında, Saint-Michel Meydanı’nda, bugün yıkılmış olan le cafè Musain adlı küçük bir kahvehanede. Bu buluşma yerlerinden birincisi işçilere, ikincisi de öğrencilere yakındı.

ABC Dostları’nın olağan gizli toplantıları Musain’in arka odalarından birinde yapılıyordu. Kahvehaneden oldukça uzakta olan ve çok uzun bir koridorla ona bağlanan bu odanın iki penceresi ve gizli bir merdivenle küçük Gres Sokağı’na açılan bir çıkışı vardı. Orada sigara ve içki içiyor, oyun oynuyor, gülüyorlardı. Orada her şeyi çok yüksek sesle, başka bir şeyiyse alçak sesle konuşuyorlardı. Duvarda, bir polis ajanının kuşkusunu uyandırmaya yetecek bir ipucu olan, eski bir cumhuriyet devri Fransası haritası çiviliydi.

ABC Dostları’nın çoğu öğrenciydi. Bunlar bazı işçilerle samimi bir ittifak içindeydiler, işte belli başlılarının adları (bir ölçüde tarihin malı olmuşlardır): Enjolras, Combeferre, Jean Prouvaire, Feuilly, Courfeyrac, Bahorel, Lesgle ya da Laigle, Joly, Grantaire.

Bu delikanlılar dostlukları sayesinde aralarında âdeta bir aile bağı kurmuşlardı. Laigle hariç, hepsi Güneyliydiler.

Dikkate değer bir topluluktu bu. Ardımızda bıraktığımız dibi görünmez derinlikler içinde kaybolup gitti. Bu dramın şu ulaştığımız noktasında, okuyucu bu genç kafaları trajik bir maceranın karanlıklarına gömülürken görmeden önce, onların üzerine bir ışık huzmesi tutmak faydasız olmayacaktır belki.

Adını en başta saydığımız -bunun nedeni ileride anlaşılacaktır- Enjolras zengin bir ailenin tek çocuğuydu.

Gerektiğinde pek korkunç olabilen, sevimli bir delikanlıydı Enjolras. Vahşi bir Antinous’tu.[118] Bakışlarının düşünceli parıltısını görenler, onun sanki daha önceki hayatında devrimin kıyametinden geçmiş olduğunu sanırdı. Devrim tarihinin canlı bir tanığı gibiydi. O büyük şeyi en küçük ayrıntısına kadar biliyordu. Bir delikanlı için garip sayılacak şekilde hem rahip hem savaşçı yaratılışlıydı. Hem ruhani reis hem militandı; hemen o an için demokrasi askeri; çağdaş hareketin üstünde idealin rahibiydi.Derin bakışlı gözleri, biraz kızarık göz kapakları, kolayca hor görür bir ifadeye bürünen kalın alt dudağı, yüksek bir alnı vardı. Bir yüzde geniş alın, bir ufukta geniş gökyüzü gibidir. Bu yüzyılın başlangıcıyla geçen yüzyılın sonunda erkenden üne kavuşmuş bazı gençler gibi aşırı bir gençliğe sahipti; solgun saatleri de olmasına rağmen genç kız tazeliğinde bir gençlikti bu. Artık erkekleşmiş olduğu halde, çocuğa benziyordu hâlâ. Yirmi iki yaşındaydı ama on yedisinde gösteriyordu. Ciddi ve ağırbaşlıydı, yeryüzünde kadın diye bir yaratık olduğundan habersiz görünüyordu. Tek bir ihtirası vardı: hak. Tek bir düşüncesi vardı: engeli devirmek. Aventin Dağı’nda bir Gracchus olurdu; Konvansiyon devrinde bir Saint-Just... Güllere şöyle bir bakıyor, baharı bilmiyor, kuşların ötüşünü duymuyordu; Evadne’nin çıplak gerdanı, onu Aristogiton’dan fazla heyecanlandırmazdı; Harmodius için olduğu gibi, onun için de çiçekler ancak kılıcı gizlemeye yarardı. Sevinçlerinde sert ve ciddiydi. Cumhuriyet olmayan her şeyin önünde gözlerini utançla yere indirirdi. Özgürlüğün mermerden heykeline âşıktı. Sözleri haşin bir kaynaktan esinlenir, bir ilahi gibi ürpertiler yaratırdı. Hiç beklenmedik kanat açışları vardı. Onun yanına yaklaşmak tehlikesini göze alan gönül macerasının vay haline! Cambrai Meydanı’nın ya da Saint-Jean-de-Beauvais Sokağı’nın hafifmeşrep işçi kızlarından biri bu kolej kaçkını yüzü, bu genç saraylı hal ve tavrını, bu sarı uzun kirpikleri, mavi gözleri, rüzgârda uçuşan bu saçları, bu pembe yanakları, taze dudakları, nefis dişleri görüp de bu doğan güne karşı istek duyar, güzelliğini Enjolras’ın üzerinde denemeye kalkışacak olursa, hiç umulmadık korkunç bir bakış ona birdenbire uçurumu gösterir. Beaumarchais’nin çapkın meleği ile Hezekierin müthiş meleğini birbirine karıştırmamayı öğretir.

Devrimin mantığını temsil eden Enjolras’ın yanında, Combeferre de bunun felsefesini temsil ediyordu. Devrimin mantığıyla felsefesi arasında şu fark vardır ki, onun mantığı sonunda savaşa götürebildiği halde, felsefesi barışa götürebilir. Combeferre, Enjolras’ı tamamlıyor, düzeltiyordu. Daha kısa, daha genişti. Zihinlere, genel fikirlerle genişletilmiş prensipler sokulmasını istiyordu. “Devrim, ama uygarlık da,” diyordu. Dimdik yükselen dağın çevresinde geniş, mavi bir ufuk açıyordu. Bu yüzden Combeferre’in bütün görüşlerinde erişilebilir, uygulanabilir bir taraf vardı. Devrim Combeferre’de, Enjolras’ta olduğundan daha teneffüs edilebilir bir şeydi. Enjolras onun tanrısal hukukunu, Combeferre ise doğal hukukunu dile getirmekteydi. Birincisi Robespierre’e bağlanırken, İkincisi Condorcet’ye yaklaşmaktaydı. Combeferre herkesin yaşadığı hayatı Enjolras’tan daha çok yaşıyordu. Bu iki genç adam, tarihe geçmek nasip olsaydı, biri adil, öbürü akil (bilge) olarak geçerlerdi. Enjolras daha erkek, Combeferre daha insandı. Homo ve Vir,[119] aralarındaki ince fark buydu gerçekten. Enjolras ne kadar sertse, Combeferre de doğal beyazlığıyla o kadar yumuşaktı. Vatandaş kelimesini sever, ama insan kelimesini tercih ederdi. Her şeyi okur, tiyatrolara gider, halk dershanelerine devam eder, Arago’dan ışığın polarizasyonunu öğrenir, biri insanın yüzünü, ötekisi beynini besleyen dış şahdamarıyla iç şahdamarının çifte fonksiyonunu açıklamış olan Geoffroy Saint-Hilaire’in bir dersini ihtirasla dinlerdi. Her şeyden haberdardı, bilimi adım adım izlerdi; Saint-Simon’u Fourier’yle karşılaştırır, hiyeroglifleri çözer, bulduğu taşları kırıp jeoloji üzerine konuşur, bir ipekböceğinin ezbere resmini çizer, Akademi Sözlüğü’ndeki Fransızca yanlışlarını çıkarır, Puysegur’ü, Deleuze’ü incelerdi; hiçbir şeyi, hatta mucizeleri bile kabul etmez, yine hiçbir şeyi, hatta hortlakları bile inkâr etmezdi; Moniteur'ün koleksiyonlarını karıştırır, düşünürdü. Geleceğin, okul öğretmeninin elinde olduğunu ileri sürer ve eğitim meseleleriyle meşgul olurdu.

Toplumun durup dinlenmeden entelektüel ve ahlaki seviyeyi yükseltmeye, bilimin geçer akçe olmasına, fikirlerin yaygınlaşmasına, gençliğin ruhen yücelmesine çalışılmasını istiyordu. Halen kullanılmakta olan metotların kısırlığının, klasik denen iki üç yüzyıllık bir devreyle sınırlı edebi görüşteki sefaletin, resmî allamelerin despotça dogmatizminin, skolastik önyargıların ve âdetlerin sonunda kolejlerimizi birer suni istiridye tarlası haline getirmesinden korkuyordu. Bilgindi, püristti, titiz ve dakikti, politeknikti, çok sabırlı bir inceleyiciydi ve aynı zamanda, dostlarının dediği gibi, “kuruntuya varacak derecede” düşünmeyi severdi. Bütün hayallere inanırdı: şimendifere, cerrahi müdahalelerde acının yok edileceğine, karanlık odada hayallerin tespitine, elektrikli telgrafa, balonların yönetilebileceğine, her şeye. Zaten batıl inanışların, despotizmin, önyargıların insanlığa karşı her yerde inşa etmiş olduğu kalelerden pek korkmuyordu. Bilimin sonunda durumu tersine çevireceğini düşünenlerdendi. Enjolras bir lider, Combeferre bir rehberdi. İnsan, onlardan biriyle dövüşmek, ötekisiyle yürümek isterdi. Bu demek değildir ki Combeferre dövüşmekten acizdi; sırasında engelle göğüs göğüse kapışmaktan ve bütün gücüyle, parlayıp patlayarak ona saldırmaktan asla kaçınmazdı. Fakat, insanlığı yavaş yavaş, ona aksiyomları öğreterek, pozitif yasalar ilan ederek, kendi kaderiyle uyuşur hale getirmek onun daha çok hoşuna gidiyordu; ve iki çeşit aydınlatma arasında, eğilimi yakmaktan çok nurlandırmaktan yanaydı. Yangın da şüphesiz bir şafak yaratabilir, ama ne diye günün doğmasını beklememeli? Bir yanardağ da aydınlatır, ama gün ışığı daha iyi aydınlatır. Combeferre güzelin beyazlığını, yücenin alev alev yanışına tercih ediyordu belki de. Dumanla bulanıklaşmış bir aydınlık, şiddet pahasına satın alınan bir ilerleme, bu şefkatli ve ciddi kafayı ancak yarı yarıya tatmin ediyordu. Bir halkın hakikate doğru kafa üstü çakılması, bir 93, onu ürkütüyordu; ama durgunluk, hareketsizlik de onu tiksindiriyordu, bunda çürümenin, ölümün kokusunu duyuyordu. Kısacası köpüğü, kokuşmuş bataklık buharına; seli, çirkef birikintisine; Niagara Şelalesi’ni, Montfaucon Gölü’ne tercih ediyordu. Hasılı, ne hareketsizlik istiyordu ne de sürat. Mutlak olana şövalyece tutkun olan esip savurucu dostları görkemli devrimci maceralara tapındıkları, davetiye çıkardıkları halde, Combeferre ilerlemenin, iyi olan ilerlemenin, kendi başına yapacağını yapmasından yanaydı. Ateşli değildi belki, ama saf ve temizdi; metodik ama kusursuzdu; soğuk ama sarsılmazdı... Combeferre, geleceğin olanca saflığıyla gelmesi ve halkların erdemli ve büyük gelişimini hiçbir şeyin bulandırmaması için diz çöküp ellerini kavuşturabilirdi. “İyinin masum olması gerekir,” diye tekrarlardı daima. Gerçekten de devrimin büyüklüğü eğer göz alıcı ideale dimdik bakıp, pençelerinde kan ve ateşle yıldırımlar arasında ona doğru uçmaksa, ilerlemenin güzelliği de lekesiz olmaktır; ve bunlardan birini temsil eden Washington’la öbürünü cisimleştiren Danton arasındaki fark, kuğu kanatlı melekle, kartal kanatlı melek arasındaki farktır.

Jean Prouvaire, Combeferre’den de yumuşak bir nüans göstermekteydi. Ortaçağın incelenmesini zorunlu bir ihtiyaç haline getiren güçlü ve derin harekete karışan geçici bir küçük heves dolayısıyla Jean, kendisine Jehan diyordu. Âşıktı Jean Prouvaire; saksıda çiçek yetiştirir, flüt çalar, şiir yazar, halkı sever, kadınlara acır, çocuklar için gözyaşı döker, geleceği ve Tanrı’yı aynı inanç içinde karıştırır ve Andre Chenier gibi muhteşem bir başı düşürdüğü için devrime lanet ederdi. Sesi genellikle narinken, birdenbire erkekleşirdi. Allamelik derecesinde okumuştu ve hemen hemen bir oryantalistti. Her şeyden önce iyiydi; ve iyiliğin büyüklüğe ne kadar yakın olduğunu bilenler için pek tabii olduğu üzere, şiirde enginliği tercih ederdi. İtalyanca, Latince, Grekçe ve İbranice bilirdi. Bu da onun sadece dört şairi okumasına yarıyordu: Dante, Juvenalis, Aiskhylos ve İşaya. Fransızcada Corneille’i Racine’e, Agrippa d’Aubigne’yi de Corneille’e tercih ederdi. Peygamberçiçeği ve yulaf tarlalarında dolaşmaktan hoşlanır, olaylarla olduğu kadar bulutlarla da meşgul olurdu. Düşüncesinin iki tavrı vardı; biri insandan yana, öbürü tanrıdan yana. Ya incelemeye ya da seyre dalardı. Bütün gün sosyal meseleleri derinlemesine araştırırdı. Ücret, sermaye, kredi, evlilik, düşünce özgürlüğü, sevme özgürlüğü, öğretim, ceza sistemi, sefalet, ortaklık, mülkiyet, üretim, bölüşüm: insanlık denen karınca yuvasına gölgesini salan temel bilmeceler. Geceleri de yıldızları, o muazzam varlıkları seyrederdi. O da Enjolras gibi tek evlattı ve zengindi. Sakin sakin konuşur, başını eğer, gözlerini yere indirir, sıkıntılı sıkıntılı gülümser, kötü giyinirdi; beceriksiz bir hali vardı, bir hiç yüzünden kızarırdı, çok çekingendi. Aslında gözü pekti.

Feuilly bir yelpaze imalathanesinde işçiydi. Öksüz ve yetimdi, günde zar zor üç frank kazanıyordu ve tek bir düşüncesi vardı: dünyayı kurtarmak. Bir başka uğraştığı iş de kendisini eğitmekti. Buna da kendini kurtarmak diyordu. Kendi kendine okuma yazma öğrenmişti. Bütün bilgilerini tek başına edinmişti. Feuilly çok yüce gönüllüydü. Muazzam bir kucaklama gücü vardı. Bu kimsesiz çocuk bütün halkları kendine evlat edinmişti. Annesi olmadığından vatan üzerinde derin derin düşünmüştü. Yeryüzünde vatansız bir tek insan bulunmasını bile istemiyordu. Halk insanının derin kehanetiyle, bizim bugün milliyetler fikri dediğimiz şeyi o, içinde gizli bir şekilde taşımaktaydı. Sırf bilerek kızmak ve nefret etmek için tarih öğrenmişti. Özellikle Fransa ile ilgilenen bu genç ütopyacılar topluluğunda, o, dışarıyı temsil ediyordu. Yunanistan, Polonya, Macaristan, Romanya, İtalya üzerinde uzmandı. Bu isimleri hakkın inatçılığıyla, yerli yersiz durmadan tekrarlardı. Türkiye’nin Yunanistan ve Tesalya’da, Rusya’nın Varşova’da, Avusturya’nın Venedik’te bulunması, bu tecavüzler onu çileden çıkarıyordu. Hepsinden çok, 1772 zorbalığı onu isyan ettiriyordu. Öfkede dile gelen hakikatten daha üstün bir belagat olamaz. İşte o böyle bir belagatle belagatliydi. O alçak 1772 tarihi üzerinde, ihanetle ortadan kaldırılan o asil ve yiğit millet üzerinde, o üçlü suç, o canavarca tuzak üzerinde, söz konusu tarihten bu yana birçok asil milleti daha vuran ve âdeta bunların doğum kâğıtlarını işe yaramaz hale getiren, devletlerin iğrenç bir şekilde ortadan kaldırılması, "cinayet”in o prototipi ve patronu üzerinde tükenmez bir ilhamla konuşurdu. Bütün çağdaş toplumsal suikastlar, Polonya’nın paylaşılmasından çıkar. Günümüzde bütün siyasi cinayetler Polonya’nın paylaşılması teoreminin zorunlu ve mantıki sonuçlarıdır. Aşağı yukarı bir yüzyıla yakın bir zamandan beri, hiçbir zorba, hiçbir hain yoktur ki Polonya’nın paylaşılmasını ne varietur[120] vize etmemiş, onaylamamış, imzalamamış, parafe etmemiş olsun. Çağımızdaki ihanetlerin dosyası karıştırıldığında ilk göze çarpan işte budur. Viyana Kongresi kendisininkini tamamlamadan önce bu suçu görüşmüştür. 1772 avın sıkıştırıldığını bildiren boru sesidir, 1815 ise tazı payı. Feuilly’nin alışılmış konuşma metni buydu işte. Bu zavallı işçi kendisini adaletin vasisi tayin etmişti, adalet de onu yücelterek ödüllendiriyordu. Gerçekten de hakta ebediyet vardır. Venedik Cermen olamayacağı gibi, Varşova da Tatar olamaz. Krallar bunda boş yere zahmete giriyor, boş yere şereflerini kaybediyorlar. Su altındaki kısım eninde sonunda su yüzüne çıkar, tekrar görünür. Yunanistan tekrar Yunanistan, İtalya tekrar İtalya olur. Hakkın olaya karşı protestosu hiç bastırılamaz. Bir millete karşı işlenen hırsızlık suçu asla zamanaşımına uğramaz. Bu yüksek düzeyde dolandırıcılıkların hiçbir geleceği yoktur. Bir milletin alameti, bir mendil markası sökülür gibi sökülemez.

Courfeyrac’ın, Mösyö de Courfeyrac adında bir babası vardı.

Restorasyon Devri burjuvazisinin aristokrasi ve asalet konusundaki yanlış fikirlerinden biri de, soyluluk edatlarında keramet görmekti. Bilindiği gibi bu edatın hiçbir anlamı yoktur. Gelgelelim Minerva devri burjuvazisi bu biçare de’ye o kadar değer veriyordu ki, insanlar kendilerini bundan feragat etmek mecburiyetinde sayıyorlardı. Mesela Mösyö de Chauvelin kendisine Mösyö Chauvelin, Mösyö de Caumartin, Mösyö Caumartin, Mösyö de Constant de Rebecque, Benjamin Constant, Mösyö de Lafayette, Mösyö Lafayette dedirtiyordu. Courfeyrac da bundan geri kalmak istememiş, adını kısaca Courfeyrac yapmıştı.

Courfeyrac hakkında söyleyebileceklerimiz aşağı yukarı bu kadar. Gerisi için: “Courfeyrac için, bakınız Tholomyès,” demekle yetinebiliriz.

Gerçekten de Courfeyrac’ta şeytan zekası güzelliği diyebileceğimiz gençlik canlılığı, esin bolluğu vardı. Bu hal daha sonra, tıpkı kedi yavrusunun sevimliliği gibi söner ve bütün bu zarafet sonunda, iki ayak üzerindeyse burjuva, dört ayak üzerindeyse kart kedi olur çıkar.

Bu cins zekayı, okullardan geçen kuşaklar, art arda gelen gençlik dalgaları birbirlerine devreder, hemen hiçbir değişikliğe uğratmadan, quasi cursores[121] elden ele geçirirler; öyle ki, belirttiğimiz gibi, 1828’de Courfeyrac’ı dinleyen bir kimse, 1817’de Tholomyès’i dinlediğini sanırdı. Yalnız Courfeyrac mert bir çocuktu. Zekanın dış görünüş benzerlikleri altında, Tholomyès’le onun arasında büyük fark vardı. Her birinin içinde gizli olarak yaşayan insan, birincisinde ikincisindekinden büsbütün başkaydı. Tholomyès’in içinde bir dava vekili, Courfeyrac’ın içindeyse bir gezgin şövalye yatıyordu.

Enjolras lider, Combeferre rehber, Courfeyrac merkezdi. Öbürleri daha çok ışık verirken, o daha çok sıcaklık veriyordu. Gerçekten de merkeze yaraşan bütün vasıflar, yuvarlaklık, enerji yayma onda vardı.

Bahorel 1822 Haziranında, genç Lallemand’ın cenazesinde çıkan kanlı kargaşada bulunmuştu.

Bahorel neşeli insandı; kötü arkadaştı, mertti, cebi delikti; savurgandı, cömertlikle yarışırdı; gevezeydi, belagatle yarışırdı; cesurdu, küstahlıkla yarışırdı; şeytanın mümkün olabilecek en iyi hamurundandı; cüretkâr yelekleri, kıpkırmızı fikirleri vardı; son derece şamatacıydı, yani ayaklanmadan sonra en sevdiği şey kavga ve devrimden sonra en sevdiği şey ayaklanmaydı. Sonucunu görmek merakıyla cam kırmaya, sonra yolun kaldırım taşlarını sökmeye, sonra hükümeti devirmeye daima hazırdı; on bir yıllık üniversite öğrencisiydi. Hukuk yapmak niyetindeydi, ama yaptığı yoktu, ilke olarak, “Avukatlık mı? Asla!” sözünü, arma olarak da üzerinde dört köşe bir takke görülen bir gece masası resmini benimsemişti. Nadir olarak hukuk okulunun önünden her geçişinde redingotunu -palto henüz icat olmamıştı- ilikler, sağlığı koruma tedbirleri alırdı. Okulun büyük kapısı için “Ne yakışıklı ihtiyar!”; dekan Mösyö Delvincourt için de “Ne anıt!” derdi. Derslerini şarkı konusu, profesörlerini de karikatür vesilesi olarak görürdü. Hiçbir şey yapmadan, oldukça okkalı bir para, aşağı yukarı üç bin frank kadar bir şey tüketiyordu.

Köylü olan anasıyla babasına, oğullarına karşı saygı aşılamasını bilmişti.

Onlar hakkında, “Burjuva değil, köylüdürler, onun için de akıllıdırlar,” derdi.

Esintili bir adam olan Bahorel, kendisini birçok kahvehaneye dağıtmış durumdaydı. Ötekilerin alışkanlıkları olduğu halde onun yoktu, avare dolaşırdı. Dolaşmak insana vergi bir şeydir. Avare dolaşmak Parisliye vergidir. Aslında derinlere işleyen bir zekaya sahipti ve göründüğünden daha düşünceliydi.

Bahorel, ABC Dostları’yla henüz şekilsiz, fakat ileride tam şeklini alacak olan diğer gruplar arasında köprü vazifesi görüyordu.

Bu genç kafalar kurulunda bir de dazlak üye vardı. 18. Louis’nin göç ettiği gün bir kiralık arabaya binmesine yardım ettiği için dük yaptığı Marki D’Avaray’ın anlattığına göre, kral 1814’te Fransa’ya dönüşünde Calais’de karaya ayak bastığı zaman, adamın biri ona bir dilekçe sunacak olmuş. “Nedir dileğiniz?” demiş kral. “Bir posta dairesi, efendimiz.” “Adınız nedir?” “L’Aigle.”[122] Kral kaşlarını çatmış, dilekçedeki imzaya bakmış ve ismin “LESGLE” olarak yazıldığını görmüş. Hiç de Bonapartist olmayan bu imla kralı etkilemiş ve gülümsemesine yol açmış. “Efendimiz,” demiş yine dilekçeli adam, “atalarımdan biri zağarcıymış, kendisine Lesgueules lakabını takmışlar. Adım bu lakaptan geliyor. Kulunuzun adı Lesgueules’dür, kısaltınca Lesgle, bozulunca L’aigle olur.” Bu söz kralın gülümsemesini gülmeye çevirmiş. Daha sonra, adama belki bilerek, belki de dikkat etmeden, Meaux posta dairesini vermiş.

Grubun dazlak üyesi, işte bu Lesgle’in veya Lègle’in oğluydu ve Lègle (de Meaux) diye imza atıyordu. Arkadaşları onu kısaca Bossuet[123] diye çağırıyorlardı.

Bossuet talihsizliğe uğramış neşeli bir çocuktu. Hiçbir şeyde başarıya ulaşamamakta uzmandı. Buna karşılık her şeye gülerdi. Yirmi beş yaşındaydı ama dazlaktı. Babası en sonunda bir evle bir tarlaya sahip olabildiği halde oğlu, acemice bir spekülasyonla tarlayı da evi de çarçabuk kaybedivermişti. Hiçbir şey kalmamıştı ona. Bilgisi, kültürü, zekası vardı ama beceremiyordu. Her şey elinden kaçıyor, her şey onu aldatıyordu; neyi kursa üzerine yıkılıyordu. Odun yarsa parmağını kesiyordu. Bir metresi olsa, çok geçmeden onunla beraber bir de dostu olduğunu anlıyordu. Her an başına bir felaket geliyordu. Şenliği bu yüzdendi. “Kiremitleri düşen damın altında oturuyorum,” derdi. Şaşırdığı pek olmazdı, çünkü onun için kaza beklenen bir şeydi; şanssızlığı sükûnetle karşılar, kaderin cilvelerine şakadan anlayan bir kimse gibi gülümserdi. Yoksuldu, ama kesesindeki neşe bitmek tükenmek bilmezdi. Son meteliğine çarçabuk ulaşırdı, ama son kahkahasına asla. Kötü talih kapısından içeri girdiği zaman bu eski tanıdığı candan selamlar, felaketlerin göbeğine elinin tersiyle dostça vururdu. Kötü talihe küçük adıyla seslenecek kadar onunla içli dışlıydı. “Merhaba kör talih,” derdi ona.

Talihin bu eziyetleri onu icatçı yapmıştı. Tükenmez kaynakları vardı. Beş parası yoktu, ama keyfi istediği zaman su gibi para harcamanın yolunu bulurdu. Bir gece dili uzun, aklı kısa bir yaratıkla bir akşam yemeğinde yüz frank yiyecek kadar işi azıttı. Bu da sefahat âleminin ortasında şu unutulmaz sözleri ona ilham etti: “Hey, beş altınlık kız, hadi çek bakalım şu çizmelerimi!”

Bossuet avukatlık mesleğine doğru ağır ağır ilerliyordu. O da hukuk öğrenimini Bahorel gibi yapmaktaydı. Bossuet’nin oturacak yeri pek yoktu, hatta bazen hiç yoktu. Bazen birinde, bazen bir başkasında, çoğu defa Joly’de kalırdı. Joly tıp öğrenimi görüyordu. Bossuet’den iki yaş daha küçüktü.

Joly genç bir hastalık hastasıydı. Tıp öğreniminden kazancı, hekim olmaktan çok hasta olmaktı. Daha yirmi üç yaşında, kendisini hastalıklı sanıyor ve ömrünü aynada diline bakmakla geçiriyordu. İnsanın da pusula ibresi gibi mıknatıslandığını iddia ediyor ve geceleyin vücudundaki kan dolaşımı yer yuvarlağının büyük manyetik cereyanından bozulmasın diye odasında yatağının başucunu güneye, ayakucunu da kuzeye çeviriyordu. Fırtınalı havalarda nabzını yoklar dururdu. Öyleyken, içlerinde en neşelisi oydu. Bütün bu tutarsızlıklar, yani gençlik, manyaklık, marizlik, şenlik, birbirleriyle güzelce uyuşuyor ve bundan ortaya eksantirik, ama cana yakın bir varlık çıkıyordu. Bu varlığı, arkadaşları, kanatlı harfleri[124] bol bol kullanarak Jolllly diye çağırıyorlardı. Jean Prouvaire ona, “Dört tane L üzerinde uçabilirsin,” diyordu.

Joly’nin, bastonunun ucuyla burnuna dokunma alışkanlığı vardı ki keskin bir zekayı gösterir bu.

Birbirlerinden son derece farklı ve, ne de olsa, ciddi bir şekilde söz edilmesi gereken bütün bu genç adamların tek ve aynı bir dini vardı: ilerleme.

Hepsi de doğrudan doğruya Fransız Devrimi’nin çocuklarıydı. İçlerinde en hafifleri bile, o tarihi, 89’u, ağzına alır almaz ciddileşir, resmîleşirdi. Kan itibariyle babaları eskiden ya da halen ya meşrutiyetçi ya da liberaldi. Umursadıkları yoktu bunu. Onlar gençtiler, kendilerinden önceye ait bu karışıklık onları hiç ilgilendirmiyordu; prensiplerin saf kanı dolaşıyordu damarlarında. Hiçbir ara nüansa sapmadan dosdoğru değişmez hakka ve mutlak göreve bağlanıyorlardı.

Derneğe katılmışlar, sırlarını benimsemişler, yeraltında gizlice ideali gerçekleştirmeye çalışıyorlardı.

Bütün bu ihtiraslı kalplerin, bütün bu inanmış kafaların arasında bir tane de şüpheci vardı. Nasıl bulunabiliyordu orada? Yan yana, karışmadan. Bu şüphecinin adı Grantaire’di[125] ve genellikle bir harf bulmacası şeklinde, büyük R olarak imza atardı. Grantaire, herhangi bir şeye inanmaktan kaçınan bir insandı. Ayrıca Paris’teki derslerinde en çok şey öğrenen öğrencilerden biriydi. En iyi kahvehanenin Lemblin Kahvehanesi olduğunu, en iyi bilardonun Voltaire Kahvehanesinde bulunduğunu, en iyi peksimetlerin ve uysal kızların Maine Bulvarı üstündeki Ermitage’da, piliç ızgarasının Saguet Ana’da, en nefis balık yahnisinin Cunette Kapısı’nda, yine nefis bir çeşit beyaz şarabın da Combat Kapısı’nda bulunduğunu bilirdi. Her iş için en uygun yerleri bilirdi. Ayrıca ayak boksu ve ayak dövüşü, birkaç çeşit dans ve gayet iyi sopa eskrimi de yine bildikleri arasındaydı. Üstelik iyi içkiciydi. Müthiş çirkindi. O devrin en güzel potin dikici kızı Irma Boissy, onun çirkinliğinden tiksinerek şu hükmü vermişti: “Grantaire çekilmez bir mahluk.” Fakat Grantaire’in safdilce kendini beğenmişliği hiç de cesaretini kaybetmiyordu.

O, bütün kadınlara sevgiyle, gözünü ayırmadan, sanki “Eğer isteseydim!” der gibi bakar ve kendisinin kadınlarca genellikle istenen bir insan olduğuna arkadaşlarını inandırmaya çalışırdı.

Bütün şu sözler, halkın hakları, insan hakları, toplum sözleşmesi, Fransız Devrimi, cumhuriyet, demokrasi, insanlık, uygarlık, din, ilerleme Grantaire’in gözünde hiçbir şey ifade etmemeye çok yakın sözlerdi. Gülerdi o bunlara. Şüphecilik, bu zeka hastalığı, zihninde sağlam bir fikir bırakmamıştı. Onun aksiyomu şuydu: “Bir tek kesin hakikat vardır, o da kadehimin dolu olmasıdır.” Bütün partiler uğrunda bütün fedakârlıklarla, babayla olduğu kadar kardeşle de, genç Robespierre’le olduğu kadar Loizerolles’le de alay ederdi. “Ölmekle çok mesafe aldılar,” diye haykırırdı. Haça gerilmiş İsa’nın karşısında, “İşte başarılı bir darağacı,” derdi. Sefih, kumarbaz, inançsız, çoğu zaman sarhoştu; durmadan aynı şarkıyı söyleyip bu genç hayalperestlerin canını sıkardı: Severim kızları, severim iyisini şarabın. Makam: Yaşasın 4. Henri.

Gelgelelim bu şüphecinin bir fanatizmi vardı. Bu fanatizm ne bir fikir ne bir dogma ne bir sanat ne bir bilimdi; bir insandı: Enjolras. Grantaire, büyük bir hayranlık, sevgi ve saygı duyuyordu Enjolras’a. Bu mutlak düşünceler falanjı içinde, bu anarşik şüpheci kime bağlanıyordu? En mutlak olana. Nasıl teslim alıyordu Enjolras onu? Fikirleriyle mi? Hayır. Karakteriyle. Sık görülen bir olaydır bu. Bir şüphecinin bir insana bağlanması, birbirini tamamlayan renkler yasası kadar basit bir şeydir. Bizde olmayan bizi kendine çeker. Kimse gün ışığını bir kör kadar sevemez. Kadın cücenin gönlünde yatan, alayın en uzun boylu borazancıbaşısıdır. Kurbağanın gözü gökyüzündedir. Niçin? Kuşların uçuşunu seyretmek için, içinde şüphenin süründüğü Grantaire, Enjolras’ta inancın göklerde süzülüşünü seyretmekten hoşlanıyordu. Enjolras’a muhtaçtı o. Kendisi açıkça farkında değildi; kendisine açıklamayı düşünmüyordu, ama bu temiz, sağlıklı, sağlam, doğru, saf yaradılış onu büyütüyordu. Bir içgüdüyle kendi karşıtına hayranlık duyuyordu. Kendisinin gevşek ve kolayca eğilip bükülebilen, dağınık, hasta, şekilsiz fikirleri, bir belkemiğine tutunur gibi Enjolras’a tutunuyordu. Manevi omurgası bu güçlülüğe dayanmaktaydı. Grantaire, Enjolras’ın yanında bir kişilik kazanıyordu. Zaten kendisi de görünüşte uyuşmaz olan iki unsurdan oluşmuştu: alaycıydı, candandı. Kayıtsızlığında sevgi vardı. Düşüncesi inançtan vazgeçebiliyordu, ama yüreği dostluktan vazgeçemiyordu. Derin bir çelişki; çünkü sevgi bir inanıştır. Yaradılışı böyleydi onun. Bazı insanlar arka sayfa, tersyüz, astar olmak için doğmuş gibidirler. Pollut’turler, Patroklos’turler, Nisus’turler, Eudamidas’tırlar, Efestion’durlar, Pechmeja’dırlar.[126] Ancak sırtlarını bir başkasına dayamak şartıyla yaşayabilirler; adları başka bir adın devamıdır ve ancak önlerine bir bağlayıcı ve edatı alarak yazılırlar; varlıkları kendilerine ait değildir; kendilerinin olmayan bir kaderin öbür tarafıdır. Grantaire işte bu insanlardan biriydi. Enjolras’ın tersiydi.

Yakınlıkların daha alfabenin harflerinden başladığı söylenebilir. Dizide O ve P birbirlerinden ayrılmazlar. Dilediğimiz gibi, ya O ve P ya da Orestes ve Pylades diye söyleyebilirsiniz.

Grantaire, Enjolras’ın gerçek bir uydusu olarak bu delikanlıların çevresine yerleşmişti; orada yaşıyor, yalnız oradan hoşlanıyordu; her yerde onların peşinden gidiyordu. Bütün zevki şarap dumanları arasında bu siluetlerin gidip gelmelerini seyretmekti. Neşeli mizacından ötürü onu hoş görüyorlardı.

Enjolras inanmış bir kişi olarak bu şüpheciyi ve ağırbaşlı bir kişi olarak da bu sarhoşu hakir görüyordu. Grantaire, dostluğu asla kabul edilmeyen bir Pylades’ti. Enjolras’tan daima sert muamele gören, onun tarafından hoyratça itilen, kovulan Grantaire, yine döner gelir ve Enjolras için, “Ne yakışıklı mermer!” derdi.

II
BOSSUET’NİN BLONDEAU İÇİN
SÖYLEDİĞİ CENAZE NUTKU

Görüleceği gibi, yukarıda anlattığımız olaylarla aynı zamanlara rastlayan bir öğle sonrasıydı. Laigle de Meaux, sırtını Musain Kahvehanesinin kapı pervazına keyifli keyifli yaslamış, oturuyordu. Tatil yapan bir sütun heykeli havasındaydı; sadece kafasındaki hayalleri taşıyordu. Saint-Michel Meydanı’nı seyrediyordu. Yaslanmak, hayalperestlerce hiç de hor görülmeyen bir çeşit ayakta yatmaktır. Laigle de Meaux, iki gün önce hukuk okulunda başına gelen ve geleceğe ait kişisel planlarını -ki oldukça belirsiz planlardı bunlar- değişikliğe uğratan küçük bir aksiliği, üzüntüye kapılmadan düşünmekteydi.

Hayal kurmak bir arabanın geçmesine ve hayal kuranın bu arabayı fark etmesine engel değildir. Gözleri bulanık bir avarelik içinde çevrede dolaşıp duran Laigle de Meaux, bu uyurgezerliği içinde, ağır adımlarla, kararsızca, meydanda yol alan iki tekerlekli bir araba gördü. Niye böyle küskündü bu araba acaba? Atı niçin ağır adımlarla yürüyordu? Laigle baktı. Arabada, arabacının yanında bir delikanlı ve bu delikanlının önünde de oldukça büyük bir yol çantası vardı. Çanta, kumaşına dikilmiş bir kartın üzerine siyah iri harflerle yazılmış bir adı gelip geçenlere sergilemekteydi: MARIUS PONTMERCY.

Bu adı görünce Laigle’in tavrı değişti. Yerinden doğrulup iki tekerlekli arabadaki delikanlıya seslendi:

- Mösyö Marius Pontmercy!

Seslenilen araba durdu.

Arabadaki delikanlı da derin derin düşünür gibiydi; gözlerini kaldırdı.

- Efendim? dedi.

- Siz mösyö Marius Pontmercy misiniz?

- Evet, tabii.

- Ben de sizi arıyordum, dedi Laigle de Meaux.

- Nasıl olur? diye sordu Marius.

Çünkü gerçekten de, büyükbabasının evinden çıkmış gelirken, ömründe ilk defa gördüğü bir yüz vardı karşısında.

- Ben sizi tanımıyorum.

Laigle:

- Ben de sizi hiç tanımıyorum, diye cevap verdi.

Marius şaklabanın birine çattığını, bunun yol ortasında bir kandırmacanın başlangıcı olduğunu sandı. O sırada hiç de keyfi yerinde değildi. Kaşlarını çattı. Laigle de Meaux hiç oralı olmadan devam etti:

- Evvelsi gün okulda değil miydiniz?

- Olabilir.

- Kesin.

- Üniversite öğrencisi misiniz siz? diye sordu Marius.

- Evet, mösyö. Sizin gibi. Evvelsi gün tesadüfen okula gitmiştim. Bilirsiniz, insan bazen böyle fikirlere kapılır. Profesör yoklama yapıyordu. Bileceğiniz gibi, o sırada pek gülünç olurlar. Üç yoklamada bulunmadınız mı kaydınız silinir. Altmış frank güme gitti demektir.

Marius yavaş yavaş dinlemeye başlıyordu. Laigle sözünü sürdürdü:

- Blondeau’ydu yoklamayı yapan. Blondeau’yu tanırsınız, pek sivri, pek alaycı bir burnu vardır ve yoklamada bulunmayanların kokusunu alınca pek keyiflenir. Sinsi sinsi tutup P harfinden yoklamaya başladı. Bu harften bana gelecek bir tehlike bulunmadığından dinlemiyordum bile. Yoklama fena gitmiyordu. Hiç adı silinen olmuyordu, cümle âlem oradaydı. Blondeau üzgündü. Kendi kendime: “Blondeau, sevgilim, bugün en ufak bir idam bile infaz edemeyeceksin,” diyordum. Birdenbire Blondeau Marius Pontmercy adını okumaz mı? Cevap veren yok. Blondeau umut içinde daha yüksek sesle tekrarlıyor: Marius Pontmercy. Ve kalemini eline alıyor. Mösyö, ben vicdan sahibi adamımdır. Hemen kendi kendime şöyle dedim: “İşte adı silinmek üzere olan mert bir çocuk.” Dikkat. Muntazam devam etmeyen, hakiki bir canlı bu. Hiç iyi bir öğrenci değil. Kurşun dipli; oturduğu yerde öğrenen bir öğrenci, o hâlâ bir toy oğlan, bilimde, edebiyatta, teolojide, bilgelikte kuvvetli, iki dirhem bir çekirdek avanak kafalardan biri değil. Avarelik eden, sayfiyelere giden, hafifmeşrep işçi kızlarla düşüp kalkan, güzel hanımlara kur yapan, kim bilir belki de şu an metresinin yanında olan saygıdeğer bir tembel bu. Kurtaralım onu. Blondeau’ya ölüm! Tam o sırada Blondeau kara renkli isim çizme kalemini mürekkebe batırmış, vahşi gözlerini hazır bulunanların üzerinde gezdirmiş ve üçüncü tekrarı yapmıştı: “Marius Pontmercy!” Cevap verdim: “Burada!” Böylece adınız silinmemiş oldu.

- Mösyö!., dedi Marius.

- Ama, bana gelince, benim adım silindi, diye ekledi Laigle de Meaux.

- Sizi anlamıyorum, dedi Marius.

Laigle tekrar sözü aldı:

- Gayet basit. Cevap verebilecek kadar kürsüye, kaçabilecek kadar da kapıya yakındım. Profesör beni oldukça sabit bakışlarla süzüyordu. Boileau’nun sözünü ettiği muzip burnun ta kendisi olması gereken bu Blondeau birdenbire L harfine atlayıverdi. L benim harfimdir. Ben de Meaux’yum, adım da Lesgle’dir.

- L’Aigle ha! diye onun sözünü kesti Marius. Ne güzel isim!

- İşte mösyö, Blondeau bu güzel isme geliyor ve bağırıyor: “Laigle!” Ben cevap veriyorum: Burada! O zaman Blondeau bir kaplan munisliğiyle bana bakıyor, gülümsüyor ve diyor ki, “Siz Pontmercy’siniz. Laigle değilsiniz.” Sizin için hoş olmayan bir cümle, ama benim için matemle dolu. Böyle diyor ve adımı siliyor.

Marius haykırdı:

- Son derece üzgünüm, mösyö...

Laigle onun sözünü kesti:

- Her şeyden önce, içten gelen birkaç övgü cümlesiyle Blondeau’yu mumyalamak isterim. Onu ölmüş sayıyorum. Sıskalığında, renksizliğinde, soğukluğunda, katılığında ve de kokusunda büyük bir değişiklik olmaz zaten. Erudimini quijudicatis terram,[127] diyorum. Burada Blondeau yatıyor, Burun Blondeau, Blondeau Nasica,[128] disiplinli öküz, bos disciplinæ, bekçi köpeği, yoklama meleği, doğru, dört köşe, dakik, katı, dürüst ve iğrenç Blondeau. Onun beni sildiği gibi, Tanrı da onu sildi.

Marius yine:

- Çok üzgünüm... diyecek oldu.

- Delikanlı, dedi Laigle de Meaux, bu size ders olsun. Bundan sonra okulunuza muntazam devam edin.

- Sizden binlerce defa özür dilerim.

- Yakınınızın kaydının silinmesine meydan vermeyin.

- Esef içindeyim...

Laigle bir kahkaha attı.

- Bense fevkalade memnunum. Avukat olma yolundaydım. Bu siliş beni kurtardı. Baroda kazanılacak zaferlerden feragat ediyorum. Ne dul kadını savunmak ne de öksüze saldırmak zorunda kalacağım. Ne cüppe ne staj. Defterden silinmeyi başardım işte. Bunu size borçluyum Mösyö Pontmercy. Size tantanalı bir teşekkür ziyaretinde bulunmak isterim. Nerede oturuyorsunuz?

- Bu arabada, dedi Marius.

- Zenginlik alameti, diye sükûnetle karşılık verdi Laigle. Sizi kutlarım. Yılda dokuz bin franka kiralık bir evde oturuyorsunuz.

O sırada Courfeyrac kahveden çıktı.

Marius üzgün üzgün gülümsedi.

- Bu kira evinde iki saatten beri oturuyorum ve çıkmaya da can atıyorum; ama bu uzun hikâye, nereye gideceğimi bilemiyorum.

Courfeyrac:

- Mösyö, gelin bende kalın, dedi.

- Öncelik bendeydi, diye uyardı Laigle, ama benim evim yok.

- Sen sus Bossuet, dedi Courfeyrac.

Marius:

- Bossuet mi? dedi. Ama ben sizin adınızı Laigle sanıyordum.

- De Meaux, diye cevap verdi Laigle; benzetmeyle de Bossuet.

Courfeyrac arabaya atladı.

- Çek arabacı, dedi, Porte-Saint-Jacques Oteli.

Ve o akşam Marius, Porte-Saint-Jacques Oteli’nin bir odasına Courfeyrac’la yan yana yerleşmiş oldu.

III
MARIUS’UN UĞRADIĞI ŞAŞKINLIKLAR

Marius birkaç gün içinde Courfeyrac’la dost oldu. Gençlik çabuk kaynaşma ve yaraların hızla kapanması mevsimidir. Marius, Courfeyrac’ın yanında serbestçe nefes alıyordu; yeni bir şeydi bu onun için. Courfeyrac hiç soru sormuyordu ona. Hatta bunu düşünmüyordu bile. O yaşta, yüzler her şeyi hemen söylerler. Konuşma gereksizdir. Mesela falanca genç adam için, yüz ifadesinin geveze olduğu söylenebilir. Bakışılır, tanışılır.

Buna rağmen, bir sabah Courfeyrac birdenbire ona bu soruyu sordu:

- Aklıma gelmişken sorayım, siyasi bir inancınız var mı?

Marius, sorudan âdeta hakarete uğramışçasına:

- Lafa bak! dedi.

- Nesiniz peki?

- Demokrat Bonapartist.

- Huzurlu fare kurşunisi nüansı, dedi Courfeyrac.

Ertesi gün Courfeyrac, Marius’u Musain Kahvesi’ne götürdü. Sonra bir gülümsemeyle kulağına fısıldadı:

- Devrime giriş kartınızı vermem gerek size.

Ve onu ABC Dostları’nın odasına götürdü. Alçak sesle ve Marius’un ne demeye geldiğini anlamadığı basit bir kelimeyle onu öbür arkadaşlarına takdim etti:

- Bir öğrenci.

Marius bir zeka kovanı içine düşmüştü. Ama suskun ve ağırbaşlı olmasına rağmen, oradakilerden ne daha az kanatlı ne de daha az silahlıydı.

O vakte kadar münzevi yaşayan ve gerek alışkanlıkları, gerekse zevkleri bakımından monologa ve kendi içinden konuşmaya yatkın olan Marius, çevresini saran bu bir sürü genç adamdan biraz ürktü. Bütün bu fevri çıkışlar onu hem konuşmaya teşvik ediyor hem de bundan alıkoyuyordu. Tam bir serbestlik ve faaliyet halinde bulunan bütün bu zihinlerin patırtıyla gidiş gelişleri, kafasındaki fikirleri girdaba kapılmış gibi savurup duruyordu. Bazen, karışıklık içinde, bunlar o kadar uzağa gidiyorlardı ki yeniden bulup toplamakta güçlük çekiyordu. Felsefeden, edebiyattan, sanattan, tarihten, dinden hiç beklenmedik bir şekilde söz edildiğini duyuyordu. Garip görüntüler çarpıyordu gözüne; bunları bir perspektif içine yerleştiremediği için, bir kaos içinde olup olmadığından emin değildi. Büyükbabasının görüşlerini bırakıp babasınınkileri benimsediğinde artık yerini kesin olarak belirlediğini sanmıştı; halbuki şimdi endişeyle ve kendi kendine itiraf etmekten çekinerek, böyle olmadığı kuşkusunu duyuyordu. Bütün her şeye karşı bakış açısı yeniden yer değiştirmeye başlamıştı. Bir çeşit sallantı beynindeki bütün ufukları harekete geçiriyordu. Acayip bir iç karışıklıktı bu: âdeta azap duyuyordu bundan.

Bu genç adamlar için hiçbir “kutsal şey” yokmuş gibi görünüyordu. Marius, her konuda, henüz çekingenlik içinde olan zihnini rahatsız eden garip sözler işitiyordu.

Klasik denilen eski repertuara ait bir trajedinin adını taşıyan bir tiyatro afişi ortaya çıkıyordu. “Kahrolsun burjuvaların aziz trajedisi!” diye haykırıyordu Bahorel ve Combeferre’in buna şöyle karşılık verdiğini duyuyordu:

- Yanılıyorsun Bahorel. Burjuvazi trajediyi seviyor. Bu noktada burjuvaziyi rahat bırakmak gerek. Perukalı trajedinin de yaşamaya hakkı var. Ben, Aiskhylos adına ona hayat hakkı tanımayanlardan değilim. Tabiatta yarım kalmış taslaklar, yaradılışta tamamlanmış parodiler vardır; gaga olmayan bir gaga, kanat olmayan kanatlar, yüzgeç olmayan yüzgeçler, ayak olmayan ayaklar, gülme isteği uyandıran bir bağırtı: İşte sana ördek. Ama mademki kuşların yanı sıra kümes hayvanları vardır, Antik trajedinin karşısında klasik trajedinin var olmaması için bir neden görmem.

Ya da tesadüfen Marius, Enjolras’la Courfeyrac’ın arasında Jean-Jacques Rousseau Sokağı’ndan geçecek oluyordu.

Courfeyrac onun kolunu tutuyordu.

- Dikkat et. Burası Plâtriere Sokağı’dır. Altmış yıl kadar önce burada oturan garip bir karı koca yüzünden bugün adına Jean-Jacques Rousseau Sokağı diyorlar. Bu garip karı koca Jean Jacques’la Therese’ti. Burada zaman zaman küçük varlıklar dünyaya gelirdi. Therese onları yavrular; Jean-Jacques da bulunmuş çocuk haline getirirdi.

Ve Courfeyrac’ı tersliyordu Enjolras.

- Jean-Jacques’a laf yok! O adama hayranım ben. Çocuklarını reddetti, tamam; ama halkı evlat edindi.

Bu gençlerin hiçbirinin ağzından “İmparator” sözü çıkmıyordu. Yalnız Jean Prouvaire’in ara sıra Napolyon dediği oluyordu. Bütün ötekiler Bonapart diyorlardı. Enjolras “Buonapart” diye telaffuz ediyordu.

Marius belli belirsiz şaşıyordu. Initium sapientioe.[129]

IV
MUSAINE KAHVEHANESİNİN
ARKA ODASI

Bu gençlerin, Marius’un da hazır bulunup bazen katıldığı konuşmalarından biri, onun zihninde hakiki bir sarsıntı yarattı.

Olay Musaine Kahvehanesinin arka odasında geçti. O akşam hemen bütün ABC Dostları toplanmışlardı. Yağ lambasını merasimle yakmışlardı. Heyecansız ama gürültüyle şundan bundan konuşuyorlardı. Enjolras’la Marius’un dışında herkes bir parça gelişigüzel bir nutuk çekiyordu. Arkadaş arası sohbetlerin bazen böyle patırtıları olur. Bir sohbet olduğu kadar bir oyun, bir dalaşmaydı da bu. Ortaya kelimeler atılıyor, kelimeler tutuluyordu. Her kafadan bir ses çıkıyordu.

Bu arka odaya hiçbir kadın alınmazdı. Yalnız kahvehanenin bulaşıkçısı Louison bunun dışındaydı. O ara sıra bulaşıkhaneden “laboratuvar”a girmek için oradan gelip geçerdi.

Adamakıllı sarhoş halde olan Grantaire ele geçirdiği köşeyi gürültüye boğmakta, avaz avaz mantıklı mantıksız fikir yürütmekteydi. Şöyle haykırıyordu:

- Susadım. Bakın ölümlüler, şöyle bir hayal kuruyorum: Heidelberg fıçısına inme inecek olsa ve ona yapıştıracakları on iki sülüğün biri de ben olsam. İçmek istiyorum. Hayatı unutmak istiyorum. Hayat bilmem kimin iğrenç bir icadıdır. Süresi hiçtir, değeri hiçtir. Herkes yaşayacağım diye boynunu kırar. Hayat bir dekordan ibarettir ve gerçek yanı da azdır. Mutluluk, yalnız bir yanı beyaz eski bir çerçevedir. Vaiz ne diyor: “Her şey boş.” Ben de belki hiç yaşamamış olan bu adamcağız gibi düşünüyorum: Sıfır, anadan doğma dolaşmak istemediği için, boş gururla giyinmiştir. Ey boş gurur! Her şeyin tumturaklı sözlerle süslenip onarılması! Mutfak bir laboratuvardır, dansçı bir profesördür, ip cambazı bir beden eğitimcisidir, boksör bir yumruk ustasıdır, eczacı bir kimyagerdir, perukacı bir artisttir, harç kararı işçi mimardır, jokey bir sportmendir, tespihböceği bir pterobranchiadır. Boş gururun bir tersi bir de yüzü vardır; yüzü hayvandır, incik boncuklarıyla bir zencidir; tersi ahmaktır, eski püskü elbisesiyle bir filozoftur. Birine ağlarım, öbürüne gülerim. Namuslar ve haysiyetler, hatta namus ve haysiyet genellikle altın taklidi sahte şeylerdir. Krallar insan gururunu oyuncak yaparlar. Caligula bir atı konsül yapmış, 2. Charles bir sığır filetosuna şövalye payesi vermişti. Hadi bakalım şimdi Konsül Incitatus ile Baron Roastbeef arasında böbürlenin böbürlenebildiğiniz kadar. İnsanların öz değerlerine gelince, o da daha çok saygıya değer değildir. Komşunun komşusuna övgüsünü bir dinleyin hele. Beyaz beyaza karşı bir canavardır; zambak konuşabilseydi, güvercine öyle bir giydirirdi ki! Bir sofu kadını çekiştiren bir yobaz kadın bir engerekten, bir mavi bungarustan daha zehirlidir. Yazık ki cahilin biriyim, yoksa size daha bir sürü şey sayardım; ama hiçbir şey bildiğim yok. Mesela ben daima akıllı olmuşumdur; Gros’da öğrenciyken, tablocuklar boyayacak yerde, vaktimi elma aşırmakla geçirirdim. Kötü ressam, dişi kötü ressamın erkeğidir. Benim için bu kadar işte; sizlere gelince, sizler de benden fazla etmezsiniz. Sizin mükemmellikleriniz, olağanüstülükleriniz bana vız gelir. Her meziyet sonunda bir kusura varır; tutumlu cimriyle el ele verir, cömert müsrifle komşudur, cesur kabadayıyla dirsek dirseğedir, çok dindar demek biraz ikiyüzlü demektir. Diogenes’in paltosunda ne kadar delik varsa, erdemlilikte de o kadar erdemsizlik vardır. Hangisine hayransınız: ölene mi, öldürene mi? Sezar’a mı, yoksa Brütüs’e mi? Genellikle öldürenden yana olunur. Yaşasın Brütüs! O öldürdü. İşte erdem budur. Erdem kabul ama delilik de kabul. Şu büyük adamlarda acayip lekeler var. Sezar’ı öldüren Brütüs bir küçük oğlan çocuğu heykeline âşıktı. Bu heykel Yunanlı heykeltıraş Strongylion’undu. Neron’un seyahatlerinde yanına aldığı Güzel Bacak Euenamos adlı amazon figürünü de yine bu Yunanlı heykeltıraş yapmıştı. Bu Strongylion ancak iki heykel bıraktı ve bu iki heykel de Brütüs’le Neron’u hemfikir yaptı. Birine Brütüs âşık oldu, öbürüne Neron. Bütün tarih uzun tekerrürden ibarettir. Bir asır ötekinden aşırır. Marengo savaşı, Pydna muharebesinin kopyasıdır; Clovis’nin Tolbiac’ıyla Napolyon’un Austerlitz’i iki kan damlası gibi birbirlerine benzerler. Zafere pek önem vermem. Yenmek kadar sersemce bir şey olamaz; hakiki zafer ikna etmektir. Ne var ki, gelin de herhangi bir şeyin doğruluğunu ispatlayın! Başarmakla yetiniyorsunuz, ne adilik! Ve de fethetmekle, ne sefalet! Heyhat, her tarafta boş gurur ve alçaklık. Her şey başarıya boyun eğiyor, gramer bile. Si volet usus,[130] der Horatius. Şu halde insan soyundan nefret ediyorum. Bütünden parçaya mı ineceğiz? Milletlere hayran olmamı mı istiyorsunuz? Hangi millete, söyler misiniz lütfen? Greklere mi? Atmalılar, geçmişin bu Parislileri, o zamanın Colignysi olan Phokion’u öldürüyor ve Tiranlara dalkavukluk ediyorlardı; hem öylesine ki, Anakephoros bir seferinde Pisistratus için, “Adamın sidiği arıları çekiyor,” demişti. Elli yıl boyunca Yunanistan’ın en önemli kişisi gramerci Philetaires olmuştur. Bu da öyle ufak tefek, öyle sıska bir adamdı ki, rüzgâr tarafından sürüklenip götürülmemek için ayakkabılarının altına kurşun koydurmak zorunda kalırdı. Korinthos’un büyük meydanında Silanion’un yaptığı, Plinius’un da kataloğa geçirdiği bir heykel vardı. Bu heykel Episthates’i temsil ediyordu. Ne yapmıştı bu Episthates? Çelmeyi icat etmişti. İşte eski Yunanistan’ın da, onun şan ve şerefinin de özeti budur. Başka milletlere geçelim. İngiltere’ye mi hayran olacağım? Fransa’ya mı hayran olacağım? Fransa’ya ha? Niçin? Paris için mi? Atina hakkındaki fikrimi size söyledim. İngiltere’ye mi? Niçin? Londra için mi? Kartaca’dan nefret ederim. Hem sonra Londra, lüksün bu metropolü, sefaletin merkezidir. Yalnız Charing-Cross Mahallesi’nde yılda elli kişi açlıktan ölür. Böyledir işte Albion. Ve nihayet şunu da ekleyelim ki, bir İngiliz kızının güllerden bir taç ve mavi gözlükle dans ettiğini gördüm ben. Öyleyse İngiltere’ye nanik. Peki John Bull’a hayran olmuyorum da, kardeşi Jonathan’a mı hayran olacağım? Bu köleli kardeşten pek hazzetmem ben. Time is money’i[131] kaldırın, ne kalır İngiltere’den? Cotton is king'i[132] kaldırın, ne kalır Amerika’dan? Almanya lenfa’dır; İtalya safradır. Rusya için mi vecde geleceğiz? Voltaire ona hayrandı. O Çin’e de hayrandı. Rusya’nın bazı güzellikleri olduğunu kabul ediyorum, aynı zamanda kuvvetli bir despotizmi var; ama ben despotlardan nefret ederim. Sağlıkları pek narindir. Bir Aleksey’in kafası kesilmiş, bir Piyotr hançerlenmiş, bir Pavel boğulmuş, başka bir Pavel çizme topuğuyla yamyassı edilmiş, nice Ivan’lar boğazlanmış, birçok Nikolay’lar ve Vasiliy’ler zehirlenmiş. Bütün bunlar gösteriyor ki Rus İmparatorlarının sarayında şartlar apaçık şekilde sağlığa zararlı. Bütün uygar milletler düşünürde hayranlık uyandırmak için ona şu detayı sunarlar: savaş. Oysa savaş, uygar savaş, Jaxa Dağı geçitlerinde trabucairelerin[133] eşkıyalığından Komançi Kızılderililerinin Tehlikeli Geçit’teki ürün hırsızlıklarına varıncaya kadar bütün haydutluk şekillerini bir araya toplar ve sonuna kadar kullanır. Pöh! Avrupa yine de Asya’dan iyidir mi diyeceksiniz bana? Asya’nın maskaralık olduğunu kabul ediyorum; ama modalarınıza ve zarafetlerinize ihtişamın bütün komplike pisliklerini, kraliçe Isabelle’in kirli gömleğinden, veliahdın delik iskemlesine kadar her şeyi karıştıran siz Batılı milletlerin Büyük Lama’ya gülecek haliniz olduğunu sanmıyorum. Pek insaniyetli efendiler! Size “Ne yazık!” diyorum. En çok bira Brüksel’de, en çok ispirtolu içki Stockholm’de, en çok çikolata Madrid’de, en çok ardıç suyu Amsterdam’da, en çok şarap Londra’da, en çok kahve İstanbul’da, en çok absent Paris’te tüketilir. İşte bütün faydalı bilgiler. Üstünlük en sonunda yine Paris’tedir. Paris’te paçavracılar bile Sybarisliler gibi zevk ve sefa düşkünüdürler. Diyojen, Maubert Meydanı’nda paçavracı olmayı Pire’de filozof olmaya tercih ederdi. Şunu da öğrenin: Paçavracıların meyhanelerine bibine derler; en ünlüleri de la Casserole ile l'Abattoir’dır. Öyleyse, ey kenar mahalle meyhaneleri, içki âlemleri, koltukçular, şarapçılar, küplüler, meyhaneciler, paçavracıların meyhaneleri, halifelerin kervansarayları, sizleri takdis ediyorum, ben bir zevk düşkünüyüm, adam başına kırk meteliğe çıkılan Richard’da yemek yerim; çıplak Kleopatra’yı sarmak için bana İran halıları gerek! Nerede Kleopatra? Ha! Sen misin Louison. Merhaba.

Grantaire, Musain’in arka odasındaki köşesinde zilzurna sarhoş, içini işte böyle döküyor, oradan geçen bulaşıkçı kadına takılıyordu.

Bossuet elini uzatmış onu durdurmaya çalışıyordu ama boşuna. Grantaire gittikçe perdeyi yükseltmekteydi:

— İndir pençeni aşağı, Meaux kartalı. Artakserkses’in sunduğu incik boncukları reddeden Hippokrates tavrınla beni etkileyemezsin. Hem zaten üzgünüm ben. Ne söylememi istiyorsunuz siz? İnsan kötüdür, insan biçimsizdir; kelebek iyi başarılmış, ama insan başarılamamış. Tanrı bu hayvanı yaratmayı becerememiş. Bir kalabalıkta neyi seçsen bir çirkinlik örneği. Rastgele ilk seçtiğin bir sefildir. Hatun ve dûn birbiriyle kafiyelidir. Evet bende hüzün var, melankoliyle karışık, nostaljiyle beraber, üstelik de hipokondri; küsüyorum, öfkeleniyorum, esniyorum, sıkılıyorum, geberiyorum, patlıyorum! Tanrı'nın canı cehenneme!

- Kes artık majüskül R! dedi Bossuet.

O da çevresindekilerle hukuk konusunda bir tartışmaya girişmiş ve adliye argosundan ibaret bir cümleye yarı beline kadar gömülmüştü. Şöyle bitiyordu cümle:

“...Bana gelince, ben her ne kadar şöyle böyle bir hukukçu, çok çok amatör bir dava vekiliysem de, yine de şu fikri tutuyorum: Normandiya’nın örf ve âdetlerine göre, her yıl Saint-Michel Yortusu’nda; herkes tarafından, pek pek, gerek mülk sahiplerince, gerekse miras hissesi haciz altında olan borçlularca senyöre bir nakdi bedel ödenmesi gerekmekte ve bu bedelin kapsamı ipotek hakkı da taşıyan bütün uzun vadeli icarları, kiraları, serbest toprak mülkiyetini, malikâne mukavelelerini ve ipotek mukavelelerini...”

“Yankı perileri, sızlanan peri kızları,” diye mırıldandı Grantaire, şarkı söyler gibi.

Grantaire’in yanı başında, hemen hemen sessiz duran bir masanın üzerinde bir kâğıt, bir mürekkep hokkası ve bir tüy kalem, iki küçük kadehin arasında, bir vodvilin kotarılmaya başlandığını bildiriyordu.

Bu çok önemli iş alçak sesle yapılıyor, çatışan iki kafa birbirine değiyordu.

- Adları buldum önce. Adlar bulundu mu konu da bulunur.

- Doğru. Söyle. Yazıyorum.

- Mösyö Dorimon.

- Gelir sahibi mi?

- Elbette.

- Kızı, Celestine.

- ...tine. Sonra?

- Albay Sainval.

- Sainval çok kullanılmış bir ad. Ben olsam Valsin derdim.

Vodvil yazarlığı adaylarının yanında, başka bir grup daha, uğultudan faydalanarak, alçak sesle bir düelloyu tartışıyorlardı. Otuz yaşındaki yaşlı biri, on sekiz yaşındaki bir gence öğüt vermekte, hasmının nasıl bir kişi olduğunu ona anlatmaktaydı.

- Aman ha! Sakınınız. Usta bir kılıççıdır. Gayet sade bir oyun tarzı vardır. Atak dövüşür, hiç boşa şaşırtma yapmaz, bileği güçlüdür, birden parlar, şimşek gibi çakar, savunması yerinde, karşılıkları hesaplıdır, abov! Üstelik de solaktır.

Grantaire’in karşı köşesinde Joly ile Bahorel domino oynuyor ve aşktan bahsediyorlardı.

- Mutlu adamsın sen, diyordu Joly. Her zaman gülen bir metresin var.

- Hata ediyor, diye cevap veriyordu Bahorel. Sahip olduğun metres gülmekle hata eder. Sana onu aldatmak cesaretini verir. Onu neşeli görmek vicdan azabını yok eder; oysa kederli görürsen, vicdanlı davranırsın.

- Nankör! Gülen kadın ne kadar iyidir! O zaman hiç kavga etmezsiniz!

- Yaptığımız anlaşmaya bağlı bir şey bu. Küçük kutsal ittifakımızı yaparken, her birimiz kendi sınırımızı çizdik, asla aşmıyoruz onu. Karayelden yana olan Vaud’ya, meltemden yana olan Gex’e. Barış buradan geliyor.

- Barış her şeyi hazmeden mutluluktur.

- Peki ya sen Jolllley, mamzelle bozuşukluğun ne âlemde... Kimi demek istediğimi anlıyorsun değil mi?

- Acımasız bir sabırla surat edip duruyor bana.

- Oysa zayıflığıyla yürek yumuşatacak bir âşıksın.

- Ne çare!

- Senin yerinde olsam onu ekerdim.

- Söylemesi kolay.

- Yapması da. Adı Musichetta’ydı, değil mi?

- Evet. Ah! Bahorelciğim, enfes bir kız, edebiyattan çok iyi anlıyor, elleri ayakları ufacık, iyi giyiniyor, beyaz, etine dolgun, iskambil falcısı gibi gözleri var. Deli ediyor beni.

- Öyleyse azizim onun hoşuna gitmen gerek, zarif olmalısın, diz kırışların etkili olmalı. Staub’dan güzel bir yünlü pantolon satın al. Dökük durur.

- Kaça? diye bağırdı Grantaire.

Üçüncü köşe şairane bir tartışmaya kaptırmıştı kendini. Putperestlik mitolojisi Hıristiyan mitolojisiyle kapışıyordu. Olimpos söz konusuydu ve Jean Prouvaire, romantizme sempatisi dolayısıyla ondan yana çıkıyordu.

Jean Prouvaire ancak sükûnet halindeyken çekingendi. Bir kere kışkırtıldı mı feveran ederdi. O zaman bir çeşit neşe, heyecanını büsbütün arttırır ve o bir yandan gülerken, bir yandan da lirik olurdu:

- İlahlara hakaret etmeyelim, diyordu. İlahlar belki de çekilip gitmemişlerdir. Jüpiter bana hiç de ölmüş gibi görünmüyor. İlahlar hayal ürünüdürler, diyorsunuz bana. İyi ama, tabiatta, bugünkü şekliyle tabiatta, bu hayallerin dağılmasından sonra bile, bütün büyük eski Pagan mitlerine yeniden rastlanmaktadır. Mesela Vignemale gibi, profilden kaleye benzeyen bir dağ, bence hâlâ Kibele’nin tacıdır. Pan’ın geceleri gelip parmaklarıyla deliklerini kapatıp açarak söğüt ağaçlarının oyuk gövdelerine nefesini üflemediğini kimse bana ispatlayamamıştır; ve ben daima lo’nun Pissevache Şelalesi’nin bir taraflarında olduğuna inanmışımdır.

Sonuncu klişede politikadan söz ediliyordu. Kral tarafından ihsan edilen Anayasa Şartı’na veriştiriliyordu. Combeferre, Şart’ı gevşek bir şekilde savunurken, Courfeyrac onu şiddetle yere çalmaktaydı. Masanın üstünde ünlü Touquet Şartı’nın talihsiz bir nüshası durmaktaydı. Courfeyrac onu yakalamış sallıyor, kanıtlarına bu kâğıt parçasının titreyişlerini de katıyordu.

- Birincisi, ben kral istemiyorum; en azından ekonomik bakımdan istemiyorum. Kral bir parazittir. Bedava kral olmaz. Şuna kulak verin: Krallar pahalıdır. 1. François öldüğü zaman Fransa’da genel borçların tutarı otuz bin liraydı. 14. Louis’nin ölümünde ise bu borç -bir mark yirmi sekiz hra hesabıyla- iki milyar beş yüz milyon olmuştu ki bu da, Desmarets’nin deyişiyle, 1760’ta dört milyar beş yüz milyon ediyordu; ve bugünkü değerle, 1760’ta on iki milyon eder. İkinci olarak, Combeferre kusura bakmasın, ihsan edilen bir Anayasa Şartı, kötü bir uygarlık aracıdır. Değişiklikten kurtulmak, geçişi yumuşatmak, sarsıntıyı hafifletmek, meşrutiyet uydurmaları kullanarak farkına vardırmadan milleti monarşiden demokrasiye geçirmek, bütün bunlar ne iğrenç usuller! Hayır! Hayır! Halkı asla göz boyayan ışıklarla aydınlatmayalım. Sizin meşrutiyet mahzeninizde prensipler kuruyup solar. Yozlaşma istemez, uzlaşma istemez, halka kral ihsanı istemez. Bütün bu ihsanların içinde bir 14. madde vardır. Veren elin yanında, geri alan bir pençe. Sizin Anayasa Şartı’nızı kesinlikle reddediyorum. Şart bir maskedir; altında yalan vardır. Bir Şart kabul eden bir millet, hakkından feragat ediyor demektir. Hak, tam olursa haktır. Hayır! Şart yok!

Mevsim kıştı, şöminede iki kütük çıtırdayarak yanıyordu. Kışkırtıcı bir yanı vardı bunun, nitekim Courfeyrac dayanamadı. Zavallı Touquet Şartı’nı avucunda buruşturup ateşe fırlattı. Kâğıt alev aldı. Combeferre 18. Louis’nin şaheserinin yanışını filozofça seyretti ve:

- Şartın aleve dönüşü, demekle yetindi.

Acı alaylar, nükteler, kaba kelime oyunları, Fransızların adına entrain, İngilizlerin humour dedikleri şey, zevkin iyisi, kötüsü, muhakemelerin doğrusu, yanlışı; karşılıklı konuşmanın bütün havai fişekleri, aynı zamanda yükselip odanın dört bir köşesinde birbirleriyle kesişerek kafaların üstünde âdeta bir sevinç bombardımanı meydana getiriyorlardı.

V
UFKUN GENİŞLEMESİ

Genç zihinler arasındaki çarpışmaların hayranlık uyandıran yanı şudur ki, ne kıvılcımın ne de şimşeğin ne zaman çakacağı önceden kestirilemez. Az sonra ne fışkıracak ortaya? Bilinemez. Bir merhamet anında birden bir kahkaha kopar. Şaklabanlık edilirken, ciddiyet içeri dalıverir. Fevri çıkışlar, ortaya atılacak rastgele bir kelimeye bağlıdır. Herkes kendi şevkine, heyecanına tabidir. Serbestçe bir nükte, meydanı hiç beklenmedik şeylere açmaya yeter. Perspektifin birden değişiverdiği ani dönemeçli sohbetlerdir bunlar. Bu konuşmaların makinisti tesadüftür.

Bir kelime şakırtısından acayip bir tarzda çıkan ciddi bir düşünce, Grantaire, Bahorel, Prouvaire, Bossuet, Combeferre ve Courfeyrac’ın, içinde ufak yollu kılıç tokuşturdukları lakırdı çenginin arasından birdenbire fırladı.

Diyalog sırasında bir cümle birden nasıl çıkagelir? Nasıl olur da duyanların dikkatini birdenbire üzerine çeker? Söylediğimiz gibi, kimse bilemez bunu. Hengâmenin ortasında, Bossuet, Combeferre’e hitaben söylediği sözlerden birini birdenbire şu tarihle bitirdi:

- 18 Haziran 1815: Waterloo.

Masalardan birinde, dirseğini su dolu bir bardağın yanına dayamış oturan Marius, Waterloo adını duyunca yumruğunu çenesinin altından çekip orada bulunanlara dik dik bakmaya başladı.

- Tüh Allah, diye haykırdı Courfeyrac (o devirde “hay Allah!” kullanılmaz olmuştu). Şu 18 sayısı da bir garip, çarpıcı geliyor bana. Bonapart’ın uğursuz sayısıdır bu; önüne Louis’yi arkasına da Brumaire’i koyun, adamın bütün kaderi ortaya çıkar; burada son, başlangıcın hemen arkasından gelir.

O vakte kadar ağzını açmayan Enjolras, sessizliğini bozarak Courfeyrac’a şöyle dedi:

- Yani suçtan hemen sonra ceza demek istiyorsun.

Bu suç kelimesi, Waterloo’nun damdan düşercesine hatırlatılmasından zaten iyice heyecana kapılmış olan Marius’un tahammül sınırını aşıyordu.

Ayağa kalktı, duvarda asılı duran Fransa haritasına doğru ağır ağır yürüdü. Haritanın ayrı bir bölümünde bir ada görünüyordu; parmağını bu bölümün üzerine koyarak:

- Korsika, dedi. Fransa’yı çok büyük yapan küçük bir ada.

Ortalıkta dondurucu bir hava esti. Herkes sustu. Bir şeylerin başlamak üzere olduğu hissediliyordu.

Bossuet’ye cevap yetiştirme çabası içinde olan Bahorel, gövdesine pek önemli saydığı bir poz verme hazırlığındaydı. Vazgeçip dinlemeye başladı.

Mavi gözleri kimseye takılmadan boşluğu seyreder gibi duran Enjolras, Marius’a bakmaksızın karşılık verdi:

- Fransa büyük olmak için hiçbir Korsika’ya muhtaç değildir. Fransa, Fransa olduğu için büyüktür. Quia nominor leo.[134]

Marius içinde hiçbir geri çekilme isteği duymadı. Enjolras’a doğru döndü ve kalbinin ürpertilerinden titreşen bir sesle gürledi:

- Haşa! Fransa’yı küçültmek aklımdan bile geçmez! Fakat Napolyon’u onunla kaynaştırmak, hiç de Fransa’yı küçültmek değildir. Nedenmiş yani! Konuşalım üstünde bunun. Ben aranıza yeni geldim sizin, ama itiraf edeyim ki, beni şaşırtıyorsunuz. Neredeyiz? Kimiz? Siz kimsiniz? Ben kimim? İmparator hakkındaki düşüncelerimizi açıklayalım. Kralcılar gibi U’nun üzerine basarak Buonapart dediğinizi duyuyorum. Size söyleyeyim, benim büyükbabam daha âlâsını yapıyor; Buonaparte diyor. Sizlerin genç insanlar olduğunuzu sanıyordum. Heyecanınızı nerede harcıyorsunuz? Ne yapıyorsunuz onu? İmparatora hayranlık duymuyorsanız kime duyuyorsunuz? Ve daha ne istiyorsunuz? Bu büyük adamı istemiyorsanız, hangi büyük adamları istiyorsunuz? Her şey vardı onda. O tamdı. Beyninde insan melekelerinin kübü de vardı. Justinyanus gibi yasalar yapıyor, Sezar gibi söyleyip yazdırıyordu; sohbetinde Pascal’ın şimşeğiyle Tacitius’un yıldırımı birbirine karışıyordu; tarihi hem yapıyor hem de yazıyordu; savaş bildirileri birer İlyada destanıdır; Newton’un rakamlarını Muhammed’in istiareleriyle birleştiriyordu; doğuda arkasında ehramlar gibi büyük sözler bırakıyor, Tilsitt’te İmparatorlara haşmet dersi veriyor, bilimler akademisinde Laplace’ı cevaplandırıyor devlet konseyinde Merlin’e kafa tutuyor, birinin geometrisine, öbürünün davasına ruh katıyordu; savcılarla beraber kanunşinas, astronomlarla birlikte heyetşinastı; iki mumdan birini söndüren Cromwell gibi, Temple’a gidip perde ipinin ucundaki tokmak üzerinde pazarlık ediyordu. Her şeyi görüyordu, her şeyi biliyordu ama bu onu, yavrusunun beşiği başında sade bir insanın gülüşüyle gülmekten alıkoymuyordu. Ve birdenbire Avrupa, yüreği ağzına gelerek kulak kabartırdı, ordular yürüyüşe geçer, cephane arabaları yollara koyulur, nehirlerin üzerinde sandallardan köprüler uzanır, kasırga içinde süvari bulutları dört nala koşardı; çığlıklar, borazanlar, her tarafta sarsıntıya kapılan tahtlar... Harita üzerinde krallıkların sınırları ileri geri gidip gelirdi, kınından sıyrılan insanüstü bir kılıcın sesi duyulurdu. Ufukta boylu boyunca dikildiği görülürdü onun; elinde alev alev bir ışık, gözlerinde muhteşem bir parıltı; gök gürültüleri içinde açılırdı iki kanadı, büyük ordu ile eski muhafız gücü; ulu savaş meleğiydi o.

Herkes susuyordu. Enjolras başını eğiyordu. Sükût daima biraz kabul etmek ya da cevaptan bir çeşit aciz kalmak anlamına gelir. Marius âdeta nefes almaksızın, artan bir heyecanla sözüne devam etti:

- Adil olalım dostlarım! Böyle bir İmparatorun İmparatorluğu olmak bir millet için ne muhteşem bir kaderdir! Hele bir de bu millet Fransa olur, kendi dehasını o adamın dehasına eklerse! Boy göstermek ve hükmetmek, yürümek ve muzaffer olmak, bütün başkentleri birbiri ardınca konak yerine çevirmek, humbaracıları arasından seçtiklerini kral yapmak, hanedanların çöküşünü ilan etmek, hücum adımlarıyla Avrupa’nın çehresini değiştirmek; tehdit ettiğiniz zaman, elinizi Tanrı’nın kılıcının kabzasına koyduğunuzu hissettirmek; tek bir insanın ardında hem Hannibal’i hem Sezar’ı hem Şarlman'ı izlemek; bütün şafaklarımıza, kazanılmış bir savaşın parlak müjdesini katan bir insanın milleti olmak; sabahları sizi uyandıran bir çalar saat yerine Invalides’in toplarına sahip olmak; ışıklı boşluklara alevi ebediyen sönmeyecek mucizevi kelimeler fırlatmak: Marengo, Arcole, Austerlitz, Ièna, Wagram! Her an yüzyılların tepesinde çiçek gibi zafer yıldızları açtırmak, Roma İmparatorluğu'na nazire bir Fransız İmparatorluğu yaratmak, büyük millet olmak ve büyük orduyu dünyaya getirmek, bir dağın her bir yanına kartallar salması gibi, dünyanın dört bir yanına lejyonlarını uçurmak, yenmek, hükmetmek, yıldırım gibi çarpmak, zaferleri sayesinde Avrupa’da âdeta bir altın millet haline gelmek, tarih içinde devlerin bando mızıkasını çalmak, dünyayı iki kere fethetmek. Bir fetihle, bir de şaşaa ile gözleri kamaştırmak, yüce bir şeydir; bundan daha büyük ne olabilir?

Combeferre:

- Özgür olmak, dedi.

Bu sefer Marius başını eğdi. Bu sade ve soğuk kelime keskin bir çelik gibi, taşkın destani sözlerini delip geçmişti ve bu destani taşkınlığın içinde eriyip kaybolduğunu hissediyordu. Gözlerini kaldırdığı zaman, Combeferre’in artık orada olmadığını gördü. Herhalde tanrılaştırmaya karşı verdiği cevaptan memnun, çekilip gitmişti ve diğer hepsi de, Enjolras hariç, onu takip etmişlerdi. Oda boşalmıştı. Marius’la yalnız kalan Enjolras ona ciddi ciddi bakıyordu. Bu arada fikirlerini biraz toparlayan Marius, kendisini yenilmiş saymıyordu. İçinde hâlâ bir galeyan kalıntısı vardı ve hiç şüphesiz Enjolras’a karşı bir muhakeme silsilesi halinde dile gelecekti ki, birdenbire birisinin merdivenden inerken şarkı söylediği duyuldu. Combeferre’di bu, söylediği şarkı da şuydu:

Şayet Sezar verseydi bana

Savaşlarını, zaferlerini.

Bırakmak şartıyla bir yana

Anamın kalbimdeki yerini,

Ona derdim ki ulu Sezar

Gözümde ne savaş ne zafer var,

İstemem, hepsini al geri

Anamın kalbimde dolmaz yeri, oy!

Anamın kalbimde dolmaz yeri!

Combeferre’in söyleyişindeki duygulu ve vahşi eda bu kıtaya garip bir büyüklük veriyordu. Marius gözü tavanda, düşünceli düşünceli, âdeta mekânik bir şekilde tekrarladı: “Anam?..”

Tam o an omzunda Enjolras’ın elini hissetti. Enjolras ona:

- Vatandaş, dedi, anam, cumhuriyettir.

VI
RES ANGUSTA[135]

O akşamki toplantı Marius’un ruhunda derin bir sarsıntı ve kederli bir karanlık bıraktı. Toprağın demirle bağrını açıp içine buğday tohumunu bıraktıkları zaman duyduğu hissi duydu. Toprak o an ancak yaranın acısını duyar; tohumun kıpırdanışı ve meyvenin sevinci daha sonra gelecektir.

Marius üzgündü. Tam kendisine bir inanç bulmuşken, şimdi onu atması mı gerekecekti? Kendi kendine “Hayır,” dedi. Kendisinden şüphe etmek istemediğini bildirdi, fakat elinde olmadan şüphe etmeye başladı. Biri henüz çıkılmamış, öbürü henüz girilmemiş iki din arasında bulunmak, dayanılır bir şey değildir; ve de alacakaranlıklardan ancak yarasa ruhlar hoşlanır. Marius açık yürekli bir gözbebeğiydi ve ona hakiki ışık gerekti. Şüphenin yarı aydınlığı onu rahatsız ediyordu. Bulunduğu yerde kalmayı, onunla yetinmeyi ne kadar arzu ederse etsin, karşı konulmaz bir güç, onu devam etmeye, ilerlemeye, incelemeye, düşünmeye, daha ötelere gitmeye zorluyordu. Bu onu nereye götürecekti? Onu babasına yaklaştıran bunca adım attıktan sonra, şimdi ondan uzaklaştıracak adımlar atmaktan korkuyordu. Aklına gelen bütün bu düşünceler onun huzursuzluğunu büsbütün arttırıyordu. Etrafını çepeçevre dik yamaçlar sarıyordu. Ne büyükbabasıyla ne de dostlarıyla aynı fikirdeydi. Birine göre cüretkâr, ötekilere göre geri kafalıydı. Kendisini çifte yalnızlık içinde görüyordu; hem ihtiyarlıktan hem de gençlikten yana. Musain Kahvehanesine gitmez oldu.

Vicdanını saran bu karışıklık içinde, hayatın bazı ciddi taraflarını artık hiç düşünmüyordu. Ne var ki, hayatın gerçekleri kendilerini unutturmazlar. Birden çıkagelip ona şiddetle dirsek atmaya başladılar.

Bir sabah, otel sahibi Marius’un odasına girip ona:

- Mösyö Courfeyrac size kefil oldu, dedi.

- Evet.

- Ama bana para lazım.

- Courfeyrac’a tarafımdan rica edin, gelip benimle görüşsün, dedi Marius.

Courfeyrac gelince otel sahibi yanlarından ayrıldı. Marius, o vakte kadar ona söylemeyi düşünmediği şeyi, yani dünyada hemen hemen yalnız olduğunu, anası babası bulunmadığını anlattı.

- Ne olacak şimdi? dedi Courfeyrac.

- Hiç bilmiyorum, diye cevap verdi Marius.

- Ne yapacaksınız?

- Hiç bilmiyorum.

- Paranız var mı?

- On beş frank.

- Size ödünç vereyim ister misiniz?

- Katiyen.

- Elbiseleriniz var mı?

- İşte.

- Süs eşyanız?

- Bir saat.

- Gümüş mü?

- Altın, işte bu.

- Redingotunuzla bir pantolonunuzu alacak bir elbiseci biliyorum.

- İyi.

- Sadece bir pantolon, bir yelek, bir şapka, bir de ceketiniz kalacak.

- Bir de potinlerim.

- Ne yani! Yalınayak mı yürüyeceksiniz? Ne lüks.

- Bu kadarı yeter.

- Saatinizi satın alacak bir saatçi tanıyorum.

- Güzel.

- Hayır güzel değil. Ne yapacaksınız sonra?

- Gereken her şeyi. Daha doğrusu dürüstçe yapabileceğim her şeyi.

- İngilizce bilir misiniz?

- Hayır.

- Almanca?

- Hayır.

- Çok yazık.

- Niçin?

- Şunun için ki, dostlarımdan bir kitapçı, ansiklopedi gibi bir şey hazırlıyor; buna Almancadan, İngilizceden makaleler çevirebilirdiniz.

- İngilizce, Almanca öğrenirim.

- Peki o arada?

- O arada elbiselerimle saatimi yerim.

Elbiseciyi çağırttılar. Eskileri yirmi franka satın aldı.

Saatçiye gittiler. O da kırk beş franka saati aldı. Otele dönüşte Marius, Courfeyrac’a:

- Fena değil, diyordu, önceki on beş frankımla beraber seksen frank ediyor.

- Peki ya otelin hesabı? diye Courfeyrac bir hatırlatma yaptı.

- Ha, sahi, unutuyordum, dedi Marius.

Otelci hemen ödenmesi gereken masraf pusulasını getirdi. Yetmiş frank tutuyordu.

- On frank kalıyor bana, dedi Marius.

Courfeyrac:

- Vay canına, dedi, demek İngilizce öğrenirken beş frank yiyeceksiniz. Beş frank da Almanca öğrenirken. Bir dili çarçabuk yutuvermek olacak bu ya da yüz meteliklik bir parayı pek ağır yemek.

Bu arada sıkıntılı zamanlar için aslında oldukça iyi bir insan olan Gillenormand Teyze, sonunda Marius’un kaldığı yeri keşfetmişti.

Bir sabah okuldan döndüğünde, Marius, teyzesinden bir mektupla mühürlü bir kutu içinde altmış pistol, yani altı yüz altın frank buldu.

Teyzesine geçim imkânlarına sahip olduğunu ve artık bütün ihtiyaçlarını karşılayabildiğim bildiren saygılı bir mektup yazarak otuz Louis altınını ona geri gönderdi.

Teyze, paranın böyle geri çevrilmesini, öfkesini büsbütün azdırır korkusuyla büyükbabaya hiç bildirmedi. Zaten o da “Bir daha bana bu kan içici herifin lafını etmeyeceksin!” dememiş miydi?

Marius borçlanmak istemediği için, Porte-Saint-Jacques Oteli’nden çıktı.

BEŞİNCİ KİTAP

Felaketin Erdemi

I
MARIUS YOKSULLUK İÇİNDE

Marius için hayat çok çetinleşti. Elbiselerinin ve saatinin parasını yemek hiçbir şey değildi. “Bir lokma ekmeğe muhtaç olmak” dedikleri o dile getirilmesi zor şeyi tattı: ekmeksiz günler, uykusuz geceler, mumsuz akşamlar, ateşsiz ocak, işsiz haftalar, umutsuz bir gelecek, dirsekleri delinmiş ceket, genç kızları güldüren eski bir şapka, kira ödenemediği için akşam kapalı bulunan kapı, kapıcının ve aşçı dükkânı sahibinin küstahlığı, komşuların alaylı gülüşleri, hakir durumlara düşmeler, çiğnenen izzetinefis, kabul etmek zorunda kalınan adi işler, tiksintiler, acılar, eziklikler dolu o korkunç şeyi. Marius bütün bunların nasıl yutulduğunu ve çoğu zaman da bunların yutulacak tek şey olduğunu öğrendi. İnsanın gurura ihtiyacı olduğu, çünkü sevgiye muhtaç bulunduğu bir sırada kötü giyindiği için kendisiyle alay edildiğini, yoksul olduğu için gülünç düştüğünü hissediyordu. Gençliğin şahane bir gururla insanın göğsünü kabarttığı bir yaşta, gözlerini birçok defalar delik potinlerine indirmek zorunda kaldı, sefaletin haksız utançlarına, yüreğe bıçak gibi saplanan yüz kızartmalarına maruz kaldı. Bunlar hem makbul hem de korkunç sınanmalardır. Bu sınamalardan zayıflar alçalarak, güçlüler yücelerek çıkarlar. Bunlar, kaderin bir cani ya da bir yarı ilah elde etmek istediği her defasında insanoğlunu içine attığı potadır.

Çünkü küçük mücadeleler içinde de birçok büyük iş yapılır. Zorunlulukların ve utançların kaçınılmaz saldırısına karşı kendisini karanlıkta adım adım savunan nice sebatkâr, meçhul kahraman vardır. Hiçbir gözün görmediği, hiçbir şöhretin ödüllendirmediği, hiçbir mızıkanın selamlamadığı, sır olarak kalan asil zaferler kazanılır. Hayat, felaket, yalnızlık, terk edilmişlik, fukaralık, kendine göre kahramanları olan savaş alanlarıdırlar ve bu karanlıkta kalan kahramanlar bazen ünlü kahramanlardan daha da büyüktürler.

Bazı ender rastlanır, sağlam yaradılışlar böyle vücut bulmuştur; hemen daima bir üvey ana olan sefalet, bazen öz ana olur; yoksulluk ruh ve düşünce kudreti doğurur; darlık, gururun sütninesidir; felaket soylu ruhlar için iyi bir besindir.

Marius’un hayatında öyle bir an geldi ki, o artık oturduğu yerin merdiven sahanlığını süpürüyor, yemişçi kadından bir meteliğe Brie peyniri satın alıyor, ekmekçi dükkânına girmek için ortalığın kararmasını bekliyor ve bir parça ekmek alıp çalmış gibi gizlice tavan arasındaki odasına götürüyordu. Bazen köşedeki kasap dükkânından içeri, kendisini dirsekleriyle itiştiren patavatsız aşçı kadınların arasından acemi bir delikanlının süzüldüğü görülüyordu; koltuğunun altında kitaplar taşıyan, hem çekingen hem kızgın görünüşlü bu delikanlı, içeri girince boncuk boncuk ter sıralanmış alnından şapkasını sıyırıyor, şaşkın bakan kasap karısına okkalı bir selam veriyor, bir selam da kasap çırağına çakıyor, bir kalem koyun pirzolası istiyor, altı yedi metelik ödüyor, pirzolayı bir kâğıda sarıp koltuğunun altındaki kitaplardan ikisinin arasına koyduktan sonra çıkıp gidiyordu. Marius’tu bu delikanlı. Kendi pişirdiği bu pirzolayla üç gün yaşıyordu.

İlk gün pirzolanın etini, ikinci gün yağını yiyor; üçüncü gün de kemiğini kemiriyordu. Gillenormand Teyze birçok yeni girişimde bulundu; altmış pistolü tekrar tekrar ona yolladı. Marius, hiçbir şeye ihtiyacı olmadığını söyleyerek, her seferinde parayı iade etti.

Yukarıda anlattığımız devrim onun içinde meydana geldiği zaman, o henüz babasının yasını tutmaktaydı. Babasının ölümünden beri siyah elbiselerini hiç bırakmamıştı. Gelgelelim, elbiseleri onu bıraktılar. Bir gün geldi ki, ceketinin iler tutar tarafı kalmadı. Pantolon henüz dayanıyordu. Ne yapacaktı? Evvelce bazı yardımlarda bulunduğu Courfeyrac ona eski bir ceket verdi. Marius bunu kapıcının birine ters yüz ettirdi. Böylece ceket yenilenmiş oldu. Ne var ki, bu ceketin rengi yeşildi. Bu yüzden Marius artık ancak gün battıktan sonra dışarı çıkıyordu. Ceketi siyah görünüyordu; böylece yasını sürdürmek istediğinden, sırtına geceyi giyiyordu.

Bütün bunlar arasında, avukatlığa kabulünü yaptırdı. Courfeyrac’ın odasında ikamet ediyormuş gibi gösteriyordu kendisini. Adaba uygun bir odaydı burası; bir miktar hukuk kitabı ve bunları takviye edip tamamlayan, bazı ciltleri eksik romanlar, kuralların gerekli kıldığı kütüphaneyi meydana getirmekteydi. Mektuplarını Courfeyrac’ın adresine postalatıyordu.

Marius avukat olduğu zaman büyükbabasına soğuk, itaat ve saygı dolu bir mektupla bunu bildirdi. Mösyö Gillenormand mektubu titreyerek aldı, okudu ve dörde yırtarak kâğıt sepetine attı. İki üç gün sonra, Matmazel Gillenormand, odasında yalnız başına olan babasının, kendi kendine yüksek sesle konuştuğunu duydu. Fazla heyecanlı olduğu zamanlar hep böyle yapardı. Kulak verdi, ihtiyar şöyle diyordu:

- Aptalın biri olmasaydın, aynı zamanda hem baron hem de avukat olunamayacağını bilirdin.

II
MARİUS YOKSUL

Sefalet de, başka şeyler gibidir. Giderek katlanılması mümkün hale gelir. Sonunda bir şekil alır ve düzene girer. Ölmeyecek kadarla yetinilir, yani cılız, ama yaşamaya kâfi gelecek bir tarzda gelişilir. Bakın Marius Pontmercy’nin yaşayışı ne şekilde düzenlenmişti.

Dar boğazdan çıkmıştı; geçit, önünde biraz genişlemekteydi. Çalışma, cesaret, sebat ve irade sayesinde, emeğiyle yılda aşağı yukarı yedi yüz frank çıkarabilecek hale gelmişti. Almanca ve İngilizce öğrenmişti; kendisini kitapçı dostuyla temasa geçiren Courfeyrac sayesinde Marius edebiyatçılık, kitapçılık işinde mütevazı bir yardımcı rol oynamaktaydı. Prospektüsler hazırlıyor, gazetelerden çeviriler yapıyor, baskılara notlar koyuyor, biyografilerden parçalar çıkarıyordu, ve bu işlerden eline yılda ortalama yedi yüz frank geçiyordu. Yaşıyordu bu parayla. Nasıl? Fena değil. Anlatalım.

Marius, Gorbeau viranesinde, yılda otuz frank ücretle, yazıhane adı verilen ocaksız bir izbede oturuyordu. Burada ancak en gerekli eşyalar vardı. Bunlar da Marius’un kendisinindi. İhtiyar odabaşıya gelip odayı süpürmesi, her sabah biraz sıcak su, bir taze yumurta ve bir meteliklik de ekmek getirmesi için her ay üç frank veriyordu. Kahvaltısı, yumurtaların pahalı ya da ucuz olmasına göre, iki ila dört metelik arasında oynuyordu. Akşam saat altıda Saint-Jacques Sokağı’na iniyor, Mathurins Sokağı’nın köşesindeki taş basma resim satıcısı Basset’nin tam karşısındaki Rousseau’da yemek yiyordu. Çorba içmiyordu. Altı meteliğe bir tabak et, üç meteliğe bir tabak sebze ve yine üç meteliğe bir tatlı yiyordu. Ekmek de miktar sınırlaması olmaksızın üç metelikti. Şarap yerine su içiyordu. O tarihte henüz taze, ama yine şişman olan Madam Rousseau’nun azametle oturduğu kasada hesabı öderken garsona bir metelik bahşiş verir, Madam Rousseau da ona bir gülümseme sunardı. Sonra çıkıp giderdi. On altı meteliğe bir gülümseme ve bir akşam yemeği satın almış olurdu.

Pek az şişe, pek çok sürahi boşaltılan bu Rousseau Lokantası, bir lokantadan çok rahatlatıcı bir yerdi. Bugün artık mevcut değil. Sahibinin güzel bir lakabı vardı; “Su adamı Rousseau” derlerdi ona.

Böylece kahvaltısı dört metelik, akşam yemeği on altı metelik olmak üzere, günlük gıdası ona yirmi meteliğe mal oluyordu. Bu da yılda üç yüz altmış frank ederdi. Buna otuz frank kirayı, ihtiyar kadına verdiği otuz altı frankı ve bir de ufak tefek masrafları ekleyin; Marius dört yüz elli franka beslenmekte, barınmakta ve bakılmaktaydı. Giyimi için yüz frank, çamaşırları için elli frank, çamaşırlarının yıkanması için de elli frank ödüyordu. Böylece bütün masrafı altı yüz elli frankın içindeydi. Geriye kendisine elli frank kalıyordu. Zengindi. Gerektiğinde bir dostuna on frank borç verebiliyordu; hatta bir seferinde Courfeyrac ondan altmış frank borç almıştı. Isınma meselesine gelince, şöminesi olmadığına göre, Marius bu meseleyi “basite indirgemiş”ti.

Marius’un daima iki takım elbisesi vardı: biri eski, her günlük; öbürü yeni, yabanlık. Her iki elbise de siyahtı. Sadece üç tane gömleğe sahipti; biri üstünde, öbürü komodinin çekmecesinde, üçüncüsü de çamaşırcıdaydı. Bunları eskidikçe yeniliyordu. Genellikle yırtık olurlardı. Bu yüzden ceketini çenesine kadar iliklerdi.

Marius’un bu ferah duruma gelebilmesi için yılların geçmesi gerekmişti. Çetin yıllardı bunlar; kimisi geçilmesi güç, kimisi tırmanılması güç yıllar. Marius bir tek gün bile yılgınlık duymamıştı. Yoksulluktan yana her şeye katlanmıştı; borç hariç her şeyi yapmıştı. Hiçbir zaman hiçbir kimseye bir metelik bile borçlanmamış olduğunu iftiharla düşünüyordu. Ona göre borç, köleliğin başlangıcı demekti. Hatta bir alacaklının bir efendiden bile beter olduğunu söylüyordu; çünkü bir efendi ancak insanın bedenine sahip olabilir, oysa bir alacaklı insanın haysiyetine sahiptir ve isterse bunu tokatlayabilir. Borç almaktansa yemek yememeyi tercih ediyordu. Aç geçirdiği pek çok gün olmuştu. Bütün karşı uçların sonunda buluştuklarını ve eğer tedbirli olunmazsa varlıkça düşkünlüğün, sonunda ruh düşkünlüğüne götürebileceğini takdir ettiğinden gururunu büyük bir kıskançlıkla koruyordu. Başka herhangi bir durumda ona bir saygı ifadesi olarak görünebilecek filan formül ya da falan girişim, bakıyorsunuz ona bayağılık gibi geliyor ve o hemen dikleniyordu. Sonradan geri çekilmek istemediği için, hiçbir işe gelişigüzel atılmıyordu. Yüzünde sert bir kırmızılık vardı. Haşinlik derecesinde çekingendi.

Geçtiği bütün sınamalarda, içindeki gizli bir kuvvetin onu yüreklendirdiğini hissediyordu. Ruh bedene yardım eder, hatta bazı zamanlar onu yükseltir. Kafesine destek olan tek kuştur o.

Marius’un yüreğine, babasının adının yanı sıra bir başka ad daha kazınmıştı, Thènardier adı. Heyecanlı ve vakur yaradılışıyla Marius, kafasında, babasının hayatını borçlu olduğu bu adamı; Waterloo’da albayı gülleler, kurşunlar arasından kurtarmış olan bu gözü pek çavuşu, âdeta bir şan ve şeref halesiyle çevreliyordu. Bu adamın anısını, babasının anısından asla ayırmıyor, ikisini de sonsuz saygısına ortak ediyordu. Adeta iki kademeli bir ibadetti bu; büyük mihrap albaya, küçüğü Thènardier’ye ayrılmıştı. Hele Thènardier’nin içine düştüğü, gark olduğu talihsizliği düşündükçe, minnettarlığından doğan sevgi bir kat daha artıyordu. Marius, Montfermeil’de zavallı hancının yıkıldığını, iflas ettiğini öğrenmişti. O zamandan beri Thènardier’nin izini yakalamak, içinde kaybolduğu karanlık sefalet uçurumunda ona ulaşabilmek için görülmemiş çaba harcamıştı. Bütün ülkeyi taramıştı; Chelles’e, Bondy’e, Gournay’e, Nogent’e, Lagny’ye gitmişti. Üç yıl süreyle didinmiş, biriktirdiği birazcık parayı araştırmalarına harcamıştı. Kimse ona Thènardier hakkında bir haber verememişti. Yabancı diyarlara gittiği sanılıyordu.

Alacaklılar da, Marius kadar sevgiyle olmasa da, onun kadar gayretle adamı arayıp taramışlar, fakat bir türlü ele geçirememişlerdi. Marius araştırmalarında başarılı olamadığı için kendini suçluyor, âdeta kendisine kızıyordu. Albayın ona bıraktığı tek borçtu bu ve Marius bu borcu ödemeyi bir şeref meselesi sayıyordu. “Nasıl olur?” diye düşünüyordu. “Babam savaş meydanında ölüm halinde yatarken, Thènardier, ona hiçbir şey borçlu olmadığı halde, barut dumanları ve top ateşleri altında onu bulabiliyor ve omuzlarında taşıyor da, ben Thènardier’ye bu kadar şey borçluyken, içinde can çekiştiği bu karanlıkta ona erişemiyor ve bu sefer de ben onu ölümden hayata taşıyamıyorum! Yo! Onu mutlaka bulacağım!” Gerçekten de Marius, Thènardier’yi bulmak için kollarından birini verebilir, onu sefaletten çekip çıkarmak için bütün kanını sebil edebilirdi. Thènardier’yi görmek, ona herhangi bir hizmette bulunmak, ona, “Siz beni tanımıyorsunuz, ama ben sizi tanıyorum! Buradayım işte. Emrinizdeyim!” demek, Marius’un en tatlı, en muhteşem hayaliydi.

III
MARİUS BÜYÜYOR

O tarihte Marius yirmi yaşındaydı. Büyükbabasından ayrılalı üç yıl olmuştu. Her iki taraf da, hiçbir yakınlaşma girişiminde bulunmadan, yeniden görüşmeye çalışmadan, tavrını aynen koruyordu. Zaten yeniden görüşmek neye yarardı ki? Çatışmaya mı? Hangisi ötekine haklı olduğunu kabul ettirebilirdi? Marius tunçtan kaseyse, Gillenormand Baba da demirden kupaydı.

Şunu söyleyelim ki, Marius büyükbabasının kalbi hakkında yanılmıştı. Mösyö Gillenormand’ın onu hiçbir zaman sevmemiş olduğunu ve bu kesip atan, sert, alaycı, küfürbaz, bağırıp çağıran, kıyametler koparan ve baston kaldıran adamcağızın kendisine karşı komedilerdeki babacan aksi ihtiyarların ciddiyetten uzak ama aynı zamanda da ciddi sevgisinden fazla bir sevgi beslemediği düşüncesine kapılmıştı. Marius yanılıyordu. Çocuklarını sevmeyen babalar olabilir, ama torununu tapınırcasına sevmeyen dede olamaz. Daha önce de söylediğimiz gibi, Mösyö Gillenormand aslında Marius’a tapınıyordu ama kendi tarzında, acı sözler, hatta şamarlar eşliğinde tapınıyordu.

Bu çocuk ortadan kaybolunca, kalbinde kapkara bir boşluk hissetti. Bir daha kendisine ondan bahsedilmemesini emretti, ama emirlerine bu kadar iyi uyulmasına da için için üzülüyordu. İlk zamanlar bu Buonapartçı’nın, Jakoben’in, bu teröristin, bu Septembriseur'ün geri döneceğini umuyordu. Fakat haftalar geçti, aylar geçti, yıllar geçti, Mösyö Gillenormand’ın büyük bir hayal kırıklığına uğraması pahasına kan içici bir daha ortalarda görünmedi! Buna rağmen, “Onu kovmaktan başka bir şey yapamazdım,” diyordu büyükbaba kendi kendine ve soruyordu: “Yine yapmak zorunda kalsam, yapar mıyım?” Kibri hemen “evet” cevabını veriyordu, ama sessizce salladığı ihtiyar başı üzgün üzgün “hayır” diyordu. Bazı saatler büyük bir keder ve umutsuzluğa kapılıyordu. Marius’u özlüyordu. İhtiyarların güneşe olduğu kadar sevgiye de ihtiyaçları vardır. Sıcaklıktır bu onlar için. Güçlü bir bünyeye sahip olmasına rağmen, Marius’un yokluğu onda bazı değişikliklere yol açmıştı. Bu “küçük hayta”ya yaklaşmak için bir adım bile atmazdı dünyada; ama acı çekiyordu. Asla ondan haber sormuyordu, ama hep onu düşünüyordu. Marais’de gittikçe daha çok dünyadan el etek çekmiş bir hayat sürüyordu. Gerçi hâlâ eskisi gibi, neşeli ve haşindi; ama neşesinde sanki bir acı, bir öfke taşıyormuş gibi sinirli bir sertlik vardı ve haşinlikleri de hep bir çeşit yumuşak ve hüzünlü bitkinlikle son buluyordu. Bazen, “Ah! bir gelse, ona öyle güzel bir şamar akşederdim ki!” diyordu.

Teyzeye gelince, o çok sevemeyecek kadar az düşünüyordu. Marius, onun için bulanık, kara bir siluetten başka bir şey değildi artık. Giderek evvelce belki sahip olduğu bir kediden veya bir papağandan çok daha az meşgul eder olmuştu zihnini onunla. Gillenormand Baba’nın gizli ıstırabını asıl arttıran şey, onu tamamıyla içinde saklayıp hiç belli etmemesiydi. Onun acısı, yeni icat edilen, dumanını da yakan fırınlara benziyordu. Ara sıra, bazı münasebetsiz dostlar ona Marius’tan söz açıp, “Torununuz mösyö ne yapıyor, ne oldu acaba?” diye soruyorlardı. İhtiyar burjuva, eğer pek üzgünse içini çekerek, eğer neşeli görünmek istiyorsa manşetine bir fiske atarak şu karşılığı veriyordu: “Mösyö Baron Pontmercy bir köşede avukatçılık oynamaktadırlar.”

İhtiyar hayıflanıp dururken, Marius kendisini kutlamaktaydı. Bütün iyi yüreklilerde olduğu gibi, felaket onun içinden acıyı almıştı. Mösyö Gillenormand’ı iyilikle düşünüyordu; ama babasına karşı kötü davranan bu adamdan hiçbir şey almamaya kararlıydı. İlk öfkesinin hafiflemiş ifadesiydi bu artık. Acı çekmiş olduğu ve hâlâ da çektiği için mutluluk duymaktaydı. Babası içindi bu. Hayatının çetinliği onu memnun ediyor, hoşuna gidiyordu. Kendi kendine bir çeşit sevinçle bunun az bile olduğunu; bunun bir kefaret ödeme sayıldığını söylüyordu. Böyle olmasaydı, babasına karşı, böyle bir babaya karşı günahkârca ilgisizliğinden ötürü ileride başka türlü cezalandırılırdı. Bütün acıları yalnız babasının çekmiş olması, kendisinin hiç acı çekmemesi doğru olmazdı; hem zaten albayın kahramanca hayatına kıyasla onun çalışmaları, onun çektiği yoksulluk neydi ki? Ve nihayet babasına yaklaşabilmesinin, ona benzeyebilmesinin tek yolu, onun düşmana karşı mertçe savaşması gibi kendisinin de yoksulluğa karşı yiğitçe direnmesiydi; ve albayın, “O buna layık olacaktır,” sözüyle demek istediği muhakkak ki buydu. Albayın yazısı kaybolduğundan, Marius bu sözleri göğsünde değilse bile kalbinde taşımaya devam ediyordu.

Sonra, büyükbabası onu kovduğu gün o henüz çocuktu; şimdi bir erkek olmuştu. Bunu içinde duyuyordu. Tekrar edelim, sefalet onun için iyi olmuştu. Gençlikteki yoksulluğun -başarıya ulaştığı takdirde- fevkalade olan yanı şudur ki, bütün iradeyi çaba göstermeye ve bütün ruhu bir amacı özlemeye yöneltir. Yoksulluk maddi hayatı hemen çırılçıplak soyup onu iğrenç hale koyar; ideal bir hayata doğru o anlatılması güç atılışlar buradan kaynaklanır işte. Zengin bir genç adamın yüzlerce parlak ve kaba eğlencesi, yarış atları, av partileri, köpekleri, tütünü, oyunu, iyi yemekleri ve daha başka şeyleri vardır; ruhun aşağı taraflarının, yüksek ve ince tarafları aleyhine olan uğraşları. Yoksul genç ise, ekmeğini kazanmak için zahmet çeker; yemeğini yedikten sonra hayal kurmaktan başka yapacak işi yoktur. Tanrı’nın sunduğu bedava seyirlere gider, gökyüzüne, uzaya, yıldızlara, çiçeklere, çocuklara, içinde acı çektiği insanlığa, içinde mutluluk ışığıyla parladığı yaradılışa bakar. O kadar bakar ki insanlığa, sonunda ruhu görür, o kadar bakar ki yaradılışa, sonunda Tanrı görür. Hayal kurar ve kendisini büyük hisseder; daha çok hayal kurar ve kendisini şefkatli hisseder; ıstırap çeken insanın bencilliğinden, düşünen insanın merhametine geçer. İçinde hayran olunası bir duygu çatlayıp açılır: kendi nefsini unutmak ve bütün herkese acımak. Tabiatın açık ruhlara sunduğu, bahşettiği, bol bol verdiği; kapalı ruhlara ise vermeyi reddettiği sayısız hazları düşünerek, bir zeka milyoneri olan o, para milyonerlerine acımaya başlar sonunda, zihnine her türlü aydınlık girdiği ölçüde, kalbinden her türlü kin çıkıp gider. Zaten, aslında bedbaht mıdır o? Hayır. Bir genç adamın sefaleti asla sefil değildir. Herhangi bir genç çocuk, ne kadar yoksul olursa olsun, sağlığıyla, kuvvetiyle, canlı yürüyüşüyle, parlak gözleriyle, damarlarında sıcak sıcak dolaşan kanıyla; kara saçları, taze yanakları, pembe dudakları, beyaz dişleri, temiz nefesiyle ihtiyar bir İmparatorda her zaman gıpta ve kıskançlık duygusu uyandırır. Sonra, o her sabah yeniden ekmeğini kazanmaya koyulur ve elleri ekmek kazanırken, belkemiği gurur, beyni de fikir kazanır. İşi bitince o anlatılması imkânsız hayranlıklarına, seyirlerine, hazlarına döner. Ayakları yürek acılarında, engellerde, kaldırım taşlarında, dikenlerde, bazen de çamurlarda, kafası nur içinde yaşar. Metin, huzurlu, uysal, sakin, dikkatli, ciddi, kanaatkar ve iyi niyetlidir; birçok zenginde bulunmayan iki serveti kendisine bahşettiği için Tanrıya şükreder: onu özgür yapan çalışma ve değerli yapan düşünme.

Marius’un içinde işte bunlar olmuştu. Hatta her şeyi söylemiş olmak için diyebiliriz ki, kendisini seyirden yana biraz fazla vermişti. Hayatını hemen hemen emin bir şekilde kazanmaya başladığı gün, orada durmuştu; yoksulluğu iyi buluyor ve kendisini işten ayırarak düşünceye veriyordu; yani bazen günlerini baştan başa düşünmekle geçiriyor, gaipten görüntüler alan bir kimse gibi kendinden geçişin ve iç aydınlanmasının sessiz şehvetlerine dalıyor, gömülüyordu. Böylece hayatının problemini ortaya koymuştu: Mümkün olduğu kadar az maddi iş yapmak. Başka bir deyişle, gerçek hayata birkaç saat ayırarak, geri kalan vaktini sonsuzluğa hasretmek. Hiçbir eksiği olmadığını sandığından, bu şekilde anlaşılan seyrin sonunda tembelliğin bir şekli haline geleceğini, hayatın ancak en ilkel ihtiyaçlarını tatminle yetinip gereğinden fazla dinlendiğini fark edemiyordu.

Besbelliydi ki, bu enerjik ve cesur yaradılışlı insan için bu ancak geçici bir durum olabilirdi ve kaderin kaçınılmaz zorluklarıyla ilk çatışmada, Marius’un gözü açılacaktı.

Bu arada, avukat olmasına rağmen ve Gillenormand Baba ne düşünürse düşünsün, o ne avukatlık yapıyor hatta ne de avukatçılık oynuyordu. Hayaller onu avukatlıktan uzaklaştırmıştı. Avukatların peşinden koşmak, Adliye Sarayı’na devam etmek, davalar araştırmak, can sıkıcı şeylerdi bunlar. Neye yarardı ki hem? Ekmek kapısını değiştirmek için bir neden görmüyordu. Bu tanınmamış kitabevi sonunda ona güvenli ve az zahmetli bir iş sağlamıştı ve bu da, açıkladığımız gibi, ona yetiyordu.

İşlerini yaptığı kitapçılardan biri, sanırım Mösyö Magimel, onu yanına almayı, iyi bir oturacak yer sağlamayı, düzenli bir şekilde iş vermeyi ve yılda on beş bin frank ödemeyi teklif etmişti. İyi bir yerde oturmak! On beş bin frank almak! Güzel şeylerdi bunlar şüphesiz. Ama özgürlüğünden vazgeçmek! Ücretli bir hizmetçi olmak! Bir çeşit ısmarlama yazı yazan edebiyatçı! Marius’un düşüncesine göre, bu teklifi kabul etmekle durumu hem daha iyi hem de daha kötü oluyor, bir yandan refah sağlarken öbür yandan haysiyetini kaybediyordu. Tam ve güzel bir bahtsızlığın, çirkin ve gülünç bir sıkıntı haline gelmesiydi bu; iki gözü kör bir insanın tek gözü kör hale gelmesi gibi bir şey. Teklifi reddetti.

Marius tek başına yaşıyordu. Her şeyin dışında kalmaktan hoşlanması ve bir de fazlaca ürkmüş olması nedeniyle, Enjolras’ın başını çektiği gruba kesinlikle girmemişti. İyi birer arkadaş olarak kalmışlardı; gerektiğinde mümkün olan her türlü yardımı birbirlerine yapmaya hazırdılar ama hepsi bu kadar. Marius’un iki dostu vardı: biri genç Courfeyrac, öbürü ihtiyar Mösyö Mabeuf. Gönlü ihtiyardan yanaydı. Önce, içinde meydana gelen devrimi ona borçluydu; babasını tanımış, sevmiş olmasını ona borçluydu. “Gözümdeki perdeyi o aldı,” diyordu.

Bu konuda, bu kilise kurulu üyesi kesin bir rol oynamıştı şüphesiz.

Fakat yine de, Mösyö Mabeuf, bu işte, İlâhi Takdir’in sakin ve kayıtsız bir aracından başka bir şey değildi. Tıpkı rastgele birisinin getirdiği bir mum gibi, tesadüfen, bilmeden aydınlatmıştı Marius’u; o bir mum olmuştu, yoksa, mumu getiren rastgele birisi değildi.

Marius’un içinde olan siyasi devrime gelince, Mösyö Mabeuf bunu anlamak, istemek ve yönetmek gücünden tamamıyla yoksundu.

Mösyö Mabeufle ileride yine karşılaşacağımızdan, onun hakkında birkaç söz söylememiz faydasız olmaz.

IV
MÖSYÖ MABEUF

Mösyö Mabeuf, Marius’a, “Şüphesiz, politik fikirlere saygı duyarım,” dediği gün kendi hakiki ruh halini dile getiriyordu. Bütün siyasi fikirler onun gözünde farksızdı ve kendini rahat bırakmaları için hiç ayrım yapmaksızın hepsine saygı duyuyordu; tıpkı eski Yunanlıların intikam tanrıçaları Erinyeler’e “güzel, iyi, sevimli” Eumenidler[136] demeleri gibi Mösyö Mabeuf ün siyasi inancı da bitkileri ve özellikle kitapları ihtirasla sevmekti. Onun da herkes gibi ‘cı’ ekiyle biten bir adı vardı elbet; o zamanlar kimse bunsuz yaşayamazdı. Ama o ne kralcı ne Bonapartçı ne şartçı ne Orléanscı ne anarşiciydi; o sahafçıydı.

İnsanların bu dünyada seyredebilecekleri türlü çeşit yosunlar, otlar, ağaçlar ve karıştırabilecekleri bir sürü in-folio’lar[137] ve hatta in-otuz-iki’ler[138] varken, şart, demokrasi, meşrutiyet, monarşi, cumhuriyet, vs. gibi saçmalıklar yüzünden birbirlerinden nefret etmekle uğraşmalarına akıl erdiremiyordu. Faydasız olmaktan şiddetle kaçınırdı. Kitap sahibi olmak onu okumaktan, bitki meraklısı olmak da bahçıvanlık etmekten alıkoymuyordu. Pontmercy'yi tanıdığı vakit, albayla onun arasında bir sempati doğmuştu, çünkü albayın çiçekler için yaptığını, o da yemişler için yapıyordu. Mösyö Mabeuf, tohumdan, Saint-Germain armutları kadar lezzetli armutlar yetiştirmeyi başarmıştı. Söylendiğine göre, yazın yetişen Mirabel eriğinden daha az kokulu olmayan, günümüzün ünlü ekim Mirabeli onun bu kombinezonlarından birinin ürünüdür. İtikatlılığından çok uysallığından gidiyordu ayinlere; bir de insanların yüzlerini sevdiği, ama gürültülerinden nefret ettiği için çünkü, insanları bir araya toplanmış ve sessiz olarak ancak kilisede görebiliyordu. Devlet içinde bir şeyler olmak gerektiğini düşünerek, kilise kurulu üyeliği mesleğini seçmişti. Zaten ne bir kadını herhangi bir lale soğanı kadar ne de bir erkeği Elzevir baskısı bir kitap kadar sevebilmişti. Altmış yaşını çoktan aştığı bir sırada, birisi ona sordu:

- Hayatınızda hiç evlenmediniz mi?

- Unuttum, diye cevap verdi.

Bazen aklına esip, -kimin esmez ki?- “Ah! Zengin olsaydım!” dese, bunu Gillenormand Baba gibi bir genç kızı göz ucuyla süzerken değil, bir eski kitabı seyrederken söylerdi. Bir ihtiyar hizmetçi kadınla tek başına yaşıyordu. Ellerinde biraz damla illeti vardı. Bu yüzden, gece uyurken romatizmadan kilitlenmiş yaşlı parmakları, yatağının örtüleri arasında gerilip bükülüyordu. Cauteretz Dolaylarının Florası adlı, renkli resimleri olan bir eser yazmış ve yayımlamıştı. Oldukça beğenilen bu eseri kendisi satıyor ve klişelerini elinde bulunduruyordu. Mèzières Sokağındaki evinin kapısı, bu kitap için günde iki üç defa çalınırdı. Böylece ferah ferah yılda iki bin frank kazanıyordu. Hemen bütün serveti de bundan ibaretti zaten. Yoksul olmasına rağmen sabırla mahremiyete katlanarak, zamanla her çeşit nadide nüshalardan ibaret değerli bir kitap koleksiyonu meydana getirmek dirayetini göstermişti. Evinden daima koltuğunun altında bir kitapla çıkar ve çoğu kere iki kitapla dönerdi. Zemin katta küçük bir bahçeyle dört odadan meydana gelen ikametgâhının biricik süsü, kurutulup çerçevelenmiş bitki koleksiyonlarıyla eski ustaların bazı gravürleriydi. Bir kılıç ya da tüfek görmek onun kanını dondururdu. Ömründe bir defacık olsun bir topun, hatta Invalides’dekinin bile yanına yaklaşmamıştı. Zararsız bir midesi, bir papaz kardeşi, bembeyaz saçları vardı; ağzında da ruhunda da dişleri yoktu; bütün vücudu hafifçe titrer, Picardie sakinlerinin şivesiyle konuşur, bir çocuk gibi güler, kolayca ürker, yaşlı bir koyuna benzerdi.

Bundan başka, yaşayan kullar arasında, Saint-Jacques Kapısı’nda Royol adındaki ihtiyar bir kitapçıdan başka hiçbir dostu, devamlı görüştüğü hiçbir kimse yoktu. Bütün emeli çivit ağacını Fransa’da yetiştirebilmekti.

Hizmetçisi de bir masumiyet örneğiydi. Bu zavallı yaşlı kadıncağız bakireydi. Sixtine Kilisesi’nde, Allegri’nin “Miserere”sini[139] miyavlayabilecek kabiliyette olan erkek kedisi Sultan, onun yüreğini tamamen doldurmuştu; içindeki ihtiras yükünü doyurmaya yetiyordu. Hayalleri asla bir erkeğe kadar uzanmamıştı. Hiçbir zaman kedisinden öteye geçmemişti o. Kedisi gibi onun da bıyıkları vardı. Bütün şatafatı, daima bembeyaz olan takkeleriydi. Pazar günleri, ayinden sonra vaktini sandığındaki çamaşırlarını saymakla, satın alıp da hiçbir zaman üstüne göre düzelttirmediği tek parça robları yatağının üzerine serip seyretmekle geçirirdi. Okumasını biliyordu. Mösyö Mabeuf ona Plutarque Ana adını takmıştı.

Mösyö Mabeuf, Marius’tan hoşlanmıştı, çünkü genç ve yumuşak başlı olan Marius, çekingenliğini tahrik etmeden ihtiyarlığına sıcaklık veriyordu. Gençlik, yumuşaklıkla birlikte olursa, ihtiyarlar üzerinde rüzgârsız güneş etkisi yapar. Marius askerî zaferlere, top barutuna, yürüyüş ve karşı yürüyüşlere, babasının bunca müthiş kılıç darbeleri indirdiği ve yediği bütün o muazzam savaşlara iyice doyunca Mösyö Mabeuf'ü görmeye gidiyor ve Mösyö Mabeuf de ona kahraman askeri, çiçekler bakımından anlatıyordu.

1830’a doğru, papaz kardeşi öldü ve o ölür ölmez de Mösyö Mabeufün bütün ufku, gece bastırmışçasına karardı. Bir iflas -bir noterin iflası- kardeşinden kalma ve kendine ait bütün servetini teşkil eden on bin franklık bir meblağı alıp götürdü. Temmuz Devrimi kitapçılıkta bir buhrana yol açtı. Sıkıntılı zamanlarda satılmaz olan ilk şey bir Flora’dır. Cauteretz Dolaylarının Florası'nın sürümü bıçak gibi kesildi. Haftalar geçiyor, tek bir alıcı bile çıkmıyordu. Mösyö Mabeuf bazen bir çıngırak sesiyle ürperiyordu. Plutarque Ana kederli kederli ona, “Mösyö sucu geldi,” diyordu. Nihayet, günün birinde Mösyö Mabeuf Mèzières Sokağı’ndan ayrıldı, kilisedeki görevinden istifa etti, Saint-Sulpice’ten vazgeçti, kitaplarının değilse de damgalarının bir kısmını, en az bağlı olduklarını sattı ve Montparnasse Bulvarı’nda küçük bir eve yerleşti. Ama burada da üç aydan fazla kalmadı. Bunun iki nedeni vardı: Birincisi zemin katla bahçenin kirası yılda üç yüz franktı, o ise kiraya iki yüz franktan fazla ayırmaya cesaret edemiyordu; ikincisi, Fatou atış yerine komşu olduğundan, sürekli tabanca sesleri duyuyordu, bu da onun tahammül edemeyeceği bir şeydi.

Flora’sını, klişelerini, kurutulmuş bitki koleksiyonlarını, portföylerini ve kitaplarını taşıdı ve Salpêtrière yakınlarında, Austerlitz Köyü’nün kulübeye benzer yapılarından birine yerleşti. Böylece yılda elli ekü karşılığında, üç odaya ve çitle çevrili, kuyulu bir bahçeye sahip oldu. Bu taşınma dolayısıyla hemen bütün eşyalarını sattı. Bu yeni eve girdiği gün pek keyiflendi; gravürlerini, kurutulmuş bitki koleksiyonlarını asmak için kendi eliyle çiviler çaktı; günün kalan kısmında bahçeyi çapaladı ve akşam Plutarque Ana’nın tasalı tasalı düşündüğünü görünce, omzuna vurup gülümseyerek ona, “Çivitimiz var ya canım!” dedi.

Yalnız iki ziyaretçinin, Saint-Jacques Kapısı’ndaki kitapçı ile Marius’un, onu Austerlitz’deki kulübesinde görmesine izin veriyordu. Sonra, her şeyi söylemiş olmak için şunu da belirtelim ki, bu Austerlitz adı onun pek de hoşuna gitmeyen gürültücü bir addı.

Zaten az önce de belirttiğimiz gibi, bilgelik ya da deliliğe, yahut sık sık görüldüğü üzere, her ikisine birden gömülmüş beyinler hayat olaylarına ancak pek yavaştan nüfuz edebilirler. Onların kendi kaderleri kendilerine uzaktır. Bu zihni konsantrasyonlardan sonunda bir çeşit pasiflik çıkar ki muhakemeli, mantıklı olsaydı felsefeye çok benzerdi. Düşülür, inilir, kayılır hatta yuvarlanılır da farkına varılmaz. Gerçi bu daima bir uyanışla sonuçlanır, ama çok geç bir uyanıştır bu. O zamana kadar insan kendisini mutluluğu ve felaketi arasında oynanan oyunda tarafsız kalıyor sanır. Oyun kendi üzerine oynanmakta olduğu halde, partiyi kayıtsızca seyreder.

Mösyö Mabeuf de işte böyle, çevresini gittikçe saran bu karanlığın içinde, bütün umutları birbiri ardınca sönerken, biraz çocukça ama çok derin bir huzur ve sükûn içinde kalabilmişti. Düşünce alışkanlıkları bir rakkasın gidiş gelişlerine benziyordu. Bir kere kendini bir hayale kaptırdı mı, hayal kaybolacak olsa bile, o çok uzun süre onun peşinde gider dururdu. Nitekim bir saat de, anahtarı kaybolduğu an hemen durmaz.

Mösyö Mabeuf'ün masumca bazı eğlenceleri vardı. Bu eğlenceler az masraflı ve beklenmedik şeylerdi. En küçük bir tesadüf bile ona bu eğlenceleri sağlamaya yeterdi. Plutarque Ana odanın bir köşesinde roman okumaktaydı; daha iyi anladığını sandığından yüksek sesle okuyordu romanı. Yüksek sesle okumak, okuduğunu kendi kendine onaylamaktır. Çok yüksek sesle okuyan bazı kimseler vardır ki, okuduklarına dair kendilerine şeref sözü veriyorlar sanırsınız.

Plutarque Ana işte böyle bir gayretle okumaktaydı elindeki romanı. Mösyö Mabeuf işitiyor, ama dinlemiyordu. Plutarque Ana okurken bir cümleye geldi. Bir dragon süvarisi subayıyla bir güzel hanım söz konusuydu: “...Güzel kadın suratını astı; dragon da...”

Plutarque Ana gözlüğünü silmek için burada durdu. “Buda ve Dragon,”[140] diye alçak sesle tekrarladı.

Mösyö Mabeuf, “Evet, doğrudur. Mağarasının dibinden ağzından alevler saçıp göğü yakan bir dragon vardı. Bu canavar birçok yıldızları ateşe vermişti. Üstelik kapları gibi de pençeleri vardı. Buda onun inine gitti ve dragonu din yoluna sokmayı başardı. Güzel bir kitaptır o okuduğunuz Plutarque Ana. Bundan daha güzel bir efsane olamaz,” dedi.

Ve Mösyö Mabeuf tatlı bir hayale daldı.

V
YOKSULUN SEFİLLE İYİ KOMŞULUĞU

Yavaş yavaş yoksulluğun pençesine düştüğünü gören ve buna gitgide şaşmaya başlamakla birlikte henüz üzüntü duymayan bu saf yürekli ihtiyardan hoşlanıyordu Marius. Courfeyrac’la buluşuyordu, ama Mösyö Mabeuf'ü arıyordu. Fakat oldukça seyrek oluyordu bu, en fazla ayda bir ya da iki defa.

Marius’un en büyük zevki, dış bulvarlarda ya da Champ de Mars’da ya da Lüksemburg’un en tenha yollarında uzun gezintiler yapmaktı. Bazen bir bostanı, salatalık tarlalarını, gübrede eşelenen tavukları, bostan kuyusunun dolabını çeviren atı seyretmekle yarım gününü geçirdiği olurdu. Gelip geçenler onu hayretle süzer, bazıları kılığını kuşku uyandırıcı, yüz ifadesini uğursuz bulurlardı. Oysa o, maksatsız hayal kuran yoksul bir delikanlıdan başka bir şey değildi.

İşte bu gezintilerinden birindedir ki, Gorbeau viranesini keşfetmiş, münzeviliği ve ucuzluğu ona çekici geldiğinden oraya yerleşmişti. Onu orada sadece Mösyö Marius adıyla tanıyorlardı.

Babasının eski generallerinden ya da arkadaşlarından birkaçı onu tanıyınca evlerine davet etmişlerdi. Marius bu davetleri hiç de reddetmemişti. Babasından bahsetmek için birer fırsattı bunlar. Böylece, ara sıra Kont Pajol’e, general Bellavesne’e, general Fririon’a, Invalides’e gidiyordu. Oralarda müzik çalınıyor, dans ediliyordu. O akşamlar Marius yeni elbiselerini giyerdi. Fakat bu suarelere ve balolara ancak hava adamakıllı dona çektiği zamanlar gidiyordu, çünkü arabaya verecek parası olmadığı gibi, gideceği yere ancak ayna gibi pırıl pırıl ayakkabılarla gitmek istiyordu.

Bazen içinde herhangi bir burukluk, acı duymadan kendi kendine şöyle derdi: “İnsanlar böyle işte, bir salonda her yerimiz çamurlu olabilir ama ayakkabılarımız asla. Orada size iyi kabul göstermek için bir tek lekesiz şey isterler. Vicdan mı? Ne münasebet, ayakkabılar.”

Kalbin ihtirasları dışında, bütün ihtiraslar hayal âleminde kaybolur. Marius’un siyasi tutkuları da orada dağılıp gitmişti. 1830 Devrimi de onu tatmin edip yatıştırarak buna yardım etmişti. Öfkesi bir yana, aynı insan olarak kalmıştı. Hep aynı inanışları taşıyordu, ama yumuşamış olarak. Daha doğrusu siyasi görüşleri değil de sempatileri vardı sadece. Hangi partidendi? İnsanlık partisinden. İnsanlık içinde Fransa’yı; milletin içinde halkı; halkın içinde kadını seçiyordu. Merhameti özellikle bu yana yönelmekteydi. Şimdi artık bir fikri bir olaya; bir şairi bir kahramana tercih etmekte, Eyüb gibi bir kitaba Marengo gibi bir olaydan daha çok hayranlık duymaktaydı. Sonra, düşünmeyle geçen bir günün akşamında bulvarlardan geçerek dönerken ağaçların dalları arasından uçsuz bucaksız uzayı, isimsiz ışıltıları, uçurumu, karanlığı, sim gördüğü zaman, yalnızca insana ait olan her şey ona pek küçük, pek ufak geliyordu.

Hayatın, insanlık felsefesinin gerçeğine vardığına inanıyordu ve belki gerçekten de varmıştı. Artık gökyüzünden başka hiçbir şeye bakmaz olmuştu. O gökyüzü ki hakikatin, içinde bulunduğu kuyunun dibinden görebildiği tek şeydir.

Ama bu onu geleceğe dair birçok plan, tertip, tasavvur, proje kurmaktan alıkoymuyordu. Bu hayalci halindeyken bir göz Marius’un içine bakabilseydi, bu ruhun saflığı, temizliği karşısında kamaşırdı! Gerçekten de bizim etten gözlerimiz, başkalarının vicdanının içine girebilecek güçte olsaydı, bir insan hakkında, onun düşündüklerinden çok hayal ettiklerine bakarak çok daha sağlam bir şekilde hüküm verebilirdik. Düşüncede irade vardır, hayalde yoktur. Tamamen kendiliğinden olan hayal, devâsâlığı, idealliği içinde bile ruhumuzun çehresini alır ve bunu aynen korur. Kaderin ihtişamlı güzelliklerine doğru uzanan enine boyuna düşünülmemiş, ölçüsüz özleyişler kadar ruhumuzun en derin köşesinden doğruca ve samimiyetle çıkan başka bir şey daha yoktur. Mantıklı bir şekilde tertiplenmiş, muhakeme edilmiş, düzene sokulmuş fikirlerden çok daha fazla bu özleyişlerde bulabiliriz her insanın hakiki karakterini. Ham hayallerimiz bize en çok benzeyen şeylerdir. Herkes bilinmeyeni ve imkânsızı kendi tabiatına göre hayal eder.

1831 yılının ortalarına doğru, Marius’un hizmetini gören ihtiyar kadın, ona komşu olan sefil Jondrette ailesi fertlerinin kapı dışarı edileceklerini anlattı. Hemen bütün günlerini dışarıda geçiren Marius, komşuları olduğunun pek farkında bile değildi.

- Niçin kovuyorlarmış onları? dedi.

- Kiralarını ödemiyorlar da onun için. İki kira borçları var.

- Ne tutuyor bu?

- Yirmi frank dedi, ihtiyar.

Marius’un bir çekmecede otuz frank yedek akçesi vardı.

- Alnı, dedi ihtiyar kadına, işte yirmi beş frank. Bu zavallıların parasını ödeyin, beş frank da kendilerine verin, benden geldiğini de sakın söylemeyin.

VI
HALEF

Teğmen Thèodule’ün alayı tesadüfen gelip Paris’te garnizon kurdu. Bu olay Gillenormand Teyze’nin kafasında ikinci bir fikrin doğmasına yol açtı. Birincisinde Thèodule’e Marius’u gözlettirmeyi düşünmüştü; bu sefer Thèodule’ü Marius’un yerine koymak için kumpas kurdu.

Büyükbabanın evde bir genç insanın bulunmasına belli belirsiz ihtiyaç duyması ihtimaline karşı -şafak ışıkları bazen harabelere tatlı gelir- her koşulda başka bir Marius bulmakta fayda vardı. “Tamam,” diye düşündü, “kitaplarda gördüğüm gibi basit bir dizgi hatası bu. Marius yerine Thèodule okuyunuz.”

Bir küçük yeğen, aşağı yukarı bir torundur. Avukatın olmadığı yerde, mızraklı süvari kullanılır.

Bir sabah, Mösyö Gillenormand la Qoutidienne gibi bir şeyler okuyordu ki kızı içeri girdi ve gözdesi söz konusu olduğu için, en tatlı sesiyle:

- Babacığım, bu sabah Thèodule size saygılarını sunmaya gelecek, dedi.

- Kim bu Thèodule?

- Küçük yeğeniniz.

- Ya! dedi büyükbaba.

Sonra tekrar okumaya koyuldu ve herhangi bir Thèodule’den başka bir şey olmayan küçük yeğenini artık düşünmedi; çok geçmeden de, okurken hemen daima olduğu gibi öfkelendi. Elinde tuttuğu “kâğıt parçası” -ki kendiliğinden anlaşılacağı üzere- kralcı cinstendi, ertesi gün için o devir Parisi’nin günlük küçük olaylarından birini haber veriyordu: Hukuk ve tıp öğrencileri öğleyin Panthéon Meydanı’nda toplanacaklardı müzakerede bulunmak için. Günün meselelerinden biri, milli muhafız gücü topçuları söz konusuydu; harbiye nazırıyla “şehir milisleri” arasında Louvre Sarayı avlusuna yerleştirilen toplar hakkında bir anlaşmazlık doğmuştu. Öğrenciler bu konuyu “müzakere” edeceklerdi. Mösyö Gillenormand’ın küplere binmesi için bu kadarı yeterdi.

Marius’u düşündü; o da öğrenciydi ve ihtimal o da, ötekiler gibi öğleyin Panthéon Meydanı’ndaki müzakereye gidecekti.

Tam bu üzücü düşünceye dalmıştı ki, Teğmen Thèodule içeri girdi. Bir kurnazlık eseri olarak burjuva gibi giyinmiş ve Matmazel Gillenormand tarafından usulcacık odaya sokulmuştu. Mızraklı süvari şöyle bir muhakeme yürütmüştü: İhtiyar büyücü herhalde bütün varlığını kaydı hayat şartıyla faize yatırmadı. Onun için, ara sıra başıbozuk kılığına girmekte fayda var.

Matmazel Gillenormand babasına seslendi:

- Küçük yeğeniniz Thèodule.

Sonra alçak sesle teğmene:

- Ne derse onayla, dedi ve çekilip gitti.

Böyle ihtişamlı görüşmelere pek alışık olmayan teğmen, çekinerek ve dili dolaşarak:

- Günaydın amcacığım, dedi ve irade dışı, mekanik bir asker selamı taslağıyla başlayıp burjuva selamıyla biten karma bir selam verdi.

Dede:

- Ha! Siz misiniz, pekâlâ, oturun, dedi.

Bunu der demez de mızraklı süvariyi hepten unuttu. Thèodule oturdu, Mösyö Gillenormand ayağa kalktı.

Elleri ceplerinde, yüksek sesle konuşarak, yeleğinin iki cebindeki iki saati sinirli parmaklarıyla kurcalayarak odanın içinde enine boyuna dolaşmaya koyuldu.

- Sümüklü alayı! Panthéon Meydanı’nda toplanacaklarmış! Bakın hele! Daha dün analarından süt emen veletler! Burunlarını sıksan süt damlayacak! Yarın öğleyin müzakere edeceklermiş! Nereye gidiyoruz? Nereye gidiyoruz? Uçuruma gidildiği meydanda. İşte buraya getirdi bizi bu gömleksizler! Şehir topçusuymuş! Şehir topçusu hakkında müzakere! Milli muhafız çatpatları üzerine gidip açık havada zırvalar yumurtlamak! Hem kimlerle buluşacaklar orada? Bakın biraz jakobenciliğin bizi nereye vardırdığına, istediğiniz bahse girerim, bir mangıra karşı bir milyon bahse girerim ki, orada birtakım sabıkalılardan, salıverilmiş kürek mahkûmlarından başka kimse bulunmayacak. Cumhuriyetçilerle forsalar; tencere yuvarlanmış kapağını bulmuş. Carnot, “Nereye gideyim, hain”? diye sormuş. Fouche de, “Nereye gidersen git, sersem,” diye cevap vermiş. İşte cumhuriyetçiler bunlardır.

- Doğru, dedi Thèodule.

Mösyö Gillenormand başını yarı çevirdi, Thèodule’ü gördü, devam etti:

- Şu haytanın carbonaro olmak alçaklığını gösterdiğini düşünüyorum da! Evimi niçin terk ettin be adam? Gidip cumhuriyetçi olmak için. Pişik! Önce halk senin cumhuriyetini istemiyor, sağduyusu var onun, gayet iyi biliyor ki hep krallar olmuş ve bundan sonra da hep olacak, halk gayet iyi biliyor ki, ne de olsa sonunda sadece halktır ve alay ediyor senin cumhuriyetinle, duyuyor musun dangalak? Bundan daha iğrenç bir heves olabilir mi? Duchene Baba’yla aşna fişne olmak, giyotine göz süzmek, 93’ün balkonu altında aşk şarkıları söyleyip gitar çalmak... Bütün bu gençlerin suratına tükürmeli, öylesine hayvan şeyler! Hepsi aynı telden çalıyor, bir tane bile istisnası yok. Aklını kaybetmek için sokakta esen havayı teneffüs etmek yeter. On dokuzuncu yüzyıl zehirdir. Önüne gelen bir serseri keçi sakalı bırakıp kendini gerçekten adam olmuş sanıyor ve sizi, ihtiyar akrabalarını oracıkta bırakıp gidiveriyor. Yok cumhuriyetçiymiş, yok romantikmiş. Bu romantik de ne demek oluyor? Allah aşkına söyleyin bana nedir bu? Mümkün, muhtemel ne kadar delilik varsa hepsi. Bir yıl önce Hernani’ye gidiliyordu. Sorarım size, neymiş şu Hernani! Antitezler! Doğru dürüst Fransızca olarak bile yazılmamış birtakım iğrençlikler! Sonra da Louvre’un avlusuna toplar konuyor. Bu devrin haydutları böyle işte.

- Hakkınız var, amcacığım, dedi Thèodule.

Mösyö Gillenormand, sözünü sürdürdü:

- Müzenin avlusunda toplar! Ne işe yarayacak bunlar? Top, top, ne istiyorsun benden? Belvedere Apolloriunu misket ateşine tutmak mı istiyorsunuz? Fişek kovanlarının Medici Venüsü’yle ne alıp vereceği var? Ah! Bu zamane gençlerinin hepsi serseri! Şu Benjamin Constant’ları ne ciğeri beş para etmez şeydir! İçlerinde alçak olmayanlar da salak! Çirkin olmak için ellerinden geleni yapıyorlar, kötü giyiniyorlar, kadınlardan korkuyorlar, kadın fistanlarının çevresinde dilenir gibi bir halleri var ki, aşifte han hizmetçilerini kahkahadan kırar geçirir. Şerefim üzerine yemin ederim ki, onları görenler zavallı utangaç âşıklar der. Hepsi biçimsiz, üstelik de alık; Tiercelin’in, Potier’nin tekerlemelerini tekrarlayıp duruyorlar, çuval gibi ceketler, at uşağı yelekleri, kaba bezden gömlekler, kaba kumaştan pantolonlar, kaba deriden çizmeler giyiyorlar, jargonları da giyimlerine benziyor. Kendi özel dillerinden partal pabuçlarına taban yapılabilir. Ve işte bütün bu uçkurunu toplamaktan aciz çocuk sürüsünün size anlatacak siyasi görüşleri var. Siyasi kanaat sahibi olmayı şiddetle yasaklamak gerekirdi. Sistemler uyduruyorlar, toplumu yeni baştan kuruyorlar, monarşiyi yıkıyorlar, bütün yasaları yerle bir ediyorlar, ambarı kilerin, kapıcımı da kralın yerine koyuyorlar. Avrupa’yı dipten doruğa altüst ediyorlar, dünyayı yeniden inşaya kalkışıyorlar ve bu arada, arabalarına binen çamaşırcı kadınların bacaklarına sinsice bakmak fırsatını da kaçırmıyorlar. Ah! Marius! Ah! Haylaz çapkın! Gidip umumi meydanlarda bağıra çağıra öfkeni kusmak, tartışmak, müzakere etmek, tedbirler almak! Aman Allahım buna tedbir diyorlar! Kargaşa küçülüp ahmaklık oluyor. Musibeti gördüm, şimdi de rezaleti görüyorum. Öğrenciler milli muhafız gücünü müzakere etsin; Ogibewas ve Cadodaches kızılderililerinde bile görülmez böyle bir şey! Kafaları tüylü raket topu gibi süslü, ellerinde odundan gürzler taşıyan anadan doğma çıplak vahşiler bile bu bakaloryalılar kadar yabani değildirler! Beş paralık oğlanlar! İşten anlar havasında emirler verecekler! Sözüm ona müzakere ve muhakeme edecekler! Kıyamet alameti. Gerçekten de, su ve topraktan ibaret bu sefil kürenin sonudur bu. Bize son hıçkırık gerekiyordu, Fransa da onu hıçkırıyor işte. Müzakere ediniz bakalım haytalar! Onlar Odèon’un kemerleri altına gazete okumaya gittikleri sürece böyle şeyler olacaktır. Bu onlara sadece bir meteliğe mal olur ve de sağduyularına, zekalarına, kalplerine, ruhlarına, düşünme yeteneklerine. Sonra oradan çıkıyorlar ve aile yuvalarından defolup gidiyorlar. Bütün gazeteler veba illetidir; hepsi, hatta Drapeau blanc bile! Zaten, Martainville aslında bir Jakoben'di. Ah! Allahın cezası! Büyükbabanı bedbaht etmekle öğünebilirsin! Thèodule:

- Hiç şüphesiz, dedi.

Ve Mösyö Gillenormand’ın nefes almasından yararlanarak, mızraklı süvari, bilgiç bir tavırla ekledi:

- Moniteur'den başka gazete, Askeri Yıllık’tan başka da kitap almamalıdır.

Mösyö Gillenormand devam etti:

- Onların Sieyès’i gibi bir şey! Sonunda senatör olan bir kral katili; çünkü neticede hep öyle olurlar. Senli benli vatandaş konuşmalarıyla suratlarını damgalatır, sonra bunu kullanarak kendilerine kont cenapları dedirtirler. Kol kadar bir kont cenapları, eylül katilleri. Filozof Sieyès! Şunu iftiharla söyleyebilirim ki, bütün bu sözüm ona filozofların felsefesine ben hiçbir zaman Tivoli soytarısının gözlüklerinden daha fazla değer vermemişimdir! Bir gün Malaquais Rıhtımı’ndan geçerken gördüm senatörleri; sırtlarında üzerine anlar serpiştirilmiş mor kadifeden mantolar, başlarında da 4. Henri tarzı şapkalar vardı. Pek sakildiler. Kaplanın sarayındaki maymunlara benziyorlardı. Vatandaşlar, size açıkça söylüyorum işte, sizin ilerlemeniz bir çılgınlık, insanlığınız bir hayal, devriminiz bir cinayet, cumhuriyetiniz bir ucube, genç bakire Fransanız kerhaneden çıkmadır ve bunu hepinize karşı savunuyorum, kim olursanız olun, ister siyasi yazar ister iktisatçı ister hukukçu isterseniz özgürlük, eşitlik, kardeşlik konusunda giyotin bıçağından daha bilgili olun! Bunu size bildiriyorum işte efendicağızlarım!

- Valla son derece doğru, diye haykırdı teğmen.

Mösyö Gillenormand, başladığı bir hareketi yarıda bırakarak döndü ve gözlerini mızraklı süvari Thèodule’ün iki gözünün arasına dikerek ona:

- Siz ahmaksınız, dedi.

ALTINCI KİTAP

İki Yıldızın Rastlaşması

I
LAKAP: SOYADLARININ MEYDANA GELİŞİ

Marius o devirde orta boylu, sık simsiyah saçlı, yüksek ve zeki alınlı, burun delikleri açık ve ihtiraslı, samimi, sakin tavırlı ve yüzünde bütünüyle gururlu, düşünceli ve masum bir ifade bulunan yakışıklı bir gençti. Bütün çizgilerinde keskinliğini kaybetmeksizin bir yuvarlaklık bulunan profilinde Fransız fizyonomisine Alsace ve Lorraine’den geçen o Germen yumuşaklığı ile Romalıların arasında Sicambrusları hemen tanınır hale getiren ve aslan soyunu kartal soyundan ayıran köşeli çizgilerden tamamen arınmışlık vardı. Düşünen insanların ruhça hemen hemen aynı ölçüde derin ve saf oldukları mevsimindeydi hayatın. Çok önemli bir durumla karşılaştığında sersemleşip kalması pekâlâ mümkündü ama anahtar bir kere daha dönünce yüceleşebilirdi. Davranışları ihtiyatlı, soğuk, nazik ve az da olsa açıktı. Ağzı pek sevimli ve dudakları kırmızılıkta, dişleri beyazlıkta eşsiz olduğu için gülümseyişi yüz ifadesindeki bütün sertliği gideriyordu. Bazı anlar bu lekesiz saf alınla bu şehvetli gülümseme garip bir zıtlık meydana getirmekteydi. Gözleri küçük, fakat bakışı büyüktü.

En koyu sefalet içinde bulunduğu zamanlarda, geçerken genç kızların dönüp kendisine baktığını fark eder ve içi kan ağlayarak kaçıp saklanırdı. Kızların, eski elbiselerinden ötürü kendisine baktıklarını ve güldüklerini düşünürdü, aslında yakışıklılığından dolayı ona bakıyor ve hayalini zihinlerinde tutuyorlardı.

Gelip geçen güzellerle arasındaki bu sessiz anlaşmazlık, Marius’u vahşileştirmişti. Hiçbirini seçemiyordu. Nedeni de, en başta hepsinden kaçmasıydı. Uzun süre böyle, Courfeyrac’ın deyişiyle, sersemce yaşadı.

Courfeyrac ona ayrıca şöyle diyordu:

- Saygıdeğer olmaya özenme (artık birbirlerine “sen” diye hitap ediyorlardı, senli benliliğe kayış gençlikte dostluklara inen bayırdır). Bak azizim, sana bir öğüt. Bu kadar çok kitap okumayı bırakıp biraz da küçükhanımlara bak. Yosmalar insana iyi gelir, ey Marius! Kaça kaça, kızara bozara alıklaşacaksın.

Başka bir sefer, Courfeyrac ona rastladığında:

- Merhaba sayın rahip, diyordu.

Courfeyrac onunla bu şekilde konuştuğu zaman Marius sekiz gün süreyle genç, yaşlı bütün kadınlardan o zamana kadar kaçmadığı kadar çok kaçıyor ve en fazla da Courfeyrac’tan uzak duruyordu.

Bununla beraber, sonsuz yaratılış içinde iki tane kadın vardı ki, Marius onlardan kaçmıyor ve onlara karşı tedbir almıyordu. Doğrusu, bunların kadın oldukları ona söylense, o buna pek şaşardı: Bunlardan biri, onun odasını süpüren sakallı ihtiyar kadındı. Bu kadın yüzünden Courfeyrac:

- Hizmetçisinin sakalını görünce, Marius sakal kullanmaktan vazgeçti, diyordu.

Öbürü de pek sık gördüğü ama hiç yüzüne bakmadığı bir küçük kızdı.

Bir yılı aşkın bir zamandır, Marius, Lüksemburg Parkı’nın ıssız yollarından birinde, fidanlık tarafındaki korkuluk duvarı boyunca uzanan yolda, bir adamla henüz pek genç bir kızın, yolun batı sokağı yönündeki en münzevi ucunda hep aynı sıraya hemen daima yan yana oturduklarını fark etmişti. Gözleri kendi içlerine dönük kimselerin gezintilerine karışmak âdetinde olan tesadüf, onu bu yola sevk ettiği her defasında -ki bu aşağı yukarı her gün olan bir şeydi- Marius bu çifti orada görüyordu. Adam altmış yaşlarında kadardı; üzgün ve ciddi görünüyordu; bütün kişiliğinde, savaş adamlarının güçlü ve yorgun ifadesi vardı. Bir nişanı olsaydı Marius, “Eski bir subay bu,” derdi. İyi ama yanına kimseyi yaklaştırmaz bir hali vardı ve bakışlarını hiçbir zaman bir kimsenin bakışlarıyla karşılaştırmıyordu. Daima yeni gibi duran mavi bir pantolon, mavi bir redingot ve geniş kenarlı bir şapka taşıyor, siyah boyunbağı takıyor, bir kuveykır gömleği, yani bembeyaz ama kaba bezden bir gömlek giyiyordu. Bir keresinde yanından geçen hafifmeşrep bir işçi kız, “Bak, işte tertemiz bir dul adam,” demişti. Saçları iyice ağarmıştı.

Adama eşlik eden genç kız, onunla birlikte gelip benimsemiş göründükleri sıraya ilk oturduğu gün, on üç, on dört yaşlarında, hemen hemen çirkin denecek kadar zayıf, beceriksiz, gösterişsiz, yalnız belki ileride çok güzel gözleri olacak bir kızdı. Ne var ki, gözleri hiç de hoş görünmeyen bir güvenle hep yukarıya doğru bakıyorlardı. Manastır yatılı öğrencilerine özgü hem yaşlı hem çocuksu bir kıyafeti vardı; siyah, kaba merinostan kötü dikilmiş bir elbiseydi bu. Baba kız gibi görünüyorlardı.

Marius iki üç gün kadar, henüz bir ihtiyar sayılamayacak olan bu yaşlı adamla henüz kişilik kazanmamış olan bu küçük kızı inceledi, sonra artık onlara hiç dikkat etmez oldu. Onlara gelince, sanki Marius’un farkında bile değil gibiydiler. Sakin ve kayıtsız bir havada kendi aralarında sohbet ediyorlardı. Kız durmadan, neşeli neşeli cıvıldıyordu. Yaşlı adam az konuşuyor ve ara sıra, tarifi imkânsız bir babalık sevgisiyle dolu gözlerini kızın üzerine dikiyordu.

Marius bu yolda gezinmeyi farkında olmadan âdet edinmişti. Onları her zaman orada buluyordu.

Bakın nasıl oluyordu bu.

Marius daha ziyade, yolun baba kızın sırasının bulunduğu ucunun aksi yönünden geliyor, yolu boydan boya yürüyerek onların önünden geçiyor, geri dönüp geldiği uca kadar gidiyor, sonra yeniden başlıyordu. Gezintisi sırasında bu gidiş gelişi beş altı defa tekrarlıyor ve bu gezintiyi de haftada beş altı defa yapıyordu, ama bu insanlarla onun arasında henüz hiçbir selam alışverişi olmamıştı. Bu adamla bu genç kız bakışlardan ne kadar kaçınıyor görünürlerse görünsünler ve belki de sırf böyle göründükleri için, fidanlık boyunca gezintiye çıkan beş altı öğrencinin pek tabii olarak biraz dikkatini çekmişlerdi. Bu öğrencilerden çalışkan olanları derslerden sonra, öbürleriyle bilardo partisini takiben bir araya geliyorlardı. Bu sonrakilerden olan Courfeyrac da bunları bir süre gözlemiş, fakat kızı çirkin bularak çarçabuk ve usulcacık oradan uzaklaşmıştı. Courfeyrac tıpkı atlı bir Parth okçusu gibi kaçmış, kaçarken onlara okundan bir lakap fırlatmıştı. Dikkati özellikle küçük kızın elbisesine, yaşlı adamın da saçlarına takılan Courfeyrac, kıza Matmazel Lanoire, babaya da Mösyö Leblanc adını takmıştı. Öyle ki, onları zaten kimse tanımadığı, adları bilinmediği için bu lakaplar tutmuştu. Öğrenciler birbirlerine, “A! Mösyö Leblanc sırasında oturuyor!” diyorlardı. Marius da, ötekiler gibi, bu meçhul kişiye Mösyö Leblanc demeyi uygun bulmuştu.

Biz de onlar gibi yaparak hikâyenin kolaylığı için Mösyö Leblanc adını kullanacağız.

Marius böylece ilk yıl hemen her gün aynı saatte onları gördü. Adamı cana yakın, ama kızı oldukça suratsız buluyordu.

II
LUX FACTA EST[141]

İkinci yıl, bu hikâyede okuyucunun ulaşmış olduğu şu noktada, Marius kendisi de nedenini pek bilmeksizin, bu Lüksemburg’da gezinme alışkanlığından birdenbire koptu. Aşağı yukarı altı ay boyunca gezindiği yola ayak basmadı. Nihayet günün birinde oraya döndü. Huzur içinde bir yaz sabahıydı. Güzel hava insanı neşeli yapar. Marius da öyleydi. Duyduğu bütün kuş sesleri, ağaçların yaprakları arasında gördüğü bütün mavi gökyüzü parçaları ona kalbinin içindeymiş gibi geliyordu.

Doğruca “kendi yolu”na gitti ve yolun ucuna vardığında yine aynı sıranın üzerinde o çifti gördü. Yalnız yaklaşıp baktığı zaman ona öyle geldi ki, adam aynı adamdı, ama kız sanki artık aynı kız değildi. Şimdi karşısında gördüğü, uzun boylu, güzel, kadınlığın en büyüleyici bütün şekillerine sahip bir varlıktı, hem de bu şekillere, bütün sevimlilikleri henüz çocukluğun en derin saflığıyla birleştirdikleri bir çağda sahip bir varlık. Pek gelip geçici ve saf bir andır bu ve ancak şu üç kelimeyle ifade edilebilir: on beş yaş. Hare hare altın yaldızlı, kestane rengi harikulade saçları, mermerden yontulmuş gibi pürüzsüz bir alnı, gül yaprağını andıran yanakları, soluk pembelik ve heyecanlı beyazlık içinde bir teni, gülümsemenin bir ışık, sözün bir musiki gibi çıktığı nefis bir ağzı, Jean Goujon’un Venüs’e layık göreceği bir boynun üzerinde Raffaello’nun Meryem’e layık göreceği bir başı vardı. Nihayet bu büyüleyici yüzün hiçbir tarafını eksik bırakmamış olmak için şunu da söyleyelim ki, burnu güzel değil, fakat sevimliydi; ne düz ne kemerli, ne İtalyan ne Grek’ti; Parisli burnuydu bu; yani spirituel, ince, kuraldışı, sade, ressamları hayal kırıklığına uğratacak, şairleri büyüleyecek bir durum.

Marius onun yanından geçerken, sürekli yere eğik duran gözlerini göremedi. Ancak gölge ve utanç dolu uzun, kumral kirpiklerini görebildi.

Fakat gözlerinin yere eğik olması, bu güzel çocuğun kendisiyle konuşan ak saçlı adamı dinlerken gülümsemesine engel olmuyordu; ve hiçbir şey bu yere bakan eğik gözlerle birlikte bu taptaze gülümseyiş kadar büyüleyici olamazdı.

İlk anda Marius, onu aynı adamın başka bir kızı, mutlaka ilk gördüğünün kardeşi sandı. Fakat gezintinin değişmez alışkanlığıyla ikinci defa sıranın yanına gelip kızı dikkatle inceleyince, onun aynı kız olduğunu anladı. Altı ay içinde küçük kız bir genç kız haline gelmişti, işte o kadar. Bundan daha sık rastlanan bir şey olamaz. Kızların göz açıp kapayıncaya kadar serpilip geliştikleri, birdenbire bir gül halini alıverdikleri bir an vardır. Daha dün onları çocuk olarak bırakır, bugün sizi endişelendirecek bir halde bulursunuz.

Bu kız yalnız büyümemiş, aynı zamanda idealleşmişti. Nasıl nisan ayında sadece üç gün bazı ağaçların çiçeklenmesine yeterse, onun da güzelliğe bürünmesine altı ay yetmişti. Onun da nisan ayı gelmişti.

Bazen fakir, pespaye bazı kimselerin, sanki ani bir uyanışla yoksulluktan bolluğa geçtikleri, türlü çeşit harcamalara giriştikleri, birdenbire şaşaalı, müsrif ve muhteşem oldukları görülür. Bu, bir gelirin cebe indirildiğine alamettir. Vadesi gelen bir alacak tahsil edilmiştir. Genç kızın da, işte böyle, vadesi gelmişti.

Hem sonra, tüylü kumaştan şapkası, merinos kumaşından elbisesi, öğrenci ayakkabıları ve kırmızı kırmızı elleriyle bir yatılı okul öğrencisi değildi artık o; güzellikle birlikte zevk de gelmişti ona. Sade ve zengin bir zarafetle ve yapmacıksız bir tarzda iyi giyinmiş bir kimse olmuştu. Siyah damaskodan elbisesi, aynı kumaştan pelerini ve beyaz krepten şapkası vardı. Beyaz eldivenler, şemsiyesinin Çin işi fildişinden sapıyla oynayan elinin narinliğini belli ediyor ve ipek iskarpinleri ayaklarının küçüklüğünü gösteriyordu. Yanından geçerken, bütün tuvaletinden taze ve içe işleyen bir rayiha yayılıyordu.

Adama gelince, o hep aynıydı.

Marius ikinci defa yakınına geldiğinde, genç kız gözkapaklarını kaldırdı; gözleri derin bir gök mavisi rengindeydi, ama bu sisli maviliğin içinde henüz ancak bir çocuk bakışı vardı. Marius’a kayıtsızca baktı; sanki çınarların altında koşup oynayan bir oğlan çocuğuna ya da sıranın üzerine gölgesi düşen büyük mermer saksıya bakar gibi. Marius da başka şeyler düşünerek gezintisine devam etti.

Genç kızın oturduğu sıranın yanından dört beş defa daha geçti, ama gözlerini ondan yana çevirmedi bile. Daha sonraki günler de, her zamanki gibi, Lüksemburg’a gitti ve yine her zamanki gibi “babayla kızı” orada buldu; ama artık onlara dikkat etmiyordu. Bu kızı güzelleştikten sonra da, çirkinken düşündüğünden fazla düşünmedi. Alışkanlığı gereği kızın oturduğu sıranın oldukça yakınından geçiyordu.

III
İLKBAHARIN ETKİSİ

Havanın ılık olduğu bir gündü. Lüksemburg gölge ve güneş içinde, gökyüzü sanki sabahleyin melekler onu yıkamış gibi tertemizdi; kuşlar kestane ağaçlarının derinliklerinde küçücük çığlıklar koparıyorlardı. Marius, ruhunu olduğu gibi tabiata açmıştı; hiçbir şey düşünmüyor, sadece yaşıyor, nefes alıyordu. Yine o sıranın yanından geçti. Genç kız gözlerini ona doğru kaldırdı, iki bakış karşılaştılar.

Ne vardı bu defa genç kızın bakışında? Marius bunu söyleyebilecek durumda değildi. Hem hiçbir şey yoktu hem her şey vardı. Garip bir şimşek çakışı oldu bu.

Kız gözlerini indirdi, delikanlı yoluna devam etti. Marius’un bu gördüğü, masum, sade bir çocuk gözü değil, esrarlı bir uçurumdu; açılır gibi olmuş, sonra birdenbire kapanıvermişti.

Her genç kızın bu şekilde baktığı bir gün vardır. Orada bulunanın vay haline!

Henüz kendisini tanımayan bir ruhun bu ilk bakışı gökyüzünde bir şafak gibidir. Işık saçan, bilinmez bir şeyin uyanışıdır bu. İnsanda tapınma duyguları uyandıran, karanlıkları birdenbire belli belirsizce aydınlatan ve bugünün bütün masumiyetiyle geleceğin bütün ihtirasını içinde taşıyan bu beklenmedik ışığın tehlikeli büyüsünü hiçbir şey anlatamaz. Tesadüfen beliren ve öylece bekleyen kararsız bir çeşit şefkattir bu. Masumiyetin farkında olmadan kurduğu ve istemeden, bilmeden kalpleri içine düşürdüğü bir tuzaktır. Kadın gibi bakan bir bakiredir.

Bu bakışın düştüğü yerden derin bir hayalin doğmaması pek nadirdir. Bütün saflıklar, bütün masumluklar bu semavi, bu kader tayin edici ışıkta rastlaşır, buluşurlar. Bu ışık, en şuh kadınların en iyi anlamlandırılmış göz işaretlerinden bile daha çok, bir ruhun derinliklerinde aşk denilen o karanlık, o rayiha ve zehir dolu çiçeği birdenbire tomurcuklandırıp açtırıverecek sihir gücüne sahiptir.

Marius akşam izbesine döndüğü vakit, elbisesine bir göz attı ve gündelik kıyafetiyle, yani şeridi hizasından kırılmış bir şapka, kaba arabacı kunduraları, dizleri ağarmış siyah bir pantolon ve dirseklerinin havı dökülmüş siyah bir ceketle Lüksemburg’da gezintiye çıkmanın büyük bir pasaklılık, görgüsüzlük, görülmemiş bir budalalık olduğunu ilk defa olarak fark etti.

IV
BÜYÜK BİR HASTALIĞIN BAŞLANGICI

Ertesi gün her zamanki saatte, Marius dolabından yeni ceketini, yeni pantolonunu, yeni şapkasını ve yeni ayakkabılarını çıkardı. Yeni bir kılığa büründü, fevkaladeden bir lüks olarak eldivenlerini de giydi ve Lüksemburg’un yolunu tuttu.

Yolda Courfeyrac’a rastladıysa da görmemezlikten geldi. Courfeyrac evine döndüğünde dostlarına şöyle dedi: “Yolda Marius’un yeni şapkasıyla yeni elbisesine rastladım. Marius da içindeydi. Mutlaka bir sınava girmeye gidiyordu. Pek salak bir hali vardı.”

Lüksemburg’a gelince, Marius havuzun çevresinde bir tur attı, kuğuları seyretti, sonra kafası yosundan simsiyah olmuş, kalçasının biri eksik bir heykelin karşısında uzun süre hayran hayran durdu. Havuzun kenarında kırk yaşlarında, göbekli bir burjuva vardı. Beş yaşlarında, küçük bir oğlan çocuğunun elinden tutmuş ona, “Aşırılıklardan kaçın evladım,” diyordu, “despotluktan da anarşiden de aynı derecede uzak dur.” Marius bu burjuvayı dinledi. Sonra havuzun etrafında bir tur daha attı. Nihayet “yoluna” doğru ağır ağır, sanki gönülsüzce gidiyormuş gibi yürümeye başladı. Sanki bir kuvvet onu oraya gitmeye hem zorluyor hem de bundan alıkoyuyordu. O bütün bunların farkında değildi, her günkü gibi yaptığını sanıyordu. Yola girdiği zaman öbür uçta, kendi sıralarında oturan Mösyö Leblanc ile genç kızı gördü. Ceketini yukarıya kadar ilikledi; buruşukluk yapmaması için eteğini çekerek onu üstünde gerdi, pantolonunun parlak pırıltılarını memnunlukla gözden geçirdi ve sıraya doğru yürüyüşe geçti. Bu yürüyüşte bir hücum edası, muhakkak ki bir fetih kastı vardı. Dediğim gibi, sıraya doğru yürüyüşe geçti. Sanki Hannibal, Roma’ya yürüyordu.

Bütün hareketlerini elinde olmayarak yapıyordu, zihninin her zamanki meşguliyetlerine hiç ara vermemişti. O an, Bakalorya El Kitabı'nın saçma bir kitap olduğunu ve insan zekasının şaheseri diye burada Racine’in üç trajedisi, Moliere’inse bir tek komedisi tahlil edildiğine göre, bu kitabı yazanların ender bulunur eblehlerden olmaları gerektiğini düşünüyordu. Kulaklarında keskin bir çınlama vardı. Sıraya yaklaşırken bir yandan da bakışlarını genç kızın üzerinde topluyordu. Ona sanki genç kız yolun bütün ucunu belirsiz bir mavi ışıkla dolduruyor gibi geliyordu.

Yaklaştıkça adımları yavaşlamaktaydı. Sıraya belli bir mesafeye kadar yaklaşmıştı ki, yolun sonuna daha epeyce olduğu halde, birden durdu ve kendisi de nasıl olduğunu bilemeden gerisin geriye döndü. Yolun sonuna kadar gitmediğini kendisine bile söylemedi. Genç kız onu uzaktan ancak fark edebilmiş, yeni elbisesi içindeki yakışıklı halini şöyle böyle görebilmiş olmalıydı. Yine de arkasında bulunan birisi ona bakacak olursa gözüne iyi görünmek için dimdik duruyordu.

Yolun öbür ucuna vardı, sonra geri döndü ve bu sefer sıraya biraz daha yaklaştı. Hatta arada üç ağaçlık bir mesafe kalıncaya kadar ilerledi, ama orada daha ileri gitmekte -bilinmez nasıl bir imkânsızlık hissederek- tereddüde kapıldı. Genç kızın yüzünün kendisine doğru eğildiğini gördüğünü sanmıştı. Buna rağmen erkekçe ve şiddetli bir çaba harcayarak tereddüdünü yendi ve ileri yürüyüşüne devam etti. Birkaç saniye sonra, dik ve azimli, kulaklarına kadar kızarmış bir halde, ne sağına ne de soluna göz atmaya cesaret etmeksizin bir devlet adamı gibi eli ceketinin içinde sıranın önünden geçiyordu. Tam geçtiği esnada meydandaki topun altından korkunç bir kalp çarpıntısı duydu. Bir gün önceki gibi damasko elbisesini ve krep şapkasını giymişti. “Onun sesi” olması gereken tarifi imkânsız bir ses işitti. Sakin bir şekilde konuşuyordu. Çok güzeldi. Onu görmeyi denemediği halde bunu hissediyordu. “Mösyö François de Neufchâteau’nun Gil Blas baskısının başına, sanki kendisi yazmış gibi koyduğu Marcos Obregon de la Ronda hakkındaki yazıyı gerçekte benim yazdığımı bilse, beni takdir edip saymaktan kendisini alamazdı!” diye düşünüyordu.

Sırayı arkasında bıraktı, yolun yakın olan sonuna kadar yürüdü, sonra geri dönerek güzel kızın önünden bir kere daha geçti. Bu defa rengi çok soluktu. Zaten, ancak pek nahoş şeyler hissediyordu. Sıradan ve genç kızdan uzaklaştı, arkası ona dönük olduğu halde, onun kendisine baktığını düşünüyor ve bu yüzden de sendeliyordu.

Bir daha sıraya yaklaşmayı denemedi, yolun ortalarına doğru durdu ve orada, hiç yapmadığı bir şeyi yaptı, oturdu. Yan bakışlar atıyor ve ruhunun en belirsiz derinliklerinde düşünüyordu: Beyaz şapkasına, siyah elbisesine hayran olduğu kişilerin, onun parlak kumaşlı pantolonuna ve yeni ceketine karşı duygusuz kalmaları herhalde çok zordu.

Bir çeyrek saat sonra ayağa kalktı; çevresi bir haleyle çevrili o sıraya doğru tekrar yürümeye başlayacakmış gibiydi. Fakat ayakta hareketsiz durdu. On beş aydan beri ilk defa olarak, her gün kızıyla orada oturan bu mösyönün de şüphesiz kendisini fark etmiş olduğunu ve devamlı gelişlerini herhalde garip bulduğunu düşündü.

Yine ilk defa olarak, bu meçhul adamı, düşüncesinin gizliliği içinde bile olsa, Mösyö Leblanc lakabıyla anmakta saygısızca bir şey bulunduğunu hissetti.

Birkaç dakika öylece, başı eğik ve elindeki bir değnekle kumların üstüne şekiller çizer vaziyette durdu. Sonra birdenbire, sıranın, Mösyö Leblanc’la kızının, aksi yönüne dönüp evine gitti.

O gün akşam yemeğine gitmeyi unuttu. Bunu akşamın sekizinde fark etti, ama Saint-Jacques Sokağı’na inmek için artık çok geç olduğundan, “Bak hele!” dedi ve bir parça ekmek yedi.

Ceketini fırçalayıp özenle katladıktan sonra yattı.

V
MAM BOUGON’UN BAŞINA DÜŞEN YILDIRIMLAR

Ertesi gün Mam Bougon -Courfeyrac, Gorbeau viranesinin kapıcı ‘odabaşı’ hizmetçisine böyle diyordu, aslında adı Madam Bougon’du ama, belirttiğimiz gibi, bu laf anlamaz Courfeyrac’ın hiçbir şeye saygısı yoktu- Mösyö Marius’un yine yeni elbisesiyle dışarı çıktığını görerek şaşakaldı.

Marius yine Lüksemburg’a gitti, ama yolun yarısındaki sırasından öteye geçmedi. Bir gün önceki gibi oraya oturdu, beyaz şapkayı, siyah elbiseyi ve özellikle mavi ışığı açık seçik görerek uzaktan seyretti. Hiç yerinden kıpırdamadı ve evine ancak Lüksemburg Bahçesi’nin kapıları kapandığı zaman döndü. Mösyö Leblanc’la kızının gittiklerini görmedi. Bundan, onların batı sokağına açılan parmaklıklı kapıdan çıktıkları sonucuna vardı. Daha ileride, birkaç hafta sonra düşündüğünde o akşam nerede yemek yediğini bir türlü hatırlayamadı.

Ertesi gün, üçüncü gün oluyordu, Mam Bougon’un başına bir yıldırım daha indi: Marius yine yeni elbisesiyle sokağa çıkmıştı. “Arka arkaya üç gün!” diye haykırdı kadın.

Onu izlemeye kalkıştı, ama Marius koca koca adımlarla pek hızlı yürümekteydi. Bir suaygırının bir dağ keçisini takibe kalkışmasıydı bu sanki, iki dakikada onu gözden kaybetti; nefes nefese, astımından nerdeyse boğularak, öfke içinde, geri döndü. “Akıl var mı bunda?” diye homurdanıyordu. “Sen her gün güzel elbiselerini giy, insanları böyle peşinden koştur!”

Marius Lüksemburg Bahçesi’ne gitmişti.

Genç kız, Mösyö Leblancla birlikte oradaydı. Marius bir kitabı okuyormuş gibi yaparak elinden geldiğince yaklaştı ama yine de oldukça uzakta kaldı, sonra gidip sırasına oturdu ve kendisine sanki onunla alay ediyorlarmış gibi gelen serazat serçelerin yolda sıçrayışlarını seyrederek orada dört saat geçirdi.

Bu şekilde on beş gün geçti. Marius, Lüksemburg’a artık gezinmeye değil de, nedenini bilmeden, hep aynı yerde oturmaya gidiyordu. Oraya gelince artık yerinden kıpırdayamaz oluyordu. Her sabah boş yere yeni elbisesini giyiyor, ertesi gün yine aynı şeyi yapıyordu.

Kızın şahane bir güzelliği olduğu muhakkaktı. Eleştiri yollu söylenebilecek tek şey, mahzun olan bakışıyla neşeli olan gülümseyişi arasındaki çelişkinin yüzüne biraz karışıkça bir ifade vermesi ve bu yüzden bu tatlı yüzün zaman zaman, sevimliliğinden bir şey kaybetmemekle beraber garip bir hal almasıydı.

VI
ESİR DÜŞÜYOR

İkinci haftanın son günlerinden birinde, Marius yine her zamanki gibi sırasında oturuyor, elinde iki saatten beri bir sayfasını bile çevirmediği açık bir kitap tutuyordu. Birdenbire ürperdi. Yolun ucunda bir şeyler oluyordu. Mösyö Leblanc ile kızı sıralarından ayrılmışlardı; kız babasının koluna girmiş, ikisi birden ağır ağır yolun ortasına, Marius’un bulunduğu yere doğru geliyorlardı. Marius kitabını kapadı; sonra yeniden açtı, oturmak için kendini zorladı. Titriyordu. Nur halesi dosdoğru ona doğru geliyordu. “Aman Tanrım!” diyordu kendi kendine, “Bir tavır takınacak vaktim bile yok.” Bu arada beyaz saçlı adamla genç kız ilerlemekteydiler. Ona yüzyıl kadar uzun geliyordu bu, oysa aslında ancak bir saniyeydi. “Ne yapmaya geliyorlar ki buraya?” diye soruyordu kendine. “Nasıl! Buradan mı geçecek? Ayakları bu kumun üstünde, bu yolda, iki adım ötemde yürüyecek demek!” Allak bullak olmuştu. Çok yakışıklı olmak isterdi, nişan sahibi olmak isterdi. Adımlarının tatlı ve ölçülü sesinin gittikçe yaklaştığını duyuyordu. Mösyö Leblanc’ın ona öfkeli bakışlar fırlatacağını hayal ediyordu. “Acaba bu mösyö benimle konuşacak mı?” diye düşünüyordu. Başını eğdi, kaldırdığında tam yanı başındaydılar. Genç kız geçti ve geçerken ona baktı. Sabit bir bakışla, düşünceli bir tatlılıkla baktı. Bu bakış Marius’u tepeden tırnağa ürküttü. Öyle sandı ki, bunca zamandır kendisine kadar gelmediği için kız ona sitem ediyor ve, “Bak işte ben sana geldim,” diyordu. Bu ışık ve uçurum dolu gözbebekleri karşısında Marius, gözleri kamaşmış, kalakaldı.

Beyninin içinde bir ateş yandığını hissediyordu. O kendisine gelmişti, ne büyük mutluluktu bu! Sonra nasıl da bakmıştı ona! Şimdiye kadar gördüğünden de güzel bulmuştu onu. Hem kadınca hem melekçe bir güzellikle, Petrarca’ya şiirler söyletecek, Dante’ye diz çöktürecek noksansız bir güzellikle güzeldi. Marius mavi göklerde yüzüyormuş gibiydi. Aynı zamanda fena halde canı sıkılmıştı, çünkü ayakkabılarının üstünde toz vardı.

Genç kızın ayakkabılarına da baktığından emindi. Onu kayboluncaya kadar gözleriyle izledi. Sonra Lüksemburg Bahçesi’nde deli gibi yürümeye başladı. Ara sıra kendi kendine gülüyor, yüksek sesle konuşuyordu. Çocuk dadılarının yanından geçerken öylesine hayal içindeydi ki, her biri onu kendisine âşık sandı.

Ona sokaklardan birinde rastlamak umuduyla Lüksemburg’dan çıktı.

Odèon’un kemerleri altında Courfeyrac’a rastladı. Ona, “Hadi gel birlikte yemek yiyelim,” dedi. Rousseau’ya gittiler, altı frank harcadılar. Marius bir dev gibi yedi. Garsona altı metelik bahşiş verdi. Sıra tatlılara geldiğinde Courfeyrac’a, “Gazeteyi okudun mu? Ne güzel bir nutuk söylemiş Audry de Puyraveau!” dedi.

Çılgınca âşıktı. Yemekten sonra Courfeyrac’a, “Seni tiyatroya davet ediyorum,” dedi. Auberge des Adrets’de Frédérick’i seyretmeye Porte-Saint-Martin’e gittiler. Marius müthiş eğlendi.

Aynı zamanda bir kat daha yabanileşti. Tiyatrodan çıkarken, bir su akıntısının üzerinden atlayan bir dikişçi kızın çorap bağına bakmayı reddetti ve Courfeyrac’ın, “Bu kadını memnuniyetle koleksiyonuma katardım,” demesi onu âdeta tiksindirdi.

Courfeyrac onu ertesi gün Voltaire Kahvesi’ne öğle yemeğine davet etmişti. Marius oraya gitti ve bir gün öncekinden de çok yemek yedi. Düşünceler içinde ve son derecede neşeliydi. Kahkaha atmak için hiçbir fırsatı kaçırmıyordu denilebilir. Tanıştırıldığı taşralının birini sevgiyle kucakladı. Masanın çevresinde öğrencilerden bir halka oluşmuştu; Sorbonne’da kürsülerden savrulan ve parasını devletin ödediği saçmalıklardan söz ettiler, sonra konuşma sözlüklerdeki ve Quicherat’nın konuşma kuralları kitabındaki yanlışlara ve eksiklere geldi. Marius tartışmayı keserek, “Nişan sahibi olmak güzel şey ne de olsa,” diye haykırdı.

Courfeyrac usulca Jean Prouvaire’e:

- Amma da tuhaf şey, dedi.

Jean Prouvaire:

- Hayır, diye cevap verdi, amma da ciddi şey.

Gerçekten de ciddi bir şeydi bu. Marius, büyük ihtirasların başladığı o şiddetli, o tatlı ilk saati yaşıyordu.

Bütün bunları yapan bir tek bakıştı.

Lağım barutla dolunca, yangın hazır olunca, gerisi gayet basitti. Bir bakış, bir kıvılcım olur.

Olan olmuştu. Marius bir kadını seviyordu. Kaderi bir meçhule giriyordu.

Kadınların bakışı, sakin gibi görünen korkunç bir dişli çarka benzer. Her gün rahatça, zarar görmeden, hiçbir şeyden şüphelenmeksizin yanından geçer durursunuz. Bir an gelir onun orada olduğunu bile unutursunuz. Gider, gelir, hayal kurar, konuşur, gülersiniz. Derken, birdenbire bakarsınız ki tutulmuşsunuz! Tamamdır artık. Çark sizi kapmış, bakış sizi yakalamıştır. Herhangi bir yerinizden, herhangi bir şekilde, düşüncenizin sürüklenen herhangi bir parçasından, herhangi bir dalgınlık anınızdan yakalamıştır sizi. Mahvoldunuz demektir artık. Çark sizi bütün varlığınızla içine çekecektir. Bir esrarengiz kuvvetler zinciri, sizi kıskıvrak sarar. Boş yere çırpınır durursunuz. Hiçbir insanın imdadınıza yetişmesi mümkün değildir. Dişliden dişliye, acıdan acıya, işkenceden işkenceye düşersiniz; siz, aklınız, servetiniz, geleceğiniz, ruhunuz... Ve zalim bir yaratığın ya da asil bir kalbin, artık hangisinin pençesine düşmüşseniz, bu müthiş makineden ya yüzünüz utançla çirkinleşmiş olarak ya da ihtirasla güzelleşmiş olarak çıkarsınız.

VII
ÜZERİNDE TAHMİNLER YÜRÜTÜLEN
“U” HARFİNİN SERÜVENİ

Münzevilik, her şeyden ayrılık, gurur, bağımsızlık, tabiat sevgisi, günlük ve maddi faaliyetten uzaklık, kendi başına hayat, temiz kalmak için gizli mücadeleler, Tanrı’nın yarattığı her şeye karşı coşkunca hayranlık Marius’u ihtiras denilen bu esarete önceden hazırlamıştı. Babasını tapınırcasına sevmesi giderek onda bir din halini almış ve her din gibi ruhunun derinliğine çekilmişti. Bir şeyin ön planda yer alması gerekiyordu. O yere aşk geldi.

Koca bir ay geçti. Bu süre içinde Marius her gün Lüksemburg Bahçesi’ne gitti. Saati geldi mi, hiçbir şey onu tutamıyordu. Courfeyrac, “Nöbeti geldi,” diyordu. Marius coşkun duygular içinde yaşıyordu. Genç kızın ona baktığı muhakkaktı.

Sonunda cesareti gelmişti, sıraya yaklaşıyordu. Ama bir yandan çekingenlik içgüdüsüne, bir yandan da âşıkların ihtiyatlılık içgüdüsüne uyarak artık sıranın önünden geçmiyordu. Babanın dikkatini çekmemeyi faydalı buluyordu. Ağaçların, heykel kaidelerinin gerisinde duruşlarını derin bir makyavelcilikle ayarlıyor ve böylece kendisini genç kıza mümkün olduğu kadar çok gösterirken, yaşlı mösyönün görüşünden mümkün olduğu kadar saklıyordu. Bazen bir Leonidas’ın veya Spartaküs’ün gölgesinde elinde bir kitapla hiç kımıldamadan tam yarım saat kalıyor, kitabın üstünden hafifçe yukarı kaldırdığı gözleri gidip güzel kızı buluyordu. Kız da belli belirsiz bir gülümseyişle sevimli profilini ona doğru çeviriyordu. Beyaz saçlı adamla dünyanın en tabii, en sakin haliyle konuşurken, bir yandan da bakir ve ihtiraslı bir gözün bütün hülyalarını Marius’un üzerine konduruyordu. Havva’nın daha dünyanın ilk gününden beri bildiği, bütün kadınların da doğdukları günden beri bildikleri kadim, hatırlanamayacak kadar eski düzen! Ağzı birine, gözleriyse öbürüne karşılık veriyordu.

Ancak Mösyö Leblanc’ın sonunda bir şeyler sezinlediği anlaşılıyordu, çünkü çoğu defa Marius geldiği zaman ayağa kalkarak yürümeye başlıyordu. Her zaman oturdukları yeri bırakmış, Marius’un onları takip edip etmeyeceğini görmek ister gibi yolun öbür ucundaki Gladyatör Heykeli’ne yakın sırayı benimsemişti. Marius bunu hiç anlamadı ve yapmaması gereken hatayı yaptı. Baba tam saatinde gelmemeye ve kızını her gün getirmemeye başladı. Bazen yalnız başına geliyordu. O zaman Marius orada fazla kalmıyordu. Bu da başka bir hataydı.

Marius’un bu belirtilere aldırış ettiği yoktu. Çekingenlik aşamasından, tabii ve kutsal bir ilerlemeyle, körlük aşamasına geçmişti. Aşkı büyüdükçe büyüyordu. Her gece rüyalarında görüyordu onu. Sonra hiç ummadığı bir bahtiyarlığa erişti ki, bu da ateşe dökülen yağ gibi etki yaptı, gözlerini saran karanlığı büsbütün arttırdı. Bir akşam, hava kararmaya yüz tutarken Mösyö Leblanc ile kızının az önce kalktıkları sıranın üzerinde bir mendil buldu. Basit, işlemesiz, ama beyaz, ince bir mendildi bu ve ona tarife sığmaz kokular saçıyormuş gibi geldi. Mendili heyecanla kaptı. Üzerinde U. F. harflerinden bir marka vardı. Marius, bu güzel çocuk hakkında hiçbir şey bilmiyordu; ne ailesini ne adını ne de oturduğu yeri. Bu iki harf ona dair elde ettiği ilk şeydi. Bu tapılası harfler üzerine derhal hayalhanesini işletmeye başladı. U besbelli bir küçük isimdi. “Ursule!” diye düşündü, “Ne enfes isim!” Mendili öptü, kokusunu içine çekti; gündüzleri kalbinin, teninin üstüne, geceleri de uyumak için, dudaklarının altına koydu.

“Bunda onun bütün ruhunu kokluyorum!” diye haykırıyordu.

Yaşlı mösyönün mendiliydi bu; farkında olmadan cebinden düşürmüştü.

Keşfini izleyen günlerde Marius, Lüksemburg’da göründüğünde artık mendili öpmekten, kalbine bastırmaktan başka bir şey yapmıyordu. Güzel çocuk bundan hiçbir şey anlamıyor, anlamadığını da belirsiz birtakım işaretlerle ona gösteriyordu: “Ey utanç!” diyordu Marius.

VIII
MALÛLLER DE MUTLU OLABİLİRLER

Mademki utanç sözünü kullandık ve mademki hikâyemizde hiçbir gizlimiz saklımız yok, öyleyse “Ursule”ünün Marius’a verdiği vecd ve heyecanlar arasında, bir seferinde de çok ciddi bir üzüntü verdiğini söylememiz gerekir. Genç kızın, Mösyö Leblanc’ı oturdukları sıradan kaldırıp yolda gezinmeye ikna ettiği günlerden biriydi. Çınarların tepelerini sallayan kuvvetli bir bahar meltemi esmekteydi. Baba kız kol kola girerek Marius’un oturduğu sıranın önünden geçmişlerdi. Marius arkalarından ayağa kalkmış, içinde bulunduğu çılgın ruh haline pek uygun bir şekilde, bakışlarıyla onları takip ediyordu.

Birdenbire ötekilerden daha keyifli ve belki de baharın işlerini yapmakla görevli bir esinti fidanlıktan uçup geldi, yola daldı. Vergiliusun nymphalarıyla Theokritos’un faunalarına layık büyüleyici bir ürpermeyle sardı genç kızı ve onun elbisesini, İsis’inkinden bile daha kutsal olan bu elbiseyi, hemen hemen çorap bağı hizasına kadar kaldırdı. Nefis biçimde bir bacak ortaya çıktı. Marius bunu gördü. Feveran etti, müthiş öfkelendi.

Genç kız ürkmüş bir tanrıça edasıyla hemen indirmişti elbisesini, ama Marius yine de pek kızdı. Gerçi yolda yalnızdı ama başka birisi de pekâlâ bulunabilirdi. Ya bulunsaydı başka birisi! Akıl alacak bir şey midir bu? Korkunç bir şeydi bu yaptığı onun! Heyhat! Zavallı kız bir şey yapmış değildi halbuki; bu işte bir tek suçlu varsa, o da rüzgârdı. Fakat içinde melek kisvesinde bir Bartholo[142] belli belirsizce titreşen Marius, hoşnut olmamakta kararlıydı ve kendi gölgesini bile kıskanıyordu. Gerçekten de tenin o acı, o garip kıskançlığı insan kalbinde, haksız yere de olsa, işte böyle uyanır ve kendisini zorla kabul ettirir. Kaldı ki bu kıskançlık bir yana, bu sevimli bacağın görünüşü onda hiçbir hoş duygu uyandırmamıştı; rastgele bir kadının beyaz çorabı ona daha çok zevk verirdi.

Marius’un “Ursule”ü yolun ucuna kadar gittikten sonra, Mösyö Leblanc’la birlikte geri dönüp onun oturduğu sıranın önünden geçerken, Marius kıza aksi ve vahşi bir bakış attı. Genç kız geriye doğru hafifçe irkildi ve aynı zamanda kaşlarını, “Peki ama nesi var şimdi bunun?” anlamında kaldırdı.

Bu onların ilk kavgası oldu.

Marius, kıza gözleriyle oynadığı bu sahneyi henüz tamamlamıştı ki, yoldan birisi geçti. İki büklüm olmuş, bumburuşuk, bembeyaz bir gaziydi bu. Sırtında 15. Louis üniforması, göğsünde üzerinde çatılmış iki kılıç bulunan kırmızı çuhadan küçük beyzi bir plaka, askerlere özgü Saint-Louis nişanı vardı; ayrıca ceketinin bir kolu boş olarak sarkıyordu ve adama gümüşten bir çene, tahtadan bir bacak takılmıştı. Marius, bu yaratığın halinden pek memnun bir havası olduğunu fark eder gibi oldu. Hatta ona öyle geldi ki, topallaya topallaya yanından geçerken ona pek ahbapça, pek sevinçli bir şekilde göz kırpmıştı; sanki herhangi bir tesadüf aralarında zihni bir anlaşmaya yol açmış, sanki nefis bir nimetten birlikte pay almışlar gibi. Savaş ilahının bu sofra artığını böyle memnun kılacak ne vardı ki ortada? Bu tahta bacakla öbürünün arasından ne geçmişti acaba? Marius, kıskançlığın doruğuna varmıştı. “Belki de buradaydı!” dedi kendi kendine, “belki de gördü!” Ve malul gaziyi mahvetmek geldi içinden.

Zamanla bütün sivrilikler aşınıp körelir. Marius’un “Ursule”e bu kızgınlığı da, ne kadar haklı, ne kadar meşru olursa olsun, geçti. Sonunda onu affetti ama büyük çaba göstermesi gerekti bunun için; üç gün surat astı.

Bu arada, bütün bunlar olurken ve de bütün bunlar yüzünden ihtirası büyüyor, çılgın bir hal alıyordu.

IX
GÜNEŞ TUTULUYOR

Onun adının Ursule olduğunu Marius’un nasıl keşfettiğini, daha doğrusu keşfettiğini sandığını görmüştük.

İştah sevdikçe açılır. Kızın adının Ursule olduğunu bilmek çok şey demekti ama azdı da. Marius bu mutluluğu üç dört haftada yedi bitirdi ve bir yenisini ister oldu. Kızın nerede oturduğunu öğrenmek hevesine kapıldı.

İlk bir hata yapmış, Gladyatör sırası tuzağına düşmüştü. İkinci hatayı, Mösyö Leblanc yalnız geldiği zamanlar Lüksemburg’da kalmamakla işlemişti. Üçüncü bir hata daha yaptı. Muazzam bir hata: “Ursule”ü izledi.

Ouest Sokağı’nda, sokağın en tenha yerinde, mütevazı görünüşlü üç katlı yeni bir evde oturuyordu.

O andan itibaren, Marius kızı Lüksemburg’da görmek mutluluğuna, bir de onu evine kadar izlemek mutluluğunu kattı.

Açlığı arttıkça artıyordu. Onun adını biliyordu; hiç olmazsa küçük adını, o sevimli, o gerçekten kadınca olan adı; nerede oturduğunu da biliyordu; şimdi isteği onun kim olduğunu bilmekti.

Bir akşam onları evlerine kadar takip edip büyük araba kapısında kaybolduklarını gördükten sonra peşleri sıra içeri girdi ve kapıcıya pervasızca sordu:

- Birinci katta oturan mösyö müydü bu içeri giren?

- Hayır, diye cevap verdi kapıcı. Üçüncü katta oturan mösyöydü.

Bir adım daha atmıştı. Bu başarı Marius’u büsbütün yüreklendirdi.

- Ön tarafta mı oturuyor? diye sordu.

- Amma yaptın! dedi kapıcı. Evin bütün daireleri sokak üzerine yapılmıştır zaten.

Marius yine sordu:

- Bu mösyönün mesleği nedir?

- Bir gelir sahibi, efendim. İyi bir insan, zengin değilse de fakir fukaraya çok iyilik eder.

- Peki adı nedir? dedi Marius.

Kapıcı başını kaldırdı:

- Mösyö polis hafiyesi midir?

Marius hayli utanmış ama çok memnun bir halde çekilip gitti. İlerleme kaydediyordu.

- İyi, diye düşündü. Artık biliyorum ki adı Ursule, bir gelir sahibinin kızı, Ouest Sokağı’nda o evde, üçüncü katta oturuyor.

Ertesi gün Mösyö Leblanc’la kızı, Lüksemburg’da pek kısa bir süre göründüler. Daha ortalık güpegündüzken çekilip gittiler. Marius, âdet edindiği şekilde onları Ouest Sokağı’na kadar takip etti, giriş kapısına gelince Mösyö Leblanc kızını önden içeri soktu, sonra eşiği aşmadan önce durup geri döndü. Marius’a gözlerini dikerek baktı.

Daha sonraki gün Lüksemburg’a hiç gelmediler. Marius bütün gün boş yere bekledi. Gece bastırdığında Ouest Sokağı’na gitti, üçüncü katın pencerelerinde ışık gördü.

Işık sönünceye kadar pencerelerin altında dolaştı. Ertesi gün Lüksemburg’da kimseler yoktu. Marius bütün gün bekledi, sonra pencerelerin altında her zamanki nöbetini tutmaya gitti. Bu iş gece ona kadar sürüyordu.

Akşam yemeğinde bazı şeyler oluyordu. Hastayı humma, âşığı da aşk besler.

Böylece sekiz gün geçti. Mösyö Leblanc’la kızı, artık Lüksemburg’da görünmüyorlardı.

Marius üzücü tahminlerde bulunuyordu. Giriş kapısını gündüz gözlemeye cesaret edemiyordu. Sadece geceleri camlardaki kırmızımsı ışığı seyre gitmekle yetiniyordu. Ara sıra camlardan bazı gölgelerin geçtiğini görüyor, kalbini çarpıntılar alıyordu.

Sekizinci gün, pencerelerin altına geldiğinde ışık yoktu.

- Tuhaf şey! dedi. Lamba daha yanmamış. Oysa gece oldu artık. Yoksa dışarı mı çıktılar?

Saat ona kadar bekledi. Gece yarısına kadar bekledi. Sabahın birine kadar bekledi. Ne üçüncü katın pencerelerinde bir ışık yandı ne de eve bir kimse girdi.

Çok tasalı bir halde oradan uzaklaştı.

Ertesi gün -çünkü artık ancak ertesi günden ertesi güne yaşıyordu, bugün diye bir şey kalmamıştı âdeta onun için- kimseyi bulamadı Lüksemburg’da. Zaten bunu bekliyordu. Karanlık bastırınca eve gitti.

Hiçbir ışık yoktu pencerelerde; panjurlar kapalıydı; üçüncü kat kapkaranlıktı.

Marius giriş kapısını çaldı, içeri girdi, kapıcıya:

- Üçüncü kattaki mösyö evde mi? diye sordu.

Kapıcı:

- Taşındı, diye cevap verdi.

Marius sarsıldı, zayıf bir sesle:

- Ne vakit? dedi.

-Dün.

- Nerede oturuyor şimdi?

- Hiç bilmiyorum.

- Yeni adresini bırakmadı demek?

- Hayır.

Kapıcı, burnunu kaldırıp baktı ve Marius’u tanıdı.

- Vay vay! Demek sizsiniz! Kuzum, siz polis komiseri misiniz?

YEDİNCİ KİTAP

Patron-Minette

I
LAĞIMLAR VE LAĞIMCILAR

Tiyatrolarda sahne altı üçüncü bodrum denilen şey bütün insan topluluklarında vardır. Sosyal zeminin altı her yerde, bazen iyilik için, bazen kötülük için oyulmuş haldedir. Bu lağımlar birbiri üstünde yer alır. Üst lağımlar vardır, alt lağımlar vardır. Bu karanlık sahne altında bir yukarı taraf, bir de aşağı taraf bulunur. Bazen uygarlığın altında çöken kayıtsızlığımız, ilgisizliğimiz yüzünden ayaklar altında çiğnenen bir zemin altıdır bu. Geçen yüzyılda ansiklopedi hemen hemen üstü açık kazılmış bir lağımdı. Karanlıklar, ilk Hıristiyanlığın bu kasvetli kuluçkalıkları, Sezarların altında infilak etmek, insan soyunu ışığa boğmak için sadece bir fırsat beklemekteydi. Çünkü kutsal karanlıkların içinde gizli gizli yanan bir ışık vardır. Yanardağlar alevler saçabilecek güçte bir karanlıkla doludurlar. Bütün hayaletler ancak gece olunca ortaya çıkmaya başlarlar. İlk ayinlerin yapıldığı yeraltı mezarlıkları yalnız Roma’nın mahzenleri değil, dünyanın yeraltı geçidiydi.

Toplumsal yapının altında bir harabenin şahane karışıklığı, türlü çeşit oyuntuları vardır. Dinî oyuntu vardır, felsefi oyuntu vardır, siyasi oyuntu vardır, iktisadi oyuntu vardır, devrimci oyuntu vardır. Kimisi fikirle kazar, kimisi rakamla kazar, kimisi öfkeyle kazar. Bir yeraltı mezarlığından ötekine seslenilir ve cevap verilir. Ütopyalar yerin altındaki kanallarda yol alır dururlar. Dört bir yana doğru dal budak salarlar. Bazen orada birbirleriyle rastlaşır, aralarında dostluk kurarlar. Jean-Jacques kazmasını Diogenes’e ödünç verir, o da ona fenerini sunar. Bazen aralarında dövüşürler. Kalvin, Socin’e saçlarından yapışır. Fakat hiçbir şey bütün bu enerjilerin hedefe doğru çabalayışlarını, bu eşzamanlı engin faaliyeti ne durdurabilir ne de kesintiye uğratabilir. Bu faaliyet karanlıklar içinde gider gelir, yükselir alçalır, tekrar yükselir; yukarıyı aşağıdan, dışarıyı içeriden yavaş yavaş değiştirir: uçsuz bucaksız, bilinmez bir kaynaşma. Toplum, dış yüzünü bırakıp içini değiştiren bu kazıp oyma işinin pek farkında değildir. Yeraltında ne kadar kat varsa o kadar farklı iş, o kadar çeşitli kazı vardır. Bütün bu derin kazılardan ortaya ne çıkar? Gelecek.

Ne kadar derine indirse, işçiler o kadar esrarengizleşirler. Toplum felsefecisinin bilebildiği bir dereceye kadar iyidir; o dereceden sonra şüpheli ve karışık bir hal alır; daha aşağılarda ise korkunçlaşır. Belli bir derinlikten sonra kazılar artık uygarlık anlayışı için nüfuz edilebilir olmaktan çıkar. İnsanın nefes alabileceği sınır aşılmıştır; ucubelerin ortaya çıkmaya başlaması mümkündür.

Aşağıya doğru inen merdiven garip bir merdivendir; basamaklarından her biri felsefenin ayak basabileceği bir kata karşılık gelir ve burada bazen tanrısal, bazen de şekilsiz olan o işçilerden birine rastlanır. Jean Huss’un altında Luther; Luther’in altında Descartes; Descartes’in altında Voltaire; Voltaire’in altında Condorcet; Condorcet’nin altında Robespierre; Robespierre’in altında Marat; Marat’nın altında Babeuf vardır. Ve bu böyle sürüp gider. Daha aşağıda, belirsizi görünmezden ayıran sınırda, bulanık bir şekilde belki de henüz var olmayan, başka birtakım karanlık insanlar fark edilir. Dünküler birer tayf, yarınkiler birer hayalettirler. Zihnin gözü onları karaltı halinde ayırt eder. Geleceğin embriyon halinde işlenmesi filozofun kurduğu hayallerden biridir.

Arafta cenin halinde bir dünya, ne olağanüstü bir siluet!

Saint-Simon, Owen, Fourier de orada, yan hendeklerin içindedirler.

Şurası muhakkak ki hemen daima kendilerini yalnız sanan ama aslında hiç de öyle olmayan bütün bu yeraltı piyonlarını, her ne kadar görünmez tanrısal bir zincir, haberleri olmaksızın birbirlerine bağlarsa da, onların işleri çok değişiktir ve bazılarının ışığı diğer bazılarının aydınlığına ters düşer. Bazıları cennetliktir, bazıları trajik. Fakat birbirlerine ne kadar ters düşerlerse düşsünler, en yükseğinden en karanlığına, en bilgesinden en delisine kadar bütün bu işçilerin benzer bir yanları vardır: menfaat. Marat, İsa gibi kendisini unutur. Bunlar kendilerini bir yana bırakırlar, ihmal ederler, hiç düşünmezler bile. Kendilerinden başka her şeyi görürler. Bir bakışları vardır; bu bakış mutlağı arar. En birincisinin gözlerinde bütün gökyüzü vardır; en sonuncusu da, ne kadar esrarlı olursa olsun, kirpiklerinin altında sonsuzluğun solgun aydınlığını taşır. Her ne yaparsa yapsın, gözbebeğinde yıldız işareti olan kimseye saygı duyulur.

Gözbebeğinde karanlık olması da başka bir işarettir. Kötülük o gözbebeğinden başlar. Bakışı olmayan kimsenin karşısında düşününüz ve titreyiniz. Sosyal düzenin kara lağımcıları da vardır.

Bir nokta vardır ki orada derinleşmek artık gömülmek olur ve ışık tamamen söner.

Belirttiğimiz bütün bu lağımların, bütün bu dehlizlerin altında, yeraltında damar damar yayılan bütün bu muazzam ilerleme ve ütopya sisteminin altında, toprağın çok daha içlerinde, Marat’dan da, Babeuf'ten de aşağıda, çok daha aşağıda, üst katların hiçbirisiyle bağlantısı olmayan son lağım oyuntusu bulunur.

Korkunç bir yerdir bu. Sahne altı üçüncü bodrum dediğimiz burasıdır iste. Karanlıklar çukurudur bu. Körler mahzenidir. Inferi, cehennem. Burası uçurumlara açılır.

II
AŞAĞI TABAKA

Burada çıkar gözetmezlik kaybolur. İblis belli belirsiz boy gösterir. Herkes kendi çıkarına bakar. Gözsüz benlik ulur, araştırır, yoklar ve kemirir. Toplumsal Ugolin[143] bu uçurumun dibindedir.

Bu çukurda dolaşan hayvana yakın, hayalete benzer vahşi siluetler, evrensel ilerlemeyle hiç ilgilenmezler; bunun ne fikrinden ne de adından haberleri vardır, tek kaygıları bireysel doyumdur. Hemen hemen bilinçsizdiler, içleri korkunç bir silintiye uğramıştır. İki tane anaları vardır, iki üvey ana: cehalet ve sefalet. Bir tek rehberleri vardır: ihtiyaç ve bütün doyum şekilleri için iştah. Hayvanca oburdurlar, yani yırtıcıdırlar; bir zorba gibi değil, bir kaplan gibi. Bu gulyabaniler ıstıraptan suça geçerler: kaçınılmaz gelişme, baş döndürücü sonuç, karanlığın mantığı. Toplumun sahne altı üçüncü bodrumunda sürünen şey, artık boğulan mutlak özleyişi değil, maddenin protestosudur, insanoğlu orada ejderha kesilir. Hareket noktası açlık, susuzluktur. Yarış noktası iblisleşmektir. Bu mahzenden Lacenaire çıkar.

Az önce, dördüncü kitapta, üst lağımın siyaset, devrim ve felsefe oyuğunun bölmelerinden birini gördük. Söylediğimiz gibi, orada her şey asil, saf, vakur ve dürüsttü.

Orada aldanılabilir şüphesiz ve aldanılır da, ama hata orada saygıdeğerdir; çünkü içinde kahramanlık taşır. Orada yapılan işlerin genel adı İlerleme’dir.

Şimdi başka derinlikleri, iğrenç derinlikleri görmenin zamanı geldi.

Toplumun altında büyük kötülük mağarası vardır ve ısrarla belirtmemiz gerekir ki, cehaletin ortadan kalkacağı güne kadar da var olacaktır.

Bu mahzen bütün öbür mahzenlerin altındadır ve hepsine düşmandır. İstisna tanımayan kindir o. Bu mahzen filozof nedir bilmez, hançeri hiçbir zaman kalem yontmamıştır. Karalığının, yazı takımının yüce karalığıyla hiçbir ilgisi yoktur. Gecenin bu boğucu tavan altında kasılan parmakları hiçbir zaman bir kitabın yapraklarını çevirmemiş, bir gazetenin sayfalarını açmamıştır. Cartouche’a göre Babeuf büyük bir istismarcı; Schinderhannes’a göre Marat bir aristokrattır. Bu mahzenin tek amacı her şeyin yıkılmasıdır.

Her şeyin. Nefret ettiği üst lağımlar da dahil olmak üzere, iğrenç kaynaşması içinde o yalnız mevcut sosyal düzenin altını lağımlamakla kalmaz, aynı zamanda felsefenin, bilimin, hukukun, insan düşüncesinin, uygarlığın, devrimin, ilerlemenin de altını lağımlar. Onun adı düpedüz hırsızlıktır, fuhuştur, cinayet ve katildir. O zulmettir ve kaos ister. Kubbesi cehaletten örülmüştür.

Bütün öbür lağımlar, üsttekiler, tek bir amaca yöneliktirler: en alttaki lağımın yok edilmesi. Felsefe ve ilerleme, bütün organlarıyla birden, gerçeğin düzeltilmesiyle olduğu gibi mutlağın düşünülmesiyle de bu amaca varmaya çalışırlar. Cehalet dehlizini yok edin, suç köstebeğini de yok etmiş olursunuz.

Şu yazdıklarımızın bir parçasını birkaç kelimeyle özetleyelim. Toplum için tek tehlike karanlıktır.

İnsanlık özdeşliktir. Bütün insanlar aynı balçıktan yoğrulmuşlardır. Hiç olmazsa bu dünyada, kaderde hiçbir ayrılık yoktur. Önce aynı karanlık, geçiş sırasında aynı et kemik, sonra aynı toz toprak. Fakat insanın hamuruna karışan cehalet onu karartıyor. Bu devasız karanlık insanın içine yayılıyor ve orada kötülük haline geliyor.

III
BABET, GUEULEMER, CLAQUESOUS
VE MONTPARNASSE

Bir haydut dörtlüsü, Claquesous, Gueulemer, Babet ve Montparnasse 1830’dan 1835’e kadar Paris’in sahne altı üçüncü bodrumunu idare ediyordu.

Gueulemer, yerinden edilmiş bir Herkül’dü. Onun ini Arche-Marion lağımıydı. Altı ayak boyundaydı, mermer gibi göğüs adaleleri, tunç gibi pazıları vardı, mağara gibi solurdu, gövdesi dev iriliğindeydi, kafası kuş kafası kadardı. Görenler onu kalın bez pantolonlu, pamuklu kadifeden ceketli Farnese Herkül’ü sanırdı. Gueulemer bu heykel gibi yapısıyla canavarlara bile boyun eğdirebilirdi ama bu canavarlardan biri olmak daha kolayına gelmişti. Dar alın, geniş şakaklar, yaş kırktan aşağı ama göz kenarlarında kırışıklar, kısa ve sert tüyler, fırça gibi yanaklar ve bir yaban domuzu sakalı; nasıl bir adam olduğu buradan görülebilir. Adaleleri çalışmak istiyordu ama kalın kafalılığı buna hiç niyetli değildi. Koskoca bir tembel kuvvetti o. Aylaklığından ötürü katildi. Melez olduğu sanılıyordu. 1815’te Avignon’da hamallık ettiğine göre, Mareşal Brune’ün katli işine bulaşmış olması muhtemeldi. Bu aşamadan sonra haydutluğa geçmişti.

Babet’nin şeffaflığı, Gueulemer’in etine dolgunluğuyla çelişki yaratıyordu. Babet, sıska ve bilgindi. Şeffaftı ama içini göstermezdi. Kemiklerinden aydınlık geçerdi de gözbebeklerinden hiçbir şey geçmezdi. Kimyager olduğunu söylerdi. Bobeche’in yanında soytarı yamaklığı, Bobino’nun yanında soytarılık yapmıştı. Saint-Mihiel’de vodvil oynamıştı. Tasarlayarak hareket eden bir adamdı, hoşsohbetti, gülüşlerinin altını çizer, jestlerini paranteze alırdı. Mesleği, “devlet başkanı”nın portrelerini ve alçıdan büstlerini açık havada satmaktı. Bundan başka diş çekerdi. Panayırlarda harikalar göstermiş, borazanlı, afişli bir barakası olmuştu. Afişinde şunlar yazılıydı: “Babet, sanatkâr dişçi, akademiler üyesi, madenler ve madenimsi cisimler üzerinde deneyler yapar, diş çeker, meslektaşlarının bıraktığı kırık diş köklerini çıkarır. Fiyatlar: Bir diş bir buçuk frank; iki diş iki frank; üç diş iki buçuk frank. Fırsattan faydalanınız.” (Bu “fırsattan faydalanınız”ın anlamı, “Mümkün olduğu kadar çok dişinizi çektiriniz,” demekti.) Evlenmiş, çocukları olmuştu. Karısının ve çocuklarının ne olduklarını bilmiyordu. Onları mendil kaybeder gibi kaybetmişti. İçinde yaşadığı karanlık dünyada büyük bir istisna gerçekleştirerek gazete okurdu. Tekerlekli arabasında, yanında ailesi de bulunduğu zamanlarda bir gün, Messager’de bir kadının yaşayabilir durumda dana çeneli bir çocuk dünyaya getirmiş olduğunu okuyup şöyle bağırmıştı: “Ne talih! Bana böyle bir çocuk doğurmak karımın aklından bile geçmez!”

O zamandan beri, “Paris’i işlemek” için her şeyi bırakmıştı. Bu tabir onundu.

Claquesous kimdi? Geceydi o. Ortalıkta görünmek için gökyüzünün karaya boyanmasını beklerdi. Akşam olunca gün doğmadan önce girdiği bir delikten çıkardı. Neredeydi bu delik? Bunu kimse bilmezdi. Yardakçılarıyla zifiri karanlıkta ve ancak onlara sırtını dönerek konuşurdu. Adı Claquesous muydu gerçekten? Hayır. Kendisi, “Benim adım Hiçbir şey’dir,” diyordu. Ortaya bir mum getirilecek olsa, hemen yüzüne bir maske takardı. Vantriloktu. Babet onun için, “Claquesous iki sesli bir gece kuşudur,” derdi. Claquesous belirsiz, gezgin, dehşetengiz bir adamdı. Kimse onun bir adı olduğundan emin değildi, çünkü Claquesous adı bir lakaptı. Kimse onun bir sesi olduğundan emin değildi, çünkü karnı, ağzından çok konuşurdu. Kimse onun bir yüzü olduğundan emin değildi, çünkü maskesinin altını hiçbir zaman gören olmamıştı. Silinir gibi ortadan kaybolur, yerden biter gibi ortaya çıkardı.

Uğursuz varlıklardan biri de Montparnasse’tı. O bir çocuktu, yirmi yaşında yoktu, güzel bir yüzü, kiraz gibi dudakları, sevimli siyah saçları, bahar gibi aydınlık gözleri vardı. Bütün kötülükler ondaydı, bütün suçların özlemi içindeydi. Kötüyü hazmetmek onu betere acıktırırdı. Sokak çocukluğundan serseriliğe, serserilikten profesyonel katilliğe kadar gelmişti. Kibar, kadınsı halli, zarif, güçlü, yumuşak, yırtıcıydı. 1829 modasına uygun olarak, bir tutam saçı açıkta bırakacak şekilde şapkasının kenarını sol yukarıya doğru kaldırırdı. Geçimini cebren hırsızlıkla sağlıyordu. Redingotunun dikişi fevkaladeydi, ama havı dökülmüştü. Montparnasse sefil yaşayan, cinayetler işleyen bir moda tasviriydi. Bu delikanlının bütün hırsızlıklarının nedeni, iyi giyinmek arzusuydu. Ona, “Sen çok yakışıklısın!” diyen ilk hafifmeşrep işçi kız, onun kalbine karanlıkların lekesini bulaştırmış, Habil’den bir Kabil yaratmıştı. Kendisini güzel bulunca zarif olmak hevesine kapılmıştı. En birinci zarafet aylaklıktır, bir fakirin aylaklığı ise suçtur. Montparnasse kadar yıldırıcı serseri az bulunurdu. Daha on sekizindeyken arkasında bir sürü ceset bulunuyordu. Nice gelip geçen yolcular bu sefilin gölgesi altında, yüzleri bir kan gölünün içinde, kolları uzanmış yerde yatıyordu. Saçları kıvırtılmış, pomadı, ince belli, kadın kalçalı, Prusya subayı büstlü, çevresinde bulvar kızlarının hayranlık mırıltıları, ustaca bağlanmış bir kravat, cebinde bir cop, yaka iliğinde bir çiçek. İşte bu mezar züppesi böyleydi.

IV
ÇETENİN KOMPOZİSYONU

Bu haydutlar, dördü birlikte, bir çeşit Proteus[144] oluşturuyordu. Polis teşkilatının arasından bir yılan gibi süzülür, Vidocq’un[145] sır tanımayan bakışlarından “ağaç, ateş, çeşme gibi çeşitli şekiller altında” kaçıp kurtulmaya çalışır, birbirlerine adlarını, dalaverelerini ödünç verir, kendi gölgelerine kaçıp saklanır, birbirlerine sırdaşlık, sığınaklık eder, maskeli baloda takma burun değiştirir gibi kişiliklerini değiştirir, bazen bir tek kişi olacak kadar basitleşir, bazen de Coco-Latour’un bile onları bir sürü adam sanacağı kadar çoğalırlardı.

Bu dört adam, hiç de dört adam değildiler; Paris’te uluorta iş gören bir çeşit dört başlı bir hırsız; toplumun dibinde gizli bir inde yaşayan canavar bir kötülük ahtapotuydular.

Dalları, budakları ve ilişkilerinin alt şebekesi sayesinde Babet, Gueulemer, Claquesous ve Montparnasse, Seine idari bölgesinde soygun ve cinayet tuzaklarının genel müteahhitliğini ele geçirmişlerdi. Bu cins fikirlerin mucitleri, hayalhaneleri karanlık insanlar, projelerinin icrası için onlara başvururlardı. Bu dört caniye konunun taslağını verirler, onlar da oyunun sahneye konulmasını üstlenirlerdi. Senaryo üzerinde çalışırlardı. Yardıma gerek duyulan ve yeterince kazançlı bütün suikastlara daima uygun miktar ve uygun vasıfta personel sağlayabilecek durumdaydılar. Bir suçun adama ihtiyacı oldu mu, hemen ikinci elden yardakçılar kiralarlardı. Bütün mağara trajedileri için hazır bekleyen bir karanlık aktörler trupuna sahiptiler.

Genellikle gece bastırırken, yani uyandıkları saatte, Salpêtrière yakınlarındaki steplerde toplanıp işlerini konuşurlardı. Önlerinde on iki karanlık saat bulunduğuna göre, bunu nasıl kullanacaklarını kararlaştırırlardı.

Bu dört adamın ortaklığına yeraltı çevrelerinde Patron-Minette adı veriliyordu.

Her gün biraz daha kaybolan eski, fevkalade renkli halk dilinde Patron-Minette sabah demektir; nasıl entre chien et loup[146] alacakaranlık anlamına geliyorsa. Bu Patron-Minette adı, muhtemelen işlerinin bittiği saatten geliyordu, çünkü şafak vakti hayaletlerin kaybolduğu ve haydutların ayrılıp dağıldıkları saattir. Bu dört adam işte bu ad altında tanınmışlardı. Ağır ceza mahkemesi başkanı, Lacenaire’i hapishanede görmeye gittiği zaman, bir suç hakkında ona sorular sormuştu. Lacenaire suçu inkâr ediyordu. Başkan, “Kim yaptı bunu?” diye sordu. Lacenaire hakim için muamma dolu, ama polis için apaçık olan şu cevabı verdi: “Belki Patron-Minette yapmıştır.”

Bazen bir piyesin nasıl bir şey olduğu kişilerin adlarından tahmin edilebilir. Bunun gibi, bir haydut çetesi hakkında da haydutların listesine bakarak bir değerlendirme yapmak aşağı yukarı mümkündür. İşte Patron-Minette’in belli başlı üyelerinin adları -çünkü bu adlar bazı özel kişilerin hafızalarında hâlâ yaşamaktadır- şunlardır: Panchaud, namı diğer Printanier[147] ya da namı diğer Bigrenaille.[148] Brujon. (Bir Brujon Hanedanı vardı, bunu belirtmeden geçemeyeceğiz.)

Boulatruelle, daha önce gördüğümüz yol işçisi.

Laveuve.[149]

Finistère.

Homère Hogu, zenci.

Mardisoir.[150]

Dèpêche.[151]

Fauntleroy, namı diğer Bouquetière.

Glorieux,[152] Serbest bırakılmış forsa.

Barrecarrosse,[153] namı diğer Dupont.

Lesplanade-du-Sud.[154]

Poussagrive.

Carmagnolet.[155]

Kruideniers, namı diğer Bizarro.

Mangedentelle.[156]

Les-pieds-en-Fair.[157]

Demi-liard,[158] namı diğer Deux-milliards.[159]

Vs, vs.

Gerisini bırakıyoruz, ama en kötülerini değil. Bu adlar birer simadır. Tek tek bazı kişileri değil, türleri ifade ederler. Bu adlardan her biri uygarlığın altında biten biçimsiz mantar çeşitlerine karşılık gelir.

Yüzlerini göstermekte pek cimri olan bu yaratıklar, öyle sokaklardan gelip geçtiği görülenlerden değildiler. Geçirdikleri vahşet dolu gecelerden yorgun düşmüş halde, kâh alçı fırınlarında kâh Montmartre’ın ya da Montrouge’un terk edilmiş taş ocaklarında, bazen de lağımlarda yatmaya giderlerdi. Toprak altında gizleniyorlardı.

Ne oldu bu insanlar? Onlar bugün de var. Onlar her zaman var olmuşlardır. Horace onlardan söz eder: Ambubaiarum collegia, pharmacopolae, mendici, mimæ;[160] ve toplum neyse öyle olmaya devam ettiği sürece, onlar da neyse öyle kalacaklardır. Mahzenlerinin karanlık tavanı altında, toplumun sızıntılarından ilelebet yeniden doğarlar. Hep aynı hayaletler halinde hortlarlar; yalnız aynı adları taşımazlar artık ve aynı postun içinde değildirler.

Bireyler sökülüp atılır, kabile varlığını sürdürür.

Hep aynı yeteneklere sahiptirler. Gezgin dilenciden serseriye kadar, ırk saflığını korur. Ceplerdeki keseleri keşfeder, yelek ceplerindeki saatlerin kokusunu alırlar; altının, gümüşün onlar için bir kokusu vardır. Bazı saf burjuvaların, tabir caizse, soyulabilir bir havaları vardır. Bu adamlar bu burjuvaları sabırla izlerler. Bir yabancının, bir taşralının geçişi, onları bir örümcek gibi titretir.

Bu adamlar gece yarısına doğru, ıssız bir bulvarda rastlandıklarında ya da görüldüklerinde korkunçturlar, insana değil fakat canlı, sisten yapılmış şekillere benzerler; sanki tabiatları icabı karanlıkla tek vücutturlar, ondan ayrı değildirler, ruhları karanlıktan ibarettir ve ancak kısa bir süre için, birkaç dakikalık bir canavar hayatı yaşamak için geceden ayrılıp çıkmışlardır.

Bu gulyabanileri yok etmek için ne gerekir? Aydınlık. Dalga dalga aydınlık. Hiçbir yarasa şafağa dayanamaz. Toplumu altından aydınlatınız.

SEKİZİNCİ KİTAP

Kötü Fakir

I
MARIUS ŞAPKALI BİR KIZ ARARKEN
KASKETLİ BİR ADAMA RASTLIYOR

Önce yaz, sonra sonbahar geçti, kış geldi. Ne Mösyö Leblanc ne de genç kız Lüksemburg’a bir daha adım atmışlardı. Marius’un kafasında artık tek bir düşünce vardı: O tatlı, o tapılası çehreyi tekrar görmek. Durmadan arıyor, her tarafta arıyor, hiçbir şey bulamıyordu. Heyecanlı, hayalperest, kararlı, ateşli ve metin adam, kaderin cüretkâr meydan okuyucusu, gelecek üstüne gelecek kuran beyin, planlar, projeler, gurur, fikir ve irade dolu zihin olan eski Marius değildi artık o; kaybolmuş bir köpeğe dönmüştü. Simsiyah bir kedere düştü. Her şey bitmişti. Çalışma onu bezdiriyor, gezinti yoruyor, yalnızlık sıkıyordu. Evvelce şekillerle, ışıklarla, seslerle, öğütlerle, umutlarla, ufuklarla, derslerle dolu olan engin tabiat şimdi bomboştu karşısında. Her şey kaybolmuş, yok olmuş gibi geliyordu ona.

Düşünüp duruyordu, çünkü elinden başka şey gelmiyordu. Ama düşünceleri de artık ona zevk vermez olmuştu. Onların durmadan alçak sesle kendisine yaptıkları her teklife, karanlıklar içinden, “Neye yarar ki?” diye karşılık veriyordu. Bin kere pişman oluyordu. “Ne diye takip ettim onu? Onu sadece görmekle bile ne kadar mutluydum! Bana bakıyordu, muazzam bir şey değil miydi bu? Beni sever gibi bir hali vardı. Bu her şey demek değil miydi? Neydi bundan başka istediğim? Bunun ötesinde bir şey yok ki, saçmalık ettim. Kabahat bende, vs. vs.” Tabiatı gereği hiçbir şey söylememişti Courfeyrac’a ama o da kendi tabiatı gereğince her şeyi biraz tahmin ediyordu. Bu yüzden başlangıçta pek şaşırmakla beraber, Marius’u âşık olduğu için kutlamıştı. Fakat sonra Marius’un böyle melankoliye düştüğünü görünce ona, “Görüyorum ki düpedüz hayvanlık etmişsin,” dedi. “Hadi kalk, Chaumière’e gidelim.”

Bir keresinde Marius, güzel bir eylül güneşinin yüreğine verdiği güvenle, Courfeyrac, Bossuet ve Grantaire’in kendisini Sceaux balosuna götürmelerine razı olmuştu. Orada belki O’nu görebileceğini umuyordu. Ne hayal! Pek tabii olarak, aradığını görememişti orada. “Halbuki bütün kayıp kadınlar burada bulunur,” diye Grantaire kendi kendine homurdanıyordu. Marius dostlarını baloda bırakıp yaya olarak, tek başına, yorgun, hummalı, gecenin içinde gözleri bulanık ve kederli geri döndü. Eğlence dönüşü yanından geçen ve içleri şarkı söyleyen yaratıklarla dolu neşeli kira arabalarının gürültüsünden ve tozundan şaşkınlaşmış haldeydi, umut ve cesaretini kaybetmişti, kafasını sakinleştirmek için yoldaki ceviz ağaçlarının buruk kokusunu içine çekiyordu.

Gittikçe daha yalnız, daha yıkkın bir hayat sürmeye başladı; kendini tamamen iç bunalımına vermiş, acısının içinde tıpkı tuzağa düşmüş kurt gibi gidip geliyordu; her yerde kayıp varlığı arıyordu, aşktan aptallaşmıştı.

Başka bir keresinde de üzerinde garip bir etki yaratan bir rastlantı meydana geldi. Invalides Bulvarı’na yakın küçük sokaklardan birinde bir işçi gibi giyinmiş ve başında kenarından bembeyaz saç tutamları çıkmış uzun siperli bir kasket bulunan bir adamla karşılaşmıştı. Bu beyaz saçların güzelliği Marius’un dikkatini çekti; acı bir düşünceye dalmış gibi ağır ağır yürüyen bu adama iyice baktı. Tuhaf şey, Mösyö Leblanc’ı tanır gibi olmuştu. Kasketten görebildiği kadarıyla aynı saçlar, aynı profildi bu; yürüyüş de aynıydı, yalnız daha üzgündü. İyi ama bu işçi kıyafeti niye? Ne demek oluyordu bu? Bu kılık değiştirme ne anlama geliyordu? Marius pek şaştı. Kendini toparlar toparlamaz ilk hareketi bu adamı takip etmek oldu. Kim bilir, belki de aradığı izi sonunda ele geçirmişti? Her koşulda adamı yakından görüp bu esrarı aydınlatmak gerekti. Ne var ki bu fikir aklına geldiğinde artık çok geçti, adam ortalıktan kaybolmuştu bile. Küçük yan sokaklardan birine sapmıştı. Marius onu bir daha bulamadı. Bu rastlantı onun kafasını birkaç gün meşgul etti, sonra kafasından silinip gitti. “Adam sen de,” dedi kendi kendine, “Herhalde bir benzeyişten başka bir şey değildi.”

II
BİR BULUŞ

Marius Gorbeau viranesinde oturmaya devam ediyordu. Orada kimseye dikkat ettiği yoktu.

Aslında o tarihte, bu viran evde Marius’tan ve onun bir defa kiralarını ödemiş olduğu Jondrettelerden başka oturan yoktu. Marius da zaten o zamana kadar bu Jondrettelerden ne babayla, ne anayla ne de kızlarla konuşmuştu. Öbür kiracılarsa ya taşınmışlar, ya ölmüşler ya da kiralarını ödemedikleri için atılmışlardı.

O kış, bir gün öğleden sonra, güneş biraz yüzünü göstermişti. Ama o gün 2 Şubat, yani kadim Chandeleur Yortusu günüydü. Altı haftalık bir soğuğun habercisi olan o günün hain güneşi, Mathieu Loensberg’e haklı olarak şu klasikleşmiş iki mısraı ilham etmiştir:

Işıtsa da ışıtsa da güneş dünyayı,

Yine hemen girer inine koca ayı.

Marius henüz çıkmıştı ininden, gece oluyordu. Akşam yemeğine gitme saatiydi çünkü; heyhat, yeniden akşam yemeklerini yemesi gerekmişti. Ey ideal ihtirasların kusurlu yanları!

Marius kapısının eşiğini aştığı sırada Mam Bougon şu ünlü monologunu söyleyerek oraları süpürüyordu:

“Şimdi ucuz ne kaldı ki? Her şey ateş pahası. Ucuz olan yalnız dünyanın çilesi; o bedava, dünyanın çilesi bedava!”

Marius, Saint-Jacques Sokağı’na varmak için şehir kapısına doğru, bulvardan ağır ağır yukarıya çıkıyordu. Kafası önüne eğik, düşünceli düşünceli yürüyordu.

Birdenbire pusun içinde birilerinin ona değerek geçtiğini hissetti; döndü baktı, eskiler içinde iki genç kız gördü; birisi ince uzun, öbürü biraz daha kısaydı. Hızla geçiyorlardı, nefes nefese ve ürkmüşlerdi, kaçar gibi bir halleri vardı. Marius’la karşılaşmış, onu görmemiş, geçerken çarpmışlardı. Marius alacakaranlıkta, onların kanı çekilmiş yüzlerini, bozulmuş dağınık saçlarını, iğrenç başlıklarını, partal etekliklerini ve çıplak ayaklarını fark ediyordu. Bir yandan koşuyor, bir yandan da konuşuyorlardı. Uzun boylusu alçak sesle şöyle diyordu:

- Aynasızlar geldi. Az kalsın beni dalgaya getirip enseliyorlardı.

Öteki cevap veriyordu;

- Gördüm onları. Fertiği çektim, çektim, çektim!

Marius bu müthiş argodan, jandarmalar ya da belediye çavuşları bu iki çocuğu tam yakalayacakları sırada, bunların kaçıp kurtuldukları anlamını çıkardı.

Kızlar bulvarın, Marius’un arkasında kalan ağaçları altına daldılar ve orada karanlığın içinde kısa bir süre belli belirsiz bir beyazlık meydana getirdiler, sonra bu beyazlık silindi gitti.

Marius bir an durmuştu.

Tam yoluna devam etmek üzereyken yerde, ayaklarının dibinde, kurşuni renkte küçük bir paket gözüne ilişti. Eğilip aldı. İçinde kâğıtlar varmış duygusunu veren bir zarftı bu.

- İyi, dedi, şu zavallılar düşürmüş olmalılar.

Geriye, geldiği yöne doğru yürüdü, seslendi, fakat kızları bulamadı. Artık uzaklaşmış olduklarını düşündü, paketi cebine koydu ve yemek yemeye gitti.

Yolda giderken Mouffetard Sokağı’nda kapı girişlerinden birinde, üç sandalyenin üzerine konulmuş, üzeri siyah bir kumaşla örtülü ve bir mumla ışıklandırılmış bir çocuk tabutu gördü. Alacakaranlıkta gördüğü iki kızı hatırladı.

- Zavallı analar! diye düşündü. Çocuklarının ölümünü görmekten daha hazin bir şey var, onların kötü bir hayat sürdüklerini görmek.

Sonra kederini değiştiren bu gölgeler aklından çıktı, tekrar her zamanki kaygılarına gömüldü. Yeniden Lüksemburg Parkı’nın güzel ağaçları altında, açık havada, gün ışığında aşk ve mutlulukla geçen altı ayını düşündü.

- Hayatım ne kadar karardı! dedi kendi kendine. Gerçi genç kızlar yine çıkıyorlar karşıma. Yalnız eskiden onlar melektiler, şimdiyse birer gulyabani.

III
DÖRTYÜZLÜ

Marius gece yatmak için soyunurken eli ceketinin cebinde, bulvarda bulup aldığı pakete rastladı. Onu unutmuştu. Paketi açmanın yararlı olacağını, eğer gerçekten şu kızlara aitse içinde belki adreslerinin bulunduğunu ya da hiç olmazsa onu kaybeden kimseye geri verebilmesi için gerekli bilgileri taşıdığını düşündü.

Zarfı açtı.

Mühürlü değildi ve içinde yine mühürlü olmayan dört tane mektup bulunuyordu.

Üzerlerinde adresleri yazılıydı. Dördünden de berbat bir tütün kokusu yayılıyordu. Birinci mektup şu adresi taşıyordu: Sayın Madam Markiz de Grucheray, Mebusan Meclisi karşısındaki meydan, no...

Marius aradığı bilgileri burada bulabileceğini düşündü. Zaten mektup da kapalı olmadığından herhalde okumasında bir sakınca yoktu. Mektup şöyle yazılmıştı:

Sayın Markiz,

Merhamet ve rahmet erdemi, toplumu en sıkı şekilde bağlayan erdemdi. Hıristiyanlık duygunuzu dolaştırınız ve sadakat ve vefakarlığın ve kutsal meşrutiyet davasına bağlılığın kurbanı olan, bu davayı savunmak için kanını harcayan, servetini feda eden ve bugün en büyük sefalet içinde bulunan bu talihsiz İspanyol’a merhamet ediniz. Terbiyesi ve şerefi yaralarla dolu bir askerin son derece zahmetli bir hayatı muhafaza edebilmesi için muhterem şahsınızın ona bir yardım ihsan edeceğinden asla şüphesi bulunmamaktadır. Ve ruhunuzu harekete geçiren insanlık duygusuna ve sayın Markiz’in bunca bedbaht bir millete karşı olan ilgisine peşinen güvenmektedir. Ricaları boşuna olmayacak ve minnettarlıkları onun büyüleyici hatırasını muhafaza edecektir.

Taşımaktan şeref duyduğum derin saygı hislerimle,

Madam,

DON ALVAREZ, İspanyol süvari yüzbaşısı,

Fransa’ya sığınan, vatanı uğruna yollara düşen, ne yazık ki

bu yolculuğu sürdürmek olanağı bulamayan kulunuz.

İmzaya hiçbir adres eklenmemişti. Marius adresi ikinci mektupta bulmayı umdu. Bunun üzerine şöyle yazılmıştı:

Sayın Madam Kontes de Montvernet, Cassette Sokağı, No. 9.

Marius bu mektupta şunları okudu:

Sayın Kontes,

Sonuncusu sekiz aylık olan altı çocuklu bir ailenin talihsiz annesiyim. Son loğusalığımdan beri hastayım. Kocam tarafından terk edildim, beş aydan beri dünyada hiçbir gelirim olmadığından en korkunç yoksulluk içindeyim. Sayın Kontes’e güvenerek, şeref verirler, derin saygılar.

BALIZARD Kadın

Marius üçüncü mektuba geçti. Bu da öbürleri gibi bir rica mektubuydu. İçinde şunlar yazılıydı:

Mösyö Pabourgeot, seçmen, toptan tuhafiye taciri, Saint-Denis Sokağı, Aux Fers Sokağı köşesi.

İşbu mektubu size sempatilerinizin kıymetli lütfunu bana bahşetmenizi ve Theâtre-Français’ye bir dram yollamış bulunan bir edebiyatçıyla ilgilenmenizi rica etmek için gönderiyorum. Dramın konusu tarihî olup, olay İmparatorluk devrinde Auvergne’de cereyan etmektedir. Üslubu sanırım, tabii ve vecizdir ve bazı meziyetleri olabilir. Dört yerinde şarkı olarak okunacak kıtalar vardır. Komik, ciddi, beklenmedik olaylar eserde karakterlerin çeşitliliğine karışmakta ve bütün entrikaya hafifçe bir romantizm rengi yayılmaktadır. Entrikaya gelince, o esrarlı bir şekilde gelişmekle ve çarpıcı ani olayların ardından birtakım parlak sahne darbeleri arasında çözülmektedir.

Başlıca amacım, yüzyılımızın insanını gittikçe sarmakta olan arzuyu, yani modayı, hemen her yeni esintiyle değişen bu kaprisli ve garip maymun iştahlıyı tatmin etmektir.

Bu meziyete rağmen bazı imtiyazlı yazarların kıskançlık ve bencilliğinin tiyatro dışında kalmamı sağlamasından korkmaktayım, çünkü mesleğe yeni katılmış olanlara içirilen acı iksirleri bilmez değilim.

Sayın Pabourgeot, edebiyatçıların aydın kafalı koruyucusu olarak taşıdığınız haklı şöhret, size kızımı gönderme cesaretini verdi bana. Kendisi size bu kış mevsiminde ekmeksiz ve ateşsiz kalacak derecede muhtaçlık durumumuzu arz edecektir. Yazdığım dramı ve bütün ileride yazacaklarımı size bahşetmemi kabul buyurmanızı rica etmem, sizin koruyucu kanatlarınız altına sığınmak onuruna ne kadar tamah ettiğimin, yazılarımızı sizin adınızla korumak istediğimin kanıtıdır. Beni en ufak bir bağışınızla onurlandırma tenezzülünde bulunursanız, hemen size olan minnet borcumu ödemek üzere manzum bir piyes hazırlamaya koyulacağım. Elimden geldiği kadar kusursuz olmasına çaba göstereceğim bir piyes, dramın başına eklenmeden, sahnede oynanmadan önce size yollanacak.

Mösyö ve Madam Pabourgeot’ya,

En derin saygılarımla, GENFLOT, edebiyatçı.

Hamiş: Hiç olmazsa kırk metelik.

Bizzat gelmeyerek kızımı gönderdiğim için özür dilerim, fakat üzücü giyim kuşam nedenleri beni dışarı çıkmaktan men ediyor...

Marius nihayet dördüncü mektubu açtı. Üstünde şu adres vardı: Saint-Jacques-du-Haut-Pas Kilisesindeki hayırsever Mösyö’ye. İçinde şu birkaç satır bulunuyordu:

Hayırsever insan,

Kızımla birlikte gelmek tenezzülünde bulunursanız, sefil bir felakete şahit olursunuz ve size belgelerimi gösteririm.

Bu yazıların karşısında cömert ruhunuz hassas bir iyilikseverlik duygusuyla harekete geçecektir, çünkü hakiki filozoflar daima şiddetli heyecanlar duyarlar.

Merhametli insan, kabul ediniz ki biraz yardım görebilmek için en zalim ihtiyaçların pençesinde kıvranmak ve ne acıdır ki sanki sefaletimizin hafifletilmesini beklerken ıstırap çekmekte ve açlıktan ölmekte serbest değilmişiz gibi, bunu resmî makamlara tasdik ettirmek gerekiyor. Kaderler bazıları için çok felaketli, bazıları içinse fazla cömert, fazla koruyucu olmaktadır.

Ziyaretinizi ya da tenezzül buyurursanız bağışınızı bekler, taşımakla müşerref olduğum saygı hislerimi kabul etmenizi rica ederim.

Ey yüce gönüllü insan, en saygılı duygularımı kabul etmek lütfunda bulunmanızı rica ederim.

P. FABANTOU, tiyatro artisti.

Marius bu dört mektubu okuduktan sonra eskiye göre fazla ileri gitmiş bulunmuyordu.

Öncelikle imza sahiplerinden hiçbiri kendi adresini vermiyordu.

Sonra mektuplar dört ayrı kişiden, yani Don Alvarez, Balizard Kadın, şair Genflot ve tiyatro artisti Fabantou’dan geliyor gibi görünüyordu ama bir gariplikleri vardı, dördü de aynı yazıyla yazılmışlardı.

Hepsinin de aynı kişiden geldiği dışında bir sonuç çıkarılamazdı bundan.

Ayrıca şu da bu tahmini daha akla yakın kılıyordu ki, dört mektupta da aynı sarı kaba kâğıt kullanılmıştı, aynı tütün kokusu vardı ve besbelli üslup değişikliği yapılmak istenmişse de aynı imla yanlışları hepsinde derin bir rahatlıkla tekrarlanıyordu; edebiyatçı Genflot’nun bu konuda İspanyol yüzbaşısından hiç de geri kaldığı yoktu.

Bu küçük esrarı keşfe çalışmak boşuna bir gayretti. Bir buluş olmasaydı eğer, bunun boş bir aldatmaca olduğu söylenebilirdi. Marius fazlasıyla kederliydi zaten, tesadüfün bir şakasını bile hoş karşılayacak, kaldırım taşlarının kendisine oynamak ister göründükleri oyuna kapılacak halde değildi. Kendisiyle alay eden dört mektubun arasında körebe durumunda hissediyordu kendisini.

Kaldı ki bu mektupların Marius’un bulvarda rastladığı genç kızlara ait olabileceğini gösteren herhangi bir işaret de yoktu. Sonuç olarak besbelli değersiz kâğıt parçalarıydı bunlar.

Marius hepsini yeniden zarfın içine koyup bir köşeye attı ve yattı.

Sabah saat yediye doğru yeni kalkmış, kahvaltısını etmiş, çalışmaya hazırlanıyordu ki, kapısı yavaşça vuruldu. Hiçbir mülkü olmadığı için, odasının anahtarını kilidinden çıkarmazdı; ancak bazen, pek seyrek olarak, acele bir iş üzerinde çalıştığı zaman kapısını kilitlerdi. Hatta evde yokken bile anahtarını kilidin üzerinde bırakırdı. “Soyacaklar sizi,” derdi Mam Bougon. “Neyimi?” derdi Marius da. Ama gerçekten de, Mam Bougon’a zaferin tadını tattırmak üzere, bir gün Marius’un bir çift eski ayakkabısını çalmışlardı.

Birinci seferki gibi gayet yavaş olarak ikinci bir defa daha vuruldu kapıya.

Marius:

- Giriniz, dedi.

Kapı açıldı.

Marius masanın üzerindeki kitaplardan ve yazılardan gözünü ayırmadan:

- Ne istiyorsunuz, Mam Bougon? dedi.

Mam Bougon’nunkine benzemeyen bir ses cevap verdi:

- Affedersiniz mösyö...

Paslı, titrek, boğuk, pürüzlü, alkolden, içkiden kısılmış bir yaşlı insan sesiydi bu.

Marius hızla döndü ve karşısında genç bir kız gördü.

IV
SEFALET İÇİNDE BİR GÜL

Gencecik bir kız, aralanmış kapıda ayakta duruyordu. Sefil odaya gün ışığının girdiği çatı penceresi tam kapının karşısındaydı ve bu çehreyi donuk bir ışıkla aydınlatıyordu. Soluk, çelimsiz, bir deri bir kemik bir yaratıktı bu. Titreyen, buz kesmiş bu çıplaklığın üzerinde bir gömlekle bir eteklikten başka bir şey yoktu. Kuşağı sicimdendi, saç bağı sicimdendi, omuz kemikleri gömleğinden sivri sivri dışarı çıkmıştı, sarımsı lenfatik bir solgunluğu vardı, köprücük kemikleri sapsarı, elleri kırmızı kırmızıydı, ağzı yarı aralık ve eğriydi, dişleri keşiş dişi gibiydi, feri sönmüş gözleri küstah ve bayağıydı, kavruk bir genç kız şekliyle bozuk ahlaklı bir yaşlı kadın bakışına sahipti; on beş yaşla elli yaşın karışımı gibi bir şeydi; aynı zamanda hem güçsüz hem korkunç, ağlatamadıklarını titreten cinsten bir varlıktı.

Marius ayağa kalkmış, âdeta rüyalara giren hayalet şekillerine benzeyen bu yaratığı bir çeşit şaşkınlıkla gözden geçiriyordu.

İşin en acıklı yanı, bu kızın dünyaya çirkin olmak için gelmemiş olmasıydı. Hatta çocukluğunda güzel bile olması gerekirdi. Yaşının letafeti, sefahat ve sefaletin vaktinden önce getirdiği iğrenç ihtiyarlığa karşı hâlâ mücadele vermekteydi. On altı yaşındaki bu yüzde bir güzellik kalıntısı can çekişiyordu; tıpkı bir kış gününün seherinde korkunç bulutların altında sönen soluk güneş gibi.

Bu yüz Marius’a büsbütün yabancı gelmedi. Onu bir yerden hatırlar gibiydi.

- Ne istiyorsunuz matmazel? diye sordu.

Genç kız, sarhoş bir kürek mahkûmu sesiyle cevap verdi:

- Size bir mektup getirdim Mösyö Marius.

Marius’a adıyla hitap ediyordu. Bu durumda Marius kızın kendisiyle ilgili bir işi olduğundan şüphe edemezdi; ama bu kız kimdi? Adını nereden biliyordu?

Kız, Marius’un içeri buyur etmesini beklemeden odaya girdi. Can sıkıcı bir güvenle bütün odaya ve yapılmamış yatağa bakarak kararlı bir tavırla ilerledi. Ayakları çıplaktı. Etekliğindeki geniş deliklerden uzun bacakları ve zayıf dizleri görünüyordu. Soğuktan titriyordu.

Gerçekten de elinde bir mektup tutuyordu. Onu Marius’a uzattı.

Marius mektubu açarken geniş, iri mühür hamurunun henüz ıslak olduğunu fark etti. Mesaj pek uzaktan gelmiş olamazdı. Okudu:

Nazik komşum, delikanlı!

Bana yaptığınız iyiliği, altı ay önce kiramı ödediğinizi öğrendim. Sağolun delikanlı. Büyük kızım size, iki gündür dört kişi bir lokma ekmeksiz olduğumuzu ve eşimin hasta olduğunu söyleyecektir. Eğer tahminimde yanılmıyorsam bu beyan karşısında yüce yüreğinizin insaniyete geleceğini ve küçük bir iyilikte bulunmak, bana yardımcı olmak arzusunu sizde hakim kılacağını ümit etmem gerektiğine inanıyorum.

İnsanlığın hayrına çalışanlara borçlu olduğumuz üstün saygılarımla.

Jondrette

Hamiş: Kızım emirlerinizi bekleyecektir, Aziz Mösyö Marius.

Marius’un kafasını önceki akşamdan beri meşgul eden karanlık maceranın ortasında bu mektup, mahzende bir mum gibiydi. Birdenbire her şey aydınlandı. Bu mektup öbür dört mektubun geldiği yerden geliyordu. Yazı aynı, üslup aynı, imla aynı, kâğıt aynı, tütün kokusu aynıydı.

Ortada beş mektup, beş hikâye, beş isim, beş imza vardı, ama imzalayan tek kişiydi. İspanyol yüzbaşısı Don Alvarez, talihsiz ana Balizard, dram şairi Genflot, yaşlı komedyen Fabantou, bu dört kişinin de adı Jondrette’ti, eğer tabii Jondrette’in de adı gerçekten Jondrette ise...

Marius bu viranede oldukça uzun zamandan beri oturmasına rağmen, daha önce de söylediğimiz gibi, bu pek aşağılık komşusunu görmek, daha doğrusu fark etmek fırsatını çok seyrek bulabilmişti. Onun aklı fikri başka taraftaydı ve o taraf neresiyse bakış da oraya döner. Jondrettelerle koridorda, merdivende birçok defa karşılaşmış olması gerekirdi, ama onun için onlar birer gölgeden başka bir şey değildiler. O kadar az dikkat etmişti ki, önceki akşam bulvarda Jondrette’in kızlarına çarptığı halde onları tanımamıştı; evet, besbelli Jondrette’in kızlarıydı onlar ve bu yüzdendir ki şimdi şu odasına giren kız, tiksinti ve merhametle birlikte onda daha önce başka bir yerde rastlamış olmanın belirsiz anısını uyandırmıştı.

Şimdi her şeyi apaçık görüyordu. Komşusu Jondrette’in mesleği, düştüğü sefil durumda hayırsever kimselerin şefkat ve merhamet duygularını sömürmekti. Adresler elde ediyor, zengin ve merhametli olduklarına hükmettiği kişilere uydurma adlarla mektuplar yazıyor, kızları da sakınca ve tehlikeleri üstlenerek bu mektupları taşıyorlardı, çünkü bu baba kızlarını bu şekilde tehlikeye atabilecek dereceye inmişti: kaderiyle kumar oynuyor, kızlarını ortaya sürüyordu. Marius kızların bir önceki günkü kaçışlarına, nefes nefese hallerine, korkularına ve işittiği o birkaç argo sözcüğe bakarak bu talihsizlerin büyük bir ihtimalle bilinmez bazı başka karanlık meslekler daha icra ettiklerini ve böylece bugünkü yapısıyla insan topluluğunun içinde, bunun ortalık yerinde, ne çocuk ne kız ne kadın olan iki sefil varlığın, hem kirli hem masum ucubelerin doğduğunu anlıyordu. Sefaletin meyveleriydi bunlar.

Adı, yaşı, cinsiyeti olmayan hazin yaratıklar ki, onlar için artık ne iyilik ne de kötülük mümkündür ve onlar daha çocukluktan çıkarken bile artık bu dünyada hiçbir şeysizdirler; hürriyetsiz, faziletsiz, sorumsuz, hiçbir şeysiz. Henüz dün açılmışken bugün solan bu ruhlar, sokağa düşüp çamurlara bulanan ve bu arada bir tekerleğin gelip kendilerini ezmesini bekleyen çiçeklere benzerler.

Marius şaşkın ve acıyan gözlerle ona bakarken genç kız da bir hayalet cüretkârlığıyla çatı odasının içinde gidip geliyordu. Çıplaklığına hiç aldırış etmeden serbestçe hareket edip duruyordu. Pejmürde, yırtık gömleği ikide bir hemen hemen beline kadar düşüyordu. Sandalyeleri yerinden çekiyor, komodinin üzerinde duran tuvalet eşyasını karıştırıyor, Marius’un elbiselerine dokunuyor, köşe bucakta ne var ne yok karıştırıyordu.

- Vay, aynanız da varmış! dedi.

Sanki orada yalnızmış gibi, boğazdan gelen kısık sesin hazinleştirdiği vodvil parçaları, deli dolu nakaratlar mırıldanıp duruyordu.

Bu pervasızlığın altından, âdeta bir ezilmişlik, bir huzursuzluk, bir hakirlik kendini belli etmekteydi. Küstahlık bir çeşit utanmadır.

Kızın gün ışığından korkan, yahut kanadı kırılmış bir kuş gibi odanın içinde çırpınmasını, daha doğrusu uçuşmasını görmek kadar hazin bir şey olamazdı. Başka yetişme şartları, başka toplumsal kader içinde bu genç kızın şen ve özgür edasının tatlı ve sevimli bir hal alabileceği hissediliyordu. Hayvanlar arasında bir güvercin olmak için doğmuş bir yaratığın, bir yırtıcı kuş haline geldiği hiçbir zaman görülmemiştir. Bu yalnız insanlarda görülür.

Marius düşünüyor, onu istediği gibi davranması için bırakıyordu.

Kız masaya yaklaştı.

- A kitaplar! dedi.

Donuk gözlerinden bir pırıltı geçti. Ekledi:

- Okumasını bilirim ben.

Sesindeki eda bir şeyle övünmenin mutluluğunu ifade ediyordu. Hiçbir insan böyle bir mutluluğa karşı ilgisiz olamaz. Masanın üstünde açık duran kitabı hırsla kaptı ve oldukça hızlı bir şekilde okudu:

“...General Bauduin Tugayındaki beş taburla, Waterloo Ovası’nın ortasındaki Hougomont Şatosu’nu zapt etmek emrini aldı...”

Okumasını kesti:

- Ah! Waterloo! Ben bunu biliyorum. Evvel zamandaki bir savaş bu. Babam bulunmuş orada. Babam orduda hizmet etti. Biz evde hepimiz sapına kadar Bonapartçıyızdır ha! İngilizlere karşıdır Waterloo.

Kitabı bıraktı, bir kalem aldı, bağırdı:

- Ben yazmasını da bilirim!

Kalemi mürekkebe batırdı ve Marius’a dönerek:

- Görmek ister misiniz? Bakın göstermek için bir kelime yazacağım.

Marius’un cevap vermesine vakit kalmadan, masanın ortasında duran bir kâğıdın üzerine şunu yazdı: “Aynasızlar burada.”

Sonra kalemi elinden attı:

- Hiç imla yanlışı yok. Bakabilirsiniz. Kız kardeşimle ben, eğitim gördük biz. Biz hep böyle değildik. Bize göre değildi bu...

Burada durdu. Fersiz gözbebeğini Marius’a dikerek bir kahkaha attı, içinde bütün acıları ve bunları boğan bütün hayasızlıkları taşıyan bir sesle:

- Boş ver! dedi.

Ve neşeli bir havada şu sözleri mırıldanmaya başladı.

Karnım aç babacığım.

Yiyecek yok.

Üşüyorum anacığım.

Giyecek yok.

Titre,

Lolotte!

Ağla,

Jacquot!

Bu kıtayı bitirir bitirmez haykırdı:

- Ara sıra tiyatroya gidiyor musunuz, Mösyö Marius? Ben gidiyorum. Küçük bir erkek kardeşim var artistlerle dost, bazen bana biletler veriyor. Ama galerideki sıraları hiç sevmem. İnsan orada sıkılır, rahatsız olur. Bazen kaba insanlar oluyor, kötü kokan insanlar da oluyor.

Sonra Marius’u gözden geçirdi, tuhaf bir tavır takındı, ona:

- Mösyö Marius çok güzel bir çocuksunuz siz, biliyor musunuz? dedi.

Ve aynı anda ikisinin de aklına aynı düşünce geldi; kız gülümsedi, delikanlı kızardı.

Kız delikanlıya yaklaştı ve bir elini onun omzuna koydu:

- Siz bana hiç bakmıyorsunuz, ama ben sizi tanıyorum, Mösyö Marius. Size burada, merdivende rastlıyorum, sonra Mabeuf Baba diye birinin evine girerken görüyorum, Austerlitz tarafında oturuyor; bazen, o taraflarda dolaştığım zamanlar. Bu dağınık saçlar da size çok yakışıyor.

Sesini çok tatlı yapmaya çalışıyordu ama ancak çok alçaktan çıkabiliyordu. Kelimelerin bir kısmı gırtlağından dudaklarına giden yolda, bazı notaları eksik bir klavyede olduğu gibi, kayboluyordu.

Marius yavaşça geri çekilmişti. Soğuk ciddiyetiyle, “Matmazel,” dedi, “şurada size ait olduğunu sandığım bir paket var. İzninizle, onu size vereyim.” İçinde dört mektubun bulunduğu zarfı kıza uzattı. Kız ellerini çırparak haykırdı:

- Her yerde aradık bunu!

Sonra paketi hırsla kaptı, zarfı açtı, bir yandan da söyleniyordu:

- Hay Allah müstahakını versin! Kız kardeşimle aramadık yer bırakmadık! Demek siz buldunuz! Bulvarda değil mi? Mutlaka bulvarda bulmuşsunuzdur. Koşarken düşürmüşüz besbelli. Benim bacaksız kız kardeşim yaptı bu sersemliği. Eve döndüğümüzde onu bulamadık. Dayak yememek için, evde mektupları gidecekleri kimselere götürdüğümüzü, bize metelik bile vermediklerini söyledik, işte, halbuki zavallı mektuplar! Peki kuzum, onların bana ait olduğunu nasıl anladınız? Ha evet, yazıdan! Demek dün akşam geçerken çarptığımız adam sizdiniz. Hiçbir şey görünmüyordu ki! Kız kardeşime, “Bir mösyö müydü bu?” dedim. O da bana, “Sanırım öyleydi!” dedi.

Kız bu arada, Saint-Jacques-du-Haut-Pas Kilisesi’ndeki hayırsever mösyöye, adresini taşıyan rica mektubunu açmıştı.

- Bak hele! dedi. Ayinlere gelen şu yaşlı adama verilecek mektup. Tam da saati. Şunu ona götüreyim. Belki öğle yemeği yememize yarayacak bir şeyler verir.

Sonra gülmeye başladı ve ekledi:

- Biliyor musunuz, bugün öğle yemeği yersek ne olur? Evvelsi günkü öğle yemeğimizi, evvelsi günkü akşam yemeğimizi, dünkü öğle yemeğimizi, dünkü akşam yemeğimizi, hepsini bir seferde bu sabah yemiş oluruz. Alın bakalım! Allahın belaları! Memnun değilseniz, geberin köpekler!

Bu sözler, Marius’a bu bahtsız kızın odasına ne aramaya geldiğini hatırlattı.

Yeleğinin ceplerini karıştırdı, hiçbir şey bulamadı.

Genç kız sözüne devam ediyor, sanki Marius’un orada olduğundan habersizmiş gibi konuşuyordu.

- Bazı kereler akşamları başımı alıp giderim. Bazı kereler eve dönmem. Buraya gelmeden önce, geçen kış, köprü kemerleri altında oturuyorduk. Donmamak için birbirimize sokulurduk. Küçük kız kardeşim ağlardı. Su, ne kadar hazindir! Kendimi suda boğmayı düşündüğümde, “Hayır,” diyordum, “su çok soğuktur.” İstediğim zaman yalnız başıma giderim, bazen hendeklerin içinde uyurum. Biliyor musunuz, geceleyin bulvarda yürürken ağaçları bahçe yabaları gibi görürüm, Notre-Dame’ın kuleleri gibi kocaman simsiyah evler görürüm, beyaz duvarların nehir olduğunu düşünürüm, kendi kendime, “Vay, burada su var!” derim. Yıldızlar küçük donanma lambaları gibidirler, sanırsınız ki tütüyorlar ve rüzgâr onları söndürüyor, kulağıma atlar soluyormuş gibi gelir şaşakalırım. Gece olduğu halde laternalar çalındığını, iplik fabrikalarının makinelerinin işlediğini duyarım ya da öyle bir şeyler işte, ne bileyim? Üstüme taşlar atıyorlar sanırım, ne olduğunu bilmeden kaçarım, her şey döner, döner. İnsan yemek yemedi mi, pek acayip oluyor.

Dalgın bir tavırla Marius’a baktı.

Marius ceplerini kurcalaya kurcalaya sonunda beş frank on altı metelik denkleştirebilmişti. O an için dünyada sahip olduğu bütün servet bundan ibaretti. “Bu kadarı benim akşam yemeğim,” diye düşündü, “yarına Allah kerim.” On altı meteliği aldı ve beş frankı genç kıza verdi.

Kız parayı kaptı:

- Güzel! dedi. Güneş çıktı!

Ve sanki güneşte, beynindeki argo çığlarını eritip yuvarlama yeteneği varmış gibi devam etti:

- Beş frank ha! Kral para! Paraların şahı bu! Ayna delikanlısınız! Göğüs çatanama kaptan yaptım sizi. Aferin be! İki günlük rızık! Hem de et yemeği, hem de yahni tarafından! Esaslı kayıntı olacak! Ve de papaz suyu!

Gömleğini omuzlarına kaldırdı, Marius’u derin bir duyguyla selamladı, sonra teklifsiz bir el işareti yaptı ve kapıya doğru yönelerek:

- İyi günler mösyö, dedi. Fark etmez. Ben yine gidip ihtiyarımı bulayım.

Geçerken komodinin üzerinde kurumuş, orada toz içinde küfleneduran bir ekmek kabuğu gördü, atılıp onu dişledi:

- Ne güzel! Kaskatı! Dişlerimi kıracak! diye homurdandı.

Sonra çıktı gitti.

V
KADERİN GÖZ DELİĞİ

Marius beş yıldır sefalet, yoksulluk, hatta zaruret içinde yaşamıştı, ama asıl sefaleti hiç tatmamış olduğunu şimdi anlıyordu. Asıl sefalet, işte bu gördüğüydü. Gözlerinin önünden geçen şu hayaletti sefalet. Gerçekten de, yalnızca erkeğin sefaletini gören henüz bir şey görmüş sayılmaz, kadının sefaletini görmek gerekir; yalnızca kadının sefaletini gören de bir şey görmüş sayılmaz, çocuğun sefaletini görmek gerekir.

Erkek sınıra gelip dayandığı zaman başvurulacak son çarelere de gelmiş demektir. Çevresindeki savunmasız varlıkların vay haline! İş, ücret, ekmek, ateş, cesaret, iyi niyet, bunların hiçbiri onda yoktur. Dışarıda gün ışığı söner gibi olunca, içerdeki ahlak ışığı da söner. Bu karanlıklar içinde erkek, kadının ve çocuğun zaafıyla karşılaşır ve onları zorla en büyük şerefsizliklere doğru iter.

O zaman iğrençliklerin her türlüsü mümkündür artık. Umutsuzluk, hepsi de kötülüğe, suça açılan ince, dayanıksız bölmelerle çevrilidir.

Sağlık, gençlik, şeref, henüz taze olan etin kutsal ve vahşi narinlikleri, kalp, bakirelik, ruhun derisi olan utangaçlık, hepsi çare arayan, ararken yüzkarasına rastlayan, buna alışan yoklayışlar sırasında feci bir şekilde elden geçer, yoğrulurlar. Bu farklı cinsler, yaşlar, akrabalar, rezaletler, masumiyetler karmaşasının sisli, bulanık havasında babalar, analar, kardeşler, erkekler, kadınlar, kızlar âdeta bir maden kitlesi gibi bir araya toplanır, kenetlenirler. Birbirlerine yaslanmış halde bir çeşit izbe kader içine çökerler. Zavallı talihsizler! Nasıl da solgundurlar! Nasıl da üşürler! Sanki bize göre güneşten çok daha uzak bir gezegende gibidirler.

Bu genç kız Marius için karanlıklardan gelen bir haberci oldu âdeta.

Zulmün iğrenç bir yanını onun gözleri önüne serdi. Marius o güne kadar komşularına bir göz atmaktan kendisini alıkoymuş olan hayal ve ihtiras uğraşlarından ötürü kendisini âdeta yeriyordu. Onların kiralarını ödemek düşünmeden yapılan bir hareketti, herkes bu hareketi yapabilirdi; halbuki onun, Marius’un daha iyisini yapması gerekirdi. Ne yani! Gecenin içinde, bütün öbür canlıların dışında, el yordamıyla yaşayan bu terk edilmiş varlıklardan onu sadece bir duvar ayırıyordu, onlarla dirsek dirseğeydi, insanlık zincirinin onlara dokunan son halkasıydı âdeta, onların yanı başında yaşadıklarını, daha doğrusu ölüm hırıltıları çıkardıklarını duyuyor da hiçbir şey yapmıyordu! Her gün, her an duvarın arkasından onların yürüdüklerini, gidip geldiklerini, konuştuklarını duyuyor da hiç kulak asmıyordu! Bu sözlerde iniltiler vardı ama o bunları dinlemiyordu bile, düşüncesi başka yerlerdeydi; hayaller âleminde, erişilemeyecek ışıltılarda, havai sevdalarda, çılgınlıklardaydı; halbuki bu sırada bazı insanoğulları, İsa Mesih dolayısıyla kardeşleri, halk içindeki kardeşleri onun yanı başında can çekişmekteydiler! Ve o da onların felaketinin bir parçası olmakta, bunu büsbütün arttırmaktaydı. Çünkü onun yerinde başka bir komşu olsaydı, daha az hayalci, daha fazla dikkatli bir komşu, hayırsever bir insan, hiç şüphesiz onların yoksulluğunu görür, tehlike işaretlerini fark eder ve böylece onlar belki daha çok önceden himayeye kavuşmuş, kurtulmuş olurlardı! Gerçi bunlar iyice bozulmuş, çürümüş, alçalmış, hatta iğrençleşmiş görünüyorlardı ama düşüp de aşağılanmamış olanlara ender rastlanır; hem zaten, bir noktada talihsizlerle ahlaksızlar tek bir kelimede, uğursuz bir kelimede birleşir, karışırlar: Sefiller. Hata kimdedir? Hem sonra düşüş ne kadar derin olursa, merhamet ve hayrın da o kadar büyük olması gerekmez mi?

Marius, bir yandan kendine bu ahlak dersini verirken -çünkü o da gerçekten namuslu ve dürüst her insan gibi, bazı sebeplerle kendi kendisine terbiyecilik ederdi- ve kendisini layık olduğundan fazla azarlarken, bir yandan da onu Jondrettelerden ayıran duvarı inceliyordu. Merhamet dolu bakışlarını bu bölmeden geçirip o bahtsızları ısıtmaya gitmek ister gibi hali vardı. Duvar latalarla, kirişlerle desteklenen ince bir alçı levhadan ibaretti ve daha önce de söylediğimiz gibi sözlerin, seslerin gürültüsünü tamamen fark edilebilecek şekilde geçiriyordu. Şimdiye kadar bunun farkına varmamış olmak için insanın hayalci Marius olması gerekirdi. Ne Jondretteler tarafında ne de Marius tarafında bu duvara hiç kâğıt yapıştırılmamıştı; kaba yapısı açıkça görülüyordu. Marius hemen hiç farkında olmaksızın bu bölmeyi incelemekteydi. Bazen hayal de düşünce gibi inceler, dikkatle bakar, araştırır. Birdenbire ayağa kalktı; yukarıda, tavana yakın bir yerde, aralarında bir boşluk kalan üç latanın meydana getirdiği üçgen şeklinde bir delik görmüştü. Bu deliği tıkaması gereken sıva parçası düşmüştü; komodinin üzerine çıkılınca bu aralıktan Jondrettelerin sefil barınağı görülebilirdi. Acımanın da bir üzüntüsü vardır ve olmalıdır da. Bu delik âdeta bir gözetleme penceresi meydana getiriyordu. Yardım etmek maksadıyla olunca, bahtsızlığa -gizlice bile olsa bakmakta- bir sakınca yoktur.

- Hele bakalım bir, nasıl insanlar bunlar, diye düşündü Marius, ve de ne durumdalar.

Komodinin üzerine çıktı, gözünü yarığa yaklaştırdı, baktı.

VI
VAHŞİ ADAM İNİNDE

Şehirlerin de ormanlar gibi birtakım derin, karanlık kovukları vardır; en zalim, en korkunç sakinleri oralarda saklanırlar. Yalnız şehirlerde böyle saklananlar yırtıcı, murdar ve küçük yani çirkindirler; ormanlardakiler ise yırtıcı, vahşi ve büyük yani güzeldirler. İnler arasında bir kıyaslama yapılacak olursa, hayvanlarınkini insanlarınkine tercih etmek gerekir. Mağaralar izbelerden daha iyidir.

Marius’un gördüğü bir izbeydi.

Marius fakirdi, odası da sefalet içindeydi ama fakirliği asil olduğu gibi, tavan arası odası da temizdi. Şu an bakışlarının daldığı sefalet yuvası ise iğrenç, pis, berbat kokulu, mide bulandırıcı, karanlık ve kasvetliydi. Bütün eşyası bir hasır iskemle, sakat bir masa, birkaç kırık eski şişe ve iki köşede tarif edilemeyecek berbatlıkta iki yataktan ibaretti. Bütün aydınlığını, örümcek ağlarıyla kaplanmış dört camlı bir tavan penceresinden alıyordu. Bu pencereden ancak bir insan yüzünün hayalet yüzü gibi görünmesine yetecek kadar bir ışık giriyordu. Duvarlar cüzamlı gibiydi, korkunç bir hastalıktan bozulmuş bir surat gibi yamalarla, yara izleriyle kaplıydılar, yapışkan bir rutubet sızdırıyorlardı. Kömürle kabaca çiziktirilmiş müstehcen resimler göze çarpıyordu.

Marius’un oturduğu odanın döşemesi harap tuğla kaplıydı; bu oda ise ne taş ne tahta döşemeliydi, orada doğrudan doğruya viran evin ayak basıla basıla kabarmış eski sıvası üzerinde yürünüyordu. Tozun âdeta içine işlemiş bulunduğu ve tek temizliği süpürge temizliği olan bu eğri büğrü zemin üzerinde eski pabuçlar, terlikler, iğrenç paçavralar gelişigüzel kümeler halinde toplanmışlardı. Yalnız bu odanın bir şöminesi vardı. Zaten bu yüzden yıllık kirası kırk franktı. Şöminenin içinde her şey vardı: bir mangal, bir tencere, kırılmış tahtalar, çivilere asılmış kumaş parçaları, bir kuş kafesi, kül ve hatta biraz da ateş, iki odun parçası hazin hazin tütüyordu.

Bu sefil odanın dehşet verici görünüşünü arttıran bir şey de büyüklüğüydü. Çıkıntıları, köşeleri, karanlık delikleri, çatı altları, koyları, burunları vardı. Bütün bunlar, dibi görünmeyen korkunç oyuklar meydana getiriyor ve buralarda yumruk iriliğinde örümcekler, ayak genişliğinde tespih böcekleri ve hatta belki bilinmez birtakım canavar insanlar sinmiş bekliyor duygusunu veriyordu.

Pis yataklardan biri kapının, öbürü pencerenin yanındaydı. Her ikisinin de birer ucu şömineye dayanıyor ve tam Marius’un karşısına rastlıyordu. Marius’un baktığı aralığa yakın bir köşede duvara siyah tahtadan bir çerçeve içinde renkli bir gravür asılmıştı, altında iri harflerle RÜYA yazılıydı. Gravür uyuyan bir kadınla uyuyan bir çocuğu gösteriyordu; çocuk kadının dizleri üzerindeydi, gagasında bir taçla bulutlar arasında bir kartal görünüyordu, kadın tacı çocuğun başından uzaklaştırıyordu ama bu işi uyanmadan yapıyordu. Dipte, bir hale içinde Napolyon, sarı başlıklı mavi bir sütuna yaslanmış duruyordu, sütun şu yazıyla bezenmişti:

MARINGO

AUSTERLITZ

IENA

WAGRAMME

ELOT

Bu çerçevenin altında uzun bir çeşit tahta levha, eğik bir satıh halinde duvara yaslanmış olarak yerde duruyordu. Bu, tersine çevrilmiş bir tabloya, öbür yanı boyalı olması muhtemel bir çerçeveye, bir duvardan çıkarılmış ve yeniden asılacağı zamana kadar oracıkta unutulmuş bir levhaya benziyordu.

Marius’un, üzerinde bir kalem, mürekkep ve kâğıt gördüğü masanın başında altmış yaşlarında, ufak tefek, zayıf, kurşuniye çalan renkte, vahşi, hali tavrı kurnaz, zalim ve endişeli bir adam oturuyordu: iğrenç bir düzenbaz.

Lavater bu yüzü incelemiş olsaydı, onda akbabayla dava vekili karışımı bir ifade bulurdu; alıcı kuşla çekişme adamı bu yüzde birbirlerini hem çirkinleştirmekte hem tamamlamaktaydılar; çekişme adamı alıcı kuşu adileştirmekte, alıcı kuş çekişme adamını korkunçlaştırmaktaydı.

Uzun kırçıl bir sakalı vardı bu adamın. Kıllı göğsünü ve kırçıl dik tüylü çıplak kollarını açıkta bırakan bir kadın gömleği giymişti. Bu gömleğin altında çamurlu bir pantolonla ucundan ayak parmakları fırlamış çizmeler görülüyordu.

Ağzında bir pipo vardı, tüttürüp duruyordu. Bu sefalet yuvasında bir lokma ekmek yoktu, ama hâlâ tütün vardı.

Adam yazı yazıyordu, herhalde Marius’un okuduklarına benzer bazı mektuplar kaleme almaktaydı.

Masanın bir köşesinde bir parçası kopmuş eski bir kitap görülüyordu. Kitabın okuma salonlarında rastlanan eski 12 yapraklık forması, onun bir roman olduğunu belli etmekteydi. Kapağın üzerinde iri büyük harflerle şu başlık uzanıyordu: TANRI, KRAL, ŞEREF VE KADINLAR- YAZAN: DUCRAY-DUMINIL. 1814.

Adam hem yazıyor hem de yüksek sesle konuşuyordu, söylediklerini duyuyordu Marius:

- Demek ki eşitlik yok, hatta öldüğümüz zaman bile! Pere-La-chaise’e biraz bakın hele! Büyükler, zenginler yukarı taraftadırlar, taş döşeli akasyalı yolda. Oraya arabayla gidebilirler. Küçükler, fakir insanlar, bahtsızlar, kim oluyor ki bunlar! Onları aşağı tarafa koyarlar, diz boyu çamur olan yere, deliklere, rutubet içine. Onları oraya koyarlar ki çarçabuk çürüsünler! Toprağa batmadan onları görmeye gidemezsiniz.

Burada durdu, yumruğuyla masaya vurdu ve dişlerini gıcırdatarak ilave etti:

- Ah! Dünyayı bile yerim!

Kırk ya da yüz yaşında olabilecek şişman bir kadın şöminenin yanına, çıplak topuklarının üzerine çömelmişti.

Onun da sırtında yalnızca bir gömlek, bir de eski kumaş parçalarıyla yamanmış örme bir eteklik vardı. Kaba bezden bir önlük etekliğin yarısını örtüyordu. İki büklüm ve büzülmüş bir halde durmasına rağmen, bu kadının çok uzun boylu olduğu görülüyordu. Kocasının yanında dev gibi bir şeydi. Ak düşmüş kızılımsı sarı renkte berbat saçları vardı, şöminenin ışığını yansıtan yassı tırnaklı iri elleriyle ara sıra bunları karıştırıyordu.

Yanında, yerde, öbürüyle aynı boyda bir kitap, belki de aynı romanın bir cildi, ardına kadar açık olarak duruyordu. Marius yataklardan birinin üstünde uzun boylu, kansız yüzlü küçük bir kızın oturduğunu görüyordu. Kız hemen hemen çıplaktı, ayaklarını yataktan aşağı sarkıtmış, ne dinler ne görür, hatta ne de yaşar gibi bir hali vardı. Onun odasına gelenin kız kardeşiydi bu besbelli.

On bir, on iki yaşlarında görünüyordu. Ama dikkatle bakılırsa pekâlâ on dördünde olabileceği anlaşılıyordu. Önceki akşam bulvarda, “Fertiği çektim, çektim, çektim!” diyen çocuktu bu.

Uzun süre büyümekte gecikip sonra çarçabuk ve âni boy atan çelimsiz çocuklardandı. Bu zavallı insan fidanlarını bu hale getiren yoksulluktur. Bu yaratıkların ne çocuklukları ne de ilk gençlikleri vardır. On beş yaşındayken on ikisinde, on altı yaşındayken de yirmisinde görünürler. Bugün küçük kızken, yarın kadındırlar. Sanırsınız ki çabuk bitirmek için hayatı atlaya atlaya yaşıyorlar.

Şu an bu yaratık bir çocuğa benziyordu.

Öte yandan bu barınakta herhangi bir çalışma eseri görülmüyordu; ne bir tezgâh ne bir çıkrık ne bir alet vardı. Bir köşede ne olduğu belirsiz bir hurda demir yığını duruyordu. Umutsuzluğun arkasından, can çekişmenin önünden gelen kasvetli tembellikti bu.

Marius bu mezar havalı odanın içini bir süre gözden geçirdi. Bir mezarın içinden bile daha korkunç bir yerdi burası, çünkü burada insan ruhunun kımıldadığı, hayatın çırpındığı hissediliyordu.

İzbe, mahzen, toplum yapısının en aşağılarında bazı aşırı muhtaçların süründükleri yeraltı kovuğu henüz tam anlamıyla mezar değil, onun bekleme odasıdır; ama tıpkı en büyük ihtişamlarını sarayların girişinde sergileyen şu zenginler gibi, hemen oracıktaki ölüm de en büyük sefaletlerini sanki bu bekleme odasına yerleştirmiş gibidir.

Adam susmuştu, kadın konuşmuyordu, genç kız nefes almıyor gibiydi. Kalemin kâğıt üzerinde cızırdadığı duyuluyordu.

Adam yazmaya devam ederek homurdandı:

- Alçak! Alçak! Hepsi alçak!

Hazreti Süleyman’ın mesellerine bir nazire olan bu söz üzerine kadın içini çekti:

- Sakin ol yavrum, dedi. Üzme canını sevgilim. Sen o adamların hepsine mektup yazacak kadar güçlüsün kocacığım.

Soğukta olduğu gibi sefalette de vücutlar birbirine sokulur ama yürekler uzaklaşır. Görünüşe göre bu kadın bu adamı bütün kalbiyle sevmiş olmalıydı ama bütün topluluğun üzerine çöken korkunç sefalet içinde, günlük karşılıklı ithamlar arasında sönüp gitmişti bu sevgi. Artık onun içinde kocasına karşı sevgisinin külünden başka bir şey yoktu. Yalnız çok defa görüldüğü gibi okşayıcı hitaplar hâlâ yaşamaktaydı. Ağzıyla kocasına, “sevgilim, yavrum, kocacığım” vs. diyor, ama kalbi susuyordu.

Adam yeniden yazmaya koyulmuştu.

VII
STRATEJİ VE TAKTİK

Marius kendisine ayaküstü uyduruverdiği bu gözetleme kulesinden kalbi daralmış bir halde tam aşağı iniyordu ki bir gürültü dikkatini çekti ve olduğu yerde kaldı.

Odanın kapısı birdenbire açılmış, eşikte büyük kız belirmişti. Ayaklarında çamura bulanmış kaba erkek ayakkabıları vardı, çamur kırmızı ayak bileklerine kadar sıçramıştı, lime lime bir pelerine sarınmıştı. Marius bir saat önce bunu görmemişti onun sırtında ama kendisine daha çok acındırmak için herhalde odanın kapısında bırakmış ve giderken almış olmalıydı. Kız içeri girdi, kapıyı arkasından itti, nefes almak için bir durdu, çünkü soluk soluğaydı. Sonra bir zafer ve sevinç çığlığı kopardı:

- Geliyor!

Baba gözlerini, kadın başını çevirdi, küçük kız kardeş hiç kıpırdamadı.

- Kim? diye sordu baba.

- O mösyö!

- İnsaniyetli adam mı?

- Evet.

- Hani Saint-Jacques Kilisesi’ndeki?

- Evet.

- Şu ihtiyar?

- Evet.

- Gelecek öyle mi?

- Arkamdan geliyor.

- Emin misin?

- Eminim.

- Sahi mi, geliyor mu?

- Arabayla. Rothschild’in kendisi!

Baba ayağa kalktı.

- Nerden eminsin? Arabayla geliyorsa sen nasıl ondan önce vardın? Bari adresi doğru verdin mi ona? Koridorun sonunda, sağdaki son kapı dedin mi? Allah vere de yanılmasa! Demek kilisede buldun onu? Mektubumu okudu mu? Ne dedi sana?

- Dur bakalım hele! dedi kız. Amma da dört nala gidiyorsun babalık! Bak işte. Kiliseye girdim, her zamanki yerindeydi, önünde bir reverans yaptım, mektubu verdim, okudu, sonra bana, “Nerede oturuyorsunuz evladım?” dedi. Ben de ona, “Ben sizi götüreyim, efendim,” dedim.” O, “Hayır, siz bana adresinizi verin, kızım alışverişe gidecek, ben bir araba tutar sizinle aynı zamanda varırım evinize,” dedi. Adresi verdim ona. Evin yerini söyleyince şaşırmış göründü, bir an tereddüt etti. Ama sonra, “Fark etmez, gelirim,” dedi. Ayin bitince kızıyla birlikte kiliseden çıktığını, arabaya bindiklerini gördüm. Koridorun dibinde, sağdaki son kapı diye sıkı sıkı tarif ettim ona.

- Peki geleceğini nereden biliyorsun?

- Şimdi arabanın Petit-Banquier Sokağı’na doğru geldiğini gördüm. Onun için koştum ya zaten.

- Aynı araba olduğunu ne biliyorsun?

- Çünkü numarasını görmüştüm.

- Neydi numarası?

- 440.

- İyi, akıllı kızsın sen.

Kız küstahça baktı babasına ve ayağındaki pabuçları göstererek:

- Akıllı bir kız olabilirim ama şunu söyleyeyim ki bir daha bu pabuçları giymeyeceğim, istemiyorum artık onları, önce sağlığım için sonra da temizliğim için. İçine su alan, sonra da yolda hep vırç vırç vırç yapan tabanlar kadar sinir bozucu şey bilmiyorum. Yalınayak dolaşırım daha iyi.

- Haklısın, diye cevap verdi baba. Sesinin tonu genç kızın hırçınlığıyla tezat teşkil ediyordu. Ama ne var ki kiliselerden içeri sokmazlar seni sonra. Fakirlerin de ayakkabıları olması gerek. Tanrı’nın evine yalınayak girilmez, diye acı acı ekledi.

Sonra zihnini kurcalayan konuya döndü:

- Buna emin misin, geldiğinden emin misin?

- Peşim sıra geliyor, dedi kız.

Adam doğruldu. Yüzünü âdeta bir vahiy aydınlığı sarmıştı.

- Karıcığım! diye seslendi. Duyuyor musun? İnsaniyetli adam geliyor işte. Ateşi söndür.

Şaşırakalan ana yerinden kıpırdamadı.

Baba bir cambaz çevikliğiyle sıçrayıp şöminenin üstünde duran ağzı kırık bir testiyi kaptı ve yanan odunların üzerine su serpti.

Sonra büyük kızına dönerek:

- Sen! İskemlenin hasırını yol, dedi.

Kızı hiçbir şey anlamıyordu.

İskemleyi yakaladığı gibi bir topuk darbesiyle onu hasırı kopuk bir iskemle haline getirdi. Bacağı iskemleye geçmişti.

Bacağını çekerken kızına sordu:

- Hava soğuk mu?

- Çok soğuk, kar yağıyor.

Baba bu defa pencerenin yanındaki köpek yuvası yatağın üstünde oturan küçük kıza döndü, gürler gibi bir sesle ona bağırdı:

- Çabuk! İn yataktan miskin! Hiçbir iş yapmaz mısın sen? Camın birini kır!

Küçük kız titreyerek yataktan aşağı atladı.

- Bir cam kır! diye tekrarladı adam.

Çocuk, ne yapacağını bilemez bir halde duruyordu.

- Duymuyor musun ne dediğimi? diye baba tekrarladı. Bir cam kır diyorum sana!

Çocuk yılgın bir boyun eğişle ayak parmaklarının ucuna basarak kalktı ve camlardan birine bir yumruk indirdi. Cam kırıldı ve büyük bir gürültüyle yere düştü.

- Âlâ, dedi baba.

Ciddi ve kabaydı. Bakışlarını sefil odanın dört bir bucağında çabuk çabuk dolaştırıyordu.

Savaşın başlamak üzere olduğu sırada son hazırlıklarını yapan bir generaldi sanki.

Henüz tek kelime söylememiş olan ana ayağa kalktı, ağır ve boğuk bir sesle, sözleri ağzından donmuş gibi dökülerek:

- Sevgilim ne yapmak istiyorsun? diye sordu.

- Yatağa gir, diye cevap verdi adam.

Tartışma kabul etmez bir tonu vardı sesinin. Ana itaat etti, kendisini yataklardan birinin üstüne bütün ağırlığıyla attı.

Bu sırada bir köşeden hıçkırık sesi duyuluyordu.

- Bu da nesi? diye bağırdı baba.

Küçük kız büzüldüğü karanlıktan çıkmadan kan içindeki yumruğunu gösterdi. Cam kırarken yaralanmıştı, annesinin yatağına, yanına gitmiş sessiz sessiz ağlıyordu.

Bu defa diklenip bağırma sırası anaya geldi:

- Görüyorsun işte yaptığın saçmalıkları! Senin camını kırarken elini kesti!

- Daha iyi ya! dedi adam. Böyle olacağı belliydi.

- Ne demek daha iyi? dedi kadın.

Baba, karşılık olarak:

- Sus! diye bağırdı. Basın özgürlüğünü kaldırıyorum.

Sonra üstündeki kadın gömleğini yırtıp bir bez parçası çıkardı, bununla küçük kızın kanayan bileğini sıkıca sardı.

Bunu yaptıktan sonra gözünü memnuniyetle yırtık gömleğe indirdi.

- Gömlek de oldu, dedi. Her şey havasını buldu.

Buz gibi bir rüzgâr pencerede ıslık çalarak odaya giriyordu. Dışarının sisi içeriye doluyor ve orada görünmeyen parmaklar tarafından belli belirsiz didiklenen beyaz bir pamuk gibi genişleyip yayılıyordu. Kırık camdan içeri kar tanelerinin düştüğü görülüyordu. Bir gün önce Chandeleur güneşinin vaat ettiği soğuk gerçekten de gelmişti.

Baba hiçbir şeyin unutulmadığından emin olmak ister gibi çevresine bir göz attı. Eski bir küreği alıp ıslak odunların üzerine, onları iyice saklayacak şekilde kül yaydı. Sonra doğruldu, sırtını şömineye dayadı.

- Şimdi artık insaniyetli adamı kabul edebiliriz, dedi.

VIII
İZBEYE İNEN NUR

Büyük kız yaklaşıp elini babasının elinin üstüne koydu.

- Bak ne kadar üşüyorum, dedi.

- Pöh! diye cevap verdi babası. Ben daha da çok üşüyorum.

Ana öfkeyle bağırdı:

- Zaten daima her şeyin en iyisi sendedir! Kötülüğün bile.

- Kes! dedi adam ve ona dik dik baktı. Ana sustu.

İzbenin içinde bir anlık bir sessizlik oldu. Büyük kız umursamaz bir tavırla pelerininin eteğindeki çamurları temizliyor, kardeşi hıçkırarak ağlamasını sürdürüyordu. Anası onun başını iki eli arasına almış, öpücükler kondurarak alçak sesle:

- Ağlama bir tanem n’olursun, bir şeyciğin kalmayacak, babanı kızdıracaksın, diyordu.

- Hayır! diye bağırdı baba. Aksine! Ağla! Hıçkıra hıçkıra ağla! Böylesi daha iyi.

Sonra büyük kıza dönerek:

- Ama hani ya? Gelmiyor! Bir de gelmeyecek olursa! Ateşimi söndürdüm, iskemlemi deldim, gömleğimi yırttım, camımı kırdım, hepsi boşa gidecek.

- Üstelik yavrucağızı da yaraladın! diye ana mırıldandı.

Baba yeniden konuştu:

- Biliyor musunuz, bu şeytan ini odada da zehir gibi soğuk var! Bu herif gelmezse bir de! Ha! Tamam! Kendisini bekletiyor! Şöyle diyor: “Ne yapalım! Beklesinler beni! işleri güçleri ne?” Ah! Nasıl nefret ediyorum onlardan, nasıl da boğardım şu zenginleri, bayram ederek, sevine sevine, şevkle, memnuniyetle! Bütün zenginleri! O hayırsever geçinen insanları. Dindarlık taslarlar, ayinlere giderler, papazlığa, beylik vaazlar vermeye, takke giymeye özenirler, kendilerini bizden üstün sayarlar, bizi aşağılamaya gelirler, bize “elbise” dedikleri şeyler getirirler, metelik etmez pılı pırtılar! Ve de ekmek! Benim istediğim bu değil alçak sürüsü! Benim istediğim para! Ya! Para mı? Asla! Çünkü efendim biz içmeye gidermişiz, biz ayyaşmışız, miskinmişiz! Peki ya onlar! Onlar nedirler ve vaktiyle neydiler? Hepsi hırsızdı! Öyle olmasa zengin olamazlardı! Ah! Örtüyü dört ucundan tutup toplumu olduğu gibi havaya atmalı! Her şey tuzla buz olur, mümkündür, ama hiç olmazsa kimsenin bir şeysi kalmaz. Bu da bir kazançtır! Peki ama ne oldu kuzum şu senin hayırsever hödük mösyö? Gelecek mi? Hayvan herif belki de adresi unutmuştur! Bahse girerim ki bu ihtiyar hayvan...

Tam o sırada kapı yavaşça vuruldu; adam seyirtip açtı, sunturlu selamlarla, hayranlık gülümsemeleriyle çığlıklar atıyordu:

- Buyurunuz efendim! Lütfen içeri girmek tenezzülünde bulununuz saygıdeğer hayırsever efendim, sevimli kızınız da buyursunlar.

İzbenin eşiğinde olgun yaşta bir adamla bir genç kız belirdiler.

Marius yerinden ayrılmamıştı. O an duyduklarını insan dili anlatmaktan acizdir.

O’ydu bu.

Ancak sevmiş olan bir kimse bu ‘O’ kelimesindeki ışıltılı anlamı tümüyle bilebilir.

Gerçekten de O’ydu bu. Marius birdenbire gözlerinin üstüne yayılan aydınlık buhar tabakası arasından onu ancak fark edebiliyordu. Yokluğunu çektiği o tatlı varlıktı bu, altı ay süreyle onu aydınlatmış olan o yıldızdı; o gözler, o alın, o ağız, kaybolup giden ve gitmesiyle ortalığı geceye çeviren o yüzdü bu. Güneş gibi tutulan görüntü yeniden ortaya çıkıyordu!

Bu karanlığın, bu sefil adamın, bu biçimsiz izbenin, bu dehşetin içinde çıkıyordu yeniden ortaya!

Marius kendinden geçmişçesine titriyordu. Ne demek! O’ydu bu! Kalbinin çarpıntısı görüşünü bulandırıyordu. Gözlerinden yaşlar boşanacağını hissediyordu! Ne demek! Bunca zaman aradıktan sonra nihayet onu tekrar görüyordu işte! Ruhunu kaybetmiş de şimdi onu yeniden buluyormuş gibi geliyordu ona.

Eskiden nasılsa yine öyleydi o, yalnız biraz solgundu. Narin yüzünü mor kadifeden bir şapka çerçeveliyordu, endamı siyah satenden içi pamuklu bir pelerinin altında kayboluyordu. Uzun elbisesinin altından ipekli iskarpinler içindeki küçük ayakları görünüyordu.

Yanında yine Mösyö Leblanc vardı.

Odanın içine doğru birkaç adım atmış ve masanın üzerine oldukça büyük bir paket bırakmıştı.

Kız kardeşlerin büyüğü kapının arkasına çekilmiş, bu kadife şapkaya, bu ipekli mantoya ve bu sevimli, mutlu çehreye karanlık bir gözle bakıyordu.

IX
JONDRETTE NEREDEYSE AĞLAMAKLI OLUR

Sefalet yuvası o kadar karanlıktı ki, dışarıdan gelenler buraya girerken bir mahzene girermiş gibi oluyorlardı. Bu yüzden iki yeni gelen biraz tereddütle ilerlediler, çevrelerindeki belirsiz şekilleri ancak şöyle böyle ayırt edebiliyorlardı. Halbuki odada oturanların alacakaranlığa alışık gözleri onları pek güzel görüp inceleyebiliyordu.

Mösyö Leblanc iyi ve mahzun bakışıyla yaklaştı ve baba Jondrette’e:

- Mösyö bu paketin içinde yeni giyim eşyaları, çoraplar ve battaniyeler bulacaksınız, dedi.

Jondrette yerlere kadar eğilerek:

- Hayırsever meleğimiz bizi lütuflara gark ediyorlar, dedi.

Sonra iki ziyaretçi bu yürekler acısı meskeni gözden geçirdikleri sırada, büyük kızının kulağına eğilerek, usulca ve çarçabuk ekledi:

- Nasıl? Dememiş miydim? Pılı pırtı işte! Para yok. Bunların hepsi aynıdır! Sırasıyken sorayım, bu ihtiyar dangalağa yazılan mektuptaki imza neydi?

- Fabantou, diye cevap verdi kız.

- Tiyatro artisti, âlâ!

Tedbirini zamanında almıştı Jondrette, çünkü tam o sırada Mösyö Leblanc ona dönerek, bir ismi hatırlamaya çalışan bir kimse haliyle konuşmaya başlamıştı:

- Çok acınacak bir durumda olduğunuzu görüyorum mösyö...

- Fabantou, diye hemen cevap verdi Jondrette.

- Mösyö Fabantou, evet, buydu. Şimdi hatırladım.

- Tiyatro artisti, mösyö, hem de başarılı bir tiyatro artisti.

Sözün burasında Jondrette besbelli “insaniyetli adam”ın gönlünü fethetmenin sırası geldiğine hükmetti. Aynı zamanda hem bir panayır soytarısının böbürlenmesine hem de bir sokak dilencisinin yaltaklanmasına benzer bir sesle haykırdı:

- Talma’nın öğrencisi efendim! Ben Talma’nın öğrencisiyim. Vaktiyle talih yüzüme gülmüştü. Heyhat! Şimdi sıra felaketin. Görüyorsunuz işte velinimetim. Ne ekmek ne ateş. Zavallı yavrularımın ısınacak ateşi yok! Bir tek iskemlem var, onun da hasırı yırtık! Camın biri kırık! Bu havada! Eşim yatakta, hasta!

- Zavallı kadın! dedi Mösyö Leblanc.

- Kızım da yaralı! diye Jondrette ilave etti.

Yabancıların gelişiyle kendini unutan çocuk, “küçükhanım”ı seyre koyulmuş, ağlamayı kesmişti.

Jondrette ona usulca:

- Hadi ağlasana! Yaygara etsene! dedi.

Bunu derken de çocuğun yaralı eline bir çimdik attı. Bütün bunları bir hokkabaz becerikliliğiyle yapıyordu. Çocukcağız avaz avaz bağırmaya başladı.

Marius’un yüreğinde “Ursule’üm” diye andığı o tapılacak genç kız hemen çocuğun yanına gitti.

- Vah zavallı yavrucak! dedi.

Jondrette devam etti:

- Güzel küçükhanımcığım, şunun kan içindeki bileğine bakın! Günde altı metelik kazanmak için bir makinede çalışırken geldi başına bu kaza. Belki de kolunu kesmek icap edecek!

- Sahi mi? dedi yaşlı adam endişeyle.

Bu sözü ciddiye alan küçük kız büsbütün ağlamaya başladı.

- Yazık ki öyle velinimetim! diye cevap verdi baba.

Birkaç dakikadır Jondrette, “insaniyetli adam”ı garip bir tarzda süzüyordu. Bir yandan konuşuyor, bir yandan da anılarını toparlamaya çalışır gibi onu dikkatle inceliyordu. Yeni gelenlerin küçük kıza yaralı eli hakkında merakla sorular sordukları bir andan yararlanarak, yatağında bitkin ve şaşkın yatan karısının yanına telaşla seyirtti ve ona heyecanla ve pek usulca:

- Şu adama hele iyice bir bak! dedi.

Sonra yine Mösyö Leblanc’a dönerek, sızlanıp yakarmalarına devam etti:

- Şu halime bakın efendim! Bütün giyeceğim karımın bir gömleğinden ibaret! O da yırtık pırtık! Hem de kış ortasında! Elbisesizlikten dışarı çıkamıyorum. Sırtıma giyecek biraz bir şeyim olsa Matmazel Mars’a gideceğim; beni tanır, çok da sever. Hep Tour-des-Dames Sokağı’nda oturuyor değil mi? Biliyor musunuz efendim, taşrada onunla birlikte oynadık. Onun zafer tacını paylaştım. Celimene benim imdadıma gelir efendim! Elmire, Belisaire’den sadakasını esirgemez! Ama hiçbiri olmuyor işte! Bir metelik bile yok evde! Karım hasta, bir metelik bile yok! Kızım tehlikeli surette yaralı, bir metelik bile yok! Eşimin nefes darlıkları var. Yaşı icabı sonra bir de sinir sistemi işe karıştı. Ona yardım edilmesi gerek, kızıma da tabii! Ama hekim nerede? Eczacı nerede? Nasıl ödersin ücretlerini? Çeyrek metelik bile yok! Onda bir frankın önünde diz çökerdim efendim! İşte sanat bu dereceye kadar indi! Biliyor musunuz sevimli küçükhanımcığım ve siz benim âlicenap koruyucum, iyilik ve erdem teneffüs eden sizler, zavallı kızımın dua etmeye gittiğinde -çünkü ben kızlarımı din yolunda yetiştiririm efendim- her gün sizi gördüğü o kiliseye rayiha katan sizler, biliyor musunuz? Tiyatroyla ilgilenmelerini istemedim onların. Ah! Edepsizler! Hele bir sürttüklerini göreyim! Hiç şakam yoktur benim! Namus, ahlak, erdem konusunda, basarım köteği! Sorun bakın kendilerine! Doğru yoldan gitmeleri gerek. Bir babaları var. İşe aileden uzaklaşmakla başlayıp sonunda herkesin kansı olmaya varan o talihsizlerden değildir onlar. Önce Matmazel Hiçkimsedir’ler, sonra Madam Cümle Âlem olurlar. Tanrı esirgesin! Yoktur böyle şeyler Fabantou ailesinde! Onları faziletli yetiştirmek istiyorum, namuslu olsunlar, kibar olsunlar, Tanrı’ya inansınlar, işte o kadar! Bakın efendim, saygıdeğer efendim, biliyor musunuz yarın ne olacak? Yarın 4 Şubat, kader günü, ev sahibinin bana tanıdığı son süre. Bu akşam borcumu ödemezsem, yarın büyük kızım, ben, ateşli ve hasta eşim, yaralı kızım, dördümüz de buradan kovulup dışarı, sokağa bulvara atılacağız; barınaksız, yağmur altında, kar üstünde kalmacasına. İşte böyle efendim. Dört kira borcum var, bir yıllık! Yani altmış frank.

Jondrette yalan söylüyordu. Dört kira ancak kırk frank yapardı ve de borcu dört kira olamazdı çünkü Marius ikisini ödeyeli daha altı ay olmamıştı.

Mösyö Leblanc cebinden beş frank çıkarıp masanın üzerine attı.

Bu arada Jondrette küçük kızının kulağına homurdanacak vakit buldu:

- Pis herif! Bu beş frankla ne halt etmemi istiyor? Bu benim iskemlemle camımı bile karşılamaz! Gel de masrafını çıkar!

Bu sırada Mösyö Leblanc kendi mavi redingotunun üzerinde taşıdığı kahverengi büyük bir redingotu çıkarıp iskemlenin arkalığına atmıştı.

- Mösyö Fabantou, dedi, üzerimde bu beş franktan fazlası yok, ben şimdi kızımı eve götüreceğim, akşama tekrar gelirim. Siz borcunuzu bu akşam ödemek zorundasınız değil mi?

Jondrette’in yüzü tuhaf bir ifadeyle aydınlandı. Şevkle cevap verdi:

- Evet saygıdeğer Mösyö, saat sekizde ev sahibinin evinde olmam gerekiyor.

- Ben saat altıda burada olacağım ve altmış frankı size getireceğim.

Jondrette kendinden geçmişçesine:

- Ah benim velinimetim! diye haykırdı.

Bir yandan da alçak sesle:

- Ona iyi bak karıcığım! diye ekledi.

Mösyö Leblanc yine güzel genç kızın koluna girmiş ve kapıya doğru dönmüştü:

- Akşama görüşürüz dostlarım! dedi.

- Saat altıda, öyle mi? dedi Jondrette.

- Tam saat altıda.

O sırada sandalyenin üzerinde kalan redingot Jondrettelerin büyük kızının gözüne çarptı.

- Mösyö redingotunuzu unutuyorsunuz, dedi.

Jondrette kızına yıldırım çarpar gibi bir bakış attı ve aynı zamanda omuzlarını korkunç bir şekilde silkti.

Mösyö Leblanc döndü, gülümseyerek cevap verdi:

- Unutmuyorum, bırakıyorum.

- Ah, koruyucum, dedi Jondrette, yüce velinimetim, gözyaşlarımı neredeyse tutamayacağım! Müsaade buyurun da sizi arabanıza kadar geçireyim.

Mösyö Leblanc karşılık olarak:

- Eğer dışarı çıkacaksanız şu redingotu giyin, dedi. Çünkü gerçekten çok soğuk.

Jondrette bu sözü iki ettirmedi. Kahverengi redingotu hemen sırtına geçirdi.

Jondrette önde, iki yabancı arkada, üçü birden dışarı çıktılar.

X
ŞİRKET ARABALARININ TARİFESİ:
SAATİ İKİ FRANK

Marius bütün bu sahneden hiçbir şey kaçırmamıştı ama aslında hiçbir şey de görmemişti. Gözleri genç kızın üzerinde saplanıp kalmış, daha sefalet yuvasına ilk adımını attığı andan itibaren kalbi onu âdeta bütünüyle kavrayıp sarmıştı. Onun orada bulunduğu süre boyunca, Marius maddi idrakleri ortadan kaldıran ve ruhu olduğu gibi tek bir nokta üzerinde toplanmaya iten o kendinden geçiş halini yaşamıştı. Marius o kızı değil, saten pelerinli, kadife şapkalı bir ışığı seyre dalmıştı. Sirius yıldızı odaya girse gözleri daha çok kamaşmazdı.

Genç kız paketi açarken, giyecekleri ve battaniyelerin katlarını düzeltirken, hatta anneye iyi yürekle, yaralı küçük kıza şefkatle sorular sorarken, onun hareketlerini bir bir gözlüyor, sözlerini dinlemeye çalışıyordu. Onun gözlerini, alnını, güzelliğini, endamını, yürüyüşünü biliyordu ama sesini bilmiyordu. Lüksemburg Parkı’nda bir kere birkaç kelimesini duyduğunu sanmıştı ama iyice emin değildi. O sesi duymak, o müzikten birazcık olsun ruhunda taşıyabilmek için ömrünün on yılını verirdi. Gelgelelim Jondrette’in halini acıklı acıklı sergileyişi ve borazan cayırtıları arasında her şey kaybolup gidiyordu. Bu durum Marius’un hayranlığına gerçek bir öfke katıyordu. Genç kıza onu kıskanarak, esirgeyerek bakıyordu. Bu ucube odada, bu iğrenç varlıkların ortasında gördüğünün gerçekten o tanrısal yaratık olduğunu aklı almıyordu. Kurbağalar arasında bir zümrüdüanka kuşu görüyormuş gibi geliyordu ona.

Kız dışarı çıkınca Marius bir tek şey düşünebildi: Onu takip etmek, izini bırakmamak, ancak nerede oturduğunu öğrendikten sonra onu bırakmak ya da hiç olmazsa onu böyle mucizevi bir şekilde bulduktan sonra bir daha kaybetmemek! Komodinden aşağı atladı, şapkasını aldı. Tam elini kilidin sürgüsüne götürüp dışarı çıkmak üzereydi ki, bir düşünce onu durdurdu. Koridor uzun, merdiven dik, Jondrette gevezeydi; Mösyö Leblanc şüphesiz henüz arabaya binmemişti. Şayet koridorda veya merdivende ya da eşikte geri dönüp de onu, Marius’u bu evde görecek olursa mutlaka işkillenecek ve yeniden ondan kaçıp kurtulmanın yolunu bulacaktı; o zaman bir kere daha her şey bitmiş olurdu. Öyleyse ne yapmalı? Biraz beklemeli mi? Fakat bu bekleyiş sırasında araba çekip gidebilirdi. Marius ne yapacağını bilemiyordu. Sonunda tehlikeyi göze aldı ve odadan çıktı.

Koridorda hiç kimse yoktu. Merdivene koştu.

Merdivende de kimseler yoktu. Alelacele aşağıya indi; tam bulvara varmıştı ki, bir arabanın Petit-Banquier Sokağı’nın köşesinden dönüp Paris’e girdiğini gördü.

Marius o yöne doğru seyirtti. Bulvarın köşesine gelince arabayı tekrar gördü, Mouffetard Sokağı’ndan aşağı hızla iniyordu, şimdiden hayli uzaktaydı ve ona yetişmenin çaresi de yoktu. Peki peşinden mi koşacaktı? İmkânsızdı bu, hem zaten arabanın peşinden birinin tabana kuvvet koştuğunu hiç şüphesiz arabadakiler de fark ederdi, kızın babası onu tanırdı.

Tam o sırada, görülmemiş ve şahane bir tesadüf eseri olarak Marius, kiralık araba şirketine ait arabalardan birinin boş bulvardan geçtiğini gördü. Alınacak tek bir karar vardı, bu arabaya binip ötekini izlemek. Bu hem güvenli hem etkili hem de tehlikesizdi. Marius arabacıya durmasını işaret edip seslendi:

- Saat hesabı!

Marius boyunbağsızdı, sırtında düğmeleri eksik iş elbisesi vardı, gömleğinin göğsü kıvrım yerlerinin birinden yırtılmıştı.

Arabacı durdu, göz kırparak sol elini Marius’a doğru uzatıp başparmağı ile işaret parmağını hafifçe ovuşturdu.

- O ne o? dedi Marius.

- Para peşin, dedi arabacı.

Marius üstünde ancak on altı metelik bulunduğunu hatırladı.

- Ne kadar? diye sordu.

- Kırk metelik.

- Dönüşte öderim.

Arabacı cevap yerine ıslıkla Palisse havasını çalarak atını kamçıladı.

Marius uzaklaşan arabanın arkasından şaşkın şaşkın bakakaldı. Yirmi dört meteliği eksik diye sevincini, mutluluğunu, aşkını kaybediyordu! Yine karanlık gecenin içine düşüyordu! Bir an görmüştü, tekrar özgür oluyordu. Sabahleyin şu sefil kıza verdiği beş frankı acı acı ve söylemek gerekir ki derin bir pişmanlıkla düşündü. Eğer o beş frank olsaydı şimdi kurtulmuştu, yeniden doğacaktı, bundan sonra ne olacağı belirsizlikten, karanlıktan çıkacaktı, yalnızlıktan, hüzünden, kederden çıkacaktı; kaderinin siyah ipliğini az önce gözlerinin önünde dalgalanan ve bir kere daha kopan o güzel altın ipliğe bağlayacaktı. Umutsuzluk içinde harap evine döndü.

Marius, Mösyö Leblanc’ın akşama tekrar geleceğine dair söz verdiğini ve bu defa onu takip etmek için daha becerikli davranmanın yeteceğini düşünebilirdi ama hayran hayran seyredişi arasında Mösyö Leblanc’ın verdiği bu sözü galiba duymamıştı bile.

Merdivenden çıkacağı sırada, bulvarın öbür tarafında Barriere des Gobelins Sokağı’nın ıssız duvarı yanında, Jondrette’in “insaniyetli adam”m getirdiği redingota bürünmüş olarak şehir kapısı serserileri diye anılan endişe uyandırıcı görünüşlü adamlardan biriyle konuştuğunu fark etti; şu karışık suratlı, konuşmaları kuşkulu, kötü düşünceli oldukları her hallerinden belli ve hemen daima gündüzleri uykuda olmaları, geceleri çalıştıklarını akla getiren adamlardan biriyle...

Girdaplar yaparak düşen karın altında kımıldamadan durup konuşan bu iki adam, bir zaptiye çavuşunun hemen dikkatini çekecek bir topluluk meydana getiriyordu ama Marius bunu ancak fark etmekle kaldı.

Ama yine de, kalbine acı veren zihin meşguliyetine rağmen Marius, Jondrette’in konuştuğu bu şehir kapısı serserisinin, Courfeyrac’ın bir sefer kendisine gösterdiği Panchaud, namı diğer Printanier, yine namı diğer Bigrenaille diye birisine benzediğini düşünmekten kendisini alamadı. Mahallede oldukça tehlikeli bir gece gezgini olarak tanınıyordu bu adam. Bundan önceki kitapta bu adamın adı geçmişti. Bu Panchaud, namı diğer Printanier, yine namı diğer Bigrenaille, daha sonra birçok cinayet davasında boy göstermiş ve o zamandan beri ünlü bir namussuz olmuştur. O sıralar henüz yeni yeni tanınmış bir namussuzdur. Bugün haydutlar ve profesyonel katiller arasında dillere destandır. Son siyasi devrin sonuna doğru bir ekol oluşturuyordu. Ve Force Hapishanesindeki Aslanlar İni’nde akşamları, gece olurken, gruplar oluşturup aralarında usul usul konuştukları saatlerde ondan söz edilirdi. Hatta bu hapishanede, 1843 yılında otuz mahkûmun güpegündüz kaçmasına yaramış olan devriye yolu altındaki lağım kanalının geçtiği yerde, bu kanalın kapak taşı üstünde PANCHAUD adını okumak mümkündü. Bunu bizzat Panchaud, firar denemelerinden birinde devriye yolunun duvarına büyük bir cüretle kazımıştı. 1832’de polis tarafından göz hapsine alınmış bulunuyordu ama henüz mesleğine ciddi bir şekilde başlamış değildi.

XI
SEFALET ACIYA HİZMETİNİ SUNUYOR

Marius viranenin merdivenlerini ağır adımlarla çıktı. Tam hücresine girmek üzereydi ki koridorda Jondrettelerin büyük kızının peşinden geldiğini gördü. Bu kızı görmeye katlanamıyordu; beş frankını o almıştı, parayı geri istemek için de artık çok geçti, araba çok uzaklardaydı şimdi. Hem zaten kız parayı ona geri vermezdi de. Az önce gelen insanların nerede oturduklarını ona sormak da faydasızdı, bunu bilemeyeceği besbelliydi, çünkü Fabantou imzalı mektubun adresi Saint-Jacques-du-Haut-Pas Kilisesi’ndeki hayırsever Mösyö'ye şeklindeydi. Marius odasına girerek kapıyı arkasından itti.

Kapı kapanmadı. Marius döndü, bir elin kapıyı aralık tuttuğunu gördü.

- Nedir bu? diye sordu. Kim var orada?

Jondrettelerin kızıydı bu.

Marius âdeta hüzünlü bir edayla:

- Siz misiniz? dedi. Yine siz demek! Ne istiyorsunuz benden?

Kız düşünceliydi, ona bakmıyordu. Sabahki kendine güveni yoktu artık. İçeri girmemiş, koridorun loşluğunda duruyordu. Marius onu orada aralık kapıdan görüyordu.

- Hadi ama, cevap verecek misiniz? dedi Marius. Nedir benden istediğiniz?

Kız, içinde belli belirsiz bir ışığın yanar gibi olduğu kederli bakışını ona doğru kaldırdı:

- Üzgün görünüyorsunuz Mösyö Marius. Neniz var?

- Ben mi? dedi Marius.

- Evet, siz.

- Hiçbir şeyim yok.

- Var var!

-Yok.

- Var diyorum size!

- Beni rahat bırakın!

Marius kapıyı yeniden itti, kız onu tutmaya devam ediyordu.

- Bakın, dedi, hata ediyorsunuz. Zengin olmadığınız halde bu sabah iyi davrandınız. Şimdi de öyle olun. Bana yemek yememi sağlayacak bir şeyler verdiniz, şimdi de neyiniz olduğunu bana söyleyin. Kederlisiniz, gözle görülüyor bu. Sizin kederli olmanızı istemem. Bunun için ne yapmak gerek? Bir işe yarayabilir miyim? O işte kullanın beni. Sırlarınızı sormuyorum size, bana onları söylemenize gerek yok ama herhalde yararlı olabilirim size. Babama yardım ettiğime göre size de edebilirim. Mektup götürmek, evlere gitmek, kapı kapı dolaşıp sormak, bir adresi bulmak, birisini takip etmek gerektiğinde ben o işe yararım. Onun için siz de neyinizin olduğunu bana söyleyebilirsiniz, gerekli kişilerle gidip konuşurum. Bazen birisinin başka birileriyle konuşması, olan bitenin bilinmesi için yeter, böylece her şey yoluna girer. Benden faydalanınız.

Marius’un aklına bir fikir geldi. Denize düşen yılana sarılır demezler mi?

Jondrettelerin kızına yaklaştı.

- Bak dinle, dedi.

Kız gözlerinde bir sevinç şimşeğiyle onun sözünü kesti:

- Oh, bana “sen” diye hitap ediniz! Bence böylesi daha iyi.

- Peki, dedi Marius, sen o yaşlı mösyö ile kızını buraya getirdin!

- Evet.

- Adreslerini biliyor musun?

- Hayır.

- Bul bana onu.

Jondrette kızın bakışı kederliyken neşeli, neşeliyken elemli bir hal aldı.

- Bütün istediğiniz bu mu? diye sordu.

- Evet bu.

- Tanıyor musunuz onları?

- Hayır tanımıyorum.

Kız şiddetle:

- Yani onu tanımıyorsunuz ama tanımak istiyorsunuz, dedi.

Onları’nın böyle onu haline gelmesinde tuhaf bir anlam, bir acılık vardı.

- Her neyse, yapabilir misin? dedi Marius.

- O güzel küçükhanımın adresini bulacağım size.

Bu “güzel küçükhanım” sözündeki vurgu da Marius’u rahatsız etti.

- Neyse önemli değil, babanın ya da kızın adresi, dedi. Onların adresi işte!

Kız ona dik dik baktı.

- Ne vereceksiniz bana?

- Ne istersen.

- Ne istersem mi?

- Evet.

- Adresi öğreneceksiniz.

Başını eğdi, sonra ani bir hareketle kapıyı çekip kapattı.

Marius tek başına kaldı.

Bir iskemlenin üstüne attı kendini, başını ve iki dirseğini yatağına dayadı, kavramaktan aciz kaldığı düşüncelere dalmıştı, bir baş dönmesine tutulmuş gibiydi. Sabahtan beri bütün olup bitenler, meleğin ortaya çıkması, kaybolması, bu yaratığın az önce ona söyledikleri, sonsuz bir umutsuzluk içinde dalgalanan bir umut ışıltısı, işte bunlardı belli belirsiz bir şekilde beynini dolduran.

Birdenbire daldığı hayallerden şiddetle çekilip çıkarıldı.

Jondrette’in yüksek ve katı bir sesle, kendisi için son derece merak uyandırıcı olan şu sözleri söylediğini duydu:

- Sana eminim diyorum, onu tanıdım!

Kimden söz ediyordu Jondrette? Kimi tanımıştı? Mösyö Leblanc’ı mı? “Ursule”ün babasını mı? Ne demek! Jondrette onu daha önceden tanıyor muydu ki? Marius, eksikliği hayatı kendisine zindan eden bütün bilgileri böyle ani ve beklenmedik bir şekilde edinecek miydi? Sonunda kimi sevdiğini, bu genç kızın kim olduğunu, babasının kim olduğunu öğrenecek miydi? Onları örten kapkalın karanlık nihayet aydınlanmak üzere miydi? Perde yırtılıyor muydu? Ey! Ulu Tanrım.

Komodinin üstüne çıkmadı âdeta fırladı; bölmedeki küçük pencerenin önünde yerini aldı.

Yeniden Jondrette’in izbesinin içini görüyordu.

XII
MÖSYÖ LEBLANC'IN
BEŞ FRANKININ KULLANILIŞI

Ailenin görünüşünde hiçbir değişiklik yoktu, yalnız kadınla kızlar paketin içinden bazı şeyler almışlar, yün çoraplar, yün gömlekler giymişlerdi. İki yeni battaniye de iki yatağın üzerine atılmıştı.

Jondrette besbelli daha yeni dönmüştü. Hâlâ dışarıdan gelmişliğin soluması içindeydi. Kızları şöminenin yanında yerde oturuyorlardı. Büyük kız küçüğünün elini tedavi ediyordu. Karısı şaşkın bir yüzle şömineye bitişik yatak bozuntusunun üzerine yığılmış gibi duruyordu. Jondrette iri adımlarla odanın içinde bir baştan bir başa gidip geliyordu. Bakışlarında bir olağanüstülük vardı.

Kocasının karşısında ürkek ve hayretten çarpılmış gibi duran kadın, ona:

- Nasıl, sahi mi? Emin misin? diyecek oldu.

- Elbette eminim! Sekiz yıl oldu! Ama onu tanırım! Ah! Tanırım onu! Hemencecik de tanıdım! Nasıl yani! Senin gözüne çarpmadı mı?

- Hayır.

- Halbuki sana dikkat et! dedim. Boy o boy, yüz o yüz, belki biraz daha yaşlı, bazı insanlar hiç yaşlanmıyorlar, nasıl beceriyorlar bunu bilmem, ses o ses. Yalnız daha iyi giyinmiş hepsi bu! Ah! ihtiyar esrarengiz şeytan, enseledim seni, hadi bakalım!

Durdu ve kızlarına:

- Hadi, defolun siz de! dedi. Gözüne çarpmamış olması çok garip doğrusu.

Kızlar söyleneni yapmak için ayağa kalktılar.

Ana kekeledi:

- Yaralı eliyle mi?

- Açık hava ona iyi gelir, dedi Jondrette. Gidin hadi.

Bu adamın karşı gelinemeyen insanlardan olduğu açıkça görülüyordu. İki kız dışarı çıktılar.

Kapıdan çıkarlarken, babaları büyüğünü kolundan yakaladı ve sesine özel bir eda vererek:

- Saat tam beşte burada olacaksınız, dedi. İkiniz de. Size ihtiyacım olacak.

Marius’un dikkati bir kat daha arttı.

Karısıyla yalnız kalınca, Jondrette yine odada dolaşmaya başladı, sessizce iki üç defa gitti geldi. Sonra sırtındaki kadın gömleğinin eteklerini pantolonunun kemerinden içeri sokmak, tıkıştırmak için birkaç dakika uğraştı.

Birdenbire Jondrette Kadın’a doğru döndü, kollarını çapraz kavuşturdu ve bağırdı:

- Sana bir şey söyleyeyim mi? O küçükhanım...

- Ne olmuş? dedi karısı. Neymiş o küçükhanım?

Marius şüphe edemezdi artık, besbelli O’ndan söz ediyorlardı. Şiddetli bir endişeyle dinliyordu. Bütün hayatı kulaklarında toplanmıştı.

Ne var ki Jondrette öne doğru eğilerek karısına alçak sesle söylemişti söyleyeceğini. Sonra doğruldu ve sözünü yüksek sesle tamamladı:

- O’dur!

- O ha? dedi kadın.

- O! dedi kocası.

Ananın ağzından çıkan bu “o” kelimesindeki anlamı hiçbir söz dile getiremez. Ucube bir ses tonuyla karışıp birleşmiş hayretti bu, kudurganlıktı, kindi, öfkeydi. Kocasının kulağına söylediği birkaç kelime, şüphesiz bir ad, bu uyuşuk şişman kadının uyanmasına ve iğrençlikten kıskançlığa geçmesine yetmişti.

- İmkânsız bu! diye haykırdı. Benim kızlarım yalınayak dolaşır, sırtlarına giyecek elbise bulamazlarken, düşünüyorum da! Nasıl olur? İçi pamuk kaplı saten pelerin, kadife şapka, ipekli kumaştan iskarpinler, bütün her şey! İki yüz frankın üstünde giyim kuşam eşyası! Sanırsın ki bir hanımefendi! Hayır, olamaz, yanılıyorsun! Hem sonra öteki gudubet bir şeydi, buysa hiç de fena değil! Hakikaten fena değil! Bu o olamaz!

- O’dur diyorum sana. Göreceksin.

Bu kesin ifade karşısında Jondrette Kadın kırmızı, sarı ablak suratını biçimsiz bir ifadeyle tavana kaldırdı. O an kadın Marius’a kocasından bile daha korkunç göründü. Dişi kaplan bakışlı bir dişi domuzdu bu.

- Nasıl! diye yeniden konuştu. Benim kızlarıma merhametle bakan o müthiş güzel küçükhanım o pis dilenci demek! Ah! Takunyamın topuğuyla karnını patlatmak isterdim onun!

Yataktan aşağıya atladı ve bir an ayakta, saçı başı dağılmış, burun delikleri şişmiş, ağzı aralık, yumrukları sıkılıp geriye doğru uzatılmış olarak durdu. Sonra yine kendini yatağın üzerine attı. Erkek, dişisine hiç aldırış etmeden gidip geliyordu.

Bir süre sessizlikten sonra, Jondrette karısına yaklaştı ve önünde durdu, az önceki gibi yine kollarını çapraz kavuşturmuştu:

- Sana bir şey söyleyeyim mi?

- Ne? diye sordu kadın.

Adam alçak sesle kısaca cevap verdi:

- Artık servet sahibi oluyorum.

Jondrette Kadın, “Çıldırıyor mu yoksa?” der gibi bir bakışla kocasını süzdü.

Jondrette devam etti:

- Allah kahretsin! Bunca zamandır ateşin-varsa-açlıktan-öl-ekmeğin-varsa-soğuktan-öl cemaatine mensuptum! Yeterince sefalet çektim! Hem kendi yükümü, hem başkalarının yükünü! Artık şakam yok, bunu komik bulmuyorum artık, kelime oyunu yeter, Allah Baba! Maskaralığa paydos, ezeli-ebedi peder! Doyasıya yemek, doyasıya içmek istiyorum! Zıkkımlanmak! Uyumak! Hiçbir şey yapmamak! Ben de sıramı kullanmak istiyorum, hele gebermeden önce ben de biraz milyoner olmak istiyorum!

İzbenin içinde bir tur attı ve ekledi:

- Başkaları gibi.

- Ne demek istiyorsun kuzum? dedi kadın.

Adam başını salladı, gözünü kırptı ve gösteri yapmaya hazırlanan bir sokak hokkabazı gibi sesini yükseltti:

- Ne mi demek istiyorum? Bak dinle.

- Hişşt! diye homurdandı Jondrette Kadın. O kadar hızlı olmaz! Başkalarının duymaması gereken işler bunlar.

- Pöh! Kim o başkası? Bitişikteki mi? Onu az önce dışarı çıkarken gördüm. Zaten bir şey duyduğu mu var o koca ahmağın? Hem dışarı çıktığını gördüm diyorum sana.

Fakat yine de bir çeşit içgüdüyle Jondrette sesini alçalttı ama sözlerini Marius’un duyamayacağı kadar da alçaltmadı. Marius’un bu konuşmanın hiçbir kelimesini kaçırmamasını sağlayan diğer bir elverişli durum da, yağan karın bulvardan geçen arabaların gürültüsünü boğmasıydı.

Marius’un işittikleri şunlardı:

- İyi dinle bak! Yakayı ele verdi Karun! Hiç fark etmez! İş oldu sayılır. Her şey ayarlandı. Adamlarla görüştüm. O, bu akşam saat altıda gelecek. Altmış frank getirmek için, alçak herif! Gördün değil mi nasıl döktürdüm yalanları; yok altmış frankmış, yok ev sahibiymiş, yok 4 Şubat’mış! Bu iş öyle bir kiradan ibaret değil! Yağma yok! Neyse, saat altıda gelecek! Bu, bitişik komşunun yemeğe gittiği saattir. Burgon Ana şehirde bulaşık yıkıyor. Evde kimse yok. Bitişikteki hiçbir zaman saat on birden önce dönmez. Küçükler gözcülük edecekler. Sen de bize yardım edeceksin. İşimizi görecektir.

- Ya görmezse? diye kadın sordu.

Jondrette korkunç bir el işareti yaparak:

- Biz onun işini görürüz, dedi.

Ve bir kahkaha attı.

Marius onun güldüğünü ilk defa görüyordu. Soğuk ve yumuşak bir gülüştü bu, insanı ürpertiyordu.

Jondrette şöminenin yanındaki bir dolabı açarak içinden bir kasket çıkardı, kolunun yeniyle ovaladıktan sonra kafasına geçirdi.

- Ben şimdi çıkıyorum, dedi. Göreceğim daha bazı kimseler var. İyi kimseler. Göreceksin işler nasıl yolunda gidecek. Mümkün olduğu kadar az kalacağım dışarıda. Güzel bir oyun oynayacağız. Sen evi kolla.

İki eli pantolonun iki cebinde bir an düşünceli kaldı, sonra haykırdı:

- Biliyor musun, onun beni tanımamış olması iyi şans doğrusu! Eğer o da beni tanısaydı bir daha gelmezdi. Az kalsın kaçırıyorduk elimizden! Sakalım kurtardı beni! Romantik çene sakalım! Güzel, küçük, romantik çene sakalım!

Yeniden gülmeye başladı.

Pencereye gitti. Kar hep yağıyor, göğün kurşunisine çizgiler çekiyordu.

- Ne pis hava! dedi.

Sonra redingotunun önünü kavuşturarak ekledi:

- Bu çul da çok bol. Ama fark etmez, bunu bana bırakmakla çok iyi etti doğrusu ihtiyar kerata! Bunsuz dışarı çıkamazdım, fırsat da yine kaçmış olurdu! İşler buna bağlı halbuki!

Kasketini gözlerinin üzerine çekerek odadan çıktı. Çıkalı henüz birkaç adımlık bir zaman olmuştu ki, kapı yeniden açıldı ve adamın yabani, zeki profili aralıktan tekrar göründü.

- Az kalsın unutuyordum, bir mangallık kömür alman gerek.

Ve “insaniyetli adam”ın ona bıraktığı beş franklığı karısının önlüğüne attı.

- Bir mangallık kömür mü? diye kadın sordu.

- Evet.

- Kaç ölçek?

- İki dolu ölçek olsun.

- Otuz metelik eder. Gerisiyle de akşam yemeği için bir şeyler alırım.

- Sakın ha!

- Niye?

- Yüz metelikliği harcamaya kalkma.

- Niçin?

- Çünkü benim de alacağım bir şey var?

- Ne?

- Bir şey işte.

- Ne kadar lazım sana?

- Buralarda hırdavatçı nerede var?

- Mouffetard Sokağı’nda.

- Ha tamam, sokağın köşesinde dükkânını görüyorum.

- Ama söylesene canım, senin alacağın şeye kaç para lazım?

- Elli metelik, üç frank.

- Akşam yemeği için fazla bir şey kalmayacak.

- Yemek düşünülecek gün değil bugün. Yapılacak daha iyi işler var.

- Peki cicim.

Karısının bu sözü üzerine, Jondrette kapıyı kapadı. Marius bu defa onun viranenin koridorunda uzaklaşan ve merdivenden hızlı hızlı inen ayak seslerini duydu. O sırada, Saint-Médard’da saat biri çalıyordu.

XIII
SOLUS CUM SOLO, İN LOCO REMOTO,
NON COGITABUNTUR ORARE PATER NOSTER[161]

Marius bütün hayalperestliğine rağmen, daha önce de söylediğimiz gibi, metin ve enerjik yaratılışlıydı. İnziva içinde kendine kapanıp düşünmek alışkanlığı onda sempati ve merhamet duygularını geliştirerek belki öfkelenme yetisini zayıflatmıştı, ama kızma yetisine dokunmamıştı. Bir brahman rahibinin iyilikseverliği ile bir hakimin sertliği vardı onda; bir kurbağaya acır ama bir engerek yılanını ezerdi. Ve şimdi bakışları bir engerek kovuğuna dalmış bulunuyordu, gözlerinin önünde bir canavarlar yuvası vardı.

- Bu sefilleri ayaklar altında ezmek gerek, dedi.

Dağılacağını umduğu sırların hiçbiri aydınlanmamış, aksine, belki de hepsi büsbütün koyulaşmıştı. Lüksemburg’daki güzel kız çocuğuyla Mösyö Leblanc adını taktığı adam hakkında, Jondrette’in onları tanıdığından başka bir şey bilmiyordu. Söylenen karanlık sözlerden açık ve seçik olarak fark edebildiği tek bir şey vardı: Bir tuzak hazırlanmaktaydı, karanlık, ama müthiş bir tuzak; her ikisi de büyük bir tehlike içindeydiler; kız için muhtemel bir tehlikeydi bu, ama babası için muhakkaktı; onları mutlaka kurtarmak lazımdı; Jondrettelerin iğrenç tertiplerini bozmak, bu örümceklerin ağını parçalamak gerekti.

Bir süre Jondrette Kadın’ı gözledi. Bir köşeden eski bir saç mangal çıkarmıştı, demir parçalarını karıştırıp duruyordu.

Komodinin üstünden, elinden geldiği kadar yavaşça, hiç gürültü çıkarmamaya dikkat ederek indi. Hazırlanmakta olan şeyin ona verdiği korkuya, Jondrettelerin içine saldıkları dehşete rağmen, sevdiği kıza belki bu yoldan bir hizmette bulunabileceği düşüncesiyle âdeta bir sevinç duymaktaydı.

Ama nasıl yapmalı? Tehdit altındaki bu kişileri nasıl haberdar etmeli? Onları nerede bulmalıydı? Adreslerini bilmiyordu. Bu kişiler bir an için gözlerine tekrar görünmüş, sonra yeniden Paris’in uçsuz bucaksız derinliklerine dalıp kaybolmuşlardı. Mösyö Leblanc’ı akşam saat altıda geleceği sırada kapıda bekleyip onu tuzaktan haberdar mı etmeliydi? Fakat Jondrette’le adamları onu orada beklerken görürlerdi, yol ıssız bir yerdi, onlar kendisinden daha kuvvetli olabilirlerdi, onu yakalamanın ya da oradan uzaklaştırmanın yolunu bulabilirlerdi. Bu durumda Marius’un kurtarmak istediği insan mahvolurdu. Az önce saat biri vurmuştu. Tuzak saat altı için hazırlanıyordu. Marius’un önünde daha beş saat vardı.

Yapılacak tek bir şey kalıyordu.

Düzgünce elbisesini giydi, boynuna bir atkı bağladı, şapkasını aldı ve sanki çıplak ayakla yosunlar üstünde vuruyormuş gibi hiç gürültü yapmadan dışarı çıktı.

Zaten Jondrette Kadın hâlâ hurdalarını karıştırmakla meşguldü.

Marius evden çıkınca doğruca Petit-Banquier Sokağı’na girdi.

Sokağın ortalarına gelmişti, bazı yerlerinde üzerinden atlanılabilecek kadar alçalan ve boş bir arsaya açılan bir duvarın yanındaydı, ağır ağır yürüyordu, zihni pek meşguldü, kar ayak seslerini boğuyordu. Birdenbire yanı başında konuşma sesleri işitti, gün ortasıydı, buna rağmen açık seçik sesler duyuyordu.

Yanından geçtiği duvarın üstünden bakmak geldi aklına.

Gerçekten de, orada sırtlarını duvara dayayıp karın üstüne oturmuş konuşan iki adam vardı.

Tanımadığı iki çehreydi bunlar, biri sakallı işçi gömlekli bir adam, öteki de uzun saçlı hırpani kılıklı bir adamdı. Sakallının başında bir Yunan fesi vardı, ötekinin başı açıktı ve saçlarının arasına kar taneleri girmişti.

Üzerlerinden başını uzatınca adamların söylediklerini işitebildi.

Uzun saçlısı öbürünü dirseğiyle dürterek:

- Patron-Minette’le bu iş mutlaka olur, diyordu.

- Öyle mi sanıyorsun, dedi sakallı.

Uzun saçlı karşılık verdi:

- Adam başına beş yüz papel düşecek, başa gelebilecek en kötü şey de beş, altı, bilemedin on yıl kodes!

Öteki biraz tereddütle ve Yunan fesinin altında titreyerek cevap verdi:

- Bu şey, gerçek bir şey. Bu gibi şeylere karşı çıkılamaz.

Uzun saçlısı yine konuştu:

- Bu iş çantada keklik diyorum sana. Chose Baba’nın arabası da koşulmuş olacak.

Sonra bir önceki gün Gaîtè Tiyatrosu’nda seyrettikleri bir melodramdan söz etmeye başladılar.

Marius yoluna devam etti.

Bu duvarın arkasında karın üzerine çökerek pek garip bir şekilde saklanan bu adamların karanlık sözleri, Jondrette’in iğrenç tasarılarıyla büsbütün ilgisiz olmayabilir gibi geliyordu ona. Sözünü ettikleri iş o olmalıydı.

Saint-Marceau Mahallesi’ne doğru yöneldi ve karşısına çıkan ilk dükkâna nerede bir polis komiseri bulabileceğini sordu.

Ona Pontoise Sokağı 14 numarayı salık verdiler. Marius oraya yollandı.

Bir fırının önünden geçerken, akşam yemeği yemeyeceğini düşünerek iki meteliklik ekmek aldı ve yedi. Yolda giderken Tanrı’ya şükretti. Düşündü ki, beş frankını sabahleyin Jondrettelerin kızına vermeseydi, Mösyö Leblanc’ın arabasını takip edecek ve dolayısıyla hiçbir şeyden haberi olmayacaktı, hiçbir şey Jondrettelerin tuzağını engelleyemeyecek, böylece Mösyö Leblanc ve şüphesiz onunla birlikte kızı, mahvolacaklardı.

XIV
BİR POLİS MEMURU BİR AVUKATA
İKİ KÜÇÜK TABANCA VERİYOR

Marius, Pontoise Sokağı 14 numaraya gelince birinci kata çıktı ve polis komiserini sordu.

Hademenin biri:

- Mösyö komiser burada yok, dedi, fakat onun yerine bakan bir müfettiş var. Kendisiyle konuşmak ister misiniz? İşiniz acele mi?

- Evet, dedi Marius.

Hademe onu komiserin makam odasına soktu. Odada, bir parmaklığın arkasında, sırtını bir sobaya vermiş uzun boylu bir adam ayakta duruyor ve iki eliyle üç kat yakalı geniş bir redingotun eteklerini yukarıya doğru kaldırıyordu. Köşeli bir yüzü, ince, sert ifadeli bir ağzı, pek korkunç kırlaşmış gür favorileri ve insanın ceplerini tersine çeviren bir bakışı vardı. Bu bakışın delici değil de araştırıcı bir bakış olduğu söylenebilirdi.

Bu adam hiç de Jondrette’ten daha az yırtıcı, daha az korkunç değildi. Buldogla karşılaşmak da bazen kurtla karşılaşmak kadar kaygı vericidir.

- Ne istiyorsunuz? dedi Marius’a, mösyö kelimesini eklemeden.

- Sayın polis komiserini.

- Burada değil. Onun yerine ben bakıyorum.

- Çok gizli bir iş için aradım.

- Anlatın öyleyse.

- Çok da acele.

- Çabuk anlatın öyleyse.

Bu sakin ve haşin adam korkunç olduğu kadar güven vericiydi de. Korku ve itimat telkin ediyordu. Marius ona macerayı anlattı. Sadece uzaktan tanıdığı bir kimse bu akşam bir tuzağa düşürülecekti, kendisi avukat Marius Pontmercy, haydut yuvasının yanındaki odada oturduğundan hazırlanan bütün komployu aradaki bölmeden işitmişti, tuzağı tasarlayan cani Jondrette adında birisiydi, muhtemelen şehir kapısı serserilerinden bazı yardakçıları vardı, mesela Panchaud, namı diğer Printanier veya Bigrenaille bunlardan biriydi; Jondrette’in kızları gözcülük edemezlerdi, tehdit altında bulunan adamı haberdar etmenin hiçbir yolu yoktu, çünkü adını bile bilmiyordu ve nihayet, bütün bu işler akşam saat altıda Hôpital Bulvarı'nın en tenha olduğu sırada, 50-52 numaralı evde yapılacaktı.

Numarayı duyunca müfettiş başını kaldırdı ve soğuk bir tavırla:

- Demek koridorun sonundaki odada, dedi.

- O İşte, dedi Marius ve ekledi:

- O evi biliyor musunuz?

Müfettiş bir an sessiz durduktan sonra çizmesinin topuğunu sobanın ağzında ısıtarak cevap verdi:

- Öyle görünüyor, dedi.

Marius’tan çok boyunbağına konuşur gibi devam etti:

- Bu işin içinde biraz Patron-Minette olmalı.

Bu kelime Marius’un dikkatini çekti.

- Patron-Minette, dedi. Gerçekten de, bu sözü duymuşluğum var.

Ve uzun saçlı adamla sakallı adamın, Petit-Banquier Sokağındaki duvarın arkasında, karın içindeki konuşmalarını müfettişe anlattı.

Müfettiş homurdandı.

- Uzun saçlının Brujon olması gerek, sakallısı da Demi-Liard, namı diğer Deux-Milliard olmalı.

Yine gözkapaklarını indirmiş, düşünüyordu.

- Chose Baba’ya gelince, onu da tanır gibiyim. İşte yaktım redingotumu. Bu lanet olası sobaları da hep fazla yakarlar. 50-52 numara. Eski Gorbeau malikânesi.

Sonra Marius’a baktı.

- Siz yalnız o sakallıyla uzun saçlıyı mı gördünüz?

- Bir de Panchaud’yu.

- Oralarda ufak tefek uğursuz bir züppenin dolanıp durduğunu hiç görmediniz mi?

- Hayır.

- Ya da Botanik Bahçesi’ndeki file benzer kalas gibi iri kıyım, şişman birini?

- Hayır.

- Peki ya eski kırmızı kuyruklu maskaralara benzeyen kurnaz birini?

- Hayır.

Dördüncüye gelince, onu zaten kimse görmez; ne yardımcıları ne ayakçıları ne memurları. Onun için onu görmemiş olmanızda pek şaşılacak bir taraf yok.

- Hayır. Kim bütün bu yaratıklar? diye sordu Marius.

Müfettiş cevap verdi:

- Hem zaten saat onların saati değil.

Tekrar sessizliğe gömüldü, sonra yeniden konuştu:

- 50-52 numara. Bilirim o salaş yeri. Oyuncular farkında olmadan onun içinde saklanmamız imkânsızdır, yoksa hemen vodvilin temsilini iptal edip işin içinden sıyrılırlar. Çok alçakgönüllüdürler! Seyirci onları rahatsız eder. Öyle olmaz, öyle olmaz. Onları şarkı söylerken dinlemek ve onlara dans ettirmek isterim.

Bu monolog bitince Marius’a döndü, ona sabit bir nazarla bakarak sordu:

- Korkar mısınız?

- Neden? dedi Marius.

- Bu adamlardan.

Bu hafiyenin kendisine hâlâ mösyö demediğini fark etmeye başlayan Marius sert bir şekilde karşılık verdi:

- Sizden fazla değil!

Müfettiş, Marius’a büsbütün sabit bir bakışla baktı ve yapmacıklı bir resmiyet edasıyla:

- Mert ve dürüst bir insan gibi konuşuyorsunuz. Cesaret suçtan, dürüstlük de otoriteden korkmaz.

Marius onun sözünü kesti:

- İyi güzel ama siz ne yapmayı düşünüyorsunuz?

Müfettiş cevap olarak ona şunu demekle yetindi:

- Bu evde kiracıların gece odalarına girebilmeleri için birer anahtarları vardır. Sizin de bir anahtarınız olmalı.

- Evet var, dedi Marius.

- Yanınızda mı?

- Evet.

- Verin onu bana, dedi müfettiş.

Marius anahtarı yelek cebinden çıkarıp müfettişe verdi ve verirken de:

- Beni dinlerseniz, oraya bir kuvvetle gelin, diye ekledi.

Müfettiş, Marius’a tıpkı Voltaire’in kendisine bir kafiye teklif eden taşralı akademi üyesine fırlattığı bakışla baktı; iki kocaman elini tek bir hareketle üç kat yakalı redingotunun muazzam ceplerine daldırıp cep tabancası denen çelikten iki küçük tabanca çıkardı. Bunları Marius’a uzatarak çabuk çabuk, kısa ve kesin bir ifadeyle konuştu:

- Bunları alın. Evinize dönün. Odanıza saklanın, sizi dışarıda sansınlar. Tabancalar doludur. Her birinde iki mermi var. Gözetleyin, bana söylediğinize göre duvarda bir delik varmış. Adamlar gelecekler. Onları biraz istedikleri gibi davranmaya bırakın. Baktınız ki iş tam kıvamına geldi, artık durdurmak gerek, bir el ateş edersiniz. Fazla değil, bir el. Gerisi bana ait. Bir el tabanca havaya, tavana, herhangi bir yere. Sakın zamanından önce olmasın, işin uygulamasına geçilmesini bekleyin, avukatsınız, bunun ne demek olduğunu bilirsiniz.

Marius tabancaları aldı, ceketinin yan ceplerine koydu.

Müfettiş:

- Böyle koyarsanız kabarıklık yapar, belli olur, dedi. Daha iyisi onları iç ceplerinize yerleştirin.

Marius tabancaları iç ceplerine gizledi. Müfettiş sözüne devam etti:

- Şimdi artık kimse için bir dakika bile kaybedecek zaman yok. Saat kaç? iki buçuk. Saat yedide mi demiştiniz?

- Altıda, dedi Marius.

- Zamanım var, dedi Müfettiş, ama ancak yeteceği kadar. Size söylediklerimin hiçbirini unutmayın. Bom. Bir el tabanca.

- Merak etmeyin, diye cevap verdi Marius.

Marius çıkmak için elini kapının mandalına atıyordu ki müfettiş seslendi:

- Ha, şunu da söyleyeyim, eğer bu arada bana ihtiyacınız olursa gelin ya da birisini yollayın. Müfettiş Javert’i sorsunlar.

XV
Jondrette ALIŞVERİŞİNİ YAPIYOR

Kısa bir süre sonra, saat üç sularında Courfeyrac, yanında Bossuet olduğu halde, tesadüfen Mouffetard Sokağı’ndan geçiyordu. Kar hızını gittikçe arttırıyordu, her yanı kaplıyordu. Bossuet, Courfeyrac’a:

- İnsan bu kar tanelerini görünce, gökyüzünde beyaz kelebek vebası varmış sanıyor, diyordu.

Birdenbire, Bossuet yoldan şehir kapısına doğru çıkan ve hali bir tuhaf olan Marius’u gördü.

- Bak hele! Marius, dedi Bossuet.

- Gördüm, dedi, Courfeyrac. Onunla konuşmayalım.

- Niçin?

- Pek meşgul.

- Neyle?

- Görmüyor musun halini?

- Hangi halini?

- Birini izleyen biri gibi görünüyor.

- Doğru, dedi Bossuet.

- Gözlerindeki bakışa bak, dedi Courfeyrac.

- Hangi şeytanın peşinde ki acaba?

- Şapkası çiçekli çıtıpıtı yosmanın birinin! Âşık o.

Bossuet:

- Ama ben sokakta ne çiçekli şapka ne de çıtıpıtı yosma görüyorum, diye belirtti Bossuet. Hiç kadın yok ortalarda.

Courfeyrac baktı ve haykırdı:

- Bir adamı izliyor!

Gerçekten de, başında bir kasket olan ve arkadan görülmesine rağmen kırçıl sakalı fark edilen bir adam Marius’un yirmi adım kadar önünde yürümekteydi.

Bu adam üstüne pek bol gelen yepyeni bir redingot giymişti, ayağındaysa çamurdan kapkara olmuş lime lime berbat bir pantolon vardı.

Bossuet bir kahkaha attı.

- Neyin nesidir ki bu adam?

Courfeyrac:

- Bu, dedi, bir şairdir. Şairler tavşan derisi tüccarlarının pantolonlarından ve Fransa ayan meclisi üyelerinin redingotlarından giymeyi pek severler.

- Bakalım Marius nereye gidiyor, şu adam nereye gidiyor. Onları takip edelim, ne dersin ha? dedi Bossuet.

- Bossuet! diye bağırdı Courfeyrac. Ey Meaux kartalı! Olağanüstü bir ahmaksınız siz. Bir adamı izleyen bir adamı izlemek, öyle mi?

Geri döndüler.

Gerçekten de Marius, Jondrette’in Mouffetard Sokağı’ndan geçtiğini görmüş, onu gözlüyordu.

Jondrette bir bakışın pençesinde olduğunu aklının ucundan bile geçirmeden Marius’un önü sıra yürümekteydi.

Jondrette, Mouffetard Sokağı’nı geride bıraktı; Marius onun Gracieuse Sokağı’ndaki berbat evlerden birine girdiğini gördü. Orada bir çeyrek saat kadar kaldı, sonra yine Mouffetard Sokağı’na döndü, o tarihte Pierre-Lombard Sokağı’nın köşesinde bulunan bir hırdavatçı dükkânına uğradı. Birkaç dakika sonra Marius, onun elinde beyaz tahta saplı büyük bir demir keskiyle dükkândan çıktığını ve keskiyi redingotunun altına sakladığını gördü. Petit-Gentilly Sokağı’na gelince Jondrette sola döndü ve hızlı hızlı yürüyerek Petit-Banquier Sokağı’na vardı. Gün batmak üzereydi, bir süre kesilmiş olan kar yeniden yağmaya başlamıştı. Marius her zamanki gibi ıssız olan Petit-Banquier Sokağı’nın köşesinde pusuya yattı, Jondrette’i takip etmedi. Böyle yapmakla da iyi etti çünkü Marius’un uzun saçlı adamla sakallı adamın konuşmalarını dinlediği alçak duvarın yanına gelince, Jondrette arkasına döndü, kimsenin kendisini izlemediğinden, görmediğinden emin olduktan sonra duvardan atladı, kayboldu.

Bu duvarın sınırlandırdığı boş arsa, kötü nam salmış bir eski araba kiralayıcısının arka avlusuna çıkıyordu. Adam iflas etmişti ama sundurmaların altında hâlâ bazı eski arabalar vardı.

Marius, Jondrette’in yokluğundan faydalanarak eve dönmenin akıllıca olacağını düşündü, saat de ilerliyordu zaten, Mam Burgon her akşam şehre bulaşık yıkamaya giderken adeti olduğu üzere evin kapısını kapatırdı, karanlık bastırdığında kapı daima kapalı olurdu. Marius anahtarını polis müfettişine vermişti, bu nedenle acele etmesi gerekiyordu.

Ortalık kararmış, hemen hemen gece bastırmıştı; ufukta tek bir nokta vardı, aydı.

Salpêtrière’in alçak kubbesi kıpkırmızı yükseliyordu ardında.

Marius geniş adımlarla 50-52 numaraya döndü. Kapı henüz açıktı. Merdivenden ayaklarının ucuna basarak çıktı, odasına kadar koridorun duvarı boyunca süzüldü. Hatırlanacağı gibi bu koridorun iki yanında, o sıralar hepsi de kiralık ve boş olan harap odalar diziliydi. Mam Burgon bunların kapılarını genellikle açık bırakırdı. Bu kapılardan birinin önünden geçerken oturanı olmayan boş hücrede, çatı penceresinden düşen bir ışık artığının belli belirsiz aydınlattığı dört tane hareketsiz adam başı görür gibi oldu Marius. Görülmek istemediği için görmeye de çalışmadı. Fark edilmeden, gürültüsüzce odasına girmeyi başardı. Tam zamanıydı. Az sonra Mam Burgon’un gittiğini ve evin kapısının kapandığını duydu.

XVI
1832'DE MODA OLAN BİR İNGİLİZ HAVASINA
UYDURULMUŞ ŞARKI NEREDE SÖYLENİYOR?

Marius yatağının üzerine oturdu. Saat beş buçuk suları olabilirdi. Sadece yarım saatlik bir zaman ayırıyordu onu olacaklardan. Karanlıkta bir saatin işleyişini duyar gibi duyuyordu damarlarının atışını. O an karanlıklar içinde iki şeyin yol almakta olduğunu düşünüyordu: bir yandan suç ilerliyor, öbür yandan adalet geliyordu. Korkmasına korkmuyordu gerçi ama cereyan edecek şeyleri düşündüğünde de ürpermekten kendini alamıyordu. Başına birdenbire beklenmedik bir macera gelen herkeste olduğu gibi, bütün gün ona sanki bir rüyaymış gibi geliyor ve bir kâbusun pençesinde olmadığına inanmak için, iç ceplerindeki iki çelik tabancanın soğukluğunu vücudunda hissetmesi gerekiyordu.

Kar artık yağmıyordu; gitgide daha da parlaklaşan ay, sislerden sıyrılmakta ve yerdeki karın beyaz aksiyle karışan ışığı odaya bir alacakaranlık manzarası vermekteydi.

Jondrettelerin odasında ışık vardı. Marius bölmedeki deliğin, kendisine kanlı gibi gelen kırmızı bir aydınlıkla parladığını görüyordu.

Bu aydınlığın bir mum ışığından gelemeyeceği bir gerçekti. Kaldı ki Jondrettelerin odasında hiçbir hareket yoktu, kimse kımıldamıyor, kimse konuşmuyordu, bir soluk bile duyulmuyordu. Derin, buz gibi bir sessizlik vardı orada, bu ışık da olmasa insan kendisini bir mezarın yanında sanırdı.

Marius ayakkabılarını usulcacık çıkarıp yatağının altına itti.

Birkaç dakika geçti. Marius aşağıdaki kapının menteşeleri üzerinde döndüğünü duydu, ağır ve telaşlı bir ayak sesi merdivenden çıktı ve koridoru geçti, izbenin kapı mandalı gürültüyle kalktı: Eve dönen Jondrette’ti bu.

Hemen birçok ses birden yükseldi. Bütün aile odadaydı. Ama reisinin yokluğunda aile ağzını açmıyor, susuyordu; tıpkı kurdun yokluğunda yavru kurtların susması gibi.

- Ben geldim, dedi Jondrette.

- İyi akşamlar baba, diye kızlar ciyakladılar.

Ana:

- E ne haber? dedi.

- İşler tıkırında gidiyor, diye Jondrette karşılık verdi, yalnız ayaklarım müthiş üşüdüler. İyi, tamam, giyinmişsin. Güven verebilecek halde olmalısın.

- Hemen çıkmaya hazırım.

- Sana söylediklerimin hiçbirini unutmadın ya? Hepsini güzelce yapacaksın, değil mi?

- Sen merak etme.

Jondrette:

- Mesele şu ki... dedi ama cümlesini tamamlamadan kesti.

Marius ağır bir şeyin masanın üzerine konulduğunu duydu, herhalde Jondrette’in satın aldığı keskiydi bu. Yine Jondrette:

- Ne o, yemek mi yendi burada? dedi.

Ana:

- Evet, dedi, üç tane büyücek patatesle tuz vardı. Ateşin yanmasından yararlanıp onları pişirdim.

- Güzel, diye cevap verdi Jondrette, yarın benimle birlikte akşam yemeğine gideceksiniz. Bir ördek ve teferruatı olacak. Onuncu Charlesgiller gibi yemek yiyeceksiniz. Her şey yolunda gidiyor.

Sonra alçak sesle ekledi:

- Fare kapanı kuruldu. Kediler de orada.

Sesini büsbütün alçalttı:

- Şunu da ateşe koy.

Marius bir maşayla ya da demirden bir aletle dürtüklenen kömürün çıkardığı tıkırtıyı duydu. Jondrette yine konuştu:

- Kapının menteşelerini ses çıkarmamaları için yağladın mı?

Ana:

- Evet, diye cevap verdi.

- Saat kaç?

- Altı oluyor. Saint-Médard buçuğu çaldı.

- Hay Allah! dedi Jondrette. Küçüklerin gözcülük etmeye gitmeleri gerek. Gelin siz buraya, bakın dinleyin.

Bir fısıldaşma oldu.

Jondrette’in sesi yeniden yükseldi:

- Burgon Kadın gitti mi?

Ana:

- Gitti, dedi.

- Bitişikte kimse olmadığından emin misin?

- Bütün gün eve dönmedi. Hem biliyorsun, şimdi onun yemek saati.

- Eminsin değil mi?

- Eminim.

- Olsun, dedi Jondrette. Gidip orada olup olmadığına bakmaktan bir şey çıkmaz. Kızım mumu al da bak bakalım.

Marius kendini yere attı, ellerinin, dizlerinin üzerinde sürünerek sessizce karyolasının altına girdi.

Henüz karyolanın altına büzülmüştü ki, kapının çatlakları arasından bir ışık gördü.

Bir ses:

- Baba, dışarı çıkmış, diye bağırdı.

Marius büyük kızın sesini tanıdı.

- Girdin mi içeri? diye babası sordu.

- Hayır, diye cevap verdi kız, ama anahtarı kapıda olduğuna göre çıkmış.

Babası seslendi:

- Sen yine de içeri bir gir.

Kapı açıldı, Marius büyük Jondrette kızın elinde bir mumla içeri girdiğini gördü. Sabahki gibiydi yine, yalnız bu ışıkta daha korkunç görünüyordu.

Kız doğruca yatağa yürüdü, Marius bir an anlatılamaz bir endişeye kapıldı, fakat yatağın yanında çiviyle duvara asılmış bir ayna vardı, kız o aynaya gidiyordu. Ayaklarının ucunda yükselerek aynaya baktı. Bitişik odadan karıştırılan demir sesleri geliyordu.

Kız eliyle saçlarını düzeltti, aynaya gülücükler gönderdi, bir yandan da mezardan çıkar gibi boğuk bir sesle şarkı mırıldanıyordu:

Tam bir hafta sürmüştü seninle sevişmemiz,

Yazık ki mutlu anlar çarçabuk uçuyorlar!

Sekiz gün karşılıklı tapındık doymadan biz!

Aşkla geçen zamanlar sürmeli sonsuza kadar!

Sürmeli sonsuza kadar, sürmeli sonsuz kadar!

Bu sırada Marius tir tir titriyordu. Nefesini kızın duymaması imkânsız gibi geliyordu ona.

Kız pencereye yöneldi, dışarıya bakarak yarı memnun bir halde yüksek sesle konuştu:

- Paris beyaz gömlek giydiği zaman ne kadar çirkin oluyor! dedi.

Tekrar aynanın önüne geldi, yeniden yüzüne birtakım anlamlı şekiller verdi, kendisini önden ve profilden seyretti.

Babası seslendi:

- E, hadi bakalım! Ne yapıyorsun hâlâ?

Kız saçlarını düzeltmeye devam ederek cevap verdi:

- Karyolanın, eşyaların altına bakıyorum, kimse yok!

- Sersem kız! diye uludu babası. Hemen buraya gel! Zaman kaybetmeyelim.

- Geliyorum! Geliyorum! dedi kız. Bunların mezbeleliğinde de hiçbir şey yapmaya zaman yoktur zaten.

Yine bir şarkı mırıldandı:

Bırakıyorsun beni gözün şanda, zaferde,

Mahzun gönlüm seni takip edecek her yerde.

Aynaya son bir göz attı ve dışarı çıkarak kapıyı arkasından kapattı.

Kısa bir süre sonra, Marius koridorda iki genç kızın çıplak ayaklarının sesini ve Jondrette’in onlara seslenişini duydu.

- Gözünüzü iyi açın! Biriniz şehir kapısı tarafında, öbürünüz Petit-Banquier Sokağı’nın köşesinde. Evin kapısını bir dakika bile gözden kaçırmayın, en ufak bir şey bile görseniz hemen buraya gelin! Koştura koştura! İçeri girmek için anahtarınız var.

Büyük kız homurdandı:

- Karda yalınayak nöbet tutmak ha!

- Yarın gülböceği renginde ipekli kumaştan potinleriniz olacak! dedi babası.

Kızlar merdivenden indiler ve birkaç saniye sonra aşağıda kapanan kapının çıkardığı çarpma sesi, onların dışarıya çıktıklarını haber verdi.

Artık evde Marius, Jondretteler ve muhtemelen Marius’un alacakaranlıkta, oturanı olmayan çatı odasının kapısı arkasında görür gibi olduğu esrarengiz varlıklardan başka kimse kalmamıştı.

XVII
MARIUS’UN BEŞ FRANKININ KULLANILIŞI

Marius gözetleme yerine geçme zamanının geldiğine hükmetti. Yaşının çevikliğiyle, göz açıp kapayıncaya kadar bölmedeki deliğin başına geçti.

Baktı.

Jondrettelerin evinin içi garip bir görünüş sergiliyordu. Marius fark ettiği acayip aydınlığın nedenini de anladı. Küf bağlamış bir şamdanın üzerinde bir mum yanıyordu ama odayı asıl aydınlatan bu değildi. Bu sefil oda, şöminenin içine yerleştirilmiş ve içi yanan kömürlerle dolu, oldukça büyük bir saç mangaldan akseden ışıklarla baştan başa ışığa bulanmış gibiydi. Jondrette Kadın’ın o sabah hazırladığı mangaldı bu. Kömür kor haline gelmiş, mangal kızarmıştı, mavi bir alev mangalın üstünde dans etmekte ve Jondrette’in Pierre-Lombard Sokağı’ndan satın aldığı ve yanan kömürlerin arasına daldırılmış, kızaran keskinin şeklinin seçilmesini mümkün kılmaktaydı. Kapıya yakın bir köşede, belli bir maksatla yerleştirilmiş gibi duran iki yığıntı vardı. Bunlardan biri bir hurda demir yığını, öbürü bir ip yığınına benziyordu. Bütün bunlar, hazırlanan şeyden hiç haberi olmayan bir kimsenin zihnini pek korkunç bir düşünceyle pek basit bir düşünce arasında tereddüde düşürürdü. Bu şekilde aydınlanan izbe bir cehennem ağzından çok, demirci dükkânına benziyordu. Ama Jondrette, bu ışık içinde, bir demirciden çok bir şeytanı andırıyordu.

Ateş öyle sıcaktı ki, masanın üstündeki mumun mangaldan tarafa olan yanı erimekte ve boylamasına tükenmekteydi. Cartouche’a dönüşmüş bir Diogenes’e layık, ışığı kısılıp açılabilen eski bir bakır el feneri şöminenin üzerine konulmuştu.

Ocağın içine, hemen hemen sönmüş kütüklerin yanına yerleştirilmiş olan mangal, dumanını şöminenin baca borusuna yolluyor ve böylece ortalığa koku yaymıyordu.

Pencerenin dört camından içeri giren ay ışığı, kırmızıya boyanmış, alev alev parlayan odaya kendi beyazlığını katıyordu. İş başındayken bile hayalperestliği elden bırakmayan Marius’un şair kafasında bu gördükleri, yeryüzünün çirkin hayallerine karışan semavi bir düşünce gibiydi.

Kırık camdan içeriye giren hava esintisi kömür kokusunun dağılmasını ve mangalın varlığının daha az hissedilmesini sağlıyordu.

Gorbeau viranesi hakkında daha önce söylediklerimiz hatırlandığında anlaşılacağı gibi, Jondrette’in ini zorbaca ve karanlık bir olayın sahnelenmesine, bir suçun örtülüp gizlenmesine yaramak bakımından pek mükemmel seçilmiş bir yerdi. Paris’in en ıssız muhitinin, en münzevi evinin en ücra odasıydı bu. Yeryüzünde tuzak diye bir şey hiç olmasaydı bile, onu mutlak burada icat ederlerdi.

Evin bütün genişliği ve içinde oturulmayan bir sürü oda bu izbeyi bulvardan ayırmakta ve evin sahip olduğu tek pencere de duvar ve çitlerle çevrili geniş, boş arsalara bakmaktaydı.

Jondrette piposunu yakmış, hasırı patlak sandalyeye oturmuş tüttürüyordu. Karısı alçak sesle ona bir şeyler söylüyordu.

Eğer Marius, Courfeyrac olsaydı, yani hayatın getirdiği her şey karşısında gülen insanlardan olsaydı, gözü Jondrette Kadın’a rastladığında bir kahkaha atmaktan kendini alamazdı. Başında, 10. Charles’ın taç giyme törenindeki silahşörlerin şapkalarını andıran tüylü, siyah bir şapka; sırtında, örme etekliğinin üstünde, alaca bulaca büyük bir ekose şal; ayaklarında da sabahleyin kızının beğenmediği erkek ayakkabıları vardı.

Jondrette’e:

- İyi giyinmişsin! İyi etmişsin. Güven verebilecek bir halde olmalısın dedirten kıyafet buydu işte.

Jondrette’e gelince, Mösyö Leblanc’ın ona verdiği ve sırtına pek bol gelen yeni üstlüğü çıkarmamıştı, bu yüzden Courfeyrac’ın gözünde şair idealini gerçekleştiren redingot ve pantolon çelişkisini sergilemeye devam ediyordu kılığı.

Jondrette birdenbire sesini yükseltti:

- Ha, sahi! Aklıma geldi. Bu havada o, arabayla gelecektir. Feneri yak da al, aşağı in. Aşağıda kapının arkasında durursun. Arabanın durduğunu duyunca kapıyı hemen açarsın, o yukarı çıkarken merdivene, koridora ışık tutarsın, buraya girerken de sen çarçabuk yine aşağıya inip arabacının parasını verir, arabayı savarsın.

- Para nerede peki? diye kadın sordu.

Jondrette pantolonunun ceplerini karıştırdı ve çıkarıp ona beş frank verdi.

Kadın:

- Bu da nesi? diye bağırdı.

Jondrette böbürlenerek cevap verdi:

- Komşunun bu sabah verdiği şahinşah.

Sonra ekledi:

- Biliyor musun, buraya iki de sandalye gerek.

- Niçin?

- Oturmak için.

Marius, Jondrette Kadın’ın bu söze sakin sakin verdiği karşılığı duyunca bütün vücudunda bir ürpermenin dolaştığını hissetti:

- İş değil! Şimdi gider bitişiğinkileri alır gelirim.

Ve çevik bir hareketle izbenin kapısını açarak koridora çıktı.

Marius’un komodinden inip yatağına kadar gittikten sonra, altına saklanması imkânsızdı, buna vakti yoktu.

- Mumu al, diye seslendi Jondrette.

- İstemez, dedi kadın, zorluk verir, iki iskemle taşıyacağım. Ay ışığı var ya.

Marius, ana Jondrette’in hantal elinin karanlıkta yoklaya yoklaya anahtarı aradığını işitti. Kapı açıldı. Marius, heyecan ve şaşkınlıktan olduğu yerde mıhlanmış gibi kalakaldı.

Jondrette Kadın içeri girdi.

Kırma çatının penceresinden içeri, iki büyük gölge parçası arasından bir ay ışığı huzmesi giriyordu. Bu gölge parçalarından biri Marius’un yaslandığı duvarı boydan boya kaplıyor, böylece onu görünmez yapıyordu.

Ana Jondrette gözlerini kaldırdı ama Marius’u göremedi, iki sandalyeyi, Marius’un sahip olduğu yegâne sandalyeleri aldı ve kapıyı arkasından gürültülü bir şekilde çarparak çıkıp gitti.

İzbeye döndü.

- İşte sana iki sandalye.

- Ve işte fener, dedi kocası. Çabuk in hadi.

Kadın söyleneni hemen yaptı. Jondrette odada yalnız kaldı:

İki sandalyeyi masanın iki yanına yerleştirdi, keskiyi kızgın kömürlerin içinde çevirdi, şöminenin önüne mangalı gizleyecek şekilde eski bir paravana koydu, sonra ip yığınının bulunduğu köşeye giderek bir şeyi gözden geçirir gibi eğildi. Marius o zaman, evvelce ona şekilsiz bir yığın gibi görünen şeyin çok güzel yapılmış bir ip merdiven olduğunu anladı, merdivenin basamakları tahtadandı ve asmak için de iki tane kancası vardı.

Bu ip merdivenle kapının arkasında yığılı duran demir parçalarına karışmış bazı iri aletler, sahici demir gürzler, Jondrettelerin izbesinde o sabah yoktu. Besbelli öğleden sonra, Marius yokken getirilip oraya konulmuşlardı.

Marius, “Bunlar bahçıvanlık, dülgerlik aletleri,” diye düşündü.

Marius bu tür konularda biraz daha bilgili olsaydı, bahçıvanlık, dülgerlik aletleri sandığı şeylerden bir kısmının bir kilidi zorlamaya ya da bir kapıyı açmaya, bir kısmının da kesmeye ve yarmaya yarayan aletler olduğunu anlardı; iki uğursuz alet familyası ki hırsızlar bunlara ufaklıklar ve biçiciler adını verirler.

Şömineyle masa ve iki sandalye tam Marius’un karşısındaydılar. Mangal gizlenmiş olduğundan oda artık yalnız mumla aydınlanıyordu. Masanın ya da şöminenin üzerindeki en ufak bir kapkacak döküntüsü kocaman bir gölge meydana getiriyordu. Ağzı kırık bir su testisi bir duvarın yarısını örtüyordu. Bu odada bilinmez bir çeşit çirkin ve tehditkâr sükûnet vardı.

Jondrette piposunun sönmesine kayıtsız kalmıştı; ciddi bir zihin meşguliyetine alametti bu. Tekrar gelip yerine oturmuştu. Mum ışığı çehresinin vahşi ve kurnaz köşelerini aydınlatıp meydana çıkarıyordu. Kaşlarını çatıyor, durup dururken ikide bir sağ elini açıyor, sanki içinden yaptığı karanlık bir konuşmanın son tavsiyelerine cevap veriyordu. Kendi kendisine verdiği bu karanlık karşılıkların birinde masanın çekmecesini şiddetle çekti ve orada saklı duran uzun bir mutfak bıçağını alarak keskin yüzünü tırnağıyla kontrol etti. Bunu yaptıktan sonra bıçağı yine yerine koyarak çekmeceyi itti.

Marius da sağ iç cebindeki tabancayı kavrayarak çıkardı ve tetiği kurdu.

Tabanca kurulurken keskin, sert bir ses çıkardı. Jondrette irkildi, iskemlesinde yarı doğruldu:

- Kim var orada? diye bağırdı.

Marius nefesini tuttu, Jondrette bir an etrafı dinledi, sonra gülerek:

- Amma da aptalım! Bölme çıtırdadı, dedi.

Marius tabancayı elinde tuttu.

XVIII
MARIUS’UN İKİ SANDALYESİ KARŞI KARŞIYA

Birdenbire bir çanın uzaktan hazin hazin çınlayışı camları titretti. Saint-Médard’da saat altıyı çalıyordu. Jondrette her vuruşu bir baş sallamasıyla vurguladı.

Altıncı çanda mumu parmaklarıyla söndürdü.

Sonra odada yürümeye başladı, koridoru dinledi, yürüdü, yine dinledi.

- Allah vere de gelse! diye homurdandı, sonra yeniden sandalyesine döndü.

Tam yeniden oturuyordu ki, kapı açıldı.

Ana Jondrette açmıştı kapıyı, fenerin üstündeki deliklerden birinin aşağıdan aydınlattığı iğrenç bir nezaket sırıtışıyla yüzünü buruşturarak koridorda duruyordu.

- Buyurunuz efendim, dedi.

Jondrette de alelacele kalkarak:

- Buyurunuz velinimetimiz, diye tekrarladı.

Mösyö Leblanc göründü.

Kendisini özellikle saygıdeğer yapan bir hüzün ve sükûnet havası vardı üzerinde.

Masanın üzerine dört Louis altını koydu.

- Mösyö Fabantou, dedi, bu sizin kiranız ve acil ihtiyaçlarınız için. Sonrasını düşünürüz.

- Tanrı sizden razı olsun cömert velinimetimiz! dedi Jondrette.

Ve kaşla göz arasında karısına yanaştı:

- Arabayı sav!

Kadın, kocası Mösyö Leblanc’a selamlar yağdırır, bir iskemle sunarken sıvışıverdi. Biraz sonra geri geldi ve kocasının kulağına usulca:

- Oldu, dedi.

Sabahtan beri durmadan yağan kar yerlerde o kadar kalın tutmuştu ki, arabanın geldiği duyulmadığı gibi gittiği de hiç duyulmadı.

Bu arada Mösyö Leblanc oturmuştu.

Jondrette de Mösyö Leblanc’ın karşısındaki öbür sandalyeye geçmişti.

Şimdi cereyan edecek sahne hakkında bir fikir edinebilmek için, okuyucu zihninde şunları canlandırmalıdır: dondurucu bir gece, Salpêtrière’in karla kaplı, ay ışığı altında muazzam kefenler gibi bembeyaz uzanan ıssızlıkları, trajik bulvarları ve uzun karaağaç dizilerini şurada burada kızartan sokak fenerlerinin kör ışıkları, bir çeyrek fersah mesafede belki tek bir geçen bile yok, Gorbeau viranesi sessizliğin, dehşet ve gecenin son kertesinde, bu yalnızlığın, bu karanlığın ortasında, bu viranede Jondrettelerin bir mumla aydınlatılmış geniş sefalet yuvası ve bu izbede bir masanın başında oturmuş iki adam, Mösyö Leblanc sakin, Jondrette güleç ve korkunç; bir köşede ana kurt, Jondrette Kadın ve bölmenin arkasında ayakta, göze görünmeyen, tek bir kelimeyi, tek bir hareketi bile kaçırmayan, gözü delikte, tabancası elinde bekleyen Marius.

Marius ancak bir nefret ve dehşet heyecanı duyuyor, fakat asla korku duymuyordu. Tabancanın kabzasını avucunda sıkıyor, kendisini emniyette hissediyordu.

- Bu sefil yaratığı istediğim zaman durdururum, diye düşünüyordu.

Polisin oralarda bir yerde pusuda, hemen kolunu uzatmaya hazır vaziyette, kararlaştırılan işareti beklediğini sezinliyordu.

Ayrıca Jondrette’le Mösyö Leblanc arasındaki bu zorlu karşılaşmadan, öğrenmeyi pek merak ettiği şeyler üzerine biraz ışık saçılacağını umuyordu.

XIX
KARANLIK KÖŞELERDEN DUYULAN KAYGI

Mösyö Leblanc oturur oturmaz, gözlerini boş duran yataklara çevirdi.

- Yaralı yavrucak nasıl? diye sordu.

Jondrette, kederli ve minnettar bir gülümseyişle:

- Kötü, diye cevap verdi, çok kötü sayın mösyö. Ablası onu pansuman yaptırmak için Bourbe’a götürdü. Kendilerini görürsünüz, az sonra dönecekler.

Mösyö Leblanc, sanki şimdiden çıkışı korumaya almak istermiş gibi kendisiyle kapı arasında âdeta kavgaya hazır bir vaziyette onu süzen Jondrette Kadın’ın acayip kılık kıyafetine bir göz atarak:

- Madam Fabantou bana daha iyi görünüyor, öyle değil mi? dedi.

- O ölüm halinde, dedi Jondrette. Ama neylersiniz efendim! Öyle gayretli bir kadın ki! Kadın değil, haza bir öküz.

Bu iltifattan pek duygulanan Jondrette Kadın, pohpohlanan bir ucube cilvesiyle haykırdı:

- Bana karşı her zaman çok iyisindir zaten, Mösyö Jondrette!

- Jondrette mi, dedi Mösyö Leblanc, ben sizin adınızı Fabantou sanıyordum.

- Fabantou, namı diğer Jondrette! diye hemen atıldı koca. Artistlik lakabı!

Karısına doğru bir omuz silkti. Mösyö Leblanc bunu görmedi, sonra sesine mübalağalı, yapmacık ve okşayıcı bir eda vererek devam etti:

- Ah! Bu zavallı sevgilimle ben daima iyi bir aile olmuşuzdur. Bu da olmasa elimizde ne kalırdı ki? O kadar bedbahtız ki, saygıdeğer efendim! Kollarımız var iş yok! Çalışma hırsımız var fakat çalışamıyoruz! Hükümet bunu nasıl düzenler bilemiyorum ama namusum üzerine yemin ederim ki mösyö, ben jakoben değilim, ben demagog değilim mösyö, hükümetin kötülüğünü istemem, ama ben bakanların yerinde olsaydım, varlığım üzerine yemin ederim ki, işler başka türlü olurdu. Alın mesela, ben kızlarıma mukavvacılık mesleğini öğretmek istedim. Şimdi bana diyeceksiniz ki, “Ne yani! Bu da bir meslek mi?” Evet! Bir meslek! Basit bir meslek! Bir ekmek parası. Ne düşüştür bu, sayın velinimetim! Bizim gibi görmüş geçirmiş insanlar için ne alçalış! Heyhat! Eski refahlı zamanlarımızdan hiçbir şey kalmadı! Bir tablo hariç hiçbir şey, çok bağlı olduğum bir tablo ama onu da maalesef elden çıkaracağım çünkü yaşamak gerek! Yine de yaşamak gerek!

Jondrette, yüzünün düşünceli ve kurnaz ifadesinden hiçbir şey eksilmeksizin böyle belli bir düzensizlikle konuşup dururken, Marius gözlerini kaldırdı ve odanın dip tarafında, henüz o âna kadar görmediği birisini fark etti. Bir adam öyle yavaşçacık girmişti ki içeri, kapının menteşelerinin döndüğü bile duyulmamıştı. Bu adamın sırtında mor renkte eski, yıpranmış, lekeli, sökük ve her kıvrımı açık bir ağız meydana getiren örme bir yelek, pamuklu kadifeden bol bir pantolon, ayağında tahta tabanlı bez pabuçlar vardı. Gömleği yoktu, boynu çıplaktı, kolları da çıplak ve dövmeliydi, suratı siyaha bulanmıştı. En yakın yatağın üzerine sessizce, kollarını kavuşturarak oturmuştu. Jondrette Kadın’ın arkasında kaldığı için ancak belli belirsiz fark ediliyordu.

İnsanı bakmaya sevk eden, manyetik denilebilecek içgüdüyle Mösyö Leblanc da, aşağı yukarı Marius’la aynı anda, o yana döndü. Hayretini gösteren bir hareket yapmaktan kendini alamadı. Jondrette’in gözünden kaçmamıştı bu. Memnun ve müteşekkir bir tavırla düğmelerini ilikleyerek:

- Ha! Anlıyorum! diye haykırdı. Redingotunuza bakıyorsunuz değil mi? Bana pek iyi gitti doğrusu, pek iyi gitti!

Mösyö Leblanc:

- Kim bu adam? dedi.

- O mu? dedi Jondrette. Bir komşu. Siz ona bakmayın.

Pek garip bir görünüşü vardı bu komşunun. Ama Saint-Marceau Mahallesinde kimyevi madde fabrikaları pek çoktur. Birçok fabrika işçisinin yüzü böyle kapkara olabilir. Zaten Mösyö Leblanc’ın bütün kişiliğinde saf ve korkusuz bir güven havası esiyordu.

Yeniden konuştu:

- Affedersiniz, ne diyordunuz bana Mösyö Fabantou?

Jondrette dirseklerini masaya dayayıp, âdeta bir boğa yılanının bakışlarına benzeyen sabit ve yumuşak bir bakışla Mösyö Leblanc’ı seyrederek:

- Şunu diyordum ki, mösyö, sayın koruyucum, diye karşılık verdi, şunu diyordum ki, elimde satılık bir tablo var.

Kapıda hafif bir gürültü oldu. İkinci bir adam daha içeri girmiş ve Jondrette Kadın’ın arkasındaki yatağa oturmuştu.

Bunun da birincisi gibi kolları çıplaktı ve yüzünde mürekkepten ya da isten bir maske vardı.

Her ne kadar bu adam odaya kelimenin tam anlamıyla süzülerek girdiyse de Mösyö Leblanc’ın gözüne çarpmamazlık edemedi.

- Aldırış etmeyin, dedi Jondrette, evin insanlarıdır onlar. Evet diyordum ki, elimde değerli bir tablo kaldı... İşte mösyö, bakın.

Ayağa kalkıp daha önce sözünü ettiğimiz levhanın dibinde dayalı durduğu duvara doğru yürüdü ve levhayı çevirerek yine duvara dayalı olarak bıraktı. Gerçekten tabloya benzer bir şeydi bu, mum ışığı şöyle böyle aydınlatıyordu. Marius kendisiyle tablo arasında Jondrette bulunduğu için, hiçbir şey seçemiyordu. Yalnız kaba saba bir karalama, panayır tuvalleri, paravana resimleri gibi cırlak, çiğ renklerle aydınlatılmış, konunun başlıca kahramanı gibi bir şey fark ediliyordu.

- Bu ne bu? diye sordu Mösyö Leblanc.

Jondrette bir hayranlık çığlığı kopardı:

- Üstat elinden çıkma bir resim, çok değerli bir tablo, velinimetim! Onu iki kızım gibi severim, bana bazı anıları hatırlatır! Ama size söyledim, sözümü de geri almam, o kadar çaresiz bir haldeyim ki onu elden çıkaracağım.

Ya tesadüfen ya da biraz kaygılanmaya başladığından, tabloyu incelerken Mösyö Leblanc’ın bakışı odanın dibine doğru kaydı.

Dört adam vardı şimdi orada, üçü yatağın üzerine oturmuş, biri de kapının pervazının yanında ayakta duruyordu; dördünün de kolları çıplak, hareketsiz ve suratları karaya boyanmıştı. Yatağın üstündekilerden biri duvara dayanmış, gözlerini yummuştu, uyuyor sanılırdı. Yaşlı bir adamdı bu, kara suratı üzerinde ak saçları pek çirkindi. Diğer ikisi gençtiler, biri sakallı, öbürü uzun saçlıydı. Hiçbirinin ayağında ayakkabı yoktu, tahta tabanlı bez pabuçlu olan dışında diğerleri yalınayaktılar.

Jondrette, Mösyö Leblanc’ın gözlerinin bu adamlara takıldığını fark etti.

- Dostlar bunlar. Komşular, dedi. Kömürde çalıştıkları için yüzleri karalanmış. Bunlar ocakçıdırlar. Onlarla ilgilenmeyin velinimetim ama şu benim tabloyu satın alın. Sefil durumuma acıyın. Size onu pahalıya vermem. Ne değer biçersiniz ona?

Mösyö Leblanc, Jondrette’in iki gözü arasına bakarak, kendini savunmaya hazırlanan bir adam tavrıyla:

- İyi ama, dedi, herhangi bir meyhane tablosu bu, çok çok üç frank eder.

Jondrette yumuşak bir edayla cevap verdi:

- Cüzdanınız yanınızda mı? Bin eküyle yetinebilirim.

Mösyö Leblanc ayağa kalktı, sırtını duvara dayadı ve gözlerini süratle odada dolaştırdı. Solunda, pencere tarafında Jondrette, sağında kapı tarafında ise Jondrette Kadınla dört adam vardı. Dört adam hiç kıpırdamıyorlardı, onu görüyor gibi bile değildiler.

Jondrette mırıldanır bir edayla ve öyle bulanık bir gözle, öyle acıklı bir tonla konuşmaya başlamıştı ki, Mösyö Leblanc gözlerinin önünde düpedüz sefaletten aklını kaçırmış bir insan bulunduğunu sanabilirdi.

- Eğer tablomu satın almazsanız sevgili velinimetim, hiçbir geçim kaynağım olmadığına göre kendimi nehre atmaktan başka çarem olmayacak. İki kızıma kaplama süs eşyası için, hediyelik eşya için mukavvadan kutular yapmayı öğretmek istediğimi düşünüyorum da! İyi ama, cam kapların yere düşmemesi için altında rafı olan bir masa gerek, özel yapılmış bir fırın gerek ve de tahta, kâğıt ya da kumaş için kullanıldığına göre farklı güçte olması gereken yapıştırıcı için üç gözlü bir pota, kartonu kesmek için bir falçata, şekle sokmak için bir kalıp, çelik raptiyeleri çakmak için bir çekiç, boya fırçaları, kör olasıca, ne bileyim ben, bir sürü şey işte! Ve bütün bunlar da günde dört metelik kazanmak için! On dört saat çalışarak! Her kutu işçinin elinden on üç defa geçecek! Kâğıt ıslatılacak! Hiç leke yapılmayacak! Yapıştırıcı sıcak tutulacak! Dedim ya kör olasıca işte! Günde dört metelik! Bununla gel de yaşa!

Jondrette konuşurken kendisini dikkatle süzen Mösyö Leblanc’a bakmıyordu. Mösyö Leblanc’ın gözü Jondrette’in üstünde, Jondrette’in gözüyse kapıdaydı. Marius’un dikkati, soluk soluğa, birinden öbürüne gidip geliyordu. Mösyö Leblanc’ın kendi kendine, “Aptal mı bu adam?” diye sorar gibi bir hali vardı. Jondrette sesine türlü çeşit kırılmalar, dökülmeler vererek yalvaran, yaltaklanan bir üslupla iki üç defa tekrarladı:

- Kendimi nehre atmaktan başka çarem yok! Hatta geçen gün bu iş için Austerlitz Köprüsü’nün yanından üç basamak indim!

Birdenbire feri sönmüş gözbebekleri iğrenç bir parlayışla aydınlandı, bu ufak tefek adam doğruldu, korkunç bir hal aldı, Mösyö Leblanc’a doğru bir adım attı ve gürleyen bir sesle ona haykırdı:

- Bütün bunlar değil mesele! Beni tanıdınız mı siz?

XX
TUZAK

Çatı odasının kapısı birden şiddetle açıldı ve mavi bez gömlekli, siyah kâğıttan maskeler takmış üç adam belirdi. Birincisi zayıf biriydi, elinde demirli kalın bir sopa vardı; dev gibi olan ikincisi, sığır öldürmeye yarayan bir balyozu başı aşağıya gelecek şekilde sapının ortasından tutuyordu. Geniş omuzlu, kısa, birinciden daha az zayıf, ikinciden daha az cüsseli bir adam olan üçüncüsüyse bir hapishane kapısından çalınmış koskoca bir anahtarı orta yerinden avuçlamıştı.

Görünüşe göre Jondrette bu adamların gelmesini beklemekteydi. Jondrette’le kalın sopalı, zayıf adam arasında hızlı bir konuşma geçti.

- Her şey hazır mı? dedi Jondrette.

- Evet, dedi zayıf adam.

- Montparnasse nerede peki?

- Jön prömiye senin kızınla konuşmak için durdu.

- Hangisiyle?

- Büyükle.

- Aşağıda bir araba var mı?

- Var.

- Yük arabasına atlar koşuldu mu?

- Koşuldu.

- İyisinden iki at mı?

- En âlâsından.

- Beklemesini söylediğim yerde bekliyor ya?

- Evet.

- İyi, dedi Jondrette.

Mösyö Leblanc sapsarı kesilmişti. Nasıl bir yere düştüğünü kavrayan bir insan gibi, izbenin içinde çevresindeki her şeyi gözden geçiriyor, etrafını saran kafalara doğru sırayla bir bir dönen kafası, boynunun üzerinde dikkatli ve şaşkın bir ağırlıkla hareket ediyordu. Fakat hal ve tavrında korkuya benzer bir şey yoktu. Masayı kendisine hemen oracıkta akıl edilmiş bir siper olarak almıştı. Bir saniye önce kendi halinde bir ihtiyar havasında olan bu adam birdenbire âdeta bir atlet kesilmişti ve güçlü yumruğunu, ürkütücü ve şaşırtıcı bir hareketle iskemlesinin arkalığına koyuyordu.

Böyle bir tehlike karşısında bu kadar metin, bu kadar mert olan bu yaşlı adam, aynı kolaylık ve sadelikle, iyi oldukları kadar cesur da olan yaratılış sahiplerindenmiş gibi görünüyordu. Sevdiğimiz bir kadının babası hiçbir zaman bizim için bir yabancı değildir. Marius bu meçhul adamla gurur duydu.

Jondrette’in, “Bunlar ocakçıdırlar,” dediği adamların üçünden biri demir yığınının içinden büyük bir demirci makası, öbürü bir manivela çubuğu, üçüncüsü de bir çekiç alarak tek kelime konuşmadan kapının önüne dikilmişlerdi. Yaşlı olan yatakta kalmış, sadece gözlerini açmıştı. Jondrette Kadın onun yanına oturmuştu.

Marius birkaç saniyeye kalmadan işe karışma zamanının geleceğini düşündü ve sağ kolunu koridor yönünde tavana doğru, tabancasını patlatmaya hazır durumda havaya kaldırdı.

Jondrette, sopalı adamla konuşması bitince yeniden Mösyö Leblanc’a döndü, o sinsi, güç zapt edilen korkunç gülüşüyle sorusunu tekrarladı:

- Beni tanımadınız mı?

Mösyö Leblanc yüzüne bakarak cevap verdi:

- Hayır.

O zaman Jondrette masaya kadar geldi. Kollarını kavuşturarak mumun üzerine eğildi, köşeli, yırtıcı çenesini Mösyö Leblanc’ın sakin yüzüne yaklaştırdı ve hiç gerilemeyen Mösyö Leblanc’a doğru mümkün olduğu kadar sokularak böyle ısırmaya hazır vahşi hayvan durumunda haykırdı:

- Benim adım Fabantou değil, benim adım Jondrette de değil, benim adım Thènardier! Montfermeil’deki hancıyım ben! İyice duyuyor musunuz? Thènardier! Şimdi beni tanıdınız mı?

Mösyö Leblanc’ın alnından belli belirsiz bir kızartı geçti; sesi titremeden, yükselmeden, her zamanki sessizliğiyle cevap verdi:

- Yine de tanımadım.

Marius bu cevabı işitmedi. Onu o an, o karanlık içinde görenler vahşi, şaşkın ve yıldırımla çarpılmış gibi görürlerdi. Jondrette’in “Benim adım Thènardier” dediği an Marius kalbine saplanan bir kılıcın soğukluğunu duyar gibi olup bütün uzuvları titreyerek duvara yaslanmıştı. Sonra, işaret atışını yapmaya hazır durumdaki sağ kolu yavaş yavaş aşağı inmişti. Ve Thènardier, “İyi duyuyor musunuz? Thènardier!” diye tekrarladığı an, Marius’un gevşeyen parmakları az kalsın tabancayı yere düşüreceklerdi. Jondrette kim olduğunu açığa vurmakla Mösyö Leblanc’ı heyecanlandıramamıştı ama Marius’u altüst etmişti. Mösyö Leblanc’ın hiç de tanımış görünmediği bu Thènardier adını, Marius tanıyordu. Bu adın onun için ne demek olduğunu bir hatırlayalım! Babasının vasiyetnamesinde yazılı olan bu adı kalbinin üzerinde taşımıştı o! Hâlâ da düşüncesinin derinliklerinde, belleğinin derinliklerinde, şu kutsal emrin içinde onu taşımaktaydı: “Thènardier adında biri hayatımı kurtardı. Oğlum ona rastlayacak olursa, ona elinden gelen her türlü iyiliği yapsın.” Hatırlanacağı gibi bu isim, onun ruhunun kutsal saydıklarından biriydi, ibadetinde o adı babasının adıyla karışmış olarak anıyordu. Hayret! O Thènardier, uzun zaman boşu boşuna arayıp durduğu Montfermeilli o hancı buydu demek! En sonunda bulmuştu onu, hem de nasıl! Babasını kurtaran bu adam, bir hayduttu! Marius’un kendisini hizmetine adamak için yanıp tutuştuğu bu adam bir canavardı! Albay Pontmercy’nin bu kurtarıcısı, bir suikast peşindeydi. Marius bu suikastın şeklini henüz açıkça göremiyordu ama bir cinayete pek benzeyen bir şeydi bu! Hem de kime karşı, ey Ulu Tanrı! Ne uğursuz kader! Talihin ne acı bir alayı! Babası tabutundan ona Thènardier’ye elinden gelen her türlü iyiliği yapmasını emretmiş ve Marius da dört yıldır babasının bu borcunu ödemekten başka bir şey düşünmemişti. Şimdi tam bir haydudu işlemekte olduğu bir suçun ortasında adaletin pençesine teslim etmeye hazırlandığı bir sırada, kader haykırıyordu: “Thènardier’dir bu!” Waterloo’nun kahraman savaş meydanında babasının bir mermi yağmuru altında kurtarılan hayatının bedelini nihayet bu adama ödüyordu işte, ama idam sehpasıyla! Kendi kendine söz vermişti, bir gün Thènardier’yi bulacak olursa onun yanına ayaklarına kapanarak varacaktı. Gerçekten de bulmuştu onu işte, ama cellada teslim etmek için! Babası ona, “Thènardier’ye yardım et,” diyor, o ise taptığı bu kutsal sese Thènardier’yi ezerek karşılık veriyordu! Mezardaki babasına, onu hayatı pahasına ölümden kurtarmış olan adamı Saint-Jacques Meydanı’nda idam edilirken, hem de oğlunun -vasiyetiyle onu kendisine emanet ettiği Marius’un- elleriyle idam ettirmesini seyrettirecekti. Babasının kendi el yazısıyla yazdığı son isteklerini bunca zamandır göğsünde taşıyıp da feci bir şekilde bunların tam tersini yapmak ne acı bir şeydi! Fakat öbür yandan da bu tuzağa tanık olup, onu engellememek! Nasıl olur! Kurbanı mahkûm edip katili esirgemekti bu! Böyle bir sefile karşı insan herhangi bir minnet borcu duyabilir miydi? Marius’un dört yıldan beri taşıdığı bütün fikirler bu beklenmedik darbeyle bir baştan bir başa delinip parçalanmıştı.

Titriyordu. Her şey ona bağlıydı. Gözlerinin önünde telaş ve heyecanla kıpırdaşan şu insanların kaderini, hiç farkında olmadıkları halde elinde tutuyordu. Tabancanın tetiğini çektiği takdirde Mösyö Leblanc kurtulmuş, Thènardier mahvolmuş demekti; tetiği çekmediği takdirde ise Mösyö Leblanc feda edilmiş ve kim bilir, belki de Thènardier kurtulmuş olacaktı. Ya birini uçuruma itmek ya da ötekini düşsün diye bırakmak! İki taraflı vicdan azabı.

Ne yapmalı? Neyi seçmeli? En yüce, en güçlü anıları, kendi kendisine karşı giriştiği en içten taahhütleri, en kutsal görevi, en saygıdeğer yazılı metni çiğnemek! Ya babasının vasiyetini çiğnemek ya da bir cinayetin işlenmesine göz yummak! Bir yandan “Ursule”ün ona babası için yalvardığını, öbür yandan albayın ona Thènardier’den yana çıkmasını öğütlediğini duyar gibi oluyordu. Deli gibi hissediyordu kendisini. Dizlerinin bağı çözülüyordu. Üstelik düşünüp karar verebilecek zamanı da yoktu. Gözleri önündeki sahne öylesine çılgınca bir hızla cereyan etmekteydi. Bir kasırga girdabıydı âdeta, Marius önce bu girdabı kendi hükmü altında sanmıştı ama şimdi bu girdap onu kapmış sürüklüyordu. Neredeyse bayılmak üzereydi.

Bu sırada Thènardier -onu artık yalnız bu adla anacağız- bir çeşit hezeyan ve zafer çılgınlığı içinde masanın önünde bir baştan bir başa gidip geliyordu.

Mumu avucuyla yakaladığı gibi şöminenin üzerine öyle şiddetli bir vuruşla koydu ki, fitil az kalsın sönecekti, erimiş mumlar duvara sıçradı.

Sonra Mösyö Leblanc’a doğru döndü, korkunçtu, tükürürcesine:

- Yandın, bittin, duman oldun! Çıra gibi!

Ve patlama halinde yeniden dolaşmaya başladı.

- Ya! diye haykırdı. En sonunda sizi buldum, insaniyetli mösyö! Hırpani milyoner mösyö! Bebek hediye edici mösyö! Enayi pinpon! Ya! Demek beni tanımıyorsunuz! Hayır, sekiz yıl önce, 1823 yılı Noel gecesi Montfermeil’e, benim hanıma gelen siz değilsiniz! Fantine’in çocuğunu, Tarla Kuşu’nu benden alıp götüren siz değilsiniz! Sarı renkte üç kat yakalı redingot giyen siz değilsiniz! Hayır! Bu sabah bana geldiğiniz gibi, elinde pılı pırtı dolu bir paketle gelen siz değilsiniz! Söylesene kadın, öyle değil mi? Anlaşılan bunun merakı da evlere yün çorap dolu paketler taşımak! Sadakacı pinpon, hadi oradan! Tuhafiyeci misiniz siz, milyoner mösyö? Fakir fukaraya dükkânınızın sermayesini dağıtıyorsunuz demek, mübarek adam! Ne ip cambazı ama! Ya! Demek beni tanımıyorsunuz, öyle mi? Ama ben sizi tanıyorum! Buraya o sığır burnunuzu soktuğunuz an hemen tanıdım! Ya! İnsanların evlerine, oraların han olduğunu bahane ederek biçare kılık kıyafette, eline bir metelik sadaka verilecek fukara tavırlarıyla gelip onları aldatmanın, cömertlik taslamanın, ellerinden geçim araçlarını almanın, onları ormanlarda tehdit etmenin, bu da yetmiyormuş gibi, onlar mahvolunca koca, bol bir redingotla iki külüstür hastane battaniyesi getirmenin öyle toz pembe bir iş olmadığını sonunda göreceksin, ihtiyar dilenci! Çocuk hırsızı!

Durdu, bir an kendi kendine konuşur gibi göründü. Öfkesi bir deliğe dökülen Rhöne Nehri’ydi sanki. Sonra kendi kendine sessizce söylediği şeyleri yüksek sesle tamamlıyormuş gibi masanın üstüne bir yumruk indirerek haykırdı:

- Şu iyilik meleği tavrıyla!

Ve şiddetle Mösyö Leblanc’a döndü:

- Allah kahretsin! Vaktiyle benimle alay ettiniz! Bütün felaketlerimin sorumlusu sizsiniz! Elimdeki bir kızı bin beş yüz franka aldınız; mutlaka zengin birilerinin kızıydı ve daha o zamandan bana epeyce para kazandırmıştı, bütün hayatım boyunca ondan geçimimi sağlayacak kadar para çekecektim ben. Yahudi havrası gibi şamata edilen ve uğrunda varını yoğunu yediğim şu lanet olası meyhanede kaybettiğim her şeyi bana telafi edecek bir kızdı o! Dilerim ki bende içtikleri bütün şaraplar içenlere zehir zıkkım olsun! Neyse, olan oldu! Söyleyin bakalım! Tarla Kuşu’yla çekip gittiğinizde beni gülünç bulmuşsunuzdur mutlaka! Ormandayken elinizde kalın sopanız vardı! Daha güçlü olan sizdiniz. Şimdi onun intikamı alınıyor. Bugün kozlar benim elimde. Hapı yuttunuz adamcağızım! Oh! Güleceğim geliyor. Hakikaten güleceğim geliyor! Nasıl da bastı faka! Aktör olduğumu söyledim, adımın Fabantou olduğunu, Mamzel Marsla, Mamzel Muche’la komedilerde oynadığımı; ev sahibimin yarın, 4 Şubatla kirayı kendisine ödememi istediğini söyledim, vade tarihinin 4 Şubat değil 8 Ocak olduğunu fark etmedi bile! Mantıksız salak! Şu bana getirdiği dört gümüş parçasına bak! Rezil! Hiç olmazsa yüz franka çıkmaya bile gönlü razı olmamış! Yaltaklanmalarıma nasıl da kanıyor! Pek eğlendiriyordu beni bu. İçimden “Dangalak!” diyordum. Hadi bakalım, elimdesin işte! Sabahleyin tabanlarını yalıyordum ama akşama kalbini kemireceğim!

Thènardier sustu. Nefes nefese kalmıştı. Küçük, dar göğsü demirci körüğü gibi soluyordu. Korktuğunu yere sermeyi, pohpohladığına hakaret etmeyi nihayet becerebilen zayıf, zalim, ödlek bir yaratığın aşağılık mutluluğuyla doluydu gözleri. Devin başına ayağını koyan bir cücenin ya da hasta ve kendini koruyamayacak kadar ölü ama henüz acı çekebilecek kadar da canlı bir boğayı parçalamaya koyulan bir çakalın sevinciydi bu.

Mösyö Leblanc onun sözünü kesmedi, ama susunca:

- Ne demek istediğinizi anlamıyorum, dedi. Hakkımda yanılıyorsunuz. Ben çok yoksul bir insanım, milyoner olmaktan da çok uzağım. Sizi tanımıyorum. Beni bir başkasıyla karıştırıyorsunuz.

- Ha, ha! diye hırladı Thènardier. Güzel maval! Bu şakadan medet umuyorsunuz ha! Bocalıyorsunuz, dostum! Ya! Demek beni tanımıyorsunuz! Demek kim olduğumu görmüyorsunuz!

Mösyö Leblanc, böyle bir zamanda oldukça garip ve kudretli görünen nazik bir ses tonuyla:

- Affedersiniz mösyö, dedi, sizin bir haydut olduğunuzu görüyorum.

Herkes bilir ki, adi yaratıkların da alınganlıkları vardır, canavarlar çarçabuk öfkeye kapılırlar. Haydut sözünü duyunca, Thènardier Kadın yataktan aşağı fırladı, Thènardier iskemlesini sanki kıracakmış gibi yakaladı.

- Sen dur yerinde! diye karısına bağırdı.

Sonra Mösyö Leblanc’a dönerek:

- Haydut, ha! Siz zengin efendilerin bize böyle dediğinizi biliyorum! Ne yani? Doğrudur, iflas ettim, saklanıyorum, ekmeksizim, meteliğim yok; bir haydudum! Üç gündür yemek yemedim, haydudum ben! Ah! Sizler ayaklarınızı sıcak tutarsınız, Sakoski’nin iskarpinlerini giyersiniz, içi pamuk kaplı redingotlarınız vardır; başpiskoposlar gibi, kapıcısı olan evlerde birinci katta oturursunuz, yer mantarı yersiniz, ocak ayında demeti kırk franktan kuşkonmaz yersiniz, bezelye yersiniz, karnınızı tıka basa doldurursunuz, havanın soğuk olup olmadığını bilmek istediğiniz zaman da mühendis Chevalier’nin termometresi kaçı gösteriyormuş diye gazetelere bakarsınız. Bizlerse, termometre biz kendimiziz! Rıhtımda saat kulesinin köşesine gitmemize gerek yoktur soğuk kaç dereceymiş diye görmek için; kanımızın damarlarımızda donduğunu ve buzun kalbimize kadar geldiğini duyar, “Tanrı yok!” deriz. Sonra siz bizim mağaralarımıza gelir, evet mağaralarımıza gelir, bize haydut dersiniz! Ama biz sizi yiyeceğiz! Biz sizi parçalayıp yutacağız, zavallı yavrucaklar! Mösyö milyoner! Şunu bilin. Ben evvelce meslek sahibi bir adamdım, ehliyetnamem vardı, seçmendim, bir burjuvayım ben! Belki de siz öyle değilsiniz bile, kim bilir!

Sözün burasında, Thènardier kapının yanında duran adamlara doğru bir adım attı, öfkeden titreyerek ekledi:

- Benimle bir pabuç tamircisiyle konuşur gibi konuşmaya yeltendiğini düşünüyorum da!

Sonra, Mösyö Leblanc’a hitaben yeni bir hezeyan depreşmesi içinde konuşmaya başladı yine:

- Ve şunu da bilin, insaniyetli mösyö! Ben adı sanı bilinmeyen, evlerden çocuk kaçırmaya gelen ne idüğü belirsiz bir insan değilim! Ben eski bir Fransız askeriyim, nişanla ödüllendirilmem gerekirdi benim! Waterloo’da bulundum ben! Ve savaşta adı kont bilmem ne olan bir generali kurtardım. Adını söyledi bana, ama kahrolası sesi öyle zayıf çıkıyordu ki duyamadım. Yalnızca bir “Sağ ol” duydum. Teşekkürü yerine, adını duymayı tercih ederdim. Bu onu bulmama yarardı hiç olmazsa. David tarafından Bruqueselles’de yapılmış olan şu gördüğünüz tablo kimi temsil ediyor biliyor musunuz? Beni! David bu kahramanlık olayını ölümsüzleştirmek istedi. Sırtımda o general var işte, onu misket ateşleri arasında götürüyorum. Tablonun hikâyesi bu! O general benim için hiçbir şey yapmış değildi, ötekilerden daha değerli değildi benim için! Ama yine de kendi hayatımı tehlikeye atarak onu kurtardım ve ceplerim bunun belgeleriyle dolu, Allah kahretsin! Şimdi bütün bunları lütfedip size anlattığıma göre artık işi bitirebiliriz, bana para gerek, çok para gerek, pek çok para gerek, yoksa sizi mahvederim, Allahın cezası!

Marius sıkıntılarına bir nebze hakim olmuş, dinliyordu. Son şüphe imkânı da ortadan kalkmıştı. Besbelli vasiyetnamedeki Thènardier buydu. Marius babasına yöneltilen bu nankörlük suçlamasını duyunca ve kendisinin de bu suçlamayı böyle uğursuz bir şekilde doğrulamak üzere olduğunu düşününce titredi. Ne yapacağını bilememekten doğan şaşkınlığı bir kat daha arttı.

Kaldı ki Thènardier’nin bütün bu sözlerinde, sesinin ifadesinde, jestlerinde, her kelimeden alevler fışkıran bakışında, kötü bir yaratılışın her şeyi açıkça ortaya döken patlamasında, bu böbürlenme ve zillet, azamet ve küçüklük, öfke ve bönlük karşısında, gerçek sitemlerle yapmacık duyguların bu karmaşasında, zorbalığın şehvetinden lezzet alan kötü bir adamın bu hayasızlığında, çirkin bir ruhun bu rezil çıplaklığında, bütün acıların bütün kinlerle birleşmiş olarak bu tutuşmasında kötülük gibi iğrenç ve hakikat gibi içe işleyen bir şeyler vardı.

Mösyö Leblanc’a satmayı teklif ettiği üstat elinden çıkma tabloya, David’in resmine gelince, bu, okuyucunun da tahmin etmiş olacağı gibi, onun meyhanesinin tabelasından başka bir şey değildi. Hatırlanacağı gibi bu tabloyu o bizzat kendisi yapmıştı ve Montfermeil’deki batışından arta kalıp koruduğu tek enkazdı bu.

Thènardier, Marius’un görüş sahasından çekildiği için, şimdi Marius bu şeyi seyredebiliyordu artık. Gerçekten de bir savaş, dumanlı bir fon ve sırtında bir adam taşıyan bir başka adam görüyordu. Thènardier ile Pontmercy’nin oluşturdukları gruptu bu. Kurtarıcı çavuş ve kurtarılan albay. Marius âdeta sarhoş gibiydi, bu tablo bir bakıma babasını hayata döndürüyordu. Bu artık Montfermeil’deki meyhanenin tabelası değil, bir ölümden sonra dirilişti. Bir mezar aralanıyor, içinden bir hayalet doğruluyordu. Marius kalbinin şakaklarında attığını duyuyordu, kulaklarında Waterloo’nun topları gürlüyordu. Bu müthiş panoda kanlar içinde belirsizce resmedilmiş olan babası onu korkutuyor ve ona sanki bu şekilsiz siluet, sabit gözlerle kendisine bakıyormuş gibi geliyordu.

Thènardier durup soluk aldıktan sonra kanlı gözbebeklerini Mösyö Leblanc’a dikti ve alçak sesle, kısaca sordu:

- Sarhoş edilmeden önce söyleyeceğin var mı?

Mösyö Leblanc susuyordu.

Bu suskunluğun ortasında paslı bir ses koridordan şu kasvetli nükteyi savurdu:

- Odun yarmak gerekiyorsa ben buradayım!

Keyfe gelen balyozlu adamdı bu.

Aynı zamanda insan dişi değil de, sivri ve eğri hayvan dişleri ortaya koyan korkunç bir gülüşle, kirli sarı renkte diken diken koca bir surat göründü kapıdan.

Balyozlu adamın suratıydı bu.

Thènardier büyük bir kızgınlıkla:

- Maskeni niye çıkardın? diye haykırdı.

- Gülmek için, diye karşılık verdi adam.

Mösyö Leblanc bir süredir Thènardier’nin bütün hareketlerini izliyor, gözlüyor gibiydi. Öfkesinden gözleri kamaşan, körleşen Thènardier kapının korunduğunu bilmenin, silahlı olarak silahsız bir adamı elinin altında tutmanın ve -Thènardier Kadın’ın ancak bir erkek edebileceği hesabıyla- bire karşı dokuz olmanın verdiği güvenle ininde durmadan gidip geliyordu.

Balyozlu adama seslenişi sırasında sırtını Mösyö Leblanc’a dönmüştü.

Mösyö Leblanc bu ânı kaçırmadı, ayağıyla iskemleyi, eliyle masayı itip bir sıçrayışta, olağanüstü bir çeviklikle, Thènardier arkasına dönmeye bile vakit bulamadan pencereye ulaştı. Onu açması, pervaza tırmanması, ayağını dışarıya atması ancak bir saniye aldı. Yarı yarıya dışarıya çıkmıştı ki, altı kuvvetli el onu yakalayarak şiddetle yeniden izbenin içine sürükledi. Hemen onun üzerine atılan üç “ocakçı”ydı bunlar. Aynı anda Thènardier Kadın da onun saçlarına yapışmıştı.

Meydana gelen tepişme üzerine öbür haydutlar da koridordan koşup geldiler. Yatağın üstünde duran şarap içmişe benzeyen ihtiyar da oradan inerek, elinde yol tamircilerinin kullandıkları cinsten bir çekiçle sallana sendeleye geldi.

Mum ışığının boyalı yüzünü aydınlattığı “ocakçılardan biri -ki Marius, suratındaki boyaya rağmen bunun Panchaud, namı diğer Printanier, namı diğer Bigrenaille olduğunu anlamıştı- bir demir çubuğun iki ucuna takılmış iki kurşun tokmaktan meydana gelen bir öldürme topuzunu Mösyö Leblanc’ın başı üstünde yukarı kaldırıyordu.

Marius bu manzaraya dayanamadı. “Baba, affet beni!” diye düşündü.

Parmağı tabancanın tetiğini aradı.

Tam tabanca patlıyordu ki, Thènardier’nin sesi haykırdı:

- Ona kötülük etmeyin!

Kurbanın bu umutsuz girişimi Thènardier’yi çileden çıkaracak yerde, yatıştırmıştı.

İki adam vardı onun içinde: yırtıcı adam, kurnaz adam. O âna kadar zafer coşkunluğu içinde, bitkin ve hareketsiz av önünde, yırtıcı adam baskın çıkmıştı; av debelenip mücadele etmek ister gibi görününce kurnaz adam ortaya çıktı ve üstünlüğü ele aldı.

- Ona kötülük etmeyin, diye tekrarladı Thènardier ve böylece hiç farkında olmadan ilk başarıyı sağladı, patlamak üzere olan tabancayı durdurdu, Marius’un elini kolunu bağladı. Acil durumun ortadan kalktığını düşünen Marius, bu yeni aşamada bir süre daha beklemekte herhangi bir sakınca görmedi.

Kim bilir belki de iyi bir tesadüf ortaya çıkar da, ya Ursule’ün babasını ölüme terk etmek ya da albayın kurtarıcısını mahvetmek gibi korkunç bir alternatiften onu kurtarırdı.

Herkülvari bir mücadele başlamıştı. Mösyö Leblanc, göğsünün ortasına savurduğu bir yumrukla ihtiyarı odanın ortasına yuvarlamış, sonra elinin tersiyle iki vuruşta öbür iki saldırganı yere sermişti; birini bir dizinin, öbürünü öbür dizinin altında tutuyordu; sefil herifler, granitten bir değirmen taşının altına düşmüş gibi bu baskı altında hırıltılar çıkarıyorlardı. Ne var ki öbür dört kişi de bu müthiş ihtiyarı iki kolundan ve ensesinden yakalamış, yere serili iki “ocakçı”nın üzerinde diz çökmüş bir halde tutmaktaydılar.

Böylece bir kısmını altına alırken, öbürlerinin altında kalan, alttakileri ezerken üsttekilerce ezilen, üstüne yüklenen güçleri boş yere sarsıp duran Mösyö Leblanc, tıpkı uluyan bir yığın buldogla av köpeğinin altındaki bir yaban domuzu gibi, korkunç haydut güruhunun altında kayboluyordu.

Sonunda onu pencereye en yakın yatağın üzerine yıkıp orada zapt etmeyi başardılar. Thènardier Kadın hâlâ onun saçlarını bırakmıyordu.

- Sen karışma bu işe, dedi Thènardier. Şalını yırtacaksın.

Thènardier Kadın, erkeğine itaat eden dişi kurt gibi homurdanarak denileni yaptı.

- Sizler, dedi Thènardier, arayın şunun üstünü.

Mösyö Leblanc karşı koymaktan vazgeçmiş gibi görünüyordu.

Üstünü aradılar.

İçinde altı frank bulunan deriden bir para kesesiyle mendilinden başka bir şey yoktu üstünde.

Thènardier mendili kendi cebine koydu.

- Nasıl! Cüzdan yok mu? diye sordu.

- Ne cüzdan ne de saat, diye cevap verdi ocakçılardan biri.

Elinde koskoca bir anahtar tutan maskeli adam karnından konuşur gibi bir sesle:

- Her neyse, dedi, çetin bir ihtiyar bu.

Thènardier kapının köşesine gitti, oradan bir ip kangalını alıp onlara attı.

- Bağlayın şunu karyolanın ayağına, dedi.

Sonra Mösyö Leblanc’ın yumruğuyla odanın ortasında serilip kalan, hiç kıpırdamayan ihtiyarı fark ederek:

- Ne o, Boulatruelle öldü mü yoksa? diye sordu.

- Hayır, diye Bigrenaille cevap verdi, sarhoş o.

- Süpürün onu bir köşeye, dedi Thènardier.

İki “ocakçı” sarhoşu ayaklarıyla demir yığınının yanına kadar ittiler.

Thènardier iri sopalı adama alçak sesle:

- Babet, ne diye bu kadar fazla kişi geldiniz? dedi. Gereksizdi bu.

İri sopalı adam:

- Ne yaparsın, diye cevap verdi, hepsi de gelmek istediler. Mevsim kötü. İş olmuyor.

Mösyö Leblanc’ı üzerine yıktıkları sefil durumdaki yatak, doğru dürüst köşelendirilmemiş kaba ağaçtan dört direğe dayanan bir çeşit hastane karyolasıydı.

Mösyö Leblanc karşı koymadı.

Eşkıyalar onu ayakta, ayakları yere basar şekilde, pencereden en uzak, şömineye en yakın yatağın direğine sıkıca bağladılar.

Son düğüm de atılınca Thènardier, bir sandalye alarak Mösyö Leblanc’ın hemen hemen tam karşısına gelip oturdu.

Thènardier artık o eski Thènardier değildi; birkaç dakika içinde yüz ifadesi alabildiğine şiddetten, sakin ve kurnaz bir yumuşaklığa dönmüştü.

Marius, bu nazik kalem efendisi gülümseyişinde, biraz önceki köpükler saçan hayvanımsı ağzı tanımakta güçlük çekiyordu; bu inanılmaz, kaygı verici değişimi şaşkınlıktan donakalarak seyrediyordu; bir kaplanın değişip bir dava vekili olduğunu gören bir kimse ne hissederse onu hissediyordu.

- Mösyö... dedi Thènardier.

Elleri hâlâ Mösyö Leblanc’ın üzerinde olan eşkıyaları bir hareketle uzaklaştırdı:

- Siz çekilin biraz, bırakın mösyöyle konuşayım.

Hepsi kapıya doğru çekildiler. Thènardier yeniden konuşmaya başladı:

- Mösyö, pencereden atlamaya kalkışmakla yanlış yaptınız. Bacağınızı kırabilirdiniz. Şimdi izin verirseniz, sakin sakin konuşalım. Önce, farkına vardığım bir hususu size bildirmem gerek: En ufak bir haykırışta bile bulunmadınız şimdiye kadar.

Thènardier’nin hakkı vardı, üzüntü ve heyecanı arasında Marius’un dikkatinden kaçmış olmasına rağmen bu ayrıntı bir gerçekti. Mösyö Leblanc, o zamana kadar hiç sesini yükseltmeden birkaç kelime söylemiş, hatta pencerenin yanında altı haydutla boğuşması sırasında bile pek derin bir sessizliği pek garip bir şekilde elden bırakmamıştı. Thènardier devam etti:

- Ne bileyim! Hiç olmazsa “hırsız var” diye bağırabilirdiniz, ben bunu yersiz de bulmazdım. Katil var! Bu da gerektiğinde söylenebilir, ben kendi hesabıma bunda kötü bir taraf bulmazdım. Kendisine yeterince güven vermeyen kimselerle birlikte bulununca insanın biraz şamata etmesi pek tabiidir. Bunu yapabilirdiniz, kimse de size engel olmazdı. Hatta ağzınızı bile tıkamazlardı. Bakın, nedenini size söyleyeyim. Çünkü bu oda pek vurdumduymaz bir odadır. Bütün özelliği de bundan ibarettir ama bir özelliği daha vardır. Bir mahzendir burası. Burada bir bomba patlatsan, en yakın inzibat karakolunda ancak sızmış bir sarhoşun horultusu gibi duyulur. Burada top “bum!” der, gök gürültüsü “puf!” der. Pek kullanışlı bir barınaktır burası. Ama neyse, bağırmadınız işte, böylesi daha iyi. Bundan ötürü sizi kutlarım. Şimdi bundan ne sonuç çıkardığımı size söyleyeyim sayın mösyö. İnsan bağırınca kim gelir? Polis. Polisten sonra? Adalet. Peki siz niye bağırmadınız, çünkü adaletin ve polisin geldiğini görmeye siz de bizden fazla meraklı değilsiniz. Çünkü -uzun zamandır bundan şüphe etmekteyim sizin bir şeyi gizlemekte bir çıkarınız var. Siz de, biz de, aynı çıkarı taşıyoruz. Şu halde anlaşabiliriz.

Thènardier böyle konuşurken gözbebeklerini Mösyö Leblanc’a dikmiş, gözlerinden çıkan sivri keskin uçları, tutsağın vicdanına kadar sokmaya çalışır gibiydi. Ayrıca ılımlı ve sinsi bir küstahlığın damgasını taşıyan dili, ihtiyatlı ve âdeta seçilmiş gibiydi. Az önce bir hayduttan başka bir şey olmayan bu sefilde, şimdi rahip olmak için eğitim görmüş bir insan hali seziliyordu.

Tutsağın sessizliğini koruması, hayatı için kaygılanmayı unutmaya kadar varan bu ihtiyatlılık, tabiatın ilk yapacağı hareket olan haykırışa karşı bu direniş, bütün bunlar, doğrusunu söylemek gerekirse Marius’u rahatsız etmekte, acı acı şaşırtmaktaydı.

Courfeyrac’ın Mösyö Leblanc lakabını yapıştırıverdiği bu garip ve vakur simanın altında gizlenen esrarlı karanlık, Thènardier’nin pek yerinde teşhisi, Marius için durumu büsbütün karanlıklaştırıyordu.

Fakat ne olursa olsun, iplerle bağlı, cellatlarla çevrili, her an ayaklarının altında bir basamak daha derinleşen bir çukura âdeta yarı yarıya gömülmüş olan bu adam, Thènardier’nin gazabı karşısında olduğu gibi, tatlı dili karşısında da hiç umursamadan duruyor ve Marius böyle bir zamanda bile muhteşem bir hüzünle dolu bu yüze hayran kalmaktan kendisini alamıyordu.

Hiç şüphesiz korku nedir bilmeyen, sakinliğini asla kaybetmeyen bir ruhtu bu. Umutsuz durumların şaşkınlığını yenmesini bilen insanlardan biriydi bu adam. Buhranın bütün şiddetine, felaketin bütün kaçınılmazlığına rağmen, boğulan bir kimsenin suyun içinde dehşetle gözlerini açarak can çekişmesinden eser yoktu onda.

Thènardier gösterişsizce ayağa kalktı, şömineye gitti, paravanayı yerinden çekerek en yakın yatağa dayadı ve böylece kor halinde ateşle dolu mangalı meydana çıkardı. Tutsak bu durumdayken, korların arasında şurasından burasından al yıldızlar saçarak duran, ağarırcasına kızarmış keskiyi iyice görebilirdi.

Sonra Thènardier tekrar gelip Mösyö Leblanc’ın yanına oturdu.

- Devam ediyorum, dedi. Anlaşabiliriz. İşi dostça halledelim. Az önce öfkelenmekle hata ettim, aklım neredeydi bilemiyorum, çok ileri gittim, olmayacak şeyler söyledim. Mesela milyoner olduğunuz için sizden para, çok para, pek çok para isteyeceğimi söyledim. Akıl alır bir şey değil bu. Hay Allah, istediğiniz kadar zengin olun, sizin de bazı yükümlülükleriniz vardır, kimin yok ki? Sizi bütün servetinizden etmek istemem, ben gözü doymaz bir adam değilim ne de olsa. Üstün durumlarından yararlanmak isterken gülünç olan kimselerden değilim ben. İşte bakın ben tavizde bulunuyorum, kendi yönümden bir fedakârlık yapıyorum. Bana yalnızca iki yüz bin frank gerek.

Mösyö Leblanc hiç sesini çıkarmadı. Thènardier devam etti:

- Görüyorsunuz, az su katmıyorum şarabıma. Sizin servet durumunuzu bilemem, ama parada gözünüz olmadığını biliyorum ve sizin gibi hayırsever bir insan bahtsız bir aile babasına pekâlâ iki yüz bin frank verebilir. Şüphesiz siz makul bir insansınız da. Bugünkü gibi bir külfete girmeyi, bu akşamki şeyi -ki bu mösyölerin de açıkça söyledikleri gibi iyi kotarılmış bir iştir- tertiplemeyi, sırf Desnoyers’de on beşlik kırmızı şarap içip dana eti yemek için göze alacağımı düşünmemişsinizdir herhalde. Ama iki yüz bin frank için göze alınabilir. Bu önemsiz şey bir kere cebinizden çıktı mı, sizi temin ederim ki, her şey bitmiş olacak ve sizin için korkacak bir fiskecik bile kalmayacak. Şimdi bana diyeceksiniz ki, “İyi ama üzerimde iki yüz bin frank yok.” Oh! o kadar anlayışsız değilim. İlle de böyle bir şey istemiyorum. Ancak tek bir şey istiyorum sizden. Size söyleyeceklerimi yazmak lütfunda bulunun.

Burada Thènardier sözünü kesti, sonra kelimelerin üzerine basa basa ve mangala doğru gülümseyerek ekledi:

- Yazı yazmasını bilmediğinizi kabul etmeyeceğimi peşinen size söyleyeyim.

Büyük bir engizisyoncu bu gülümsemeye gıpta edebilirdi.

Thènardier masayı Mösyö Leblanc’ın yanı başına kadar itti, çekmeceden bir mürekkep hokkası, bir kalem, bir de kâğıt çıkardı. Aralık bıraktığı çekmecenin içinde bıçağın uzun demiri parlıyordu.

Kâğıdı Mösyö Leblanc’ın önüne koydu.

- Yazın, dedi.

Tutsak nihayet konuştu.

- Nasıl yazabilirim? Kollarım bağlı.

- Doğru, affedersiniz! dedi Thènardier. Haklısınız.

Bigrenaille’a doğru döndü:

- Mösyönün sağ kolunu çözün.

Panchaud, namı diğer Printanier, namı diğer Bigrenaille, Thènardier’nin emrini yerine getirdi.

Tutsağın sağ eli serbest kalınca, Thènardier kalemi mürekkebe batırarak ona uzattı.

- Şunu iyice belirtmek isterim ki mösyö, bizim hükmümüzde, bizim insafımızdasınız, hiçbir insan gücü sizi buradan kurtaramaz ve bazı hoş olmayan son çarelere başvurmak zorunda kalırsak gerçekten çok üzülürüz. Ne adınızı ne de adresinizi biliyorum ama şimdiden size haber vereyim ki, yazacağınız mektubu götürmekle görevli kimse geri gelinceye kadar bağlı kalacaksınız. Şimdi lütfen yazın.

- Neyi? diye tutsak sordu.

- Yazdırıyorum.

Mösyö Leblanc kalemi aldı. Thènardier yazdırmaya başladı: -“Kızım...”

Tutsak titredi, gözlerini Thènardier’ye kaldırdı.

- Ya da “sevgili kızım” diye yazın, dedi Thènardier. Mösyö Leblanc söyleneni yaptı.

Thènardier devam etti:

- “Hemen gel...” Durdu.

- Ona “sen” diyorsun, değil mi?

- Kime? diye sordu Mösyö Leblanc.

- Allah Allah, dedi Thènardier, küçüğe işte, Tarla Kuşu’na.

Mösyö Leblanc, hiçbir heyecan göstermeksizin cevap verdi:

- Ne demek istediğinizi anlamıyorum.

- Siz yine de yazın, dedi Thènardier ve yazdırmaya devam etti: “Hemen gel. Sana mutlaka ihtiyacım var. Sana bu pusulayı verecek olan şahıs, seni benim yanıma getirecektir. Seni bekliyorum. Güven içinde gel.”

Mösyö Leblanc hepsini yazmıştı.

- Ha! “güven içinde gel”i silin. Bu, işin pek basit bir şey olmadığını, güvensizlik gösterilebileceğini akla getirebilir.

Mösyö Leblanc üç kelimeyi karaladı.

- Şimdi, diye devam etti Thènardier, imzalayın. Adınız nedir?

Tutsak kalemi bırakıp sordu:

- Kimin için bu mektup?

- Pekâlâ biliyorsunuz, diye Thènardier karşılık verdi, küçük için. Söyledim size.

Thènardier’nin söz konusu genç kızın adını söylemekten kaçındığı belli oluyordu. “Tarla Kuşu” diyordu, “küçük” diyordu, ama adını söylemiyordu. Yardakçılarının önünde sırrını açığa vurmak istemeyen düzenbaz adam tedbiri. Genç kızın adını söylemek bütün “iş”i onlara teslim etmek, öğrenmeleri gerekenden fazlasını onlara öğretmek olacaktı.

- İmzalayın, dedi. Adınız ne?

- Urbain Fabre, dedi tutsak.

Thènardier bir kedi çevikliğiyle elini cebine daldırdı ve Mösyö Leblanc’dan alınan mendili çıkardı. Markasını aradı, muma yaklaştırdı.

- U.F. Tamam. Urbain Fabre. Peki imzalayın öyleyse U.F.

Tutsak imzaladı.

- Mektubu katlamak için iki el gerektiğine göre verin, ben katlarım onu.

Bu da olduktan sonra Thènardier yeniden konuştu:

- Adresi yazın. Matmazel Fabre sizin evinizde. Buradan pek uzakta oturmadığınızı biliyorum, Saint-Jacques-du-Haut-Pas civarında bir yerde oturuyorsunuz, çünkü her gün ayin için oraya gidiyorsunuz, yalnız hangi sokakta olduğunuzu bilmiyorum. Durumu anladığınızı görüyorum. İsminizi yanlış söylemediğinize göre, adresinizi de yanlış söylemeyeceksinizdir. Kendiniz yazın onu buraya.

Tutsak bir an düşünceli kaldı, sonra kalemi alarak yazdı:

“Matmazel Fabre, Mösyö Urban Fabre’ın evinde, Saint-Dominique-d’Enfer Sokağı, No. 17.”

Thènardier hummalı bir titreyişle mektubu kaptı:

- Karıcığım! diye seslendi.

Thènardier Kadın seyirtip geldi.

- İşte mektup. Ne yapacağını biliyorsun. Aşağıda bir araba var. Çabucak git, çabucak gel.

Sonra balyozlu adama hitaben:

- Sen de maskeni çıkardığına göre, bizim hanıma eşlik et. Arabanın arkasına binersin. Yük arabasını nerede bıraktığımı biliyorsun, değil mi?

- Evet, dedi adam.

Balyozunu bir köşeye bırakarak Thènardier Kadın’ın peşinden gitti.

Onlar giderken Thènardier, kafasını aralık kapıdan dışarı çıkararak koridorda bağırdı:

- Aman mektubu kaybetme sakın! Üstünde iki yüz bin frank taşıdığını düşün.

Thènardier Kadın’ın boğuk sesi karşılık verdi:

- Sen merak etme. Onu ben karnıma sakladım.

Bir dakika geçmemişti ki, bir kamçı şaklaması duyuldu ve ses hemen azalıp kayboldu.

- Güzel! diye homurdandı Thènardier. İyi yol alıyorlar. Bu dörtnala gidişle bizim hanım üç çeyrek saatte döner.

İskemlelerden birini şömineye yaklaştırdı, oturup bacak bacak üstüne attı ve çamurlu pabuçlarını mangala tuttu.

- Ayaklarım üşüdü, dedi.

Thènardier ve tutsakla beraber izbede beş haydut kalmıştı.

Suratlarını kaplayan ve korkunun tercihine göre, onları kömürcü, zenci ya da şeytan yapan maskelerin yahut kara sakızın arkasında bu adamların uyanık ve kasvetli bir halleri vardı ve bir suçu işlerken, onu sanki bir işmiş gibi sükûnetle, kızmadan ve merhametsizce, âdeta can sıkıntısıyla işledikleri anlaşılıyordu. Hayvanlar gibi bir köşeye yığılmışlardı ve hiç konuşmuyorlardı.

Thènardier ayaklarını ısıtıyordu.

Tutsak yeniden suskunluğuna gömülmüştü. Kısa bir süre önce bu sefil odayı dolduran vahşi kargaşanın yerini hazin bir sessizlik almıştı.

Çevresinde geniş bir mantar oluşan mum, koca izbeyi pek az aydınlatabiliyordu. Ateş küllenmişti. Bütün bu ucube kafalar, duvarlarda ve tavanda biçimsiz gölgeler meydana getiriyordu.

Sızıp uyumuş sarhoş ihtiyarın sakin soluk alışından başka hiçbir ses duyulmuyordu.

Marius her şeyin biraz daha arttırdığı büyük bir endişeyle beklemekteydi. Esrar, içine girilmez bir hal almıştı. Thènardier’nin aynı zamanda Tarla Kuşu dediği şu “küçük” de kimdi? Onun “Ursule”ü müydü? Tutsak, bu Tarla Kuşu sözünden hiç de heyecanlanmış gibi görünmemiş, dünyanın en tabii haliyle, “Ne demek istediğinizi anlamıyorum,” demişti. Öte yandan U.F. harfleri açıklanmıştı, Urbam Fabre’dı bu ve Ursule’ün adı artık Ursule değildi. İşte Marius gayet açık olarak görüyordu bunu.

Adeta korkunç bir büyü onu mıhlanmış gibi yerinde tutuyor ve o oradan bütün bu sahneyi hakim bir durumda gözlüyordu. Orada düşünmekten, kımıldamaktan hemen hemen aciz bir halde, yakından gördüğü bunca nefretlik şeyin etkisiyle mahvolmuş gibiydi. Bir olay, herhangi bir olay olacağını tahmin ediyor, ama kafasında fikirlerini toparlayamadan ve ne yapacağını, hangi tarafı tutacağını bilemeden öylece bekliyordu.

- Her halükârda, diyordu kendi kendine, eğer Tarla Kuşu o ise onu göreceğim demektir, çünkü Thènardier Kadın onu buraya getirecek. İşte o zaman olan olacak, gerekirse canımı kanımı feda edip onu kurtaracağım! Hiçbir şey beni durduramaz.

Böylece yarım saate yakın bir zaman geçti. Thènardier karanlık bir düşünceye dalmış görünüyor, tutsaksa hiç kımıldamıyordu. Ne var ki Marius, birkaç dakikadır tutsağın bulunduğu yandan ara sıra kısık boğuk bir ses duyar gibi oluyordu.

Birdenbire Thènardier tutsağa seslenerek konuştu:

- Mösyö Fabre, bakın, şimdiden size bir şey söyleyeyim.

Bu birkaç kelime bir aydınlanmanın başlangıcı olacağa benziyordu. Marius kulak kabarttı.

Thènardier devam etti:

- Karım birazdan döner, sabırsızlanmayın. Öyle sanıyorum ki Tarla Kuşu sahiden sizin kızınız. Onu yanınızda alıkoymanızı pek tabii bulurum. Yalnız, dinleyin biraz. Karım sizin mektubunuzla gidip onu bulacak. Karıma gördüğünüz gibi giyinmesini söyledim; sizin küçükhanımın zorluk çıkarmadan onu takip etmesini sağlayacak tarzda yani, ikisi birden arabaya binecekler, arkadaşım da arkada olmak üzere. Şehir sınırlarından birinin dışında bir yerde gayet güçlü, iki at koşulu bir araba var. Sizin küçükhanımı oraya götürecekler. Arabadan inecek. Arkadaşım onunla birlikte öbür arabaya binecek, karım da buraya gelip bize, “İş oldu, tamam,” diyecek. Sizin küçükhanıma gelince, ona hiçbir kötülük yapılmayacak, araba onu rahat edeceği bir yere götürecek ve siz şu iki yüz bin frankçığı bana verir vermez, o size iade edilecek. Eğer beni tutuklattıracak olursanız, arkadaşım Tarla Kuşu’nun işini bitiriverecek, işte hepsi bu kadar.

Tutsak tek bir söz söylemedi. Bir duraklamadan sonra Thènardier devam etti:

- Görüyorsunuz ya, gayet basit. Kötülük olsun istemezseniz kötülük olmaz, işin seyrini anlatıyorum size. Önceden haber veriyorum ki bilesiniz.

Durdu. Tutsak sessizliğini bozmadı. Thènardier yine konuştu:

- Karım dönüp de bana, “Tarla Kuşu yolda,” der demez sizi çözeceğiz, serbestçe evinize gidip yatarsınız. Gördüğünüz gibi hiçbir kötü niyetimiz yok.

Marius’un aklından müthiş hayaller geçti. Ne demek! Kaçırılan o genç kız buraya getirilmeyecek miydi? Bu canavarlardan biri onu karanlık bir yere mi götürecekti? Nereye? Ya bu kız o kızsa?

O kız olduğu da açıkça anlaşılıyordu. Kalbi duracakmış gibi geliyordu Marius’a.

Ne yapmalı? Tabancayı ateşlemek, bu sefiller güruhunu adaletin pençesine teslim mi etmeli? Fakat o balyozlu korkunç adam yine de genç kızla birlikte ele geçmemiş olarak kalacaktı ve Marius Thènardier’nin şu sözünü, kanlı anlamını fark ederek düşünüyordu: “Eğer beni tutuklattıracak olursanız, arkadaşım Tarla Kuşu’nun işini bitiriverecek.”

Şimdi kendisini artık yalnız albayın vasiyetiyle değil, bizzat aşkıyla, sevdiği insanın içinde bulunduğu tehlikeyle bağlı hissediyordu.

Bir saatten fazla zamandır süren bu dehşet verici durum, her an başka bir görünüm alıyordu.

Marius en yürek sızlatıcı ihtimalleri bir bir gözden geçirecek gücü buldu, bir umut kapısı aradı ama bulamadı.

Düşüncelerinin patırtısı, eşkıya ininin uğursuz sessizliğiyle çelişki oluşturuyordu.

Bu sessizliğin ortasında merdiven kapısının açıldığı ve ardından kapandığı duyuldu.

Tutsak, bağlarının içinde kıpırdandı.

- İşte bizim hanım, dedi Thènardier.

Gerçekten de sözünü yeni bitirmişti ki, Thènardier Kadın alı al, moru mor, soluk soluğa, gözlerinden alevler saçarak odaya daldı, iri ellerini iki kalçasına birden vurarak haykırdı:

- Adres sahte!

Beraberinde götürdüğü haydut da onun gerisinde göründü ve gidip balyozunu aldı.

- Adres sahte ha? diye Thènardier tekrarladı.

- Hiç kimse yok! Saint-Dominique Sokağı, on yedi numarada Mösyö Urbain Fabre diye bir kimse yok! Kim olduğunu da bilmiyorlar!

Nefesi kesilerek sustu, sonra devam etti:

- Mösyö Thènardier! Bu moruk seni uyuttu! Pek safsın, anladın mı? Ben olsam işe önce onun çenesini dağıtmakla başlardım! Daha da huysuzluk ederse, diri diri pişirirdim! Mutlaka konuşması gerek, kızın nerede olduğunu söylemeli, para çıkısı nerede söylemeli? İşte ben olsam böyle yapardım! Erkeklerin kadınlardan daha akılsız olduklarını söyleyenler haklı! On yedi numarada kimse yok! Koskoca bir araba kapısı! Saint-Dominique Sokağı’nda Mösyö Fabre diye kimse yok! Dörtnala koştur, arabacıya bahşiş ver, bir alay külfet! Kapıcıyla, karısıyla konuştum, eli yüzü düzgün, güçlü kuvvetli bir kadın, onlar da bilmiyorlar!

Marius geniş bir nefes aldı.

O, Ursule ya da Tarla Kuşu, adına ne diyeceğini bilemediği kız, kurtulmuştu.

Karısı feveran halinde bağırıp çağırırken, Thènardier masanın üzerine oturmuştu.

Bir süre hiç konuşmadan masadan sarkan sağ bacağını sallayarak ve vahşi bir dalgınlıkla mangalı seyrederek öylece durdu.

Nihayet ağır ve garip bir şekilde, yabani bir ses tonuyla tutsağa:

- Sahte bir adres ha? dedi. İyi ama ne umuyordun ki?

- Vakit kazanmayı! diye tutsak gür bir sesle haykırdı.

Aynı anda bağlarını silkeledi, bağlar kesilmişti. Tutsak artık sadece bir bacağıyla bağlıydı karyolaya. Yedi adam kendilerine gelip hamle etmeye vakit bulamadan o, şöminenin altına eğilmiş, elini mangala doğru uzatmış, sonra doğrulmuştu. Şimdi Thènardier, karısı ve haydutlar, âni bir heyecanın itişiyle izbenin dibine sinmiş, şaşkınlık içinde, onun hemen tamamen serbestleşmiş olarak ve korkunç bir duruşla, etrafa uğursuz bir ışıltı saçan kırmızı keskiyi başının üstüne kaldırışını seyrediyorlardı.

Gorbeau viranesindeki tuzaktan sonra açılan adli soruşturmada tespit edildiğine göre, polis baskını sırasında izbenin içinde, ortadan kesilip özel bir şekilde işlenmiş iri bir madenî metelik bulunmuştu. Bu iri metelik, kürek damı sabrının karanlıklar içinde ve karanlıklar için meydana getirdiği sanayi harikalarından biriydi. Firar aletlerinden başka bir şey değildir bu harikalar. Şiirde argonun benzetmeleri neyse, olağanüstü bir sanatın bu ucube, bu narin eserleri de kuyumculukta odur. Dilde Villon’lar olduğu gibi, kürek damında da Benvenuto Cellini’ler vardır. Kurtuluşa hasret talihsiz, bazen hiç aletsiz, tahta saplı bir çakıyla, eski bir bıçakla bir meteliği iki ince levha halinde ortadan kesmeyi, para işaretlerine hiç zarar vermeden bu iki levhayı oymayı ve bunları yeniden birbirine yapıştıracak şekilde metelik dilimlerine bir vida tertibatı yapmayı başarır. Böylece metelik istendiği zaman burularak açılır ve kapanır; tıpkı bir kutu gibidir. Bu kutunun içine bir saat zembereği saklanır. Bu saat zembereği iyi kullanıldığı takdirde, forsaları zincire bağlayan kalın halkaları, demir parmaklıkları keser. Sanırsınız ki forsa sadece bir meteliğe sahiptir; hiç de değil, aslında özgürlüğe sahiptir. İşte daha sonraki polis araştırmaları sırasında, izbede, pencereye yakın olan yatağın altında, bu çeşit iri bir metelik açılmış olarak, iki parça halinde bulundu. Ayrıca bu iri meteliğin içinde saklanabilecek, mavi çelikten küçük bir de testere keşfedildi.

Muhtemelen, haydutlar tutsağı aradıkları esnada bu iri metelik onun üstünde bulunuyordu, o bunu avucunda saklamayı başarmış ve sonra sağ eli serbest kalınca, onu burup açarak kendisini bağlayan ipleri kesmek için testereyi kullanmıştı. Marius’un fark ettiği hafif sesler ve belli belirsiz hareketler böylece açıklanıyordu.

Tutsak kendini ele verme korkusuyla yere eğilemediği için, sol bacağının bağlarını kesememişti.

Haydutlar ilk şaşkınlıklarından sıyrılmışlardı. Bigrenaille:

- Sakin ol, dedi Thènardier’ye. Bacağının biri hâlâ bağlı, bir yere gidemez. Ben kefilim. O bacağını ben bağladım.

Bu arada tutsak sesini yükseltti:

- Sefil adamlarsınız siz, ama benim hayatım da o kadar korunmaya değmez. Beni konuşturabileceğinizi, yapmak istemediğim şeyleri bana yaptırabileceğinizi, söylemek istemediğim şeyleri bana söyletebileceğinizi sanmanıza gelince...

Sol kolunun yenini yukarıya sıvadı ve ekledi:

- İşte, bakın.

Bunu derken kolunu gerdi ve sağ eliyle tahta sapından tuttuğu kızgın keskiyi çıplak etinin üzerine yapıştırdı. Yanan etin cayırtısı işitildi, işkence odalarına özgü koku yayıldı izbenin içine.

Dehşetle kendinden geçen Marius sallandı, haydutlar bile bir ürperti geçirdiler, garip ihtiyarın yüzü belli belirsiz buruştu, kıpkırmızı demir, dumanı tüten yaraya gömülürken, o, hiç oralı olmadan, âdeta azametle, acının sakin bir ihtişam içinde kaybolduğu kinsiz güzel bakışını Thènardier’ye dikmişti.

Büyük ve yüksek yaratılışlı kişilerde fiziksel acının pençesine düşen tenin ve duyguların isyanı, ruhu yuvasından çıkmaya ve alında kendini göstermeye zorlar; tıpkı disiplinsiz askerlerin isyanının kumandanı ortaya çıkmak zorunda bırakması gibi.

- Sefiller, dedi tutsak, sizden korkmuyorum, siz de benden korkmayın!

Ve keskiyi yaradan çekerek açık duran pencereden dışarı fırlattı. Işıl ışıl yanan korkunç alet gecenin içinde döne döne kayboldu, uzaklarda karın üzerine düşüp sönmeye gitti.

Tutsak yine konuştu:

- Bana istediğinizi yapabilirsiniz.

Artık silahsızdı.

- Yakalayın şunu! dedi Thènardier.

Haydutlardan ikisi ellerini onun omzuna koydular ve maskeli, karından konuşur sesli adam en küçük bir harekette elindeki anahtarlarla bir vuruşta beynini patlatmaya hazır vaziyette karşısına dikildi.

Aynı anda Marius, altında, bölmenin dibinde, konuşanları göremeyeceği kadar yakınında, alçak sesle, şu karşılıklı konuşmayı duydu:

- Yapılacak tek şey var artık.

- Gebertmek!

- Tamam.

Fikir alışverişinde bulunan karı kocaydı bunlar. Thènardier ağır adımlarla masaya doğru yürüdü, çekmeceyi açtı ve bıçağı aldı.

Marius tabancanın kabzasını avucunda sıkıştırıp duruyordu. Görülmemiş bir kararsızlık içindeydi. Bir saattir vicdanında iki ses konuşmaktaydı. Bunlardan biri ona babasının vasiyetine uymasını söylüyor, öbürüyse tutsağa yardım etmesi gerektiğini haykırıyordu. Bu iki ses mücadeleyi aralıksız sürdürüyor ve bu mücadele onu helak ediyordu. O âna kadar bu iki görevi uzlaştırmanın bir çaresini bulabileceğini ummuştu, ama hiçbir imkân doğmamıştı.

Bu arada tehlike yaklaştıkça yaklaşıyordu, bekleyişin son sınırı da aşılmıştı; Thènardier tutsağın bir iki adım ötesinde, bıçak elinde, düşünüyordu.

Marius şaşkınlık içinde gözlerini etrafta dolaştırıyordu; umutsuzluğun bilinçsizce başvurduğu son çare! Birdenbire titredi.

Ayaklarının dibinde, masanın üzerinde, keskin bir dolunay ışığı bir kâğıdı âdeta ona göstermek ister gibi aydınlatıyordu. Marius bu kâğıdın üzerinde Thènardierlerin büyük kızının daha o sabah büyük harflerle yazdığı şu satırı okudu:

- AYNASIZLAR BURADA.

Marius’un zihninden bir fikir, bir ışık geçti. İşte aradığı çare buydu, ona işkence edip duran bu uğursuz problemin çözümü, hem katili esirgemenin hem de kurbanı korumanın yolu buydu.

Komodininin üzerine çömelip kolunu uzattı, kâğıdı yakaladı, bölmeden usulcacık bir parça sıva kopardı, bunu kâğıda sardı ve hepsini birden yarığın arasından izbenin içine atıverdi.

Tam zamanıydı. Son korkularını ya da son vicdan kaygılarını da yenen Thènardier tutsağa doğru ilerliyordu.

- Bir şey düştü, diye haykırdı Thènardier Kadın.

- Neymiş o? dedi kocası.

Kadın atılıp sıvaya sarılı kâğıdı yerden almıştı. Onu kocasına verdi.

- Nereden geldi bu? diye sordu Thènardier.

- Lafa bak! dedi kadın. Nereden girsin istiyorsun? Pencereden geldi.

- Girerken ben gördüm, dedi Bigrenaille.

Thènardier kâğıdı çarçabuk açarak muma yaklaştırdı.

- Éponine’in yazısı bu! Vay anasını!

Karısına bir işaret yaptı, kadın telaşla yanına geldi. Thènardier ona kâğıtta yazılı satırı gösterdi, sonra boğuk bir sesle ekledi:

- Çabuk! Merdiven! Yemi kapanda bırakıp tüyelim!

- Herifin boynunu koparmadan mı? diye sordu Thènardier Kadın.

- Vaktimiz yok.

- Nereden? dedi Bigrenaille.

- Pencereden, karşılığını verdi Thènardier:

- Éponine kâğıdı pencereden attığına göre, ev bu yandan sarılmamış demektir.

Karnından konuşur gibi ses çıkaran maskeli adam kocaman anahtarını yere koydu, iki kolunu havaya kaldırdı, hiçbir şey söylemeden ellerini çabuk çabuk üç defa açıp kapadı. Bu bir gemi tayfasına verilen “çarpışmaya hazır ol” işareti gibi bir şeydi. Tutsağı tutan haydutlar onu bıraktılar. Göz açıp kapayıncaya kadar ip merdiven pencereden dışarıya sallandırılıp iki demir kancayla pervaza sıkıca raptedildi.

Tutsak, çevresinde cereyan eden şeylere hiç dikkat etmiyordu. Derin derin düşünür ya da dua eder gibi görünüyordu.

Merdiven yerine takılır takılmaz Thènardier haykırdı:

- Gel! Hanım!

Sonra pencereye doğru seyirtti.

Fakat tam bacağını dışarı atıyordu ki, Bigrenaille sert bir hareketle onu yakasından tuttu.

- Yok öyle şey, bana bak maskara moruk! Bizden sonra!

Haydutlar:

- Bizden sonra! diye uludular.

- Çocukluk etmeyin, dedi Thènardier, vakit kaybediyoruz. Aynasızlar ensenizde.

Haydutlardan biri:

- Öyleyse kura çekelim, bakalım kim önce geçecek.

Thènardier haykırdı:

- Delisiniz siz! Aklınızı kaçırmışsınız! Şu enayi sürüsüne bakın! Vakit kaybedelim, öyle mi? Kura çekelim, öyle mi? Parmağı ıslak olan! Kısa çöpü çeken! Adlarımızı yazalım! Bir takkeye koyalım!

Kapının eşiğinden bir ses bağırdı:

- Şapkamı ister misiniz?

Hepsi birden döndüler. Javert’di bu.

Şapkasını elinde tutuyor, gülümseyerek onlara doğru uzatıyordu.

XXI
ÖNCE KURBANLARI YAKALAMAKTAN
BAŞLAMALI DAİMA

Javert gece bastırırken gerekli yerlere adamlar yerleştirmiş, kendisi de bulvarın öbür yanında, tam Gorbeau viranesinin karşısına rastlayan, Barriere-des-Gobelins Sokağı’nın ağaçları arkasında pusuya yatmıştı. İşe önce “cebini” açıp, izbenin civarında gözcülük etmekle görevlendirilen iki genç kızı oraya tıkmakla başlamıştı. Ama ancak Azelma’yı “cebe” indirebilmişti. Éponine’e gelince, o nöbet yerinde değildi, kaybolmuştu, onu ele geçirememişti. Javert bundan sonra kulağını kararlaştırılan işarete vererek tetikte beklemeye koyulmuştu. Arabanın gidiş gelişleri onu hayli heyecanlandırmıştı. Nihayet sabrı tükenmiş, orada bir yuva bulunduğuna iyice emin olduğu, “talihinin yaver gideceği”ne kanaat getirdiği ve de içeri giren haydutlardan birçoğunu tanıdığı için, sonunda tabanca sesini beklemeden yukarı çıkmaya karar vermişti.

Hatırlanacağı gibi Marius’un anahtarı ondaydı. Tam zamanında gelmişti.

Haydutlar korku ve telaş içinde, kaçış sırasında oraya buraya bıraktıkları silahlarının üzerine atıldılar. Bir saniyeden kısa bir zaman içinde bu korkunç görünüşlü yedi adam, biri elinde balyozu, öbürü anahtarı, bir başkası öldürme topuzu, diğerleri demirci makasları, kıskaçlar ve çekiçlerle savunma durumunda kümelendiler. Thènardier bıçağını kavramıştı. Thènardier Kadın pencerenin köşesinde duran ve kızlara iskemle vazifesi gören koca bir kaldırım taşını yakaladı.

Javert şapkasını başına giydi, odanın içine doğru iki adım attı; kollarını çapraz kavuşturmuş, bastonu koltuğunda, kılıcı kınındaydı.

- Durun olduğunuz yerde, dedi. Pencereden çıkmayacaksınız, kapıdan çıkacaksınız. Bu sağlığa daha az zararlıdır. Siz yedi kişisiniz, bizse on beş kişiyiz. Kaba taşralılar gibi boğuşmayalım. Kibar olalım.

Bigrenaille ceketinin altında gizlediği bir tabancayı alarak Thènardier’nin eline tutuşturdu ve kulağına:

- Bu Javert’dir, dedi. Bu adama silah çekmeye cesaret edemem. Sen eder misin?

- Elbette, diye cevap verdi Thènardier.

- Öyleyse çek.

Thènardier tabancayı aldı, Javert’e doğru çevirdi.

Üç adım uzakta olan Javert ona dik dik baktı ve:

- Ateş etme hiç! Vuramazsın, demekle yetindi.

Thènardier tetiğe bastı. Kurşun ıskaladı.

- Sana söylemiştim! dedi Javert.

Bigrenaille öldürme topuzunu Javert’in ayaklarının dibine attı.

- Şeytanların şahısın sen! Teslim oluyorum.

Javert:

- Ya sizler? diye sordu öteki haydutlara.

Hepsi birden:

- Biz de, diye cevap verdiler.

Javert sakin bir tavırla karşılık verdi:

- Tamam, bu iyi. Söylüyordum zaten, kibar insanlarız biz.

Bigrenaille:

- Yalnız bir isteğim var, dedi, hücredeyken bana tütün vermemezlik etmesinler.

- Kabul, dedi Javert.

Sonra dönüp arkasına doğru seslendi:

- Artık girebilirsiniz!

Javert’in çağrısı üzerine bir manga kılıçlı belediye çavuşuyla lobutlu, coplu zabıta memuru içeri daldı. Haydutlar kıskıvrak bağlandılar.

Tek bir mumun ışığıyla ancak şöyle böyle aydınlanan bu bir sürü insan, eşkıya inini gölgelerle dolduruyordu.

- Hepsine parmak kelepçesi! diye bağırdı Javert.

Bir ses:

- Hele biraz yaklaşın da görelim, diye haykırdı.

Bir erkek sesi değildi bu ama kimse de bunun bir kadın sesi olduğunu söyleyemezdi.

Thènardier Kadın pencerenin köşelerinden birine çekilip mevzilenmişti; bu böğürtüyü koparan oydu.

Belediye çavuşlarıyla zabıta memurları gerilediler.

Kadın şalını sırtından atmıştı ama şapkası başındaydı, arkasına çömelmiş olan kocası düşen şalın altında neredeyse kayboluyordu. Kadın bir kayayı fırlatmaya hazırlanan bir devanası gibi yaylana yaylana kaldırım taşını iki eliyle başının üstüne kaldırarak vücuduyla ona siper oluyordu.

- Savulun! diye bağırdı.

Herkes koridora doğru geri çekildi. Odanın ortasında geniş bir boşluk meydana geldi.

Thènardier Kadın kendilerini kıskıvrak bağlatan haydutlara şöyle bir göz atarak, gırtlaktan, boğuk bir sesle:

- Reziller! diye homurdandı.

Javert gülümsedi ve Thènardier Kadın’ın iki gözünü hızla diktiği boş alana doğru ilerledi.

- Yaklaşma! Defol! diye bağırdı kadın. Yoksa ezerim seni!

- Amma da ızbandut şey ha! diye söylendi Javert. Analık, senin erkek gibi sakalın varsa, benim de kadın gibi tırnaklarım var.

Ve ilerlemeye devam etti.

Saçı başı dağılmış, dehşetengiz bir hal almış olan Thènardier Kadın, bacaklarını ayırdı, geriye doğru eğildi ve kaldırım taşını çıldırmışçasına Javert’in başına fırlattı. Javert eğildi, taş onun üzerinden geçerek dipteki duvara çarptı, geniş bir sıva parçasını düşürdükten sonra, bereket versin ki hemen hemen boş olan izbenin içinde köşeden köşeye sıçrayarak Javert’in topuklarının dibinde durdu.

Aynı anda Javert de Thènardier çiftinin yanına varmıştı. Geniş pençelerinden biri kadının omzuna, öbürü de kocasının başına indi.

- Parmak kelepçeleri! diye bağırdı.

Polis memurları sürü sepet içeri daldılar, birkaç saniye içinde Javert’in emri yerine getirildi.

Thènardier Kadın bitkin ve perişan, bir kendi bağlanan ellerine, bir de kocasınınkilere baktı, sonra kendini yere atarak ağlayıp bağırmaya başladı:

- Kızlarım!

Javert:

- Onlar delikte, dedi.

Bu arada polisler kapının arkasında uyuyan sarhoşu fark etmiş, onu dürtüklüyorlardı.

Adam kekeleyerek uyandı:

- Bitti mi iş, Jondrette?

- Bitti, diye cevap verdi Javert.

Bağlanan altı haydut ayakta duruyorlardı, henüz hayalet yüzlerini çıkarmamışlardı; üçü karalara bulanmış, üçü de maskeliydiler.

- Maskeleriniz dursun, dedi Javert.

2. Friedrich’in Potsdam’da, bir resmîgeçitteki bakışıyla onları teftişten geçirerek üç “ocakçı”ya:

- Merhaba Bigrenaille. Merhaba Brujon. Merhaba Deux-Milliards, dedi.

Sonra üç maskeliye döndü, balyozlu adama:

- Merhaba Gueulemer.

Sopalı adama:

- Merhaba Babet.

Karnından konuşana da:

- Merhaba Claquesous, dedi.

O sırada haydutların tutsağını gördü. Adam polisler içeri girdiğinden beri tek kelime söylememiş, başı önüne eğik duruyordu.

- Çözün mösyöyü, dedi Javert, kimse de dışarı çıkmasın!

Bunu söyledikten sonra, mumla yazı takımının hâlâ üzerinde durduğu masanın başına azametle oturdu, cebinden damgalı bir kâğıt çıkardı ve resmî tutanağını yazmaya başladı.

Daima aynı sözlerden ibaret olan ilk satırları yazdıktan sonra gözlerini kaldırdı:

- Bu mösyölerin bağladıkları mösyöyü yaklaştırın.

Polisler etrafa bakındılar.

- Hani? diye sordu Javert. Nerede o?

Haydutların tutsağı Mösyö Leblanc, Mösyö Urbain Fabre, Ursule’ün yahut Tarla Kuşu’nun babası yok olmuştu.

Kapı koruma altındaydı ama pencere öyle değildi. Bağları çözülür çözülmez, Javert zaptını yazmakla meşgulken, karışıklıktan, hengâmeden, dağınıklıktan, karanlıktan ve dikkatlerin üzerinde toplanmadığı bir ândan yararlanarak pencereden dışarı atlayıvermişti.

Bir polis pencereye koştu, baktı. Dışarıda kimsecikler görünmüyordu.

İp merdiven hâlâ sallanmaktaydı.

- Allah kahretsin! dedi Javert dişlerinin arasından. En iyi parça da oydu muhakkak.

XXII
İKİNCİ CİLTTE BAĞIRAN KÜÇÜK ÇOCUK

Hôpital Bulvarındaki evde yaşanan bu olayların ertesi günü, Austerlitz Köprüsü yönünden gidiyor gibi görünen bir çocuk, bulvara paralel sağdaki yan yolda Fontainebleau sınır kapısına doğru çıkıyordu.

Gece iyice bastırmıştı.

Bu çocuk solgun, zayıf, hırpani kılıklı, şubat ayında bez pantolonluydu ve avaz avaz şarkı söylüyordu. Petit-Banquier Sokağı’nın köşesinde ihtiyar bir kadın iki büklüm olmuş, sokak fenerinin ışığında bir çöp yığınını karıştırıyordu. Çocuk geçerken kadına çarptı ve geri çekilirken haykırdı:

- Vay canına! Ben de bunu kocaman, koskocaman bir köpek sanmıştım.

Kocaman kelimesini ikinci defa tekrarlarken, büyük harflerle oldukça iyi ifade edilebilecek alaycı bir ses dolgunluğuyla telaffuz etmişti: “Kocaman, KOSKOCAMAN bir köpek!”

İhtiyar kadın öfkeyle doğruldu.

- Sütçü beygiri kılıklı oğlan! diye homurdandı. Eğilmemiş olsaydım ayağımı nerene yapıştıracağımı bilirdim!

Çocuk uzaklaşmıştı bile.

- Keh! Keh! Anlaşılan pek yanılmamışım, dedi.

İhtiyar kadın öfkeden boğularak iyice doğruldu, fenerin kırmızımsı ışığı kurşuniye çalar renkteki yüzünü bütünüyle aydınlattı; köşelerle, çizgilerle oyulmuş, ağzının iki kenarı kaz ayağı şeklinde kırışıklıklarla dolu bir yüzdü bu.

Bedeni karanlıkta kayboluyor, ancak başı görülüyordu. Gecenin içinde ışığın kesip oyduğu yaşlılık harabiyeti maskesi denilebilirdi bu yüze.

Çocuk ona dikkatle baktı.

- Madamın güzelliği hiç bana göre değil, dedi.

Yine yoluna koyularak şarkı söylemeye başladı:

Kral Coupdesabot

Avlanmaya giderdi.

Karga avlardı o...

Bu üç mısradan sonra şarkısını kesti. 50-52 numaranın önüne gelmişti; kapıyı kapalı bulunca onu tekmelemeye başladı. Gürültülü yankılar yapan, kahramanca tekmelerdi bunlar, onun çocuk ayaklarından çok giydiği erkek ayakkabılarının marifetiydi.

Bu sırada çocuğun Petit-Banquier Sokağı köşesinde rastladığı ihtiyar kadın, feryatlar kopararak, alabildiğine el kol işaretleri yaparak onun arkasından koşuyordu.

- Nedir bu? Ne oluyor? Hey Yarabbi! Kapıyı kırıyorlar! Evi yıkıyorlar!

Tekmeler devam ediyordu.

İhtiyar kadının nefesi tükenmişti.

- Şimdi binalara böyle mi yapılıyor?

Birdenbire durdu. Sokak çocuğunu tanımıştı.

- Ne! Yine o iblis mi?

- Vay! O kocakarı, dedi çocuk. Merhaba Burgonmuche. Atalarımı görmeye geldim.

İhtiyar kadın buna karşılık yüzünü buruşturdu; yaşlılık harabiyetinden ve çirkinlikten de destek gören, o an bulunuvermiş mükemmel bir nefret ifadesiydi bu ama ne yazık ki karanlıkta kayboldu.

- Kimse yok, hödük herif.

- Hadi canım! dedi çocuk. Babam nerede?

- Force’ta.[162]

- Bak hele! Ya anam?

- Saint-Lazare’da.[163]

- Peki ablalarım?

- Madelonnettes’te.[164]

Çocuk kulağının arkasını kaşıdı, Mam Burgon’a baktı:

-Ya! dedi.

Sonra topukları üzerinde döndü; kapının eşiğinde kalan ihtiyar kadın, az sonra onun kış rüzgârında titreşen karaağaçların altına dalarken pürüzsüz, genç sesiyle şarkı söylediğini işitti:

Kral Coupdesabot

Avlanmaya giderdi,

Karga avlardı o.

İki sopaya binerdi.

Altından geçen olursa

Bir metelik ceza yerdi.

BİRİNCİ KİTAP

Tarihten Birkaç Yaprak

I
İYİ BİÇİLMİŞ

1831 ve 1832 yılları, Temmuz Devrimi’yle doğrudan bağlantılı bu iki yıl, tarihin en olağandışı, en çarpıcı anlarından biridir. Bu iki yıl, kendilerinden önce gelen ve kendilerini takip eden yılların ortasında yükselen iki dağ gibidirler. Onlarda devrimin yüceliği vardır, sarp uçurumlar fark edilir. Toplumdaki insan kitleleri, bizzat uygarlığın temelleri, birbiri üstünde, birbirlerine kenetlenmiş katı çıkar grupları, eski Fransız sosyal düzeninin asırlık kesitleri sistemlerin, ihtirasların ve teorilerin fırtınalı bulutları arasında bir görünüp bir kaybolurlar bu yıllarda. Bu görünüş ve kayboluşlara direniş ve hareket adı verilir. Hakikat ışığının, insan ruhunu aydınlatan bu ışığın, orada ara sıra parladığı görülür.

Oldukça belli sınırları olan bu önemli devir, şimdi artık ana hatlarıyla onu kavramamıza elverecek kadar bizden uzaklaşmaya başlamış bulunuyor.

Biz şimdi bunu deneyeceğiz.

Restorasyon, tarif edilmesi güç bir ara safha olmuştu.

Bu safhada yorgunluk vardı, homurtu vardı, mırıltılar vardı, uyku vardı, gürültü vardı ve bütün bunlar büyük bir milletin yeni bir gelişme aşamasına ulaşmasından başka bir şey değildi. Bu gibi devirler kendine özgü devirlerdir; onları istismar etmek isteyen politikacıları yanıltırlar. Başlangıçta milletin istediği sadece huzurdur, susuzluk duyulan tek şey barış ve sükûndur. Bu da rahat bırakılmak arzusunun ifadesidir. Büyük olaylar mı, büyük tesadüfler mi, büyük maceralar mı, büyük adamlar mı, Allah vermesin, bunları yeterince gördük, hepsinden boyumuzun ölçüsünü aldık. Sezar’ı Prusias’la,¹ Napolyon’u Yvetot’la2 değiştirmeye hazırız.

“Ne iyi bir kralcılıktı o!” Güneş doğarken yola çıkmıştık, şimdi uzun ve çetin bir günün akşamındayız. İlk menzil Mirabeau ile alındı, ikincisi Robespierre’le, üçüncüsü Bonapart ile ve kara sular indi artık ayaklara. Herkes bir yatak bulup yatmak istiyor. Yorgun vefakârlıklar, yaşlanmış kahramanlıklar, doymuş ihtiraslar, kazanılmış servetler, hepsi hepsi tek bir şeyi arıyor, istiyor, diliyor, dileniyor. Neyi? Bir barınağı. Ve sonunda bunu elde ediyorlar. Barışa, huzura, keyfince geçirilecek zamana sahip oluyorlar. Şimdi artık mutludurlar. Ne var ki aynı anda bazı olaylar ortaya çıkıyor, kendilerini kabul ettiriyor ve bu sefer de onlar kapıyı çalıyor. Bunlar devrimlerden, savaşlardan çıkmış olaylardır, vardırlar, yaşamaktadırlar, topluma yerleşme hakkına sahiptirler ve yerleşiyorlardır da. Olaylar çoğu zaman prensipleri barındırıp beslemekle görevli istihkâm ve levazım subaylarıdır.

Şimdi siyaset felsefelerinin gözüne neler göründüğüne bir bakalım.

Yorgun insanlar rahat ve huzur isterlerken, olup biten olaylar da güvence istemektedirler. Olaylar için güvence demek, insanlar için rahat ve huzur demektir.

İngiltere’nin naiplikten sonra Stuartlardan; Fransa’nın imparatorluktan sonra Bourbonlardan istediği de buydu.

Bu güvenceler zamanları için bir zorunluluktur. Verilmeleri gerekir. Hükümdarlar bunları “ihsan ederler” ama gerçekte olayların gücüdür bunları veren. Bu derin ve faydalı hakikati Stuartlar 1660’ta hiç düşünmediler ve Bourbonlar 1814’te akıllarının ucundan bile geçirmediler.

Napolyon yıkılınca, kaderinde yazılı olduğu üzere Fransa’ya geri dönen aile, verenin kendisi olduğu ve verdiğini de geri alabileceği; Bourbonların tanrısal hukuka sahip olduğu, Fransa’nın ise hiçbir şeye sahip bulunmadığı; 18. Louis’nin Şartı’nda ihsan edilen siyasi hakkın, tanrısal hukukun ulu ağacından Bourbon Hanedanı’nca koparılıp halka lütfen verilen ve kralın keyfinin istediği gün geri alabileceği bir dal parçasından başka bir şey olmayacağı şeklinde, hüsrana uğramaya mahkûm, safdilce bir inanışa kapıldı. Halbuki Bourbon Hanedanı, bu bağışın kendinde uyandırdığı hoşnutsuzluğa bakarak, onun kendinden gelmediğini anlamalıydı.

Bu hanedan, on dokuzuncu yüzyılda hırçınlık etti. Milletin her şenlenişinde hoşnutsuzluk gösterdi. Amiyane tabirle, yani halk deyişiyle, suratını ekşitti. Halk bunu gördü.

İmparatorluğun bir tiyatro sahnesi gibi karşısından kaldırılıp götürüldüğüne bakarak kendisinde kuvvet gördü. Kendisinin de aynı şekilde getirilmiş olduğunu idrak etmedi. Kendisinin de Napolyon’u ortadan kaldırıveren elin avucu içinde olduğunu görmedi.

Geçmişi temsil ettiği için kökleri olduğunu sandı. Yanılıyordu, gerçi geçmişin bir parçasıydı ama geçmiş tümüyle Fransa’ydı. Fransız toplumunun kökleri hiç de Bourbonlarda değildi, milletteydi. Bu derinlerdeki gizli ve canlı kökler hiçbir zaman bir ailenin hakkını teşkil etmiyordu, bir halkın tarihini teşkil ediyordu. Tahtın altı hariç her yerdeydi bu kökler.

Bourbon Hanedanı Fransa için, tarihinin ünlü ve kanlı düğünüydü ama artık kaderinin başlıca unsuru, siyasetinin zorunlu temeli değildi.

Bourbonlardan pekâlâ vazgeçilebilirdi; nitekim yirmi iki yıl süreyle vazgeçilmişti. Arada bir kesinti olmuştu; onlar bunun farkında değillerdi. Nasıl olsunlardı ki? 9 Termidor’da 17. Louis’nin, Marengo gününde de 18. Louis’nin saltanat başında olduklarını hayal ediyorlardı. Tarihin başlangıcından beri hükümdarlar hiçbir zaman olaylar karşısında, olayların ihtiva ve ilan ettikleri tanrısal kudret parçası karşısında bu kadar kör olmamışlardır. Kralların hakkı denilen bu dünyevi iddia, hiçbir zaman semavi hakkı böylesine inkâr etmemiştir.

Bu aileyi, 1814’te “ihsan edilen” güvencelere, kendi deyişiyle, tavizlere el koymaya sevk eden büyük hata. Ne hazin şey! Onun kendi tavizleri dediği, aslında bizim fetihlerimizdi, tecavüzlerimiz dediği de haklarımız.

Kendisi için eşref saatinin geldiğini sanan Restorasyon, Bonapart’ı yendiğini ve ülkede kökleşmiş olduğunu farz ederek, yani güçlü ve derin olduğuna inanarak, birdenbire kararını verdi ve sonunu düşünmeden darbesini indirdi. Bir sabah Fransa’nın karşısına dikildi ve sesini yükselterek toplumun sıfatını da, ferdin sıfatını da reddetti; yani milletten hükümranlığı, vatandaştan özgürlüğü aldı. Başka bir deyişle, milletin şahsında onu millet yapan şeyi, vatandaşın şahsında da onu vatandaş yapan şeyi inkâr etti.

İşte, Temmuz Kararnameleri denen o ünlü belgelerin aslı esası budur.

Restorasyon yıkıldı.

Haklı olarak yıkıldı. Ancak söylememiz gerekir ki, o bütün ilerleme şekillerine mutlak surette düşman değildi. Onun da taraftar olduğu büyük işler yapılmıştı.

Restorasyon Devri’nde, millet sakin bir şekilde tartışmaya alıştı -cumhuriyette bu yoktu; barış içinde büyüklüğe alıştı- ama imparatorlukta bu da yoktu. Özgür ve güçlü Fransa, Avrupa’nın öbür milletleri için cesaret verici bir manzara oluşturuyordu. Robespierre devrinde söz devrimindi; Bonapart devrinde söz topundu; 18. Louis ve 10. Charles devirlerindeyse, söz sırası zekaya geldi. Rüzgâr dindi, meşale yeniden alevlendi. Sakin zirvelerde düşüncelerin safi ışığının titreştiği görüldü. Muhteşem, faydalı ve gönül okşayıcı manzara. On beş yıl boyunca, barış ve sükûn içinde, halk meydanlarında, düşünür için çok eski, devlet adamı için çok yeni olan şu büyük prensiplerin işleyişine tanık olundu: kanun önünde eşitlik, vicdan özgürlüğü, söz özgürlüğü, basın özgürlüğü, yeteneği olan herkesin her işe girebilmesi. Bu, 1830’a kadar böyle sürdü. Bourbonlar sonunda, tanrısal bilgeliğin ellerinde parçalanan bir uygarlık aleti oldular.

Bourbonların düşüşü, kendi cephelerinden değil ama milletin cephesinden ihtişam dolu oldu. Vakarla ama otoritesiz terk ettiler tahtı; karanlığa gömülüşleri, tarihte hazin bir heyecan bırakan tartışmalı silinişlerden biri olmadı. Bu ne 1. Charles’ın hayaleti andıran sükûnetine ne de Napolyon’un kartal haykırışına benziyordu. Çekip gittiler. Hepsi bu. Tacı çıkarıp bıraktılar ve başlarının çevresinde bir hale tutmadılar. Vakarlıydılar ama azametli değildiler. Felaketlerinin ihtişamından bir ölçüde yoksundular. 10. Charles, Cherbourg yolculuğu sırasında yuvarlak bir masayı dört köşe olarak kestirirken, çöken krallıktan çok tehlikeye düşen teşrifata kaygılanıyor gibiydi. Bu küçülme, onları seven vefalı insanları ve soylarına saygı ve itibar gösteren ciddi kişileri üzdü. Halka gelince, o hayranlığa layıktı. Bir sabah silahlı bir çeşit kral ayaklanmasıyla hücuma uğrayan millet, kendisini öylesine kuvvetli hissetti ki öfkelenmedi bile; kendisini savundu, sakinliğini korudu, her şeyi yerli yerine koydu; hükümeti kanun çerçevesine, Bourbonları sürgüne ve heyhat! Sonra durdu, ihtiyar kral 10. Charles’ı, vaktiyle de 14. Louis’yi barındıran taht sayvanını altından çekip aldı ve yavaşça yere koydu. Kral ailesinden kişilere üzülerek ve ihtimamla el sürdü. Barikatlar gününden sonra Guillaume du Vair’in vakur sözlerini sanki hatırlar gibi olan ve bütün dünyanın gözleri önünde uygulayan tek bir kişi değildi, birkaç kişi de değildi, Fransa idi, bütün Fransa idi, zafer kazanmış ve zaferinin sarhoşluğu içinde olan Fransa idi. Guillaume du Vair şöyle demişti: “Büyüklerin teveccühüne sığınmaya, daldan dala konan kuşlar gibi, talihi ters gideni bırakıp talihi yaver gidenin safına atlamaya alışık olanlar için felakete uğramış hükümdarlarına karşı cüretkârca davranmak kolaydır ama benim için krallarımın talihi, hele felakete uğrayanların talihi daima saygıya layık olacaktır.”

Bourbonlar beraberlerinde saygı götürdüler, üzüntü değil. Söylediğimiz gibi, felaketleri kendilerinden büyük oldu. Ufukta kayboldular.

Temmuz Devrimi bütün dünyada dostlar ve düşmanlar kazandı. Kendi meşreplerine göre bazıları heyecan ve sevinçle ona koşarken, diğerleri de ondan yüz çevirdiler. Bu gün doğuşunun baykuşları olan Avrupa hükümdarları, ilk anda yaralı ve şaşkın, gözlerini yumdular ve ancak tehditler savurmak için yeniden açtılar. Anlaşılabilir bir korku, bağışlanabilir bir öfke. Bu garip devrim bir darbede işini bitirmişti; yenik düşen krallığa düşman muamelesi yapmak ve kanını dökmek şerefini bile vermemişti. Özgürlüğün kendi kendisine iftira etmesinden daima fayda uman istibdat hükümetlerinin gözünde Temmuz Devrimi’nin hatası, olağanüstü olmak fakat yumuşak kalmaktı. Zaten ona karşı ne bir teşebbüse kalkışıldı ne de gizlice tertipler hazırlandı. En hoşnut olmayanlar, en çok ürkenler, en fazla titreyenler onu selamlıyorlardı. Bencilliklerimiz, garezlerimiz ne olursa olsun, olaylardan esrarengiz bir saygı çıkmakta ve bu saygıda insanı aşan bir güçle çalışan birisinin işbirliği kendisini hissettirmektedir.

Temmuz Devrimi gerçeği yere seren hakkın zaferidir. İhtişam dolu bir şey.

Gerçeği yere seren hak. 1830 Devrimi’nin parlaklığı buradadır, munisliği de öyle. Muzaffer olan hakkın öfkeli davranmaya hiç de ihtiyacı yoktur.

Hak, doğru ve hukuki olandır.

Hakkın özelliği ezelden ebede güzel ve saf kalmaktır. En zorunlu gibi görünen, çağdaşlarınca en iyi kabul gören bir gerçek bile, yalnızca gerçek olarak kalıp içinde çok az hak taşıyor veya hiç hak taşımıyorsa, zamanla mutlaka biçimsiz, iğrenç, hatta belki de ucube bir hal almaya mahkûmdur. Gerçeğin erişebileceği çirkinlik derecesini bir bakışta, yüzyıllar ötesi görünüşüyle tespit etmek isteyenler Machiavelli’ye baksınlar. Machiavelli ne kötü bir cin ne bir şeytan ne de alçak ve sefil bir yazardır; o, gerçekten başka bir şey değildir. Ve bu gerçek, sadece İtalya’nın gerçeği değil, Avrupa’nın, on altıncı yüzyılın gerçeğidir. İğrenç görünür ve on dokuzuncu yüzyılın ahlak anlayışı karşısında iğrençtir de.

Hakla gerçek arasındaki bu mücadele toplumun doğuşundan beri süregelmektedir. Bu düelloya bir son vermek, saf fikri insanlık realitesiyle kaynaştırmak, hakkı barışçı yoldan gerçeğe ve gerçeği de hakka nüfuz ettirmek... Bilge kişilere düşen iş budur işte.

II
KÖTÜ DİKİLMİŞ

Fakat bilge kişilerin işi başka, işini bilir kişilerin işi başkadır. 1830 Devrimi çarçabuk durmuştu.

Bir devrim karaya oturur oturmaz, işini bilir kişiler hemen karaya oturanı parçalamaya girişirler. Yüzyılımızda işini bilir kişiler kendilerine devlet adamı sıfatını tevcih etmişlerdir. Öyle ki, sonunda bu devlet adamı sözü biraz argoya kaçar olmuştur. Bu arada, şunu da unutmamak gerekir ki, işini bilirliğin bulunduğu yerde mutlaka küçüklük vardır. Yani, “işini bilir kişiler” demek, “pespayeler” demektir.

Bunun gibi, “devlet adamları” da bazen “hainler”le aynı anlama gelir.

Şu halde, Temmuz Devrimi gibi devrimler, işini bilir kişiler için kesilmiş şahdamarlarıdır. Acilen bağlanmaları gerekir. Çok yüksekten ilan edilen hak, sarsıntı yaratır. Bunun için, hak bir kere sağlandı mı, devleti sağlama almak lazımdır. Özgürlük temin edilince, iktidarı düşünmek gerekir.

Burada bilge kişiler henüz işini bilenlerden ayrılmamışlardır ama yavaş yavaş kuşkulanmaya başlarlar. İktidar, kabul. Ama önce iktidar nedir? Sonra, kaynağı nedir? İşini bilenler, mırıldanılan itirazı duymamazlıktan gelirler ve dalaverelerine devam ederler.

Fayda sağlayıcı ham hayallere bir zorunluluk maskesi takmakta pek yetenekli olan bu politikacılara göre, bir devrimden sonra bir halk için ilk ihtiyaç, eğer bu halk kralcılığın hakim olduğu bir kıtada yaşıyorsa, kendisine bir hanedan bulmaktır. Ancak bu suretledir ki derler, o halk devrimden sonra barış ve sükûna kavuşabilir, yani yaralarını tımar edip evini onarabilir. Hanedan yapı iskelesini gözler ve hasta arabasını örter.

Gelgelelim bir hanedan bulmak her zaman kolay iş değildir.

Zorda kalınırsa, deha sahibi ya da servet sahibi rastgele bir adam bir kral yapmaya yeter. Birinci halde Bonapart’ı, ikincisinde Iturbide’i elde edersiniz.

Fakat rastgele seçilen ilk aile bir hanedan kurmaya yetmez. Bir soyda belli bir miktar eskiliğin bulunması gerekir ve yüzyıllarının buruşukları öyle kendiliğinden olmaz.

İşe “devlet adamları” gözüyle bakılırsa, her türlü ihtiraz kaydı hakkı bâki kalmak şartıyla, bir devrimden sonra çıkacak kralda acaba ne gibi vasıflar bulunmalıdır? Bu kral devrimci olabilir ve böyle olması da faydalıdır; yani bu devrime şahsen katılmış, onda eli bulunmuş, orada lekelenmiş ya da ün kazanmış, onun baltasını kavramış ya da kılıcını kullanmış olmalıdır.

Peki, bir hanedanda aranan vasıflar nelerdir? Bu hanedan milli, yani uzaktan devrimci olmalıdır, işlenen fiillerle değil de benimsenen fikirlerle... Geçmişten meydana gelmeli, tarihi olmalı; gelecekten meydana gelmeli, sempatik olmalıdır.

Bütün bunlar, ilk devrimlerin neden tek insanla -Cromwell veya Napolyon- yetindiklerini; ikincilerinse neden mutlaka bir aile -Brunswick Hanedanı ya da Orleans Hanedanı- bulmak istediklerini açığa vurur.

Kral hanedanları şu hintincirine benzer; her dalı toprağa kadar eğilip orada kök salarak yeni bir incir ağacı oluşturur. Her dal bir hanedan olabilir. Bunun tek şartı halka kadar eğilmektir.

İşte, işini bilenlerin teorisi böyledir.

Şu halde büyük marifet şudur: bir başarıya biraz felaket havası katmak ve böylece ondan çıkarı olanların da titremesini sağlamak, her ileri adıma korku çeşnisi vermek, geçiş eğrisini ilerlemeyi yavaşlatıncaya kadar uzatmak, bu şafağı soluklaştırmak, heyecanın sert yanlarını açıkça kötüleyip gidermek, sivrilikleri, tırnakları kesmek, zaferi pamuklara sarmak, hakkı küreklere bürümek, halk denen devi yumuşak yünlü bezlerle kundaklayıp çarçabuk yatırmak, bu aşırı sağlığı perhize sokmak, Herkül’ü nekahet tedavisine almak, büyük olayı ilaca batırmak, ideale susamış zihinlere ot özsularıyla sulandırılmış nektar sunmak, aşırı başarıya karşı tedbirler almak, devrimin başını bir abajurla süslemek.

1830, daha önce İngiltere’nin 1688’de uyguladığı bu teoriyi kullandı.

1830, yokuşun yarısında durdurulmuş bir devrimdir. Yarım ilerleme, yarım hak. Oysa güneş nasıl mumu bilmezse, mantık da aşağı-yukarı diye bir şey bilmez.

Kim devrimleri yarı yolda durdurur? Burjuvazi. Niçin?

Çünkü burjuvazi doyuma ermiş menfaattir. Dün iştahtı, bugün alabildiğine bolluktur; yarın tıka basa doygunluk olacaktır.

1814’te Napolyon’dan sonra ortaya çıkan olay, 1830’da 10. Charles’dan sonra tekrarlandı.

Yanlış yere burjuvaziyi bir sınıf yapmak istediler. Burjuvazi sadece halkın memnun edilmiş kısmıdır. Burjuva şimdi oturacak zamanı olan insandır. Bir iskemle bir kast değildir.

Fakat bir an önce oturmak isteğiyle, insanlığın yürüyüşü durdurulabilir. Çoğu zaman burjuvazinin kusuru bu olmuştur.

Bir hata işlemekle sınıf olunmaz. Bencillik, sosyal düzenin bölümlerinden biri değildir.

Kaldı ki bencilliğe karşı da adil olmak gerektir. 1830 sarsıntısından sonra, milletin burjuvazi denen kısmının özlediği hal, kayıtsızlık ve tembellikle karışan ve içinde biraz da utanç bulunan atalet değil, rüyalara açık, anlık bir unutma getiren uyku değil molaydı.

Mola, garip ve âdeta çelişen iki anlamdan meydana gelen bir kelimedir: Yürüyüş halinde bir birlik, yani hareket; durma, yani dinlenme.

Mola, kuvvetlerin onarılmasıdır, silahlı ve uyanık dinlenmedir; nöbetçilerin diken, tetik üstünde durmasıyla tamamlanmış bir hadisedir.

Mola, hem dünkü mücadeleyi hem yarınki mücadeleyi içinde taşır. Bir tür ikisi-arasılıktır, 1830’la 1848 arası.

Burada mücadele dediğimiz şeye ilerleme de denilebilir.

Şu halde burjuvaziye ve de devlet adamlarına, şu mola kelimesini söyleyecek birisi gerekiyordu. Bir tür Her-Ne-Kadar-Çünkü. Öyle bir karma şahsiyet ki, hem devrim hem istikrar anlamına gelsin, başka bir deyişle, geçmişin gelecekle açıkça uyuşabileceğini göstererek halihazırda olanı sağlama alsın.

Bu adam “elde bir”di bile. Adı da Louis-Philippe d’Orleans’dı.

221’ler Louis-Philippe’i kral yaptılar. Lafayette tahta çıkma törenini üstlendi.

Louis-Philippe’e “Cumhuriyetçilerin En İyisi” adını verdi. Paris Belediye Sarayı, Reims katedralinin yerini aldı. Bir yarı tahtın tam taht yerine konulması böylece “1830’un eseri” oldu.

İşini bilir kişiler işlerini bitirince, buldukları hal tarzının muazzam kusuru sırıtıverdi. Bütün bunlar mutlak hakkın dışında yapılmıştı. Mutlak hak haykırdı: “İtiraz ediyorum!” Ve sonra -korkunç şey- karanlığa çekildi.

III
LOUIS-PHILIPPE

Devrimlerin kolları korkunç, elleri uğurludur; sert vururlar ama iyi seçerler. Hatta 1830 Devrimi gibi tamamlanmamış, yozlaşmış, soysuzlaşmış, tâli devrimler derecesine indirilmiş olsa bile, hemen daima vakitsiz gelmiş olmadıklarını gösterecek kadar ilahi takdirin aydınlığı kalır içlerinde. Onların güneş tutulmasındaki gibi gölgede kalmaları, hiçbir zaman haklarından feragat ettikleri anlamına gelmez.

Fakat fazla yüksekten atıp tutmayalım, devrimler de aldanırlar. Nitekim vahim yanılmalar görülmüştür.

1830’a dönelim. 1830, yolundan sapmakla talihli çıktı. Kısa kesilen devrimden sonra, düzen adı verilen kuruluşta kral, krallıktan daha iyiydi. Louis-Philippe ender rastlanır bir insandı.

Tarihin mutlaka hafifletici nedenler bulacağı bir babanın oğluydu; fakat bu baba ayıplanmaya layık olduğu kadar, kendisi de saygıya layıktı; özel meziyetlerin hepsine, kamuyu ilgilendiren meziyetlerin de birçoğuna sahipti; sağlığına, servetine, şahsına, işlerine büyük itina gösterir, bir dakikanın bile değerini bilirdi ama bir yılın değerini her zaman bilmezdi; itidalli, sakin, uysal, sabırlıydı; babacan adam, iyi prensti; eşiyle yatardı ve sarayında evlilik yatağını burjuvalara göstermekle görevli uşakları vardı, çünkü eskiden ailenin büyük kardeş kolunun gayri meşru ilişkilerini açıkça sergilemesinden sonra, düzenli karı koca yatağının iftiharla teşhiri faydalı hale gelmişti; bütün Avrupa dillerini bilirdi; daha da enderi, bütün çıkarların dillerini bilir, konuşurdu; “orta sınıf’ın olağanüstü bir temsilcisiydi fakat onu aşardı ve her durumda ondan daha büyüktü; geldiği kanın değerini takdir etmekle birlikte, özellikle kendi öz değerine güvenmek ve kendi soyu meselesinde -bu çok özel meselede- Bourbonlardan değil, Orleanslardan olduğunu ilan ettirerek dirayetini göstermişti; zat-ı sanileri olduğu müddetçe soyunun en birinci prensiydi, zat-ı şahaneleri olduğu gün hakiki burjuva oldu. Cemiyet içinde uzun ve dağınık, özel hayatında kısa ve özlü konuşurdu; cimri olduğu söylenirdi ama ispatı yoktu; aslında kendi fantezileri veya görevleri için kolayca müsrifliğe kaçan tutumlulardandı; okumuştu ama edebiyata karşı pek duygulu değildi; asilzadeydi ama şövalye değildi; sade, sakin ve güçlüydü; ailesi ve saray halkı tarafından çok sevilirdi; hoşsohbetti, doğru yolda bir devlet adamıydı, içten soğuktu, o an ilgi duyduğu konuya kendisini tamamen verirdi, daima mümkün olduğu kadar yakından idare ederdi, kin duymak da minnet duymak da elinden gelmezdi. Üstünleri aleladelere karşı merhametsizce kullanırdı, tahtların altında sağır bir uğultuyla homurdanan o esrarlı ittifakları parlamento çoğunluklarıyla oyuna getirmekte ustaydı; açık yürekliydi, bazen açılmakta ihtiyatsızlığa kadar varırdı, fakat bu ihtiyatsızlık içinde dahi fevkalade becerikliydi; tedbiri, çehresi, maskesi boldu; Fransa’yı Avrupa’yla, Avrupa’yı da Fransa’yla korkuturdu, ülkesini sevdiği muhakkaktı ama ailesini tercih ederdi; otoriteden çok hâkimiyete ve vakardan çok otoriteye değer verirdi ki böyle bir tutumun şu felaketli yanı vardır: her şeyi başarıya çevirdiğinden hileyi kabul eder ve alçaklığı mutlak surette reddetmez; buna karşılık şu faydalı yanı da vardır: siyaseti şiddetli çatışmalardan, devleti kopmalardan, toplumu kötülüklerden korur; titiz, dürüst, uyanık, dikkatli, derin görüşlü, yorulmak bilmezdi; bazen kendiyle çeliştiği, kendini yalanladığı olurdu; Ancône’da Avusturya’ya karşı cesur, Ispanya’da İngiltere’ye karşı sebatkârdı, Anvers’i bombaladı, Pritchard’a tazminat ödedi; Marseillaise’i tam bir inançla söylerdi; yorgunluğa, bitkinliğe, güzellik ve ideal zevkine, cüretkârca cömertliklere, ütopyaya, ham hayale, öfkeye, boş gurura, korkuya yabancıydı; gözü pekliğin her türlüsüne sahipti; Valmy’de general, Jemmapes’ta askerdi; sekiz defa suikasta uğradı ve hepsinden gülümseyerek çıktı; bir humbaracı kadar mert, bir düşünür kadar cesurdu; yalnız Avrupa’nın sarsıntıya uğraması ihtimalleri karşısında endişelenirdi, büyük siyasi maceralara göre değildi; hayatını tehlikeye atmaya daima hazırdı ama eserini asla; kendisine bir kral olarak değil, bir zeka olarak itaat edilmesini sağlamak için iradesini etki kılığına sokardı; gözlem kabiliyeti vardı ama kehanet kabiliyeti yoktu; düşüncelere pek önem vermezdi ama insanları değerlendirmesini bilirdi, yani hüküm vermek için görmesi gerekirdi; süratli ve keskin bir sağduyusu, pratik bir zekası vardı, kolay konuşurdu, hafızası çok kuvvetliydi; Sezar, İskender ve Napolyon’la tek benzer noktası olan bu güçlü hafızadan daima yararlanırdı; olayları, detayları, tarihleri, özel isimleri bilir, kitlenin eğilimlerini, ihtiraslarını, dehalarını, ruhların iç özleyişlerini, gizli ve karanlık isyanlarını, bilincin görünmez akımları diyebileceğimiz şeylerin hiçbirini bilmezdi; Fransa’nın üst tabakasında kabul görüyordu, ama alt tabakalarıyla pek uyuşmuş değildi; incelikle her işin içinden sıyrılırdı; fazla hükümet eder, yeterince saltanat sürmezdi; kendi kendisinin başbakanıydı; büyük fikirlerin karşısına küçük gerçeklerden engel çıkarmakta pek ustaydı; uygarlık, düzen ve organizasyon konusunda hakikaten yaratıcı bir melekeyi, bir çeşit formalite ve çekişme zekasıyla birleştirirdi; bir hanedanın kurucusu ve hakkın savunucusuydu; biraz Şarlman’a biraz da bir dava vekiline benzerdi; kısacası yüksek ve orijinal bir simaydı. Fransa’nın kaygılanmasına rağmen güçlü devlet olmayı bilen bir hükümdardı. Louis-Philippe, asrının en seçkin kişileri arasında yer alacaktır ve eğer şan ve şerefi biraz sevseydi, yararlılık hissine sahip olduğu derecede büyüklük hissine de sahip olsaydı, tarihin en ünlü idarecileri arasına geçerdi.

Louis-Philippe gençliğinde yakışıklıydı ve yaşlılığında da zarif ve sevimli kalmıştı; milletten her zaman değil, ama kalabalıktan daima kabul görmüştü; hoşa gidiyordu. Büyüleme kabiliyeti vardı, ihtişamı yoktu; ne kral olmasına rağmen taç taşırdı ne de ihtiyarlığına rağmen saçları beyazdı. Davranışları eski rejime, alışkanlıkları yenisine uygundu, 1830 için elverişli bir şekilde asil ve burjuva karışımıydı. Louis-Philippe geçiş devrinin hükümdarıydı; eski telaffuz ve imla şekillerini muhafaza eder, bunları modern fikirlerin hizmetinde kullanırdı; Polonya’yı, Macaristan’ı severdi, ama les Polonais diye yazar, les Hongrais³ diye telaffuz ederdi. 10. Charles gibi milli muhafız üniforması giyer, Napolyon gibi lejyon donör kordon takardı.

Kiliseye az giderdi, ava hiç gitmezdi. Operaya asla gitmezdi. Ne zangoçlar ne zağar uşakları ne de dansözler onu baştan çıkarabilirlerdi; bu, onun burjuvazi katındaki popülerliğini sağlayan bir husustu. Saraylı takımı yoktu. Kolunda şemsiyesiyle dışarı çıkardı ve bu şemsiye uzun süre onun başını süsleyen hale oldu. Biraz dülger, biraz bahçıvan, biraz da hekimdi; attan düşen bir sürücüden hacamatla kan alırdı; 3. Henri hançerini almadan bir yere gitmediği gibi, Louis-Philippe de neşterini almadan bir yere gitmezdi. Kralcılar, ilk defa iyileştirmek için kan döken bu komik kralla alay ediyorlardı.

Tarihin Louis-Philippe’e yönelttiği eleştirilerde bir indirim yapmak gerekir; bunların bazıları krallığı, bazıları saltanatı, bazıları da kralı itham ederler; bu üç sütunun her biri ayrı bir toplam verir. Demokratik hakların geri alınması, ilerlemenin ikinci sırada bir ilgi konusu olması, sokak protestolarının şiddetle bastırılması, ayaklanmaların askeri cezalara çarptırılması, isyancıların silahtan geçirilmesi, Transnonain Sokağı vakası, harp divanları, kanun ülkesinin gerçek ülkeyi yutması, hükümetin üç yüz bin imtiyazlıyla yarı yarıya ortak iş görmesi, bütün bunlar krallığın işidir: Belçika tahtının reddi.

İngilizlerin Hindistan’ı fethetmesi gibi Cezayir’in çok sert şekilde, uygarlıktan çok barbarlıkla fethi; Adbülkadir’e verilen sözün tutulmaması; Blaye’in, Deutz’ün satın alınması; Pritchard’a tazminat ödenmesi saltanatın işidir; milli olmaktan çok ailevi olan politika ise kralın işi.

Görüldüğü gibi, hesabın dökümü yapıldığında kralın yükü hafifler.

Onun büyük hatası şudur: Fransa adına alçakgönüllülük etmiştir.

Nereden geliyor bu hata? Söyleyelim.

Louis-Philippe fazlasıyla baba bir kraldı; içinden hanedan çıkartılmak istenen bir ailenin bu kuluçka devri her şeyden korkar, rahatsız edilmekten hoşlanmaz. İşte o aşırı çekingenlikler bu yüzdendir ve bunlar sivil geleneğinde bir 14 Temmuz, askeri geleneğinde de bir Austerlitz olan bir halk için rahatsız edicidir.

Şu da var ki, ilk önce yerine getirilmesi gereken kamu görevleri bir yana bırakılırsa, Louis-Philippe’in bu derin sevgisine bu aile layıktı. Hayranlık verici bir ev halkıydı bu. Meziyetler yeteneklerle atbaşı beraber gidiyordu. Kızlarından biri, Marie d’Orleans, soyunun adını sanatkârlar sırasına koyuyordu; nasıl ki, Charles d’Orleans da bu adı şairler sırasına koymuştu. Marie d’Orleans, ruhunu bir mermerde cisimleştirerek kendine Jeanne d’Arc demişti. Louis-Philippe’in iki oğlu, Metternich’ten şu demagojik övgüyü koparmışlardı: “Onlar hiç görülmedik delikanlılar ve görülmedik prenslerdir.”

İşte Louis-Philippe hakkında hiçbir şey gizlemeden, hiçbir şeyi de abartmadan söylenecek gerçek budur.

Eşitlik prensi olmak, benliğinde Restorasyon'la Devrim’in çelişkisini taşımak, idare eden kişide güven verici hale gelen devrimcinin kaygı verici yanına sahip olmak 1830’da Louis-Philippe’in talihini oluşturmuştur. Bir insanla bir olay arasında, bunun kadar tam bir uygunluk hiçbir zaman görülmemiştir; bu iki şey iç içe geçti ve bir cisimleşme ortaya çıktı. Louis-Philippe, insan haline gelen 1830’dur. Üstelik taht için büyük bir tercih nedenine sahipti: sürgün. Sürülmüştü, yersiz yurtsuzdu, fakirdi. Kendi emeğiyle yaşamıştı. Fransa’da en zengin prens mülklerinden faydalanma hakkına sahip olan bu adam, İsviçre’de yiyecek bir şey bulabilmek için yaşlı bir atını satmıştı. Reichenau’da, kız kardeşi Adelaı’de kanaviçe ve gergef işler, dikiş dikerken, kendisi de matematik dersleri vermişti. Bir kralla birlikte akla gelen bu anılar burjuvaziyi heyecanlandırıyordu. 11. Louis tarafından yaptırılan ve 15. Louis tarafından da kullanılan Mont Saint-Michel’deki son demir kafesi de kendi elleriyle yıkmıştı. Dumouriez’nin yoldaşı, Lafayette’in dostuydu; Jakobenler kulübünde üye olarak bulunmuştu; Mirabeau onun dostça sırtına vurmuştu; Danton ona, “Delikanlı!” demişti. Yirmi dört yaşındayken, 93’te, Mösyö de Chartres olarak, Konvansiyonun küçük bir locasının dibinden, gayet yerinde bir deyimle şu zavallı zorba denilen 16. Louis’nin yargılanmasını seyretmişti. Devrimin kör basireti, kralın şahsında krallığı ve krallıkla birlikte de kralı ezerken ve fikrin vahşice ezilişi içinde bir insanın da ezildiğini hemen hiç fark etmezken, yargılayıcı mecliste esen muazzam fırtınaya, soru soran öfkeli kamuya ne cevap vereceğini bilemeyen Capet’ye, bu kaygı verici esintinin altında o şahane başın müthiş bir şaşkınlık içinde sallanışına, mahkûm eden olsun, mahkûm edilen olsun, herkesin bu felaket içindeki görece masumiyetine, bütün bu şeylere bakmış, bu şaşkınlıkları seyretmiş, 16. Louis’nin yüzyılların Konvansiyon mahkemesi huzuruna çıkarılışını görmüştü. 16. Louis, sorumlu yerine konulan bu talihsizliğin arkasında, karanlıklar içinden doğrulan o muazzam sanığı, monarşiyi görmüştü ve hemen hemen Tanrı’nın adaleti kadar gayri şahsi olan halkın da ulu adaletine karşı ruhunda saygılı bir korku kalmıştı.

Devrim, onda fevkalade derin bir iz bırakmıştı. Hatıraları, bu büyük yılların aklına dakikası dakikasına vurulmuş canlı bir damga gibiydi. Bir gün, dürüstlüğünden şüphe edemeyeceğimiz bir tanığın önünde Kurucu Meclis Üyeleri’nin alfabetik listesinden bütün A harflerini ezbere, düzelterek okumuştu.

Louis-Philippe bir açıklık, aydınlık kralı olmuştu.

Uzun hükümdarlığı zamanında basın özgür, mahkemeler özgür, vicdan ve söz özgürdü. Eylül yasaları içi dışı bir yasalardır. Işığın imtiyazlar üzerindeki kemirici gücünü bilmesine rağmen, tahtını aydınlığa açık tutmuştur. Tarih onun bu dürüstlüğünü hesaba katacaktır.

Louis-Philippe, sahneden çekilen bütün tarihî şahsiyetler gibi, bugün insanlık vicdanı tarafından yargılanmaktadır. Davası henüz başlangıç mahkemesinde bulunuyor.

Tarihin o saygıdeğer ve özgür sesiyle konuştuğu saat onun için henüz çalmadı; bu kral için kesin hükmün verileceği an daha gelmedi; ciddi ve ünlü tarihçi Louis Blanc bile onun hakkındaki ilk hükmünü son zamanlarda yumuşattı. Louis-Philippe, adına 221 ve 1830 denen iki yarı buçuk tarafından, yani yarım bir parlamento ile yarım bir devrim tarafından seçilmiştir; ve her koşulda felsefenin yer almak zorunda olduğu yüksek görüş noktasından baktığımızda, yukarıda söylediklerimizden de anlaşılacağı üzere, biz onu burada ancak mutlak demokratik prensip adına bazı ihtiyat kayıtlarıyla yargılayabiliriz. Mutlağın gözünde, şu iki hakkın dışında, yani önce insan haklarının, sonra halkın haklarının dışında her şey gasptır. Ama bu ihtiyat kayıtları bir kere yapıldıktan sonra, şunu hemen söyleyebiliriz ki, ona ne türlü bakarsak bakalım, özet olarak Louis-Philippe kendi başına ele alındığında, insan iyiliği bakımından, eski tarihin eski dilini kullanarak söylersek, şimdiye kadar tahta geçmiş hükümdarların en iyilerinden biridir.

Onda ona karşı olan şey nedir? Taht. Louis-Philippe’ten kralı çıkarınız, geriye insan kalır. Ve bu insan iyi bir insandır. Hatta bazen hayranlık uyandıracak kadar iyidir. Çoğu zaman, en vahim anıların arasında, bütün kıta diplomasisine karşı verilen bir mücadeleyle geçen bir günün sonunda, akşam dairesine döner ve orada yorgunluktan bitap, uykusuzluktan bitkin bir halde ne yapardı? Bir dosya alır ve gecesini bir cinayet davasını incelemekle geçirirdi. Avrupa’ya kafa tutmanın iyi bir iş olduğunu ama bir insanı celladın elinden kurtarmanın daha da büyük bir iş olduğunu düşünürdü. Adliye nazırına karşı direnir, kanun gevezeleri dediği savcılarla giyotine giden yolun her adımı için çekişirdi. Bazen masasının üstünü yığın yığın dosyalar kaplardı. Hepsini incelerdi. Hüküm giymiş bu zavallı başları kendi hallerine terk etmek onun için bir işkenceydi. Bir gün yine az önce bahsettiğimiz tanığa şöyle demişti: “Bu gece yedi tanesini kazandım.” Hükümdarlığının ilk yıllarında ölüm cezası âdeta kaldırılmış gibiydi, idam sehpasının yeniden kurulması kralın iradesine bir tecavüz oldu. Hanedanın büyük evlat dalının iktidara gelmesiyle birlikte Grève Meydanı ortadan kalktığından, Barriere Saint-Jacques adıyla bir burjuva Grève Meydanı yaratıldı; “pratik kişiler” yarı meşru bir giyotine ihtiyaç duydular; burjuvazinin liberal yanlarını temsil eden Louis-Philippe’e karşı, onun sıkı yanlarını temsil eden Casimir Perier’nin zaferlerinden biri oldu bu. Louis-Philippe, Beccaria’nın eserine kendi eliyle kenar notları yazmıştı. Fieschi’nin aletinden⁴ sonra şöyle haykırıyordu:

“Yazık ki yaralanmadım! Yoksa bağışlayabilirdim.” Başka bir keresinde, nazırlarının karşı koymalarına imada bulunarak, çağımızın en cesur simalarından biri olan bir siyasi mahkûm hakkında şöyle yazıyordu: “Onu bağışladım, geriye bunu kabul ettirmem kalıyor artık.” Louis-Philippe, tıpkı 9. Louis gibi yumuşak, 4. Henri gibi iyiydi.

Bizim için tarihte iyilik nadir rastlanır bir cevher olduğundan, neredeyse iyi olan büyük olandan önde gelir.

Louis-Philippe bazılarınca sert, bazılarınca da belki haşin bir şekilde değerlendirilmiştir. Böyle olduğuna göre, bu kralı tanımış ve bugün kendisi de bir hayaletten farksız olan bir kimsenin, tarih huzurunda onun hakkında tanıklıkta bulunmasından daha tabii bir şey olamaz. Bu tanıklık her ne türlü olursa olsun, her şeyden önce ve hiç şüphesiz çıkar gütmez bir tanıklıktır; bir ölü tarafından yazılan bir kitabe samimidir; bir hayalet başka bir hayaleti teselli edebilir; aynı karanlıkları paylaşmak birbirini övme hakkı verir. Gurbetteki iki mezar için, şu beriki ötekine dalkavukluk etti denilmesinde korkacak hiçbir şey yoktur.

IV
TEMELİN ALTINDAKİ ÇATLAKLAR

Anlatmakta olduğumuz dramın, Louis-Philippe’in hükümdarlığının ilk zamanlarını örten trajik bulutlardan birine gömülmek üzere olduğu şu sırada herhangi bir yanlış anlamayı önlemesi gerekiyordu, bu kitabın bu kral hakkındaki fikrini açıklaması bir zorunluluktu.

Louis-Philippe’in krallık otoritesini elde etmesi, kendisi tarafından hiç zor gösterilmeksizin, doğrudan hiçbir faaliyet yürütülmeksizin devrimci bir dönüşümle olmuştur. Gerçi devrimin gerçek amacından çok farklı bir şeydi bu ama Orleans Dükü’nün bunda hiçbir kişisel inisiyatifi yoktu. Prens olarak doğmuştu ve kral seçildiğini sanıyordu. Bu vekaleti o kendi kendisine vermiş değildi, çekip almış da değildi; sadece ona teklif etmişler, o da kabul etmişti. Bu teklifin kendisine hak dairesinde yapıldığına ve bunu kabul etmenin de bir vazife olduğuna inanıyordu; yanlıştı bu şüphesiz ama inanıyordu. Tahta iyi niyetle sahip çıkışı bu yüzdendir. Şunu tam bir vicdan huzuruyla söyleyelim ki, Louis-Philippe halka sahip çıkışında iyi niyetli olduğuna, demokrasi de iyi niyetle hücuma kalktığına göre sosyal mücadelelerden çıkan korkunç olaylardan ne kral ne de demokrasi sorumludur. Prensiplerin çarpışması, tabiat unsurlarının çarpışmasına benzer; okyanus suyu, kasırga havayı savunur; kral krallığı, demokrasi halkı savunur; göreli olan, yani monarşi, mutlak olana, yani cumhuriyete karşı direnir; toplum bu çatışma içinde kan kaybeder ama onun bugünkü ıstırabı, ilerde kurtuluşu olacaktır.

Her durumda mücadele edenleri lanetlememek gerekir. Taraflardan biri yanılmaktadır şüphesiz; hak, dev Rodos Heykeli gibi, iki kıyıya birden, yani bir ayağıyla cumhuriyete, öbür ayağıyla krallığa basan bir şey değildir; bölünmezdir o, tümüyle bir yandadır; ama yanılanlar samimiyetle yanılırlar, bir Vendeeci haydut olmadığı gibi bir kör de körlüğünden ötürü suçlu olamaz. Onun için bu korkunç çatışmaların suçunu, eşyanın kaderinden başka bir şeye yüklemeye kalkışmayalım. Bu fırtınalar her ne olursa olsun, bunlara insan sorumsuzluğu karışmıştır.

Bu açıklamayı tamamlayalım.

1830 Hükümeti için hayat bir anda çetin bir hal aldı. Daha dün doğmuşken bugün mücadele vermek zorunda kaldı.

Daha kurulur kurulmaz, henüz yeni yerine oturtulmuş, pek sağlamlaşmamış olan Temmuz yapısı, üzerinde, her tarafta birden belli belirsiz birtakım çekiştirme hareketleri hissetmeye başladı.

Direniş hemen ertesi gün doğdu; belki de bir gün öncesinden doğmuştu.

Husumet aydan aya büyüdü, gizliyken alenileşti.

Fransa dışında krallar tarafından pek kabul görmeyen Temmuz Devrimi, söylediğimiz gibi Fransa’da da çeşitli şekillerde yorumlanmıştır.

Tanrı isteklerini insanlara, olaylarda açıklanmış olarak bildirir; karanlık metinlerdir bunlar, esrarlı bir dille yazılmışlardır. İnsanlar hemen bunun çevirilerini yaparlar; acele yapılmış, doğru olmayan, yanlış, noksan ve mantıksızlıkla dolu çevirilerdir bunlar. Pek az kafa anlar Tanrı’nın dilini. En akıllı, en sakin, en derin olanlar yavaş yavaş çözerler bu dili ama ellerinde metinleriyle ortaya çıktıklarında iş çoktan olup bitmiştir; şehir meydanında satılan yirmi çeviri vardır artık. Her çeviriden bir parti, her mantıksızlıktan da bir hizip ortaya çıkar; her parti tek gerçek metnin kendisininki olduğunu ve her hizip hakikat ışığını elinde bulundurduğunu sanır. Çok defa iktidarın kendisi de bir hiziptir.

Devrimlerde akıntıya kürek çekenler vardır, bunlar eski partilerdir.

Tanrı’nın lütfundan gelen mirasa bağlı bu eski partilere göre, devrimler isyan hakkından çıktığı için, onlara karşı isyan etme hakkı vardır. Yanlış. Çünkü devrimlerde isyan eden halk değil kraldır. Devrim, isyanın tam aksidir. Her devrim, normal bir icraat olduğundan, meşruiyetini kendi içinde taşır. Sahte devrimciler bazen bu meşruiyetin şerefini lekelerler, ama o kirlense de varlığını korur, kana bulansa da bâki kalır. Devrimler bir tesadüften değil, zorunluluktan ortaya çıkarlar. Bir devrim, yapaylığın gerçeğe dönüşüdür. Olur, çünkü olması gerekir.

Eski lejitimist partiler, yanlış anlamadan fışkıran öfkenin çeşitli biçimleriyle 1830 Devrimi’ne saldırmaktan geri kalmıyorlardı. Hatalar mükemmel birer mermidirler. Lejitimistler devrimi büyük bir ustalıkla, vurulabilecek yerlerinden, zırhının kusurlu, mantığının eksik olduğu yerlerinden vuruyorlardı. Bu devrimin krallığına hücum ediyorlardı. Ona bağırıyorlardı: “Devrim, bu kral da ne oluyor?” Hizipler doğru nişan alan körlerdir.

Aynı haykırışı cumhuriyetçiler de koparıyorlardı. Fakat onlardan gelince, bu haykırış mantıklı oluyordu. Lejitimistlerde körlük olan şey, demokratlarda derin görüşlülüktü. 1830, halkı dolandırmıştı. Öfkeli demokrasi onu bunun için yeriyordu.

Geçmişin saldırısıyla geleceğin saldırısı arasında Temmuz kuruluşu çırpınıp duruyordu. Bir yandan monarşiyle geçen yüzyılları, öbür yandan ezeli ve ebedi hukukla başı dertte olan dakikayı temsil ediyordu bu kuruluş.

Bundan başka, dışta artık devrim olmadığı, monarşi monarşi halini aldığı için 1830, Avrupa’ya öncülük etmek zorunluluğundaydı. Barışı korumak gayreti, işleri büsbütün karıştırıyordu. Mantığa aykırı olarak istenen bir ahenk çoğu zaman bir savaştan daha pahalıya mal olur. Durmadan gemlenen, ama durmadan da için için homurdanan bu gizli çatışmadan ortaya silahlı bir barış çıktı: kendi kendisinden devamlı kuşkulanan uygarlığın yıkıcı çaresi. Avrupa kabinelerinin arabasına koşulu olmasına rağmen, Temmuz krallığı şaha kalkıyordu. Metternich ona gem vurabilmeyi pek isterdi. Fransa’da ilerleyişin ittiği krallık, bu sefer Avrupa’daki monarşileri itmekteydi. Kendisi yedekteyken başkalarını yedeğe alıyordu.

Bu arada içerde yoksulluk, proletarya, ücret, eğitim, ceza sistemi, fuhuş, kadının kaderi, zenginlik, sefalet, üretim, tüketim, bölüşüm, mübadele, para, kredi, sermayenin hakkı, emeğin hakkı, bütün bu meseleler toplumun tepesinde üreyip duruyordu; binaya göre çatıda çıkan tehlikeli bir taşkınlıktı bu.

Asıl siyasi partilerin dışında, başka bir hareket daha boy göstermekteydi. Demokratik fermantasyona felsefi fermantasyon karşılık veriyordu. Elit tabaka da kitle gibi rahatsızlık duymaktaydı; başka şekilde ama aynı derecede.

Filozoflar düşünüyor, onlar düşünürlerken altlarındaki zemin, yani halk, devrimci akımlara kapılmış, sanki belli belirsiz sara nöbetleri içinde titreyip duruyordu. Bu düşünürler, bazıları tek başına, bazıları toplu halde, âdeta iman birliği etmişçesine, sosyal problemleri barışçı bir tarzda ama derinlemesine karıştırıyor, elden geçiriyorlardı. Umursamaz madenciler gibi, bir volkanın derinliklerine doğru dehlizlerini sakin sakin kazıp ilerletiyorlar, sağır sarsıntılardan, kendini belli eden şiddetli ateşlerden pek tedirgin görünmüyorlardı.

Bu sükûnet, bu çalkantılı devirde görülebilen en güzel manzaraydı.

Bu adamlar insan hakları sorununu siyasi partilere bırakarak, mutluluk sorunlarıyla uğraşıyorlardı.

İnsanın refahı; onların toplumdan elde etmek istedikleri buydu işte.

Maddi problemleri, tarım, sanayi, ticaret problemlerini âdeta bir din mertebesine çıkarıyorlardı. Biraz Tanrı, pek çok da insan tarafından meydana getirilmiş olan uygarlıkta çıkarlar dinamik bir yasaya göre birleşip, karışıp kenetlenerek gerçek bir kaya oluştururlar. Siyasetin jeologları olan iktisatçılar bu kayayı sabırla incelerler. Çeşitli adlar altında gruplaşan, ama hepsini sosyalistler diye tek bir cins adıyla gösterebileceğimiz bu insanlar, işte bu kayayı oyup ondan en yüce insan mutluluğunun canlı sularını fışkırtmak için uğraşıyorlardı.

Çalışmaları, idam sehpası probleminden savaş problemine kadar her şeyi kucaklıyordu. Fransız Devrimi tarafından ilan edilen insan haklarına kadın haklarını, çocuk haklarını ekliyorlardı.

Sosyalizm tarafından ortaya atılan problemleri, çeşitli nedenlerden dolayı, burada teorik bakımdan derinlemesine ele almayışımız hayret uyandırmayacaktır sanırız. Bu sorunları belirtmekle yetiniyoruz.

Sosyalistlerin ele aldıkları problemlerin hepsi, kozmogonik görüşler, hayaller ve mistisizm bir yana, şu iki belli başlı probleme indirgenebilir.

Birinci problem: servetlerin üretilmesi. İkinci problem: servetlerin bölüştürülmesi. Birinci problem emek konusunu içerir, ikinci problem ücret konusunu içinde taşır.

Birinci problemde, kuvvetlerin kullanılması söz konusudur.

İkincisinde, faydaların dağıtılması. Kuvvetlerin iyi kullanılmasından kamu gücü doğar. Faydaların iyi dağıtılmasındansa bireyin mutluluğu çıkar.

İyi dağıtımdan eşit dağıtım değil, adil dağıtım anlaşılmalıdır. En birinci eşitlik, adilliktir.

Bu iki şeyin birleşmesinden -dışarıda kamu gücü, içeride bireyin mutluluğu- sosyal refah doğar.

Sosyal refah demek, mutlu insan, özgür vatandaş, büyük millet demektir.

İngiltere bu iki problemden birincisini çözmüştür. Serveti mükemmel surette yaratır ama kötü bölüştürür. Ancak bir yanıyla tam olan bu hal tarzı kadersizce şu iki aşın uca varır: ucube bir bolluk, ucube bir sefalet. Bütün istifadeler bazılarına, bütün mahrumiyetler geri kalanlara, yani halka. Halbuki ayrıcalık, istisna, tekel, feodalite hep emekten doğar. Bu yanlış ve tehlikeli durum, kamu gücünü özel sefalete dayandırır, devletin büyüklüğünü bireysel ıstıraplardan köklendirir. Bu oluşumu bozuk büyüklükte bütün maddi unsurlar birleşmiştir, ama hiçbir ahlaki unsur orada yoktur.

Komünizm ile toprak yasası da ikinci problemi çözdüklerini sanıyorlar. Yanılıyorlar. Onların bölüştürmesi üretimi öldürür. Eşit paylaştırma rekabet duyusunu, dolayısıyla da çalışmayı yok eder. Bir kasap bölüştürmesidir bu; paylaştırdığını öldürür. Şu halde bu sözüm ona çözümler üzerinde durmaya imkân yoktur. Serveti öldürmek onu bölüştürmek olamaz.

Bu iki problemin iyi bir şekilde çözüme kavuşması için birlikte çözülmeleri gerekir, iki çözüm birleştirilmeli ve tek bir çözüm meydana getirmelidir.

Bu problemlerden ancak birincisini çözerseniz Venedik olursunuz, İngiltere olursunuz. Venedik gibi suni bir gücünüz ya da İngiltere gibi maddi bir gücünüz olur; kötü zengin olursunuz. Ya Venedik gibi şiddet yoluyla ölürsünüz ya da İngiltere’nin düşeceği gibi iflasa düşerek ölürsünüz. Bütün dünya da sizin ölmenize, düşmenize seyirci kalır, çünkü dünya bencillikten ibaret olan, insan soyu için bir erdemi ya da bir fikri temsil etmeyen her şeyin düşmesine, ölmesine sadece seyirci kalır.

Kendiliğinden anlaşılacağı üzere, burada Venedik derken, İngiltere derken halkları değil, sosyal yapıları kastediyoruz; milletlerin üzerine konulmuş oligarşileri belirtmek istiyoruz, yoksa milletlerin kendisini değil. Biz milletlere daima saygı, sevgi duyarız. Venedik, Venedik halkı, yeniden doğacaktır; İngiltere aristokrasi olarak düşecek, ama İngiltere millet olarak ebediyen yaşayacaktır. Bunu söyledikten sonra devam edelim.

Bu iki problemi çözün, zengini teşvik edin, fakiri koruyun, sefaleti kaldırın, zayıfın kuvvetli tarafından haksızca sömürülmesine son verin, başarı yolundakinin başarıya ulaşmış olana duyduğu adaletsiz kıskançlığı gemleyin, ücreti emeğe göre matematikçe, kardeşçe ayarlayın, çocukların serpilip gelişmesine ücretsiz ve zorunlu öğretimi katın ve bilimi erkeklik çağının temeline koyun, kolları da meşgul ederek zihinleri geliştirin, aynı zamanda hem güçlü bir halk hem de mutlu insanlardan oluşmuş bir aile olun, mülkiyeti yok ederek değil, evrenselleştirerek demokratlaştırın ve böylece istisnasız bir vatandaşın mülk sahibi olmasını sağlayın, sanıldığından daha kolaydır bu; iki kelimeyle serveti üretmesini bilin, bölüştürmesini bilin, o zaman hep birlikte hem maddi büyüklüğe hem de manevi büyüklüğe sahip olursunuz ve kendinize Fransa demeye layık hale gelirsiniz.

İşte, hataya düşmüş birkaç topluluğun dışında ve üstünde sosyalizmin söyledikleri bunlardır; işte, onun olaylarda aradığı, zihinlerde kabataslak çizdiği bunlardır.

Hayran olunacak çabalar! Kutsal teşebbüsler!

Bu doktrinler, bu teoriler, bu direnişler, bir devlet adamı için beklenmedik bir şey olan filozoflarla hesaplaşmak mecburiyeti, belirsiz bir şekilde fark edilen hakikatler, eski dünya ile uyuşan ama devrim idealiyle de büsbütün uyuşmamazlık etmeyen yeni bir politika yaratmak zarureti; Polignac’ı savunmak için Lafayette’in kullanılmasını gerektiren bir durum, ayaklanmanın altındaki ilerleyişin kendini belirgin bir şekilde sezdirmesi, meclisler, sokak çevresinde cereyan eden ve dengelenmeleri gereken rekabetler, devrime olan inancı, belki de yüksek, kesin bir hakkın belli belirsizce kabulünden doğan bir çeşit kabulleniş, sülalesine bağlı kalma iradesi, aile anlayışı, halka olan candan saygısı, dürüst şahsiyeti, bütün bunlar Louis-Philippe’i âdeta acı acı düşündürmekte ve zaman zaman, çok güçlü, çok cesur olmasına rağmen kral olmanın zorluğu altında ezmekteydi.

Ayaklarının altında korkunç bir dağılış hissediyordu, ama Fransa her zamankinden çok Fransa olduğundan bu dağılış yine de bir toz toprak oluş değildi.

Ufku karanlık kümelenmeler kaplamaktaydı. Garip bir gölge gittikçe yaklaşarak, yavaş yavaş insanların, eşyanın ve fikirlerin üzerine yayılıyordu. Öfkelerden, sistemlerden gelen bir gölgeydi bu. Telaşla bastırılmış, boğulmuş olan her şey kımıldamakta, fermantasyona uğramaktaydı. Safsataların gerçeklere karıştığı bir havada öylesine bir sıkıntı vardı ki, namuslu insanın vicdanı bazen nefesini tutmak zorunda kalıyordu. Sosyal huzursuzluğun içinde zihinler, yaklaşan fırtına karşısındaki yapraklar gibi titreşiyorlardı. Gerginlik o dereceydi ki bazı anlar rastgele birisi, bir meçhul kişi, aydınlık saçıyordu. Sonra yine ortalığa alacakaranlık çöküyordu. Ara sıra kopan derin ve sağır gürültüler, bulutlarda yüklü bulunan yıldırımların miktarı hakkında bir fikir verebilirdi.

Temmuz Devrimi’nin üzerinden henüz sadece yirmi ay geçmişti; 1832 yılı, yakın bir tehlike ve tehdit manzarası göstererek başlamıştı.

Halkın sefaleti, ekmeksiz işçiler, karanlıklar içinde kaybolan son Conde Prensi, Paris’in Bourbonları kovması gibi Brüksel’in de Nassau’yu kovması, Belçika’nın bir Fransız Prensi’ne teklif edilip bir İngiliz Prensi’ne verilmesi, Nikolay’ın Rus kini, arkanızda güneyin iki şeytanı, İspanya’da Ferdinand, Portekiz’de Miguel, İtalya’da toprağın sarsılması, Metternich’in elini Bolonya’ya uzatması, Fransa’nın Avusturya’yı Ancône’da horlaması, kuzeyde Polonya’yı tabutuna mıhlayan çekicin uğursuz sesi, bütün Avrupa’da Fransa’yı gözleyen öfkeli bakışlar, sendeleyeni itmeye, düşenin üzerine atılmaya hazır şüpheli müttefik İngiltere, âyan meclisinin dört tane kafayı yasaya teslim etmemek için Beccaria’nın arkasına sığınması, kralın arabasından zambak çiçeklerinin silinmesi, Notre-Dame’ın koparılan haçı, Lafayette’in nüfuzunun azalması, Laffitte’in iflası, Benjamin Constant’ın yokluk içinde ölmesi, Casimir Perier’nin iktidar yorgunluğundan göçmesi, biri düşüncenin şehri öbürü emeğin şehri olan krallığın iki başkentinde birden siyasi hastalıkla sosyal hastalığın patlak vermesi, Paris’te sivil savaş, Lyon’da köleci savaş, her iki şehirde de aynı cehennem ateşinin ışığı, halkın alnında bir krater kızıllığı, güneyde bağnazlık, batıda karışıklık, Berry Düşesi’nin Vendee’ye gitmesi, komplolar, gizli teşkilatlar, ayaklanmalar, kolera fikirlerin karanlık gürültüsüne olayların karanlık karmaşasını ekliyordu.

V
TARİHİN İÇİNDEN ÇIKTIĞI,
FAKAT BİLMEDİĞİ OLAYLAR

Nisan sonlarına doğru, her şey daha da vahimleşmişti. Fermantasyon kaynamaya dönüşmüştü. 1830’dan beri şurada burada küçük bölgesel kıyamlar oluyordu; çabuk bastırılan ama yeniden ortaya çıkan bu kıyamlar, alttan alta hazırlanan geniş bir yangının hatırasıydılar. Korkunç bir şey kuluçka devrini yaşıyordu. Olası bir devrimin henüz pek belli olmayan, iyice aydınlanmamış kaba çizgileri fark ediliyordu. Fransa Paris’e, Paris de Saint-Antoine Mahallesi’ne bakıyordu.

Gizliden gizliye ısınan Saint-Antoine Mahallesi, kaynama haline gelmek üzereydi.

Charonne Sokağı meyhaneleri, bu iki sıfatın bir arada meyhaneler için kullanılması garip görünse de, ciddi ve fırtınalıydılar.

Buralarda düpedüz hükümetin varlığı söz konusu ediliyor, açıktan açığa “ne için dövüşüleceği ya da ne için rahat durulacağı” tartışılıyordu. Bazı dükkân arkalarında “ilk alarm işaretinde sokakta bulunacaklarına ve düşmanın sayısına bakmadan dövüşeceklerine” dair yemin ettiriliyordu. Bir kere söz verildi mi, meyhanenin bir köşesinde oturan bir adam sesini gürleştirerek, “Anlıyorsun ya! Yemin ettin!” diyordu.

Bazen birinci katta kapalı bir odaya çıkılıyor ve orada âdeta masonvari sahneler cereyan ediyordu. Yeni katılana, ona ve aile babalarına yardım etmek için yeminler ettiriyorlardı. Yeminin formülü buydu.

Basık tavanlı salonlarda “bozguncu” broşürler okunuyordu. Devrin gizli raporlarından birinde “Hükümeti sopalıyorlardı,” deniyor.

Buralarda şuna benzer sözler işitiliyordu:

“Şeflerin adlarını bilmiyorum. Bizler gününü ancak iki saat önce öğreneceğiz.” Bir işçi şöyle diyordu: “Üç yüz kişiyiz, her birimiz on metelik koysak kurşun ve barut yapmak için, yüz elli frank eder.” Bir başkası: “Ben altı ay istemiyorum, iki ay da istemiyorum. On beş güne kalmadan hükümetle başa baş olacağız. Yirmi beş bin kişiyle karşı çıkılabilir.” Bir başkası daha: “Hiç yatmıyorum, uyumuyorum çünkü geceleri fişek dolduruyorum.”

Zaman zaman burjuva kılıklı, iyi giyimli bazı adamlar geliyor, tafra satarak, emir verir tavırlar takınarak en önemli adamların ellerini sıkıyor, sonra çıkıp gidiyorlardı. Hiçbir zaman on dakikadan fazla kalmıyorlardı. Alçak sesle anlamlı konuşmalar yapılıyordu: “Komplo olgunlaştı, iş kıvamında.” Böyle bir konuşmaya tanık olanlardan birinin söylediğine göre bu söz, orada bulunanların hepsi tarafından uğultuyla tekrarlanıyordu. Heyecan o raddedeydi ki bir gün, meyhanenin ortasında bir işçi haykırdı: “Silahımız yok! “Arkadaşlarından biri karşılık verdi: “Askerlerin var ya!” Böylece farkında olmadan Bonapart’ın İtalya’daki orduya hitabesini taklit etmiş oluyordu. Bir raporda ayrıca yazıldığına göre “Pek gizli bir şeyleri olduğunda, bunu birbirlerine orada söylemiyorlardı”. Onun için sözlerini söyleyip bitirdiklerinde, neyi gizlemiş olabilecekleri asla anlaşılmıyordu.

Toplantılar bazen belli aralıklarla yapılıyordu. Bazılarında hiçbir zaman sekiz ya da on kişiden fazlası bulunmuyordu ve bulunanlar da hep aynı kişilerdi. Başka bazı toplantılara ise isteyen girebiliyordu ve salon o kadar doluyordu ki ayakta durmak zorunda kalınıyordu. Kimisi bu toplantılara heyecan ve ihtiraslarından, kimisi de işe giderken yolları oraya düştüğü için katılıyordu. Devrim devrinde olduğu gibi, bu meyhanelerde yeni katılanları kucaklayıp öpen vatansever kadınlar vardı.

Başka bazı anlamlı olaylar da görülüyordu.

Adamın biri meyhanenin birine giriyor, içkisini içiyor, sonra da, “Şarapçı, borçları devrim ödeyecek,” diyerek çıkıp gidiyordu.

Charonne Sokağı’ndaki bir meyhanede devrimin gizli görevleri tayin edilmekteydi. Oylama kasketlerin içinde yapılıyordu.

Bazı işçiler, Cotte Sokağı’nda gösteriler yapan bir eskrim hocasının evinde toplanıyorlardı. Evde tahtadan, çift elle kullanılan büyük kılıçlardan, değneklerden, bastonlardan, flörelerden ibaret bir silah koleksiyonu vardı. Bir gün flörelerin ucundaki düğmeleri çıkardılar.

Bir işçi şöyle diyordu: “Yirmi beş kişiyiz ama bana güvenmiyorlar, çünkü bana makine gözüyle bakıyorlar.” Bu makine daha sonra Quénisset oldu.

Gizlice yapılması tasarlanan herhangi bir şey giderek garip bir şekilde dillere düşüyordu. Kapısının önünü süpüren bir kadın, başka bir kadına şöyle diyordu: “Uzun zamandır olanca gayretimizle fişek yapmaya çalışıyoruz.” Sokak ortalarında, eyalet milli muhafızlarına hitaben yazılmış bildiriler okunuyordu. Bu bildirilerden biri şu imzayı taşıyordu: “Burtot, şarap taciri.”

Bir gün Lenoir pazarındaki içki satıcılarından birinin kapısında çember sakallı, İtalyan şiveli bir adam bir taşın üstüne çıkmış, gizli bir iktidardan gelmişe benzeyen garip bir yazıyı yüksek sesle okuyordu. Çevresinde gruplar peyda olmuş, alkış tutuyorlardı. Kalabalığı en fazla heyecanlandıran kısımlar derlenip kaydedilmiştir. “...Doktrinlerimiz engellendi, bildirilerimiz yırtıldı, yaftacılarımız gözetlenip hapse atıldı...” “Pamuk piyasasında meydana gelen iflaslar, birçok orta göbekçiyi bizden yana çevirdi. Halkların geleceği bizim karanlık soflarımızda hazırlanmaktadır.” “...İşte ortaya konulan deyimler: etki veya tepki, devrim veya karşı devrim. Çünkü çağımızda artık eylemsizliğe, hareketsizliğe inanılmıyor. Ya halktan yana ya da halka karşı, mesele bu. Bundan başkası da yok.” “...Artık işinize gelmediğimiz gün, bizden kopun ama o güne kadar yolumuzda gitmemize yardım edin.” Bütün bunlar güpegündüz oluyordu.

Başka bazı daha cüretkârca olaylar ise sırf cüretlerinden ötürü halk tarafından kuşkuyla karşılanıyordu. 4 Nisan 1832 günü sokaktan geçenlerden biri, Sainte-Marguerite Sokağı’nın köşesindeki taşın üzerine çıkmış bağırıyordu: “Ben Babeufçüyüm!” Ama Babeuf ün altında Gisquet’nin kokusunu alıyordu halk.

Bu yolcu, başka bazı şeyler arasında şunları da söylüyordu:

“Kahrolsun mülkiyet! Solcu muhalefet korkak ve hain. Haklı çıkmak istediği zaman, devrimi öptüler. Dayak yememek için demokrat olur, dövüşmemek için de kralcı kesilir. Cumhuriyetçilerin hepsi kümes hayvanı. Cumhuriyetçilerden sakının, emekçi vatandaşlar.”

“Kes sesini, hafiye vatandaş!” diye bağırdı bir işçi. Bu bağırış nutkun sonu oldu.

Esrarengiz olaylar meydana geliyordu.

Gün batarken, işçinin biri kanal yakınlarında “kerli-ferli bir adam”a rastlıyor; adam ona, “Nereye gidiyorsun vatandaş?” diye soruyordu. “Mösyö, sizi tanımak şerefine erişmedim,” diye cevap veriyordu işçi. “Korkma, ben seni pekâlâ tanıyorum.” Ve ekliyordu adam: “Korkma, komitenin ajanıyım ben. Senin pek güvenilir bir kimse olmadığından kuşkulanıyorlar. Şunu bil ki, herhangi bir şeyi ifşa edecek olursan, gözler üzerinde.” Sonra işçinin elini sıkıyor ve, “Yakında yine görüşeceğiz,” diyerek uzaklaşıyordu.

Kulağı kirişte olan polis, yalnız meyhanelerde değil, sokakta da tuhaf konuşmalar kaydediyordu.

- Çabuk sen de girişini yap, diyordu bir dokuma işçisi bir mobilya işçisine.

- Niçin?

- Yakında silahlar patlayacak da.

Pejmürde kılıklı iki sokak yolcusu, aşikâr Jacquerie⁵ haberleriyle yüklü şu dikkate değer konuşmayı yapıyorlardı:

- Kim idare ediyor bizi?

- Mösyö Philippe.

- Hayır, burjuvazi.

Jacquerie kelimesini burada kötü anlamda kullandığımızı sananlar aldanırlar. Jacqueslar fakir insanlardı. Başka bir keresinde, yoldan geçen iki adamdan birinin öbürüne şöyle dediği duyuluyordu: “Güzel bir hücum planımız var.”

Trône şehir kapısının yuvarlak meydanındaki bir hendeğe çömelmiş dört adam arasında geçen mahrem bir görüşmeden ancak şu sözleri işitmek mümkün oluyordu:

- O’nun bir daha Paris’te dolaşmaması için elden gelen her şey yapılacak.

Kimdi o? Tehditkâr bir karanlık.

Kenar mahalle ahalisinin deyişiyle, “baş şefler” geride duruyorlardı. Aralarında görüşmek için, Saint-Eustache burnu yakınlarındaki bir meyhanede toplandıkları sanılıyordu. Mondétour Sokağındaki Terziler Yardımlaşma Derneği Başkanı olan Aug. adında birisi şeflerle Saint-Antoine Mahallesi arasında aracı olarak tanınmaktaydı. Fakat yine de bu şefler her zaman için koyu karanlıkta kalmışlardır. Öyle ki, daha sonra âyan meclisi yüce divanı huzurunda bir sanığın verdiği şu cevaptaki olağandışı gururu boşa çıkaracak hiçbir kesin kanıt bulunmamıştır:

- Şefiniz kimdi?

- Hiçbirini tanımıyordum, hiçbirini de şef olarak kabul etmiyordum.

Gerçi kuru sözden başka bir şey değildi bunlar, anlamı açık ama yine de belirsiz birtakım sözler, bazen havada lakırdılar,demişlerdi ki’ler, işitmiştim ki’ler. Ama başka belirtiler de ortaya çıkıyordu.

Bir dülger, Reuilly Sokağı’nda bir evin inşa edilmekte olduğu bir arsanın etrafına çekilen bir tahta perdenin tahtalarını çakarken, arsada yırtık bir mektup parçası bulmuştu. Mektupta şu satırlar hâlâ okunabiliyordu:

...Komitenin, çeşitli dernekler için şubelerden adam devşirmeyi önlemek üzere tedbirler alması gereklidir.

Ve not olarak da şunlar vardı:

Poissonniere Sokağı, No. 5’te (5a) avludaki bir silahçıda beş-altı bin adet tüfek bulunduğunu haber aldık. Şubenin elinde hiç silah yok.

Dülgeri heyecanlandırıp onu bu şeyi yanındakilere göstermeye sevk eden, birkaç adım ötede yine yerde böyle yırtılmış ama daha da anlamlı bir başka kâğıt parçası daha bulmuş olmasıydı. Bu kâğıt parçasının üzerindeki şekli, bu garip belgeleri, tarihî değerleri nedeniyle, aşağıya aynen alıyoruz:

O zaman bu keşfin sırrını paylaşmış olan kimseler, bu dört büyük harfin gizli anlamının quinturions, centurions, décurions, éclaireurs⁶ olduğunu ve u og â fe harflerinin anlamının da bir tarih olup, 15 Nisan 1832 demeye geldiğini ancak çok sonra öğrenebildiler. Büyük harflerden her birinin altına bazı isimler yazılmış ve bu isimlerin yanına gayet karakteristik bilgiler eklenmişti. Örneğin: - Q. Bannerel. 8 tüfek, 83 fişek. Güvenilir adam. - C. Boubiére. 1 tabanca, 40 fişek. - D. Rollet. 1 flöre, 1 tabanca, 1 libre barut. - E. Tessier. 1 kılıç, 1 fişek çantası. Sözüne sadık. - Terreur. 8 tüfek. Cesur, vs.

Nihayet, yine dülger, aynı kapalı arazide, üzerine kurşun kalemle fakat gayet okunaklı bir şekilde aşağıdaki esrarlı listenin yazılı olduğu üçüncü bir kâğıt daha buldu:

Birlik. Blanchard. Arbre-sec. 6.

Barra. Soize. Salle-au-Comte.

Kosciusko. Kasap Aubry.

J.J.R.

Caïus Gracchus.

Gözden geçirme hakkı. Dufond. Four.

Girondinlerin düşüşü. Derbac. Maubuée.

Washington. Pinson. 1 pist. 86 kart.

Marseillaise.

Halkın hük. Michel. Quincampoix. Kılıç. Çetele.

Marceau. Platon. Arbre-sec.

Varsovie. Tilly. Populaire’in çığırtkanı.

Bu listeyi elinde tutan namuslu burjuva bunun manasını anladı. Görünüşe göre bu, İnsan Hakları Derneği’nin dördüncü ilçe şubelerinin tam isim listesiydi ve şube şeflerinin adlarını ve ikamet yerlerini gösteriyordu. Karanlıkta kalmış bütün bu olaylar bugün artık tarihten ibarettir, yayınlanabilirler. Yalnız ilave etmek gerekir ki, İnsan Hakları Derneği’nin kuruluşu, bu kâğıdın bulunduğu tarihten sonraya ait gibidir. Belki de bu sadece bir taslaktı.

Bu arada kararlardan, sözlerden, yazılı belirtilerden sonra, maddi vakıalar da uç vermeye başlıyordu.

Popincourt Sokağı’nda bir hırdavatçı dükkânında, bir komodinin çekmecesi içinde, hepsi de uzunlamasına dörde katlanmış kurşuni renkli yedi yaprak kâğıt ele geçiriliyordu. Bu kâğıtların içinde, aynı kurşuni kâğıttan dört köşe şeklinde kesilip fişek gibi katlanmış yirmi altı parça ile üzerinde şu yazılar okunan bir kart bulunuyordu:

Güherçile ... 12 ons

Kükürt ... 2 ons

Kömür ... 2 buçuk ons

Su ... 2 ons

Haciz tutanağında çekmeceden şiddetli bir barut kokusu yayıldığı da belirtilmekteydi.

İş günü sonunda evine dönen bir duvarcı, Austerlitz Köprüsü yakınlarındaki bir sıranın üzerinde küçük bir paket unutmuştu. Bu paket inzibat karakoluna götürüldü. Kutu açılınca içinden Lahautière imzalı iki tane basılı konuşma, İşçiler Birleşiniz başlıklı bir şarkı ve bir de fişek dolu teneke bir kutu çıktı.

Bir arkadaşıyla içki içen bir işçi ne kadar sıcaklamış olduğunu göstermek için arkadaşından kendisine bir dokunmasını ister, öbürü onun ceketinin altında bir tabanca bulunduğunu hisseder.

Père-Lachaise’le Trône Kapısı arasında en ıssız yerde, buhardaki hendeklerden birinde çocuklar oyun oynarlarken, bir talaş ve çöp yığınının altında, bir torbanın içinde bir mermi kalıbı, fişek yapmaya yarayan bir tahta üstüvane, av barutu dolu bir tahta çanak ve içinde eritilmiş kurşun izleri açıkça görülen küçük bir dökme tencere buluyorlardı.

Daha sonraları Barricade-Merry şubesine üye olan ve 1834 Nisan ayaklanmasında ölen Pardon adında birinin evine sabah saat beşte baskın yapan polisler, onu yatağının yanında ayakta, elinde imal etmekte olduğu fişeklerle yakalıyorlardı.

İşçilerin dinlenme saati yaklaştığı bir sırada, Picpus Kapısı ile Charenton Kapısı arasında, iki duvar arası dar bir devriye yolunda, kapısının önünde Siyam Kukası⁷ takımı bulunan bir meyhanenin yanında iki adamın buluştukları görülmüştü. Adamlardan biri iş gömleğinin altından çıkardığı bir tabancayı öbürüne veriyordu. Adam tabancayı tam vereceği sırada göğüs terinin, barutu bir miktar nemlendirmiş olduğunu fark ediyor, tabancayı yeniliyor, ağız otu haznesindeki baruta bir parça daha ilave ediyordu. Sonra iki adam ayrılıyorlardı.

Daha sonra, nisan olayları sırasında Beaubourg Sokağı’nda öldürülen Gallais adında biri, evinde yedi yüz fişek ve yirmi dört tüfek çakmağı bulunduğunu övünerek söylüyordu.

Hükümet bir gün, mahalleye silahlarla iki yüz bin fişek dağıtıldığı haberini aldı. Ertesi hafta otuz bin fişek dağıtıldı, işin garip yanı şu ki, polis bu silahların bir tekini bile ele geçiremedi.

Yakalanan bir mektupta şöyle yazıyordu: “Dört saatte seksen bin yurtseverin silah altında olacağı gün uzak değildir.”

Bütün bu kaynaşma alenen, telaşsızca denilebilecek bir şekilde cereyan etmekteydi. Hemen yakındaki ayaklanma, hükümetin gözü önünde rahat rahat fırtınasını hazırlamaktaydı. Henüz yeraltında olmasına rağmen artık fark edilebilir hale gelen bu krizde her türlü acayiplik vardı. Burjuvalar işçilere sakin sakin hazırlanmakta olan şeyden bahsediyorlardı. Sanki, “Karınız ne âlemde?” der gibi, “İsyan ne âlemde?” diyorlardı.

Moreau Sokağı’ndaki bir mobilyacı:

- E, ne zaman hücuma geçiyorsunuz? diye soruyordu.

Başka bir dükkâncı da şöyle diyordu:

- Yakında saldıracaksınız, biliyorum. Bir ay önce on beş bin kişiydiniz, şimdi yirmi beş bin kişisiniz.

Adam, tüfeğini hibe ediyor, bir komşusu da yedi franka satmak istediği bir küçük tabancayı veriyordu.

Öte yandan devrim humması yayıldıkça yayılıyordu. Ne Paris’in ne de Fransa’nın herhangi bir köşesi bundan muaftı. Şahdamarı her yerde atıp duruyordu. Bazı iltihaplanmalardan doğan, insan vücudunda oluşan anormal dokular gibi, gizli dernekler şebekesi bütün ülkelerde yayılmaya başlıyordu. Aynı zamanda hem aleni hem de gizli olan “Halkın Dostları” derneğinden doğan İnsan Hakları Derneği günlük emirlerinden birine, “Pluviôse, Cumhuriyet çağı yıl 40,” diye tarih atıyor, feshini bildiren ağır ceza mahkemesi kararlarına rağmen varlığını sürdürüyor ve şubelerine aşağıdaki gibi anlamlı adlar vermekte tereddüt etmiyordu.

Mızraklar.

Tehlike çanı.

Alarm topu.

Frikya serpuşu.

21 Ocak.

Fukaralar.

Serseriler.

İleri yürüyüş.

Robespierre.

Tesviye.

İşler yolunda.

İnsan Hakları Derneği’nden Eylem Derneği doğdu. Bunlar, ayrılıp kopan sabırsızlardı. Başka kuruluşlar büyük ana derneklerden taraftar devşirmeye çalışıyorlardı. Şube üyeleri oradan buradan çekiştirilmekten yakınıyorlardı. Bu kuruluşlar arasında Galya Derneği, Belediyeler Arası Düzenleme Komitesi vardı. Yine ayrıca basın özgürlüğü, bireyin özgürlüğü, halk eğitiminden yana, vasıtalı vergilere karşı dernekler vardı. Sonra Eşitlik taraftarı işçiler derneği bulunuyordu; üç fraksiyona bölünmüştü bu: Eşitlikçiler, Komünistler, Reformcular. Ayrıca askerce düzenlenmiş bir çeşit lejyon olan Bastille Ordusu bulunuyordu. Burada her dört kişiye bir onbaşı, on kişiye bir çavuş, yirmi kişiye bir asteğmen, kırk kişiye bir teğmen kumanda ediyordu; hiçbir zaman beş kişiden fazlası birbirini tanımıyordu. Tedbirle cüretin bileşimi olan bu kuruluş Venedik damgasını taşımaktaydı. Baştaki merkez komitesinin iki kolu vardı; bunlardan biri Eylem Derneği, öbürü Bastilles Ordusu’ydu.

Sadakat Şövalyeleri diye bir lejitimist kuruluş da bu cumhuriyetçi gizli dernekler arasında faaliyette bulunduysa da, açığa çıkarılarak dışarı atılmıştı.

Paris’teki dernekler belli başlı şehirlerde de dal budak salıyorlardı. Lyon, Nantes, Lille ve Marsilya’nın da kendi İnsan Hakları, kendi Charbonnière’leri, kendi Özgür İnsanları vardı. Aix’de Cougourde adında bir devrimci dernek bulunuyordu. Bu adı daha önce de anmıştık.

Paris’teki Saint-Marceau Mahallesi, Saint-Antoine Mahallesi’nden daha az uğultulu olmadığı gibi, okullar da mahallelerden daha az heyecanlı değildi. Saint-Hyacinthe Sokağı’ndaki bir kahvehaneyle Mathurins-Saint-Jacques Sokağı’ndaki küçük Sept-Billards Kahvesi öğrencilerin toplanma yeriydi. Angers’deki yardımlaşmacılar ve Aix’deki Cougourde ile bağlantısı olan ABC Dostları Derneği, gördüğümüz gibi, Musain Kahvesi’nde toplanıyorlardı. Aynı gençler, söylediğimiz gibi, Mondétour Sokağı yakınlarında Corinthe adı verilen bir lokanta-meyhanede de buluşmaktaydılar. Bu toplantılar gizliydi. Öteki toplantılar olabildiğince açık yapılıyordu. Sonraki bir davada yapılan bir sorgulamaya ait şu parçalar, bu cüretkârlıkların derecesi hakkında bir fikir verebilir:

“Nerede oldu bu toplantı?”

“La Paix Sokağı’nda.”

“Kimin evinde?”

“Sokakta.”

“Hangi şubeler vardı orada?”

“Bir tek şube vardır.”

“Hangisi?”

“Manuel Şubesi.”

“Şefleri kimdi?”

“Ben.”

“Hükümete saldırmak gibi böyle vahim bir kararı tek başınıza alamayacak kadar gençsiniz siz. Emirler nereden geliyordu size?” “Merkez komitesinden.”

Belfort, Luneville ve Epinal hareketlerinin de daha sonra gösterdikleri gibi, ordu da halk gibi alttan alta oyulmuştu. Elli ikinci alaya, beşinci, sekizinci, otuz yedinci alaylara ve de yirminci hafif piyade alayına güvenilmekteydi. Bourgogne’da ve güney şehirlerinde Özgürlük Ağacı, yani ucunda kırmızı takke bulunan bir direk dikiliyordu.

Durum böyleydi işte.

Bu durumu, başlarken de söylediğimiz gibi, diğerlerinden çok Saint-Antoine Mahallesi hissedilir hale getirmekte, belirginleştirmekteydi. En hassas nokta orasıydı.

Bir karınca yuvası gibi kalabalık, çalışkan, cesur ve bir arı kovanı gibi öfkesi burnunda bir yer olan bu eski mahalle, bir sarsıntı beklentisi ve özlemi içindeydi. Çalışma kesinti olmaksızın devam etmekle beraber, mahallede her şey çalkantı halindeydi. Bu canlı ve kaygı uyandırıcı çehreye dair hiçbir şey bir fikir veremez. Bu mahallede, çatı odalarına gizlenen yürekler acısı sefalet manzaraları vardır; ama aynı zamanda ateşli, ender rastlanır zekalar da mevcuttur. Özellikle sefalet ve zeka konusunda, zıt uçların bir araya gelmesi çok tehlikelidir.

Saint-Antoine Mahallesi’nin ürpertiler geçirmesi için başka nedenler de vardı; çünkü büyük siyasi sarsıntıların ayrılmaz parçası olan ticari buhranların, iflasların, grevlerin, işsizliklerin yansımalarını hissediyordu üzerinde. Devrim zamanlarında sefalet hem sebep hem de sonuçtur. İndirdiği darbe dönüp kendisine gelir. Gurur ve erdemle dolu, gizli bir sıcaklıkla için için yanmaya en yüksek derecede yetenekli, silahlı gösterilere daima hazır, çabuk feveran eden, öfkeli, derin, altı oyulup mayınlanmış olan bir halk, âdeta üzerine bir kıvılcım düşmesini bekler gibiydi. Olayların rüzgârıyla savrulan bazı kıvılcımların ufukta uçuştuğu görüldüğünde, daima Saint-Antoine Mahallesi ve Paris’in kapılarına bu ıstırap ve fikir cephaneliğini yerleştiren korkunç tesadüf akla gelir ister istemez.

Yukarıda kabataslak anlatılanlarda sözü pek çok geçen Antoine varoşunun meyhaneleri tarihî bir üne sahiptirler. Karışıklık zamanlarında bu meyhanelerde şaraptan çok sözle sarhoş olunur. Bir çeşit kehanet esprisi, geleceğe ait gizli bir akım bu meyhanelerde dolaşarak kalpleri doldurup şişirir, ruhları yüceltir. Antoine Mahallesi’nin meyhaneleri, Aventin⁸ tepesinde Sibylla’nın⁹ mağarası üstüne inşa edilmiş ve derinden gelen kutsal soluklarla bağlantılı tavernalara benzerler; masaları hemen daima üç ayaklı olan bu tavernalarda, Ennius’un Sibylla’nın Şarabı dediği şaraptan içilirdi.

Saint-Antoine Mahallesi bir halk deposudur. Devrimin bu deponun duvarlarında meydana getirdiği çatlaklardan halk hâkimiyeti akar. Bu hâkimiyet kötülük yapabilir, bütün başkaları gibi o da yanılabilir, ama yanıldığı zaman bile büyük olarak kalır. Tepegözlü kör deve dendiği gibi, ona da Ingens denilebilir.

93’te, havada dolaşan fikrin iyi ya da kötü olmasına, günün bağnazlık ya da şevk ve heyecan günü olmasına göre, Saint-Antoine Mahallesi’nden kâh vahşi lejyonlar kâh kahraman birlikler yola çıkıyordu.

“Vahşi” dedik. Bu kelimeyi açıklayalım. Devrim kargaşası içinde dünyanın yeniden yaratıldığı günlerde saçları başlarında dikenleşmiş, pejmürde bir halde uluyarak, öfkeyle, kafa karıştırıcı bir havada, mızrak yukarıda, heyecan ve şaşkınlık içindeki Paris’e saldıran bu adamlar ne istiyorlardı? Baskı ve zulmün sona ermesini, zorbalığın sona ermesini, savaşın sona ermesini istiyorlardı; erkeğe iş, çocuğa eğitim, kadına sosyal şefkat istiyorlardı; özgürlük, eşitlik, kardeşlik, herkese ekmek, herkese düşünce istiyorlardı; dünya cennetleşsin, ilerleme olsun istiyorlardı ve bu kutsal iyiyi, hoş şeyi, ilerlemeyi sabırları tükenmişçesine, kendilerinden geçmişçesine dehşet verici bir halde, yarı çıplak, elde topuz, böğürerek istiyorlardı. Vahşiydiler, evet; ama uygarlığın vahşileriydiler.

Hakkı kudurmuşçasına ilan ediyorlardı; sarsıntıyla, dehşetle de olsa, insanlığı zorla cennete sokmak istiyorlardı.

Görünüşte barbardılar ama aslında kurtarıcıydılar. Gecenin maskesini takan aydınlığı talep ediyorlardı.

Bu vahşi -vahşi olduklarını kabul edelim- ve korkunç, ama iyilik uğrunda vahşi ve korkunç olan insanların karşısında başka birtakım insanlar vardır. Bunlar gülümseyen, işlemeli, yaldızlı, şeritli, parlak pullu, ipek çoraplı, beyaz tüylü, sarı eldivenli, iskarpinleri cilalı, mermer bir şöminenin köşesindeki kadife örtülü bir masaya dirseklerini dayamış, geçmişin, ortaçağın, tanrısal hukukun, bağnazlığın, cehaletin, köleliğin, ölüm cezasının, savaşın sürdürülmesi ve korunması için sakin sakin ısrar eden, alçak sesle ve nezaketle kılıcın, odun ve idam sehpasının övgüsünü yapan insanlardır. Bize gelince biz, uygarlığın barbarlarıyla, barbarlığın uygarları arasında bir seçim yapmak zorunda kalsaydık, barbarları seçerdik.

Fakat Tanrı’ya şükür ki başka bir seçim daha yapma imkânı var. Ne öne ne de arkaya doğru tepetaklak düşme mecburiyeti yok. Ne despotizm ne terörizm. Biz tatlı meyille ilerlemeyi istiyoruz.

Tanrı bunu sağlıyor. Tanrı’nın bütün politikası meyillerin yumuşatılmasıdır.

VI
ENJOLRAS VE YAVERLERİ

Aşağı yukarı bu tarihe doğru Enjolras, çıkabilecek herhangi bir olaya karşı hazırlıklı olmak maksadıyla esrarlı bir sayım yaptı.

Hepsi Musain Kahvesi’ndeki gizli toplantıdaydılar.

Enjolras sözlerine yarı esrarengiz ama anlamlı birtakım benzetmeler katarak şöyle dedi:

- Hangi noktada bulunduğumuzu ve kimlere güvenebileceğimizi bilmekte yarar var. Mücahit isteniyorsa, bunları yaratmak gerek. Darbeyi neyle vuracaksak onu elde tutmaktan hiç zarar gelmez. Yoldan geçenler, eğer yolda öküzler varsa, olmadığı zamana oranla, daima daha çok boynuz yeme şansına sahiptirler. Şu halde, sürüyü bir sayalım hele. Kaç kişiyiz? Bu işi yarına bırakmak olmaz. Devrimciler daima aceleci olmak zorundadırlar. İlerlemenin kaybedecek vakti yok. Beklenmedik durumlardan sakınalım. Hazırlıksız yakalanmamaya bakalım. Diktiğimiz bütün dikişleri gözden geçirmemiz, tutup tutmadıklarına bakmamız gerek. Bu iş bugün esaslı bir şekilde yapılmalıdır. Courfeyrac, sen politeknik okulu öğrencilerini görürsün. Onların çıkış günleri bugün. Feuilly, siz Glaciere’dekileri göreceksiniz, değil mi? Combeferre bana Picpus’ye gideceğine söz verdi. Orada mükemmel bir kaynaşma var. Bahorel Estrapade’ı ziyaret edecek. Prouvaire, masonlar yumuşuyorlar; sen bize Grenelle-Saint-Honoré Sokağındaki locadan haberler getireceksin. Joly, Dupuytren kliniğine giderek tıbbiyelilerin nabzını yoklayacak. Bossuet Adliye Sarayı’nda ufak bir tur atıp stajyerlerle konuşacak. Ben Cougourde’u üzerime alıyorum.

- İşte her şey ayarlandı, dedi Courfeyrac.

- Hayır.

- Ne var daha?

- Çok önemli bir şey.

- Neymiş o? diye Combeferre sordu.

- Maine şehir kapısı, diye cevap verdi Enjolras.

Enjolras, bir an kendini düşüncelerine kaptırmış gibi kaldıktan sonra devam etti:

- Maine şehir kapısında mermerciler, ressamlar, heykel atölyelerinde çalışan işçiler var. Heyecanlı ama soğumaya yatkın bir topluluk. Bir süredir neleri var, bilemiyorum. Başka şeyler düşünüyorlar. Şevkleri sönüyor. Vakitlerini domino oynamakla geçiriyorlar. Hemen gidip onlarla biraz konuşmak gerek, hem de kesin kesin. Richefeu’de toplanıyorlar. Öğleyle bir arası onları orada bulmak mümkündür. Bu küllerin üstüne üflemek gerek. Bu iş için şu dalgacı Marius’a güveniyordum, iyi çocuktur ne de olsa ama artık gelmez oldu. Maine şehir kapısı için bana bir adam lazım. Hiç kimse de yok.

- Ya ben? dedi Grantaire. Ben buradayım ya işte.

- Sen mi?

- Ben ya!

- Sen cumhuriyetçilere doktrin aşılayacaksın demek! Soğumuş yürekleri prensipler adına ısıtacaksın!

- Niçin olmasın?

- Sen bir işe yarayabilir misin acaba?

- İçimde şöyle belli belirsiz bir istek var ama, dedi Grantaire.

- Hiçbir şeye inanmazsın ki.

- Sana inanıyorum.

- Grantaire, bana bir hizmette bulunmak ister misin?

- Ne istersen. Çizmelerini bile cilalarım.

- Öyleyse bizim işlerimize karışma, apsentini iç ve sız sen.

- Sen bir nankörsün Enjolras.

- Maine Kapısı’na gidecek adam mısın sen? Bunu yapabilir misin sen?

- Des Grès Sokağı’ndan inebilirim. Saint-Michel Meydanı’nı geçebilir, Monsieur-le-Prince Sokağı’ndan vurup Vaugirard Sokağı’na sapabilir, Carmes’dan geçebilir, Assas Sokağı’ndan dönüp Cherche-Midi Sokağı’na gelebilir, Askeri Mahkeme’yi arkamda bırakabilir, Vieilles-Tuilleries Sokağı’nı arşınlayabilir, bulvarı atlayıp Maine yolunu izleyerek şehir kapısından geçip Richefeu’ye girebilirim. Bütün bunları yapabilirim. Pabuçlarım buna muktedirdir.

- Richefeu’deki arkadaşları biraz tanıyor musun?

- Fazla değil. Sadece senli benli konuşacak kadar.

- Ne diyeceksin onlara?

- Canım, Robespierre’den söz edeceğim işte. Danton’dan. Prensiplerden.

- Sen!

- Ben. Ama haksızlık ediyorsunuz. Ben bir işe sarıldım mı müthiş olurum. Prudhomme’u okudum, Toplum Sözleşmesi’ni biliyorum, ikinci yıl anayasası ezberimde: “Vatandaşın özgürlüğü, başka bir vatandaşın özgürlüğünün başladığı yerde biter.” Sen beni hödük yerine mi koyuyorsun? Çekmecemde eski paralardan bir tane var. İnsan hakları, halk hükümranlığı, hey Tanrım! Hatta ben biraz Hebertçiyimdir. Altı saat süreyle, elde saat, fevkalade şeyler tekrarlayıp durabilirim.

- Ciddi ol, dedi Enjolras.

- Vahşiyim ben, diye cevap verdi Grantaire.

Enjolras birkaç saniye düşündü, sonra kararını veren bir kimse gibi bir hareket yaptı. Ciddi bir tavırla:

- Grantaire, dedi, seni denemeyi kabul ediyorum. Maine Kapısı’na gideceksin.

Grantaire, Musain Kahvesi’nin hemen yanındaki möbleli bir kiralık odada oturuyordu. Dışarı çıktı, beş dakika sonra döndü. Odasına gidip Robespierrevari bir yelek giymişti.

- Kırmızı, dedi içeri girerken gözlerini Enjolras’a dikerek.

Sonra enerjik bir el hareketiyle yeleğin parlak kırmızı iki ucunu göğsüne bastırdı.

Enjolras’a yaklaşarak kulağına:

- Merak etme, dedi.

Şapkasını kararlı bir tavırla başına geçirdi ve gitti. Bir çeyrek saat sonra, Musain Kahvesi’nin arka salonunda kimse kalmamıştı. ABC Dostları’nın hepsi gitmişlerdi; her biri kendi yönüne, kendi işine yollanmıştı. Cougourde’u kendine ayıran Enjolras en son çıktı.

Paris’te bulunan Aixli Cougourde üyeleri o zamanlar Issy Ovası’nda, Paris’in bu yanında pek çok rastlanan terk edilmiş taş ocaklarından birinde toplanmaktaydılar.

Enjolras bu randevu yerine doğru yol alırken, bir yandan da kendi içinden durumu gözden geçiriyordu. Olayların vahameti açıkça görülmekteydi.

Gizli bir çeşit sosyal hastalığın habercisi olan olaylar ağır ağır seyrettikleri sırada, en küçük bir komplikasyon onları durdurur ve karıştırır. Yıkılışlara, yeniden doğuşlara yol açan bir olaydır bu. Enjolras, geleceğin karanlık perdeleri altında aydınlık bir ayaklanma görür gibi oluyordu. Kim bilir? Belki de vakit yaklaşmaktaydı. Hakkına yeniden sahip çıkan bir halk, ne güzel bir manzara! Devrim bir kere daha ihtişamla Fransa’ya sahip olacak ve bütün dünyaya, “Arkası yarın!” diyecekti. Enjolras memnundu. Büyük fırın kızdıkça kızıyordu. Şu an Paris’e dağılmış dostlardan meydana gelen upuzun bir barut serpintisine sahipti. Combeferre’in felsefi, içe işleyici konuşmasıyla, Feuilly’nin kozmopolit heyecanıyla, Courfeyrac’ın coşkunluğuyla, Bahorel’in gülüşüyle, Jean Prouvaire’in melankolisiyle, Joly’nin bilimiyle, Bossuet’nin acı alaylarıyla, her tarafta birden ateş alan bir çeşit elektrikli kıvılcımı meydana getiriyordu kafasının içinde. Hepsi iş başındaydı. Hiç şüphesiz çabalara değer bir sonuç elde edilecekti. Bu iyiydi işte. Burada aklına Grantaire geldi.

- Sahi, dedi kendi kendine, Maine şehir kapısı beni yolumdan pek çelmez. Richefeu’nün yerine kadar uzansam? Hele şu Grantaire’e bir bakalım, ne yapıyor.

Enjolras, tütün tiryakilerinin yeri Richefeu’ye vardığında, Vaugirard çan kulesi saat biri çalıyordu.

Kapıyı itti, içeri girdi, kollarını kavuşturup durdu, serbest bıraktığı kapı gelip omzuna çarptı. Masa, insan ve duman dolu salona baktı.

Duman bulutu içinde bir ses çınlıyor, başka bir ses de şiddetle onu kesiyordu. Bir hasmıyla konuşan Grantaire’di bu.

Grantaire üzerine kepek kırıntıları serpilmiş, domino taşları dağılmış Sainte-Anne mermerlerinden bir masaya, başka bir kişinin karşısında oturmuş, mermeri yumruklayıp duruyordu. Enjolras şu sözleri işitti:

- Düşeş.

- Cihar.

- Domuz! Hiç kalmadı elimde.

- Öldün sen. Dü.

- Şeş.

- Se.

- Yek.

- Sıra bende.

- Dört sayı.

- Zar zor.

- Sende sıra.

- Büyük hata ettim.

- İyi gidiyorsun.

- On beş.

- Yedi daha.

- Böylece yirmi iki eder. (Düşünerek) Yirmi iki!

- Düşeşi beklemiyordum. Onu başlangıçta koysaydım bütün oyun değişirdi.

- Neyse, dü.

- Yek.

- Yek ha! Peki, penç.

- Yok elimde.

- Sen koymuştun, değil mi?

- Evet.

- Sıfır.

- Ne şansı olur ki! Ha! Bir şansın var! (Uzun uzun düşündükten sonra) Dü.

- Yek.

- Ne pencin var, ne yekin. Hapı yuttun.

- Domino.

- Hay Allah kahretsin!

İKİNCİ KİTAP

Éponine

I
TARLA KUŞU'NUN TARLASI

Marius, Javert’in tuzağının beklenmedik sonucuna şahit olmuştu; Javert tutukladıklarını üç arabaya doldurup viraneden ayrılır ayrılmaz, Marius da evden dışarı süzüldü. Saat henüz akşamın dokuzuydu. Marius, Courfeyrac’a gitti. Courfeyrac, Quartier Latin’in gedikli sakini olmaktan çıkmıştı artık, “bazı siyasi sebeplerle” Verrerie Sokağı’na taşınmıştı; o tarihlerde bu mahalle ayaklanmanın tercihen yerleştiği mahallelerdendi. Marius Courfeyrac’a, “Sende kalmaya geldim,” dedi. Courfeyrac yatağındaki iki şilteden birini çekip yere serdi, “İşte, yat,” dedi.

Ertesi gün sabah saat yedide Marius viraneye döndü; kirayı ve Mam Bougon’a olan borcunu ödedi; kitaplarını, yatağını, masasını, komodinini ve iki sandalyesini bir el arabasına yükletti, adresini bırakmadan çekip gitti. Böylece Javert o sabah bir gün önceki olaylar hakkında Marius’u sorguya çekmeye geldiğinde, kendisine, “Taşındı o!” diyen Mam Bougon’dan başkasını bulamadı.

Mam Bougon, Marius’un o gece yakalanan hırsızlarla suç ortaklığı bulunduğu hissine kapılmıştı. Mahallenin kapıcı kadınlarıyla birlikte olduğu sırada, “Kim derdi ki?” diye haykırıyordu, “Hal ve tavrı kız gibi bir delikanlı!”

Marius’un böyle alelacele taşınmasının iki sebebi vardı. Birincisi, belki kötü zenginden de daha korkunç bir sosyal çirkinliği, kötü yoksul çirkinliğini en iğrenç, en yırtıcı raddede bu kadar yakından gördüğü bu evden artık nefret ediyordu. İkincisi, olayın arkasından açılması muhtemel herhangi bir davada boy göstermek ve Thénardier’nin aleyhinde tanıklık etmek zorunda kalmak istemiyordu.

Javert, adını hatırlayamadığı bu gencin korkup kaçtığını, yahut belki de tuzak sırasında evine bile gitmemiş olduğunu sanıyordu. Yine de onu bulmaya çalıştı ama başarılı olamadı.

Aradan bir ay geçti, bir ay daha geçti. Marius hep Courfeyrac’ta kalıyordu. Adliye Sarayı’nın bekleme salonlarında dolaşma alışkanlığında olan bir stajyer avukat aracılığıyla Thénardier’nin hücrede olduğunu öğrenmişti. Her pazartesi günü Force Hapishanesi kalemine Thénardier için beş frank gönderiyordu.

Artık hiç parası olmadığından, Marius bu beş frankları Courfeyrac’tan ödünç almaktaydı. Ömründe ilk defa olarak borç para alıyordu Marius. Belki aralıklarla gönderilen bu beş franklar, hem onları veren Courfeyrac için hem de onları alan Thénardier için bir sırdı. “Kime gidebilir ki bu para?” diye düşünüyordu Courfeyrac. “Nereden gelebilir ki bu para bana?” diye kendi kendine soruyordu Thénardier.

Marius son derece üzgündü. Her şey yeniden altüst olmuştu. Hiçbir şey görmüyordu önünde; hayatı tekrar o esrara gömülmüş, o da bu esrarın içinde el yordamıyla oradan oraya dolaşıp duruyordu. Bu karanlığın içinde, bir an sevdiği o genç kızı, onun babası gibi görünen o ihtiyarı, kendisi için tek ilgi merkezi, bu dünyada tek umut olan bu iki meçhul varlığı çok yakından görmüştü. Ne var ki tam onları ele geçirdiğini sandığı an, bir esinti bütün bu gölgeleri alıp götürüvermişti. En korkunç çarpışmadan bile ortaya bir kesinlik, bir hakikat kıvılcımı sıçramamıştı. Hiçbir tahminde bulunmak mümkün değildi. Bildiğini sandığı adı bile artık bilmiyordu. Yalnız şurası muhakkaktı ki, bu ad artık Ursule değildi. Tarla Kuşu ise bir lakaptı. Peki ya ihtiyar için ne demeli? Gerçekten saklanıyor muydu polisten? Invalides civarında rastladığı ak saçlı işçi gelmişti Marius’un aklına. Bu işçiyle Mösyö Leblanc’ın aynı adam olması şimdi muhtemel görünüyordu. Kılık değiştiriyordu demek? Bu adamın kahramanca yanları olduğu gibi, şüpheli yanları da vardı. Niçin yardım istememişti? Niçin kaçmıştı? Genç kızın babası mıydı, değil miydi? Nihayet, gerçekten Thénardier’nin tanıdığını sandığı adam mıydı? Thénardier onu başkasına benzetmiş olabilir miydi? Cevabı olmayan bir sürü sorun. Bütün bunlar Lüksemburg’daki genç kızın o büyüleyici melek güzelliğinden hiçbir şey eksiltmiyordu şüphesiz. Kahredici bir keder sarmıştı Marius’u, kalbinde bir ihtiras, gözlerinde gece vardı. İtilmişti, çekilmişti, yerinden kımıldayamıyordu. Her şey yok olmuş, yalnızca aşk kalmıştı. Aşkın içgüdülerini, apansız gelen aydınlığını bile kaybetmişti. Genellikle bizi yakan bu alev, bizi aydınlatır da, üzerimize bir parça da olsa dışarısı için faydalı bir ışık serper. İhtirasın bu sessiz öğütlerini artık duymuyordu bile Marius. Hiçbir zaman kendi kendine, “Şuraya bir gitsem mi? Şunu bir denesem mi?” demiyordu. Adına artık Ursule diyemediği varlık bir yerlerdeydi şüphesiz; ama hiçbir şey Marius’a onu hangi yönde araması gerektiğini bildirmiyordu. Şimdi bütün hayatı iki kelimede özetini buluyordu: nüfuz edilemez bir sis içindeki mutlak bir kararsızlık. Onu tekrar görmeyi daima özlemle istiyor ama artık hiç ümit etmiyordu.

Üstelik sefalet de geri geliyordu. Bu dondurucu soluğu hemen yanı başında, ensesinde hissediyordu. Bütün bu şiddetli fırtınalar içinde, uzun zaman var ki çalışmalarına ara vermişti. Çalışmaya ara vermek kadar tehlikeli bir şey yoktur; hemen kaybolup giden bir alışkanlıktır o. Bu alışkanlığı bırakmak kolay, yeniden edinmekse güçtür.

Bir miktar hayal iyi bir şeydir, tıpkı ihtiyatlı dozda alınan bir uyuşturucu madde gibi. Bu, çalışan zekanın bazen oldukça inatçı ateşlerini yatıştırır ve saf düşüncenin çok sert kenar çizgilerini düzelten, şurada burada bazı boşlukları, aralıkları dolduran, bütünleri birleştiren, fikirlerin sivri köşelerini yumuşatan gevşek, serin bir buhar yaratır zihinde. Ama aşırı hayal de batırır, boğar. Kendisini bütün bütün düşünceden ayırıp hayale atan zihin işçisinin vay haline! Kolayca yükseklere çıkacağını sanır ama sonunda her şeyin aynı olduğunu söyler. Hata!

Düşünce zihnin emeğidir, hayalse şehvetin. Düşüncenin yerine hayali koymak, zehri gıda ile karıştırmak demektir.

Marius hatırlanacağı gibi, buradan başlamıştı. İhtiras ortaya çıkmış ve sonunda onu maksatsız, dipsiz, boş hayallerin içine yuvarlamıştı. Böyle olunca da insan evinden ancak hayal kurmak için çıkar artık. Tembelce yaratılış. Kaynaşan ama durgun girdap. Ve çalışma azaldığı ölçüde ihtiyaçlar da artıyordu. Bu bir yasadır. Hayalperestlikte, insan genellikle cömert ve yumuşaktır; gevşeyen düşünce hayata sıkıca sarılamaz. Bu çeşit yaşayışta iyilik kötülüğe karışmış bir haldedir çünkü gevşeklik felaket getirici olsa da, cömertlik sağlıklı ve iyidir. Ne var ki, cömert ve asil ruhlu ve de çalışmayan yoksul adam mahvolmuş demektir. Kaynaklar kurur, ihtiyaçlar birbiri ardınca kendini gösterir.

En dürüst ve en azimkar insanların bile, en zayıf ve en kötülerle birlikte yuvarlanıp gittikleri bir ölüm bayırı ki sonunda şu iki çukurdan birine varır: ya intihar, ya suç.

Hayal kurmak için dışarı çıka çıka, sonunda öyle bir gün gelir ki insan kendini suya atmak için dışarı çıkıverir.

Aşırı hayal, Escousse’ları, Lebras’ları¹⁰ yaratır.

Marius, gözleri artık görmediği genç kıza dikilmiş olduğu halde bu bayırdan aşağı ağır ağır iniyordu. Şimdi şu yazdığımız belki garip görünür ama doğrudur. Kayboluş halindeki bir varlığın anısı kalbin karanlıkları içinde ışımaya devam eder; ne kadar kaybolursa o kadar çok parlar; umutsuz, karanlık ruh ufkunda bu aydınlığı görür; içteki gecenin yıldızıdır bu. Marius’un bütün düşüncesi O’ydu. Başka hiçbir şey düşünmüyordu; eski elbisesinin artık giyilemez hale geldiğini, yeni elbisesinin ise eski bir elbise halini aldığını, gömleklerinin yıprandığını, şapkasının yıprandığını, ayakkabılarının yıprandığını, yani hayatının yıprandığını belli belirsizce fark ediyor, kendi kendine, “Ölmeden önce onu bir kerecik olsun görebilsem,” diyordu.

Kafasında tek bir tatlı fikir kalmıştı, O’nun kendisini sevmiş olduğu fikriydi bu; O’nun bakışı söylemişti bunu. Kız onun adını bilmiyordu ama ruhunu biliyordu ve bulunduğu o yerde, o esrarengiz yer neresi olursa olsun orada, belki de hâlâ seviyordu onu. Marius’un onu düşündüğü gibi, onun da Marius’u düşünmediğini kim bilebilirdi ki? Bazen her seven kalbin yaşadığı o anlatılmaz saatlere benzer saatlerde, ortada yalnızca acı duymak için nedenler varken, yine de içinde bir sevinç ürpertisi duyarak kendi kendine, "Bunlar bana gelen onun düşünceleri!” diyor, sonra ilave ediyordu: “Belki benim düşüncelerim de ona gidiyordur.”

Bir an sonra başını sallayarak bu hülyadan çıkıp kendine geliyordu ama yine de bu onun ruhuna bazen umuda benzer ışıklar serpmeyi başarıyordu. Zaman zaman, özellikle hayalperestleri en çok kedere boğan akşam saatlerinde, aşkın beynine doldurduğu en saf, en gayri şalisi, en ideal hayalleri yalnız bu iş için kullandığı bir defterin yapraklarına döküyordu. Bu işe, “ona mektup yazmak” diyordu.

Bu yüzden onun aklında bir bozukluk olduğu sanılmamalıdır. Tersine. Çalışmak ve belli bir hedefe doğru azimle ilerlemek yeteneğini kaybetmişti gerçi ama düşüncesinin açıklığı ve düzgünlüğü her zamankinden fazlaydı. Marius gözleri önünde cereyan eden şeyleri, hatta en ilgisi olmayan olayları ya da insanları bile, garip olmakla beraber sakin ve gerçek bir aydınlık içinde görüyordu; hepsi hakkında âdeta dürüst bir bitkinlikle, safdilce bir ilgisizlikle en doğru sözü bulup söylüyordu. Hükümleri, umuttan hemen tamamen kopmuş bir halde yükseklerde dolaşıyor, süzülüyordu.

Bu zihin hali içinde, hiçbir şey onun gözünden kaçmıyor, hiçbir şey onu aldatamıyordu; her an hayatın, insanlığın, kaderin sırlarını keşfediyordu. Tanrı’nın, bunalımlar içindeyken bile aşka ve felakete layık bir ruh verdiği insana ne mutlu! Bu dünyaya ait şeyleri ve insan kalplerini bu çifte ışık altında görmemiş olan kimse, hiçbir hakiki şey görmemiş, hiçbir şey bilmiyor demektir.

Seven ve acı çeken ruh, yücelik mertebesindedir. Öte yandan günler birbirini takip ediyor, yeni hiçbir şey ortaya çıkmıyordu. Yalnız ona, önünde kalan katedilecek karanlık mesafe her an biraz daha kısalıyormuş gibi geliyordu. Dibi bulunmayan sarp yamacın kenarını şimdiden açık seçik görür gibi oluyordu.

- Nasıl olur! diye tekrarlayıp duruyordu kendi kendine. Ölmeden göremeyecek miyim onu?

Saint-Jacques Sokağı’ndan yukarıya doğru çekilip şehir kapısı yanda bırakılarak soldaki eski iç bulvar bir süre takip edilecek olursa, önce Sante Sokağı’na, sonra Glaciere’e varılır ve küçük Go belins Irmağı’na gelmeden az önce tarla gibi bir yere rastlanır. Burası Paris’in uzun, monoton bulvarlar kuşağında Ruysdael’in¹¹ oturmak isteyeceği tek yerdir.

Güzelliğin nasıl olduğu bilinmeden ortaya çıkıverdiği bir yerdir orası. Üzerine boydan boya ipler gerilmiş yemyeşil bir çayır, iplerde rüzgârlanarak kuruyan paçavralar; 13. Louis zamanında inşa edilmiş, acayip bir tarzda çatı pencereleriyle delinmiş kocaman damı olan eski bir sebze çiftliği binası; harap tahta perdeler, kavak ağaçları arasında bir parça su; kadınlar, gülüşmeler, sesler, ufukta Panthèon, sağır dilsizler ağacı; siyah, bodur, acayip, eğlenceli, muhteşem Val-de-Grâce ve dipte Notre-Dame’ın kulelerinin ciddi, vakur dört köşe tepeleri.

Görülmeye değer bir yerdir burası, onun için de kimse gelmez. Çeyrek saatte bir, iki tekerlekli yaysız bir araba yahut bir yük arabası ya geçer, ya geçmez.

Marius’un tek başına yaptığı gezintiler bir defasında onu su kenarındaki bu araziye götürdü. O gün, bu bulvarın üstünde ender rastlanan bir şey, bir yolcu vardı. Bu yerin âdeta vahşi güzelliğinden belli belirsizce etkilenen Marius, yoldan geçene sordu:

- Buranın adı nedir?

Yolcu cevap verdi:

- Tarla Kuşu’nun tarlası.

Arkadan ekledi:

Ivryli çoban kızını Ulbach burada öldürmüştü.

Ne var ki Marius, Tarla Kuşu kelimesinden sonrasını artık hiç duymamıştı. Hayalperestlikte böyle tek bir kelimenin yol açtığı ani donmalar vardır. Bütün düşünce birdenbire bir fikrin etrafında toplanıp yoğunlaşır, insanın başka hiçbir şeyi kavrayacak gücü kalmaz. Tarla Kuşu, Marius’un melankolisinin derinliklerinde Ursule’ün yerini alan isimdi. O esrarengiz içten konuşmalara has mantıksız şaşkınlıkla:

- Bak hele, dedi, onun tarlasıymış bu. Onun oturduğu yerde olacağım burada.

Saçma bir şeydi bu ama karşı konulması da imkânsızdı.

Böylece her gün Tarla Kuşu’nun tarlasına gelmeye başladı.

II
HAPİSHANELERİN KULUÇKALIĞINDA SUÇ EMBRİYONLARININ MEYDANA GELİŞİ

Javert’in Gorbeau viranesinde kazandığı zafer dört başı mamur gibi görünüyordu ama aslında hiç de öyle değildi.

Öncelikle Javert tutsağı yakalayamamıştı, bu onun başlıca kaygısıydı. Sıvışan bir maktul, katilden daha çok kuşku uyandırır; haydutlar için bu kadar değerli bir av olan bu kişinin, devlet gücü için daha az değerli olmaması pek muhtemeldi.

Sonra Montparnasse da Javert’in elinden kaçmıştı. Bu “şeytan züppesi”ni ele geçirmek için başka bir fırsatı kollamak gerekiyordu. Gerçekten de, bulvarın ağaçları altında gözcülük etmekte olan Êponine’e rastlayan Montparnasse, kızla Nemorin olmayı, babayla Schinderhannes olmayı tercih ettiği için onu alıp götürmüştü, böyle yapması kendisi için iyi de olmuştu. Serbestti. Éponine’e gelince, Javert onu enseletmişti ama zayıf bir teselliydi bu. Éponine, Madelonnettes’te Azelma’yla buluşmuştu.

Son olarak Gorbeau viranesinden Force Hapishanesi’ne kadar olan yolda, başlıca tutuklulardan biri, Claquesous, ortadan kaybolmuştu. Bu işin nasıl olduğunu kimse bilemiyordu; memurlar, zaptiye çavuşları hiçbir şey anlayamıyorlardı, buhar olmuştu, parmak kelepçelerinden sıyrılıvermişti, arabanın çatlakları arasından akıp gitmişti, sanki araba yarılmış, o da kaçmıştı; kimse ne diyeceğini bilemiyordu; bilinen tek şey hapishaneye gelindiğinde Claqursous’nun artık ortada olmadığıydı. Bu işte ya cinlerin, perilerin parmağı vardı ya da polisin. Suda eriyen bir kar tanesi gibi Claqucsous da karanlıkta erimiş miydi? Polislerle açıklanmayan bir işbirliği içinde miydi yoksa? Düzensizlikle düzen arasında çift taraflı bir esrar mıydı bu adam? Hem suç hem de cezayla ortak bir merkez üzerinde mi bulunuyordu? Bu Sfenks’in ön ayakları suçun, arka ayakları devlet gücünün içinde miydi? Javert bu gibi kombinasyonları asla kabul etmezdi, bu gibi uzlaşmalar karşısında diken diken kesilirdi ama onun takımında başka müfettişler de vardı, bunlar onun altında olmakla beraber, polis müdürlüğünün sırlarına belki de ondan fazla vakıftılar ve Claquesous gayet iyi ajanlık edebilecek cinsten bir urdu. Geceyle böylesine dalavereli içten ilişki halinde olmak, haydutluk için fevkalade uygun, polis için de pek mükemmel bir şeydir. İşte böyle iki tarafı keskin kılıca benzeyen alçaklar vardır. Kısacası ne olduysa oldu, kaybolan Claquesous bulunamadı. Javert bu işe şaşmaktan çok öfkelendi.

Marius’a gelince, Javert adını unutmuş olduğu “korkuya kapılmış olması muhtemel o avukat enayisi”ni pek umursamıyordu. Zaten bir avukat nasıl olsa her zaman bulunabilirdi. Ama sadece avukat mıydı o bakalım?

Soruşturma başlamıştı.

Sorgu hakimi, gevezelik eder umuduyla Patron-Minette Çetesi’nin adamlarından birini hücreye koymamayı faydalı bulmuştu. Petit-Banquier Sokağı’ndaki uzun saçlı adam, Brujon’du bu. Onu Charlemagne Avlusu’na salıvermişlerdi, nöbetçilerin gözü üzerindeydi.

Bu Brujon adı, Force Hapishanesi’nin anılarından biridir. Yeni Bina’nın avlusu denen hapishane idaresinin Saint-Bernard Avlusu, hırsızlarınsa Aslanlar Çukuru adını verdikleri o iğrenç avluda, sol tarafta damlara kadar yükselen pul, yosun ve mantarlarla kaplı duvarın üzerinde, şimdi haydutların yatakhanesi haline getirilen Force’un eski dükalık konağına ait küçük kiliseye açılan eski bir paslı demir kapının yanında, on iki yıl öncesine kadar, taşa çiviyle kabaca oyulmuş kale gibi bir şeyle onun altında şu imza görülüyordu:

BRUJON, 1811.

1811’deki Brujon, 1832’deki Brujoriun babasıydı.

Gorbeau tuzağında, kendisini ancak şöyle bir görebildiğimiz bu sonraki Brujon, hayli kurnaz ve becerikli ama şaşkın ve mızmız tavırlı, dinç bir delikanlıydı. Bu şaşkın tavrını göz önüne alan sorgu hakimi, tecrit hücresinden çok Charlemagne Avlusu’nda işe yarayacağı düşüncesiyle onu bırakmıştı.

Hırsızlar, adaletin eline düştüler diye faaliyetlerine ara vermezler. Hiç istiflerini bozmazlar bu kadarcık bir şey için. Bir suçtan dolayı hapiste olmak, başka bir suça başlamaya engel değildir. Salonda bir tabloları dururken atölyelerinde yeni bir eser üzerinde çalışmaktan geri kalmayan sanatkârlar gibidir onlar.

Brujon, hapishanede şaşırmış gibi görünüyordu. Bazen onu Charlemagne Avlusu’nda saatlerce ayakta, kantincinin penceresinin yanında durup kantin fiyatlarını gösteren ve “Sarımsak, 82 santim” diye başlayıp, “Yaprak sigarası, beş santim” diye biten pis tabelayı aptal aptal seyrederken görüyorlardı. Yahut da vaktini dişlerini birbirine vurup titremekle, ateşi olduğunu söyleyip hasta koğuşundaki yirmi sekiz yataktan birinin boş olup olmadığını soruşturmakla geçiriyordu.

Birdenbire, 1832 Şubatı’nın ikinci yarısına doğru Brujon’un, bu uyuşuk adamın, siparişle iş gören hapishane hademeleri aracılığıyla kendi adına değil de üç arkadaşı adına üç ayrı iş sipariş ettiği öğrenildi. Bunlar ona toplam elli meteliğe mal olmuştu. Bu aşırı masraf hapishane kumandanının dikkatini çekti.

Araştırma yapıldı, tutukluların konuşma yerinde asılı sipariş tarifesine bakılarak bu elli meteliğin dökümünün şu şekilde olduğu öğrenildi: üç siparişten biri Panthèon’a, on metelik; biri Val-de-Grâce’a, on beş metelik; biri de Grenelle şehir kapısına, yirmi beş metelik. Bu sonuncusu, fiyat tarifesinin en pahalısıydı. Tam da Panthèon’da, Val-de-Grace’ta, Grenelle şehir kapısında üç korkunç serserinin evleri vardı. Bunlar Kruideniers, nam-ı diğer Bizarro, serbest bırakılmış forsa Glorieux ve bir de Barrecarrosse’tu. Bu olay polisin gözünü onların üzerine çekti. Bu adamların, ele-başlarından ikisinin, Babet’yle Gueulemer’in, hapse atılmış olan Patron-Minette’le gizli bağları bulunduğu tahmin edilmekteydi. Brujon’un ev adreslerine değil de sokakta bekleyen kimselere gönderdiği mesajlarda, tasarlanan bazı muzır işlere dair haberler olduğu sanılıyordu. Elde başka bazı alametler de vardı; üç serseri derdest edildiler. Böylece Brujon’un tertibinin boşa çıkarıldığı sanıldı.

Bu tedbirler alındıktan aşağı yukarı bir hafta sonra bir gece, Yeni Bina’nın alt kat yatakhanesini kontrol eden bir gözcü, devriye jetonunu jeton kutusuna atacağı sırada -gözcülerin görevlerini tam olarak yerine getirdiklerinden emin olmak için kullanılan bir usuldü bu, her saat başında yatakhanelerin kapılarına çakılı kutuların hepsine birer jeton atılması gerekiyordu- yatakhane kapısındaki gözetleme deliğinden, Brujon’un, yatağında oturup duvardaki lambanın ışığında bir şeyler yazdığını gördü. Gardiyan içeri girdi. Brujon’u bir ay süreyle hücreye attılar ama yazdığı şeyi ele geçiremediler. Polis de daha fazla bilgi sağlayamadı.

Yalnız kesin olan şu ki, bu olayın ertesi günü Charlemagne Avlusu’ndan Aslanlar Çukuru’na, iki avluyu ayıran beş katlı binanın üzerinden bir “posta” atıldı.

Mahpusların posta dedikleri şey, sanatkârca yoğrulup şekillendirilmiş bir ekmek topağıdır. Bunu İrlanda’ya, yani hapishanelerden birinin damı üzerinden bir avludan öbürüne gönderirler. Kelimenin etimolojisi şudur: İngiltere’nin üzerinden, bir topraktan öbürüne, İrlanda’ya. Bu topak avluya düşer. Onu yerden alan açar, içinde o avludaki mahkûmlardan birine yazılmış bir pusula bulur. Ekmek topağını bulan bir mahpussa pusulayı sahibine verir; yok, bir gardiyan ya da hapishanelerde “koyun”, kürekte “tilki” denilen gizlice satılmış mahkûmlardan biriyse, pusula, hapishane kalemine götürülür ve oradan polise teslim edilir.

Bu defa, gönderildiği kişi o sırada tecritte olmasına rağmen, posta adresine ulaştı. Postanın gönderildiği kişi, Patron-Minette’in dört elebaşısından biri olan Babet’den başkası değildi.

Postanın içinde dürülmüş bir kâğıt vardı, üzerinde sadece şu iki satırlık yazı bulunuyordu:

- Babet, Plumet Sokağı’nda yapılacak bir iş var. Kapısı demir parmaklıklı bir bahçe.

Brujon’un gece yazdığı şey buydu.

Erkek ve kadın arayıcılara rağmen Babet, pusulayı Force’tan Salpetriere’e, orada yatan “iyi bir kadın dost”una ulaştırmanın yolunu buldu. Bu kız da pusulayı kendi tanıdığı başka bir kıza iletti. Magnon adındaki bu kız, polis tarafından sıkıca gözlenmekteyse de henüz tutuklanmamıştı. Okuyucunun adına daha önce de rastlamış olduğu bu Magnon’un, daha ileride belirtileceği gibi Thénardierlerle ilişkisi vardı ve Éponine’i görmeye giderken Salpetriere’le Madelonnettes arasında köprü görevi görebiliyordu.

İşte tam o sıralarda, Thénardier hakkında yürütülen soruşturmada kızları aleyhine yeterli delil bulunamadığından, Éponine’le Azelma tahliye edildiler.

Éponine çıkarken Madelonnettes’in kapısında onu bekleyen Magnon, Brujon’un Babet’ye yazdığı pusulayı ona vererek işin aydınlatılmasını ona havale etti.

Éponine, Plumet Sokağı’na gitti, parmaklıklı kapıyı ve bahçeyi tanıdı, evi inceledi, gözetledi, kolladı ve birkaç gün sonra Clocheperce’te oturan Magnon’a peksimet götürdü. Magnon da bunu Babet’nin Salpetriere’deki metresine ulaştırdı. Hapishanelerin karanlık sembolizminde peksimet “iş yok” anlamına gelir.

Öyle ki, aradan bir hafta geçmeden Babet ile Brujon, biri “soruşturma”ya gider öteki oradan dönerken Force’un devriye yolunda karşılaştıklarında:

- Ne haber P Sokağı’ndan? diye Brujon sordu.

- Peksimet, karşılığını verdi Babet.

Böylece Brujon’un Force’ta yavruladığı bu suç cenini boşa gitti.

Ne var ki bu düşük cenin, Brujon’un programına büsbütün yabancı bazı sonuçlara yol açtı. Bunları az sonra göreceğiz.

Çoğu zaman, insan bir ipliği düğümlediğini sanırken başka bir ipliği bağlar.

III
MABEUF BABA'YA GÖRÜNEN HAYAL

Marius kimseye gitmiyordu artık; yalnız ara sıra Mabeuf Baba'ya rastladığı oluyordu.

Marius, yeraltı mahzenlerinin merdiveni diyebileceğimiz ve insanın başı üstünde mutlu adımların sesini duyduğu ışıksız yerlere doğru giden kasvetli basamakları ağır ağır inerken, Mösyö Mabeuf de aynı basamakları kendi yönünden inmekteydi.

Cauteretz Dolaylarının Florası artık hiç satılmaz olmuştu. Austerlitz’deki, iyi güneş görmeyen küçük bahçede çivit ağacı yetiştirme denemeleri hiç başarılı olmamıştı. Mösyö Mabeuf burada ancak rutubet ve gölge seven birkaç nadide bitkiyi yetiştirebilmekteydi. Ama yine de cesaretini kaybetmiyordu. Botanik Bahçesi’nde “masrafı kendisine ait olmak üzere” çivit ağacı yetiştirme denemelerinde bulunmak için iyi güneş gören bir toprak parçası elde etmişti. Bunun için Flora’sının bakırdan klişelerini rehin sandığına yatırmıştı. Öğle yemeğini iki yumurtaya indirmişti, bunun da birini on beş aydır ücretini ödemediği ihtiyar hizmetçisine bırakıyordu. Öğle yemeği de çoğu zaman onun tek yemeği oluyordu. O çocuksu gülüşüyle gülmüyordu artık, aksileşmişti, ziyaretçi de kabul etmiyordu. Marius ona gitmeyi düşünmemekle iyi yapıyordu. Bazen Mösyö Mabeuf'ün Botanik Bahçesi’ne gittiği saatte, ihtiyar adamla delikanlı Hôpital Bulvarı’nda karşılaşıyorlardı.

Konuşmuyor, sadece hüzünlü bir baş işaretiyle selâmlaşıyorlardı. Sefaletin bir an gelip dostluk bağlarını çözmesi ne acıdır! Eskiden iki dostken, şimdi yoldan geçen iki yaya olmuşlardı.

Kitapçı Royol ölmüştü. Mösyö Mabeuf artık yalnız kitaplarını, bahçesini ve çivit ağacını tanıyordu. Mutluluğun, zevkin ve ümidin onun nazarında aldığı üç şekildi bunlar. Yaşaması için bu kadarı ona yetiyordu. Kendi kendine, “Top top mavi çiçeklerimi elde edince zengin olacağım,” diyordu. “Rehin sandığından bakırlarımı kurtaracağım; şarlatanlıkla, davul çalarak, gazetelere ilan vererek Flora’ma yeniden rağbet kazandıracağım; Pierre de Medine’in 1559 baskısı, tahta kapaklı, Gemicilik Sanatı kitabından bir nüsha satın alacağım, nereden alacağımı da biliyorum.” Bu arada gün boyunca çivit ağacı tarlasında çalışıyor, akşamları evine döndüğünde bahçesini suluyor, kitaplarını okuyordu. Mösyö Mabeuf o tarihte seksen yaşına adamakıllı yaklaşmıştı.

Bir akşam garip bir hayal gördü.

Evine dönmüştü, henüz ortalık iyice aydınlıktı. Sağlığı bozuk olan Plutarque Ana hastaydı, yatıyordu. Üzerinde biraz et kalmış bir kemik ve mutfak masasının üzerinde bulduğu bir parça ekmekle akşam yemeğini yemiş, bahçesinde sıra görevi gören devrik bir sınır taşı üzerine oturmuştu.

Bu sıranın yanında eski meyve bahçelerinde olduğu üzere, kiriş ve tahtalardan yapılma hayli harap kocaman bir çeşit dolap yükseliyordu; zemini tavşan kümesi, üst katı yemişlikti. Kümeste tavşan yoktu ama yemişlikte birkaç elma vardı. Kış için saklananlardan arta kalanlar.

Mösyö Mabeuf, kendisini pek ilgilendiren, hatta -yaşı için vahim şey- zihnini uğraştıran iki kitabı gözlüğünün yardımıyla karıştırmaya, okumaya koyulmuştu. Tabiatındaki çekingenlik onu batıl inançları kabule meyilli kılıyordu. Bu kitaplardan birincisi başkan Delancre’ın Cinlerin Değişken Mizacı adlı ünlü eseri, diğeriyse Mutor de la Rubaudière’in Vauvert Şeytanları ve Bièvre’in Cinleri Üzerine in-quarto¹² kitapçığıydı. Bu son kitapçık onu büsbütün ilgilendiriyordu çünkü bahçesi, vakti zamanında cinlerin pek sık uğradıkları bir yerdi. Alacakaranlık yukarıda olanları ağartmaya, aşağıda olanları da karartmaya başlıyordu. Mabeuf Baba bir yandan okuyor, bir yandan da elindeki kitabın üstünden bitkilerini ve özellikle muhteşem katmerli bir zakkumu seyrediyordu; içine teselli veren şeylerden biriydi bu onun. Sam yeliyle, rüzgârla, güneşle dört gün geçmiş, tek bir damla yağmur düşmemişti. Saplar bükülüyor, tomurcuklar eğiliyor, yapraklar dökülüyordu; hepsinin sulanmaya ihtiyacı vardı. Bilhassa katmerli zakkum pek mahzun duruyordu. Mabeuf Baba bitkilerin de ruhu olduğuna inananlardandı. İhtiyar adam bütün gün çivit ağaçları ekili toprak parçasında çalışmış, yorgunluktan bitap düşmüştü. Buna rağmen yerinden kalktı, kitaplarını sıranın üstüne koydu ve iki büklüm bir vaziyette, sarsak adımlarla kuyuya kadar gitti ama zinciri yakaladığı zaman onu çengelinden çıkaracak kadar bile çekemedi. Bunun üzerine geri döndü ve gözlerini derin bir yeisle gitgide yıldızlarla dolan gökyüzüne doğru kaldırdı.

Akşam vaktinde, insanoğlunun acılarını bilmem nasıl kasvetli ve ebedi sevinç altında ezen bir huzur vardı. Gece de gündüz kadar kurak geçeceğe benziyordu.

- Her tarafta yıldızlar! diye düşündü ihtiyar. En küçük bir bulut bile yok! Bir damla su bile yok!

Bir an yukarı kalkan başı, tekrar göğsüne düştü.

Yine kaldırdı başını, mırıldanarak bir daha baktı gökyüzüne:

- Bir damla çiy! Birazcık merhamet!

Kuyunun zincirini bir kere daha kancasından çıkarmayı denedi fakat yapamadı.

Tam o anda bir ses duydu, şöyle diyordu ses:

- Mabeuf Baba, bahçenizi sulayayım ister misiniz?

Aynı zamanda, çitten vahşi bir hayvan geçiyormuş gibi ses geldi, çalıların arasından uzun boylu zayıf bir kızın çıktığını gördü Mösyö Mabeuf. Kız ona korkusuzca bakarak karşısına dikildi. Bir insandan çok alacakaranlıkta açılan bir şekle benziyordu.

Kolayca telaşa düşen, az önce söylediğimiz gibi, hemen korkuya kapılan Mabeuf Baba daha verecek bir hecelik karşılık bulamadan, karanlığın içinde acayip bir haşinlikle hareket eden bu varlık, zinciri kancasından çıkarmış, kovayı kuyuya daldırıp çekmiş ve bahçe süzgecini doldurmuştu bile. Adamcağız, çıplak ayaklı, partal eteklikli bu görüntünün çiçek tarhları arasında koşuşup çevresine hayat dağıttığını görüyordu. Bahçe süzgecinin yapraklar üzerinde çıkardığı ses Mabeuf Baba'nın ruhunu sevinç ve hayranlıkla dolduruyordu. Katmerli zakkum ona artık mutluymuş gibi geliyordu.

Birinci kova boşalınca, kız bir ikincisini, sonra bir üçüncüsünü çekti. Bütün bahçeyi suladı.

Simsiyah görünen siluetiyle onun böyle tarhlar arasındaki yollarda, yırtık pırtık şalını köşeli uzun kolları üzerinde sallaya sallaya yürümesinde, âdeta yarasaya benzer bir hal vardı.

İşini bitirince, Mabeuf Baba gözlerinden yaşlar akarak kıza yaklaştı ve elini onun alnına koydu.

- Tanrı sizi takdir edecektir, dedi, mademki çiçeklere ihtimam gösteriyorsunuz, siz bir meleksiniz.

- Hayır, diye cevap verdi kız, ben şeytanım, ama umurumda bile değil.

İhtiyar onun cevabını beklemeden ve duymadan haykırdı:

- Ne yazık ki kötü bahtlı ve yoksulum! Sizin için hiçbir şey yapamayacak haldeyim!

- Benim için bir şey yapabilirsiniz, dedi kız.

- Ne gibi bir şey?

- Mösyö Marius’un nerede oturduğunu söyleyebilirsiniz.

İhtiyar hiçbir şey anlamadı:

- Hangi Mösyö Marius’un?

Fersiz gözlerini kaldırdı, kaybolmuş bir şeyi arar gibi yaptı.

- Vaktiyle buraya gelen bir genç.

Bu arada Mösyö Mabeuf belleğini yoklamıştı.

- Ha! Evet... diye haykırdı. Kimi kastettiğinizi biliyorum. Durun bakayım! Mösyö Marius... Baron Marius Pontmercy, hay Allah! Şeyde oturuyor... Daha doğrusu artık oturmuyor... Ha, evet, bilmiyorum.

Bunu derken bir katmerli zakkum dalını bağlamak için eğilmişti, devam etti:

- Bak şimdi hatırladım. Sık sık bulvardan geçiyor, Glaciere tarafına doğru gidiyor. Croulebarbe Sokağı. Tarla Kuşu tarlası. Oraya gidin. Kolayca rastlarsınız.

Mösyö Mabeuf doğrulduğunda, ortada hiç kimse kalmamıştı, kız kaybolmuştu.

Elbette biraz korktu.

- Doğrusu bahçem sulanmış olmasaydı bunun bir ruh olduğuna inanırdım, diye düşündü.

Bir saat sonra yattığı zaman, aynı şey yine aklına geldi; uykuya dalarken, denizi geçmek için balık haline giren masal kuşu gibi, düşüncenin uykuyu aşmak için yavaş yavaş rüya haline girdiği o bulanık anda, kendi kendine, dalgın dalgın şöyle diyordu:

- Doğrusu bütün bunlar Rubaudiere’in cinlere dair anlattıklarına pek benziyor. Sakın bir cin olmasın bu?

IV
MARIUS'A GÖRÜNEN HAYAL

Bir “ruh”un Mabeuf Baba'yı bu ziyaretinden birkaç gün sonra, bir sabah -günlerden pazartesiydi, yani Marius’un Courfeyrac’tan Thénardier için yüz metelik ödünç para aldığı gündü- Marius parayı cebine koymuş, onu hapishane kalemine götürmeden önce, dönüşte çalışabilmesini sağlayacağı ümidiyle, “biraz gezinmeye” gitmişti. Bu hep böyle oluyordu zaten. Yataktan kalkar kalkmaz biraz tercüme çırpıştırmak üzere bir kitapla bir kâğıdın başına oturuyordu. O zamanlardaki işi, Almanların ünlü bir kalem kavgasını, Gans’la Savigny arasındaki tartışmayı Fransızcaya çevirmekti. Savigny’yi alıyordu, Gans’ı alıyordu, dört satır okuyor, bir satır yazmaya çalışıyor ama yapamıyordu, önündeki kâğıtla kendi arasında bir yıldız görüyordu. Sandalyesinden kalkıyor:

- Şöyle bir dışarı çıkayım. Bu benim çalışabilir duruma gelmemi sağlar, diyordu.

Tarla Kuşu’nun tarlasına gidiyordu.

Orada o yıldızı büsbütün fazla, Savigny ile Gans’ı ise büsbütün az görüyordu.

Sonra evine dönüyor, işine devam etmeyi deniyor ama bir türlü başaramıyordu; beyninde kopan tellerin hiçbirini yeniden bağlamaya imkân olmuyordu. O zaman kendi kendine şöyle diyordu: “Yarın dışarı çıkmayacağım. Çalışmama engel oluyor bu.” Yine de her gün çıkıyordu.

Courfeyrac’ın evinden çok Tarla Kuşu’nun tarlasında oturuyordu. Asıl adresi şuydu: Sante Bulvarı, Croulebarbe Sokağı’ndan sonraki yedinci ağaç.

O sabah bu yedinci ağaçtan ayrılmış, Gobelin Irmağı’nın korkuluğuna oturmuştu. Güneş, taze açmış pırıl pırıl yaprakların arasına keyifli keyifli sokuluyordu.

Marius “O”nu hayal ediyordu. Hayalleri yergi halini alıp kendi üzerine düşmekteydi. Benliğini saran tembelliği, bu ruh kötürümlüğünü ve her an gözlerinin önünde koyulaşıp kalınlaşan, artık güneşi bile ona göstermez olan gece karanlığını acı acı düşünüp duruyordu. Ne var ki faaliyet gücü son derece azaldığı, kendini üzüntüye bırakacak kadar da mecali kalmadığı için, bir monolog bile sayılamayacak olan bu karmakarışık fikirlerin acıklı fışkırışı arasında, bu melankolik dalgınlık arasında yine de dış dünyaya ait duygular ona kadar ulaşabiliyordu. Arkasında, aşağısında, ırmağın iki kıyısında, çamaşırlarını çitileyen Gobelin’in çamaşırcı kadınlarını, başının üstündeyse karaağaçların içinde şakıyan, öten kuşları duyuyordu. Bir yanda hürriyetin, mutlu tasasızlığın, kanatlanmış boş zamanın; öbür yanda emeğin gürültüsü. Onu derin hayallere, hatta âdeta düşünmeye iten bir şeydi bu iki neşeli gürültü.

Esriklikle bitkinleşmişken birdenbire tanıdık bir ses işitti:

- Hah! İşte orada! diyordu bu ses.

Gözlerini kaldırdı ve bir sabah odasına gelmiş olan o kötü bahtlı çocuğu, Thénardierlerin büyük kızı Éponine’i tanıdı. Şimdi artık onun adının ne olduğunu biliyordu. Ne tuhaftır ki kız hem yoksullaşmış hem de güzelleşmişti. Halbuki bu iki yönde de ileri tek adım atabilecek gibi görünmüyordu. Aydınlık ve sefalet yönünde çifte ilerleme kaydetmişti. Kararlı bir tavırla Marius’un odasına girdiği o günkü gibi yine yalınayak, yine partal elbiseler içindeydi ama elbiseleri iki ay daha eskimişti; delikleri daha geniş, paçavraları daha iğrençti. Ses yine aynı kısık ses; alın sıcak, kuru yelin yakıp kırıştırdığı aynı alın; bakış aynı özgür, şaşkın ve oynak bakıştı. Yüz ifadesinde eskisinden fazla olarak, hapse girmişliğin sefalete ilave ettiği bir çeşit ürküntü ve acındırıcılık vardı.

Saçlarında saman ve ot kırıntıları göze çarpıyordu; Hamlet’in deliliğinin bulaşmasıyla aklını kaçıran Ophelia’da olduğu gibi değil de bir ahır samanlığında yatmış olduğu için...

Ve bütün bunlarla birlikte güzeldi. Ey gençlik! Ne muhteşem bir yıldızsın sen!

Kız bu sırada kansız yüzünde bir parça sevinç ve tebessüme benzer bir şeyle Marius’un önünde durmuştu. Bir süre sanki konuşamıyormuş gibi kalakaldı ve sonunda:

- Demek size rastlayabildim! dedi. Mabeuf Baba'nın hakkı varmış, bu bulvardaymış! Sizi ne kadar çok aradım, bir bilseniz! Biliyor musunuz? Ben içerdeydim. On beş gün! Sonra salıverdiler! Çünkü bana yüklenebilecek hiçbir suç yoktu, hem zaten akıl yaşıma da henüz girmedim. İki ay daha lazım. Ah! Sizi ne kadar aradım! Altı haftadan beri. Demek artık orada oturmuyorsunuz, öyle mi?

- Hayır, dedi Marius.

- Ha! Anlıyorum. O şeyden ötürü. Böyle zorbaca soygunlar hiç de hoş değil. Siz de taşındınız. Ama durun hele! Niçin eski püskü şapkalar giyiyorsunuz böyle! Sizin gibi bir gencin güzel elbiseleri olmalı. Biliyor musunuz, Mösyö Marius? Mabeuf Baba size Baron Marius bilmem ne diyor. Baron olduğunuz doğru değil, değil mi? Baronlar ihtiyar olurlar, Lüksemburg’da şatonun önüne, en güneşli yere giderler, bir metelik verip Quotidienne okurlar. Bir keresinde bir mektup götürmek için öyle bir baronun evine gitmiştim. Yüz yaşından fazlaydı. Söylesenize, şimdi nerede oturuyorsunuz?

Marius cevap vermedi. Kız devam etti:

- Ah! Gömleğinizde bir delik var. Onu dikmem gerek sizin için.

Gittikçe mahzunlaşan bir ifadeyle sordu:

- Beni görmekten memnun değil misiniz yoksa?

Marius susuyordu. Kız da bir an sessiz kaldıktan sonra haykırdı:

- Ama eğer istersem sizi memnun görünmeye zorlayabilirim!

- Nasıl? diye sordu Marius. Ne demek istiyorsunuz?

- Yo! Bana sen diyordunuz! dedi kız.

- Peki öyleyse, ne demek istiyorsun?

Kız dudaklarını ısırdı, tereddüt eder gibiydi, sanki içinde bir mücadele veriyordu. Nihayet kararını vermiş göründü.

- Boş verin, fark etmez. Kederli görünüyorsunuz, halbuki keyifli olmanızı istiyorum. Yalnız bana güleceğinizi vaat edin. Güldüğünüzü ve “Oh iyi! Bu güzel işte!” dediğinizi görmek istiyorum. Zavallı Mösyö Marius! Hatırlıyor musunuz? Bana ne istersem vereceğinizi vaat etmiştiniz...

- Evet! Konuşsana canım!

Kız, Marius’un gözlerinin içine bakarak:

- Adresi buldum, dedi.

Marius sapsarı kesildi. Bütün kanı kalbine çekildi.

- Hangi adresi?

- Benden istediğiniz adresi!

Gayretle söylercesine ilave etti:

- Şu adres... Hani bildiğiniz!

- Evet! diye kekeledi Marius.

- Küçükhanımın adresi!

Bu sözü söyledikten sonra derin bir iç çekti.

Marius, üstünde oturduğu korkuluktan yere atladı, heyecandan kendini kaybetmişçesine kızın eline sarıldı.

- Oh! Peki öyleyse! Götür beni! Söyle bana! Ne dilersen iste benden! Neresi?

- Gelin benimle, diye cevap verdi kız. Sokağı ve numarayı iyi bilmiyorum; buraya göre tam aksi yanda ama evi biliyorum, sizi oraya götüreceğim.

Elini çekti ve ekledi:

- Ah! Ne kadar da memnun oldunuz!

Sesinin tonu dışardan bakan bir kimseyi üzebilirdi ama sarhoş ve kendinden geçmiş bir halde olan Marius’a hiç dokunmadı.

Marius’un alnından bir bulut geçti. Éponine’in kolunu yakaladı.

- Bir şey için yemin et bana!

- Yemin mi edeyim? dedi kız. Bu da ne demek oluyor? Bak hele! Yemin etmemi istiyorsunuz, öyle mi? Güldü.

- Baban! Söz ver bana Éponine! Yemin et bana ki bu adresi babana vermeyeceksin!

Kız şaşakalmış bir halde ona doğru döndü.

- Éponine! Adımın Éponine olduğunu nereden biliyorsunuz?

- Söz ver bana dediğimi yapacağına dair!

Ama kız onu duyuyor gibi görünmüyordu.

- Ne güzel bu! Bana Éponine dediniz.

Marius, onu iki kolundan birden yakaladı.

- Fakat Allah aşkına cevap ver bana! Sana söylediğime dikkat et, bildiğin adresi babana söylemeyeceğine söz ver bana!

- Babam mı? dedi kız. Hı evet, babam! Gönlünüz rahat olsun. O hücrede. Zaten babam umurumda bile değil!

- Ama söz vermiyorsun bana! diye Marius haykırdı.

Kız kahkahalarla gülerek:

- Canım, bıraksanıza kollarımı, dedi, amma da sarstınız beni! Tamam! Tamam! Söz veriyorum size! Yemin ediyorum! Ne önemi var ki benim için? Adresi babama söylemeyeceğim. Oldu mu şimdi? Bu muydu istediğiniz?

- Başka bir kimseye de söylemeyeceksin, değil mi?

- Hiç kimseye.

- Şimdi götür beni oraya, dedi Marius.

- Hemen mi?

- Hemen.

- Gelin. Ah! Ne kadar da memnun, ne kadar da memnun! diye söylendi.

Birkaç adım attıktan sonra durdu.

- Çok yakından izliyorsunuz beni, Mösyö Marius. Bırakın ben önden gideyim, siz de hiç belli etmeden, şöyle arkamdan gelin. Sizin gibi bir gencin benim gibi bir kadınla birlikte görülmesi doğru olmaz.

Bu çocuğun ağzından çıkan bu “kadın” sözünün taşıdığı olanca anlamı hiçbir dil ifade edebilecek güçte değildir.

On, on iki adım kadar sonra yeniden durdu; Marius ona yetişti. Kız ona dönmeden yana doğru konuştu:

- Aklıma gelmişken söyleyeyim, hatırlarsınız bana bir şey vaat etmiştiniz hani?

Marius ceplerini karıştırdı. Bütün varı yoğu Baba Thénardier’ye verilecek beş franktan ibaretti. Parayı alıp Éponine’in eline tutuşturdu.

Kız parmaklarını açtı, parayı avucundan yere düşürdü ve mahzun bir tavırla delikanlıya bakarak:

- Sizin paranızı istemiyorum, dedi.

ÜÇÜNCÜ KİTAP

Plumet Sokağındaki Ev

I
SIRLI EV

Geçen yüzyılın ortalarına doğru Paris yüksek mahkemesinin yuvarlak, siyah kadife takkeli başkanlarından biri, bir metresi olduğu ve bunu sakladığı için -çünkü o devirde büyük asilzadeler metreslerini ele güne gösterdikleri halde burjuvalar saklarlardı- Saint-Germain Mahallesi’nde, bugün Plumet Sokağı denilen ıssız Blomet Sokağı’nda, o zamanlar Combat des Animaux adını taşıyan yerin yakınlarında “küçük bir ev” inşa ettirmişti.

Bu ev tek katlı bir köşktü. Zemin katta iki salon, birinci katta iki oda, aşağıda bir mutfak, yukarıda bir küçük özel salon, damın altında bir çatı odası vardı. Bütün bunlar, geniş bir parmaklıkla caddeye bakan bir bahçenin gerisindeydi. Aşağı yukarı beş dönümlük bir bahçeydi bu. Yoldan geçenlerin bütün görebildikleri bundan ibaretti. Fakat köşkün arkasında dar bir avlu ve avlunun sonunda altı mahzen iki odadan ibaret alçak bir daire, icabında bir çocukla bir sütninenin gizlenebilmesini sağlayabilecek bir ihtiyar yapı varili. Bu yapı, arka tarafından gizli ve ancak sırrını bilenlerce açılabildi bir kapıyla dar, uzun, taş döşeli, dolambaçlı, üstü açık, iki yanında yüksek duvarlar uzanan bir dehlize bağlanıyordu. Bu dehliz de olağanüstü bir maharetle gizlenmişti ve bütün köşelerini, bütün kıvrımlarını takip ettiği kapalı bahçelerin ve bostanların arasında âdeta kaybolmuşçasına uzayıp giderek yine sırrını bilenlerce açılabilen başka bir kapıya varıyordu. Bu, çeyrek fersah öteden, hemen hemen başka bir mahalleye, Babylone Sokağı’nın tenha ucuna açılan bir kapıydı.

Sayın Başkan bu kapıdan girerdi. Öyle ki onu gözetleyip takip eden ve her gün esrarengiz bir şekilde bir yere gittiğini görenler olsa bile, bunlar Babylone Sokağı’na gitmenin Blomet Sokağı’na gitmek demek olduğunu asla akıl edemezlerdi. Ustaca satın alınan arsalar sayesinde, kurnaz hakim bu gizli yol işini kendi toprağı üzerinde, yani hiçbir kontrole maruz kalmaksızın yaptırabilmişti. Daha sonra bu dehlize bitişik toprak parçalarını bahçe ve ekim alanı olarak kullanılmak üzere, küçük parseller halinde yeniden satmıştı. Bu toprak parçalarının sahipleri her iki tarafta da gözlerinin önündeki duvarın bir müşterek duvar olduğunu sanıyor ve çiçek tarhları, meyve bahçeleri ortasından iki duvar arasında kıvrılarak giden taş döşeli uzun yol şeridinin varlığından şüphe bile etmiyorlardı. Bu garipliği yalnızca kuşlar görüyordu. Geçen yüzyılın çalıbülbülleriyle ankuşları herhalde sayın Başkan hakkında hayli dedikodu yapmışlardır.

Mansart tarzında taştan inşa edilmiş, Watteau tarzında lambri kaplanıp döşenmiş, dahilen barok, haricen eski stil, üç sıra çiçek çitiyle çevrili olan köşkün yüksek mevkili bir hakime, onun aşk hevesine yaraşır mahrem, şuh ve ihtişamlı bir havası vardı.

Bugün artık ortadan kalkmış olan bu evle bu dehliz, on beş yıl öncesine kadar hâlâ duruyordu. 93’te bir sac ve bakır eşya imalatçısı bu evi yıktırmak üzere satın almış, fakat bunun için gerekli parayı ödeyememişti; millet, adamı iflasa mahkûm etmişti. Böylece bakırcı evi yıkacağına, ev bakırcıyı yıkmış oldu. O zamandan beri ev boş kaldı ve insan varlığının artık hayat aşılamadığı her mesken gibi yavaş yavaş haraplaşmaya başladı. Eski mobilyalarıyla döşeli, satılmaya ya da kiralanmaya daima hazır bir halde kalmıştı ve Plumet sokağından yol boyunca ancak geçen on, on iki kişi 1810’dan beri bahçenin parmaklığında asılı duran, okunmaz hale gelmiş sarı bir tabelayla durumdan haberdar oluyorlardı.

Yine aynı gelip geçenler, Restorasyon sonlarına doğru bu tabelanın ortadan kaybolduğunu, hatta birinci kat pencerelerindeki panjurların açıldığını fark ettiler. Gerçekten de evde oturanlar vardı artık. Pencerelere, içeride bir kadının bulunduğuna delalet edecek şekilde sevimli, küçük “perdeler” asılmıştı.

1829 yılı Ekim ayında yaşlıca bir adam çıkagelip evi olduğu gibi, pek tabii olarak arkadaki ek bina ve Babylone Sokağı’na açılan dehlizle birlikte kiralamıştı. Bu geçidin iki kapısının gizli açılıp kapanma tertibatını da yeniden yaptırmıştı. Söylediğimiz gibi, ev aşağı yukarı hâlâ mahkeme başkanının eski eşyasıyla döşeli bulunuyordu. Yeni kiracı bazı onarımlar yaptırmış, şurada burada bazı eksikleri tamamlatmış, avluya taşlar, yerlere döşeme tuğlaları, merdivenlere basamaklar, parkelere tahtalar, pencerelere camlar koydurmuş ve en sonunda bir genç kız ve bir yaşlı hizmetçiyle birlikte gürültüsüz patırtısız, evine giren bir kimseden çok evinden içeri süzülen bir kimse gibi gelip yerleşmişti. Komşular hiç dedikodu etmediler çünkü zaten komşu yoktu.

Bu az eşyalı kiracı Jean Valjean, genç kız da Cosette’ti. Hizmetçi ise Jean Valjean’ın hastaneden ve sefaletten kurtardığı Toussaint adında yaşlı, taşralı, kekeme bir kızdı; bu üç vasfından dolayı Jean Valjean onu yanına almaya karar vermişti. Evi gelir sahibi Mösyö Fauchelevent adıyla kiralamıştı. Yukarıda anlattığımız bütün olaylarda okuyucu hiç şüphesiz Jean Valjean’ı tanımakta Thénardier kadar bile gecikmemiştir.

Petit-Picpus Manastırından niçin ayrılmıştı acaba Jean Valjean? Ne olmuştu?

Hiçbir şey olmamıştı.

Hatırlanacağı gibi Jean Valjean manastırda mutluydu, o kadar mutluydu ki sonunda vicdanı bundan kaygı duymaya başlamıştı. Cosette’i her gün görüyor, içinde babalık duygusunun doğup gittikçe geliştiğini hissediyor, bütün ruhuyla bu çocuğun üzerine titriyordu. Cosette’in kendisine ait olduğunu, hiçbir kuvvetin onu kendisinden ayıramayacağını, bunun böyle sürüp gideceğini, her gün ufak ufak teşvik edildiğinden sonunda onun mutlaka rahibe olacağını, böylece manastırın kendisi için olduğu gibi onun için de şimdiden sonra bütün âlem demek olduğunu, kendisinin burada ihtiyarlayacağını, onun burada büyüyeceğini, kendisinin burada öleceğini, kısacası -tatlı umut- hiçbir ayrılık ihtimali bulunmadığını düşünüyordu. Jean Valjean bunları düşünürken tereddüde düştü. Kendi kendini sorguya çekti. Bu mutluluk acaba tümüyle kendine ait bir mutluluk muydu, yoksa başka birinin mutluluğunun da bunda payı var mıydı? Bu ihtiyar haliyle o çocuğun mutluluğuna da el koymuyor, bunu çalmıyor muydu? Kendi kendine, “Hayattan vazgeçmeden önce, hayatı tanımaktır bu çocuğun hakkı,” diyordu. Bütün gailelerden onu kurtarmak bahanesiyle peşin peşin ve âdeta ona hiç danışmaksızın bütün zevkleri onun elinden çekip almak, onda suni bir istek filizlendirmek için onun cehaletinden ve kimsesizliğinden yararlanmak; sonuç olarak insani bir varlığı ucubeleştirmek Tanrı’ya yalan söylemekti. Kim bilir, belki de Cosette günün birinde bütün bunların farkına varacak, rahibe olduğu için pişmanlık duyacak ve ondan nefret edecekti. Bu son düşünce oldukça bencil bir düşünceydi, ötekilerden daha az kahramancaydı ama onun için tahammül edilmez bir şeydi. Manastırdan ayrılmaya karar verdi.

Buna karar verdi, bunun böyle olması gerektiğini üzülerek kabul etti. Buna karşı yapılabilecek itirazlara gelince, hiçbir itiraz olamazdı. Bu dört duvar arasında geçen beş yıl, bu kayboluş korku unsurlarını muhakkak ki yok etmiş ya da dağıtmıştı. Yeniden rahatça insanların arasına girebilirdi. İhtiyarlamıştı, her şey değişmişti. Artık kim tanıyabilirdi ki onu? Hem sonra, en kötü ihtimalle, tehlike yalnız onun için vardı, kendisi küreğe mahkûm edilmiş olduğu için Cosette’i de manastır hayatına mahkûm etmeye hakkı yoktu. Zaten ödev karşısında tehlike nedir ki? Nihayet ihtiyatlı olmaktan, tedbirlerini almaktan onu meneden bir şey de yoktu.

Cosette’in eğitimine gelince, bu hemen hemen bitmiş, tamamlanmıştı.

Kararını bir kere verince, fırsat kollamaya başladı. Bu da çıkmakta gecikmedi. İhtiyar Fauchelevent öldü.

Jean Valjean saygıdeğer başrahibeden bir görüşme dileğinde bulunarak ona kardeşinin ölümüyle küçük bir mirasa konduğunu, bunun ona bundan böyle çalışmadan yaşamak imkânını verdiğini, bu yüzden manastırdaki işinden ayrılacağını ve kızını da birlikte götüreceğini; fakat Cosette rahibeliğe girmediğine göre onun ücretsiz yetiştirilmesinin doğru olmadığını, bu nedenle Cosette’in manastırda geçirdiği beş yıl için bir tazminat olarak cemaate beş bin franklık bir bağışta bulunmasına saygıdeğer başrahibenin izin vermesini tam bir alçakgönüllülükle istirham ettiğini söyledi. Jean Valjean Sürekli İbadet Tarikatı Manastırından işte böyle ayrıldı.

Manastırı terk ederken anahtarını üstünden hiç ayırmadığı kütük valizi hiçbir taşıyıcıya emanet etmeyerek kendi kucağında taşıdı. Bu valiz, içinden sızan koruyucu madde kokuları yüzünden Cosette’in merakını gıdıklıyordu.

Hemen söyleyelim ki, Jean Valjean bu valizi bundan sonra da hiçbir zaman yanından ayırmadı. Onu daima odasında bulunduruyordu. Göçleri sırasında ilk ve bazen de tek taşıdığı şey buydu. Cosette buna gülüyor, bu valiz için “Ayrılmaz parça,” diyor ve “kıskanıyorum onu,” diye ekliyordu.

Öte yandan Jean Valjean, yeniden açık havaya çıkarken derin bir endişe duymaktan kendini alamadı.

Plumet Sokağı’ndaki evi keşfeder etmez, hemen oraya sindi. Artık Ultime Fauchelevent adını almıştı.

Aynı zamanda, hep aynı mahallede oturarak dikkat çekmemek, kapılabileceği en küçük bir kuşkuda gerekiyorsa ortadan kaybolmak ve nihayet Javert’in elinden mucize kabilinden kurtulduğu o geceki gibi hazırlıksız yakalanmamak için Paris’te iki apartman dairesi daha kiraladı. Bunlar pek kötü ve yoksul görünüşlü iki daireydi; birbirinden çok uzak iki mahallede, biri Ouest Sokağı’nda, öbürü Homme-Armé Sokağı’nda bulunuyorlardı.

Ara sıra Toussaint’i götürmeden Cosette’le birlikte bazen Homme-Armé Sokağı’na, bazen de Ouest Sokağı’na giderek orada bir ay ya da altı hafta kadar kalıyordu. Hizmetini oralardaki kapıcılara gördürüyor ve kendisini, bir ayağı şehirde olan banliyölü bir gelir sahibi olarak tanıtıyordu. Bu yüce erdemli kişinin, polisten kaçmak için Paris’te üç ayrı ikametgâhı vardı.

II
JEAN VALJEAN MİLLİ MUHAFIZ

Fakat Jean Valjean aslında Plumet Sokağı’nda oturuyordu ve buradaki yaşayışını şöyle düzenlemişti:

Cosette hizmetçi kadınla birlikte köşkte oturuyordu. Pencere araları yağlı boya resimli büyük yatak odası, duvarlarında yaldızlı süsler olan küçük özel salon, mahkeme başkanının duvarları halı kaplı, geniş koltuklu salonu onundu. Bahçe de ona aitti. Jean Valjean, Cosette’in odasına üç renkli eski Şam ipeklisi kaplı kubbeli bir karyola, Figuier-Saint-Paul Sokağı’nda Gaucher Ana’dan satın alınmış eski güzel bir Acem halısı koydurmuş ve bu fevkalade antikaların ciddiyetini telafi etmek için de bu eşyaların arasına genç kızlara mahsus her türlü neşeli ve zarif küçük eşyayı -etajer, kitaplık ve yaldızlı kitaplar, yazı takımı ve kâğıtlar, kurutma tamponu, sedef kakmalı çalışma masası, altın yaldızlı gümüşten nakış kutusu, Japon porseleninden tuvalet takımı- katmıştı. Birinci katın penceresinde karyoladaki gibi kırmızı zemin üstüne üç renkli Şam ipeklisinden uzun perdeler asılıydı. Zemin katın pencerelerinde ise işlemeli ağır perdeler vardı. Bütün kış boyunca Cosette’in evi yukarıdan aşağı ısıtılıyordu. Jean Valjean’a gelince, o, dipteki avluda, kapıcı kulübesine benzer bir yerde oturuyordu. Portatif bir karyola üzerinde bir şiltesi, beyaz tahtadan bir masası, iki hasır sandalyesi, çiniden bir su testisi, bir tahta raf üzerinde birkaç kitabı vardı. Kıymetli valizi bir köşede duruyordu. Hiç ateş yakmazdı. Yemeklerini Cosette’le birlikte yiyordu. Sofrada onun için daima bir esmer ekmek bulunurdu.

Toussaint ilk geldiğinde, Jean Valjean ona:

- Evin efendisi matmazeldir, demişti.

- Peki ya siz Mö-ös-yö? diye şaşkınlık içinde sormuştu Toussaint.

- Ben efendilikten çok daha iyi bir durumdayım, babayım ben.

Cosette, manastırda ev işleri üzerine de yetiştirilmişti; onun için, zaten pek mütevazı olan ev masraflarıyla o ilgileniyordu. Jean Valjean her gün onu koluna alıp gezmeye çıkıyordu. Lüksemburg Parkı’nın en tenha yoluna götürüyordu onu; her pazar da ayin için Saint-Jacques-du-Haut-Pas’ya. Çok uzak olduğu için seçmişti bu kiliseyi. Burası çok yoksul bir mahalle olduğundan bol bol sadaka dağıtıyor, yoksullar kilisede etrafını sarıyorlardı. Thénardierlerin mektubundaki Saint-Jacques-du-Haut-Pas Kilisesi’ndeki Hayırsever Zata hitabı bu yüzdendi. Jean Valjean, yoksulları ve hastaları ziyarete giderken Cosette’i de götürmekten memnunluk duyuyordu. Plumet Sokağı’ndaki eve hiçbir yabancı girmezdi. Yiyecekleri Toussaint alıp getiriyordu. Suyu da Jean Valjean kendisi bulvar üzerinde, hemen yakındaki bir çeşmeden gidip alıyordu. Odunu ve şarabı, Babylone Sokağı’na açılan kapıya yakın bir yerdeki yarı toprağa gömülü, duvarları taş kaplı bir çeşit kovuğa koyuyorlardı. Burası vaktiyle başkan hazretlerine mağara vazifesi görmüştü, çünkü Çılgınlıklar ve Küçük Evler devrinde mağarasız aşk olmazdı.

Babylone Sokağı’ndaki orta boy kapıda mektup ve gazeteler için bir kumbara-kutu vardı. Ancak Plumet Sokağı’ndaki köşkün üç sakini ne gazete ne de mektup aldıklarından, bir vakitler kara cüppeli bir çapkına çöpçatanlık ve sırdaşlık eden bu kutu şimdi ancak vergi tahsildarlarının ihbarnameleriyle milli muhafız teşkilatının bildirilerinin konulmasına yarıyordu. Çünkü gelir sahibi Mösyö Fauchelevent, milli muhafız teşkilatındandı; 1831 nüfus sayımının sık örülmüş ağından kaçamamıştı. O tarihte belediyece toplanan istihbarat Petit-Picpus Manastırı’na kadar uzanmış, ve bu nüfuz edilmesi imkânsız kutsal topluluğun içinden Jean Valjean belediye başkanlığının gözünde saygıya değer, yani belediye muhafızlığı görevini yerine getirmeye layık bir kişi olarak çıkmıştı.

Jean Valjean her yıl üç dört defa üniformasını sırtına geçirip nöbetini tutmaya gidiyordu. Seve seve yapıyordu bu işi, onun için dürüst bir kıyafet tebdiliydi bu; hem onun münzeviliğine dokunmuyor hem de onu âlem içine karıştırıyordu. Jean Valjean askerlikten yasal muafiyet çağı olan altmış yaşına artık gelmişti ama ellisinden fazla göstermiyordu ve zaten başçavuşundan kaçmaya ve Lobau Kontu ile tartışmaya girmeye de hiç niyetli değildi. Nüfus kâğıdı yoktu, adını saklıyordu, kimliğini saklıyordu, yaşını saklıyordu, her şeyi saklıyordu ve de söylediğimiz gibi, iyi niyetli bir milli muhafızdı o. Vergisini ödeyen herhangi bir kimseye benzemek onun başlıca arzusuydu. Bu adamın ideali içte melek, dışta burjuva olmaktı.

Bir noktayı daha kaydedelim. Jean Valjean, Cosette’le birlikte çıktığı zamanlar görmüş olduğunuz gibi giyiniyordu ve eski bir subayı andıran bir havası vardı. Yalnız çıktığı zamanlar ise -ki genellikle akşamları oluyordu bu- daima bir işçi ceketiyle bir işçi pantolonu giyiyor, başına da yüzünü gizleyen bir kasket geçiriyordu. Bir tedbir miydi bu, yoksa alçakgönüllülük mü? Her ikisi birden. Kaderinin esrarlı yanına artık alışmış olan Cosette, babasının garipliklerini pek fark etmiyordu. Toussaint’e gelince, o Jean Valjean’a tapıyor ve yaptığı her şeyi iyi buluyordu.

Jean Valjean’ı görmüş olan kasap, bir gün Toussaint’e, “Garip bir adam,” dedi. Kadın cevap verdi: “O bir azizdir.”

Gerek Jean Valjean, gerek Cosette, gerekse Toussaint daima Babylone Sokağı’ndaki kapıdan girip çıkıyorlardı. Demir parmaklıklı bahçe kapısından görülmedikleri takdirde, onların Plumet Sokağı’nda oturduklarını tahmin etmek pek güçtü. Bu parmaklıklı kapı daima kapalı dururdu. Dikkat çekmemesi için Jean Valjean bahçeyi bakımsız bırakmıştı.

Böyle yapmakla yanılıyordu belki de.

III
FOLIIS AC FRONDIBUS¹³

Bir yüzyıldan fazla zamandır böyle kendi haline bırakılan bu bahçe pek olağandışı, pek sevimli bir hal almıştı. Bundan kırk yıl öncesine kadar oradan geçenler, yolda durup bu bahçeyi, serin, yeşil derinlikleri, ardında sakladığı sırlardan habersiz, seyrederlerdi. Tepelerinde anlaşılmaz arabesk alınlıklar bulunan yeşermiş, yosun bağlamış iki sütuna bağlı, asma kilitli, eğri büğrü, sallantılı köhne kapının parmaklık çubukları arasından pek çok hayalperest, o devirde gözlerini ve düşüncelerini defalarca saygısız bir merakla içeriye daldırmışlardı.

Bir köşede bir taş sıra, yosun tutmuş bir iki heykel, zamanla çivileri çıkmış duvarda çürüyen birkaç kafes vardı; ne yol ne çimen kalmıştı; her tarafı ayrıkotu bürümüştü. Bahçe sanatı gitmiş, tabiat geri gelmişti. Yabani otlar dolup taşıyordu. Zavallı bir toprak parçası için olağanüstü bir maceraydı bu.

Şebboyların cümbüşü pek muhteşemdi burada. Bu bahçede hiçbir şey eşyanın hayata doğru kutsal hamlesini engellemeye kalkışmıyordu. Kutsal gelişme burada, kendi evindeydi. Ağaçlar böğürtlenlere doğru alçalmış, böğürtlenler ağaçlara doğru yükselmiş, bitki tırmanmış, dal eğilmiş, yerde sürünen havada açılanla buluşmaya gitmiş, rüzgârda uçuşan yosunlar sürüklenenlere doğru secde etmiş; gövde, dal, yaprak, lif, tutam, filiz, sarmaşık, diken hepsi birbirine geçmiş, evlenmiş, karışmıştı; bitkiler sıkı ve derin bir kucaklaşma içinde, burada, yaratanın memnun bakışları altında, üç yüz kadem karelik bu kapalı yerde, insanlığın kardeşlik sembolü olan kendi kutsal kardeşlik sırrını yaratmıştı. Bu bahçe artık bir bahçe değil, devasa bir çalılıktı; yani bir orman gibi içine girilemez, bir şehir gibi kalabalık, bir yuva gibi ürpertili, bir katedral gibi loş, bir çiçek demeti gibi kokulu, bir mezar gibi yalnız, bir kitle gibi canlı bir şeydi.

Floréal’de,¹⁴ demir parmaklıklı kapısı ve dört duvarı arkasında özgür olan bu muazzam çalılık, evrensel filizlenmenin usulca işleyişi içinde kızgınlık devrine girerdi. Doğan güneşin altında âdeta kozmik aşkın yaydığı esintiyi soluyan damlalarında nisan özsuyunun yükselip kaynadığını hisseden bir hayvan gibi ürperir ve muazzam yeşil saçlarını rüzgârda dalgalandırarak nemli toprağın aşınmış heykellerini, köşkün yıkılmaya yüz tutmuş giriş merdiveninin üstüne, hatta ıssız sokağın kaldırım taşlarının üstüne yıldız gibi çiçekler, inci tanesi gibi çiy damlaları, bereket, güzellik, hayat, sevinç ve kokular saçardı. Öğle vakti binlerce beyaz kelebek buraya sığınırdı. Bunların burada kar taneleri gibi girdaplar meydana getirerek uçuşmaları, yazın bu canlı karı görenler için tanrısal bir manzara teşkil ederdi. Yeşilliğin bu neşeli karanlıklarından bir sürü masum ses ruha tatlı tatlı konuşur, cıvıltıların söylemeyi unuttuklarını vızıltılar tamamlardı.

Akşamları bahçeden bir hayal buharı yayılıp onu kaplar, sisten bir kefen, semavi, sakin bir hüzün onu bürürdü. Her yandan hanımellerinin, kahkaha çiçeklerinin sarhoş edici rayihası, nefis ince bir zehir gibi çıkıp yayılırdı. Dalların arasında uykuya varmak üzere olan ağaçkakanların, kuyruksallayanların son çağrışmaları duyulurdu. Kuşla ağaç arasındaki kutsal samimiyeti hissederdi burada insan. Gündüzleri kanatlar yaprakları sevindirir, geceleri yapraklar kanatları korur.

Kışın çalılık kapkara, ıslak, diken diken ve titrek olurdu ve evin az da olsa görünmesini sağlardı. Dallarda çiçekler, çiçeklerde çiy taneleri yerine; sarı yaprakların soğuk, kalın halısı üzerinde salyangozların çektikleri gümüşten uzun şeritler görülürdü. Fakat her koşulda, her görünüş altında, her mevsimde, ilkbaharda da, kışın da, yazın da, sonbaharda da, bu kapalı küçük bahçede melankoli, seyir, inziva, özgürlük, insansızlık tanrı varlığı bir nefes gibi dolaşırdı ve paslanmış parmaklıklı eski kapı sanki, “Bu bahçe benimdir,” der gibiydi.

Varsın Paris’in kaldırımları çevreyi sarmış olsun, Varenne Sokağı’nın klasik, azametli otelleri iki adım ötede bulunsun, Invalides’in kubbesi hemen yakında görünsün, millet meclisi hiç de uzakta olmasın. Varsın Bourgogne Sokağı’nın, Saint-Dominique Sokağı’nın karoçaları hemen yakınlarda tantanayla dolaşsın, sarı, kahverengi, beyaz, kırmızı yolcu arabaları az ötedeki yol kavşağından karşılıklı gelip geçsinler, Plumet Sokağı yine tenha, yine ıssızdı. Eski mal sahiplerinin ölümü, gelip geçen bir devrim, eski servetlerin yok olması, insansızlık, unutulmuşluk, kırk yıl kendi haline bırakılmışlık, dulluk, bütün bunlar eğreltiotlarını, sığırkuyruklarını, baldıranları, civanperçemlerini, yüksük otlarını, soluk yeşil çuhadan geniş yapraklı büyük nakışlı bitkileri, kertenkeleleri, donuzlan böceklerini ve daha bir sürü haşaratı bu imtiyazlı sahaya geri getirmeye yetmişti; bilmem nasıl bir vahşi ve yabani ululuğu toprağın derinliklerinden çekip çıkarıp bu dört duvar arasında gözler önüne sermeye kâfi gelmişti. İnsanoğlunun adice düzenlerini boşa çıkaran ve bir karıncadan bir kartala kadar her yere daima tam olarak yayılan tabiat, böylece Paris’in küçük kötü bir bahçesinde, Yeni Dünya’nın bakir bir ormanındaki kadar inatla ve haşmetle açılıp saçılmıştı.

Aslında hiçbir şey küçük değildir; tabiatın derin sızıntılarını içinde duyan herkes bunu bilir. Felsefe için gerçi mutlak bir tatmin hiçbir zaman mümkün değildir. Sonucu olduğu kadar nedeni de sınırlandırmaya imkân yoktur, ama yine de varlığın seyrine dalan bir kimse, bütün bu kuvvet dağılışlarının sonunda birliğe vardığını görmekle sonsuz esrimelere kapılır. Her şey, her şey için çalışır.

Matematikteki cebir, bulutlar için de geçerlidir; yıldızın yaydığı ışık, güle fayda sağlar; hiçbir düşünür akdikenin kokusunun takımyıldızları için yararsız olduğunu söylemeye cesaret edemez. Kim bir molekülün yörüngesini hesap edebilir ki? Dünyaların yaradılışında kum tanelerinin düşüşünün belirleyici olmadığını nereden biliyoruz? Sonsuz büyükle sonsuz küçüğün karşılıklı med ve cezirlerini, varlığın uçurumlarında nedenlerin yankılanışını ve yaratımın çığlarını kim biliyor ki? Minik bir kurt önemlidir, küçük büyüktür, büyük küçüktür; her şey zorunluluk içinde dengededir; düşünce için müthiş bir görüntü. Canlı varlıklarla eşya arasında mucizevi ilişkiler vardır; güneşten gülbitine kadar bu uçsuz bucaksız bütünlük içinde kimse kimseyi hor göremez; herkes birbirine muhtaçtır. Işık, yeryüzünün kokularını gökyüzüne ne yaptığını bilmeden alıp götürmez; gece, uyuyan çiçeklere yıldızların esansını dağıtır. Uçan kuşların hepsinin ayaklarına sonsuzluğun ipi bağlıdır. Filizlenme, bir göktaşının patlamasından, yumurtasını kıran bir kırlangıcın gaga darbelerinden etkilenir ve aynı zamanda hem bir solucanın doğuşunu hem de Sokrates’in dünyaya gelişini tayin eder. Teleskopun bittiği yerde mikroskobun işi başlar. Bu ikicinden hangisi daha büyük görüşlüdür? Siz seçin. Bir küf, bir çiçek topluluğudur; bir nebula, yıldızların kaynaştığı bir karınca yuvasıdır. Düşünceye ait şeylerle maddeye ait olaylar arasında da aynı şaşırtıcı sarmaş dolaşlık bulunur, hem de daha inanılmazcasına. Unsurlarla prensipler, maddi âlemle manevi âlemi aynı aydınlığa kavuşturacak şekilde birbirleriyle karışır, birleşir, evlenir ve çoğalırlar. Fenomen, ezeli ve ebedi bir kendi üzerine dönüştür. Engin kozmik değişimlerde evrensel hayat, kimsenin bilmediği miktarlarda gider gelir ve bu gidiş geliş sırasında her şeyi akışların görünmez esrarında yuvarlar, her şeyi kullanır, tek bir rüyayı, tek bir uykuyu bile zayi etmez; buraya bir minicik hayvan serper, şuraya bir yıldız ufalar, sallanır, kıvrılır, ışığı bir kuvvet haline getirir, düşünceyi bir unsur yapar -dağınık ama bölünmez, ben denilen o geometrik nokta dışında her şeyi içinde eriten bir unsur- ve her şeyi atom-ruha indirger; her şeyi Tanrı’da çiçeklendirir; bütün faaliyetleri, en yücesinden en bayağısına kadar hepsini, baş döndürücü bir mekanizmanın karanlığında karıştırıp yoğurur, bir böceğin uçuşunu dünyanın dönüşüne bağlar, kim bilir? Belki de yasanın aynılığı dolayısıyla, kuyrukluyıldızın fezadaki hareketini bir tek hücrelinin su damlası içindeki dönüşüne tabi kılar. Zihinden yapılmış bir makine. Muazzam bir çark sistemi ki, ilk motoru sinek yavrusu, son çarkı ise çarkıfelektir.

IV
DEĞİŞEN PARMAKLIKLI KAPI

Vaktiyle hafifmeşreplik sırlarını gizlemek için meydana getirilen bu bahçe sanki şimdi değişmiş, masum sırları barındırmaya yarar hale gelmişti. Artık ne çardakları ne çimenlikleri ne kameriyeleri ne de mağaraları vardı; her taraftan bir tül gibi sarkan karmakarışık muhteşem bir loşluğu vardır. Baf¹⁵ yeniden Aden olmuştu.

Tövbekârın biri bu inziva yerini sağlığına kavuşturmuştu. Bu çiçek sergisi şimdi çiçeklerini ruha takdim ediyordu. Vakti zamanında ünü hayli lekelenmiş olan bu bahçe, yeniden bekaret ve iffet yoluna girmişti. Bir mahkeme başkanıyla yardımcısı bir bahçıvan, yani Lamoignon’un¹⁶ geleneğini sürdürdüğüne inanan bir adamla Le Nôtre’un¹⁷ geleneğini sürdürdüğüne inanan başka bir adam, bu bahçeyi çerçevelemişler, kesmişler, biçmişler, cicili bicili süslemişler, gönül maceralarına uygun bir biçime sokmuşlardı. Tabiat ise onu yeniden ele almış, gölgelerle doldurmuş, aşka uygun bir düzene koymuştu.

Bu inziva içinde hazır bekleyen bir de kalp vardı. Aşka yalnızca kendini göstermek kalıyordu; burada onun için yeşillikten, ottan, yosundan, kuşların iç çekişlerinden, yumuşak karanlıklardan, heyecanlı dallardan kurulmuş bir tapınak ve tatlılıktan, inançtan, safiyetten, umuttan, özleyişten ve hülyadan ibaret bir ruh bulunuyordu.

Cosette, manastırdan henüz çocuk denilebilecek bir çağda çıkmıştı; on dördünden biraz fazlaydı, “nankör yaşta”ydı. Evvelce söylediğimiz gibi, gözleri dışında, güzelden çok çirkine benziyordu buna rağmen hiçbir letafetsiz çizgisi yoktu, ama acemi tavırlı, zayıf, çekingen ve aynı zamanda cüretliydi, velhasıl büyük bir küçük kızdı.

Eğitimi tamamlanmıştı; yani ona din, hatta ve özellikle dinin uygulamaya bağlılığı; sonra “tarih”i, yani manastırda tarih denilen şeyi, coğrafyayı, grameri, fiil çekimlerini, Fransa Krallarını, biraz musikiyi, surat asmayı, vs. öğretmişlerdi. Ama bunun dışında hiçbir şey bilmiyordu; hem sevimli hem de tehlikeli bir şeydi bu. Bir genç kızın ruhu karanlıkta bırakılmamalıdır; bir süre sonra orada, tıpkı bir karanlık odada olduğu gibi çok ani, çok şiddetli seraplar meydana gelir.

Onun yavaş yavaş, ihtiyatla, gerçeklerin doğrudan ve şiddetli ışığı yerine yansımalarıyla aydınlatılması gerekir. Çocukça korkuları dağılan, düşüşleri önleyen, zarif bir şekilde ciddi ve faydalı yan aydınlık. Bu yan aydınlığın nasıl ve neden ibaret olacağını, bakirelik anılarıyla kadınlık tecrübesinin içinde birleştiği analık içgüdüsü, o harikulade sezgi bilebilir ancak. Hiçbir şey bu içgüdünün yerini tutamaz. Bir genç kızın ruhuna şekil vermek konusunda, dünyanın bütün rahibeleri bir araya gelse bir annenin yerini tutamazlar.

Cosette’in annesi olmamıştı. Onun ancak birçok annesi, çoğul olarak annesi olmuştu. Jean Valjean’a gelince, gerçi şefkatlerin her türlüsü olduğu gibi ihtimamların her türlüsü de onda vardı, ama ne de olsa o hiçbir şey bilmeyen yaşlı bir erkekti.

Oysa bu eğitme işinde, bir kadının hayata hazırlanması gibi ciddi bir işte, masumiyet denilen büyük cehalete karşı savaşmak için ne derin bir bilime ihtiyaç vardır!

Hiçbir şey manastır kadar bir genç kızı ihtiraslara hazırlamaz. Manastır düşünceyi bilinmeyene doğru çevirir. Kendi üzerine kapanan kalp, samimiyetle içini dökemediği için oyulur, açılamadığı İçin derinleşir. İşte o hayaller, faraziyeler, tahminler, tasarlanan romanlar, özenilen maceralar, akıl almaz kurgular, ruhun iç karanlığında kurulan koca koca yapılar -demir parmaklıklı kapı aşılır aşılmaz, ihtirasların hemen içinde kendilerine bir barınak buldukları karanlık ve gizli meskenler- hep buradan kaynaklanır. Manastır insan kalbi üzerinde öyle bir baskıdır ki, üstün gelebilmesi için bütün ömür boyunca sürmesi gerekir.

Manastırdan ayrıldığında Cosette, Plumet Sokağı’ndaki evden daha cana yakın ve de daha tehlikeli bir yer bulamazdı. İnzivanın özgürlüğün başlangıcıyla birlikte devamıydı bu. Kapalı bir bahçe ama haşin, zengin, şehvetli ve kokulu bir tabiat; manastırdaki hülyalarla aynı hülyalar ama aralıktan görülebilen genç erkekler; demir parmaklıklı bir kapı ama aynı zamanda sokağa bakan bir kapı.

Fakat şunu tekrar edelim ki, Cosette buraya geldiğinde henüz bir çocuktu. Jean Valjean bu bakımsız bahçeyi ona verdi. “Ne istersen yap burada,” diyordu ona. Cosette’i eğlendiriyordu bu; bahçedeki bütün çalı demetlerini, bütün taşları yerinden oynatıyor, içlerinde, altlarında “hayvanlar” arıyordu. Oynuyordu orada, ama orada hayal kuracağı günler de gelecekti; bu bahçeyi ayaklarının altında, otların arasında bulduğu böcekler için seviyordu, ama başının üstünde, dalların arasında göreceği yıldızlar için seveceği günler de gelecekti.

Sonra babasını, yani Jean Valjean’ı bütün ruhuyla saf bir evlat sevgisiyle seviyordu. Bu sevgi, adamı onun için, arzulanan sevimli bir arkadaş yapmaktaydı. Hatırlanacağı gibi, Mösyö Madeleine çok okurdu; Jean Valjean da bunu devam ettirmiş ve böylece iyi konuşur olmuştu. Kendi kendine kültür kazanmış, alçakgönüllü, hakiki bir zekanın gizli zenginliği ve ustalığı vardı onda. Ancak iyiliğine çeşni katacak kadar bir haşinliği kalmıştı; çetin bir kafa, yumuşak bir yürekti. Lüksemburg Bahçesi’nde baş başa konuşmalarında her şeyi uzun uzun açıklar, bunu yaparken bazen okuduklarından, bazen de çektiği acılardan yararlanırdı. Onu dinlerken Cosette’in gözleri dalgın dalgın etrafta dolaşırdı.

Bu sade insan Cosette’in düşüncesine yettiği gibi, bu vahşi bahçe de onun gözlerine yetiyordu. Kelebeklerin peşinden epeyce koştuktan sonra soluk soluğa onun yanına gelir, “Ah! Ne çok koştum!” derdi. Jean Valjean onu alnından öperdi.

Cosette bu iyi adamı taparcasına seviyordu. Daima onun peşindeydi. Jean Valjean neredeyse rahat ve huzur da oradaydı. Jean Valjean ne köşkte ne de bahçede oturduğundan Cosette, çiçeklerle dolu bahçeden ve taş döşeli arka avluda kapitone koltukların yaslandığı, duvarları kıymetli halılarla kaplı büyük salondan çok hasır sandalyelerle döşeli küçük dairede olmaktan hoşlanıyordu. Jean Valjean bazen rahatsız edilmenin mutluluğu içinde gülümseyerek ona, “Hadi sen kendi evine git bakayım! Beni biraz yalnız bırak" derdi.

Genç kız, evladın babaya yapabileceği sitemlerin bütün incelik ve zarafetini taşıyan şefkat dolu, sevimli sitemlerde bulunurdu ona.

Babacığım, sizin evinizde çok üşüyorum. Niçin bir halı serip, bir soba kurmuyorsunuz?

- Sevgili yavrum, benden daha değerli nice insan var ki başlarının üstünde bir damları bile yok.

- Öyleyse niçin benim evimde ateş de var, gerekli her şey de var?

Çünkü sen bir kadınsın ve de çocuksun.

Olsun! Erkeklerin üşüyüp rahatsız yaşamaları mı gerekir?

- Bazı erkeklerin.

- İyi öyleyse, ben de buraya o kadar sık gelirim ki siz de burada ateş yakmak zorunda kalırsınız.

Genç kız yine şöyle diyordu ona:

- Babacığım, niçin hep böyle kötü ekmek yiyorsunuz?

- Çünkü kızım...

- Peki öyleyse siz yerseniz ben de ondan yerim.

O zaman Cosette kara ekmek yemesin diye, Jean Valjean beyaz ekmek yiyordu.

Cosette, çocukluğunu ancak hayal meyal hatırlıyordu. Hiç tanımadığı annesi için sabah akşam dua ederdi. Thénardierler rüya gibi korkunç ve iğrenç iki çehre olarak kalmıştı aklında. “Bir gün, gece vakti” bir ormana su almaya gittiğini hatırlıyordu. Oranın Paris’ten çok uzak bir yer olduğunu sanıyordu. Hayata bir uçurumun dibinde başlamış da Jean Valjean gelip onu oradan çekip çıkarmış gibi geliyordu ona. Çocukluğu, çevresinde kırkayakların, örümceklerin, yılanların dolaştığı bir dönem etkisi yaratıyordu onun üzerinde. Akşamları uyumadan önce düşündüğünde, Jean Valjean’ın kızı olduğuna, onun kendi babası olduğuna dair pek açık bir fikri olmadığı için, annesinin ruhunun bu iyi adama geçtiğini ve gelip onunla birlikte oturduğunu hayal ediyordu.

Jean Valjean otururken gelip yanağını onun beyaz saçlarına dayar ve üzerlerine sessizce bir damla gözyaşı akıtırken kendi kendine, “Belki de benim annem bu adam!” derdi.

Söylemesi gariptir ama Cosette, manastırda yetişmiş bakire bir kızın derin bilgisizliği içinde analık tamamen anlaşılmaz bir şey olduğundan, ancak ne kadar mümkünse o kadar az annesi olduğu düşüncesine varmıştı en sonunda. Bunu Jean Valjean’a sorduğu her defasında, Jean Valjean susuyordu. Eğer sorusunu tekrarlayacak olursa, o bir gülümseyişle karşılık veriyordu. Bir keresinde ısrar etti; Jean Valjean’ın gülümsemesi bir damla gözyaşına döndü.

Jean Valjean’ın bu suskunluğu, Fantine’i bir gece karanlığına bürüyordu.

Bir ihtiyatlılık mıydı bu? Bir saygı nişanesi miydi? Yoksa o adı kendisininkinden başka bir belleğin gelişigüzel hatırlamalarına teslim etmenin verdiği bir korku muydu?

Cosette küçükken Jean Valjean hiç çekinmeden ona annesinden bahsediyordu; ama genç kız olunca Jean Valjean için bu artık imkânsız hale geldi. Artık buna cesareti olmadığını hissediyordu. Acaba Cosette yüzünden mi? Yoksa Fantine yüzünden mi? Bu hayali Cosette’in düşüncesine sokmaktan, ölmüş kadını üçüncü bir kişi olarak kaderlerine karıştırmaktan âdeta dinî bir korku duyuyordu. Bu hayal ona kutsal göründüğü ölçüde korkunç da geliyordu. Fantine’i düşünüyor ve kendisini sessizliğin ağırlığı altında ezilmiş hissediyordu.

Karanlıklar içindeki bir ağzın üzerinde parmağa benzer bir şey görür gibi oluyordu. Fantine’de bulunan ve yaşayışı sırasında zorla ondan çekilip çıkarılmış olan bütün o iffet, ölümünden sonra tekrar gelip onun üzerine konmuştu da, patlama içinde bu ölünün huzurunu kolluyor, öfkeyle mezarında ona bekçilik mi ediyordu? Jean Valjean farkında olmadan bunun baskısını üzerinde mi hissediyordu acaba? Ölümün sırlarına inanan bir kimse olarak, biz bu esrarlı açıklamayı kabul etmeyeceklerden değiliz.

İşte, Fantine adını Cosette’e bile söyleyememesinin nedeni buydu.

Bir gün Cosette, Jean Valjean’a:

- Babacığım, dedi, bu gece rüyamda annemi gördüm. İki büyük kanadı vardı. Annem sağlığında azizelik mertebesine ermiş olmalı.

Büyük acılar pahasına, diye karşılık verdi Jean Valjean.

Aslında Jean Valjean mutluydu.

Cosette onunla sokağa çıktığında gururla, mutlulukla, tam bir huzurla onun koluna yaslanıyordu. Jean Valjean, böylesine yalnız kendisinde tatmin bulan bir sevginin bütün bu belirtileri karşısında düşüncesinin hazla eridiğini hissediyordu. Zavallı adam bir melek sevincine gömülmüş titriyordu, vecd içinde bunun ömür boyu böyle sürüp gideceğine kendi kendisini inandırıyor; aslında böylesine büyük bir mutluluğu hak edecek kadar acı çekmemiş olduğunu düşünüyor ve onun gibi bir sefilin, masum bir varlık tarafından böylesine sevilmesine izin verdiği için, ruhunun derinliklerinden, Tanrı’ya şükrediyordu.

V
GÜL, BİR SAVAŞ ALETİ OLDUĞUNU FARK EDİYOR

Bir gün Cosette tesadüfen aynasına baktı ve “Tuhaf şey!” dedi kendi kendine. Âdeta güzel bulmuştu kendisini. Bu onu garip bir huzursuzluğa düşürdü. O âna kadar yüzünü hiç düşünmemişti. Gerçi kendisini aynada görüyordu ama bakmıyordu bile. Sonra birçok defa çirkin olduğunu söylemişlerdi ona. Yalnız Jean Valjean alçak sesle, “Yok canım! Yok canım!” diyordu. Her nedense Cosette daima çirkin olduğuna inanmış ve çocukluğun uysal kabullenişi içinde, bu fikri taşıyarak büyümüştü. İşte birdenbire, aynası ona tıpkı Jean Valjean gibi, “Yok canım!” diyordu. Bütün gece uyumadı. "Ya güzelsem?” diye düşünüyordu. “Güzel olmam ne kadar da garip olur ya!” Ve manastırda güzellikleriyle sükse yapan bazı arkadaşlarını hatırlıyor, içinden, “Nasıl?” diyordu, “Ben de matmazel filanca gibi miyim yani!”

Ertesi gün yine kendine baktı ama tesadüfi bir bakış değildi bu ve şüpheye düştü. “Bunu da nereden uydurdum?” dedi. “Hayır, çirkinim işte.” Oysa iyi uyumamıştı o kadar, gözleri yorgun ve altları morarmış, yüzü de solgundu. Bir gün önce kendini güzelleşmiş sandığında pek fazla bir sevinç duymamıştı ama artık böyle sanmıyor olmak onu üzdü. Bir daha bakmadı kendine ve on beş gün süreyle aynaya sırtını dönerek yapmaya çalıştı saçlarını.

Akşamları yemekten sonra genellikle ya salonda gergef işler ya da manastırda öğrendiği başka bir elişini yapardı. Jean Valjean da onun yanında okurdu. Bir seferinde gözlerini elişinden kaldırdı ve babasının tasalı tasalı kendisine baktığını görerek şaşırdı.

Başka bir sefer, sokakta giderken görmediği bir kimsenin arkasından, “Güzel kadın! Ama kötü giyinmiş,” dediğini duyar gibi oldu. “Adam sen de! ” diye düşündü. “Ben olamam bu. Ben iyi giyimli ve çirkinim.” O sırada başında pelüş şapkası, sırtında da merinos kumaşından elbisesi vardı.

Nihayet bir gün bahçedeyken zavallı ihtiyar Toussaint’in bir sözünü işitti; “Mösyö, fark ediyor musunuz matmazel ne kadar güzelleşti?” diyordu. Cosette babasının verdiği karşılığı duyamadı ama Toussaint’in bu sözleri onu pek heyecanlandırdı. Hemen bahçeden kaçıp odasına çıktı, doğruca aynaya koştu, üç ay oluyordu ki hiç aynada kendisine bakmamıştı. Bir çığlık kopardı. Kendi güzelliği kendi gözlerini kamaştırmıştı.

Hem güzel hem de sevimliydi; Toussaint’le ve aynasıyla aynı fikirde olmaktan kendini alamıyordu. Endamı şekillenmiş, teni beyazlaşmış, saçları pırıl pırıl parlamış, mavi gözlerinde bilinmez bir ihtişam parıltısı belirmişti. Bir anda doğan büyük bir gün gibi, güzelliğinin olanca şuuru zihnine doldu. Başkaları da zaten bunu fark ediyorlardı, Toussaint söylüyordu, sokaktan geçen adam muhakkak ki onu kastetmişti, bunda artık şüphe yoktu. Tekrar bahçeye indi, kendisini kraliçe gibi hissediyor, kuşların şakıdığını duyuyordu; -mevsim kıştı- gökyüzünü altın yaldızlı, ağaçlarda güneş, çalılarda çiçekler görüyordu; kendini kaybedercesine heyecanlı, çılgın, anlatılmaz bir sevinç coşkunluğu içindeydi.

Beri yandan Jean Valjean derin, tarife sığmaz bir yürek daralması duyuyordu.

Gerçekten de Jean Valjean, bir süredir Cosette’in munis çehresinde her gün biraz daha parlak bir şekilde kendini gösteren bir güzelliği dehşetle seyretmekteydi. Herkes için latif, onun için hazin bir gün doğuşuydu bu.

Cosette, kendisi farkına varmadan epey zaman önce güzelleşmişti. Fakat yavaş yavaş yükselip genç kızın bütün kişiliğini yavaş yavaş kaplayan bu beklenmedik aydınlık daha ilk gününden Jean Valjean’ın mahzun gözkapaklarını yaraladı. Bunun mutlu bir hayatta ortaya çıkan bir değişiklik olduğunu hissetti. O kadar mutlu bir hayattı ki bu, onda bir şeyleri bozacağı korkusuyla yerinden kıpırdamaya bile cesaret edemiyordu. En acı sıkıntıları geçirmiş olan, kaderin açtığı yaraları daha hâlâ kanayan, hemen hemen tam bir gaddarken neredeyse tam bir aziz haline gelen, kürek damının zincirini sürükledikten sonra şimdi de nihayetsiz bir zilletin görünmeyen zincirini sürükleyen bu adam; kanunun pençesi yakasını bir türlü bırakmayan, her an yeniden yakalanıp faziletinin karanlığından genel lanetin gün ışığına çıkarılması mümkün olan bu adam her şeyi kabul ediyor, her şeyi hoş görüyor, her şeyi bağışlıyor, her şeye şükrediyor, her şeye razı oluyor, ama Tanrı’dan, insanlardan, yasalardan, toplumdan, tabiattan, dünyadan yalnız tek bir şey diliyordu: Cosette’in kendisini sevmesini!

Cosette onu sevmeye devam etsindi! Tanrı bu çocuğun kalbini hep kendisine yönelmekten, hep kendisinde kalmaktan alıkoymasındı! Cosette tarafından sevilmekle o kendisini iyileşmiş, dinlenmiş, yatışmış, tatmin olmuş, ödüllenmiş, taçlanmış hissediyordu. Cosette tarafından sevilmekle kendini iyi buluyordu. Daha fazlasını istediği yoktu. Eğer ona, “Daha iyi olmak ister misin?” diye soracak olsalar, “Hayır,” diye cevap verirdi. Tanrı ona, “Cenneti ister misin?” diye soracak olsa, karşılık olarak, “Orada zararlı çıkarım,” derdi.

Bu duruma, yüzeysel bile olsa dokunabilecek her şey, bir başka durumun başlangıcıymış gibi onu titretiyordu. Bir kadın güzelliğinin ne demek olduğunu hiçbir zaman bilmemişti ama bunun korkunç bir şey olduğunu içgüdüsüyle anlıyordu.

Yanı başında, gözleri önünde, çocuğun o masum, o korku veren çehresinde, gittikçe daha muzafferane, daha görkemle açılıp çiçeklenen bu güzelliğe, kendi çirkinliği, yaşlılığı, sefilliği, lanetlenmişliği, ezilmişliği içinden dehşetle bakıyordu.

Kendi kendine, “Ne kadar da güzel! Ne olacak benim halim?” diyordu.

Onun şefkatiyle bir annenin şefkati arasındaki fark buradan geliyordu işte. Onun endişeyle gördüğü şeyi, bir ana sevinçle görürdü.

İlk belirtiler kendini göstermekte gecikmedi.

Cosette, kendi kendine, “Güzel olduğum kesin!” dediği günün ertesinden itibaren tuvaletine dikkat eder oldu. Yoldan geçen adamın, “Güzel, ama kötü giyinmiş” deyişini hatırladı. Bu söz bir kâhin soluğu gibi onun yanından geçip kaybolmuş, ama bir kadın olarak daha sonra bütün hayatını dolduracak olan iki tohumdan birini, süs merakını, yüreğine ekmişti. Öbür tohum aşktır.

Güzelliğine olan inançla bütün kadınlık ruhu onda çiçekleniverdi. Merinos kumaşı elbisesinden nefret etti, pelüş şapkasından utanç duydu. Babası ondan hiçbir zaman hiçbir şeyi esirgememişti. Yakışan şapkanın, elbisenin, mantonun, iskarpinin, manşetin, kumaşın, uygun rengin olanca bilgisini, Parisli kadını bu kadar sevimli, bu kadar derin, bu kadar tehlikeli yapan o bilgiyi hemen ediniverdi. Râmeden kadın sözü zaten Parisli kadın için icat edilmişti.

Daha bir ay geçmeden küçük Cosette, bu münzevi Babylone Sokağı’nda Paris’in yalnız en güzel kadınlarından biri olmakla kalmadı -ki bu az bir şey değildir- aynı zamanda “en iyi giyinen” kadınlarından biri oldu ki bu çok daha önemli bir şeydir.

O “yoldan geçen adam”ına rastlamayı, ne diyeceğini görmeyi, “ona ders verme”yi pek isterdi. Gerçek şu ki, her bakımdan büyüleyiciydi ve Gerard’ın elinden çıkma bir şapka ile Herbaut’nun elinden çıkma bir şapkayı mükemmelen ayırt edebiliyordu.

Jean Valjean bütün bu tahribatı endişeyle gözlemekteydi. Kendisinin bu zamandan sonra ancak emekleyebileceğini, olsa olsa yürüyebileceğini hissederken, Cosette’in kanatlandığını görüyordu.

Beri yandan, Cosette’in sadece tuvaletini gözden geçirmekle bile, bir kadın onun annesiz olduğunu hemen fark ederdi. Bazı küçük davranışlara, bazı özel göreneklere hiç riayet etmiyordu Cosette. Bir anne, mesela, bir genç kızın hiçbir zaman Şam ipeklisinden elbise giymeyeceğini ona söylerdi.

Cosette, siyah Şam ipeklisinden robu, pelerini ve beyaz krepten şapkasıyla ilk dışarı çıktığı gün keyifle, neşe saçarak, pembe, mağrur, pırıl pırıl gelip Jean Valjean’ın koluna girdi.

- Babacığım, dedi, beni nasıl buluyorsunuz böyle?

Jean Valjean, kıskanç bir adamın acı sesine benzer bir sesle:

- Pek güzel! diye cevap verdi.

Gezinti esnasında her zamanki gibi davrandı. Eve döndüklerinde Cosette’e sordu:

Hani şu robunla şapkasını artık hiç giymeyecek misin?

Bu konuşma Cosette’in odasında geçiyordu. Cosette eski yatılı okul kıyafetinin asılı durduğu elbise dolabının askılığına doğru döndü.

Bu kılıksız şeyi mi? dedi. Babacığım ne yapayım onu ben? Aman Tanrım! Hayır, bu berbat şeyleri bir daha hiç giymeyeceğim, kafamda bu acayip nesneyle Madam Chienfou’ya benziyorum.

Jean Valjean derin derin iç çekti.

O andan itibaren farkına vardı ki, eskiden hep evde kalmak isleyen, “Babacığım burada sizinle daha iyi eğleniyorum,” diyen Cosette, şimdi artık hep dışarı çıkmak istiyordu. Gerçekten de, kimseye göstermedikten sonra güzel bir yüze, nefis bir tuvalete sahip olmak neye yarar?

Jean Valjean bir şeyi daha fark etti. Cosette arka avludan eskisi kadar hoşlanmıyordu artık. Şimdi bahçede olmayı tercih etmekte, parmaklıklı kapının önünde dolaşmaktan âdeta zevk almaktaydı. Vahşi tabiatlı Jean Valjean, bahçeye adım atmıyordu. Bir köpek gibi arka bahçede duruyordu.

Cosette güzelliğini bildi bileli, bunu bilmediği zamanki letafetini kaybetmişti, yani letafetin en nefisini... Çünkü letafetle bezenmiş bir güzelliği ifade edecek kelime bulunamaz ve elinde bilmeden cennetin anahtarıyla dolaşan göz kamaştırıcı masum bir kız kadar hayranlığa değer bir şey yoktur. Ne var ki Cosette, masum letafetten kaybettiğini, düşünceli, ağırbaşlı cazibeyle telafi etti. Gençliğin, masumiyetin, güzelliğin sevinçleriyle dolu olan bütün kişiliğinden şahane bir melankoli havası yayılıyordu.

İşte bu tarihtedir ki Marius, altı aylık bir aradan sonra onu Lüksemburg’da yeniden gördü.

VI
SAVAŞ BAŞLIYOR

Tıpkı Marius gibi Cosette de kendi loş köşesinde her an parlamaya hazır bir haldeydi. İhtirasın fırtınalı elektrik yükleriyle dolu, bu yükle bitkin düşmüş bu iki varlığı; yıldırım taşıyan iki bulut gibi aşkı taşıyan ve bulutların bir şimşekle birleşip karışmaları gibi bir bakışla birleşip karışacak olan bu iki ruhu, kader o esrarlı, o hedefinden şaşmaz sabrıyla birbirine doğru ağır ağır yaklaştırmaktaydı.

Aşk romanlarında bakış o kadar kötüye kullanıldı ki, sonunda itibarını kaybetti. Şimdi iki insanın bakıştıkları için birbirlerini sevdiklerini söylemeye kimse pek cesaret edemiyor. Oysa insanlar birbirlerini böyle ve yalnızca böyle severler. Üst tarafı, sadece üst taraftır ve arkadan gelir. İki ruhun aralarında alıp verdikleri bu kıvılcımla birbirlerinde yaptıkları bu büyük sarsıntılar kadar gerçek bir şey yoktur.

Cosette’in farkında olmaksızın Marius’u heyecana veren o bakışla baktığı o an, Marius kendisinin de Cosette’i aynı şekilde heyecana boğan bir bakışla baktığını aklından bile geçirmedi.

O da ona aynı kötülüğü, aynı iyiliği yaptı.

Cosette uzun zamandan beri Marius’u görüyor ve kızlar nasıl başka yere bakarak görüp incelerlerse, o da delikanlıyı öylece başka yere bakarak inceliyordu. Marius, henüz Cosette’i çirkin, Cosette’se daha o zamandan Marius’u yakışıklı buluyordu. Fakat delikanlı ona hiç aldırış etmediğinden o da onu umursamıyordu.

Buna rağmen delikanlının güzel saçları, güzel gözleri, güzel dişleri, arkadaşlarıyla konuşurken duyduğu çekici bir sesi olduğunu, belki biraz kötü bir tavırla da olsa kendine has bir zarafetle yürüdüğünü, hiç de akılsız bir kimseye benzemediğini, bütün kişiliğinde asalet, yumuşaklık, sadelik ve vakar bulunduğunu ve nihayet, yoksul görünmekle beraber iyi bir ifade taşıdığını düşünmekten kendini alamıyordu.

Gözlerin karşılaşarak, bakışların kekeleyerek o ilk karanlık ve dile gelmez şeyleri nihayet birdenbire birbirlerine söyledikleri gün, Cosette önce bir şey anlamadı. Jean Valjean, âdeti olduğu üzere altı hafta kalmak için gelmiş olduğu Ouest Sokağı’ndaki eve düşünceli bir halde döndü. Ertesi gün uyandığında, bunca zamandır ilgisiz ve soğuk durduktan sonra şimdi onunla ilgilenirmiş gibi görünen bu meçhul genci düşündü ve bu ilgi ona hiç de hoş gelmedi. Daha çok, bu kibirli güzel gence karşı içinde biraz öfke vardı. Kalbinde bir savaş arzusu doğdu. En sonunda öcünü alacakmış gibi geldi ona ve bundan tamamen çocukça bir sevinç duydu.

Cosette, güzelliğini bildiğinden, belirsiz bir şekilde de olsa elinde bir silah bulunduğunu sezinliyordu. Çocuklar nasıl bıçaklarıyla oynarlarsa, kadınlar da öyle güzellikleriyle oynarlar ve kendi kendilerini yaralarlar.

Marius’un tereddütleri, çarpıntıları, korkuları hatırlanacaktır. Oturduğu yerde kalakalıyor, yaklaşamıyordu. Bu da Cosette’i acı acı öfkelendiriyordu. Bir gün Jean Valjean’a, “Babacığım, biraz da şu tarafa doğru gezinelim,” dedi. Marius’un kendinden yana gelmediğini görünce, o Marius’tan yana gitti. Bu gibi hallerde her kadın Muhammed’e benzer. Hem sonra, gariptir, bir genç adamda hakiki aşkın ilk belirtisi çekingenlik, bir genç kızda ise cürettir. Şaşırtıcıdır ama aslında bundan tabii bir şey olamaz. Bunlar birbirlerine yaklaşmak isteyen iki ayrı cins olduklarından, birbirlerinin vasıflarını alırlar.

O gün Cosette’in bakışı Marius’u deli etti, Marius’un bakışıysa Cosette’i titretti. Marius güvenle ayrıldı oradan, Cosette’se endişeyle. O günden sonra birbirlerini taparcasına sevdiler.

Cosette’in ilk hissettiği şey derin, karmaşık bir hüzün oldu. Bir günden ertesi güne ruhu kapkara kesilmiş gibi geldi ona. Tanıyamıyordu ruhunu artık. Genç kızların, soğukluktan ve neşeden meydana gelen ruh beyazlığı kara benzer. Güneşi aşktır, bunu görünce eriyiverir.

Cosette aşkın ne olduğunu bilmiyordu. Bu kelimenin dünyevi anlamıyla söylendiğini hiç duymamıştı. Manastıra giren dindışı müzik kitaplarında amour¹⁸ kelimesi hep tambour¹⁹ ya da pandour²⁰ yapılmıştı. Bu durum, büyüklerin hayalini tahrik eden gizemler meydana getiriyordu: “Ah! ne hoş şey şu tambour!” ya da Merhamet bir pandour değildir!” gibi. Fakat Cosette, manastırdan daha pek küçük yaşta ayrıldığından tambourla pek meşgul olamamıştı. Onun için şimdi hissettiği duyguya ne ad vereceğini bilmiyordu. Ama insan, hastalığının adını bilmiyor diye hasta olmamazlık edebilir mi?

Cosette, bilgisizliği ölçüsünde büyük bir ihtirasla seviyordu. Bunun iyi mi yoksa kötü mü, yararlı mı yoksa zararlı mı, gerekli mi yoksa öldürücü mü, sürekli mi yoksa geçici mi, mubah mı yoksa memnu mu olduğunu bilmiyordu; yalnızca seviyordu. Eğer birisi çıkıp da ona, “Uyumuyor musunuz? Ama bu yasaktır! Yemek yemiyor musunuz? Çok fena! Kalbinizde daralmalar, çarpıntılar mı var? Ama bu doğru değil! Yeşillik bir yolun başında siyahlar giyinmiş birisi belirdiği zaman yüzünüz kızarıyor, sararıyor mu? Ama bu çok ayıptır!” dese o pek şaşırırdı. Bu sözlerden hiçbir şey anlamaz, şu karşılığı verirdi: “İyi ama elimden hiçbir şey gelmeyen, hiçbir şey bilmediğim bir konuda benim ne suçum olabilir ki?”

Karşısına çıkan bu aşk tam da onun ruh haline uygun geleniydi. Bir çeşit uzaktan tapınmadan ibaret, sessiz bir seyir, meçhul bir kişinin tanrılaştırılmasıydı bu. İlk gençliğin ilk gençliğe görünmesiydi, gecelerinin rüyasının roman haline gelmesi ama yine rüya olarak kalmasıydı, özlenen hayaletin nihayet ortaya çıkıp ete kemiğe bürünmesi ama henüz ne adı ne hatası ne lekesi ne talebi ne kusuru olmasıydı; kısacası uzaklarda olan, idealde kalan bir sevgili, şekil kazanmış bir hayaldi. Daha elle tutulabilir, daha yakın herhangi bir karşılaşma henüz manastırın her şeyi büyüten sisine yarı yarıya gömülü bulunan Cosette’i bu ilk devrede ürkütebilirdi. Çocukların bütün korkuları, rahibelerin bütün korkularıyla karışmış olarak hâlâ onun içinde duruyordu. Beş yıl boyunca varlığına işlemiş olan manastır ruhu, bütün kişiliğinden yavaş yavaş buharlaşmakta ve çevresindeki her şeyi titretmekteydi. Bu durumda ona bir sevgili, bir âşık değil, bir hayal gerekiyordu. Marius’u gönül okşayıcı, ışıklı ama erişilmez bir şeyi sever gibi, taparcasına sevmeye başladı.

Aşırı saflık, aşırı şuhlukla bir yerde buluştuğundan, Cosette açıktan açığa Marius’a gülümsüyordu.

Her gün gezinti saatini sabırsızlıkla bekliyor, orada Marius’u buluyor, kendisini tarife sığmaz bir mutluluk içinde hissediyor ve Jean Valjean’a, “Ne şahane bahçe bu Lüksemburg!” derken bütün düşüncesini en samimi şekilde dile getirdiğini sanıyordu. Marius’la Cosette birbirleri için karanlıklar içindeydiler. Konuşmuyorlar, selâmlaşmıyorlardı; sadece birbirlerini görüyorlardı ve milyonlarca fersah mesafenin ayırdığı yıldızlar gibi bakışarak yaşıyorlardı.

İşte Cosette böyle yavaş yavaş kadınlaşmakta; güzel ve sevdalı, güzelliği hakkında bilgili ama aşkı hakkında bilgisiz, gelişmekteydi. Üstelik de masumluktan gelen bir şuhluğu vardı.

VII
YARI YARIYA PAYLAŞILAN KEDER

Bütün durumların kendilerine ait sezgileri vardır. Yaşlı, ezeli ve ebedi tabiat ana, Jean Valjean’ı içten içe Marius’un varlığı hakkında uyarıyordu. Düşüncesinin en karanlık köşelerinde ürpertiler geçiriyordu Jean Valjean. Gerçi hiçbir şey görmüyordu, hiçbir şey bilmiyordu ama yine de sanki bir yanda bir şeyin kurulup, öbür yanda bir şeyin yıkıldığını hissediyormuş gibi, içinde bulunduğu karanlıkları inatçı bir dikkatle gözlüyordu. Marius da, Tanrı’nın derin yasası gereğince, yine bu tabiat ana tarafından uyarılmış, “baba”dan kaçınmak için elinden geleni yapıyordu. Buna rağmen Jean Valjean’ın ara sıra onu fark ettiği oluyordu. Marius’un davranışları tabii olmaktan tamamen uzaktı. Kuşku uyandırıcı tedbirleri, acemice cüretkârlıkları vardı. Artık eskisi gibi yakınlara kadar gelmiyor, uzakta oturuyor ve vecd içinde olduğu yerde kalıyordu. Elinde bir kitap vardı, onu okurmuş gibi yapıyordu; niçin okurmuş gibi yapıyordu? Evvelce eski elbisesiyle gelirdi, şimdi her gün yeni elbisesini giyiyordu. Saçlarını kıvırtıp kıvırtmadığından pek emin olunamazdı, gözleri bir tuhaf bakıyordu, eldiven giyiyordu. Kısacası Jean Valjean bu delikanlıya karşı yürekten nefret duyuyordu.

Cosette hiçbir şey belli etmiyordu. Ne olduğunu tam olarak bilmemekle beraber, bunun saklanması gereken bir şey olduğunu gayet iyi hissediyordu.

Cosette’te kendini gösteren süslenme hevesiyle bu bilinmedik kişide ortaya çıkan yeni elbise giyme huyu arasında Jean Valjean’ı rahatsız eden bir paralellik vardı. Belki bir tesadüftü bu; şüphesiz, muhakkak öyleydi ama tehditkâr bir tesadüftü.

Bu meçhul kişi hakkında hiçbir zaman ağzını açıp bir söz söylemiyordu Cosette’e. Yalnız bir gün dayanamadı ve felaketinin derinliğini ölçmek için belirsiz bir umutsuzlukla birden bir yoklama yaparcasına ona, “İşte ukala halli bir delikanlı!” dedi.

Bir yıl önce olsa, ilgisiz küçük kız Cosette, buna şu cevabı verirdi: “Yok canım, hiç de öyle değil, pek sevimli.” On yıl sonra olsa, kalbinde Marius’un aşkıyla şu karşılığı verirdi: “Ukala ve tahammül edilmez görünüşlü! Çok haklısınız!” Fakat hayatının ve kalbinin o andaki durumunda, olağanüstü bir sükûnetle, “Şu delikanlı mı?” karşılığını vermekle yetindi.

Sanki ona ömründe ilk defa bakıyordu.

- Ben de ne budalayım, diye düşündü Jean Valjean. Onu fark etmemiş bile daha. Ben gösterdim ona.

Ey yaşlıların saflığı! Çocukların çok bilmişliği!

Bu taze ıstırap ve tasa yıllarının, ilk aşkın ilk engellere karşı çetin mücadelelerinin bir yasası daha vardır: Genç kız kendini hiçbir tuzağa kaptırmaz, delikanlı ise hepsine bir bir düşer. Jean Valjean, Marius’a karşı gizli bir savaş başlatmıştı, ama Marius ihtirasının ve yaşının yüce sersemliği içinde bunun asla farkına varmadı. Jean Valjean ona bir sürü tuzak kurdu. Geliş saatini değiştirdi, oturduğu sırayı değiştirdi, mendilini unuttu, Lüksemburg’a yalnız geldi. Marius gözü kapalı, bütün bu tuzaklara düştü; Jean Valjean tarafından yolu üstüne dikilen bu soru işaretlerinin hepsine saf saf “evet” karşılığını verdi. Bunlar olurken Cosette, görünüşteki tasasızlığı ve sarsılmaz sükûneti içine kapanmış duruyordu. Öyle ki Jean Valjean şu sonuca vardı: “Bu enayi Cosette’e deli gibi âşık ama Cosette onun varlığından bile habersiz.”

Fakat yine de kalbinde ağrılı bir ürperti duyuyordu. Cosette’in birisini seveceği dakika her an gelip çatabilirdi. Zaten her şey kayıtsızlıkla başlamaz mı?

Yalnız bir defasında Cosette bir hata yaptı ve onu dehşete düşürdü. Üç saatlik bir oturuştan sonra Jean Valjean parktaki sıradan kalkıyordu ki Cosette:

- Bu kadar çabuk mu? dedi.

Jean Valjean garip kaçacak bir şey yapmak istemediği ve en çok da Cosette’i kuşkulandırmaktan çekindiği için, Lüksemburg gezintilerine ara vermemişti; ama iki sevgili için bunca tatlı olan o saatlerde, Cosette gülümsemesini Marius’a gönderir ve Marius da, sermest bir halde yalnız gülümsemeyi fark eder, gözü dünyada artık bu tapılası nurlu yüzden başka hiçbir şey görmezken, Jean Valjean ateş saçan korkunç gözlerle Marius’a bakıp duruyordu. Artık kölü niyetli bir duyguya kapılmanın kendisi için imkânsız olduğuna inanan Jean Valjean’ın Marius orada bulunduğu zaman öyle anları oluyordu ki, tekrar vahşi ve yırtıcı hale geldiğini sanıyor ve ruhunun, bir vakitler öfke dolu olan eski derinliklerinin bu delikanlıya karşı yeniden açıldığını, galeyana geldiğini hissediyordu. Adeta içinde bilinmez birtakım yanardağ ağızları oluşuyor gibi geliyordu ona.

Nasıl! Bu yaratık yine buradaydı ha! Ne yapmaya geliyordu? Dolanmak, koku almak, incelemek, denemek için geliyordu, “Ne yani? Niçin olmasın?” demeye geliyordu. Onun, Jean Valjean’ın hayatı çevresinde dönüp dolaşmaya geliyordu! Mutluluğunun çevresinde, onu alıp götürmek için dolaşmaya geliyordu!

Jean Valjean, “Evet, bu iş böyle!” diye ekliyordu. Ne aramaya geliyor o? Bir macera! Ne istiyor? Bir gönül eğlencesi! Bir gönül eğlencesi ha! Peki ya ben? Ne yani! Önce insanların en sefili, sonra da en kara bahtlısı olayım; ömrümün altmış yılını dizlerimin üzerinde sürünerek geçireyim, çekilebilecek bütün acıları çekeyim, gençliğimi görmeden ihtiyarlayayım, ailesiz, akrabasız, dostsuz, kadınsız, çocuksuz yaşayayım, bütün taşların, bütün çalıların üzerinde, bütün sınır işaretlerinde, bütün duvar boylarında kanımı bırakayım, bana karşı gösterilen sertliğe karşı yumuşak, kötülüğe karşı iyi olayım, her şeye rağmen tekrar namuslu, dürüst bir insan haline geleyim, yaptığım kötülüğe nedamet getireyim ve bana yapılan kötülüğü bağışlayayım... Tam bunun mükâfatını gördüğüm an, bütün bunların bittiği an, hedefe dokunduğum an, istediğim şeye eriştiğim an, tam iyi, âlâ, kefaretimi ödedim, kazandım derken bir koca ahmağın keyfi Lüksemburg’da seyrana çıkmayı isledi diye bütün bunlar gidecek, her şey yok olacak, Cosette’i, hayatımı, sevincimi, ruhumu kaybedeceğim, öyle mi?

O zaman gözbebeklerini kasvetli ve olağandışı bir ışıltı dolduruyordu. Bir insana bakan bir insan değildi bu; bir düşmana bakan bir düşman da değildi. Bir hırsıza bakan bir buldogdu.

Gerisini biliyoruz. Marius düşüncesizlikte devam etti. Bir gün Cosette’i Ouest Sokağı’na kadar izledi. Başka bir gün kapıcıyla konuştu. Kapıcı da konuştu ve Jean Valjean’a, “Mösyö, meraklı bir genç sizi sordu, kimin nesiydi acaba?” dedi. Ertesi gün Jean Valjean Marius’a, onun nihayet fark edebildiği o bakışı fırlattı. Sekiz gün sonra Jean Valjean evden taşınmıştı. Bir daha ne Lüksemburg’a ne de Ouest Sokağı’na adım atmayacağına yemin etti. Plumet Sokağı’na döndü.

Cosette şikayet etmedi, hiçbir şey söylemedi, soru sormadı, nedenini öğrenmeye kalkışmadı; insanın sırrına vakıf olunacağından, kendini ele vereceğinden korktuğu devreye girmişti artık. Jean Valjean’ın böyle acıklı durumlar hakkında hiçbir tecrübesi yoktu; bunlar yegâne güzel olan ve onun yegâne tanışmamış olduğu acıklı durumlardı. Bu yüzden Cosette’in suskunluğunun vahim anlamını hiç anlamadı. Yalnız onun üzgün bir halde olduğunu fark etti ve derin bir kedere gömüldü. Her iki taraf için de tecrübesizlikler söz konusuydu.

Bir kere bir deneme yaptı Jean Valjean. Cosette’e:

- Lüksemburg Bahçesi’ne gitmek ister misin? diye sordu.

Cosette’in solgun yüzünü bir ışık aydınlattı:

- Evet, dedi.

Gittiler. Aradan üç ay geçmişti, Marius artık oraya gitmiyordu. Marius orada yoktu.

Ertesi gün Jean Valjean Cosette’e yine sordu:

- Lüksemburg Bahçesi’ne gitmek ister misin?

Kız, üzgün ve yumuşak bir sesle cevap verdi:

- Hayır.

Bu üzgünlük Jean Valjean’ı yaraladı, bu yumuşaklık onu kedere boğdu.

Şimdiden bu kadar sır vermez hale gelen bu gencecik zihnin içinden neler geçiyordu acaba? Neler oluyordu orada? Cosette’in ruhuna ne olmuştu? Jean Valjean, bazen yatacak yerde başını elleri arasına alarak karyolasının yanına oturup kalıyor, geceler boyunca kendi kendine, “Ne var Cosette’in aklında?” diye soruyor ve onun düşünebileceği şeyleri düşünmeye çalışıyordu.

Ah! Böyle anlarda nasıl da acı dolu bakışlarla bakıyordu içinden manastıra, iffetin o yüce zirvesine, o melekler diyarına, erdemin o erişilmez buz dağına! Nasıl da umutsuz bir hayranlıkla seyre dalıyordu hayalinde manastırın bahçesini; meçhul çiçeklerle, kapatılmış bakirelerle dolu, bütün kokuların, bütün ruhların dosdoğru gökyüzüne yükseldiği o yeri! Kendisi, kendi isteğiyle içinden çıkıp deliler gibi yeryüzüne indiği ve artık sonsuza kadar kapanan o cennet diyarına nasıl da tapınıyordu! Cosette’i dünyaya geri getirmekle gösterdiği feragate, akılsızlığa nasıl da pişman oluyordu! Kendi feragatinin tuzağına düşen, yere serilen zavallı fedakâr kahraman! Nasıl da kendi kendine, “Ne yaptım ben?” diyordu.

Fakat bunların hiçbirini Cosette’e aksettirmiyordu. Ne öfke ne sertlik. Daima aynı sakin, aynı iyi yüz. Jean Valjean’ın davranışları her zamankinden daha sevecen, daha babacaydı. Daha az neşeli olduğunu tahmin ettirecek bir şey varsa, o da artan iyiliği, bağışlayıcılığıydı.

Cosette’e gelince, o için için eriyordu. Tam olarak bilmeksizin, garip bir şekilde, Marius’un varlığı ona nasıl sevinç verdiyse, yokluğu da öylece acı çektiriyordu. Jean Valjean onu her zamanki gezintilere artık götürmez olduğunda, bir kadınlık içgüdüsü kalbinin derinliklerinden ona Lüksemburg’a gitmekte ısrarlı görünmemesi gerektiğini, bu konuda ilgisiz durduğu takdirde, babasının onu yine oraya götürmeye başlayacağını fısıldamıştı. Ama günler, haftalar, aylar birbirini kovaladı. Jean Valjean, Cosette’in sessizce gösterdiği rızayı, sessizce kabul etmişti. Cosette pişman oluyordu. Ama çok geçti artık. Lüksemburg’a döndüğü gün, Marius artık orada değildi. Kaybolmuştu demek Marius; bitmişti her şey. Ne yapacaktı? Onu bir daha bulabilecek miydi acaba? Kalbinde bir türlü gevşemeyen, her gün daha da artan bir sıkıntı duyuyordu. Artık mevsim kış mı yoksa yaz mı, hava güneşli mi yoksa yağmurlu mu, kuşlar ötüyor mu yoksa ötmüyor mu, yıldız çiçeklerinin mi vaktidir yoksa güneşgözlerinin mi, Lüksemburg Bahçesi mi daha güzeldi yoksa Tuileries bahçesi mi, çamaşırcının getirdiği çamaşırlar fazla mı kolalanmıştı yoksa az mı, Toussaint “alışverişini” iyi mi yapmıştı yoksa kötü mü, hiçbir şey bilmiyordu. Dalgın, sıkıntılı, dikkati tek bir noktada toplanmış olarak, içinde bir hayaletin görünüp kaybolduğu karanlık, derin bir meydana bakar gibi bakışları belirsiz ve sabit öylece duruyordu.

O da, solgunluğundan başka hiçbir şey belli etmiyordu Jean Valjean’a. Ona tatlı yüzünü göstermeye devam ediyordu.

Fakat bu solgunluk Jean Valjean’ı kaygılandırmaya yetiyordu. Bazen kıza:

- Neyin var? diye soruyordu.

O da:

- Bir şeyim yok, diye cevap veriyordu.

Ve bir sessizlikten sonra, Jean Valjean’ın da üzgün olduğunu sezinlediğinden, bu sefer o:

- Ya siz babacığım, bir şeyiniz mi var? diyordu.

- Benim mi? Hiçbir şeyim yok, diyordu Jean Valjean.

Sırf birbirini sevmiş, hem de son derece dokunaklı bir sevgiyle sevmiş ve bunca zamandır birbirleri için yaşamış olan bu iki varlık, şimdi birbirlerinin yanında, birbirleri yüzünden, birbirlerine söylemeden, gücenip darılmadan, gülümseyerek acı çekiyorlardı.

VIII
FORSA ZİNCİRİ

İkisinden en mutsuzu Jean Valjean’dı. Gençliğin üzüntülerinde bile daima bir aydınlık vardır. Jean Valjean bazı anlar öylesine acı çekiyordu ki, çocuklaşıyordu. Erkeğin çocuk tarafını ortaya çıkarmak acının özelliğidir. Cosette’in karşı konulması imkânsız bir şekilde elinden kaçtığını hissediyordu. Buna karşı mücadele etmek, onu yanında tutmak, dıştan göz alıcı bir şeyle onu heyecanlandırmak istedi. Dediğimiz gibi, bu çocukça ve aynı zamanda ihtiyarca düşünceler, yine bu çocuksu tarafları dolayısıyla, sırma şeritlerin, süslerin genç kızların muhayyilesi üzerindeki etkilerine dair oldukça doğru bir fikir uyandırdı onun kafasında. Bir keresinde bir generalin, Paris kumandanı Kont Coutard’ın üniformasıyla at üzerinde yoldan geçişini görmüştü. Yaldızlı sırmalar içindeki bu adama gıpta etmişti. Değeri şüphe götürmez bir şey olan bu kıyafeti taşıyabilmenin kendisi için ne büyük bir mutluluk olacağını düşündü; Cosette onu böyle görse gözleri kamaşırdı; bu kılıkta Cosette’i koluna alıp Tuileries’nin demir parmaklıklı kapısı önünden geçecek olursa ona selam dururlardı, bu da Cosette’i tatmin eder, delikanlılara bakmak fikrini onun kafasından silerdi.

Bu hazin düşüncelere beklenmedik bir sarsıntı karıştı.

Sürdükleri münzevi hayatta, Plumet Sokağı’na gelip yerleştiklerinden beri, bir âdet edinmişlerdi. Ara sıra eğlence partisi yapıyor, güneşin doğuşunu seyretmeye gidiyorlardı. Hayata girenlerle hayattan çıkanlara pek uygun düşen tatlı bir zevktir bu.

Yalnızlığı sevenler için sabahın kırağısında gezinmek, gece gezinmeye eşittir, tabiatın neşesi de cabası. Sokaklar ıssızdır, kuşlar ötüşürler. Kendisi de kuş olan Cosette, seve seve erkenden uyanıyordu. Bu sabah gezintileri bir gün öncesinden hazırlanmaktaydı. Teklif Jean Valjean’dan geliyor, Cosette kabul ediyordu. Bir komplo gibi hazırlanıyordu bu iş. Gün doğmadan önce evden çıkıyorlardı ve Cosette için bir sürü küçük mutluluk kaynağıydı bu. Böyle masum acayiplikler gençliğin hoşuna gider.

Bilindiği gibi, Jean Valjean’ın eğilimi gelip geçeni az olan yerlere, münzevi köşelere, unutulmuş mahallelere gitmekti. Paris’in şehir kapıları dolaylarında o zamanlar aşağı yukarı şehre karışmış tarlamsı yoksul topraklar vardı. Buralarda yazın cılız bir buğday yetişir, sonbaharda da, hasat yapıldıktan sonra, hasat yapılmış gibi değil de âdeta yolunmuş gibi dururlardı. Jean Valjean buralara sık sık büyük bir zevkle gelirdi. Cosette de buralarda hiç sıkılmıyordu. Buralar Jean Valjean için yalnızlık, Cosette için özgürlüktü. Buralarda o yeniden küçük kız oluyor, koşabiliyor, âdeta oynayabiliyordu. Şapkasını çıkarıp Jean Valjean’ın dizlerinin üstüne koyuyor, demet demet çiçek topluyordu. Çiçeklere konan kelebekleri seyrediyordu, ama onları yakalamıyordu. Aşkla beraber merhamet ve şefkat duyguları doğar ve içinde titrek, masum bir ideal taşıyan genç kız kelebeğin kanatlarına acır. Cosette gelincik çiçeklerinden çelenkler örüyordu. Bunları başına koyuyor; içlerine geçen, solan güneşte tutuşmuşçasına kızaran çelenkler bu pespembe taze çehreyi âdeta kor dökmüş ateşten bir taçla süslüyordu.

Hayatlarına keder çöktükten sonra bile bu sabah gezintisi âdetini korumuşlardı.

Böylece bir Ekim sabahı, 1831 sonbaharının kusursuz huzur ve sükûnunun sihrine kapılarak evden çıkmışlardı. Gün ağarırken Muine şehir kapısı yakınlarında bulunuyorlardı. Tandı bu, henüz güneş doğmaya başlamamıştı. Büyüleyici ve vahşi dakika. Solgun, derin gökyüzünün şurasında burasında birkaç yıldız kümesi, yeryüzü kapkaranlık, gökyüzü bembeyaz, otlarda bir ürperme, her tarafta alacakaranlığın o esrarlı heyecanı. Yıldızlara karışmış gibi duran bir Tarla Kuşu baş döndürücü bir yükseklikte ötüyor, sanki küçüklüğün sonsuzluğa saldığı bu nağme sınırsız büyüklüğü yatıştırıyordu. Doğuda Val-de-Grâce, bir çelik ışıltısıyla parlak ufkun üzerinde karanlık kitlesinin şeklini çizmekteydi. Bu kubbenin gerisinden pırıl pırıl yükselen çoban yıldızı karanlık bir yapıdan kaçan bir ruha benziyordu.

Her şey sakin ve sessizdi, şosede kimseler yoktu; aşağılarda ancak fark edilebilen tek tük bazı işçiler işlerine gidiyorlardı.

Jean Valjean ana yola paralel bir arka yolda, bir şantiyenin kapısı önüne konulmuş kerestelerin üzerine oturmuştu. Yüzü yola, sırtı doğan güne dönüktü; doğmak üzere olan güneşi unutmuş, bütün zihni tek noktada toplayan, bakışı bile hapseden, tıpkı dört duvara benzeyen o derin dalgınlıklardan birine düşmüştü. Diklemesine denilebilecek bir çeşit düşünceye dalış vardır; dibinde bulunduğunuz zaman, tekrar yeryüzüne dönebilmeniz vakit alır. Jean Valjean işte bu çeşit düşüncelerden birine doğru inmişti. Cosette’i, onunla kendisi arasına hiçbir şey girmediği takdirde mümkün olabilecek mutluluğu, onun hayatına doldurduğu aydınlığı, ruhunun soluğu olan o aydınlığı düşünüyordu. Bu düşünce içinde âdeta mutluydu. Cosette onun yanında ayakta durmuş, pembeleşen bulutları seyrediyordu.

Cosette, birdenbire haykırdı: “Baba, şuradan gelenler var gibi.” Jean Valjean gözlerini kaldırdı.

Cosette’in hakkı vardı. Eski Maine Kapısı’na giden şose, bilindiği gibi Sevres Sokağı’nın uzantısı olup iç bulvar tarafından bir dik açı şeklinde kesilir. Şoseyle bulvarın dirsek yaptığı yerden, kavşak noktasından, böyle bir saat için açıklaması zor bir gürültü duyuluyordu; belirsiz bir karışıklık baş gösteriyordu. Ne olduğu meçhul şekilsiz bir kitle bulvardan doğru gelerek şoseye girmekteydi.

Gittikçe de büyüyor, düzenli bir şekilde hareket ediyordu ama diken diken ve titrekti; bir arabaya benziyordu ama ne taşıdığı görülmüyordu. Atlar, tekerlekler, haykırışlar vardı; kırbaçlar şaklıyordu. Karanlıklara gömülmüş olmasına rağmen ana çizgileri giderek belli oldu. Gerçekten de bir arabaydı bu, bulvardan gelerek yola dönmüştü, Jean Valjean'ın yanı başında durduğu şehir kapısına doğru yönelmişti. Bu arabayı bir ikincisi, sonra bir üçüncüsü, daha sonra bir dördüncüsü izledi, arka arkaya yedi araba sökün etti; atların başları öndeki arabaların arkasına dokunuyordu. Arabaların üstünde birtakım siluetler kımıldıyordu, alacakaranlıkla kılıçları andıran kıvılcımlar görülüyor, yerinden oynatılan zincirlere benzer şangırtılar işitiliyordu. Arabalar ilerliyor, sesler gittikçe büyüyordu. Rüyaların mağarasından çıkıyormuş gibi müthiş bir şeydi bu.

Yaklaştıkça şekillendi, ağaçların gerisinde bir hayalet solgunluğu içinde kabataslak belirdi; kitle ağardı; yavaş yavaş doğan gün, hem mezardan çıkma hem de canlı olan bu kaynaşmanın üstünü donuk bir ışıkla kaplıyor, siluetlerin kafaları birer ölü yüzü halini alıyordu. Mesele şuydu:

Arka arkaya yedi araba ilerliyordu yolda. İlk altı tanesinin galip bir yapısı vardı. Fıçıcıların dar, uzun, kenarları parmaklıksız arabalarına benziyorlardı. İki tekerlek üzerine konulmuş bir çeşit uzun merdivendiler. Merdivenlerin ön uçları arabaların çifte okunu teşkil etmekteydi. Her fıçıcı arabasına, daha doğrusu her merdivene uç uca dört at koşulmuştu. Bu merdivenlerin üzerinde galip insan salkımları sürülüp götürülüyordu. Azıcık gün ışığında bu insanlar görülemiyor, sadece belli belirsiz tahmin ediliyorlardı Her arabada yirmi dört insan vardı, her bir yanda on ikişer kişi olarak sırt sırta vererek oturmuşlardı, yüzleri yoldan geçenlere dönüktü, ayakları havada sallanıyordu. Böyle gidiyordu bu adamlar ve sırtlarının arkasında çan gibi ses çıkaran bir şey vardı; bir zincir, boyunlarında da bir şey parlıyordu; bir lale. Her birinin lalesi ayrıydı ama zincir hepsi için ortaktı. Öyle ki, bu yirmi dört adam arabadan inip yürüyecek olsalar, amansız bir yekpareliğin pençesine yakalanıp toprağın üzerinde âdeta omurgası zincirden bir kırkayak gibi kıvranıp dururlardı. Her arabanın önünde ve arkasında eli tüfekli iki adam ayakta duruyor ve her biri ayağının altında zincirin bir ucunu tutuyordu. Laleler dört köşeydi, iki yanı parmaklıklı ve üstünde açık, geniş bir furgon olan yedinci araba, dört tekerlekli ve altı atlıydı; gürültülü sesler çıkaran bir sürü demir kazan, dökme tencere, maltız ve zincir arasında sımsıkı bağlanmış olarak boylu boyunca yatan ve hastaya benzeyen birtakım adamları taşıyordu. Dıştan bakınca içi tamamen görünen bu furgon eskiden işkence için kullanılmış gibi görünen köhne saz eleklerle döşenmişti.

Arabalar yolun ortasından gidiyorlardı. Bunların iki yanında, iki sıra halinde, sefil kılıklı muhafızlar yürüyordu. Başlarında Direktuvar askerleri gibi üç köşeli şapkalar vardı; lekeli, delik deşik, pasaklı şapkalar. Sırtlarına, ayaklarına yarı kurşuni, yarı mavi renkte, neredeyse lime lime olmuş malul gazi üniformaları, cenaze memuru pantolonları geçirmişlerdi. Kırmızı apoletli, sarı silah askılı, kasaturalı, tüfekli ve sopalıydılar. Askerle başıbozuk arası bir şeydi bunlar. Bu zaptiyeler dilencinin pespayeliğiyle celladın otoritesinden meydana gelmiş gibiydiler. Başları olduğu anlaşılan birinin elinde bir gözcü kırbacı vardı. Alacakaranlığın gölgelediği bütün bu detaylar, ağaran günle birlikte gittikçe belirginleşiyordu. Konvoyun başında ve sonunda atlı jandarmalar büyük bir ciddiyetle, elde kılıç yürümekteydiler.

Bu kortej o kadar uzundu ki, birinci araba şehir kıyısına ulaştığında, sonuncusu bulvardan daha yeni çıkıyordu. Paris’te pek sık görüldüğü gibi, nereden çıktığı bilinmeyen bir kalabalık göz açıp kapayıncaya kadar kaplanmış şosenin iki yanına yığıldıkça yığılıyordu. Yakındaki küçük sokaklardan birbirini çağıran insanların bağrışmaları ve geçenleri görmek için koşuşan bostancıların tahta pabuçlarının sesleri duyuluyordu.

Arabalara istif edilmiş olan insanlar hiç ses çıkarmadan sarsılıp duruyorlardı. Sabah serinliğinden mosmor kesilmişlerdi. Hepsinin pantolonları bezdendi, ayakları tahta altlı pabuçların içinde çıplaktı. Giysilerinin geriye kalan kısımları sefaletin imgelemine kalmıştı. Kılıklarında tiksindirici bir uygunsuzluk vardı. Paçavralar içindeki bir palyaçodan daha hazin bir şey olamaz. Çökmüş şapkalar, katranlanmış kasketler, berbat yün takkeler, kısa işçi gömleği, dirsekleri delinmiş siyah ceketler. Birçoğunun başında kadın şapkası, bazısında ise sepet vardı. Elbiselerin yırtıklarından kıllı göğüsler, dövmeler -aşk tapınakları, tutuşmuş yanan kalpler, küçük aşk tanrıları- fark ediliyordu. Kabuklar, marazlı kırmızılıklar da görülüyordu. İki üç tanesi, arabanın tahtalarına bağlanıp üzengi gibi altlarına sallandırılmış samandan bir ipe ayaklarını dayamışlardı Bir tanesi elinde tuttuğu kara bir taşa benzer bir şeyi ara sıra ağzına götürüp ısırır gibi yapıyordu; yemeye çalıştığı bir ekmekti bu. Feri sönmüş ya da kötü bir ışıkla parlayan kuru gözler vardı sadece orada. Muhafız kıtası sövüp sayıyor, zincire vurulmuşlardan ses soluk çıkmıyordu; arada sırada kürek kemiklerinin üzerine ya da kafalara inen bir sopanın sesi işitiliyordu. Bu adamlardan bazıları esniyordu; kıyafetler berbat haldeydi; ayaklar sallanıyor, omuzlar gidip geliyor, başlar birbirine vuruyor, demirler tıngırdıyor, gözbebekleri vahşice parlıyor, yumruklar sıkılıyor ya da ölü eli gibi hareketsizce açılıyor, kafilenin peşinde bir sürü çocuk kahkahalar atıyordu.

Bu araba katarı, ne olursa olsun, hazin bir şeydi. Hiç şüphesiz yarın ya da bir saat sonra bir sağanak patlayabilirdi; arkasından bir başkası, sonra bir başkası daha gelebilirdi. O zaman sular bu lime lime elbiselerin içine geçecek ve bu insanlar bir kere ıslanınca bir daha kuruyamayacak, bir kere buz kesince bir daha ısınamayacak, bez pantolonları sağanakla kemiklerine yapışacak, su pabuçlarının içine dolacak, kamçı darbeleri çenelerin takırdamasını önleyemeyecek, zincir bu insanları boyunlarından kavramaya devam edecek, ayakları yine boşlukta sallanıp duracaktı. Böyle bağlanmış, sonbaharın soğuk bulutları altında aciz bir halde yağmura, ayaza, havanın her türlü azgınlığına ağaçlar, taşlar gibi terk edilmiş bu insanları görüp de titrememek imkânsızdı.

Sopa darbeleri, yedinci arabada iplerle bağlanmış, hareketsiz yalan, sefalet dolu çuvallar gibi oraya atılmışa benzeyen hastalara bile inmekten geri kalmıyordu.

Birdenbire güneş çıktı; doğunun muazzam ışığı fışkırdı ve sanki bütün bu vahşi başları ateşe verdi. Diller çözüldü; bir gülüşme, küfür ve şarkı yangını ortalığı sarıverdi. Geniş yatay ışık, baş ve gövdeleri aydınlatıp ayakları ve tekerlekleri karanlıkta bırakarak bütün kafileyi ikiye böldü. Düşünceler yüzlerde belirdi; korkunç bir an oldu bu: maskesi düşmüş, göze görülür olmuş iblisler, çırılçıplak yırtıcı ruhlar. Bu güruh aydınlandığı zaman bile karanlık kaldı. Neşeli olan bazıları, ağızlarındaki tüyden borularla üzerlerindeki haşaratı, özellikle kadınları nişan alarak, kalabalığa doğru üflüyorlardı. Şafak, gölgelerin siyahlığıyla bu acınası çehreleri büsbütün tedirginleştiriyordu. Bu yaratıklar içinde bir tane bile yoktu ki sefaletin etkisiyle çirkinleşmemiş, biçimsizleşmemiş olsun. Öyle bir ucubelikti ki bu, güneşin aydınlığını şimşek ışığına çevirdiği söylenebilirdi. Kafilenin başını çeken arabadakiler, Desaugiers’nin o vakitler pek ünlü olan bir potpurisini, VestaRahibesi'ni, vahşi bir neşeyle avaz avaz söylemeye başlamışlardı. Ağaçlar hazin hazin titreşiyor; yan sokaklardaki burjuva çehreleri, hayaletler tarafından okunan bu açık saçık nağmeleri aptalca bir memnuniyetle dinliyorlardı.

Bütün felaketler bir karışıklık halinde bu kafilenin içindeydi. Bütün hayvanların yüzündeki acılar vardı orada; ihtiyarlar, yeni yetmeler, dazlak kafalar, kır düşmüş sakallar, hayasız ucubeler, kavgacı tevekküller, vahşi sırıtmalar, delice tavırlar, kasketli hayvan yüzleri, şakaklarında saç lüleleriyle genç kız başına benzer başlar, çocuksu ve böyle olduğu için korkunç çehreler, üzerlerinde sadece ölümün eksik olduğu sıska iskelet suratları. Birinci arabada bir zenci görülüyordu; belki de eskiden köle olan bu zenci kölelik zinciriyle, forsalık zincirini birbiriyle kıyaslayabilirdi. Korkunç aşağılık seviye, ayıp, bu alınlara damgasını vurmuştu. Alçalmanın bu derecesinde, hepsi de en son derinliklerde en son değişikliklere uğramışlardı ve alıklık halini alan cehalet, umutsuzluk halini alan zekaya eşitti. Gözlere çamurun kaymak tabakası olarak görünen bu insanlar arasında bir seçim yapmaya imkân yoktu. Besbelli ki bu tiksindirici alayın meçhul düzenleyicisi, bu insanları bir sınıflandırmaya tabi tutmamıştı. Bu mahluklar, ihtimal, alfabetik düzensizlik içinde karmakarışık eşlendirilip bağlanmış ve rastgele bu arabalara yüklenmişlerdi. Ama bir araya getirilen çirkinliklerden daima bir netice ortaya çıkar; birçok bedbahtın toplanması daima bir sonuç doğurur; bu sebeple her zincirden bir ortak ruh yayılıyordu. Her arabanın ayrı bir fizyonomisi vardı. Şarkı söyleyen arabanın yanında bir başkası uluyor; bir üçüncüsü dileniyor; bir tanesinin dişlerini gıcırdattığı görülüyor; bir diğeri gelip geçenleri tehdit ediyor; diğer biri Tanrı’ya küfrediyor; sonuncusu ise mezar gibi susuyordu. Dante görse, cehennemin yedi dairesi yürüyor sanırdı. Lanetlilerin cezalarına doğru gidişleriydi bu; ama Apokalips’in yıldırımlar saçan müthiş arabası üzerinde değil de, daha hazin bir şekilde, yüz karalarının arabası üzerinde uğursuz bir gidiş.

Sopasının ucunda kanca bulunan bir muhafız, ara sıra bu insandan çöp yığınını karıştırır gibi yapıyordu. Seyirci kalabalığının arasındaki ihtiyar bir kadın, beş yaşlarında küçük bir oğlan çocuğuna parmağıyla mahkûmları göstererek, “Haylaz, bak bu sana ders olsun!” diyordu.

Şarkılar, küfürler gittikçe arttığından refakat birliğinin kumandanı gibi gözüken biri kırbacını şaklattı. Bu işaret üzerine yedi arabanın da yolcularının üzerinde müthiş bir sopa dayağı hor ve merhametsizce, bir dolu sağanağı sesi çıkararak inmeye başladı. Birçoğu haykırışlar kopardı, köpürdü; bu da, bu gibi yaraların üstüne üşüşen sinek sürüsünün, etraftan koşup gelen sokak çocuklarının neşesini bir kat daha arttırdı.

Jean Valjean'ın gözleri korkunç bir hal almıştı. Gözbebekleri, gözbebeği olmaktan çıkmış; bazı talihsizlerde bakışın yerini alan, gerçekten habersiz gibi görünen ve içinde korkuların, felaketlerin akisleri ışıldayan o camdan derinlik oluşmuştu. Bir sahneyi seyretmiyor, bir hayalin etkisini yaşıyordu. Kalkıp kaçmak, kurtulmak istedi ama ayağını kımıldatamadı bile. Bazen görülen bir şey insanı yakalar, bırakmaz. Jean Valjean da mıhlanmış, taş kesilmiş, sersemlemiş bir halde kalakalmıştı. Kendi kendine, karışık, anlatılmaz bir bunaltı içinde bu kabir azabının ne demek olduğunu, peşini bir türlü bırakmayan bu cehennemsi görüntünün nereden çıktığını soruyordu. Birdenbire, belleğini aniden toparlayanların her zaman yaptıkları bir hareketle elini alnına götürdü; gerçekten de buranın güzergâh üzerinde bulunduğunu, Fontainebleau yolu üzerinde daima krala rastlama ihtimali olduğundan, bundan kaçınmak için bu dolambaçlı yolun kullanıldığını, otuz beş yıl önce kendisinin de bu kapıdan geçmiş olduğunu hatırladı.

Cosette’in korkusu başka türlü olmakla beraber, Jean Valjean’inkinden aşağı değildi. Olup bitenlerden hiçbir şey anlamıyor, soluğu kesiliyor, gördükleri ona imkânsız şeylermiş gibi geliyordu. Nihayet sordu:

- Babacığım, ne var bu arabaların içinde?

Jean Valjean cevap verdi:

- Forsalar.

- Nereye gidiyorlar?

- Kürek cezasına.

O sırada, yüzlerce elin katıldığı sopalama işi büsbütün gayrete geldi, kılıç yanıyla indirilen darbeler de işe karıştı; âdeta bir kılıç ve sopa fırtınası koptu. Kürek mahkûmları iki büklüm oldular, işkenceden ortaya iğrenç bir itaat çıktı, hepsi zincire vurulmuş kurt bakışlarıyla sustular.

Cosette’in bütün uzuvları titriyordu. Yeniden konuştu:

- Babacığım, hâlâ insan mı bunlar?

Sefil:

- Bazen, diye cevap verdi.

Gerçekten de, gün doğmadan önce Bicetre’den yola çıkıp kralın bulunduğu Fontainebleau’dan geçmemek için Mans yoluna sapan zincire vurulmuşlar kafilesiydi bu. Bu sapma, korkunç yolculuğu üç dört gün daha uzatıyordu, ama zat-ı şahanenin gözlerini bir eziyet sahnesini görmekten esirgemek için bu yolculuk daha da uzatılabilirdi.

Jean Valjean perişan bir halde döndü eve. Bu gibi rastlantılar darbe etkisi yapar ve bıraktıkları anı, bir sarsıntıya benzer.

Fakat Jean Valjean, Cosette’le birlikte Babylone Sokağı’na dönerken, onun az önce görmüş olduklarına dair sorduğu başka soruları hiç fark etmedi; belki de perişanlığı içinde onun sorularını duyup cevaplandıramayacak kadar fazla dalgındı. Yalnız gece, Cosette yatmak için yanından ayrılırken, onun alçak sesle, kendi kendine konuşurmuş gibi, “Bana öyle geliyor ki, yolda bu adamlardan biri karşıma çıksa, Allah göstermesin, onu daha yanımda görür görmez ölürüm,” dediğini işitti.

Bereket versin ki bu trajik günün ertesinde, bilmem hangi resmî tören dolayısıyla Paris’te şenlikler oldu, Champ de Mars’da resmigeçit, Seine Nehri’nde su üstü mızrak dövüşleri yapıldı, Champs-Élysées’de tiyatro oyunları oynandı, Etoile Meydanı’nda havai fişekler atıldı. Her taraf ışıklarla donatıldı. Jean Valjean, alışkanlıklarını zorlayarak, Cosette’i oyalayıp onu bir gün öncenin anısından uzaklaştırmak, gözleri önünde geçen menfur şeyi Paris’in kahkahalı gürültüsü içinde zihninden silmek için onu bu eğlencelere götürdü. Şenliği çeşnilendiren geçiş töreni dolayısıyla, üniformalı insanların ortalıkta dolaşması gayet tabii karşılanıyordu. Jean Valjean da gizlenen bir adamın bulanık iç duygusuyla milli muhafız elbisesini giydi. Böylece bu gezintiden güdülen maksada görünüşte ulaşılmış oldu. Babasını memnun etmeyi bir yasa sayan ve zaten her türlü seyir ve temaşayla ilk kez karşılaşan Cosette, eğlenceyi ilk gençliğin kolay ve hafif uysallığıyla kabullendi; halk şenliği denilen o neşe karavanasının karşısında fazla küçümseyici bir edayla dudak bükmedi. Öyle ki Jean Valjean başarıya ulaştığına, o çirkin görüntüden artık hiçbir iz kalmadığına inandı.

Birkaç gün sonra bir sabah, hava günlük güneşlik olduğundan ikisi de bahçeye inen merdivenin sahanlığındaydılar. Bu durum Jean Valjean'ın kendisi için Cosette’e edindirdiği odasında kalma âdetine aykırıydı. Cosette sabahlığıyla, genç kızları sevimli bir şekilde saran ve yıldızın üstünde bir bulut gibi duran, günün ilk saatlerine mahsus o mükemmel kıyafetle ayakta duruyordu. Başı güneş ışığı içinde ve iyi uyuduğu için yüzü pembe pembeydi. Duygulanan yaşlı adamın şefkatli bakışları altında, bir papatyanın yapraklarını yoluyordu. Cosette o büyülü efsaneden habersizdi: Seviyor, sevmiyor, seviyor, sevmiyor... Kim öğretebilirdi ki bunu ona? Cosette içgüdüsüyle, masumca, bir papatyanın yapraklarını yolmanın bir kalbi yolmak demek olduğunu hiç bilmeden oynuyordu bu çiçekle. Hüzün adını taşıyan dördüncü bir Güzel daha olsaydı ve gülümseseydi, Cosette işte bu Güzel’e benzerdi. Jean Valjean, bu çiçeğin üzerindeki bu küçük parmakların seyriyle büyülenmiş, bu çocuğun saçtığı ışık içinde her şeyi unutmuştu. Yandaki çalılıkta bir saka kuşu cıvıldayıp duruyordu, gökyüzünden neşeli neşeli beyaz bulutlar geçiyordu; sanki özgürlüklerine yeni kavuşmuş gibiydiler. Cosette, çiçeğinin yapraklarını dikkatle koparmaya devam ediyordu. Bir şey düşünür gibiydi ama sevimli bir şey olmalıydı bu. Birdenbire başını bir kuğu kuşunun zarif yavaşlığıyla omzunun üstünde döndürdü ve Jean Valjean’a sordu:

- Babacığım, nedir şu kürek cezası?

DÖRDÜNCÜ KİTAP

Aşağıdan Gelen Yardım
Yukarının Yardımı Olabilir

I
DIŞTAN YARA, İÇTEN ŞİFA

Böylece, hayatları giderek kararıyordu.

Geriye kala kala evvelce onlar için bir mutluluk olan bir oyalanmadan başka bir şey kalmıyordu; açlara ekmek, üşüyenlere giyecek götürmekti bu. Çoğu zaman Cosette’in de Jean Valjean'a eşlik ettiği bu fakir fukara ziyaretlerinde, birbirlerine o eski candan açılışlarından kalma bir şeyler buluyorlardı tekrar. Ve bazen, gün eğer iyi geçmiş, sıkıntı çeken birçok insana yardım edilmiş, birçok çocuk hayata ve sıcağa kavuşturulmuşsa, akşamleyin Cosette biraz neşeli oluyordu. Jondrette’in izbesini ziyaretleri işte bu devreye rastlamıştı.

Bu ziyaretin ertesi günü, sabahleyin, Jean Valjean köşkte her zamanki sakin haliyle göründü, ama sol kolunda geniş bir yara vardı. Adamakıllı iltihaplı ve azgın olan ve bir yanığa benzeyen bu yara hakkında baştan savma bir açıklama yaptı. Bu yara, onu bir ayı aşkın bir süre ateşler içinde evde tuttu. Hiçbir hekime görünmek istemiyordu. Cosette ısrar ettiği zaman da, “Öyleyse köpek hekimini çağır,” diyordu.

Cosette, sabah akşam onun yarasını tımar ediyordu. Öyle ilahi bir tavırla, ona faydalı olmanın verdiği öyle melekçe bir mutlulukla yapıyordu ki bu işi, Jean Valjean bütün o eski sevincine yeniden kavuştuğunu, korku ve endişelerinin dağıldığını hissediyor, yarasına bakan Cosette’i seyrederek, “Ey mübarek yara! Ey mübarek maraz!” diyordu.

Babasının hasta olduğunu gören Cosette, köşkü bırakmış ve küçük evden, arka avludan yine zevk alır olmuştu. Hemen hemen bütün gününü Jean Valjean'ın yanında geçiriyor, ona onun istediği kitapları okuyordu. Genellikle seyahat kitaplarıydı bunlar. Jean Valjean yeniden hayata dönüyordu, mutluluğu sözle anlatılamayacak ışıltılarla canlanıyordu. Lüksemburg Parkı’nda dolanıp duran o ne idüğü belirsiz genç, Cosette’in soğukluğu, ruhunu saran bütün bu bulutlar dağılıp gidiyordu. Kendi kendine, “Bütün bunlar benim kuruntularım. Kocamış bir kaçığım ben,” diyordu.

Öylesine mutluydu ki, Jondrette’in izbesinde Thénardierlerin o beklenmedik korkunç keşifleri üzerinden kayıp gitmişti âdeta. Kaçmayı başarmıştı; izini kaybettirmişti ya, gerisi vız gelirdi! Olayı sırf o sefil mahluklara acımak için hatırlıyordu. “Hapisteler işte, artık bir zarar veremezler,” diye düşünüyordu, “ama ne acınası bir aile!”

Maine şehir kapısında karşılaştıkları o tiksindirici manzaraya gelince, Cosette bir daha hiç söz etmemişti ondan.

Manastırdayken Sainte-Mechtilde Hemşire Cosette’e müzik öğretmişti. Bir çalıbülbülü sesi vardı Cosette’te, ruhu olan bir çalıbülbülü sesi. Bazı akşamlar yaralının mütevazı maskesinde hazin şarkılar söylüyordu. Büyük zevk veriyordu bu şarkılar Jean Valjean’a.

İlkbahar geliyordu. Bahçe bu mevsimde öyle şahaneydi ki, Jean Valjean Cosette’e:

- Hiç bahçeye çıkmıyorsun, dedi, orada gezinmeni istiyorum.

- Nasıl isterseniz babacığım, dedi Cosette.

Ve babasının sözünü dinlemiş olmak için bahçedeki gezintilerine yeniden başladı. Çoğu zaman yalnız dolaşıyordu çünkü daha önce de belirttiğimiz gibi, parmaklıklı kapıdan görülme korkusundan olacak, Jean Valjean hemen hiç gelmiyordu oraya.

Jean Valjean'ın yarası bir oyalanma vesilesi olmuştu.

Cosette, babasının daha az acı çektiğini, iyileşmekte ve mutlu olduğunu gördükçe, içini bir memnuniyet kapladı, ama o kadar yavaştan, o kadar tabii bir şekilde gelmişti ki bu memnunluk, bunun farkına varmadı bile. Hem sonra aylardan marttı, günler uzuyor, kış uzaklaşıyordu; kış daima beraberinde kederlerimizden bir şeyler alıp götürür. Arkadan nisan geldi; yazın gündoğumu olan, bütün şafaklar gibi taze, bütün çocukluk çağları gibi neşeli nisan; bazen de yeni doğmuş bir çocuk gibi biraz ağlamaklı. Bu ayda tabiatın gökten, bulutlardan, ağaçlardan, çayırlardan ve çiçeklerden geçip insanın kalbine sızan büyüleyici ışıkları vardır.

Cosette henüz pek gençti, kendisine benzeyen bu nisan sevincinin ruhuna nüfuz etmemesi mümkün değildi. Usul usul, o farkında bile olmadan, kafasındaki kara düşünceler dağılıp gitti. Mahzenler öğle vakti nasıl aydınlanırsa, ilkbaharda da kederli ruhlar öyle aydınlanır. Cosette de artık pek fazla kederli değildi. Aslında bu böyleydi, ama o bunu fark edemiyordu. Sabahleyin kahvaltıdan sonra, saat ona doğru, babasını bir çeyrek saat için olsun bahçeye çıkarmayı başardığı ve hasta koluna destek olarak kapı sahanlığının önünde onu güneşte dolaştırdığı zaman, her an güldüğünün ve mutlu olduğunun hiç farkında değildi.

Jean Valjean, hazla sarhoş, onun yeniden renklenip tazeleştiğini görüyordu.

- Ey mübarek yara! diye usulca tekrarlıyordu.

Thénardierlere minnettardı.

Yarası iyileştikçe, alacakaranlıkta tek başına yaptığı gezintilere yeniden başladı.

Paris’in terk edilmiş yerlerinde insanın böyle tek başına dolanıp da herhangi bir aksilikle karşılaşmayacağını sanması hata olur.

II
PLUTARQUE ANA, OLAYI AÇIKLAMAKTA
HİÇ DE GÜÇLÜK ÇEKMİYOR

Bir akşam, Küçük Gavroche henüz hiçbir şey yememişti. Bir gün önce de akşam yemeği yemediğini hatırladı. Halsizlik duymaya başlamıştı. Yemek yemeyi denemeye karar verdi. Salpetriere’in ötesinde, ıssız yerlerde dolaşmaya gitti. Asıl umulmadık kısmetin oralardadır; kimseciklerin bulunmadığı yerlerde bir şeyler bulunur. Gavroche, insanların olduğu bir yere kadar uzandı; burasını Austerlitz Köyü’ne benzetti. Daha önceki avare gezintilerinden birinde, burada, içinde ihtiyar bir adamla ihtiyar bir kadının dolaştığı eski bir bahçe ile bu bahçede oldukça işe yarar bir elma ağacı görmüştü. Bu elma ağacının yanında sıkıca kapatılmamış bir çeşit yemişlik vardı ki buradan bir elma tırtıklamak mümkündü. Bir elma, akşam yemeğidir; bir elma, hayattır. Adem’in mahvına sebep olan şey Gavroche’u kurtarabilirdi. Bahçenin yanından daracık, tenha bir yol geçiyordu. Kenarları ileride yapılacak evler için ayrılmış, çalıların pervazladıgı bir yoldu bu. Bir çit bahçeyi yoldan ayırmaktaydı.

Gavroche, bahçeye doğru yöneldi; dar yolu buldu, elma ağacını tanıdı, yemişliğin yerini tespit etti, çiti inceledi. Çit demek, bir adımda aşılacak engel demektir. Gün batmak üzereydi, bir kedi bile yoktu sokakta, tam saatiydi. Gavroche, çiti aşmaya davrandı ama birden durdu. Bahçede konuşma sesleri vardı, çitin bir aralığından içeri baktı.

Gavroche’un iki adım ötesinde öbür tarafta, çitin hemen dibinde, tam geçmeyi düşündüğü deliğin onu çıkaracağı noktada, bir çeşit sıra meydana getiren yan yatmış bir taşın üzerinde bahçenin ihtiyar adamı oturuyor, onun karşısında da ayakta ihtiyar kadın duruyordu. Pek teklif tekellüf bilmeyen Gavroche kulak verdi.

- Mösyö Mabeuf! diyordu ihtiyar kadın.

- Mabeuf ha! diye düşündü Gavroche. Pek soytarıca bir isim bu.²¹

İhtiyar adam gözlerini yerden kaldırmadan cevap vermeye razı oldu:

- Ne var Plutarque Ana?

- Plutarque Ana! diye düşündü Gavroche. Soytarıca bir isim daha.

Plutarque Ana yine konuştu ve ihtiyar adam konuşmayı kabullenmek zorunda kaldı:

- Ev sahibi memnun değil.

- Nedenmiş o?

- Üç kira borcumuz var ona.

Üç ay sonra dört olacak.

- Sizi sokağa atacağını söylüyor.

- Giderim.

- Meyveci kadın parasını istiyor. Bundan böyle odun demetlerini vermek niyetinde değil. Neyle ısınacaksınız bu kış? Hiç odununuz olmayacak.

- Güneş var ya.

- Kasap da veresiyeyi kesti, et vermeye yanaşmıyor artık.

- İyi ediyor. Eti güç hazmediyorum zaten. Çok ağır geliyor.

- Ne yiyeceğiz akşam yemeğinde?

- Ekmek.

- Ekmekçi borca karşılık bir miktar para istiyor, para yoksa ekmek de yok diyor.

- Öyle olsun bakalım.

- Peki ne yiyeceğiz?

- Elma ağacındaki elmalar var ya.

- Fakat efendim, böyle parasız pulsuz yaşanmaz ki.

- Ne yapayım, yok param.

İhtiyar kadın çekip gitti, adam yalnız kaldı. Düşünmeye başladı. Gavroche da beri yanda düşünüyordu. Neredeyse gece oluyordu.

Gavroche’un düşüncesinin ilk sonucu, çiti aşmak yerine, altına çökmek oldu. Çalıların alt tarafında dallar biraz aralanıyordu.

- Bak hele, yatacak bir yer! diye içinden haykırdı Gavroche ve oracığa büzülüverdi. Sırtı neredeyse Mabeuf Baba'nın sırasına değiyordu. Seksenlik ihtiyarın nefes alışını duyuyordu.

Böylece akşam yemeği yerine uyku çekmeye çalıştı.

Kedi uykusuydu bu, tek gözle uyunan uyku. Bir yandan kestirirken bir yandan da gözlüyordu Gavroche.

Alacakaranlık, gökyüzünün beyazlığı toprağı ağartmakta ve iki sıra karanlık çalı dizisi arasındaki dar yol, kurşuni bir çizgi meydana getirmekteydi.

Birdenbire bu ağarık şerit üzerinde iki siluet belirdi.

Biri önde gidiyor, öbürü biraz mesafeyle onun gerisinden geliyordu.

Gavroche:

- İşte sana iki yaratık, diye homurdandı.

Birinci siluet yaşlı bir şehirliye benziyordu; beli bükük, düşünceli, pek sade giyimliydi, yaşından ötürü ağır ağır yürüyor, akşamın yıldızları altında keyfince geziniyordu.

İkinci siluet ise dimdik, sağlam ve inceydi. Adımlarını önde gidenin adımlarına göre ayarlıyordu ama ağır yürüyüşünde yine de bir yumuşaklık ve çeviklik hissediliyordu. Bu siluette, vahşi ve endişe verici bir şeylerle birlikte, o zamanlar şık denen kişilere mahsus bütün kılık kıyafet, bütün çalım ve eda mevcuttu; şapkası biçimliydi, redingotu siyahtı ve iyi dikilmişti, herhalde iyi kumaştandı ve belini sımsıkı sarıyordu. Başı güçlü bir zarafetle dikiliyor ve şapkasının altında, alacakaranlıkta, solgun bir delikanlı profili fark ediliyordu. Bu profilin ağzında bir gül vardı. Bu ikinci silueti Gavroche gayet iyi tanıyordu: Montparnasse’tı bu.

Ötekine gelince, olsa olsa onun yaşlı bir adamcağız olduğunu söyleyebilirdi, o kadar.

Gavroche derhal gözetlemeye koyuldu.

Bu iki yolcudan birinin, ötekisi hakkında bazı tasarıları olduğu açıkça belli oluyordu. Gavroche’un yeri, olup bitecekleri görmeye pek elverişliydi. Yataklık, tam zamanında bir gözetleme yeri haline gelmişti.

Montparnasse’ın böyle bir saatte, böyle bir yerde av peşinde olması ürkütücü bir şeydi. Gavroche, sokak çocuğu yüreğinin yaşlı adama karşı merhametle dolup taştığını hissediyordu.

Ne yapmalı? İşe karışmalı mı? Bir güçsüzün başka bir güçsüze yardıma koşması! Montparnasse için gülünecek bir şeydi bu. Gavroche, on sekiz yaşındaki bu korkunç haydut için önce ihtiyarın, sonra da çocuğun yutulacak iki lokmadan başka bir şey olmadığını açıkça kabul ediyordu.

Gavroche böyle düşünüp taşınırken saldırı -ani ve kalleşçe-gerçekleşiverdi. Kaplanın yabaneşeğine, örümceğin sineğe saldırışıydı bu. Montparnasse hiç beklenmedik bir anda ağzından gülü atıp yaşlı adamın üstüne atladı, yakasına yapıştı ve sıkıca kavrayıp kenetlendi. Gavroche bir çığlık atmaktan kendini güçlükle alıkoydu. Bir süre sonra bu iki kişiden biri öbürünün altında bitkince hırlıyor, debeleniyordu; kaya gibi bir diz göğsünün üzerine binmişti. Ne var ki, durum hiç de Gavroche’un sandığı gibi değildi. Yerde yatan Montparnasse, üstte duransa yaşlı adamcağızdı. Bütün bunlar Gavroche’un birkaç adım ötesinde olup bitmişti.

Darbeyi yiyen yaşlı adam, buna karşılık vermişti; ve öyle şiddetli bir karşılık vermişti ki, göz açıp kapayıncaya kadar kısa bir zamanda, saldıranla saldırıya uğrayan rol değiştirmişlerdi.

- İşte yaman bir malul gazi! diye düşündü Gavroche.

Ellerini çırpmaktan kendisini alamadı. Ama boşa giden bir alkış oldu bu. Yalnız birbiriyle meşgul, yalnız birbirini duyan ve mücadele içinde solukları birbirine karışan iki dövüşçüye ulaşamadı sesi bu alkışın.

Derken ses seda kesildi. Montparnasse debelenmeyi bıraktı. Gavroche, kendi kendine, “Öldü mü yoksa!” diyordu.

Yaşlı adamcağız ne bir kelime etmiş ne de bir feryat koparmıştı. Ayağa kalktı. Gavroche, onun Montparnasse’a:

- Kalk ayağa, dediğini duydu.

Montparnasse kalktı, ama adam onu tutuyordu.

Montparnasse, bir koyun tarafından yakalanmış bir kurt gibi mahcup ve öfkeliydi.

Gavroche bakıyor, dinliyor, elinden geldiğince gözlerini kulaklarıyla takviye etmeye çalışıyordu. Son derecede eğleniyordu.

Böyle bir olay karşısında vicdanı sızlayan bir seyirci olmanın mükâfatını gördü. Karanlıkta âdeta trajik bir edaya bürünen bir konuşmanın havada uçuşan şu sözlerini yakalamayı başardı.

Yaşlı adam soruyor, Montparnasse cevap veriyordu.

- Kaç yaşındasın sen?

- On sekiz.

- Güçlü kuvvetli ve sağlıklısın. Niçin çalışmıyorsun?

- Çalışmak canımı sıkıyor.

- Mesleğin nedir?

- Haylazlık.

- Ciddi konuş. Sana bir yardımda bulunabilir miyim? Ne olmak istersin?

- Hırsız.

Bir sessizlik oldu. İhtiyar derin bir düşünceye dalmış gibiydi. Hiç kımıldamadan duruyor, Montparnasse’ı da bırakmıyordu.

Kuvvetli ve çevik genç haydut, zaman zaman tuzağa yakalanmış bir hayvan gibi debelenmeye başlıyordu. Silkeleniyor, çelme atmayı deniyor, kollarını bacaklarını çılgınca eğip büküyor, kurtulmaya çalışıyordu.

Yaşlı adam hiç de bunların farkında görünmüyor, mutlak bir gücün umursamaz hâkimiyetiyle, tek eliyle delikanlının iki kolunu birden tutuyordu.

Yaşlı adam, bir süre dalgın durduktan sonra, gözlerini Montparnasse’a dikerek sesini yavaşça yükseltti ve bulundukları karanlığın içinden ona debdebeli bir nutuk çekti. Gavroche bir hecesini bile kaçırmadı bu nutkun:

- Evladım, tembelliğinle sen kendini yaşayışların en zorlusu içine sokuyorsun. Ya! Demek haylaz ilan ediyorsun kendini! Öyleyse hazır ol çalışmaya. Korkunç bir makine gördün mü sen hiç? Hadde makinesi derler ona. Sakınmak gerektir ondan, sinsi ve yırtıcı bir şeydir o, ceketinin eteğini kapsa, seni olduğun gibi çeker içine alır. Aylaklık da tıpkı bu makine gibidir. Henüz vakit varken dur ve kurtar kendini! Yoksa işin bitiktir, çok geçmeden çarkların arasında olacaksın. Bir kere yakalandın mı, hiçbir şey umma artık. Yorul tembel, yorul! Durup dinlenmek yok artık. Amansız çalışmanın demirden eli yakaladı seni bir defa. Hayatını kazanmak, bir iş sahibi olmak, bir görevi yerine getirmek istemiyorsun demek! Başkaları gibi olmak senin canını sıkıyor! Pekâlâ! Başka türlü olursun sen de! Çalışma kanundur; onu sıkıcı bulup reddeden, onu ceza olarak kabul edecektir. İşçi olmak istemiyorsun, öyleyse köle olacaksın. İş, sizi bir yanda serbest bırakıyorsa, bu ancak öbür yanda yakanıza yapışmak içindir; onun dostu olmak istemediğine göre, angaryacısı olacaksın. Ya! Demek insanların namuslu yorgunluğunu istemiyorsun, öyleyse lanetlenmişlerin teriyle terleyeceksin. Başkalarının şarkı söylediği yerde, sen hırlayacaksın. Uzaktan, aşağıdan başka insanların çalıştığını görecek, istirahat ettiklerini sanacaksın. Çiftçi, hasatçı, gemi tayfası, demirci sana ışıklar içinde bir cennetin ebedi bahtiyarlığa ermiş kişileri gibi görünecekler. Ne nurdur saçılan etrafa örsten! Çift sürmek, ekinleri demet yapıp bağlamak sevincin ta kendisidir. Rüzgârda hür giden kayık ne şenliktir! Oysa, sen tembel, kazma salla, sürüklen, yuvarlan, yürü! Çek koşum bağını; cehennem arabasına koşulmuş yük hayvanısın işte! Hiçbir şey yapmamaktı değil mi amacın? Peki öyleyse! Bir haftan, bir günün, bir saatin bile eziyetsiz geçmeyecek. Hiçbir şeyi sıkıntısız kaldıramayacaksın. Geçecek her dakika, adalelerini çatlatacak. Başkaları için tüy olan şey, senin için kaya olacak. En basit şeyler bile senin için sarplaşacak. Gitmek, gelmek, nefes almak birer korkunç yük olacak. Ciğerlerin yüz okkalık bir yük gibi gelecek sana. Buradan değil de şuradan yürümek, çözülmesi gereken bir mesele halini alacak. Dışarı çıkmak isteyen bir kimse için kapısını itmek yeter, bunu yaptı mı tamam, dışarıdadır. Halbuki sen dışarı çıkmak istersen duvarı delmek zorunda kalacaksın. Sokağa çıkmak için herkes ne yapar? Merdiven iner; sen ise yatağının çarşaflarını yırtacak, ondan parça parça bir ip yapacak, sonra pencereden geçip kendini bu iple sarkıtacaksın; vakit gece olacak, fırtınada, yağmurda, kasırgada yapacaksın bu işi ve eğer ipin kısa gelirse, inmek için ancak bir tek çaren olacak: düşmek. Gelişigüzel düşmek, uçuruma, herhangi bir yükseklikten ve neyin üstüne? Aşağıda olan meçhulün üstüne. Ya da yanmayı göze alıp bir baca borusuna tırmanacaksın; ya da boğulmayı göze alıp bir lağım yolunda sürüneceksin. Örtülüp gizlenmesi gereken deliklerden, günde belki yirmi kere çıkarılıp yerine konulması icap eden taşlardan, ot döşeğin içinde saklanacak sıva döküntülerinden hiç söz etmiyorum sana. Bir kilit çıkar insanın karşısına; burjuvanın cebinde bir çilingirin yaptığı bir anahtar vardır. Halbuki sen eğer o kilidi açıp öte yana geçmek istiyorsan, müthiş bir şaheser yaratmaya mecbursundur. Büyük bir metelik alacaksın, bunu ortadan iki levha halinde keseceksin. Hangi aletlerle mi? Onları sen icat edeceksin. Senin bileceğin bir iş bu. Sonra bu iki levhanın içlerini oyacak, fakat dışlarına bir şey olmamasına dikkat edeceksin; ve birbirlerine tıpkı bir kutuyla kapağı gibi sıkıca uymalarını sağlayacak şekilde kenarlarına çepeçevre bir burgu yolu açacaksın. Altı üstü böyle vida gibi burulunca hiç kimse bir şey anlamaz. Gözcüler için -çünkü göz altında tutulacaksın- büyük bir metelik olacaktır bu; senin içinse bir kutu. Ne koyacaksın bu kutunun içine? Bir küçük çelik parçası. Üzerinde dişler açacağın ve böylece bir testere haline gelecek olan bir saat zembereği. Bir toplu iğne boyunda olan ve bir meteliğin içinde gizlenen bu testereyle kilidin dilini, sürgünün demirini, asma kilidin kulbunu ve zincirinin bacağındaki halkasını keseceksin. Bu şaheser yaratıldıktan, bu harika tamamlandıktan, bütün bu sanat, maharet, ustalık ve sabır mucizeleri gösterildikten sonra, bunların failinin sen olduğun öğrenildiği takdirde mükâfatın ne olur bilir misin? Zindan. İşte geleceğin. Tembellik, zevku sefa, ne uçurumdur bunlar! Hiçbir iş yapmamak, uğursuz bir karardır, bunu anlıyor musun? Toplumun sırtından aylak aylak yaşamak! Hiçbir işe yaramamak, yani muzır bir mahluk olmak! Bu, insanı dosdoğru sefaletin dibine götürür. Vay parazit olmak isteyenin haline! Bir zararlı böcek olur o. Ya! Çalışmak hoşuna gitmiyor öyle mi? Ya! Demek iyi yemekten, iyi içmekten, iyi uyumaktan başka bir şey düşünmüyorsun. Öyleyse su içecek, kara ekmek yiyecek; kollarına, bacaklarına zincirler perçinlenmiş olarak bir tahtanın üzerinde uyuyacak, geceleri bunların soğuğunu etinde duyacaksın. Bu zincirleri kırıp kaçarsın. Güzel. O zaman, çalıların arasında yüzükoyun sürünecek, orman hayvanları gibi ot yiyeceksin. Ve yeniden yakalayacaklar seni. O vakit bir yeraltı hücresinde, duvara bağlanmış olarak yıllarca kalacaksın, su içmek için testini el yordamıyla arayıp bulacak, köpeklerin bile yemeyeceği, karanlıkların iğrenç ekmeğini dişleyip senden önce kurtların yemiş olacağı baklaları yiyeceksin. Bir mahzende tespihböceği olacaksın. Ah! Acı kendine sefil çocuk, genceciksin, daha yirmi yıl bile yok ki sütananın sütünü emiyordun. Ve anan da şüphesiz sağdır hâlâ! Yalvarırım dinle beni. Halis yünlü siyah kumaştan elbiseler, cilalı iskarpinler giymek, saçlarını kıvırttırmak, buklelerine güzel kokulu yağlar sürmek, kızların, kadınların hoşuna gitmek, güzel olmak istiyorsun. Saçların dibinden kesilecek, kırmızı kazak ve tahta pabuçlar giyeceksin. Parmağına yüzük takmak istiyorsun, boynunda lale taşıyacaksın. Bir kadına baktın mı, sırtına bir sopa inecek. Ve oraya yirmi yaşında girip elli yaşında çıkacaksın! Gepgenç, pespembe, terütaze, gözlerin pırıl pırıl, dişlerin bembeyaz, güzel delikanlı saçlarınla girecek; bitkin, kamburlaşmış, buruşmuş, dişlerin dökülmüş, çirkin ve ak saçlı olarak çıkacaksın! Ah! Zavallı çocuğum, yanlış yol tutmuşsun, haylazlık kötü öğüt veriyor sana; işlerin en çetini hırsızlıktır, inan bana ve bu eziyetli tembellik işine girme. Namussuz olmak kolay değildir. Namuslu insan olmak daha az zahmetlidir. Hadi şimdi git ve sana söylediklerimi düşün. Ha, sonra ne istiyordun sen benden? Kesemi mi? Al işte.

İhtiyar, Montparnasse’ı bırakarak para kesesini onun avucuna koydu. Montparnasse, önce keseyi şöyle bir tarttı, sonra sanki onu aşırmış gibi, aynı mekânik ihtiyatkârlıkla yavaşça redingotunun arka cebine kaydırıverdi.

Bütün bunlar olup bittikten sonra, yaşlı adam arkasını dönüp sakin sakin gezintisine devam etti.

- Dangalak, diye mırıldandı Montparnasse.

Kimdi bu adamcağız? Kim olduğunu şüphesiz tahmin etmiştir okuyucu.

Şaşkınlıktan donakalan Montparnasse, adamın alacakaranlıkta kayboluşunu seyretti. Bu seyir hiç de hayrına olmadı onun.

Yaşlı adam uzaklaşırken Gavroche yaklaşıyordu.

Sokak çocuğu, şöyle bir yan bakışla, belki de uyumuş olan Mabeuf Baba'nın hâlâ sıranın üzerinde oturduğuna emin olduktan sonra çalılıktan çıkmış ve hareketsiz duran Montparnasse’ın arkasından karanlıkta sürünmeye başlamıştı. Böylece görülmeden, duyulmadan Montparnasse’a kadar sokuldu, elini onun halis yünlü siyah kumaştan redingotunun arka cebine usulcacık daldırdı, para kesesini yakaladı, elini geri çekti ve yine sürüne sürüne karanlıklar içinde bir yılan gibi sıvışıverdi. Tetikte olmak için bir sebep görmeyen ve hayatında ilk defa olarak düşünen Montparnasse, hiçbir şeyin farkına varmadı. Gavroche, Mabeuf Baba'nın bulunduğu yere dönünce, para kesesini çitin üzerinden attı ve tabana kuvvet kaçıp uzaklaştı.

Kese Mabeuf Baba’nın ayağının dibine düştü. Sarsıntı onu uyandırdı.

Eğilip para kesesini yerden aldı.

Hiçbir anlam veremedi ve keseyi açtı.

İki bölmeli bir keseydi bu. Bölmelerden birinde biraz ufak bir para, öbüründeyse altı Napolyon vardı.

Şaşkına dönen Mösyö Mabeuf, keseyi hizmetçisine götürdü.

Plutarque Ana:

- Gökten düştü bu mutlaka, dedi.

BEŞİNCİ KİTAP

Sonu Başlangıcına Benzemiyor

I
YALNIZLIK VE KIŞLA BİR ARADA

Cosette’in dört beş ay öncesine kadar alabildiğine şiddetli, alabildiğine canlı olan kalp ağrıları, o kendisi pek farkında olmadığı halde, artık nekahet dönemine girmiş bulunuyordu. Tabiat, ilkbahar, gençlik, baba sevgisi, kuşların ve çiçeklerin neşesi böylesine bakir, böylesine genç olan bu ruha yavaş yavaş, günden güne, damla damla, âdeta unutmaya benzeyen bilinmez bir şeyler aşılamaktaydı. Bu ruhtaki ateş büsbütün sönüyor muydu acaba? Yoksa sadece üzerinde kül tabakaları mı oluşuyordu? Gerçek şu ki, Cosette hemen hemen hiçbir acı, hiçbir yanma duymaz olmuştu içinde artık.

Bir gün birdenbire aklına Marius geldi. “Hayret!” dedi kendi kendine, “artık hiç düşünmüyorum onu.”

Cosette aynı hafta içinde, parmaklıklı bahçe kapısının önünden pek yakışıklı bir mızraklı süvari subayının geçtiğini gördü. İncecik belli, göz alıcı üniformalı, genç kız yanaklı, kılıcı koltuğunda, bıyıkları pomatlı, şapkası cilalı bir subaydı bu. Üstelik de sarı saçları, dimdik ileri bakan mavi gözleri, yuvarlak, kibirli, küstah ve güzel bir yüzü vardı; tam zıttıydı Marius’un. Ağzında bir yaprak sigarası taşıyordu. Cosette, bu subayın büyük ihtimalle, kışlası Babylone Sokağı’nda bulunan alaydan olduğunu düşündü.

Ertesi gün Cosette, subayın yine oradan geçtiğini gördü. Saatini tespit etti.

O andan sonra hemen her gün subayın geçtiğini gördü Cosette. Tesadüf müydü ne?

Subayın arkadaşları, bu “bakımsız” bahçede, bu rokoko tarzı çirkin parmaklığın gerisinde, yakışıklı teğmenin geçişi sırasında hemen daima orada bulunan güzel bir yaratığın varlığını fark ettiler. Okuyucunun hiç de yabancısı olmadığı bir kişiydi bu yakışıklı teğmen; adı Theodule Gillenormand’dı.

Arkadaşları ona, “Baksana! Yolunu gözleyen bir küçükhanım var, hele bir bakıver ona,” diyorlardı.

“Bana bakan bütün kızlara bakacak vaktim mi var benim?” diye karşılık veriyordu mızraklı süvari.

Bu olup bitenler, tam da Marius’un vahim bir şekilde can çekiştiği ve “Ölmeden önce bir defacık olsun görebilsem onu! ” dediği zamana rastlıyordu. Dileği gerçekleşip de Cosette’i o sırada bir mızraklı süvari subayına bakarken görseydi, tek bir kelime bile söyleyemez, acısından oracıkta son nefesini verirdi.

Kabahat kimde? Hiç kimsede değil.

Marius üzüntüye gömülen ve orada kalan mizaçta insanlardandı; Cosette ise üzüntüye dalan, ama orada kalmayıp çıkanlardandı.

Üstelik de Cosette, hayatının tehlikeli bir anını yaşıyordu. Bir başına bırakılmış bir kadının hayalleri veya yalnız bir genç kızın gönlü, tesadüfe göre ya bir mermer sütun başlığına ya da bir meyhane direğine sarılan asma filizlerine benzer. Her öksüz kız için çabuk geçen, ama etkili bir andır bu; kız, ister fakir olsun ister zengin, fark etmez çünkü zenginlik kötü seçime engel değildir; pek parlak bir izdivaç da uygunsuz olabilir. Hakiki uygunsuzluk ruhların uygunsuzluğudur. Hiç tanınmayan, isimsiz, asaletsiz, senetsiz pek çok delikanlı, büyük duyguların, büyük fikirlerin mabedine desteklik eden bir mermer sütun başlığı olduğu halde; her arzusuna nail olmuş, zengin, çizmeleri parlak, sözleri cilalı filanca sosyete erkeği, dışarıdan değil de içeriden, yani yalnızca kadınlara dönük yanından bakıldığında haşin, kirli ve sefih ihtirasların karanlık musallatlığı altında kafasız bir kütük, bir meyhane direğidir.

Ne vardı Cosette’in ruhunda? Durulmuş yahut uyumuş ihtiras; kararsız halde aşk; berrak, parlak, belli bir derinlikte bularak, daha aşağılarda karanlık bir şey. Yüzeyde yakışıklı subayın hayali akisleniyordu. Derinde -en dipte- bir hatıra var mıydı acaba? Belki Cosette bunu bilmiyordu.

Tam bu sırada beklenmedik bir olay meydana geldi.

II
COSETTE'İN KORKULARI

Nisan ayının ilk yarısında Jean Valjean bir seyahat yaptı. Bilindiği gibi, çok uzun aralıklarla ara sıra yaptığı bir şeydi bu. Bir ya da en çok iki gün evde duruyordu. Nereye gidiyordu? Hiç kimse, hatta Cosette bile bilmiyordu bunu. Yalnız bir kez, bu gidişlerden birinde Cosette, köşesinde Planchette Çıkmazı adını okuduğu küçük bir çıkmaz sokağın başına kadar arabada ona eşlik etmişti. Jean Valjean orada inmiş ve araba Cosette’i tekrar Babylone Sokağı’na götürmüştü. Genellikle, evde para eksikliği duyulmaya başladığı zamanlar yapıyordu Jean Valjean bu küçük seyahatleri.

Evet, Jean Valjean evde yoktu. Giderken, “Üç gün sonra döneceğim,” demişti.

Akşam salonda yalnız başınaydı Cosette. Sıkıntısını gidermek için piyanosunu açmış, müziğin belki en güzel parçası olanı, Euryanthe’ın²²Ormanda Kaybolan Avcılar korosunu çalmaya ve sesiyle de eşlik etmeye başlamıştı. Bitirdiği zaman düşünceye dalıp kaldı.

Birdenbire sanki bahçede birisi yürüyormuş gibi geldi ona.

Babası olamazdı bu, o yoktu; Toussaint de olamazdı çünkü yatmıştı. Gecenin saat onuydu.

Salon penceresinin kapalı olan kepenginin yanına gidip kulağını dayadı.

Bir erkeğin ayak sesine benzetti bunu, yürüyen kimse çok yavaş yürüyordu.

Hızla birinci kattaki odasına çıktı, kepenkten yapılmış bir vasistası açıp bahçeye baktı. Dolunay vaktiydi. Her yer gündüz gibi görünüyordu.

Kimseler yoktu ortada.

Cosette pencereyi açtı. Bahçe sakin ve sokağın görülebilen kısmı her zamanki gibi ıssızdı.

Cosette yanılmış olduğunu düşündü, o sesi duyduğunu sanmıştı. Weber’in harikulade korosunun yarattığı bir kuruntu olmalıydı bu. Gerçekten de bu koro parçası, düşüncenin önünde ürkütücü derinlikler açar, gözlerde baş döndürücü bir ormanın titreyişlerini canlandırır ve insan, alacakaranlıkta hayal meyal görülen avcıların ayakları altında ezilen kuru dalların çıtırtılarını duyar.

Cosette daha fazla durmadı bu olayın üstünde.

Zaten yaratılışça pek öyle ürkek bir insan değildi. Yalınayak gezen, maceracı ve bohem bir kadın kanı dolaşıyordu damarlarında. Hatırlanacağı gibi, güvercin olmaktan çok Tarla Kuşu’ydu o. Özünde vahşi ve cesurdu.

Ertesi gün daha erken bir saatte, gün batarken bahçede dolaşıyordu. Zihnini meşgul eden belirsiz birtakım düşünceler arasında, zaman zaman, bir gün öncekine benzer bir ses duyar gibi oluyordu. Karanlıkta, pek uzağında olmayan ağaçların altında birisi yürüyordu sanki. Fakat Cosette, kendi kendine kımıldayan iki dalın birbirine sürtünmesinin tıpkı otlarda yürüyen ayak sesine benzer bir ses çıkardığını düşünerek aldırış etmiyordu buna. Gözüne çarpan bir şey de yoktu zaten.

“Çalılık”tan çıktı, köşkün kapı sahanlığına varmak için küçük bir çimenlikten geçmesi gerekiyordu. Cosette sık çalılıktan çıktığında, arkasından yükselen ay onun gölgesini önüne, çimenliğin üstüne serdi.

Cosette, birden dehşetle donakaldı.

Ay, çimenlerin üstüne, onun gölgesinin yanına pek korkunç, pek dehşet verici bir başka gölge, başında yuvarlak bir şapka olan bir gölge daha resmetmekteydi.

Cosette’in birkaç adım gerisinde, çalılığın ucunda ayakta duran bir adamın gölgesi gibiydi bu.

Cosette, bir dakika kadar seslenmek, bağırmak, çağırmak, kımıldamak, başını çevirmek gücünü kendinde bulamadan olduğu yerde kalakaldı. Sonunda olanca cesaretini topladı ve kararlı bir şekilde geriye döndü.

Kimseler yoktu.

Yere baktı. Gölge kaybolmuştu.

Tekrar çalılığa girdi, köşe bucağı korkusuzca araştırdı, demir parmaklığa kadar gitti, hiçbir şey bulamadı.

Gerçekten buz kesmiş hissediyordu kendisini. Yine bir halüsinasyon muydu bu? Hayret! İki gün üst üste! Bir halüsinasyon hadi neyse, ama iki tanesi? İşin kaygı verici yanı, gölgenin kesinlikle bir hayalet olmayışıydı. Hayaletler hiç de yuvarlak şapka giymezler.

Ertesi gün Jean Valjean geldi. Cosette, işitip gördüğünü sandığı şeyi ona da anlattı. Endişelerinin yatıştırılmasını, babasının omuz silkip ona, “Sen çılgın bir küçük kızsın,” demesini bekliyordu.

Oysa Jean Valjean kaygılı bir hal aldı.

- Hiçbir şey olmasa gerek, dedi ona.

Sonra bir bahaneyle onun yanından ayrılıp bahçeye çıktı. Cosette, onun büyük bir dikkatle parmaklığı incelediğini gördü.

Geceleyin, Cosette uykusundan uyandı. Bu kez emindi artık, pencerenin altında, sahanlığın yakınında birisinin yürüdüğünü açık seçik duyuyordu. Hemen koşup vasistasını açtı. Gerçekten de elinde iri bir sopa tutan bir adam vardı bahçede. Tam haykırmak üzereydi ki, ay adamın yüzünü yandan aydınlattı. Babasıydı bu. Kendi kendine, “Demek iyice kaygılanmış,” diyerek yeniden yatağına yattı.

Jean Valjean, o ve onu takip eden iki geceyi bahçede geçirdi. Cosette, penceresinin deliğinden onu gördü.

Üçüncü gece ay küçülmeye, daha geç doğmaya başlamıştı. Sabah saat bir sularıydı ki genç kız, gürültülü bir kahkaha ve ardından babasının kendisini çağıran sesini duydu:

- Cosette!

Yataktan fırladı, sırtına sabahlığını geçirdi ve penceresini açtı. Babası aşağıda, çimenliğin üzerindeydi.

- İçini rahatlatmak için uyandırdım seni, dedi. Bak, işte senin yuvarlak şapkalı gölgen.

Jean Valjean bunu söylerken, ayın çimenin üzerine düşürüp şekillendirdiği ve gerçekten de yuvarlak şapkalı bir adam hayaletine oldukça benzeyen bir gölgeyi gösteriyordu Cosette’e. Komşu damlardan birinde yükselen sacdan, başlıklı bir baca borusunun meydana getirdiği bir siluetti bu.

Cosette de gülmeye başladı, kafasındaki bütün o karanlık ihtimaller dağıldı ve ertesi gün, babasıyla kahvaltı ederken, baca borusu gölgelerinin kol gezdiği uğursuz bahçeyle eğlendi durdu.

Jean Valjean, yeniden iyice rahatladı. Cosette’e gelince, o, baca borusunun, gördüğü yahut gördüğünü sandığı gölge istikametinde olup olmadığını ve gökte ayın aynı yerde bulunup bulunmadığını hiç düşünmedi. Suçüstü yakalanmaktan korkan ve gölgesine bakıldığında hemen geri çekilen bir baca borusunun bu acayipliği üzerinde hiç durmadı. Çünkü Cosette arkasını döndüğü zaman gölge silinmişti ve o, bunun böyle olduğundan hiç şüphe etmemişti. Cosette’in içi iyice ferahladı. İspatlama ona tam ve kesin görünüyordu, akşamları ya da geceleri bahçede yürüyen birinin olabileceği düşüncesi kafasından silindi.

Ne var ki birkaç gün sonra yeni bir olay meydana geldi.

III
TOUSSAINT'İN YORUMLARI
COSETTE'İN KORKULARINI ARTIRIYOR

Bahçeden sokağa açılan parmaklıklı kapının yanında bir taş sıra vardı. Gerçi bu sırayı bir gürgen fidanı, meraklı kişilerin bakışlarından saklıyordu, ama yine de sokaktan geçen birinin kolu, parmaklığın ve gürgen fidanının arasından uzanarak bu sıraya ulaşabilirdi.

Yine bu nisan ayının bir akşamı, Jean Valjean dışarı çıkmıştı. Cosette, güneş battıktan sonra sözü geçen sıranın üzerine oturmuştu. Rüzgâr ağaçların arasında hızını gittikçe arttırıyor, Cosette düşünüyordu. Sebepsiz bir hüzün sarıyordu onu yavaş yavaş, akşamın verdiği ve kim bilir belki de bu saatte aralık duran mezarın sırrından gelen karşı konulmaz bir hüzündü bu.

Kim bilir, belki de Fantine vardı bu karanlığın içinde.

Cosette ayağa kalktı, çiyle ıslanmış otların üzerinde ağır ağır yürüyerek bahçede bir tur attı. Daldığı bir çeşit melankolik uyurgezerlik içinde kendi kendine, “Bu saatte bahçede dolaşmak için gerçekten de tahta pabuçlar gerek. İnsan nezle olur yoksa,” diyordu.

Tekrar sıraya döndü.

Tam oturacaktı ki, az önce kalktığı yerde oldukça büyük bir taş gördü; az önce orada olmadığı muhakkaktı bu taşın.

Cosette, bunun ne demek olduğunu kendine sorarak taşı gözden geçirdi. Birden bu taşın oraya kendi başına gelemeyeceği, birinin onu oraya koymuş olduğu, yani bir kolun parmaklıklı kapıdan içeriye uzandığı fikri çaktı kafasında. Bu fikir onu korkuttu. Bu defaki sahici bir korku oldu. Taş orada duruyordu. Şüphe etmeye imkân yoktu. Taşa dokunmadı, arkasına bakmaya bile cesaret edemeden kaçtı, eve sığındı ve hemen kapı sahanlığının pencereli kapısının kepengini kapadı, kol demirini taktı ve sürgüsünü sürdü. Toussaint’e:

- Babam döndü mü? diye sordu.

- Henüz dönmedi matmazel.

(Toussaint’in kekeme olduğunu evvelce ilk ve son bir defa belirtmiştik. Bunu daha fazla belirtmemize izin verilsin. Bir kusurun müzik gibi notalandırılmasını hiç hoş bulmuyoruz.)

Jean Valjean, hep düşünceli duran, geceleri gezinen bir insandı. Çoğu zaman, ancak gece geç vakit eve dönüyordu.

Cosette devam etti:

- Toussaint, dedi, akşamları hiç olmazsa bahçeye bakan pencerelerin kepenklerini, kol demirleriyle iyice kapıyorsunuz, kepenkleri kapayan halkalara o demirden küçük şeyleri takıyorsunuz değil mi?

- A! Elbette matmazel, siz hiç merak etmeyin.

Toussaint bu işi hiç ihmal etmezdi, Cosette bunu gayet iyi biliyordu, ama yine de, “Burası o kadar ıssız bir yer ki!” diye ilave etmekten kendini alamadı.

- Orası doğru, dedi Toussaint. İnsanı gık bile diyemeden öldürürler burada valla! Kaldı ki mösyö de evde değil geceleri. Ama siz hiç korkmayın matmazel, pencereleri kale kapısı gibi kapıyorum. Yapayalnız kadınlar! Elbette ürker insan! Düşünebiliyor musunuz? Geceleyin birtakım adamlar odanıza girip, “Sakın sesini çıkarma!” diyorlar size ve boğazınızı kesmeye kalkışıyorlar. Ölmek bir şey değil, ölmesine ölünür, nasıl olsa öleceğimizi biliyoruz, ama bu adamların size dokunduklarını hissetmek iğrenç. Hem sonra bıçakları da mutlaka kördür onların! Aman Tanrım!

- Susun, dedi Cosette. Sıkıca kapayın her tarafı.

Toussaint’in ayaküstü uydurduğu melodramdan ve belki de ikide bir aklına gelen bir hafta önceki görüntülerden dehşete düşen Cosette, kadına, “Öyleyse git de bak bakalım sıranın üstündeki taşa!” demeye cesaret edemedi bile; bahçe kapısı tekrar açılınca “adamlar” içeri dalıverirler diye ödü kopuyordu. Toussaint’e her tarafın kapısını, penceresini güzelce kapattırdı, bodrumdan tavan arasına kadar bütün evi gözden geçirtti, odasına kapandı, sürgülerini sürdü, karyolasının altına baktı, yattı ve kötü bir uyku uyudu. Bütün gece rüyasında o taşın dağ gibi kocaman oluşunu ve mağaraya dönüşmesini gördü durdu.

Güneş doğarken uyandı Cosette. Doğan güneşin özelliğidir; geceki korkularımıza güldürür bizi ve bu gülüş daima duyduğumuz korkunun büyüklüğüyle aynı ölçüdedir. Cosette de, güneş doğarken uyanınca korkusunu bir kâbus gibi gördü ve içinden, “Neler de vehmettim ben? Geçen hafta, gece bahçede duyduğumu sandığım ayak seslerine benziyor bu da! Tıpkı baca borusunun gölgesi gibi! Ödleğin biri mi oluyorum artık ne?” Kepenklerinin çatlaklarında parıldayıp damaskodan perdeleri kızıla boyayan güneş, ona öylesine güven ve huzur verdi ki, düşüncesinden her şey, hatta o taş bile silinip gitti.

“Bahçede yuvarlak şapkalı adam olmadığı gibi, sıranın üstünde de taş filan yoktu, ötekiler gibi taşı da ben hayal ettim.”

Giyindi, bahçeye indi, sıraya doğru koştu ve birden vücudundan soğuk bir ter boşandığını hissetti. Taş orada duruyordu.

Ama kısa bir an sürdü bu his. Geceleyin korku olan şey gündüzleri merak halini alır.

- Adam sen de, dedi, hele bir bakalım neymiş bu.

Oldukça büyük olan taşı kaldırdı. Taşın altında mektuba benzer bir şey vardı.

Beyaz bir zarftı bu. Cosette hemen aldı onu. Ne ön tarafında adres ne de arka tarafında mühür vardı. Gerçi zarf açıktı, ama boş değildi. İçinde bazı kâğıtlar fark ediliyordu.

Cosette bunları karıştırdı. Korku değildi bu artık, merak da değildi; bir kaygı başlangıcıydı.

Cosette, zarfın içindekileri çekip çıkardı. Her sayfası numaralanmış ve üzerine, Cosette’in düşündüğü gibi, oldukça güzel ve çok ince bir yazıyla birkaç satır yazılmış küçük bir defterdi bu.

Cosette bir isim aradı, yoktu; bir imza aradı, o da yoktu. Kime gönderilmişti peki bu? Herhalde kendisine olmalıydı, çünkü bir el bu paketi onun sırasına bırakmıştı. Kimden geliyordu acaba? Büyülenmiş gibiydi. Dayanılmaz bir şeydi bu. Gözlerini, elinde titreyen bu kâğıtlardan başka bir tarafa çevirmeye çalıştı, gökyüzüne baktı, sokağa baktı, tepeden tırnağa ışığa bulanmış akasyalara, komşu damlardan birinin üstünde uçuşan güvercinlere baktı, sonra bakışı birdenbire hızla el yazılarının üstüne indi ve neler yazdığını bilmesi gerektiğini düşündü.

Okudukları şunlardı:

IV
TAŞIN ALTINDAKİ KALP

Evrenin tek bir varlıkta toplanması ve tek bir varlığın Tanrı’ya ulaşana dek genişleyip yücelmesi - işte aşk budur.

——

Aşk, meleklerin yıldızlara selamıdır.

——

Aşkla üzülen, ruh ne kadar üzgün olur!

——

Tek başına bütün âlemi dolduran varlığın yokluğu ne büyük boşluktur! Ah! Sevilen varlığın tanrılaştığı ne kadar doğrudur. Her şeyin Babası, evreni ruh için, ruhu da aşk için yaratmış olmasaydı, besbelli Tanrı bundan kıskançlık duyardı.

——

Kurdelesi leylak renginde beyaz krepten bir şapkanın altında şöyle bir fark edilen bir tebessüm, ruhun hayaller sarayına girmesine yeter.

——

Her şeyin arkasında Tanrı vardır, ama her şey Tanrı’yı gizler. Eşya simsiyahtır, yaratıklar ışık geçirmezler. Bir varlığı sevmek, onu şeffaflaştırmaktır.

——

Bazı düşünceler duadan ibarettir. Öyle anlar vardır ki, beden ne vaziyette olursa olsun, ruh diz çökmüş durumdadır.

——

Ayrı düşmüş âşıklar, yokluk acısını bin bir hayalî şeyle avuturlar, ama bu hayalî şeylerin de bir gerçekliği vardır. Birbirlerini görmeleri engellenir, birbirlerine yazamazlar; ama onlar bir sürü haberleşme aracı bulurlar.

——

Kuşların cıvıltısını, çiçeklerin rayihasını, çocukların gülüşlerini, güneşin aydınlığını, rüzgârın iniltisini, yıldızların ışığını, bütün yaratılışı birbirlerine gönderirler. Niçin olmasın? Tanrı’nın bütün eserleri aşka hizmet etmek için yapılmıştır. Aşk, bütün tabiatı mesajlarını taşımakla görevlendirebilecek kadar güçlüdür.

——

Ey ilkbahar! Sen ona yazdığım bir mektupsun.

——

Gelecek, düşüncelerden çok daha fazla kalplerindir. Sevmek... İşte ebediyeti kaplayıp doldurabilecek tek şey. Sonsuzluğa tükenmezlik gerek.

——

Aşk, bizzat ruhla bir özdendir. Onunla aynı tabiattadır. Onun gibi tanrısal kıvılcımdır, onun gibi bozulmazdır, bölünmezdir, yok olmazdır. O, içimizde yanan bir ateştir, ölümsüzdür, sonsuzdur; hiçbir şey onu sınırlandıramaz, hiçbir şey söndüremez. İnsan kemiklerine kadar onun yandığını hisseder ve gökyüzünün derinliklerine dek ışığını yaydığını görür.

——

Ey aşk! Ey hayranlık! Birbirini anlayan iki düşüncenin, birbirinin yerini alan iki kalbin, birbirine işleyen iki bakışın büyük hazzı! Bana geleceksiniz değil mi mutluluklar? Yalnızlıklar içinde baş başa gezintiler! Işık saçan kutlu günler! Zaman zaman meleklerin hayatından bazı saatlerin kopup gittiğini ve bu dünyaya inerek insanların kaderi içinden geçtiğini düşünmüşümdür.

——

Tanrı, birbirlerini sevenlerin mutluluğuna, onlara sonsuz bir süre bahşetmekten başka bir şey ekleyemez. Bir aşk hayatından sonra, bir aşk ebediliği, bir artıştır gerçi; ama aşkın ruha verdiği tarife sığmaz bahtiyarlığın şiddetini daha bu dünyada arttırmak imkânsızdır, Tanrı için bile. Tanrı, gökyüzünün bütünlüğü; aşk, insanın bütünlüğüdür.

——

Bir yıldıza iki nedenle bakarsınız; ışıklı olduğu için ve sırrına nüfuz edilemez olduğu için. Halbuki yanı başınızda daha da tatlı bir ışıldama, daha da büyük bir sır vardır: kadın.

——

Kim olursak olalım, hepimiz nefes alıp veren bir varlığa sahibiz. O olmadı mı, nefessiz kalıp boğuluruz. O zaman insan ölür. Ama aşksızlıktan ölmek, büsbütün korkunç bir şeydir. Ruhun boğulmasıdır o.

——

Aşk, iki varlığı melekçe ve kutsal bir birlik içinde eritip kaynaştırdığı zaman, onlar için artık hayatın sırrı keşfedilmiş demektir. Onlar artık aynı kaderin iki kutbundan, aynı ruhun iki kanadından başka bir şey değildirler. Seviniz ve uçunuz!

——

Önünüzden geçen bir kadının sizi nura gark ettiği gün mahvoldunuz, seviyorsunuz demektir. Yapacağınız bir tek şey vardır artık: Onu ısrarla düşünmek; öylesine ısrarla ki, sonunda o da sizi düşünmek zorunda kalsın.

——

Aşkın başlattığını ancak Tanrı tamamlayabilir.

——

Hakiki aşk, kaybolan bir eldiven ya da bulunan bir mendil için yeise kapılır, sevince boğulur; vefakârlığı ve umutları için ebediliğe muhtaçtır. O, aynı zamanda hem sonsuz büyüklükten hem de sonsuz küçüklükten oluşur.

——

Taş iseniz mıknatıs olun; bitki iseniz aşk merdiveni olun; insan iseniz aşk olun.

——

Aşka hiçbir şey yetmez. İnsan mutluluğu elde eder, cenneti ister; cenneti elde eder, gökyüzünü ister.

——

Ey, siz ki seviyorsunuz! Bütün bunlar aşkın içinde vardır. Bulmasını bilin. Aşkta da gökyüzünde olduğu kadar seyir vardır, hatta gökyüzünde olmayan bir şey daha vardır: şehvet.

——

“O kız hâlâ Lüksemburg’a geliyor mu?” “Hayır mösyö.” “Bu kilisede dinliyor büyük ayini, değil mi?” “Artık gelmiyor.” “Hâlâ bu evde mi oturuyor?” “Taşındı.” “Nereye gitti acaba?” “Söylemedi.”

——

Ruhunun adresini bilmemek ne acı şey!

——

Aşkın çocuklukları, öbür ihtirasların küçüklükleri vardır. Yazıklar olsun insanı küçülten ihtiraslara! Şan olsun insanı çocuklaştıran ihtirasa!

——

Ne tuhaf şey, biliyor musunuz? Karanlık gece içindeyim ben. Biri var ki, giderken gökyüzünü de birlikte götürdü.

——

Ah! Yan yana yatmak aynı bir mezarda el ele ve karanlıklar içinde ara sıra usulca birbirimizin parmağını okşamak... Ebediyete ermem için bu yeterdi.

——

Siz, sevdiği için ıstırap çekenler, daha da fazla seviniz. Aşktan ölmek, aşkta hayat bulmaktır.

——

Seviniz. Yıldızlı, karanlık bir başkalaşma karışır bu işkenceye. Can çekişmenin içinde vecd de vardır.

——

Ey kuşların sevinci! Şakımalarının nedeni, yuvaları olmasıdır.

——

Aşk, cennet havasının göklerde teneffüs edilmesidir.

——

Derin duygulu kalpler, hikmetli düşünceler, hayatı Tanrı’nın onu yapmış olduğu gibi alınız; uzun bir sınamadır o, meçhul kadere nail sır ermez bir hazırlıktır. Bu kader, hakiki kader, mezara atılan ilk adımla başlar insan için. O zaman bir şeyler görünür insana ve o, kesin ve nihai olanı fark etmeye başlar. Kesin ve nihai olan... Bu söz üzerinde düşününüz. Yaşayanlar sonsuz olanı görürler; kesin ve nihai olan ancak ölülere görünür. Bu arada seviniz ve ıstırap çekiniz, ümit ediniz ve seyrediniz. Heyhat! Yalnız vücutları, şekilleri, görünüşleri sevmiş olanın vay haline! Ölüm hiçbir şey bırakmayacaktır onda. Ruhları sevmeye bakınız, onlara tekrar kavuşursunuz.

——

Yolda çok fakir bir seven delikanlıya rastladım. Şapkası eski, elbisesi yıpranmıştı; dirsekleri delinmişti; ayakkabılarına su, ruhuna yıldızlar giriyordu.

——

Ne ulu şeydir sevilmek! Ondan daha da fazla, ne ulu şeydir sevmek! İhtirasın zoruyla kalp kahramanlaşır. Halis olandan gayrı hiçbir şey bulunmaz onda; yüce ve ulu olandan gayrı hiçbir şeye dayanmaz o. Bir buzdağında bir ısırgan otu filizlenemeyeceği gibi, onda da değersiz bir düşünce filizlenemez. Alelade ihtiraslara, heyecanlara erişemeyeceği kadar yüksek ve bu dünyanın bulutlarına ve gölgelerine, çılgınlıklara, yalanlara, kinlere, boş gururlara, sefaletlere tepeden bakan yüce ve dingin ruh göğün maviliklerinde oturur ve kaderin o derin, o içten sarsıntılarını, dağlara dorukları zelzeleleri nasıl duyarsa, ancak o kadar duyar.

——

Seven bir kimse bulunmasaydı, güneş sönerdi.

V
MEKTUPTAN SONRA COSETTE

Cosette bunları okurken yavaş yavaş hayallere dalıyordu. Gözlerini defterin son satırından kaldırdığı sırada, saati gelen yakışıklı subay muzafferane bir edayla parmaklıklı kapının önünden geçti. Cosette, iğrenç buldu onu.

Tekrar defteri seyretmeye koyuldu ve bunun nefis bir yazıyla yazılmış olduğunu düşündü Cosette; aynı el tarafından ama değişik mürekkeplerle, bazen koyu siyah, bazen de hokkaya yeni mürekkep konulduğu zaman olduğu gibi daha açık renkte, yani farklı günlerde yazılmış bir yazı. Şu halde, her dertlenişte düzensiz, sırasız, seçimsiz, maksatsız, rastgele ve içtenlikle buraya dökülüvermiş düşüncelerdi bunlar. Hiç böyle bir şey okumamıştı Cosette. İçinde karanlıktan çok aydınlığı gördüğü bu elyazmaları onun üzerinde kapısı yarı açık bir mabet etkisi yapıyordu. Bu esrarlı satırların her biri gözlerinde şaşaayla parlıyor ve kalbini garip bir ışıkla dolduruyordu. Gördüğü eğitim ona hep ruhtan bahsetmiş, hiç aşktan söz etmemişti; yanan odundan bahsedip alevi hiç ağza almamak gibi bir şeydi bu. On beş sayfalık bu el yazısı, birdenbire ve vuslatla bütün aşkı, acıyı, kaderi, hayatı, ebediyeti, başlangıcı, sonu gözleri önüne seriyordu. Sanki bir el açılıp bir anda gözüne bir avuç ışık fırlatmıştı. Bu birkaç satır yazıda ihtiraslı, ateşli, âlicenap, dürüst bir yaratılışı, kutsal bir iradeyi, muazzam bir acıyı, payansız bir ümidi, daralan bir yüreği, coşkun bir vecdi duyuyordu. Neydi bu el yazıları? Bir mektup. Adressiz, isimsiz, tarihsiz, imzasız, ısrarlı ama çıkar gözetmeyen bir mektup hakikatlerden örülmüş bir esrar, bir melek tarafından taşınıp bir bakire tarafından okunmak için yazılmış bir aşk mesajı, yeryüzü dışında verilen bir randevu, bir hayaletten bir gölgeye aşk namesi. Ölümsüz bağrına sığınmaya hazır görünen sakin ve bitkin bir meçhul erkek, yine meçhul bir kadına kaderin sırrını, hayatın anahtarını, aşkı gönderiyordu. Bütün bunlar bir ayağı mezarda, parmağı gökyüzünde bir kimse tarafından yazılmıştı. Bir bir kâğıt üzerine düşen bu satırlar, ruhun damlaları denilebilecek şeylerdi.

Öyleyse kimden gelebilirdi bu satırlar? Kim yazmış olabilirdi bunları?

Bir dakika bile tereddüt etmedi Cosette. Bir tek kimse vardı bunları yazabilecek. O!

Zihninde yeniden gün doğmuştu; her şey yeniden belirmişti. İnanılmaz bir sevinç ve derin bir azap duyuyordu. Oydu bu! O yazıyordu! Buracıkta olan o! Kolunu bu parmaklığın arasından geçiren o! Kendisi onu unuturken o kendisini bulmuştu! Fakat kendisi onu unutmuş muydu acaba? Hayır, asla! Bir an için böyle olduğunu sanmakla delilik etmişti. Onu daima sevmiş, ona tapmıştı. Kalbindeki ateş bir süre için küllenmiş, örtülmüştü, ama öyle görünüyordu ki daha da derinlere inmekten başka bir şey yapmamıştı; ve işte şimdi yeniden alevleniyor, bütün benliğini yakıp tutuşturuyordu. Bu defter, diğer ruhtan onun ruhuna düşen bir kor parçası gibiydi. Yangının yeniden başladığını hissediyordu.

Defterin her kelimesi ruhuna işliyor, “Ah, evet!” diyordu Cosette, “Nasıl da biliyorum bütün bunları! Bunlar hep daha önce onun gözlerinde okuduğum şeyler.”

Cosette, defteri üçüncü kez hatmetmişti ki, Teğmen Theodule mahmuzlarıyla kaldırımları çınlatarak parmaklıklı kapının önünde yeniden arz-ı endam etti. Cosette, gözlerini kaldırmak zorunda kaldı. Teğmeni anlamsız, bön, budala, işe yaramaz, kendini beğenmiş, sıkıcı, küstah ve pek çirkin buldu. Subay, ona gülümsemesi gerektiğini sandı.

Utanarak ve tiksinerek arkasını döndü Cosette. Memnuniyetle bir şey fırlatabilirdi genç adamın kafasına.

Kaçıp eve girdi, defteri tekrar okumak, onu ezberlemek ve düşünmek üzere odasına kapandı. Onu iyice okudu, sonra öptü ve göğsüne, korsesinin içine koydu.

Olan olmuş, Cosette yeniden o derin meleksel aşkına düşmüştü. Cennet bağı uçurumu bir kere daha açılmıştı.

Cosette, bütün gün bir çeşit şaşkınlık içinde kaldı. Şöyle böyle düşünebiliyordu, beyninde fikirleri karışık bir yumak halindeydi, hiçbir şey tahmin edemiyor, bir titreme içinde ümit ediyordu. Neyi? Belirsiz bir şeyleri. Ne kendine bir vaatte bulunmaya cesaret edebiliyor ne de bir şeyi reddetmek istiyordu. İkide bir yüzü soluyor, vücudunu ürpertiler kaplıyordu. Bazı anlar olmadık bir hayale kapıldığını sanıyor, kendi kendine, “Gerçek mi bu?” diye soruyordu. O zaman koynundaki sevgili kâğıt destesini yokluyor, onu kalbine bastırıyor, köşelerinin tenine temasını hissediyordu. Jean Valjean onu o an görse, gözkapaklarından taşan bu ışıltılı, bu nedeni meçhul sevincin karşısında titrerdi.

“Ah, evet! Başkası olamaz! Bu ondan geliyor, ondan geliyor bana!” diye düşünüyordu Cosette.

Meleklerin bir müdahalesinin, bir semavi rastlantının onu kendisine geri getirdiğini söylüyordu içinden.

Ey aşkın gerçeği başkalaştırması! Ey hülyalar! Bu semavi rastlantı, meleklerin bu müdahalesi, aslında Charlemagne Avlusu’ndaki bir hırsızın Aslanlar Çukuru’ndaki başka bir hırsıza, Force Hapishanesinin damları üstünden attığı şu ekmek topağından başka bir şey değildi.

VI
YAŞLILAR TAM ZAMANINDA
ÇIKARLAR DIŞARI

Akşam olunca Jean Valjean dışarı çıktı. Cosette giyindi. Saçlarına, kendine en yakışan şekli verdi; korsajı biraz fazlaca makas yediği için oyuğundan boynunun doğuşunu gösteren, yani genç kızların deyişiyle “biraz adaba aykırı” olan bir entari giydi. Aslında hiç de adaba aykırı değildi kıyafeti, ama bir başka güzeldi. Bütün bu süslenmeyi, nedenini bilmeden yaptı.

Dışarı çıkmak niyetinde miydi? Hayır.

Bir misafir mi bekliyordu? Hayır.

Karanlık basarken bahçeye indi. Toussaint, arka avluya bakan mutfağında işiyle meşguldü.

Dalların altında yürümeye başladı. Dallar çok alçak olduklarından ara sıra onları eliyle ite ite gidiyordu.

Böylece sıraya kadar geldi.

Taş orada, olduğu gibi duruyordu.

Sıraya oturdu ve narin beyaz elini, okşamak, teşekkür etmek ister gibi taşın üzerine koydu. Birdenbire insanın, arkasında birisi durduğu zaman onu görmediği halde duyduğu o tarif edilemez hisse kapıldı.

Başını çevirdi ve ayağa fırladı.

Oydu.

Başı açıktı. Sararmış ve zayıflamış görünüyordu. Siyah elbisesi şöyle böyle seçilebiliyordu. Alacakaranlık, güzel alnını soluk bir renge bürüyor, gözlerini karanlıklara gömüyordu. Eşsiz yumuşaklıkta bir tül perdenin gerisinde ölümden, geceden bir şeyler taşıyordu. Yüzü, ölen günün ışığıyla, uçup giden bir ruhun düşüncesiyle aydınlanmıştı.

Sanki ne bir hayalet ne de artık bir insandı.

Şapkası birkaç adım ötedeki çalılığa atılmıştı.

Bayılacak gibi olan Cosette, çığlık atmadı. Yavaşça geri geri gidiyordu, çünkü çekildiğini hissediyordu. O ise hiç kımıldamıyordu yerinden. Cosette, kendisini saran o tarifi imkânsız ve hazin halin içinde, onun göremediği gözlerinin bakışını hissediyordu.

Cosette, geri geri giderken bir ağaca rastlayarak ona dayandı. Ağaç olmasa yere düşecekti.

O zaman onun sesini duydu. Gerçekten hiç duymamıştı bu sesi o vakte kadar; yaprakların hışırtısını bastırırcasına mırıldanıyordu.

- Bağışlayın beni, buraya geldim. Kalbim daraldı, bu halde yaşayamazdım, geldim. Buraya, bu sıranın üzerine koyduğum şeyi okudunuz mu? Korkmayın benden. Ne çok zaman geçti üzerinden, bana baktığınız günü hatırlıyor musunuz? Lüksemburg Parkı’nda, Gladyatör Heykeli’nin yanındaydı. Ya benim önümden geçtiğiniz günü? 16 Haziran ve 2 Temmuz günleriydi. Neredeyse bir yıl olacak. Uzun zaman var ki sizi görmedim. Sandalye kiralayan kadına sordum, sizi artık görmediğini söyledi. Ouest Sokağı’nda, yeni bir evin üçüncü katında, ön tarafta oturuyordunuz. Biliyorum, görüyorsunuz! Sizi takip ediyordum ben. Başka ne yapabilirdim ki? Sonra kayboldunuz. Bir keresinde Odeon’un kemerleri altında gazete okurken, siz geçiyorsunuz sandım. Koştum. Ama hayır! Şapkası sizinkine benzeyen bir başkasıydı. Geceleri buraya geliyorum. Korkmayın kimse görmüyor beni. Pencerelerinizi yakından seyretmeye geliyorum. Beni duymamanız için çok yavaş yürüyorum. Korkarsınız belki diye. Geçen akşam sizin arkanızdaydım; siz döndünüz, ben kaçtım. Bir seferinde şarkı söylediğinizi duydum. Mutlu oldum. Pencere kepenginin arkasından şarkı söylemenizi dinlemenin sizce bir zararı var mı? Hiçbir zararı olmaz, değil mi? Görüyorsunuz işte, siz benim meleğimsiniz! Bırakın biraz geleyim; yakında öleceğimi sanıyorum. Bir bilseniz! Size tapıyorum ben. Bağışlayın beni, sizinle böyle konuşuyorum, ne söylediğimin farkında değilim size, belki kızdırıyorum sizi. Kızdırıyor muyum?

- Ah anneciğim! dedi Cosette.

Ve ölüyormuşçasına olduğu yere yığıldı.

Delikanlı onu düşerken yakaladı, kollarının arasına aldı, ne yaptığını bilmeden ona sımsıkı sarıldı. Onu tutarken kendisi de sallanıyordu. Kafasının içi duman dolu gibiydi; kirpiklerinin arasında şimşekler çakıyordu; düşünceleri eriyip kayboluyordu; hem dinî bir iş yapıyormuş hem de bir günah işliyormuş gibi geliyordu ona. Aslında göğsünün üstünde şeklini hissettiği bu büyüleyici kadına karşı en ufak bir arzu duymuyordu. Aşktan kendini kaybetmişti.

Genç kız onun elini tutarak kalbinin üstüne koydu. Delikanlı, defterin varlığını hissetti orada.

- Demek beni seviyorsunuz? diye kekeledi.

Kız yavaşça, nefesten ibaretmişçesine alçak, zar zor duyulabilen bir sesle cevap verdi:

- Sus! Biliyorsun!

Ve kıpkırmızı kesilen yüzünü, mağrur ve sermest delikanlının göğsüne sakladı.

Delikanlı sıranın üstüne, kız da onun yanına düştü. Konuşacak sözleri kalmamıştı artık. Yıldızlar parıldamaya başlıyordu. Nasıl olmuştu da dudakları buluşuvermişti? Nasıl oluyordu da kuşlar ötüyor, kar eriyor, gül açıyor, mayıs serilip serpiliyor, tepelerin üstündeki uçları titrek simsiyah ağaçların ardından gün ağarıyordu?

Bir buse, hepsi o kadar.

İkisi de bir ürperti geçirdiler ve karanlıkta parıldayan gözlerle birbirlerine baktılar, bakıştılar.

Ne serin geceyi ne soğuk taşı ne nemli toprağı ne de ıslak otları hissediyorlardı; sadece bakışıyorlardı ve kalpleri düşüncelerle doluydu. Fark etmeden el ele tutuşmuşlardı.

Genç kız delikanlıya sormuyordu, hatta düşünmüyordu bile buraya nereden girdiğini, bahçeye nasıl nüfuz edebildiğini. O kadar tabii görünüyordu ki onun burada bulunması ona!

Zaman zaman Marius’un dizi Cosette’inkine değiyor ve ikisinin vücudunu da ürpertiler kaplıyordu.

Arada bir Cosette bir şeyler kekeliyordu. Ruhu, tıpkı toprağın üstünde bir çiy damlası gibi dudaklarında titriyordu.

Yavaş yavaş dile geldiler. Sükûtun aşırı dolgunluğunu, coşkunca bir iç döküş takip etti. Başlarının üstündeki gece dingin ve muhteşemdi. Ruhlar gibi saf ve temiz olan bu iki varlık her şeyi söylediler birbirlerine; hayallerini, vecdlerini, vehimlerini, zaaflarını, nasıl birbirlerine uzaktan tapındıklarını, nasıl birbirlerini özlediklerini, birbirlerini görmez oldukları zaman düştükleri umutsuzluğu anlattılar. Daha şimdiden hiçbir şeyin artıramayacağı tam bir samimiyetle en gizli, en sırlı şeylerini birbirlerine açtılar. Düşlerine safdilce inanarak, aşkın, gençliğin ve içlerindeki çocukluk kalıntısının düşüncelerine ilham ettiği her şeyi birbirlerine naklettiler. Bu iki kalp boşalıp birbirlerini soldurdular; öyle ki, bir saat sonra artık genç kızın ruhu genç erkeğin, genç erkeğin ruhu da genç kızın olmuştu. Birbirlerinin içine işlediler, birbirlerini büyülediler, birbirlerinin gözünü kamaştırdılar.

Sözlerini bitirdikleri, her şeyi birbirlerine söyledikleri zaman, kız başını delikanlının omzuna koyarak sordu:

- Adınız ne sizin?

- Adım Marius, dedi delikanlı. Ya sizinki?

- Benim adım Cosette.

ALTINCI KİTAP

Küçük Gavroche

I
RÜZGÂRIN MUZİPLİĞİ

1823’ten bu yana Montfermeil’deki lokanta bozuntusu, iflas uçurumunda değil de küçük borçların batağında yavaş yavaş boğulur, yok olurken, karı koca Thénardierlerin iki çocuğu daha olmuştu, ikisi de erkekti bunların. Böylece ikisi kız, üçü oğlan beş çocuk ediyordu. Bu kadarı fazlaydı.

Thénardier Kadın son iki çocuğu, bunlar henüz küçük yaştayken, birer bebekken, başından atmanın yolunu buldu ve bundan garip bir mutluluk duydu.

“Başından atmak” burada tam yerinde kullanmış bir deyimdir. Bu kadında tabiatın yalnızca bir parçası vardı. Mareşal La Mothe-Houdancourt’un karısı gibi, Thénardier Kadın da yalnızca kızları için anaydı. Analığı orada bitiyordu. Onun insan soyuna karşı kini, kendi oğullarından başlıyordu. Zalimliği oğullarından yana sarp ve dikti, yüreğinin bu tarafında bir uğursuz yalçın bayır yükseliyordu. Daha önce de gördüğümüz gibi, Thénardier Kadın büyük oğlundan nefret ediyordu. Öbür ikisinden ise tiksiniyordu. Niçin? Çünkü. Sebeplerin en müthişi ve cevapların en tartışma götürmezi: Çünkü.

“Bir çocuk ağılına ihtiyacım yok,” diyordu bu ana.

Thénardierlerin son iki çocuklarından kurtulmayı, hatta bundan kazanç bile sağlamayı nasıl başardıklarını biraz anlatalım.

Birkaç sayfa yukarıda sözünü ettiğimiz şu Magnon kız, iki çocuğuna safdil ihtiyar Gillenormand’dan nafaka bağlatmayı beceren kızdan başkası değildi. Célestins Rıhtımı’nda, kötü şöhretini güzel kokuya çevirmek için elinden geleni yapmış olan şu eski Petit-Musc Sokağı’nın köşesinde oturuyordu. Bundan otuz beş yıl önce Paris’in Seine Nehri kıyısındaki mahallelerini kasıp kavuran büyük kuşpalazı salgını hatırlardadır. Hatta bilim, bu salgından yararlanarak şap üfleme usulünün etkinliği hakkında geniş tecrübeler edinmişti. Günümüzde bu usulün yerini, çok daha yararlı olan tentürdiyot sürme usulü almıştır. İşte bu salgın sırasında Magnon kız, aynı gün içinde, biri sabah biri akşam olmak üzere, henüz pek küçük yaşta olan iki oğlunu kaybetti. Büyük bir darbe oldu bu onun için. Bu çocuklar anaları için büyük değer taşıyorlardı. Ayda seksen frank demekti onlar. Bu seksen frank Mösyö Gillenormand adına, onun tahsildarı, Roi-de-Sicile Sokağı’nda eski bir emekli mahkeme katibi Mösyö Barge tarafından gayet düzenli bir şekilde ödenmekteydi. Çocuklar ölünce onlarla birlikte maaş da gömülmüştü. Magnon kız bir çare aradı. Onun da bir üyesi olduğu bu karanlık, pis işler loncasında her şey bilinir, her şey saklanır, karşılıklı yardımlaşılır. Magnon kıza iki çocuk lazımdı; Thénardier Kadın’ınsa iki çocuğu vardı. Aynı cinsten, aynı yaşta. Birisi için bu iyi bir çözüm, ötekisi için de iyi bir yatırımdı. Küçük Thénardierler, küçük Magnonlar oldular. Magnon kız, Célestins Rıhtımı’ndan ayrıldı ve gidip Clocheperce Sokağı’na yerleşti. Paris’te bir kimseyi kendi kendisine bağlayan kimlik bağı, bir sokaktan öbürüne geçince kopar.

Nüfus dairesi hiç haberdar edilmediğinden sesini çıkarmadı; böylece değişim işlemi gayet sade bir şekilde olup bitti. Yalnız Thénardier, ödünç verilen çocuklar için ayda on frank istedi. Magnon bu parayı ödeyeceğine söz verdi, hatta ödedi de. Mösyö Gillenormand’ın taahhüdünü yerine getirmeye devam ettiğini söylemeye gerek yok. O, her altı ayda bir yavruları görmeye geliyordu. Değişikliğin farkına varmadı. Magnon ona:

- Mösyö, ne kadar da benziyorlar size! deyip duruyordu.

Kolayca hüviyet değiştirmesini bilen Thénardier, bu fırsattan yararlanıp Jondrette oldu. Onun iki kızı ile Gavroche, iki küçük kardeşleri olduğunu fark edecek zamanı pek bulamamışlardı. Sefaletin bir derecesinde, insanı âdeta bir tayf kayıtsızlığı sarar; çocuklar göze ölü hayaletler gibi görünür. En yakınlarınız bile çoğu zaman sizin için gölgeden ibaret şekillerdir, hayatın bulanık zemini üzerinde ancak şöyle böyle fark edilirler ve kolayca yeniden görünmezliğe karışıverirler.

Thénardier Kadın, iki küçük çocuğunu bir daha geri almamak niyetiyle teslim ettiği günün akşamında bir vicdan azabı duymuş ya da duyar gözükmüştü. Kocasına:

- Ama buna çocuklarını terk etmek denir! demişti.

Thénardier, bilgiç bir tavırla ve soğukkanlılıkla söylediği şu sözle bu acıyı dağladı:

- Jean-Jacques Rousseau daha da fazlasını yaptı!

Ana, vicdan azabından kaygıya geçmişti:

- Peki ya polis bizden bunun hesabını sorarsa? Söyler misin Mösyö Thénardier, bu yaptığımız şey mübah mıdır?

Thénardier cevap verdi:

- Her şey mübahtır. Kimse bunda masumiyetten başka bir şey görmeyecek. Hem zaten parasız pulsuz çocuklara öyle pek yakından bakmakta kimsenin bir çıkarı yoktur.

Magnon, zarif çeşidinden bir suç ehliydi. Özentili ve sefil bir tarzda döşenmiş olan evini, Fransızlaşmış bir iş bilir İngiliz hırsız kadınıyla paylaşıyordu. Çok zengin kişilerle olan ilişkileri dolayısıyla itibar gören, Milli Kütüphane’nin madalya koleksiyonları ve Matmazel Mars’ın elmaslarıyla yakından alakalı bu parizyen İngiliz kadın, sonraları adliye kayıtlarında ünlü bir isim olmuştur. Ona Mamzel Miss diyorlardı.

Magnon’un kısmetine düşen iki yavru, hallerinden hiç de şikayetçi değildiler. Seksen franklık bir iltimasları olan çocuklar, her sömürülen kişi gibi idare ediliyorlardı. Hiç de kötü giydirilmiyor, kötü beslenmiyorlardı; âdeta birer “küçük mösyö” muamelesi görüyorlardı; sahici annelerine nazaran yalancı annelerinin yanında daha iyiydiler. Magnon onların yanında hanımefendi rolü oynuyor, argo konuşmuyordu.

Bu şekilde birkaç yıl geçirdiler. Thénardier, gelecek hakkında ümitliydi. Günün birinde kendisine aylık on frankını getiren Magnon kıza:

- Babalarının onları eğitmesi gerekecek, dedi.

Böylece o vakte kadar iyi korunan, hatta kötü talihleri tarafından bile esirgenen iki zavallı çocuk birdenbire, hoyrat bir şekilde hayatın içine fırlatıldılar, hayata başlamak zorunda bırakıldılar.

Jondrette’in sefil barınağında olduğu gibi, suç erbabı kişilerin toplu halde tutuklanması ve bunu, zorunlu olarak takibatların ve hapse atılmaların izlemesi, toplumun altında gizli bir hayat süren bu iğrenç karşı-toplum için hakiki bir felakettir. Böylesi bir macera, bu karanlık dünyada türlü çeşit çöküntülere yol açar. Thénardierlerin felaketi, Magnon’un felaketini getirdi.

Magnon’un Plumet Sokağı’yla ilgili pusulayı Éponine’e vermesinden az bir süre sonra, bir gün Clocheperce Sokağı’na ani bir polis baskını oldu. Magnon da, Mamzel Miss de yakalandılar; şüpheli görülen bütün ev halkı da ağın içine düştü. İki küçük oğlan bu sırada arka avluda oynamakta olduklarından baskından hiç haberleri olmadı. İçeri girmek istediklerinde kapıyı kapalı, evi de bomboş buldular. Karşı tarafta dükkânı olan bir ayakkabı tamircisi onları çağırıp annelerinin onlar için bıraktığı bir kâğıdı verdi. Kâğıtta bir adres vardı: “Mösyö Barge, gelir tahsildarı, Roi-de-Sicile Sokağı, No. 8.”

Dükkâncı, çocuklara:

- Artık burada oturmuyorsunuz. Oraya gidin. Hemen şuracıkta. Solda birinci sokak. Yolunuzu bu kâğıtla sorun, dedi.

Çocuklar yola koyuldular. Büyük, küçüğü ve elinde kendilerine yol gösterecek olan kâğıdı tutuyordu. Üşümüştü, soğuktan uyuşan parmakları kâğıdı yeterince sıkamıyor, iyi tutamıyordu; Clocheperce Sokağı'nın köşesini dönerken şiddetli bir rüzgâr kâğıdı elinden kapıp götürdü. Hava kararmak üzere olduğundan çocuk bir daha onu bulamadı.

Sokaklarda rastgele dolaşmaya başladılar.

II
KÜÇÜK GAVROCHE, BÜYÜK NAPOLYON'UN
BİR FİKRİNDEN NASIL YARARLANIYOR

İlkbaharda Paris’te çoğu zaman acı ve sert kuzey rüzgârları eser; insanı üşütmek şöyle dursun dondururlar. En güzel günlerin keyfini kaçıran bu soğuk rüzgârlar, tıpkı sıcak bir odaya ya da iyi kapanmamış bir kapıdan giren soğuk hava esintilerine benzer bir etki yaparlar. Sanki kışın karanlık kapısı aralık kalmış da oradan içeriye rüzgâr esiyormuş gibidir. 1832 İlkbaharı’nda, Avrupa’da bu yüzyılın ilk büyük hastalık salgınının patlak verdiği devirde, bu kuzey rüzgârları her zamankinden daha keskin, daha ısırıcıydılar. Kış kapısından da daha dondurucuydu bu kez aralık kalan kapı. Mezar kapısıydı bu. Koleranın nefesi duyuluyordu bu kuzey rüzgârlarında.

Meteorolojik bakımdan bu soğuk rüzgârların özelliği, güçlü bir elektrik gerilimini de beraberlerinde getirmeleriydi. Gök gürültüsü ve şimşeklerin eşlik ettiği fırtınalar patlak verdi sık sık bu devirde.

İşte bu kuzey rüzgârlarının sanki ocak ayı geri gelmişçesine şiddetle estiği ve burjuvaların mantolarına, paltolarına büründükleri bir akşam vakti Küçük Gavroche, yine eski püskü giyeceklerinin içinde neşeyle titreyerek, Orme-Saint-Gervais dolaylarında bir berber dükkânının önünde kendinden geçmişçesine dikilmiş duruyordu. Atkı olarak kullandığı -nereden bulduğu meçhul- yünden bir kadın şalına sarınmıştı. Vitrin camının gerisinde iki tane hazneli yağ lambasının arasında dönüp duran ve bu arada gelip geçenlere gülümseyen dekolte elbiseli, başı portakal çiçekleriyle bezenmiş balmumundan bir gelin kuklasını derin bir hayranlıkla seyreder gibi görünüyordu Küçük Gavroche; ama aslında, dükkânın önündeki peykeden bir sabun kalıbını “yürütmenin” mümkün olup olmadığını kestirmek için dükkânın içini gözlemekteydi. Bu sabun kalıbını, banliyödeki bir “kuaför”e bir meteliğe satacaktı. Sık sık bu sabun kalıplarından biriyle yemek yediği oluyordu. Pek kabiliyetli olduğu bu çalışma türüne “berberleri tıraş etmek” adını takmıştı.

Gavroche bir yandan gelini seyreder, göz ucuyla da sabun kalıbını süzerken, bir yandan da dişlerinin arasından şöyle mırıldanıyordu: “Salı. Yok salı değil. Salı mı acaba? Belki salıdır. Evet, salı.”

Bu monologun neyle ilgili olduğunu bir bilen çıkmamıştır.

Şayet bu monolog onun son yediği yemekle ilgiliydiyse, üç gün geçmiş demekti aradan çünkü günlerden cumaydı o gün.

Berber, gürül gürül yanan bir sobanın ısıttığı dükkânında hem bir müşterisini tıraş ediyor hem de ara sıra yan gözle bu düşmana, iki eli de ceplerinde, ama besbelli ki düşüncesi kınından çekilmiş bir hançer olan bu soğuktan donmuş, küstah sokak çocuğuna bakıyordu.

Gavroche gelini, vitrini ve Windsor sabunlarını inceleyip duruyordu ki farklı boyda, oldukça temiz pak giyinmiş, kendisinden daha küçük, biri yedi, öbürü beş yaşlarında görünen iki çocuk kapının tokmağını çekine çekine çevirerek dükkândan içeri girdiler ve bir ricadan çok bir iniltiyi andıran sızlanışlı bir mırıltıyla bir şeyler, belki bir yardım dilediler. İkisi birden konuşuyorlardı. Sözlerinden hiçbir şey anlaşılmıyordu, çünkü küçüğünün sesi hıçkırıklarla kesiliyor, büyüğünün ise soğuktan dişleri takırdıyordu. Berber, öfkeli bir suratla döndü ve usturasını elinden bırakmadan, sol eliyle büyük çocuğu, diziyle de küçüğünü itip ikisini de sokağa attı. Kapıyı arkalarından kapatırken:

- Yok yere gelip herkesi üşütmenin ne âlemi var! diyordu.

İki çocuk ağlayarak yürümeye koyuldular. Bu arada bir bulut çıkagelmiş, yağmur yağmaya başlamıştı.

Küçük Gavroche çocukların peşinden seyirtip yanlarına yanaştı:

- Derdiniz nedir bakalım ufaklıklar?

- Nerede yatacağımızı bilemiyoruz, dedi büyük kardeş.

- Bu kadarcık mı? dedi Gavroche. Aman ne büyük şey. Bunun için de ağlanır mı? Ne küçük dertler bunlar böyle!

Ve biraz alaycı üstünlüğüyle sesine yumuşak bir otorite, tatlı bir koruyuculuk edası verdi:

- Hadi bakalım yumurcaklar, gelin benimle.

Büyük çocuk:

- Peki mösyö, dedi.

Ve iki çocuk, bir başpiskoposu takip edermişçesine onun peşi sıra yürüdüler. Artık ağlamayı kesmişlerdi.

Gavroche onları Saint-Antoine Sokağı’ndan geçirerek Bastille’e doğru götürdü.

Gavroche yürürken geriye, berberin dükkânına doğru öfkeli bir bakış atarak:

- Bu merlanosta²³ da hiç yürek yokmuş, diye homurdandı. Anglikanın biri işte.

Bir sokak kızı, başta Gavroche olmak üzere üçünü böyle sıra halinde gider görünce, gürültülü bir kahkaha attı. Bu kahkahada küçük topluluğa bir saygısızlık vardı.

Gavroche ona:

- Merhaba Mamzel Omnibüs,²⁴ dedi.

Biraz sonra aklına yine berber geldi, ekledi:

- Hayvandan yana yanıldım; merlanos değil o, bir yılan. Berber efendi, bir çilingir bulup senin kuyruğuna çıngırak taktıracağım.

Bu berber, onu saldırganlaştırmıştı. Bir sel suyunun üzerinden atlarken Brocken Dağı’nda Faust’la rastlaşmaya layık eli süpürgeli ve sakallı bir kapıcı kadına laf attı:

- Madam atınızla birlikte çıkıyorsunuz herhalde?

Ve ardından yoldan geçmekte olan bir adamın cilalı potinlerine çamur sıçrattı.

Adam öfkeyle:

- Murdar herif, diye bağırdı.

Gavroche, burnunu şalının üstüne doğru kaldırdı.

- Mösyönün bir şikayeti mi var?

- Evet, senden! dedi adam.

Gavroche:

- Büro kapandı, diye karşılık verdi. Artık şikayet kabul etmiyorum.

Bir yandan da yoluna devam ediyordu. İki kanatlı büyük bir kapının dibinde on üç, on dört yaşlarında, soğuktan buz kesmiş bir dilenci kız çarptı gözüne. Kızın elbisesi öyle kısaydı ki dizleri görünüyordu. Kız küçüktü ama bu eteklik için fazla büyük olmaya başlamıştı. Boy atmak, böyle oyunlar eder işte. Çıplaklığın adaba aykırı geldiği çağda eteklik kısalıverir.

- Zavallı kız, dedi Gavroche. Ayağında donu bile yok. Al, tut şunu hiç olmazsa.

Bunu derken, boynuna doladığı o güzelim yünlüyü çözüp dilenci kızın morarmış sıska omuzlarına attı. Böylece boyun atkısı yeniden şal oldu.

Küçük kız Gavroche’u şaşkın bakışlarla süzerek sessizce şalı aldı. Sefaletin belli bir derecesinden sonra, yoksul kişi düştüğü şaşkınlık ve sersemlik içinde artık ne acıdan inler ne de iyiliğe teşekkür eder.

Bunu yaptıktan sonra:

“Bırr!” dedi Gavroche, Aziz Martin’den bile daha çok üşüyerek. O, hiç olmazsa mantosunun yarısını kendine saklamıştı.

Bu “Bırr!” üzerine öfkesi artan sağanak, iyice azıttı. Bu kötü havalar da hep iyi davranışları cezalandırırlar zaten.

- Vay canına, bu da ne demek oluyor? diye haykırdı Gavroche. Yine yağmur yağıyor! Ulu Tanrı! Bu böyle devam ederse benden paso.

Ve tekrar yola koyuldu.

Şalın altında tortop olan dilenci kıza şöyle bir göz atarak:

- Varsın yağsın, dedi, şuna bak ne güzel düzmüş çulu.

Ve buluta doğru bakarak haykırdı:

- İşin bitik demektir!

İki çocuk, adımlarını onunkilere uydurmaya çalışarak peşi sıra seyirtmekteydiler.

Tam o sırada bir ekmekçi dükkânının alameti olan şu kalın demir kafeslerden birinin -çünkü ekmeği de altın gibi parmaklıklar arkasına koyarlar- önünden geçecek oldular. Gavroche arkasına döndü:

- Yahu, ufaklıklar, yemek yemiş miydik biz?

Büyük çocuk cevap verdi:

- Bu sabahtan beri hiçbir şey yemedik biz mösyö.

Gavroche yüksekten bir tavırla:

- Demek sizin anneniz babanız yok, öyle mi? diye sordu.

- Affedersiniz mösyö, annemiz babamız var, ama nerede olduklarını bilmiyoruz.

Bir düşünür olan Gavroche:

- Bazen bilmemek, bilmekten hayırlıdır, dedi.

Büyük oğlan devam etti:

- İki saatten beri yürüyüp duruyoruz, bütün köşe bucağı araştırdık bir şeyler bulmak için, ama hiçbir şey bulamadık.

- Bilirim, dedi Gavroche, köpekler her şeyi yer bitirirler.

Bir süre sustuktan sonra yeniden konuştu:

- Ya! Demek yaratanlarımızı kaybettik. onları ne yaptığımızı bilemiyoruz. Bak bu olmaz işte, yavrucaklar. Yaşlı insanları kaybetmek düpedüz aptallıktır. Ama biz yine de zilliyi kırmaya bakalım!

Daha fazla soru sormadı çocuklara. Evsiz barksız olmaktan daha kolay anlaşılır ne vardı ki?

İki ufaklıktan büyüğü, çocukluğun aceleci tasasızlığına neredeyse tamamen dönmüşçesine haykırdı:

- Garip belki ama, annem Büyük Perhiz’in son pazar günü bizi takdis edilmiş şimşir dalı almaya götüreceğini söylemişti.

- Fasarya, diye cevap verdi Gavroche.

Büyük oğlan devam etti:

- Annem bir hanımefendidir, Mamzel Miss’le birlikte oturur.

- Düttürü Leyla, diye karşılık verdi Gavroche.

Bu arada durmuş, birkaç dakikadır partallarının bütün köşe bucağını yoklayıp karıştırıyordu.

En sonunda sadece memnun görünmek isteyen, ama gerçekte muzafferane bir tavırla başını kaldırdı.

- Merak etmeyin yumurcaklar, dedi. İşte üç kişi için akşam yemeğine yetecek kadar şey var burada.

Ceplerinin birinden bir metelik çıkardı.

Çocuklara şaşacak zaman bile bırakmadan, onları yakaladığı gibi önü sıra ekmekçi dükkânından içeri soktu ve meteliği tezgâhın üzerine koyarak seslendi:

- Çırak efendi! Beş santimlik ekmek.

Dükkân sahibinin kendisi olan ekmekçi, bir ekmekle bir bıçak aldı.

Gavroche tekrar sesini yükseltip:

- Üç parça olacak çırak efendi! dedi.

Ve önemli bir tavırla ekledi:

- Üç kişiyiz biz.

Ve de ekmekçinin, bu üç akşam yemeği yiyicisini şöyle bir süzdükten sonra, raftan bir esmer ekmek aldığını görünce, başparmağını sanki ucunda Büyük Friedrich’in enfiyesi varmış gibi azametli bir nefes çekişle burnuna daldırarak adamın suratına öfkeyle haykırdı:

- Kekseksa?

Gavroche’un ekmekçiye yönelttiği bu soruyu Rusça veya Lehçe bir kelime ya da Yowaylerin, Botokudoların, bir nehir kıyısından karşı kıyıya ıssızlıklar arasından attıkları vahşi naralardan biri sanmaya kalkışacak okuyucularımıza söyleyelim ki, bu onların (okuyucularımızın) her gün kullandıkları bir kelimedir ve Qu’estce-que c’est que cela?²⁵ cümlesinin yerini tutar. Ekmekçi bunu pek güzel anladı:

- Ne olacak, ekmek işte! diye karşılık verdi. İkinci kalite nefis ekmek.

Gavroche sakin ve hor gören soğuk bir tavırla:

- Larton brutal²⁶ demek istiyorsunuz, dedi. Beyaz ekmek çırak efendi, beyaz! Pamuk gibi has ekmek! Ziyafet veriyorum ben.

Ekmekçi gülümsemekten alamadı kendini ve beyaz ekmeği keserken bir yandan da onlara merhametle bakıyordu. Bu da dokundu Gavroche’a.

- Ne o fırıncı çırağı! Ne kulaçlayıp duruyorsun bizi?

Üçünü uç uca eklesen belki ancak bir kulaç ederlerdi halbuki.

Ekmeğin kesilmesi bitince, ekmekçi meteliği çekmecesine attı ve Gavroche iki çocuğa:

- Hadi, dişleyin bakalım, dedi.

Küçük oğlanlar şaşkın şaşkın baktılar ona.

Gavroche gülmeye başladı.

- Ha sahi! Daha bilmezler bunlar, pek küçükler.

Ve sözünü tekrarladı:

- Hadi yiyin.

Bunu söylerken ikisine de birer parça ekmek uzatıyordu.

Ve kendisiyle konuşmaya daha layık gördüğü büyük oğlanın ayrıca kayrılmaya hakkı olduğunu, açlığını yatıştırmak konusunda hiçbir kuşkuya kapılmaması gerektiğini düşünerek en büyük parçayı ona verdi ve ekledi:

- Doldur şunu tüfeğine.

Parçalardan biri öbür ikisinden daha ufaktı; onu kendisi aldı.

Zavallı çocuklar, Gavroche da dahil, adamakıllı acıkmışlardı. Ekmeklerinden koca koca lokmalar dişlerlerken ekmekçinin dükkânında da kalabalık ediyorlardı. Artık parasını almış olan adam, onlara kızgınlıkla bakmaya başlamıştı.

- Sokağa dönelim, dedi Gavroche.

Yine Bastille’e doğru yürümeye koyuldular.

Ara sıra, ışıklı dükkân vitrinlerinin önünden geçerlerken, küçük oğlan durup bir sicimle boynunda asılı duran kurşundan bir saate bakıyordu.

- İşte, tam bir kuş, diyordu Gavroche.

Sonra düşünceli düşünceli homurdanıyordu dişlerinin arasından:

- Neyse boş ver, benim çocuklarım olsa onlara daha iyi sahip çıkardım.

Paylarına düşen ekmek parçalarını bitirmiş, ucunda Force Hapishanesinin basık ve düşman duruşlu kapı mazgalı görülen şu kasvetli Ballets Sokağı'nın köşesine varmışlardı ki birisi:

- Vay, sen ha Gavroche? dedi.

- Vay, sen ha Montparnasse? dedi.

Bir adam sokak çocuğunun yanına yanaştı. Yuvarlak mavi gözlüklerle kılık değiştirmiş Montparnasse’tan başkası değildi bu. Ama Gavroche tanımıştı onu.

- Gidi çomar! diye devam etti Gavroche. Keten tohumu lapası renginde bir çul, hekimler gibi de mavi gözlük. Stil sahibisin alimallah!

- Şişşt, dedi Montparnasse, o kadar sesli konuşma.

Sonra Gavroche’u hızla dükkânların ışığından dışarı çekti.

İki küçük çocuk, el ele tutuşarak mekânik bir şekilde onların peşinden gidiyorlardı.

Bir arabalık kapısının gözlerden ve yağmurdan uzak siyah kemeri altına girdikleri zaman Montparnasse:

- Nereye gidiyorum biliyor musun? diye sordu.

- Tövbe Dağı Manastırı’na,²⁷ dedi Gavroche.

- Zevzek herif!

Montparnasse yeniden konuştu:

- Babet’yle buluşmaya gidiyorum.

- Ya! dedi Gavroche. Demek kızın adı Babet.

Montparnasse sesini alçalttı:

- Kız değil, erkek.

- Ha! Babet!

- Evet ya, Babet.

- Ben onu delikte sanıyordum.

- Deliği deldi, diye cevap verdi Montparnasse.

Ve sokak çocuğuna çarçabuk anlattı: O günün sabahında Babet, Conciergerie Hapishanesi’ne nakli sırasında, “soruşturma koridoru”nda sağa sapacağı yerde sola saparak tüyüvermişti.

Gavroche bu ustalığa hayran kaldı.

- Ne dişçi ama! dedi.

Montparnasse, Babet’nin firarına dair bazı ayrıntılar daha ekledikten sonra:

- Oo! Dahası da var, diye bitirdi sözünü.

Gavroche, Montparnasse’ı dinlerken onun elinde tuttuğu bastonu almış, hiç düşünmeden üst kısmını çekmişti. Birden ortaya bir kamanın keskin demiri çıktı. Gavroche, kamayı şiddetle geri iterek:

- Ya! dedi. Demek burjuva kılığına girmiş jandarmanı da birlikte götürüyorsun.

Montparnasse göz kırptı.

- Vay canına! dedi Gavroche. Demek aynasızlarla kapışacaksın ha?

- Belli olmaz, diye cevap verdi Montparnasse kayıtsız bir tavırla. İnsanın yanında bir toplu iğnenin bulunması daima iyidir.

Gavroche ısrarla sordu:

- Ne yapacaksın bu gece peki?

Montparnasse, sesini yeniden ciddileştirdi ve heceleri çiğneyerek:

- Bazı şeyler işte, dedi.

Sonra birden konuyu değiştirdi.

- Ha, aklıma geldi!

- Ne?

- Geçen günkü bir olay. Düşün hele bir. Burjuvanın birine rastlıyorum. Adam bana bir vaazla birlikte para kesesini hediye ediyor. Keseyi cebime koyuyorum. Bir dakika sonra elimi cebime atıyorum ve karıştırıp bakıyorum ki hiçbir şey yok.

- Vaazdan gayrı, dedi Gavroche.

Montparnasse:

- Peki ya sen nereye gidiyorsun böyle? diye sordu.

Gavroche, himayesi altındaki iki çocuğu gösterdi:

- Şu çocukları yatırmaya götürüyorum, dedi.

- Nerede yatıracaksın?

- Benim yerimde.

- Senin yerin neresi?

- Benim yerim.

- Demek bir yerde kalıyorsun?

- Evet kalıyorum.

- Nerede kalıyorsun?

- Filin içinde, dedi Gavroche.

Montparnasse, kolay şaşar tabiatta olmamasına rağmen, bir hayret sesi çıkarmaktan kendini alamadı.

- Filin içinde ha!

- Evet ya, filin içinde! diye Gavroche karşılık verdi. Keksan.

Bu da, hiç kimsenin yazmadığı ama herkesin bilip söylediği bir kelimesidir dilin. Keksan, Qu’est-ce que cela a²⁸ demektir.

Sokak çocuğunun bu derin anlamlı ihtarı, Montparnasse’ı sakin ve sağduyulu olmaya sevk etti. Gavroche’un barınağı hakkında daha iyi şeyler düşünür gibi göründü.

- Doğru! dedi. Evet, fil. Rahat mı bari?

- Mükemmel, dedi Gavroche, daha iyisi can sağlığı. Köprü altlarındaki gibi rüzgârlar üflemiyor öyle.

- Nasıl giriyorsun peki?

- Giriyorum işte.

- Canım bir deliği yok mu? diye sordu Montparnasse.

- Allah Allah var elbet! Ama sır. Ön bacakların arasında. Aynasızlar takımı farkında değil.

- Sen de tırmanıyorsun ha? Evet, anlıyorum.

- Bir el çabukluğu, trik trak tamam, kimse giremez artık.

Bir sessizlikten sonra Gavroche ekledi:

- Şu küçükler için bir merdiven bulacağım.

Montparnasse gülmeye başladı:

- Şu bızdıkları da hangi cehennemden aldın kuzum?

Gavroche sade bir tavırla cevap verdi:

- Bu yumurcakları bana bir berber hediye etti.

Bu sırada, Montparnasse düşünceli bir hal almıştı.

- Beni pek kolay tanıdın, diye mırıldandı.

Cebinden iki küçük nesne çıkardı. Etrafına pamuk sarılmış iki tüy borusundan başka bir şey olmayan bu iki nesneden her birini burnunun bir deliğine soktu. Böylece burnu bambaşka bir burun oldu.

- Değiştin, dedi Gavroche, eskisi kadar çirkin değilsin. Bunları hep takman gerek.

Montparnasse güzel bir çocuktu, ama Gavroche da alaycıydı.

Montparnasse:

- Şaka bir yana, nasıl buluyorsun beni? diye sordu.

Sesi de değişmişti. Göz açıp kapayıncaya kadar tanınmaz hale gelmişti Montparnasse.

- Hah! Hadi bize soytarılık yap! diye bağırdı Gavroche.

Parmaklarını burunlarına sokmakla meşgul olduklarından, o vakte kadar konuşulanları hiç dinlememiş olan iki çocuk, bu adı duyunca yaklaşıp Montparnasse’a sevinç ve hayranlıkla bakmaya başladılar.

Ne var ki Montparnasse kaygılıydı.

Elini Gavroche’un omzuna koydu ve kelimelerin üzerine basa basa ona:

- Bak oğlum, iyi dinle sözümü, dedi. Eğer dogueumla, dagueımla ve digueimle oyun meydanında olsaydım, siz de bana on tane kocaman metelik ihsan etseydiniz, hiç reddetmez işe sıvanırdım, ama karnavalda değiliz.

Bu acayip cümle, sokak çocuğunun üstünde tuhaf bir etki yaptı. Hızla arkasına döndü, parlak küçük gözlerini çevresinde dolaştırdı ve birkaç adım ötesinde kendilerine sırtını dönmüş bir zaptiye çavuşu gördü. Gavroche’un ağzından bir “Vay anasını!” çıktı, ama hemen tuttu kendini ve Montparnasse’ın elini sıkarak:

- Hadi bakalım, iyi akşamlar, dedi. Yavrucuklarımla birlikte filime gidiyorum. Şayet bir gece bana ihtiyacın olursa, beni orada bulursun. Zeminle birinci kat arasında oturuyorum. Kapıcı yoktur. Mösyö Gavroche’u sorarsın.

- Peki, dedi Montparnasse.

Ayrıldılar. Montparnasse Greve’e, Gavroche’da Bastille’e doğru gidiyordu. Gavroche’un elinden çektiği ağabeyi tarafından çekilen beş yaşındaki küçük oğlan, başını tekrar tekrar geriye çevirerek uzaklaşan “soytarı”ya baktı.

Montparnasse’ın Gavroche’u zaptiye çavuşunun varlığından haberdar etmek için kullandığı o karanlık cümleye gelince, bunun değişik şekillerde beş altı defa tekrarlanan dig sesinden başka bir tılsımı yoktu. Bu dig hecesi, tek başına söylenmeyip bir cümlenin kelimelerine sanatkârlık karıştırıldığında şunu demeye geliyordu: “Kendimizi kollayalım, uluorta konuşmaya gelmez.” Montparnasse’ın cümlesinde, ayrıca, Gavroche’un dikkatinden kaçan edebi bir güzellik de vardı ki, bu da Temple argosuna mahsus dogueum, dagueım ve digueim deyimleriydi. Moliere’in yazdığı, Callot’nun resmettiği o büyük yüzyıldaki soytarılar ve kırmızı kuyruklular arasında çok kullanılan bu deyimler; köpeğim, kamam ve karım anlamına gelir.

Bundan yirmi yıl öncesine kadar, Bastille Meydanı’nın güneydoğu köşesinde, kale-hapishanenin eski hendeği içinde kazılmış kanalın havuzu yakınında acayip bir anıt vardı. Şimdi artık Parislilerin hafızasından silinmişse de, orada iz bırakmaya layık bir anıttı bu, çünkü “akademi üyesi ve Mısır ordusu başkomutanı”nın düşüncesinin ürünüydü.

Anıt diyoruz ama, aslında bu bir maketten başka bir şey değildi. Fakat art arda kopan iki üç fırtınanın götürüp her defasında bizden biraz daha uzağa attığı bu maket, Napolyon’un bir fikrinin bu harikulade taslağı, devasa kadavrası tarihe mal olmuş, gelip geçici görüntüsüyle çelişki oluşturan bir olup bitmiştik kazanmıştı âdeta. Kırk ayak yüksekliğinde, yarı ahşap yarı kâgir yapılı bir fildi bu; sırtındaki kulesi bir evi andırıyordu ve badanacının biri onu vaktiyle yeşile boyamışken şimdi gök, yağmur ve hava onun rengini siyaha çevirmişti. Meydanın bu ıssız ve ağaçsız köşesinde bu heyula mahlukun geniş alanı, hortumu, dişleri, kulesi, muazzam sağrısı, sütunları andıran dört ayağı, geceleyin yıldızlı göğün üzerinde şaşırtıcı, korkunç bir siluet meydana getiriyordu. Kimseler bunun ne demeye geldiğini bilmiyordu. Halk gücünün bir çeşit timsaliydi bu. Karanlık, muammalı ve muazzamdı. Bastille’in görünmez hayali yanında görülebilen, ayakta dikili, bilmem hangi bir kudretli hayaletti bu.

Pek az yabancı ziyaret ediyordu bu yapıyı; gelip geçenlerin baktığı yoktu ona. Harap olup gidiyordu; her mevsim böğründen kopup düşen sıva parçaları, onda iğrenç yaralar açmaktaydı. Kibar dilde denildiği gibi “şehreminisi” 1814’ten beri unutup gitmişti onu. Köşesinde iğrenç, itici ve ürkütücüydü. Sarhoş arabacılar tarafından sürekli kirletilen çürük bir tahta perdeyle çevrilmişti. Yarıklar karnını çatlatıyor, kuyruğundan bir bağdadi çıtası çıkmış sarkıyor, bacaklarının arasında uzun otlar bitiyordu; ve büyük şehirlerin zeminini hissedilmez şekilde kabartan o ağır ve biteviye hareket yüzünden otuz yıldan beri meydanın seviyesi yükselip durduğundan, anıt, sanki altında toprak çöküyormuş gibi çukurda kalmıştı. Pis, hakir, iğrenç ve gösterişliydi; burjuvanın gözünde çirkin, düşünürün gözünde hazindi. Hem süpürülüp atılması yakın bir pisliğe hem de boynunun vurulması yakın bir haşmetli kişiye benzeyen bir şeyler vardı onda.

Söylediğim gibi, manzara gece olunca değişiyordu. Gece, hayalet cinsinden olan her şeyin hakiki ortamıdır. Alacakaranlık çöker çökmez yaşlı filin görüntüsü başkalaşıyordu; karanlığın ürkütücü sükûneti içinde sakin ve korkunç bir şekle bürünüyordu. Geçmişin malı olduğundan geceye aitti ve karanlık onun büyüklüğüne pek uygun düşüyordu.

Bu kaba saba, tıknaz, hantal, sert, ciddi, âdeta biçimsiz, ama kesinlikle haşmetli ve de azametli, ve vahşi bir vakar damgası taşıyan anıt yok olup gitti. Ve meydanı, tıpkı feodalitenin yerini burjuvazinin alması gibi, dokuz kuleli kalenin yerini alan devasa bir sobayla, onun borudan süsüne benzer bir şeyin huzur içinde saltanat sürmesine bıraktı. İktidarı bir tencereye sığan bir devrin, timsalini bir sobada bulması kadar tabii bir şey olamaz. Bu devir geçecektir, daha şimdiden geçiyor bile. İnsanlar artık anlıyorlar ki, bir kazanda kuvvet bulunabilse bile, iktidar ancak bir beyinde bulunabilir. Başka bir deyişle, dünyayı yöneten ve götüren lokomotifler değil, fikirlerdir. Lokomotifleri fikirlere koşun, iyi, güzel; ama sakın atı süvari yerine koymayın.

Her neyse, biz yine Bastille Meydanı’na dönelim. Filin mimarı, alçıyla büyük bir eser meydana getirmeyi başarmıştı; sobanın mimarı ise bronzla ortaya küçük bir şey koymayı başardı.

Şaşaalı bir ad takıp, “Temmuz Sütunu” dedikleri bir soba borusu, boşa gitmiş bir devrimin bu başarısız anıtı, 1832’de, kendi hesabımıza özlemle andığımız, koskoca bir ahşap kılıfla ve fili tamamen yalnız bırakan geniş bir tahta perdeyle sarılmış durumdaydı.

İşte, uzak bir sokak fenerinden sızan ışıkla meydanın ancak bir nebze aydınlanan bu köşesine doğru götürdü sokak çocuğu iki “yavrucuğu.”

İzin verilirse, burada sözümüzü kesip asla gerçeğin dışına çıkmadığımızı; ve bundan yirmi yıl önce ceza mahkemelerinin, Bastille’deki filin içinde yatarken yakalanan bir çocuğu serserilik ve kamu anıtını tahrip suçundan yargıladığını hatırlatalım. Bu olayı belirttikten sonra devam ediyoruz.

Dev heykelin yanına gelince, sonsuz büyüğün sonsuz küçük üzerinde yapabileceği etkiyi takdir eden Gavroche:

- Yumurcaklar! Korkayım demeyin sakın, dedi.

Sonra tahta perdedeki bir açıklıktan filin alanına girerek, çocukların da engeli aşmalarına yardım etti. Biraz ürkmüş olan iki çocuk, hiç ses çıkarmadan Gavroche’u izliyor; kendilerine ekmek veren, barınacak bir yer vaat eden bu hırpani kılıklı küçük koruyucuya güveniyorlardı.

Orada, tahta perdenin yanında, yerde boylu boyunca yatan bir merdiven vardı. Gavroche, gündüzleri bitişikteki inşaat işçilerinin kullandıkları bu merdiveni olağanüstü bir güçle kaldırıp filin ön bacaklarından birine dayadı. Merdivenin ucuna doğru bir yerde, dev heykelin karnında siyah bir delik fark ediliyordu.

Gavroche, konuklarına merdivenle deliği göstererek:

- Yukarı çıkıp içeri girin, dedi.

İki küçük oğlan korkuyla birbirlerine baktılar.

- Korkuyorsunuz ha, bacaksızlar! diye bağırdı Gavroche.

Sonra ekledi:

- Bakın, görün öyleyse.

Filin pütürlü bacağına kollarıyla sıkıca yapıştı, merdiveni kullanmaya tenezzül etmeden, göz açıp kapayana dek yarığa ulaşıverdi. Tıpkı bir çatlaktan süzülen bir yılan gibi oradan içeriye daldı. Bir an sonra, iki çocuk, onun soluk başının zifiri karanlık deliğin kenarından, ağarık ve donuk bir şekil halinde belli belirsiz uzandığını gördüler.

- Hadi çıkın bakalım, bebecikler! diye seslendi Gavroche. Bakın göreceksiniz ne rahat burası! Sen çık! dedi büyüğüne. Elimi uzatıyorum sana.

Küçük çocuklar birbirlerine omuz vurup itiştiler; sokak çocuğu onlara hem korku hem de güven veriyordu; hem sonra çok şiddetli yağıyordu yağmur. Büyük kardeş tehlikeyi göze aldı. Küçüğüyse, ağabeyi yukarı çıkıp, kendisi koca hayvanın ayakları arasında bir başına kalınca ağlayacak gibi oldu, ama buna cesaret edemedi.

Büyük oğlan sendeleye sendeleye merdivenin basamaklarından tırmanıyordu. O bu işi yaparken, Gavroche da bir eskrim hocasının öğrencilerine ya da bir katır sürücüsünün katırlarına seslenişiyle onu yüreklendirmekteydi:

- Korkma!

- Tamam!

- Devam et!

- Ayağını oraya bas!

- Elini şuraya koy!

- Ha gayret!

Ve çocuk onun erişebileceği yere gelince, birden kuvvetle kolundan tutup onu kendine çekti.

- Hoppa! dedi.

Çocuk yarıktan içeri girmişti.

- Şimdi bekle beni, dedi Gavroche. Lütfen oturun mösyö.

Yarığa nasıl girdiyse öylece çıkıp filin bacağı boyunca bir maymun çevikliğiyle aşağıya kaydı, otların üstüne ayak üstü düştü, beş yaşındaki küçüğü belinden kavradığı gibi merdivenin ortasına koydu ve sonra onun arkasından yukarı çıkmaya başlayıp büyük oğlana seslendi:

- Onu arkadan iteceğim, sen de çekersin.

Az sonra küçük oğlan, neye uğradığını bile anlamadan yukarıya çıkarıldı, itildi, sürüklendi, çekildi, delikten içeri tıkıldı, sokuldu. Onun arkasından içeri giren Gavroche, topuğuyla merdiveni itip çimenlerin üzerine düşürdükten sonra ellerini çırpmaya başladı ve bağırdı:

- İşte geldik! Yaşasın general Lafayette!

Bu coşkunluk geçince ilave etti:

- Minnoşlar, benim evimdesiniz artık.

Gerçekten de kendi evindeydi Gavroche.

Ey faydasızın beklenmedik faydası! Büyük şeylerin şefkati! Devlerin iyiliği! İçinde İmparator’un düşüncesini taşıyan bu azman anıt, bir sokak çocuğunun kutusu olmuştu. Dev heykel küçücük çocuğu buyur etmiş, barındırmıştı. Yabanlık elbiseleriyle Bastille’deki filin önünden geçen burjuvalar, onu patlak gözleriyle her gördüklerinde süzerek, “Bu da neye yarıyor ki?” diyorlardı. Oysa o babasız, anasız, ekmeksiz, giyeceksiz, barınaksız bir küçük çocuğu soğuktan, kırağıdan, doludan, yağmurdan kurtarmaya, kış rüzgârından korumaya, çamur içinde uyuyup ateşlenmekten, kar üstünde uyuyup ölmekten esirgemeye yarıyordu. Toplumun dışladığı masumu bağrına almaya yarıyordu. Kamunun suçunu azaltmaya yarıyordu. Bütün kapılar kendisine kapalı olan bir insana açılan bir sığınaktı o. Tahta kurtlarının, nisyanın istilasına uğramış, mantarlarla, küflerle, yaralarla kaplı, sallantılı, kurt yenikli, bir başına bırakılmış, mahkûm edilmiş bu yaşlı mamut, meydanın ortasında boş yere lütufkâr bir bakıştan sadaka isteyen bu devasa dilenci, kendi haline bakmadan tutmuş bir başka dilenciye, ayağında pabuç, başının üstünde tavan olmayan, parmaklarını soluğuyla ısıtmaya çalışan, pılı pırtıya bürünmüş, önüne ne atılırsa onunla beslenen zavallı bir pigmeye acımaya kalkmıştı sanki. Napolyon’un insanlarca hor görülen bu fikri, Tanrı tarafından benimsenmişti. Sadece ünlü olan şey, yüce olmuştu. İmparatora, düşündüğünü gerçekleştirmek için somaki taşı, tunç, demir, altın, mermer gerekmişken, Tanrı’ya eski tahtalar, kirişler ve sıva kalıntıları yetiyordu. Dahice bir hayale kapılmıştı İmparator; silahlı, muhteşem, hortumu havada, kulesi sırtında, etrafa çepeçevre neşe ve hayat dolu sular fışkırtan dev filde halkı cisimleştirmek istiyordu. Tanrı ise daha büyük bir iş yapmış, onda bir çocuğu barındırmıştı.

Gavroche’un içeri girdiği yer dışarıdan güçlükle görülebilen bir delikti. Söylediğimiz gibi, filin karnının altında gizlenmiş olan bu delik o kadar dardı ki, ancak kedilerle ufak çocuklar geçebilirdi oradan.

Gavroche:

- Kapıcıya burada olmadığımızı söylemekle işe başlayalım, dedi.

Ve evini ezbere bilen bir kimsenin güveniyle karanlığa dalarak bir tahta aldı, getirip deliği onunla tıkadı.

Tekrar karanlığa daldı Gavroche. Çocuklar fosfor şişesine sokulan kibritin hışırtısını işittiler. Kimyasal kibrit henüz icat edilmemişti. Fumade çakmağı o devirde bir ilerleme yerine geçiyordu.

Çocuklar, aniden parlayan bir ışıkla gözlerini kırpıştırdılar; Gavroche “kiler faresi” adı verilen reçineye batırılmış şu fitil parçalarından birini yakmıştı. Aydınlatmaktan çok duman çıkaran “kiler faresi”, filin içini hayal meyal görülür hale getirmişti.

Gavroche’un iki konuğu çevrelerine bakındılar ve iri Heidelberg fıçısının içine kapatılmış bir kimsenin ya da daha iyisi, Tevrat’taki balinanın karnında Yunus peygamberin duyabileceği hisse benzer bir his duydular. Kendilerini çepeçevre kuşatıp saran dev gibi kocaman bir iskelet görüyorlardı. En tepede kahverengi uzun bir kalas vardı; iki yanından belli aralıklarla kavisli kalın kirişler çıkan bu kalas, kaburgalarıyla birlikte omurgayı temsil ediyordu. Bunlardan iç uzuvlar gibi alçıdan sarkıtlar asılmakta ve bir yandan öbür yana uzanan geniş örümcek ağları tozlu karın zarlarını meydana getirmekteydi. Şurada burada, köşelerde, iri kara lekeler görülüyordu. Canlı gibiydi bu kara lekeler, ürkmüşçesine ani hareketlerle hızlı hızlı yer değiştiriyorlardı.

Filin sırtından karnına dökülen molozlar, karın yuvarlağını doldurmuştu. Öyle ki, burada tıpkı bir döşeme üzerindeymiş gibi yürümek mümkündü.

Küçük oğlan, ağabeyine sokularak yavaş sesle:

- Çok karanlık, dedi.

Bu sözü duyan Gavroche bir nara kopardı. İki çocuğun donakalmış hali bir silkelemeyi gerektiriyordu.

- Ne dırlanıp duruyorsunuz siz? diye bağırdı. Alay mı ediyorsunuz? Bir de beğenmezlik, öyle mi? Ne yani, Tuileries Sarayı’nı mı istiyorsunuz? Kafanız yok mu sizin? Ha, söyleyin. Enayi takımından olmadığımı bildiririm size. Ne sanıyorsunuz kendinizi, yedi sülalesi devletli veletler mi?

Biraz terslenmek korkuya iyi gelir. Güven ve huzur verir. İki çocuk Gavroche’a yanaştılar.

Bu güvenden duygulanan Gavroche “sert tondan yumuşağa” geçti ve çocukların küçüğüne dönüp ona:

- Aptal, dedi hakarete okşayıcı bir eda katarak. Asıl karanlık dışarısı. Dışarıda yağmur yağıyor, buradaysa yağmıyor; dışarısı soğuk, buradaysa bir üfürük bile rüzgâr yok; dışarıda bir sürü insan var, buradaysa in cin top oynuyor; dışarıda ay ışığı bile yok, buradaysa benim kandilim var, ya enayi dümbeleği!

İki çocuk, daireyi daha az korkuyla seyretmeye başlamışlardı; ama Gavroche onlara fazla seyir vakti bırakmadı.

- Hadi çabuk, dedi.

Ve onları büyük bir mutlulukla odasının dip tarafı diyebileceğimiz yere doğru itti.

Orada Gavroche’un yatağı duruyordu.

Tam takım bir yataktı Gavroche’unkisi; yeni bir şilte, bir yorgan ve cibinlik vardı.

Şilte bir hasırdan ibaretti; yorgan da kurşuni renkte, çok sıcak tutan kaba yünden oldukça yeni bir diz örtüşüydü. Cibinliğe gelince, o da şöyleydi:

Oldukça uzun üç sırık, ikisi önde biri arkada olmak üzere zemindeki, yani filin karnındaki molozların içine sağlamca saplanarak bir piramit teşkil edecek şekilde tepelerinden birbirlerine bağlanmışlardı. Piramit biçimindeki bu çatkının üzerine bakırdan bir kafesli tel atılmış; ama büyük bir ustalıkla, her üç sırığı da kaplayacak şekilde demir tellerle bağlanmıştı. Bir sıra iri taş bu kafesli teli, içine hiçbir şey geçirtmeyecek şekilde çepeçevre yere yerleştirilmişti. Aslında bu kafes teli, kümeslerin üzerine çekilen bakır tellerden başka bir şey değildi. Gavroche’un yatağı, bu telin altında bir kuş kafesi gibi duruyordu. Genel görünüşü bir Eskimo çadırını andırıyordu.

İşte yatak perdesi işini gören bu teldi.

Gavroche, teli önden tutan taşları biraz oynattı, telin üst üste binen iki kanadı ayrıldı.

- Çocuklar, dört ayak olun! dedi Gavroche.

Konuklarını dikkatle kafesin içine soktu, kendisi de sürünerek arkalarından girdi, taşları yaklaştırarak aralığı yeniden sıkıca kapattı.

Üçü de hasırın üzerine uzanmışlardı.

Pek küçük olmalarına rağmen hiçbiri cibinliğin içinde ayakta duramıyordu. Gavroche, “kiler faresi”ni hâlâ elinde tutuyordu.

- Hadi artık zıbarın! dedi. Avizeyi söndürüyorum.

İki kardeşin büyüğü, tel kafesi göstererek Gavroche’a sordu:

- Mösyö, bu nedir bu?

Gavroche, ciddi bir tavırla:

- Bu, farelere karşıdır, dedi. Hadi zıbarın.

Ama yine de yaşları henüz pek küçük olan bu yaratıkların eğitimi için birkaç söz eklemeyi gerekli buldu, devam etti:

- Botanik Bahçesi’ndeki şeylerden bu. Yırtıcı hayvanlar için kullanıyorlar. Bir depo dolusu var bunlardan. Bir duvarın üstüne çıkıp, bir pencereye tırmanıp, bir kapının altından geçmek yeter. İstediğin kadar var.

Gavroche bunu söylerken, bir yandan da yorganın bir ucuyla küçük oğlanı örtüyordu. Çocuk mırıldandı:

- Oh! Ne güzel! Sıcacık!

Gavroche gözlerini yorgana dikip memnuniyetle baktı.

- Bu da Botanik Bahçesi’nden, dedi. Maymunlardan aldım bunu.

Sonra büyük oğlana, üzerinde yattığı adamakıllı kalın ve işçiliği çok güzel olan hasırı göstererek ekledi:

- Zürafanındı bu.

Bir süre sustuktan sonra devam etti:

- Bunlar hep hayvanlarındı. Onlardan aldım bunları. Hiç kızmadılar bu yüzden. Onlara, ‘Fil için alıyorum,’ dedim.

Yine bir sessizlikten sonra, Gavroche tekrar konuştu:

- Duvarlardan aşar, hükümeti boş verirsin. Hepsi bu işte.

İki çocuk, bu pervasız, icatçı, kendileri gibi serseri, kendileri gibi yalnız, kendileri gibi çelimsiz yaratığı korku ve şaşkınlık dolu bir saygıyla seyrediyorlardı. Hayranlık uyandıran kudretli bir taraf vardı onda, tabiatüstü bir varlık gibi görünüyordu onlara; ve fizyonomisi, en saf, en sevimli tebessümle karışmış olarak, ihtiyar bir soytarının bütün yüz mimiklerini üzerinde topluyordu.

Büyük çocuk, çekine çekine:

- Mösyö, dedi, siz zaptiyelerden hiç korkmaz mısınız?

Gavroche, sadece:

- Çocuk, zaptiyeler denmez, aynasızlar denir, diye karşılık verdi.

Küçük çocuğun gözleri açıktı ama hiç sesini çıkarmıyordu. Büyük ortada olduğundan, o hasırın kenarında kalmıştı. Gavroche, bir hareketiyle yorganın ucunu onun yanına sıkıştırdı ve başının altındaki hasırı eski bezlerle kabartarak çocuğa bir yastık yaptı. Sonra büyüğe doğru döndü:

- Nasıl? Mükemmel değil mi burası?

Büyük oğlan, kurtarılmış bir melek ifadesiyle Gavroche’a bakarak:

- Ah, evet! diye cevap verdi.

Sırılsıklam ıslanmış olan zavallı iki çocuk ısınmaya başlamışlardı.

Gavroche devam etti:

- Peki öyleyse niçin ağlıyordunuz?

Ve ağabeyine kardeşini göstererek:

- Böyle bir yumurcak için diyeceğim yok ama senin gibi bir koca delikanlı için aptallık bu. İnsan danaya benzer ağlayınca.

- Valla, ne bileyim, dedi çocuk, gidecek bir evimiz bile kalmamıştı.

Gavroche atıldı:

- Bacaksız! Ev demezler ona, kümes derler.

- Sonra da geceleyin öyle yapayalnız kalmaktan korkuyorduk.

- Gece demezler, baykuş günü derler.

- Teşekkür ederim mösyö, dedi çocuk.

Gavroche:

- Bak dinle, diye devam etti, artık hiçbir şey için ağlayıp sızlanmak yok. Ben size bakacağım. Göreceksiniz ne kadar eğleneceğiz. Yazın Navet’yle birlikte Glaciere’e gideriz. Navet bir arkadaşımdır benim. Gare’da suya gireriz, Austerlitz Köprüsü önündeki salların üzerinde anadan dogma koşarız, çamaşırcı karılar kudururlar buna. Haykırırlar, öfkelenirler, bilsen ne komik şeylerdir! İskelet adamı görmeye gideriz. Canlıdır o. Champs-Élysées’de. Canlı cenazenin tekidir adamcağız. Sonra sizi tiyatroya götürürüm. Frederick-Lemaître’e götürürüm. Biletlerim vardır benim, aktörleri tanırım, hatta bir keresinde bir piyeste oynadım bile. Şu kadar, şu kadar bacaksızlardık, bir bezin altında koşuyorduk, deniz oluyordu o bez. Sizi tiyatromda işe aldırırım. Vahşileri seyre gideriz. Sahici vahşi değil o vahşiler. Pembe renkte, buruş buruş dar fanila giyiyorlar, dirseklerinde de beyaz iplikle dikilmiş yırtık yerleri gözüküyor. Sonra operaya gideriz. Paralı şakşakçılarla birlikte gireriz içeri. Operada şakşakçı takımı çok iyi düzenlenmiştir. Şakşakçı takımıyla bulvar tiyatrolarına gitmedim doğrusu. Düşün bir, operada kimisi yirmi metelik öder ama bunlar enayi cinsidir. Bunlara bulaşıkçılar denir. Daha sonra giyotini seyretmeye gideriz. Size celladı gösteririm. Marais Sokağı’nda oturur. Mösyö Sanson. Kapısında bir posta kutusu var. Ah! Bilsen ne müthiş eğleniriz!

Tam o sırada, Gavroche’un parmağına bir damla balmumu damladı ve ona hayatın gerçeklerini hatırlattı.

- Vay canına! dedi Gavroche. Fitil tükeniyor. Aman dikkat! Aydınlatma tesisatım için ayda bir metelikten fazla veremem. Yatınca uyumalı. Mösyö Paul de Kock’un romanlarını okuyacak vaktimiz yok. Üstelik ışık cümle kapısının çatlaklarından sızabilir ki, aynasızların görmesi işten bile değildir.

Ancak büyük oğlan Gavroche’la konuşmak, ona cevap vermek cesaretini kendinde bulabiliyordu. Çekine çekine hatırlattı:

- Hem sonra, bir ateş parçası düşebilir hasırın üstüne, evi yakmamaya bakmalı.

- Evi yakmak denmez, dedi Gavroche, değirmeni fitillemek denir.

Fırtına gittikçe şiddetleniyordu. Gök gürlemeleri arasında sağanak halinde yağan yağmurun dev heykelin sırtına vururken çıkardığı sesler duyuluyordu.

- Yağ yağmur yağ! dedi Gavroche. Kovalarla suyun evin bacaklarından aşağı boca edilmesi beni eğlendiriyor. Kış aptalın biri, malını heba edip duruyor, boşuna çaba harcıyor, bizi ıslatamıyor, ıslatamadığı için de homurdanıp duruyor o koca su hamalı!

Gavroche’un bir on dokuzuncu yüzyıl filozofu sıfatıyla, bütün sonuçlarını kabul ettiği gök gürültüsünü ima eden bu sözlerinin ardından muazzam bir şimşek çaktı. Öylesine parlak bir şimşekti ki bu, bir çatlaktan filin karnına doğru bir şeyler girdi. Aşağı yukarı aynı anda da, pek müthiş bir şiddetle yıldırım gürledi. İki çocuk birer feryat kopararak yerlerinden öyle bir hızla fırladılar ki, tel kafes âdeta yarılacak gibi oldu. Fakat Gavroche, korkusuz yüzünü onlara doğru çevirdi ve gök gürültüsünü bahane edip bir kahkaha patlattı.

- Sakin olalım çocuklar, binayı sarsaklamayalım. Enfes bir yıldırım işte. Hele şükür. Şimşek zırıltısı değil bu. Aşkolsun Tanrı’ya! Değdi valla! Neredeyse Ambigu’deki kadar güzel.

Bunu dedikten sonra teli yeniden düzeltti, çocukları usulca yatağın baş tarafına doğru itti, boylu boyunca uzanmaları için dizlerinin üstüne bastırdı.

- Ulu Tanrı kendi kandilini yaktığına göre, ben benimkini üfleyebilirim, diye bağırdı. Uyumak gerek çocuklar, benim genç insancıklarım. Uyumamak çok kötüdür. Koridor havanız kokuşur sonra ya da kibarlar âleminde dendiği gibi ağzınız kokar. İyice sarının kabuğunuza! Işığı söndürüyorduk. İyice yerleştiniz mi?

- Evet, çok iyiyim, diye mırıldandı büyük oğlan. Başımın altında kuş tüyü var sanki.

Gavroche:

- Baş denmez ona, diye bağırdı, saksı denir.

İki çocuk birbirlerine sarıldılar. Gavroche onları hasırın üzerine son bir defa daha yerleştirdi ve yorganı kulaklarına kadar çektikten sonra, kapalı dildeki emrini üçüncü kez tekrarladı:

- Zıbarın!

Ve fitili üfledi.

Işık henüz sönmüştü ki, üç çocuğun altında yattıkları tel kafes garip bir sarsıntıyla titremeye başladı. Bakır teller üzerinde sanki pençeler, dişler gıcırdıyormuş gibi madenî bir ses çıkaran bir sürü boğuk sürtünmeydi bu. Bunun yanı sıra türlü çeşit tiz çığlıklar işitilmekteydi.

Tepesinde kopan bu şamatayı işitip korkudan donakalan beş yaşındaki küçük oğlan dirseğiyle ağabeyini dürttü, ama Gavroche’un emrine uyan büyük oğlan “zıbarmıştı” bile. O zaman korkuya daha fazla dayanamayan küçük, Gavroche’a seslenip sormak cüretini gösterdi. Ama pek alçak bir sesle, nefesini tutarak seslendi:

- Mösyö?

Gözlerini yeni yummuş olan Gavroche:

- Ne var? dedi.

- Nedir bu böyle?

- Sıçanlar, diye cevap verdi Gavroche.

Sonra başını tekrar hasıra koydu.

Gerçekten de, filin iskeleti içinde binlerce sıçan kaynaşıp duruyordu. Az önce bahsettiğimiz canlı siyah lekelerdi bunlar. Mum ışığı, parladığı sürece onları uzak tutmuştu, ama âdeta onların sitesi olan bu mağara yeniden karanlığa gömülür gömülmez, ünlü masalcı Perrault’nun dediği gibi, “taze et” kokusu alan sıçanlar Gavroche’un çadırı üstüne sürüler halinde hücum edip bunun ta tepesine kadar tırmanmış, bu yeni çeşit tel dolabını delmenin çaresini araştırıyormuşçasına onun halkalarını dişleyip duruyorlardı.

Küçüğün gözüne bir türlü uyku girmiyordu.

- Mösyö? diye seslendi tekrar.

- Ne var? dedi Gavroche.

- Nasıl şeydir bu sıçanlar?

- Fareler işte.

Bu açıklama çocuğu biraz rahatlattı. Ömründe hiç fare görmemiş değildi. Beyaz farelerdi bunlar, hiç korkmamıştı onlardan. Buna rağmen sesini yeniden yükseltti:

- Mösyö?

- Ne var? dedi Gavroche.

- Niçin bir kediniz yok?

Gavroche:

- Bir kedim vardı, diye cevap verdi, bir tane getirmiştim ama onu yediler.

Bu ikinci açıklama, birincisinin etkisini yok etti. Küçük çocuk yeniden titremeye başladı.

Onunla Gavroche arasındaki konuşma dördüncü kez olarak yine başladı.

- Mösyö?

- Ha?

- Kimdi o yedikleri?

- Kedi.

- Kim yedi kediyi?

- Sıçanlar.

- Fareler mi?

- Evet, sıçanlar.

Kedileri yiyen bu farelerden dehşete kapılan çocuk devam etti:

- Bu fareler bizi de yerler mi acaba?

- Alimallah! dedi Gavroche.

Çocuğun korkusu son kertesine varmıştı. Ama Gavroche ekledi:

- Korkma sen! içeri giremezler. Hem sonra, ben buradayım. Al işte, tut elimi. Sus ve zıbar!

Gavroche bunu derken, kardeşinin üzerinden küçüğün elini tuttu. Çocuk bu eli sıkıca bağrına bastırdı, içini güven duygusu kapladı. Cesaretin ve kuvvetin böyle esrarlı sirayetleri vardır. Çevrelerinde tekrar bir sessizlik meydana gelmişti. Konuşma sesleri sıçanları ürkütüp kaçırmıştı. Gerçi birkaç dakika sonra geri gelip yeniden azgınlık etmeye başladılar ama boşuna, çünkü artık uykuya dalmış olan yavrucaklar hiçbir şey duymuyorlardı.

Gecenin saatleri akıp geçti. Karanlık, vâsi Bastille Meydanı’nı baştan başa kaplıyor, yağmurla karışık bir kış rüzgârı sağanaklar halinde esiyor; devriye kolları kapıları, geçitleri, kapalı alanları, karanlık köşeleri didikleye didikleye gece serserilerini arayarak sessiz sedasız filin önünden geçip gidiyorlardı. Dimdik, hareketsiz, gözleri karanlıklara doğru açılmış olarak duran canavar, âdeta yaptığı iyi işten memnun, hayal kurar bir halde, uyuyan zavallı üç çocuğu gökyüzünden ve insanlardan koruyordu.

Bundan sonra olacakları anlayabilmek için, o devirde Bastille muhafız birliğinin meydanın öbür ucunda bulunduğunu ve filin yakınında olup bitenleri, nöbetçinin ne görebileceğini ne de işitebileceğini hatırlatmalıyız.

Gün doğuşundan hemen önceki saatin sonlarına doğru, Saint-Antoine Sokağı’ndan koşarak çıkan bir adam meydanı geçip “Temmuz Sütunu”nu çevreleyen büyük kapalı alanı dolandı, tahta perdelerin arasından süzülerek filin karnının altına kadar geldi. Rastgele bir ışık bu adamı aydınlatabilseydi, sırılsıklam ıslanmış halinden onun geceyi yağmur altında geçirmiş olduğu anlaşılırdı. Adam filin altına gelince, hiçbir insan diline ait olmayan ve belki ancak bir papağanın çıkarabileceği acayip bir çığlık kopardı. Aşağıdaki yazılış şeklinden biraz fikir edinilebilecek olan bu çığlığı, iki kez tekrarladı.

- Kirikikiu!

İkinci çığlığa filin karnından berrak, neşeli, genç bir ses karşılık verdi:

- Evet!

Hemen o saat deliği kapayan tahta yerinden oynadı ve bir çocuk oradan geçerek filin bacağı boyunca aşağıya kayıp çevik bir hareketle adamın yanına düştü. Gavroche’tu bu. Adam da Montparnasse’tı.

“Kirikikiu” bağırtısına gelince, hiç şüphesiz çocuğun, “Mösyö Gavroche’u sorarsın,” derken kastettiği şeydi bu.

Gavroche sesi duyar duymaz sıçrayarak uyanmış, tel kafesi biraz aralayarak sürüne sürüne cibinliğinden dışarı çıkmış ve onu özenle tekrar kapattıktan sonra yerdeki kapağı açarak aşağıya inmişti.

Adamla çocuk, gece karanlığında sessizce birbirlerini tanıdılar. Montparnasse yalnızca:

- Sana ihtiyacımız var. Gel bize yardım et, demekle yetindi.

Sokak çocuğu başkaca açıklama istemedi.

- İşte buradayım ya! dedi.

İkisi birden Montparnasse’ın çıkageldiği Saint-Antoine Sokağı’na yöneldiler; o saatte sebze haline doğru inmekte olan bostancı arabalarının meydana getirdiği uzun dizinin arasından zikzaklar çizerek hızla ilerlediler.

Arabalarının içinde salataların, sebzelerin arasına çömelmiş, yarı uyuklar halde, kamçı gibi inen yağmur yüzünden gözlerine kadar gocuklarına gömülmüş olan bostancılar, yoldan geçen bu garip kişilere bakmıyorlardı bile.

III
FİRARIN CİLVELERİ

Aynı gece Force Hapishanesi’nde neler olmuştu bakın: Babet, Brujon, Gueulemer ve tecritte olmasına rağmen Thénardier bir kaçış planı hazırlamıştı. Montparnasse’ın Gavroche’a anlattıklarından anlaşıldığı gibi, Babet bu işi hemen o gün kendi hesabına gerçekleştirmiş bulunuyordu. Montparnasse onlara dışarıdan yardım edecekti.

Brujon, bir ceza odasında bir ay süreyle kalmış olduğundan, orada evvela kalın bir ip örmeye, sonra da bir plan olgunlaştırmaya yetecek vakti bulabilmişti. Eskiden hapishane disiplininin, mahkûmu kendi başına bıraktığı bu acımasız yerler dört taş duvar, bir taş tavan, taş döşeli bir zemin, bir kamp yatağı, demir parmaklıklı bir tepe penceresi ve demir kaplamalı bir kapıdan meydana geliyor ve adına hücre deniyordu. Fakat hücre sözü fazlasıyla dehşetengiz bulundu. Onun için, şimdi bunlar bir demir kapı, demir parmaklıklı bir tepe penceresi, bir kamp yatağı, taş döşeli bir zemin, bir taş tavan ve dört taş duvardan meydana geliyor ve adına da ceza odası deniyor. Görüldüğü gibi, hücre olmayan bu odaların sakıncalı yanı, çalıştırılması gereken insanları düşünmeye sevk etmesidir.

İşte Brujon da düşünüp taşınmış ve sonunda ceza odasından bir iple birlikte çıkmıştı. Charlemagne Avlusu’nda pek tehlikeli bir kişi olarak tanınmış olduğundan, onu Yeni Bina’ya koydular. Brujon’un Yeni Bina’da bulduğu ilk şey Gueulemer, ikincisi de bir çivi oldu; Gueulemer, yani suç ve bir çivi, yani özgürlük.

Brujon hakkında tam bir fikir edinmenin artık zamanıdır. Brujon, görünüşte narin bir vücut yapısı ve iyice düşünülüp tasarlanmış bir uyuşukluk kisvesi altında nazik, zeki ve hırsız bir bıçkındı; okşayıcı bir bakışı, gaddarca bir gülümsemesi vardı. Bakışı iradesinden, gülümsemesi tabiatından geliyordu. Sanatının ilk yapıtlarını damlardan vermişti; dam kaplamalarını soyan, yağmur oluklarını sığır işkembesi denilen usulle kaldıran kurşun sökücülerin zanaatında büyük ilerlemelere yol açmıştı.

Bir kaçış için zamanı gayet elverişli kılan bir şey de, tam o sırada dam aktarıcıların hapishane damını örten arduvazların bir kısmını tamir etmekte, bağlarını yenilemekte olmalarıydı. Saint-Bernard Avlusu bu yüzden, artık Charlemagne Avlusu ile Saint-Louis Avlusu’ndan büsbütün ayrı olmaktan çıkmıştı. Yukarılarda iskeleler, basamaklar, başka bir deyişle, kurtuluş yönüne uzanan köprüler, merdivenler vardı.

Dünyada görülebilecek en çatlaklı, en harap bina olan Yeni Bina, hapishanenin zayıf noktasıydı. Duvarlarını güherçile öylesine kemirmişti ki, tavan kemerlerini ahşap kaplamak mecburiyeti hasıl olmuştu, çünkü buralardan kopan taşlar yataklarında yatan mahpusların üstüne düşüyordu. Bu köhneliğine rağmen, bir hata sonucu en tehlikeli sanıklar Yeni Bina’ya kapatılmakta, hapishane dilinde dendiği gibi, “ağır suç erbabı” kişiler hep oraya konulmaktaydı.

Yeni Bina’da üst üste dört yatakhane ile bir de adına Havadar Yer denilen bir çatı katı bulunuyordu. Force düklerinin eski mutfaklarına ait olması muhtemel geniş bir baca borusu, zemin kattan çıkıp dört katı geçmekte, yassı bir istinat sütunu halinde bütün yatakhaneleri ikiye böldükten sonra gidip damı delmekteydi.

Gueulemer’le Brujon aynı yatakhanedeydiler. Önleyici bir tedbir olarak, onları aşağı kata koymuşlardı. Tesadüfen, yataklarının baş tarafı baca borusuna dayanıyordu.

Thénardier de tam onların tepesinde, şu Havadar Yer denilen çatı katında bulunuyordu.

Culture-Sainte-Catherine Sokağı’nda, itfaiye kışlasını geçtikten sonra hamamın büyük kapısı önünde duran bir yolcu, çiçeklerle, tahta saksılarda ağacımsı bitkilerle dolu bir avlu ve avlunun sonunda yükselen yeşil pencere kepenkleriyle şen cepheli, iki kanatlı, dairesel ve damı kubbeli beyaz bir köşk görür. Jean Jacques’ın şairane kırsal hülyası. En çok on yıl öncesine kadar bu köşk, gerisinde yükselen kocaman, siyah, suratsız, çıplak bir duvara veriyordu sırtını. Force’un devriye yolu duvarıydı bu.

Bu dairesel köşkün gerisinde yükselen bu duvar, âdeta Berquin’in gerisinde görünen Milton gibiydi.

Çok yüksek olmasına rağmen, bu duvarın ötesinde onu da aşan, ondan da kara bir dam fark edilmekteydi. Yeni Bina’nın damıydı bu. Damda, demir çubuklarla donatılmış dört tane çıkıntılı çatı penceresi göze çarpıyordu. Bunlar Havadar Yer’in pencereleriydi.

Bir baca, damı delip çıkıyordu; yatakhanelerden geçen bacaydı bu.

Havadar Yer, Yeni Bina’nın bu çatı katı, eğik tavanlı, üç kat demir parmaklıklar ve üstünde koca koca çivi benekleri bulunan saç kaplamalı kapılarla kapatılmış büyük bir çeşit koğuştu. Kuzey ucundan içeri girildiğinde, solda, bahsi geçen dört çatı penceresi; sağda da, pencerelerin tam karşısında, dar koridorlarla birbirinden ayrılmış, aralıklı bir dizi halinde, oldukça geniş, dört tane kare şeklinde kafes vardı. Yarı bel hizasına kadar kagir, kalan kısmı tavana kadar demir çubuklardan yapılmış kafeslerdi bunlar.

İşte Thénardier 3 Şubat gecesinden beri bu kafeslerden birinde tecritteydi. Rivayete göre Desrues tarafından icat olunan ve Uyutucular Çetesi’nin meşhur ettiği, içine uyuşturucu madde karıştırılan şarabın bir şişesini Thénardier’nin nasıl ve kimin yardakçılığıyla elde edebilmiş olduğu hiçbir zaman keşfedilemedi.

Birçok hapishanede bazı görevliler vardır ki, görevlerine ihanet ederler; yarı zindancı, yarı hırsızdırlar; firarlara yardım edenler polise sadakatsizce hizmet eder, salata sepetinden, yani hapishane arabasından malların düşmesine göz yumarlar.

İşte Küçük Gavroche’un, başıboş dolaşan iki çocuğu acıyıp yanına aldığı gece; o sabah hapishaneden kaçmış olan Babet’nin Montparnasse ile birlikte kendilerini sokakta beklediğini bilen Brujon’la Gueulemer, usulcacık kalkarak yataklarının dayandığı baca borusunu Brujon’un bulmuş olduğu çiviyle delmeye koyuldular. Sıva parçaları Brujon’un yatağı üstüne düştüğünden sesleri duyulmuyordu. Gök gürültüsüne karışan sağanaklar kapıları menteşelerinden sarsıyor ve hapishanenin içinde korkunç ve aynı zamanda yararlı bir velvele koparıyordu. Mahpuslar arasında uyananlar da uyuyormuş gibi yapıp Gueulemer’le Brujon’u, işlerini yapsın diye bıraktılar. Brujon becerikli, Gueulemer ise kuvvetliydi. Yatakhaneye bakan demir parmaklıklı bir hücrede yatan gözcünün en ufak bir ses duymasına meydan kalmadan duvar delinmiş, bacadan tırmanılmış, borunun üst deliğini kapatan demir kafes zorlanıp açılmış ve iki korkunç haydut damın üstüne çıkmışlardı. Yağmur ve rüzgâr şiddetini arttırıyor, dam kayıyordu.

Brujon:

- Tırlamak için amma da kıyak baykuş günü ha!²⁹ dedi.

Devriye yolunun duvarıyla aralarında altı ayak genişliğinde, seksen ayak derinliğinde bir uçurum vardı. Bu uçurumun dibinde, bir nöbetçinin karanlıkta parlayan tüfeğini görüyorlardı. Brujon’un, zindanında örmüş olduğu ipin bir ucunu, az önce söktükleri çubukların kalan parçalarına bağladılar, öbür ucunu devriye yolu duvarının üzerinden attılar ve bir sıçrayışta uçurumu aşıp duvarın tepesine yapıştılar, onu aştılar, birbiri ardınca ipten aşağı, hamama bitişik küçük bir damın üstüne kayıp indiler, iplerini geri çektiler, hamamın avlusuna atladılar, avluyu geçtiler, kapıcının vasistasını ittiler, vasistasın yanında sallanan kapının kordonunu çektiler, cümle kapısını açtılar ve kendilerini sokakta buluverdiler.

Ellerinde çivileri, kafalarında tasarıları, karanlıklar içinde yataklarının üzerinde ayağa kalkmalarının üzerinden daha üç çeyrek saat bile geçmemişti.

Az sonra, o yakınlarda dolanıp duran Babet ve Montparnasse ile buluşmuşlardı.

İpi kendilerine çekerken koparmış olduklarından, onun bir parçası damdaki bacaya takılı kalmıştı. Bunun dışında, avuç derilerinin hemen tümüyle soyulmuş olmasından başka hiçbir şeyleri yoktu.

Thénardier o gece, nasıl olduğu hiçbir zaman öğrenilemeyen bir şekilde firardan haberdar edilmişti ve uyumuyordu.

Sabah saat bire doğru, yağmur ve fırtına arasında, kafesinin tam karşısına rastlayan çatı penceresinin önünden -gece zifiri karanlık olduğu için- iki karaltının geçtiğini gördü. Karaltılardan biri, pencerenin önünde göz açıp kapayacak kadar kısa bir süre durakladı. Brujon’du bu. Thénardier onu tanıdı ve durumu anladı. Bu kadarı yeterliydi onun için.

Thénardier, kimliği soyguncu cani olarak belirtildiği ve geceleyin silahlı tuzak kurmaktan tutuklu olduğu için göz hapsi altında bulunduruluyordu. İki saatte bir değiştirilen bir nöbetçi, silahı dolu olarak onun kafesi önünde dolaşıyordu. Havadar Yer, bir duvar lambasıyla aydınlatılmaktaydı. Mahpusun ayaklarında elli lire ağırlığında bir çift pranga vardı. Her gün öğleden sonra saat dörtte bir gardiyan, yanında iki buldog köpeğiyle -o devirde bu iş hâlâ böyle yapılmaktaydı- onun kafesine giriyor, yatağının yanına iki librelik bir kara ekmek, bir testi su ve içinde birkaç tane Yahudi baklası yüzen oldukça yavan bir çorbayla dolu bir tas koyuyor, demirlerini kontrol ediyor ve parmaklıklara vuruyordu. Bu adam, köpekleriyle birlikte, geceleri de iki defa geliyordu.

Thénardier, demirden bir çeşit askı çivisini yanında bulundurma izni almıştı. Ekmeğini duvardaki bir çatlağa asmak için kullanıyordu bu çiviyi. Söylediğine göre, “ekmeği farelerin şerrinden korumak için” yapıyordu bunu. Thénardier göz hapsinde tutulduğu için bu askı çivisinde herhangi bir sakınca görülmemişti. Ama bir gardiyanın, “Ona ancak tahtadan bir askı çivisi verilmesi daha iyi olur,” dediğini sonradan hatırladılar.

Sabah saat ikide, eski bir asker olan nöbetçi değiştirilip, yerine bir acemi er konuldu. Biraz sonra da, köpekli adam mutat ziyaretini yaptı, “sıradan nefer”in pek toy ve “köylü halli” olduğu dışında kayda değer bir şey görmeden çıkıp gitti. İki saat sonra, saat dörtte, acemi erden nöbeti devralmaya gelenler onu Thénardier’nin kafesi içinde boylu boyunca yere uzanmış ve uyumuş halde buldular. Thénardier’ye gelince, onun yerinde yeller esiyordu. Prangaları kırılmış olarak döşeme taşlarının üzerinde duruyordu. Kafesinin tavanında bir delik ve bunun üst tarafında, damda, bir delik daha vardı. Karyolasının bir tahtası koparılmış ve şüphesiz götürülmüştü, çünkü bir daha hiç bulunamadı. Hücrede bir de, askerin uyutulmasında kullanılan ve içine uyuşturucu madde katılmış şarap bulunan yarı yarıya boşalmış bir şişe ele geçirildi. Askerin süngüsü yok olmuştu.

Bütün bunlar fark edildiğinde, Thénardier’yi yakalamanın artık imkânsız olduğu sanıldı. Oysa gerçekte, o artık Yeni Bina’da bulunmuyordu ama henüz hayli tehlikeli bir durumdaydı.

Thénardier, Yeni Bina’nın damına geldiğinde, bacanın üst kapağının demir çubuklarında sallana duran Brujon’un ipinden arta kalan parçayı bulmuş, fakat bu kopuk parça çok kısa olduğu için Brujon’la Gueulemer’in yaptıkları gibi devriye yolunun üstünden kaçmayı başaramamıştı.

Ballets Sokağı’ndan Roi-de-Sicile Sokağı’na sapıldığı zaman hemen orada, sağ tarafta, kötü bir girintiye rastlanır. Geçen yüzyılda orada, bugün yalnızca arka duvarı kalmış olan bir ev vardı. Bu duvar, komşu binalar arasında üçüncü kat hizasına kadar yükselen hakiki bir harabe halindedir. Bu harabe, bugün hâlâ görülen kare şeklindeki iki büyük penceresinden tanınabilir. Sağ çatı üçgenine yakın olan orta pencere, payanda direği gibi yerleştirilmiş kurt yenikli bir tahtayla kapatılmıştır. Eskiden bu pencerelerin gerisinde, Force’un devriye kolu kale duvarının bir parçası olan kasvetli, yüksek bir duvar görülürdü.

Yıkık evin sokak üzerinde bıraktığı boşluk, sınır gösteren beş tane taşa dayanan tahtaları çürümüş bir tahta perdeyle şöyle böyle doldurulmuştur. Bu kapalı alan içinde sırtını harabenin ayakta kalan kısmına vermiş, gizli duran küçük bir baraka vardır. Tahta perdenin bir de kapısı bulunmaktadır. Birkaç yıl öncesine kadar bu kapı sadece bir mandalla kapanıyordu.

Thénardier, sabah saat üçten biraz sonra, işte bu harabenin tepesine varmıştı.

Nasıl gelmişti oraya? Bu, hiçbir zaman ne açıklanabildi ne de anlaşılabildi. Muhtemelen şimşekler ona hem engel hem de yardımcı olmuştu. Acaba dam aktarıcıların merdivenlerinden mi yararlanmıştı; damdan dama, duvardan duvara, bölmeden bölmeye geçerek Charlemagne Avlusu’ndaki binalara, sonra Saint-Louis Avlusu’ndakilere, devriye yolu duvarına, oradan da Roi-de-Sicile Sokağı’ndaki harabeye varmak için? Lâkin bu güzergâh üzerinde öyle kesintiler vardı ki, görünüşe göre bu yolun yakın izlenmesini imkânsız kılıyordu. Yoksa o, karyolasından çıkardığı tahtayı Havadar Yer’in damından devriye yolunun duvarına bir köprü gibi uzatmış da devriye yolu duvarının tepesinde yüzükoyun sürüne sürüne, harabeye varıncaya dek hapishanenin çevresini baştan başa mı dolanmıştı? Ama Force’un devriye yolu duvarı girintili çıkıntılı, gayrimuntazam bir çizgi meydana getiriyor, kâh çıkıyor kâh iniyordu; itfaiye kışlasının orada alçalıyor, hamama gelince yükseliyordu; onu kesen bazı yapılar vardı, Lamoignon Oteli hizasındaki yüksekliği, Paveé Sokağı’ndaki kadar yoktu; her tarafta ani inişler, dik açılar yapıyordu; sonra da nöbetçilerin, firarinin kapkara siluetini görmeleri gerekirdi. Bu bakımdan da, Thénardier’nin kaçış yolu hemen hemen izahsız kalmaktaydı. İki şekilde de kaçış imkânsızdı. Yoksa uçurumları hendeğe, demir parmaklıkları sazdan kafese, kötürümü atlete, ayakları damlalıyı kuşa, ahmaklığı içgüdüye, içgüdüyü zekaya, zekayı da dehaya çeviren o korkunç özgürlük susuzluğunun verdiği ilhamla Thénardier bir üçüncü yol mu icat etmiş, yaratıvermişti? Bu, hiçbir zaman bilinmedi.

Zaten firarın harikalarına her zaman akıl sır erdirilemez. Tekrar edelim, kaçan adam bir ilhamlıdır; kaçışın esrarlı ışığında yıldız vardır, şimşek vardır; kurtuluşa doğru çabalayış, ulviye doğru kanat çırpıştan daha az şaşırtıcı değildir. Bu yüzden, Corneille için, "Nereden bulmuş bu ölseydi sözünü?” dendiği gibi, firar eden bir hırsız için de, “Nasıl tırmanıp aşmış bu damı?” denir.

Her neyse, olan olmuş, Thénardier kan ter içinde, yağmurdan sırılsıklam, elbiseleri lime lime, ellerinin derisi yüzülmüş, dirsekleri kana bulanmış, dizleri yırtılmış bir halde, harabenin duvarının, çocukların o mecazlı dillerinde keskin yanı dedikleri yerine gelmişti. Orada boylu boyunca yatıyordu, bütün gücü kuvveti tükenmişti. Üç kat yüksekliğinde dimdik bir yar, onu sokağın kaldırımından ayırıyordu.

Yanındaki ip çok kısaydı.

Orada, beti benzi atmış, bitkin, bütün ümitleri sönmüş, bekliyordu. Henüz gecenin örtüsü altındaydı, ama kendi kendine günün doğmak üzere olduğunu söylüyor, az sonra yakınlardaki Saint-Paul’ün saatinin dördü çalacağını düşünerek dehşete kapılıyordu. O saatte nöbetçiyi değiştirmeye gelecekler ve onu delinmiş damın altında uyur bulacaklardı. Korkunç bir derinlikte, fenerlerin ışığında, ıslak ve siyah duran kaldırımlara; hem arzu hem korku veren, hem ölüm hem de özgürlük demek olan o kaldırımlara şaşkın ve hareketsizce bakıp duruyordu.

Öteki üç firar ortağının başarıya ulaşıp ulaşmadıklarını, kendisini işitip işitmediklerini, yardımına gelip gelmeyeceklerini düşünüyordu. Dinliyordu. Orada bulunduğundan beri bir devriye kolu dışında kimse geçmemişti sokaktan. Montreuil’den, Charonne’dan, Vincennes’den ve Bercy’den gelen bostancıların hemen hepsi hale Saint-Antoine Sokağı’ndan geçerek inerlerdi.

Saat dördü çaldı. Thénardier ürperdi. Hemen az sonra da, bir firar olayının keşfini izleyen o telaşlı, karışık gürültü koptu hapishanede. Açılıp kapanan kapıların gürültüsü, menteşeleri üzerinde dönen demir parmaklıkların gıcırtısı, muhafızların velvelesi, kapıcıların boğuk, sert seslenişleri; tüfek dipçiklerinin avlu taşlarına çarpmasından çıkan sesler Thénardier’ye kadar geliyordu. Yatakhanelerin parmaklıklı pencerelerinde ışıklar çıkıp iniyor, Yeni Bina’nın çatısında bir meşale koşuyordu. Yan taraftaki itfaiye kışlasının erleri de çağırılmışlardı, yağmur altında meşalenin aydınlattığı miğferleri damlar boyunca gidip geliyordu. Bütün bunlar olurken Bastille tarafında da göğün alt yanını, uçuk bir rengin uğursuz uğursuz ağartmakta olduğunu görüyordu Thénardier.

On parmak eninde bir duvarın üstünde, sağında solunda birer uçurumla, sağanağın altında, bir yandan düşme ihtimalinin verdiği baş dönmesi, öbür yandan mutlak bir yakalanma tehlikesinin dehşeti içinde uzanmış yatıyor, düşüncesi şu iki fikir arasında bir çan tokmağı gibi gidip geliyordu: “Düşersem ölürüm, kalırsam yakalanırım.”

Bu azap içinde ve sokak henüz kapkaranlık olmasına rağmen, birdenbire bir adam çarptı gözüne. Paveé Sokağı’ndan doğru duvarlar boyunca süzülerek gelen bu adam, Thénardier’nin tepesinde asılı gibi durduğu girintinin içinde durdu. Bu adama, aynı şekilde ihtiyatla yürüyen bir ikincisi, sonra bir üçüncüsü, daha sonra da bir dördüncüsü katıldı. Adamlar bir araya gelince, içlerinden biri tahta perdenin kapı mandalını kaldırdı ve dördü birden barakanın bulunduğu kapalı alana girdiler. Tam Thénardier’nin altında bulunuyorlardı. Besbelli bu adamlar, gelip geçenlere ve Force’un birkaç adım ötedeki kapısını koruyan nöbetçiye görünmeden konuşabilmek için seçmişlerdi bu girintiyi. Bu arada yağmurun bu nöbetçiyi kulübesine hapsetmiş olduğunu da söylememiz gerek. Thénardier, adamların suratlarını göremediğinden, kendisini mahvolmuş hisseden bir sefilin umutsuz dikkatiyle kulaklarını onların sözlerine dikti.

Thénardier, gözlerinin önünden umuda benzer bir şeyin geçtiğini gördü. Bu adamlar argo konuşuyorlardı.

Birincisi alçak sesle ama açıkça anlaşılır bir şekilde:

- Décarrons. Qu’est-ce que nous maquillons icigo³⁰ diyordu.

İkincisi ona cevap verdi:

- Il lansquine à éteindre le riffe de rabouin. Et puis les coqueurs vont passer, ily a là un grivier qui porte gaffe, nous allons nous faile emballer icicaille.³¹

İkisi de burada anlamına gelen ve birincisi şehir kapıları argosundan, ikincisi de Temple argosundan olan iki kelime, icigo ve icicaille, Thénardier’nin zihnini birer ışık huzmesi gibi aydınlattı.Icigo’yu duyunca, şehir kapılarında sürten serserilerden Brujon’u,icicaille’ı işitince de, bütün öbür mesleklerinin yanı sıra Temple’da kelepir mal satıcılığı yapan Babet’yi tanıdı.

Büyük yüzyılın kadim argosu bugün artık yalnızca Temple’da konuşulmaktadır. Ve onu en saf şekliyle konuşan tek kişi de Babet’ydi. Bu icicaille kelimesi olmasa, Thénardier onu asla tanıyamazdı, çünkü sesini tamamen değiştirmişti.

Bu arada, üçüncü kişi lafa karıştı.

- Henüz aceleye gerek yok, biraz daha bekleyelim. Bize ihtiyacı olmadığı ne malum?

Thénardier, sırf Fransızca olan bu sözden Montparnasse’ı teşhis etti. Bütün argoları anlayıp hiçbirini konuşmamayı kendisi için zarafet sayardı Montparnasse.

Dördüncüye gelince, o susuyordu ama olabildiğince geniş omuzları onu ele vermekteydi. Thénardier hiç şüphe etmedi, bu da Gueulemer’di.

Brujon âdeta öfkeyle, ama yine alçak sesle karşılık verdi:

- Qu’est-ce que tu nous bonis là! Le tapissier n’aura pas pu tirer sa crampe. Il ne sait pas le truc, quoi! Bouliner sa limace et faucher ses empaffes pour maquiller une tortouse, caler des boulins aux lourdes, braser des faffes, maquiller des caroubles, faucher les durs, balancer sa tortouse dehors, se planquer, se camoujfler, il faut être mariol! Le vieux n’aura pas pu, il ne sait pas goupiner!³²

Babet, yine Poulailler’nin, Cartouche’un konuştuğu o ağırbaşlı klasik argo ile söze girişti. Andre Chenier’nin diline kıyasla Racine’in dili ne ise, Brujon’un kullandığı cüretkâr, yeni, renkli ve rizikolu argoya kıyasla Babet’ninki de o idi:

- Tonorgue tapissier aura êtê fait marron dam l’escalier. Il faut etre arcasien. C’est un galifard. II se sera laissé jouer l’hamache par un roussin, peut-être même par un roussi, qui lui aura battu comtois. Prete l’oche, Montparnasse, entends-tu ces criblements dans le collège? Tu as vu toutes ces camoufles. Il est tombe, va! Il en sera quitte pour tirer ses vingt longes. Je n’ai pas taf, je ne suis pas un taffeur, c’est colombe, mais il n’y a plus qu ‘â faire les lézards, ou autrement on nous la fera gambiller. Ne renaude pas, viens avec nousiergue, allons picter une rouillarde encible.³³

Montparnasse:

- Dostları belada bırakmak olmaz, diye homurdandı.

Brujon tekrar konuştu:

- Je te bonis qu’il est malade! À l’heure qui toque, le tapissier ne vaut pas une broque! Nous n’y pouvons rien. Decarrons. Je crois à tout moment qu’un cogne me ceintre en pogne.³⁴

Montparnasse’ın karşı koyuşu azalmıştı artık. Gerçekten de bu dört adam, haydutların birbirlerini asla yüzüstü bırakmamakta gösterdikleri sadakatle, her türlü tehlikeyi göze alarak, Thénardier’nin duvarlardan birinin tepesinde görünüvereceği ümidiyle, bütün gece boyunca Force’un çevresinde dolanıp durmuşlardı. Ne var ki bütün sokakları ıpıssız edercesine şiddetle yağan yağmurla adamakıllı tatsızlaşan gece, iliklerine işleyen soğuk, sırılsıklam ıslanan elbiseleri, delik deşik pabuçları, hapishanede az önce kopan kaygı verici gürültü, vaktin ilerlemesi, rastladıkları devriye kolları, uçup giden umut, geri gelen korku, bütün bunlar onları geri dönmeye zorlamaktaydı. Thénardier’nin, ne de olsa bir bakıma damadı olan Montparnasse bile direnmekten vazgeçiyordu. Bir an sonra gitmiş olacaklardı. Ufukta beliren geminin kaybolduğunu sallarının üstünden gören Meduse kazazedeleri gibi, Thénardier duvarının üstünde soluk soluğaydı.

Onlara seslenmeye cesaret edemiyordu, çünkü bağırır da sesi etraftan duyulursa her şey mahvolabilirdi. Birden aklına bir fikir geldi, son bir fikir, bir ışık; Yeni Bina’nın bacasından çözdüğü Brujon’un ipinin parçasını cebinden çıkardı ve tahta perdenin iç kısmına doğru fırlattı.

İp parçası, aşağıdakilerin ayakları dibine düştü.

- Une veuve!³⁵ dedi Babet.

- Ma tortouse!³⁶ dedi Brujon.

- Hancı orada, dedi Montparnasse.

Gözlerini yukarıya kaldırdılar. Thénardier de kafasını biraz ileri uzattı.

- Çabuk! dedi Montparnasse. İpin öbür ucu sende mi Brujon?

- Evet.

- İki ucu birbirine bağla, ipi ona atarız, duvarın üstüne bağlar; inmesine yetecek kadar vardır.

Thénardier sesini yükseltmeyi göze aldı.

- Soğuktan dondum.

- Seni ısıtırız.

- Kıpırdayamıyorum.

- Kendini ipten aşağı kaydır, seni tutarız.

- Ellerim uyuştu.

- Hiç olmazsa ipi duvara bağla.

- Yapamayacağım.

- Birimizin yukarı çıkması lazım, dedi Montparnasse.

- Üç kat yukarı ha! dedi Brujon.

Vaktiyle barakada yakılan bir sobaya ait alçı sıvalı eski bir baca yolu, duvar boyunca tırmanarak hemen hemen Thénardier’nin göründüğü yere kadar yükseliyordu. O tarihte hayli çatlak ve dökük olan bu boru, aradan geçen zaman içinde tamamen yıkılmış olmakla birlikte izleri hâlâ görülür.

Çok dar bir boruydu bu.

Montparnasse:

- Buradan çıkılabilir, dedi.

- Bu borudan mı? diye bağırdı Babet. Bir orgue³⁷ bunu asla yapamaz! Bir mion³⁸ gerek.

Brujon da:

- Bir môme³⁹ lazım, dedi.

- Nereden bulacağız bir veledi? dedi Gueulemer.

Montparnasse:

- Durun, dedi, işi bana bırakın.

Tahta perdenin kapısını usulcacık açtı, yoldan kimsenin geçmediğinden emin olduktan sonra ihtiyatla dışarı çıktı, kapıyı arkasından tekrar kapattı ve Bastille’e doğru koşa koşa uzaklaştı.

Aradan yedi sekiz dakika geçti. Sekiz asır gibi geldi bu Thénardier’ye. Babet, Brujon ve Gueulemer dişlerini kenetlemişlerdi, çenelerini bıçak açmıyordu. Nihayet kapı tekrar açıldı, Montparnasse göründü, nefes nefeseydi ve yanında Gavroche’u getiriyordu. Yağmur, sokağı tamamen ıssız tutmaya devam ediyordu.

Tahta perdenin içine giren Küçük Gavroche, bu haydut suratlarına sakin bir tavırla baktı. Saçlarından sular süzülüyordu. Gueulemer ona doğra konuştu:

- Bacaksız, adam mısın ki sen?

Gavroche omuz silkip cevap verdi:

- Un môme comme mézig est un orgue et des orgues comme vousailles sont desmômes.⁴⁰

- Comme le mion joue du crachoir!⁴¹ diye haykırdı Babet.

Brujon ekledi:

- Le môme pantinois n’est pas maquille defertille lansquinee.⁴²

- Nedir istediğiniz? dedi Gavroche.

Montparnasse cevap verdi:

- Şu borudan tırmanman.

- Avec cette veuve,⁴³ dedi Babet.

- Et ligoter la tortouse,⁴⁴ diye tamamladı Brujon.

Yine Babet:

- Aumonte du montant,⁴⁵ dedi.

- Aupieu de la vanterne,⁴⁶ diye ekledi Brujon.

Gavroche sordu:

- Peki sonra?

- Hepsi bu! dedi Gueulemer.

Sokak çocuğu ipi, boruyu, duvarı, pencereleri inceledi ve dudaklarının ucuyla, “Bu kadarcık mı?” anlamına gelen o anlatılamaz, küçümseyici sesten çıkardı.

Montparnasse:

- Yukarıda bir adam var, onu kurtaracaksın, dedi.

Brujon sordu:

- Yapar mısın?

Çocuk bu soruyu pek acayip bulmuşçasına bir cevap verdi:

- Laf!

Sonra pabuçlarını çıkardı.

Gueulemer, Gavroche’u bir kolundan yakalayarak barakanın damının üstüne koydu. Damın kurt yenikli tahtaları çocuğun ağırlığı altında bel veriyordu. Gueulemer, Montparnasse’ın yokluğunda Brujon’un parçalarını birbirine bağlamış olduğu ipi çocuğa verdi. Çocuk boruya doğru ilerledi; dam hizasındaki geniş bir yarık sayesinde içine kolayca girilebilirdi. Tam çıkmaya başlamak üzereydi ki, kurtuluşun ve hayatın yaklaşmakta olduğunu gören Thénardier, duvarın kenarından aşağıya eğildi. Günün ilk ışıkları, onun tere bulanmış alnını, kara sarı elmacık kemiklerini, sivri ve vahşi burnunu, diken diken olmuş sakalını aydınlatıyordu. Gavroche onu tanıdı:

- Vay be! Babam bu!., dedi. Varsın olsun, fark etmez.

Ve ipi dişlerinin arasına alarak, kararlı bir tavırla tırmanmaya başladı.

Harabenin tepesine ulaştı, eski duvarın üstüne ata biner gibi oturdu ve pencerenin payanda tahtasına ipi sağlamca düğümledi.

Bir an sonra Thénardier sokaktaydı.

Ayağını kaldırım taşına basıp da kendini tehlikenin dışında hissettiği anda, artık ne yorgunluğu, ne soğuktan donmuşluğu ne de titremesi kalmıştı Thénardier’nin. İçinden çıktığı korkunç şeyler bir duman gibi dağılıverdi, bütün o olağandışı, yırtıcı zeka uyandı ve dağılan bu dumanın önünde kendisini ileri atılmaya hazır, dimdik ayakta ve özgür buldu.

Adamın ağzından çıkan ilk söz şu oldu:

- Şimdi kimi yemeye gidiyoruz?

Aynı zamanda canına kastetmek, öldürmek, soymak anlamına gelen bu kelimenin bütün dehşetiyle aşikâr olan içeriğini ayrıca açıklamaya hiç gerek yok. Yemek, yani gerçek anlamıyla parçalayıp yutmak.

Brujon:

- Bir köşeye güzelce pusalım, dedi, iki üç kelimeyle işi bitirip hemen ayrılalım. İyi görünen bir iş vardı, Plumet Sokağı’nda, ıssız bir sokak, tek başına bir ev, bir bahçeye açılan eski, çürük bir parmaklıklı kapı, yalnız kadınlar.

- İyi işte! Niçin olmasın? diye sordu Thénardier.

- Ta fée,⁴⁷ Éponine, orayı görmeye gitmişti, diye cevap verdi Babet.

Gueulemer ekledi:

- Sonra da Magnon’a bir peksimet götürmüştü. Rien â maquiller lâ.⁴⁸

Thénardier:

- La fée n’est pas loffe,⁴⁹ dedi. Ama yine de bir görmek gerek.

Brujon:

- Evet, evet, dedi, bir görmek gerek.

Bu arada adamlardan hiçbiri artık Gavroche’a bakmıyordu. Çocuk, bu konuşma sırasında tahta perdenin dayandığı taşlardan birine oturmuştu. Bir süre bekledi. Belki de babasının kendisine doğru dönmesini bekliyordu. Sonra pabuçlarını giyerek:

- Bitti mi, adamlar? dedi. Artık bana ihtiyacınız yok ya? İşin içinden sıyrıldınız işte. Ben gidiyorum. Gidip yavrularımı kaldırmam gerekiyor.

Ve çekip gitti.

Beş adam, birbiri ardınca tahta perdeden çıktılar.

Gavroche, Ballets Sokağı’nın köşesinde gözden kaybolduğu zaman Babet, Thénardier’yi bir kenara çekip ona:

- Bu velede baktın mı? diye sordu.

- Hangi velede?

- Duvara tırmanıp ipi sana getiren velede.

- Pek bakmadım.

- Valla bilmem ama, bana senin oğlan gibi geldi.

- Ya! dedi Thénardier. Öyle mi dersin?

YEDİNCİ KİTAP

Argo

I
KAYNAĞI

Pigritia korkunç bir kelimedir.

Bir dünya doğar ondan; la pegre, yani hırsızlık, ve bir cehennem doğar; la pégrenne, yani açlık.

Demek oluyor ki, tembellik anadır.

Onun bir oğlu vardır: hırsızlık; bir de kızı vardır: açlık. Neredeyiz biz şu an? Argo’da.

Argo nedir? Argo, aynı zamanda hem millettir hem de onun dilidir; iki kaynağa bağlı hırsızlıktır: halk ve dil.

Bu ciddi ve acıklı hikâyenin anlatıcısı, bundan otuz dört yıl önce, bununla aynı amacı taşıyan bir esere⁵⁰ argo konuşan bir hırsızı soktuğu zaman, bir şaşkınlık ve şamata kopmuştu. “Ne demek! Nasıl olur! Argo! Ama berbat bir şeydir argo! Ama pranga mahkûmlarının, kürek damlarının, hapishanelerin, toplumdaki en iğrenç, en lanetlik varlıkların dilidir o! vs. vs. vs.”

Bu çeşit itirazlara hiçbir zaman akıl erdiremedik.

O tarihten bu yana, biri insan kalbinin derin gözlemcisi, öbürü yiğit bir halk dostu olan iki kudretli romancı, Balzac ve Eugene Sue, tıpkı Bir İdam Mahkûmunun Son Günü’nün, yazarının 1828’de yapmış olduğu gibi, haydutları kendi tabii dilleriyle konuşturdukları zaman, yine aynı şikayetler ayyuka çıktı. Aynı şeyler tekrarlanıyordu: “Bu tiksinti uyandıran ağzı kullanmakla ne ister kuzum bu yazarlar bizden? Argo iğrençtir! Argo, insanın tüylerini ürpertir!”

Aksini iddia eden kim? Elbette öyledir.

Bir yarayı, bir uçurumu, bir toplumu derinlemesine incelemek söz konusu olduğunda, iyice aşağı inmek, dibe kadar gitmek ne zamandan beri bir suç oldu? Biz daima bunun bazı hallerde bir cesaret işi olduğunu; en azından, kabul edilen ve başarıyla yerine getirilen bir vazifenin hak ettiği dikkat ve sempatiye layık sade ve yararlı bir iş olduğunu düşünmüşüzdür. Her şeyi araştırmamak, her şeyi incelememek, yan yolda durmak... Niçin? Durmak, sondaja düşer, sondajcıya değil.

Gerçi toplumsal düzenin alt basamaklarını, toprağın bitip bataklığın başladığı yerleri araştırmak, bu dalgalanan pisliğin içini karıştırmak ve bütün deliklerinden iğrençlik sızan bu aşağılık dili; her kelimesi bir çamur ve karanlıklar canavarının çirkef bir halkasına benzeyen bu çıbanlı, irinli dili izlemek, yakalamak ve henüz debelenir bir halde kaldırımların üzerine fırlatıp atmak ne cazip ne de kolay bir iştir, şüphesiz. Argonun ürkütücü kaynaşmasını düşüncenin ışığı altında böyle çırılçıplak seyretmekten daha iç karartıcı bir şey olamaz. Gerçekten de o, barındığı çirkef çukurundan çekilip çıkarılan, karanlıklar için yaratılmış korkunç bir hayvana benzer. Titreyen, kımıldayan, çalkalanan, yeniden karanlıklara dönmek isteyen, tehdit eden ve bakan, canlı, diken diken bir mendebur çalılık gördüğünü sanır insan ona baktığında. Falan kelime bir pençeyi andırır, filancası sönmüş kanlı bir gözü; falan cümle bir yengeç kıskacı gibi oynuyordur sanki. Bütün bunlar, düzensizlik içinde düzenlenmiş şeylerin ucube canlılığıyla canlıdırlar.

Şimdi sorarız, ne zamandan beri tiksinti ve korku, incelemeyi saf dışı ediyor? Ne zamandan beri hekim hastayı kovuyor? Engerek yılanını, yarasayı, akrebi, çiyanı, tarantulayı incelemeyi reddedip, bunları “Aman! Ne çirkin şeyler!” diye karanlık dünyalarına geri itecek bir tabiat bilgini düşünebiliyor musunuz? Argoya arkasını dönen bir düşünür, bir yaraya ya da bir siğile arkasını dönen bir cerraha benzer. Bir dil olgusunu incelemekte tereddüt eden bir dil bilgini, bir insanlık olgusunu araştırmakta kararsızlık gösteren bir filozof demektir. Çünkü bilmeyenlere şunu söylemek gerekir ki, bütünü itibariyle argo hem bir edebi fenomen hem de bir toplumsal üründür. Gerçek anlamıyla argo nedir? Argo, sefaletin dilidir.

Burada bizim sözümüzü kesenler çıkabilir; bunlar, olayı genelleştirebilirler ki, bu da bazen onu yumuşatmanın bir yoludur. Bize bütün zanaatların, bütün mesleklerin, hatta toplumsal hiyerarşideki hemen bütün kademelerin ve bütün bilgi şekillerinin kendi argoları olduğu söylenebilir. Montpellier’nin mevcudu var, iyi kalite Marsilya diyen satıcı; nakli yekun, cari, ay sonu primi diyen sarraf; tiers et tout (tier e tu), refait de pique (refe dö pik) diyen kâğıt oyuncusu; toprağında kiracı olarak kalmaya devam eden kişi, kiraya verenin gayri menkullerinin miras yoluyla intikali durumunda, bu toprağın ürünleri üzerinde hak iddia edemez diyen Normand Adaları mahkeme mübaşiri; piyesi ıslıkladılar diyen vodvil yazarı; çuvalladım diyen aktör; fenomenal üçlü diyen filozof; böylesi gitti, böylesi kaçtı diyen avcı; sevecenlik, mücadelecilik, kapanıklık diyen frenolog;⁵¹kavalım diyen piyade eri; küheylanım diyen süvari; tiers kart,⁵² ayrıl diyen eskrim hocası; harbi konuşalım diyen matbaacı... Bütün bunlar, yani matbaacı, eskrim hocası, süvari, piyade, frenolog, avcı, filozof, aktör, vodvil yazarı, mübaşir, kâğıt oyuncusu, borsa acentası hep argo konuşmaktadırlar. Çömezine boyacım diyen ressam, yadımcısına seksekçim diyen noter, kalfasına merlanosum⁵³ diyen berber, yamağına kavafcığım diyen ayakkabı tamircisi argo konuşmuş olurlar. Hatta denilebilir ki, sağ ve sol anlamına gelen çeşitli deyimler, mesela gemi tayfasının iskele ve sancak, makinistin avlu yanı ve bahçe yanı, kilise hademesinin havari mektubu yanı ve İncil yanı deyimleri hep argodur. Vaktiyle kibar salon hanımlarının bir argosu olduğu gibi, yapmacık tavırlı yosmaların da bir argosu vardır. Rambouillet Konağı Cours des Miracles’dan pek uzak değildir. Düşeslerin de argosu vardır; kanıtı da, Restorasyon Devri’nin çok asil bir hanımefendisi ve aynı zamanda çok güzel bir kadını tarafından yazılmış olan bir aşk namesindeki şu cümledir: “Vous trouverez dans ces potains-lâ une foultitude de raisons pour que je me libertise. ”⁵⁴ Diplomatik şifreler de argodur. Papalık şansölyesi Roma diyecek yerde 26, sevkiyat diyecek yerde grkztntgzyal, Modena Dükü diyecek yerde de abfxustgmogrkzutu XI derken argo konuşur. Ortaçağda hekimler havuç, turp, şalgam yerine opopnach, perfroschinum, reptitalmus, dracatholicum angelorum, postmegorum derken argo konuşuyorlardı. Küspe şekeri, kelle, şurup, tapa, kırıntı, melis, piç, adi, yanık, levha diyen bir şeker imalatçısı, bu namuslu imalatçı argo konuşur. Bundan yirmi yıl önce eleştiri ekollerinden biri, “Shakespeare’in yarısı kelime oyunu ve cinastır,” derken argo konuşuyordu. Şiirden ve heykelden anlamıyor diye Mösyö de Montmorency’yi pek anlamlı bir şekilde “burjuva” diye vasıflandıran şair ve sanatçı, argo konuşmaktadırlar. Çiçeklere Flora, meyvelere Pomona, denize Neptün, aşka kalp ateşi, güzelliğe hüsn ü ân, bir ata küheylan, beyaz veya üç renkli kokarda Bellone gülü, üç boynuzlu şapkaya Mars’ın üçgeni adını veren klasik akademisyen argo konuşur. Cebirin, tıbbın, botaniğin kendi argoları vardır. Gemilerde kullanılan dil, o harikulade deniz dili, Jean Bart’ın, Duquesne’in, Suffren’in ve Duperre’nin kullandıkları, gemi donanımının çıkardığı ıslık sesine, ses borularının uğultusuna, rampa kancalarının çarpışmasına, makaralara, rüzgâra, sağanaklara, toplara karışan o olabildiğince noksansız, olabildiğince pitoresk dil, aslında kahramanca ve parlak bir argodan başka bir şey değildir; çakala nispetle aslan ne ise, hırsız soyunun vahşi argosuna nispetle o olan bir argo...

Buna şüphe yok. Ama ne denirse densin, argo kelimesinin bu şekilde anlaşılması bir genelleştirmedir. Bu genelleştirmeyi herkes kabul etmeyebilir. Bize gelince, biz bu kelimenin eski sarih, kesin, belirli anlamını koruyor, argoyu argo olarak alıyoruz. Hakiki argo, halis argo -eğer bu iki kelimeyi eşleştirmek caizse- bir vakitler başlı başına bir âlem olan kadim argo, tekrar edelim, sefaletin çirkin, kuşkulu, sinsi, hain, zehirli, zalim, kaypak, rezil, derin, uğursuz dilinden başka bir şey değildir. Bütün alçalışların, bütün talihsizliklerin en ucunda; başkaldıran ve tümüyle mutluluklarla, hakim olan hak ve hukuka karşı kararlı bir şekilde savaşa giren nihai bir sefalet vardır. Korkunç bir savaştır bu sefaletin savaşı. Bu savaşta o bazen kurnaz, bazen haşin, aynı zamanda hem sağlıksız hem de yırtıcıdır; toplumsal düzene kötülüğün iğneleriyle, suçun gürzüyle saldırır. Sefalet, bu savaşın icapları için bir de kavga dili yaratmıştır; argo işte bu dildir.

İnsanoğlunun konuşmuş olduğu ve kaybolup gidecek olan herhangi bir dilin velev ki bir parçasını, yani uygarlığın oluşumuna giren veya onu karmaşıklaştıran unsurlardan iyi ya da kötü birini unutuluşun kuyusu üstünde yüzdürmek ve batmaktan kurtarmak, sosyal gözlem verilerinin alanını genişletmektir; bizzat uygarlığın kendisine hizmet etmektir. Plautus, iki Kartaca askerini Fenike dilinde konuşturmakla, isteyerek ya da istemeyerek bu hizmeti yerine getirdi. Moliere de, piyeslerindeki birçok kişiyi Levanten ağzıyla, her çeşit bölge ağızlarıyla konuşturarak aynı hizmeti gördü. Burada itirazlar kızışıyor. Fenike diline pekâlâ! Levanten’e de amenna! Bölge ağızları da hadi neyse! Çünkü bunlar bazı uluslara ya da eyaletlere ait dillerdir; ama argo öyle mi! Neye yarar koruyup yaşatmak argoyu. Onu “batmaktan kurtarma”nın ne yararı var?

Tek bir cümleyle karşılık vereceğiz bu itiraza. Eğer bir ulusun ya da bir eyaletin konuştuğu dil ilgiye layıksa, bir sefaletin konuştuğu dil, daha da çok ilgiye ve incelenmeye layıktır.

O, mesela, Fransa’da dört asırdan beri yalnız bir sefaletin değil, sefaletin, mümkün bütün beşeri sefaletin konuştuğu dildir.

Hem sonra -ısrar ediyoruz- toplumsal şekil bozukluklarını ve sakatlıkları iyileştirmek amacıyla incelemek, seçim yapmayı mübah kılan bir iş değildir. Örf ve âdetler ve fikirler tarihçisinin görevi, olaylar tarihçisinin görevinden daha az ciddi olamaz. Olayların tarihçilerine düşen, uygarlığın yüzeyidir, hanedanlar arasındaki mücadeleler, hükümdarların doğuşu, kralların evlenmeleri, savaşlar, toplantılar, büyük toplumsal faaliyet adamları, güneş altında cereyan eden devrimler, dışa ait olan her şeydir. Öteki tarihçiye düşen ise içe ait olandır, temeldir, çalışan, acı çeken ve bekleyen halktır, ezilen kadındır, can çekişen çocuktur, insanlar arasındaki sessiz savaştır, karanlık zulümlerdir, peşin hükümlerdir, birtakım bilerek, isteyerek yapılan adaletsizliklerdir, kanuna karşı yeraltından gelen tepkilerdir, ruhların geçirdiği gizli evrimlerdir, yığınların belli belirsiz titreyişleridir; açlıktan ölenler, yalınayaktılar, mintansızlar, nasipsizler, anasız-babasızlar, bahtsızlar ve lanetlilerdir, karanlığın içinde başıboş dolaşıp duran hayaletlerdir. Bu tarihçinin hem merhametli hem de katı bir kalple, bir kardeş ve bir yargıç gibi, vurulup kanı akanlarla vuranların, gözyaşı dökenlerle lanetleyenlerin, aç kalanlarla tıka basa yiyenlerin, kötülüğe katlananlarla kötülük yapanların birlikte, sarmaş dolaş, içinde süründükleri bu nüfuz edilemez dipsiz yeraltı mahzenlerine kadar inmesi lazımdır. Bu kalp ve ruh tarihçilerinin görevleri, dış olayların tarihçilerininki kadar büyük değil midir? Dante’nin, Makyavelli’ye kıyasla söyleyecek daha az şeyi olduğu sanılabilir mi? Uygarlığın altı daha derin ve daha karanlık diye, üstünden daha mı az önemlidir? Mağara bilinmiyorsa eğer, dağ iyice bilinebilir mi?

Bu arada şunu da söyleyelim; yukarıdaki bazı sözlerimizden, iki sınıf tarihçi arasında -hiç de öyle düşünmediğimiz halde- kesin bir ayrılık bulunduğu sonucu çıkarılabilir. Hiç kimse, eğer aynı zamanda halkların derin, gizli hayatının da belli bir ölçüde tarihçisi değilse, onların aleni, gözle görülebilir, açık ve genel hayatının iyi bir tarihçisi olamaz; ve yine hiçbir kimse eğer, gerektiği her defasında, dış hayatın da tarihçisi olmayı bilmiyorsa, iç hayatın iyi bir tarihçisi sayılamaz. Örf ve âdetlerin ve fikirlerin tarihî olayların tarihine nüfuz ettiği gibi, olayların tarihi de örf ve âdetlerin ve fikirlerin tarihine nüfuz eder. Bunlar birbirine uygun düşen, daima birbirine bağlanan, çoğu kez birbirini doğuran iki ayrı olaylar âlemidir. İlâhi hikmetin, bir ulusun yüzeyine çizdiği bütün çizgilerin dipte, derinde, karanlık ama belirgin paralelleri vardır; ve dipteki bütün dalgalanma yüzeyde ayaklanmalar meydana getirir. Hakiki tarih her şeyle karışmış halde olduğundan, hakiki tarihçi her şeye karışır.

İnsan, tek merkezli bir daire değildir; iki odaklı bir elipstir o. Bu odaklardan biri olaylar, öbürü de fikirlerdir.

Argo, bir vestiyerden başka bir şey değildir; birtakım kötü işler yapmaya hazırlanan dil, bu vestiyerde kılık değiştirir. Maske-kelimeler’e ve paçavra-mecazlar’a bürünür. Böylece, korkunç ve iğrenç bir hal alır.

Onu tanımak güçleşir. Fransız dili midir bu gerçekten, insanlığın büyük dili midir?! İşte, o artık sahneye çıkmaya, suça replik vermeye, kötülüğün repertuarındaki bütün işleri görmeye hazır bir haldedir. O artık yürümez, yalpalar; Cour des Miracles’ın koltuk değnekleri üzerinde, birer gürze dönüşebilen bu koltuk değnekleri üzerinde topallar. Adı serseriliktir, profesyonel dilenciliktir. Onu giydirip kuşatan hayaletler, hepsi el ele verip ona makyaj yapmışlardır. O, kâh sürünür kâh doğrulur, sürüngenlere özgü çifte gidişle gider. Bundan böyle, her türlü rol için biçilmiş kaftandır. Kalpazan onu bulanıklaştırmış, zehirci küf yeşiline boyamış, kundakçı is karasına bulamış, katil de ona allığını sürmüştür.

Dürüst insanların tarafından toplumun kapısına doğru kulak kabartıldığında, dışarıdakilerin konuşmaları habersizce dinlenebilir. Sorular ve cevaplar duyulur dışarıdan, âdeta insan sesine benzeyen, ama sözden çok ulumaya yakın, anlamı anlaşılmaz ucube bir homurtu fark edilir. Bu işte argodur. Kelimeler biçimsizleşmişlerdir ve ne idüğü bilinmez fantastik bir hayvanın damgasını taşırlar. Yedi başlı ejderhalar konuşuyor sanırsınız.

Karanlığın içindeki anlaşılmazlıktır bu. Hırıldar, fısıldar ve böylece alacakaranlığa bir de muamma ekler. Felaket karanlıktır, suç daha da karanlıktır, bu iki karanlık birbirine karışarak argoyu meydana getirirler. Havada karanlık, davranışlarda karanlık, seslerde karanlık. Yağmurdan, geceden, açlıktan, kötülükten, yalandan, adaletsizlikten, çıplaklıktan, havasızlıktan ve kıştan meydana gelen ve sefiller için gün ortası demek olan o uçsuz bucaksız kurşuni sisin içinde giden, gelen, sıçrayan, sürünen, salya saçan ve bir canavar gibi hareket eden korkunç kurbağa-dil.

Cezalandırılmışlara acıyalım. Heyhat! Biz kendimiz neyiz ki? Ben kimim, şu sizinle konuşan ben? Siz, beni dinleyen, kimsiniz? Nereden geliyoruz? Doğmadan önce herhangi bir şey yapmış olmadığımız kesin mi? Dünya hiç de bir zindana büsbütün benzemeyen bir yer değildir. İnsanın, tanrısal adaletin bir sabıkalısı olmadığı ne malum? Hayata yakından bakın bir. Her yanından ceza hissi duyulacak şekilde yapılmıştır o.

Mutlu denilen kişilerden biri misiniz? Öyleyse her gün üzüntü çekiyorsunuz demektir. Her günün bir büyük kederi ya da küçük tasası vardır. Dün sevdiğiniz bir kimsenin sağlığı için endişeleniyordunuz; bugün kendi sağlığınız sizi korkutmaktadır; yarın bir para sıkıntısı baş gösterecektir; öbür gün bir iftiracının acı sözü, daha öbür gün bir dostun felaketi; ardından havanın durumu, sonra kırılan ya da kaybolan bir şey, daha sonra vicdanınızın ve belkemiğinizin hoş karşılamadığı bir zevk; bir başka gün memleket işlerinin gidişatı. Kalp acıları da cabası. Ve bu böylece sürüp gider. Bir bulut dağılır, bir başkası oluşur. Yüz günden belki ancak bir tanesi tam bir neşe, tam bir güneş içinde geçer. Ve düşünün ki, mutlu olan şu az sayıda kişiden birisiniz! Diğer insanlara gelince, sürekli durgun gecedir üzerlerindeki.

Düşünceli kimseler az kullanırlar “mutlular” ve “mutsuzlar” sözlerini. Besbelli bir başka dünyanın bekleme odası olan bu dünyada mutlu kişi yoktur.

İnsanlar arasındaki hakiki bölünme şudur: aydınlıktakiler ve karanlıktakiler. Karanlıktakilerin sayısını azaltıp aydınlıktakilerin sayısını çoğaltmak; işte amaç budur. Bunun için haykırıyoruz: Öğretim! Bilim! Okumayı öğretmek, ateş yakmaktır; okunan her hece bir kıvılcımdır.

Ne var ki aydınlık demek, mutlaka sevinç demek değildir. Aydınlıkta da acı çekilir; aşırı ışık yakar. Alev, kanadın düşmanıdır. Uçmayı kesmeden yanmak; işte dehanın mucizesi budur.

Bildiğiniz ve sevdiğiniz zaman da acı çekeceksiniz. Gün, gözyaşlarıyla doğar. Aydınlıktakiler de ağlar; hiç değilse karanlıktakiler için.

II
KÖKLERİ

Argo karanlıkların dilidir.

Aynı zamanda hem aşağılık damgası taşıyan hem de başkaldıran bu esrarlı lehçe karşısında düşünce, en karanlık derinliklerine kadar heyecanla ürperir, toplum felsefesi en yürek sızlatıcı meditasyonlarına dalmak zorunda kalır. Ceza, gözle görülebilir biçimde buradadır. Burada, her hece âdeta damgalanmış gibidir. Alelâde dilin kelimeleri, celladın kızgın demiri altında eğrilip bükülmüş, kemikleşmiş gibi görünür burada. Bazılarının üstünden hâlâ duman çıkmaktadır sanki. Kimi cümle, gömleği birdenbire çekilip sıyrılan bir hırsızın açılan zambak damgalı omuzu gibi bir etki yapar üstünüzde. Fikir, bu suç erbabı isimler tarafından dile getirilmeyi âdeta reddeder. Mecaz, burada bazen öylesine hayasızdır, öylesine küstahtır ki teşhir direğinden çıkagelmiş sanırsınız.

Şu var ki, bütün bunlara rağmen, hatta bütün bunlar dolayısıyla bu garip lehçe, altın madalyaya olduğu kadar, paslı meteliğe de içinde yer olan ve adına edebiyat denilen o büyük tarafsız sicil kütüğünde, haklı olarak, özel bir bölüme sahiptir. İster kabul edilsin, ister edilmesin, argonun kendi sentaksı, kendi şiiri vardır. Bir dildir o. Öyle bir dil ki bazı kelimelerin biçimsizliğinden haydut Mandrin’in ağzında gevelendiği, bazı sözcüklerin parlaklığından da Villon’un ağzından çıktığı anlaşılır.

Şu nefis ve ünlü mısra bir argo mısrasıdır: Mais oû sont les neiges d’antan?⁵⁵

Antan-ante annum- Thunes argosuna ait bir kelime olup, geçen yıl, bıldır anlamına gelir ve benzetme yoluyla geçmiş, eski, bir zamanlar anlamlarına gelir. Bundan otuz beş yıl önce, 1827 yılı büyük mahkûm kafilesinin yola çıktığı dönemde, Bicêtre’in zindanlarından birinde kürek mahkûmu bir Thunes Kralı tarafından çiviyle duvara kazılmış olan şu vecize hâlâ okunabiliyordu: Les dabs d’antan trimaient siempre pour la pierre du Coesre. Bunun anlamı şudur: Eski krallar, mutlaka gidip hükümdarlıklarını takdis ettirirlerdi. Bu kralın düşüncesine göre takdis, kürek cezası demektir.

Ağır bir arabanın dört nala kalkışını ifade eden dêcarade kelimesi için Villon’undur derler ki, gerçekten de böyle olmaya layıktır. Dört naldan kıvılcımlar çıkaran bu kelime, La Fontaine’in şu harikulade mısraını üstatça bir ses taklidi içinde özetlemektedir: Six forts chevaux tiraient un coche.⁵⁶

Sırf edebi bakımdan, pek az inceleme argonun incelenmesi kadar meraklı ve verimli olabilir. Dil içinde bir dildir bu, hastalıklı olarak büyüyen bir çeşit urdur, zararlı bir aşıdan oluşan bir sürgündür. Galya’nın kadim gövdesine kök salan ve uğursuz yaprakları dilin bir yanını boydan boya tırmanıp kaplayan bir parazittir. Buna, argonun ilk görüntüsü, sıradan görüntüsü denilebilir. Ama bir dili, incelenmesi gerektiği gibi, yani tıpkı jeologların toprağı incelemeleri gibi inceleyenlere argo gerçek bir alüvyon olarak görünür. Az ya da çok derin deşilmesine göre, argoda eski halk Fransızcasının altında Provençalce, İspanyolca, İtalyanca, Akdeniz limanlarının dili olan Levantence, İngilizce ve Almanca, üç çeşidiyle Romanca -Fransız Romancası, Italyan Romancası, Roman Romancası- Latince ve nihayet Baskça ve Keltçe bulunur. Derin ve acayip bir oluşumdur argo. Gelmiş geçmiş sefalet insanlarının cümlesince elbirliğiyle kurulmuş bir yeraltı binasıdır. Her lanetli soy kendi tabakasını koymuş, çekilen her acı kendi taşını bırakmış, her yürek kendi çakılını vermiştir. Hayat sahnesinden geçip ebediyet içinde kaybolmaya giden bir sürü kötü, aşağılık veya öfkeli ruh, herhangi bir ucube kelimenin şekline bürünmüş olarak, hemen hemen bütünüyle ve âdeta gözle görülebilir bir halde durmaktadır.

İspanyolca mı istersiniz? Eski gotik argoda sürüsüne berekettir. İşte mesela, bofetoridan gelme boffete, şamar; vantana’dan vantane, pencere (daha sonra vanterne); gato’dan gat, kedi; aceyte’den acite, yağ. İtalyanca mı istersiniz? İşte spada’dan spade, kılıç; caravella’dan carvel, gemi. İngilizce mi istersiniz? Bishop’tan bicnot, piskopos; namussuz anlamına gelen rascal, rascalion'dan raille, casus; kin anlamına gelen pilcher'den pilche, kılıf. Almanca mı istersiniz? İşte kellner’den caleur, oğlan çocuğu; herzog’dan (dük) hers, efendi. Latince mi istersiniz? İşte frangere’den frangir, kırmak; fur’den affurer, çalmak; catena’dan cadene, zincir. Bütün kara Avrupası dillerinde esrarlı bir kudret ve otoriteyle boy gösteren bir kelime vardır, magnus kelimesi. İskoçya, klan şefi anlamına gelen mac’ını bu kelimeden çıkarmıştır: Mac-Farlane, Mac-Callumore, büyük Farlane, büyük Callumore.⁵⁷ Argo bunu önce meck, sonra da meg yapmıştır, yani tanrı. Baskça mı istersiniz? İşte kötü anlamına gelen gaiztoa'dan gahisto, şeytan; iyi akşamlar anlamına gelen gabon’dan sorgabon, iyi geceler. Keltçe mi istersiniz? İşte fışkıran su anlamına gelen blavet’den blavin, mendil; taş dolu anlamına gelen meinec’ten menesse, kadın (kötü anlamda); çeşme anlamına gelen baranton'dan barant, dere; demirci anlamına gelen goff dan goffeur, çilingir; beyaz-siyah anlamına gelen guenn-du’den guêdouze, ölüm. Nihayet, tarih mi istersiniz? Argo, eculere⁵⁸les maltaises der; Malta kürekli gemilerinde geçen paranın anısıdır bu.

Argonun, yukarıda belirttiğimiz filolojik kaynaklar dışında, daha tabii başka birtakım kökleri de vardır. Bir bakıma, deyim yerindeyse, insan zihninin kendisinden çıkan köklerdir bunlar.

Birincisi; doğrudan kelime yaratma. Dillerin sırrı buradadır işte. Birtakım şekillere sahip -nasıl, niçin sahip, bilinmez- kelimelerle resim yapmak. Bu, insanoğlunun konuştuğu her dilin esas temelidir; tabir caizse, dayandığı granit kitlesidir. Bu çeşit kelimeler argoda pek çoktur. Nerede, kimin tarafından yaratıldığı meçhul, ama tamamen etimolojisiz, türemesiz doğrudan doğruya yaratılıvermiş kelimelerdir bunlar; tek başına barbar, hatta bazen ucube, ama şaşılası bir ifade gücü olan ve yaşayan kelimeler. Cellat, le taule; orman, le sabri; korku, kaçış, taf; uşak, le larbin; general, vali, bakan, pharos; şeytan, le rabouin. Aynı zamanda hem gizleyen, hem gösteren bu kelimeler kadar garip şey yoktur. Bazıları, mesela le rabouin, hem gülünç hem de korkunçtur, âdeta bir tepegöz devin surat buruşturması gibi bir etki yaratırlar insanın üzerinde.

İkincisi; mecaz. Hem her şeyi söylemek hem de her şeyi gizlemek isteyen bir dilin özelliği, mecaz bakımından zengin olmaktır. Mecaz, bir vurgun hazırlığı içinde olan hırsızın, bir kaçış planı hazırlayan mahpusun sığındığı esrardır. Hiçbir dil argo kadar bol mecazlı değildir. Hindistancevizinin vidasını gevşetmek, boynunu sıkmak; kıvırtmak, yemek yemek; dürülmek, hüküm giymek; fare, ekmek hırsızı; mızraklıyor, yağmur yağıyor. Göz alıcı bir eski figür olan bu son deyim, yağmurun uzun eğik çizgilerini, din savaşları sırasında Fransa’da hizmet görmüş olan paralı Alman askerlerinin kaim eğik mızraklarına benzeterek kendi tarihini âdeta kendi üzerinde taşır ve halk ağzının mızrak yağıyor şeklindeki mecazını tek bir kelimeye sığdırır. Bazen, argo birinci devresinden ikinci devresine doğru ilerlediği ölçüde, kelimeler vahşi ve ilkel hallerinden çıkıp mecazi anlamlarına geçerler. Şeytan, artık le rabouin olmayı bırakıp le boulanger, ekmekçi olur, yani fırına atan. Daha nükteli belki, ama önceki kadar büyük değil; Comeille’den sonra Racine, Aiskhylos’tan sonra Euripides gibi bir şey. İki devreye birden ait olan ve aynı zamanda hem barbar hem de mecazi karakter taşıyan bazı argo cümleler hayal oyunlarına benzer: Les sorgueurs vont sollicer des gails à la lune (Serseriler gece at çalacaklar). Bir hayalet güruhu gibi geçer bunlar insanın zihninden. Ne gördüğünüzü anlayamazsınız.

Üçüncüsü; anlık çare arayışı. Argo, dilin sırtından geçinir. Onu kendi fantezisine göre kullanır, ondan gelişigüzel bir şekilde kelimeler alır ve çoğu zaman, gerektiğinde, onu düpedüz, kabaca tahrif etmekle yetinir. Bazen, bu argo kelimelerle karıştırılan günlük kelimelerden pek sevimli deyimler meydana gelir. İçinde önceki iki unsurun, yani doğrudan yaratışla mecazın varlığı hissedilen deyimlerdir bunlar: Le cab jaspine, je marronne que la roulotte de Pantin trime dans le sabri (Köpek havlıyor, sanırım Paris yolcu arabası ormandan geçmekte). Le dab est sinve, la dabuge est merloussiere, la fee est bative (Burjuvanın erkeği ahmak, kadını kurnaz, kızı güzeldir). Çoğu zaman da, dinleyenleri yanıltmak için, dilin bütün kelimelerine, hiç fark gözetmeksizin, aille, orgue, iergue veya uche şeklinde bir son ek, bir çeşit çirkin kuyruk takmakla yetinir. Mesela şöyle: Vousiergue trouvaille bonorgue ce gigotmuche? (Şu kuzu budunu iyi buluyor musunuz?) Cartouche’un bir hapishane kapıcısına, firar için teklif edilen paranın adamın işine gelip gelmediğini anlamak için kurduğu cümledir bu. Son zamanlarda bir de mar son eki eklenir olmuştur kelimelere.

Argo, çürümüşlüğün dili olduğundan, kendisi de çarçabuk bozulur. Üstelik daima kaçıp saklanmak endişesinde olduğundan, anlaşıldığını hisseder etmez hemen kılık değiştirir. Başka her türlü bitkinin aksine, gün ışığı onda dokunduğu her şeyi öldürür. Bunun için argo, durmadan kompozisyonunu dağıtıp yeniden kurarak ilerler, dur durak bilmeyen karanlık ve hızlı bir iştir bu. Dilin on asırda aldığı yolun daha fazlasını, argo on yılda alır. Böylece larton,⁵⁹ lartif olur; gail⁶⁰ gaye halini alır; fertanche⁶¹ fertille’e; momignard momacque’a; siques,⁶² frusques’e; chique,⁶³ egrugeoir’a; colabre,⁶⁴ colas'a dönüşür. Şeytan, önce gahisto iken sonra rabouin, daha sonra da boulanger (fırıncı); rahip, önce ratichon iken sanglier (yaban domuzu); hançer, önce vingt-deux (yirmi iki) iken sonra surin, daha sonra da lingre; polis memurları, önce railles iken sonra rous-sins, daha sonra rousses, daha sonra marchands de lacets (pabuç bağı satıcıları), daha sonra coqueurs, daha sonra da cognes (aynasızlar); cellat önce taule iken sonra Charlot, daha sonra atigeur, daha sonra da becquillard olur. On yedinci yüzyılda, dövüşmek se donner du tabac⁶⁵ idi; on dokuzuncu yüzyılda ise, se chiquer la gueule...⁶⁶Bu iki ucun arasından yirmi çeşit deyim geçmiştir. Cartouche’un dili Lacenaire’e İbranice gibi gelirdi. Bu dilin bütün kelimeleri, tıpkı onları kullananlar gibi, sürekli bir kaçış içindedir.

Fakat zaman zaman, yine bu hareket nedeniyle, eski argo tekrar ortaya çıkarak yeni argo olur. Onun tutunduğu bazı merkezler vardır. Le Temple, on yedinci yüzyıl argosunu muhafaza ediyordu. Bicetre ise, hapishanede olduğu zamanlar Thunes argosunu konuşuyordu. Orada, eski Thuneurlerin, “anche” son eki işitilirdi. Boyanches-tu (bois-tu, içer misin?), il croyanche (il croit, inanıyor). Ama argonun yasası yine de sürekli harekettir.

Şayet filozof, bu durmadan buharlaşıp dağılan dili incelemek amacıyla, onu bir an için olduğu yerde durdurmayı başarabilirse hem acıklı hem de yararlı düşüncelere dalmaktan kendini alamaz. Hiçbir inceleme, öğreticilik bakımından, bundan daha etkili, daha verimli olamaz. Argonun hiçbir mecazı, hiçbir etimolojisi yoktur ki, içinde bir dersi taşımasın. Bu insanlar arasında “dövmek” sözü,... gibi görünmek, kendini... imiş gibi göstermek anlamına gelir, onlar bir hastalığı döverler, yani hastaymış gibi yaparlar; kuvvetleri hileden gelir.

Onlara göre, insan fikri, karanlık fikrinden ayrılmaz. Gecenin adı sorgue’dur; insanınki orgue. insan, gecenin bir türevidir.

Onlar toplumu, kendilerini öldüren bir ortam gibi, uğursuz ve sinsi bir kuvvet gibi düşünmeye alışmışlardır; ve özgürlüklerinden, bir insanın kendi sağlığından söz etmesi gibi söz ederler. Tutuklanmış bir kişi, bir hastadır; hüküm giymiş bir kişi de bir ölü.

Gömülü olduğu taştan dört duvar arasında, bir mahpus için en korkunç şey, perhizkârlıktır; tecrit hücresine castus der. Bu feci yerde, dışarıdaki hayat daima en neşeli yanıyla hayal edilir. Mahpusun ayaklarında zincirler vardır. Şimdi siz belki de sanırsınız ki, bu durumda o, insanın ayaklarıyla yürüdüğünü düşünür. Hayır, insanın ayaklarıyla dans ettiğini düşünür o. Bu nedenle, zincirlerini testereyle kesmeyi başarabildiği takdirde, kafasında ilk doğan fikir, artık dans edebileceğidir. Böylece, testereye bastringue⁶⁷ adını verir. İsim, bir merkezdir; derin anlamlı bir benzetme. Haydudun iki başı vardır; biri onun davranışlarının muhakemesini yapan ve hayatı boyunca ona yol gösteren başı, öbürü de öldüğü gün omuzları üstünde olan başıdır. Kendisine suç işlemeyi salık veren başına sorbonne adını verir, işlediği suçun kefaretini ödeyen başına da tronche, kütük der. Bir insan, artık sırtında pılı pırtıdan, yüreğinde de kötülükten başka bir şey taşımıyorsa, yani sefil kelimesinin bilinen iki anlamında belirtildiği gibi, maddi ve manevi çifte alçalma derecesine inmişse, o insan suç için tam kıvamında demektir; iyice bilenmiş bir bıçak gibidir, iki keskin yüzü vardır onun: sefaleti ve kötülüğü. Onun için argo gueux, serseri demez; reguise, lanetlik der. Kürek damı nedir? Bir lanet ocağı, bir cehennem. Bu yüzden forsanın adı fagot’dur çalı çırpı demeti. Nihayet hapishaneye ne ad verirler? Kolej. Bütün bir ceza sistemi çıkabilir bu kelimeden.

Hırsızın daveti top ağzına lokmadır, maddesi uçucudur; siz, ben, herkes geçiciyizdir: le pantre. (Pan, bütün âlem.)

Kürek şarkılarının özel kelime dağarcığında lir onfa adı verilen bu nakaratların, çoğunlukla nereden ortaya çıktığını bilmek ister misiniz?

Öyleyse dinleyin, bakın:

Paris’teki Châtelet Kalesi’nde uzun, büyük bir mahzen vardı. Seine Nehri’nin su seviyesinden sekiz ayak aşağıdaydı bu mahzen. Ne penceresi ne de nefesliği vardı; tek deliği kapısıydı. Buraya insanlar girebilirdi, ama hava asla. Bu mahzenin kemerli tavanı taştan ve döşemesi on parmak derinliğinde çamurdandı. Gerçi vaktiyle taş döşeliydi, ama sızan sular döşeme taşlarını çürütmüş, parçalamıştı. Bu yeraltı mahzenini, zeminden sekiz ayak yükseklikte kalın, upuzun bir kiriş bir baştan bir başa kat etmekteydi. Bu kirişten, belli aralıklarla, üç ayak boyunda ve uçlarında laleler bulunan zincirler sallanıyordu. Kürek cezasına mahkûm edilen insanları, Toulon’a gönderilecekleri güne kadar işte bu mahzene kapatmaktaydılar. Onları bu kirişin altına sokar ve her birini, karanlıkta sallanarak kendisini bekleyen zincire bağlarlardı.

Sarkan kollar gibi duran zincirlerle açık eller gibi duran laleler bu zavallıları boyunlarından yakalardı. Onları perçinleyip, orada öylece bırakıyorlardı. Zincirler çok kısa olduğundan mahkûmların yatmaları mümkün değildi. Bu mahzende, bu gecenin içinde, bu kirişin altında, âdeta asılmış olarak, ekmeğe ya da su testisine erişmek için görülmedik çabalar harcamak zorunda kalarak, başlarının üstünde kemerli taş tavan, yarı bacaklarına kadar çamur içinde dururlardı. Dışkıları paçalarından süzülürdü. Yorgunluktan bitkin düşerler, kalçaları ve dizleri bükülür, dinlenmek için elleriyle zincirlere yapışırlardı. Ancak dik durarak uyuyabilirler, lalenin boğazlarını sıkmasıyla ikide bir uyanırlardı; bazıları da hiç uyanmazdı. Karınlarını doyurmak için, çamurun ortasına atılan ekmeklerini topuklarının yardımıyla kaval kemikleri boyunca ellerine kadar ite ite çekerlerdi.

Ne kadar zaman kalırlardı bu durumda? Bir ay, iki ay, hatta bazen altı ay; bir tanesi bir yıl kaldı. Kürek damının bekleme odasıydı burası. Kralın bir tavşanını çaldı diye atıveriyorlardı insanı buraya. Ne yaparlardı bu adamlar bu cehennem-mezarda? Bir mezarda ne yapılabilirse onu, yani can çekişirlerdi; ve bir cehennemde ne yapılabilirse onu, yani şarkı söylerlerdi. Çünkü umudun kalmadığı yerde, şarkı kalır. Malta Adası sularında, bir kadırga yaklaştığında küreklerin sesinden önce şarkı sesi duyulurmuş. Châtelet’nin bu mahzen-hapishanesinden geçen zavallı kaçak avcı Survincent şöyle diyordu: “Beni hayatta tutan kafiyeler oldu.” Şiirin işe yaramadığı yerde kafiye ne işe yarar ki?

İşte bu mahzende doğmuştur argonun hemen bütün şarkıları. Montgomery kadırgasının o hazin nakaratı, Paris’in Grand-Châtelet’sindeki bu zindandan gelmedir: Timaloumisaine, timoulamison. Çoğunlukla pek kederli şarkılardır bunlar; yalnız birkaç tanesi neşelidir; bir tane de aşktan söz edeni vardır:

Tiyatrodur burası

Küçük okçunun⁶⁸ tiyatrosu.

Ne yaparsanız yapın, aşkı, insan kalbinin bu ezeli ve ebedi cevherini yok edemezsiniz.

Bu karanlık işler dünyasında, sır daima saklanır. Herkesin ortak malı olan bir şeydir o. Bu sefiller için sır, aralarındaki birliğe temel vazifesi gören bağdır. Sırrı açığa vurmak, bu vahşi topluluğun her bir üyesinden kendi malı olan bir şeyi çekip almak demektir. Bu enerji dolu argo dilinde ihbar etmeye parçayı yemek, denir. İhbarcı sanki herkesin ortak özünden bir parçayı çekip almakta, herkesin etinden bir parçayı yiyerek beslenmektedir.

Şamar yemek ne demektir? Dilin sıradan mecazı buna şu karşılığı verir: C’est voir trente-six chandelles.⁶⁹ Burada argo işe karışıyor ve chandelle’i camoufle yapıyor. Bunun üzerine gündelik dil, soufflet’ye⁷⁰ bir eşanlamlı kelime kazandırıyor: Camouflet. Böylece, aşağıdan yukarıya doğru bir tür sızışla, güzergâhının önceden hesaplanmasına imkân olmayan mecazın da yardımıyla, argo mağarasından çıkıp akademiye yükseliyor; ve de Poulailler,⁷¹“J’allume ma camoufle,”⁷² deyince, Voltaire de, uLangleviel La Beaumelle mertte cent camouflets”⁷³ diye yazıyor.

Argoda derinlemesine bir araştırma, adım başında bir keşif demektir. Bu garip dilin incelenmesi ve derinine inilmesi, düzenli toplumla lanetli toplumun o esrarlı kesişme noktasına götürür bizi.

Argo, forsa olmuş sözdür.

İnsanoğlunun düşünen özünün böylesine aşağılara itilebilmesi, orada kaderin karanlık acımasız eliyle sımsıkı kavranıp sürüklenmesi, birtakım bilinmez bağlarla bu uçurumun dibine bağlanması ne acı şeydir!

Ey sefillerin zavallı düşüncesi!

Ne yazık! Bu karanlıklar içindeki insan ruhunun yardımına koşacak kimse yok mudur? Zekayı, kurtarıcısını, kanatlı at Pegasusların, yarısı at yarısı kuş Hipogriflerin o muhteşem süvarisini, iki kanadı arasında göklerden süzülüp inen şafak renkli savaşçıyı, geleceğin ışık saçan şövalyesini orada ilelebet beklemek midir onun kaderi? İdealin ışıktan mızrağını boş yere yardımına çağırıp duracak mıdır o daima? Uçurumun derin karanlığından Kötülük’ün dehşetengiz gelişine kulak vermeye; iğrenç suların altından bu ejder başının, bu köpük çiğneyen ağzın, bu yılan gibi kıvrılıp dalgalanan pençe, boğum ve halkaların kendisine yaklaştıkça yaklaştığını hissetmeye mi mahkûmdur o? Işıksız ve ümitsiz, canavarın belli belirsiz hissedilen sokuluşuna terk edilmiş olarak, titrek, perişan, kollarıyla çırpınarak, ebediyen gecenin kayasına zincirlenmiş bir halde kalmak zorunda mıdır kaygılı bembeyaz Andromeda, karanlıklar içinde çırılçıplak!

III
AĞLAYAN ARGO, GÜLEN ARGO

Görüldüğü üzere, bütün argo, yani dört yüzyıl önceki argo gibi bugünkü argo da, her kelimeye kâh şikayetçi kâh tehditkâr bir eda veren o esrarlı sembolik zihniyetle doludur. Onda, Cour des Miracles’ın,⁷⁴ kendilerine özgü kâğıtlarla -ki bazıları günümüze kadar korunmuştur- iskambil oynayan serseri dilencilerinin, o eski vahşi kederi hissedilir. Mesela sinek sekizlisinin üzerinde sekiz iri yonca yaprağı taşıyan büyük bir ağaç tasviri bulunuyordu; ormanın bir çeşit fantastik temsiliydi bu. Bu ağacın dibinde, yanan bir ateş ve bu ateşte şişe geçirilmiş bir avcıyı kızartan üç tavşan görülmekteydi; arkada yine bir ateşin üstünde, dumanları tüten bir kazanla, kazandan dışarı çıkmış bir köpek başı vardı. Üzerinde kaçakçıların kızartıldığı odun yığınlarıyla, içinde kalpazanların haşlandığı kazanlara karşı bir oyun kâğıdı üzerinde yapılan bu misillemelerden daha hazin bir şey olamaz. Düşüncenin, argo ülkesinde aldığı çeşitli şekillerde, hatta şarkıda, alayda, tehditte bile hep bu güçsüzlük ve ezilmişlik karakteri vardı. Bazı nağmeleri derlenmiş olan şarkıların hepsi de insanı ağlatırcasına boynu bükük ve acıklı şeylerdi. Hırsızın adı, zavallı hırsızdır daima ya saklanan tavşan, ya kurtulan fare ya da kaçıp giden kuştur o. Fazla hak iddiasında bulunmaz, iç çekmekle yetinir; sızlanmalarından biri bize kadar gelmiştir: Je n’entrave que le dail comment meck, le daron des orgues, peut atiger ses mômes et ses momignards et les locher criblant sans etre atige lui-même,⁷⁵ Sefil insan, düşünecek vakti olduğunda daima kendisini kanunun karşısında küçük, toplumun karşısında aciz gösterir; yüzükoyun yere kapanır, yalvarıp yakarır, merhamet dilenir; anlarsınız ki, kabahatli olduğunu bilmektedir o.

Geçen yüzyılın ortalarına doğru bir değişiklik oldu. Mahpushane şarkıları, hırsız nakaratları tam anlamıyla keyifli bir edaya büründüler. Yanıp yakınan maluré’nin yerini larifla aldı. On sekizinci yüzyılda pranga ve kürek damlarının ve gemilerdeki forsaların hemen bütün şarkılarında şeytanca ve esrarlı bir neşe görülür. Âdeta fosforlu bir ışıkla aydınlanmış; ormanda kamıştan bir flüt sesi çıkararak yerden fışkıran bir gaz alevini andıran tiz ve oynak bir nakarat duyulurdu bu şarkılarda:

Mirlababi, surlababo,

Mirliton ribon ribette,

Surlababi, mirlababo,

Mirliton ribon ribo.

Bir mahzende ya da bir ormanın ücra bir köşesinde adam boğazlanırken söylenen bir nakarattı bu.

Ciddi bir belirti. On sekizinci yüzyılda, bu kederli sınıfların kadim melankolisi dağılır. Gülmeye başlarlar. Büyük megle,⁷⁶ büyük dabla⁷⁷ alay ederler. 15. Louis devrinde, Fransa Kralı’na “Pantin⁷⁸ Markisi” adını takarlar. Keyifleri aşağı yukarı yerindedir artık. Sanki vicdanları artık üzerlerinde ağırlık etmiyormuş gibi, hafif bir ışık çıkmaya başlar bu sefil insanlardan. Karanlığın bu zavallı sakinleri, artık yalnız fiiliyatın umutsuz cüretine değil, düşüncenin umursamaz cüretine de sahiptirler. Suçluluk duygusunu kaybettiklerini düşünürler ve ütopyacılar arasında bile, ne olduğunu kendilerinin de bilmedikleri, bazı destekler edindikleri hissine kapıldıklarını gösteren bir belirtidir bu; hırsızlığın ve yağmanın doktrinlere, sofizmlere kadar sızdığını, çirkinliklerini büyük ölçüde sofizmlere, doktrinlere aktararak kendilerini bundan bir nebze sıyırdıklarını gösteren bir belirti; nihayet, arada herhangi bir oyalayıcı olay olmadığı takdirde, yakın bir gelecekte muazzam bir patlama olacağını gösteren bir belirti.

Bir duralım hele. Kimi suçluyoruz burada? On sekizinci yüzyılı mı? Onun felsefesini mi? Şüphesiz hayır. On sekizinci yüzyılın eseri sağlıklıdır, iyidir. Başta Diderot olmak üzere ansiklopedistler, başta Turgot olmak üzere toprağı tek servet sayan iktisatçılar, başta Voltaire olmak üzere filozoflar, başta Rousseau olmak üzere ütopyacılar dört kutsal lejyon oluştururlar. İnsanlık, aydınlığa doğru muazzam yürüyüşünü onlara borçludur. Onlar, ilerleyişin dört ana istikametine doğru yürüyen insan türünün dört öncüsüdür: Diderot güzele doğru, Turgot faydalıya doğru, Voltaire hakikate doğru, Rousseau adalete doğru. Gelgelelim filozofların yanında ve altında birtakım sofistler de bulunuyordu; sağlıklı gelişmeye karışmış zehirli bitkiler, bakir ormanın içindeki baldıranlardı bunlar. Cellat, Adalet Sarayı’nın ana merdiveni üzerinde yüzyılın kurtarıcı büyük kitaplarını ateşe verirken, bugün adı sanı unutulmuş bazı yazarlar, kraldan edindikleri bazı imtiyazlarla alabildiğine düzen bozucu ve sefiller tarafından büyük bir hırsla okunan bir sürü yazı yayımlıyorlardı. Bu yayınların, bir prensten himaye gören -garip bir ayrıntı- bazıları, Gizli Kütüphane’de bulunmaktadır. Bu derin ama bilinmeyen olaylar yüzeyde hiç fark edilmiyordu. Bazen bir olayın tehlikesi, onun karanlığından ileri gelir; ve karanlık oluşu da yeraltında oluşundandır. O devirde, bütün yazarlar arasında, kitlelerin içinde en muzır dehlizi oyanı, belki de Restif de La Bretonne’dur.

Bütün Avrupa’yı saran bu çalışma, tahribatını en çok Almanya’da yapmıştır. Almanya’da Schiller’in, ünlü Haydutlar dramında özetlediği belli bir dönemde hırsızlık ve yağma, mülkiyete ve emeğe karşı bir protesto mertebesine çıkmıştı; bunlar bazı ilkel, sığ ve yanlış, ancak görünüşte doğru, gerçekte saçma fikirleri benimsemekte, bu fikirlere bürünmekte, âdeta bunların içinde kaybolmakta, soyut bir ad takınıp teori halini almakta ve böylece, bu karışımı kotarmış olan ihtiyatsız kimyagerlerin ve hatta bu karışımı deva diye kabul eden kitlelerin haberi bile olmaksızın, acı çeken namuslu emekçi kitleler içinde rağbet gördü. Bu türlü bir olay, ne zaman ortaya çıkarsa çıksın vahimdir. Istırap öfke doğurur; ve refah içinde yaşayan sınıflar körlük gösterir ya da uyurken -ki bu da daima gözleri kapamak demektir- bedbaht sınıfların kini, bir köşede hayal kurmakla meşgul, kırgın ya da kötü yaratılışlı bir zihinde meşalesini yakar ve başlar toplumu incelemeye. Korkunç bir şeydir kinin incelemesi!

Zamanın kötü talihi eğer gerektirecek olursa, bir vakitler adına Jacquerie denilen o korkunç çatışmalar buradan doğar işte. O Jacquerie ki, salt siyasi çalkantılar yanında çocuk oyuncağı gibi kalır. Ezilenlerin ezenlere karşı mücadelesi değildir artık onlar; maddi sıkıntının refaha karşı isyanıdır. O zaman her şey yerle bir olur.

Jacquerieler halk depremleridir.

İşte, on sekizinci yüzyılın sonlarına doğru Avrupa’da belki de pek yakın olan böyle bir tehlikeyi, Fransız Devrimi, o ulu doğruluk ve adalet hareketi, yetişip durdurmuştur.

Kılıç kuşanmış idealden başka bir şey olmayan Fransız Devrimi dimdik ayağa kalktı ve aynı ani hareketle kötülüğün kapısını kapayıp iyiliğin kapısını açtı.

Fransız Devrimi, meseleyi açıkça ortaya koydu, hakikati ilan etti, kokuşmuşluğu kovdu, asrı sağlığa kavuşturdu ve halkı taçlandırdı.

Denilebilir ki, Fransız Devrimi insana ikinci bir ruh vererek, hak hukuk vererek, onu ikinci bir defa daha yarattı.

On dokuzuncu yüzyıl, onun mirasına konmakta, bu mirastan yararlanmaktadır; ve bugün, az önce belirttiğimiz sosyal felaket artık düpedüz imkânsız bir şeydir. Böyle bir felaket haberi veren kördür! Bundan korkan aptaldır! Devrim Jacquerie’nin önleyici aşısıdır.

Devrim sayesinde sosyal durumlar değişti. Artık kanımızda derebeylik ve krallık hastalıkları bulunmuyor. Bileşimimizde ortaçağ yok artık. Korkunç baskınların birden yapılıverdiği sağır edici bir gürültünün ayaklar altında anlaşılmaz ilerleyişinin duyulduğu, uygarlığın üst yüzünde ne idüğü bilinmez köstebek yolu kabartılarının belirdiği, zeminin çatlayıp yarıldığı, mağara tavanlarının açıldığı ve topraktan birdenbire canavar başlarının çıkıverdiği zamanlarda değiliz artık.

Devrim duygusu, ahlaki bir duygudur. Hak duygusu gelişince, vazife duygusunu da geliştirir. Yasa, herkes için yasa, özgürlüktür; Robespierre’in harikulade tanımlamasına göre, başkalarının özgürlüğünün başladığı yerde biten özgürlük. 89’dan bu yana, bütün halk ulvileşen bireyin içinde feraha eriyor; hiçbir yoksul yoktur ki, hakkına kavuşmuş bir kişi olarak ışıktan nasibini almasın; bir lokma ekmeğe muhtaç olan bile, kendinde Fransa’nın dürüstlüğünü hissetmektedir; vatandaşlık haysiyeti içten, gönülden bir zırhtır; özgür olan titiz vicdanlı olur; oy veren hüküm sürer. Baştan çıkarılamazlık buradan geliyor işte; zararlı tutkuların başarısızlığı buradan geliyor; ayartmalar karşısında kahramanca başka tarafa çevrilen bakışlar buradan geliyor. Devrimin getirdiği sağlık öylesinedir ki, bir kurtuluş gününde, bir 14 Temmuz’da, bir 10 Ağustos’ta, artık ayaktakımı diye bir şey yoktur görünürde. Işığa boğulan, ululaşan kitlelerin ilk çığlığı, “hırsızlara ölüm!” çığlığıdır. İdeal ve mutlak, cepten mendil yürütmezler. 1848’de Tuileries’nin servetlerini taşıyan yük arabalarına kimler koruyuculuk ediyordu? Saint-Antoine Mahallesi’nin paçavracıları. Paçavra, hâzinenin önünde nöbet tuttu. Fazilet, bu hırpanileri şaşaalı bir parlaklığa bürüdü. O yük arabalarının içinde, şöyle böyle kapatılmış, hatta kimisi aralık duran sandıklarda, yüzlerce göz alıcı mahfaza arasında Fransa’nın kadim tacı da bulunuyordu; baştan başa pırlantadan ve üstünde krallığın otuz milyonluk Regent Elması bulunan Fransa tacı. Onlar, o yalınayaklar, işte bu tacı korumaktaydılar.

Demek ki, Jacquerie yok artık. Entrika meraklıları hesabına üzgünüm. Yapacağı son etkiyi de yapmıştır ve politikada bundan böyle bir daha kullanılmasına imkân olmayan eski korkudur bu. Kızıl heyulanın büyük zembereği kırılmıştır. Bunu cümle âlem biliyor şimdi. Korkuluk korkutmuyor artık. Kuşlar laubalice davranıyorlar o kuklaya, bülbüller konuyor üstüne, burjuvalar da burnuna gülüyorlar.

IV
İKİ GÖREV:
TETİKTE OLMAK VE ÜMİT ETMEK

Bu durumda, her türlü sosyal tehlike ortadan kalkmış mı oluyor? Jacquerie yok, toplum bu bakımdan kendini güvende sayabilir; bir daha kanı başına sıçramayacaktır. Fakat nefes alıp vermesiyle ilgilenmesi gerekiyor. Beyin kanaması korkusu kalmadı ama, verem illeti el’an baki. Sosyal veremin adı sefalettir.

İnsan, yıldırım çarpmışçasına birden ölebileceği gibi, için için oyularak da ölebilir.

Tekrarlamaktan bıkıp usanmayacağız: Her şeyden önce, nasipsiz ve acılı yığınları düşünelim, onların ıstırabını dindirelim, onlara hava verelim, ışık verelim, sevelim onları, muhteşem ufuklar açalım önlerinde, her şekliyle bol bol eğitim verelim onlara, çalışma örneği verelim, hiçbir zaman aylaklık örneği vermeyelim, evrensel amaç kavramını genişleterek ferdi yükün ağırlığını azaltalım, serveti sınırlandırmadan fakirliği sınırlandıralım, kamu ve halk faaliyetleri için geniş alanlar yaratalım, ezilmişlere ve zayıflara her yandan yardım eli uzatmak için Briareos gibi yüz elli olalım, bütün kollara atölyeler, bütün kabiliyetlere okullar, bütün zekalara laboratuvarlar açmak görevini, bu büyük görevi yerine getirmek için kolektif gücü kullanalım, ücretleri arttıralım, zahmeti azaltalım, alacakla vereceği dengeleyelim, yani istifadeyi gayrete, tatmini ihtiyaca göre ayarlayalım. Velhasıl, toplum cihazından, ıstırap çekenler ve bilgisiz olanlar lehine daha fazla aydınlık, daha fazla refah çıkartalım. Sevecen ruhlar bu noktayı unutmasınlar, kardeşlik görevinin birincisi budur; bencil yürekler bunu iyi bellesinler, politik gereklerin ilki budur.

Şunu da söyleyelim ki, bütün bunlar henüz başlangıçtır. Asıl mesele şudur: Çalışma bir hak olmadan, bir yasa olamaz.

Bu konu üzerinde daha fazla durmayacağız, çünkü hiç yeri değil.

Eğer doğanın adı İlâhi Hikmet ise, toplumun adı da basirettir.

Zihnî ve ahlakî büyüme, hiç de maddi iyileşmeden daha az gerekli değildir. Bilgi, ölüme karşı bir çeşit kutsal ilaçtır; düşünmek en gerekli ihtiyaç; hakikat, ekmeklik buğday gibi bir gıda... Bilime ve hikmete aç bir akıl, zayıf düşer. Yemeyen zihinlere de, tıpkı yemeyen midelere acıdığımız gibi acımalıyız. Ekmeksizlikten can çekişen bir vücut kadar acıklı bir şey varsa, o da aydınlığa olan açlığından ölen bir ruhtur.

İlerleme, tümüyle, bu meselenin çözümüne doğru yöneliyor. Bir gün gelecek insanlar şaşakalacaklardır. İnsan soyu yükseldikçe, derindeki tabakalar kendiliğinden yoksulluk ve acı bölgesinin dışına çıkacaklar. Sefaletin ortadan kalkması, basit bir seviyeye yükselmesi sayesinde gerçekleşecek.

Bu mutlu çözümden şüphe etmek hata olur.

Yaşadığımız şu saatte, geçmiş henüz çok güçlüdür, bu doğru; yeniden ayaklanıyor. Bir kadavranın böyle gençleşmesi hayret vericidir. Yürüyor, geliyor işte. Bir galip edası taşıyor; bu ölü bir fatihtir. Batıl inançlardan ordusuyla, istibdattan kılıcıyla, cehaletten bayrağıyla geliyor. Bir süreden beri on savaş kazandı. İlerliyor, tehdit ediyor, sırıtıyor; kapılarımıza dayanmıştır. Bize gelince, biz yine de umudumuzu kaybetmeyelim. Satalım Hannibal’in kamp kurduğu alanı.

Bizler ki inanç sahibiyiz, kim korkutabilir bizi?

Fikirler de nehirler gibidir, geriye dönüş bilmezler.

Ama geleceğin gelmesini istemeyenler, iyi düşünsünler. İlerlemeye hayır derken mahkûm ettikleri gelecek değildir asla, kendi kendileridir. Uğursuz bir illete kaptırıyorlar kendilerini; geçmişi aşılıyorlar kendilerine. Bir tek yolu vardır Yarın’ı reddetmenin: Ölmek.

Hiç ölüm olmamalı halbuki, bedeninki olabildiğince geç, ruhunki hiçbir zaman, işte bizim dileğimiz bu.

Evet, giz sonunda çözülecek, Sfenks’in dili açılacak, problem hallolacak. Evet, on sekizinci yüzyılın ilk taslağını yarattığı halk, on dokuzuncu yüzyıl tarafından tamamlanacak. Bundan şüphe eden ahmaktır. Müstakbel patlama, evrensel refahın yakın patlaması, Tanrı tarafından takdir edilmişçesine kaçınılmaz bir olaydır.

İnsanlık olaylarını yöneten, muazzam çabalarla oluşturulan ortaklıklardır ve insan belli bir süre içinde bunları mantıklı bir hale, yani dengeye, yani adalete ulaştırır. İnsanlıktan, oluşumunda yer ve gök bulunan bir kuvvet çıkar ve bu kuvvet yönetir onu. Mucizeler yaratan bir kuvvettir bu; ne mucizevi çözümler güç gelir ona ne de olağandışı maceralar. İnsandan gelen bilimin ve bir başkasından gelen olgunun yardımıyla, problemlerin ortaya konuluş tarzındaki çelişkiler -basit ölümlüye imkânsızlıklar gibi görünen bu çelişkilerin- karşısında hiç korkuya kapılmaz. Fikirlerin uzlaştırılmasından bir çözüm fışkırtmakta usta olduğu kadar, olayların uzlaştırılmasından ders çıkarmakta da ustadır; ve günün birinde doğuyla batıyı bir mezarın dibinde karşılaştıran, büyük piramidin içinde imamlarla Bonapart’ı karşılıklı konuşturan bu esrarengiz ilerleme gücünden her şey beklenir.

Bu arada, zihinlerin ileriye doğru görkemlice yürüyüşünde mola yok, tereddüt yok, durup dinlenme yoktur. Toplumsal felsefe, esas itibariyle, bilim ve barış demektir. Amacı, çelişkilerin incelenmesi sayesinde öfkelerin dağıtılmasıdır ve sonucu da bu olmalıdır, inceler, araştırır, tahlil eder; sonra yeniden oluşturur. İndirgeme yoluyla iş görür, her şeyden kin ve nefreti çıkarıp atar.

İnsanların üstüne boşanıp gelen rüzgârla bir toplumun çöktüğü çok görülmüştür. Tarih, batan kavimlerle, batan imparatorluklarla doludur. Günün birinde, o meçhul şey, o kasırga gelip örf ve âdetleri, kanunları, dinleri, her şeyi götürür. Hint, Kaide, İran, Suriye, Mısır uygarlıkları birbiri ardınca kaybolup gittiler. Niçin? Niçinini bilemiyoruz. Nedir sebebi bu felaketlerin? Bizce malum değil. Bu toplumlar kurtarılabilirler miydi? Burada kendi hataları var mıdır? Acaba felaket yüklü bir kusurda direndiler de, o da onları yok mu etti? Bir milletin, bir ırkın bu dehşet verici ölümlerinde ne ölçüde intihar payı vardır? Cevapsız sorulardır bunlar. Hüküm giymiş uygarlıkları karanlık gelip kaplar. Battıklarına göre su alıyorlardı demek; başka hiçbir şey diyemeyiz. Ve mazi denilen bu denizin enginlerinde, bu devasa dalgaların, asırların gerisinde o koskoca ulusların, Babil’in, Ninova’nın, Tarsus’un, Thebai’nin, Roma’nın, karanlığın bütün ağızlarından fışkıran korkunç soluğun etkisiyle sulara gömülüp gitmelerine ürkerek bakıyoruz. Ama orası karanlık olsa bile, burası aydınlık. Kadim uygarlıkların hastalıklarını bilmiyoruz, ama kendi uygarlığımızın sakatlıklarını biliyoruz. Onun üzerine her yerden ışık tutmak hakkına sahibiz; güzelliklerini hayranlıkla seyrediyor, şekil bozukluklarını açıkça gözler önüne seriyoruz. Ağrıyan yeri neresiyse orasını yokluyor, araştırıyor, hastalığı teşhis eder etmez de sebebini incelemeye koyuluyoruz; bu da bizi devanın keşfine götürüyor. Yirmi asrın eseri olan uygarlığımız, aynı zamanda bu yirmi asrın hem canavarı hem de harikasıdır; kurtarılmaya değer. Kurtarılacaktır da. Onun ıstırabını hafifletmek, bu bile çok şeydir ama, onu aydınlatmak daha da çok şeydir. Çağdaş toplumsal felsefenin bütün çalışmaları bu gaye doğrultusunda yoğunlaşmalıdır. Günümüzde düşünüre büyük bir görev düşüyor; bir hekim gibi kulağını dayayıp uygarlığı dinlemek.

Tekrar söylüyoruz: Bu dinleme cesaret vericidir; ve acıklı bir dramın ciddi bir perde arası olan şu birkaç sayfayı bu cesaretlendirme işi üzerinde ısrar ederek bitirmek isteriz. Toplumun ölümlülüğü altında insanoğlunun ölümsüzlüğü hissedilmektedir. Şurada burada bu yaralar, yani yanardağ ağızları, bu altı cerahatli kabuklar, yani sülfürlü duman çıkaran topraklar var diye, baş vermiş ve içindeki irini fışkırtan bir yanardağ var diye küremiz yok olmaz. Halk hastalıkları insanı öldürmez.

Buna rağmen, toplumsal kliniği yakından izleyen bir kimse ara sıra başını anlamlı anlamlı sallar. En güçlü, en halim selim, en mantıklı olanların bile zaaf anları vardır.

Gelecek, acaba gelecek mi? Bunca korkunç karanlığı gördükten sonra, kendi kendimize bu soruyu sormamız herhalde yerinde olur. Bencillerle sefillerin kaygı verici karşılaşmaları. Bencillerde önyargılar, zengin eğitimin karanlıkları, refah sarhoşluğunun yol açtığı doymak bilmezlik, duygusuzlaştırıcı bir bolluk şaşkınlığı, bazılarında acı çekenlerden nefret etmeye kadar varan acı çekme korkusu, dinmek bilmeyen bir tatmin arzusu, benliğin ruhun kayacak derecede şişmesi; sefillerde haset, kıskançlık, başkalarının safa sürdüğünü görerek kinlenmek, insandaki hayvanın doygunluklara doğru içten içe depreşmesi, bulanık kalpler, keder, ihtiyaç, kader, kirli ve safdil cehalet.

Gözleri göğe doğru kaldırmayı sürdürmeli mi? Orada seçilen aydınlık nokta çarçabuk sönenlerden midir? ideali böyle enginlerde kaybolmuş, küçücük, tek başına, belli belirsiz, parlak, ama çevrisine canavarlar gibi üşüşen bir sürü uğursuz tehditle sarılmış halde görmek ürkütücü bir şeydir belki, ama o yine de bulutların ağzındaki bir yıldızdan daha fazla tehlikede değildir.

SEKİZİNCİ KİTAP

Sevinçler ve Kederler

I
DOLU DOLU IŞIK

Okuyucunun anlamış olacağı gibi, Éponine, Magnon’un kendisini göndermiş olduğu şu Plumet Sokağı’nda kimin oturduğunu demir parmaklıktan görüp anlamış ve ilk iş olarak haydutları bu sokaktan uzaklaştırarak Marius’u oraya götürmüştü. Parmaklığın önünde günlerce vecd içinde kalan Marius, sonunda, demiri mıknatısa, Aşığı sevdiği kadının oturduğu evin taşlarına doğru iten o kuvvetin etkisiyle -Romeo nasıl Juliet’in bahçesine girdiyse öyle- Cosette’in bahçesine girmişti. Hatta bu işi Romeo’dan da kolay yapmıştı. Romeo bir duvarı tırmanıp aşmak zorunda kaldığı halde, paslı yuvasında ihtiyarların dişleri gibi oynayan köhne parmaklık demirlerinden birini bir parça zorlamak Marius’a yetmişti. Marius ince yapılıydı, onun için aralıktan kolayca geçti.

Sokakta hiçbir zaman kimsecikler bulunmadığından ve Marius da zaten bahçeye geceleri girdiğinden, görülme tehlikesi yoktu.

Bir busenin bu iki ruhu birbirine nişanladığı o mübarek ve mukaddes saatten sonra Marius her akşam oraya geldi. Eğer Cosette hayatının bu anında, vicdanı pek titiz olmayan, havai bir erkeğe gönlünü kaptırsaydı mahvolmuş demekti. Çünkü bazı cömert yaratılışlı insanlar vardır ki, kolayca teslim olurlar. İşte bu insanlardandı Cosette. Kadının yüce gönüllülüklerinden biri de, boyun eğmesidir. Aşk, kayıtsız şartsız bir hal aldığı bu yücelikte, iffetin bilinmez bir çeşit semavi körleşmesiyle, karmaşık bir hal alır. Ne büyük tehlikelere atılmaktasınız böylece, ey asil ruhlar! Çoğu zaman kalbinizi verirsiniz siz, bizse bedeninizi alırız. Kalbiniz size kalır ve siz karanlıkta ürpererek bakarsınız ona. Aşkın orta yolu yoktur; o, ya mahveder ya da kurtarır. Bu ikilemden ibarettir insanın bütün kaderi. Ya kurtuluş, ya batış; hiçbir alınyazısı bu ikilemi aşk kadar amansızca koymaz ortaya. Aşk, eğer ölüm değilse, hayattır. Hem beşik hem de tabut. İnsan kalbinde evet diyen de, hayır diyen de aynı duygudur. Tanrı’nın yaptığı bütün şeyler içinde en fazla ışık ve yine en fazla karanlık yayanı insan kalbidir.

Tanrı, Cosette’in karşılaştığı bu aşkın, kurtarıcı aşklardan olmasını istedi.

1832 yılının bütün Mayıs ayı boyunca her gece burada, bu zavallı vahşi bahçede, her gün biraz daha güzel kokan, biraz daha gürleşen bu çalılığın altında baştan başa safiyet ve masumiyetten ibaret iki varlık oturdu durdu. Cennetin yüce mutluluklarıyla dolup taşıyorlardı; insanlardan çok meleklere yakındılar; temiz, dürüst, kendinden geçmiş ve ışıltılıydılar, karanlıklar içinde birbirlerine pırıl pırıl parlıyorlardı. Cosette’e, sanki Marius’un başında bir taç varmış; Marius’a da, sanki Cosette’in başını bir hale çevreliyormuş gibi geliyordu. Birbirlerine dokunuyor, bakıyor, birbirlerinin elini tutuyor, birbirlerini sımsıkı kucaklıyorlardı. Ama bir mesafe vardı ki, onu aşmıyorlardı; saygı duyduklarından değil, böyle bir sınırın varlığından habersiz olduklarından. Marius bir engel hissediyordu; Cosette’in safiyetiydi bu. Cosette de bir dayanak hissediyordu; bu da Marius’un dürüstlüğüydü. İlk öpücük, aynı zamanda son öpücük olmuştu. Marius, o vakitten beri dudaklarını Cosette’in eline ya da eşarbına ya da saçlarının bir buklesine dokundurmaktan öteye gitmemişti. Onun gözünde Cosette bir kadın değil, bir rayihaydı. İçine çekiyordu onu. Genç kız hiçbir şeyi reddetmiyor, delikanlı hiçbir şey istemiyordu. Cosette mutlu, Marius doygundu. Bir ruhun bir ruhu nura boğması diyebileceğimiz büyülü bir hal içinde yaşıyorlardı. İki bakirliğin, ideal içinde o anlatılması imkânsız ilk kucaklaşmasıydı bu. Jungfrau⁷⁹ üzerinde rastlaşmış iki kuğuydular.

Aşkın bu saatinde, kendinden geçişin mutlak hâkimiyeti altında şehvetin sesini hepten kestiği saatte, Marius, o saf, o melek tabiatlı Marius, Cosette’in eteğini ayak bileğine kadar olsun kaldırmaktansa, bir sokak kızının odasına çıkmaya razı olabilirdi. Bir keresinde, mehtaplı bir gecede, Cosette yerden bir şey almak için eğildiğinde aralanan korsajından göğsünün başlangıcı görünecek oldu. Marius hemen çevirdi gözlerini.

Neler olup bitiyordu peki bu iki varlık arasında? Hiçbir şey. Birbirlerine tapıyorlardı.

Geceleyin orada olduklarında bu bahçe, yaşayan, kutsal bir yer kesiliyordu sanki. Çevrelerinde bütün çiçekler açıyor ve onlara rayihalarını gönderiyordu. Onlar da, ruhlarını açarak çiçeklerin üzerine yayıyorlardı. Şehvetli ve kudretli bitki topluluğu bu iki masumun çevresinde özsuyla, sarhoşlukla dolup taşarak ürperiyor ve ağaçlar onların birbirlerine söyledikleri aşk sözleriyle titreşiyorlardı.

Neydi bu sözler? Birer soluk. Hepsi o kadar. Bu soluklar, bütün bu tabiatı heyecanlandırmaya, duygulandırmaya yetiyordu. Sihirli kudret. Oysa, âdeta rüzgâr alıp götürsün, yaprakların altında dumanlar gibi dağılsın diye yapılan bu konuşmaları insan bir kitapta okusa anlamakta güçlük çeker. İki sevdalının bu mırıltılarına, ruhun derinliklerinden gelip bir lir gibi eşlik eden o melodiyi bir yana atın, bir gölgeden başka bir şey kalmayacaktır geriye. Ve siz, o zaman, “Ya! Olup olacağı buymuş demek!” dersiniz. Evet öyle, bunlar birtakım çocukluklar, tekrarlar, bir hiç için gülüşmeler, gereksiz laflar, saçmalıklardır; yeryüzünde en ulvi, en derin şeylerdir! Söylenilmeye ve dinlenilmeye değer yegâne şeyler!

Bu saçmalıkları, bu yavan lafları ömründe hiç işitmemiş, hiç söylememiş olan insan, bir ahmaktır, kötü bir insandır.

Cosette, Marius’a soruyordu: “Biliyor musun...”

(Bütün bu olup bitenler arasında, bu semavi bakirlik arasında, nasıl olduğunu ikisinin de söyleyemeyeceği bir şekilde, senli-benlilik aralarına gelip girivermişti.)

- Biliyor musun? Benim adım Euphrasie.

- Euphrasie mi? Olamaz, senin adın Cosette.

- Oh! Cosette ben küçükken öylesine takılıvermiş bir isim, pek çirkin bir şey. Benim asıl adım Euphrasie. Yoksa beğenmiyor musun Euphrasie adını?

- Yoo... Beğeniyorum. Ama Cosette hiç de çirkin değil.

- Onu Euphrasie’den daha çok mu seviyorsun?

- Şey... Evet.

- Öyleyse ben de onu daha çok seviyorum. Doğru, güzel isim Cosette. Bana Cosette de.

Ve genç kızın bu söze eklediği gülümseme, bu konuşmayı göğün cennet katındaki bir ormana layık bir aşk şiiri haline getiriyordu.

Bir başka sefer, genç kız delikanlıya dimdik bakarak haykırıyordu: “Mösyö, yakışıklısınız, güzelsiniz, akıllısınız, hiç de boş kafalı değilsiniz, benden çok daha bilgilisiniz, ama şu bir söz konusunda size meydan okuyorum: Seni seviyorum!”

Ve Marius kendini, sanki göklerin ortasında bir yıldız tarafından söylenen bir nağmeyi duyar gibi hissediyordu.

Ya da öksürdüğü için, küçük bir vuruşla dokunuyordu ona genç kız; ve diyordu ki: “Öksürmeyiniz mösyö. Evimde iznim olmadan öksürülsün istemem. Öksürüp beni kaygılandırmak çok çirkin şeydir. Sağlığının yerinde olmasını isterim; çünkü her şeyden önce, sağlığın yerinde olmazsa ben çok mutsuz olurum. Elimde değil, ne yapayım?”

Tanrısal bir taraf vardı bu sade sözlerde.

Bir keresinde de Marius, Cosette’e şöyle dedi: “Düşünebiliyor musun, bir zamanlar senin adının Ursule olduğunu sanmıştım.”

Bu onları bütün gece boyunca güldürmüştü.

Başka bir konuşma sırasında, Marius şöyle haykıracak oldu: “Ah! Bir gün Lüksemburg’da bir sakatın sakatlığını tamamlayasım gelmişti içimden!”

Ama daha fazla konuşmadan sözünü kesti. Aksi halde Cosette’in çorap bağından söz etmesi gerekecekti ki, onun için imkânsız bir şeydi bu. Bilinmedik bir şeye dokunmak vardı bunun ucunda: ten. Halbuki bu muazzam, bu masum aşk âdeta kutsal bir korkuyla önünde geri çekiliyordu onun.

Marius, Cosette’le birlikte yaşanacak hayatı, başka hiçbir şey olmaksızın sadece böyle, olduğu gibi düşünmekteydi: Her akşam Plumet Sokağı’na gelmek, Başkan’ın demir parmaklıklı kapısının lütufkâr köhne çubuğunu yerinden çıkarmak, o sıranın üstünde dirsek dirseğe oturmak, ağaçların arasından yeni başlayan gecenin ışıltılarını seyretmek, pantolonunun dizindeki kıvrımı Cosette’in elbisesinin bol eteğiyle yan yana getirmek, onun başparmağının tırnağını okşamak, ona sen demek, onunla aynı çiçeği sırayla, sonsuza dek, sayısız kere koklamak. Bu sırada başlarının üzerinden bulutlar geçiyordu. Rüzgâr her esişinde, gökte sürüklediği bulutlardan çok, insanın hayallerini sürükleyip götürür.

Hemen hemen vahşi denilebilecek bu temiz aşk, çapkınca inceliklerden büsbütün yoksun muydu? Hayır. Sevilen kadına ‘“kompliman yapmak” okşamanın ilk şeklidir, kendi kendini sınayan bir yarı-cürettir. Peçe üzerinden kondurulan bir buse gibi bir şeydir kompliman. Şehvet bir yandan gizlenirken, bir yandan da ona tatlı nüktelerini katar. Şehvetin karşısında kalp, daha iyi sevebilmek için geri çekilir. Marius’un baştan başa olmadık hayallerle dolu gönül okşayıcı sözleri semavi şeylerdi âdeta. Kuşlar yukarılarda, meleklerin yanında uçarken bu sözleri duyarlardı herhalde. Ama bunlara yine de hayat, insanlık ve Marius’un elinden geldiği ölçüde müspet bir şeyler karışmaktaydı. Evlilik yatağında söylenecek şeylere, mağarada yapılan bir girişti bunlar: lirik bir dökülme, kıta ve sone karışımları, nazik mübalağalarla dolu kumru mırıltıları, zevkle demet edilmiş ve dokunaklı bir semavi rayiha saçan türlü çeşit tapınış incelikleri, kalpten kalbe tarife sığmaz bir cıvıldaşma.

- Ah! Öyle güzelsin ki! diye mırıldanıyordu Marius. Sana bakmaya kıyamıyorum. Bu yüzden, seni ancak hayranlıkla seyrediyorum. Sen bir letafetsin. Neyim var anlayamıyorum. Elbisenin eteği, iskarpininin ucu dışarı çıktığı zaman beni altüst ediyor. Ve sonra, düşüncen şöyle bir aralandığı vakit, etrafa saçılan ışık! Şaşılacak şekilde akıllı uslu konuşuyorsun. Bazı anlar, sen sanki bir rüyaymışsın gibi geliyor bana. Konuş konuş, seni dinliyorum, seni hayranlıkla seyrediyorum. Ah Cosette! Ne tuhaf şey bu, ve de ne kadar güzel! Gerçekten deliyim ben. Matmazel tapılası bir varlıksınız siz. Ayaklarını mikroskopla inceliyorum, ruhunu teleskopla.

Cosette buna şu sözlerle karşılık veriyordu:

- Seni biraz daha çok, bu sabahtan beri geçen zaman kadar daha çok seviyorum.

Soru ve cevaplar böylece uzayıp gidiyordu bu konuşmada; ama, sonunda -tıpkı mürver çiçeklerinin aynı sapta birleşmeleri gibi— daima bir noktada uyuşuyor, birleşiyorlardı: aşk.

Cosette’in bütün kişiliği saflık, masumluk, şeffaflık, beyazlık, temiz kalplilik ve ışıktı. Cosette için berraktı diyebiliriz. Onu görenlerde bir nisan hissi, bir gün doğuşu hissi uyandırıyordu. Gözlerinde çiğdemler vardı. Kadın şeklinde yoğrulmuş şafak aydınlığıydı Cosette.

Ona tapınan Marius’un aynı zamanda ona hayran olması kadar tabii bir şey olamazdı. Lâkin gerçek şu ki, manastırdan daha yeni çıkmış bu küçük yatılı öğrenci, nefis bir ferasetle konuşmakta ve zaman zaman doğru ve ince sözler söylemekteydi. Konuşarak cıvıldıyordu. Hiçbir şey üzerinde yanılmıyor, daima doğru görüyordu. Kadın, kalbin yumuşak içgüdüsüyle, o yanılmazlıkla konuşur.

Hiç kimse bir kadın kadar hem tatlı hem de derin şeyler söyleyemez. Tatlılık ve derinlik: İşte tümüyle kadın; işte bütün cennet.

Bu alabildiğine bahtiyarlık içinde her an ikisinin de gözleri yaşlarla doluyordu. Ezilen bir uçuçböceği, bir kuş yuvasından düşen tüy, kırılan bir yaban gülü dalı onları duygulandırıyor ve hafifçe melankoliye boğulan aşk sarhoşlukları sanki ağlamaktan başka, ondan daha iyi bir şey istemiyordu.

Aşkın en yüce belirtisi, bazen âdeta dayanılmaz bir hal alan yufka yürekliliktir.

Bunun yanı sıra -bütün bu çelişkiler aşk şimşeklerinin oyunlarıdır- can-ı gönülden, büyüleyici bir serbestlikle ve öylesine teklifsizce gülüyorlardı ki, bazen âdeta iki oğlan çocuğu havasına giriyorlardı.

Ne var ki, iffet sarhoşu yüreklerin haberi olmasa bile, unutulması imkânsız tabiat daima oradadır. Kaba ve ulvi amacıyla orada bekler ve ruhlar ne kadar masum olurlarsa olsunlar, en edepli başbaşa konuşmada bile, sevdalı bir çifti iki dosttan ayıran o hayran olunası esrarengiz nüansı hisseder insan.

Birbirlerini taparcasına seviyorlardı.

Sürekli ve değişmez olan varlığını korur. Sevişilir, gülümsenir, gülüşülür, dudak uçlarıyla küçük hareketler yapılır, el ele tutuşulup parmaklar birbirine kenetlenir, senli benli konuşulur, ama bütün bunlar ezeli ve ebedi olan için bir engel değildir.

İki âşık, akşamın, alacakaranlığın, görünmezliğin içinde, kuşlarla, güllerle birlikte saklanır, gözlerine yerleştirdikleri kalpleriyle karanlıkta birbirlerini büyüler, mırıldanır, fısıldaşırlar; ve onlar böyle yaparken yıldızların muazzam salınıştan da sonsuzluğu doldurur.

II
ALABİLDİĞİNE MUTLULUĞUN ŞAŞKINLIĞI

Mutluluktan sersemlemiş, ürkmüşçesine dalgın ve bulanık bir halde yaşıyorlardı. Tam da o ay Paris’i kırıp geçirmekte olan koleranın farkında bile değildiler. Açabilecekleri bütün sırlarını açmışlardı birbirlerine, ama bu açılış adlarını söylemekten öteye gitmemişti pek. Marius Cosette’e, anasız babasız olduğunu, adının Marius Pontmercy olduğunu, avukat olduğunu, kitapçılara birtakım şeyler yazarak geçindiğini, babasının sağlığında albay ve bir kahraman olduğunu, kendisinin ise zengin bir kişi olan büyükbabasıyla arasının açık bulunduğunu söylemişti. Baron olduğunu da biraz çıtlatmıştı, ama bunun hiçbir etkisi olmamıştı Cosette üzerinde. Marius baron ha? Anlamamıştı bunu genç kız. Bu kelimenin ne demeye geldiğini bilmiyordu. Marius Marius’tu, işte o kadar. O da Marius’a, Petit-Picpus Manastırı’nda yetiştirilmiş olduğunu açmıştı. Onun da annesi Marius’unki gibi ölmüştü, babasının adı Mösyö Fauchelevent idi, çok iyi bir insandı o, fakir fukaraya bol bol sadaka verirdi, halbuki kendisi de fakirdi ve kızını hiçbir şeyden mahrum etmediği halde, kendisini her şeyden mahrum ederdi.

Tuhaf olan şu ki, Marius’un Cosette’i görmeye başlamasından beri yaşadıkları bir çeşit senfoni dünyasında geçmiş, hatta en yakın geçmiş öylesine bulanık ve uzak bir hal almıştı ki, Cosette’in anlattıkları ona tamamen tatminkâr geldi. Genç kıza, viranedeki gece macerasından, Thénardier’den, yanıktan, babasının garip tavrından ve olağandışı kaçışından söz etmek aklından bile geçmedi.

Bütün bunlar bir an için hatırından çıkmıştı Marius’un. Hatta sabahleyin ne yaptığını, nerede yemek yediğini, kiminle konuştuğunu bile akşama hatırlamıyordu. Başka her türlü düşünceye karşı onu sağır eden nağmeler vardı hep kulaklarında. Yalnızca Cosette’i gördüğü saatlerde yaşıyordu. O saatlerde de gökyüzünde olduğuna göre, yeryüzünü unutması gayet tabii idi. Her ikisi de gayrimaddi hazların tarife sığmaz ağırlığını zahmetle taşıyorlardı. Sevdalı denen bu uyurgezerler böyle yaşıyorlardı işte.

Heyhat! Kimin başından geçmemiştir ki bütün bu şeyler? Bu masmavi semadan çıkmak saati niçin sonunda gelip çatar ve de niçin hayat bundan sonra da sürüp gider?

Sevmek, düşünmenin yerini alır âdeta. Aşk, geri kalan her şeyi hummalı bir unutmadır. O halde, varın ihtirasta mantık arayın. Gök mekaniğinde mükemmel geometrik şekil olmadığı gibi, insan kalbinde de mutlak bir mantık silsilesi yoktur. Cosette’le Marius için, Marius’la Cosette’ten gayrı hiçbir şey mevcut değildi. Çevrelerindeki âlem, bir çukura düşüp gitmişti. Bir altın dakika içinde yaşıyorlardı. Bunun önünde de, ardında da hiçbir şey yoktu. Marius, Cosette’in bir babası olduğunu hemen hiç düşünmüyordu bile. Beynindeki göz kamaştırıcı ışık, her şeyi siliyordu. Neden söz ediyorlardı peki bu âşıklar? Gördük işte, çiçeklerden, kırlangıçlardan, güneşin batışından, ayın doğuşundan, bütün önemli şeylerden. Her şeyi, söylemişlerdi birbirlerine, her şey dışında. Âşıkların her şeyi, hiçbir şeydir. Babaya, gerçeklere, o izbeye, o haydutlara, o maceraya gelince, ne değeri vardı ki bütün bunların? Hem sonra, o kâbusun yaşandığı kesin miydi bakalım? İki kişi vardı yalnız ve birbirlerini taparcasına seviyorlardı onlar, buydu yalnız var olan. Başka her şey yokluktu. Kim bilir, cehennemin ardımızda böyle silinip kaybolması, belki de cennetin gelişinin mahiyeti gereğidir. Hiç görülmüş müdür şeytanlar, cinler? Var mıdırlar acaba? Titreme duyuldu mu hiç? Acı çekildi mi? Hiçbir şey bilinmez artık. Pembe bir bulut örtmüştür her şeyi.

Böyle yaşıyordu işte demek bu iki varlık: Çok yükseklerde, tabiatta bulunabilecek tam bir olağandışılık içinde; ne göğün tepe noktasında ne de bunun aksi kutbunda; insanla melek arası bir yerde, çamur deryasının üstünde, esir tabakasının altında, bulutlarda; biraz kemik ve et, tepeden tırnağa ruh ve vecd olarak; şimdiden yerde yürüyemeyecek kadar ulvileşmiş, ama göğün maviliğinde kaybolmayacak kadar da henüz insanlık yüklü, dibe çökmeyi bekleyen atomlar gibi askıda; görünüşe göre kaderin dışında; dün, bugün, yarın denilen tekerler izinden habersiz; hayran, kendinden geçmiş, su üstünde bitap dalgalanır gibi; zaman zaman sonsuzluğa kaçabilecek kadar hafif; ebedi uçuşa hemen hemen hazır.

Bu beşiğin içinde gözü açık uyuyorlardı. Ey ideal altında ezilen gerçeğin şahane rehaveti!

Bazen, Cosette’in bütün güzelliğine rağmen, Marius onun karşısında gözlerini kapıyordu. Gözlerini kapamak, ruhu seyretmenin en iyi yoludur.

Marius da, Cosette de bu işin kendilerini nereye götüreceğini hiç düşünmüyorlardı. Varacakları yere varmış gözüyle bakıyorlardı birbirlerine. Aşkın kendilerini mutlaka bir yerlere götürmesini istemek, insanların garip bir ihtirasıdır.

III
GÖLGE İNMEYE BAŞLIYOR

Jean Valjean'ın hiçbir şeyden şüphelendiği yoktu.

Marius’tan biraz daha az hülyaperest olan Cosette neşeliydi; bu da Jean Valjean'ın mutlu olmasına yetiyordu. Cosette’in kafasındaki düşünceler, ruhunu dolduran Marius’un hayali, onun gülümseyen, lekesiz, güzel yüzünün eşsiz saflığından hiçbir şey eksiltmiyordu. Meleğin zambağını taşıdığı gibi, bakirenin aşkını taşıdığı yaştaydı Cosette. Bu nedenle, Jean Valjean'ın içi rahattı. Hem sonra, iki âşık anlaştılar mı, işler daima yolunda gider; aşklarını rahatsız edebilecek üçüncü bir kişi, bütün âşıklar için daima aynı olan belli birkaç tedbirle tam bir körlük içinde tutulabilir. Böylece, Cosette hiçbir zaman, hiçbir şekilde Jean Valjean’a karşı itirazda bulunmuyordu. Gezmeye çıkmak mı istiyordu? Peki babacığım. Evde kalmak mı istiyordu? Aman ne iyi. Akşamı Cosette’in yanında mı geçirmek istiyordu? Cosette’in keyfine diyecek yoktu. Jean Valjean saat on deyince daima dairesine çekildiğinden, öyle zamanlarda Marius, ancak o saatten sonra, Cosette’in merdiven sahanlığının camlı kapısını açtığını sokaktan duyunca geliyordu. Gündüzleri delikanlıya oralarda asla rastlanmadığını söylemeye lüzum yok. Jean Valjean, Marius’un varlığını bile artık düşünmez olmuştu. Yalnız bir keresinde, bir sabah Cosette’e, “Bak hele, sırtın beyazlanmış!” demişti. Gerçekten de, önceki gece Marius, bir coşkunluk anında, Cosette’i duvara yaslamıştı.

Erkenden yatan ihtiyar Toussaint, işini bitirdi mi uykudan başka bir şey düşünmezdi; o yüzden Jean Valjean gibi o da hiçbir şey bilmiyordu.

Marius, asla evden içeri adım atmıyordu. Cosette’le olduğu zamanlar, sokaktan görülüp işitilmemek için, birlikte sahanlığın yakınındaki kuytu bir köşeye gizleniyor ve, çoğu zaman konuşacak yerde, bir dakikada belki yirmi defa birbirlerinin elini sıkarak, ağaçların dallarını seyretmekle yetiniyorlardı. Böyle anlarda, birinin hülyası ötekininkine öylesine karışmış, öylesine derinden sızmış olurdu ki, otuz adım ötelerine yıldırım düşse herhalde farkına varmazlardı.

Berrak safiyetler. Hemen hepsi birbirinin örneği bembeyaz saatler. Bu türlü aşklar, zambak yapraklarıyla güvercin tüylerinden derlenmiş bir koleksiyondur.

Sokakla aralarında boydan boya bahçe vardı. Marius, her giriş çıkışında, herhangi bir zorlama eseri görülmemesi için parmaklıklı kapının demir çubuğunu dikkatle yerine yerleştiriyordu.

Oradan genellikle gece yarısına doğru ayrılıyor ve Courfeyrac’ın oturduğu yere dönüyordu. Courfeyrac, Bahorel’e:

- İnanır mısın? diyordu. Marius şimdi artık sabah saat birlerde eve dönüyor.

Bahorel cevap veriyordu:

- N’aparsın? Her papaz okulu öğrencisinin içinde bir kestane fişeği gizlidir.

Bazen, Courfeyrac kollarını kavuşturup ciddi bir tavır takınarak, Marius’a:

- Acayip huylar ediniyorsunuz delikanlım, diyordu.

Pratik bir adam olan Courfeyrac, görünmez bir cennetin Marius’a vuran bu aksini hayra alamet saymıyordu. Tepeden inme ihtiraslara pek alışık değildi; sabrını kaybediyor ve ara sıra Marius’a gerçeğe dönmesi için uyarılarda bulunuyordu.

Bir sabah ona şöyle bir ihtar çekti Courfeyrac:

- Azizim, şu an bana aydaymış gibi geliyorsun; rüyalar âleminin, hayal ülkesinin başkenti Sabun Köpüğü’ndeymiş gibi. Hadi bakalım, uslu akıllı çocuk ol, söyle bana adı ne bu kızın?

Gelgelelim kimsenin kârı değildi Marius’u “konuşturmak.” Tırnaklarını sökseler de, sözle ifadesine imkân olmayan o Cosette adını oluşturan üç kutsal hecenin birini olsun onun ağzından alamazlardı. Hakiki aşk, şafak gibi ışıltılı, mezar gibi sessizdir. Yalnız Courfeyrac için, Marius’ta değişen şey şuydu ki, onun ketumiyeti ışık saçan bir ketumiyetti.

Bu latif mayıs ayı boyunca Marius’la Cosette şu sonsuz mutlulukları tattılar:

Kavga etmek ve birbirlerine siz demek, ama sırf sonra sen demenin zevkine daha iyi varmak için;

Kendilerini hiç mi hiç ilgilendirmeyen kimselerden uzun uzadıya ve en ince ayrıntılarına kadar bahsetmek ki bu da adına aşk denen bu büyüleyici operanın librettosunun hemen hemen hiçten ibaret olduğunu gösteren bir kanıt daha;

Marius bakımından, Cosette’in süsten püsten söz etmesini dinlemek;

Cosette bakımından, Marius’un politikadan söz etmesini dinlemek;

Diz dize Babylone Sokağı’ndan geçen arabaların sesine kulak vermek;

Gök boşluğundaki aynı gezegeni ya da otların arasındaki aynı ateşböceğini seyretmek;

Birlikte susmak, konuşmaktan da daha tatlı bir zevk;

Vs., vs.

Ne var ki, bu arada çeşitli karışıklıklar da yaklaşmaktaydı.

Bir akşam, Marius Invalides Bulvarı boyunca randevusuna doğru yol alıyordu. Her zamanki gibi başı yere eğik olarak yürümekteydi. Tam Plumet Sokağı’nın köşesini dönmek üzereydi ki, yanı başında, “İyi akşamlar, Mösyö Marius,” diyen bir ses işitti.

Başını kaldırdı ve Éponine’i tanıdı.

Garip bir etki yarattı bu rastlantı onun üzerinde. Marius, kendisini Plumet Sokağı’na götürdüğü günden beri bu kızı ne bir kerecik olsun düşünmüş ne de görmüştü; tamamen aklından çıkmıştı bu kız onun. Ancak minnet borcu vardı ona, şimdiki mutluluğunu ona borçluydu, ama yine de bu kıza rastlamak canını sıkmıştı Marius’un.

İhtirasın, mutlu ve saf olduğunda, insanı mükemmelleşmeye götürdüğünü sanmak hatadır; gördüğümüz gibi, onu sadece unutkanlığa götürür. Bu durumda, insan kötü olmayı unutur gerçi, ama iyi olmayı da unutur. Minnettarlık, vazife, önemli ve rahatsız edici anılar dağılıp gider. Başka bir zaman olsa Marius, Éponine’e karşı çok daha başka türlü davranırdı. Aklı fikri Cosette’te olduğundan, bu Éponine’in, Éponine Thénardier olduğunu; babasının vasiyetnamesinde yazılı bir adı, birkaç ay öncesine kadar nefsini hararetle vakfettiği o adı taşıdığını açıkça düşünmedi bile. Marius’u o andaki haliyle, olduğu gibi gösteriyoruz. Hatta babası bile, aşkının muhteşem parıltısı karşısında ruhundan silinmişti biraz.

Bir parça şaşırmışçasına cevap verdi:

- Ha! Siz misiniz Éponine?

- Niçin siz diyorsunuz bana? Bir şey mi yaptım size?

- Yoo, hayır, dedi Marius.

Gerçekten de, içinde kıza karşı bir şey yoktu. Yalnız, şimdi Cosette’e sen derken, Éponine’e siz dememezlik edemeyeceğini hissediyordu.

Marius’un susup durduğunu gören kız haykırdı:

- Hadi söylesenize!

Sonra durdu. Evvelce o kadar pervasız, o kadar cüretkâr olan bu mahluk, şimdi söyleyecek söz bulamıyor gibiydi. Gülümsemeye çalıştı, ama başaramadı.

- Peki öyleyse, dedi.

Fakat yeniden sustu, yere bakarak durdu bir süre. Sonra, birden sert bir tavırla:

- İyi akşamlar Mösyö Marius, dedi ve uzaklaşıp gitti.

IV
CAB⁸⁰ ÜSTÜNDE GİDER;
ARGODA HAVLAR

Ertesi gün 3 Haziran’dı. 3 Haziran 1832, o devirde yüklü bulutlar halinde Paris ufku üzerinde asılı duran vahim olaylar nedeniyle, belirtilmesi gereken bir tarihtir. Gece bastırdığı sırada Marius, yüreğinde aynı hayranlık dolu düşüncelerle, bir gün önce izlediği aynı yoldan gidiyordu ki, bulvarın ağaçları arasından Éponine’in kendisine doğru geldiğini gördü. İki gün üst üste çok oluyordu bu. Hızla yönünü değiştirdi, bulvardan ayrıldı, başka yola saptı ve Monsieur Sokağı’ndan geçerek gitti Plumet Sokağı’na.

Böyle yapması, Éponine’in onu Plumet Sokağı’na kadar izlemesine neden oldu. Oysa daha önce hiç böyle bir şey yapmamıştı kız. O vakte kadar, sadece delikanlının bulvardan geçtiğini fark etmekle kalıyor, onunla karşılaşmaya bile çalışmıyordu. Yalnız bir önceki gün onunla konuşmayı denemişti.

Böylece, Marius hiç farkına varmadan, Éponine onu izledi. Demir parmaklığın çubuğunu yerinden çıkardığını ve oradan bahçeye süzüldüğünü gördü.

- Vay canına! dedi. Eve giriyor!

Parmaklığa yaklaştı, demir çubukları bir bir yokladı ve Marius’un yerinden oynattığı çubuğu kolayca buldu.

Alçak sesle acı acı mırıldandı:

- Olacak iş değil!

Parmaklığın etek duvarına, çubuğun hemen yanı başına oturdu. Sanki ona bekçilik edermiş gibi bir hali vardı. Burası, tam parmaklığın yan duvara kavuştuğu yerdi. Karanlık bir köşe vardı orada. Éponine bu karanlık köşenin içinde iyice kayboluyordu.

Kız, hiç kıpırdamadan, ses çıkarmadan, kendini kafasındaki düşüncelere kaptırmış olarak, bir saatten fazla bu durumda kaldı.

Gece saat on sularıydı ki, Plumet Sokağı’nın iki üç yolcusundan biri, bu ıssız ve kötü nam salmış yerden geçip gitmekte acele eden, evine geç kalmış yaşlı bir burjuva, bahçe parmaklığının yanı sıra yürüyerek parmaklığın duvarla meydana getirdiği köşeye geldiğinde boğuk ve tehditkâr bir sesin şöyle dediğini duydu:

- Her akşam buraya geliyorsa, hiç şaşmam.

Yolcu, gözlerini çevresinde dolaştırdı, kimseleri göremedi, o karanlık köşeye bakmaya ise cesaret edemedi ve büyük bir korkuya kapıldı. Adımlarını bir kat daha sıklaştırdı.

Bu yolcu acele etmekte haklıydı, çünkü pek az sonra ayrı ayrı ve birbirlerinden belli uzaklıkta duvar boyunca yürüyen altı adam, Plumet Sokağı’ndan içeri girdiler. Çakır keyif bir devriye kolu denilebilirdi bunlara.

Bahçenin demir parmaklığı önüne gelen ilk adam orada durup ötekileri bekledi. Bir saniye sonra altısı da bir araya toplanmışlardı.

Adamlar, alçak sesle aralarında konuşmaya başladılar. İçlerinden biri:

- C’est icicaille,⁸¹ dedi.

Bir başkası sordu:

- Cab var mı acaba bahçede?

- Bilmiyorum. En tout cas j’ai levé une boulette que nous lui ferons morfiler.⁸²

- As-tu du mastic pourfrangir la vanteme?⁸³

- Evet.

Karnından konuşur gibi sesi olan bir beşincisi söze karıştı:

- Parmaklık eski.

- Daha iyi ya, dedi daha önce konuşanlardan ikincisi, Elle ne criblera pas tant sous le bastringue et ne sera pas si dure à faucher.⁸⁴

Henüz hiç ağzını açmamış olan altıncı adam, Éponine’in bir saat önce yapmış olduğu gibi, parmaklık demirlerini muayeneye koyuldu. Çubukları sırayla kavrayıp ihtiyatla sarsıyordu.

Böylece, Marius’un yerinden oynatmış olduğu çubuğa kadar geldi. Tam çubuğu yakalamak üzereydi ki, birdenbire karanlıktan fırlayan bir el koluna yapıştı. Adam, göğsünün ortasından şiddetle geriye itildiğini hissetti ve paslı bir ses bağırmadan ona:

- İçeride bir cab var, dedi.

Aynı anda adam, karşısında ayakta duran solgun yüzlü bir kız gördü.

Beklenmedik olayların daima verdiği şiddetli heyecanı duydu adam. Korkunç bir irkilişle sıçradı. Ürkmüş yırtıcı hayvanların görüntüsü kadar dehşet verici bir şey yoktur; korkmuş halleri, korku saçar.

Adam, geri geri giderek kekeledi:

- Bu deli kan da kim?

- Kızınız.

Gerçekten de, Éponine’in böyle dediği adam Thénardier’ydi.

Éponine’in ortaya çıkması üzerine, öbür beş kişi, yani Claque-sous, Gueulemer, Babet, Montparnasse ve Brujon, sessiz sedasız, telaşsız ve tek kelime söylemeden, bu gece adamlarına vergi o sinsi ve ağır adımlarla oraya yaklaşmışlardı.

Ellerinde ne idüğü belirsiz birtakım ucube aletler fark ediliyordu. Gueulemer, soyguncu serserilerin maymuncuk adını verdikleri eğri bir pens tutuyordu elinde.

Thénardier, alçak sesle ne kadar haykırılabilirse o kadar haykırarak:

- Vay canına, ne yapıyorsun sen orada? Ne istiyorsun bizden? Aklını mı kaçırdın? dedi. Ne halt etmeye çalışmamıza engel oluyorsun?

Éponine, gülerek onun boynuna atıldı.

- Babacığım, burada olduğum için buradayım. Taşlara oturmak da yasak mı oldu artık? Asıl sizin burada olmamanız gerekirdi. Ne yapmaya geldiniz buraya? O peksimet yüzünden mi? Magnon’a söylemiştim. Burada yapacak bir şey yok. Benim iyi babacığım, hadi öpsenize beni! Ne kadar zamandır sizi görmedim! Dışarıdasınız demek!

Thénardier, Éponine’in kollarından kurtulmaya çalışarak homurdandı:

- İyi iyi. Öptün işte beni. Evet, dışarıdayım. İçeride değilim. Hadi şimdi git.

Ama Éponine ona yapışmış bırakmıyor, okşamalarını arttırdıkça arttırıyordu.

- Babacığım, sevgili babacığım, nasıl becerdiniz bu işi, oradan paçayı sıyırabilmek için çok akıllı olmalısınız. Anlatın şunu bana! Ya annem? Annem nerede? Annemden haber verin bana.

Thénardier:

- Annen iyi, diye cevap verdi, ben de bilmiyorum, bırak beni, git diyorum sana.

Éponine, şımarık bir çocuk edasıyla:

- Gitmek istemiyorum, istemiyorum işte, dedi, sizi görmeyeli dört ay oldu, dört ay sonra tam size kavuştuğum an beni savıyorsunuz.

Ve yeniden boynuna sarıldı babasının.

- Eh ama bu kadarı da sıkar! dedi Babet.

Gueulemer:

- Elimizi çabuk tutalım, aynasızlar geçebilir, dedi.

Karnından konuşan adam, tumturaklı bir edayla şu beyiti okudu:

Ne bayramdır ne de seyran

Ne öpersin anan baban.

Éponine beş hayduda doğru döndü.

- Vay, Mösyö Brujon. Merhaba, Mösyö Babet. Merhaba, Mösyö Claquesous. Beni tanımadınız mı yoksa, Mösyö Gueulemer? Ne var ne yok Montparnasse?

- Tanıyorlar seni, tanıyorlar! dedi Thénardier. Ama boş ver sen şimdi merhabayı falan da, hadi alarga ol!

- Tilkilerin saati bu saat, tavukların değil, dedi Montparnasse.

Babet de ekledi:

- Görüyorsun işte, nous avons à goupiner icigo.⁸⁵

Éponine, Montparnasse’ın elini tuttu.

- Dikkatli ol! Elini kesersin, dedi Montparnasse, j’ai un lingre ouvert,⁸⁶

Éponine:

- Montparnassecığım, diye pek tatlı bir sesle karşılık verdi, insanlara güvenmek gerek. Babamın kızıyım ben herhalde. Mösyö Babet, Mösyö Gueulemer, bu işi aydınlatma görevi bana verildi.

Dikkate değer şey şu ki, Éponine argo konuşmuyordu. Marius’u tanıdığından beri bu ucube dili kullanmayı kendine yediremez olmuştu.

Bir iskelet eline benzeyen küçük, kemikli ve dermansız elleriyle Gueulemer’in iri, sert parmaklarını sıkıca kavrayarak sözüne devam etti:

- Aptalın biri olmadığımı bilirsiniz. Genellikle de inanırsınız bana. Sırası geldiğinde size çok yardımlarım oldu. Şimdi bakın, ben bilgi topladım, boş yere tehlikeye gireceksiniz, anlıyor musunuz? Yemin ederim ki, bu evde yapılacak bir iş yok.

Gueulemer:

- Yalnızca kadınlar var orada, dedi.

- Hayır. Oturanlar taşındı.

- Ama şamdanlar hâlâ taşınmamış! dedi Babet.

Bunu derken de, ulu ağaçların arasından, köşkün çatı katında dolaşan bir ışığı gösterdi Éponine’e. Çamaşır asmak için henüz yatmamış olan Toussaint’in ışığıydı bu.

Son bir çaba daha gösterdi Éponine.

- Pek fakir insanlar işte canım, dedi. İçinde meteliksiz insanların yaşadığı bir baraka.

- Cehennem ol be! diye bağırdı Thénardier. Hele evi altüst edelim bir, bodrumu yukarı, tavan arasını aşağı getirelim, o zaman söyleriz sana içeride sarı gülleler mi var, ak tekerler mi, yoksa kırmızı tıngırlar mı?⁸⁸

Ve geçmek için kızı itti.

- Sevgili dostum Mösyö Montparnasse, dedi Éponine, iyi çocuksunuzdur siz, rica ederim girmeyin içeri!

Montparnasse:

- Kolla kendini, bir tarafını keseceksin, diye karşılık verdi.

Thénardier, kendine özgü kesip atıcılıkla tekrar konuştu:

- Hadi çek arabanı cadı, bırak işlerini görsün erkekler!

Éponine, Montparnasse’ın yeniden yakaladığı elini bıraktı:

- Demek girmek istiyorsunuz bu eve, öyle mi?

Karnından konuşan adam, sırıtarak:

- Biraz! dedi.

O zaman kız sırtını parmaklığa dayadı ve gecenin, yüzlerini birer şeytan yüzüne çevirdiği, tepeden tırnağa silahlı altı hayduda karşı dönerek kararlı ve yavaş bir sesle:

- Öyleyse, ben de istemiyorum, dedi.

Haydutlar şaşkın bir halde kalakaldılar. Yalnız karnından konuşan sırıtmasına son verdi. Kız yeniden konuştu:

- Arkadaşlar! İyi dinleyin, bakın. Bu böyle olmaz. Söylüyorum işte. Önce, eğer bu bahçeye girecek olursanız, bu parmaklığa dokunacak olursanız, avazım çıktığı kadar bağırırım, kapılara vururum, herkesi uyandırırım, altınızı da enseletirim, zaptiye çavuşlarını çağırırım.

Thénardier, Brujon’a ve karnından konuşana usulacık:

- Yapar da hani, dedi.

Kız, başını sallayarak ekledi:

- Hem de babamdan başlayarak!

Thénardier yaklaşacak oldu.

- O kadar yaklaşma babalık! dedi kız.

Thénardier, dişlerinin arasından homurdanarak geri çekildi:

- Nesi var yahu bunun?

Ardından ilave etti:

- Köpek!

Kız korkunç bir gülüşle gülmeye başladı:

- Öyle olsun, ama giremeyeceksiniz içeri. Ben köpek kız değilim, kurt kızım ben. Altı kişisiniz, ama vız gelirsiniz bana. Siz erkeksiniz, ben de kadınım. Korkmuyorum sizden, hadi bakalım. Bu eve girmeyeceğinizi söylüyorum size, çünkü bu hoşuma gitmiyor. Yaklaşırsanız havlarım. Size söylediğim o cab benim. Umurumda bile değilsiniz. Hadi gidin yolunuza, canımı sıkıyorsunuz! Nereye giderseniz gidin, yalnız buraya gelmeyin, yasak ediyorum size! Siz bıçakla, ben tekmeyle, bence hepsi bir, gelin bakalım!

Haydutlara doğru bir adım attı, ürkütücü bir hali vardı, gülmeye başladı.

- Billah korkmuyorum! Bu yaz aç kalacağım, bu kış üşüyeceğim. Bir kızı korkutacaklarını sanan şu aptal erkekler amma da gülünç ha! Neden korkacakmışım? Ha, evet, sevsinler! Koca sesinizi çıkardınız mı korkudan karyolanın altına saklanan aksi metreslerinize bakıp böyle sanıyorsunuz, öyle değil mi? Ama ben hiçbir şeyden korkmam!

Sözünün burasında Thénardier’ye dik dik baktı ve:

- Hatta sizden bile peder bey! dedi.

Sonra, kanlı hayalet gözbebeklerini haydutların üzerinde dolaştırarak konuşmasını sürdürdü:

- Ne olur yani beni yarın Plumet Sokağı’nın kaldırımları üstünde, babam tarafından hançerlenip öldürülmüş olarak bulurlarsa! Ya da bir yıl sonra, Saint-Cloud’un balık ağları içinde veya ile des Cygnes’de çürümüş eski mantarlar ve boğulmuş köpekler arasında keşfederlerse!

Sözünü kesmek zorunda kaldı, kuru bir öksürük nöbetine tutulmuştu, dar ve cılız göğsünden bir hırıltı gibi çıkıyordu nefesi.

Tekrar konuştu:

- Bir bağırmam yeter; hop, geliverirler. Siz altı kişisiniz ama ben cümle âlemim.

Thénardier, ona doğru hareket etti.

- Yaklaşmayın! diye haykırdı kız.

Adam durdu ve yumuşak bir sesle ona:

- Tamam tamam, dedi, yaklaşmıyorum, ama bu kadar yüksekten konuşma. Demek çalışmamıza engel olmak istiyorsun, öyle mi kızım? Ama bizim de hayatımızı kazanmamız lazım. Hiç sevgi kalmadı mı sende babana karşı?

- Canımı sıkıyorsun, dedi Éponine.

- İyi ama bizim de yaşamamız gerek, yememiz gerek...

- Geberin.

Bunu dedikten sonra, parmaklığın etek duvarı üzerine oturarak bir şarkı tutturdu:

Kollarım tombalacık,

Biçimli bacaklarım,

Kayıp vakte ne yazık.

Dirseği dizinde, çenesi avucunda, hiç umursamıyorcasına bacağını sallıyordu. Entarisinin yırtıklarından sıska köprücük kemikleri görünüyordu. Yakındaki sokak feneri çehresini ve duruşunu aydınlatmaktaydı. Böylesine kararlı, böylesine hayret verici bir şey daha görülemezdi.

Küçük bir kız tarafından başarısızlığa uğratılmaktan dolayı şaşıran ve kapkara kesilen altı haydut, fenerin gölgede bıraktığı bir yere doğru seyirterek utanç ve öfkeyle omuzlarını silke silke aralarında bir meclis kurdular.

Bu sırada kız, sakin ve vahşi bir tavırla onları seyrediyordu.

- Bu kızda bir şey var, dedi Babet. Böyle davranmasının bir nedeni olmalı. Caba âşık mı yoksa? Her ne halse, bu işi kaçırmamız yazık olur. İki kadın ve arka avluda oturan bir ihtiyar adam. Pencerelerdeki perdeler de hiç fena değil. İhtiyar çıfıtın⁸⁹ biri olmalı. Bana kalırsa, iyi bir iş bu.

- Öyleyse siz girin içeri, diye bağırdı Montparnasse. İşi görün. Ben kızla kalırım, tek durmayacak olursa da...

Kolunun yeni içinde açık tuttuğu bıçağı sokak fenerinin ışığında parlattı.

Thénardier hiç konuşmadan duruyor, istenileni yapmaya hazır görünüyordu.

Bir parça kâhinliği olan ve bilindiği gibi “işi ilk kotaran” Brujon, henüz konuşmamıştı. Hiçbir şeyin önünde geri adım atmamasıyla tanınırdı ve sırf kabadayılık olsun diye bir zaptiye karakolunu basıp soyduğu herkesçe bilinirdi. Bundan başka şiirler ve şarkılar da düzerdi. Bu da ona büyük bir otorite sağlıyordu.

Babet ona sordu:

- Sen bir şey demiyor musun Brujon?

Brujon bir süre daha sessiz kaldı, sonra başını çeşitli şekillerde salladı ve sonunda konuşmaya karar verdi:

- Ben şunu derim: Dövüşen iki meymenetsiz herife rastladım bu sabah; akşam da kavgacı bir kan çıktı karşıma. Bütün bunlar hayra alamet değil. Voltayı alalım buradan.

Çekip gittiler.

Yolda giderken Montparnasse mırıldanıyordu:

- Bence hava hoş, eğer isteselerdi işini bitirirdim.

Babet cevap verdi:

- Benden paso, bir kadına el kaldırmam.

Sokağın köşesine gelince durup kısık sesle aralarında şu muammalı şeyleri konuştular:

- Nerede yatacağız bu gece?

- Pantin’in⁹⁰ altında.

- Izgaranın anahtarı yanında mı?

- Elbette.

Haydutlardan gözlerini ayırmayan Éponine, onların geldikleri yoldan gittiklerini gördü. Yerinden kalktı, haydutların ardı sıra duvarlar ve evler boyunca süzülerek ilerlemeye koyuldu. Böylece bulvara kadar onları takip etti.

Orada haydutlar birbirlerinden ayrıldılar. Kız, bu altı adamın karanlığa dalıp âdeta eridiklerini gördü.

V
GECEYE AİT ŞEYLER

Haydutlar gittikten sonra, Plumet Sokağı yeniden sakin gece görüntüsüne büründü.

Bu sokakta olup bitenler, bir orman için hiç de şaşırtıcı değildi. Ulu ağaçlı ormanlar, baltalıklar, fundalıklar, birbirlerine çözülmezcesine dolanmış dallar, yüksek otlar kasvetli bir hayat sürerler. Vahşi kaynaşma, orada görünmeyenin ani belirişlerine tanık olur; insanın altında olan varlıklar orada, sislerin arasından, insanın ötesinde olanı fark ederler; ve biz canlılarca meçhul olan şeyler, orada gecenin içinde boy ölçüşürler. İrkilmiş, vahşi tabiat, içinde tabiatüstünü sezer gibi olduğu birtakım şeylerin yaklaşmasıyla korkuya kapılır. Karanlığın güçleri birbirlerini tanırlar; aralarında esrarlı dengeler vardır onların. Dişler ve pençeler, ele geçirilmesi imkânsız olandan korkarlar. Kan içici hayvanlık, av peşinde koşan açılmış yırtıcı iştahlar, kaynağı ve amacı mide olan ve tırnaklarla, çene kemikleriyle silahlanmış içgüdüler; bir kefene bürünmüş olarak, bu belli belirsiz ürpertili giysinin içinde dimdik ortalıkta dolaşıp duran hayaletimsi hissiz şekli kaygıyla seyreder ve koklarlar, bu hayalet onlara bir ölü hayatı, korkunç bir hayat yaşıyormuş gibi gelir. Maddeden başka bir şey olmayan bütün bu vahşilikler, bilinmeyen bir varlıkta yoğunlaşmış uçsuz bucaksız karanlıkla karşı karşıya gelmekten bilinçsizce bir korku duyarlar. Geçidi kapayan bir siyah şekil, vahşi hayvanı olduğu yerde durdurur. Mezarlıktan çıkan, inden çıkanı yıldırır ve çaresiz bırakır; vahşet, musibetten ürker; kurtlar, karşılarına çıkan bir gulyabaninin önünde geri çekilirler.

VI
MARIUS, COSETTE'E ADRESİNİ VERECEK
KADAR GERÇEĞE DÖNÜYOR

İnsan kılığında bir dişi köpek, demir parmaklığın önünde nöbet tutar; ve altı haydut genç bir kızın karşısında yüz geri ederken, Marius Cosette’in yanındaydı.

Gökyüzü hiçbir zaman bu kadar yıldızlı, bu kadar cana yakın, ağaçlar bu kadar ürpertili, otların kokusu bu kadar içe işleyici olmamış; kuşlar hiçbir zaman yaprakların arasında bu kadar tatlı bir uykuya varmamış; evrensel huzurun olanca ahengi hiçbir zaman aşkın deruni musikisine bu kadar güzel karşılık vermemiş; Marius hiçbir zaman bu kadar tutkun, bu kadar mutlu, bu kadar mest olmamıştı sanki.

Ne var ki, Cosette’i üzgün bulmuştu Marius. Cosette ağlamıştı. Gözleri kırmızı kırmızıydı.

Bu şahane rüyayı gölgeleyen ilk buluttu bu.

Marius’un ilk sözü, “Neyin var senin?” olmuştu.

Genç kız, “Neyim mi var?” diye cevap vermişti.

Sonra, bahçe kapısının sahanlığı yanındaki sıraya oturmuş ve delikanlı titrek bir halde yanına yerleşirken, devam etmişti sözüne:

- Babam bu sabah bana hazır olmamı, bazı işleri olduğunu ve belki hemen buradan gideceğimizi söyledi.

Marius, tepeden tırnağa ürperdi.

Hayatın sonuna varmış olanlar için ölmek, gitmek demektir; hayatın başında olanlar içinse gitmek demek, ölmektir.

Altı hafta var ki, Marius azar azar, ağır ağır, derece derece her gün biraz daha sahip oluyordu Cosette’e. Tamamen ideal bir sahip oluştu bu, ama derindendi. Evvelce de açıkladığımız gibi, ilk aşkta ruh, bedenden çok daha önce teslim alınır. Daha sonradır bedenin ruhtan önce teslim alınması. Hatta bazen ruh hiç teslim alınmaz. Faublas’lar, Prudhomme’lar bu konuda şunu da ekliyorlar: Ruh yoktur da ondan. Bereket versin ki, bu acı alay sadece Tanrı’ya bir küfürdür. İşte böyle, Marius, ruhen nasıl sahip olunursa, öyle sahipti Cosette’e; ama onu bütün ruhuyla sarıyor ve inanılmaz bir güvenle kıskançlıkla kavrıyordu. Onun gülümseyişine sahipti Marius, nefesine sahipti, kokusuna, mavi gözbebeklerinin derin ışığına, eline dokunduğu zaman hissettiği teninin yumuşaklığına, boynundaki o dilber bene, bütün düşüncelerine sahipti. Birbirlerini rüyalarında görmeden asla uyumayacaklarına dair söz vermişler ve bu sözlerini de tutmuşlardı. Onun için, Marius, Cosette’in rüyalarına da sahipti. Durmadan genç kızın ensesindeki ince saçları seyrediyor, hatta bazen nefesiyle onlara dokunuyor, bu incecik saçlar arasında, ona, Marius’a ait olmayan tek bir telin bile bulunmadığını söylüyordu kendi kendine. Genç kızın üstünde taşıdığı şeyleri, kurdelesini, eldivenlerini, manşetlerini, bağlı iskarpinlerini hep sahibi olduğu kutsal nesneler olarak hayranlıkla seyrediyor; onlara tapıyordu. Onun saçlarındaki kaplumbağa kabuğundan o güzel tarakların efendisi olduğunu düşünüyor, hatta -yavaş yavaş uç vermeye başlayan şehvetin boğuk ve bulanık ilk kekelemeleri olarak- ne elbisesinde bir şerit ne çoraplarında bir ilmek ne de korsesinde kendisine ait olmayan bir kıvrım bulunduğunu içinden geçiriyordu. Cosette’in yanında, kendisini kendi mülkünün, eşyasının, tiranının ve kölesinin yanındaymış gibi hissediyordu. Sanki ruhları birbirlerinin ruhuna öylesine karışmıştı ki, geri almak isteseler hangi ruhun kime ait olduğunu artık mümkün değil bilemezlerdi. “Benimki bu ruh.” “Hayır, o benimki.” “Yemin ederim ki yanılıyorsun.” “Bu benim işte.” “O sen sandığın ben’im.” Marius, Cosette’e ait bir şeydi, Cosette de Marius’a. Marius, Cosette’in kendi içinde yaşadığını hissediyordu. Cosette’e malik olmak, Cosette’e sahip olmak, onun için nefes almaktan farklı bir şey değildi. İşte tam bu inancın, bu aşk sarhoşluğunun, bu bakirce, eşsiz ve mutlak sahipliğin, bu saltanatın ortasına düşmüştü bu söz: “Buradan gideceğiz,” sözü; ve gerçeğin haşin sesi Marius’un kulağına haykırmıştı: “Cosette senin değil!”

Marius uyandı. Söylediğimiz gibi, altı haftadır hayatın dışında yaşıyordu o. “Gitmek!” Bu söz, onu sert bir itişle yeniden hayata soktu.

Söyleyecek hiçbir şey bulamadı. Yalnız, Cosette onun elinin çok soğuk olduğunu hissetti. Bu kez o sordu Marius’a:

- Neyin var?

Delikanlı öyle alçak bir sesle cevap verdi ki, Cosette ancak duyabildi:

- Ne söylediğini anlayamıyorum.

Genç kız yeniden anlattı:

- Bu sabah babam bana bütün ufak tefek eşyamı toplayıp hazır olmamı, kendi çamaşırlarını da bir sandığa konulmak üzere bana vereceğini söyledi; bir seyahate çıkması gerekiyormuş, yola çıkacakmışız, benim için bir büyük, kendisi için de bir küçük sandığa ihtiyaç varmış, bütün bunlar bir haftaya kadar hazır olmalıymış, muhtemelen İngiltere’ye gidecekmişiz.

- Ama bu canavarlık! diye haykırdı Marius.

Şurası muhakkak ki, o an Marius’un kafasında hiçbir iktidar suiistimali, hiçbir şiddet kullanımı, en ünlü zorbaların bile hiçbir nefretlik işi, Busiris’in, Tiberius’un, 8. Henri’nin hiçbir davranışı, gaddarlıktan yana bununla, yani Mösyö Fauchelevent’ın bazı işleri var diye kızını alıp İngiltere’ye götürmesiyle boy ölçüşemezdi.

Zayıf bir sesle sordu Marius:

- Peki ne vakit gidecekmişsin?

- Ne vakit olduğunu söylemedi.

- Ne vakit dönecekmişsin öyleyse?

- Onu da söylemedi.

Marius ayağa kalktı ve soğuk bir edayla:

- Cosette, gidecek misiniz? dedi.

Cosette ıstırap dolu güzel gözlerini ona doğru çevirerek bir çeşit şaşkınlıkla:

- Nereye? diye cevap verdi.

- İngiltere’ye gidecek misiniz?

- Niçin siz diyorsun bana?

- Gidip gitmeyeceğinizi soruyorum size.

- Ne yapayım istersin? dedi Cosette ellerini kavuşturarak.

- Demek gideceksiniz?

- Babam giderse eğer?

- Demek gideceksiniz?

Cosette, hiç cevap vermeden Marius’un elini tutup sıktı.

- Pekâlâ, dedi Marius, o halde ben de başka yere giderim.

Cosette, bu sözün manasını anlamaktan çok hissetti. Rengi öylesine uçtu ki, yüzü karanlığın içinde bembeyaz kesildi.

- Ne demek istiyorsun? diye kekeledi.

Marius ona baktı, sonra gözlerini ağır ağır göğe doğru kaldırarak cevap verdi:

- Hiç.

Gözkapaklarını aşağı indirirken Cosette’in kendisine gülümsediğini gördü. Sevilen bir kadının gülümsemesinde geceyi aydınlatan bir ışık vardır.

- Ne budala şeyleriz! Marius, bak aklıma ne geldi.

- Ne?

- Biz gidersek sen de gel! Nereye gittiğimizi sana söylerim! Gittiğim yerde gel beni bul.

Marius, iyiden iyiye uyanmış bir adamdı artık. Tekrar gerçeğin içine düşmüştü.

- Sizinle gelmek ha! diye bağırdı Cosette’e. Delisin sen! Para ister bunun için, benim param yok! İngiltere’ye gitmek, öyle mi? Oysa şu an benim, bilemiyorum ama, on Louis’den fazla borcum var Courfeyrac’a, yani tanımadığın bir dostuma! Eski püskü bir şapkam var ki, üç frank bile etmez, elbisemin önünde düğmeleri eksik, gömleğim yırtık içinde, dirseklerim delik, ayakkabılarım su alıyor; altı haftadır bunları hiç düşündüğüm yok, sana da hiç sözünü etmedim. Cosette! Ben sefilin biriyim. Sen beni ancak geceleri görüyor ve bana aşkını veriyorsun; eğer beni gündüz görseydin, çıkarıp bir metelik verirdin! İngiltere’ye gitmekmiş! Hah! Pasaport ücretini ödeyecek param bile yok benim.

Kendini oradaki bir ağaca doğru attı; ayakta, iki kolu başının üstünde, alnı ağacın kabuklarına dayalı, ne kütüğün alın derisini sıyırdığını ne de vücudunu sarıp şakaklarını zonklatan hummayı hissederek hareketsiz, tıpkı Umutsuzluk Heykeli gibi her an devrilebilir bir halde, öylece kalakaldı.

Uzun süre o halde durdu. Böylesi uçurumlarda ebediyen kalınabilir. Sonunda arkasına döndü. Boğuk, yumuşak ve kederli bir küçük ses duyuyordu gerisinde.

Hıçkırarak ağlayan Cosette’ti bu.

İki saati aşkın bir zamandır ağlıyordu Cosette, düşünüp duran Marius’un yanı başında.

Delikanlı onun yanına geldi, önünde diz çöktü ve ağır ağır yere kapanarak elbisesinin eteğinden çıkan ayağının ucunu tutup öptü.

Genç kız, hiç ses çıkarmadan onu izledi. Bazı anlar vardır ki kadın, aşkın dinini tıpkı mahzun ve boyun eğmiş bir tanrıça gibi kabul eder.

Marius:

- Ağlama, dedi.

Cosette mırıldandı:

- Ben belki gideceğime, sen de gelemeyeceğine göre!

Delikanlı:

- Beni seviyor musun? diye sordu.

Genç kız, gözyaşları arasında büsbütün gönül okşayıcı bir hal alan şu cennet kelâmıyla hıçkırarak karşılık verdi ona:

- Sana tapıyorum!

Delikanlı, tarifi imkânsız bir okşayışa benzeyen bir sesle devam etti:

- Ağlama. Hatırım için söyle hadi, ağlamayacaksın artık değil mi?

- Sen de beni seviyor musun? dedi genç kız.

Marius, onun elini tuttu.

- Cosette, şimdiye kadar hiç kimseye şerefim üzerine yemin etmedim, çünkü şeref yemini beni korkutur. Babamı yanı başımda hissederim. Ama şimdi, sana şerefim üzerine en kutsal yemini ediyorum ki, eğer gidecek olursan ben ölürüm.

Bu sözleri söyleyişinde öyle ihtişamlı ve aynı zamanda öyle sakin bir hüzün vardı ki, Cosette titredi. Şeametti ama gerçek bir şeyin geçerken verdiği soğukluğu duydu. Heyecandan ağlamayı bıraktı.

- Dinle bak şimdi, dedi Marius, yarın bekleme beni.

- Niçin?

- Beni öbür gün bekle.

- Ah! Ama niçin?

- Görürsün.

- Koca bir gün seni görmeden! Fakat imkânsız bu.

- Belki bütün bir hayatı kazanmak uğruna bir günü feda edebiliriz.

Sonra, Marius alçak sesle kendi kendine konuşarak ilave etti:

- Adetlerini hiç değiştirmeyen bir adamdır; akşam vakti dışında asla kimseyi kabul etmez.

Cosette:

- Kimden söz ediyorsun? diye sordu.

- Ben mi? Bir şey söylemedim ben.

- Umduğun nedir öyleyse?

- Öbür güne kadar bekle.

- Mutlaka istiyor musun bunu?

- Evet Cosette, istiyorum.

Genç kız, delikanlının boyuna yetişmek için ayak parmaklarının ucunda yükselerek onun başını iki eli arasına aldı ve gözlerinin içinde umudunu görmeye çalıştı.

Marius yeniden konuştu:

- Aklıma geldi, adresimi bilmen gerek, bazı şeyler olabilir, bilinmez, şu Courfeyrac adındaki arkadaşımın evinde oturuyorum, Verrerie Sokağı 16 numarada.

Cebini karıştırdı ve bir çakı çıkararak, demiriyle duvarın sıvası üzerine adresi kazıdı: Verrerie Sokağı, 16.

Bu arada Cosette, yine onun gözlerinin içine bakmaya koyulmuştu.

- Düşünceni bana söyle. Marius senin bir düşündüğün var. Söyle onu bana. Ah! Ne olur söyle ki rahat bir gece geçireyim!

- Düşüncem şu: Tanrı’nın bizi ayırmak istemesi olacak şey değildir. Öbür günü bekle.

- Ne yaparım ben o vakte kadar? dedi Cosette. Sen dışarıdasın, gidiyorsun, geliyorsun! Ne kadar mutlu şu erkekler! Halbuki ben yapayalnız kalacağım! Peki sen ne yapacaksın yarın akşam? Söyle hadi.

- Bir şey deneyeceğim.

- Öyleyse, ben de o vakte kadar hep başarman için Tanrı’ya yakarıp seni düşüneceğim, istemediğine göre, artık sana soru sormuyorum. Sen benim efendimsin. Yarın akşam saatlerimi, o sevdiğin ve bir akşam penceremin kepengi arkasından gelip dinlediğin Euryanthe’ın müziğini terennüm etmekle geçireceğim. Ama öbür gün erkenden geleceksin. Seni gece tam saat dokuzda bekleyeceğim, haberin olsun. Yarabbi! Ne kadar üzücü şey günlerin uzun olması! Duyuyorsun ya, saat dokuzu çaldığında ben bahçedeyim.

- Ben de öyle.

Ve hiçbir şey söylemeden, aynı düşünceyle hareket ederek, iki sevgiliyi birbirleriyle sürekli bir bağlantı içinde tutan elektrik akımlarının sürüklemesiyle ve her ikisi de acılarında bile hazla sarhoş bir halde, birbirlerinin kolları arasına düştüler; vecdle dolup taşan, gözyaşları içindeki bakışlarını yukarılara çevrip yıldızları seyrederken dudaklarının birleştiğini fark etmediler bile.

Marius dışarı çıktığında sokak ıpıssızdı. Éponine’in haydutları bulvara kadar izlediği zamana rastlıyordu bu.

Marius başı ağaca dayalı düşünürken bir fikir geçmişti zihninden. Heyhat! Kendisinin bile çılgınca ve imkânsız bulduğu bir fikirdi bu. Bir karar almıştı Marius, çok cüretkârca bir karar.

VII
İHTİYAR KALPLE GENÇ KALP KARŞI KARŞIYA

Gillenormand Baba o tarihte dolu dolu doksan bir yaşındaydı. Yine hep Matmazel Gillenormand’la birlikte Filles-du-Calvaire Sokağı 6 numaradaki, kendine ait eski evde oturuyordu. Hatırlanacağı gibi, Gillenormand Baba ölümü dimdik ayakta bekleyen, yaşın sırtına bindirdiği yükün altında eğilmeyen ve acının bile belini bükemediği kadim ihtiyarlardan biriydi.

Ne var ki, bir süredir kızı, “Babamda bir düşkünlük var,” deyip duruyordu. Gerçekten de, yaşlı adam artık hizmetçi kadınları tokatlamıyor, Basque kapıyı açmakta geciktiğinde merdiven sahanlığında bastonunu yere eskisi kadar şiddetli vurmuyordu. Temmuz Devrimi onu altı ay süreyle pek az öfkelendirmişti. Âdeta sükûnetle okumuştu Moniteur’de yan yana getirildiğini gördüğü şu kelimeleri: Mösyö Humblot-Conte, Fransa âyan meclisi üyesi. Gerçek şu ki, yaşlı adam bitkindi. Gerçi eğilmiyordu, teslim olmuyordu; ne maddi ne de manevi yaradılışı elverişliydi buna; ama için için eridiğini hissediyordu. Dört yıldan beri Marius’u bekliyordu; beklemekte ayak direyerek -bu deyim tam yerindedir- şu hain küçük haylazın günün birinde mutlaka kapıyı çalacağına inanarak bekliyordu. Ama şimdi artık bazı kasvetli anlarında, kendi kendine, “Ya Marius gelmekte daha fazla gecikirse,” dediği oluyordu. Ölüm fikri değildi onun için tahammül edilemez olan, Marius’u belki bir daha hiç görmemek fikrine dayanamıyordu o. Marius’u bir daha hiç görmemek, o güne kadar bir an olsun gelmemişti aklına; ama şimdi bu fikir kafasında belirmeye ve onu dondurmaya başlamıştı. Tabii ve hakiki duygularda daima olduğu gibi, ayrılık, başını alıp gidiveren nankör evlada karşı onun büyükbabalık sevgisini büsbütün arttırmıştı. Aralık ayının eksi on derece soğuk gecelerinde özlenir en çok güneş. Mösyö Gillenormand’ın, bir dede olarak torununa yanaşma yolunda bir adım atmasına imkân yoktu, daha doğrusu o bunu imkânsız saymaktaydı: “Gebersin, daha iyi,” diyordu. Hiç kabahatli bulmuyordu kendisini; ama Marius’u da derin bir şefkatle ve karanlık bir âleme göçmek üzere olan ihtiyar bir adamcağızın sessiz umuduyla düşünüyordu her zaman.

Dişleri dökülmeye başlamıştı. Bu da onun üzüntüsünü büsbütün arttırıyordu.

Mösyö Gillenormand, dehşetle öfkelenip utandığı için, hiçbir zaman hiçbir metresini Marius’u sevdiği kadar sevmediğini kendine bile itiraf edememişti.

Odasına, yatağının başucuna, âdeta uyanır uyanmaz görmek istediği tek şeymişçesine, ölmüş olan öbür kızının, Madam Pontmercy’nin on sekiz yaşındayken yapılmış bir portresini koydurmuştu. Hep bu portreyi seyredip duruyordu. Bir gün ona dikkatle bakarken:

- Bence ona benziyor, diyecek oldu.

Matmazel Gillenormand:

- Kardeşime mi? diye atıldı. Elbette ya.

İhtiyar adam ekledi:

- Aynı zamanda ona da.

Bir defasında da dizlerini birbirine bitiştirmiş, gözleri yarı kapalı, bitap bir halde oturduğu sırada, kızı cesaret edip ona sordu:

- Babacığım, eskisi kadar kızgın mısınız ona hâlâ?

Daha ileriye gitmeyi göze alamayıp sözünü kesti.

- Kime? diye sordu ihtiyar.

- Canım, şu zavallı Marius’a?

Adam, yaşlı kafasını kaldırdı, zayıf, buruşuk yumruğunu masanın üstüne koyarak en öfkeli, en gür sesiyle haykırdı:

- Zavallı Marius mu dediniz? O mösyö zibidinin biridir. Kötü bir serseridir, nankör, kalpsiz, ruhsuz bir boş gururlu küçük adamdır, kendini beğenmişin biridir, bir şer ehlidir!

Ve, gözünde beliren bir damla yaşı kızına göstermemek için arkasını döndü.

Üç gün sonra, dört saatten beri sürdürdüğü bir suskunluğu birden bozarak, damdan düşercesine kızına:

- Matmazel Gillenormand cenaplarından bana bir daha asla ondan bahsetmemelerini istirham eylemiştim, dedi.

Gillenormand Teyze, artık bu konuda her türlü teşebbüsten vazgeçip şu derin teşhisi kondurdu: “Babam, kız kardeşimi, yaptığı o aptallıktan sonra hiçbir zaman pek sevmedi. Besbelli Marius’tan da nefret ediyor.”

“Yaptığı o aptallıktan sonra”nın anlamı şuydu: albayla evlendikten sonra.

Ne var ki, tahmin edilebileceği gibi, Matmazel Gillenormand, kendi gözdesi olan mızraklı süvari subayını Marius’un yerine geçirme girişiminde umduğunu elde edememişti. Halef adayı Theodule hiç başarılı olamamıştı. Mösyö Gillenormand, faka basıp birini öbürünün yerine koymaya yanaşmamıştı. Kalbindeki boşluk öyle uydurma delik tıkayıcılarla doldurulmaya elverişli değildi. Theodule de, miras kokusu almasına rağmen, göze girme angaryasına koşulmaktan tiksiniyordu. Yaşlı adam mızraklı süvarinin canını sıkmakta, mızraklı süvari de yaşlı adamın sinirini oynatmaktaydı. Teğmen Theodule neşeli bir kişiydi şüphesiz, ama gevezeydi de; uçarıydı, ama basitti; keyif ehliydi, ama kaba saba insanlarla düşüp kalkıyordu; metresleri olduğu doğruydu gerçi, bunlardan çok fazla söz ettiği de doğruydu, ama kötü bir şekilde söz ediyordu. Her meziyetinin kusurlu bir yanı vardı. Mösyö Gillenormand, onun Babylone Sokağı’ndaki kışlası civarında geçirdiği alelade gönül maceralarını dinlemekten usanmıştı artık. Üstelik de, Teğmen Gillenormand arada bir üç renkli kokartlı üniformasıyla çıkageliyordu ki, bu da onu düpedüz dayanılmaz hale sokmaktaydı. Gillenormand Baba sonunda kızına, “Bıktım artık bu Theodule’den,” deyivermişti. “Barış zamanında savaş insanlarından pek hoşlanmam. Sen istersen onu kendin kabul et. Bilmem ama ben, kılıç sallayanları, kılıç sürüyenlerden daha çok seviyorum galiba. Savaş meydanlarında çıplak demirlerin şakırtısı, ne de olsa kınların kaldırımlardaki tıngırtısı kadar pespaye değildir. Hem sonra, kabadayı edasıyla kasılıp, bir kadın bozuntusu gibi beline dolak sarmak, zırhının altında korse taşımak, iki kere gülünç olmaktır. Hakiki erkek yiğitlik taslamaktan da, zarafet gösterisinden de uzak durur. Ne somun pehlivanlığı ne de çıtkırıldımlık. Theodule’ünü sen kendine sakla.”

Kızı, boş yere ona, “Ama, ne de olsa küçük yeğeniniz o sizin,” diyecek olduysa da, tepeden tırnağa büyükbaba olan Mösyö Gillenormand, hiç de büyük amca olacak yaratılışta değildi.

Aslında akıllı bir adam olduğu ve karşılaştırma yapmasını pekâlâ bildiği için, Theodule onun Marius’u büsbütün özlemesine vesile olmaktan başka bir işe yaramamıştı.

Bir akşam -günlerden 4 hazirandı, ama böyle olması, Gillenormand Baba’nın şöminesinde harlı bir ateşin bulunmasına engel değildi- kızına yanından çekilebileceğini söylemiş olduğundan, yaşlı kız bitişik odada dikiş dikmekte, Gillenormand Baba ise çobanların hayatını tasvir eden duvar halılarıyla bezenmiş odasında yalnız başına oturmaktaydı. Ayaklarını şöminenin destek demirlerine koymuş, dokuz dilimli geniş coromandel⁹¹ paravanasının arkasında yarı gizlenmiş bir halde, dirseğini üzerinde yeşil bir abajurun altında iki mum yanan masasına dayamış ve kalın kumaş kaplı koltuğuna gömülmüştü. Elinde bir kitap vardı ama okumuyordu. Kendi modasına göre, incroyable⁹² tarzında giyinmişti, Garat’nın eski bir portresine benziyordu. Bu kıyafet, sokakta peşine insanların takılmasına neden olabilirdi, ama o sokağa çıkarken kızı, daima onun sırtına elbiselerini örtecek şekilde geniş bir piskopos pelerini koyuyordu. Evindeyken, yataktan kalkacağı ya da yatağa yatacağı zamanlar dışında asla ropdöşambr giymezdi. “İnsana ihtiyar havası veriyor bu,” derdi.

Gillenormand Baba, büyük bir sevgiyle ve acı acı Marius’u düşünüyordu; ve genelde olduğu gibi, acısı üstün geliyordu. Küskün muhabbeti, sonunda daima galeyana gelir ve öfkeye dönerdi. İnsanın artık son kararını vermeye, ne kadar yürek paralayıcı olursa olsun gerçeği olduğu gibi kabul etmeye çalıştığı noktada bulunuyordu. Bundan böyle, Marius’un geri dönmesi için hiçbir sebep kalmadığını, dönecek olsa şimdiye kadar dönmüş olması gerektiğini, bu fikri kafasından atmak zorunda olduğunu kendisine anlatmaya uğraşıyordu. Gayrı bu işin bittiği, “o mösyö”yü bir daha göremeden ölüp gideceği fikrine kendini alıştırmaya çalışıyordu. Ama bütün benliği isyan etmekteydi buna; ihtiyar babalık duygusunun böyle bir şeye rıza göstermesi mümkün değildi. “Ne demek yani bir daha geri dönmez!” diyordu. Kahredici nakaratıydı bu onun. Dazlak başı göğsüne düşmüş ve kederli, öfkeli bir bakışla gözlerini dalgın dalgın şöminesinin küllerine dikmişti.

İşte, tam bu efkarlı dalgınlığın en derin bir anında, yaşlı hizmetkârı Basque içeri girerek ona sordu:

- Mösyö, acaba Mösyö Marius’u kabul edebilirler mi?

İhtiyar oturduğu yerden doğruldu, beti benzi uçmuştu, elektrik çarpmasıyla ayağa kalkan bir kadavraya benziyordu. Bütün kanı kalbine hücum etmişti. Kekeledi:

- Hangi Mösyö Marius?

Efendisinin halinden ürküp telaşlanan Basque:

- Bilemiyorum, görmedim, diye cevap verdi. Az önce Nicolette söyledi bana. “Kapıda bir genç var, Mösyö Marius’muş deyin,” dedi.

Gillenormand Baba kısık bir sesle ve dili dolanarak:

- Alın içeri, diye buyurdu.

Ve başı titreyerek, gözleri kapıya dikilmiş olarak öylece kalakaldı. Kapı açıldı. İçeri bir genç girdi. Marius’tu bu.

Marius, içeri girmesini söylemelerini bekler gibi kapıda durdu.

Abajurun meydana getirdiği loşlukta elbisesinin sefil denebilecek hali pek fark edilmiyordu. Sadece, sakin ve ciddi, ama garip bir şekilde kederli yüzü seçilmekteydi.

Şaşkınlıktan ve sevinçten serseme dönen Gillenormand Baba, nurlu bir tecelli ile karşılaşan bir fâni gibi, bir süre parlak bir ışıktan başka bir şey göremeden kalakaldı. Neredeyse düşüp bayılacaktı. Marius’u göz kamaştırıcı bir aydınlığın gerisinden seçebiliyordu. O idi bu işte, Marius’un ta kendisiydi!

Nihayet! Dört yıl sonra! Bir bakışta, âdeta tümüyle kavradı onu; kavradı ve yakışıklı, asil, seçkin, büyümüş, erkekleşmiş, kibar tavırlı ve cana yakın buldu. Kollarını açmak, onu çağırmak, ona atılmak isteği geldi içinden; sevincinden içi erir gibi oldu; göğsünden sevgi dolu sözler kabarıp taşıyordu. Sonunda, bütün bu muhabbet dalgası kendini açığa vurdu, dudaklarının ucuna kadar geldi, fakat tabiatının temelindeki terslikten ötürü, kaskatı bir söz halinde çıktı ağzından. Birden haşin bir tavırla:

- Niçin, ne maksatla geldiniz buraya?

Marius, şaşkın ve sıkılgan cevap verdi:

- Mösyö...

Mösyö Gillenormand, Marius’un koşup kollarına atılmasını isterdi. Marius’tan da, kendisinden de hoşnutsuzluk duydu. Kendisinin kaba, Marius’un da soğuk davrandığını düşündü. Kendisini içten böylesine müşfik, böylesine ağlamaklı hissederken, dışarıya karşı sert davranmadan edememek, yaşlı adam için tahammülünü aşan, öfkesini kabartan bir ıstırap kaynağıydı. Yeniden içini acı bir duygu kapladı. Kabaca kesti Marius’un sözünü:

- Peki niçin geldiniz?

Bu “peki”nin anlamı, “beni kucaklamaya gelmediğinize göre”ydi. Marius, yüzü solgunluktan mermerleşen dedesine baktı.

- Mösyö...

İhtiyar yine sert bir sesle konuştu:

- Benden af dilemeye mi geldiniz? Hatalarınızı kabul ettiniz mi?

Marius’u yola getireceğini, “çocuğun” boyun eğeceğini sanıyordu. Marius irkildi: Babasını inkâr etmesi isteniyordu kendisinden, bakışlarını yere indirerek cevap verdi:

- Hayır efendim.

İhtiyar kahredici bir acıyla ve öfke içinde, hışımla bağırdı:

- Öyleyse ne istiyorsunuz benden?

Marius ellerini kavuşturdu, bir adım yürüdü ve zayıf ve titrek bir sesle:

- Bana acıyınız efendim, dedi.

Bu söz Mösyö Gillenormand’ı yerinden oynattı; daha önce söylenmiş olsa onu yumuşatabilirdi, ama geç söylenmişti. Büyükbaba ayağa kalktı; iki eliyle birden yaslanıyordu bastonuna, dudakları bembeyaz kesilmişti, başı titriyordu, ama uzun boyu yine de boynunu bükmüş duran Marius’a hakim vaziyetteydi.

- Size acıyayım mı dediniz, mösyö?! Delikanlılık çağında bir adam, doksan bir yaşındaki bir ihtiyardan merhamet diliyor! Siz hayata yeni giriyorsunuz, bense çıkıyorum; tiyatroya, baloya, kafeteryaya, bilardoya gidiyorsunuz, kafanız işliyor, kadınların hoşuna gidiyorsunuz, güzel bir çocuksunuz, bense yaz ortasında ocağımda yanan odunların üstüne tükürüyorum; siz yeryüzünde mevcut tek zenginlikle zenginsiniz, bense ihtiyarlığın bütün fukaralıklarıyla fakirim; sakatlık, yalnızlık! Otuz iki dişiniz de yerinde, sağlam bir mideniz, keskin gözleriniz, gücünüz kuvvetiniz, iştahınız, sıhhatiniz, neşeniz, orman gibi siyah saçlarınız var, benimse artık beyaz saçım bile yok; dişlerimi kaybettim, bacaklarımı kaybediyorum, hafızamı kaybediyorum, üç tane sokak adı var ki durmadan birbirine karıştırıyorum: Charlot Sokağı, Chaume Sokağı, Saint-Claude Sokağı. Bu haldeyim işte, önünüzde günlük güneşlik bir gelecek bulunuyor, bense o kadar dalmışım ki gecenin karanlığına, artık hiçbir şey görmez oluyorum; siz âşıksınız, burası muhakkak, oysa beni seven tek kul yok yeryüzünde; ve böyleyken gelmiş benden acıma istiyorsunuz! Hey yarabbi, Moliere unutmuş olmalı bunu. Siz avukat efendiler, böyle eğleniyorsanız eğer adalet sarayında, candan kutlarım sizleri. Pek ömürsünüz doğrusu.

Bunu dedikten sonra, doksanlık ihtiyar kızgın ve ciddi bir sesle tekrar sordu:

- Ha, evet, ne istiyorsunuz benden?

Marius:

- Mösyö, dedi, burada bulunmamın hoşunuza gitmediğini biliyorum, ama yalnızca bir şey istemeye geldim sizden, sonra hemen gideceğim.

- Budalasınız siz! dedi ihtiyar. Size gitmenizi söyleyen kim?

Kalbinin derinliğindeki şu müşfik sözün çevirişiydi bu: “Hadi, benden af dile! Hadi atla, sarıl boynuma!”

Mösyö Gillenormand, Marius’un az sonra kendisini bırakıp gideceğini, gösterdiği kötü kabulün onu rencide ettiğini, haşin davranışının onu uzaklaştırdığını hissediyor, bütün bunları düşünüyor, bu yüzden acısı büsbütün artıyor ve bu acı hemen öfkeye dönüştüğü için de sertleştikçe sertleşiyordu. Marius’un bunu anlamasını istiyordu, ama anlamıyordu Marius; bu da adamcağızı öfkeden kudurtuyordu.

Tekrar konuştu:

- Ne demek! Bana karşı saygısızlık ettiniz; bana, büyükbabanıza. Kim bilir nereye gitmek için evimi terk ettiniz, teyzenizi üzdünüz, tahmin edilebileceği gibi, daha kolay, daha rahat olduğu için bekar erkek hayatı sürmeye, züppelik etmeye, istediğiniz saatte eve dönmeye, eğlence sürmeye kalkıştınız, sağlığınızdan bana haber bile vermediniz, bana hiç söylemeden, ödememi olsun istemeden borçlara girdiniz, rezalet çıkardınız, şamata ettiniz, şimdi dört yıl sonra evime geliyor ve bana bundan başka söyleyecek şey bulamıyorsunuz!

Torunu muhabbet yoluna sokmakta kullanılan bu şiddet yöntemi, Marius’ta suskunluk hasıl etmekten başka bir işe yaramadı. Mösyö Gillenormand kollarını kavuşturdu. Bu jest, onda büsbütün azamet kazanıyordu. Ve Marius’un yüzüne doğru acı bir ifadeyle:

- Bitirelim artık, dedi. Benden bir şey istemeye geldiğinizi söylemiştiniz, değil mi? Pekâla, nedir o? Konuşun haydi.

Marius, bir uçuruma düşmek üzere olduğunu anlayan bir insan bakışıyla:

- Evlenmek için izninizi istemeye geldim efendim, dedi.

Mösyö Gillenormand, zili çaldı. Basque, kapıyı araladı.

- Kızıma söyleyin, gelsin.

Bir saniye sonra kapı tekrar açıldı, Matmazel Gillenormand kapıda göründü, ama içeri girmedi. Marius, sessiz, kolları sarkık, yüzü bir suçlunun yüzü gibi, ayakta duruyordu. Mösyö Gillenormand, odanın içinde enine boyuna gidip geliyordu. Kızına doğru dönerek:

- Önemli bir şey değil. Mösyö Marius gelmiş de. Ona iyi günler dileyin. Mösyö evlenmek istiyor. Hepsi bu işte. Gidin artık.

İhtiyarın kısa ve boğuk sesi, müthiş bir öfke patlamasının habercisiydi. Teyze hanım, ürkmüş bir tavırla Marius’a baktı, onu henüz tanıyabilmiş gibi göründü, ne bir hareket yaptı ne de ağzından bir söz çıktı, babasının soluğu önünde kasırga önündeki bir saman çöpünden daha çabuk kaybolup gidiverdi.

Bu sırada Gillenormand Baba yeniden gelip şömineye yaslanmıştı.

- Evleneceksiniz demek! Yirmi bir yaşında! İşi ayarladınız! Geriye sadece izin istemeniz kalıyor! Bir formalite. Oturunuz mösyö. Eh, demek sizi görmek şerefine eremeyeli bir devriminiz oldu. Jakobenler galebe çaldılar. Hoşnut kalmış olmalısınız. Baron olduğunuzdan beri cumhuriyetçi değil misiniz? Bu iki şeyi uzlaştırabiliyorsunuz. Cumhuriyet baronluğa salça oluyor. Temmuz olayından dolayı nişan verildi mi size? Louvre’u siz de birazcık zapt ettiniz mi, mösyö? Şurada, hemen yakında, Nonnains-d’Hyères Sokağı’nın karşısında, Saint-Antoine Sokağı’nda bir evin üçüncü kat duvarına gömülmüş bir top güllesi var, üzerinde 28 Temmuz 1830 yazılı. Gidin görün onu. Pek etkileyici bir şey. Ah! Şu sizin dostlarınız güzel işler yapıyorlar doğrusu! Ha! Sırası gelmişken sorayım. Mösyö Dük de Berry’nin anıtının yerine bir çeşme yapmıyorlar mı? Neyse, demek evlenmek istiyorsunuz, öyle mi? Kiminle acaba? Münasebetsizlik olmazsa sorabilir miyim?

Durdu ve Marius daha cevap vermeye vakit bulamadan hışımla ekledi:

- Ama önce söyleyin, bir mevkiiniz var mı? Edinilmiş bir servetiniz? Ne kazandırıyor size avukatlık mesleği?

Marius, âdeta vahşice bir kararlılık ve pervasızlıkla:

- Hiçbir şey, dedi.

- Hiçbir şey mi? Size verdiğim bin iki yüz franktan başka bir geçim kaynağınız yok mu?

Marius hiç cevap vermedi. Mösyö Gillenormand devam etti:

- Öyleyse, kız zengin anlaşılan?

- Benim kadar.

- Nasıl! Drahoması yok mu?

- Hayır.

- İlerisi için bazı umutlar?

- Sanmıyorum.

- Çırçıplak yani! Peki babası necidir?

- Bilmiyorum.

- Ya adı ne?

- Matmazel Fauchelevent.

- Fauche... Ne?

- Fauchelevent.

- Pöh! dedi ihtiyar.

- Mösyö! diye haykırdı Marius.

Mösyö Gillenormand kendi kendine konuşur gibi bir sesle onun sözünü kesti:

- Demek böyle, yaş yirmi bir, iş yok, yılda bin iki yüz frank, Madam la Barones Pontmercy gidip manavdan iki meteliğe maydanoz alacak.

Marius, son umudunun da uçup gittiğini görmenin şaşkınlığıyla:

- Mösyö, dedi, istirham ediyorum! Tanrı adına ellerim bağlı yalvarıyorum, ayaklarınıza kapanıyorum, onunla evlenmeme izin verin!

İhtiyar, kulak tırmalayıcı, uğursuz bir kahkaha attı. Bir yandan da öksürerek konuşmasını sürdürüyordu.

- Ha! Ha! Ha! Şöyle demişsinizdir kendi kendinize: “Şimdi gidip şu eski kafalıyı, şu mantıksız avanağı bulayım! Yirmi beş yaşında olmamam ne kötü! Yoksa ona öyle hatırı sayılır bir ihtarname aşk ederdim ki! Öyle bir atlatırdım ki onu! Ama neyse, zarar yok, ona derim ki: İhtiyar ahmak, beni görmek pek memnun etti seni, evlenmek istiyorum ben, mösyö falancanın kerimesi matmazel filanca ile evlenmek istiyorum, benim ayağımda pabucum yok, onun da sırtında gömleği, ama olsun, mesleğimi, geleceğimi, gençliğimi, hayatımı suya atmak istiyorum, boynumda bir kadınla balıklama dalmak istiyorum sefalete, işte meramım bu, senin de buna razı olman gerek! Mutlak razı olacaktır ihtiyar fosil.” Hadi git oğlum, istediğin gibi olsun, bağla boynuna o senin kaldırım taşını, evlen Pousselevent’ınla ya da Coupelevent’ınla... Asla mösyö! Asla!

- Babacığım!..

- Asla!

Bu “asla” sözünün söyleniş tarzı, Marius’un bütün umudunu yok etti. Odayı ağır adımlarla, başı önüne eğik, sallana sallana kat etti; çekilip gitmek üzere olan bir kimseden çok, ölmek üzere olan bir kimseye benziyordu. Mösyö Gillenormand, gözleriyle onu takip ediyordu. Tam kapı açılıp da Marius dışarı çıkacağı sırada, fevri ve şımarık yaşlılara vergi o ihtiyar çevikliği ile dört adım atıp Marius’u yakasından yakaladı, şiddetle odanın içine çekti ve bir koltuğun üstüne atarak:

- Anlat bakalım şunu bana! dedi.

Marius’un ağzından kaçan babacığım sözü, sırf bu söz meydana getirmişti bu devrimi.

Marius, ona şaşkın şaşkın baktı. Mösyö Gillenormand’ın hareketli çehresinde artık sadece sert ve olağanüstü bir babacanlık ifadesi vardı. Ailenin atası, yerini büyükbabaya bırakmıştı.

- Hadi, konuş bakalım, âşıkdaşlıklarını anlat bana, gevezelik et, her şeyi söyle! Hay Allah! Şu gençler ne budala oluyorlar!

- Babacığım... diye yeniden söze girişti Marius.

İhtiyarın bütün yüzü tarife sığmaz bir ışıltıyla parladı.

- Evet, işte böyle! Baba de bana, o zaman göreceksin bak!

Bu haşinlikte şimdi artık öyle iyi, öyle tatlı, öyle açık, öyle babacan bir şey vardı ki, Marius, umutsuzluktan umuda bu ani geçişle âdeta sersemledi, sarhoşladı. Masanın yanında oturuyordu. Mumların ışığı elbisesinin perişanlığını iyice belli ediyor, Gillenormand Baba bunu hayretle süzüyordu.

- Evet, babacığım... dedi Marius.

- Ha! Sahi, diye Mösyö Gillenormand onun sözünü kesti. Demek gerçekten meteliksizsin? Hırsızlar gibi giyinmişsin.

Bir çekmeceyi karıştırdı ve içinden bir kese alıp masanın üstüne koydu:

- Al işte, sana yüz Louis, kendine bir şapka satın al.

- Babacığım, diye devam etti Marius, iyi yürekli babacığım, bir bilseniz! Onu nasıl seviyorum. Tasavvur edemezsiniz, onu ilk kez Lüksemburg Parkı’nda gördüm, oraya geliyordu. Başlangıçta pek dikkat ettiğim yoktu, sonra bilmiyorum nasıl olduysa oldu, ona âşık oldum. Ah! Beni nasıl bedbaht etti bu aşk! Neyse, şimdi artık görüyorum onu her gün, kendi evinde, babası hiçbir şey bilmiyor, fakat bir düşünün ki, buradan gitmek üzereler, birbirimizi geceleri bahçede görüyoruz; babası onu İngiltere’ye götürmek istiyor, bunun üzerine kendi kendime, “Büyükbabama gider, durumu ona anlatırım,” dedim. İlkin deli olacak gibiydim, ölecektim, bir illete tutulacaktım, kendimi suya atacaktım. Mutlaka onunla evlenmeliyim, yoksa çıldırırım. Her neyse, bütün gerçeği anlattım işte, herhangi bir şeyi unuttuğumu sanmıyorum. Plumet Sokağı’nda, kapısı demir parmaklıklı bir bahçenin içinde oturuyor. Invalides taraflarında.

Gillenormand Baba, yüzü sevinçle ışıldayarak Marius’un yanında oturuyordu. Bir yandan onu dinler, sesinin tadını çıkarırken, bir yandan da uzun uzun çektiği bir enfiye tutamının tadını çıkarmaya çalışıyordu. Plumet Sokağı sözünü duyunca enfiyesini çekmeyi bıraktı, elinde kalan enfiyeler dizlerinin üstüne döküldü.

- Plumet Sokağı! Plumet Sokağı mı dedin? Dur bakalım hele! Orada bir kışla yok muydu? Evet, evet, tamam. Amcazaden bahsetmişti bana. Mızraklı süvari, subay. Bir kızcağız ki, aziz dostum, bir kızcağız ki! Ta kendisi, evet, Plumet Sokağı. Eskiden adı Blomet Sokağı’ydı. Hatırlıyorum işte. Plumet Sokağı’ndaki demir parmaklığın ardındaki küçükhanımdan söz edildiğini işittim. Bir bahçenin içinde bir Pamela. Zevkin fena değilmiş. Temiz pak bir şey olduğunu söylüyorlar. Laf aramızda, şu bizim mızraklı süvari enayisi ona biraz kur yapmış. İşin nereye kadar vardığını bilmiyorum. Neyse önemli değil. Pek inanmak da câiz değil zaten. Övünür durur. Marius! Senin gibi bir genç adamın âşık olmasını pek tabii bulurum ben. Yaşımın gereği bu. Jakoben olmandansa, âşık olmanı tercih ederim. Mösyö de Robespierre’e tutkun olacağına, bir cânana... Ne demek bir! Yirmi cânana tutulman bence yeğdir. Bana gelince, şunu itiraf edeyim ki, baldırı çıplaklar⁹³ bâbında, yalnız kadınları sevmişimdir. Güzel kadınlar, güzel kızlardır işte, hay aksi şeytan! Kim ne diyebilir ki buna. Şu küçüğe gelince, kız seni babasından gizli içeri alıyor. Usulü budur bunun. Benim de böylesi maceralarım oldu. Öyle birkaç tane de değil. Yapılacak şey nedir biliyor musun? İşi velveleye vermeyeceksin; trajedinin içine atlamak olmaz; hemen evlenmeye karar verip soluğu çapraz şeritli belediye başkanı efendinin huzurunda almamalı. Ne de olsa akıllı bir delikanlıyız. Sağduyumuz var. Sıyrılın işin içinden, ey fâniler, evlenmeyin. Gelir, büyükbabamızı buluruz. Aslında iyi adamdır o ve her zaman köhne bir çekmecenin içinde destelenip sarılmış birkaç kuruşu bulunur. Ona söyleriz: “Büyükbaba, böyle böyle...” Büyükbaba da der ki: “Çok basit. Gençlik bu yollardan geçmeli, ihtiyarlıksa beli bükülüp göçmeli. Ben de bir zamanlar gençtim, sen de bir zaman gelecek ihtiyar olacaksın. Hadi oğlum, sen de torununa ödersin bunu. Al işte sana iki yüz pistol. Eğlenmene bak, hadi yallah!” Bundan iyisi can sağlığı! İşte meseleyi böyle geçiştirmek gerek. Evlenmek yok, ama bu hiçbir şeye engel değildir. Anlıyorsun değil mi beni?

Marius taş kesilmiş, tek kelime söyleyecek mecali kalmamıştı. Başıyla “hayır” işareti yaptı.

İhtiyar bir kahkaha patlattı, buruşuk gözkapağını kırptı, delikanlının dizine şöyle bir vurdu, esrarlı ve ışıltılı bir bakışla onun iki gözü arasına bakarak, gayet yumuşak bir omuz silkişiyle:

- Akılsız! Metres edin onu, dedi.

Marius’un beti benzi uçtu. Büyükbabasının bu söylediklerinden hiçbir şey anlamamıştı. Bütün bu Blomet Sokağı, Pamela, kışla, mızraklı süvari gevelemeleri Marius’un önünden bir hayal oyunu gibi geçmişti. Bunlardan hiçbirinin Cosette’le bir ilişkisi olamazdı.

O bir zambaktı. İhtiyar adam abuk sabuk konuşuyordu. Ama bu abuk sabukluk, sonunda Marius’un anlayabileceği bir söze gelip dayanmıştı ve kahredici bir hakaretti bu, Cosette’e. Bu söz, metres edin sözü, ciddi gencin kalbine bir kılıç gibi saplandı.

Ayağa kalktı, yerde duran şapkasını aldı; emin ve kararlı adımlarla kapıya doğru yürüdü. Oraya varınca döndü, büyükbabasının önünde derin bir saygıyla eğildi, sonra başını dimdik kaldırdı ve ona:

- Beş yıl önce babama hakaret ettiniz; bugün de karıma hakaret ediyorsunuz, dedi. Sizden hiçbir şey istemiyorum artık mösyö. Elveda.

Gillenormand Baba afallamıştı, ağzını açtı, kollarını uzattı, kalkmaya davrandı ama o daha bir kelime bile söyleyemeden kapı kapanmış, Marius gözden kaybolmuştu.

İhtiyar, bir süre kımıldamadan, yıldırım çarpmışçasına kalakaldı; sanki bir pençe gırtlağına yapışmış, sıkıyormuş gibi ne konuşabiliyor ne de nefes alabiliyordu. Nihayet koltuğundan kalktı, doksan bir yaşında ne kadar hızlı koşulabilirse o kadar hızlı koştu kapıya doğru, onu aştı ve haykırdı:

- İmdat! İmdat!

Önce kızı, arkadan hizmetçiler çıkageldiler. Acıklı bir hırıltı ile tekrar konuştu: “Koşun peşinden! Yakalayın onu! Ben ona ne yaptım ki? Deli, deli! Gidiyor! Ah! Tanrım! Ah! Tanrım! Bu kez hiç gelmeyecek artık!”

Sokağa bakan pencereye gitti, titrek ihtiyar elleriyle onu açtı, Basque ve Nicolette kendisini arkadan tutmaya çalışırlarken, yarı beline kadar dışarıya sarkarak, “Marius! Marius! Marius! Marius!” diye haykırdı.

Lâkin Marius onu artık duyamazdı, o sırada Saint-Louis Sokağı’nın köşesini dönüyordu.

Doksanlık ihtiyar, bir ıstırap ifadesiyle ellerini iki üç kere şakaklarına götürdü, sendeleyerek geri geri gitti ve bir koltuğa yığıldı; nabızsız, sessiz ve gözyaşsızdı; başı sallanıyor, dudakları bilinçsizce kımıldanıyordu; gözlerinde ve kalbinde geceye benzeyen kasvetli ve derin bir şeyden başka hiçbir şey kalmamıştı.

DOKUZUNCU KİTAP

Nereye Gidiyorlar

I
JEAN VALJEAN

Aynı gün, öğleden sonra saat dörde doğru, Jean Valjean, Champ de Mars’ın en tenha yamaçlarından birinin gerisinde tek başına oturmaktaydı. Belki bir güvenlik önlemi olarak, belki bir başına dinlenmek, düşüncelerini toparlamak arzusuyla, belki de sadece herkesin hayatına hiç fark edilmeden giren bir alışkanlık değişikliği yüzünden, şimdi artık Cosette’le sokağa oldukça seyrek çıkıyordu.

Cosette’ten yana artık rahat ve mutluydu, onu bir süre korkutup huzursuz eden şey ortadan kalkmıştı; ama bu sefer de, birkaç haftadır, başka çeşit bazı kaygılar baş göstermişti. Bir gün bulvarda dolaşırken, Thénardier’yi görmüştü. Kılık değiştirmiş olduğundan Thénardier onu tanımamıştı. Ne var ki, o günden sonra Jean Valjean, birçok defa daha görmüştü Thénardier’yi: Artık onun, mahallede kol gezdiğinden emindi.

Bu durum, Jean Valjean'ın önemli bir karar almasına yetmişti.

Thénardier’nin oralarda olması demek, her çeşit tehlikenin de oralarda olması demekti.

Bundan başka, Paris huzurlu olmaktan çıkmıştı. Siyasi karışıklıkların, hayatında gizlenecek herhangi bir şeyi olan bir kimse için şu mahzuru vardı ki, polis son derece işkilli ve şüpheli bir hal almıştı; ve Pepin ya da Morey gibi bir kişinin izini bulmaya çalışırken, pekâlâ Jean Valjean gibi bir kişiyi keşfedebilirdi.

Jean Valjean Paris’ten, hatta Fransa’dan ayrılıp İngiltere’ye gitmeye karar vermişti.

Bu niyetinden Cosette’e de bahsetmişti. Sekiz güne kalmadan yola çıkmak istiyordu.

Champ de Mars’ın yamacında oturmuş, kafasından türlü çeşit düşünceler geçirmekteydi: Thénardier, polis, seyahat, bir pasaport edinmenin güçlüğü.

Bunların hepsi de onu kaygılandırmaktaydı.

Son olarak, bir de açıklanması imkânsız bir olay gelmişti başına. Henüz heyecanını üstünden atamadığı bu olay, onu büsbütün tedirgin etmişti.

O sabah evde herkesten önce kalkmış, Cosette’in penceresindeki kepenkler henüz açılmadan önce bahçede tek başına dolaşırken birdenbire gözüne, muhtemelen bir çiviyle duvara kazınmış olan şu bir satırlık yazı çarpmıştı: Verrerie Sokağı, 16.

Yazı daha pek yeniydi, kazıntılar kararmış eski sıvanın üstünde beyaz beyaz görünüyordu; duvarın dibindeki bir ısırgan kümesi üzerine de incecik bir taze alçı dökülmüştü.

İhtimal, o gece yazılmıştı bu yazı oraya.

Ne olabilirdi ki acaba? Bir adres mi? Başkaları için bir işaret mi? Kendisine bir uyarı mı?

Her durumda bahçe tecavüze uğramıştı, meçhul kişiler giriyordu buraya.

Evi daha önce de telaşa vermiş olan garip olayları hatırladı.

Kafası bu zemin üzerinde çalıştı durdu.

Genç kızı korkutur endişesiyle, duvarda yazılı satırdan Cosette’e bahsetmekten dikkatle kaçındı.

Zihni bu düşüncelerle uğraşırken, güneşte yere vuran bir gölgeden, yamacın tepesinde, tam arkasına isabet eden bir yerde, birisinin gelip durduğunu fark etti.

Tam arkasına dönmek üzereydi ki, sanki bir el başının üstünden bırakıvermiş gibi, dizlerinin üzerine dörde katlanmış bir kâğıt düştü.

Kâğıdı aldı, açtı ve kurşun kalemle, büyük harflerle yazılmış şu kelimeyi okudu:

TAŞININ!

Jean Valjean hızla ayağa kalktı, yamacın üstünde kimsecikler yoktu; çevresine bakındı, bir çocuktan biraz büyük, bir yetişkinden biraz küçük, sırtında kurşuni renkli bir gömlek, ayağında kül rengi pamuklu kadifeden bir pantolon bulunan birinin korkuluk duvarından atlayıp Champ de Mars’ın hendeği içinde süzülüp gittiğini gördü.

Jean Valjean, derin düşünceler içinde hemen evine döndü.

II
MARIUS

Marius, Mösyö Gillenormand’ın evinden son derece üzgün ayrılmıştı. Pek küçük bir ümitle gitmişti zaten oraya, ama muazzam bir ümitsizlikle çıkıyordu oradan.

Gerçek şu ki, insan kalbinin aşka ilk uyanışlarını inceleyenlerin anlayacakları gibi, mızraklı süvari, subay, enayi genç, amcazade Theodule, hiçbir iz bırakmamıştı Marius’un zihninde. En ufak bir iz bile. Bir dram şairi, bir büyükbabanın torununa yaptığı bu damdan düşme ifşaatın görünüşte bazı komplikasyonlara yol açacağını umabilir. Ama bu takdirde dramın kazancı, hakikat için bir kayıp olurdu. Marius, insanoğlunun kötülük konusunda hiçbir şeye inanmadığı bir yaştaydı. Her şeye inanılan yaş daha sonra gelir. Kuşkular yüzdeki kırışıklıklardan başka bir şey değildir. İlk gençlikte bulunmaz onlar. Otello’yu altüst eden şey, Candide’i sıyırır geçer. Cosette’ten kuşkulanmak! Buna gelinceye kadar, Marius’un kolayca işleyebileceği bir sürü suç vardı.

Istırap çekenlerin başvurdukları çareye başvurdu o da, sokaklarda gelişigüzel yürümeye başladı. Hatırlayabildiği hiçbir şey üzerinde düşünmüyordu. Courfeyrac’ın evine döndüğünde saat sabahın beşiydi. Hiç soyunmadan kendini şiltenin üstüne attı. Beyinde fikirlerin durmadan gidip gelmesine engel olmayan o korkunç ve ağır uykuya daldığında güneş adamakıllı ışımıştı. Uyandığı zaman, Courfeyrac, Enjolras, Feuilly ve Combeferre’i odanın içinde ayakta buldu; şapkaları başlarında, dışarı çıkmaya hazır durumda ve gayet telaşlaydılar.

Courfeyrac, ona;

- General Lamarque’ın cenazesine geliyor musun? diye sordu.

Courfeyrac sanki Çince konuşuyormuş gibi geldi Marius’a.

Onlardan bir süre sonra o da dışarı çıktı. Javert’in, 3 Şubat macerası sırasında ona verdiği ve elinde kalmış olan tabancaları da cebine koymuştu. Tabancalar hâlâ doluydu. Bunları yanına alırken ne gibi karanlık düşünceler taşıdığını söylemek güçtü doğrusu.

Bütün gün, nerelerde olduğunu bilmeden dolaştı durdu. Ara sıra yağmur yağıyordu ama o farkında bile olmuyordu. Akşam yemeği için fırıncının birinden bir tane baston ekmek alıp cebine koydu ve unutuverdi. Galiba Seine Nehri’nde bir de banyo yaptı, farkında olmadan. Bazen insanın kafasının içi bir fırın gibi yanar. İşte böyle anlardan birindeydi Marius da. Artık hiçbir şey ümit etmiyor, hiçbir şeyden korkmuyordu; bu kerteye varmıştı dünden beri. Hummalı bir sabırsızlıkla akşamı bekliyordu, tek bir aydınlık fikir vardı artık zihninde; saat dokuzda Cosette’i görecekti. Bütün geleceği şimdi bu son mutluluktan ibaretti; sonrası karanlıktı. En tenha bulvarlarda yürür dururken, ara sıra Paris’ten gelen garip gürültüler duyar gibi oluyordu. Kafasını daldığı hayallerden dışarı çıkarıp kendi kendine, “Çarpışma mı oluyor ne?” diyordu.

Gece bastırırken, tam saat dokuzda, Cosette’e söz verdiği gibi Plumet Sokağı’ndaydı. Demir parmaklığa yaklaştığında her şeyi unuttu. Kırk sekiz saat vardı ki Cosette’i görmemişti, birazdan tekrar görecekti; başka her düşünce kafasından silindi, sadece emsalsiz, derin bir sevinç duyuyordu. İçinde yüzyıllar yaşanan bu gibi dakikaların hayran olunası, yüce yanı daima şuradadır ki, yaşandıkları sürece kalbi baştan başa doldururlar.

Marius, parmaklığı yerinden çıkarıp bahçeye daldı. Cosette, her zaman beklediği yerde yoktu. Sık ağaçlıktan geçti, bahçe merdiveni sahanlığının yanındaki girintiye doğru seyirtti. “Beni orada bekliyordur,” diyordu. Cosette orada da yoktu. Gözlerini kaldırdı, evin pencere kepenklerinin kapalı olduğunu gördü. Bahçenin çevresini dolandı, bahçe ıssızdı. Bunun üzerine tekrar evin önüne geldi, aşktan çılgına dönmüş, başı dumanlanmış, ürkmüş, acıdan ve endişeden feveran etmiş bir halde kepenklere vurmaya başladı. Vurdu, vurdu, pencerenin açılıp babanın öfkeli yüzünün belirmesi ve ona, “Ne istiyorsunuz?” diye sorması tehlikesini göze alarak vurdu. Zihninde beliren ihtimalin yanında bu bir hiç kalıyordu. Vururken bir yandan da seslenip Cosette’i çağırdı. “Cosette!” diye haykırdı, ısrarla tekrarladı: “Cosette!” Cevap veren olmadı. Her şey bitmişti. Ne bahçede kimse vardı ne de evde.

Marius, ümitsizlikle dolu bakışlarını bir mezar kadar karanlık, bir mezar kadar sessiz ve bir mezardan daha boş olan bu kasvetli eve dikti. Cosette’in yanında bunca tapılası saatler geçirmiş olduğu taş sıraya baktı. Sonra sahanlığın basamakları üzerine oturdu, kalbi tatlı bir duygu ve kesin bir kararla doluydu, düşüncesinin derinliklerinde aşkını takdis etti, kendi kendine, Cosette gittiğine göre artık ölmekten başka yapacak şeyi kalmadığını söyledi.

Tam o anda birden bir ses işitti. Sokaktan, ağaçların arasından geliyordu bu ses.

- Mösyö Marius!

Delikanlı doğruldu.

- Ne var? dedi.

- Mösyö Marius, orada mısınız?

- Evet.

Ses yine:

- Mösyö Marius, dedi, dostlarınız sizi Chanvrerie Sokağı’ndaki barikatta bekliyorlar.

Bu ses büsbütün yabancı gelmemişti Marius’a. Éponine’in boğuk ve katı sesine benziyordu bu. Marius, demir parmaklığa koştu, oynak çubuğu ayırdı, oradan başını çıkarıp baktı ve bir delikanlıya benzettiği birisinin koşarak alacakaranlığın içinde kaybolduğunu gördü.

III
MÖSYÖ MABEUF

Jean Valjean’ın para kesesi Mösyö Mabeuf'ün hiç işine yaramadı. Mösyö Mabeuf, o saygıdeğer çocuksu müsamahasızlığıyla, yıldızlardan gelen bu armağanı asla kabul etmemiş, bir yıldızın altın Louis’ler haline gelebileceğine asla aklı yatmamıştı. Gökten düşen şeyin aslında Gavroche’tan geldiğini hiç tahmin etmemişti. Bulan tarafından, sahibine verilmek üzere teslim edilen bir kayıp eşya gibi, keseyi alıp mahallenin polis komiserine götürmüştü. Kese gerçekten de kaybedilmiş oldu. Kendiliğinden anlaşılacağı gibi, ne kimse çıkıp onu talep etti ne de onun Mösyö Mabeuf'e bir hayrı dokundu.

Beri yandan, Mösyö Mabeuf'ün durumu kötüleşmeye devam etmişti.

Çivit ağacı üzerindeki tecrübeleri, Botanik Bahçesi’nde de, Austerlitz’deki bahçesinde olduğundan daha başarılı olmamıştı. Geçen yıl hizmetçisinin ücretlerini ödeyemiyorken şimdi, görüldüğü gibi, kiralarını da ödeyemez olmuştu. Rehin Sandığı, onun Flora’sının bakır klişelerini satmıştı. Kap kacak yapımcısının biri herhalde tencere yapmıştı onlardan. Bakırları yok olunca, Flora’sının hâlâ elinde bulunan eksik nüshalarını tamamlamaya artık imkân kalmadığından resimli yapraklarla metni, hurda olarak bir sahafa yok pahasına satmıştı. Bütün ömrünü harcadığı eserden hiçbir şey kalmamıştı elinde. Bu nüshaların parasını yemeye koyuldu. Bu cılız kaynağın da kurumaya yüz tuttuğunu görünce, bahçesinden vazgeçti, onu kendi haline terk etti. Daha önce, uzun zaman önce, iki yumurtayla ara sıra yediği sığır eti parçasından zaten vazgeçmişti. Yemeklerde ekmek ve patates yiyordu. Son kalan mobilyalarını; sonra yatak takımı, elbise, battaniye olarak ne kadar çift eşyası varsa onları, daha sonra da bitki koleksiyonlarıyla estamplarını satmıştı. Ama en değerli kitapları hâlâ duruyordu. Bunların birçoğu gayet nadir bulunan kitaplardı. Mesela, 1560 baskısı les Quadrains historiques de la Bible, Pierre de Besse’in la Concordance des Bibles’i, Jean de La Haye’in Navarre kraliçesine ithaflı les Marguerites de la Marguerite’i, Sieur de Villiers Hotman’ın de la Charge et dignite de l’ambassadeur adlı kitabı, 1644 baskısı bir Florilegium rabbinicum, “Venetiis, in oedibus Manutianis” ibareli nefis epigrafi ile 1567 baskısı bir Tibulus; ve nihayet, 1644 Lyon baskılı bir Diogenes Laerce ki, içinde 13. yüzyıla ait 411 sayılı Vatikan manüskrisinin ünlü varyantları ile Henri Estienne’in pek büyük ölçüde yararlandığı 393 ve 394 sayılı iki Venedik manüskrisinin varyantları ve de, ancak Napoli kütüphanesinin 12. yüzyıla ait ünlü el yazmalarında rastlanan, Dor lehçesiyle yazılmış bütün metinler yer almaktaydı. Mösyö Mabeuf, hiç ateş yakmıyordu odasında ve mum yakmamak için de güneş batarken yatağına giriyordu. Hiç komşusu kalmamış gibiydi artık, dışarı çıktığında herkes ondan uzak duruyordu. O da bunun farkındaydı. Bir çocuğun sefaleti bir anneyi ilgilendirir, bir delikanlının sefaleti bir genç kızı; bir ihtiyarın sefaleti ise hiç kimseyi ilgilendirmez. Bütün sefaletlerin insanlara en soğuk gelenidir bu. Ama Mabeuf Baba, çocuksu huzurunu yine de büsbütün kaybetmiş değildi. Gözleri kitaplarına takıldığı zaman, gözbebeklerinde bir canlılık parıltısı beliriyor, Diogenes Laerce’ini seyrederken yüzünü bir gülümseme kaplıyordu. Bir eşi daha bulunmayan bir nüshaydı bu. Camlı dolabı, en lüzumlu eşyaları dışında kaldığı halde, satmaya kıyamayıp sakladığı tek mobilyasıydı.

Bir gün Plutarque Ana ona:

- Hiç param kalmadı akşam yemeği için bir şey almaya, dedi.

Akşam yemeği dediği de, ekmekle dört beş tane patatesti.

- Veresiye alamaz mısınız? diye sordu Mösyö Mabeuf.

- Veresiye vermiyorlar bana, biliyorsunuz.

Mösyö Mabeuf kitaplığını açtı, çocuklarından birine mutlaka kıymak zorunda kalan bir baba, seçimini yapmadan önce onlara nasıl bakarsa öyle, bütün kitaplarına sırayla uzun uzun baktı; sonra içlerinden birini hızla alarak koltuğunun altına sıkıştırdı ve çıkıp gitti. İki saat sonra eve döndüğünde hiçbir şey yoktu koltuğunun altında. Masanın üzerine otuz metelik koyarak, “Bununla akşam yemeğini hazırlarsınız,” dedi.

O andan itibaren Plutarque Ana, yaşlı adamın çocukça saf çehresine, bir daha hiç kalkmayan kara bir bulutun indiğini gördü.

Ertesi gün, daha ertesi gün, her gün aynı şeyin tekrarlanması gerekti. Mösyö Mabeuf bir kitapla dışarı çıkıyor ve bir miktar parayla geri dönüyordu. Sahaflar, onun kitaplarını satmak zorunda kaldığını fark ettiklerinden, evvelce yirmi franka satın almış olduğu bir kitabı yirmi meteliğe ondan geri alıyorlardı; hatta, bazen kitabı ona satmış olan kitapçılar bile. Cilt cilt bütün kütüphane, sahafların eline geçiyordu. Yaşlı adam zaman zaman, “Neyse ki seksen yaşındayım!” diyordu. Sanki kitapları tükenmeden ömrünün tükeneceğini ümit eder gibiydi. Üzüntüsü gittikçe artıyordu. Yine de bir seferinde bir sevinç duyduğu oldu. Evden bir Robert Estienne ile çıkıp bunu Malaquais Rıhtımı’nda otuz beş meteliğe sattıktan sonra, Des Grès Sokağı’ndan kırk meteliğe satın aldığı bir Alde’yle geri dönmüştü. Yüzü sevinçle parlayarak, Plutarque Ana’ya, “Beş metelik borçlu kaldım,” dedi. O gün hiç yemek yemedi.

Bahçe tarımcıları derneği üyesiydi Mösyö Mabeuf. Yoksulluk içinde olduğunu orada biliyorlardı. Dernek başkanı onu görmeye geldi, Tarım ve Ticaret Bakanı’na ondan bahsedeceğine söz verdi ve sözünü de tuttu. “Nasıl olur canım!” diye haykırdı bakan. “Gayet iyi anlıyorum! ihtiyar bir bilgin! Bir botanikçi! Zararsız bir insan! Bir şeyler yapmak gerek onun için!” Ertesi gün, Mösyö Mabeuf bakanın evinde akşam yemeği için bir davetiye aldı. Sevinçten elleri titreyerek mektubu Plutarque Ana’ya gösterdi. “Artık kurtulduk!” dedi. Tespit edilen günde bakanın evine gitti. Buruşuk kravatının, üstünden kaçan eski bol elbisesinin ve yumurtayla parlatılmış ayakkabılarının, kavasları pek şaşırttığını fark etti. Kimse, hatta bakan bile onunla konuşmadı. Gece saat ona doğru, hep birisinin kendisiyle konuşmasını bekleyip durduğu bir sırada, yanına yaklaşmaya cesaret edemediği dekolte giyimli güzel bir hanım olan bakanın eşinin, “Bu ihtiyar mösyö de kim oluyor kuzum?” diye sorduğunu işitti. Gece yarısı, bardaktan boşanırcasına yağan bir yağmur altında, yaya olarak döndü evine. Giderken bindiği kira arabasının ücretini ödeyebilmek için bir Elzevir⁹⁴ satmıştı.

Her akşam, yatağına girmeden önce, Diogenes Laerce’inden birkaç sayfa okumayı âdet edinmişti. Sahip olduğu metnin özelliklerinden zevk alabilecek kadar eski Yunanca biliyordu. Zevk alabilecek başka bir şeyi kalmamıştı artık. Aradan birkaç hafta geçti. Plutarque Ana birdenbire hastalandı, insanın ekmekçiden ekmek alacak parası olmamasından daha hazin bir şey varsa, o da eczaneden ilaç alacak parası olmamasıdır. Bir akşam, hekim hayli pahalı bir şurup yazdı. Üstelik hastalık ağırlaşmakta ve bir bakıcı gerekmekteydi. Mösyö Mabeuf kütüphanesini açtı; hiçbir şey kalmamıştı içinde. Son cilt de yolcu olmuştu. Kala kala bir Diogenes Laerce⁹⁵ kalmıştı.

Bir eşi daha bulunmayan nüshayı koltuğuna sıkıştırıp evden çıktı; günlerden 4 Haziran 1832 idi. Saint-Jacques Kapısı’na, Royol’ün halefinin yerine gitti ve yüz frankla geri döndü. Beş franklıklardan oluşan para destesini ihtiyar hizmetçinin masasının üzerine koyduktan sonra, hiçbir şey söylemeden kendi odasına döndü.

Ertesi gün, daha şafak sökerken, bahçedeki devrik işaret taşının üzerine oturdu. Çitin üstünden bakan biri, onu bütün sabah boyunca hiç kımıldamadan, yüzü yere eğik, gözleri solmuş, çiçek tarlalarına dalmış bir halde öylece durduğunu görürdü. Arada bir yağmur yağıyordu, ama ihtiyar pek farkında görünmüyordu bunun.

Öğleden sonra, olağandışı gürültüler koptu Paris’te. Silah seslerine ve bir kalabalığın uğultusuna benzer gürültülerdi bunlar.

Mabeuf Baba başını kaldırdı. Yoldan geçen bir bahçıvan gördü. Adama:

- Nedir bu, ne oluyor? diye sordu.

Bahçıvan, küreği omzunda, gayet sakin bir sesle cevap verdi:

- Ayaklanma var.

- Nasıl? Ayaklanma mı?

- Evet, çarpışıyorlar.

- Niçin çarpışıyorlar?

- Tanrı bilir! dedi bahçıvan.

Mösyö Mabeuf, yeniden sordu:

- Ne tarafta?

- Cephanelik tarafında.

Mösyö Mabeuf evine girdi, şapkasını aldı, mekânik bir davranışla koltuğunun altına koyacak bir kitap aradı, ama bulamadı. “Ha! Öyle ya!” dedi kendi kendine ve dalgın bir şekilde çıkıp gitti.

ONUNCU KİTAP

5 Haziran 1832

I
MESELENİN DIŞ YÜZÜ

Ayaklanmanın terkibinde ne vardır? Hiçbir şey ve de her şey. Yavaş yavaş yayılan bir elektriklenme, birden parlayan bir alev, rastgele dolaşan bir güç, gelip geçen bir esinti. Bu esinti, bazı ağzı laf yapan kafalara, hayal kuran beyinlere, acı çeken ruhlara, yanıp tutuşan ihtiraslara, uluyan sefaletlere rastlar ve onları peşinden sürükler.

Nereye mi?

Tesadüfe bağlı. Devlete karşı, kanunlara karşı, başkalarının refahına ve küstahlığına karşı.

Rencide edilen inançlar, hayal kırıklığına uğrayıp öfkeye dönüşen heyecanlar, patlamalar, bastırılmış savaş içgüdüleri, kışkırtılan gençlik cesareti, merak, değişiklik arzusu, sürpriz merakı, insanı yeni bir temsilin afişini okumaya ya da tiyatrolarda makinistin⁹⁶ düdük sesini sevmeye sevk eden duygu; hedefi belirsiz kinler, garezler, hayal kırıklıkları, kaderin kendisine oyun ettiğine inanan her çeşit boş gurur; maddi sıkıntılar, boş hayaller, engellerle çevrili hırslar, bir çöküşten kendine çıkış yolu bulmayı umanlar ve nihayet, hepsinin en altında yer alan o turba, ateş almaya amade o bataklık kömürü: Ayaklanmayı oluşturan unsurlar bunlardır işte.

En büyüğünden en küçüğüne, en yücesinden en aşağılığına kadar ne varsa hepsi; her şeyin dışında, başıboş, bir fırsat kollayarak dolanıp duranlar, bohemler, berduşlar, sokak serserileri, geceleri bir evsizlik barksızlık çölünde göğün soğuk bulutlarından başka altında uyuyacak bir dam bulamadan uyuyanlar, günlük ekmeklerini emeklerinden değil, tesadüflerden bekleyenler, sefaletin ve hiçliğin meçhul insanları, kolları çıplak, baldırları çıplak olanlar, hep ayaklanmaya aittirler.

Sosyal durumla, hayatla, kaderle ilgili herhangi bir şeye karşı ruhunda gizli bir isyan taşıyan herkes, ayaklanmaya yatkındır ve ayaklanma baş gösterir göstermez, için için ürpertiler geçirmeye başlar ve girdabın kendisini kapıp yukarılara doğru çektiğini hisseder.

Ayaklanma, sosyal atmosferin bir çeşit hortumu gibidir; bazı ısı şartlarında birdenbire oluşup döne döne yükselir, saldırır, gürler, koparır, yerle bir eder, ezer, yıkar, kökünden söker; hem sağlam yaradılışlıları hem çelimsizleri hem güçlü insanı hem güçsüz, düşünceliyi hem ağaç gövdelerini hem saman çöplerini sürükleyip götürür.

Vay haline, onun kapıp götürdüğünün de, karşısına çıkıp çarptığının da. Onları birbirine ezdirir.

Elde ettiklerine, bilinmez nasıl olağanüstü bir kudret aşılar! Rastgele birini olayların gücüyle doldurur. Alelade bir inşaat taşından bir gülle, hamalın birinden bir general yapar.

Bazı içten pazarlıklı siyaset kâhinlerine inanılacak olursa, iktidar açısından bakıldığında, ufak bir miktar ayaklanma şayanı temennidir. Sistem şu: Ayaklanma, yıkamadığı hükümetleri güçlendirir; orduyu sınamadan geçirir, burjuvaziyi derleyip toparlar; polisin kaslarını gerer; toplumun kemik yapısının gücünü gösterir. Ayaklanma, jimnastik yerine geçer; aşağı yukarı, sağlığı koruma işi görür. İnsan bir masajdan sonra kendini nasıl daha sıhhatli hissederse, hükümet de bir ayaklanmadan sonra kendini daha sağlıklı hisseder.

Bundan otuz yıl önce ayaklanma daha başka görüş açılarından ele alınmaktaydı.

Her konuda kendisini “sağduyu” temsilcisi diye takdim eden bir teori vardır; Alceste’e karşı Philinte;⁹⁷ doğru ile yanlışı uzlaştırma çabası; biraz tepeden bakan bir tavırla açıklama, uyarma ve yumuşatma. Çünkü yerme ile mazur görmenin bir karışımıdır o, ve kendisini bilgelik sayar; oysa, genelde ukalalıktan başka bir şey değildir. Orta yol adı verilen bütün bir siyaset ekolü buradan çıkmıştır işte. Soğuk su ile sıcak su arasında ılık su teorisi. Baştan başa sathilik olan bu ekol, sebeplere inmeden, sonuçları inceleme masasına yatırmakla yetinen sahte derinliğiyle, bir yarınbilimin doruğundan şehir meydanı ajitasyonlarını azarlar.

Bu ekole bakılırsa: “1830 olayını karmaşık bir hale getiren ayaklanmalardır. Ayaklanma, bu büyük olayın saflığını kısmen kaybetmesine yol açmıştır. Temmuz Devrimi, aniden patlak veren muhteşem bir halk rüzgârıydı ve hemen arkasından masmavi bir gökyüzü geldi. Ne var ki, ayaklanmalar bu masmavi gökyüzünü yeniden bulutlandırdı. Ayaklanmalar, ilk başta herkesin ittifakla beğenip takdir ettiği bir devrimi bir kavgaya dönüştürüp yozlaştırdı. Her sarsıntılı ilerlemede olduğu gibi, Temmuz Devrimi’nde de gizli kırılmalar yok değildi; ama ayaklanma bu kırılmaları gözle görülür hale getirdi. İnsanlar, ‘Aa! bak burası kırılmış,’ diyebildiler. Temmuz Devrimi’nden sonra sadece kurtuluş hissiydi duyulan; oysa ayaklanmalardan sonra felaket hissi duyuldu.

“Her ayaklanma, dükkânların kapanmasına yol açar, gayrimenkullerin değerini düşürür, borsayı çökertir, ticareti sekteye uğratır, işleri köstekler, iflasları hızlandırır; para ortadan kaybolur, kişisel servetler kaygıya boğulur, devletin itibarı sarsılır, sanayi güven duygusunu yitirir, sermayeler yatırımdan kaçar, emeğin değeri düşer, her yanı korku sarar; bu şok bütün şehirlerde yankısını bulur. Hesaplandığına göre, ayaklanmanın birinci gününün Fransa’ya maliyeti yirmi milyon, ikinci gününün kırk milyon, üçüncü gününün altmış milyondur. Demek ki, üç günlük bir ayaklanmanın bedeli yüz yirmi milyon, yani sırf parasal açıdan bakıldığında bile sonuç, bir felaket, bir batış veya altmış harp gemisinin sulara gömüldüğü kaybedilmiş bir savaşla eş değerde.

“Tarih bakımından, ayaklanmaların da kendilerine göre bir güzelliği olduğu muhakkaktır; kaldırım savaşları da pusu savaşlarından daha az heybetli, daha az dramatik değildir; birinde ormanların ruhu, ötekinde şehirlerin kalbi vardır; birinin Jean Chouan’ı varsa, ötekinin de Jeanne’ı⁹⁸ vardır. Ayaklanmalar, Paris’in en orijinal karakter özelliklerini, civanmertliği, fedakârlığı, şen pervasızlığı, yiğitliğin zekanın bir parçası olduğunu kanıtlayan üniversite öğrencilerini, o sarsılmaz milli muhafız birliğini, dükkân sahiplerinin kamp yerlerini, sokak çocuklarının istihkâmlarını, yoldan geçenlerin ölümü umarsamazlıklarını, bütün bunları kıpkızıl bir ışıkla ama muhteşem bir şekilde aydınlattı. Okullar ve lejyonlar çarpışıyorlardı. Çarpışanlar arasında, olsa olsa, bir yaş farkı vardı sadece; yoksa hepsi aynı ırktandılar, yirmi yaşında fikirleri için, kırk yaşında aileleri için ölen aynı sert mizaçlı insanlardı onlar. Vatandaş savaşlarında daima hazin bir rol oynayan ordu, cürete karşı temkinle karşılık veriyordu. Ayaklanmalar, halkın gözü pekliğini açıkça gösterdikleri gibi, burjuvazinin cesaret eğitiminden geçmesini de sağlamışlardır.

“İyi, güzel. Ama bütün bunlar, dökülen kana değer mi? Hem sonra, akan kana bir de kararan geleceği, en seçkin kafaları saran kaygıları, namuslu liberallerin ümitsizliğini, devrimin kendi eliyle kendisinde açtığı bu yaralardan yabancı mutlakiyet yönetimlerinin duyduğu mutluluğu, bu kez muzaffer olan 1830 mağluplarının, “Biz dememiş miydik!” demelerini ekleyin. Belki büyümüş olan Paris’e karşılık, küçülmüş olan Fransa’yı ekleyin. Ve nihayet -her şeyi söylemek gerektiğine göre- gaddarlaşan düzenin, çılgınlaşan özgürlüğe karşı zaferini pek çok defa lekeleyen katliamları da ekleyin. Velhasıl, ayaklanmalar felaket olmuştur.”

İşte bu yarı buçuk bilgelik böyle diyor ve burjuvazi denilen bu yarı buçuk halk da seve seve bununla yetiniyor.

Bize gelince, biz bu pek geniş kapsamlı, dolayısıyla pek kullanışlı kelimeyi, “ayaklanmalar” kelimesini bir yana atıyoruz. Halk hareketinden halk hareketine fark var. Ayırt etmek gerek. Biz, “Bir ayaklanma, bir savaşla aynı şey midir?” diye sormuyoruz. Önce niçin bir savaş? Burada savaş meselesi çıkıyor ortaya. Savaş, ayaklanmaya oranla daha mı az felakettir? Hem sonra, bütün ayaklanmalar felaket midir? 14 Temmuz, yüz yirmi milyona mal olmuş olsa ne olurdu yani? 5. Philippe’in İspanya tahtına oturtulması, Fransa’ya iki milyara mal olmuştur. Hem zaten 14 Temmuz da aynı fiyata mal olsa, biz yine onu tercih ederdik. Kaldı ki, biz bu rakamları kabul etmiyoruz. Bunlar kanıt gibi görünseler de, boş laftan başka bir şey değildirler. Bir ayaklanma söz konusu olduğunda, biz, onu kendi başına inceleriz. Yukarıda aktarılan doktriner itirazda yalnızca sonuçtan söz ediliyor; oysa biz sebebi araştırıyoruz.

Şimdi, durumu açıklığa kavuşturalım.

II
MESELENİN ÖZÜ

Bir ayaklanma vardır, bir de ihtilal. İki çeşit öfkedir bunlar. Biri haksız, öteki haklıdır. Adalet üzerine kurulu biricik devletler olan demokratik devletlerde bazen bir hizip, iktidarı gasp edecek olur. O zaman bütün toplum ayağa kalkar ve onun haklarını savunmak zorunda kalması, silaha sarılmaya kadar varabilir. Kolektivitenin hükümranlığına ilişkin bütün meselelerde, bütünün bir hizbe karşı savaşı ihtilaldir. Hizbin bütüne karşı saldırısı ise isyandır. Tuilleries Sarayı eğer kralı barındırıyorsa, ona karşı saldırı haklı; konvansiyonu barındırıyorsa, ona karşı saldırı haksızdır. 10 Ağustos günü kitlelere çevrilmiş bir top haksız, 14 Vendemiaire’de⁹⁹ ise aynı top haklıdır. Görünüşte benzerlik, özde farklılık. İsviçreliler yanlış olanı savunuyorlardı, Bonapart ise doğru olanı. Genel oyun, özgürce ve hükümranca yaptığını, sokak bozamaz. Salt uygarlıkla ilgili şeyler için de bu böyledir. Kitlelerin dün açık seçik gören içgüdüsü, yarın bulanık görebilir. Aynı şiddetli öfke Terray’e karşı meşru, Turgot’ya karşı abestir. Makinelerin kırılması, ambarların yağmalanması, rayların kesilmesi, dokların yıkılması, yığınların yanlış yollara sapması, halkın ilerlemeye hak tanımaktan kaçınması, öğrencilerin Ramus’yü katletmeleri, Rousseau’nun İsviçre’den taşlanarak kovulması ayaklanmadır. İsrailoğulları’nın Musa’ya, Atina’nın Phokion’a, Roma’nın Scipio’ya karşı çıkmaları ayaklanmadır. Paris’in Bastille’e karşı çıkması ihtilaldir. Askerlerin İskender’e, tayfaların Kristof Kolomb’a karşı gelmeleri de keza ayaklanmadır; günahkâr ayaklanma. Niçin? Çünkü İskender’in Asya için kılıçla yaptığını, Kristof Kolomb Amerika için pusulayla yapmıştır. İskender de, Kolomb gibi bir dünya keşfetti. Uygarlığa sunulan bu dünyalar, öyle büyük bir aydınlanma getiriyordu ki, bunlara karşı her direnme bir suçtur. Halk, bazen kendi kendisine sadakatte kusur işler. Kitle, halkın haini olur. Bu konuda, mesela, kaçak tuz üreticilerinin uzun ve kanlı direnişlerinden daha garip bir şey olamaz! Müzmin bir hal alan bu meşru isyan tam kesin sonuç alınacağı, selamete çıkılacağı gün, halkın zafere ulaşacağı saatte tahtla uzlaştı; Chouannerie¹⁰⁰ hareketi halini aldı ve tahta karşı ihtilal iken, taht lehine bir ayaklanmaya dönüştü. Cehaletin hazin şaheseri! Tuz kaçakçısı, kralın darağacından kurtulup boynunda bir ip parçasıyla beyaz kokart takındı. “Kahrolsun tuz vergisi, yaşasın kral’ı doğurdu. Saint-Barthélemy canileri, Eylül kasapları, Avignon katliamcıları, Coligny’nin katilleri, Madam De Lamballe’in katilleri, Brune’ün katilleri, Miquelet’ler, Verdet’ler, Cadenette’ler, Jehu yoldaşları, Brassard şövalyeleri, ayaklanma bunlardır işte. Vendee büyük bir Katolik ayaklanmadır. Eyleme geçen doğru’nun sesi kendiliğinden tanınır, gemi azıya alan kitlelerin ortalığı sarsmasından çıkmaz o ses her zaman; çılgınca öfkeler vardır, çatlak çanlar vardır. Bütün alarm çanları tunç sesi vermez. İhtirasların ve cehaletin harekete geçmesi, ilerlemenin sarsıntısından farklıdır. Kalkın ey ehli vatan, kabul, ama gelişmek için. Hangi yana gittiğimizi gösterin bana, ihtilal yalnızca ileriye doğru olur, başka her türlü kalkışma kötüdür. Geri yönde şiddetle atılan her adım, ayaklanmadır; ve geriye gitmek, insanlığa ağır bir hakarettir. İhtilal hakikatin öfke krizidir, ihtilalin yerinden oynattığı kaldırım taşlarından hakkın kıvılcımı fışkırır. Aynı taşlar, başkaldırmaya ancak çamurlarını bırakırlar. 16. Louis’ye karşı Danton ihtilaldir; Danton’a karşı Hebert ayaklanmadır.

Bu nedenledir ki, ihtilal belli başlı hallerde, Lafayette’in dediği gibi, vazifelerin en kutsalı olabildiği halde ayaklanma, suikastların en uğursuzu olabilir.

Isı şiddeti bakımından da ikisi arasında fark vardır: ihtilal çoğu kez yanardağ, ayaklanma ise çoğu kez saman alevidir.

İsyan, daha önce de dediğimiz gibi, bazen iktidarın içinde olur. Polignac bir ayaklanmacıdır. Camille Desmoulins bir idarecidir. Bazen ihtilal, yeniden hayata dönüştür.

Her şeyin genel oyla çözümlenmesi, tamamen modern bir hadisedir. Onun için, ve de bütün daha önceki tarih, dört bin yıldan beri çiğnenen haklar ve halkların çektiği acılarla dolup taştığı için, her tarihî devir, imkânları elverdiği ölçüde, bu duruma karşı itirazlarını ve protestolarını da beraberinde getirmiştir. Sezarlar devrinde ihtilal yoktu, ama Iuvenalis¹⁰¹ vardı.

Gracchus’lerin yerini facit indignatio¹⁰² aldı.

Sezarlar döneminde Syene’ye¹⁰³ sürgün vardı; ama Annales’in yazarı¹⁰⁴ da vardı.

Patmos’un¹⁰⁵ ulu sürgününden söz etmiyoruz. Nitekim o da gerçek dünyayı ideal dünya nâmına lanetler; dinî vizyonu muazzam bir hicve dönüştürür ve Roma-Ninive, Roma-Babil, Roma-Sodom üzerine Apokalips’in¹⁰⁶ yakıcı ışıklarını fırlatır. Kayasının üzerinde Yuhanna, tıpkı kaidesi üzerinde Sfenks gibidir; onu anlayamayız, o bir Yahudi’dir ve sözleri bize İbranice gibi gelir. Ama Annales’in yazarı bir Latin’dir, daha iyisi bir Romalıdır.

Neronların hükümdarlığı siyah tonda bir hükümdarlık olduğundan, onların da o tonda resmedilmeleri gerekir. Sırf kazı kalemiyle çalışmak, resmi soluklaştırırdı. Onun için, kalemin açtığı oyuklara derinlemesine işleyen yoğunlaştırılmış bir nesir akıtmak icap eder.

Düşünürlerin ortaya çıkmasında tiranların payı yok değildir. Zincire vurulmuş söz dehşetengiz olur. Bir hükümdar halkı susmaya zorladığı zaman, yazar, üslubunun gücünü iki misli, üç misli arttırır. Bu suskunluktan, esrarlı bir çeşit kabına sığmazlık çıkar ve erimiş tunç gibi düşünceye sızarak orada donar. Tarihte baskı, tarihçide kısa ve özlü ifadeyi doğurur. Böylesi ünlü bir nesrin granitten sağlamlığı, zorbanın baskı ve ezgisi sonucundan başka bir şey değildir.

İstibdat, yazarı cümlelerinin çapını daraltmaya zorlar ki, bu da ifade gücünde artış demektir. Çiçeronvari dönemsel üslup Verres¹⁰⁷ üzerinde şöyle böyle etkiliyken, Caligula üzerinde keskinliğini ve etkisini kaybeder. Cümle uzunluğunda azalma, darbe şiddetinde artma. Tacitus, olanca gücüyle vururcasına düşünür. Adalet ve hakikat üzerinde yoğunlaşmış yüce yürekli bir insanın dürüstlüğü, yıldırım gibi çarpar.

Sırası gelmişken şunu da belirtelim ki, tarih bakımından Tacitus’un hayatı, Sezar’ınkiyle örtüşmez. Tiberiuslar düşmüştür onun payına. Sezar ve Tacitus, birbirini aralıklı olarak izleyen iki fenomendir. Yüzyılların sahneye konuluşunda giriş çıkışları düzenleyen güç, esrarlı bir şekilde, onların rastlaşmasını engellemek istemiş gibidir. Sezar büyüktür, Tacitus da büyüktür. Tanrı bu iki büyüklüğü korur; onları birbirlerine çarpsınlar diye bırakmaz. Adalet dağıtan, fazla sert vurabilir, adaletsizce davranabilirdi. Tanrı bunu istemez. Afrika’daki, İspanya’daki büyük savaşlar, Kilikia korsanlarının tepelenmesi, Galya’ya, Bretanya’ya, Almanya’ya uygarlığın sokulması, bütün bu şanlı şerefli işler Rubicon’u¹⁰⁸ mazur gösterir. Burada, tanrısal adaletin bir inceliği yatmakta âdeta: ulu tarihçiyi, iktidarın ünlü gaspçısı üzerine saldırtmakta tereddütlü davranıyor, Tacitus’un Sezar’ı hoş görmesini sağlıyor ve dehaya hafifletici sebepler sunuyor.

Şüphe yok ki, dâhi bir despotun idaresi altında da olsa, despotizm, yine despotizmdir. Gerçi ünlü tiranların yönetimleri altında da ahlak bozukluğu yok değildir, ama ahlakı saran maraz, kendileri de namussuz ve alçak olan tiranların yönetiminde büsbütün tiksindirici, büsbütün iğrenç olur. Bu gibi yönetimlerde utancı perdeleyen hiçbir şey yoktur. Onun için, Tacitus gibi, Iuvenalis gibi ibret sunucular, bu eşi görülmedik hayasızlıkları, insanlığın huzurunda, daha da yararlı bir şekilde şamarlamak fırsatını bulurlar.

Roma, Vitellius döneminde, Sulla dönemine oranla daha kötü kokar. Claudius ve Domitianus dönemlerinde, tiranın çirkinliğine denk düşen bir aşağılık, adilik biçimsizliği vardır. Kölelerin rezilliği doğrudan doğruya despotun bir ürünüdür; efendinin suretini aksettiren bu çürük vicdanlardan, pis kokulu miyasma dumanları tüter. Devlet güçleri kirlidir; kalpler küçük, vicdanlar haysiyetsiz, ruhlar hafifmeşreptir. Caracalla döneminde de, Commodus döneminde de, Elagabalus döneminde de bu böyledir. Halbuki Sezar döneminde, Roma Senatosu’ndan ancak kartal yuvalarına özgü dışkı kokusu çıkar.

Tacitus’lerin, Iuvenalis’lerin geç kalmış görünmeleri bundandır işte; teşhirci, her şeyin apaçık göründüğü saatte ortaya çıkar.

Ama Iuvenalis de, Tacitus de, tıpkı Tevrat çağında İşaya ve ortaçağda Dante gibi, insandırlar. Oysa ayaklanma ve ihtilal, çokluktur; bazen haklı, bazen haksız olan çokluk.

Genel, en genel olarak, ayaklanma maddi bir durumdan çıkar; ihtilal ise manevi bir fenomendir. Ayaklanma, Masaniello’dur, ihtilal ise Spartaküs. İhtilal kafayla ilişkilidir, ayaklanma mideyle. Gaster¹⁰⁹ öfkelenir; ama Gaster haksız da değildir elbet her zaman. Açlık sorunlarında ayaklanma, mesela Buzançais Ayaklanması, hareket noktası itibariyle doğru, yürek burkucu ve haklıdır. Ama yine de ayaklanma olarak kalır. Niçin? Özce haklı, ama şekilde haksız olduğu için. Haklı olduğu halde vahşice, güçlü olduğu halde amansızca davranmış, hedef gözetmeden rastgele vurmuştur. Kör bir fil gibi, önüne geleni ezerek yürümüş, arkasında ihtiyar, kadın ve çocuk cesetleri bırakmış; niçin olduğunu bilmeden zararsız ve masum insanların kanını dökmüştür. Halkı beslemek iyi bir amaçtır, ama onu kırıp geçirmek kötü bir araçtır.

Bütün silahlı protestolar, hatta en meşruları bile, hatta 10 Ağustos ve 14 Temmuz bile, hep aynı belirsizlik ve karışıklıkla başlar. Hak, aradan sıyrılıp kendini gösterinceye dek hercümerç, hayhuy ve köpük vardır. İhtilal, ayaklanmayla başlar -nasıl ki, nehir de başlangıçta seldir- ve genellikle sonunda bir okyanusa varır: devrim. Ne var ki, manevi ufka set çeken ve adına adalet, hikmet, akıl ve hukuk denen o yüce dağlardan kopup gelen; idealin en temiz, en saf karlarından meydana gelmiş olan ihtilal, kayadan kayaya uzun bir düşüşten, gökyüzünü olanca berraklığı içinde yansıtıştan ve zafer yolunda tantanalı yürüyüşü sırasında yüzlerce kolla beslenip büyüdükten sonra, bazen, birdenbire burjuvazinin bir çamurlu su çukuru içinde kaybolup gider; tıpkı Ren Nehri’nin bir bataklıkta kaybolması gibi.

Bütün bunlar geçmişin malı oldu artık. Gelecek ise bambaşka. Genel oy hakkının hayran olunacak yanı şu ki, ayaklanmayı kendi prensibi içinde eritmekte ve ihtilalden yana kullanıldığında, onun silahını elinden almaktadır. Savaşların -sokak savaşının ve sınır savaşının- ortadan kalkması: İşte önüne geçilmesi, kaçınılması imkânsız ilerleme budur. Varsın Bugün, istediğini olsun; Yarın barıştır.

Kaldı ki ihtilalmiş, ayaklanmaymış, öncekinin sonrakinden farkı neymiş, burjuvazinin halisi bu nüansları pek bilmez. Onun gözünde o da, bu da devlete başkaldırmadır, düpedüz asiliktir, köpeğin sahibine karşı gelmesidir, onu ısırmaya kalkmasıdır, havlamalar, ulumalardır; bu yüzden onu zincirleyerek, kulübesine hapsederek cezalandırmak gerekir. Ne vakte kadar? Köpeğin başı birdenbire koskocaman olup, bir aslan yüzü halinde karanlığın içinden belli belirsiz seçilmeye başladığı vakte kadar.

O vakit burjuvazi haykırmaya başlar: “Yaşasın halk!”

Bu açıklamadan sonra artık sorabiliriz: 1832 Haziran hareketi tarih gözünde nedir? Bir ayaklanma mı, yoksa bir ihtilal mi?

O, bir ihtilaldir.

Gerçi sahneye konulan bu korkunç olaya baktığımızda, bazen, onun bir ayaklanma olduğunu söyleyebiliriz, ama ancak yüzeyde olup bitenleri nitelendirmek için ve şekilce ayaklanma ile özce ihtilal arasındaki farkı asla gözden kaçırmamak şartıyla yapabiliriz bunu.

Bu 1832 hareketinin gerek hızlı patlayışında, gerekse hazin bastırılışında öyle bir büyüklük vardır ki, onda bir ayaklanmadan başka bir şey görmeyenler bile, ondan saygıyla söz etmekten kendilerini alamazlar. Onlara göre, 1830’un kalıntısı gibi bir şeydir bu. Heyecana kapılmış muhayyileler, öyle bir günde sakinleşemez, derler. Bir devrim, bıçakla kesilmişçesine son bulmaz. Tıpkı bir dağın ovaya doğru giderek alçalışında olduğu gibi, o da sulh ve sükûna erişinceye kadar, zorunlu olarak, bazı dalgalanmalar yapar daima. Alpler Jura’sız, Pireneler Asturias’sız olmaz.

Parislilerce ayaklanmalar dönemi adıyla anılan çağdaş tarihin bu yürek burkan krizi, hiç şüphesiz, bu yüzyılın fırtınalı saatleri arasında yer alan karakteristik bir saattir. Olayın hikâyesine geçmeden önce son bir söz daha.

Aşağıda anlatacağımız olaylar, zamanı ve mekânı bilinmediği için, tarihçinin bazen önemsemediği dramatik ve canlı gerçeklerle ilgilidir. Ama biz yine de bu olaylar üzerinde ısrarla duruyoruz, çünkü hayat buradadır. Beşerin kalp çarpıntıları, çırpınışları buradadır. Küçük ayrıntılar -galiba daha önce de bahsetmiştik- deyim yerindeyse, büyük hadiselerin gövdesi üzerindeki yapraklar gibidir; tarihin derinliklerinde kaybolup giderler. Ayaklanmalar Dönemi denen dönem, bu tür ayrıntılardan yana pek zengindir. Adli soruşturmalar, tarihî nedenlerden başka bazı nedenlerle, her şeyi açıklamadıkları gibi, belki her şeyi derinlemesine araştırmış da değildirler. Dolayısıyla biz, bilinen ve yayımlanmış olan karakteristikler arasından, hiç bilinmeyen bazı şeyleri, kimisinin üzerinden nisyan, kimisinin üzerinden ölüm geçmiş olan olayları gün ışığına çıkaracağız. Bu dev çapta sahnelerin aktörlerinden birçoğu bugün artık kayıplara karışmışlardır. Daha olayların ertesi günü sessizliğe gömüldüler. Ama şimdi anlatacaklarımız için şunu söyleyebiliriz: Onları biz kendi gözlerimizle gördük. Sadece bazı isimleri değiştireceğiz, çünkü tarih ihbar etmez, anlatır; ama resmedeceğimiz sahneler gerçekten olmuş şeylerdir. Yazmakta olduğumuz kitabın gereklerine bağlı kalarak, 5-6 Haziran 1832 günlerinin ancak bir yanını, tek bir bölümünü -şüphesiz en az bilinenini- anlatmakla yetineceğiz. Ama bunu öyle bir şekilde yapacağız ki, okuyucu, kaldıracağımız siyah örtünün altından, halkın bu müthiş macerasının gerçek yüzünü görebilsin.

III
BİR CENAZE TÖRENİ:
YENİDEN DOĞUŞ FIRSATI

1832 baharında, koleranın üç aydan beri zihinleri felce uğratmış, onların asabi hareketliliği üzerine bilinmez bir çeşit kasvetli durgunluk salmış olmasına rağmen, Paris uzun zamandır bir patlamaya hazır durumdaydı. Daha önce de söylediğimiz gibi, büyük şehir bir topa benzer; dolu olduğu zaman bir kıvılcımın düşmesi yeter hemen patlaması için. 1832 Haziranı’nda, General Lamarque’ın ölümü işte bu kıvılcım oldu.

Lamarque ünlü ve etkili bir insandı. Birbirini izleyen İmparatorluk ve Restorasyon dönemlerinde, bu iki dönem için gerekli iki tür yiğitliği, yani hem savaş meydanlarının yiğitliğini hem de kürsü yiğitliğini göstermişti. Yiğitliği ölçüsünde hitabet kudretine de sahipti. Sözleri, dinleyenleri bir kılıç gibi etkiliyordu. Selefi Foy gibi, komutanlık görevini yücelttikten sonra, şimdi de özgürlüğü yüceltmekteydi. Mecliste, solla aşırı sol arasında yer alıyordu. Gelecekten yana ümitli olduğu için ulus tarafından, İmparator’a iyi hizmet etmiş olduğu için de kitleler tarafından seviliyordu. Kont Gerard ve Kont Drouet ile birlikte, Napolyon’un kalbinde ayrı bir yeri olan mareşallerden biriydi. 1815 antlaşmaları, şahsına yapılmış bir hakaret gibi onda isyan duygusu uyandırıyordu. Wellington’a karşı beslediği ve açıkça dile getirmekten de çekinmediği kin ve nefret, yığınların hoşuna gidiyordu. On yedi yıldan beri, arada olup bitenlere pek aldırmaksızın, Waterloo’nun matemini büyük bir gururla kalbinde taşıyordu. Can çekişirken, son saatinde, Yüz-Gün subaylarının kendisine armağan etmiş oldukları bir kılıcı sımsıkı göğsüne bastırmaktaydı. Napolyon ölürken son sözü ordu olmuştu, Lamarque’ın son sözü vatan oldu.

Onun beklenen ölümü, bir kayıp olarak milleti, bir vesile olarak da hükümeti kaygılandırmıştı. Bir matem oldu bu ölüm. Her acı şey gibi, matem de isyana dönüşebilir. Nitekim öyle de oldu.

Lamarque’ın 5 Haziran’da toprağa verilmesi kararlaştırılmıştı. 5 Haziran’dan bir gün önce ve o günün sabahı, cenaze alayının hemen yanından geçeceği Saint-Antoine Mahallesi, korkunç bir görüntüye büründü. Bu gürültülü patırtılı sokaklar uğultularla doldu. İnsanlar ellerinden geldiğince silahlanıyorlardı. Marangozlar, kapıları kanırtmak için tezgâh demirlerini almış geliyorlardı. İçlerinden biri bir terlikçi kancasının kıvrık ucunu kırıp, kalan parçasını sivriltip bileyerek kendine bir hançer yapmıştı. “Saldırı” hummasına tutulmuş bir başkası, üç gündür elbisesiyle yatıyordu. Lombier adında bir dülgere, yolda rastladığı bir arkadaşı soruyordu: “Nereye gidiyorsun?” “Görüyorsun işte! Silahım yok.” “Eh, ne olmuş?” “Şantiyeye gidiyorum, pergelimi alacağım.” “Ne yapacaksın onu?” “Ben de bilmiyorum,” diyordu Lombier. Adam devşirmekle uğraşan Jacqueline adında biri, yoldan geçen rastgele bir işçiye yanaşıp, “Beri gel!” diyor ve ona şarap parası olarak on metelik verdikten sonra soruyordu: “Yapacak işin var mı?” “Yok.” “Öyleyse Filspierre’in yerine git, Montreuil Kapısı’yla Charonne Kapısı arasındadır, orada kendine iş bulursun.” Filspierre’de fişekler ve silahlar bulunuyordu. Bazı tanınmış reisler postacılık yapıyorlardı, yani onun bunun evine koşup kendi adamlarını toplamaya çalışıyorlardı. Trône Kapısı yakınındaki Barthélemy’nin yerinde, Petit-Chapeau’daki Capel’in yerinde içki içenler ciddi bir tavırla kafa kafaya vermiş konuşuyorlardı. Şöyle dedikleri duyuluyordu: “Tabancan yanında mı?” “işliğimin altında. Ya seninki?” “Gömleğimin altında.” Traversière Sokağı’nda, Roland’ın atölyesi önünde ve Maison-Brûlee’nin avlusunda alet-edevat yapım ve tamircisi Bernier’nin atölyesi önünde kümelenmiş insanlar fısıldaşmaktaydılar. Bu fısıldaşanların en ateşlisi Mavot adında biriydi ki, bir atölyede bir haftadan fazla kaldığı hiç görülmemişti; çünkü her allahın günü kendisiyle tartışmak zorunda kalan atölye sahipleri onu kovuyorlardı. Mavot, ertesi gün Ménilmontant Sokağı’ndaki barikatta öldürülecekti. Mavot'ya muavinlik eden ve çatışmalarda ölecek olan Pretot ise, ne zaman kendisine, “Amacın ne?” diye sorulsa, şu cevabı veriyordu: “ihtilal.” Bercy Sokağı köşesinde toplanan bazı işçiler, Saint-Marceau Mahallesi devrim temsilcisi olan Lemarin adında birini bekliyorlardı.

İşte bu ortam içinde, 5 Haziran günü, kâh yağmurlu kâh güneşli bir havada, General Lamarque’ın cenaze korteji, resmî askeri törenle Paris’i kat etti. Bir ihtiyat tedbiri olarak askerlerin sayısı biraz kabarık tutulmuştu. Trampetleri matem tülleriyle örtülü, tüfeklerin namluları aşağı çevrili iki tabur asker, kılıçları bellerinde on bin milli muhafız ve milli muhafız alayının topçu bataryaları tabuta eşlik etmekteydi. Cenaze arabası gençler tarafından çekiliyordu. Arabayı, hemen arkasından, defne dalları taşıyan harp malulü subaylar takip etmekteydi. Daha sayılamayacak kadar büyük, çalkantılı, garip bir kalabalık, Halkın Dostları Derneği şubelerinin üyeleri, hukuk okulu, harp okulu, her milletten mülteciler, İspanyol, İtalyan, Alman, Leh bayrakları, yatay üç renkli bayraklar, akla gelebilecek her türlü sancak, yeşil dallar sallayan çocuklar, o sırada grevde bulunan taş işçileri ve dülgerler, kâğıttan takkelerinden tanınan matbaacılar, ikişer ikişer ya da üçer üçer yürüyerek, bağırıp çağırarak, hemen hepsi sopalar, bazıları kılıçlar sallayarak, düzensiz bir şekilde, ama tek bir ruhla, kâh gürültülü ve karışık bir güruh kâh düzgün bir dizi oluşturarak geliyorlardı. Bazı gruplar, kendilerine bir reis seçmişlerdi. Pervasızca teşhir ettiği bir çift tabancayla silahlanmış olan bu adam, önünde sıraları saygıyla ikiye ayrılan diğerlerini teftiş eder gibi bir görüntü sergiliyordu. Bulvarların yan sokaklarında, ağaçların dallarında, balkonlarda, pencerelerde, damlarda erkek, kadın, çocuk başları karıncalar gibi kaynaşıyordu; gözler kaygı doluydu. Silahlı bir kalabalık geçiyor, şaşkın ve ürkek bir kalabalık bakıyordu.

Hükümet de kendi cephesinden durumu dikkatle izliyordu. Eli kılıcının kabzasında olarak izliyordu. Görülebilenler şunlardı: 15. Louis Meydanı’nda harekete hazır durumda, palaska kütükleri dolu, tüfek ve musketonlarına¹¹⁰ fişekler sürülmüş olarak dört karabinyer bölüğü, başta borazancıları olmak üzere at sırtında bekliyordu; Latin mahallesinde ve Botanik Bahçesi’nde belediye muhafızları sokak sokak mevzilenmişlerdi; Halle-aux-Vins’de bir Dragon¹¹¹ bölüğü bulunuyordu; 12. hafif süvari bölüğünün yarısı Grève Meydanı’nda, yarısı Bastille’deydi; 6. Dragon bölüğü, Célestins’de yer almıştı; Louvre Sarayı’nın avlusu topçularla doluydu. Geri kalan askeri birlikler -Paris civarındaki alaylar hariç- kışlalarında tutuluyordu. Endişe içindeki iktidar, şehir içinde yirmi dört bin, banliyöde otuz bin asker dikmişti tehditkâr kalabalığın tepesine.

Kortejde çeşitli söylentiler dolaşmaktaydı. Lejitimistlerin¹¹² tertiplerinden söz ediliyordu; Reichstadt Dükü’nden¹¹³ söz ediliyor, halkın tam onu imparatorluğa aday gördüğü bir anda, Tanrı’nın onu ölüme aday kıldığı söyleniyordu. Kimliği meçhul bir kişi, iki ustabaşının, kararlaştırılan saatte, bir silah fabrikasının kapılarını halka açacakları haberini yayıyordu etrafa. Orada bulunanlardan çoğunun açık alınlarında aşırı yorgunlukla karışık bir coşku okunuyordu. Böylesine şiddetli ama soylu bir heyecanın cazibesine kapılmış bu topluluğun içinde, şurada burada gerçek haydut şuradan, “Yağmalayalım!” diyen iğrenç ağızlar da yok değildi. Bataklıkların dibini karıştıran bazı çalkantılar vardır ki, suyun yüzüne çamur bulutları çıkarır. “İyi düzenlenmiş” kamu güvenliği yönetimlerinin hiç de yabancısı olmadıkları bir olaydır bu.

Cenaze alayı, ölü evinden hareketle, hummalı bir gerginlik içinde ağır ağır bulvarlardan geçip Bastille’e kadar geldi. Ara sıra yağmur yağıyor ama bu, kalabalığı hiç etkilemiyordu. Bu arada birçok şey oldu: tabut Vendôme sütununun çevresinden dolaştırıldı; başında şapkasıyla bir balkonda fark edilen Fitz-James Dükü’ne taşlar atıldı; bir bayraktan çekip koparılan Galya horozu çamura atıldı; Saint-Martin Kapısı’nda bir belediye çavuşu bir kılıç darbesiyle yaralandı; 12. hafif süvari bölüğünden bir subay, “Ben cumhuriyetçiyim,” diye bağırdı; çıkış yasağının kaldırılması üzerine çıkagelen Politeknik öğrencileri, “Yaşasın Politeknik! Yaşasın Cumhuriyet!” diye haykırdılar. Bu ve benzeri olaylar, konvoyun güzergâhı boyunca devam etti. Bastille’e gelindiğinde, Saint-Antoine Mahallesinden inen uzun ve ürkütücü meraklı kafileler kortejle birleşti ve böylece müthiş bir kaynaşma kalabalığı kabartmaya başladı.

Adamın birinin, bir başkasına, “Şu çenesi kızıl sakallıyı görüyorsun ya, ne zaman ateş edileceğini o bildirecek işte,” dediği duyuldu. Rivayete göre aynı kızıl sakallı, daha sonra başka bir ayaklanmada daha, Quénisset hadisesinde de aynı işi görmüştü.

Cenaze arabası Bastille’i geçti, kanalı takiben ilerleyerek küçük köprüyü aştıktan sonra Austerlitz Köprüsü önündeki meydanlığa vardı. Orada durdu. O sırada kalabalığa kuş bakışıyla bakılacak olsa, onun kuyruklu yıldıza benzediği görülürdü; başı meydanlıkta, kuyruğu Bourdon Rıhtımı üzerinde açılıp yayıldıktan sonra Bastille’i kaplayan ve bulvar boyunca ta Saint-Martin Kapısı’na uzanan bir kuyruklu yıldıza... Cenaze arabasının çevresinde bir çember oluştu. Muazzam hayhuy durulup sessizleşti. Lafayette söz aldı ve Lamarque’a veda etti. Dokunaklı ve heybetli bir andı bu, bütün başlar açılmış, bütün kalpler heyecanla çarpar olmuştu.

Birdenbire at sırtında, siyahlar giyinmiş bir adam belirdi topluluğun ortasında. Elinde bir kızıl bayrak vardı. Bazı kimseler, bunun bir mızrağın ucuna takılmış kırmızı bir külah olduğunu söylüyorlar. Lafayette başını çevirdi. Exelmans kortejden ayrıldı.

Bu kızıl bayrak bir fırtına kopardı ve kopardığı fırtınanın içinde kayboldu. Art arda gelen heybetli dalgalara benzer bir uğultu, Bourdon Bulvarı’ndan Austerlitz Köprüsü’ne kadar kalabalığı çalkalandırdı. İki tür haykırış koptu: Lamarque Panthèon’a! Lafayette Belediye Sarayı’na! Bunun üzerine, Lamarque’ın cenaze arabasını çeken gençlerin bir kısmı onu Austerlitz Köprüsü’ne, bir kısmı da Lafayette’i bir kira arabası içinde Morland Rıhtımı’na doğru çekip götürmeye başladılar.

Lafayette’in çevresini saran ve onu alkışlayan kalabalık arasında göze çarpan ve herkesin birbirine gösterdiği bir Alman vardı. Adı Ludwig Snyder olan ve daha sonra yüzü aşkın bir yaşta hayata veda edecek olan bu Alman, 1776 savaşına katılmış ve Washington’un komutasında Trenton’da, Lafayette’in komutasında da Brandywine’de savaşmıştı.

Bu sırada, nehrin sol yakasında belediye süvari gücü köprü geçişini kesmek için harekete geçmiş; sağ yakada ise Dragonlar, Célestins’den çıkarak Morland Rıhtımı boyunca yayılmaya başlamışlardı. Lafayette’i götüren halk, rıhtımın köşesinde birdenbire onları karşısında görünce, “Dragonlar,” diye bir feryat kopardı. Dragonlar, tabancalar eyer kuburluğunda, kılıçlar kında, musketonlar tüfeklikte, tehditkâr bir bekleyiş havasında, sessizce ve ağır ağır ilerliyorlardı.

Küçük köprüye iki yüz adım kala durdular. Lafayette’i taşıyan araba onlara kadar geldi. Dragonlar, saflarını açıp arabayı geçsin diye bıraktıktan sonra tekrar kapanıp onu sardılar. O esnada, Dragonlarla kalabalık birbirlerine dokunur durumdaydılar. Kadınlar korku içinde kaçışıyorlardı.

Ne oldu acaba o uğursuz dakikada? Kimse bilemez bunu. İki bulutun birbirine karıştığı karanlık bir andır bu. Bazılarının anlattığına göre, cephanelik tarafından bir hücum borusu çalındı; bazılarına göre ise, çocuğun biri Dragonun birine bir kama sapladı. Gerçek şu ki, ansızın üç el ateş edildi ve birincisi süvari bölüğü komutanı Cholet’yi, ikincisi Contrescarpe Sokağı’nda penceresini kapayan sağır bir kadını öldürdü, üçüncüsü ise bir subayın apoletini parçaladı. Bir kadın, “Çok erken başlıyorlar!” diye bağırdı. Ve birdenbire Morland Rıhtımı’nın karşı köşesinden, o vakte kadar kışlasında duran bir Dragon bölüğünün, Bassompierre Sokağı ile Bourdon Bulvarı’ndan doğru dörtnala, yalın kılıç fırlayarak önüne geleni biçmeye koyulduğu görüldü.

İşte o zaman olanlar oldu. Fırtına koptu. Taşlar yağmur gibi yağmaya, tüfekler aralıksız patlamaya başladı. Birçok kişi kendini yükseltilmiş kıyı şeridinden aşağıya atarak Seine’in bugün doldurulmuş bulunan küçük kolundan karşı kıyıya geçti. Louviers Adasındaki kullanılmaya hazır geniş bir hisara benzeyen şantiyeler, muhariplerle doldu. Kazıklar sökülüyor, tabancalar patlıyor, bir barikat şekilleniveriyordu. Geri püskürtülen gençler, cenaze arabasıyla birlikte, koşar adımlarla, Austerlitz Köprüsü’nden geçerek belediye muhafızlarına saldırdılar, karabinyerler bir koşu yardıma geldiler, Dragonlar dalkılıç hücuma geçtiler, kalabalık çil yavrusu gibi dağıldı, bir savaş hengâmesi Paris’in dört bir yanına uçarcasına yayıldı. “Silah başına!” haykırışları duyuluyor, insanlar koşuyor, düşüyor, kalkıyor, kaçıyor, direniyordu. Rüzgârın ateşi yayması gibi, öfke ayaklanmayı yayıyordu.

IV
ESKİ TOPLUMSAL KAYNAŞMALAR

Bir ayaklanmanın ilk kıpırdanışları kadar şaşkınlık uyandırıcı bir şey yoktur. Her şey her taraftan birden patlak verir. Önceden görülebilir mi bu patlama? Görülebilir. Hazırlıklı mıdır? Hayır. Nereden çıkar öyleyse? Kaldırımlardan. Nereden düşer? Gökten. İhtilal, bir yerde komplo karakteri taşır; başka bir yerde, doğaçlama bir girişimdir. Rastgele birisi, kitledeki bir eğilimi yakalayıp tam istediği yöne çevirebilir. Başlangıç, müthiş bir neşeyle karışık korkuyla doludur. Önce bir uğultu, bir bağırtı çağırtı baş gösterir, dükkânlar kapanır, satıcı tezgâhları ortadan yok olur, sonra tek tük silah sesleri duyulur; insanlar kaçışmaya başlar; arabalıkların kapılarına dipçikler çarpar, evlerin avlularında hizmetçi kadınların, “Yine patırtı kopacak!” dedikleri duyulur.

Daha çeyrek saat bile geçmemişken, Paris’in yirmi ayrı yerinde ve hemen hemen aynı anda, bakın neler oluyordu.

Sainte-Croix-de-la-Bretonnerie Sokağı’nda, sakallı, uzun saçlı yirmi kadar genç, küçük bir kahvehaneye giriyor ve az sonra ellerinde üstü siyah matem tülüyle örtülü, enine üç renkli bir bayrakla dışarı çıkıyorlardı. Başlarında silahlı üç adam vardı. Adamlardan birinin silahı bir kılıç, ötekininki bir tüfek, üçüncüsününki de bir mızraktı.

Nonnains-d’Hyères Sokağı’nda, iyi giyimli, göbekli, gür sesli, dazlak kafalı, yüksek alınlı, imlaya gelmez cinsten sert bıyıklı bir burjuva, gelip geçenlere alenen fişek dağıtıyordu.

Saint-Pierre-Montmarte Sokağı’nda birtakım çıplak kollu adamlar, siyah bir bayrağı dolaştırıp duruyorlardı. Bayrağın üzerinde beyaz harflerle Ya cumhuriyet, ya ölüm yazılıydı. Jeûneurs Sokağı’nda, Cadran Sokağı’nda, Montorgueil Sokağı’nda, Mandar Sokağı’nda, üzerinde sarı yaldızlı harflerle seksiyon kelimesi ve bir numara yazılı bayraklar sallayan gruplar görülüyordu. Bu bayraklardan biri kırmızı-mavi ve bu ikisi arasında belli belirsiz bir şerit halinde beyaz renkliydi.

Saint-Martin Bulvarı’nda, bir silah fabrikası ile üç silahçı dükkânı yağma ediliyordu; dükkânlardan birincisi Beaubourg Sokağı’nda, ikincisi Michelle-Comte Sokağı’nda; ötekisi de Temple Sokağı’ndaydı. Birkaç dakika içinde, kalabalığın binlerce eli, hemen hepsi iki atışlı olan iki yüz otuz tüfek, altmış dört kılıç, seksen üç tabanca alıp götürmüştü. Daha fazla insanın silahlanması için biri tüfeği alırsa, öteki süngüyü alıyordu.

Grève Rıhtımı’nın tam karşısında, musketlerle¹¹⁴ silahlanmış bazı gençler, ateş etmek için kadınların yalnız bulunduğu evlere de yerleşiyorlardı. İçlerinden birinin musketi tekerlekliydi. Kapıyı çalıp içeriye giriyor ve hemen fişek yapmaya koyuluyorlardı. Bu kadınlardan biri şöyle söyledi: “Fişek denen şeyin ne olduğunu bilmiyordum. Kocam söyledi ne olduğunu.”

Vieilles-Haudriettes Sokağı’nda, bir topluluk, bir antikacı dükkânına dalıp yatağanlar, Türk silahları alıyordu.

Tüfek kurşunuyla ölen bir duvarcının cesedi, Perle Sokağı’nda yerde yatıyordu.

Öte yandan, sağ yakada, sol yakada, bulvarlarda, Latin mahallesinde, Halles Mahallesi’nde soluk soluğa insanlar, işçiler, üniversite öğrencileri, seksiyon üyeleri beyannameler okuyup haykırmaktaydılar: “Silah başına!” Sokak fenerlerini kırıyor, arabaların atlarını çözüyor, kaldırım taşlarını yerinden çıkarıyor, evlerin kapılarını kırıyor, ağaçları kökünden çıkarıyor, şarap mahzenlerini karıştırıyor, fıçıları yuvarlıyor, kaldırım taşlarını, inşaat taşlarını, ev eşyalarını üst üste yığarak barikatlar kuruyorlardı.

Burjuvaları da bu işe yardıma zorluyorlardı. Kadınların yalnız bulunduğu evlere giriyor, onlardan evde olmayan kocalarının kılıcını ve tüfeğini alıyor, sonra da evin kapısına İspanya beyazı boyayla “Silahlar teslim edilmiştir” diye yazıyorlardı. Hatta bazıları, tüfek ve kılıcın teslim alınmış olduğuna dair “kendi adlarına” makbuz imzalıyor ve kadınlara, “Bunları yarın belediyeden aldırabilirsiniz,” diyorlardı. Sokaklarda tek başına kol gezen nöbetçilerin ve belediyelerine giden milli muhafız erlerinin silahlarını gasp ediyorlardı. Subayların apoletlerini söküyorlardı. Cimetière-Saint-Nicolas Sokağı’nda, sopalar ve flörelerle donanmış bir grubun kovaladığı bir milli muhafız subayı, zar zor bir eve sığınabilmiş ve oradan ancak gece bastırdıktan sonra ve kılık değiştirerek çıkabilmişti.

Saint-Jacques Mahallesi’nde, üniversite öğrencileri bir arı sürüsü gibi otellerinden çıkıp Saint-Hyacinthe Sokağı’ndan Progres Kahvesi’ne çıkıyor ya da Mathurins Sokağı’ndan Sept-Billards Kahvesi’ne iniyorlardı. Oralarda, kapıların önünde, korkuluk taşı üzerinde ayakta dikili duran bazı gençler silah dağıtıyorlardı. Transnonain Sokağı’ndaki şantiye, barikatlar kurmak amacıyla yağma ediliyordu. Yalnız bir yerde, Sainte-Avoye Sokağı ile Simonle-Franc Sokağı’nın kesiştikleri köşede, sokak sakinleri direniş göstermiş ve barikatı kendi elleriyle yıkmışlardı. Yine tek bir yerde, isyancılar geri çekilmek zorunda kalmışlar; Temple Sokağı’nda kurmaya başladıkları bir barikatı, bir milli muhafız müfrezesine ateş açtıktan sonra terk ederek Corderie Sokağı’ndan kaçmışlardı. Müfreze, barikatta bir kırmızı bayrak, bir paket fişek ve üç yüz tabanca mermisi ele geçirmişti. Milli muhafızlar bayrağı parçalayıp, parçalarını süngülerinin ucuna takmışlardı.

Şimdi burada ağır ağır ve sırayla anlattığımız bütün bu olaylar, aslında, aynı anda ve şehrin her noktasında birden büyük bir uğultu ve çalkantıyla, tıpkı bir gök gürültüsü içinde çakan bir sürü şimşek gibi olup bitmekteydi. Yalnız Halles Mahallesi’nde, bir saatten az bir süre içinde tam yirmi yedi barikat bitivermişti yerden. Merkezde, Jeanne’la yüz altı yoldaşının kalesi olan ünlü 50 numaralı ev bulunuyordu. Onun bir yanında Saint-Merry barikatı, öbür yanında Maubuée Sokağı’ndaki barikat yer alıyordu. Böylece o, üç sokağa, yani Arcis Sokağı’na, Saint-Martin Sokağı’na ve tam karşısındaki Aubry-le-Boucher Sokağı’na hakim durumdaydı. Gönye biçimindeki iki barikattan biri Montorgueil Sokağı’ndan Grande-Truanderie’ye, öteki Geoffroy-Langevin Sokağı’ndan Sainte-Avoye Sokağı’na kıvrılıyordu. Paris’in diğer yirmi mahallesindeki, Marais’deki, Sainte-Geneviève tepesindeki hadsiz hesapsız barikatları saymıyoruz. Bunların Ménilmontant Sokağı’ndaki birinde, menteşelerinden koparılmış bir arabalık kapısı göze çarpıyordu; küçük Hotel-Dieu Köprüsü’nün yanında, polis müdüriyetinden yüz adım ötedeki bir başkası, atları çözülüp yan devrilmiş bir İskoç arabasından yapılmıştı.

Ménétriers Sokağı’ndaki barikatta, kılık kıyafeti düzgün bir adam, çalışanlara para dağıtıyordu. Grenéta Sokağı’ndaki barikatın önünde bir atlı peyda oldu ve barikatın reisi gibi görünen kişiye, para tomarına benzer bir şey verdi: “Alın bunu, şarap marap gibi bazı masraflarınızı ödersiniz,” dedi. Sarışın, boyunbağsız bir genç, bir barikattan ötekine gidip parolaları bildiriyordu. Başında mavi bir polis serpuşu bulunan bir başkası da yalın kılıç dolaşarak nöbetçileri yerleştirmekteydi. İçerde, barikatların berisinde, meyhaneler ve kapıcı odaları karakol haline getirilmişti. Velhasıl, ayaklanma en ustalıklı askeri taktiklere göre hareket ediyordu. Dar, eni boyu değişken, dolambaçlı, köşesi dönemeci bol sokaklar en fazla tercih ediliyordu; özellikle de sokakları bir ormandan bile daha karmaşık bir ağ oluşturan Halles dolayları... Söylendiğine göre, Halkın Dostları Derneği, Sainte-Avoye Mahallesi’nde ihtilalin yönetimini ele almıştı. Ponceau Sokağı’nda öldürülen bir adamın üstü arandığında, Paris’in bir planı bulunmuştu.

Oysa gerçekte, toplumun havasını saran görülmedik şiddette bir pervasız coşkuydu ele alan ayaklanmanın yönetimini. İhtilal, ani bir hareketle, bir eliyle barikatları kurarken, öbür eliyle de hemen hemen bütün inzibat karakollarını teslim almıştı. Öyle ki, üç saatten kısa bir süre içinde ihtilalciler, tıpkı yanan bir barut şeridi gibi, sağ yakada cephaneliği, Kraliyet Meydanı’ndaki belediye binasını, bütün Marais’yi, Popincourt silah fabrikasını, Galiote’u, Château-d’Eau’yu, Halles yakınındaki bütün sokakları; sol yakada da Eski Muharipler Kışlası’nı, Sainte-Pelagie’yi, Maubert Meydanı’nı, Deux-Moulins Baruthanesi’ni, şehrin bütün giriş kapılarını işgal etmişlerdi. Akşam saat beşte Bastille, Lingerie, Blancs-Manteaux onların eline geçmiş bulunuyordu; ve öncüleri Victoires Meydanı’na kadar sokulmuş, Banka’yı, Petits-Pères Kışlası’nı, Büyük Postane’yi tehdit eder duruma gelmişlerdi. Paris’in üçte biri ayaklanmacıların elindeydi.

Her yerde dev çapta bir mücadele veriliyordu; askerlerin silahlarının alınmasından, evlere girilmesinden, silahçı dükkânlarının zorla işgalinden çıkan sonuç, taşlarla başlayan dövüşün tüfeklerle devam etmesi oluyordu.

Akşam saat altıya doğru Saumon Geçidi bir savaş alanına döndü. İsyan geçidin bir ucunda, asker karşı uçundaydı. Bir parmaklıktan ötekine karşılıklı ateş ediliyordu. Patlayan volkanı yakından görmeye, gezmeye giden bir gözlemci, bir hayalperest, bu kitabın yazarı, pasajın içinde kendini iki ateş arasında buluvermişti. Kurşunlardan korunmak için dükkânları birbirinden ayıran yarım sütun çıkıntılarından başka sığınacak yeri yoktu. Yarım saate yakın bir süre bu nazik durumda kaldı.

Bu arada çağrılar yapılıyor, milli muhafızlar alelacele üniformalarını giyip silahlarını kuşanıyorlar, alaylar kışlalarından çıkıyorlardı. Ancre Pasajı’nın tam karşısında, bir trampetçi hançerleniyordu. Bir başkası Cygne Sokağı’nda, otuz kadar genç tarafından sarılıyor ve bunlar onun trampetini patlatıp kılıcını alıyorlardı. Yine bir başkası ise, Grenier-Saint-Lazare Sokağı’nda öldürülüyordu. Michelle-Comte Sokağı’nda, üç subay birbiri ardınca vurulup ölüyordu. Lombards Sokağı’nda, yaralanan birçok belediye muhafızı geri çekiliyordu.

Cour Batave önünde bir milli muhafız müfrezesi, üzerinde Cumhuriyet Devrimi No: 127 yazılı bir kızıl bayrak bulmuştu. Gerçekten bir devrim miydi bu acaba?

İhtilal, Paris’in merkezini içinden çıkılmaz, dolambaçlı, devasa bir kale haline getirmişti.

Odak noktası orasıydı, asıl sorun da şüphesiz orada bulunuyordu. Gerisi, ufak tefek çatışmalardan ibaretti. Nihai sonucun orada alınacağının kanıtı şuydu ki, henüz savaşılmıyordu orada.

Bazı alaylarda askerler kararsız durumdaydılar. Bu da krizin korkunç karanlığına karanlık katıyordu. Bu askerler, 1830 Temmuzu’nda 53. alayın tarafsızlığını ilan edişini, halkın nasıl sevinç çığlıkları ve coşkun alkışlarla karşıladığını hatırlamaktaydılar. Büyük savaşların sınavından geçmiş gözü pek iki adam, Mareşal Lobau ve onun emrindeki General Bugeaud harekâtı kumanda etmekteydiler. Milli muhafız bölükleriyle çevrelenmiş, savaş hattı taburlarından oluşan heybetli devriye kolları, başlarında çapraz şeridi bir polis komiseri olduğu halde, ihtilalcilerin elindeki sokakları keşfe gidiyorlardı. Buna karşılık, ihtilalciler de yolların kavşak noktalarına nöbetçileri yerleştirmekte, hiç çekinmeden barikatların dışına devriye kolları göndermekteydiler. İki taraf da birbirini gözlüyordu. Hükümet, elinde bir ordu olduğu halde, tereddüt içindeydi. Gece olmak üzereydi ve Saint-Merry’nin tehlike çanları duyulmaya başlamıştı. Zamanın harbiye nazırı, Austerlitz’i görmüş Mareşal Soult, duruma kaygılı gözlerle bakıyordu.

Düzenli manevralara alışmış ve elinde taktikten, bu savaş pusulasından başka başvurulabilecek bir çare, bir rehber bulunmayan bu yaşlı deniz kurtları, adına halkın öfkesi denen bu köpürmüş muazzam dalga karşısında ne yapacaklarını hepten şaşırmış haldeydiler. Devrimlerin rüzgârını dilediğince kullanamazsın.

Banliyödeki milli muhafız kuvvetleri aceleyle ve düzensiz bir şekilde yardıma koşuyorlardı. 12. hafif piyade alayının bir taburu, Saint-Denis’den koşar adım geliyordu. 14. savaş hattı alayı, Courbevoie’dan yola çıkmıştı. Askeri okulun bataryaları Carrousel’de mevzilenmişlerdi; Vincennes’den aşağı toplar iniyordu.

Tuileries’de ıssızlık vardı. Louis-Philippe, tamamen sakindi.

V
PARİS'İN ORİJİNAL YANI

İki yıldan beri Paris epeyce ayaklanma görmüştü. Ayaklanan mahalleler dışında Paris’in çehresi genelde o kadar sakindir ki, hiçbir şey bir ayaklanma sırasında böylesine garip bir sükûnet içinde olamaz. Her şeye çarçabuk alışır Paris -alt tarafı bir ayaklanmadır işte- ve onun yapacak o kadar işi vardır ki, bu kadarcık bir şey için istifini bozmaz. Ancak böyle devasa kentlerde rastlanır bu tür görüntülere. Ancak böyle uçsuz bucaksız alanlar, aynı zamanda hem bir iç savaşa hem de akıl almaz gariplikte bir sükûnete yer verebilir içinde. Genellikle ayaklanma başladığında; uyaran, çağıran, toplayan trampet ve boru sesleri duyulduğunda, dükkâncı, “Saint-Martin Sokağı’nda kavga patırtı çıktı galiba,” demekle yetinir. Ya da, “Saint-Antoine Mahallesi’nde bu galiba,” der. Ve çoğu zaman kayıtsızca ekler: “Oralarda bir yerde olsa gerek.”

Daha sonra, musket atışlarının kulakları patlatan ölümcül gürültüsü ve yaylım ateş sesleri fark edilmeye başlayınca dükkâncı, “Vay canına! Demek işler kızışıyor,” der. “Hem de iyiden iyiye kızışıyor.”

Ve hemen arkasından, eğer ayaklanma yaklaşmakta ve yayılmakta ise dükkânını alelacele kapatarak, çarçabuk üniformasını sırtına geçirir. Yani mallarını emniyete alıp kendini tehlikeye atar.

Herhangi bir yol kavşağında, bir pasajda, bir çıkmazda insanlar birbirlerine karşılıklı kurşun sıkarlar, barikatlar alınır, kaybedilir, tekrar alınır; kan akar, mermi parçaları evlerin cephesini kalbura çevirir, kurşunlar insanları yalaklarında öldürür, cesetler yolları kapatır ve bunlar olurken, birkaç sokak ötede, kahvelerde birbirine çarpan bilardo toplarının sesleri işitilir.

Tiyatrolar kapılarını açarlar, vodviller oynanır; meraklılar, savaş alanına dönmüş sokakların iki adım ötesinde konuşur, gülüşürler. Yollarda kira arabaları dolaşır; yolcular şehirde akşam yemeği yemeye giderler. Hatta bazen, içinde dövüşülen mahallelere gittikleri bile olur.

1831’de, bir düğün alayına yol vermek için bir ateş teatisine ara verilmişti.

12 Mayıs 1839 ayaklanmasında, Saint-Martin Sokağı’nda, ufak tefek sakat bir ihtiyar adam, içinde üç renkli birer bezle örtülü ve ne idüğü belirsiz bir sıvıyla dolu sürahiler bulunan iki kollu bir arabayı çekerek, barikattan askeri birliğe, askerî birlikten barikata gide gele, tam bir tarafsızlık içinde -yani bir hükümete, bir anarşiye- bardak bardak meyankökü şerbeti sunuyordu.

Bundan daha şaşılası bir şey olamaz; ama Paris ayaklanmalarının kendine özgü karakteri de budur. Başka hiçbir başkentte böyle bir şeye rastlanmaz. Bunun olabilmesi için gerekli iki şey vardır: Paris’in büyüklüğü ve neşesi. Napolyon’un ve Voltaire’in şehrinde olur bu ancak.

Ne var ki bu kez, yani 5 Haziran 1832 silahlı kapışmasında büyük şehir, güçlü -belki kendinden de güçlü- bir şeyin varlığını hissetti ve korktu.

Her tarafta, en uzak, en alakasız mahallelerde bile kapıların, pencerelerin, panjurların güpegündüz kapatıldığı görüldü. Yürekliler silahlandı, yüreksizler saklandı. Kaygısız ve iş güç sahibi yolcu, yollarda görünmez oldu. Birçok sokak, sanki saat sabahın dördüymüşçesine boşalıp ıssızlaştı.

Endişe verici ayrıntılar fısıldanıyordu kulaklara, uğursuz haberler yayılıyordu: Banka onların eline geçmişti. Sadece Saint-Merry Manastırında altı yüz kişiydiler, kilisede siperlerin ve mazgalların gerisinde mevzilenmişlerdi. O cephe hattı hiç güvenli değildi. Armand Carrel, Mareşal Clauzel’i görmeye gitmiş ve mareşal ona, “Önce bir alay kurunuz,” demişti. Lafayette hastaydı, ama öyle olduğu halde, “Ben sizinle beraberim. Bir iskemlelik yer bulunan her yere arkanızdan gelirim,” demişti onlara. Tetikte olmak gerekiyordu, geceleyin bazı kimseler, Paris’in ıssız köşelerindeki insansız evleri soyabilirlerdi (bu noktada polisin, hükümetle içli dışlı olan bu Anne Radcliffe’in¹¹⁵ hayal gücü kendini belli ediyordu). Aubry-le-Boucher Sokağı’na bir topçu bataryası yerleştirilmişti; Lobau ve Bugeaud, birlikte hareket etme kararı almışlardı ve gece yarısı ya da en geç gün doğarken, birincisi Bastille’den, ikincisi Saint-Martin Kapısı’ndan, üçüncüsü Greve’den, dördüncüsü de Halles’den gelen dört kol, hep birden, ayaklanmanın merkez üssü üzerine yürüyecekti; belki de askeri birlikler Paris’i boşaltıp Champ de Mars’a çekileceklerdi. Velhasıl olacakları kimse bilmiyordu, ama bu kez işlerin çok ciddi olduğu muhakkaktı.

Mareşal Soult’un tereddütlü davranışı da kaygılı düşüncelere yol açıyordu. Mareşal niçin hemen hücuma geçmiyordu? Durumun onu derin derin düşünmeye sevk ettiği muhakkaktı. Yaşlı aslan, bu karanlığın içinden meçhul bir canavarın kokusunu almışa benziyordu.

Akşam oldu, tiyatrolar kapılarını açmadılar; devriye kolları öfkeli bir tavırla dolaşıyorlardı; gelip geçenlerin üstü başı aranıyor, şüpheliler tutuklanıyordu. Saat dokuz olduğunda, tutukluların sayısı sekiz yüzü aşmıştı. Polis müdüriyeti tıklım tıklım doluydu, Conciergerie Hapishanesi, Force Hapishanesi tıklım tıklım doluydu.

Hele Conciergerie görülmeye değerdi. Onun Paris Caddesi adı verilen uzun mahzeninde yerlere atılmış saman demeti yığınları üzerinde bir sürü tutuklu serilmiş yatıyor ve Lyon kahramanı Lagrange, cengaverce bir tavırla onlara nutuk çekiyordu. Bütün bu insanların altında hareket edip duran bütün bu saman kitlesi, sağanak halinde yağan yağmur sesine benzer bir ses çıkarıyordu.

Başka hapishanelerde ise, tutuklular avlularda, açık havada, üst üste yatmaktaydılar.

Her yanı korkulu bir bekleyiş havası, bir titreme sarmıştı. Paris’in alışık olmadığı bir şeydi bu.

Evlerde de barikatlar kuruluyordu. Kadınlar, analar endişe içindeydiler. Yalnız şu sözler duyuluyordu: “Aman Tanrım! Hâlâ eve dönmedi!” Uzaklardan, nadiren bazı araba sesleri gelir gibi oluyordu.

Kapı eşiklerinde, uğultulara, bağırışlara, gürültülere, patırtılara, boğuk ve ne olduğu belirsiz seslere kulak kabartılıyor, duyulan bazı şeyler için, “Bunlar süvariler,” veya “Dört nala giden mühimmat arabaları,” deniliyordu. Borazan, trampet, tüfek sesleri ve hepsinin üstünde de Saint-Merry’nin tehlike çanları duyuluyordu.

İlk top sesi bekleniyordu. Sokak köşelerinden birtakım adamlar fırlamakta ve “Evlerinize girin!” diye bağırdıktan sonra yok olmaktaydılar. Ve kapılar telaşla kapatılıp sürgülenmekteydi. İnsanlar birbirlerine, “Ne olacak bu işin sonu?” diye soruyorlardı. Gece giderek bastırıyor ve Paris, sanki her an biraz daha hazin bir şekilde, ayaklanmanın muazzam parıltısının rengine bürünüyordu.

ONBİRİNCİ KİTAP

Kasırga ile Atomun Kardeşliği

I
GAVROCHE'UN ŞİİRİNİN KAYNAKLARI HAKKINDA
BAZI AÇIKLAMALAR VE BİR AKADEMİ ÜYESİNİN
BU ŞİİR ÜZERİNDEKİ ETKİSİ

Halkla askeri birliğin cephanelik önünde karşılaşmalarının şokundan doğan ihtilal, o an, cenaze arabasını takip eden kalabalıkta önden arkaya doğru bir harekete yol açtı ve kalabalığın bu hareketi, bütün bulvarlar boyunca yayılarak, deyim yerindeyse, olanca ağırlığıyla konvoyun başına bindi. Korkunç bir geri tepme oldu bu. Hummalı kalabalık sarsıldı, sıralar bozuldu, herkes koşmaya, kaçmaya, kurtuluş aramaya koyuldu; kimileri hücum naraları atıyor, kimileriyse yüzlerinde kaçışın soluk rengini taşıyordu. Bulvarları kaplayan büyük nehir göz açıp kapayıncaya kadar bölündü, sağa sola taştı, bir bendin açılan kapağından alabildiğince boşanan su gibi, sel olup iki yüz sokağa birden yayıldı.

O sırada, elinde Belleville tepelerinden kopardığı çiçek açmış bir sarı salkım dalıyla Ménilmontant Sokağı’ndan aşağıya doğru inen hırpani kılıklı bir çocuk, bir hırdavatçı kadının dükkânı önündeki tezgâhın üzerinde eski bir eyer kuburluğu tabancası gördü ve çiçekli dalını kaldırımın üzerine fırlatarak seslendi:

- Şey ana, senin şu zımbırtıyı ödünç olarak alıyorum.

Ve tabancayı kaptığı gibi tabana kuvvet kaçtı.

İki dakika sonra, Amelot Sokağı ile Basse Sokağı’ndan korku içinde kaçmakta olan bir güruh burjuva, tabancasını havada sallayıp şarkı söyleyerek giden çocuğa rastladılar. Şarkı şöyleydi:

Gece göremezsin hiçbir şeyi,

Gündüz görünür her şey çok iyi,

Şaşar bir haber duysa uydurma

Ne halt edeceğim burjuva,

Yürekli olmak gerek yürekli

Kıçı yuvarlak, şapkası sivri!

Savaşa giden Küçük Gavroche’tu bu.

Gavroche, bulvara çıktığı zaman, tabancanın horozunun olmadığını fark etti.

Onun, yürüyüşüne tempo vermek için terennüm ettiği bu kıta ve sırası geldikçe söylemekten hoşlandığı bütün başka şarkılar kimindi acaba bilmiyoruz. Kim bilir? Belki de kendisinindi. Gavroche halk ağzında yaygın olarak mırıldanılan bütün şarkıları bilirdi zaten ve de onlara kendi şakıma tarzını katmaktan geri kalmazdı. Muzip bir bacaksız olduğundan doğanın sesleriyle Paris’in seslerinden bir potpuri yapıyordu. Kuşların repertuarıyla atölyelerin repertuarını birbiriyle kaynaştırıyordu. Bazı ressam çömezlerini tanırdı; kendi soyuna yakın bir soydu bu. Galiba üç ay kadar bir matbaacının yanında çıraklık yapmıştı. Bir gün Kırklar’dan¹¹⁶ Mösyö Baour-Lormian’ın bir işini görmüştü. Gavroche, edebiyatçı bir sokak çocuğuydu.

Öte yandan Gavroche, iki yavrucağı filinde konuk ettiği o berbat yağmurlu gecede, kendi öz kardeşleri için tanrısal takdirin ona yardımda bulunduğundan habersizdi. Akşam kardeşleri, sabah babası: İşte bu iki şey arasında geçmişti gecesi. Şafak sökerken Ballet Sokağı’ndan ayrılıp alelacele file dönmüş, iki küçük çocuğu ustalıkla dışarı çıkarmış, bulup buluşturduğu bir kahvaltılığı onlarla paylaşmış ve onları, kendisini de bağrında besleyip büyütmüş sayılabilecek olan iyi yürekli anaya, yani sokağa emanet ederek çekip gitmişti. Ayrılırken, akşam için onlara aynı yerde randevu vermiş ve şu sözlerle veda etmişti: “Şimdi ben kirişi kırıyorum, yani cızlamı çekiyorum ya da sarayda denildiği gibi, sıvışıyorum. Minkoşlar, eğer babanızı, annenizi bulamazsanız, akşama yine buraya gelin. Karnınızı doyurur, yatırırım sizi.” Ama iki çocuk randevuya gelmediler. Belki zabıta memurunun biri onları derdest edip nezarethaneye koymuş, belki bir ip cambazı alıp götürmüş ya da -daha basiti- Paris’in o içinden çıkılmaz muazzam labirentinde kaybolup gitmişlerdi. Çağdaş toplum dünyasının alt tabakaları, izi böyle kaybolmuş insanlarla doludur. Gavroche bir daha görmemişti onları. On-on iki hafta geçmişti o gecenin üstünden. Bu arada Gavroche, birçok defa, başını kaşıyarak kendi kendine, “Hay kör şeytan! Nerede olabilir şu benim çocuklar?” demişti.

O sırada Gavroche, elinde tabancasıyla, Pont-aux-Choux Sokağı’na gelmişti. Sokakta biri dışında hiçbir açık dükkân bulunmadığını gördü. İşin garibi, açık olan da bir pastacı dükkânıydı. Meçhule dalmadan önce bir elmalı pasta yemek için Tanrı lütfü bir rastlantıydı bu. Gavroche durdu, iki yanını yokladı, kesesini karıştırdı, ceplerini ters yüz etti, hiçbir şey yoktu, tek bir metelik bile. O zaman bağırmaya başladı: İmdat!

Acı şeydir, pastaların şahını yeme fırsatını kaçırmak.

Yine de devam etti yoluna Gavroche.

İki dakika sonra Saint-Louis Sokağı’ndaydı. Parc-Royal Sokağı’ndan geçerken, az önce elmalı pastayı elde edememenin acısını telafi etmek ihtiyacını duydu ve güpegündüz, payansız bir şehevi zevkle tiyatro afişlerini parçaladı.

Biraz ileriden mülk sahibi kişilere benzettiği bir grubun geçmekte olduğunu gördü. Omuz silkip şu ağız dolusu felsefi safrayı önüne doğru rastgele tükürdü:

- Şu rantiyeler amma da besili şeyler ha! Durmadan tıkınırlar. Paralarını ne yaptıklarını sorsan, ne diyeceklerini bilemezler. Ne yapacaklar, yerler! Mideleri ne kadar alırsa o kadar yerler.

II
GAVROCHE YÜRÜYOR

Horozsuz bir tabancayı kabzasından kavrayıp sokak ortasında havada sallamak, halk nazarında öyle anlamlı bir iştir ki, Gavroche, yüreğindeki coşkunun her adımda biraz daha arttığını hissediyordu.

- İşler yolunda. Sol bacağım çok ağrıyor, romatizmam azdı, ama yine de mutluyum ben, yurttaşlar. Sıkı dursun burjuvalar, bozguncu mısralar hapşıracağım suratlarına. Polis hafiyelerine gelince, ne midir onlar? Köpektirler, köpek. Hem de pek horozlanan cinsten. Ama olsun, ben yine de bu horozlardan birinin tabancamda bulunmasını isterdim doğrusu. Bulvardan geliyorum dostlarım, işler kızışıyor, ufaktan kaynamaya başladı bile, hafif ateşte fıkırdamakta. Tencerenin köpüğünü alma vaktidir. Arş, yiğitler ileri! Pis kanlar sulasın toprakları! Hayatımı vatana bağışlıyorum, bir daha görmeyeceğim sevgilimi, t-i-ti, bitti, evet Titi! Ama fark etmez, yaşasın sevinç! Vuruşalım, canına yandığım! Yeter artık zorbalık, bıktım be bıktım.

Tam o sırada yoldan geçmekte olan bir mızraklı milli muhafızın atı tökezleyip kapaklandı. Gavroche, hemen tabancasını yere bırakıp adamı kaldırdı ve arkadan atın kaldırılmasına yardım etti. Sonra da tabancasını yerden alıp yeniden yola koyuldu.

Thorigny Sokağı’nda ortalık sessiz ve sakindi. Marais’ye özgü bu vurdumduymazlık, çevreyi saran muazzam hayhuyla çelişki oluşturuyordu. Bir kapının önünde dört ahbap kadın çene çalıyorlardı. İskoçya’nın büyücü kadın üçlüleri olduğu gibi, Paris’in de çalçene kadın dörtlüleri vardır; ve Armuyr koruluğunda Macbeth’in yüzüne haykırılan o uğursuz “kral olacaksın” kehaneti, Baudoyer yol kavşağında aynı uğursuzlukla Napolyon’un yüzüne de haykırılabilirdi. Aşağı yukarı aynı cıyaklama olurdu bu.

Thorigny Sokağı ahbap çavuşlarının, kendi işlerinden gayrisi umurlarında değildi. Üç kapıcı kadınla, küfesi ve kancasıyla bir paçavracı kadından oluşuyordu bu dörtlü.

Dördü birden, ayakta, ihtiyarlığın düşkünlük, çökkünlük, haraplık ve üzgünlük denen dört köşesinde duruyor gibiydiler.

Paçavracı alçakgönüllü bir kadındı. Odsuz ocaksız yaşanan bu dünyada, paçavracı saygıyla selamlar, kapıcı gururla korur. Bunun böyle olmasının nedeni, kapıcıların kaldırım kenarında oluşturdukları yığının bol ya da kıt verimli olmasıdır. Onların keyfine kalmıştır bu. Süpürge iyiliksever olabilir.

Kadirşinas küfeli bir kadındı paçavracı; gülümseyip duruyordu üç kapıcı kadına, ama ne gülümseyişle! Aşağıdaki gibi şeylerdi aralarında konuştukları:

- Ya, demek senin kedi hâlâ yaramazlık edip duruyor?

- Yok canım, sen de bilirsin ki, kediler tabiatları gereği köpeklere düşmandırlar. Şikâyetçi olan köpekler.

- Ve de insanlar.

- Ama kedilerin piresi insanlara geçmez.

- Mesele o değil, köpekler tehlikelidirler. Hatırlıyorum da, bir sene köpekler o kadar çoğalmıştı ki, gazeteler yazmak zorunda kalmışlardı. Tuileries’de koca koca koyunların, Roma Kralı’nın küçük arabasını çektikleri yıldı o. Roma Kralı’nı hatırlıyor musunuz?

- Ben Bordeaux Dükü’nü daha çok severdim.

- Ben, 17. Louis’yi tanıdım. En çok onu severim ben.

- Et çok pahalandı Mam¹¹⁷ Patagon!

- Sus, sus! Kasaplar bir felaket, korkunç felaket. Kemikleri sokuşturup duruyorlar.

Burada, paçavracı kadın söze karıştı:

- Hanımcıklarım, ticaret durgun. Çöp yığınlarında iş yok. İnsanlar hiçbir şey atmaz oldular, her şeyi yiyorlar.

- Senden daha yoksulları da var Vargouleme Kadın.

- Bak, bu doğru, diye cevap verdi hürmetle paçavracı. Hiç olmazsa benim bir mesleğim var.

Bir sessizlik oldu. Sonra, paçavracı kadın insanın tabiatında bulunan gösteriş hevesine kapılarak ekledi:

- Sabahleyin eve döner dönmez küfemi ayıklar, bir eleme yaparım. Böylece odamın içinde öbekler oluşur. Bez parçalarını bir sepete, meyve, sebze artıklarını bir leğene, çamaşırlarımı dolabıma, yünlüleri konsoluma, kâğıt eskilerini penceremin köşesine, yenebilecek şeyleri yemek çanağıma, cam parçalarını ocağın içine, eski pabuçları kapının arkasına, kemikleri de karyolamın altına koyarım.

Geride durmuş, konuşulanları dinleyen Gavroche:

- Hey, kocakarılar, diye seslendi, politikadan söz edecek haliniz mi var sizin?

- İşte sana bir hergele daha!

- Ne var o kopasıca elinde bunun? Bir tabanca mı?

- Şu sefil yumurcağa bakın hele!

- Dirlik düzenliği bozmadan içleri rahat etmez bunların.

Gavroche küçümseyici bir tavırla, misilleme olarak, başparmağını burnunun ucuna dayayıp karışını açarak onlara nanik yapmakla yetindi.

Paçavracı kadın:

- Baldırı çıplak rezil! diye bağırdı.

Kendisine Mam Patagon diye hitap edilen kadın, terbiyesizce bulduğu bu davranış karşısında iki elini öfkeyle birbirine vurdu:

- Felaketler dolaşıyor başımızda, hiç şüpheniz olmasın. Bitişikte oturan şu keçi sakallı serseri var ya, her sabah onu kolunda pembe boneli bir tazeyle geçerken görürdüm. Bu sabah gördüğümde kolunda bir tüfek vardı. Mam Bacheux’nün dediğine göre, geçen hafta bir devrim olmuş şeyde... şeyde... şeyde... Danası olan yer canım! Hah! Pontoise’da. Sonra da, görüyorsunuz işte, şu iğrenç serseri elinde tabancayla ortalıkta dolaşıyor! Söylendiğine göre, Célestines ağzına kadar topla doluymuş. Elâlemi huzursuz edecek şeyler icat etmekten başka bir şey bilmeyen bu haytalara karşı hükümet ne yapsın! Tam da geçirdiğimiz bunca felaketten sonra biraz huzur bulmaya başladığımız sırada. Ah yarabbi! O zavallı kraliçeyi, idamlıkları taşıyan arabanın içinde giderken görmüştüm. Şimdi bu olup bitenler yüzünden tütün büsbütün pahalanacaktır. Alçaklık bu! Haydut herif, hiç şüphen olmasın, giyotinde kafan kesilirken seyretmeye geleceğim seni.

- Burnunu çekip duruyorsun kocakarı, sil hadi suratındaki o çıkıntıyı, dedi Gavroche.

Ve çekip gitti.

Paveé Sokağı’na vardığında, paçavracı kadını hatırladı ve kendi kendine:

- Devrimcilere sövmekle hata ediyorsun kaldırım anası, dedi. Bu tabanca senin menfaatine. Küfende daha çok yenebilir şey bulmana yarar o.

Birden arkasında bir ses işitti. Kapıcı kadın Patagon onu takip etmiş, uzaktan yumruğunu sallayıp bağırıyordu:

- Piçin tekisin sen, piçin teki!

- Bu hiç mi hiç umurumda değil, dedi Gavroche.

Az sonra, Lamoignon malikânesinin önünden geçiyordu. Orada şu çağrıyı haykırdı:

- Savaş yolunda ileri!

Ve o an, içine bir hüzün çöktü. Sitemkâr bir bakışla tabancasına baktı. Onu inadından vazgeçirmeye çalışıyormuş gibi:

- Ben gidiyorum ama sen gitmiyorsun ki, dedi.

Bir horoz bir başkasını unutturabilir. Nereden çıktıysa, tüyleri yer yer dökülmüş sıska bir horoz geçecek oldu yanından. Gavroche’un merhamet daman kabardı:

- Vah zavallı ö-örö-öööcüğüm benim, dedi, hangi rüzgârlar esti de tüylerin böyle uçup gitti senin?

Sonra, Orme-Saint-Gervais’ye doğru yürüdü gitti.

III
BİR BERBERİN HAKLI ÖFKESİ

Gavroche’un, filinin şefkatli karnında konuk etmiş olduğu iki yavrucağızı dükkânından kovmuş olan saygıdeğer berber, o sırada dükkânında, imparatorluk döneminde hizmet görmüş lejyon donör nişanlı yaşlı bir askeri tıraş etmekle meşguldü. Sohbet ediliyordu. Berber, pek tabii olarak, emekli askere önce ayaklanmadan, sonra General Lamarque’tan bahsetmiş, daha sonra da söz Lamarque’tan İmparator’a geçmişti. Böylece, bir berber-emekli asker konuşmasıdır gidiyordu. Prudhomme orada olsa, bu konuşmayı bir güzel süsleyip püsler, sonra da buna Ustura ile Kılıcın Diyalogu adını verirdi.

- Mösyö, diyordu berber, İmparator ata nasıl binerdi?

- Kötü. Düşmesini bilmezdi. Onun için de hiç düşmezdi attan.

- Güzel atları var mıydı? Öyle olması gerekir, değil mi ya?

- Bana nişan taktığı gün, atına alıcı gözüyle şöyle bir bakmıştım. Bembeyaz bir koşu kısrağıydı. Birbirinden epeyce ayrık kulakları, uzun bir beli, alnında siyah bir beneği olan narin bir başı, upuzun bir boynu, pek güçlü diz eklemleri, geniş kaburgaları, eğik omuzları, kuvvetli bir sağrısı vardı. Yerden yüksekliği on beş karıştan biraz fazlaydı.

- Güzel hayvanmış, dedi berber.

- Majestelerinin hayvanı öyleydi.

Berber, bu sözden sonra biraz suskun kalmanın yerinde olacağını düşündü ve öyle yaptıktan sonra yeniden konuştu:

- İmparator sadece bir kez yaralanmıştı, değil mi efendim?

Yaşlı asker, olaya tanık olmuş bir insanın sakin ve mağrur edasıyla cevap verdi:

- Topuğundan. Ratisbonne’da. Onu hiç o günkü kadar güzel giyimli görmemiştim. Bir mücevher gibi pırıl pırıl, tertemizdi.

- Ya siz, uzun süre orduda hizmet görmüş bir kişi olarak siz, mösyö? Siz de birçok kez yaralanmışsınızdır herhalde?

- Ben mi? dedi yaşlı asker. Peh! Pek fazla sayılmaz. Ben, Marengo’da enseme iki kılıç darbesi, Austerlitz’de sağ koluma iki kurşun, Iena’da sol kalçama yine bir kurşun, Friedland’da bir süngü -tam şurama- Moskova’da orama burama sekiz mızrak yedim, Lutzen’de bir obüs parçası parmaklarımdan birini ezdi. Ha! Sonra Waterloo’da bir biskayen kurşunu, beni baldırımdan vurdu. Hepsi bu kadar işte.

Berber, sesine dokunaklı bir eda vererek:

- Ne güzel şey yarabbi, savaş meydanında ölmek, diye bağırdı. Ben, şerefim üzerine yemin ederim ki, hasta olup yorgan döşek yatarak, kaynatılmış ot sularıyla, hardal yakılarıyla, şırıngalarla, ilaçlarla, yavaş yavaş, her gün biraz daha eriyerek gebermektense, karnıma bir top güllesi yemeyi tercih ederim!

Asker:

- Kestirmeden gitmeyi yeğ tutuyorsunuz, dedi.

Sözünü daha yeni bitirmişti ki, dükkân müthiş bir gürültüyle sarsıldı. Cephe camlarından biri ani bir darbeyle parça parça olup yere inmişti.

Berberin beti benzi uçtu.

- Aman Tanrım, onlardan biri bu!

- Hangi onlardan?

- Top güllelerinden.

- İşte burada, dedi asker.

Ve yerde yuvarlanan bir şeyi eğilip aldı. Bir taş parçasıydı bu.

Berber kırılan cama koştu ve Saint-Jean Çarşısı’na doğru tabana kuvvet kaçan Gavroche’u gördü. İki küçük çocuğun hasreti kalbinden hiç çıkmayan Gavroche, berberin dükkânı önünden geçerken ona bir merhaba demekten kendini alamamış ve camına bir taş fırlatmıştı.

Rengi beyazdan mora dönen berber:

- Görüyorsunuz işte! diye ulurcasına haykırdı. Sırf kötülük olsun diye kötülük yapıyor! Kim ne yaptı ki şimdi bu velede?

IV
ÇOCUK, İHTİYARI GÖRÜNCE ŞAŞIRIYOR

O sırada Gavroche, kolluk gücü çoktan silahsızlandırılmış olan Saint-Jean Çarşısı’na varmış ve Enjolras, Courfeyrac, Combeferre ve Feuilly tarafından yönetilen bir gruba “iltihak etmiş” bulunuyordu. Fazlasıyla silahlanmış durumdaydılar. Bahorel ve Jean Prouvaire de gelip onlara katılınca grup daha da büyümüş oldu. Enjolras’ın bir av çiftesi, Combeferre’in üzerinde alay numarası bulunan bir milli muhafız tüfeği ve belinde düğmeleri çözük redingotunun altından görünen iki tabancası, Jean Prouvaire’in eski bir süvari musketonu, Bahorel’in bir karabinası vardı; Courfeyrac, kınından çıkarılmış bir baston kılıcını havada sallıyordu. Feuilly, çıplak bir yatağanı kabzasından kavramış en önde yürüyor ve “Yaşasın Polonya!” diye bağırıyordu.

Morland Rıhtımı’ndan geliyorlardı. Boyunbağsız, şapkasız, nefes nefese ve yağmurdan ıslanmış haldeydiler; gözlerinde şimşekler çakıyordu. Gavroche, sakince yanaştı onlara.

- Nereye gidiyoruz?

- Gel, dedi Courfeyrac.

Feuilly’nin arkasında Bahorel yürüyor, daha doğrusu sıçrıyordu; ayaklanma deryasında balık gibiydi. Kıpkırmızı bir yeleği, her şeyi kırıp geçiren sözleri vardı. Kırmızı yeleği yoldan geçen bir adamı çileden çıkardı. Adam, kendinden geçmişçesine haykırdı:

- İşte kızıllar!

- Kızıllar, kızıllar, diye karşılık verdi Bahorel. Ne saçma korkun var senin, burjuva. Halbuki ben bir gelincik görünce hiç de titremeye başlamam, küçük kırmızı başlık hiç korkutmaz beni. Burjuva efendi, beni dinle de, gel şu kızıl korkusunu boynuzlu hayvanlara bırakalım.

Bir ara, bir duvar köşesine yapıştırılmış dünyanın en barışçı ilanına gözü takıldı. Bir yumurta yeme izniydi bu, Paris Başpiskoposu tarafından cemaatine hitaben yazılmış bir Karem¹¹⁸ buyrultusu.

Bahorel haykırdı:

- Cemaat, yani kaz sürüsünün kibarcası.

Ve buyrultuyu duvardan koparıp attı. Bu davranış, Gavroche’un kalbini fethetti ve o andan itibaren Gavroche, Bahorel’i incelemeye koyuldu.

Enjolras:

- Yanlışın var Bahorel, diye ikazda bulundu. Boş ver sen bu buyrultuyu, işimiz onunla değil, öfkeni nafile yere harcıyorsun. Birikimini sakla.

Bahorel hemen cevabı yapıştırdı:

- Herkesin tarzı bir olmaz. Bu piskoposun yazısı tepemi attırdı. Ben, yumurtalarımı kimseden izin almadan yemek isterim. Senin tarzın, yakıcı soğukkanlılık, ben eğleniyorum. Hem sonra bir şey harcadığım falan yok, hız alıyorum ben; ve eğer bir buyrultuyu yırttımsa, Hercle! İştahımı açmak için yırttım.

Bu Hercle sözü, Gavroche’un dikkatini çekti. Bilgi edinmekten yana hiç fırsat kaçırmazdı ve de üstelik bu afiş yırtıcısı onda saygı uyandırıyordu. Bahorel’e sordu:

- Ne demek oluyor Hercle?

Bahorel:

- Latince lanet olsun demek, diye cevap verdi.

O sırada Bahorel bir pencereden onların geçişini seyreden siyah sakallı, solgun bir delikanlıyı görüp tanıdı. Muhtemelen ABC Dostları’ndan biriydi bu. Delikanlıya seslendi:

- Çabuk fişekleri yetiştir! Para bellum.¹¹⁹

Gavroche, kendi kendine:

- Bel homme!¹²⁰ Doğru, dedi. Latinceyi anlıyordu artık.

Kaynaşıp duran gürültülü bir kafile onları izlemekteydi. Sopalar ve süpürgelerle donanmış, hatta bazıları Combeferre gibi pantolonlarının beline sokulu tabancalar taşıyan üniversite öğrencilerinden, sanatçılardan, Cougourde d’Aix’e mensup gençlerden, işçilerden gemicilerden oluşan bir kafileydi bu.

Bir de yaşlı, çok yaşlı görünen bir adam vardı bu güruhla birlikte yürüyen.

Silahı filan yoktu bu adamın. Düşünceli bir hali vardı, ama yine de başkalarından geri kalmamak için acele ediyordu.

Gavroche adamı fark etti:

- Kim bu adam? diye sordu Courfeyrac’a.

- Bir ihtiyar işte.

Bu ihtiyar, Mösyö Mabeuf idi.

V
İHTİYAR ADAM

Bu arada neler olmuştu anlatalım. Dragonlar saldırıya geçtikleri zaman, Enjolras ve dostları Bourdon Bulvarı’nda zahire ambarlarının yanındaydılar. Enjolras, Courfeyrac ve Combeferre, “Barikatlara!” diye haykırarak Bassompierre Sokağı’na dalanlar arasında bulunuyorlardı. Lesdiguières Sokağı’ndan geçerken yolda giden yaşlı bir adama rastlamışlardı. Adamcağızın tıpkı bir sarhoş gibi yalpalayarak yürümesi dikkatlerini çekmişti. Üstelik adamın şapkası başında değil de elindeydi. Oysa bütün sabah boyunca yağmur yağmıştı ve hatta o an bile oldukça şiddetli bir şekilde yağıyordu. Courfeyrac, Mabeuf Baba'yı teşhis etmişti. Marius’la birlikte birçok kez kapısına kadar gitmiş olduğu için onu tanıyordu. Delikanlı, ihtiyar kitap meraklısı kilise kurulu üyesinin sakin ve aşırı çekingen karakterini bildiğinden, onu böyle hercümerç içinde, saldıran süvarilerin iki adım ötesinde, ateşe hazır tüfeklerin ortasında, yağmur altında başı açık ve kurşunlar arasında dolaşırken görünce pek şaşırmıştı. Ona doğru yaklaştı ve böylece, yirmi beşlik ayaklanmacı ile seksenlik adam arasında şöyle bir konuşma geçti:

- Mösyö Mabeuf, siz evinize dönseniz.

- Niçin?

- Çünkü birazdan burada patırtı kopacak.

- İyi işte.

- Kılıçlar savrulacak, tüfekler patlayacak, Mösyö Mabeuf.

- İyi işte.

- Toplar atılacak.

- İyi işte. Peki sizler nereye gidiyorsunuz?

- Hükümeti yerle bir etmeye.

- İyi işte.

Ve Mösyö Mabeuf, onların peşi sıra yürümeye koyulmuştu. O andan itibaren ağzından tek bir söz çıkmamış, adımlarına birdenbire bir sağlamlık gelmişti. Bazı işçiler, koluna girmeyi teklif etmişlerse de, o bu teklifi bir baş işaretiyle geri çevirmişti. Kafilenin hemen hemen ön safında yürüyordu. Yürüyen bir insan gibi hareket ediyordu, ama yüzü uyuyan bir insan gibiydi.

Üniversite öğrencileri, “Ne müthiş bir ihtiyar, şu öfkeye bak!” diye aralarında fısıldaşıyorlardı. Kalabalığın içinde onun eski bir konvansiyoncu, bir kral katili olduğu söylentisi dolaşıyordu. Topluluk, Verrerie Sokağı’na sapmıştı.

Küçük Gavroche en önde yürüyor ve avazı çıktığı kadar bağırarak şarkı söylüyordu. Canlı bir borazandı sanki.

Söylediği şarkı şuydu:

Doğuyor gökle ay işte sana

Ne zaman gideceğiz ormana?

Diye Charlot, Charlotte’a sordu.

Tu tu tu

Chatou için Chatou

Bir tanrı, bir kral, bir metelik, bir çizme; varım yoğum işte bu.

Topu topu

İki serçe birlikte sabah erken

Çiğleri kekiklerin üstünden

İçip güzelce sarhoş olmuştu

Zi zi zi

Passy için Passy

Bir tanrı, bir kral, bir metelik, bir çizme; varım yoğum işte bu.

Topu topu

Bak sen şu zavallı yavru kurdun

Haline, düşmüş yemekten yorgun;

Gülüyor bir kaplan görmüş bunu

Don don don

Meudon için Meudon

Bir tanrı, bir kral, bir metelik, bir çizme; varım yoğum işte bu.

Topu topu

Biri sövmekte, öteki saymakta

Ne zaman gideceğiz ormana?

Diyordu Charlot, Charlotte’a

Tin tin tin

Pantin için Pantin

Bir Tanrı, bir kral, bir metelik, bir çizme; varım yoğum işte bu.

Topu topu

Saint-Merry’e doğru gidiyorlardı.

VI
YENİ KATILIMLAR

Topluluk her an biraz daha büyüyordu. Billettes Sokağı’na yaklaşıldığı sırada, uzun boylu, kır saçlı adam da onlara katıldı. Courfeyrac, Enjolras ve Combeferre, adamın yüzündeki sert ve cesur ifadeyi fark ettiler, ama hiçbiri onu tanımıyordu. Gavroche ise şarkı söyleyip, ıslık çalıp mırıldanmakla, önden gidip horozsuz tabancasının kabzasıyla dükkânların kepenklerine vurmakla meşgul olduğundan, hiç dikkat etmemişti bu adama.

Verrerie Sokağı’na gelince, Courfeyrac’ın oturduğu evin kapısının önünden geçecek oldular.

- Bak, bu iyi oldu işte, dedi Courfeyrac, para kesemi evde unutmuştum, şapkamı da yolda kaybettim.

Topluluktan ayrılıp evinin merdivenlerini dörder dörder atlayarak çıktı. Eski bir şapka ile para kesesini aldı.

Ayrıca kirli çamaşırlarının altında gizli duran oldukça büyük, iri bir valiz cesametinde dört köşe bir sandığı da almayı ihmal etmedi.

Koşa koşa merdivenlerden iniyordu ki, kapıcı kadın ona seslendi:

- Mösyö de Courfeyrac?

- Kapıcı hanım, adınız ne sizin? diye sertçe karşılık verdi Courfeyrac.

Kapıcı kadın afalladı.

- Biliyorsunuz işte, ben kapıcıyım, adım da Veuvain Ana.

- Öyleyse, siz bana bir daha Mösyö de Courfeyrac derseniz, ben de size De Veuvain Ana derim. Şimdi söyleyin bakalım, ne var? Nedir?

- Sizinle konuşmak isteyen biri var.

- Kimmiş o?

- Bilmiyorum.

- Nerede?

- Odamda.

- Şeytan götürsün! dedi Courfeyrac.

- Ama bir saatten fazladır sizin dönmenizi bekliyor, diye üsteledi kapıcı kadın.

Tam o sırada, kapıcının odasından işçiye benzer, zayıf, solgun, ufak tefek, yüzü çilli bir genç çıktı. Üstünde delik deşik bir gömlek, iki yanı yamalı bir pantolon vardı. Bir erkekten çok, oğlan çocuğu kılığına girmiş bir kızı andırıyordu. Courfeyrac’a hitaben, hiç de kadın sesine benzemeyen bir sesle:

- Mösyö Marius’u arıyordum, nerede söyler misiniz lütfen?

- Burada değil.

- Bu akşam döner mi?

- Hiç bilemem.

Ve Courfeyrac ekledi:

- Ama ben dönmeyeceğim.

Delikanlı sabit bir bakışla ona baktıktan sonra sordu:

- Neden o?

- Dönmeyeceğim de ondan.

- Peki, nereye gidiyorsunuz?

- Bundan sana ne?

- Sandığınızı taşıyayım ister misiniz?

- Barikatlara gidiyorum.

- Sizinle gelebilir miyim?

Courfeyrac, cevaben:

- Keyfin bilir! dedi. Sokaklar serbest, kaldırım taşları herkesin.

Ve arkadaşlarına yetişmek için koşarak çıkıp gitti. Arkadaşlarına yetişince de, taşıması için sandığı onlardan birine verdi. Delikanlının gerçekten de onları takip etmiş olduğunu ancak bir çeyrek saat sonra fark etti Courfeyrac.

Bir topluluk hiçbir zaman asıl gitmek istediği yere gitmez. Daha önce açıklamış olduğumuz gibi, bir rüzgâr onu alıp bir tarafa götürür. Onun için, topluluktakiler Saint-Merry’i geçtiler ve nasıl olduğunu pek anlamadan kendilerini Saint-Denis Sokağı’nda buldular.

ONİKİNCİ KİTAP

Corinthe

I
KURULUŞUNDAN BU YANA CORINTHE'İN TARİHİ

Günümüzde, Rambuteau Sokağı’na Halles tarafından girecek olan Parisliler, hemen sağlarında, Mondétour Sokağı’nın tam karşısında, bir sepetçi dükkânı görürler. Kapısında tabela olarak İmparator Büyük Napolyon’un suretinde yapılmış bir sepetle, sepetin üzerinde, “TAMAMEN SAZDAN / MÂMUL NAPOLYON” yazısı bulunan bir dükkândı bu. Ama bugünkü Parisliler, bu yerin, bundan otuz yıl kadar önce tanık olduğu dehşetengiz sahneleri akıllarının ucundan bile geçirmezler.

Eski kayıtlarda Chanverrerie diye geçen Chanvrerie Sokağı ile Corinthe adlı ünlü meyhane işte buradaydılar.

Burada kurulmuş olan barikat hakkında daha önce söylenmiş olanlar herhalde hatırlardadır. Saint-Merry barikatının gölgesinde kalan Chanvrerie Sokağı’nın bu ünlü barikatı, bugün derin bir karanlığa gömülmüş bulunuyor. İşte, şimdi biz ona biraz ışık tutacağız.

Anlatacaklarımızın açıkça anlaşılabilmesi için daha önce Waterloo’dan söz ederken kullanmış olduğumuz basit bir usule başvurmamıza izin verilsin. O dönemde, Sainte-Eustache Kilisesi yakınında, Halles’in kuzeydoğu köşesinde, bugün Rambuteau Sokağı’nın son bulduğu yerde yükselen tıkış tıkış ev yığınlarını zihinlerinde gerçeğe uygun bir şekilde canlandırmak isteyenler, tepesi Saint-Denis Sokağı’na, altı Halles’e dayanan bir N harfi düşünsünler. Bu N’nin iki dikey bacağından biri Grande-Truanderie Sokağı, öteki Chanvrerie Sokağı, verev bacağı da Petite-Truanderie Sokağı’dır. Eski Mondétour Sokağı, bu üç bacağı bir sürü eğri büğrü açılar meydana getirerek kesmekteydi. Fakat bu dört sokağın birbirlerine sarılıp dolanarak meydana getirdikleri labirentvari bütün, bir yanda Halles ile Saint-Denis Sokağı arasında, öbür yanda Cygne Sokağı ile Prêcheurs Sokağı arasında olmak üzere, yüz tuaz¹²¹ karelik bir alan üzerinde tam yedi adet ev adacığı barındırmaktan geri kalmıyordu. Garip biçimli ve farklı büyüklükte olan bu evler, yerlerine düzensizce, adeta rastgele konulmuşlardı ve tıpkı bir inşaatta yan yana konulan taşlar gibi, daracık yarıklarla ayrılıyorlardı birbirlerinden.

Daracık yarıklar diyoruz, çünkü bu karanlık, sıkışık, kıvrıntılı, kenarlarına sekizer katlı harap binalar dizili sokaklar hakkında bir fikir vermek için bundan daha uygun bir sıfatlandırma olamaz. Bu binalar o kadar haraptılar ki, Chanvrerie Sokağı ile Petite-Truanderie Sokağı’nda binaların cepheleri, birbirlerine karşılıklı uzatılmış kalaslarla payandalanmıştı. Sokak dar, su yolu genişti. Bu yüzden, gelip geçenler daima ıslak olan sokak taşlarının üzerinden, birer mahzene benzeyen dükkânların, demir çember geçirilmiş iri korkuluk taşlarının, dağ gibi çöp yığınlarının, asırlık kalın demir parmaklıklarla mücehhez bahçe kapılarının yanı sıra yürüyorlardı. Rambuteau Sokağı bunları hepten yok etmiş bulunuyor.

Mondétour¹²² adı, bütün bu yılankavi yol şebekesini çok güzel ifade eder. Biraz ötede Mondétour Sokağı’na açılan Pirouette¹²³ Sokağı, bu durumu daha da iyi dile getiriyordu.

Saint-Denis Sokağı’ndan Chanvrerie Sokağı’na sapan yolcu, sanki uzun bir huninin içine girmiş gibi, önünde yolun giderek daraldığını görürdü. Çok kısa olan bu sokağın sonunda bir sıra yüksek ev, Halles tarafını geçişe kapatmaktaydı. Yolcu, eğer sağda ve solda geçip gidebileceği iki karanlık hendeğin varlığını fark edemezse, bir çıkmaz sokakta bulunduğu hissine kapılabilirdi.

Mondétour Sokağı bu sokaktı işte ve giderek, bir yanda Prêcheurs Sokağı’yla, öbür yanda da Cygne ve Petite-Truanderie sokaklarıyla birleşiyordu. Bir çıkmazı andıran bu sokağın sonunda, sağdaki hendeğin köşesinde, öteki evlerden daha alçak ve sokak üzerinde adeta bir burun oluşturan bir ev göze çarpmaktaydı.

İşte, sadece iki katlı olan bu evi ünlü bir meyhane mekân edinmiş, üç yüzyıldan beri orada şen şâtır faaliyetini sürdürüyordu. Bu meyhane, koca Théophile’in¹²⁴ aşağıdaki şu iki mısra ile belirtmiş olduğu yerde neşeli bir şamata kaynağıydı:

Korkunç iskeleti sallanır orda

Kendini asan bir garip âşığın.

Yer güzel bir yerdi ve meyhanecilik babadan oğula geçerek devam edip gidiyordu.

Mathurin Régnier¹²⁵ zamanında, bu meyhanenin adı Pot-aux-Roses’du ve yine o zamanlar resimli bilmeceler moda olduğundan, onun tabelasında pembe renkli bir darağacı resmi bulunuyordu.¹²⁶ Geçen yüzyılda, fanteziye tabi resmin ustalarından olup, günümüzde spontaneliği reddeden ekol tarafından hor görülen değerli ressam Natoire,¹²⁷ birçok kez bu meyhanede ve de vaktiyle Regniér’nin kafayı çektiği masada sarhoş olduğundan, bir şükran nişanesi olarak, pembe darağacının üstüne bir salkım Corinthe üzümü¹²⁸ resmi yapmıştı. Bundan büyük sevinç duyan meyhaneci, tabelasını değiştirerek, üzüm salkımının altına, altın yaldızlı harflerle şu kelimeleri yazdırdı: Corinthe üzümüne gelin. Corinthe adı buradan geliyordu. Ayyaşlar için, konuşurken bir ya da birkaç kelimeyi eksik söylemek kadar tabii bir şey olamaz. Eksiltme, cümlenin yürürken yalpalanmasıdır. Corinthe, giderek Pot-aux-Roses’u tahtından indirdi. Hanedanın son meyhanecisi Hucheloup Baba ise, gelenekten tamamen habersiz olduğundan, tuttu darağacını maviye boyattı.

Zemin katında içki tezgâhının yer aldığı bir salon, birinci katta bilardo oynanan bir diğer salon, tavanı delerek yukarıya çıkan sarmal bir ahşap merdiven, masaların üzerinde şarap, duvarlarda duman isi, güpegündüz yanan şamdanlar. Meyhane böyle bir yerdi işte. Alt kattaki salonda döşemeden kapaklı bir merdivenle mahzene iniliyordu. İkinci kat Hucheloup’un dairesiydi. Oraya bir merdivenle, daha doğrusu bir el merdiveniyle çıkılıyordu. Merdivenin bulunduğu yere, ancak birinci kattaki büyük salonun gözlerden gizli bir yerindeki bir kapıdan girilebiliyordu. Damın altında iki çatı odası vardı. Hizmet gören kızlar, bu odalarda barınmaktaydılar. Mutfak zemin katındaydı, içki tezgâhının bulunduğu salonla bu katı paylaşıyordu.

Hucheloup Baba bir kimyager olarak doğmuştu belki, ama gerçek şu ki bir aşçı olmuştu. Onun meyhanesinde yalnızca içilmiyor, aynı zamanda yemek yeniliyordu. Hucheloup, nefis bir şey icat etmişti. Ancak onun yerinde yenilen bu şey, sazan balığı dolmasıydı. O, buna yağda sazan balığı anlamına gelen Carpes au gras adını takmıştı. Bu yemek, bir yağ kandilinin ya da 16. Louis dönemine ait bir gaz lambasının ışığında, üzerine örtü yerine çivilerle tutturulmuş muşamba serili masalarda yeniyordu. Uzaklardan gelenler oluyordu bu yemeği yemeye. Hucheloup, günün birinde, yoldan geçenleri “spesiyalitesi” hakkında uyarmanın yerinde olacağına hükmetti, bir fırçayı bir siyah boya kutusuna daldırıp -kendine özgü bir mutfağı olduğu gibi, kendine özgü bir imlası da olduğundan- duvarının üstüne, uydurduğu şu dikkate değer sözü yazdı:

CARPES HOGRAS

Bir kış, sağanakların ve rüzgârda savrulan yağmur sularının azizliğiyle, birinci kelimenin sonundaki S ile üçüncü kelimenin başındaki G silindi. Böylece, geriye şu kaldı:

CARPE HO RAS¹²⁹

Böylece zamanın ve yağmurun yardımıyla, basit bir gastronomik ilan, derin anlamlı bir öğüde dönüştü.

Ve yine böylece Hucheloup Baba, Fransızcayı doğru dürüst bilmezken, Latince bilir olmuş, yemek pişirme sanatından felsefe çıkarmış ve sadece Büyük Perhiz’i takvimden silmeyi amaçlarken Horace’ın dengi kesilmişti. Ve işin çarpıcı yanı şuydu ki, bu söz aynı zamanda, “Meyhaneme geliniz” anlamını taşıyordu.

Bunların hiçbiri yok bugün artık. 1847’de Mondétour labirentinin kamını deşip geniş bir yarık açtılar ve muhtemelen şu an o artık mevcut değil. Chanvrerie Sokağı ve Corinthe, Rambuteau Sokağı’nın taşları altında kaybolup gitmiş bulunuyor.

Daha önce de söylediğim gibi, Corinthe, Courfeyrac’la dostlarının toplandıkları ya da hiç değilse buluştukları yerlerden biriydi. Corinthe’i Grantaire keşfetmişti. Grantaire, oraya ilk kez Carpe Horas nedeniyle girmiş, sonra da Carpes au Gras nedeniyle gider olmuştu. Orada içki içiliyor, yemek yeniyor, bağırıp çağırılıyor, az para ödeniyor, eksik para ödeniyor, hiç para ödenmiyor, ama daima iyi kabul görülüyordu. Hucheloup, iyi bir insandı.

Ve bu iyi insandı dediğimiz Hucheloup, bıyıklı bir meyhaneciydi; eğlenceli türden, değişik bir tip. Hep asık suratlı ve keyifsiz görünürdü; müşterilerini korkutmak ister gibi bir hali vardı. Meyhanesine gelenleri homurdanarak karşılar, onlara çorba verecek yerde, onlarla kavga etmeye bahane ararmış gibi davranırdı. Ama biz yine de sözümüzde ısrar ediyoruz: onun yerine gelenler daima iyi kabul görürdü. Bu gariplik, dükkâna müşteri çeken bir özellik olup çıkmıştı. Bilhassa gençler, “Haydi gidip Hucheloup Baba’nın homurdanmasını seyredelim,” diyerek ona gidiyorlardı. Bir vakitler eskrim hocalığı yapmıştı. Durup dururken bir kahkaha patlatırdı. Kalın sesli, âlem bir adamdı. Trajik bir görünüş altında, komik bir öz. En büyük zevki sizi korkutmaktı. Hani şu tabanca şeklinde enfiye kutuları vardır ya, onlar gibi bir şeydi işte. Patlaması hapşırıktır.

Karısı Hucheloup Ana, sakallı, alabildiğine çirkin bir mahluktu.

1830’a doğru Hucheloup Baba öldü. Sazan balığı dolmasının sırrı da onunla birlikte gömüldü. Bir türlü teselli bulamayan dul karısı, meyhaneyi işletmeye devam etti. Ne var ki, yemeklerin çeşnisi bozuldu, iğrenç bir hal aldı; zaten kötü olan şarap, büsbütün berbatlaştı. Buna rağmen Courfeyrac ve dostları, Corinthe’e gitmeyi sürdürdüler. Bossuet’nin deyimiyle, acıdıkları için.

Dul Hucheloup Ana, köyde geçen hayatının anılarıyla dolu, tıknefes ve biçimsiz bir kadındı. Yavan şeylerdi bu anılar, ama o dilbazlığıyla bu yavanlığı gideriyordu. Söylediğine göre, “kızılgerdanların yabangülleri arasında ötüşünü” dinleyerek mutluluk içinde geçen günleri olmuştu.

“Restoran”ın bulunduğu birinci kat salonu, tabureler, iskemleler, sıralar, masalar ve bir de topal ayaklı eski bir bilardo masası ile tıka basa dolu büyük, uzun bir odaydı. Buraya, salonun ucunda gemi ambarı ağzına benzer bir delikte son bulan sarmal bir merdivenle çıkılıyordu.

Tek bir daracık pencere ve sürekli yanan bir gaz lambası ile aydınlanan bu salon bir izbeyi andırıyordu. Bütün dört ayaklı eşya, üç ayaklıymış gibi iş görmekteydi. Kireç badanalı duvarları süsleyen tek şey, Mam Hucheloup şerefine yazılmış şu dörtlüktü:

On adımdan şaşarsın, iki adımdan korkar.

Saldırgan burnu üzre bir de bir siğili var

Titrersin gelir diye üstüne sümkürmeye

Ve de bir gün o burun, o ağza düşer diye.

Bu dörtlük duvara kömürle yazılmıştı.

Bu tanımlamaya tıpatıp uyan Mam Hucheloup, sabahtan akşama kadar tam bir umursamazlıkla bu dörtlüğün önünde gidip geliyordu. Adları Matelote ve Gribelotte olan -başka adları olup olmadığını hiç bilen yoktu- iki hizmetçi kız, masaları üzerine küçük mavi testilerle şarap ve aç müşterilere toprak çanaklarda çeşitli yavan yemekler koymakta Mam Hucheloup’a yardım ediyorlardı. İriyarı, yusyuvarlak, kızıl saçlı ve yaygaracı -müteveffa Hucheloup’un eski gözde sultanı- Matelote, herhangi bir mitolojik canavardan bile daha çirkindi; ama hizmetçinin daima hanımının gerisinde yer alması usulden olduğu için yine de Mam Hucheloup kadar çirkin değildi. Gibelotte ise, uzun boylu, narin yapılı, lenfatik bir beyazlıkla beyaz, gözleri mor hareli, göz kapakları düşük bir kızdı. Her zaman yorgun ve bitkindi, âdeta müzmin halsizlik diyebileceğimiz bir illete tutulmuş gibiydi. Herkesten önce kalkar, herkesten sonra yatar; herkese, hatta öteki hizmetçiye bile hizmet ederdi ve de sessizce, uysalca, yorgunluğun yükü altında uykulu, belli belirsiz bir gülümseyişle yapardı bunu.

Salon-restorana girerken, kapının üzerinde, Courfeyrac’ın tebeşirle yazmış olduğu şu mısra okunuyordu:

Ziyafete güç ister, yemeyeyse cesaret.

II
NEŞELİ BAŞLANGIÇ

Bilindiği gibi Laigle de Meaux, daha çok Joly’nin yerinde kalıyordu. Kuşun nasıl bir dalı varsa, onun da barındığı bir yeri vardı. İki dost birlikte yaşıyor, birlikte yemek yiyor, birlikte uyuyorlardı. Her şeyde ortaktılar, hatta biraz Musichetta’da bile. Denilebilir ki, şapkalı biraderlerde¹³¹bini¹³² tabir edilen şey gibiydiler. İki kafadar, 5 Haziran sabahı, Corinthe’e sabah kahvaltısına gittiler. Joly’nin burnu tıkalıydı, Laigle’in de paylaşmak üzere olduğu şiddetli bir nezleye tutulmuştu. Laigle’in sırtında havı dökülmüş bir elbise vardı, Joly’nin kılık kıyafeti ise yerindeydi.

Corinthe’in kapısını itip içeri girdiklerinde, saat aşağı yukarı sabahın dokuzuydu.

Birinci kata çıktılar.

Onları Matelote ile Gibelotte karşıladı.

- İstiridye, peynir, jambon, dedi Laigle.

Ve bir masaya oturdular.

Meyhane bomboştu, onlardan başka kimse yoktu.

Joly’yle Laigle’i tanıyan Gibelotte, masaya bir şişe şarap koydu.

Henüz ilk istiridyelerini yiyorlardı ki, merdivenin deliğinden bir kafa peyda oldu.

- Geçiyordum. Sokaktan nefis bir Brie peyniri kokusu aldım. İçeri girdim.

Grantaire’di bu.

Bir tabure alıp masanın başına geçti.

Grantaire’in geldiğini gören Gibelotte, masaya iki şişe şarap daha getirip koydu.

Böylece şişeler üçleşti.

- Bu iki şişeyi de içecek misin? diye sordu Laigle, Grantaire’e.

- Herkesin bildiğini bir sen bilmeyecek kadar toysun, diye cevap verdi Grantaire. İki şişenin bir adamı şaşırttığı hiç görülmemiştir.

Ötekiler, işe yemekle başlamışlardı; Grantaire ise içmekle başladı, şişelerden biri bir hamlede yarılandı.

Laigle yine konuştu:

- Senin midende bir delik mi var ne?

- Asıl senin dirseğinde var ondan, dedi Grantaire.

Ve bardağını boşalttıktan sonra ekledi:

- Hey, cenaze nutukları kartalı,¹³² bak, elbisen moruklamış.

Laigle:

- Sanırım öyle, diye karşılık verdi. Bu demektir ki, elbisemle ben iyi anlaşıyoruz. Bedenimin bütün kıvrımlarını almıştır o, hiç rahatsız etmez beni, kalıp gibi oturmuştur bütün biçimsizliklerime, bütün hareketlerime karşı hoşgörülüdür; beni sıcak tutmasa, onun varlığının farkına bile varmayacağım. Eski elbiseler, eski dostlar gibidir aynen.

Joly de konuşmaya katılarak:

- Doğru, diye bağırdı, eski giysi eşittir insanın derisi.

- Özellikle de, nezleden burnu duvar olmuş bir insanın, dedi Grantaire.

Laigle:

- Bulvardan mı geliyorsun Grantaire? diye sordu.

- Hayır.

- Joly’yle ben, kortejin başının geçişini gördük.

- Muhteşem bir manzaraydı, dedi Joly.

- Bu sabah da amma sakin ha, diye haykırdı Laigle. Kim der ki Paris’in altı üstüne gelmekte? Bir vakitler burada bir sürü manastır bulunduğu nasıl da belli oluyor. Du Breul’le Sauval listesini veriyorlar, Başrahip Lebeuf de. Çepeçevre her yerde keşiş kaynıyormuş, ayakkabılısı, yalınayaklısı, saçı tıraşlısı, sakallısı, kurşunilisi, siyahlısı, beyazlısı, fransiskeni, minimi, kapuçini, karmeliti, küçük agustini, büyük agustini... Sürüsüne bereketmiş.

- Keşişlerden bahsetmeyelim, diye Grantaire lafı kesti, insanı kaşıntı basıyor.

Sonra, heyecanla konuşmaya başladı:

- Tüh be! Berbat bir istiridye yuttum. Hastalık hastalığım tutacak yine. İstiridyeler bozuk, servisçi kızlar çirkin. Nefret ediyorum şu insan soyundan. Az önce Richelieu Sokağı’ndaki büyük kitabevinin önünden geçtim. Kütüphane denilen şu istiridye kabuğu yığını, düşünmekten tiksindiriyor beni. Bu ne kâğıt, bu ne mürekkep, bu ne çiziktirme bolluğudur! İnsanlar oturup bütün bunları yazmışlar! Hangi salak söylemiş, insan iki ayaklı tüysüz¹³³ bir yaratıktır diye? Derken, tanıdığım bir genç kıza rastladım; ilkbahar gibi güzel, tam Floréal adına layık bir kız. Sevinç içindeydi, kendinden geçmişti, mutluydu, göklerde uçuyordu zavallı. Niye mi? Çiçek bozuğu gudubet bir banker, dün tenezzül edip ona teklifte bulunmuş diye! Heyhat! Kadın dediğin, şık delikanlının olduğu kadar, para babasının da yolunu gözler, dişi kediler kuş da avlar, sıçan da. Bu haspa, daha iki ay öncesine kadar bir tavan arasında uslu uslu oturuyor, korselerin bağ deliklerine -hani ne deniyordu onlara?- bakır halkalar uyduruyor, dikiş dikiyordu. Kolanlı bir karyolası vardı, yanı başında bir çiçek saksısı duruyordu, mutluydu. Birden, bir banker kadını olup çıkıverdi. Bu dönüşüm, bu gece oldu. Zavallı kurbana bu sabah rastladım. Neşe içindeydi. İşin iğrenç yanı şu ki, bu hayâsız kız dün ne kadar güzelse, bugün de o kadar güzeldi. Finansörüyle ilişkisi hiç okunmuyordu yüzünden. Güllerin kadınlardan bir eksiği ya da fazlası varsa, o da tırtılların üzerlerinde bıraktıkları izlerin görünmez olmasıdır. Ah, hayır! Ahlak diye bir şey yok yeryüzünde. Aşkın sembolü mersini, savaşın sembolü defneyi, barışın sembolü şu budala zeytini, çekirdeğiyle az kalsın Adem’i boğacak olan elmayı, yaprağıyla etekliklerin atası inciri buna tanık tutarım. Hakka hukuka gelince, onun ne olduğunu bilmek ister misiniz? Galyalılar Clusium’a göz dikmişlerdi, Roma ise Clusium’u koruyor ve soruyor onlara, Clusium size ne kötülük etti, diye. Brennus cevap veriyor: “Albe, Fidena, Acquiler, Volciler, Sabinler size ne kötülük ettilerse, onu. Onlar sizin komşularınnızdı. Clusiumlular da bizim komşumuz. Komşuluğu biz de sizin gibi anlıyoruz. Siz Albe’yi çaldınız, biz de Clusium’u alıyoruz.” Roma, “Clusium’u alamazsınız,” dedi. Bunun üzerine, Brennus Roma’yı aldı ve haykırdı: “Vae victis.”¹³⁴ Hak denen şey budur işte. Ah! Bu dünyada ne çok av hayvanı ve ne çok kartal var! Tüylerim diken diken oluyor.

Grantaire bardağını Joly’ye uzattı ve onun doldurduğu şarabı, sözünü hemen hemen hiç kesmeksizin ve kimse -hatta kendisi bile- farkında olmaksızın bir solukta içtikten sonra devam etti:

- Roma’yı alan Brennus, bir kartaldır; bizim yosmayı alan banker de öyle. Ne onda ne de bunda ar ve hayadan söz edilebilir. Öyleyse ne yapacağız? Hiçbir şeye inanmayacağız. Bir tek gerçek vardır: içmek. Ne fikirde olursan ol. İster Uri kantonu gibi sıska horozdan yana ol, ister Glaris kantonu gibi besili horozdan yana, hiç önemi yok, yeter ki içesin. Bana bulvardan, cenaze alayından ve başka şeylerden bahsediyorsunuz. Ne demek, bir devrim daha mı olacak yani? Tanrı’nın çare bulmaktan yana bu güçsüzlüğü beni şaşırtıyor doğrusu. Olayların çarkını her an yeniden yağlaması gerekiyor. Bir tutukluk var yine, işler yürümüyor. Hemen gelsin bir devrim. Bu pis yağ yüzünden Tanrı’nın elleri hep yağlı, kara. Onun yerinde olsam daha sade davranır, makinemi durmadan yeniden kurmazdım; insan soyunu daha açık, daha dolaysız şekilde yönetir, olayların örgüsünü, hiç iplik koparmadan, ilmek ilmek örerdim; asla hin-i hacette kullanılacak bir şey bulundurmaz, hiçbir olağandışı repertuara başvurmazdım. Sizlerin o ilerleme dediğiniz şey, iki motorla çalışır: insanlar ve olaylar. Ama ne yazık ki zaman zaman istisnalar bir zorunluluk oluyor. İnsanlar için olduğu gibi, olaylar için de alelade çokluk yeterli olmaz; insanlar için dâhiler, olaylar için de devrimler gerekir. Büyük kazalar kanun mesabesindedir; eşyanın düzeni bundan vazgeçemez; ve gökte kuyrukluyıldızların zuhuruna tanık olan insanlar, göğün de rol oynayan aktörlere ihtiyacı olduğuna inanmaktan kendilerini alamazlar. Herhangi bir şeyin olmasının beklenmediği bir anda Tanrı, semanın duvarına meteordan bir afiş yapıştırıverir. Derken, muazzam kuyruğu ile kendisini belli eden acayip bir yıldız çıkagelir ve bu geliş Sezar için ölüm fermanı olur. Brütüs ona bir hançer, Tanrı da bir kuyrukluyıldız saplar. Trak! Bir kuzey fecri. Al sana bir devrim, al sana bir büyük adam; başrolde Napolyon, afişin tepesinde de 1811 kuyrukluyıldızı. Ah! O hayranlık uyandıran parıltılı yıldızlarla süslü güzelim mavi afiş. Bum! Bum! Olağanüstü bir manzara. İyi bakın, ayran budalaları. Her şey darmadağın; yıldız da, dram da. Tanrım, bu kadarı hem fazla hem de yetersiz. İstisnalar içinden çekilip alınan bütün bu çareler ihtişama benziyor, ama aslında sefalet. Dostlarım, ilahi hikmet için iş gelip son çareye dayanmıştır. Bir devrim. Neyi kanıtlar bu? Tanrı’nın zorda kaldığını. Tanrı, bir hükümet darbesine başvuruyor, çünkü bugünle gelecek arasında bir kopukluk hâsıl olmuştur; ve yine çünkü o -Tanrı- iki yakasını bir araya getirememektedir. Aslında bu durum, Yehova’nın serveti hakkındaki tahminlerimi doğruluyor. Nitekim, bir tek darı tanesi bile bulamayan kuştan tutun da, yüz bin franklık bir geliri bulunmayan ben kulunuza varıncaya kadar, yukarıda ve aşağıda bunca geçim sıkıntısını, gökte ve yerde bunca pespayeliği, tamahkârlığı, pintiliği, çaresizlik ve sefaleti gördükçe; insanoğlunun kullanıla kullanıla yıpranmış kaderini, hatta yalnız onun değil -ipe çekilmiş Conde Prensi örneğinde olduğu gibi- kralların darağacını işaret eden kaderini gördükçe; göğün tepe noktasında rüzgârın boşanmasına yol veren yırtıktan başka bir şey olmayan kışı gördükçe; tepelerin zirvesinde sabahın yepyeni kızıllığı içinde bile bunca pejmürde kıyafet gördükçe; çiy tanelerini, o yalancı incileri, kırağı denen o sahte elması gördükçe; insanlığı, dikişi atmış, bölük pörçük bir halde, olayları yamalı bohça gibi gördükçe; her yanı saran bunca sefaleti gördükçe, Tanrı’nın söylendiği kadar zengin olduğundan şüphe ediyorum. Öyle görünüyor gerçi, bu doğru, ama sıkıntı çektiğini hissediyorum. Tıpkı kasası boş bir tüccarın bir balo vermesi gibi bir devrim veriyor. Tanrılar hakkında, görünüşe bakarak hüküm vermemeli. Göğün altın yaldızları altında fakir bir evren bulunduğunu fark ediyorum. Yaratışta başarısız bir taraf var. Hoşnutsuzluğum bu yüzden işte. Bakın, bugün 5 Haziran, ortalık gece gibi; sabahtan beri günün doğmasını bekliyorum, ama doğmadı ve bahse girerim ki akşama kadar da doğmayacak. Kötü maaş alan bir memurun, işine düzensiz gelmesi gibi bir şey bu. Evet, her şey kötü düzenlenmiş, hiçbir şey hiçbir şeye uymuyor. Bu yaşlı dünya şirazesinden çıkmış. Dolayısıyla, bendeniz muhalefet safında yer alıyorum. Her şey çarpık gidiyor. Evren işin alayında. Çocuk sahibi olmaya benzer bir durum: İsteyenlerin olmuyor, istemeyenlerin oluyor. Velhasıl, öfkeden kuduruyorum. Ayrıca Laigle de Meaux denen şu dazlağı görmek beni kahrediyor. O keltoş herifle yaşıt olduğumu düşününce kendimi aşağılanmış hissediyorum. Yanlış anlaşılmasın, ben sadece eleştiriyorum, yoksa hakaret ettiğim falan yok. Evren, neyse odur. Ben, burada, kötü bir niyetle değil, yalnızca vicdanımı rahatlatmak için konuşuyorum. Ezeli ve ebedi babamız, lütfen en derin saygılarımı kabul buyurun. Olimpos’un bütün azizleri ve cennetin bütün tanrıları aşkına diyorum ki, ben Parisli olmak için yaratılmamışım, yani iki raket arasında gidip gelen bir top gibi, aylaklar topluluğu ile şamatacılar topluluğu arasında durmadan gidip gelmek için yapılmamışım. Ben, bir Türk gibi olmak için yapılmışım, yani bütün gün Mısır’ın o nefis, o bakir erkek rüyaları gibi şehvet dolu danslarını icra eden doğu dilberlerini seyreden bir Türk ya da Beaucelu bir köylü ya da kibar donnalarla çevrili bir Venedik soylusu ya da Alman Konfederasyonu'na yarım piyade askeri verip boş zamanlarını çitinde, yani sınırında çoraplarını kurutmakla geçiren küçük bir Alman Prensi olmak için! İşte böyle bir kader için doğmuşum ben! Evet, Türk dedim ve bu dediğimi asla inkâr etmiyorum. Türklere neden dolayı hep kötü gözle bakıldığını anlamıyorum. Mahom’un¹³⁵ da pekâlâ iyi yanları var; hurilerle dolu sarayların, odalıklarla dolu cennetlerin mucidine saygı isterim! Muhammed’in dinine hakaret etmeyelim, bir kümesle¹³⁶ bezendirilmiş tek dindir o! Şimdi artık içelim, ısrar ediyorum; içelim. Dünya büyük bir saçmalık. Öyle görünüyor ki, bu ahmaklar sürüsü dövüşecekler. Niçin? Birbirlerinin suratını dağıtmak, birbirlerini öldürmek için; hem de yaz ortasında, haziran ayında, bir dilberi kollarına takıp kırlara, biçilmiş otların muazzam çay fincanının kokusunu solumaya gidecek yerde! Gerçekten, fazlasıyla budalalık ediyorlar. Biraz önce bir hırdavatçıda gördüğüm eski bir kırık fener, bir fikir uyandırdı kafamda: İnsanlığı aydınlatmanın vakti gelmiş olmalı. Evet, işte yine keder bastı içimi! Bir istiridye ile bir devrimi biçimsiz yutmanın sonu budur işte! Yine karalar bağladım. Ah! Mendebur ihtiyar dünya! İnsan sende çalışır çabalar, sende işsiz kalır, sende namussuz olur, sende kendini öldürür, sende her şeye alışır.

Grantaire, bu belagat nöbetinden sonra, hak edilmiş bir öksürük nöbetine tutuldu.

Joly:

- Devrim denince aklıma geldi, görünüşe bakılırsa Marius kesinkes âşık, dedi.

Laigle sordu:

- Kimeymiş, biliyor musun?

- Hayır.

- Hayır mı?

- Hayır dedim ya sana.

- Marius’un aşkları! diye bağırdı Grantaire. Olup biteni buradan görür gibiyim. Marius bir sistir, herhalde kendine bir buhar bulmuş olmalı. Marius, şair soyundandır. Şair demek, deli demektir. Timbræus Apollo. Marius ve onun Marie’si ya da Maria’sı ya da Mariette’i ya da Marion’u garip bir çift sevgili olurlar doğrusu. Bunun nasıl bir şey olduğunu tahmin ediyorum. Öpüşmenin unutulduğu kendinden geçişler. Yeryüzünde bakirlik, sonsuzlukta çiftleşme. Duyuları olan iki ruh. Ancak yıldızlar olur onların zifaf yatağı.

Grantaire, tam ikinci şişesine ve belki de ikinci söylevine başlıyordu ki, merdivenin dört köşe deliğinde yeni bir yaratık belirdi. On yaşında bile olmayan, pejmürde kılıklı, küçücük, sapsarı, sivri suratlı, canlı bakışlı, karışık gür saçlı, yağmurdan ıslanmış, ama halinden memnun bir oğlandı bu.

Çocuk, şüphesiz hiçbirini tanımadığı halde, üç delikanlı arasında tereddütsüz bir seçim yaparak Laigle de Meaux’ya yöneldi ve:

- Mösyö Bossuet siz misiniz? diye sordu.

- O benim ikinci adımdır, diye cevap verdi Laigle. Ne istiyorsun benden?

- Uzun boylu sarışın bir adam, bulvarda bana dedi ki: “Hucheloup Ana’yı tanıyor musun?” Ben de ona, “Tanıyorum, Chanvrerie Sokağı’nda oturur, ihtiyar adamın dul eşi,” dedim. Bana, “Oraya git, orada Mösyö Bossuet’yi bul ve benim tarafımdan ona, ‘ABC’ de,” dedi. Sizinle dalga geçiyorlar galiba, öyle değil mi? Üstelik bu iş için bana on metelik verdi.

- Joly, bana ödünç on metelik ver, dedi Laigle; sonra da Grantaire’e döndü: Grantaire, sen de bana ödünç on metelik ver.

Laigle, topladığı yirmi meteliği çocuğa verdi.

- Teşekkür ederim, mösyö, dedi oğlan.

- Senin adın ne diye sordu Laigle.

- Navet, Gavroche’un arkadaşıyım.

- Kal bizimle, dedi Laigle.

- Kahvaltı et bizimle, dedi Grantaire.

Çocuk:

- Kalamam, kortejdeyim, kahrolsun Polignac diye bağırıyorum, diye karşılık verdi.

Ve ayağını arkasına doğru çekip, böylece mümkün selamların en saygılısını verdikten sonra, bastı gitti.

Çocuk gidince, Grantaire:

- İşte halis bir sokak çocuğu, dedi. Çocuk milleti çok çeşitlidir. Noter yanındaki çocuğa ayakçı, aşçı yanındakine yamak, fırıncı yanındakine çırak, metrdotel yanındakine komi, seyis yanındakine ahır uşağı, gemicilerin yanındakine miço, askerdekine acemi er, ressam yanındakine kalfa, saraydakine sultan, kral çocuğuna veliaht, Tanrı çocuğuna bambino denir.

Bu sırada Laigle, derin düşüncelere dalmıştı. Kısık sesle:

- ABC, yani Lamarque’ın cenazesi, diye mırıldandı.

Grantaire, bir uyarıda bulundu:

- Uzun boylu sarışın adam Enjolras olmalı; sana haber göndermiş.

- Gidecek miyiz? dedi Bossuet.

Joly:

- Yağmur yağıyor, dedi. Ben ateşe gitmeye söz verdim, suya değil. Nezle olmak hiç işime gelmez.

- Ben burada kalıyorum, dedi Grantaire. Kahvaltıyı cenaze arabasına tercih ederim.

Laigle:

- Sonuçta kalıyoruz, dedi. Bu durumda içelim. Hem zaten cenazeyi kaçırdık bile, ayaklanmayı kaçırmayız.

- Bak! Ayaklanma oldu mu ben de varım, diye bağırdı Joly.

Laigle, ellerini ovuşturdu.

- Tamam. 1830 Devrimi rötuş edilecek demektir. Aslında halka giydirilen bu gömlek ona dar geliyordu.

Grantaire:

- Sizin devriminiz olsa da, olmasa da benim için bir, dedi. Ben bu yönetimden nefret ediyor değilim. Pamukludan takkeyle ılımlı hale getirilmiş bir taç bu. Bir ucu şemsiye olan bir krallık asası. Düşünüyorum da, bugün bu havada, Louis-Philippe krallık gücünü iki şekilde kullanabilir: Asasının ucunu halka karşı doğrultarak, öbür ucundaki şemsiyeyi de göğe karşı açarak.

Zaten loş olan salonda, göğün koca koca bulutları gün ışığını büsbütün yok ediyordu. Meyhanede de, sokakta da kimsecikler yoktu, herkes olayları görmeye gitmişti.

- Gün ortası mı, yoksa gece yarısı mı? diye bağırdı Bossuet. Göz gözü görmüyor yahu. Gibelotte, ışık!

Grantaire kederli kederli içiyordu.

- Enjolras beni hor görüyor, diye mırıldandı. Onun ne düşündüğünü biliyorum: Joly hasta, Grantaire sarhoştur, demiştir. O yüzden Navet’yi Bossuet’ye yolladı. Eğer beni almaya gelseydi, onunla giderdim. Canı isterse! Ben de onun cenazesine gitmem.

Karara varılmış olduğuna göre, Bossuet, Joly ve Grantaire artık meyhanedeki yerlerinden ayrılmadılar, öğleden sonra saat ikiye doğru, üç gencin oturdukları masanın üstü boş şişelerle dolmuştu. Ortada, biri yemyeşil paslı bir bakır şamdanda, ötekisi de bir sürahinin boynunda iki mum yanmaktaydı. Grantaire, Joly’yle Bossuet’yi şaraba; Bossuet’yle Joly de Grantaire’i neşeye doğru çekmişlerdi.

Grantaire’e gelince, o, öğleden beri şarap duvarını aşmış bulunuyordu. Zayıf bir hayal kaynağıydı şarap. Ciddi içkicilerin gözünde ancak sınırlı bir itibarı vardır şarabın. Sarhoşlukta, kara büyü, ak büyü aşamaları vardır. Grantaire, maceraperest bir hayaller içirişiydi. Karşısında beliren korkunç bir sarhoşluğun siyahlığı onu durduracak yerde, kendine çekiyordu. Artık şişeleri bir yana bırakmış, kulplu iri bira bardağı Chope’la içmeye başlamıştı. Chope demek, uçurum demektir. Ne afyon ne de esrar vardı elinin altında Grantaire’in. Oysa o, alacakaranlıkla doldurmak niyetindeydi beynini. Bu nedenle, ister istemez, müthiş uyuşukluklar yaratan o rakı, bira ve apsent karışımına başvurmuştu. Ruha kurşun gibi oturan üç buhardır bunlar; üç zifiri karanlıktır. Gökyüzü kelebeği bunlarda boğulur; ve bunların içinde yarasa kanadı şeklinde belli belirsiz yoğunlaşan zarımsı bir duman içinde üç dilsiz Furia¹³⁷ -Kâbus, Gece ve Ölüm- uyuyan Psykhe’nin¹³⁸ üstünde dolanır dururlar.

Grantaire henüz bu ölümcül aşamaya varmış değildi; uzaktı ondan. Alabildiğine neşeliydi ve Bossuet’yle Joly ona ayak uyduruyorlardı. Durmadan kadeh tokuşturmaktaydılar. Grantaire, kelimeleri ve fikirleri eksantrik şekillerde vurgularken, bunlara garip el kol hareketleri ekliyordu. Sol yumruğunu, büyük bir vakarla ve koluyla bir dik açı oluşturacak şekilde dizine dayamış, boyunbağı çözülüp dağılmıştı; bir taburenin üstüne ata biner gibi oturmuştu. İçki dolu bardağı sağ elinde, iri kıyım hizmetçi Matelote’e şu tumturaklı sözleri fırlatıyordu:

- Açılsın sarayın kapıları! Herkes girsin Fransız Akademisi’ne ve de Madam Hucheloup’u öpmek hakkını elde etsin! İçelim.

Ve Mam Hucheloup’a dönerek ekliyordu:

- Ey! Kadim ve geçerliğini kullanılışıyla kanıtlamış kadın, yaklaş hele de doya doya seyredeyim seni!

Joly de şöyle haykırıyordu:

- Batelole ve Gibelotte! Grantaire’e içki vermeyin artık. Çılgınca para yiyor. Sabahtan beri, alabildiğine müsrifçe tam iki frank doksan beş santim indirdi gövdeye.

Arkadan sözü yine Grantaire alıyordu:

- Kim benden izin almadan indirdi gökten yıldızları da, masanın üstüne mum diye koydu?

Adamakıllı sarhoşlamış olan Bossuet’nin sesi sedası çıkmıyordu.

Açık pencerenin pervazına oturmuş, yağan yağmurla sırtını ıslatırken, iki dostunu seyrediyordu.

Birden arkasında bir gürültü, telaşlı ayak sesleri, “Silah başına!” haykırışları duydu. Dönüp baktı ve Chanvrerie Sokağı’nın bitimindeki Saint-Denis Sokağı’ndan, elinde bir karabina ile Enjolras’ın geçtiğini gördü; onu, tabancasıyla Gavroche, yatağanıyla Feuilly, kılıcıyla Courfeyrac, musketonuyla Jean Prouvaire, tüfeğiyle Combeferre, yine tüfeğiyle Bahorel ve bütün bir silahlı ve uğultulu topluluk izlemekteydi.

Chanvrerie Sokağı, bir karabina menzilinden uzun değildi. Bossuet, iki eliyle ağzının çevresinde bir megafon oluşturup bağırdı:

- Courfeyrac! Hey! Courfeyrac!

Courfeyrac çağrıyı duydu, Bossuet’yi gördü ve Chanvrerie Sokağı’na doğru birkaç adım atarak, “Ne istiyorsun?” diye bağırdı. Bu bağırış, “Nereye gidiyorsun?” bağırışıyla aynı anda kopmuştu.

- Bir barikat kurmaya, diye karşılık verdi Courfeyrac.

- İyi ya! Tam yeri işte! Burada kur!

- Doğru dedin, Aigle!

Ve Courfeyrac’ın bir işareti üzerine, topluluk Chanvrerie Sokağı’na daldı.

III
GRANTAIRE'İN ÜSTÜNE GECE İNMEYE BAŞLIYOR

Gösterilen yer gerçekten de mükemmeldi. Sokağın girişi geniş, sonu ise dar ve çıkmazdı, Corinthe orada daracık bir boğaz meydana getiriyordu, Mondétour Sokağı sağdan ve soldan kolayca kapatılabilirdi. Buraya ancak Saint-Denis Sokağı’ndan, yani cepheden ve korumasız olarak hücum edilebilirdi. Sarhoş Bossuet, Hannibal’in ancak boş mideyle gösterebileceği görüş keskinliğini göstermişti.

Topluluğun dalmasıyla birlikte bütün sokağı korku aldı. Ortalıkta tek bir gelip geçen kalmadı. Göz açıp kapayıncaya kadar dipte, sağda, solda her boydan ne kadar dükkân, tezgâh, sokak kapısı, pencere, panjur, çatı penceresi, kepenk, ne varsa hepsi, zemin katlarından damlara varıncaya dek kapandı. Yaşlı bir kadın, korku içinde, penceresinin önündeki çamaşır asmaya yarayan iki sopanın üstüne, musket atışlarını etkisizleştirmek amacıyla, bir şilte atmıştı. Tek açık kalan yer meyhane binasıydı. Bunun da pek mantıklı bir nedeni vardı: Çünkü topluluk oraya üşüşmüştü. “Aman Tanrım! Aman Tanrım!” diye inleyip duruyordu Mam Hucheloup.

Bossuet aşağıya, Courfeyrac’ı karşılamaya inmişti.

Joly pencereye çıkmış sesleniyordu:

- Courfeyrac, bir şemsiye almalıydın, nezle olacaksın.

Bu arada, birkaç dakika içinde, meyhanenin ön tarafındaki demir parmaklıktan yirmi çubuk koparılmış, sokağın on tuazlık bir bölümünün taşları sökülmüştü. Gavroche ve Bahorel, Anceau adındaki bir kireç imalatçısının oradan geçmekte olan arabasına el koyarak arabayı devirmişler ve içindeki kireç dolu üç varili kaldırım taşı yığınlarının altına yerleştirmişlerdi. Enjolras, meyhanenin şarap mahzeninin döşeme üzerindeki kapağını kaldırmış ve dul Hucheloup Kadın’ın bütün boş fıçıları, kireç varillerini yandan takviye etmek üzere götürülmüştü. Feuilly, yelpazelerin ince, narin dilimlerini resimleyip boyamaya alışık parmaklarıyla, varilleri ve arabayı iki kitlesel moloz taşı yığınıyla payandalamıştı. Öteki şeyler gibi, hiç hazırlıksız, hemen oracıkta bulup buluşturulan, nereden geldiği meçhul moloz taşlarıydı bunlar. Payanda mertekleri, komşu evlerden birinin cephesinden koparılıp ahşap fıçıların üzerine yatırılmıştı. Bossuet ve Courfeyrac başlarını geriye çevirdiklerinde, yolun yarısının insan boyunu aşan bir siperle kapatılmış olduğunu gördüler. Yıkılıp yapılan ne varsa, onu yapmakta hiçbir şey yoktur ki insan eli kadar usla olsun.

Matelote’la Gibelotte da çalışanların arasına katılmışlardı. Gibelotte, gidip gelip kucak dolusu moloz parçaları taşıyordu. Yorgunluğu, barikatın yapımına yardımcı oluyordu. Tıpkı şarap servisi yaptığı gibi, uykulu bir halde kaldırım taşı servisi yapıyordu.

Yolun ucundan, iki beyaz at koşulu bir yolcu arabası geçiyordu.

Bossuet, kaldırım taşlarının üstünden atlayarak koştu, arabayı durdurdu, erkek yolcuları indirdi, “hanımefendiler”in inmelerine el vererek yardım etti, sürücüye yol verdi ve atların dizginlerinden tutarak arabayla birlikte geri döndü.

- Yolcu arabaları Corinthe’in önünden geçemez, dedi. Non licet omnibus adire Corinthum.

Bir an sonra atlar çözülmüş, Mondétour Sokağı’ndan dışarıya doğru başıboş gitmekteydiler. Araba ise, yan yatırılmış olarak, sokağı kapayan barajı tamamlıyordu.

Mam Hucheloup, neye uğradığını şaşırmış bir halde, birinci kata sığınmıştı.

Bulanık gözlerle, görmeden bakıyordu. Alçak sesle feryat ediyor, feryatları korkudan gırtlağından dışarı çıkamıyordu.

- Dünyanın sonu bu, diye mırıldanıp duruyordu.

Joly, Mam Hucheloup’un kalın, kırmızı ve kırışıklar dolu boynuna bir öpücük kondurdu ve Grantaire’e dönerek “Azizim, ben bir kadının boynuna daima son derece narin ve zarif bir şey gözüyle bakmışımdır,” dedi.

Beri yandan Grantaire, iltifatı en yüce doruklarına çıkartıyordu! Birinci kata çıkmış olan Matelote’u belinden yakalamış, uzun kahkahalarla pencereye doğru sürüklüyordu.

- Matelote çirkindir! diye bağırıyordu. Matelote, hayalet haline girmiş çirkinliktir! Matelote mitolojik bir ucubedir. Size onun doğuşundaki sırrı söyleyeyim. Katedrallerin oluklarını yapan bir gotik Pygmalion, günün birinde bu katedrallerden birine âşık olmuş. Aşk tanrısına gidip, bu katedrale can vermesi için yalvarmış ve böylece, Matelote meydana gelmiş. Ona bir bakın vatandaşlar! Saçları Tiziano’nun metresinin saçları gibi kurşun kromatı renginde, ama iyi bir kızdır o. Size garanti veririm ki iyi dövüşecektir. Her iyi kızın içinde bir kahraman vardır. Hucheloup Ana’ya gelince, yiğit bir kocakarıdır o. Şu bıyıklarına bir bakın! Ona kocasından miras kaldı bu bıyıklar. Tam bir hafif süvari! O da dövüşecektir. Sade bu ikisi bile bütün banliyöyü dehşete düşürmeye yeter. Yoldaşlar, hükümeti devireceğiz. Margarik asitle formik asit arasında on beş ara asit bulunduğu ne kadar doğruysa, hükümeti devireceğimiz de o kadar doğrudur. Efendiler, matematiğe bir türlü akıl erdiremediğim için babam beni hep hor görmüştür. Benim aklım yalnız aşka ve özgürlüğe erer. Ben iyi yürekli, saf çocuk Grantaire’im! Hiçbir zaman param olmadığından, bir türlü alışamadım paraya. Onun için de, hiçbir zaman para sıkıntısı çekmedim. Ama eğer zengin olsaydım, yeryüzünde tek bir yoksul bile kalmazdı! Görürlerdi o zaman! Ah! İyi yüreklilerin bir de keseleri şişkin olsaydı, her şey ne kadar iyi olurdu. İsa’nın, Rothschild’in servetine sahip olduğunu düşünüyorum. Ne iyilikler ederdi o zaman! Kucaklayın beni Matelote! Siz şehvetli, ama çekingensiniz! Yanaklarınız bir kız kardeş öpücüğü beklerken, dudaklarınız bir âşık öpüşü için can atıyor.

- Kes sesini, şarap fıçısı, dedi Courfeyrac.

Grantaire karşılık verdi:

- Bendeniz, Toulouse şehri belediye başkanı ve edebiyat yarışmaları yönetmeniyim!

Elde tüfek barajın tepesinde ayakta duran Enjolras, sert ifadeli güzel yüzünü kaldırdı. Bilindiği gibi, Enjolras hem Spartalı hem puriten mizaçlı bir insandı. Thermopyler’de Léonidas’la birlikte ölebilir, Cromwell’le birlikte Drogheda’yı yakalayabilirdi.

- Grantaire, diye bağırdı, git şarabını başka yerde mayala. Burası savaş sarhoşluğu yeri, ayyaşlık değil. Barikatın şerefini lekeleme.

Öfke dolu bu sözler, Grantaire’in üzerinde garip bir etki yarattı. Suratına bir bardak soğuk su yemiş gibi oldu. Birden sanki ayıldı.

Oturdu, pencerenin yanındaki bir masaya dirseklerini dayadı. Enjolras’a tarife gelmez yumuşak bir bakışla bakarak:

- Bırak beni burada uyuyayım, dedi.

- Başka yerde uyu, diye bağırdı Enjolras.

Buna rağmen Grantaire, yumuşak ve bulanık gözlerle ona bakmayı sürdürerek:

- Bırak beni burada uyuyayım, diye cevap verdi, burada ölene dek.

Enjolras onu küçümser bir bakışla süzdü:

- Grantaire, sen inanmaktan da, düşünmekten de, istemekten de, yaşamaktan da, ölmekten de aciz bir insansın.

Grantaire, ciddi bir sesle karşılık verdi:

- Görürsün.

Ardından anlaşılmaz birkaç kelime daha geveledikten sonra, başı bütün ağırlığıyla masanın üstüne düştü; ve Enjolras’ın onu kabaca sarsarak içine ittiği sarhoşluğun ikinci safhasının oldukça sık rastlanan etkisiyle, bir anda uykuya daldı.

IV
DUL HUCHELOUP KADIN'I AVUTMA DENEMESİ

Barikatın kurulmasından duyduğu sevinçle kendinden geçen Bahorel haykırıyordu:

- İşte sokak gerdanlık takındı! Ne kadar da yakıştı!

Courfeyrac, bir yandan meyhaneyi biraz daha yıkarken, bir yandan da dul meyhaneciyi teselli etmeye çalışıyordu.

- Hucheloup Ana, daha geçen gün Gibolette bir yatak örtüsünü pencerenizden silkeledi diye hakkınızda zabıt tutulduğu ve ceza kesildiği için yakınan siz değil miydiniz?

- Evet öyle, benim iyi yürekli Mösyö Courfeyrac’ım. Aman yarabbi! Bu masamı da mı koyacaksınız yoksa sizin şu gudubet şeye? Evet ya, hem o örtü hem de çatı odasından sokağa düşen çiçek saksısı için hükümet benden yüz frank ceza aldı. Bu haydutluk değil de nedir, Tanrı aşkına.

- İyi ya Hucheloup Ana, biz de sizin öcünüzü alıyoruz işte.

Hucheloup Ana, zararının bu şekilde karşılanmasından elde edeceği yararı pek anlamış görünmüyordu. Kocasından tokat yiyen Arap kadının öcünün alınış biçimine benziyordu bu. Kadın, tokadı yiyince feryat figan doğruca babasına koşup, ondan öcünü almasını istemiş. “Babacığım uğradığım bu hakaretin öcünü aynen almalısın,” demiş. Baba sormuş: “Kocan tokadı hangi yanağına attı?” “Sol yanağıma.” Bunun üzerine baba, onun sağ yanağına bir tokat aşk edip, “Al işte,” demiş, “isteğin yerine geldi. Şimdi kocana gidip söyle, o benim kızımı tokatladıysa, ben de onun karısını tokatladım.”

Yağmur dinmişti. Yeni yeni savaşçılar da gelip barikattakilere katılmışlardı. Tulumları içinde bazı işçiler, bir fıçı barut, bir sepet kezzap dolu şişe, iki üç karnaval meşalesi, yine bir sepet “kral bayramından kalma” (bu bayram 1 Mayıs’ta kutlandığına göre pek uzun bir süre geçmiş değildi) şenlik kandili getirmişlerdi. Bütün bu mühimmat, söylendiğine göre, Saint-Antoine Mahallesi’ndeki Pepin adında bir bakkal tarafından gönderilmişti. Chanvrerie Sokağı’nın biricik feneri ile Saint-Denis Sokağı’nın lambası kırılmış; onlarla doğrudan ilişkili bütün öteki sokakların, yani Mondétour, Cygne, Prêcheurs, Grande-Truanderie ve Petite-Truanderie sokaklarının lambaları da aynı akıbete uğramıştı.

Her şey Enjolras, Combeferre ve Courfeyrac tarafından yönetilmekteydi. Şimdi iki barikat birden inşa ediliyordu, ikisi de Corinthe’in binasına dayanan bu barikatlar, aralarında bir dik açı oluşturmaktaydılar. Büyük olanı Chanvrerie Sokağı’nı kapatırken, ötekisi de Cygne Sokağı tarafından Mondétour Sokağı’nı kapatıyordu. Bu sonraki barikat çok dar olduğundan, yapımında yalnızca fıçılar, sokak taşları kullanılıyordu. Aşağı yukarı elli işçi çalışıyordu bu işlerde ve bunların otuz kadarının tüfeği vardı; çünkü yolda gelirken rastladıkları bir silahçı dükkânından onların topunu ödünç olarak almışlardı.

Bu topluluk kadar garip, bu topluluk kadar yamalı bohça görünümünde bir şey olamazdı. Kimisi kısa bir ceket giymiş, bir süvari kılıcı ve iki eyer tabancası taşıyordu; bir başkası ceketsizdi, başında bir melon şapka vardı ve yanında bir barut torbası asılıydı; bir üçüncüsü, dokuz kat kaba kâğıda göğsünü zırhlamıştı ve silah olarak bir saraç bizi taşıyordu. İçlerinden biri, “Son kişisine kadar hepsini temizleyelim ve süngümüzün ucunda ölelim!” diye haykırıyordu. Ama adamın süngüsü yoktu. Bir başkası, redingotunun üstüne bir teçhizat askısı ve bir milli muhafız fişekliği takmıştı; fişekliğin kapağında kırmızı yünle işlenmiş bir yazı okunuyordu: kamu düzeni. Alay numarası taşıyan bir sürü tüfek, az sayıda şapka, birçok çıplak kol, birkaç mızrak vardı. Hiç boyunbağı yoktu. Bunlara bir de bütün yaşları, bütün yüzleri, solgun benizli ufak tefek delikanlıları, yanık tenli liman işçilerini ekleyiniz. Hepsi acele ediyor; ve bir yandan birbirlerine yardım ederken, bir yandan da çeşitli ihtimaller üzerine konuşuyorlardı. Saat sabahın üçüne doğru bazı yardımlar gelecekti, bir alayın kendilerine katılacağı kesindi, Paris tümüyle ayaklanacaktı. İçine yürekten gelme bir çeşit samimi neşenin karıştığı korkunç sözlerdi bunlar. Hepsi birbirinin kardeşi sanırdınız, oysa birbirlerinin adını bile bilmiyorlardı. Büyük tehlikelerin güzel yanı şudur ki, birbirlerini hiç tanımayan insanlar arasında kardeşliği gün ışığına çıkarır.

Mutfakta bir ateş yakılmıştı. Ateşin üzerinde bir mermi kalıbı içinde maşrapalar, çatallar, kaşıklar, yani meyhanenin gümüş geçinen bütün kalay sofra takımları eritilmekteydi. Bu arada içki içmekten de geri kalınmıyordu. Kapsüller, iri saçmalar masanın üstünde şarap bardaklarıyla birlikte karmakarışık sürükleniyordu. Bilardo salonunda, korkunun değişik hallere soktuğu Mam Hucheloup, Matelote ve Gibolette, kimisi alıklaşmış, kimisi soluğu kesilmiş, kimisi uykusundan uyandırılmış bir halde eski bezleri yırtıp yırtıp sargı bezi yapıyorlardı. Saçı başı karışık, sakallı ve bıyıklı üç iri kıyım isyancı, çamaşırcı kadınlar gibi parmaklarıyla bezlerin işe yaramaz kısımlarını ayıklayarak onlara yardım etmekte ve onları tir tir titretmekteydiler.

Courfeyrac, Combeferre ve Enjolras’ın Billettes Sokağı’nın köşesinde topluluğa katıldığını fark ettikleri uzun boylu adam, küçük barikatta çalışıyor ve yararlı işler görüyordu. Gavroche, büyük barikatta çalışıyordu. Courfeyrac’ın, evinde kendisini bekler bulduğu ve ona Marius’u soran genç ise, barikatı kurmak için çalışanların yolcu arabasını devirdikleri dakikalarda ortalıktan yok olmuştu.

Mutluluktan havalarda uçan Gavroche, işleri yoluna koymakla görevli kılmıştı kendini. Gidiyor, geliyor, çıkıyor, iniyor, tekrar çıkıyor, çevresine sesleniyor, kıvılcımlar saçıyordu. Varlık nedeni herkesi gayrete getirmekti sanki. Bir dürtükleyicisi mi vardı? Evet, kesinlikle: Sefaleti. Kanatları mı vardı? Evet, kesinlikle: Neşesi. Gavroche bir girdaptı. Herkes her an onu görüyor, her an onun sesini işitiyordu. Her yerde birden var olduğu için, havayı dolduruyordu. Nerdeyse öfkelendirici bir tanrısal heryerdelikti bu. Bir an bile durmak imkânsızdı onun olduğu yerde. Heybetli barikat onu sürekli sırtında hissediyordu. Aylakların rahatını kaçırıyor, tembelleri dürtüklüyor, yorulanları canlandırıyor, düşünceye dalanların sabrını taşırıyor, bazılarını neşelendiriyor, bazılarının soluğunu kesiyor, bazılarını kızdırıyor, herkesi harekete geçiriyor, bir üniversite öğrencisini iğneliyor, bir işçiyi ısırıyor, şuraya konuyor, burada duruyor, tekrar kalkıyor, dağdağanın ve gayretin üstünde uçuyor, birinden öbürüne sıçrıyor, mırıldıyor, vızıldıyor ve bütün işe koşulmuşları sokup duruyordu; muazzam devrim arabasının atsineğiydi o.

Sonsuz hareket onun küçük kollarında, sonsuz haykırış onun küçük ciğerlerindeydi.

- Ha gayret, yoldaşlar! Biraz daha taş getirin! Birkaç fıçı daha! Biraz daha şu zımbırtılardan! Nerede vardı onlardan? Bir küfe sıva döküntüsü getirin de şu deliği tıkayayım. Sizin barikat da amma küçük ha! Yükseltin onu. Ne var ne yok koyun ona, atın, tıkın ne varsa içine. Kırın, parçalayın şu evi. Bir barikat, Gibou Ana’nın çayı demektir. Alın işte size bir camlı kapı.

Çalışanlar, bunu duyunca bir haykırış kopardılar:

- Ne! Bir camlı kapı mı? Camlı kapıyı ne yapalım biz, yumurcak?!

- Herküllere bakın hele! diye karşılık verdi Gavroche. Bir barikatta camlı kapı çok işe yarar. Ona saldırmayı önlemez ama onu zapt etmeyi zorlaştırır. Siz hiç üzerinde kırık şişe dipleri bulunan bir duvardan atlayıp elma araklamadınız mı? Bir camlı kapı, milli muhafızlar barikatın üstüne çıkmak istediklerinde, onların tabanlarındaki nasırları keser. Ya! İşte böyle, cam milleti haindir. Sizin hayal gücünüz de pek kısırmış, dostlarım.

Öte yandan, horozsuz tabancasına ateş püskürüyordu Gavroche. Ona buna başvurup bir tüfek istiyordu:

- Bir tüfek! Bir tüfek istiyorum! Niçin bana bir tüfek vermiyorlar?

- Sana tüfek ha! dedi Combeferre.

- Lafa bak! Niçin verilmezmiş, diye karşılık verdi Gavroche. 1830’da 10. Charles’la kozların paylaşılması sırasında, pekâlâ bir tüfeğim olmuştu.

Enjolras omuz silkti.

- Hele bir bütün büyüklerin tüfeği olsun, o zaman çocuklara da verilir.

Gavroche mağrur bir tavırla ona dönerek cevap verdi:

- Eğer benden önce ölürsen, senin tüfeğini alırım.

- Bacaksız! dedi Enjolras.

Gavroche’un cevabı:

- Ukala çaylak! oldu.

Tam o sırada, sokağın ucunda dolanıp duran, yolunu şaşırmış şık giyimli bir genç, konuyu saptırdı.

Gavroche ona seslendi:

- Delikanlı, gel sen de katıl bize! Şu yaşlı vatan için bir şeyler yapmak istemez misin?

Şık giyimli genç savuştu.

V
HAZIRLIKLAR

O dönemin gazeteleri, ele geçirilmesi hemen hemen imkânsız olarak nitelendirdikleri Chanvrerie Sokağı’ndaki barikatın, bir binanın birinci katı yüksekliğinde olduğunu söylerlerken yanılıyorlardı. Gerçekte bu barikat, ortalama altı ya da yedi ayaktan daha yüksek değildi; ve savaşanların istedikleri zaman gerisinde gizlenebilecekleri ya da barajı kontrolleri altında tutabilecekleri ve hatta iç tarafta kademeli olarak üst üste konmuş dört sıra kaldırım taşı vasıtasıyla barikatın tepesine çıkabilecekleri şekilde yapılmıştı. Barikatın, yığma kaldırım taşından ve Anceau’nun arabasıyla yan yatırılan yolcu arabasının tekerlekleri arasından geçirilmiş kalas ve tahtalarla birbirine bağlanmış fıçılardan oluşan dış cephesi ise, dikenli ve son derece karmaşık bir görüntü arz ediyordu.

Evlerin duvarı ile barikatın meyhaneden en uzak ucu arasında bir insan geçebilecek kadar bir aralık bırakılmış, böylece gerektiğinde dışarıya çıkabilme imkânı sağlanmıştı. Yolcu arabasının oku yere dikilerek iplerle tutturulmuştu; ucuna takılan bir kızıl bayrak barikatın üzerinde dalgalanıyordu.

Mondétour Sokağı’ndaki küçük barikat, meyhanenin bulunduğu evin arkasında kaldığı için görünmüyordu. Bu iki barikat, burada gerçek bir tabya oluşturmaktaydılar. Enjolras ve Courfeyrac, Prêcheurs Sokağı üzerinden Halles istikametinde bir çıkış sağlayan Mondétour Sokağı’nın kalan bölümünü bir barikatla kapatmayı uygun bulmamışlardı. Hiç şüphesiz, ellerinde dışarıyla bir irtibat imkânı bulunsun istiyorlar; ve de Prêcheurs Sokağı denen o geçilmesi zor ve tehlikeli dar yoldan bir saldırıya uğramaktan pek korkmuyorlardı.

Folard’ın,¹³⁹ stratejik üslubuyla barsak¹⁴⁰ adını verebileceği bu serbest çıkış yolu ile, Chanvrerie Sokağı’nda bırakılmış olan daracık aralığı hesaba katmazsak, barikatın içi -ki meyhane burada sivri bir çıkıntı oluşturuyordu- her yanı kapalı bir yamuk dörtkenar biçimindeydi. Büyük barajla sokağın sonundaki yüksek evler arasında yirmi adım kadar bir mesafe vardı. Dolayısıyla, barikatın sırtını bu evlere vermiş olduğu söylenebilirdi. Gerçi evlerin hepsinde oturanlar vardı, ama hepsi de yukarıdan aşağıya sımsıkı kapanmışlardı.

Bütün bu işler, hiç engelsiz ve bu bir avuç gözü pek insan, tek bir tüylü serpuş ya da bir süngü belirtisi bile görmeden, bir saatten kısa bir süre içinde kotarılmıştı. Ayaklanmanın bu aşamasında, hâlâ Saint-Denis Sokağı’ndan geçmeyi göze alan tek tük burjuvalar, Chanvrerie’ye bir göz atıp, barikatı görünce hemen adımlarını sıklaştırıp uzaklaşıyorlardı.

İki barikat da tamamlanıp arabanın dikilen okuna bayrak çekildikten sonra, meyhaneden dışarı bir masa çıkardılar. Courfeyrac masanın üstüne çıktı. Enjolras, dört köşe sandığı getirdi. Courfeyrac sandığı açtı. Sandık fişek doluydu. Fişeklerin görüntüsü, en babayiğitler arasında bir kıpırdanmaya yol açtı.

Courfeyrac, gülümseyerek fişekleri dağıttı.

Herkese otuzar fişek verildi. Çoğunun barutu vardı, dökülen kurşunlarla başka fişekler de yapmaya koyuldular. Barut fıçısına gelince, o, kapının yanında, başka bir masanın üstünde duruyordu. Onu yedek olarak ayırdılar.

Askerlerin toplan borusu aralıksız çalıyor, Paris’i bir baştan bir başa dolaşıp duruyordu, ama gitgide kimsenin umursamadığı monoton bir gürültüye dönüşmüştü. Ve bu gürültü, iç karartıcı dalgalar halinde kâh uzaklaşıyor kâh yaklaşıyordu.

Hep birlikte telaşsız, bir tören ciddiyeti içinde, tüfeklerini ve karabinalarını doldurdular. Enjolras, barikatların dışına çıkarak, biri Chanvrerie Sokağı’na İkincisi Prêcheurs Sokağı’na, üçüncüsü de Petite-Truanderie’nin köşesine olmak üzere üç nöbetçi dikti.

Ve sonra barikatlar kurulmuş, görevler belirlenmiş, tüfekler doldurulmuş olarak; artık kimsenin geçmez olduğu, dilsiz ve âdeta ölü ve içinde hiçbir insan kıpırtısı bulunmayan evlerle çevrili bu sokaklarda, bastırmaya başlayan alacakaranlığın siyahlığına gittikçe daha çok bürünerek ve bu karanlığın, sessizliğin içinde bir şeyin, kim bilir nasıl bir trajik ve dehşetengiz şeyin yavaş yavaş ilerlediğini hissederek, bir başlarına, silahlı, kararlı ve sakin beklediler.

VI
BEKLERKEN

Bu bekleyiş saatlerinde neler yaptılar?

Bunu anlatmamız gerekiyor, çünkü ne de olsa tarihtir bu.

Erkekler fişek yapar, kadınlar sargı bezi hazırlar, kurşun kalıplarına dökülmek üzere eritilmiş kurşun ve kalayla dolu geniş bir tencere bir mangalın üstünde tüterken; barikatın tepesinde nöbetçiler silah elde nöbet tutar; dikkati asla dağılmayan Enjolras, nöbetçilere sürekli göz kulak olurken; Combeferre, Courfeyrac, Jean Prouvaire, Feuilly, Bossuet, Joly, Bahorel ve daha bazıları, bu güzelim genç adamlar, tıpkı öğrencilik çağlarında toplanarak sohbet ettikleri o huzur dolu günlerdeki gibi bir araya gelip, viraneye çevrilmiş meyhanenin bir köşesinde, kurmuş oldukları tabyanın iki adım ötesinde, fünyelenip doldurulmuş karabinaları iskemlelerinin arkalığına dayalı olarak oturmuş, ölüme bunca yakın oldukları bir saatte, aşk şiirleri okumaktaydılar.

Ne gibi şiirler mi? İşte şöyle:

Hatırlıyor musun hiç o tatlı günlerimizi

Bizi gören, körpecik iki fidan sanırdı

Başka arzumuz yoktu kendine çeken bizi

Bir şıklık ve zarafet, bir de aşkımız vardı

Sen ve ben yaşlarımızı ekleseydik üst üste

Kırk yıl bile etmezdi ikisinin toplamı

O küçücük, o sade yuvamızın içinde

Her şey, hatta kış bile bizim için bahardı.

Ne günlerdi! Manuel akıllı ve mağrurdu,

Sık sık kutsal şölenler coştururdu Paris’i.

Yıldırım saçardı Foy ve de batar dururdu

Sevdalı ellerime korsajının iğnesi.

Hayrandı herkes sana. Davasız avukat ben

Prado’da yemeğe götürdüğümde seni,

O kadar güzeldin ki, ne mümkün almak senden

Gözüm görmezdi bile karşımdaki gülşeni

Duyar gibi olurdum: Ne de güzel! derlerdi

Ne kadar hoş kokuyor! O saçlar dalga dalga!

Mantosunun altında mutlaka kanat gizli.

Sevimli bonesi deyeni açmış bir gonca.

Gezinirdik, elimde elin sıcak ve narin.

Görenler sanırdı ki, aşkın güçlü büyüsü

Baş göz etmiş şahsında bu mutlu ikilinin

Tatlı nisan ayıyla o güzelim mayısı.

Yaşıyorduk gizlenmiş, kapalı yuvamızda

Gıdamız sade aşktı, o leziz yasak yemiş,

Tek bu hitabım bile olmuyordu ki sana

Daha önce kalbinden cevabı verilmemiş

Sorbonne bize cennetti şiirsellikle dolu

Orda sana tapardım akşamdan ta sabaha

Aşık ruhumca buydu uygulamanın yolu,

Sevda haritasını o Latin diyarına.

Ey güzelim meydanlar! Sen ey Maubert! Ey Dauphine!

Taze bahar havalı yoksul yuvamızda sen

Çekerken çorabını bacağın üzre, narin,

Çatımızın ucunda bir yıldız görürdüm ben.

Çok Eflatun okudum, hepten unuttum ama;

Oysa sen. Malebranche’tan da, Lamennais’den de iyi

Kanıtlardın sunduğun tek bir çiçekle bana

Rahmet ve marifeti - göğün bize verdiği.

Ey! Nurlu çatı katı, orda sana sarılmak,

Seyretmek gün doğarken iç gömleğinle seni

Gidip gelirken ya da incelerken genç, parlak

Alnını el aynanda - geçmişten kalma, eski.

Mümkün mü hiç unutmak, gönlün her dem andığı

Ömrün seher vaktini o yıldızlar bağını;

Aşkın şuh bir argoyla peşten mırıldandığı

Kurdeleler, çiçekler, tüller, şallar çağını?

Bir lale saksısından ibaretti bahçemiz,

Bir eteklik örterdi pencerenin camını

Kilden mâmul bir kase kullanırdı bendeniz

Layık görerek sana bir Japon fincanını.

Ya o bizi güldüren afetlere ne denir?

Manşonunun yanması, kaybolan eldivenin!

Ve o aziz portre, duvardaki Shakespeare

Hani satmıştık onu akşam yemeği için!

Dilencindim ben senin, sen güzel hayırsever.

Kaçamaktan öperdim kolunun genç tenini.

Masaya ne gerek var? Bir Dante cildi yeter

Neşeyle yemek için bir avuç kestaneyi.

Sefil ama şenlikli odamda ilk olarak

Ateşli dudağının busesiyle yanmıştım

Ve sen giderken saçın çözük, yüzün sımsıcak

Nasıl sopsoluk kalıp Tanrı’ya inanmıştım.

Hiç var mı yad ettiğin nice mutlu günleri

Ve şimdi çaput olmuş eşarplarını tülden?

Hicran dolu bunca ah onları vermez geri

Sonsuz derinliğine göğün ağıp giderken.

Zaman, yer, yad edilen bu gençlik anıları, gökyüzünde parıldamaya başlayan birkaç yıldız, bu ıssız sokakların mezar sakinliği, için için hazırlanan amansız maceranın yakınlığı, hassas bir şair olduğunu evvelce söylediğimiz Jean Prouvaire’in alacakaranlığın içinde alçak bir sesle mırıldandığı bu mısralara hazin bir güzellik veriyordu.

Bu arada, küçük barikatta bir kandil; büyük barikatta ise, karnavalın son günü Courtille’e giden maskelilerle dolu arabaların önünde görülen balmumu meşalelerine benzer bir meşale yakılmıştı. Bildiğimiz gibi, Saint-Antoine Mahallesi’nden gelme meşalelerdendi bu meşale.

Meşale, rüzgârdan korunmak için, kaldırım taşlarından yapılmış üç tarafı kapalı bir mahfaza içine konulmuş ve ışığı tümüyle bayrağa vuracak şekilde yerleştirilmişti. Sokak ve barikat karanlığa gömülmüş olarak kalmakta ve kocaman bir gizli fener tarafından aydınlatılmışçasına, kızıl bayraktan başka bir şey görünmemekteydi.

Bu ışık, bayrağın kızıllığına, bilmem nasıl bir dehşetengiz kızıllık daha katıyordu.

VII
TOPLULUĞA BILLETTES SOKAĞI'NDA
KATILAN ADAM

Gece iyiden iyiye bastırmıştı. Olan biten bir şey yoktu. Sadece, ne olduğu belli olmayan bazı uğultular ve ara sıra silah sesleri duyuluyordu; tek tük, kısa süreli ve uzaklardan gelen silah sesleri... Uzayan bu duraklama safhası, hükümetin zaman kazanmaya çalıştığına ve kuvvet topladığına işaretti. Elli kişi, altmış bin kişinin gelmesini bekliyordu.

Enjolras, güçlü ruhların korkunç olaylar öncesinde kapıldıkları sabırsızlığa kapılmış hissediyordu kendini. Gidip Gavroche’u buldu. Gavroche, aşağı salonda fişek imal etmekle meşguldü; masaların üstüne barut zerreleri saçılmış olduğundan, ihtiyaten içki tezgâhının üstüne konulmuş olan iki mumun ölgün ışığında çalışıyordu. Bu iki mumdan dışarıya hiç ışık sızmıyordu. İsyancılar, ayrıca, üst katlarda kesinlikle ışık yakılmamasına dikkat etmekteydiler.

Enjolras geldiğinde, Gavroche pek meşguldü, ama sırf fişekleriyle değil.

Billettes Sokağı’ndaki adam, az önce aşağı salona gelmiş ve en az ışık alan masaya gidip oturmuştu. Dağıtımda payına düşen büyük tipte bir ordu tüfeğini bacaklarının arasında tutuyordu. O âna kadar bir sürü “eğlenceli” şeyle oyalanıp duran Gavroche, bu adamı görmemişti bile.

Adam içeri girince, Gavroche, gözleriyle mekânik bir şekilde onu izledi; adamın tüfeğine hayran olmuştu. Ama sonra adam oturunca, çocuk birdenbire ayağa fırladı. Bu adamı o âna kadar birisi gözlemiş olsaydı, onun gerek barikatı, gerekse isyancılar topluluğunu, özel bir dikkatle inceden inceye tetkik ettiğini görürdü. Fakat salona girdiğinden beri âdeta tamamen kendi içine kapanmış; çevresinde olup bitenlerin hiç farkında değilmiş gibi görünüyordu. Çocuk, bu düşünceli adama yaklaştı ve uyandırmaktan çekinilen bir kimsenin yanındaymış gibi parmaklarının ucuna basarak, onun çevresinde dolanmaya başladı. Aynı zamanda hem pek küstah hem pek edepli, hem pek yüzeysel hem pek derin, hem pek neşeli hem pek tasalı olan o çocuk çehresinde yaşlı adamların mimikleri dolaşıyordu. Şu anlamlara gelen mimiklerdi bunlar: Boş ver! İmkânsız! Şeşi beş mi görüyorum ne! Rüya görüyor olmalıyım! Olabilir mi? Hayır, o değil! Evet, o işte! Olamaz! Gavroche, topukları üzerinde sallanıyor, ceplerinin içinde yumruklarını sıkıyor, boynunu bir kuş gibi oynatıyor, alt dudağını olabildiğince uzatarak, onun bütün kavrayış gücünü harcıyordu. Şaşkın, kararsız, şüpheci, emin, çarpılmış bir haldeydi. Bir esir pazarında bir sürü kadın azmanı arasında bir Venüs keşfeden haremağası; veya bir yığın kötü resmin altında bir Raffaello’yu teşhis eden bir resim meraklısı gibiydi. Her şey çalışır durumdaydı onda: koku alan içgüdü ve birleştirici, düzenleyici zeka. Besbelli Gavroche’a bir şeyler olmuştu.

İşte, Gavroche’un kafasını meşgul eden düşüncelerin en yoğun olduğu bu anda Enjolras yanına geldi ve:

- Sen küçüksün, dedi, seni kimse görmez. Barikatların dışına çık; evlerin duvarları boyunca süzülerek, çevredeki sokakların her yanını şöyle bir kolaçan et ve dönüp oralarda olup bitenleri bana anlat.

Gavroche, kalçalarının üzerinde şöyle bir dikeldi.

- Demek, küçükler de bir işe yarıyorlarmış! Aman ne mutlu! Tamam, gidiyorum. Ama, siz bu arada küçüklere güvenin ve büyüklerden sakının...

Ve Gavroche, başını kaldırıp sesini alçaltarak, Billettes Sokağı’ndan gelen adamı gösterdikten sonra ekledi:

- Şu iri kıyım adamı görüyor musunuz?

- Evet, ne olmuş?

- O bir hafiye.

- Emin misin?

- Daha on beş gün bile olmadı, Pont Royal’de hava almak için köprünün kornişine oturmuştum, kulağımdan tutup beni kaldırdı.

Enjolras, hızla sokak çocuğunun yanından ayrılıp, orada bulunan, şarap nakliyatında çalışan bir işçiye çok alçak bir sesle bir şeyler söyledi. İşçi salondan çıktı ve çıkmasıyla, aynı işte çalışan başka üç işçiyle birlikte dönmesi bir oldu. Bu dört adam, geniş omuzlu dört hamal, Billettes Sokağı adamının hiç dikkatini çekmeyecek bir şekilde, gidip onun oturduğu masanın arkasında yer aldılar; onun üstüne atılmaya hazır oldukları açıkça görülüyordu.

O zaman, Enjolras adama yaklaşıp sordu:

- Kimsiniz siz?

Bu damdan düşme soru, adamı yerinden hoplattı. Adam, bakışlarını Enjolras’ın masum gözbebeklerinin ta derinliklerine daldırdı ve orada onun düşüncesini kavramış gibi bir tavır aldı. Dünyanın en küçümseyici, en güçlü ve en kararlı gülümseyişiyle gülümsedi ve kibirle karışık bir ciddiyetle cevap verdi:

- Niçin sorduğunuzu anlıyorum... Evet, öyle!

- Hafiye misiniz?

- Devletin memuruyum.

- Adınız ne?

- Javert.

Enjolras dört adama bir işaret çaktı. Javert daha arkasına dönüp bakmaya bile fırsat bulamadan, göz açıp kapayıncaya kadar, kıskıvrak yakalandı, yere yatırıldı, sımsıkı bağlandı, üstü arandı.

Üstünde, iki cam arasına yapıştırılmış küçük, yuvarlak bir kart bulundu. Kartın bir tarafında, kabartmalı olarak Fransa’nın arması ve altında “Denetle ve uyanık ol” ibaresi, öbür tarafında ise “JAVERT, polis müfettişi, elli iki yaşında” yazısı ile dönemin emniyet müdürü Mösyö Gisquet’nin imzası vardı.

Adamın üstünden ayrıca, bir saatle içinde birkaç altın bulunan bir para kesesi çıktı. Para kesesi ile saati ona bıraktılar. Yoklandığında, yelek cebinin dibinde saatin arkasında, zarf içinde bir kâğıt ele geçti. Enjolras, kâğıdı açtı ve bizzat emniyet müdürü tarafından yazılmış olan şu beş satırlık yazıyı okudu:

Müfettiş Javert, siyasi görevi sona erer ermez, özel bir teftiş yetkisiyle Seine Nehri’nin sağ kıyısında, Iena Köprüsü civarında bazı suç erbabı kişilerin, söylendiği gibi, dolaşmakta olup olmadıklarını araştıracaktır.

Arama işi sona erince, Javert’i yerden kaldırdılar, ellerini arkadan bağladıktan sonra onu da aşağı, salonun ortasındaki -vaktiyle meyhaneye adını vermiş olan- ünlü direğe bağladılar.

Bu olup bitenlere baştan sona tanıklık etmiş ve her şeyi sessizce başını sallayarak onaylamış olan Gavroche, Javert’in yanına yaklaşarak, ona:

- Bu kez fare kediyi yakaladı, dedi.

Bütün bunlar, o kadar çabuk yapılmıştı ki, meyhanenin çevresindekiler farkına vardıklarında iş bitmişti bile.

Javert, hiç bağırıp çağırmamıştı.

Javert’in direğe bağlanmış olduğunu öğrenen herkes, Courfeyrac, Bossuet, Joly, Combeferre ve iki barikata dağılmış olan adamlar, koşup geldiler.

Sırtı direğe dayalı, bedenini sımsıkı saran ipler yüzünden en ufak bir hareket bile yapamaz durumda olan Javert, ömründe hiç yalan söylememiş bir insanın pervasız sakinliği içinde, başını dimdik tutuyordu.

- O bir hafiye, dedi Enjolras.

Ve Javert’e dönerek:

- Barikat ele geçmeden on dakika önce kurşuna dizileceksiniz.

Javert, sesinin en amirane tonuyla karşılık verdi:

- Niçin hemen değil?

- Boş yere barut harcamak istemiyoruz.

- Öyleyse, bıçakla görün işinizi.

- Bana bak, hafiye, dedi yakışıklı Enjolras, bizler yargıcız, katil değil.

Sonra Gavroche’a seslendi:

- Hey, sen! Haydi işinin başına! Söylediklerimi yap.

- Gidiyorum, diye bağırdı Gavroche.

Tam yola koyuluyordu ki, birden durup:

- Ha! Aklıma gelmişken! dedi. Onun tüfeğini bana vereceksiniz. Zurnacı sizin olsun, ama zurnayı ben isterim.

Sokak çocuğu, bir asker selamı çaktı ve şen şatır büyük barikatın aralığından çıkıp gitti.

VIII
LE CABUC ADIYLA BİLİNEN
AMA ASLINDA ADI BELKİ CABUC OLMAYAN
BİRİ HAKKINDA SORU İŞARETLERİ

Gavroche’un yola düzülmesinden hemen sonra meydana gelen destansı bir vahşet ve dehşet dolu bir olayı belirtmeden geçecek olursak, burada resmetmeye çalıştığımız trajik tabloyu eksik bırakmış oluruz; ve okuyucu da, bunca çaba ve çırpınışı içeren bu toplumsal gebeliğin, bu devrimci doğuruşun büyük anlarını dakik ve gerçek çizgileri içinde görmemiş olur.

Bilindiği gibi, ajitasyon amacıyla toplanan kalabalıklar tıpkı kar topu gibidirler; yuvarlandıkça büyüyerek bir sürü insanı gürültülü bir yığın halinde bir araya toplarlar. Bu insanlar nereden geldiklerini sormazlar birbirlerine. Enjolras, Combeferre ve Courfeyrac’ın önderliğindeki topluluğa katılan gelip-geçenler arasında, sırtında omuzları aşınmış bir hamal ceketi olan, el kol işaretleri yaparak öfkeyle bağırıp çağıran, suratı vahşi bir sarhoşunkine benzeyen biri vardı. Adı ya da lakabı Le Cabuc olan bu adam, onu tanıdığını ileri sürenler için bile aslında tamamen meçhuldü. Alabildiğine sarhoştu ya da kendini öyle gösteriyordu. Birkaç kişiyle birlikte meyhaneden çıkardıkları bir masanın başında oturuyordu. Bu Cabuc, bir yandan, kendisine karşı direnenleri ısrarla içmeye zorlarken, bir yandan da barikatın gerisindeki beş katlı ve her katı da bütün sokağa hakim durumda olan ve de Saint-Denis Sokağı’nın tam karşısında yer alan büyük evi düşünceli düşünceli gözlüyor gibiydi. Birden bağırdığı duyuldu:

- Arkadaşlar, biliyor musunuz? Bizim işte şu evden ateş etmemiz gerekir. O evde pencerelere yerleşecek olursak, bu sokağa girmeye kalkışacak bir kimsenin vay haline!

İçlerinden biri:

- İyi ama, o ev kapalı, dedi.

- Kapıya vuralım.

- Açmazlar.

- Biz de kapıyı kırarız!

Cabuc, kapıya koştu. Masif demirden iri bir tokmağı vardı kapının. Onunla kapıya vurdu. Kapı açılmadı. Bir daha vurdu. Hiç cevap yoktu. Üçüncü kez vurdu. Aynı sessizlik.

- Kimse yok mu burada? diye seslendi Cabuc.

Ses seda duyulmuyordu.

O zaman, Cabuc bir tüfek kapıp dipçiğiyle kapıya vurmaya başladı.

Eski bir taşlık kapısıydı bu; kemerli, alçak, dar, kavi, tümüyle meşeden, içten bir saç levha kaplı ve demir iskeletli gerçek bir zindan kapısı. Dipçik darbeleri evi titretiyor, ama kapıyı sarsamıyordu.

Ama yine de evdekiler endişe ve heyecana kapılmış olmalılar ki, sonunda üçüncü kattaki küçük dört köşe bir pencere aydınlanıp açıldı ve pencereden bir mumla, şaşkın ve korkmuş bir adamcağızın kır saçlı başı göründü. Kapıcıydı bu.

Kapıyı dipçikleyen adam durdu.

Kapıcı:

- Ne istiyorsunuz mösyö? diye sordu.

- Kapıyı aç! dedi Cabuc.

- Bu mümkün değil beyler.

- Aç diyorum sana!

- Bu imkânsız, mösyö!

Cabuc, tüfeğini kaptığı gibi, kapıcıya nişan aldı. Fakat kendisi aşağıda ve ortalık karanlık olduğundan, kapıcı onu göremiyordu.

- Açacak mısın, evet mi, hayır mı?

- Hayır, mösyö!

- Hayır mı diyorsun?

- Hayır diyorum, benim iyi...

Kapıcı sözünü tamamlayamadı. Tüfek patlamış ve kurşun adamın çenesinin altından girip gırtlağını delip geçerek enseden çıkmıştı.

İhtiyar, bir “gık” bile diyemeden yığılıp kaldı. Mum yere düşerek sönmüş ve pencerenin pervazına dayalı hareketsiz bir baştan ve dama doğru yükselen beyaz bir duman parçasından başka bir şey görünmez olmuştu.

Cabuc, tüfeğinin dipçiğini yere dayayarak, “işte bu kadar!” dedi.

O, tam bu sözü söylemişti ki, bir elin kartal pençesi ağırlığıyla omzuna çöktüğünü hissetti ve bir sesin kendisine, “Diz çök!” dediğini duydu.

Katil döndü ve karşısında Enjolras’ın beyaz ve soluk yüzünü gördü.

Enjolras’ın elinde bir tabanca vardı.

Silah sesini duyunca koşup gelmişti.

Sol eliyle Cabuc’ün yakasını, ceketini, gömleğini ve askısını kavramıştı. “Diz çök!” diye tekrarladı.

Ve henüz yirmi yaşındaki bu narin yapılı delikanlı, o tıknaz ve güçlü kuvvetli hamalı bir saz gibi büküp, çamurların içine diz çöktürdü.

Cabuc direnmeye çalıştıysa da, insanüstü bir el kavramıştı sanki onu.

Solgun benzi, çıplak boynu, dağınık saçları, kadınsı çehresiyle Enjolras’ta, o an, antik Themis’ten¹⁴¹ bir şeyler var gibiydi. Kabaran burun kanatları, yere eğik bakışları, onun acımasız Grek profiline -antik dünya görüşüyle- Adalet’e en uygun düşen, öfkeyle karışık bir iffet ifadesi veriyordu.

Barikattakilerin hepsi koşup gelmiş, biraz uzakta bir çember oluşturacak şekilde dizilmişlerdi; az sonra tanık olacakları şey karşısında tek bir söz bile söylemenin imkânsızlığını hissediyorlardı.

Yenik düşen Cabuc, artık direnmiyordu; her yanı titriyordu.

Enjolras onu bıraktı ve saatini çıkardı.

- Aklını başına topla, dedi. Ya dua et ya da düşün. Bir dakikan var.

Katil:

- Merhamet! diye yalvardı, sonra başını önüne eğip duaya benzer anlaşılmaz bir şeyler mırıldandı.

Enjolras, gözünü saatinden ayırmıyordu. Bir dakikanın dolmasını bekledi, sonra saati yelek cebine koydu. Daha sonra, ulurcasına ah vah edip dizlerine sarılan Cabuc’ü saçlarından kavrayarak tabancasının namlusunu onun kulağına dayadı. Maceraların en müthişine kılları kıpırdamaksızın atılmış olan bu gözü pek insanların birçoğu, başlarını başka tarafa çevirdiler.

Tabancanın patladığı duyuldu ve katil yüzükoyun yere devrildi.

Enjolras doğruldu, inançlı ve sert bakışlarını çevresinde gezdirdi.

Sonra ayağıyla cesedi iterek:

- Atın şunu dışarı, dedi.

Üç adam, sefilin, biten hayatın son mekanik kasılmalarıyla sarsılan bedenini kaldırıp, küçük barikatın üstünden Mondétour Sokağı’na attılar.

Enjolras, bir süre düşünceye daldı. Kim bilir hangi soylu karanlıklar yayılmaktaydı ağır ağır onun o korkunç serinkanlılığı üzerine. Birden yüksek sesle konuşmaya başladı.

Herkes sustu.

- Yurttaşlar, dedi Enjolras, bu adamın yaptığı korkunç bir şeydi, benim yaptığım ise iğrenç. O, bir insanı öldürdü, bu nedenle ben de onu öldürdüm. Bunu yapmak zorundaydım, çünkü devrimin kendine özgü bir disiplini olması gerekir. Cinayet burada, başka bir yerde olduğundan daha büyük bir suçtur. Devrimin gözü bizim üstümüzde, bizler cumhuriyetin rahipleriyiz, bizler vazife kurbanlarıyız; kimse bizim kavgamıza iftira edememelidir. İşte bu nedenle ben, bu adamı yargıladım ve ölüme mahkûm ettim. Bana, yani yaptığımı yapmak mecburiyetinde olan, ama bunu iğrenerek yapan bana gelince, ben kendimi de yargıladım. Kendimi hangi cezaya mahkûm ettiğimi çok geçmeden öğreneceksiniz.

Bu sözler, dinleyenleri titretti.

Combeferre haykırdı:

- Biz de senin kaderini paylaşıyoruz.

Enjolras, yeniden söz alarak:

- Öyle olsun, dedi. Birkaç söz daha. Ben, bu adamı idam etmekle, zorunluluğa boyun eğdim. Ama zorunluluk eski dünyanın bir canavarıdır. Onun adı Kader’dir. Oysa ilerlemenin yasası, canavarların melekler karşısında yok olmasını; Kader’in, kardeşlik karşısında silinip gitmesini emreder. Gerçi, sevgi sözünü ağza almak için kötü bir zamandayız. Varsın öyle olsun, ben yine de onu telaffuz ediyor, övgüyle yüceltiyorum. Sevgi! Gelecek senindir. Ölüm! Senden yararlanıyorum, ama nefret de ediyorum. Yurttaşlar! Gelecekte ne zulmet ne de yıldırım çarpması; ne yırtıcı cehalet ne de kanlı kısas olacak. Gelecekte iblis olmayacağına göre, Mikail de olmayacak. Gelecekte kimse kimseyi öldürmeyecek, yeryüzü nur saçacak, insanlık sevecek, yalnız sevecek. Bir gün gelecek, yurttaşlar, her şey beraberlik, ahenk, ışık, sevinç ve hayat olacak. Evet, o gün gelecek ve işte bizler o günün gelmesi uğruna öleceğiz.

Enjolras sustu. Bakire kız dudakları kapandı; kan döktüğü o yerde bir süre ayakta, bir mermer gibi hareketsiz kaldı. Aynı noktaya dikilmiş olan gözleri, çevresindekileri kısık sesle konuşmak zorunda bırakıyordu.

Jean Prouvaire ve Combeferre, sessizce ellerini sıkıyor ve barikatın köşesinde birbirlerine sokulmuş olarak; hem cellat hem rahip hem pırıl pırıl bir ışık hem bir sert kaya olan bu vakur gence acımayla karışık bir hayranlıkla bakıyorlardı.

Şunu hemen söyleyelim ki, her şey olup bittikten sonra, cesetler morga taşınıp üzerleri arandığında, Cabuc’ün üstünde bir polis ajanı kartı bulundu. Bu konuda 1832’de emniyet müdürlüğüne yazılmış özel bir rapor, 1848’de bu kitabın yazarının eline geçmiştir.

Şunu da ilave edelim: Garip ama doğru olması muhtemel bir polis rivayetine göre Cabuc, gerçekte Claquesous idi. Nitekim Cabuc’ün ölümünden sonra bir daha Claquesous’nun adı sanı geçmemiştir. Claquesous, hiçbir iz bırakmadan ortadan kayboldu, yer yarıldı da içine girdi âdeta. Onun hayatı karanlıktı, sonu zifiri karanlık oldu.

Bütün isyancılar topluluğu, soruşturması çarçabuk yapılıp çarçabuk sona erdirilen bu davanın heyecanından henüz sıyrılamamıştı ki, Courfeyrac, sabahleyin Marius’u sormak için evine gelen ufak tefek gencin barikatın içinde olduğunu gördü.

Bu mert ve pervasız görünüşlü çocuk, geceleyin ayaklanmacılara katılmaya gelmişti.

ONÜÇÜNCÜ KİTAP

Marius Karanlığa Dalıyor

I
PLUMET SOKAĞI'NDAN
SAINT-DENIS MAHALLESİ'NE

Giderek bastıran gecenin içinden kendisini Chanvrerie Sokağındaki barikata çağıran o ses, Marius’a kaderin sesi gibi gelmişti. Ölmek istiyordu, işte fırsat kendini sunmuştu; mezarın kapısını çalıyordu, karanlığın içinden bir el, ona kapının anahtarını uzatıyordu. Ümitsizliğin önündeki karanlıklar içinde açılan bu ölümcül kapıların kışkırtıcı bir davetkârlığı vardır. Marius, parmaklığın bunca defa kendisine geçit vermiş olan çubuğunu ayırarak bahçeden dışarı çıktı ve kendi kendine, “Haydi gidelim!” dedi.

Istıraptan çılgına dönmüştü, sabit ve sağlam hiçbir şey hissedemiyordu beyninde. Gençliğin şehvetle karışık hoş sarhoşlukları ve aşk içinde geçen bu iki aydan ve ümitsizliğin türlü çeşit vehimleri altında ezilmişlikten sonra, artık kaderin hiçbir şeyini kabul edecek hali kalmamıştı onun. Tek bir isteği vardı artık, bir an önce bu işi bitirmek.

Hızlı hızlı yürümeye başladı. Üzerinde Javert’in tabancaları bulunduğu için yeterince silahlanmış sayılırdı.

Görmüş olduğunu sandığı genci sokakların içinde gözden kaybetmişti.

Marius, Plumet Sokağı’ndan bulvara çıktı, Esplanade’ı ve Invalides Köprüsü’nü, Champs-Élysées’yi, 15. Louis Meydanı’nı geçti ve Rivoli Caddesi’ne ulaştı. Burada mağazalar açıktı, kemerlerin havagazı lambaları yanıyor, mağazalarda kadınlar alışveriş yapıyor, Laiter Kafesi’nde dondurmalar, İngiliz pastanesinde küçük pastalar yeniyordu. Sadece Les Princes Oteli ile Meurice Oteli’nden birkaç yolcu arabasının dörtnala yola çıktığı görülüyordu.

Marius, Delorme Pasajı’ndan geçip, Saint-Honoré Sokağı’na girdi. Burada dükkânlar kapalıydı; satıcılar yarı açık kapılarının önünde sohbet ediyor, yayalar gidip geliyor, sokak lambaları yanıyordu. Birinci kattan itibaren bütün pencerelerde, her zamanki gibi ışıklar yanıyordu. Palais-Royal Meydanı’nda süvariler vardı.

Marius, Saint-Honoré Sokağı boyunca yürüdü. Palais-Royal’den uzaklaştıkça aydınlık pencereler azalıyordu. Dükkânlar tamamen kapalıydı, kapı eşiklerinde konuşanlara hiç rastlanmıyordu. Sokak gitgide karanlığa gömülmekte ve aynı zamanda, kalabalık tıkızlaşmaktaydı. Çünkü gelip geçenler, şimdi artık bir yığın halini almışlardı. Hiç kimse konuşmuyordu bu yığının içinde, ama yine de boğuk ve derin bir uğultu yükseliyordu ondan.

Arbre-Sec Çeşmesi’ne doğru, bazı “toplaşmalar”a rastlanıyordu. Bunlar hareketsiz ve karanlık cinsten gruplardı ki, yolda gidip gelenler arasında tıpkı bir su akıntısının ortasındaki taşlar gibi duruyorlardı.

Prouvaires Sokağı’nın başında, kalabalık artık yürümez olmuştu. Aralarında alçak sesle konuşan, dirençli, masif, katı, tıkız, hemen hemen nüfuz edilemez bir kitleydi bu. Burada, neredeyse hiç siyah elbise, melon şapka yoktu; iş gömleği, işçi ve köylü üstlüğü, kasket, fırça saçlı, tozlu topraklı başlar vardı sadece. Bu kalabalık, gecenin içinde belli belirsiz dalgalanıyordu. Fısıldaşmalarında, ortak bir heyecanın etkisiyle yayılan bir ürperişin boğuk sesi vardı. Hiç yürüyen olmadığı halde, çamurların içinde bir yerde sayma sesi duyuluyordu. Ve bu yoğun kalabalığın ötesinde, Roule Sokağı’nda, Prouvaires Sokağı’nda ve Saint-Honoré Sokağı’nın uzantısında, arkasında bir mumun parladığı tek bir pencere camı bile yoktu. Bütün bu sokaklarda, sayıları giderek azalan münferit fener dizileri görülüyordu. O devrin iplere asılı iri kırmızı yıldızlara benzeyen fenerleri, kaldırım taşlarının üzerine kocaman bir örümceği andıran bir gölge salarlardı. Issız değildi bu sokaklar. Çatılmış tüfekler, kımıldayan süngüler ve kamp kurmuş askeri birlikler seçiliyordu karanlığın içinde. Hiçbir meraklı kimse bu sınırın ötesine geçemiyordu. Trafik orada duruyordu. Orada halk kitlesi bitiyor ve ordu başlıyordu.

Marius, hiçbir umudu kalmamış bir insanın azmiyle hareket ediyordu. Onu çağırmışlardı, mutlaka gitmesi gerekiyordu. Bir yolunu bulup kalabalığı ve birliklerin kampını geçti. Devriyeleri atlattı, nöbetçilerden sıyrıldı. Dolambaçlı bir yol izledi ve böylece Bethisy Sokağı’na ulaştıktan sonra Halles’e doğru yöneldi. Bourdonnais Sokağı’nın köşesinden sonra, tek bir fener bile yoktu artık.

Halk yığınının doldurduğu bölgeyi aşmış, askeri birliklerin kıyısından geçmiş, şimdi insanın içine korku salan bir şeyin içinde bulunuyordu. Ortalıkta ne bir yolcu ne bir asker ne bir ışık ne de bir tanrıkulu vardı; sadece yalnızlık, sessizlik, gece ve insanı kavrayıp saran tarife sığmaz bir soğuk. Böyle bir sokağa girmek, bir mahzene girmek demektir.

Marius, ilerlemeye devam etti.

Henüz birkaç adım atmıştı ki, yanından koşarak biri geçti. Bir erkek miydi? Bir kadın mıydı? Yoksa bir değil de birkaç kişi miydi? Bunu söyleyebilecek durumda değildi Marius. Her kimse bu, geçip gitmiş, yok oluvermişti.

Marius, yollarda dolana dolana, Poterie Sokağı olduğunu tahmin ettiği daracık bir yola geldi. Yolun ortalarına doğru, bir engele çarptı. Ellerini uzatıp yokladı. Yan yatırılmış bir arabaydı bu. Ayakları, bazı şeylerin varlığını fark etti; su birikintileri, çukurlar, şuraya buraya dağılmış ya da yığılmış kaldırım taşlarıydı bunlar. Başlanıp yarım bırakılmış bir barikat vardı burada. Taşların üstünden aşıp barajın öbür yanına geçti, kapı önlerindeki korkuluk taşlarını sıyıra sıyıra ve evlerin duvarlarını takip ede ede yürüyordu. Barikatın biraz ötesinde beyaz bir şey fark eder gibi oldu. Yaklaşınca bu beyaz şey şekillendi. İki beyaz attı bu şey; o sabah, Bossuet’nin yolcu arabasından çözdüğü atlardı. Bütün gün sokak sokak başıboş dolaşıp, sonunda buraya gelip durmuşlardı. Tıpkı Tanrı’nın eylemlerindeki hikmeti anlamayan insanlar gibi, insanların eylemlerindeki hikmeti anlamayan hayvanların bezgin sabrı içinde bekliyorlardı.

Marius, atları geride bırakıp ilerledi. Tam Contrat-Social Sokağı olabileceğini düşündüğü bir sokağa girmek üzereydi ki, nereden ateşlendiği meçhul bir tüfeğin, karanlığı rastgele yararak gelen kurşunu, ıslık çalarak başının hemen üstünden geçti ve bir berber dükkânının önünde asılı duran bir tıraş tasını deldi. 1846’da, Contrat-Social Sokağı’nda, Halles direklerinin köşesinde, bu delik tıraş tası hâlâ görülüyordu.

Bu tüfek atımı, hayat alametiydi. O andan sonra, Marius hiçbir şeye rastlamadı.

Marius’un izlediği bütün bu güzergâh, karanlık basamaklardan bir inişe benziyordu.

Ama Marius, yine de ilerlemeye devam etti.

II
BAYKUŞ BAKIŞIYLA PARİS

O sırada, bir kimse, yarasa ya da baykuş kanatlarıyla Paris’in üzerinde uçacak olsa, aşağıda hazin bir manzaranın serili yattığını görürdü.

Adeta şehir içinde bir şehir olan bütün o Halles Mahallesi; içinden Saint-Denis Sokağı, Saint-Martin Sokağı geçen ve birbirleriyle kesişen daha bin bir tali sokağı olan ve isyancıların kendilerine müstahkem mevki haline getirdikleri bu mahalle, o kimseye Paris’in ortasında kocaman bir kara delik olarak görünürdü. Orada, gözler bir uçuruma düşüyordu. Kırık sokak fenerlerinden, kapalı pencerelerden, orada bütün ışık yansımaları, bütün hayal, bütün şehir gürültüsü, bütün hareketlilik son buluyordu. Ayaklanmanın görünmez polisi, her yeri göz altında tutuyor ve düzeni, yani geceyi koruyordu. Azınlığı geniş bir karanlık içinde boğmak ve her bir savaşçıyı bu karanlığın içerdiği imkânlarla çoğaltmak, ayaklanmanın zorunlu taktiğidir. Günbatımıyla birlikte, gerisinde bir mum yanan her pencereye bir kurşun sıkılmıştı. Böylece ışık söndürülmüş ve hatta bazen içeride oturan öldürülmüştü. Dolayısıyla, yaprak kımıldamıyordu. Oradaki evlerde, korku, matem ve şaşkınlıktan, sokaklardaysa bir çeşit kutsal dehşetten başka bir şey yoktu. Hatta orada uzanıp giden pencere ve kat dizileri, alçaklı yüksekli bacalar ve damlar, çamurlu ve ıslak kaldırım taşları üzerinde parlayan belli belirsiz ışık akisleri bile görülmüyordu. Bu karanlık yığına yüksekten bakan bir göz, olsa olsa, uzun aralıklarla şurada burada ne olduğu fark edilemeyen kırık, garip çizgiler, olağandışı yapı profilleri, harabeler arasında gidip gelen ışıklara benzer bir şeyler seçebilirdi belki. Bunlar, barikatlardı işte. Gerisi bir karanlıklar gölüydü; sisli, yoğun kasvetli; ve üzerinde Saint-Jacques Kulesi’nin, Saint-Merry Kilisesi’nin ve de insanoğlunun devler gibi yapıp da gecenin hayaletlere dönüştürdüğü o heybetli yapıların ikisi, üçü yükseliyordu.

Bu ıssız ve ürkütücü labirentin çevresinde, Paris trafiğinin yok olmadığı ve ender de olsa bazı sokak lambalarının yandığı mahallelerde, havadaki gözlemcinin fark edebileceği bir şey de, kılıç ve süngülerin madenî parıltıları, top arabalarının boğuk tekerlek sesleri ve miktarı her dakika biraz daha artan taburların sessizce kaynaşmasıydı. Ayaklanmanın çevresinde giderek daralıp kapanan muazzam bir çemberdi bu.

Kuşatılan mahalle, devasa bir mağaradan başka bir şey değildi artık. Orada her şey uyumuş ya da hareketsiz görünüyordu ve daha önce görmüş olduğumuz gibi, onun ulaşılabilen sokaklarının hiçbirinde karanlıktan başka bir şey yoktu.

Vahşi, tuzak dolu, nereden geldiği meçhul korkunç darbelerle girilmesi ürkütücü, içinde kalınması dehşet verici bir karanlık. Bu karanlığın içine girenler, orada kendilerini bekleyen şeyler karşısında titremekte, orada onları bekleyenler ise gelmekte olanın karşısında ürpertiler geçirmekteydiler. Her sokağın köşesinde mevzilenmiş görünmez savaşçılar; gecenin koyuluğu içinde gizlenmiş mezar-tuzaklar. Her şey bitmişti. Bundan böyle, orada tüfeklerin ateşinden başka aydınlık; ölümün birden, hızla ortaya çıkıvermesinden başka bir rastlantı ümit edilemezdi. Nerede? Nasıl? Ne zaman? Bunu bilen yoktu, ama bu kesin ve kaçınılmazdı. Orada, kapışma için belirlenmiş olan o yerde, hükümet ile devrim, milli muhafızlar ile halk dernekleri, burjuvazi ile isyan kapışmaya doğru el yordamıyla ilerliyorlardı. Her iki taraf için de aynı zorunluluk söz konusuydu. Buradan ölmüş ya da yenmiş olarak çıkmak, tek mümkün çıkış yoluydu artık. Öylesine nihai bir durum, öylesine güçlü bir karanlıktı ki bu, orada en tereddütlüler bile kendilerini kararlı, en yiğitler bile kendilerini dehşet içinde hissediyorlardı.

Aslında her iki tarafta da aynı çılgın öfke, aynı azgın hırs, aynı kararlılık vardı. Taraflardan biri için ilerlemek ölmek demekti, ama kimse geri çekilmeyi düşünmüyordu; öbürü içinse olduğu yerde kalmak ölmek demekti, ama kimse kaçmayı aklından geçirmiyordu.

Ertesi gün, her şey mutlaka sona erecek, taraflardan biri ya da diğeri galip gelecek, ayaklanma ya bir devrim ya da önemsiz bir çatışma olacaktı. Taraflar gibi, hükümet de bunu anlıyordu; en sıradan burjuva bile bunu hissediyordu. Bu yüzden, her şeyin içinde nihai bir hükme bağlanacağı bu mahallenin nüfuz edilemez karanlığına yürek daraltıcı bir düşünce karışmakta, bir felakete gebe olan bu sessizliği çevreleyen bunaltıcı hava bir kat daha ağırlaşmaktaydı. Bir tek ses işitiliyordu: Saint-Merry’nin bir ölüm hırıltısı gibi iç parçalayıcı, bir beddua gibi tehdit edici alarm çanları. Karanlığın içinde çılgınca, umutsuzca yakınıp duran bu çanın haykırışları kadar insanın kanını donduran bir şey olamazdı.

Çoğu kez olduğu gibi, doğa da insanların yapmaya hazırlandıkları şeye uydurmuştu sanki kendini. Bu bütünün uğursuz ahengini bozan hiçbir şey yoktu ortada. Yıldızlar kaybolmuş; ağır bulutlar, melankolik kıvrımlarıyla ufku baştan başa doldurmuştu. Bütün bu ölü sokakların üstünü siyah bir gökyüzü kaplamıştı. Bu muazzam mezarın üstüne muazzam bir kefen örtülmüş gibiydi.

Daha önceleri de, birçok devrim vakasına tanıklık etmiş olan bu yerde, henüz sadece siyasi bir çarpışma hazırlanmakta iken; gençlik, gizli dernekler, okullar, bazı prensipler uğrunda, orta sınıf bazı menfaatler uğrunda çarpışmak, göğüs göğüse gelmek, rakiplerini yere sermek üzere birbirlerine yaklaşırlarken; her iki taraf da, sabırsızlık içinde, krizin son ve kesin saati bir an önce gelsin isterken; uzakta, bu uğursuz mahallenin dışında, o mutlu, o alabildiğine varlıklı Paris’in ihtişamı altında kaybolan eski sefil Paris’in dibi bulunmaz oyuklarının en derinlerinde, halkın sert, tehditkar sesinin gürlediği duyuluyordu.

Bu ses, vahşi hayvan kükremesiyle Tanrı sözünü kendinde birleştiren bu ürkütücü ve kutsal ses, zayıfları dehşete düşürür, akıllıları uyarır, aynı zamanda hem aslan sesi gibi aşağıdan, hem gök gürültüsü gibi yukarıdan gelir.

III
SON MERHALE

Marius, Halles’e ulaşmıştı.

Komşu sokaklara oranla burada her şey daha sakin, daha karanlık, daha hareketsizdi. Mezarın buz kesmiş sükûnu, topraktan çıkıp göğün altına yayılmıştı âdeta.

Ama yine de, bir kızıllık, bu siyah zemin üzerinde, Chanvrerie Sokağı’nı Saint-Eustache yönünden kesen evlerin yüksek damlarının siluetini belli etmekteydi. Corinthe barikatında yanan meşalenin yansıyan ışığıydı bu. Marius, bir kızıllığa doğru yöneldi, kızıllık, onu Marché-aux-Poirées’ye götürdü. Marius, orada Prêcheurs Sokağı’nın karanlık ağzını fark etti. Oraya daldı. İsyancıların, sokağın öbür ucunda nöbet tutan gözcüsü onu görmedi. Marius, kendisini aradığı şeyin çok yakınında hissediyor ve ayaklarının ucuna basa basa yürüyordu. Böylece -hatırlanabileceği gibi— Enjolras’ın dışarıyla tek irtibat yolu olarak, Mondétour sokakçığının kısa bir bölümünde bırakmış olduğu dar geçidin dirsek noktasına kadar geldi. Solundaki son evin köşesinden başını uzatarak geçidin içine baktı.

Marius, kendisini de saran siyah geniş bir gölge örtüsü savuran Chanvrerie Sokağı ile Mondétour sokakçığının oluşturdukları karanlık açının biraz ötesinde kaldırım taşlarına vuran bazı ışık akislerini, meyhanenin küçük bir kısmını ve arkada, sur duvarına benzer şekilsiz bir şeyin içinde göz kırparak yanan bir kandil ve de yere çömelmiş, tüfekleri dizlerinde birtakım insanlar gördü. Bütün bunlar, Marius’un on kulaç ötesindeydi. Barikatın içiydi bu.

Küçük sokağın sağ yanında dizili evler, meyhanenin geri kalan kısmını, büyük barikatı ve bayrağı saklıyorlardı Marius’un gözünden.

Marius için atılacak tek bir adım kalmıştı artık.

O zaman, bahtsız delikanlı bir korkuluk taşının üzerine oturup kollarını kavuşturdu ve babasını düşündü.

Düşündü o kahraman Albay Pontmercy’yi, o son derece mağrur askeri ki, cumhuriyet döneminde Fransa’nın sınırlarını korumuş, imparatorluk döneminde Rusya kapılarına dayanmış, Cenova’yı, İskenderiye’yi, Milano’yu, Torino’yu, Madrid’i, Viyana’yı, Dresden’i, Berlin’i, Moskova’yı görmüş; Avrupa’nın bütün zafer meydanlarında, Marius’un da damarlarında taşıdığı kandan damlalar bırakmış; itaat ederek, emir vererek vaktinden önce saçlarını ağartmış; teçhizat kayışı belinde, apoletleri göğsüne sarkmış, kokardı barut dumanından kararmış, miğferinin ağırlığı altında alnı kırışmış olarak barakalarda, ordugâhlarda, açık kamplarda, seyyar hastanelerde yaşamış; ve bir yirmi senenin sonunda, büyük savaşlardan yanağında bir yara izi ve gülümser bir çehre ile, sade, sakin, hayranlık uyandırıcı, bir çocuk gibi saf, Fransa için elinden gelen her şeyi yapmış, ona karşı hiçbir şey yapmamış olarak geri dönmüştü.

Marius, içinden, kendi son gününün de gelmiş, son saatinin çalmış olduğunu söylüyordu. O da, babasının ardından, tıpkı babası gibi mert, cesur, gözü pek olacak, kurşunlara karşı koşacak, göğsünü süngülere gerecek, kanını dökecek, düşmanı arayıp bulacak, ölüme atılacaktı. O da savaşacaktı, o da savaş meydanına inecekti; ama onun ineceği savaş meydanı sokaktı ve yapacağı savaş da vatandaş savaşıydı, iç savaştı.

Marius, iç savaşın önünde bir uçurum gibi açıldığını gördü. İşte bu uçuruma düşecekti o.

Birden titredi.

Babasının kılıcı geldi aklına. Dedesi, bir eskiciye satmıştı onu. Nasıl içi yanmıştı buna Marius’un. Ama şimdi onun, o yiğit ve şerefli kılıcın, eline düşmemek için kaçıp öfkeyle karanlıklar içinde kaybolmakla ne kadar iyi ettiğini düşündü. Onun böyle kaçıp gitmesi, akıllı ve geleceği önceden kestiren bir kılıç olduğunu gösteriyordu. Demek ki bu ayaklanmayı, yağmur dereleri savaşını, kaldırımlar savaşını, mahzenlerin havalandırma pencerelerinden açılan ateşleri, arkadan indirilen ve arkadan yenilen darbeleri önceden bilebiliyordu; demek ki Marengo’dan, Friedland’dan gelen o kılıç, Chanvrerie Sokağı’na gitmek istemiyordu; demek ki, babasının elinde o yaptıklarından sonra, oğlunun elinde bunları yapmak istemiyordu! Marius düşündü ki, eğer o kılıç orada olsaydı da, onu, ölü babasının başucunda durduğu yerden almış bulunsaydı, şimdi Fransızlar arasında bir yol kavşağında yapılacak bu gece savaşı için buraya getirmeye kalkıştığında, hiç şüphe yok, kılıç onun ellerini yakar ve tıpkı meleğin kılıcı gibi karşısında alev alev yanardı. Ne mutlu ki, kılıç orada değildi, kaybolup gitmişti; en iyisi, en doğrusu da buydu zaten. Babasının şerefinin gerçek koruyucusu dedesiymiş meğerse. Albayın kılıcının bugün vatanın bağrına saplanacak, onun kanını dökecek yerde, mezada çıkarılması, eskicinin birine satılması, hurdaya atılması çok daha iyi olmuştu elbet.

Marius, bunları düşündükten sonra, acı acı ağlamaya başladı.

Korkunç bir şeydi bu. Cosette’siz yaşamak imkânsızdı onun için. O gittiğine göre, kendisinin ölmesi gerekiyordu. Şerefi üzerine yemin etmemiş miydi ona, öleceğine dair? Bunu bile bile gitmişti Cosette; demek ki ölmesini istiyordu. Hem sonra, Cosette’in böyle hiç habersiz, bir pusula, bir mektup yollamadan gidivermesi, onun artık kendisini sevmediğini gösteriyordu. Oysa adresini bildirmişti ona! Öyleyse, neye yarardı artık yaşamak ve de niçin yaşayacaktı? Sonra, ne yani! Sen tut buraya kadar gel, sonra geri dön! Tehlikenin dibine kadar sokul, sonra kaç! Barikatın içine bak, sonra sıvış! Korkudan titreyerek, “Daha fazlasında ben yokum, geldim, gördüm, bu kadarı yeter, iç savaş bu, hadi bana eyvallah,” deyip sıvış! Seni bekleyen dostlarını yüzüstü bırak! Oysa sana ihtiyaçları vardı onların belki! Koca bir orduya karşı bir avuç insandılar! Bir hamlede hem aşkı hem dostluğu hem şeref sözünü tepmek! Tabansızlığını vatanseverlik bahanesiyle mazur göstermeye yeltenmek! Olamazdı böyle şey. Babasının hayaleti bu karanlığın içinde olsaydı, onu böyle ayakları geri geri gider görse, kılıcının yanıyla onu bir temiz pataklar ve yüzüne karşı şöyle haykırırdı: “Haydi yürü, alçak!”

Marius, başını önüne eğmiş, kendisini düşüncesinin bu gidiş gelişlerine kaptırmıştı.

Birden başını doğrulttu. Zihninde âdeta muhteşem bir düzelme olmuş, her şey yerli yerine oturmuştu. Mezara yakınlığın düşünceye verdiği bir genişlik vardır; ölüme yakın olan insan, doğruyu görür. Katılmak üzere olduğunu hissettiği eylemin hayali, Marius’a artık yakınılacak bir şey olarak değil, muhteşem bir şey olarak görünüyordu. Sokak savaşı, ruhun bilinmez bir iç çatışmasıyla, onun düşüncesinde birdenbire değişip güzelleşmişti. Kuruntunun bütün o fırtınalı soru işaretleri, bir yığın halinde yeniden başına üşüştülerse de, bu kez hiç rahatsız etmediler onu. Hiçbirini cevapsız bırakmadı.

Bir kere, babasının hayal kırıklığına ve öfkeye kapılması için ne sebep olabilirdi? Başkaldırmanın bir görev mertebesine erdiği haller hiç yok mudur? Öyleyse girişilen bu savaşta, Albay Pontmercy’nin oğlu için küçük düşürücü ne olabilirdi? Bu ne bir Montmirail ne de bir Champaubert’dir;¹⁴²⁻² bu başka bir şeydir. Burada söz konusu olan aziz bir ülke toprağı değil, kutsal bir fikirdir. Vatan şikayetçiymiş, tamam, ama insanlık alkışlıyor. Kaldı ki, vatanın şikayetçi olduğu da doğru mu acaba? Fransa kan kaybediyor gerçi, ama özgürlük gülümsüyor; ve özgürlüğün gülümsemesi karşısında Fransa yarasını unutuyor. Sonra, olaylara yüksekten bakılacak olursa, iç savaştan söz edilebilir mi?

Ne demek iç savaş? Dış savaş diye bir şey var mı ki? İnsanlar arasında her savaş, kardeşler arası savaş değil midir? Savaş, amacına göre anlam kazanır. Ne dış savaş ne de iç savaş vardır. İnsanlar arasında büyük ittifakın gerçekleşeceği güne kadar savaş, geçmekte geciken geçmişe karşı, gelmekte acele eden geleceğin çabası anlamında olmak üzere, zorunlu olabilir. Savaş ne zaman utanç verici, kılıç ne zaman hançer olur? Ancak hakkı, ilerlemeyi, aklı, uygarlığı, hakikati katlettiği zaman. O zaman, iç savaş da, dış savaş da haksızdır; böylesi bir savaşın adına cinayet denir. Adalet denen o kutsal şeyin dışında, bir savaş şekli, başka bir savaş şeklini ne hakla hor görebilir? Washington’un kılıcı, ne hakla Camille Desmoulins’in mızrağını inkâr edebilir? Dış düşmana karşı Léonidas, tirana karşı Timoleon; hangisi daha büyüktür? Birisi savunuyor, ötekisi kurtarıyor. Amaçla hiç ilgilenmeden, site içinde her silaha sarılmayı kınayacak mıyız? O halde, Brütüs’ü, Marcel’i, Amould de Blankenheim’i, Coligny’yi hainlikle suçlayın. Pusu savaşı mı? Sokak savaşı mı? Niçin olmasın? Ambiorix’in, Artevelde’in, Marnix’in, Pelayo’nun savaşı böyleydi. Ama, Ambriorix Roma’ya, Artevelde Fransa’ya, Marnix Ispanya’ya, Pelayo Mağripliler’e karşı savaşıyordu; hepsi de dışa karşı, yabancıya karşı savaşıyorlardı. İyi ama, monarşi de yabancıdır, baskı da yabancıdır, ilahi hukuk da yabancıdır. Despotizm ahlaki sınırı çiğner, tıpkı istilanın coğrafî sınırı çiğnemesi gibi. Tiranı kovmak veya İngiliz’i kovmak, her iki halde de kendi toprağını geri almaktır. Öyle bir an gelir ki, itiraz etmek artık yetmez olur; felsefeden sonra, aksiyon gelmelidir; fikrin başlattığını, canlı kuvvet tamamlar; zincire vurulan Prometheus başlar, Aristogiton¹⁴² bitirir; ansiklopedi ruhları aydınlatır, 10 Ağustos¹⁴³ ruhları elektriklendirir. Aiskhylos’tan¹⁴⁴ sonra Thrasybulos;¹⁴⁵ Diderot’dan sonra Danton. Çokluğun, bir efendi edinmek gibi bir eğilimi vardır. Çokluğun kitlesi, bir kayıtsızlık tortusu peyda eder. Halk kalabalığı, itaat etmeyi kolayca benimser. İnsanlara, kurtuluşlarının yararlarını göstererek onları yerlerinden kımıldatmak, onları itmek, tartaklamak, hakikati onların gözlerine sokmak, onların suratına acımasızca avuç avuç ışık fırlatmak lazımdır. İnsanları biraz da kendi kurtuluşlarının yıldırımıyla çarpmak gerektir. Bu ışık çarpması onları uykularından uyandırır. Tehlike çanlarının, savaşların zorunluluğu buradan geliyor. Büyük savaşçıların ayağa fırlaması, cüret gösterip ulusları aydınlatması ve ilahi hukukun, anlı şanlı Sezarların, kaba kuvvetin, bağnazlığın, sorumsuz iktidarın ve mutlak hükümdarların gölgesi altında yaşayan bu kederli insanlığı -gecenin bu karanlık zaferlerini alık alık seyredip duran bu kuru kalabalığı- sarsması lazımdır. Kahrolsun zorba! Ama hangi zorba? Louis Philippe’e zorba mı diyorsunuz? Hayır; 16. Louis de değildi. Bunların ikisi de, tarihin iyi krallar dediği kişilerdendiler. Ne var ki, prensipler tek parçadırlar, parçalayamazsınız onları, hakikatin mantığı yekpare bir düz çizgi halinde uzanır, hatır gönül tanımamak onun özelliğidir. Dolayısıyla, taviz yok; insanın kişilik alanına her türlü tecavüz cezalandırılmalıdır. 16. Louis’de ilahi hukuk vardı; Bourbon olduğu için Louis Philippe’te de vardır. Her ikisi de, belli bir ölçüde hakkın gaspını temsil ederler. Bu nedenle, genel olarak gaspı yeryüzünden söküp atmak için, onlara karşı da savaşmak gerekir; gerekir, çünkü her zaman Fransa başı çeker. Efendi, Fransa’da düştü mü, her yerde düşer. Velhasıl, toplumsal hakikati yeniden geçerli kılmak, özgürlüğü yeniden tahtına oturtmak, halka halklığı, insana hükümranlığı geri vermek, Fransa’nın başına tekrar kızıl serpuşu koymak, aklın ve adaletin itibarını tümüyle iade etmek, herkesi kendi haklarına kavuşturup her türlü antagonizma tohumunu yok etmek, krallığın o muazzam evrensel ittifakın önünde oluşturduğu engeli yıkmak, insanlığı hak ve hukuk seviyesine çıkarmak... Bundan daha haklı bir dava, bundan daha büyük bir savaş olabilir mi? Barışı inşa eden savaşlardır bunlar. Bugün yeryüzünde kin ve nefretten kuleleriyle hâlâ ayakta duran koskoca bir önyargılar, ayrıcalıklar, yalanlar, haraççılıklar, suiistimaller, zorbalıklar, adaletsizlikler, karanlıklar kalesi var ki, mutlaka yerle bir edilmesi gerekiyor. Bu ucube kitle mutlaka yıkılmalıdır. Austerlitz’de yenmek, büyüktür; ama Bastille’i zapt etmek, muazzamdır.

Hiç kimse yoktur ki, kendi içinde bir şeyi fark etmemiş olsun. Ruhun, en çalkantılı hallerinde bile, soğukkanlılıkla muhakeme yürütmek gibi bir kabiliyeti vardır. Onun, aynı anda birçok yerde birden bulunabilmesi nedeniyle karmaşıklaşan birliğinin harikuladeliği buradan gelir. Bazen öyle olur ki, hüsrana uğrayan tutku ve derin umutsuzluk, en karanlık monologlarının son çırpınışları içinde bile bazı konulan işler, bazı tezleri tartışırlar. Kargaşaya mantık karışır ve muhakemenin ipi hiç kopmadan düşüncenin ölümcül fırtınası içinde dalgalanır durur. Marius, böyle bir ruh hali içindeydi işte.

Genç adam, bu düşünceler içinde bitkin, ama kararlıydı. Ancak, yine de tereddüt ediyor ve sonuç olarak, yapmak üzere olduğu şeyin karşısında titreyerek, bakışlarını barikatın içinde dolaştırıp duruyordu. Ayaklanmacılar, yavaş sesle, hiç kımıldamadan konuşuyorlardı. Bekleyişin son aşamasına gelindiğini gösteren yarı-sessizliği hissediyordu insan. Ayaklanmacıların yukarılarında, üçüncü katlardan birinin küçük bir penceresinde, bir seyirciye ya da bir tanığa benzer birinin varlığını fark ediyordu Marius. Pek dikkatli bir kimseymiş gibi geliyordu bu seyirci ona. Cabuc’ün öldürdüğü kapıcıydı bu. Aşağıdan bakıldığında, kaldırım taşlarının arasına sokulmuş meşalenin yansıyan ışığında, bu kafa şöyle böyle görülebiliyordu. Bu donuk ve belirsiz aydınlıkta, bu kurşunimsi soluk renkli, hareketsiz, şaşkın, saçları dikenleşmiş, gözleri açık ve sabit bakışlı, ağzı aralık, merak ifade eden bir durumda sokağa doğru eğilmiş çehre kadar garip bir şey olamazdı. Sanki ölmüş olan, az sonra ölecek olanları seyrediyordu. Bu kafadan akan kan, kırmızımtrak şeritler halinde pencerenin kenarından birinci kat hizasına kadar iniyor ve orada duruyordu.

ONDÖRDÜNCÜ KİTAP

Umutsuzluktan Doğan Büyüklükler

I
BAYRAK: BİRİNCİ PERDE

Gelen giden yoktu henüz. Saint-Merry’nin saati onu çalmıştı. Enjolras ve Combeferre, karabinaları ellerinde büyük barikatın aralığına yakın bir yere gidip oturdular. Konuşmuyor, en derinden, en uzaktan gelen ayak seslerini bile duymaya çalışırmışçasına kulak kabartıyorlardı.

Birdenbire, kasvetli sessizliğin ortasında, Saint-Denis Sokağı’ndan doğru gelir gibi olan, berrak, genç, neşeli bir ses yükseldi ve açıkça anlaşılır bir şekilde, eski halk şarkısı Au clair de la lune’ün nağmeleriyle, bir nazım parçası söylemeye başladı. Şarkı, horoz ötüşünü andıran bir çığrışla bitiyordu:

Burnum ağlar durmadan

Azizim Bugeaud,

Yolla gelsin jandarma

Sözüm duysun o.

Mavi kaputlu tavuk,

Başında kavuk,

Al sana banliyö!

Ö-ö rö-ö-ööö!

İki delikanlı el sıkıştılar.

- Gavroche bu, dedi Enjolras.

- Bizi uyarıyor, dedi Combeferre.

Telaşlı bir koşuşma, sokağın sessizliğini bozdu. Bir sirk palyaçosundan daha çevik birinin yolcu arabasına tırmandığı görüldü ve ardından Gavroche:

- Tüfeğim! Geliyorlar! diyerek barikatın içine atladı. Nefes nefeseydi.

Bütün barikatı elektrik çarpmış gibi bir titreme dolaştı ve tüfeklerini arayan ellerin çıkardığı ses duyuldu.

Enjolras, çocuğa:

- Benim karabinamı ister misin? diye sordu.

- Büyük tüfeği isterim, diye cevap verdi Gavroche.

Ve Javert’in tüfeğini aldı.

İki nöbetçi, Gavroche’la hemen hemen aynı zamanda geri çekilip, barikata girmişlerdi. Sokağın ucundaki nöbetçi ile Petite-Truanderie’deki gözcüydü bunlar. Küçük Prêcheurs Sokağı’ndaki gözcü, yerinde kalmıştı. Bu da, köprülerle Halles tarafından gelen bir şey olmadığına delalet ediyordu.

Bayrağa vuran ışığın yansımasıyla ancak bazı taşları görülebilen Chanvrerie Sokağı, yoğun bir duman içinde belli belirsiz açılmış büyük bir dehliz ağzı gibi görünüyordu isyancılara.

Herkes kendi savaş mevziine girmişti.

Kırk üç isyancı, bu arada Enjolras, Combeferre, Courfeyrac, Bossuet, Joly, Bahorel ve Gavroche barikatın içinde diz çökmüş, başları barajın tepe hizasında, tüfeklerinin ve karabinalarının namluları, mazgal deliklerini andıran kaldırım taşlarına dayalı, pürdikkat, sessiz, ateş etmeye hazır durumdaydılar. Feuilly’nin komutasında altı kişi, Corinthe’in iki katındaki pencerelerde nişan alma vaziyetinde mevzilenmişlerdi.

Bir süre daha geçti, sonra düzenli, yere sert sert basan, kalabalık adımların çıkardığı bir ses duyuldu. Açıkça Saint-Leu tarafından geliyordu bu ses. Önce hafif, sonra belirgin, daha sonra yoğun ve kesintisiz, sakin ve korkunç bir süreklilikle yaklaşmaktaydı. Yalnızca bu sesti duyulan. Şövalyenin Heykeli’nin¹⁴⁶ sessizliğiyle gürültüsünün birleşmesiydi bu âdeta. Ama bu adımlarda öyle bir heybet ve çokluk vardı ki, aynı zamanda hem bir kalabalık hem de bir hayalet fikri uyandırıyordu zihinlerde. İnsan, Lejyon Heykeli’nin dehşet verici yürüyüşünü duyar gibi oluyordu. Bu adımlar yaklaştı, yaklaştı, yaklaştı ve durdu. Sokağın ucunda bir yığın insanın nefes alıp verdiği duyuluyordu sanki. Hiçbir şey görülmüyordu ama. Sadece en dipte, koyu karanlığın içinde, zor fark edilebilen iğne gibi ince bir sürü tel parçası -tıpkı uyumak üzereyken, uykunun ilk sisleri içinde, kapalı gözkapaklarının altında görülen o tarife gelmez karmaşık fosforlu çizgiler gibi- kımıldaşıp duruyordu. Meşalenin uzak akislerinin belirsizce aydınlattığı süngüler ve tüfek namlularıydı bunlar.

Yine bir sessizlik oldu, iki taraf da beklemedeydi sanki. Birdenbire, karanlığın derinlerinden bir bağırtı duyuldu. Kimseler görünmediği ve insana sanki karanlığın kendisi bağırıyormuş gibi geldiği için, büsbütün tehditkâr ve korkunç havası olan bir sesti bu.

- Kim var orda?

Aynı zamanda omuzlara yatırılan tüfeklerin tıkırtısı duyuldu.

Enjolras, gür ve vakur bir sesle karşılık verdi:

- Fransız Devrimi!

- Ateş! dedi ses.

Bir şimşek, kızgın bir fırının kapağı birden açılıp kapanmış gibi, binaların sokağa bakan cephelerini bir baştan bir başa kızıla boyadı. Barikatın üstünde müthiş bir patlama oldu. Kızıl bayrak yere düştü. Yaylım ateşi o kadar şiddetli ve yoğun olmuştu ki, gönder direğinin, yani yolcu arabasının okunun ucunu koparıp atmıştı.

Evlerin saçaklarından seken kurşunlar barikatın içine girip birçok kişiyi yaraladı.

Bu ilk yaylım ateşinin dondurucu bir etkisi oldu barikattakiler üzerinde. Hücum, pek sert ve en gözü pekleri bile düşündürecek nitelikteydi. Besbelli, karşılarında en azından koca bir alay vardı.

Courfeyrac:

- Arkadaşlar, diye bağırdı, barutumuzu ziyan etmeyelim. Karşılık vermek için, onların sokağa girmelerini bekleyelim.

- Her şeyden önce de, bayrağı kaldıralım! dedi Enjolras.

Ve ayaklarının dibine düşmüş olan bayrağı yerden aldı.

Dışarıda, harbilerin namlulardan çıkardığı sesler duyuluyordu.

Enjolras sordu:

- En cesur kim var burada? Bu bayrağı tekrar kim diker barikatın üstüne?

Kimseden ses çıkmadı. Şüphesiz yeniden namlulara hedef olduğu bir sırada barikatın üstüne çıkmak, düpedüz ölmek demekti. En yiğit kişi bile, kendini göz göre göre ölüme atmakta tereddüt eder. Nitekim, Enjolras’ı bile bir ürperti sarmıştı. Tekrar sordu:

- Kimse yok, öyle mi?

II
BAYRAK: İKİNCİ PERDE

Corinthe’e gelinip, barikatın yapımına başlandığından beri, Mabeuf Baba'ya hiç dikkat eden olmamıştı. Oysa Mösyö Mabeuf bir an olsun topluluktan ayrılmamıştı. Meyhanenin zemin katma girmiş ve tezgâhın arkasına oturmuştu. Orada, o, kendisi için bile yok olmuştu âdeta. Ne bakıyor ne de düşünüyordu sanki. Courfeyrac da, başkaları da, iki üç kez onun yanına yanaşıp tehlikeyi haber verecek, oradan çekilmesini söyleyecek olmuşlarsa da, o, söylenenleri hiç anlar gibi görünmemişti. Kendisiyle konuşulmadığı zaman, sanki birilerine cevap veriyormuş gibi ağzını oynatıyor, ama ona hitap edilir edilmez dudakları hareketsizleşip, gözleri canlılığını kaybediyordu.

Barikatın saldırıya uğramasından birkaç saat önce aldığı vaziyeti hiç değiştirmemişti. İki yumruğu iki dizinin üstünde, başı sanki bir uçurumdan aşağı bakıyormuş gibi eğik, öylece duruyordu. Hiçbir şey, onu bu vaziyetinden ayıramamıştı. Zihni sanki barikatta değil de başka bir yerdeydi. Herkes gidip kendi savaş mevziine girdiğinde, alt salonda direğe bağlı Javert, yalın kılıç onu bekleyen bir isyancı ve bir de o, Mabeuf, kalmıştı. Saldırı sırasında patlama olduğunda, fiziksel sarsıntı onu etkilemiş ve Mabeuf Baba, uykudan uyanmışçasına birden ayağa kalkıp, salonu geçmiş ve tam Enjolras, “Kimse yok, öyle mi?” diye çağrısını tekrarladığı an, yaşlı adamın, meyhane kapısının eşiğinde belirdiği görülmüştü.

Onun ortaya çıkışı, gruplar üzerinde bir şok etkisi yarattı. Bir haykırış koptu:

- Seçmen bu! Konvansiyon üyesi! Halk temsilcisi!

Oysa muhtemelen hiçbir şey işitmiyordu o.

Doğruca Enjolras’ın yanına gitti; isyancılar dinî bir huşu içinde önünden çekilerek ona yol veriyorlardı. Donakalmış bir halde geri geri giden Enjolras’ın elinden bayrağı çekip aldı ve hiç kimse onu durdurmak ya da ona yardım etmek cesaretini kendinde bulamadan, bu titrek başlı, sağlam ayaklı seksenlik ihtiyar, barikatın içinde kaldırım taşlarından yapılmış olan merdivenden ağır ağır çıkmaya başladı. Öyle hazin, öyle yüce bir manzaraydı ki bu, çevresindekiler hep bir ağızdan haykırdılar: “Şapkalar çıksın!” Çıktığı her basamak, yüreklere korku salıyordu. Onun ak saçları, bitkin çehresi, çıplak ve kırışık geniş alnı, çökük gözleri, şaşkınca açık ağzı, kızıl bayrağı kaldıran ihtiyar kolu, karanlığın içinden çıkıp meşalenin kanlı aydınlığında büyüyorlardı. Bu görülen, sanki elinde terörün bayrağıyla topraktan çıkan 93’ün hayaletiydi.

Bu titrek ve korkunç hayalet son basamağın üzerine çıkıp da, bu yıkıntı parçasının tepesinde, bin iki yüz tüfeğin önünde ve ölümün karşısında, ölüme meydan okurcasına dikilince, bütün barikat karanlıklar içinde tabiatüstü ve devasa bir görüntüye büründü.

Ancak mucizelerin çevresinde oluşan sessizlikler gibi bir sessizlik oldu.

Ve bu sessizliğin ortasında, ihtiyar adam, kızıl bayrağı sallayarak haykırdı:

- Yaşasın devrim! Yaşasın cumhuriyet! Kardeşlik! Eşitlik! Ve ölüm!

Barikatın içindekiler, bir duayı bir an önce bitirmeye çalışan telaşlı bir rahibin mırıltısına benzer, alçak sesle, hızlı bir fısıltı duydular. Sokağın öbür başında bazı yasal ihtarlarda bulunan polis komiserinin sesiydi bu herhalde.

Sonra, “Kim var orda?” diye daha önce bağırmış olan aynı gür ses, yine bağırdı:

- Çekilin ordan!

Mösyö Mabeuf, yüzü sapsarı kesilmiş, vahşileşmiş, gözbebekleri aklını şaşırmışlığın hazin alevleriyle ışıldar bir halde, bayrağı alnının üstüne kaldırarak tekrar haykırdı:

- Yaşasın cumhuriyet!

- Ateş! dedi ses.

Salkım atışına benzer ikinci bir yaylım ateşi daha barikatın üstüne indi.

Yaşlı adam dizleri üzerine çöktü, sonra tekrar doğruldu, bayrağı elinden düşürdü ve kolları göğsünde çaprazlanmış olarak, geriye doğru, boylu boyunca, sırtüstü, yere düştü.

Altından kan derecikleri aktı. İhtiyar yüzü, solgun ve üzgün gökyüzüne bakıyor gibiydi.

İnsana, kendi nefsini bile korumayı unutturan o yüce heyecanlardan biri sarmıştı ayaklanmacıları. Saygı dolu bir korkuyla cesede yaklaştılar.

Enjolras:

- Ne adamlarmış ama şu kral katilleri! dedi.

Courfeyrac, Enjolras’ın kulağına eğildi:

- Yalnız sana söylüyorum. Heyecanı azaltmak istemem. Ama bu adam hiç de kral katili falan değildi. Onu tanırdım. Adı Mabeuf Baba idi. Bugün nesi vardı bilmem ama namuslu bir sarsaktı. Kafasına baksana.

- Sarsak kafalı ama Brütüs yürekli, diye cevap verdi Enjolras.

Sonra sesini yükseltti:

- Yurttaşlar! Yaşlıların gençlere verdikleri bir örnektir bu! Bizler tereddüt ediyorduk, o ortaya çıktı! Bizler geri çekiliyorduk, o öne atıldı! İşte yaşlılıktan titreyenlerin, korkudan titreyenlere verdikleri ders! Vatanın önünde bu dedenin alnı dimdik. Hayatı uzun, ölümü muhteşem oldu. Şimdi onun ölüsünü bağrımızda barındıralım. Her birimiz, bu yaşlı ölüyü, kendi yaşayan babasını savunur gibi savunsun ve onun aramızdaki varlığı, barikatı zapt edilemez yapsın.

Bu sözleri, matemli ve enerjik bir onaylama mırıltısı izledi.

Enjolras eğildi, ihtiyarın başını kaldırdı, sert bir tavırla onu alnından öptü. Sonra, onun kollarını ayırdı ve sanki ölünün canını acıtmaktan korkuyormuş gibi şefkatli bir itina ile onun ceketini çıkardı ve ceketin kanlı deliklerini herkese göstererek:

- Şimdi artık bayrağımız bu işte, dedi.

III
GAVROCHE, ENJOLRAS'IN KARABİNASINI
ALSA DAHA İYİ EDERDİ

Mabeuf Baba’nın üstüne, dul Hucheloup Kadın’ın siyah bir şalını örttüler. Altı kişi, tüfekleriyle bir sedye yaptılar, ölüyü onun üstüne koyup, başlar açık olarak ve törensel bir ağır yürüyüşle götürüp, alt salondaki büyük masanın üzerine yatırdılar.

Bu insanlar, yaptıkları ciddi ve kutsal işe kendilerini öylesine kaptırmışlardı ki, içinde bulundukları tehlikeli durumu artık düşünmez olmuşlardı.

Ceset, içinden geçenleri hiç belli etmeden öylece duran Javert’in yanından geçerken, Enjolras hafiyeye, “Sen de birazdan!” dedi.

Bütün bunlar olurken, mevziini terk etmeyip sürekli etrafı gözleyen Küçük Gavroche, birtakım adamların sinsi adımlarla barikata yaklaşmakta olduklarını görür gibi olmuştu. Birden haykırdı:

- Koşun, geliyorlar!

Courfeyrac, Enjolras, Jean Prouvaire, Combeferre, Joly, Bahorel, Bossuet, hep birden telaşla meyhaneden fırladılar. Neredeyse iş işten geçmek üzereydi. Barikatın üstünde pırıltılı bir süngü kalabalığının dalgalandığı görülüyordu. Boylu boslu şehir muhafızlarından bazıları, yolcu arabasının üstünden aşarak, bazıları da aralıktan sızarak, barikatın içine girmekteydiler. Önlerine kattıkları Gavroche, geri çekiliyor, ama kaçmıyordu.

Kritik bir andı. Su baskınının ilk korkulu dakikasıydı bu; nehrin kabarıp su şeddinin üst sınırına vardığı ve suların bendin çatlakları arasından sızmaya başladığı dakika. Bir saniye daha gecikildi mi, barikat düşmüş olacaktı.

Bahorel, barikata giren ilk şehir muhafızının üstüne atladı ve karabinasını adama dayayıp onu öldürdü. Ama ikinci muhafız da, bir süngü darbesiyle Bahorel’i öldürdü. Bir başkası ise, Courfeyrac’ı yere sermişti ve genç adam, “Yardım edin!” diye haykırıyordu. Hepsinden iri, dev gibi bir muhafız, süngüsünü doğrultmuş, Gavroche’un üstüne yürüyordu. Çocuk, Javert’in kocaman tüfeğine küçücük kollarıyla sarıldı ve doğruca deve nişan alarak tetiğe bastı. Tüfek ateş almadı. Javert, tüfeğini doldurmamıştı. Şehir muhafızı bir kahkaha kopardı ve süngüyü çocuğa saplamak üzere kaldırdı.

Ama süngü Gavroche’a değmeden, tüfek askerin elinden düştü; bir kurşun, şehir muhafızını alnının ortasından vurmuş ve onu sırt üstü yere yıkmıştı, ikinci bir kurşun, Courfeyrac’a saldıran öteki muhafızı göğsünden vurup, onu taşların üstüne serdi.

O sırada barikata giren Marius’tu bunları yapan.

IV
BARUT FIÇISI

Mondétour Sokağı’nın dirseğinde gizlenmiş olarak bekleyen Marius, çarpışmaların ilk safhasını kararsız bir halde ve titreyerek seyretmişti. Fakat uçurumun çağrısı denebilecek o esrarlı ve sarhoş edici baş dönmesine uzun süre direnemedi. Tehlikenin kapıya dayanmış olması, Mösyö Mabeuf'ün üzücü bir muamma olan ölümü, Bahorel’in öldürülmesi, Courfeyrac’ın, “Yardım edin!” diye haykırması, hayatı tehlikede olan şu çocuk, yardımlarına koşulması ya da öçlerinin alınması gereken dostları karşısında bütün tereddütleri yok olmuş, iki elinde iki tabanca ile kavganın içine atılmıştı. ilk kurşunla Gavroche’u, ikincisiyle de Courfeyrac’ı kurtarmıştı.

Tabanca sesleri ve vurulan muhafızların çığlıkları üzerine hücum edenler siperin üstüne tırmanmaya başlamışlardı. Şimdi siperin tepesinde vücutlarının yarı belden fazla kısmıyla ve ellerinde tüfekleriyle bir sürü şehir muhafızı, asker ve banliyöden gelme milli muhafız görülüyordu.

Bunlar daha şimdiden, barajın üçte ikisinden fazlasını kaplamaktaydılar. Ama içeriye atlamıyorlardı. Herhangi bir tuzağa düşmek korkusuyla tereddüt ediyor gibiydiler. Bir aslan inine bakar gibi, karanlık barikata bakıyorlardı. Meşalenin ışığı ancak süngüleri ve endişeli, ürkek yüzlerin üst kısmını aydınlatmaktaydı.

Marius’un silahı yoktu artık. Boşalan tabancalarını atmıştı; ama gözüne takılan bir şey vardı: Alt kattaki salonun kapısının yanında duran barut fıçısı.

O tarafa bakmak için yan döndüğü sırada, bir asker tüfeğini ona doğru omuzladı. Tam Marius’a nişan almış ateş ediyordu ki, birden bir el tüfeğin namlusunun ucuna doğru uzandı ve onun ağzını tıkadı. Kadife pantolonlu işçiydi bu ileri atılan. Tüfek patladı, kurşun, namluyu tıkayan eli ve belki elin sahibini de delip geçti -çünkü işçi yere düştü- ama Marius’a isabet etmedi. Bütün bunlar, bir sis içinde, görülmekten çok şöyle bir göze çarparcasına olup bitti. Marius da, alt salona girerken, pek az fark edebilmişti olayı. Ama kendi üzerine çevrilen namluyu ve onu tıkayan eli müphem bir şekilde de olsa görmüş ve tüfek sesini duymuştu. Bu gibi dakikalarda, görülen şeyler sallantılı ve hemen geçip gidicidir ve insan hiçbir şeyin üstünde durmaz; belirsiz bir şekilde, daha da karanlığa doğru itildiğini hisseder, her şey bulutlaşır.

Gafil avlanmış, ama korkuya kapılmamış olan isyancılar, yeniden toparlanıp birleşmişlerdi. Enjolras bağırdı: “Durun! Rastgele ateş etmeyin!” Gerçekten de, ilk karışıklıkta birbirlerini yaralayabilirlerdi. Birçoğu birinci kattaki pencereye ve çatı katlarına koşmuşlardı. Oralarda, saldıranlara karşı hakim durumda bulunuyorlardı.

İçlerinde en kararlı, en azimli olanlar, Enjolras, Courfeyrac, Jean Prouvaire ve Combeferre ile birlikte, sırtlarını gurur ve cesaretle dipteki evlere vermiş, barikatın tepesindeki asker ve muhafız dizilerine karşı açıkta, fütursuzca göğüslerini geriyorlardı.

Bütün bunlar hiç acelesiz, göğüs göğüse çarpışmalardan önceki o garip ve tehditkâr ciddiyetle yapılmaktaydı. İki taraf da birbirine dokunacak kadar yakın mesafeden karşılıklı nişan almaktaydılar. O kadar yakındılar ki, birimleriyle bağırmadan konuşabilirlerdi.

Böylece, kıvılcımın çakacağı noktaya gelindiğinde, çelik boyunluklu ve kocaman apoletli bir subay kılıcını doğrultarak:

- Silahlarınızı bırakın! dedi.

- Ateş! dedi Enjolras.

İki taraftan birden silahlar patladı ve her şey duman içinde kayboldu.

İçinde can çekişenlerin ve yaralıların zayıf ve boğuk iniltilerle yerlerde süründükleri yakıcı ve boğucu bir dumandı bu.

Duman dağıldığında, her iki tarafta da çarpışanların, seyrelmekle birlikte, yerlerini korudukları ve sessizce silahlarını doldurmakta oldukları görüldü.

Birdenbire, gürleyen bir ses işitildi:

- Defolun, yoksa barikatı uçururum!

Herkes sesin geldiği yöne döndü.

Marius, alt salona girerek orada duran barut fıçısını almış, dumandan, barikatın içini dolduran o koyu sise benzer şeyden yararlanarak, barikat boyunca süzülüp, meşalenin içine yerleştirilmiş kaldırım taşlarından mahfazaya kadar gelmişti. Meşaleyi oradan çekip çıkarmak, yerine barut fıçısını koymak, kaldırım taşı yığınını fıçının altına itmek, fıçının üstünü hemen oracıkta kırıp açmak -ki fıçı bu kırma işlemine korkunç bir itaatle boyun eğmişti- bütün bunlar, Marius için eğilip kalkmak kadar kısa bir zamana mal olmuştu. Şimdi herkes, milli muhafızlar, şehir muhafızları, subaylar, askerler barikatın öbür ucunda yumak olmuş, bir ayağı kaldırım taşlarının üzerinde, elinde meşale, çehresi ölümcül bir kararla aydınlanmış, meşalenin alevini barut fıçısı olduğu fark edilen o dehşetengiz kümbete doğru eğen gence bakıyorlardı şaşkın şaşkın. Marius, müthiş bir haykırış kopardı:

- Defolun, yoksa barikatı uçururum!

Seksenlik ihtiyardan sonra, Marius’un barikatın üstünde belirmesi, yaşlı devrimden sonra genç devrimin behren görüntüsü gibiydi. Bir çavuş:

- Barikatı uçurmak ha! Öyleyse sen de beraber! dedi.

Marius’un cevabı şu oldu:

- Evet, ben de beraber.

Ve meşaleyi barut fıçısına doğru yaklaştırdı.

Ama barajın üstünde kimse kalmamıştı artık. Saldıranlar, ölü ve yaralılarını bırakmış, karışık ve düzensiz bir şekilde sokağın ucuna doğru kaçmakta ve yeniden gecenin karanlığı içinde kaybolmaktaydılar. Ortalık can pazarına dönmüştü. Barikat kurtulmuştu.

V
JEAN PROUVAIRE'İN ŞİİRİNİN SONU

Hepsi Marius’un çevresini sardılar. Courfeyrac onun boynuna atıldı.

- Geldin demek!

- Ne büyük mutluluk! dedi Combeferre.

- Tam zamanında geldin! dedi Bossuet.

- Sen olmasaydın, ben ölmüştüm! dedi Courfeyrac.

- Siz olmasaydınız, ben hapı yutmuştum! diye ekledi Gavroche.

Marius sordu:

- Başkan nerede?

- O sensin, dedi Enjolras.

Marius’un beyni gün boyunca harlı bir fırın gibi yanmıştı; şimdi ise, fırının yerini bir kasırga almış bulunuyordu. Kendi içinde kopan bu kasırga, sanki onun dışındaymış da, onu alıp götürüyormuş hissini uyandırıyordu onda. Hayatla arasında çok, çok uzun bir mesafe varmış gibi geliyordu ona. Neşe ve aşkla geçen o iki ışık dolu ayının, hiç beklenmedik bir şekilde, sonunda gelip bu korkunç uçuruma dayanması, Cosette’i ebediyen kaybetmiş olması, bu barikat, Mösyö Mabeuf'ün cumhuriyet uğruna kendini ölüme atması, kendisinin isyancıların başı durumuna gelmesi, bütün bunlar ona korkunç bir kâbus gibi geliyordu. Çevresindeki her şeyin gerçek olduğunu hatırlayabilmek için, zihninin yorucu bir çaba harcaması gerekiyordu. Henüz pek gençti Marius; imkânsız görünen şey kadar, gerçekleşmesi yakın şey olmadığını; ve önceden görülmesi gereken şeyin, daima önceden görülememiş şey olduğunu bilecek kadar çok yaşamamıştı. Kendi öz dramını anlaşılmaz bir tiyatro oyunu gibi seyrediyordu.

Düşüncesini saran bu sisin içinde, Javert’i tanımadı. Direğinde bağlı duran Javert ise, barikata karşı girişilen saldırı sırasında başını kımıldatmamıştı bile; çevresindeki isyan hayhuyuna bir din şehidi tevekkülü ve bir yargıç azametiyle bakıyordu. Marius, onu fark etmedi bile.

Bu arada saldırı güçleri yerlerinden kımıldamıyorlardı artık. Sokağın sonunda yürüdükleri, kaynaştıkları duyuluyor, ama yeni bir saldırıya kalkışmıyorlardı; ya bir emir ya da bu zapt edilmez istihkâma yeniden saldırmak için takviye kuvveti beklemekteydiler. Ayaklananlar, nöbetçiler yerleştirmişlerdi. Tıp öğrencisi olan bazıları da, yaralıların yaralarını tımar etmeye koyulmuşlardı.

Sargı bezi ve fişek yapımında kullanılan iki masa ile, Mabeuf Baba’nın yatırılmış olduğu masa dışında bütün masalar meyhaneden çıkarılarak barikata katılmış ve onların yerine alt kattaki salona dul Hucheloup ile hizmetçilerin şilteleri serilmişti. Yaralılar bu şiltelere yatırılıyorlardı. Corinthe’de oturan üç biçare varlığa gelince, onların ne olduklarını bilen yoktu. Ama arayınca, onları mahzende saklanmış olarak buldular.

Ne var ki, bu sırada büyük bir üzüntü, barikatın kurtuluş sevincine gölge düşürdü.

Yoklama yapılmış, ayaklanmacılardan birinin eksik olduğu görülmüştü. Ayaklanmacıların en yiğitlerinden biriydi bu eksik olan: Jean Prouvaire. Onun yaralılar arasında olup olmadığına baktılar, yoktu. Ölüler arasında olup olmadığına baktılar, orada da yoktu. Besbelli tutsak edilmişti.

Combeferre, Enjolras’a:

- Dostumuz onların elinde; ama onların ajanı da bizim elimizde. Bu hafiyenin ölmesi sence çok önemli mi? dedi.

- Önemli, diye karşılık verdi Enjolras, ama Jean Prouvaire’in hayatı kadar değil.

Bu konuşma alt katın salonunda, Javert’in bağlı olduğu direğe yakın bir yerde geçiyordu.

- Peki öyleyse, dedi Combeferre, bir sopanın ucuna mendilimi bağlar, görüşmeci olarak giderim; bizim adamımızla onların adamını değiş tokuş etmeyi teklif ederim onlara.

Enjolras, elini Combeferre’in koluna koydu:

- Dinle bak! dedi.

Sokağın ucunda anlamlı bir silah şakırtısı vardı.

Mert bir sesin bağırdığı duyuldu:

- Yaşasın Fransa! Yaşasın gelecek günler!

Prouvaire’in sesini tanıdılar.

Bir şimşek çaktı, bir patlama oldu.

Sonra, sessizlik geri geldi.

- Öldürdüler onu, diye haykırdı Combeferre.

Enjolras, Javert’e baktı ve ona:

- Dostların seni kurşuna dizdiler, dedi.

VI
HAYATIN CAN ÇEKİŞMESİNDEN SONRA
ÖLÜMÜN CAN ÇEKİŞMESİ

Bu tür savaşların bir özelliği de şudur ki, barikatlara saldırı hemen her zaman cepheden olur ve saldıranlar, ya pusuya düşmekten korktukları ya da dolambaçlı yollara girmekten endişe ettikleri için, çevirme hareketlerine girişmekten kaçınırlar. Bu nedenle, isyancıların bütün dikkatleri büyük barikat üzerinde toplanıyordu. Çünkü sürekli tehdit altında olan ve çatışmanın kesinlikle yeniden başlayacağı nokta orasıydı. Buna rağmen Marius, küçük barikatı da düşünmemezlik etmeyerek, onu görmeye gitti. Orası ıssızdı ve tek bekçisi, kaldırım taşları arasında titrek bir ışıkla yanan bir kandildi. Bunun dışında, daracık Mondétour Sokağı ile Petite-Truanderie ve Cygne sokaklarının kavşakları tamamen sakindi.

Marius, tam denetlemesini bitirmiş, çekiliyordu ki, karanlıkta hafif bir sesle isminin söylendiğini duydu:

- Mösyö Marius!..

Titredi, çünkü bu sesi tanımıştı; iki saat önce Plumet Sokağındaki parmaklığın arkasından kendisini çağıran sesti bu.

Yalnız bu kez, ses bir soluktan ibaretmiş gibi geldi ona.

Çevresine bakındı, ama kimseyi göremedi.

Marius, yanıldığını sandı; zihninin, gün boyunca çevresinde çatışıp durmuş olan olağanüstü gerçeklere kattığı bir hayal ürünü olduğunu düşündü bu sesin. Barikatın bulunduğu girintiden çıkmak için bir adım atmıştı ki, aynı ses tekrar:

- Mösyö Marius, dedi.

Bu kez şüphe edemezdi artık; açık seçik duymuştu sesi. Etrafa bakındı, ama hiçbir şey göremedi.

- Ayağınızın dibindeyim, dedi ses.

Marius eğildi ve karanlığın içinde kendisine doğru gelmeye çalışan bir şekil gördü.

Kaldırım taşlarının üzerinde sürüne sürüne ilerliyordu. Bu şekildi işte kendisine seslenen.

Kandil ışığının elverdiği ölçüde, bir işçi ceketi, kaba kadifeden yırtık bir pantolon, çıplak ayaklar ve kan birikintisine benzer bir şey görünüyordu. Marius, kendisine doğru uzanan soluk benizli bir baş fark etti.

- Beni tanımadınız mı? dedi bu baş ona.

- Hayır.

- Éponine.

Marius, hemen eğilip baktı. Gerçekten de, o talihsiz çocuktu bu. Erkek elbisesi giymişti.

- Nasıl geldiniz buraya? Ne yapıyorsunuz burada?

- Ölüyorum, dedi kız.

Bazı kelimeler ve olaylar vardır ki, felaketin kahrettiği insanları uyandırır. Marius sıçrayarak haykırdı:

- Yaralısınız siz! Durun, sizi salona götüreceğim. Yaranıza pansuman yapacaklar. Ağır mı? Canınızın yanmaması için nasıl tutayım sizi? Nereniz acıyor? Tanrım! Sen yardım et! İyi ama, ne işiniz var burada?

Ve kızı kaldırmak için elini onun altından geçirmek istedi.

Kaldırırken eli kızın eline çarptı.

Kız hafif bir çığlık attı.

- Canınızı acıttım mı? diye sordu Marius.

- Biraz.

- Ama sadece dokundum elinize.

Kız elini Marius’un görebileceği şekilde kaldırdı. Marius, bu elin ortasında kara bir delik gördü.

- Ne oldu elinize, diye sordu.

- Delindi.

- Delindi mi?

- Evet.

- Ne deldi?

- Bir kurşun.

- Nasıl?

- Size nişan alan bir tüfek gördünüz mü?

- Evet, ve de onu tıkayan bir el.

- Benim elimdi o.

Marius, bir ürperti geçirdi.

- Ne çılgınlık! Zavallı çocuk! Ama zararı yok, hepsi buysa önemli değil, gelin sizi ben bir yatağa götüreyim. Orada tedavi edilirsiniz, eli delindi diye ölmez insan.

Kız mırıldandı:

- Kurşun elimi deldi ama, sırtımdan çıktı. Beni buradan götürmenin hiç yararı yok. Beni bir cerrahtan daha iyi nasıl tedavi edebileceğinizi ben size söyleyeyim. Yanıma, şu taşın üstüne oturun.

Marius, denileni yaptı. Kız, başını Marius’un dizine koydu ve ona bakmadan konuştu:

- Oh! Böyle ne kadar iyi! Ne kadar rahat! Geçti işte! Hiç acı çekmiyorum artık.

Bir an suskun kaldı. Sonra, yüzünü gayretle Marius’a çevirerek, ona baktı.

- Biliyor musunuz, Mösyö Marius? O bahçeye girmeniz benim canımı sıkıyordu. Budalaca bir şeydi, çünkü o evi size ben göstermiştim. Hem sonra, düşünmem gerekirdi ki, sizin gibi bir genç...

Durdu. Hiç şüphesiz zihnini meşgul eden birtakım üzücü şeyleri atladıktan sonra, içler acısı bir gülümseyişle yeniden konuşmaya başladı:

- Beni çirkin buluyordunuz, değil mi?

Ve devam etti:

- Görüyorsunuz işte, mahvoldunuz! Şimdi artık kimse sağ çıkmayacak barikattan. Sizi buraya ben getirdim işte! Öleceksiniz, bundan eminim. Ama yine de, birinin size nişan aldığını görünce, elimi namlunun ağzına dayadım. Ne tuhaf! Sizden önce ölmek istiyordum da ondan. Kurşunu yiyince, sürüne sürüne buraya kadar geldim, kimse beni görmedi, beni yerden kaldırmadı. Sizi bekliyordum. Kendi kendime, “Anlaşılan gelmeyecek o!” diyordum. Bir bilseniz hep ceketimi ısırıyordum, o kadar acı çekiyordum! Şimdi iyiyim artık. Odanıza girip, aynanızda kendimi seyrettiğim günü hatırlıyor musunuz? Ve de sabah vakti bulvarda kadınların yanında size rastladığım günü? Nasıl cıvıldaşıyordu kuşlar! Çok zaman olmadı. Bana yüz metelik vermiştiniz de, ben size, “Sizin paranızı istemiyorum,” demiştim. Paranızı aldınız mı yerden bari? Zengin değilsiniz. Onu yerden almanızı söylemeyi akıl edememiştim. Hava günlük güneşlikti, hiç üşümüyordu insan. Hatırlıyor musunuz Mösyö Marius? Ah! Ne kadar mutluyum! Herkes ölecek.

Heyecanlı, kaygı ve hüzün verici bir hali vardı. Yırtık gömleğinden, çıplak göğsü görünüyordu.

Konuşurken, delik elini göğsüne bastırıyor ve göğsündeki öbür delikten fışkıran şarap gibi, bir kan dalgası boşanıyordu.

Marius, bu bahtsız yaratığı derin bir şefkat ve merhametle seyrediyordu.

Genç kız birden:

- Aman, yine geliyor. Boğuluyorum! dedi. Ceketini tutup ısırdı. Bacakları taşların üstünde giderek soğuyordu.

Tam o sırada, Gavroche’un genç horoz sesi barikatta çınladı.

Çocuk bir masanın üstüne çıkmış, bir yandan tüfeğini doldururken, bir yandan da neşeli neşeli şarkı söylüyordu:

Görür görmez Lajayette’i

Jandarmada kalmaz çalım.

Ossaat atar benzi beti

Haykırarak der: Kaçalım.

Éponine, doğruldu, dinledi ve mırıldandı:

-Bu, o.

Ve Marius’a dönerek:

- Kardeşim orda, dedi. Beni görmemeli, yoksa bana çıkışır.

Kalbinin en acılı, en sancılı yerinde babasının, Thénardierlere karşı yerine getirilmek üzere ona miras bırakmış olduğu vazifeleri sürekli düşünen Marius, hemen sordu:

- Kardeşiniz mi? Kim o kardeşiniz?

- Bu küçük işte.

- Şarkı söyleyen mi?

- Evet.

Marius, davranacak oldu.

- Ne olur gitmeyin! dedi kız. Uzun sürmez zaten artık.

Neredeyse oturur durumdaydı, ama sesi çok az çıkıyor ve hıçkırıklarla kesiliyordu. Arada sırada, ölüm hırıltısı, onu susmak zorunda bırakıyordu. Yüzünü, elinden geldiğince Marius’un yüzüne yaklaştırarak, garip bir ifadeyle şu sözleri ekledi:

- Dinleyin, size oyun etmek istemem. Cebimde sizin için bir mektup var. Dünden beri. Onu postaya vermem söylenmişti. Ama ben onu sakladım. Elinize geçmesini istemiyordum. Fakat az sonra birbirimizi tekrar gördüğümüzde belki bana darılırsınız. Yine görüşeceğiz değil mi? Hadi, alın mektubunuzu.

Titreyen delik eliyle Marius’un elini ceketinin cebine soktu. Gerçekten de, Marius orada bir kâğıdın varlığını hissetti.

- Alın, dedi kız.

Marius, mektubu aldı.

Kız, memnuniyet ve gönül rızası belirten bir işaret yaptı.

- Şimdi, bu hizmetime karşılık söz verin bana...

Sözünün burasında durdu.

- Neye dair? diye sordu Marius.

- Söz verin!

- Söz veriyorum.

- Öldüğüm zaman beni alnımdan öpeceksiniz. Ben, onu duyarım.

Başını Marius’un dizine bıraktı ve gözkapakları kapandı. Marius, bu zavallı ruhun uçup gittiğini sandı. Éponine, hareketsiz duruyordu. Marius, onun sonsuz uykusuna daldığını sandığı anda, birdenbire kız yavaşça gözlerini açtı -gözlerinde ölümün karanlık derinliği görülüyordu- ve Marius’a, sanki başka bir dünyadan geliyormuşçasına yumuşak ve tatlı bir sesle:

- Sonra, şunu da bilin, Mösyö Marius, sanırım biraz âşıktım ben size, dedi.

Gülümsemeye çalıştı ve son nefesini verdi.

VII
MESAFELERİ HESAPLAMA USTASI GAVROCHE

Marius sözünü tuttu. Üstünde buz gibi soğuk ter taneleri dizili bu sapsarı alnı öptü.

Cosette’e sadakatsizlik değildi bu; sadece, bedbaht bir ruha ağırbaşlı ve müşfik bir veda idi.

Marius, Éponine’in ona verdiği mektubu alırken bir titreme geçirmeden edemedi. Mektubun, önemli bir olay içerdiğini hemen sezmişti. Onu okumak için sabırsızlanıyordu. İnsanoğlunun kalbi böyledir işte. Talihsiz çocuk, gözlerini daha yeni kapamışken, Marius’un aklı mektubu açıp okumaktaydı.

Éponine’i yavaşça yere bırakıp oradan uzaklaştı. İçinden bir ses, mektubu bu ölünün yanında okuyamayacağını söylüyordu.

Alt salonda bir mumun yanına gitti. Kadınlara özgü zarif bir itinayla katlanarak mühürlenmiş küçük bir pusulaydı bu. Adres, bir kadın eliyle yazılmıştı ve şu şekildeydi:

Mösyö Marius Pontmercy’ye,

Mösyö Courfeyrac’ın yerinde,

Verrerie Sokağı, No. 16

Marius, mührü açıp kâğıdı okudu.

Heyhat! Sevgilim,

Babam hemen gitmemizi istiyor. Bu akşam, Homme-Armé Sokağı No. 7’de; sekiz gün sonra da İngiltere’de olacağız.

Cosette,

4 Haziran.

Aşkları öylesine masumdu ki, Cosette’in yazısını bile tanımıyordu Marius.

Neler olup bittiğini kısaca anlatabiliriz. Éponine, elinden gelen her şeyi yapmıştı. 3 Haziran akşamından sonra, kafasında iki düşünce vardı artık: Babası ile haydutların, Plumet Sokağı’ndaki evle ilgili tasarılarını boşa çıkarmak ve Marius’u Cosette’ten ayırmak. İlk karşısına çıkan ve kadın gibi giyinmeyi pek eğlenceli bulan delişmen bir oğlanla sırtındaki partalları değiştirip erkek kılığına girdi. Champ de Mars’da, o anlamlı “TAŞININ!” uyarısını yapan o idi. Nitekim Jean Valjean eve döndüğünde Cosette’e, “Bu akşam buradan gidiyoruz, Toussaint’le birlikte Homme-Armé Sokağı’na taşınacağız. Gelecek hafta da Londra’da olacağız,” demişti. Bu beklenmedik darbeyle kahrolan Cosette, acele, Marius’a iki satırlık bir mektup yazmıştı. Ama mektubu postaya nasıl verecekti? Tek başına hiç çıkmıyordu dışarı. Toussaint ise, kendisine böyle bir iş verilmesine pek şaşacak ve hiç şüphe yok, mektubu Mösyö Fauchelevent’a gösterecekti. Cosette, bu çaresizlik içinde kıvranırken, bahçe parmaklığından, erkek elbisesi içinde Éponine’i görmüştü; bahçenin çevresinde sürekli dolaşıp duruyordu kız. Cosette, “bu genç işçi”yi çağırıp, eline beş frank sıkıştırdı ve ona, “Bu mektubu derhal üstündeki adrese götürün,” demişti. Éponine mektubu cebine koymuş ve ertesi gün, yani 5 Haziran’da, Courfeyrac’ın evine, Marius’u sormaya gitmişti. Maksadı ona mektubu vermek değil, fakat -her kıskanç ve âşık ruhun anlayacağı gibi- “onu görmek”ti. Orada, Marius’u ya da hiç değilse Courfeyrac’ı -yine sırf görmek için- beklemişti. Courfeyrac ona, “Barikata gidiyoruz,” deyince, kafasında bir fikir doğmuştu Éponine’in. Başka herhangi bir ölüme atılır gibi bu ölüme atılmak ve Marius’u da buna sürüklemek. Courfeyrac’ı izleyerek barikatın kurulduğu yeri iyice öğrendikten sonra; mektuba el koymuş olduğundan Marius’un hiçbir şeyden haberi olmadığına göre, onun gün batarken her akşamki randevusuna geleceğinden emin olarak, Plumet Sokağı’na gitmiş, orada Marius’u beklemiş ve arkadaşları nâmına ona, barikata gitmesini sağlayacak çağrıyı yapmıştı. Marius’un, Cosette’i bulamadığı zaman düşeceği ümitsizliğe güveniyordu; aldanmamıştı da. Kendisi, Chanvrerie Sokağı’na dönmüştü. Éponine’in orada neler yaptığını görmüş bulunuyoruz. Sevdiklerini de kendileriyle birlikte ölüme sürükleyen ve “O, kimsenin olmayacak!” diyen kıskanç kalplerin trajik sevinci içinde öldü o.

Marius, Cosette’in mektubunu öpücüklere boğdu. Demek seviyordu onu Cosette! Bir an, artık ölmesine gerek kalmadığı fikrine kapıldıysa da, sonra “Ama gidiyor,” diye düşündü. “Babası onu İngiltere’ye götürüyor. Büyükbabam da evlenmemi kabul etmiyor, kaderimde değişen bir şey yok.” Marius gibi hayalperestlerin böyle yüce çöküşleri vardır ve bu çöküşlerden de umutsuz kararlar çıkar. Yaşamaktan duyulan yorgunluk dayanılmazdır; oysa, ölümde her şey çarçabuk olup biter. O zaman, kendisi için yapılacak iki iş kaldığını düşündü. Cosette’i ölümünden haberdar edip ona son bir vedada bulunmak ve gelmeye hazırlanan bu yakın felaketten Éponine’in kardeşi ve Thénardier’in oğlu olan şu zavallı çocuğu kurtarmak.

Üzerinde bir cüzdan, cüzdanın içinde de bir defter vardı. Cosette için, aşkla ilgili birçok düşüncesini yazmış olduğu defterdi bu. Ondan bir yaprak kopardı ve üzerine kurşun kalemle şu birkaç satırı yazdı:

“Evlenmemiz imkânsızdı. Büyükbabamdan izin istedim, vermedi; hiçbir servetim yok, senin de öyle. Hemen evine koştum; ama sen artık orada yoktun. Sana verdiğim sözü biliyorsun. Sözümü tutuyor ve ölüyorum. Seni seviyorum. Sen bu satırları okuduğun zaman, ruhum senin yanında olacak ve sana gülümseyecektir.”

Mektubu mühürlemeye yarayacak bir şey bulunmadığı için, kâğıdı dörde katlamakla yetindi ve üzerine şu adresi yazdı:

Matmazel Cosette Fauchelevent’a,

Mösyö Fauchelevent’ın evinde,

Homme-Armé Sokağı No. 7.

Marius, mektubu katladıktan sonra bir an durup düşündü, yeniden cüzdanını çıkarıp açtı ve defterin ilk sayfasının üzerine, aynı kurşun kalemle şu dört satırı yazdı:

“Adım Marius Pontmercy. Cesedim, büyükbabam Mösyö Gillenormand’ın Filles-du-Calvaire Sokağı No. 6, Marais adresindeki evine götürülsün.”

Cüzdanı tekrar ceketinin cebine koydu ve sonra Gavroche’u çağırdı.

Sokak çocuğu, Marius’un sesini duyar duymaz neşeli ve vefalı tavrıyla koşup geldi.

- Benim için bir şey yapar mısın?

- Ne isterseniz yaparım, dedi Gavroche. Ulu Tanrım! Siz olmasaydınız yanmıştım ben.

- Bu mektubu görüyor musun?

- Evet.

- Bunu al. Barikattan hemen çık (endişelenen Gavroche, kulağını kaşımaya başladı) ve yarın sabah, üzerinde yazılı adrese, Homme-Armé Sokağı No. 7’deki Mösyö Fauchelevent’ın evindeki Matmazel Cosette’e teslim et.

Yiğit çocuk:

- Peki ama! dedi. O zamana kadar barikat düşer, ben de burada bulunmamış olurum.

- Duruma bakıldığında öyle anlaşılıyor ki, barikat ancak gün doğarken hücuma uğrayabilir, daha önce değil ve öğleden evvel de düşmez.

Gerçekten de, barikata saldıranların, barikattakilere tanıdıkları yeni soluklanma süresi uzadıkça uzuyordu. Aslında gece çarpışmalarında sık rastlanan duraklamalardan biriydi bu. Bu gibi duraklamaların ardından, bir kat daha şiddetli çarpışmaların gelmesi âdettendir.

Gavroche:

- Peki, mektubunuzu yarın sabah götürsem ne olur? dedi.

- İş işten geçmiş olur. Büyük bir ihtimalle barikat her yandan sarılmış, bütün sokaklar gözetim altına alınmış olacaktır. Bu durumda dışarı çıkamazsın. Hemen şimdi git.

Gavroche, verecek cevap bulamadı. Kararsız bir halde kalakalmış, kederli kederli kulağını kaşıyordu.

Birdenbire, kendine özgü kuş gibi hafif hareketlerinden biriyle mektubu aldı.

- Pekâlâ, dedi.

Ve Mondétour Sokağı’ndan koşa koşa gitti.

Gavroche’un fikri şuydu:

- Vakit aşağı yukarı gece yarısı. Homme-Armé Sokağı uzak değil; mektubu hemen şimdi götürür, geç kalmadan geri dönerim.

ONBEŞİNCİ KİTAP

Homme-Armé Sokağı

I
BOŞBOĞAZ KURUTMA KÂĞIDI

Ruhun isyanları yanında bir şehrin deprenişleri nedir ki? Halk büyük bir derinliktir, ama insan halktan da büyük bir derinliktir. Jean Valjean, şu sıralar, korkunç bir isyanın pençesindeydi. Bütün uçurumlar, bir kere daha önünde açılmış bulunuyordu. O da, tıpkı Paris gibi, büyük ve karanlık bir devrimin eşiğinde titreyip durmaktaydı. Bunun için sadece birkaç saat yetmişti. Birdenbire koyu bir karanlık kaplayıvermişti kaderini ve vicdanını. Paris için söylenen onun için de söylenebilirdi: İki prensip karşı karşıya gelmiş bulunuyordu. Beyaz melek ve siyah melek, uçurumun köprüsünde göğüs göğüse kapışacaklardı. Acaba bu ikisinden hangisi, ötekini aşağıya yuvarlayacaktı?

5 Haziran gününün arifesinde Jean Valjean, Cosette ve Toussaint’le birlikte, Homme-Armé Sokağı’na yerleşmişti. Burada onu, hiç umulmadık bir olay beklemekteydi.

Cosette, Plumet Sokağı’ndan ayrılmaya bir türlü yanaşmak istememişti. Beraberce, yan yana yaşamaya başladıklarından beri ilk defadır ki, Cosette’in isteğiyle Jean Valjean’ın isteği birbirinden farklı oluyor, birbiriyle çatışıyor demesek bile, hiç değilse birbirine karşıtlık gösteriyordu. Bir tarafta itiraz, öbür tarafta sarsılmaz bir esneksizlik vardı. Meçhul bir kimse tarafından Jean Valjean’a gönderilen bu tepeden inme, “TAŞININ!” tavsiyesi, onu bir zorba kesilme derecesinde telaşlandırmıştı. Jean Valjean, izinin bulunduğu, takip edildiği hissine kapılmıştı. Cosette, boyun eğmek zorunda kaldı.

İkisi de, kendi kişisel kaygılarına gömülmüş olarak, ağızlarını açıp tek bir kelime konuşmadan, Homme-Armé Sokağı’na gelmişlerdi. Ne Jean Valjean endişesinden, Cosette’in teessürünü ne de Cosette teessüründen, Jean Valjean’ın endişesini fark ediyordu.

Jean Valjean, Toussaint’i de yanında götürmüştü; daha önceki gidişlerinde hiç yapmadığı bir şeydi bu. Plumet Sokağı’na belki bir daha hiç dönmeyeceğini tahmin ediyor ve dolayısıyla, ne Toussaint’i geride bırakabiliyor ne de ona sırrını açabiliyordu. Onun vefakâr ve emniyetli bir insan olduğunu biliyordu zaten. Hizmetçinin, efendisine ihaneti merakla başlar. Oysa Toussaint, sırf Jean Valjean’a hizmetçilik etmek için doğmuş gibi hiç meraklı değildi. Barneville köylüsü ağzıyla, kekeleye kekeleye, “Ben aynımın aynısiyim; işimi şeylerim; gerisi benim işim değil,” derdi.

Plumet Sokağı’ndan daha çok kaçışa benzeyen ayrılışları sırasında Jean Valjean, Cosette’in ayrılmaz parça’sı adını taktığı kokulu valizden başka hiçbir şey almamıştı yanına. İçi dolu sandıkları taşımak için nakliyecilere gerek vardı; nakliyeciler ise tanıklar demekti. Sokak kapısının önüne, Babylone Sokağı’ndan bir kiralık araba getirtmiş ve binip gitmişlerdi.

Toussaint, birkaç parça çamaşır ve giysi ile bazı tuvalet eşyasını paketleyebilmek için zar zor izin koparabilmişti. Cosette ise, sadece kâğıt ve kalemleriyle kurutma kâğıtlı el altlığını almıştı.

Jean Valjean, bu kayboluşun ıssızlığını ve karanlığını büsbütün arttırmak için, Plumet Sokağı’ndaki köşkü ancak günbatımında terk edecek şekilde ayarlamıştı işleri. Bu sayededir ki Cosette, Marius’a bir pusula yazacak vakti bulabilmişti. Homme-Armé Sokağı’na geldiklerinde gece olmuştu.

Sessizce yataklarına yattılar.

Homme-Armé Sokağı’ndaki daire arka avluya bakıyordu, ikinci kattaydı ve iki yatak odası, bir yemek odası ve buna bitişik bir mutfağı vardı. Ayrıca mutfakta küçük bir asma kat ve bunun içinde portatif bir karyola bulunuyordu. Burası Toussaint’in payına düşmüştü. Yemek odası, aynı zamanda dairenin holüydü ve iki yatak odasını birbirinden ayırıyordu. Apartmanda her türlü ev eşyası mevcuttu.

İnsan çılgınca endişeye kapıldığı gibi, nerdeyse aynı derecede çılgınca kendini güvende hisseder; insan tabiatı böyledir. Jean Valjean Homme-Armé Sokağı’na gelir gelmez sıkıntısı hafifledi ve giderek kayboldu. Bazı sükûn verici yerler vardır ki, zihni adeta mekanik bir şekilde etkiler. Karanlık bir sokak, sakin insanlar. Jean Valjean, eski Paris’in bu eski sokakçığında bilinmez bir huzurun içine sızdığını hissetti. Sokak o kadar dardı ki, iki direk üzerine enlemesine yerleştirilmiş bir kalasla arabalara kapatılmıştı; gürültülü şehrin ortasında sağır ve dilsiz, güpegündüz alacakaranlıktı; âdeta ihtiyar yaşıtları gibi susan iki sıra asırdide yüksek evin arasında heyecan duymaktan aciz gibiydi. Unutulmuşluk bu sokakta durağanlaşmış, kalıplaşmıştı. Jean Valjean, burada geniş bir nefes aldı. Onu burada bulmaları mümkün müydü?

İlk işi, ayrılmaz parça'sını yanı başına koymak oldu, iyi uyudu. Gece, öğüt verirmiş; biz de ilave edelim: Gece teskin eder. Ertesi sabah, âdeta neşeli kalktı. Yemek odasını sevimli buldu. Oysa eski bir yuvarlak masa, üstünde eğik bir ayna duran alçak bir büfe, kurt yenikli bir koltuk ve üzerinde Toussaint’in paketleri yığılı -paketlerden birinin iyi kapanmayıp aralık kalmış bir yerinden Jean Valjean’ın milli muhafız üniforması görünüyordu- birkaç iskemle ile döşenmiş gudubet bir odaydı bu.

Cosette’e gelince, o, Toussaint’e söyleyip, odasına et suyu getirtti ve akşama kadar ortalıkta görünmedi.

Oraya buraya gidip gelen, bu küçük yerleşme işiyle pek meşgul görünen Toussaint, saat beşe doğru, yemek masasının üstüne soğuk bir piliç haşlaması koydu. Cosette, babasına saygısızlık olmasın diye, yemekle ilgilenir göründü. Sonra da, bir türlü geçmek bilmeyen bir baş ağrısını bahane ederek Jean Valjean’a iyi akşamlar diledi ve kendi yatak odasına kapandı. Jean Valjean, iştahla bir piliç kanadı yedi ve dirseklerini masaya dayayarak öylece kaldı. Yavaş yavaş tasalarından kurtulmakta ve güven duygusuna yeniden kavuşmaktaydı.

Jean Valjean, bu sade yemeği yerken, Toussaint’in iki üç kez, kekeleyerek kendisine bir şeyler söylediğini şöyle böyle hatırlıyordu. Toussaint, “Patırtı, gürültü var, Mösyö, Paris’te çarpışmalar oluyor,” diyordu. Ancak Jean Valjean, zihnini kurcalayıp duran bir yığın düşünce arasında, bu söylenenlere hiç aldırış etmemişti. Daha doğrusu, bunları duymamıştı bile.

Masadan kalktı ve pencereyle kapı arasında gidip gelmeye başladı. Gittikçe daha da sakinleşiyordu.

İçinin rahatlamasıyla birlikte, onun biricik kaygı konusu Cosette, yeniden düşünce alanına giriyordu. Onun şu baş ağrısına üzüldüğü için değil, hayır, bu küçük sinir krizi, genç kız küskünlüğü, bu bir anlık bulutlanma, bir iki gün içinde geçip giderdi. Onun asıl düşündüğü gelecekti ve her zaman olduğu gibi sevgi, şefkat dolu duygularla düşünüyordu bunu. Her halükârda, mutlu hayatın yeniden eski seyrini alması için hiçbir engel görmüyordu. Bazı saatler vardır ki, her şey imkânsız görünür insana, başka bazı saatlerde ise her şey kolaymış gibi gelir. Jean Valjean, işte bu iyi saatlerden birini yaşıyordu. Bu iyi saatler, genellikle, kötü saatlerden sonra gelirler, tıpkı geceden sonra gündüzün gelmesi gibi. Art arda geliş ve karşıtlık kanunu gereğidir bu ve doğanın temelinde bulunan bu kanuna bazı sathi kafalar, antitez adını verirler. Jean Valjean, sığındığı bu sakin sokakta, bir süredir onu rahatsız edip duran her şeyden kurtuluyordu. Dolayısıyla, görmüş olduğu bunca karanlıktan sonra, biraz gök mavisi görmeye başlamış sayılırdı. Plumet Sokağı’ndan sorunsuz ve olaysız ayrılmış olmak, şüphesiz bundan sonrası için atılmış iyi bir adımdı. Hiç değilse memleketten ayrılmak ve Londra’ya gitmek, belki akıllıca bir hareket olurdu. Eh! Öyleyse gidilecekti. Ha Fransa’da olmuşsun, ha İngiltere’de, ne fark eder, yeter ki Cosette yanında olsun. Onun milleti Cosette’ti. Onun mutlu olması için Cosette yeterdi. Ama Cosette’in mutluluğu için onun varlığının yeterli olmayabileceği fikri; bir vakitler onu hasta eden, uykularını kaçıran bu fikir, aklının ucundan bile geçmiyordu. Bütün geçmiş acılar uyuşmuş, benliğini tümüyle bir iyimserlik sarmıştı. Cosette yanında olduğuna göre, kendisine aitmiş gibi geliyordu ona. Herkesin yaşayarak bildiği bir galat görüştür bu. Jean Valjean kendi kendine, gayet kolay bir şekilde, Cosette’le birlikte İngiltere’ye gidiş planları yapıyor; ve hayallerinin perspektifi içinde, nerede olursa olsun mutluluğunun yeniden kurulduğunu görüyordu.

Odanın içinde ağır adımlarla enine boyuna yürüyüp dururken, birdenbire gözü garip bir şeye takıldı.

Tam karşısında, büfenin üstündeki eğik aynada, gayet belirgin bir şekilde şu dört satır yazıyı okudu:

Heyhat! Sevgilim,

Babam hemen gitmemizi istiyor. Bu akşam, Homme-Armé Sokağı No. 7’de; sekiz gün sonra da İngiltere’de olacağız.

Cosette,

4 Haziran

Jean Valjean, afallamış bir halde kalakaldı.

Cosette eve geldiğinde, kurutma kâğıtlı el altlığını büfenin üstüne, aynanın önüne koymuş ve kahredici üzüntüsü içinde onu orada unutmuştu. Hatta onu açık olarak -hem de yazdıktan sonra, Plumet Sokağı’ndan geçen genç işçiye vererek, üzerinde yazılı adrese götürmesini istediği o dört satırı kurutmak için bastırdığı sayfası açık olarak- bıraktığının farkında olmaksızın unutmuştu. Yazı kurutma kâğıdının üstüne çıkmıştı.

Ayna yazıyı aksettiriyordu.

Sonuç olarak, geometride simetrik şekil denen şey ortaya çıkmış oluyordu. Kurutma kâğıdı üzerinde tersine duran yazı aynada doğrulmuş olarak, tabii istikametinde görünmekteydi. Böylece Cosette’in bir gün önce Marius’a yazmış olduğu mektup, Jean Valjean’ın gözleri önüne serilmişti.

Olay basit ve yıldırım gibi çarpıcıydı.

Jean Valjean, aynaya yaklaştı. Dört satırı bir kere daha okudu, ama inanamıyordu. Bir şimşek ışığı gibi etkiliyordu bu dört satır onun gözlerini. Bir halüsinasyondu bu. İmkânsız bir şeydi. Yoktu.

Algı gücü yavaş yavaş daha bir dakiklik kazandı. Cosette’in kurutma kâğıdına baktı ve gerçek duygusunu yeniden elde etti. Kurutma kâğıdını aldı ve kendi kendine, “Buradan geliyor bu,” dedi. Kurutma kâğıdına çıkmış olan dört satırı hummalı bir halde inceledi; harflerin ters olması, onları garip bir karalamaya dönüştürüyordu. Dolayısıyla, onlarda anlamlı bir taraf göremedi. Bunun üzerine, “İyi ama, hiçbir anlamı yok bunun,” dedi kendi kendine, “burada yazılı hiçbir şey yok.” Ve tarifsiz bir hafiflemeyle, derin bir nefes aldı. Buna benzer korkunç durumlarda, böyle budalaca sevinçlere kapılmamış bir kimse var mıdır? Ruh, bütün yanılsamaları tüketmeden kendini umutsuzluğa teslim etmez.

Jean Valjean, kurutma kâğıdını elinde tutuyor ve budalaca bir mutlulukla onu seyrediyordu; neredeyse kendini aldatan halüsinasyona gülecekti. Birdenbire gözleri tekrar aynaya takıldı ve yine o hayali gördü. O dört satır, orada acımasız bir şekilde resmediliyordu. Bir serap olamazdı bu artık. Bir hayalin nüksetmesi, onun bir gerçek olduğunu gösterir. Elle tutulabilirdi bu, tersken aynada düzelmiş yazıydı bu. Sonunda anladı.

Jean Valjean sendeledi, kurutma kâğıdı elinden düştü ve büfenin yanında duran eski koltuğun üzerine yığıldı, başı öne düştü, gözbebekleri donuklaşmış, dalgınlaşmıştı. Kendi kendine durumun apaçık ortada olduğunu, artık kendisi için yeryüzünde ışığın ebediyen söndüğünü, Cosette’in bu dört satırı birisine yazdığını söylüyordu. O zaman, tekrar eski korkunç haline bürünen ruhunun, karanlıklar içinden boğuk boğuk kükrediğini duydu. Aslanın elinden kafesindeki köpeği alın da görün bakalım!

İşin garip ve hazin yanı şu ki, o sırada, Marius henüz Cosette’in mektubunu almamıştı. Hain bir tesadüf, onu Marius’un eline ulaşmadan, Jean Valjean'ın eline geçirtmişti.

Jean Valjean, o güne kadar, feleğin hiçbir sınamasından yenik çıkmamıştı. Korkunç felaketlere uğramıştı; kaderin zalimliği, bütün ağır hükümler, bütün toplumsal yanılgılarla silahlanmış olarak onu hedef almış, onun üstüne çullanmıştı. Ama o, hiçbir şeyin önünde geri çekilmemiş, boyun eğmemişti. Gerektiğinde, her türlü fedakârlığa katlanmıştı. Yeniden elde ettiği kişisel dokunulmazlığını feda etmiş, özgürlüğünden vazgeçmiş, kellesini ortaya koymuş, her şeyini kaybetmiş, her acıya katlanmış, menfaat gözetmez ve stoik¹⁴⁷ olarak kalmayı bilmişti. Öyle ki, zaman zaman, bir din kurbanı gibi kendinden vazgeçmiş sanılırdı. Kötü talihin her türlü saldırısına karşı savaşta bilenmiş olan vicdanı, artık asla ele geçirilmez sanılabilirdi. Oysa şu an Jean Valjean'ın benliğinin derinliklerini bir gören olsa, onun gücünü tümüyle kaybetmekte olduğunu mutlaka fark ederdi.

Çünkü kaderin Jean Valjean’a reva gördüğü bu uzun çile boyunca, onun çektiği işkencelerin en korkuncuydu bu. Hiçbir zaman böylesine amansız bir kıskaca yakalanmamıştı. Bütün gizli duyarlılıklarının esrarlı bir şekilde depreştiğini hissetti. İçinde meçhul bir tele vurulmuştu. Heyhat! En büyük çile, daha doğrusu biricik çile, sevilen varlığın kaybedilmesidir.

Zavallı yaşlı Jean Valjean, elbette, bir baba sevgisinden başka bir sevgiyle sevmiyordu Cosette’i. Fakat daha önce de belirttiğimiz gibi, hayatının yalnızlığı, kimsesizliği, bu baba sevgisinin içine bütün öbür sevgileri de katmıştı. O, Cosette’i kızı gibi seviyordu; ve hiçbir zaman bir sevgilisi, bir karısı olmadığından ve de tabiat protesto kabul etmeyen bir alacaklı olduğundan, bütün duyguların en yok olmazı olan bu duygu da belirsizce, bilinmezce, körlüğün saflığıyla safça, bilinçsizce, semavice, melekçe, tanrısalca öteki duygulara karışmıştı. Aslında bir duygu olmaktan çok bir içgüdüydü bu, hatta içgüdüden de çok idrak edilemez, görülemez bir çekim gibi bir şeydi, ama gerçekti. Ve kelimenin tam anlamıyla aşk, onun Cosette’e olan sonsuz şefkatindeydi; tıpkı karanlık ve bakir bir dağın içindeki altın damarı gibi.

Daha önce belirtmiş olduğumuz bu kalp durumunu hatırlayalım. Aralarında bir evlilik mümkün değildi; hatta ruhlar arası bir evlilik bile. Ama kaderlerinin evli olduğu muhakkaktı. Cosette’i -yani bir çocuğu- bir yana bırakırsak, Jean Valjean'ın, uzun hayatı boyunca, seveceği bir insan hiç olmamıştı. Birbirini izleyen tutkular ve sevgiler, kışı geçiren yapraklarda -ve de ellisini geçen erkeklerde- görülen yeşillerin birbirini izlemesini, acı yeşil üzerinde tatlı yeşili hiç yaratmamıştı onda. Velhasıl birçok kez ısrarla belirttiğimiz gibi, bütün bu iç kaynaşma, toplamı yüksek bir erdem olan bütün bu beraberlik, Jean Valjean’ı Cosette için bir baba yapmaktaydı. Dededen, oğuldan, ağabeyden ve kocadan oluşan garip bir babaydı bu; içinde aynı zamanda bir ana bulunan bir baba; Cosette’i seven, ona tapan, onu kendisine ışık, yuva, aile, vatan, cennet yapan bir baba.

Onun için Jean Valjean, her şeyin kesin olarak bittiğini, Cosette’in kendisinden koptuğunu, ellerinin arasından kayıp gittiğini, kaçtığını, bir bulut olduğunu, su olduğunu görünce; gözlerinin önünde şu kahredici gerçek, onun yüreği bir başkası için çarpıyor, hayatının amacı bir başkası, bir sevgilisi var, ben sadece babayım, ben artık yokum gerçeği boy gösterince; artık şüphesi kalmayıp da, kendi kendine, “Benim içimden çıkıyor, benim dışıma gidiyor!” deyince, duyduğu acı dayanılması imkânsız bir hal aldı. Şimdiye kadar yaptıklarını, bu sonuca varmak için yapmıştı demek! Bir hiç olacaktı demek! O zaman, söylediğimiz gibi, tepeden tırnağa isyanla kesilip titredi. Saçlarının köküne kadar, bencilliğin içinde şahlandığını hissetti ve adamın ben’i uçurumunun dibinden uludu.

Bazı içten yıkılışlar vardır. Ümit kırıcı bir kesinliğin insanın içine işlemesi, insanın bizzat kendisi demek olan bazı derin unsurları ayırır ve parçalar. Istırap bu kerteye vardığında, vicdanın bütün güçleri, kendi canlarını kurtarma telaşına düşerler. Ölümcül krizlerdir bunlar. Pek azımız bu gibi krizlerden hiç değişmeden ve vazifesine sadakatle bağlı olarak çıkabilir. Istırabın sınırı aşıldı mı, en sarsılmaz erdem bile pusulayı şaşırır. Jean Valjean kurutma kâğıdını tekrar eline aldı ve bir kere daha emin oldu; gerçekliği su götürmez olan bu dört satırın üzerine eğilmiş olarak, âdeta donmuş gibi, sabit bir bakışla, öylece kaldı. İçine öyle bir bulut inmişti ki, bu ruhun bütün derunu yıkılıyor sanılırdı.

Jean Valjean, keşfini, hayal gücünün büyütmeleri arasından inceledi. Gözle görülür ve korkunç bir sükûnetle yaptı bu işi, çünkü bir insanın sükûneti heykel soğukluğuna varırsa, korkunç bir görüntü çıkar ortaya.

Jean Valjean, kaderinin, kendisi farkında olmadan attığı bu korkunç adımı ölçtü. Geçen yaz kapılmış olduğu kaygıları hatırladı; ne kadar sersemce atmıştı onları kafasından. Uçurumu tanıdı. Hep aynı uçurumdu bu. Ancak, bu kez onun kenarında değil, dibindeydi.

İşin hiç görülmedik, kahredici yanı da şuydu ki, hiç farkında olmadan düşmüştü bu uçuruma. Her zaman güneşi gördüğünü sanıp dururken, hayatının olanca ışığı da onunla birlikte uçuruma yuvarlanmıştı.

İçgüdüsü hiç tereddüt etmedi. Bazı durumlar, bazı tarihler, Cosette’in yüzündeki bazı kızarmalar, bazı solmalar arasında ilişkiler kurdu ve sonunda kendi kendine, “Bu, O’dur,” dedi. Ümitsizliğin kehaneti, hedefini asla şaşmayan esrarlı bir oktur. Jean Valjean, daha ilk tahmininde Marius’a ulaşmıştı. Gerçi adını bilmiyordu, ama adamı hemen buldu. Anıların amansız çağrışımı sonunda, Lüksemburg Parkı’nda dolanıp duran o aylak herifi, gönül maceraları peşinde koşan o sefili, o ilan-ı aşk budalası haylazı, o ahmağı, o alçağı -evet o alçağı, çünkü yanlarında onları seven babaları bulunan kızlara göz süzmek alçaklıktır- açık seçik tanıdı.

Bu durumun temelinde o gencin bulunduğunu, her şeyin ondan kaynaklandığını kesin olarak tespit ettikten sonra, Jean Valjean, kendini yeni baştan yaratmış, ruhunu bunca yoğurup işlemiş, bütün hayatı, bütün sefaleti, bütün felaketi sevgi içinde eritmek için bunca çaba harcamış olan insan, gözlerini kendi içine çevirdi ve orada bir hayaletin varlığını gördü: kin.

Büyük anlar insanı bitkin ve yıkkın bırakır; onun yaşama cesaretini kırar. İçine girdikleri insan, benliğinden bir şeylerin eksildiğini hisseder. Gençlikte büyük acılara uğramak hazin, daha sonraları ise felakettir. Heyhat! Henüz kan damarlarda kaynarken, saçlar siyah, beden üstünde baş meşale üstünde alev gibi dururken, kaderin yumağı henüz kalınlığını korurken, arzular uyandıran bir aşkla dolup taşan yürek henüz atışlarına karşılık veren atışlara sahipken, insanın önünde kendini düzeltecek zamanı varken, bütün kadınlar, bütün gülümseyişler, bütün gelecek ve bütün ufuk şuracıkta hazır beklerken, yaşama gücü eksiksiz tastamamken, evet eğer böyleyken bile umutsuzluk korkunç bir şey ise, yaşlılıkta, yılların birbiri ardınca ve insanı gittikçe daha çok soldurarak hızla geçip gittiği çağda, o alacakaranlık vaktinde, mezarın yıldızları görülmeye başladığı saatte, o nasıl olur varın siz düşünün.

O, böyle düşünüp dururken, Toussaint içeri girdi. Jean Valjean ayağa kalktı ve ona sordu:

- Ne tarafta? Biliyor musunuz?

Birden şaşıran Toussaint, ona cevap veremedi.

- Efendim?

Jean Valjean, tekrarladı:

- Az önce, çarpışmalar oluyor dememiş miydiniz bana?

Toussaint:

- Ha! Evet, mösyö, diye cevap verdi. Saint-Merry tarafında.

Bazı öyle mekanik davranışlar vardır ki, düşüncemizin en derin yerinden gelen bir esinle, haberimiz bile olmadan yaparız onları. Hiç şüphesiz, böyle bir davranışla ve neredeyse bilinçsiz bir şekilde Jean Valjean, beş dakika sonra kendini dışarıda buldu.

Başı açık olarak, evin kapısı önündeki korkuluk taşının üzerinde oturuyordu.

Etrafı dinliyor gibiydi.

Gece olmuştu.

II
IŞIKLARA DÜŞMAN SOKAK ÇOCUĞU

Ne kadar zaman geçti böyle? Bu trajik meditasyonun gitgelleri nelerdi? Belini doğrultabildi mi? Yoksa eğik mi kaldı? Kırılacak kadar mı eğilmişti? Tekrar doğrulabilir ve vicdanında ayak basacak sağlam bir zemin bulabilir miydi? İhtimal, kendisi bile bunu söyleyebilecek durumda değildi.

Sokak ıssızdı. Hızlı adımlarla evlerine dönen birkaç endişeli burjuva, belki fark etmediler bile onu. Tehlike anlarında herkes kendi başının çaresine bakar. Sokak fenercisi, her zamanki gibi gelip, tam 7 numaralı kapının karşısına rastlayan feneri yaktı ve gitti. Bu karanlıkta Jean Valjean’a dikkatle bakan bir kimse, onun canlı olduğunu söyleyemezdi. Kapının önündeki korkuluk taşının üzerine oturmuş, buzdan bir hayalet gibi hareketsizdi. Ümitsizlikte insanı donduran bir şey vardır. Tehlike çanları ve ne olduğu belirsiz fırtınalı uğultular işitiliyordu. Çanın, ayaklanmaya karışan bu çırpınışları ortasında Saint-Paul’ün saati ağır ağır, hiç telaşsız, on biri çaldı; çünkü tehlike çanı insanın, saat ise Tanrı’nın işaretidir. Saatin geçmesi, Jean Valjean’ı hiç etkilemedi; Jean Valjean kıpırdamadı. O sırada, aşağı yukarı aynı anda, Halles tarafında şiddetli bir patlama oldu ve bunu, bir saniye sonra daha da şiddetli bir ikincisi izledi. Chanvrerie Sokağı’ndaki barikata yapılan ve Marius tarafından geri püskürtüldüğünü görmüş olduğumuz hücumdu bu muhtemelen. Gecenin uyuşukluğu içinde şiddeti büsbütün artmışa benzeyen bu çifte yaylım ateş, Jean Valjean’ı titretti. Sesin geldiği tarafa doğru ayağa kalktı, ama sonra tekrar taşın üzerine çöktü, kollarını kavuşturdu ve başı yavaş yavaş yeniden göğsüne yaslandı.

Tekrar kendi kendisiyle karanlık diyaloguna daldı.

Birdenbire gözlerini kaldırdı, sokakta yürüyen biri vardı. Yakınında ayak sesleri duydu, baktı ve fenerlerin ışığında, sokağın arşiv deposuna doğru uzanan tarafında soluk, genç ve ışıltılı bir çehre gördü.

Gavroche, Homme-Armé Sokağı’na varmıştı.

Gavroche, yukarılara doğru bakıyor, bir şey arar gibi görünüyordu. Jean Valjean’ı çok iyi gördüğü halde, gördüğünün farkında değildi.

Gavroche, yukarıya baktıktan sonra, bir de aşağıya bakıyordu. Ayak parmaklarının üstünde yükseliyor, kapıları ve zemin kat pencerelerini yokluyordu; hepsi de kapalı, sürgülü ve kilitliydi. Bu şekilde sağlama alınmış beş, altı evin ön tarafını yokladıktan sonra, sokak çocuğu omuz silkti ve kendi kendine:

-Hay Allah! dedi.

Sonra yeniden yukarılara bakınmaya başladı.

Az önce, bir kimseye ne söz söyleyecek ne de cevap verecek halde olan Jean Valjean, bu çocukla konuşmak için dayanılmaz bir istek duydu içinde.

- Neyin var küçük senin? diye sordu.

Gavroche, açık, net bir cevap verdi:

- Neyim olacak, açım. Ve ekledi: Hem sonra, küçük sizsiniz.

Jean Valjean, kesesini karıştırdı ve içinden bir beş franklık çıkardı.

Fakat, tıpkı bir kuyruksallayan kuşu gibi bir anda bir davranıştan ötekine geçiveren Gavroche, yerden bir taş almıştı. Sokak fenerini görmüştü çünkü.

- Vay vay! dedi. Sizin burada lambalar hâlâ yanıyor demek. Kuralı çiğnemişsiniz, dostlarım. Düzensizlik bu. Kırın bakim bunu.

Ve taşı sokak fenerine fırlattı. Fenerin camı öyle bir şangırtıyla yere düştü ki, karşı evde perdelerinin arkasına sinmiş burjuvalar, bağrışmaktan alamadılar kendilerini: “93 geri geliyor!”

Fener, şiddetle sallanıp söndü. Sokak o anda kapkara kesildi.

- Hadi bakalım, ihtiyar sokak, dedi Gavroche, gece takkeni tak kafana.

Ve Jean Valjean’a dönerek:

- Ne diyorsunuz sokağın ucundaki o dev yapıya! dedi. Arşiv deposu, değil mi? O koca hayvan sütunlardan biraz verseler de bana, onlardan bir barikat yapsam güzelce.

Jean Valjean, Gavroche’a yaklaştı.

- Zavallı yavrucak, karnı aç, dedi yavaş sesle kendi kendine.

Ve yüz meteliklik parayı onun avucuna sıkıştırdı.

Bu koca metelik, Gavroche’u şaşırtmıştı. Burnunu kaldırdı, karanlıkta baktı ona. İri meteliğin beyazlığı gözlerini kamaştırdı. Beş franklık paraların varlığını biliyordu, kulaktan duymuştu; ona hoş gelen bir şöhretleri vardı. Şimdi onlardan birini yakından görmek onu büyülemişti. Kendi kendine, “Hele bir seyredelim şu kaplanı,” dedi.

Kısa bir süre, kendinden geçmişçesine onu seyrettikten sonra, Jean Valjean’a dönerek parayı ona uzattı ve vakur bir edayla:

- Burjuva, ben lambaları kırmayı tercih ederim. Yırtıcı hayvanınız sizin olsun. Kimse beni yolumdan çıkaramaz. Beş tırnağı var bunun, ama tırmalayamaz beni.

- Annen var mı senin? diye sordu Jean Valjean.

Gavroche:

- Belki sizden fazla, diye cevap verdi.

- Eh, öyleyse bu parayı annen için sakla, dedi Jean Valjean.

Gavroche, içinde bir şeylerin kımıldadığını hissetti. Kaldı ki, kendisine bu sözleri söyleyen adamın başı açıktı ve bu da ona güven veriyordu.

- Doğru mu? dedi. Sokak fenerlerini kırmamam için vermiyorsunuz öyle mi bunu bana?

- Dilediğin her şeyi kırabilirsin.

- Siz mert bir insansınız, dedi Gavroche.

Ve beş franklık parayı ceplerinden birine koydu.

Güveni gittikçe artıyordu, ekledi:

- Bu sokakta mı oturuyorsunuz?

- Evet, niye sordun?

- 7 numaralı evi gösterebilir misiniz bana?

- Ne yapacaksın 7 numaralı evi?

Burada, çocuk duraladı, adama fazla açılmış olmaktan korktu, tırnaklarını hızla saçlarına daldırdı ve:

- Hiç, öyle işte! demekle yetindi.

Birden bir fikir geçti Jean Valjean’ın kafasından. Kahır, bazen böyle açık görüşlü yapar insanı. Çocuğa:

- Yoksa beklediğim mektubu bana sen mi getirdin?

- Size mi? dedi Gavroche. Ama siz bir kadın değilsiniz ki?

- Mektup Matmazel Cosette için, değil mi?

- Cosette, diye geveledi Gavroche. Evet, o acayip isimdi galiba.

- Tamam işte! dedi Jean Valjean. Mektubu ona verecek olan benim. Ver hadi.

- O zaman, beni barikattan gönderdiklerini de biliyorsunuzdur.

- Elbette, dedi Jean Valjean.

Gavroche, yumruğunu bu kez başka bir cebine daldırdı ve oradan dörde katlanmış bir kâğıt çıkardı.

Sonra, bir asker selamı çaktı.

- Acele mesaja saygı selamı bu, dedi. Geçici hükümetten geliyor.

- Ver, dedi Jean Valjean.

Gavroche, kâğıdı başının üstüne kaldırmış, orada tutuyordu.

- Sakın bunun bir aşk namesi olduğunu sanmayın. Gerçi bir kadına yazılmış, ama aslında halk için. Bizler hem savaşırız hem de cinsiyete hürmet ederiz. Yüksek sosyetedekilerden değilizdir biz; orada açgözlü develere piliç sunan aslanlar var.

- Ver.

Gavroche devam etti:

- Gerçekten mert bir insan gibi görünüyorsunuz bana.

- Çabuk ver.

- Alın.

Ve kâğıdı Jean Valjean’a verdi.

- Çabuk olun Mösyö Chose, zira Matmazel Chosette¹⁴⁸ bekliyor.

Gavroche, bu kelimeyi ürettiğine pek sevindi.

Jean Valjean:

- Cevabı Saint-Merry’ye mi götürmek gerekiyor?

- Sakın ha! diye bağırdı Gavroche. Bir çuval inciri berbat etmiş olursunuz. Bu mektup, Chanvrerie Sokağı’ndaki barikattan geliyor. Şimdi ben de oraya dönüyorum. İyi akşamlar, yurttaş.

Gavroche, bunları dedikten sonra çekip gitti. Daha doğrusu, kafesinden kaçmış kuş gibi uçarak geldiği yere doğru, yine öyle uçarak gitti. Karanlığın içine, âdeta onu delen bir kurşun gibi, hızla dosdoğru dalıverdi. Homme-Armé Sokağı yeniden sessizliğe ve ıssızlığa gömüldü. Göz açıp kapayıncaya kadar kısa bir sürede, kendisinde gölgeden ve hayalden bir şeyler taşıyan bu garip çocuk, bu kara evler dizisinin sisleri içine dalmış, karanlıkta dağılan bir duman gibi kayboluvermişti. O kaybolduktan birkaç dakika sonra, şangırtılı bir cam kırılması ve bir sokak fenerinin kaldırım taşları üzerine gürültüyle yuvarlanması, bir kere daha burjuvaları tatlı uykularından uyandırdı. Gavroche’un buhar olup dağıldığı, yok olduğu sanılabilirdi. Chaume Sokağı’ndan geçen Gavroche’un işiydi bu.

III
COSETTE VE TOUSSAINT UYURLARKEN

Jean Valjean, Marius’un mektubuyla birlikte eve girdi.

Avını pençesinde tutan baykuş gibi karanlıktan memnun, el yordamıyla merdivenden çıktı ve odasının kapısını usulca açıp kapadı. Herhangi bir ses olup olmadığına kulak verdi ve görünüşe göre Cosette’le Toussaint’in uyudukları kanısına vardı. Alevi parlatmak için eczalı sıvı şişesine üç, dört kibrit çöpü daldırmak zorunda kaldı; o kadar titriyordu elleri; yapmış olduğu şeyin, hırsızlık denilebilecek bir yanı vardı çünkü. Sonunda mumu yakabildi. Dirseklerini masaya dayadı, kâğıdı açtı ve okudu.

Çok şiddetli heyecanlarda, insan okumaz, kâğıdı âdeta bir düşman gibi yere serer, sımsıkı kavrar, buruşturur, öfkeden ya da sevinçten ona tırnaklarını geçirir; sonuna koşar, başına sıçrar; dikkat, hummaya tutulmuştur, okunan şeyi kabataslak, şöyle böyle, ancak özü itibariyle anlar; bir noktaya takılır, gerisi tümüyle kaybolur. Marius’un Cosette’e yazdığı mektupta, Jean Valjean yalnızca şu kelimeleri gördü:

“Ölüyorum. Sen bu satırları okuduğun zaman, ruhum senin yanında olacak.”

Bu iki satırın karşısında, gözleri dehşetle kamaştı; bir an, içinde meydana gelen heyecan değişikliğinin altında ezilmiş gibi kaldı. Marius’un mektubuna sarhoşça bir şaşkınlıkla bakıyordu, muhteşem bir şey vardı gözlerinin önünde: Nefret ettiği insanın ölümü.

İçinden canavarca bir sevinç çığlığı kopardı. Ummaya cesaret edemeyeceği kadar erken gelmişti sonuç. Kaderinin yolu üstüne dikilen varlık, ortadan kalkıyordu; kendiliğinden, serbestçe, kendi isteğiyle çekip gidiyordu. Kendisi, Jean Valjean, hiçbir şey yapmadan, ortada kendisinin herhangi bir suçu olmadan “o adam” ölecekti. Belki ölmüştü bile artık. -Bu noktada, hummalı hummalı birtakım hesaplar yaptı.- Hayır, henüz ölmemişti o. Mektup, besbelli, Cosette onu ertesi sabah okusun diye yazılmıştı. Saat on birle gece yarısı arasında işitilen şu iki yaylım ateş sesinden bu yana hiçbir şey olmamıştı. Barikat, ancak gün doğarken ciddi bir hücuma uğrayacaktı. Ama ne olursa olsun fark etmezdi; “o adam” bu savaşa bir kere katıldığına göre, mahvolmuş demekti; çarkın dişlerine kendini kaptırmıştı bir kere. Jean Valjean, kendini kurtulmuş hissetti. Demek ki Cosette’le başbaşa kalacaktı yine. Rekabet son buluyor, gelecek yeniden başlıyordu. Bu mektubu cebinde saklaması yeterdi. Cosette, “o adam”ın ne olduğunu hiçbir zaman bilmeyecekti. Olayları kendi akışına bırakmaktan başka yapacak şey yoktu. O adam, artık kurtulamazdı. Eğer henüz ölmediyse, öleceği kesindi. Ne mutluluktu bu!

Kendi kendine bunları söyledikten sonra, içine bir kasvet çöktü.

Aşağıya inip kapıcıyı uyandırdı.

Yaklaşık bir saat sonra, Jean Valjean, milli muhafız üniformasını giymiş ve silahlarını kuşanmış olarak evden çıkıyordu. Kapıcı, onun teçhizatını tamamlaması için gerekli şeyleri o yakınlardan kolayca tedarik etmişti. Dolu bir tüfeği, palaskasına takılı içi dolu bir fişekliği vardı. Jean Valjean Halles’e doğru yola koyuldu.

IV
GAVROCHE'UN İŞGÜZARLIKLARI

Bunlar olurken, Gavroche’un başından da bir macera geçiyordu.

Gavroche, Chaume Sokağı’ndaki feneri vicdan huzuruyla taşladıktan sonra, Vieilles-Haudriettes Sokağı’na girdi ve orayı “in cin top oynarken” görünce, gücü yettiğince şarkı çığırmanın tam sırası olduğuna hükmetti. Şarkı söylemek, onun yürüyüşünü yavaşlatmak şöyle dursun, aksine, hızlandırıyordu. Böylece, uyuyan ya da dehşete kapılan evler boyunca şu ateşli kıtaları saçmaya başladı:

Yeşilliklerde öten bir kuş var.

İddia ediyor ki, Atala

Dün sırra kadem bastı bir Rusla.

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Dostum Pierrot boşuna bu ağızlar,

Çünkü dün çağırdı beni M ila

Camına vurup, bir işmarla.

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Şu yosmalar da ne kadar kibar,

Beni büyüleyen ağularıyla

Seni de çarparlar Mösyö Orfila.

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Aşk dedim miydi yüreğim sızlar,

Her an ordadır Agnes, Pamela,

Lise beni yakarken kendi kavrula.

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Şallarında ışıldar yaldızlar,

Bu şallar nasıl şey Suzette, Zeila?

Karıştı ruhum kıvrımlarıyla.

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Vaktaki aşk karanlıkta parlar,

Güllerle bezer saçını Lola,

Nasıl kahrolmaz insan bununla?!

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Jeanne giyinirken aynaya bakar

Kalbim kuş olur uçar havaya,

Jeanne’a konar sonra gönül bu ya.

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Kadril dönüşü gökte yıldızlar,

Onlara derim, işte Stella,

Hanginiz boy ölçüşür onunla?

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Gavroche, bir yandan şarkı söylüyor, bir yandan da bol bol pantomima yapıyordu. Jest, nakaratın dayanak noktasıdır. Gavroche’un tükenmez bir maske repartuarı olan yüzü, delik deşik bir çamaşırın, şiddetli bir rüzgârda oynayan ağızlarından bile daha acayip hareketler yapıyordu. Ne yazık ki o, gecenin içinde bir başınaydı ve onu ne bir gören vardı ne de o görülebilirdi. Böyle kaybolmuş nice değerler vardır.

Birdenbire durdu Gavroche.

- Romansı keselim hele, dedi.

Kedi gözbebekleri, bir arabalık kapısının girintisinde, resim sanatındaki adıyla bir topluluk (bir insanla bir nesnenin birlikteliği) seçmişti. Buradaki nesne, iki kollu bir el arabasıydı, insan ise arabanın içinde uyuyan bir Auvergneliydi.

Arabanın kolları kaldırım taşlarına, Auvergnelinin başı arabanın tablasına dayanmaktaydı. Adamın gövdesi, bu eğik yüzeyin üstünde, ayakları yere değer şekilde tortop olmuştu.

Bu dünyanın işlerinde tecrübe sahibi olan Gavroche, adamın sızmış bir ayyaş olduğunu hemen anladı. Mahallenin nakliye işlerini yapan biri olmalıydı bu ve çok içtiği için çok derin uyuyordu.

- Yaz geceleri neye yararmış görsünler işte, diye düşündü Gavroche. Auvergneli arabasında uyur. Araba cumhuriyet nâmına alınır ve Auvergneli monarşiye bırakılır.

Zihni parlak bir fikirle aydınlanmıştı:

- Bu el arabası, bizim barikatın üstünde pek güzel duracak.

Auvergneli horlayıp duruyordu.

Gavroche, el arabasını arkadan, sonra da Auvergneliyi önden, yani ayaklarından yavaşça tutup çekti. Bir dakika sonra Auvergneli, aynı rahatlıkla kaldırıma serilmiş uyuyordu.

El arabası kurtulmuştu.

Gavroche, beklenmedik durumlarla karşılaşmaya alışık olduğu için, daima üstünde her çeşit şey bulundururdu. Ceplerinden birini karıştırdı ve bir kâğıt parçasıyla, dülgerin birinden aşırılmış güdük bir kırmızı kalem çıkardı.

Ve şunu yazdı:

Fransa Cumhuriyeti

Araban teslim alınmıştır.

Ve imzaladı: “Gavroche.”

Sonra da, kâğıdı Auvergnelinin kadife yeleğinin cebine koyarak, arabanın iki koluna iki avucuyla yapıştı ve Halles’e doğru yola koyuldu. Arabayı, bir zafer şamatası içinde dört nala sürüyordu.

Tehlikeli bir şeydi bu yaptığı. Kraliyet matbaasının orada bir karakol bulunuyordu. Gavroche, düşünmüyordu bunu; ve bu karakola, banliyöden getirilen milli muhafızlardan bir manga yerleştirilmişti. Uyarıcı bazı sesler, mangayı tedirgin etmeye başlamıştı; ranzalardan başlar doğruluyordu. Birbiri ardınca kırılan iki sokak feneri, kafa patlatırcasına okunan o şarkı; güneşin batmasıyla birlikte uykuya çekilmek isteyen ve mumlarını erkenden söndüren bu ödlek sokaklar için, tahammül edilir bir şey değildi. Bir saattir, bu sokak çocuğu, bu sakin mahallede, şişeye kapatılmış bir sineğin yaptığı gürültüyü yapıyordu. Banliyölü çavuş, kulak kabartmaktaydı. Bekliyordu. İhtiyatlı bir adamdı.

El arabasının çılgınca sürülmesi, daha fazla beklemeye tahammül bırakmadı ve çavuş, bir keşif girişiminde bulunmaya karar verdi.

- Koca bir çete olsalar gerek! dedi dikkatle. Usul usul gidelim.

Besbelli anarşi canavarı ininden çıkmış, mahallenin altını üstüne getiriyordu.

Ve çavuş, sessiz adımlarla karakoldan çıkmaya davrandı.

Gavroche, arabasını süre süre tam Vieilles-Haudriettes Sokağı’ndan çıkıyordu ki, bir anda kendisini bir üniforma, bir asker şapkası, bir sorguç ve bir tüfekle burun buruna buldu.

İkinci defa olarak durakaldı.

- Vay canına, dedi, ta kendisi. Günaydın, kamu düzeni.

Gavroche’un şaşkınlıkları kısa sürer, çarçabuk geçerdi.

- Nereye gidiyorsun, serseri? diye bağırdı çavuş.

- Yurttaş, dedi Gavroche, henüz size burjuva demedim. Niye bana hakaret ediyorsunuz?

- Nereye gidiyorsun, rezil herif?

- Mösyö, dedi Gavroche, dün belki akıllı bir adamdınız, ama bugün azledildiniz.

- Sana nereye gittiğini sordum, hergele.

Gavroche cevap verdi:

- Çok nazik konuşuyorsunuz. Doğrusu, yaşınızı hiç göstermiyorsunuz. Bütün saçlarınızı, tanesi yüz franktan satmalısınız. Böylece beş yüz frank kazanırsınız.

- Nereye gidiyorsun? Nereye gidiyorsun? Nereye gidiyorsun, haydut?

Gavroche, karşılık verdi:

- Bak, bunlar kötü sözler. Bundan sonra size ilk meme verenin, ağzınızı daha iyi silmesi gerekir.

Çavuş, tüfeğine takılı süngüyü Gavroche’a doğrulttu.

- Son kez söylüyorum, nereye gittiğini söyleyecek misin, sefil?

- Generalim, dedi Gavroche, hekim çağırmaya gidiyorum, karımın doğum sancısı tuttu da.

- Silah başına! diye haykırdı çavuş.

Sizi mahveden şeyi kullanarak kurtulmak, kuvvetli insanlara özgü şaheser bir iştir. Gavroche, durumu bir bakışta etraflıca kavradı. Onu tehlikeye atan el arabası olmuştu, öyleyse kurtarmak da ona düşüyordu.

Çavuş tam onun üzerine saldıracağı an, bir mermiye dönüşen ve bir kol hareketiyle ileriye fırlatılan araba, hışımla adamın üstüne yürüdü ve tam karnının ortasına tosladı. Çavuş, sırt üstü su yolunun içine yuvarlanırken, tüfeği de havaya doğru patladı.

Çavuşun feryatları üzerine, karakoldaki adamlar telaşla, karmakarışık dışarı fırladılar. Tüfeğin patlaması, rastgele genel bir salvoya yol açtı. Arkadan, silahlar yeniden doldurulup, yeniden ateşlendi.

Bu körebe atışları bir çeyrek saat kadar sürdü ve bazı pencere camlarını tuzla buz etti.

Bu arada, geri geri gidip çılgınca bir koşu tutturdu Gavroche; beş-altı sokak ötede durmuş ve Enfants-Rouges’un köşesindeki korkuluk taşının üzerine soluk soluğa oturmuştu.

Etrafa kulak kabartıyordu.

Bir süre soluklanıp dinlendikten sonra, yaylım ateşlerin ortalığı velveleye verdiği yöne dönerek sol elini burnunun hizasına kaldırıp, sağ eliyle ensesine vurarak, üç defa ileriye doğru salladı. Parisli sokak çocuklarının bütün Fransız alaycılığını içinde özetledikleri bu hareket, şüphesiz etkili bir jestti, çünkü yarım yüzyıl sürmüştü.

Ne var ki, acı bir düşünce bu keyfi bozdu.

- Evet, dedi kendi kendine Gavroche, gerçi gülüyorum, gülmekten katılıyorum, neşemden kabıma sığamıyorum, ama bir yandan da yolumu kaybediyorum, dolambaçlı yoldan gitmem gerekecek şimdi. Allah vere de, barikata vaktinde yetişsem!

Ve yeniden koşmaya başladı.

Koşup dururken:

- Ha evet! Nerede kalmıştık? dedi.

Ve hızla sokaktan sokağa dalarken, yeniden şarkısını söylemeye başladı. Karanlığın içinde şarkısının sesi giderek daha az duyuluyordu:

Ama başka Bastille’ler de var,

Onlara çekip bir güzel bola,

Düzen vereceğim topluma âlâ.

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Kuka oynayan şu akılsızlar,

Bilmezler ki, yıkılır eski dünya

Gülle bir yuvarlandı mı hızla

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

İyi yürekli halkım, bahtsızlar,

Koltuk değneklerinle vur

Louvre’a Ki resmeder krallığı cakayla.

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Zorladık eğildi parmaklık duvar,

10. Charles o sıra zaten tahtında

Hoş değildi, koptu bir dokunmayla.

Nereye gider güzel kızlar,

Lon la.

Karakolun silaha sarılması, hiç de boşuna olmadı. El arabası fethedildi, sarhoş arabacı tutsak alındı. Biri, müsadere edilmiş eşyalar deposuna konuldu; öteki, daha sonra askerî mahkemelerde biraz takibata uğradı. Zamanın savcılık makamı, bu vesileyle, toplumun huzurunu korumak konusunda nasıl yorulmak bilmez bir gayret içinde olduğunu kanıtlamak fırsatını buldu.

Gavroche’un, Temple Mahallesi’nin sözlü geleneğinde yer eden bu macerası, Marais’nin yaşlı burjuvalarının en müthiş anılarından biridir ve onların hafızasında şu adı taşır: Kraliyet Matbaasına Yapılan Gece Baskını.

BİRİNCİ KİTAP

Dört Duvar Arasında Savaş

I
SAINT-ANTOINE MAHALLESİ YAĞMURU VE
TEMPLE MAHALLESİ DOLUSU

Toplumsal hastalıklar gözlemcisinin belleğinden silinmeyecek olan iki unutulmaz barikatın ortaya çıkışı, bu kitaptaki olayın geçtiği döneme rastlamaz. Her ikisi de korkunç bir durumun iki ayrı bakımdan simgesi olan bu barikatlar, tarihin görüp göreceği en büyük sokak savaşı diyebileceğimiz o kaçınılmaz Haziran 1848 Ayaklanması sırasında yoktan varoldu.

Ayaktakımı denen o umutsuzlar umutsuzu yaratığın kaygılarının, yılgınlıklarının, yoksunluklarının, hummalarının, felaketlerinin, acılarının, kara cahilliklerinin ve karanlıklarının dipsiz derinliğinden protestoya kalkışıp ilkelere, özgürlük, eşitlik ve kardeşliğe, hatta genel oya ve herkesin herkes tarafından yönetimine aykırı olarak, halka karşı savaş açtığı görülür bazen.

Baldırı çıplak takımı kamu hukukuna saldırır, sersefiller halka karşı ayaklanırlar.

İç karartıcı günlerdir bunlar; zira bu çılgınlıkta dahi belli bir ölçüde hak hukuk, bu düelloda bir intihar payı vardır. Birer hakaret yerine geçen “ayaktakımı”, “sersefiller”, “alt tabaka”, “dilenci tayfası” gibisinden bütün o sözcükler, gel gör ki, düşkünlerden çok egemenlerin, nasipsizlerden çok ayrıcalık sahiplerinin hatasını dile getirmektedir.

Bize gelince, biz bu sözcükleri her söyleyişimizde acı ve saygı duymaktayız; zira felsefe bu sözcüklerin denk düştüğü olguları enine boyuna incelemeye giriştiğinde, önemsiz şeylerin yanı sıra ve çoğu zaman, yüce şeyler de bulur. Atina bir sersefiller devletiydi, dilenci tayfası yarattı Hollanda’yı, Roma’yı ayaktakımı kurtardı kaç kere ve İsa’yı izleyenler hep alt tabaka insanlarıydı.

Tek bir düşünür yoktur ki alt tarafın görkemlerini zaman zaman seyre dalmış olmasın.

Ermiş Saint Jérôme, o gizemli Fex urbis, lex orbis¹⁴⁹ sözünü söylerken, içinden havarilerin ve din şehitlerinin yetişip geldiği o ayaktakımını, bütün o fakir fukarayı, bütün o serserileri, bütün o sersefilleri kastediyordu şüphesiz.

Acı çeken bu yaralı kalabalığın öfkeli saldırıları; kendi hayatını temellendiren ilkelere ters düşen şiddet gösterileri, hakkı hukuku darmadağın etmeye yönelik atılından, halk tarafından gerçekleştirilmek istenen bir hükümet darbesidir aslında; dolayısıyla da bastırılmalıdır. Dürüst insan, kendisini bunları bastırmaya adayan insandır; ve doğrudan doğruya o ayaktakımına duyduğu sevgidir onu harekete geçiren. Ne var ki aynı dürüst insan, kafa tuttuğu o takımın mazur görülebilirliğini hissetmeden edemez! Ve ona karşı koyarken derin bir hayranlık duyar ve tapınır âdeta! Ödevimizi yaparken bizi allak bullak eden ve ileri gitmemizi engelleyen garip bir duyguya kapıldığımız ender anlardan birini yaşamaktayızdır; yaptığımız şeyin gerekliliği ve doğruluğu inancıyla devam ederiz. Ama vicdan rahatlığımız hüzün rengine bürünür çok geçmeden ve ödevimizi yerine getirmiş olmanın huzuru bir yürek daralmasıyla nitelik değiştirir.

Haziran 1848, hemen söylemek gerekiyor ki, tarih felsefesi içinde sınıflandırılması hemen hemen olanak dışı olan başlı başına bir olguydu. Hakkını isteyen emeğin kutsal kaygısını hissettiğimiz o olağanüstü ayaklanış söz konusu olduğunda, şu ana kadar ettiğimiz bütün sözlerin bir yana bırakılması gerekir. Ödevimiz, bastırıp yenmekti onu; zira o, cumhuriyete kastetmekteydi. Ama işin aslı düşünülecek olursa, neydi Haziran 1848? Halkın kendi kendisine karşı giriştiği bir ayaklanma değildi de neydi?

Konu gözden uzak tutulmadıkça konudan uzaklaşmak diye bir şey söz konusu olamaz. Dolayısıyla da bir an için okurun dikkatini, demin sözünü ettiğimiz, kesinlikle tekil nitelikler taşıyan ve bu ayaklanmaya karakterini veren o iki barikat üzerine çekmemize izin verilsin.

Bunların birincisi Saint-Antoine Mahallesi’nin girişini tıkamakta, ikincisi ise Temple Mahallesi dolaylarını savunmaktaydı. İç savaşın bu iki ürkünç başyapıtını o masmavi parlak haziran göğü altında karşılarına dikilmiş olarak görenler, asla unutmayacaklardır onları.

Saint-Antoine barikatı ölçüye sığmaz büyüklüğüyle dikkati çekiyordu hemen; evlerin üçüncü katlarına kadar yükselmekteydi. Genişliği ise iki yüz elli metre kadardı. Mahallenin üç sokaktan oluşan zaten geniş ağzını bir köşeden öbürüne rahatça kapatıyordu. Hendekli, tırtıllı ve delik deşik koca bir yarıkla mazgallanmış ve kendileri de birer burç meydana getiren yığınlarla desteklenmişti. Böylece, mahallenin evlerinden oluşan iki büyük kuvvete vermiş oluyordu sırtını. 14 Temmuz’u yaşamış olan bu korkunç meydanın dibinde, ayaklanmış bir devi andırmaktaydı.

İşte bu ana barikatın gerisinde, sokakların derinliklerine doğru art arda, tam on dokuz barikat daha sıralanmaktaydı. Mahallede, can çekişen sonsuz bir acının ve yıkıma yönelmiş sinsi bir tehlikenin artık doruk noktasına ulaşmış bulunduğunu anlamak için, sadece bu barikatı görmek yeterliydi.

Nelerden yapılmıştı peki bu barikat? Bir söylentiye göre, daha çok, hemen oracıkta yıkılan altışar katlı üç evin çöküntü artıklarından; bir başka söylentiye göre ise, tüm öfkelerin mucizesinden... Gerçekten de, kin ve nefretin harcıyla yoğrulmuş bütün yapıların içler acısı görünüşü vardı onda da; kelimenin tam anlamıyla bir viraneydi! “Bunu kim yaptı?” diye sorulabilirdi. “Bunu kim yıktı?” diye de... Doğaçlamayla yaratılmış kaynamaydı bu... İşte! Şu parmaklık! Şu kepenk! Şu pervaz! Ve şu kırık maltız! Ve şu çatlak tencere! Verin hepsini! Ve hepsini atın, yuvarlayın, kaldırın ortadan! Hepsini devirin, hepsini! Altını üstüne getirip yıkın! Taş ve molozun, kalasın ve demir çubuğun, paçavranın, sökülmüş pencerenin ve hasırı lime lime sandalyenin, lahana koçanının, paramparça fistanın ve daha dün giysi denilen pılı pırtının ve lanetin ve bedduanın işbirliğiydi bu. Büyüktü, ama küçüktü de aynı zamanda... Kargaşanın hemen oracıkta ve alay edercesine kopya etmeye giriştiği uçurumdu... Atomla kitlenin yan yana gelişi; koparılan duvar, kırılan çanak; bütün döküntülerin tehdit dolu bir kaynaşımı. Sisifos kayasını atmıştı oraya, Eyüp de kırık çanağını. Korkunçtu, sözün kısası. Yoksulların kalesiydi. Devrilmiş yük arabaları, girintili çıkıntılı bir hale getirmişti yamacı; dingili gökyüzüne doğru uzanmış bir şekilde yatan kocaman bir yük arabası, bu gürültülü yüzeyde bir yara izi gibi duruyordu. Dehşete afacanlığı da eklemek istercesine, bir yolcu arabasını ite kaka yığınların ta tepesine çıkarıp oturtmuşlardı bu vahşiliğin mimarları; ve araba, atlardan boşalmış okunu gökteki hayalî atlara doğru uzatmaktaydı. Ayaklanmanın tortusu olan bu muazzam yığıntı, bütün devrimlerin üst üste devrilerek oluşturduğu bir dağı getiriyordu akla: 89’un üzerine 93, 10 Ağustos’un üzerine 9 Thermidor, 21 Ocak’ın üzerine 18 Brumaire, Prairial’in üzerine Vendemiaire, 1830’un üzerine 1848. Bu işin zahmetine değerdi meydan; barikat da tam Bastille’in ortadan kalktığı yeri kaplamaya layıktı. Bent kuracağı tutsa, tıpkı böyle kurardı herhalde okyanus da. Bu biçimsiz yığıntının üzerinde çılgın dalganın damgası seçilmekteydi. Hangi dalga mı? İnsan yığınlarının dalgası. Gördüğünüz şey, taş haline gelmiş gürültüydü âdeta. Sarsıcı ilerlemenin kocaman gizemli anlarının, kendi kovanlarının üzerindeymişçesine, bu barikatın üzerinde vızıldadıklarını işitir gibi oluyordunuz. Bir çalılık mıydı bu? Bir sarhoşlar cümbüşü müydü yoksa? Ya da bir kale miydi? Baş dönmesi, kanat vuruşlarıyla kurmuştu bunu sanki. Bir çirkef vardı bu tabyada; ve bu enkaz yığınında, Olimpos tanrılarına yaraşır cinsten bir yücelik sezilmekteydi. Çatı kirişlerinin, boyalı kâğıt kaplı çatı pencerelerinin, bütün camlarıyla birlikte yıkıntının içine saplanmış pencere çerçevelerinin, umutsuzluk dolu bir karmaşıklık içinde, top ateşini bekledikleri görülüyordu. Sökülmüş bacalar, masalar, sıralar, avazı çıktığı kadar uluyan, inleyen bir kargaşa... Dilencilerin bile almaya tenezzül etmeyeceği, içlerinde hem öfke hem de hiçlik barındıran o bin bir çeşit yoksulluk nesneleri... Bir halkın pılı pırtı haline gelmiş giysisi denebilirdi buna; tahtadan, demirden, tunçtan, taştan oluşma bir pılı pırtı. Sanki Saint-Antoine Mahallesi dev boyutlu bir süpürgeyle bunları oraya, kapısının önüne itmiş ve kendi sefaletini yığmıştı bir barikat halinde. Cellat kütüğünü andırır kümeler, kopup dağılmış zincirler, darağacı biçiminde keresteler, yıkıntı arasından görülen yatay tekerlekler, bu anarşi yapısına halk tarafından daha önce çekilmiş işkencelerin karanlık ve kaygılı yüzünü eklemekteydi. Her şeyi silah olarak kullanıyordu Saint-Antoine barikatı; iç savaşın toplumun başına fırlatabileceği her şey oradan çıkmaktaydı. Çarpışma değildi bu, hayır; çılgınlığın son raddesiydi. Bu tabyayı koruyan karabinalar ve ağızları boru gibi geniş tüfekler, mermi yerine porselen kırıntıları, ufak kemik parçaları, elbise düğmeleri, bakırdan yapıldıkları için tehlikeli birer kurşun yerini tutan mobilya tekerlekleri yağdırmaktaydılar. Öfkeden çıldırmıştı âdeta bu barikat; bulutlu gökyüzüne doğru sözcüklere sığmaz bir şikayet, bir hoşnutsuzluk haykırışı salıyor; kimi zaman da orduyu korkutacak cinsten bir fırtınaya bürünüyordu. Ateş saçan bir kalabalık örtüyordu barikatı, kaynaşan bir kalabalık dolduruyordu. Tüfeklerden, kılıçlardan, sopalardan, baltalardan, mızraklardan ve süngülerden diken diken olmuş bir doruğu vardı. Büyük bir kırmızı bayrak dalgalanıyordu orada, rüzgârda. Komut bağırtıları, hücum türküleri, trampet sesleri, kadın hıçkırıkları, açlıktan ölenlerin gizemli kahkahaları işitilmekteydi. Barikat son derece büyüktü, evet; bir o kadar da canlıydı. Elektrik akımına tutulmuş bir hayvanın sırtı gibi, yıldırım kıvılcımları fışkırıyordu bedeninden. Tanrı’nın sesine benzer o halk sesinin gürlediği bu tepeyi, devrimin ruhu bulutlarla örtmüştü; garip bir görkem yayılıyordu bu muazzam moloz küfesinden. Bir yığın süprüntüydü bu karşınızda yükselen, ama aynı zamanda da Sina Dağı’ydı.

Yukarıda da belirttik, devrim adına saldırıya geçiyordu bu barikat. Neye? Devrim’e. Rastlantı, düzensizlik, telaş, korku, anlaşmazlık ve bilinmeyenden kurulu olan bu barikatın karşısında Millet Meclisi vardı, halk egemenliği vardı, genel seçim, ulus ve Cumhuriyet vardı. Milli Marş’a karşı yükselen ve meydan okuyan Marseillaise’di bu barikat.

Nasıl çılgınca ve ama nasıl kahramanca bir meydan okuyuş! Bu eski mahalle bir kahramandır! Mahalle ve istihkâm yardım ediyorlardı birbirlerine; mahalle barikata, barikat da mahalleye yaslanmış durmaktaydı. Afrika generallerinin stratejilerinin gelip parçalandığı sarp bir kıyı gibi uzanıyordu barikat göz alabildiğine. Mağaraları, türlü girinti ve çıkıntıları, siğilleri ve kamburlarıyla sanki suratını buruşturuyor, dumanlar altından alaylı alaylı sırıtıyordu. Misket ateşi, biçimsizlik içinde yitip gidiyordu orada. Mermiler oraya saplanıyor, sonra hemen gömülüp batıyordu. Gülleler ancak delikleri delebilmekteydiler. Bir hercümerci topa tutmak neye yarar sanki? Savaşın en dayanılmaz, en vahşi görüntülerine bile şerbetli olan alaylar, dev yapılı bir yabanıl hayvana benzeyen bu istihkâma enikonu kaygılı gözlerle bakmaktaydılar.

Hemen bir çeyrek fersah ötede, Château-d’Eau yakınındaki caddeye açılan Temple Sokağı’nın Dallemagne mağazasının vitriniyle meydana gelen köşesinden cesaret edip de başını uzatabilenler, uzakta, kanalın ötesindeki Belleville yokuşuna yükselen sokakta, yokuşun ta tepesinde acayip bir duvar fark ediyorlardı. Evlerin ikinci katlarının hizasındaydı bu duvar, sağ yakadaki evlerle sol yakadakileri birleştiriyordu. Birdenbire kapanmak için, en yüksek duvarını kendiliğinden ikiye katlamıştı sanki sokak. Duvar taştan örülmüştü. Soğukluk etkisi uyandıracak kadar dümdüz ve dosdoğru bir dikey duvardı bu. Gönye ile düzeltilmiş, alay ipiyle çekilmiş ve duvarcı çekülüyle çizilmişti âdeta. Çimentoyla örülmüş değildi gerçi; ama bu, bazı eski Roma duvarlarında da görüldüğü gibi, sert mimarisine ters düşmüyordu. Derinliği yüksekliğine bakılarak tahmin edilebilirdi kolayca. Üst tabanı alt tabanına matematiksel bir kesinlikle paraleldi. Kurşuni yüzeyinde, siyah iplikleri andıran mazgallar görülüyordu yer yer. Bu mazgallar, eşit aralıklarla ayrılmışlardı. Göz alabildiğine ıssızdı sokak. Bütün kapı ve pencereler kapalıydı. Ve en dipte, sokağı tam bir çıkmaz sokak haline sokan bu duvar yükseliyordu; hareketsiz, sakin duvar... Hiç kimse görünmüyordu orada. Ve dipsiz bir sessizliğe gömülüydü ortalık; geçin gürültüyü, bir soluk bile yükselmiyordu. Mezar. Ve parlak haziran güneşi, bu ürkünç şeyi ışığa gark ediyordu.

Bu da Temple Mahallesi’nin barikatıydı. Gelip görünce, bu gizemli hayalet karşısında derin düşüncelere dalmamak imkânsızdı. En gözü pekler, en gözünü budaktan sakınmazlar için bile... İyice ayarlanıp düzene konmuş, derli toplu, istiflenmiş, hizaya sokulmuş, uyumlu bir hali vardı. Ama aynı zamanda hazindi de. Fen ile gizem el ele, iç içeydi burada. Barikat kumandanının hem matematik bilgini hem de bir hayalet olduğu daha ilk bakışta fark edilmekteydi. İnsanlar bu barikatı görür görmez, birdenbire alçak sesle konuşmaya başlıyorlardı.

Binde bir, bir Tanrı kulu -er, subay ya da halk temsilcisi- bu ıssız yolu kat etmeyi göze alacak olursa, tiz bir ıslık yükseliyordu hemen karşı taraftan ve cesur yolcu, yaralı ya da ölü olarak yere yuvarlanıyordu. Ya da yolcu, bir mucize sonucu kurtulduğunda, ıslık sesiyle gelen merminin kapalı bir panjura, bir duvar alçısına, taşlar arasındaki harca saplandığı görülüyordu rastgele. Mermi yerine bazen de bir misket oluyordu gelen; çünkü barikattakiler, dökme demirden iki havagazı borusunun birer ucunu kıtık ve kille tıkamak suretiyle, iki küçük top yapmayı da başarmışlardı. Boş yere barut harcamamaktaydılar katiyen; hemen hemen her atış tam isabet kaydediyordu. Duvar diplerinde ölüler, kaldırımlar üzerinde kan birikintileri vardı. Beyaz bir kelebeğin salına salına uçuştuğunu anımsıyorum; yaz mevsimi hakkını aramaktan vazgeçmemişti. Kapı önleri yaralılarla doluydu. Görünmeyen birileri size nişan alıyormuş duygusuna kapılıyordunuz ve boydan boya bütün caddenin hedef tutulduğunu anlıyordunuz hemen.

Mahallenin girişindeki kemerli kanal köprüsünün meydana getirdiği balık sırtının arkasına toplanmıştı “Hücum Birliği.” Ölüm saçan bu kasvetli istihkâmı, bu ürkütücü hareketsizliği ve bu aldatıcı ilgisizliği kaygıyla seyrediyordu askerler. Bazen biri, kasketinin karşıdan görünmemesine dikkat ederek, kemerin tepesine kadar sürünüyordu yüzükoyun.

Gözü pek Albay Monteynard, ürpererek ama hayranlıkla bakıyordu barikata. Yanındaki temsilciye, “Nasıl da yapmışlar!” dedi. “Ne bir eksik ne bir fazla taş var. Porselen gibi.”

Tam o sırada bir kurşun göğsündeki nişanı parçalamış, kendisi de yere yığılmıştı.

“Korkaklar!” diyorlardı. “Sıkıyorsa meydana çıksınlar hele! Görünsünler bakalım bir! Ama nerde o cesaret! Hep böyle saklanıp duracak bunlar!”

Sadece seksen kişinin koruduğu, buna karşılık tam on bin kişinin saldırdığı Temple Mahallesi barikatı üç gün dayandı. Dördüncü gün Cezayir kentlerini ele geçirmek için yapacaklarını yaptı saldıranlar; evleri deldiler, damlardan geldiler. Ve barikat alındı. O seksen korkaktan bir tanesi dahi kaçmayı düşünmedi. Biraz sonra sözünü edeceğimiz komutan Barthélemy dışında hepsi öldü orada.

Saint-Antoine barikatı, gök gürültüsüydü; Temple barikatı, sessizlik. Bu iki sığınak arasındaki fark, korkunç ile uğursuz arasındaki farktı. Birincisi bir canavar ağzıydı sanki, öbürü ise bir maske.

O karanlık, gizemli ve muazzam Haziran Ayaklanmasının bir öfke ile bir bilmeceden meydana geldiğini kabul ettiğimiz takdirde, birinci barikatın içinde ejderhanın, ikincinin arkasında ise Sfenks’in varlığını hissedebiliriz.

Bu iki kale, biri Cournet, öbürü Barthélemy adında iki adam tarafından kurulmuştu. Cournet Saint-Antoine, Barthélemy de Temple barikatını dikmişti. Ve her barikat, kendini kurmuş olanı yansıtmaktaydı.

Uzun boylu bir adamdı Cournet. Geniş omuzlu, kırmızı yüzlüydü; ezici yumrukları, cesur bir yüreği, mert bir ruhu, saf ve dayanılmaz bakışları vardı. Korkusuzdu, güçlüydü, öfkeli ve heyecanlıydı. İnsanların en içteniydi ve en korkuncuydu savaşçıların. Çarpışma, savaş, dövüş nefes almak gibiydi onun için; şenlendirirdi onu. Deniz subaylığı yapmıştı. Enginlerden ve fırtınalardan çıkıp geldiği, davranışlarından ve sesinden anlaşılırdı hemen; savaşta da kasırgayı sürdürüyordu zaten. Deha hariç, Danton’dan bir şeyler vardı Cournet’de; tıpkı Danton’da da, tanrısallık hariç, Herkül’den bir şeyler olduğu gibi...

Barthélemy ise zayıf, çelimsiz, soluk benizli ve sessiz bir adamdı. Trajedilere layık bir çocuktu; küçükken bir belediye çavuşu kendisini tokatlamıştı; gözetledi, pusu kurdu, bekledi, öldürdü onu, on yedi yaşında küreğe mahkûm edildi. Oradan çıkınca da bu barikatı yaptı.

Sonradan, kaderin cilvesine bakın ki siz, ikisi de Londra’da sürgün hayatı yaşarken, Cournet’yi öldürdü Barthélemy. Uğursuz bir düello oldu karşılaşmaları. Bir zaman sonra da Barthélemy, tutkuların rol oynadığı o karanlık maceralardan birinin çarkına kapılıp, Fransız adliyesinin hafifletici nedenler bulduğu ama İngiliz adliyesinin kesin ölümle cezalandırdığı bir felakete yol açtığı için idam edildi.

Karanlık ve içler acısı toplumsal yapının sonucu olarak, bir yandan maddesel yokluk, öte yandan ahlak düşüklüğü sayesinde, hiç şüphesiz güçlü ve hatta belki de büyük bir zekaya sahip olan bu zavallı yaratığın Fransa’da kürekle başlayan serüveni, İngiltere’de darağacında son buluyordu böylece. Sıkıya geldiğinde, yalnız korsan bayrağı çekerdi Barthélemy.

II
KONUŞULMAZ DA NE YAPILIR UÇURUMDA?

Ayaklanmanın yeraltı eğitiminde, on altı yılın büyük önemi vardır. Nitekim Haziran 1848, Haziran 1832’den daha tecrübeliydi ve daha çok şey biliyordu. Dolayısıyla da Chanvrerie Sokağı’ndaki barikat, az önce şöyle bir anlattığımız dev barikatın yanında bir taslak, bir embriyon sayılabilirdi ancak; ama gene de, yapıldığı çağa göre müthişti.

Enjolras’ın denetimi altındaki isyancılar -çünkü Marius’un hiçbir şeye baktığı yoktu artık- iyiden iyiye yararlanmışlardı geceden; barikat sadece onarılmakla kalmamış, aynı zamanda berkitilmişti; yarım metre daha yüksekti şimdi. Kaldırım taşlarının arasına saplanmış olan demir çubuklar, savrulmayı bekleyen mızraklara benziyordu. Dört bir yandan taşınıp getirilen her türlü moloz ve yıkıntı artıkları, dıştaki kargaşayı bir kat daha arttırıyordu. Tabya, içeriden duvarla, dışarıdan da çalıyla yeniden ve ustaca örülüp yapılmıştı.

Bir kale duvarına çıkar gibi yukarıya çıkmayı sağlayan taş merdiveni de kullanılır hale getirmişlerdi yeniden.

Barikatı düzene sokmuşlardı; alttaki alçak tavanlı salonu boşaltmış, mutfağı seyyar hastane haline getirmiş, yaralıların pansumanını tamamlamış, yerlere ve masaların üzerine dökülmüş olan barutu toplamış, kurşun eritmiş, mermi yapmış, sargı bezlerini hazırlamış, düşen silahları dağıtmış, tabyanın içini temizlemiş, döküntüleri kaldırmış, ölüleri götürmüşlerdi.

Ölüleri, hâlâ ellerinde tuttukları küçük Mondétour Sokağı’na yığdılar. Buradaki kaldırım taşları uzun süredir kırmızıydı. Dört tane de banliyöden gelme muhafız askeri vardı ölüler arasında. Enjolras, bunların üniformalarını bir kenara kaldırttı.

İki saat uyumalarını öğütlemişti Enjolras. Onun öğüdü demek, emir demekti. Ama ancak üç dört kişi yararlandı bu emirden. Feuilly bu iki saati meyhanenin karşısındaki duvara şu sözleri kazımakla geçirdi:

YAŞASIN TÜM HALKLAR!

Sıva üzerine kazılmış olan bu üç sözcük, 1848’de hâlâ ordaydı ve okunmaktaydı.

Kadınlardan üçü, bu gece dinlenmesinden yararlanıp büsbütün ortadan kaybolmuştu. Bu da isyancıların daha rahat soluk almalarını sağladı.

Komşu evlerden birine sığınma olanağı bulmuştu kadınlar.

Yaralıların birçoğu dövüşebilirdi, dövüşmek istiyorlardı da. Seyyar hastane haline getirilen mutfakta, şilte ve saman demetlerinden yapılmış bir sedyenin üzerinde, ikisi muhafız askeri olmak üzere beş ağır yaralı vardı. İlkin muhafız askerlerini tedavi ettiler.

Siyah örtüsü altındaki Mabeuf le direğe bağlı Javert’den başka hiç kimse kalmamıştı alt salonda artık.

Enjolras, “Burası ölüler salonu,” dedi.

Ta dipteki mumla ucu ucuna aydınlanan bu salonda, ölünün bulunduğu masa direğin arkasında yatay bir çizgi gibi kaldığından, ayaktaki Javert'le yatan Mabeuf, büyük bir haçı andıran bir şekil meydana getirmekteydiler.

Yolcu arabasının oku yaylım ateşi altında kırılmıştı gerçi ama gene de bir bayrak taşıyabilecek kadar sağlam görünüyordu. Ve Enjolras dediğini daima yerine getiren gerçek bir lider yapısına sahipti. Öldürülen ihtiyarın delik deşik kanlı ceketini göndere bağladı hemen.

Herhangi bir şey yemek söz konusu değildi bundan böyle; ne ekmek vardı ne et. Barikattaki elli kişi, orada bulundukları on altı saat içinde, meyhanenin zaten yetersiz yiyeceklerini son kırıntılara değin silip süpürmüşlerdi. Saldırıya dayanan her barikat gibi burası da, belirli bir anda ve kaçınılmaz bir şekilde, tamtakır kuru bakır hale gelivermişti; katlanmak gerekiyordu açlığa.

Saint-Merry barikatında, o kahramanlara layık 6 Haziran gününün ilk saatlerindeydiler. Jeanne’ın çevresini kuşatmış, ekmek istiyordu isyancılar. Ve Jeanne, “Yiyecek!” diye bağıran bütün o savaşçılara şöyle diyordu:

“Niçin? Saat üç. Ve dörtte hepimiz ölmüş olacağız!”

Artık herhangi bir şey yemek söz konusu olmadığından, içkiyi de yasakladı Enjolras. Şarabı kaldırdı, alkolü tayına bağladı.

Ağızları özenle kapatılıp mühürlenmiş on beş kadar şişe bulmuşlardı mahzende. Enjolras’la Combeferre, bunları incelediler. Combeferre, mahzenden yukarı döndüğünde:

“Bunlar, işe bakkallıkla başlayan Hucheloup Baba'nın eski sermayesinden arta kalanlar olsa gerek!” dedi.

Bossuet:

“Halis şarap bunlar,” diye açıkladı düşüncesini. “Bereket versin ki Grantaire uyuyor! Şimdi ayakta olsaydı, bu şişeleri kurtarmakta bir hayli güçlük çekerdik!”

Enjolras, çeşitli itiraz mırıltılarına kulak asmayarak, vetosunu kullandı şişeler için. Ve onları, hiç kimsenin dokunmamasını sağlamak üzere, bir çeşit kutsallaştırma amacıyla Mabeuf Baba'nın yattığı masanın altına koydurdu.

Sabahın ikisine doğru sayım yaptılar. Otuz kişiydiler hâlâ. Tan yeri yavaş yavaş ağarmaya başlamıştı. Yeniden taş kafesine yerleştirilmiş olan meşaleyi henüz söndürmüşlerdi. Barikatın içi, yani sokaktan alınan o avlu gibi yer kapkaranlıktı. Çevrede yükselen alacakaranlığın insana dehşet veren bulanıklığı ortasında, kazaya uğramış bir geminin güvertesini andırıyordu. Sürekli hareket halindeki savaşçılar, birer karaltı gibi kımıldanıyorlardı şimdi orada. Bu korkunç gölge yuvasının üzerinde sessiz evlerin katları mosmor belirmekteydi. Daha da yukarılarda bacalar ağarıyordu. Yer yer beyaza, yer yer de maviye çalan iç açıcı bir renk kaplamıştı gökyüzünü. Kuşlar mutlu cıvıltılarla uçuşuyorlardı. Barikatın dip tarafını meydana getiren yüksek ev doğuya dönük olduğundan, pembe bir parıltı belirmişti damında. Sabah meltemi, üçüncü katın küçük penceresindeki ölü adamın kır saçlarını okşamaktaydı.

Courfeyrac, Feuilly’ye:

“Meşaleyi söndürdükleri çok iyi oldu,” diyordu. “Canımı sıkıyordu öyle çırpınıp duruşu rüzgârda. Korkar gibi bir hali vardı. Meşalelerin ışığı korkakların bilgeliğine benzer, titrediği için iyi aydınlatamaz.”

Kuşlar gibi zihinleri de uyandırmıştı şafak. Herkes konuşmaktaydı.

Saçakta dolaşan bir kedi görmüştü Joly, bunun felsefesini yapıyordu:

“Nedir kedi?” diye sordu bağırarak. “Bir düzelticidir. Tanrı fareyi yaratınca, ‘Tüh, bir yanlışlık yaptık!’ demiş ve sonra da kediyi yaratmış. Farenin düzeltilişidir kedi. Kediyle fare, yaratılışın yeniden gözden geçirilmiş ve düzeltilmiş şeklidir.”

Çevresini almış olan öğrencilerle işçilere, ölülerden, Jean Prouvaire’den, Bahorel’den, Mabeuf'ten, hatta Cabuc’ten ve Enjolras’ın amansız kaderinden söz ediyordu Combeferre. Şöyle diyordu:

“Harmodius ve Aristogiton, Brütüs, Sezar, Stephanus, Cromwell, Charlotte Corday, Sand, bütün bunlar, bıçağı sapladıktan sonra, bir an için de olsa, kedere kapıldılar, insan yüreği öylesine heyecana hazırdır ve insan hayatı öylesine bir bilmecedir ki, siyasal bir cinayette bile, kurtarıcı bir cinayette bile -böyle bir cinayet varsa tabii- bir insanı vurmuş olmanın yol açtığı vicdan azabı, insanlığa hizmet etmiş olmanın sevincini bastırır.”

Ve böylece, laf lafı aça aça, Jean Prouvaire’in dizelerine gelip dayandı söz. Oradan da Combeferre, Vergilius’un yapıtı Georgiques’in çevirilerine getirdi sözü. Raux ile Coumand’ı, Coumand ile Delille’i karşılaştırdıktan sonra Malfilâtre’ın çevirdiği bazı parçalar ve bu arada özellikle de Sezar’ın ölümündeki mucizevi yanları anlatan parça üzerinde durdu. Sezar’ın adı geçer geçmez de, Brütüs’e döndü konuşma:

“Sezar’ın öldürülmesinde şaşılacak bir yan yok,” diyordu Combeferre. “Cicero amansızca davranıyordu ona karşı. Ve haklıydı. Katiyen bir kınama, bir yerme, bir aşağılama değildir aslında bu şiddet. Fakat Zoile ve Cicero farklıdırlar. Zoile Homeros’a, Maevius Virgilius’a, Vise Moliere’e, Pope Shakespeare’e, Frenon Voltaire’e hakaret ederken, eski bir kıskançlık ve kin yasası gerçekleşmiş oluyordu: Dehalar sövgüyü çeker, büyük adamlar az ya da çok hakarete uğramışlardır her zaman. Cicero, Brütüs’ün adaleti kılıçla yerine getirdiği yerde, fikirle savunmasını yapar adaletin. Ben kendi payıma şu birinci adaletin, yani kılıcın aleyhindeyim. Ama eskiçağ kabul ediyordu bunu. Sezar, Rubicon’u aşmakla, halktan gelen nişan ve rütbeleri kendisinden geliyormuş gibi dağıtmakla, Senato üyeleri toplantıya girerken ayağa kalkmamakla, nerdeyse bir zorba gibi davranmış oluyordu. Büyük adamdı, yazık! Ya da, ne iyi! Çünkü ibret, en iyi derstir!”

Bossuet, bir taş yığınının üzerine çıkmıştı. Tepeden bakıyordu konuşanlara. Sonra birden bağırdı:

“Ey Cydathenæcum, ey Myrrhinus, ey Probalinthe, ey Æantide’nin güzelleri! Ah, Homeros’un dizelerini bir Lavrionlu ya da bir Edapteonlu Eski Yunanlı gibi okumak kudretini bana kim bahşedecek?”

III
AYDINLANMA VE KARARMA

Evler boyunca süzülerek Mondétour Sokağı’ndan çıkıp bir keşfe çıkmıştı Enjolras.

Hemen belirtelim ki umut içindeydi isyancılar. Gece saldırısını püskürtmeleri, şafak sökerken başlayacak saldırıyı nerdeyse küçümsemelerine yol açmaktaydı. Alaycı bir gülümseyişle bekliyorlardı sabah saldırısını. Davalarına inandıkları kadar kazanacaklarına da inanmaktaydılar. Kaldı ki kendilerine bir yardım da gelecekti mutlaka. Hesaplarını ona göre yapıyorlardı. Fransız savaşçısının gücünü yaratan o kâhince öngörü kolaylığıyla, başlayacak olan günü, üç evreye bölmekteydiler: saat altıda, “çoktan davaya kazanılmış” bir alay onların safına geçecekti açıkça; öğle vakti tüm Paris ayaklanmış olacaktı; güneş batarken de devrim tamamlanmış olacaktı. Saint-Merry’nin dünden beri bir dakika bile susmayan alarm çanı gene işitilmekteydi; büyük barikatın, Jeanne’ın barikatının hâlâ aslanlar gibi dayandığını gösteriyordu bu.

Yeniden göründü Enjolras. Karanlıktaki tasalı kartal, gezisinden dönüyordu. Bir an kollarını kavuşturup, arkadaşlarının umut dolu konuşmalarını dinledi. Sonra, artık iyice belirginleşen sabah aydınlığında taze ve canlı bir sesle konuşmaya başladı:

“Savaşa bütün Paris ordusu katılıyor. Bu ordunun üçte biri, sizin içinde bulunduğunuz barikata yüklenmekte. Ayrıca muhafız askerleri de var. Bu arada, beşinci taburun kasketleriyle altıncı alayın bayraklarını rahatça seçebildim. Bir saate kadar saldıracaklar üstünüze. Halka gelince; dün kaynayan halk, bu sabah kımıldamıyor bile. Beklenecek ya da umulacak en ufak bir şey yok. Yardıma gelecek bir alay olmadığı gibi ayaklanacak bir mahalle de yok. Yüzüstü bıraktılar sizi.”

Savaşçı kümelerinin üzerine düşen bu sözler, bir sağanağın ilk damlalarının bir arı sürüsü üzerindeki etkisini yaratmıştı; hepsi durdular. Ölümün uçtuğu, duyulabilecek, dile gelmez bir sessizlik oldu.

Çok kısa sürdü bu an. Sonra kümelerin en karanlık dibinden gelen bir ses yükseldi birdenbire:

“Öyle olsun! Altı metreye yükseltelim barikatı. Ve hepimiz burada kalalım. Yurttaşlar, ölerek protesto edelim bunu! Halk cumhuriyetçileri yüzüstü bıraksa bile cumhuriyetçilerin halkı yüzüstü bırakmayacaklarını ispatlayalım!”

Herkesin zihnini bireysel kaygıların ağır bulutundan kurtarmıştı bu sözler. Heyecanlı bir alkış koptu.

Hiçbir zaman öğrenilemeyecekti bu konuşmayı yapan adamın adı; herhangi bir işçiydi belki, belki de bir yabancıydı, unutulmuş biri, kahraman bir yolcuydu ya da. Belirli anlarda son sözü söyleyen ve yüce bir şekilde söyleyen, daima insansal bunalımlara ve toplumsal doğuşlara katılıp bir şimşeğin aydınlığında bir dakika için halkı ve Tanrı’yı temsil ettikten sonra karanlıklar arasında yiten o soylu ve kutsal adsızlardan biriydi işte!

6 Haziran 1832’nin havasını öylesine doldurmuştu ki bu sarsılmaz karar, hemen hemen aynı saatte Saint-Merry barikatında da isyancılar, mahkeme tutanaklarına geçen şu tarihsel çığlığı atıyorlardı:

“İster gelsinler bize yardıma, ister gelmesinler; ne çıkar! Burada, en sonuncumuza kadar kendimizi ölüme atalım!”

Görüldüğü gibi, mekân ve madde bakımından birbirinden ayrı olan bu iki barikat, aynı ruh yüceliğini bölüşmekteydi.

IV
BEŞ EKSİK, BİR FAZLA

Ölerek protesto etme kararını alan o adsız savaşçı konuşup da, ruhları birleştiren formülü ortaya koyduktan sonra, anlaşılmaz şekilde mutlu, korkunç ve acıklı, zafer yüklü bir haykırış yükselmişti tüm göğüslerden:

- Yaşasın ölüm! Hepimiz buradayız!

- Niçin hepimiz? diye sordu Enjolras.

Aynı haykırış yükseldi:

- Hepimiz! Hepimiz!

Enjolras:

- Yer iyi, barikat sağlam... dedi. Otuz kişi yeter. Neden kırk kişiyi feda edelim?

Buna hep bir ağızdan:

- Çünkü hiçbirimiz gitmek istemiyoruz buradan! diye cevap verdiler.

Enjolras:

- Yurttaşlar! diye bağırdı.

Öfkeli bir titreme vardı sesinde. Aynı sesle devam etti:

- Cumhuriyet insandan yana savurganca harcamalar yapacak kadar zengin değildir. Gururlanma demek, israf demektir. Bazıları için buradan gitmek bir ödevse, bu ödev de herhangi bir başka ödev gibi yerine getirilmelidir.

İlkelere bağlı bir adamdı Enjolras. Bundan dolayı da dindaşları üzerinde mutlak bir egemenliği vardı. Ve mutlak egemenliğe rağmen o anda, orada mırıldanmalar oldu. Gelgelelim tepeden tırnağa bir komutan olarak yaratılmıştı Enjolras. Memnun kalınmadığını görünce ayak diredi ve azametli bir tavırla sordu:

- Otuz kişi kalmaktan korkanlar kimler?

Mırıldanmalar arttı. Savaşçı kümelerinin birinden gelen bir ses:

- Buradan gidin demek kolaydır, dedi. Barikat her yandan kuşatılmış durumda.

Enjolras’ın cevabı hazırdı buna:

- Halles’den yana değil. Mondétour Sokağı’nda kimse yok. Precheurs Sokağı’ndan geçilerek Innocents Çarşısı’na ulaşılabilir.

Bir başka ses:

- Orada da yakayı ele verir insan, dedi. Bir alayın ya da bir karakolun kucağına düşersin. Sırtında işçi ceketi, başında kasketle geçerken görürler seni, “Nereden geliyorsun bakalım?” diye sorarlar. “Sakın barikatlardan olmasın?” Sonra da ellerine bakarlar; “Barut kokuyorsun!” derler ve kurşuna dizerler.

Buna hiç karşılık vermedi Enjolras, Combeferre’in omzuna dokundu sadece. Ve ikisi alt salona indiler, çok geçmeden de döndüler yukarıya. Enjolras, ileri doğru uzattığı ellerinde, daha önce bir kenara ayırmış olduğu o dört üniformayı tutuyordu. Combeferre de palaskaları, kayışları ve tüylü asker kasketlerini kucağında taşıyarak arkasından gelmekteydi.

Enjolras:

- Bu üniformayla insan askerlerin arasına karışıp kolayca kaçabilir, dedi. İşte dört üniforma.

Böyle diyerek, taşları sökülmüş sokağa attı üniformaları.

Gene hiçbir kımıldayış görülmedi savaşçılarda. Bunun üzerine Combeferre başladı konuşmaya:

- Hadi bakalım, biraz acıma duygularınızı geçirin harekete! Hem burada söz konusu olan nedir, biliyor musunuz? Kadınlarla çocuklardır. Bunu iyi belleyin: Kadınlar var mı yok mu bu dünyada? Çocuklar var mı yok mu? Ayaklarıyla beşik sallayarak bir yığın yavru büyüten analar var mı yok mu bu dünyada, söyleyin! Çocuğunu emziren bir kadının göğsünü hiç görmemiş olan var mıdır aramızda, varsa parmağını kaldırsın! Siz kendinizi öldürtmek istiyorsunuz, tamam. Şimdi size seslenen ben de onu istemekteyim. Ama ben, çevremde kollarını büken kadın hayaletleri görmek istemiyorum. Ölün, tamam; ama öldürmeyin. Birazdan burada gerçekleşecek olana benzer cinsten intiharlar, yüce girişimlerdir. Ama intihar olayının kendisi dardır, genişletmeye ve yaygınlaştırmaya gelmez. Hele yakınlarınızı kapsamına aldığı zaman, intiharın adı cinayet olur. Küçük sarışın kafaları ve ağarmış saçları düşünün. Dinleyin beni. Biraz önce Enjolras, kendisi anlattı bana, Le Cygne Sokağı’ndaki binalardan birinin beşinci katında bir pencerede, mum ışığında bir ihtiyar kadın başı görmüş; bütün geceyi beklemekle geçirmiş olan o kadın belki de aranızdan birinin anasıdır. İşte ben de diyorum ki, içimizdeki o kimse gitsin hemen. Gitsin ve anasına, “Anacığım, işte ben geldim!” desin. Ve içi rahat etsin. Bilsin ki burada kalanlar gerekeni kusursuz biçimde yapacaklardır. İnsan emeğiyle yakınlarını destekliyorsa, kendini feda etme hakkına sahip olamaz. Ve hele kız çocuğu olanlar! Ve hele kız kardeşi olanlar! Düşünebiliyor musunuz? Siz kendinizi öldürteceksiniz, ölüp gideceksiniz, iyi pekâlâ. Peki yarın ne olacak? Yiyecek ekmek bulamayan genç kızlar, korkunç bir durumdur bu! Erkek dilenir, kadın satar. O şarkılar söyleyen, şakıyan, canlı birer parfüm gibi evlerimizi süsleyen, gurur veren o tapınılası zarif yaratıklar, bakirelikleriyle meleklerin varlığını ispatlayan o eşsiz varlıklar, o Jeannette’ler, Lise'ler, Mimi’ler... düşünün bir kere! Yarın hepsi aç kalacak! Daha ne diyeyim istiyorsunuz? Bu dünyada bir insan eti pazarı da var; ve sizler, ölü ellerinizle engelleyemezsiniz onların o pazara girmelerini! Sokağı düşünün, gelen geçen erkeklerle tıklım tıklım dolu kaldırımları getirin gözlerinizin önüne, ve orada yarı çıplak bir halde çamurların içinde bekleşen kadınları hayal edin. Düşünün ki onlar da bir vakitler tertemiz varlıklardı. Sefalet, fuhuş, ahlak zabıtası, hapishane: İşte o mayıs çiçekleri gibi taptaze ve pırıl pırıl kız kardeşleriniz ve çocuklarınızın düşecekleri yerler! Siz kendinizi öldürttünüz, öyle ya! Öyle ya, burada değilsiniz artık! Halkı krallığın boyunduruğundan kurtarmak istediniz: Kızlarınızı polise teslim ediyorsunuz! Dostlarım, beni dinleyin dikkatle: Kadınları, talihsiz kadınlarımızı düşünmek pek adet olmamıştır. Onların erkek eğitiminden geçmemiş oluşu bizlerce bir güven kaynağıdır. Okuyup yazmaları engellenir, düşünmeleri engellenir, politikayla uğraşmaları engellenir kadınların; ama aynı kadınların bu akşam morga gidip sizin ölülerinizi teşhis etmelerini engelleyebilir misiniz? Evet, arkadaşlarım! İçinizde aile sahibi olanların bize yardım edip buradan gitmeleri ve bizi işi tek başımıza görmeye bırakmaları gerekli. Biliyorum, gitmek cesaret ister; zordur gitmek. Ama zor olduğu oranda da şereflidir, inanın! Sonra bir de bu işin yarını var; gitmediğiniz takdirde siz o yarını görmeyeceksiniz, ama düşünün ki aileleriniz görecek. Hem de ne acılarla! Şimdi gözlerinizin önüne bir çocuk getirin. Sağlıklı, güzel, cici, elma yanaklı, gülen, oynayan bir çocuk. O çocuk kaderine terk edildiği zaman ne hale geliyor bilir misiniz? Ben biliyorum, gördüm öyle terk edilmiş bir çocuk. Babası ölmüştü, komşuları almışlardı yanlarına, ama onların da kendi yiyecekleri yoktu. Açtı çocuk, mevsim kara kıştı. Ağlamıyordu hiç. Durmadan sobanın yanına gidiyordu, oysa soba yanmıyordu ama boru, hep bildiğiniz gibi, killi toprakla sıvanmıştı. Çocuk işte o topraktan küçücük parmaklarıyla parçalar koparıyor ve yiyordu. Boğuk hırıltılar çıkarmaktaydı soluk yerine, yüzü bembeyazdı, bacakları tutmuyordu, karnı davul gibiydi. Hiçbir şey söylemiyordu. Konuşuyorlardı, hiç cevap vermiyordu. Ve öldü sonunda. Nöbetçi doktor olduğum Necker Hastanesi’ne getirdiler, orada gözlerimin önünde öldü. Midesini açtıklarında çamur gibi bir topak çıkardılar. Şimdi aranızda baba olanlar, o çocuğun kendi çocuğu olduğunu hayal etsin bir an! Ve kalplerinin sesini dinlesinler. İstatistikler terk edilmiş çocuklarda ölüm oranının yüzde elli beş olduğunu ortaya koymakta. Bir daha söylüyorum. Kadınlar, analar, genç kızlar ve çocuklardır burada söz konusu olan. Size sizden söz eden yok! Tek tek sizin ne olduğunuzu gayet iyi biliyoruz. Daha dün öğrenmiş değiliz nasıl kahramanlar olduğunuzu! Yüceler yücesi ereğimiz uğruna ölmenin zafer sevincini ruhlarınızda taşıdığınızı bilmeyen yok! Gene hepimiz biliyoruz ki hepiniz de, haklı olarak, yararlı bir şekilde ölmenin mutluluğunu tatmak istiyorsunuz. Zaferdeki payınıza sımsıkı ve haklı olarak bağlısınız! Bunu da biliyoruz. Ama bu dünyada siz yalnız değilsiniz, başkaları var düşünmeniz gereken. Ve bilmeniz gereken bir de gerçeklik var; size bencillik yaraşmaz!

Kaygılı bir tavırla başlarını önlerine eğmişlerdi.

Bu yükseliş anlarında insan yüreğinin akıl almaz çelişmeleri vardır. Yukarıdaki sözleri söyleyen Combeferre öksüz değildi. Öyleyken başkalarının analarını hatırlamakta, ama kendi anasını unutmaktaydı! Ve öldürtecekti kendini. Yani o da “bencil”di.

Marius açtı, ateşi vardı. Birbiri ardı sıra bütün umutlara veda etmiş; batışların en dipsizine, kedere dalmıştı. Sonun yaklaştığını seziyordu; ve bu, derin bir heyecan veriyordu ona. Gönüllü olarak kabul edilen ölüm saatini önceleyen hayal âlemine benzer şaşkınlığın içine gömülüp gitmişti.

Kederin ve mutsuzluğun da sonsuz bir zevki vardır. İşte o noktaya gelmişti Marius. Her şeye, sanki kendisi her şeyin dışındaymış gibi bakıyordu. Gözlerinin önünde akıp geçen olaylar, pek uzaklarda olup biten şeylermiş gibi geliyordu ona. Bütünü kavrıyordu ama ayrıntıları algılayamıyordu. Bir parıltı arasından görüyordu gidip gelenleri. Ve sesleri bir uçurumun dibinden yükseliyormuşlar gibi işitmekteydi.

İşte bu duygulanma içinde bir tek tasası, gerçekleştirmek istediği bir tek düşüncesi vardı artık: Ölmek! Ve bu düşünceden katiyen ayrılmak istemiyordu. Yalnız, bu derin uyurgezerlik içinde kendisini ölüme atarken, aniden kavradı ki başkalarını kurtarmak hiç de yasak değildir.

- Enjolras’la Combeferre’in hakları var, dedi. Durup dururken fedakârlık etmek olmaz! Ben de onlara katılıyorum. Üstelik elimizi çabuk tutmamız gerek. Combeferre kesin konuştu: “Aranızda ailesi, anası, kız kardeşi, karısı, çocukları olanlar saflardan çekilsin!”

Kimse kımıldamadı gene. Marius haykırdı:

- Evli erkekler, aile direği olanlar, saflardan dışarı!

Sözü geçerdi Marius’un. Enjolras barikatın komutanıydı ama Marius kurtarıcıydı.

- Emrediyorum! diye bağırdı Enjolras.

- Sizden rica ediyorum, dedi Marius.

Ancak o zamandır ki, Combeferre’in sözleriyle heyecanlanan, Enjolras’ın emriyle sarsılan, Marius’un ricasıyla da duygulanan bu kahraman savaşçılar uyarmaya başladılar birbirlerini.

Nitekim bir delikanlı, olgun bir adama:

- Doğru, evet... diyordu. Sen aile babasının, git buradan.

Adamsa:

- Asıl senin gitmen gerekli, diye karşılık veriyordu ona. Avucuna bakan iki kız kardeşin var senin de!

İnanılmaz bir çekişme patlak veriyordu böylece. İnsanlar, kendilerini mezarın kapısından kovdurmamak için, işitilmedik bir çabaya girişiyorlardı.

- Çabuk olalım, dedi Courfeyrac. Birazdan iş işten geçmiş olacak!

Enjolras çözüm önerdi:

- Yurttaşlar! Burada cumhuriyet var, dolayısıyla da genel oylama her şeyin üstündedir. Gitmesi gerekenleri doğrudan doğruya siz kendiniz seçin!

Bu öneri kabul edildi. Birkaç dakika sonra da oybirliğiyle seçilen beş savaşçı saflardan ayrıldılar.

- Ama bunlar beş kişi! diye bağırdı Marius. Oysa ortada topu topu dört üniforma var.

Beş savaşçıdan biri hemen atıldı:

- Bu durumda birimizin kalması gerekiyor elbette!

Ve yeniden başladı ölüm kuyruğuna girme yarışı:

- Seni seven bir eşin var, bırakamazsın onu!

- Ama senin de yaşlı bir anan var!

- Peki ya senin üç kardeşin ne olacak?

- Sen de beş çocuk babasısın, unutma!

- Sen daha on yedi yaşındasın, yaşamak en doğal hakkın, git buradan!

Bu büyük devrim barikatları, kahramanlıkların el ele verdiği yerdi. En inanılmaz şeyler hemencecik olağanlık kazanıyordu burada.

- Çabuk olun! diye tekrarladı Courfeyrac.

Marius’a bağırdı gruplar:

- Kalması gerekeni siz seçin!

Artık hiç heyecan duymadığını sanan Marius, ölüme gidecek bir adam seçeceğini düşününce sarsıldı ve sapsarı kesildi. Kendisine gülümseyen beş adama doğru ilerledi. Her birinin gözlerinde hep o yüce özveri alevi parlamaktaydı.

Ne yapacağını bilemiyordu Marius. Bir onlara, bir de yerdeki dört üniformaya bakıyordu. Ve tam o sırada hiç beklenmedik bir şey oldu. Bir beşinci üniforma, gökten düşer gibi, öbür üniformaların üstüne düştü; beşinci adam kurtulmuştu!

Başını kaldırdı Marius, Mösyö Fauchelevent’ı tanıdı.

Jean Valjean barikattan içeri girmişti. Nasıl geldiği belli değildi. Mondétour Sokağı’ndan geçerek ilerlemişti. Üzerindeki muhafız üniforması sayesinde kolayca geçmişti sokaktan, isyancıların Mondétour Sokağı’na yerleştirdikleri nöbetçi, tek başına gelen bir muhafız askeri için alarm vermeyi gereksiz bulmuş olmalıydı.

Jean Valjean'ın istihkâma girdiğini de fark etmemişti hiç kimse. Bütün gözler, beş ölüm adayı ile yerdeki dört üniformaya dikiliydi. Dolayısıyla da her şeyi görüp işitmişti Jean Valjean; ve sessizce elbisesini çıkarıp öbür üniformaların üzerine atmıştı. Heyecan içindeydi.

- Kim bu adam? diye sordu Bossuet.

- Başkalarını kurtaran bir adamdır bu, dedi Combeferre.

- Ben tanıyorum, diye tamamladı Marius kısık sesle.

Marius’un ona kefil olduğunu duyunca içlerine su serpilmişti.

Enjolras, Jean Valjean’a dönerek:

- Hoşgeldin, yurttaş... dedi.

Ve ekledi:

- Öleceğimizi biliyorsun, değil mi?

Jean Valjean ona cevap verme gereği duymaksızın, kurtardığı savaşçının üniformayı giymesine yardım etti.

V
BARİKATIN ÜSTÜNDE GÖRÜLEN UFUK

Bu öldürücü saatte ve bu amansız yerde, sonuç olarak herkesin durumu Enjolras’ın yüce hüznünde dile geliyordu.

Devrim düşüncesinin tümü, Enjolras’ın kişiliğinde yaşıyordu, ama tam değildi; mutlak ne kadar mutlak olabilirse o kadar. Saint-Just’ten epey almıştı ama, Anacharsis Clootz’dan yeteri kadar değil; bununla birlikte ABC Dostları derneği içinde, Combeferre’in düşüncelerinin oldukça etkisinde kalmıştı. Bir süredir yavaş yavaş dogmanın dar formundan sıyrılıyor, ilerlemenin ufuklarına doğru yürüyordu. Böylece, büyük Fransız Cumhuriyeti’nin, insanlık cumhuriyeti haline gelmesini, belirleyici ve olağanüstü bir gelişme olarak kabul edecek duruma gelmişti. Hemen başvurulması gereken çareler konusundaki düşüncesi, bir şiddet durumu söz konusu olduğundan, bu çarelerin de şiddetli olması biçimindeydi; bundan kesinlikle şaşmıyordu; “doksan üç” sözcüğünün özetlediği o destansı, korkunç ekole bağlı kalmıştı.

Enjolras bir dirseği karabinasının namlusu üzerinde olmak üzere, taş merdivende ayakta durmaktaydı. Düşünüyor, içinden esintiler geçermiş gibi ürperiyordu. Ölümün bulunduğu yerler böyle etki yapar. Derin bir içe bakışla dopdolu olan gözlerinden boğulmuş ateşe benzer şeyler çıkıyordu. Birdenbire başını kaldırdı, yıldızlardan yapılmış zafer arabasına binmiş meleğin saçlarını andıran sarı saçları arkaya savruldu, ürkmüş bir aslanın parlak yelesine benzedi. Ve şöyle haykırdı:

- Yurttaşlar! Gözünüzün önüne geleceği getirebiliyor musunuz? Kentlerin ışığa boğulmuş sokakları, kapıların eşikleri üzerindeki yemyeşil dallar, kardeş uluslar, adil insanlar, çocuklara hayır duaları eden yaşlılar, bugünü seven geçmiş zaman, tam bir özgürlük içindeki düşünürler, tam bir eşitliğe kavuşmuş inançlılar. Tanrı dini uğruna, Tanrı ile kul arasında aracı yok, tek mihrap insan vicdanı, artık kin yok, işyerinde de okulda da kardeşlik; ceza da ödüllendirme de açıkça belli, her şeyde açıklık, herkese iş, herkese hak, herkese barış, huzur, kan dökmek yok, savaş yok, analar mutlu! Maddeye boyun eğdirmek bir başlangıçtır sadece, birinci adım budur, ikinci adım ideali gerçekleştirmektir. İlerlemenin şimdiye kadar gerçekleştirdiği şeyleri düşünün! Bir vakitler ilk insan ırkları, suları püskürterek yüzen deniz canavarını, ateş kusarak ilerleyen ejderhayı ve göklerde dehşet saçarak uçan kartal başlı kaplanı görürlerdi dehşet içinde. Bütün bu iğrenç yaratıklar hep insanın üstündeydiler, üstündüler insandan. Ama insanoğlu tuzaklarını birer birer kurdu ve avladı canavarları; zekanın tuzaklarıydı bunlar. Deniz canavarı boyun eğdi bize, buharlı gemi oldu; ejderha bugün lokomotif işte; kartal başlı kaplana da boyun eğdirmek üzereyiz, eğdirdik bile sayılır; balonu getirin gözlerinizin önüne! Prometheus’a layık bu yapıt tamamlanıp da insanoğlu eski üç canavarı iradesinin arabasına kesin olarak koşunca, suyun, ateşin ve havanın tartışmasız efendisi durumuna gelecektir; eski tanrılar onun için ne idiyse, insan da canlı yaratıkların kendi dışında kalanları için o olacaktır işte! Cesaret ve ilerleme! Nereye gidiyoruz, yurttaşlar? Hükümet haline gelen bilime, tek kamu gücü haline gelen eşyanın gücüne, yaptırımını ve yıldırıcılığını kendi içinde taşıyan doğa yasasına, gün doğuşu yerine geçen hakikat doğuşuna gidiyoruz. Halkların birliğine, insanın bütünlüğüne gidiyoruz. Hurafelerin ve asalakların olmadığı düzene gidiyoruz! Gerçeğin hakikat tarafından yönetilmesi; işte amaç! Uygarlık, ilkin Avrupa’nın doruğunda yapacak oturumlarını; sonra da kıtaların merkezinde kurulacak olan büyük bir akıl parlamentosunda. Daha önce de görüldü bu; eski Yunan halk meclisleri yılda iki kez toplanırlardı; tanrılar diyarı Delfoi’de ve kahramanlar diyarı Termopilai’de. On dokuzuncu yüzyılın doğum sancısını çektiği ilerleme, işte budur. Eski Yunan’ın başladığını tamamlamak şimdi Fransa’ya düşüyor. Sen Feuilly, yiğit emekçi, halk adamı, halkların adamı, dinle beni. Sana tapınsam yeridir! Gelecek çağları apaçık görüyorsun sen, evet, haklısın. Senin ne baban vardı, Feuilly, ne de anan. Ana olarak insanlığı seçtin kendine, baba olarak da hakkı. Ve burada öleceksin, yani burada ereceksin zafere. Yurttaşlar! Bugün bizim burada yapacağımız, bozguna da uğrasak zafere de ulaşsak, bir devrimdir. Nasıl yangınlar bütün kenti aydınlatırsa, devrimler de tüm insan soyunu aydınlatır. Ve size biraz önce hangi tarz bir devrim yapacağımızı da söyledim: Doğru’nun devrimini yapacağız! Siyasal açıdan bir tek ilke vardır; insanın kendi üzerindeki egemenliği. Bu egemenliğin adı da özgürlüktür. İşte bu egemenliklerden ikisinin ya da daha çoğunun bir araya gelip birleştiği yerde devlet başlar. Ama bu bir araya gelişte hiç kimsenin hiçbir hakkından vazgeçmesi söz konusu olamaz. Her egemenlik, kamu hakkını oluşturmak üzere, kendi varlığının bir parçasını kendi iradesiyle verir. Ve bu parçanın miktarı herkes için aynıdır, işte bu, her birimizin hepimize bir parçamızı verme özdeşliğimizin adı da “Eşitlik”tir. Kamu hukuku demek, tek tek bireylerin hakkının herkes tarafından korunması demektir, o kadar. Herkesi içeren bu korumanın adı da, “Kardeşlik”tir. Bütün bu egemenliklerin kavşak noktasıdır toplum. Bu kavşak noktası bir düğümdür; zira bir birleşme yeridir. Toplum bağı da buradan çıkar. Bazıları buna “toplum sözleşmesi” de der; bu tamamıyla aynı şeydir; zira sözleşme demek, bağlılaşma demektir. Eşitlik konusunda anlaşmamız gerekiyor; çünkü özgürlük doruksa, eşitlik temelidir. Yurttaşlar! Bütün bitkilerin aynı düzeyde olması anlamına gelmez eşitlik; büyük ot demetleriyle küçük boy ağaçlardan oluşan bir toplum anlamına gelmez. Eşitlik, birbirini boğazlayan kıskançlıklar komşuluğu değildir. Eşitlik, siyasal açıdan, bütün oyların aynı ağırlığı taşıması; dinsel açıdan, bütün vicdanların aynı hakka sahip olması; toplumsal açıdan da bütün yeteneklere aynı gelişme olanağının tanınması demektir. Eşitliğin bir organı vardır; parasız ve mecburi öğrenim. Okuma yazma öğrenme hakkı. İşe buradan başlamak gerekiyor. İlkokul herkes için zorunlu olacak, yüksek okul, isteyen herkese sunulacaktır. İşte yasa! Eşit toplum, özdeş okuldan çıkar. Öğrenim, evet! Işık! Her şey ışıktan gelir ve her şey ışığa döner! Yurttaşlar! 19. yüzyıl yücedir, ama 20. yüzyıl mutlu olacaktır. O zaman eski tarihe benzeyen hiçbir şey kalmayacak. Bugün olduğu gibi, artık korkulacak bir fütuhat, bir istila, zorla alma, uluslar arasında silahlı yarışma, kralların evlenmesi nedeniyle uygarlığa ara verme, babadan oğla geçen uranlıklarda doğumlar, kongrelerde bölünen uluslar, hanedanlıkların çökmesiyle meydana gelen parçalanmalar, bölünmeler, sonsuzluğun köprüsü üzerinde karşılaşan iki keçi gibi karşı karşıya gelen iki dinin savaşı kalmayacak. Artık kıtlıktan, sömürülmekten, yoksulluktan doğan fuhuştan, işsizlikten doğan sefaletten, darağacından, hançerden, savaştan, olaylar ormanında keyfî eşkıyalıklardan korkulmayacak. “Hiçbir olay olmayacak,” bile denilebilir. İnsanlar mutlu olacak. Dünya yasalarını yerine getirdiği gibi, insanlık da yasalarını yerine getirecek; ruh ile yıldız arasında yeniden uyum kurulacak. Yıldız ışık çevresinde döndüğü gibi, ruh da gerçeğin çevresinde dönecek. Dostlar, içinde bulunduğumuz bu saat karanlık bir andır; ama bunlar geleceğin korkunç alışverişidirler. Bir devrim bir geçiş parçasıdır. Ah! İnsanlık kurtulacak, yükselecek, teselli bulacak! Biz bunu, bu barikatın üzerinden bildiriyoruz. Aşk çığlığını, özverinin en yüksek yerinde koparmayıp da nerede koparacağız ya? Ey kardeşlerim! İşte burası düşünenlerle acı çekenlerin birleşme yeridir; bu barikat ne taşla ne kirişle ne de demirle yapıldı; iki yığından yapıldı: bir yığın düşünce, bir yığın da acı. Sefalet burada idealle karşılaşır. Burada gündüz geceyi kucaklar; “Seninle birlikte öleceğim, sen de benimle birlikte yeniden doğacaksın,” der. Bütün büyük üzüntülerin kucaklaşmasından inanç fışkırır. Acılar buraya can çekişmelerini getirirler, düşünceler de ölümsüzlüklerini. Bu can çekişmeyle ölümsüzlük karışacaklar ve bizim ölümümüzü meydana getirecekler. Kardeşler, burada her ölen, geleceğin parıltısı içinde ölür; bizler şafak dolu bir mezarın içine giriyoruz.

Enjolras sustu; sanki konuşmasını kendi kendine sürdürüyormuş gibi dudakları sessizce kımıldıyordu; bundan dolayı çevredekiler onu duyabilmek için dikkatle bakıyorlardı. Alkışlayan olmadı; ama uzun süre fısıldaştılar. Söz bir esinti olduğundan, zekaların ürpermesi yaprakların ürpermesine benzer.

VI
MARIUS DALGIN, JAVERT ÖZDEYİŞÇİ

Marius’un düşündüklerini anlatalım. İçinde bulunduğu ruhsal durumu anımsayın. Biraz önce de belirttiğimiz gibi, onun için artık her şey görüntüydü. Kavrayışı bulanıktı. Bunda ısrar edelim; can çekişenlerin üzerine açılmış olan geniş, gizemli kanatların gölgesi altındaydı. Kendini mezara girmiş gibi görüyordu; canlıların yüzünü artık sadece bir ölünün gözleri ile görüyordu.

Mösyö Fauchelevent oraya nasıl gelmişti? Neden gelmişti? Ne yapmaya gelmişti? Marius bu soruların hiçbiri üzerinde durmadı. Zaten üzüntülerimizin kendimizle birlikte başkasını da içine alması gibi bir özelliği olduğundan, oraya herkesin ölmek üzere gelmiş olması ona pek mantıklı görünüyordu. Yalnız yüreği sızlayarak Cosette’i düşündü.

Mösyö Fauchelevent onunla konuşmadı, ona bakmadı; hatta Marius, “Ben tanıyorum,” demek için sesini yükselttiği zaman bile onu işitmiyormuş gibi davrandı.

Mösyö Fauchelevent’ın bu tutumu Marius’un içine bir rahatlık veriyordu; ve böylesi duygular için bir deyim kullanmak olanaklı olsaydı, hoşuna gittiğini söylerdik. Kendisi için hem kuşku hem de saygı uyandıran bu gizemli adamla konuşmak ona öteden beri olanaksız gelirdi. Üstelik uzun zamandan beri de onu görmemişti; bu da çekingen, ihtiyatlı yaradılışı nedeniyle, olanaksızlığı daha da arttırıyordu.

Saptanan beş kişi Mondétour Sokağı’nı izleyerek barikattan çıktılar. Tıpatıp milli muhafızlara benziyorlardı. İçlerinden biri ağlamaktaydı.

Hayata geri yollanan bu beş kişi gittikten sonra Enjolras, idam mahkûmunu hatırladı.

Mahkûmun bulunduğu salona geçti. Direğe bağlı Javert düşünmekteydi.

- Bir şeye gereksinimin var mı? diye sordu Enjolras.

Javert cevap verdi:

- Beni ne zaman öldüreceksiniz?

- Biraz bekle, şu anda kartuşlarımızın hepsine ihtiyacımız var.

- Öyleyse bana içecek bir şey verin, dedi Javert.

Enjolras kendi eliyle ona bir bardak su verdi. Javert sıkı sıkıya bağlı olduğundan içmesine de yardım etti.

- Hepsi bu kadar mı? diye sordu Enjolras.

- Bu direkte çok rahatsızım, dedi Javert. Bana bütün geceyi burada geçirteceğinize göre pek de şefkatli sayılmazsınız. Beni istediğiniz gibi bağlayın, ama hiç olmazsa öbürü gibi bir masanın üzerine yatırın.

Mabeuf'ün ölüsünü gösterdi başıyla.

Anımsanacağı gibi, salonun diğer ucunda, üzerinde kurşunların eritilip kartuşların doldurulduğu büyük, uzun bir masa vardı. Bütün kartuşlar hazırlanmış olduğundan ve barut da bittiğinden o masa boştu.

Enjolras’ın emri üzerine, dört isyancı Javert’i direkten çözdü. Bu sırada beşinci bir kişi de süngüsünü onun göğsüne dayalı tutmaktaydı. Ellerini arkasından bağlı olarak bıraktılar, ayaklarını da darağacına çıkarılanlarda olduğu gibi ancak küçük bir adım atabilecek şekilde, iplerle sıkıca bağladılar, sonra salonun dibindeki masaya kadar yürüterek masaya yatırdılar, belinden sımsıkı bağladılar. Güvenliği daha da arttırmak için, boynuna sabit bir kiriş geçirerek onu hiçbir zaman kaçamayacak hale getirdiler. Bu, hapishanelerde “kelepser” adıyla anılan bir yöntemdir; bağ enseden başlar, karnın üzerinden ikiye ayrılır, bacakların arasından geçtikten sonra gene ellere ulaşır.

Javert’i sıkı sıkıya bağladıkları sırada, kapının eşiğinde duran bir adam dikkatle onu izliyordu. Bu adamın meydana getirdiği gölgeye doğru başını çevirdi Javert. Gözlerini kaldırdı ve Jean Valjean’ı tanıdı. Ürpermedi bile. Azametle gözlerini yumdu: “Basit bir şey bu,” demekle yetindi.

VII
DURUM AĞIRLAŞIYOR

Güneş hızla yükseliyordu. Ama ne bir pencere açılıyor ne bir kapı aralanıyordu; gün doğuşuydu bu, uyanma değil. Chanvrerie Sokağı’nın barikata karşı olan ucunu, önceden de sözünü ettiğimiz gibi, askerî birlikler boşaltmışlardı; boş görünüyordu ve uğursuz bir sessizlikle gelip geçenlere açık bulunuyordu. Saint-Denis Sokağı, Thebai’deki Sfenks Caddesi gibi sessizdi. Güneş ışıklarının ağartmakta olduğu dört yol ağızlarında bir tek yaratık yoktu. Issız sokaklardaki bu aydınlık kadar hüzün verici bir şey yoktur.

Hiçbir şey görülmüyordu ama işitiliyordu. Bir yerlerde gizemli bir kımıldanma vardı. Önemli anın yaklaştığına kuşku yoktu. Bir akşam önce olduğu gibi, devriyeler dönüp geldiler; ama bu defa hepsi gelmişti.

Barikat ilk saldırıda olduğundan daha güçlüydü. Beş kişinin ayrılmasının ardından barikatı daha da yükseltmişlerdi.

Halles bölgesini gözetleyen devriyenin düşüncesinden yola çıkan Enjolras, arkadan gelecek beklenmedik bir saldırı endişesiyle önemli bir karar aldı. O zamana dek açık kalan Mondétour Sokağı’nın dar girişine de barikat kurdurdu. Bu iş için birkaç ev boyunca sokağın taşlarını söktüler. Böylece üç sokak da, yani Chanvrerie, solda Cygne ile Petit-Truanderie, sağda Mondétour sokakları kapatılınca barikat, gerçekten de hiçbir saldırıyla ele geçirilemez bir duruma gelmişti. Üç cephesi vardı ama çıkış yeri yoktu.

“Kale ama fare kapanı gibi!” dedi Courfeyrac gülerek.

Enjolras, Bossuet’nin “fazladan sökülmüş” dediği otuza yakın kaldırım taşını meyhane kapısının yanına yığdırdı. Saldırının geleceği yönde sessizlik öylesine derindi ki, Enjolras herkesi savaş postalarına yerleştirdi.

Hepsine bir miktar içki verildi.

Bir top göründü. Topçuların ittiği bu top atılmaya hazır durumdaydı, ön tekerlekleri ayrılmıştı. İki kişi topun kundağını tutuyor, dört kişi tekerleklerin yanı sıra yürüyor, ötekiler cephane sandığıyla birlikte arkadan geliyorlardı. Yanan fitilin tüten dumanı görülüyordu.

- Ateş! diye haykırdı Enjolras.

Bütün barikat ateş açtı. Patlama korkunçtu. Bir duman kitlesi, topu ve adamları örttü, yok etti. Birkaç saniye sonra bulut dağıldı, top ve adamlar yeniden belirdi. Topun bakıcıları, ağır ağır, düzenli biçimde, karışıklığa yol açmadan, topu barikatın tam karşısına yerleştiriyorlardı. Biri bile vurulmamıştı. Ardından topçu birliğinin komutanı, topu yükseltmek için kundağına abanarak dürbününü ayarlayan bir astronom ağırbaşlılığıyla nişan almaya koyuldu.

- Bravo topçular! diye haykırdı Bossuet.

Ve bütün barikat alkışladı. Bir süre sonra top, sokağın tam orta yerine güzelce yerleştirilmişti; ortadan, tekerleklerin arasından akan bir su birikintisi vardı; top ateşe hazırdı. Barikatın üzerine doğru korkunç bir canavar ağzı açılmıştı.

- Hadi bakalım! dedi Courfeyrac. İşte vahşet karşımızda. Fiskeden sonra yumruk. Ordu koca pençesini bize doğru uzatıyor. Barikat önemli ölçüde sarsılacak. Tüfek yoklar, top ele geçirir.

- Yeni model, tunçtan, sekizlik bir top bu, diye ekledi Combeferre. Bu toplar yüz ölçü bakıra on ölçü kalay koyarak yapılır; ölçü birazcık aşıldı mı, hemen infilak eder. Kalayın çok olması bunları pek yumuşak duruma getirir. Böyle olunca da içlerinde boşluklar, delikler oluşur. Bu sakıncayı gidermek amacıyla, belki de ateşi takviye etmek için, 14. yüzyılda kullanılan bir yönteme, çemberlemeye, yani topu dışından, kundağından namlusuna dek lehimsiz çelik halkalarla kaplama yöntemine başvurulmalıdır. Şimdilik bu eksikliği elden geldiğince gidermek için çareler araştırılıyor, toptaki deliklerin, çukurların yerini saptamak için çok pençeli demir çubuklar kullanılıyor. Ama daha iyi bir yol var; o da Gribeauval’in müteharrik yıldızıdır.

- 16. yüzyılda toplara yiv yaparlardı, diye söze karıştı Bossuet.

- Evet... diye cevap verdi Combeferre. Bu, topun gücünü arttırır ama isabeti azaltır. Ayrıca, kısa mesafeden yapılan atışlarda, mermi yolu istenilen kesinlikte olmaz, parabol aşırı gider, mermi yolu doğrudan hedefi vuracak biçimde düz değildir; bu ise, düşmanın yakınlığı, atışın hızı oranında önemi artan bir savaş gereğidir. 16. yüzyıl yivli toplarında, bu merminin çizdiği eğrideki gerginlik eksikliği, topa konulan barutun azlığından doğuyordu; bu tür toplara az barut koymak, balistik zorunluluklardan ötürü kaçınılmaz bir durumdu, tıpkı top kundaklarının korunduğu gibi. Kısacası, top denilen bu despot her istediğini yapamaz, büyük eksiklikler taşır. Bir top güllesi saatte ancak altı yüz fersah yol alır; ışık saniyede yetmiş bin fersah gider. İşte Napolyon’a karşı Tanrı’nın üstünlüğü!

- Silah doldur, dedi Enjolras.

Acaba barikat top güllelerine dayanacak mıydı? Vuruş gedik açabilecek miydi? Bütün sorun buradaydı. İsyancılar tüfeklerini yeniden doldururken, topçular da topu dolduruyordu.

Barikatta kaygı çok derindi. Ateş edildi, top patladı.

- Buradayım! diye haykırdı neşeli bir ses.

Güllenin barikata düşmesiyle Gavroche da içeri daldı. Cygne Sokağı’ndan geliyordu. Petite-Truanderie’nin köşesinin karşısındaki ek barikatı bir kedi çevikliğiyle aşıvermişti. Barikatta gülleden daha büyük etki yarattı Gavroche.

Gülle enkaz yığınlarının arasında yitmişti. Güllenin verdiği zarar yolcu arabasının bir tekerleğini kırmaktan, Anceau’nun eski arabasını tümüyle parçalamaktan öteye gidememişti. Bunu gören barikatçılar gülmeye başladılar.

- Bir daha! diye haykırdı Bossuet topçulara.

VIII
TOPÇULAR KENDİLERİNİ CİDDİYE ALDIRIYOR

Gavroche’un çevresini sardılar.

Fakat çocuk bir şey anlatmaya olanak bulamadı.

Marius, titreyerek onu bir kıyıya çekti:

- Buraya ne yapmaya geldin?

- Hele bak! dedi çocuk. Peki, siz?

Ve Marius’a destanlara yaraşır bir kasılmayla, gözünü kırpmadan baktı, iki gözü de içlerindeki büyüklük pırıltısıyla irileşiyordu.

Marius sert bir sesle devam etti:

- Kim dedi sana dön gel diye? Mektubumu adrese ulaştırdın mı bari?

Mektup konusunda Gavroche’un içi pek rahat değildi. Barikata geri dönebilmenin acelesiyle, onu yerine vermekten çok, başından atmıştı. Mektubu rastgele, yüzünü bile ayırt edemediği bir yabancıya vermiş olduğunu kendi kendine itiraf etmek zorundaydı. Adamın başının açık olduğu bir gerçekti ama, bu yeterli değildi. Bu konuda Gavroche kendi kendine çıkışıyor, Marius’un azarlamasından da korkuyordu. Bu işten sıyrılmak için en doğal çareye başvurdu, yalan söyledi:

- Mektubu olduğu gibi kapıcıya verdim, yurttaş. Hanım uyuyordu. Mektubu uyanınca alacak.

Marius’un bu mektubu yollamakta iki amacı vardı: Cosette ile vedalaşmak ve Gavroche’u kurtarmak. İsteğinin yarısıyla yetinmek zorunda kaldı. Ardından, hem gönderdiği mektubu düşündü hem de Mösyö Fauchelevent’ın barikatta bulunuşunu. İkisi arasındaki bağlantı aklına takıldı. Gavroche’a Mösyö Fauchelevent’ı gösterdi:

- Bu adamı tanıyor musun?

- Hayır, dedi Gavroche.

Gerçekten de, az önce anımsattığımız gibi, Jean Valjean’ı ancak gece karanlığında görmüştü.

Marius’un düşüncesinde beliren o bulanık ve marazi olasılıklar dağıldı. Mösyö Fauchelevent’ın görüşlerini biliyor muydu ki? Cumhuriyetçiydi belki de ve bu çarpışmada bulunması da pek doğaldı.

Bu arada Gavroche:

- Tüfeğim! diye haykırarak barikatın öbür ucuna gitmişti bile.

Courfeyrac ona tüfeğini geri verdirdi.

Gavroche “arkadaşlar”a -onlara böyle diyordu- barikatın sarılmış olduğu haberini verdi. Gelirken çok güçlük çekmişti. Bir tabur, silahlarını Petite-Truanderie Sokağı’na çatmış Cygne Sokağı’nı gözetliyordu; öte yandan, şehir muhafızları Prêcheurs Sokağı’nı tutmuştu. Ordunun bütün kuvvetleri ise tam karşıda bulunuyordu. Onlara bu bilgiyi veren Gavroche ekledi:

- Bunlara esaslı bir ders vermenizi istiyorum! dedi.

Bu sırada, mazgalından ayrılmamış olan Enjolras kulak kabartmış, ortalığı gözetliyordu. Saldırganlar, güllenin yarattığı etkiden pek hoşnut kalmadıkları için, bir daha ateş etmemişlerdi.

Savaş durumundaki bir piyade bölüğü, topun arkasında, sokağın ucunu tutmuştu. Askerler sokağın taşlarını söküyorlar, bu taşlarla alçak bir duvar örüyorlardı. Tam barikatın karşısında, ancak iki karış yüksekliğinde olan bir tabya siper koltuğuydu bu. Duvarın sol köşesinde de, Saint-Denis Sokağı’nda toplanmış olan bir banliyö taburunun ilk safları görülüyordu.

Enjolras, gözetleme yerinde, misket kutularının sandıklarından çekilirken çıkarttıkları sesi duyar gibi oldu; topçu birliğinin komutanının hedef noktasını değiştirdiğini, topun ağzını hafifçe sola doğru eğdiğini gördü. Sonra topçular topu doldurmaya başladılar. Komutan fitil sırığını yakaladı, topun falya deliğine yaklaştırdı.

- Başınızı eğin, duvara sokulun ve hepiniz barikat boyunca diz çökün! diye haykırdı Enjolras.

İsyancılar dağınık biçimde meyhanenin önünde duruyorlardı, Gavroche gelince savaş yerlerinden ayrılmışlardı; şimdi karışık bir biçimde barikata doğru koştular; fakat Enjolras’ın komutu yerine getirilemeden top, bir misket atışının korkunç gürültüsüyle patladı. Bu, gerçekten de bir misket ateşiydi.

Barikatın çatlağına yöneltilmiş olan top ateşi duvarın üzerinden sekmişti; iki ölü, üç de yaralı vardı. Bu böyle sürerse, barikatın korunması olanaksızlaşacağı. Misket ateşi içeri giriyordu. Bir şaşkınlık ve korku uğultusu oldu.

- İkinci vuruşa engel olalım her zaman, dedi Enjolras.

Karabinasını eğdi, o sırada topun kundağı üzerine eğilmiş, nişan noktasını kesin olarak saptamakta olan topçu komutanına nişan aldı. Komutan gencecik, sarışın, tatlı yüzlü, yakışıklı bir topçu çavuşuydu; korkunçluğunu geliştirerek ileride savaşa son verdirecek olan bu tarihsel silaha pek yakışan akıllı bir görünüşü vardı. Combeferre, Enjolras’ın yanında ayakta durmuş, bu delikanlıyı inceliyordu.

- Ne yazık! dedi Combeferre. Çok kötü bu kan dökmeler. Hadi bakalım, yeryüzünde hiç kral kalmayınca savaş da kalmaz. Enjolras, sen bu çavuşa nişan alıyorsun ama ona bakmıyorsun. Düşün ki pek sevimli bir delikanlı! Gözü pek biri, kafasının da çalıştığı belli. Topçu sınıfının bu delikanlıları çok bilgilidirler. Besbelli anası, babası, ailesi vardır; belki sevgilisi de vardır. Olsa olsa yirmi beş yaşında, senin kardeşin olabilirdi.

- Öyledir, dedi Enjolras.

- Evet, diye sürdürdü Combeferre. Ve benim de. Öyleyse onu öldürmeyelim.

Enjolras:

- Bırak beni! Gereken yapılmalı! dedi.

Heykeli andıran yanağından bir damla gözyaşı ağır ağır süzüldü.

Aynı anda da karabinasının tetiğini çekti, şimşek çaktı; topçu çavuşu, kolları öne doğru uzanmış, havayı solumak istercesine başı yukarı kalkık, iki üç kez bulunduğu yerde döndü, sonra topun üzerine yan düştü, kımıldamadan kaldı. Sırtının orta yerinden dereler gibi kan akıyordu. Kurşun göğsünü delip geçmişti. Ölmüştü çavuş.

Onu bulunduğu yerden alıp götürmek, yerine başkasını koymak gerekiyordu. Bu da birkaç dakika zaman kazanılmasını sağlayacaktı.

IX
1796 MAHKÛMİYETİNİ ETKİLEMİŞ OLAN
O ESKİ KAÇAK AVCI YETENEĞİNİN VE
O ŞAŞMAZ TÜFEK ATEŞİNİN KULLANIMI

Barikat içinde görüşler çarpışıyordu. Top ateşi yeniden başlayacaktı. Bu misket ateşine on beş dakika dayanamazlardı. Darbelerin hızını kesmek gerekiyordu mutlaka. Şu emri verdi Enjolras:

- Şuraya bir şilte koymak gerekir.

- Şiltemiz yok, dedi Combeferre. Üzerinde yaralılar yatıyor.

Jean Valjean, meyhanenin bir köşesinde binek taşının üzerinde, tüfeği bacaklarının arasında oturuyordu. O zamana kadar olanların hiçbirine karışmamıştı. Çevresindeki savaşçıların, “İşte hiçbir işe yaramayan bir tüfek!” dediklerini duymuyordu bile. Enjolras’ın verdiği emir üzerine ayağa kalktı.

Anımsanacağı gibi, isyancılar topluluğu Chanvrerie Sokağı’na geldiğinde, yaşlı bir kadın, atılacak kurşunları hesap ederek, penceresinin önüne şiltesini koymuştu. Bu pencere, tavan arası penceresi, barikatın biraz dışında kalan altı katlı bir evin damındaydı. Şilte yan olarak konulmuş; alttan çamaşır asmaya yarayan iki sırığa dayanmış; üstten de, uzaktan iki sicime benzeyen, tavan arası penceresinin pervazına çakılı iki çiviye bağlanmış iki iple tutturulmuştu. Bu iki ip gökyüzünde iki tel saç gibi görünüyordu.

- Biri bana çift vuruşlu bir karabinayı ödünç verebilir mi? dedi Jean Valjean.

Enjolras karabinasını daha yeni doldurmuştu, ona uzattı.

Jean Valjean tavan arasına nişan aldı ve ateş etti. Şiltenin iki ipinden biri kopmuştu.

Şilte şimdi tek bir ipe bağlı olarak sallanıyordu. Jean Valjean bir kez daha ateş etti. İkinci ip pencerenin camına hızla çarptı. Şilte iki sırık arasından kayarak sokağa düştü.

Barikattakiler alkışladılar. Hep bir ağızdan:

- İşte bir şilte! diye bağırdılar.

- Evet, kim gidip getirecek onu? dedi Combeferre.

Gerçekten de şilte barikatın dışına, etrafı sarılanlarla etrafı saranlar arasına düşmüştü. Topçu çavuşunun ölümü, birliği kızdırmış olduğundan, askerler birkaç dakikadan beri yükselttikleri taş siperin arkasında yüzükoyun yatmışlar, hizmete hazır oluncaya kadar susan topun bu zorunlu sessizliğinin eksikliğini kapamak için, barikata karşı tüfek ateşi açmışlardı. İsyancılar bu ateşe, cephanelerini boşuna harcamamak için karşılık vermiyorlardı. Tüfek ateşi barikatta kırılıyordu ama, kurşun yağmuruna tutulan sokağın hali korkunçtu.

Jean Valjean yarıktan çıktı, sokağa girdi, kurşun yağmurunu geçti, şilteyi yerden alarak barikata döndü. Yarığa şilteyi kendisi yerleştirdi, topçuların göremeyeceği şekilde koydu.

Bu iş bittikten sonra misket atışını beklediler. Çok geçmeden, top korkunç bir sesle, domuz saçması yükünü kustu. Fakat bu sefer isabet tamdı. Misket şiltenin üzerine düştü. Tasarlanan sonuç elde edilmişti. Barikat korunmuştu.

Bossuet hayranlıkla gülerek haykırdı:

- Bir şiltenin bu kadar güçlü olması ahlaksızlıktır! Bükülenin yıldırım yağdırana karşı zaferi. Ama ne olursa olsun, yaşasın topun etkisini yok eden şilte!

X
GÜN DOĞUŞU

Ve Cosette uyanıyordu.

Dar ve temiz odası, evin arka avlusuna bakan penceresiyle gözden uzaktı.

Cosette’in haberi yoktu Paris’te olup bitenlerden. Bir gün önce orada değildi. Toussaint “Şenlik başlıyor galiba,” dediğinde Cosette çoktan odasına çekilmişti.

Birkaç saat ama iyi uyumuştu. Pek tatlı rüyalar görmüştü; belki bu da küçücük yatağının bembeyaz olmasındandı. Gözleri ışıklar içinde birisini görmüştü; Marius’tu bu. Gözlerinin içine giren güneşle uyandı; bunu rüyanın devamı sandı ilkin.

Bu rüyadan çıkan ilk düşüncesi neşeliydi. Kendini tam olarak güvende hissediyordu. Birkaç saat önce Jean Valjean’da olduğu gibi, o da hiç felaket istemeyen bir ruh hali içinde bulunuyordu. Neden olduğunu bilmeden, bütün gücüyle, bir şeyler umut etmeye başladı. Sonra içini bir sıkıntı kapladı. Tam üç gündür Marius’u görmemişti. Ama mektubunu almış olacağını, nerede bulunduğunu bildiğini düşünüyordu; Marius çok akıllıydı, ona ulaşmak için bir çare bulurdu mutlaka. Hem de o gün, belki de o sabah gelecekti. Ortalık iyice ağarmıştı; ama güneş ışığı pek eğik geliyordu, vakit erken olsa gerekti. Marius’u karşılamak için gene de kalkmalıydı.

Marius’suz yaşayamayacağını hissediyordu. Bunu anlaması bile ona yeterdi: Marius gelecekti. Muhakkak gelecekti. Hiçbir itiraz kabul edemezdi. Korkunç bir şeydi üç gün acı çekmek. Marius’un üç gün görünmemesi, korkunç bir şeydi. Şimdi artık yukarıdakinin bu acı şakası geçmişte kalan, kötü bir tecrübeydi. Marius gelecek ve iyi haberler getirecekti. Gençlik böyledir işte; gözyaşlarını çabucak siler, acıyı yersiz bulur, onu kabul etmez. Gençlik; kendisinden başka bir şey olmayan, onun için pek olağan bir şeydir. Sanki soluk alışı umuttan yapılmıştır.

Zaten Marius’un bir gün sürecek o yokluğu hakkında neler söylediğini, kendisine nasıl bir açıklama yaptığını bir türlü hatırlayamıyordu Cosette. Yere düşen bir paranın nasıl bir ustalıkla yuvarlanıp gizlendiğini, kendisini nasıl bir ince sanatla bulunmaz hale getirdiğini herkes bilir. Bize aynı oyunu oynayan düşünceler de vardır. Beynimizin bir köşesine büzülüp saklanırlar; artık bitmiş, kaybolmuştur; olanaksızdır belleğin onları ele geçirmesi. Cosette belleğinin gösterdiği bu faydasız çabaya öfkeleniyordu. Bunun kendisine hiç yakışmadığını, Marius’un söylediği sözleri unutmakla suçlu olduğunu düşünmekteydi.

Yataktan çıktı, ruhunun ve vücudunun çifte temizliğine girişti; duasını okudu ve tuvaletini yaptı.

Okur, gerektiğinde bir gerdek odasına sokulabilir, ama bir bekaret odasına asla! Buna ancak mısralar cesaret edebilir, nesir bunu hiçbir zaman yapmamalıdır. Henüz gonca halinde bir çiçeğin içidir bu; karanlık içinde bir beyazlıktır; güneş görmedikçe erkek gözünün de görmemesi gereken, kapalı bir zambak çiçeğinin en gizli hücresidir. Tomurcuk halindeki kutsallıktır. Açılan şu masum yatak, kendi kendinden korkan şu yarı çıplaklık, bir terliğin içine sığınan şu beyaz ayak, sanki ayna görmüş gibi karşısında örtünen şu göğüs, çatırdayan bir mobilya ya da yoldan geçen bir araba, üzerine doğru kalkıp omzunu örtmek telaşına kapılan şu gecelik, bağlanan kordonlar, iliklenen düğmeler, sıkılan bağlar, o titremeler, soğuktan, utangaçlıktan doğan o küçük ürpertiler, tüm davranışlardaki o tatlı ürkeklik, korkulacak hiçbir şey bulunmayan yerlerde âdeta kanatlanan o kaygı, giyinme sırasında tan yerinin bulutları kadar sevimli ve sürekli değişik haller... Bütün bunların anlatılması hiç yakışık almaz; hatta onları belirtmek, biraz aşırıya kaçmaktır.

İnsan gözü bir genç kızın yataktan kalkışı karşısında, bir yıldızın doğuşu karşısında olduğundan da çok saygı duymalıdır. Ulaşma olanağı, saygı artışına dönüşmelidir. Şeftalinin havı, eriğin incecik buğusu, kar tanesinin parlak kristali, kelebeğin incecik toz serpilmiş kanadı saflığından haberi bile olmayan bu iffetin yanında pek kaba şeylerdir. Genç kız sadece bir hayal ışığıdır, bir heykel olmamıştır daha. Onun yatağı idealin karanlık kesiminde gizlidir; bakışın saygısız dokunuşu bu belli belirsiz alacakaranlığı incitir. Burada seyretmek, günaha girmektir.

Biz de Cosette’in uyanışının bu tatlı, küçük kargaşasından hiçbir şey göstermeyeceğiz. Bir Doğu masalına göre, Tanrı gülü beyaz olarak yaratmıştı, tam aralandığı sırada Adem Peygamber ona baktığı için utandı ve kırmızılaştı. Biz, saygıya layık oldukları için, genç kızların ve çiçeklerin karşısında şaşkınlığa uğrayan kimselerdeniz.

Çabucak giyindi Cosette, saçlarını taradı, düzeltti; o tarihlerde kadınlar, buklelerini, saç örgülerini küçük destekler, borularla kabartıp saçlarının içine tel çemberler koymadıklarından, pek kolay ve sade bir şeydi bu iş. Sokağın bir parçasını, bir evin köşesini, kaldırımın bir ucunu görmek, Marius’un gelişini görebilmek umuduyla pencereyi açtı, bakışlarını çevrede dolaştırdı. Ama dışarıda bir şey görebilmek olanaksızdı. Arka avlu oldukça yüksek duvarlarla çevrilmişti, ancak birkaç bahçe görünüyordu manzara olarak. Cosette bu bahçelerin korkunç bir görünüşü olduğunu kabul etti; hayatında ilk defa çiçekleri çirkin buluyordu. Sokak başındaki bir çirkef dereciği onun daha çok işine yarardı. O da gökyüzüne bakmaya karar verdi. Marius’un oradan geleceğini düşünüyordu sanki.

Ansızın hüngür hüngür ağlamaya başladı. Ruh değişikliğinden değil, bezginlikle parçalanan umutlardan ötürüydü bu. Belli belirsiz, dile gelmez, korkunç şeyler hissetti. Gerçekten de bazı şeyler havadan geçerler. Hiçbir şeyden emin olmadığını, birbirini görmemenin birbirini yitirmek olduğunu geçirdi aklından; Marius’un gökyüzünden geleceği düşüncesi artık ona sevimli değil, hazin göründü.

Sonra -böyledir bu bulutlar- sessizliğe, umuda ve bilinçsiz olmakla birlikte Tanrı’ya güvenen bir gülümseyişe kavuştu.

Evde herkes yatıyordu. Bir ölüm sessizliği hüküm sürüyordu. Hiçbir panjur açılmamıştı. Kapıcının kulübesi kapalıydı, Toussaint kalkmamıştı. Cosette, doğal olarak, babasının da uyuduğunu düşündü. Çok acı çekmişti, hâlâ da acı çekiyor olmalıydı, çünkü babasının ona kötü davrandığını düşünüyordu; Marius’a güveniyordu bir tek. Böyle bir ışık hiçbir zaman kararmazdı. Dua etti. Zaman zaman, uzaktan uzağa, birtakım boğuk sarsıntılar duyuyor, kendi kendine, “Sokak kapılarını bu kadar erken açıp kapamaları görülmemiş bir şey!” diyordu. Bunlar barikatı döven top sesleriydi.

Cosette’in penceresinin biraz altında, duvarın kapkara saçağında bir kırlangıç yuvası vardı. Bu kuş yuvası saçaktan biraz dışarı taşıyordu; öyle ki, yukarıdan o küçük cennetin içi görülebiliyordu. Anne kuş oradaydı, yavrularının üzerine kanatlarını yelpaze gibi germişti; baba kuş uçup gidiyor, sonra gagasında yiyecekler ve öpücükler getiriyordu dönüşte. Doğan gün bu mutluluğa altın tozu serpiyordu. Doğanın o yüce “çoğalınız” yasası, burada güler yüzlü ve görkemliydi; bu tatlı bilmece sabahın zaferi içinde açılıyordu. Cosette saçları güneş, ruhu hayallerle yıkanmış; içinden aşkla, dışından günle aydınlanmıştı. Dalgın bir tavırla ve de Marius’u düşündüğünü itirafa cesaret edemeden, dışarı doğru eğildi; bu kuşlara, bu aileye, bu erkekle dişiye, bu ana ile yavrulara, bir kuş yuvasının genç bir kıza verdiği derin heyecanla bakmaya başladı.

XI
HER HEDEFE İSABET EDEN
FAKAT HİÇ KİMSEYİ ÖLDÜRMEYEN TÜFEK ATIŞI

Saldıranların ateşi devam etmekteydi. Top ve tüfek ateşleri gerçekte pek zarara yol açmadan birbirini kovalıyordu. Corinthe Meyhanesinin cephesinin üst kısmı harap olmuştu yalnız; iri saçmalar ve küçük demir güllelerle delik deşik olan ilk katın penceresiyle tavan arası penceresi yavaş yavaş biçimini kaybediyordu. Burada mevzilenen savaşçılar çekilmek zorunda kalmışlardı. Barikat taarruzlarının bir taktiğidir bu; isyancılar karşılık vermek gafletine düşerlerse, cephanelerini tüketmek için uzun zaman ateş ederler. Atış hızının kesilmesinden, isyancıların kurşunlarının ve barutlarının kalmadığı anlaşılır ve o anda saldırıya geçilir. Enjolras bu tuzağa düşmemişti, hiç karşı ateşe geçmiyordu barikat.

Gavroche her atışta, üstün bir alay işareti olarak diliyle yanağını şişiriyor, “Şahane!” diyordu. “Yırtın bakalım bezleri, sargı bezine ihtiyacımız var.”

Courfeyrac neden misket ateşinin etkisinin az olduğunu soruyor ve topa, “Adamcağızım, lafı pek uzatıyorsun!” diyordu.

Baloda olduğu gibi savaşta da tasalanacak şeyler vardır. Hiç şüphesiz, barikatın bu uzun suskunluğu, kuşatanlara tasa vermeye başlıyor, beklenmedik bir olay korkusu uyandırıyordu. Bu taş yığınının arkasını görmek, hiç tepki göstermeden yumrukları yiyen bu duygusuz duvarın ardında olup bitenleri anlamak ihtiyacını hissetmekteydiler. Aniden komşu bir damın üzerinde, güneşte parlayan bir miğfer gördü isyancılar. Bir itfaiye eri yüksek bir bacaya yaslanmış nöbet bekler gibi duruyordu. Bakışları barikatın içine dalıyordu diklemesine.

“İşte rahatsız edici bir gözcü!” dedi Enjolras.

Jean Valjean Enjolras’ın karabinasını geri vermişti, ama kendi tüfeği vardı.

Bir kelime bile söylemeden, itfaiye erine nişan aldı ve bir saniye sonra, miğferi kurşunu yemiş, gürültüyle sokağa düşmüştü. Asker de ürkmüştü, çabucak ortadan kayboldu. İkinci bir gözcü onun yerini aldı. Bir subaydı bu.

Jean Valjean tüfeğini yeniden doldurarak yeni gelene nişan aldı, subayın miğferini de erin miğferinin yanına yolladı. Subay direnmedi, hemen geri çekildi. Uyarı anlaşılmıştı bu sefer. Damın üzerine kimse çıkmadı; böylece barikatı gözetlemekten vazgeçtiler.

“Herifi niçin öldürmediniz?” diye sordu Bossuet, Jean Valjean’a.

Jean Valjean karşılık vermedi.

XII
DÜZENİN DÜZENSİZ TARAFTARI

Bossuet, Combeferre’in kulağına fısıldadı:

- Soruma cevap vermedi.

- Tüfekle iyilik eden bir adam bu, dedi Combeferre.

Artık uzakta kalan o günleri unutmamış olanlar, banliyö milli muhafızlarının ayaklanmalara karşı kahramanca davrandığını bilirler. Hele Haziran 1832 günlerinde pek inatçı, pek korkusuzdular. Pantin, Vertus ya da Cunette Meyhanesi'nin sahibi, ayaklanmanın “kuruluş”unu işsiz bıraktığını, dans salonunun ıssız kaldığını görünce aslan kesiliyor, koltuk meyhanesinin temsil ettiği düzeni kurtarmak için kendini ölüme atıyordu. Hem burjuva hem de kahramanca olan bu devirde, koruyucu şövalyelere sahip bulunan fikirler karşısında, çıkarcıların da maceracı silahşorları vardı. Nedenin bayağılığı hareketin yiğitliğini asla azaltamaz. Para kulesindeki bir düşüş, bankerlere Marseillaise’i söyletmekteydi. Tezgâh uğruna kanlarını lirik bir biçimde döküyorlardı bunlar ve vatanın son derece küçültülmüş bir şekli olan dükkânı, bir Spartalı coşkunluğuyla korumaktaydılar. Aslında, belirtelim ki, bütün bunlarda pek ciddi bir şey yoktu. Dengenin gelmesini bekleyerek mücadeleye sürüklenen toplumsal unsurlardı bunlar.

Bu devrin bir başka alameti de, hükümetçiliğe -dürüst tarafın barbar adı- bulaşan anarşiydi. Düzen için disiplinsizlikle birlik olunuyordu. Milli muhafız alayının falanca albayının emriyle trampet, beklenmedik bir zamanda, keyfî olarak toplanma emrini bildirir; falan yüzbaşı, aklına eser, ateşe atılırdı; filan muhafız askeri “akıldan” kendi hesabına dövüşürdü. Bunalımlı zamanlarda “harekât”ta, komutanlardan çok, içgüdülerin öğütlerine uyulurdu. Düzenli orduda gerçek başıbozuk askerler vardı; kimisi Fannicot gibi ordudandı; kimisi de Henri Fonfrede gibi edebiyat adamıydı.

Ne yazık ki bu devirde uygarlık, prensip sahibi bir zümre tarafından temsil edileceği yerde, bir çıkarcılar topluluğu ile temsil edilmekteydi; onun için tehlikedeydi ya da kendini tehlikede sanıyordu ve alarm çığlığı koparıyordu; kendini merkez sanan herkes, aklına estiği gibi savunuyor, yardım ediyor, koruyordu onu; her önüne gelen, toplumu kurtarma ödevini üzerine alıyordu.

İşgüzarlık imhaya kadar varıyordu bazen. Falanca milli muhafız kıtası, kendi yetkisine dayanarak, kendini askerî mahkeme ilan ediyor, esir alınan bir isyancıyı beş dakikada yargılayıp idam ediyordu. Jean Prouvaire’i de buna benzer bir topluluk yargılayıp öldürmüştü. Vahşi linç yasası. Bundan dolayı hiçbir partinin öbürünü suçlamaya hakkı yoktur. Çünkü bu yasayı Avrupa’da krallık, Amerika’da da cumhuriyet kullanıyordu. Yanılmalar da karışıyordu bu linç yasasına. Bir ayaklanma gününde, Paul-Aime Garnier adındaki genç bir şairi göğsüne dayadıkları süngüyle Royale Meydanı’nda kovaladılar; ancak altı numaralı evin kapısına gizlenerek kurtulabildi. “İşte Saint-Simonculardan biri daha!” diye haykırıyor ve onu öldürmek istiyorlardı. Koltuğunun altında Saint-Simon’un anı kitabı vardı. Bir milli muhafız askeri bu kitabın üzerinde Saint-Simon kelimesini okumuş ve “Ölüm!” diye haykırmıştı.

6 Haziran 1832’de yukarıda sözü edilen Yüzbaşı Fannicot komutasındaki bir banliyö muhafız müfrezesi, fantezi ve hevesle Chanvrerie Sokağı’nda kendini ölüme attı. Bu olay, ne kadar garip olursa olsun, 1832 isyanından sonra açılan adli soruşturmada saptanmıştır. Sabırsız ve gözü pek bir burjuva, az önce karakterize ettiğimiz türden bir devşirme subay, fanatik ve itaatsiz bir hükümetçi olan yüzbaşı Fannicot, vaktinden önce ateş açmak, yalnız başına, kendi müfrezesiyle birlikte, barikatı ele geçirmek isteğine karşı duramadı. Kırmızı bayraktan sonra, siyah bayrak sandığı o eski elbisenin ortaya çıkmasına sinirlenmiş, generalleri, komutanları yüksek sesle eleştiriyordu. Bu generaller, komutanlar, toplantılar yapıyorlardı; ama kesin saldırı zamanının geldiğine karar veremiyorlardı bir türlü; içlerinden birinin ünlü deyimiyle, “ayaklanmayı kendi haline” bırakmışlardı. Yüzbaşı ise olgunlaşmış görüyordu barikatı; her olgunlaşan şeyin düşmesi gerekiyordu ve düşürmeyi denedi.

Kendisi gibi kararlı adamlara, bir tanığın söylediği gibi “kudurmuşlara” komuta ediyordu yüzbaşı Fannicot. Müfrezesi, şair Jean Prouvaire’i kurşuna dizen taburun, köşe başına mevzilendirilen birinci müfrezesiydi. Hiç umulmadık bir anda, yüzbaşı barikatın üzerine saldırttı adamlarını; stratejiden çok iyi niyetle yapılan bu hareket, Fannicot müfrezesine pahalıya mal oldu. Sokağın üçte ikisine gelmeden, barikattan gelen bir yaylım ateşi karşıladı onları. Önden koşan en gözü pek dört kişi, tam barikatın duvarı dibinde, çok yakından isabet alınarak vuruldular. Son derece cesur ama askeri rabıtadan yoksun kimseler olan bu atak milli muhafız kalabalığı, biraz durakladıktan sonra, kaldırım taşlarının üzerinde on beş ceset bırakarak geri çekilmek zorunda kaldı. Duraklama, isyancılara silahlarını yeniden dolduracak zamanı kazandırmıştı; pek öldürücü olan ikinci bir yaylım ateş, sığınağı olan köşe başına ulaşamadan yakalamıştı müfrezeyi. Bir an için iki ateş arasında kalmıştı müfreze. Emir almadığı için ateşi kesmemiş olan misketin yağmuruna hedef oldu. Korkusuz, ihtiyatsız Fannicot da bu misket ateşiyle ölenlerden biriydi. Top, yani düzen tarafından öldürülmüştü.

Ciddi olmaktan çok öfkeli olan bu saldırı kızdırmıştı Enjolras’ı:

“Budalalar!” dedi. “Boş yere hem kendi adamlarını öldürtüyorlar hem de bize cephane harcatıyorlar!”

Gerçek bir ayaklanma generali gibi konuşuyordu ve gerçekten de öyleydi. Ayaklanma ve bastırma eşit silahlarla çarpışmaz. Ayaklanma büyük bir hızla tükenebilir; dolayısıyla da sıkacak kurşunu, harcayacak adamı sayılıdır. Boşalan bir fişek torbasının, ölen bir adamın yeri başkasıyla doldurulamaz. Elinde ordu bulunan bastırma ise adamlarının sayısına bakmaz; ve elinde Vincennes’i olduğundan, attığı topları saymaz. Barikatta kaç kişi varsa bastırmanın o kadar alayı, barikattaki fişeklik kadar da cephaneliği vardır. Onun için bunlar yüze karşı bir oranında çarpışmalardır; hep de barikatların ezilmesiyle sonuçlanırlar. Meğerki devrim, aniden ortaya çıkarak, terazinin kefesine alev alev yanan kurtarıcı melek kılıcını atmaya gelsin. Olur bu. O zaman her şey ayağa kalkar, kaldırım taşları yerinden oynamaya başlar, halk barikatları her yanı kaplar, Paris ölçüsüz bir titremeye kapılır, quid divinum¹⁵⁰ yayılır, havada bir 10 Ağustos vardır, bir 29 Temmuz vardır; mucizevi bir ışık belirir, kuvvetin açık canavar ağzı geriler ve ordu, bu aslan, kendi önünde, ayakta ve sakin, bu peygamberi, Fransa’yı görür.

XIII
GEÇİCİ PARILTILAR

Bir barikatı savunan duygular ve tutkular kargaşası içinde her şey vardır; kahramanlık, gençlik, şeref anlayışı, heyecan, ideal, inanç, kumarbaz inadı ve özellikle de ara sıra parlayan umutlar vardır.

İşte bu kesik kesik, bu belli belirsiz umut ürpertilerinden biri, aniden, hiç umulmadık bir anda Chanvrerie Sokağı’ndaki barikattan da geçti.

Enjolras hâlâ gözetleme yerindeydi, birdenbire bağırdı:

- Dinleyin, bana öyle geliyor ki Paris uyanıyor!

Muhakkak ki 6 Haziran sabahında isyan, bir iki saat süreyle, biraz daha şiddetlenmişti. Saint-Merry çanının inatçı, imdat sesi bazı zayıf iradeleri canlandırmıştı. Poirier Sokağı’nda, Gravilliers Sokağı’nda barikatlar yapılmaya başlandı. Saint-Martin Kapısı önünde, elinde bir karabina, tek başına bir süvari taburuna saldırdı bir delikanlı. Açıklıkta, caddenin ortasında bir dizini yere koydu, silahını omuzladı, ateş ederek tabur komutanını öldürdü. “İşte artık bize zarar veremeyecek olanlardan birisi daha!” diyerek döndü. Saint-Denis Sokağı’nda bir kadın, muhafız askerlerine ateş ediyordu. Her atışta panjur tahtalarının titrediği görülüyordu. Cossonnerie Sokağı’nda cepleri fişek dolu, on dört yaşlarında bir çocuk yakalandı. Pek çok karakol saldırıya uğradı Bertin-Poiree Sokağı’nın ağzında, hiç umulmadık bir anda bir yaylım ateşi, başında general Cavaignac de Baragne’ın ilerlediği bir süvari alayını karşıladı. Planche-Mibray Sokağı’nda damların üzerinden askerlerin tepesine kırık çanak çömlek ve daha bir sürü şey attılar. İyiye alamet değildi. Bu olayı mareşal Soult’a bildirdiklerinde Napolyon'un yaşlı yaveri, Zaragoza’da Suchet’nin söylediği sözleri hatırlayarak düşünceye daldı: “Yaşlı kadınlar oturaklarını başımıza boşalttıkları vakit mahvolmuşuz demektir.”

İsyanın mevzileştiği sanıldığı anda kendini gösteren bu genel belirtiler, üste çıkan bu öfke nöbeti, Paris mahalleleri denen o derin ve tutuşucu kitleler üzerinde şurada burada uçuşan kıvılcımlar, bütün bunlar komutanları kuşkulandırdı. Aceleyle bu yangının önünü almaya çalıştılar. Fışkırıp gelen pırıltılı çatırtılar bastırılıncaya kadar yalnız onlarla uğraşmak, hepsini bir çırpıda bitirebilmek için Maubuée, Chanvrerie, Saint-Merry barikatlarına saldırıyı ertelediler; kaynaşma halindeki sokaklara askerî müfrezeler yollandı; bunlar büyükleri süpürdü, küçükleri, sağda solda, bazen ihtiyatla, yavaş yavaş, bazen de hücum adımıyla temizledi. Askerler ateş açılan evlerin kapılarını kırıyorlardı. Süvari manevraları da caddelerdeki toplulukları dağıtıyordu. Bu bastırma, orduyla halk arasındaki çatışmalara özgü olan o gürültülü çatırtı olmadan yapılamadı. İşte Enjolras’ın mermi, misket atışları arasında işittiği bunlardı. Sokağın diğer ucundan sedyeler üzerinde götürülen yaralılar da görmüştü ayrıca. Ve Courfeyrac’a, “Bu yaralılar bizim taraftan değil,” diyordu.

Umut kısa sürdü, ışık sönüverdi çabucak. Yarım saate kalmadan, havada bulunan şey yok oldu; yıldırımsız bir şimşek gibi bir şeydi bu. İsyancılar, halkın ilgisizliğinin direnenler üzerine attığı o kurşun gibi kaftanın tepelerine indiğini sezdiler.

Genişler gibi görünen genel harekât başarısızlığa uğramıştı. Savunma Bakanı’nın dikkati ve generallerin stratejisi, ayakta kalan üç, dört barikatın üzerinde yoğunlaşabilirdi artık.

Güneş ufuktan yükseliyordu. Bir isyancı Enjolras’a seslendi:

- Biz burada açız. Gerçekten de aç mı öleceğiz?

Enjolras hâlâ dirsekleri mazgalına dayalı duruyordu. Sokağın ucundan gözlerini ayırmadan, bir onaylama işareti yaptı başıyla.

XIV
BURADA ENJOLRAS'IN
SEVGİLİSİNİN ADINI OKUYACAKSINIZ

Courfeyrac, Enjolras'ın yanında bir taşın üzerine oturmuş, hâlâ topa küfrediyordu. Adına misket denilen o karanlık mermi bulutunun vahşi, müthiş bir gürültüyle her geçişinde bir alay dalgasıyla karşılaşmaktaydı.

“Nefesini tüketiyorsun, zavallı kaba ihtiyar! Senin durumuna içim paralanıyor. Patırtın boşlukta kayıplara karışıyor. Gök gürültüsü değil bu, bir öksürük sadece.”

Etrafındakiler gülüyorlardı.

Courfeyrac’la Bossuet’nin, tehlike arttıkça neşeleri de artmıştı, Madame Scarron gibi şakayı besin yerine koyuyorlar, şarap yerine herkese neşe sunuyorlardı.

“Enjolras’a hayranım! ” diyordu Bossuet. “Sarsılmaz cesareti şaşırtıyor beni. Yalnız yaşıyor, onu bir parça kederli yapan da belki budur. Kendisini dulluğa mahkûm eden üstünlüğünden şikayet ediyor. Bize gelince, bizi çıldırtan, yani yüreklendiren sevgililerimiz var. İnsan âşık olursa, en azından aslan gibi vuruşur. O küçük sevgililerimizin bize attıkları okların öcünü almanın bir yoludur bu. Roland, Angelique’i sinirlendirmek için kendini öldürtür. Bütün bu kahramanlıklarımız kadınlarımızdan geliyor. Horozsuz bir tabanca gibidir kadınsız bir erkek. Erkeği ateşleyen kadındır. İşte böyle, Enjolras'ın kadını yok. Âşık değil ama gene de cesur olmanın çaresini buluyor. Buz gibi soğuk, ateş gibi cesur olmak duyulmuş bir şey değildir.”

Dinliyormuş gibi görünüyordu Enjolras, ama yanında birisi olsaydı onun alçak sesle “Patria”¹⁵¹ diye mırıldandığını duyardı.

Bossuet hâlâ gülerken, Courfeyrac haykırdı:

- İşte bir yenisi daha!

Ve sonra anons yapan bir mübaşir sesiyle ekledi:

- Sekizlik top derler adıma.

Sahneye yeni bir oyuncu girmişti gerçekten de. İkinci toptu bu. Topçular gereken manevrayı çabucak yaptılar, bu ikinci topu ilk topun yanına yerleştirdiler. Sonun başlangıcıydı bu. Birkaç saniye içinde doldurulan her iki top da barikata karşı cepheden ateş açtı, şehir muhafızlarıyla banliyö askerlerinin yaylım ateşi de top ateşini desteklemekteydi.

Biraz ötede de başka bir top sesi duyuluyordu. Chanvrerie Sokağındaki barikata iki top birden yüklenirken, biri Saint-Denis, diğeri de Aubry-le-Boucher Sokağı’na dikilen iki ayrı top Saint-Merry barikatına ateş yağdırmaktaydı. Dört top, acı acı yankılanıyordu karşılıklı olarak. Savaşın endişeli köpeklerinin havlayışları birbirlerine karşılık veriyordu.

Şimdi Chanvrerie Sokağı’ndaki barikatı döven iki toptan biri misket yağdırıyor, öbürü gülle savuruyordu. Gülle atan top yukarı doğru çevrilmişti ve atışı öyle hesaplanmıştı ki, gülle barikatın tam üst tarafına vuruyordu. Tabyanın tepesini tahrip ediyor, taşları ufalayarak misket mermisi gibi isyancıların üzerine serpiyordu. Bu biçim atışın amacı, savaşçıları istihkâmın tepesinden uzaklaştırıp içeriye tıkılmaya zorlamaktı; yani bu atış, hücumu haber veriyordu. Barikatın tepesindeki savaşçılar gülle ile, meyhanenin pencerelerindekiler misketle uzaklaştırıldıktan sonra, hücum kolları, silahlara hedef olmadan ve belki de görünmeden sokağa girebilecekler, barikatı, tıpkı bir akşam önceki gibi, aniden aşıverecekler, belki de şaşırtarak ele geçireceklerdi.

Enjolras, “Bu topların yarattığı tahribatı mutlaka azaltmalıyız,” dedikten sonra, “topçulara ateş!” diye haykırdı.

Hepsi hazır bekliyordu zaten. Bunca zamandır sessizliğini koruyan barikat, çılgıncasına ateş açtı. Bir çeşit öfkeyle ve sevinçle yedi sekiz atış birbirini kovaladı. Gözleri kör edici bir duman doldurdu sokağı. Birkaç dakika sonra da baştan sona alevden çizgilerle dolan bu sisin içinden, topçuların üçte ikisinin topların tekerlekleri altında yere serildikleri hayal meyal görülüyordu. Ayakta kalmış olanlar, amansız bir sessizlik içinde topları doldurmaya devam ediyorlardı, ama atışın hızı yavaşlamıştı.

Bossuet, Enjolras’a:

- İşte bu iyi oldu, dedi. Başardık!

Enjolras başını salladı:

- Başarı on beş dakika daha sürerse barikatta on tane bile fişek kalmaz, dedi.

Gavroche bu sözü işitti galiba.

XV
GAVROCHE DIŞARIDA

Courfeyrac, aniden barikatın dibinde, kurşun yağmuru altında kalan birini gördü.

Gavroche meyhaneden şişe taşımaya yarayan bir sepet almıştı ve büyük bir sakinlikle barikatın yamacındaki ölü askerlerin çantalarındaki dolu fişekleri bu sepete boşaltıyordu.

- Ne arıyorsun orada sen? dedi Courfeyrac.

Gavroche başını kaldırarak cevap verdi:

- Sepetimi dolduruyorum yurttaş.

- Misket ateşini görmüyor musun?

Gavroche cevap verdi:

- Evet, yağmur yağıyor, dedi. Ne var bunda?

- Gir içeri! diye haykırdı Courfeyrac.

- Az sonra, dedi Gavroche.

Ve bir sıçrayışta sokağa fırladı.

Hatırlanacağı gibi Fannicot müfrezesi geri çekilirken ardında bir sürü ölü bırakmıştı. Sokak boyunca, şurada burada, taşların üzerinde yirmiye yakın ölü yatıyordu. Gavroche için yirmiye yakın fişek demekti bunlar; barikat için de epeyce cephane.

Sokaktaki duman sis gibiydi. İki yalçın kaya arasındaki bir dağ geçidine inen bulutu görmüş olan bir kimse, yüksek evlerin arasında iki karanlık çizgiyle âdeta kalınlaşan, yoğunlaşan bir dumanı gözünün önüne getirebilir. Duman yavaş yavaş yükseliyor ve durmadan yenileniyordu; gün ışığını bile soluk hale getiren bir kararma oluyordu bu yüzden. Sokak uzun değildi ama savaşanlar, yolun bir ucundan diğerine birbirlerini belli belirsiz görebiliyorlardı.

Barikat üzerine yapılacak saldırıyı yönetecek olan komutanların belki de tek istedikleri ve tasarladıkları bu karanlık, Gavroche’a yaradı. Bu duman örtüsünün kıvrımları arasında, küçücük gövdesi sayesinde görülmeden, sokaktan epeyce uzağa kadar gidebildi. İlk yedi sekiz kişinin çantasını tehlikeye atılmaksızın boşalttı. Yüzükoyun emekliyor, elleri ve dizleri üzerinde dört nala kalkıyordu. Sepeti dişleriyle yakalıyor, kıvrılıyor, kayıyor, dalgalanıyor, bir ölüden öbürüne süzülüyordu. Oldukça yakınında bulunduğu barikattan bakanlar, dikkati onun üzerine çekmekten korkarak geri dönmesi için bağırma cesaretini bulamıyorlardı.

Gavroche, bir onbaşı cesedinin üzerinde bir barut torbası buldu, onu cebine koyarken, “Susuzluğa karşı!” dedi.

İleri doğru giderek tüfeğin ateş sesinin hafiflediği noktaya kadar ulaştı, öyle ki kaldırım taşlarından örülmüş siperlerin arkasındaki müfrezenin avcılarıyla sokağın köşesine yığılmış banliyö müfrezesinin avcıları, aniden, dumanın içinde kımıldayan bir şeyi birbirlerine gösterdiler.

Gavroche bir binek taşının yanında yatan çavuşu fişeklerin yükünden kurtardığı sırada ölüye bir kurşun isabet etti.

“Vay canına,” dedi Gavroche. “Şimdi de benim ölülerimi öldürüyorlar.”

İkinci bir kurşun kaldırım taşını kıvılcımlandırdı. Bir üçüncüsü sepeti devirdi. Gavroche baktı, bunun banliyö müfrezesinden geldiğini gördü. Ayağa kalktı, saçları rüzgârda, elleri kalçalarında, gözleri ateş eden milli muhafız askerlerine dimdik bakarak türkü söylemeye başladı:

Kalmadı güzel Narterre’de,

Kabahat kimde? Voltaire’de.

Ahmaklar Palaiseau’da,

Kabahat kimde? Rousseau’da.

Sonra sepetini yerden aldı, birisini bile kaybetmeden, yere dökülen fişeklerini içine koydu, tüfek ateşine doğru ilerleyerek bir başka fişek çantasına boşalttı. Orada dördüncü kurşun da hedefini bulamadı. Gavroche türküsüne devam etti:

Olamam ki ben noter,

Kabahatli kim? Voltaire.

Yoksa cebimde paso,

Kabahatli kim? Rousseau.

Ona türküsünün üçüncü parçasını söyletmekten başka bir şeye yaramadı bir beşinci kurşun:

Boş vermişim her derde,

Kabahat kimde? Voltaire’de.

Ekmeğim kirli suda,

Kabahat kimde? Rousseau'da.

Bir süre böylece devam etti bu.

Manzara hem korkunç hem de güzeldi. Ateş yağmuruna tutulmuşken, bu ateşle alay ediyordu Gavroche. Keyifleniyor gibi bir hali vardı. Avcıları gagalayan bir serçeydi o. Her atışa türküden bir dörtlükle cevap veriyordu. Ona durmadan nişan alıyor, ama hep karavana atıyorlardı. Askerler gülüyorlardı ona nişan alırken. Yere yatıyor, sonra doğruluyor, bir kapının köşesinde kayboluveriyor, sonra sıçrıyor, kayboluyor, yeniden görünüyordu. Bu arada fişekleri yağma ediyor, fişek torbalarını boşaltıyor, sepetini dolduruyordu. İsyancılar kaygıdan, acıdan solukları kesilmiş bir halde izliyorlardı onu. Bütün barikat halkı titriyor, o ise türkü söylüyordu. Bir çocuk, bir insan değil, külhanbeyi kılığında bir peri padişahının oğluydu sanki; savaşların kurşun işlemez cücesiydi o. Kurşunlar peşinden koşuyordu, ama o bu kurşunlardan daha atikti. Gizemli, korkunç bir saklambaç oynuyordu ölümle. Hayaletin dost yüzü kendisine her yaklaştığında çocuk ona bir fiske vuruyordu.

Ne çare ki iyi nişan alınmış bir kurşun, en sonunda bu ateşböceği çocuğa isabet etti. Gavroche’un sarsıldığı görüldü, sonra yere yığıldı. Bir çığlık koptu barikattan. Yalnız bu curcunada bir Antaios¹⁵² vardı. Bu küçük külhanbeyi için kaldırıma düşmek, devin toprağa serilmesi gibidir. Yeniden doğrulmak üzere düşmüştü. Dizlerinin üzerine oturdu; uzun bir kan sızıntısı çiziyordu yüzünü. İki kolunu havaya kaldırarak kurşunun geldiği yöne doğru türkü söylemeye başladı:

Ayağım kaydı, başım yerde,

Kabahat kimde? Voltaire’de.

Saçlarım kirli suda,

Kabahat kim...

Sonunu getiremedi. Aynı nişancının ikinci bir kurşunu birdenbire durdurdu onu. Bu sefer yüzükoyun kaldırıma düştü ve bir daha da kımıldamadı. Bu küçücük yüce ruh kanatlanmıştı.

XVI
KARDEŞ NASIL BABA OLUR

Tam o anda Lüksemburg Bahçesi’nde -çünkü dramın her yanda hazır bulunmalıdır- el ele tutuşan iki çocuk vardı. Biri yedi yaşında, öbürü de beş. Yağmurdan ıslanmış, bahçenin güneşli yollarında yürüyorlardı. Ağabey küçüğe yol gösteriyordu. İkisinin de giysileri eski, benizleri soluktu; ürkek kuşlara benziyorlardı. Ufak olanı, “Çok acıktım,” diyordu.

Ağabey daha o yaşta biraz koruyucu bir tavır takınmıştı, sağ elinde bir değnek vardı, kardeşini sol eliyle yönlendirebiliyordu.

Issız bahçede yalnızdılar; ayaklanma yüzünden inzibat tedbiri olarak demir parmaklıklar konmuştu. Orada konaklamış olan askerler, savaşa katılmak üzere ayrılmışlardı.

Bu çocuklar nasıl oluyor da burada bulunuyorlardı? Kapısı aralık kalan bir karakoldan kaçmışlardı belki; belki de o dolaylarda Enfer Kapısı’nda ya da Observatoire Meydanı’nda ve cephesinde,invenerunt parvulum pannis involutum¹⁵³ yazılı bir anıt bulunan yol kavşağındaki bir sokak cambazının barakasından tüymüşlerdi; belki de bir akşam önce, kapanma saatinde, park bekçilerinin gözünden kaçıp, geceyi gazete okunan şu nöbetçi kulübelerinden birinde geçirmişlerdi. Gerçek olan şu ki, bu iki başıboş çocuk dolaşmaktaydı. Başıboş dolaşmak, serbest olmak, kaybolmuş olmaktı. Bu zavallı küçükler gerçekten de kaybolmuşlardı.

Gavroche’un merak ettiği ve okurun hatırlayacağı çocuklardı bunlar. Thénardierlerin Magnon’a kiralanan ve Mösyö Gillenormand’ın sanılan çocukları; şimdi bütün bu köksüz dallardan düşen ve rüzgârla yerlerde yuvarlanan yapraklar. Magnon zamanında temiz olan, Mösyö Gillenormand’a karşı birer belge yerine geçen elbiseleri paçavra haline gelmişti. Bu yaratıklar artık polisin Paris kaldırımlarında görüp topladığı, kaybedip yeniden bulduğu o “terk edilmiş çocuklar” sınıfına aitti.

Böyle bir heyecanı gerektiriyordu bu küçük sefillerin bahçede bulunması. Yoksa bekçiler onları görmüş olsaydı, bu paçavraları kovardı: “Yoksul küçükler parka giremez!” Oysa çocuk olarak onların da çiçeklerde hakkı vardı.

Bunlar kapalı kapılar sayesinde buradaydılar. Yasalara aykırı davranıyorlardı. Bahçeye gizlice girmişler ve orada kalmışlardı. Kapanan demir kapılar park bekçilerinin oradan ayrılmalarına izin vermiyor, gözetlemenin devam etmesi gerekiyordu. Ama onlar da gevşiyor, dinleniyor, genel kaygıyla heyecanlanıyorlardı. İçeriden çok dışarıyla ilgilendikleri için parka artık bakmıyorlardı. Suçlu iki çocuğu görmemişlerdi.

Gece yağmur yağmış, hatta sabahleyin de bir parça serpelemişti. Ama haziran ayında sağanağın ne hükmü olur ki. Fırtınadan bir saat sonra, bu güzel günün ağlamış olduğu anlaşılmazdı. Yazın toprak, bir çocuğun yanağı kadar çabuk kurur.

Yazın en uzun günlerinde öğle güneşi acı verecek kadar yakar her şeyi, kasıp kavurur. Toprağa sanki emer gibi yapışır. Sanırsınız ki susamıştır güneş. Bir sağanak, bir bardak sudur. Yağmur hemen içilir. Sabahleyin her şey sırılsıklamdı, öğleden sonra ise her şey toz içindeydi.

Yağmurla yıkanan, güneş ışığıyla kuruyan yeşillik kadar güzel şey olamaz; sıcak bir serinliktir bu. Bahçeler, çiçeklerinde güneş bulunduğundan, birer buhurdan haline gelir; bütün kokuları aynı zamanda yayarlar. Her şey gülüp türkü söyler ve kendini sunar. İnsan tatlı bir sarhoşluk duyar; ilkbahar geçici bir cennettir. İnsanın sabırlı olmasına yardım eder güneş.

Gökyüzünün mavisine sahip olup, “Bu kadarı da yeter,” diyen canlılardır bunlar, mucizeye dalmış hayalcilerdir. Doğa aşkından iyinin ve kötünün kayıtsızlığını alırlar; ağaçlar altında hayal kurmak dururken, şunların açlığıyla, bunların susuzluğuyla, kışın yoksulun çıplaklığıyla, küçük bir belkemiğinin eğikliğiyle, kuru bir ot yatak, samanlık, zindan ve soğuğun etkisiyle titreyen genç kızların eski ve yırtık elbiseleriyle ilgilendiğini anlamayan insandan uzak hayvanlar, amansızca mutlu ve sakin kafalar... Garip şey, sonsuzluk onlara yetiyordu. Kucaklaşmayı kabul eden sınırlılıktan haberleri yoktur. Bu yüce çalışmayı, ilerlemeyi kabul eden sınırlılığı akıllarına bile getirmezler. Sonsuzlukla sınırlılığın hem insancıl, hem tanrıca birleşmesinden doğan sınırsızı kavrayamazlar. Yeter ki sonsuz büyüklükle karşı karşıya olsunlar. Gülümserler. Neşe değil; her zaman coşkunluk. Kendini kaptırmak, işte onların hayatı. Onlar için insanlık tarihi parçalara ayrılmış bir plandan başka bir şey değildir. Orada “bütün” yoktur. Gerçek “bütün” dışarıdadır. İnsan denilen şu ayrıntıyla uğraşmak neye yarar? İnsan acı çekiyor olabilir; ama doğan şu Aldebaran Yıldızı’na bakın! Ananın hiç sütü yok, doğan yavru ölüyor! Mikroskopla incelenen bir çam ağacı kozalağının eşsiz manzarasını seyredin! Bu düşünürler sevmeyi unuturlar. Burçlar onları öylesine etkiler ki ağlayan çocuğu göremez olurlar. Ruhlarını karartır Tanrı. Bunlar aynı zamanda hem küçük hem de büyük zekalar ailesini meydana getirirler. Horatius bunlardandı, Goethe bunlardandı, belki La Fontaine de. Hava güzel olursa Neron’u görmeyen sonsuzluğun şahane bencilleri, acının sakin seyircileri... Bunlar giyotini ancak bir ışık olayını yakalamaya çalışarak seyrederler; ne ölüm hırıltısı ne de matem çanları duyarlar. Mademki mayıs ayı vardır, her şey iyidir onlar için. Başlarının üzerinde kızıl altın sarısı bulutlar bulundukça memnundurlar ve tükeninceye değin mutlu olmaya karar vermişlerdir.

Parlak karanlıklardır bunlar. Acınacak durumda olduklarının farkında değildirler. Hiç şüphesiz acınacak haldedirler. Ağlamayan görmez. Aynı zamanda hem gece hem gündüz olan, kaşlarının altında gözü olmayan, alnının ortasında bir yıldız bulunan yaratığa nasıl hayran olursak bunlara da öyle hayran olmak ve acımak gerek.

Bu düşünürlerin ilgisizliği böyle üstün bir felsefedir kimilerine göre. Ama bu üstünlükte sakatlık vardır. Hem ölümsüz hem de topal olabilir insan. Vulcain buna tanıktır. İnsanüstü de olunabilir; insandan eksik de. Güneşin kör olmadığını kim bilebilir?

Öyleyse, ne? Kime güveneceğiz? Solem quis dicere falsum audeat?¹⁵⁴ Demek ki dehalar, Pek-yüce kişiler, ünlü insanlar bile aklanabiliyor. Yukarıda, tepede, başucundaki şey, yeryüzüne ışık gönderen o şey az görecek, kötü görecek ya da hiç görmeyecek demek ki. Bu üzüntü verici bir durum değil midir? Hayır. Öyleyse güneşten üstün ne var? Tanrı.

Lüksemburg, 6 Haziran 1832’de sabah saat on bire doğru ıssız ve pek sevimliydi. Ağaç dizileri, çiçek tarhları ışığın ortasında kokular ve pırıltılar yolluyorlardı birbirlerine. Öğle aydınlığında çılgına dönen dallar, kucaklaşmak için çabalıyor gibiydiler. Firavun inciri ağaçlarında bir bülbül cümbüşü vardı, zafer çığlıkları atıyordu serçeler. Bütün çiçekler zambağın yasal hükümdarlığını kabul etmişti; kokuların en görkemlisi, beyazlıktan çıkanıdır. Karanfillerin yakıcı kokusu yayılıyordu çevreye. Marie de Medicis’nin yıllanmış kuzgunları ulu ağaçlarda aşk içinde yüzüyorlardı. Güneş, çiçek haline gelmiş alevin değişik çeşitlerinden başka bir şey olmayan lalelere altın pırıltıları serpiyor, alevlendiriyordu onları. Lale tarhlarının çevresinde de bu alevden çiçeklerin kıvılcımı olan arılar uçuşuyordu. Her şey, hatta düşmesi yakın olan yağmur bile, zarafet ve neşeydi. İnci çiçekleriyle hanımelilerinin yararlanacağı ikinci sağanakta korkulacak bir şey yoktu katiyen. Kırlangıçlar alçaktan uçuyordu; mutluluk solunuyordu buradaki her şeyde. Hayat güzel kokuyordu; gökten dökülen düşünceler bir çocuğun öpülen küçücük eli gibi yumuşacıktı.

Ağaçların altındaki çıplak ve beyaz heykellerin ışıkla oyulmuş gölgeden elbiseleri vardı. Bu tanrıçalar güneşten yapılma paçavralar içindeydiler, her yanlarından ışıklar sallanıyordu. Büyük havuzun çevresindeki toprak, ateş kesilircesine kurumuştu.

Işık bolluğu, güven verici bir etki yaratıyordu. Hayal dolup taşıyordu her yan. Aşk dolu bütün bu esintilerde, aydınlığın bu sonsuz harcanışında, erimiş altının bu sonsuz akıtılışında tükenmenin cömertliği vardı. Ve bu görkemin ardında bir alev perdesinin arkasındaymış gibi duran o yıldız milyoneri Tanrı fark ediliyordu.

Kum sayesinde en ufak bir çamur lekesi yoktu. Çiçek demetleri yıkanmıştı. Bir tek toz yoktu yağmur sayesinde. Tertemiz bir görkemdi bu. Bin bir müzik yerine geçen tanrısal sessizlik, kuş yuvalarının cıvıltısı, arı kümelerinin vızıltısı, esintinin çarpıntısı... Mevsimin bütün uyumu zarif bir bütünlük içinde gelişiyordu. İlkbahar belirli bir düzen içinde oluşuyor, leylaklar bitiyor, yaseminler başlıyordu. Gelişmiş birkaç çiçek, erken gelmiş birkaç böcek, mayısın beyaz kelebek artçıları aralarında kardeşlik kuruyorlardı. Çınarlar elbiselerini yeniliyor; rüzgâr at kestanelerinin ulu yüceliğinde dalgalar oluşturuyordu. Her şey mükemmeldi. Demir parmaklıklar arasından bakan komşu kışlaya bağlı bir asker, “İşte, tören üniformasıyla selam duran ilkbahar,” diyordu.

Bütün doğa sabah kahvaltısındaydı; yaradılış sofraya oturmuştu; büyük mavi örtü gökyüzüne serilmişti, büyük yeşil örtü de yeryüzüne; güneş parlak bir ışıkla ortalığı aydınlatıyordu. Evrensel yemeği dağıtıyordu Tanrı. Her yaratık payını alıyordu. Az çok birbirini yemekteydi bütün her şey. Bu da, iyiye karışan kötünün bilmecesidir. Fakat hiçbir hayvanın midesi boş değildi.

Terk edilmiş iki küçük, büyük havuzun yanına gelmişlerdi ve bütün bu aydınlık karşısında biraz afallamışlardı; bu görkem karşısında, yoksulluk ve güçsüzlüğün içgüdüsüyle saklanmaya çalışıyorlardı ve kuğuların barakasının arkasında duruyorlardı.

Ara sıra, rüzgâr esince şurada burada belli belirsiz haykırışlar ve boğuk vuruşlar duyuluyordu. Top sesleriydi bunlar. Uzakta seslenir gibi görünen bir çan çalıyordu. Çocuklar bu gürültüyü duymuyorlardı. Bazen alçak sesle “Karnım aç!” diyordu küçük.

İki çocukla aşağı yukarı aynı anda iki kişi daha küçük havuza yaklaşmaktaydılar; elli yaşlarında bir adamla onun elinden tuttuğu altı yaşlarında bir çocuktu bunlar. Bir baba ve oğluydu herhalde. Altı yaşlarındaki küçük çocuğun elinde bir çörek vardı.

O çağda, Madame ve Enfer sokaklarındaki bazı evlerde Lüksemburg Parkı’nın anahtarı vardı; böylece kiracılar, bahçe kapalı olduğu zaman parktan yararlanıyorlardı. Bu hak sonraları kaldırılmıştır. Bu baba ve oğul muhakkak ki bu evlerin birinden gelmekteydiler. İki küçük fakir, “bu mösyö”nün geldiğini gördüler ve biraz daha saklandılar.

Bir burjuvaydı bu. Marius da, aşk nöbetine yakalandığı günlerden birinde, aynı büyük havuzun yanında bir adamın oğluna “aşırılıklar”dan kaçınmasını öğütlediğini duymuştu; belki de o adamdı bu gelen. Nazik, vakur bir hali, hiç kapanmadığı için sürekli gülen bir ağzı vardı. Çene kemiğinin iri olmasından ve derinin azlığından meydana gelen bu mekânik gülümseme, ruhtan çok dişleri gösterir. Bir türlü bitiremediği ısırılmış çöreğiyle tıka basa doymuş gibiydi çocuk. İsyan yüzünden ona milli muhafız üniforması giydirilmişti, baba da tedbirli davranarak şehirli kıyafetiyle kalmıştı.

Baba ile oğul, kuğunun oynadığı havuzun yanında durmuşlardı. Kuğulara karşı özel bir hayranlığı var gibiydi bu burjuvanın. Bir bakıma, onlar gibi yürüdüğü için onlara benziyordu.

Kuğular yüzüyorlardı o anda ki bu onların asıl meziyetleridir; çok görkemlidirler yüzerken.

Eğer iki küçük yoksul, konuşmayı dinleseler ve duyduklarını anlayacak yaşta olsalardı, ciddi bir adamın şu sözlerini işitirlerdi:

- Akıllı insan azla yetinerek yaşar. Beni gözünün önüne getir, oğlum. Şatafatlı hayattan hoşlanmam. Sırmalı, işlemeli elbiseler giymedim hiçbir zaman. Kötü şekillenmiş ruhlara bıraktım bu sahte parıltıları.

Sözün burasında, Halles dolaylarından gelen derin haykırışlar çan seslerinin uğultusunun artmasıyla gümbürder gibi oldu.

- Bu ne? diye sordu çocuk.

- Sokak eğlenceleri bunlar, diye cevap verdi baba.

Aniden hırpani kılıklı iki çocuk gördü:

- İşte başlangıç, dedi.

Ve bir sessizlikten sonra:

- Anarşi bu parka da giriyor, diye ekledi.

Bu arada çocuk çöreği ısırdı ve tükürdü, sonra ağlamaya başladı.

Niçin ağladığını sordu babası.

- Karnım tok, dedi çocuk.

Babası gülümsemesini iyice yüzüne yayarak:

- Çörek yemek için karnının aç olmasına gerek yok ki, dedi.

- Bu çörek hoşuma gitmedi. Bayatlamış.

- Yemeyecek misin?

- Hayır.

Baba kuğuları göstererek:

- Şuradaki kuşlara atıver, dedi.

Çocuk durakladı. İnsan çöreğini artık yemek istemeyebilir ama bu onu başkasına vermek için bir neden değildir.

Baba devam etti:

- İyi yürekli ol. Hayvanlara acımak gerek, dedi.

Oğlunun elinden çöreği alıp havuza attı. Çörek kıyıya oldukça yakın düştü. Kuğular kendi havalarındaydı. Ne adamı ne de çöreği gördüler. Burjuva, çöreğin batma tehlikesiyle karşı karşıya kaldığını görmüş, bu çaresiz batıştan duygulanmıştı; telegrafik işaretlere girişti, en sonunda kuğuların dikkati çekebildi; suyun üzerinde yüzen şeyi fark ettiler ve gemi gibi dümen kırarak kendilerine yaraşan bir azametle çöreğe doğru ağır ağır ilerlediler.

Burjuva, zekasıyla övünür gibi:

- Kuğular işaretten anlıyor, dedi.

O anda şehrin uzaktan gelen gürültüsü aniden arttı. Müthiş ve korkunçtu. Rüzgârın esintileri anlamlıydı. Tüm sesleri açıkça getiriyordu esinti. Bu durum güneşi aniden gizleyen kara bulutun belirdiği zamana rastladı. Kuğular daha çöreğe ulaşmamışlardı.

- Dönelim, dedi baba. Tuileries’ye saldırıyorlar.

Çocuk:

- Kuğuları benim çöreğimi yerken seyretmek istiyordum, dedi.

- İhtiyatsızlık olur, dedi babası ve küçük burjuvasını alıp götürdü.

Çocuk, kuğuları görmek için parktan çıkıncaya kadar başı havuza doğru çevrili yürüdü.

Bu arada kuğularla birlikte iki küçük serseri de çöreğe yaklaştılar. Küçük, yüzen çöreğe bakıyordu, büyük ise uzaklaşan burjuvaya. Baba ile oğul Madame Sokağı’nın yanındaki koruluğa çıkan büyük merdivene doğru, dolambaçlı yollara dalmışlardı.

Onlar gözden kaybolur olmaz ağabey, suya düşecek gibi eğilerek elindeki sopayı çöreğe doğru uzattı. Kuğular düşmanı görünce telaşla ilerleyerek göğüsleriyle küçük avcının işine yarayan bir olay yarattılar. Kuğuların önündeki su dalgalandı, bu dalgalardan biri çöreği yavaşça çocuğun değneğine doğru itti. Tam kuğuların geldiği sırada çörek değneğe dokundu. Çocuk hızla vurdu, çöreği yaklaştırdı, kuğuları ürküttü, avını kaptı ve doğruldu. Çörek ıslaktı ama onlar da aç ve susuzdular. Büyüğü çöreği ikiye böldü; biri iriceydi, öbürü ise daha ufak. Küçük parçayı kendine aldı, büyüğü kardeşine verdi.

“Şunu mideye indir bakalım.”

XVII
MORTUUS PATER FILIUM MORITURUM EXPECTAT¹⁵⁵

Barikattan dışarı fırlamıştı Marius. Combeferre de onun peşinden atılmıştı, ama artık iş işten geçmişti. Gavroche ölmüştü. Combeferre fişek sepetini, Marius çocuğu getirdi.

“Heyhat!” diye düşünüyordu: Gavroche’un babasının Marius’un babasına yaptığını, Marius onun oğluna ödüyordu; yalnız Thénardier onun babasını sağ olarak getirmişti, kendisi ise ölü olarak geri getiriyordu çocuğu.

Marius, kucağında Gavroche’la barikattan içeri girdiği zaman, çocuğunki gibi kendi yüzü de kan içindeydi. Gavroche’u yerden kaldırmak üzere eğildiği sırada bir kurşun sıyırmıştı başını ama bunun farkında bile değildi. Courfeyrac boyunbağını çözdü, alnını sardı Marius’un.

Mabeuf'le Gavroche’u aynı masaya yerleştirdiler; her iki ölünün üzerine de siyah şal örttüler. İhtiyarla çocuğa yetecek kadar genişti şal.

Combeferre getirdiği sepetteki fişekleri dağıtmıştı. Adam başına on beş atış sağlıyordu bu.

Jean Valjean hâlâ aynı yerde, binek taşında, hiç kımıldamadan oturuyordu. Combeferre ona fişekleri uzatınca başını salladı.

Combeferre, alçak sesle Enjolras’a:

- İşte ender rastlanan garip bir adam! dedi. Bu barikatta savaşmamanın yolunu buluyor.

- Ama barikatı korumasına engel olmuyor bu, diye cevap verdi Enjolras.

Combeferre:

- Kahramanlığın garip temsilcileri vardır, diye fikir yürüttü.

Courfeyrac da işitmişti konuşmayı:

- Mabeuf Baba'nın bir başka türlüsü! dedi.

Barikatı döven ateş, içeride pek az kargaşa yaratıyordu. Bu çeşit savaşların kasırgasından hiçbir zaman geçmemiş olanlar, bu heyecanlara karışan garip sessizlik dakikalarını asla anlayamazlar. İnsan gelir, gider, şaka eder, konuşur, avare dolaşır. Tanıdıklarımızdan biri, top ateşinin ortasında bir askerin şunları söylediğini duymuş: “Biz burada bir delikanlılar şölenindeyiz.” Chanvrerie Sokağındaki istihkâm, içerden bakınca pek sakin görünmekteydi.

Başvurulacak bütün olanaklar tükenmişti ya da tükenmek üzereydi. Durum tehlikeliyken korkulu olmuştu ve belli ki çok geçmeden umutsuz bir şekle girecekti. Kahramanlık ışığı, barikatı daha da çok aydınlatıyordu şimdi. Yalın kılıcını Epidotas’ın dehasına adayan genç bir Spartalı tutumuyla ciddi ve ağırbaşlı olan Enjolras, sözüne hükümrandı barikatta.

Combeferre, önünde bir önlükle yaralılara pansuman yapıyor; Bossuet ile Feuilly de Gavroche’un ölü onbaşıdan aldığı barutla fişek hazırlıyorlardı. Bossuet, Feuilly’ye, “Yakında başka âleme gitmek için posta arabasına bineceğiz,” diyordu. Courfeyrac Enjolras’ın yanında kendine birkaç kaldırım taşı ayırmış, bütün cephanesini, kılıçlı bastonunu, ağızdan dolma iki tüfeğini, küçük cep tabancasını, bir genç kızın değerli şeylerini yerleştirirken gösterdiği özenle sıralıyor, hazırlıyordu. Jean Valjean sessizce karşısındaki duvara bakıyordu. Bir işçi Hucheloup Ana’nın geniş bir hasır şapkasını almış, dediğine göre güneş çarpmasından korktuğu için bir kordonla başına yerleştirmişti. Cougourde d’Aix Derneği’ne bağlı delikanlılar, sanki son defa olarak kendi lehçelerini konuşmak için acele ediyorlarmış gibi, aralarında neşeyle söyleşip şakalaşmaktaydılar. Joly duvardan Hucheloup Kadın’ın aynasını almış, dilini inceliyordu. Birkaç savaşçı bir çekmecenin içinde buldukları küflenmiş ekmek kabuklarını iştahla atıştırmaktaydılar. Marius, babasının kendisine neler söyleyeceğini düşünerek kaygılanıyordu.

XVIII
AV HALİNE GELEN AKBABA

Barikatlara özgü bir psikolojik olay üzerinde duralım. Bu şaşırtıcı sokak savaşını karakterize eden şeylerin hiçbiri bir yana bırakılmamalı.

Az önce sözünü ettiğimiz o garip sessizlik ne olursa olsun, içinde bulunanlar için barikat, gene de anımsanmayacak bir görüntü olmaktan geri kalmaz.

İç savaşta mahşere benzer bir şeyler vardır; o vahşi alevlere karışır bilinmezliğin bütün sisleri; devrimler Sfenks’tir, barikattan geçen bir kimse bir rüya âleminden geçtiğini sanır.

Buralarda duyulanlar -Marius konusunda belirtmiştik ve şimdi sonuçlarını da göreceğiz- hayattakinden hem daha fazladır hem daha azdır. Bir barikattan çıktıktan sonra insan orada neler gördüğünü hatırlayamaz. Müthiş bir şey yaşamıştır ve haberi yoktur bundan. İnsan yüzlü savaşçı düşünceleriyle çevrilidiydi etraf, geleceğin ışığı içinde bir baş. Ayakta duran hayaletler, yere uzanmış cesetler vardı. Saatler geçmek bilmiyor, sonsuzluk saatlerine benziyordu. Ölüm içinde yaşanılır. Gölgeler geçip gittiler. Kimlerdi onlar? Kana bulanmış eller görüldü; sağır edici korkunç bir gürültü vardı; korkunç bir sessizlikte bağıran açık ağızlar, susan başka açık ağızlar vardı; duman içinde, belki de gece karanlığının içindeydiler. Bilinmez derinliklerin uğursuz sızıntılarına elini dokundurduğunu sanırdı insan. Tırnaklardaki kırmızı şeye bakılıyordu ve artık hiçbir şey hatırlanmıyordu.

Chanvrerie Sokağı’na dönelim. Birden iki ateş arasında, uzaktan gelen bir saat sesi duyuldu.

“Öğlen vakti,” dedi Combeferre.

On ikinci vuruş daha bitmemişti ki ayağa fırladı Enjolras, barikatın üzerinden gür sesiyle emir verdi:

“Evin içine taş taşıyın! Pencerelerin kenarına yerleştirin! Adamların yarısı taşların başına, öbür yarısı da tüfek başına! Kaybedecek bir dakika bile yok!”

Sokağın öbür başında, omuzlarında baltalarla savaş düzeninde bir itfaiye takımı belirmişti.

Askeri kolun başından başka bir şey değildi bu. Hem de hangi kolun? Elbette hücum kolunun. Barikatı yıkmakla görevli itfaiyecilerin, onu aşmakla görevli askerlerin önüne gelmeleri gerekiyordu. Açıktı ki Mösyö Clermont-Tonnerre’in 1822’de “boyunduruk oyunu” adını verdiği ana gelinmişti artık.

Enjolras’ın emri, kaçmanın olanak dışı olduğu iki savaş yerine, yani yeni ve barikatlara özgü o düzenli çabuklukla yerine getirildi. Bir dakikadan daha kısa bir zamanda, Enjolras’ın Corinthe Meyhanesinin kapısına yığdırmış olduğu kaldırım taşlarının üçte ikisi birinci kata, tavan arasına çıkarılmış bulunmaktaydı. İkinci bir dakika geçmeden, birbiri üzerine büyük bir maharetle yerleştirilen bu taşlardan, birinci katla tavan arası pencerelerinin yarısına kadar siperler yapıldı. Bu siperlerin esas yapıcısı olan Feuilly, özenle birkaç mazgal da hazırlamıştı; tüfeklerin namlularını geçirebilirlerdi bu deliklerden. Pencerelere bu silahların yerleştirilmesi misket ateşi kesildiği için kolaylıkla yapılabildi. Şimdi her iki delikanlı orada bir delik -olanak çıkarsa hücum için bir gedik- açabilmek üzere, barikatın tam merkezine gülle yağdırıyordu.

Son savunmaya ayrılan kaldırım taşları yerine konunca Enjolras, Mabeuf'ün bulunduğu masanın altına koydurduğu şarap şişelerini birinci kata taşıttı.

Bossuet sordu:

- Kim içecek bunları?

- Onlar, diye cevap verdi Enjolras.

Sonra alt katın penceresini sağlamlaştırdılar ve meyhanenin kapısını içerden kapamaya yarayan demir çubukları hazırladılar.

Kale tamamdı. Barikat surları, meyhane de burçları temsil ediyordu. Kalan kaldırım taşlarıyla da yarığı örttüler.

Barikat koruyucuları cephaneleri tutumlu harcamak zorunda oldukları ve diğerleri de bunu bildikleri için, kuşatıcılar hazırlıklarını sinir bozucu bir ağırlıkla yapar, kendilerini vaktinden önce ateşle karşı karşıya bırakırlar; ama bu daha çok görünüştedir; hiç telaş etmezler. Saldırı hazırlıkları yöntemsel bir yavaşlıkla yapılır; ondan sonrası ise yıldırım hızıyla yürür.

Bu yavaşlık Enjolras’a her şeyi gözden geçirmek, her şeyi yetkinleştirmek olanağını verdi. Madem ki bu savaşta insanlar öleceklerdi, başlı başına bir başyapıt olmalıydı ölümleri.

Marius’a:

- İkimiz de komutanız, dedi Enjolras. Ben içeride son emirleri vereceğim. Sen dışarıda kal, göz kulak ol!

Barikatın tepesindeki gözetleme kulesine yerleşti Marius. Enjolras, anımsanacağı gibi, seyyar bir hastane olan mutfağın kapısını çiviletti. “Yaralılara tehlike bulaşmasın,” diyordu.

Alt salonda son emirleri, kesin ama son derece sakin bir sesle bildirdi. Feuilly onu dinliyor, herkesin adına cevap veriyordu.

- Baltalar burada mı? Birinci katta merdiveni kesmek için baltalar hazır mı?

- Evet, dedi Feuilly.

- Kaç tane?

- İki balta ve bir oduncu baltası.

- Pekâlâ. Kaç tüfek var? Sağlam olarak yirmi altı kişiyiz.

- Otuz dört.

- Sekiz tanesi fazla. Bu sekiz tüfeği de elimizin altında bulunduralım. Tabancalar ve kılıçlar belde olacak. Altı kişi, kaldırım taşlarının arasındaki mazgallardan kuşatanlara ateş etmek üzere tavan arasına, birinci kat pencerelerine, yirmi kişi de barikata gitsin. Boş duran hiç kimse kalmasın. Hücum borusu birazdan çalınca, aşağıdaki yirmi savaşçı barikata koşsun. İlk gelenler en iyi yerleri tutacaklar.

Bu hazırlıklar bittikten sonra Javert’e doğru döndü.

- Seni az daha unutuyordum, dedi.

Tabancasını masanın üzerine koyarak ekledi:

- Buradan en son çıkan, hafiyenin kafasını patlatsın.

Bir ses:

- Burada mı? diye sordu.

- Hayır, bu cesedi bizimkilerle karıştırmayalım! Mondétour Sokağı’na bakan ve yüksekliği ancak bir metre kadar olan bu küçük barikat kolayca aşılabilir. Adamın eli ayağı sıkıca bağlı; onu oraya götürüp hükmü orada infaz etmeli.

O anda Enjolras’tan daha lakayt duran biri vardı; Javert’ti bu.

Bu sırada Jean Valjean göründü.

İsyancı grupların arasından çıktı ve Enjolras’a:

- Komutan siz misiniz? dedi.

- Evet.

- Az önce bana teşekkür ettiniz.

- Cumhuriyet adına. Barikatın iki kurtarıcısı var: Marius Pontmercy ve siz.

- Bir ödülü hak ettiğimi düşünmüşsünüzdür.

- Elbette.

- Öyleyse bir ödül istiyorum.

- Nasıl?

- Kurşunu bu adamın beynine ben sıkayım.

Javert başını kaldırdı, Jean Valjean’ı gördü, belli belirsiz bir hareket yaptı:

- İyi olur, dedi.

Enjolras’a gelince, karabinasını doldurmaya başlamıştı.

Çevresine bakındı:

- İtiraz eden var mı? diye sordu.

Jean Valjean’a doğru döndü:

- Hafiyeyi teslim alın.

Jean Valjean, gerçekten de masanın ucuna oturarak Javert’i teslim aldı. Tabancayı eline aldı ve hafif bir tıkırtı ile emniyeti açtı.

Aynı anda bir boru sesi işitildi. Barikatın tepesindeki Marius bağırdı:

- Silah başına! diye haykırdı Marius.

Barikatın üstünden Javert, kendine özgü o sessiz gülüşüyle isyancılara dimdik bakarak:

- Sizin durumunuz da benimkinden iyi değil! dedi.

- Herkes dışarı! diye haykırdı Enjolras.

İsyancılar gürültüyle saldırdılar; kapıdan çıkarken Javert onların arkasından şu sözü söyledi:

- Az sonra görüşürüz!

XIX
JEAN VALJEAN ÖÇ ALIYOR

Jean Valjean, Javert’le yalnız kalınca, tutsağı belinden sımsıkı bağlayan ipi çözdü. Kalkması için ona işaret etti. Javert, zincire vurulmuş otoritenin yoğunlaştığı o tarifsiz gülümsemeyle itaat etti.

Jean Valjean, bir yük hayvanının boyunduruğundan tutar gibi kayışından tuttu onu ve ağır ağır meyhaneden çıktı. Javert, ayakları bağlı olduğu için ancak küçük adımlarla ilerleyebiliyordu.

Jean Valjean tabancasını elinde tutuyordu.

Barikatın iç trapezinden böylece geçtiler. Beklenen saldırıya kendilerini kaptırmış isyancıların sırtı dönüktü. Yalnız Marius barikatın sol ucunda, yanda duruyordu; onların geçtiğini gördü. Cellatla mahkûmun meydana getirdiği bu topluluk, ruhundaki ölüm ışığıyla aydınlandı.

Jean Valjean sımsıkı bağlı Javert’i, güçlükle, ama bir saniye bile bırakmadan, Mondétour Sokağı’ndaki küçük siperden atladı ve her ikisi de sokakta yalnız kaldılar. Artık kimse onları görmüyordu; evler, isyancılardan gizliyordu onları. Barikattan çıkarılan ölüler birkaç adım ilerde korkunç bir yığın meydana getirmişti.

Ölüler yığını içinde, morarmış bir yüz, çözülmüş saçlar, delik deşik bir el ve yarı çıplak bir kadın göğsü fark ediliyordu. Éponine’di bu.

Javert bu ölüye şöyle bir baktı ve derin bir sükûnetle, “Bu kızı tanıyor gibiyim,” dedi kısık sesle.

Sonra Jean Valjean’a doğru döndü.

Jean Valjean tabancayı koltuğunun altına koydu ve gözlerini Javert’in üzerine öyle bir dikti ki, “Javert, işte benim!” demek için başka bir söze gerek yoktu.

Javert cevap verdi:

- Öcünü al.

Jean Valjean yelek cebinden bir bıçak çıkardı ve açtı.

- Bir hançer! diye haykırdı Javert. Haklısın. Böylesi daha uygun.

Jean Valjean, Javert’in boynundaki kayışı kesti. Sonra bileklerindeki ipleri kesti, sonra eğilerek ayaklarındaki ipleri kesti ve doğrularak, “Serbestsiniz,” dedi.

Kolay kolay şaşırmazdı Javert. Kendine iyice hakim olmakla birlikte, heyecanını zapt edemedi. Ağzı açık, öylece kalakaldı.

Jean Valjean devam etti:

- Buradan sağ kurtulacağımı sanmıyorum, ama tesadüfen kurtulursam, Fauchelevent adı altında, Homme-Armé Sokağı 7 numarada oturuyorum.

Javert, ağzının bir köşesini aralayan bir kaplan gibi sırıttı ve dişlerinin arasından mırıldandı:

- Koru kendini!

Jean Valjean:

- Hadi, dedi.

Javert:

- Fauchelevent, Homme-Armé Sokağı dedin, öyle mi?

- 7 Numara.

Javert alçak sesle tekrarladı:

- 7 Numara.

Redingotunu ilikledi, omuzlarına bir asker dikliği verdi ve hafifçe döndü. Halles yönüne doğru yürümeye koyuldu. Jean Valjean onu gözleriyle izliyordu. Birkaç adım sonra, Javert arkasına döndü, Jean Valjean’a seslendi:

- Canımı sıkıyorsunuz! Derhal öldürün beni.

Javert artık Jean Valjean’a sen diye hitap etmediğinin de farkında değildi.

Jean Valjean:

- Defolun buradan! dedi.

Javert ağır adımlarla uzaklaştı. Bir an sonra Prêcheurs Sokağı’nın köşesini dönmüştü.

Javert gözden kaybolunca Jean Valjean tabancasını havaya sıktı. Sonra barikata döndü ve “Bu iş tamam,” dedi.

Bu arada bakın neler olmuştu.

Marius, içeriden çok dışarıyla ilgilendiği için, o zamana kadar salonun karanlık köşesinde bağlı duran hafiyeye dikkatle bakmamıştı bile.

Onu gün ışığında, ölüme gitmek üzere barikatı atlarken gördü ve tanıdı. Kafasında birden bir anı canlandı. Pontoise Sokağındaki polis müfettişini, kendisine vermiş olduğu ve kendisinin de bu barikatta kullandığı tabancayı hatırladı; adamın yalnız yüzünü değil, adını bile hatırlamıştı.

Ama bütün düşünceleri gibi bu anı da sisli ve bulanıktı.

Kendi kendine bir soru yöneltti: “Bu, bana adının Javert olduğunu söyleyen polis müfettişi mi yoksa?”

Belki de bu adamı kurtarmak için harekete geçme zamanı henüz geçmemiştir, kim bilir? Fakat önce onun Javert olup olmadığını öğrenmek gerekti.

Marius, barikatın öbür ucuna daha yeni yerleşen Enjolras’a seslendi:

- Enjolras!

- Ne var?

- O adamın adı ne?

- Kimin?

- Polis memurunun. Adını biliyor musun?

- Tabii. Adını bize söyledi.

- Nedir adı?

- Javert.

Marius doğruldu.

Tam o sırada bir tabanca sesi işitildi.

Jean Valjean göründü ve haykırdı: “Bu iş tamam.” Derin bir soğukluk bürüdü Marius’un yüreğini.

XX
ÖLÜLER HAKLI,
YAŞAYANLARSA HAKSIZ DEĞİL

Barikatın can çekişmesi başlamak üzereydi.

Her şey yardım ediyordu bu yüce anın trajik görkemine. Havada yüzlerce esrarlı gürültü; harekete geçirilen silahlı kitlelerin soluğu; süvarilerin aralıklı nal sesleri; topçuların ağır ateşleri, top sesleri, damların üzerinde yükselen savaş dumanları, her yanda korkunç şimşekler. Saint Merry’nin artık hıçkırık sesini andıran imdat çanı, mevsimin tatlılığı, güneş ve bulut dolu gökyüzünün görkemi, günün güzelliği, evlerin dehşet verici sessizliği. Bir akşam önceden beri, Chanvrerie Sokağı’nın iki sıra evleri iki duvar kesilmişti; ürkek duvarlar, kapalı kapılar, kapalı pencereler, kapalı panjurlar.

İçinde yaşadığımız çağdan çok farklı olan o günlerde artık öyle bir an gelmişti ki, halk uzun zamandır sürüp giden bu durumdan, verilen bir imtiyazla ya da seçim hakkıyla kurtulmak istiyordu; bütün havaya genel bir öfke yayılmış, sokakların ayaklanmasına razı olmuştu şehir. Ayaklanma, burjuvazinin kulağına parolayı fısıldayarak onu gülümsetmişti. Durum daha olgunlaşmamışsa, ayaklanma kesin olarak kabul edilmemişse, kitle hareketi yalanlıyorsa savaşçılara olan oldu demekti; isyanın çevresindeki şehir çöle dönerdi; sığınak kapanır, ruhlar buz kesilir, barikatı ele geçirmek için orduya yardımcı olmak üzere geçit haline gelirdi sokak.

Bir halkı ansızın, istediğinden daha hızlı yürütmek elde değildir. Onu zorlamak isteyenin vay haline! Bir halk oldu bittiye getirilemez. O zaman ayaklanmayı olduğu gibi bırakır o halk. İsyancılar lanetlenmiş kişiler olarak görülür. Bir ev dik bir yamaçtır, bir kapı bir ret oluverir, bir evin yüzü bir duvardır. Bu duvar görür, duyar ve istemez. Aralanabilir ve sizi kurtarabilir. Hayır. Bu duvar, bir yargıçtır. Size bakar, mahkûm eder. Şu kapalı evler ne hazin şeylerdir! Ölmüş görünürler, canlıdırlar. Orada durdurulmuş gibi olan hayat devam etmektedir. Yirmi dört saattir kimsenin çıktığı görülmemiştir oradan; ama kimse eksik de değildir. Bu koca kayanın içinde giderler, gelirler, yatarlar, kalkarlar; orada aile içindedirler. Korku, bu müthiş konuk sevmezliği mazur görür; hafifletici bir neden ve telaşlı bir dehşet de ona karışır. Hatta korku, bazen görüldüğü gibi, bir tutku halini alır. Şu derin söz, “itidal çılgınları” sözü buradan gelir. Öfkenin hüzünlü bir duman gibi çıktığı, sonsuz dereceye varmış dehşet parıltıları vardır. “Bu insanlar ne istiyorlar? Hiçbir zaman memnun olmazlar. Sakin kimseleri de tehlikeye atıyorlar. Sanki devrimlerden bıkılmamış gibi! Ne yapmaya geldiler buraya? Gitsinler buradan! Oh olsun onlara! Kendi kabahatleri. Bizim umurumuzda değil, ne halleri varsa görsünler! İşte zavallı sokağımız kurşunla delik deşik oldu. Bir alay serseri topluluğu. Aman sakın ha kapıyı açmayın!” Ev bir mezar suratı takınır böylece. İsyancı bu kapının önünde can çekişir; misket ateşinin, yalın kılıcın geldiğini görür; bağırsa kendisini dinlediklerini bilir, ama kimsenin gelmeyeceğini de bilir. Kimi suçlamalı?

Hiç kimseyi ve herkesi.

İçinde yaşadığımız eksiklik çağı.

Uzaktaki ütopya, bütün sorumluluk kendine ait olmak üzere, ayaklanma şekline girer ve felsefi itirazlar silahlı itiraza dönüşür. Minerva iken Pallas¹⁵⁶ olur. Sabırsızlanan, ayaklanmaya dönüşen ütopya, kendisini neyin beklediğini iyi bilir; hemen daima çok erken gelir; o zaman zafere ulaşacağı yerde, felakete büyük bir metanetle katlanır ve onu kabul eder. Kendisini inkâr edenlere, hiç şikayet etmeden, hatta onları suçsuz göstererek hizmet eder; onun gönül yüceliği, yüzüstü bırakılmaya razı olmaktır. Engele karşı yamandır, ama nankörlük karşısında yumuşaktır.

Peki, bu nankörlük müdür? İnsanlık açısından, evet. Birey açısından, hayır.

İnsanlığın varoluş biçimidir ilerleme, varoluş kalıbıdır. İnsanoğlunun genel hayatının adı İlerleme’dir. İlerleme yürür; göksel ve tanrısal olana doğru çıkılan insansal ve dünyasal geziyi, o büyük yolculuğu gerçekleştirir. Geciken sürüleri toplamak için durakları vardır. Ansızın ufkunu açan parlak bir Kenan ili karşısında düşünceye daldığı duraklamalardır bunlar. Uyuduğu geceler vardır. Bu uyuyan ilerleyişi uyandırmadan insan ruhunun üzerindeki gölgeyi görmek, karanlıkları el yordamıyla yoklamak, düşünürün en iç sızlatıcı kaygılarından biridir.

İlerlemeyi Tanrı’yla karıştıran ve hareketin kesintiye uğramasını Yaratan’ın ölümü sanan Gerard de Nerval, bu satırların yazarına, “Tanrı belki de ölmüştür!” demişti günün birinde.

Umutsuzluğa kapılan haksızdır. İlerleme kaçınılmaz olarak uyanır. Ve uyurken bile yürümüş olduğu söylenebilir, çünkü büyümüştür. Onu ayakta görünce anlaşılır boy atmış olduğu. Daima sakin olmak, ırmak gibi ilerlemenin de elinde değildir; ona set çekmeyin, kayalara fırlatmayın onu. Engel, suyun köpüklenmesine, insanlığın galeyana gelmesine yol açar. Bulanmalar, karışıklıklar bundan kaynaklanır. Ne var ki bu bulanmalardan sonra anlaşılır yol alınmış olduğu. Evrensel barıştan başka bir şey olmayan düzen yerleşinceye kadar, birlik ve uyum hükümran oluncaya kadar, ilerlemenin aşamaları devrimler olacaktır.

İlerleme nedir öyleyse? Dediğimiz gibi, halkların sürekli, kesintisiz hayatıdır.

Oysa bazen bireyin kısa hayatı, insanlığın ölümsüz hayatına karşı direnir.

Çekinmeden söyleyelim ki, ayrı çıkarı vardır bireyin ve görevini kötüye kullanmadan, bu çıkar için koşullar ortaya koyabilir ve onu savunabilir; içinde bulunulan anın, olağan sayılabilecek bir bencillik payı vardır, şu anki hayatın kendi hakkı vardır ve gelecek uğruna kendini feda edemez sürekli olarak. Şu anda, yeryüzü üzerinde kendi ömrünü sürmekte olan kuşak, daha sonra gelecek olan, kendisine denk kuşaklar uğruna, kendi haklarını kısıtlamaya zorlanamaz. Adı Herkes olan bu biri, “Varım ben,” diye mırıldanmaktadır; “Gencim ve seviyorum, yaşlıyım ve dinlenmek istiyorum; aile babasıyım, çalışıyorum, varsıllaşıyorum, iyi işler yapıyorum, kirada evlerim var, devlet tahvillerim var, mutluyum, eşim ve çocuklarım var, bütün bunlardan hoşlanıyorum, yaşamayı seviyorum, rahat bırakın beni.” Bazı zamanlarda insan soyunun yüce gönüllü öncüleri üzerinde derin bir soğukluk olması bundandır.

Hem şunu kabul etmek gerekir ki, ütopya, ışık saçan seferinden savaşarak çıkar. O, yani yarının hakikati, kendi yöntemini, savaş yöntemini dünün yalanından alır. Ütopya, yani gelecek, geçmişin yolunu tutar. Ütopya, yani saf fikir, çatışma olur. Ütopya, kendi kahramanlığını, hesabını vereceği bir şiddetle, prensiplere karşı, fırsatçılığın ve çaresizliğin şiddetiyle ve de cezalanması mukadder olan şiddetle karışık hale gelir. Ayaklanma biçimine giren ütopya, yani yumruğa dayanan eski askeri yasa, casusları kurşuna dizer, hainleri idam eder, canlı yaratıkları ortadan kaldırarak bilinmeyen karanlıklara fırlatır. Ölümden yararlanır. Tehlikeli şey. Öyle görünüyor ki baştan çıkartamaz, karşı konulamaz gücü olan parıltıya artık güveni kalmamıştır ütopyanın. Kılıçla vurur, oysa hiçbir kılıç yalın değildir. Her kılıcın keskin iki yanı vardır; bir yanıyla yaralayan, öbür yanıyla yaralanır.

Bu ihtiyat kaydını, hem de bütün ciddiyetiyle ortaya koyduktan sonra, başarıya ulaşsınlar ulaşmasınlar, geleceğin şanlı savaşçılarına, hayata inanmışlara hayran olmamak elimizde değildir. Başarısızlığa uğrasalar bile gene de saygıdeğerdirler; belki de yücelikleri başarısızlıklarından daha da büyüktür. Zafer, ilerlemeyle uyumlu olduğu zaman, halkların alkışını hak eder; ama kahramanca bir yenilgi de, şefkate layıktır. Biri gösterişlidir, öbürü yüce. İşkenceyi başarıya tercih eden John Brown, Washington’dan daha büyüktür; Pisacane de Garibaldi’den daha yücedir. Tabii ki birisinin yenilerden yana olması gerekir. Bu yüce gelecek derleyicileri, başarıya ulaşamayınca haksızlığa uğrarlar.

Devrimciler, korku salmakla itham edilirler. Her barikat bir suikast gibi görünür. Teorileri hor görülür, amaçlarından şüphelenilir, art düşüncelerinden korku duyulur. Vicdanları mahkûm edilir. Genel toplumsal olaya karşı sefaletten, acıdan, haksızlıktan, kinden, umutsuzluktan meydana gelen bir kümeyi yükseltmek, düzenlemek ve yığmakla, aşağı tabakalardan mazgallar meydana getirip savaşmak için karanlık kitleleri koparmakla suçlanırlar. “Cehennemin taşlarını söküyorsunuz!” diye bağırırlar onlara. Onlar buna şöyle karşılık verebilirlerdi: “İşte bunun için barikatımız iyi niyetten yapılmıştır.”

Şüphesiz en iyi yol barışsever olanıdır. Kabul edelim ki, insan kaldırım taşını görünce nasırını anımsar. Bu toplumu endişelendiren bir iyi niyettir. Fakat kendi kendini kurtarmak toplumun elindedir; biz onun kendi sağduyusuna sesleniyoruz. Şiddetli hiçbir çareye gerek yok. Kötülüğü dostça, gönül rızasıyla incelemeli, enikonu saptamalı önce, sonra iyileştirmeli. İşte biz, toplumu buna çağırmaktayız.

Her ne olursa olsun, düşmüş bile olsalar -hele düşmüşlerse- dünyanın dört bir yanında gözleri Fransa’ya çevrilmiş, ülkünün eğilmez mantığıyla yüce yapıt için çarpışan bu insanlar ulu kişilerdir. Hayatlarını bağış olarak veriyorlar İlerleme’ye; Tanrı’nın dileğini yerine getiriyorlar; dinsel bir harekette bulunuyorlar. Vakti gelince, sahne sırası gelen bir oyuncu kadar boş vermişlikle, kaderin senaryosuna uyarak mezara girerler. Bu umutsuz savaşı, bu metanet ve cesaretle yok olmayı, 14 Temmuz 1789’da karşı çıkılmaz bir şekilde başlayan hareketi de evrensel, parlak, yüce amaçlarına ulaştırmak için kabul ederler. Bu askerler din adamıdırlar. Tanrı’nın bir jestidir Fransız Devrimi.

Öte yandan -bu detayı daha önce başka bir bölümde açıklanan detaylara eklemeli- devrim adını alan boyun eğilmiş isyanlar vardır; isyan adı verilen reddedilmiş devrimler vardır. Patlak veren bir isyan, halk önünde sınav veren bir fikirdir. Halk siyah oy verirse fikir başarısızlığa uğramış demektir; isyan da önemsiz bir kavga olur.

Her çağda ve ütopyanın her istediği anda savaşa girmek halkın harcı değildir; halkta her zaman, her saatte kahramanların, fikir şehitlerinin coşkusu yoktur. Halk olumludur. Deneyim birikimi bile gerektirmeyen bir sezgiyle isyandan nefret eder; çünkü ilk olarak, sonuç çoğu zaman bir felakettir; ikinci olarak da, çıkış noktası daima soyut bir fikirdir. Çünkü -işte bu güzeldir- özveride bulunanlar her zaman ideal için, ancak ve ancak ideal için kendilerini feda ederler. İsyan bir heyecandır. Heyecan bazen öfkeye kapılabilir; silahlanmalar ondan doğar. Ama bir hükümete ya da rejime nişan alan her isyan daha yukarıyı hedef olarak alır. Örneğin -bu konuda ısrar edelim- 1832 isyanının komutanlarının, özellikle Chanvrerie Sokağı’ndaki gençlerin savaş açtıkları, tam olarak Louis-Philippe değildi. Açık kalplilikle, içtenlikle konuşurken, bu yarı devrimci, yarı krallık yanlısı kralın becerilerini kabul ediyordu pek çoğu. Hiçbiri ondan nefret etmiyordu. Ama nasıl daha önce 10. Charles’ın kişiliğinde krallığın büyük koluna saldırdı ise, Louis-Philippe’in kişiliğinde de küçük kola saldırıyordu; Fransa’da krallığı devirirken, yıkmak istediği -daha önce de belirtmiştik- bütün dünyada insanın insan üzerindeki zorbalığı, tahakkümü ve hukuk üzerindeki ayrıcalığıydı. Kralsız Paris demek, despotsuz dünya demekti. Onlar böyle düşünüyorlardı. Şüphesiz hedefleri çok uzaktaydı, belki de belirsizdi, çabanın önünde gerilemekteydi; ama büyüktü.

Böyledir bu. Gözden çıkarılanlar için hemen, daima hayal olan, ama bütün insanlığa özgü kesinliğin karışmış olduğu o hayaller uğruna feda ederler kendilerini. İsyancı isyanını şiir haline sokar, yaldıza bular. Girişeceği uğraşlarla sarhoş olarak bu feci işlerin içine dalar insan. Kim bilir belki de başarıya ulaşabilirler. Onlar azınlıktadırlar; karşılarında bütün bir ordu vardır; ama hakkı, doğal yasayı, feragat kabul etmeyen herkesin kendi üzerindeki egemenliğini, adaleti, gerçeği korurlar. Gerekirse 300 Spartalı gibi ölürler de... Don Quijote’yi değil, Léonidas’ı getirirler akıllarına. Hak belledikleri yolda dosdoğru ilerlerler; o yola da bir kere girince geri dönmezler artık; işitilmemiş bir zaferi, tamamlanan Devrim’i, özgürlüğe kavuşturulan İlerleme’yi, insanlığın yüceltilmesini, evrensel kurtuluşu umarak gözleri kapalı ileri atılırlar; en kötü olasılıkla Termofil’i umarlar.

İlerleme uğruna girişilen bu silaha sarılmalar başarıya ulaşamaz çoğu zaman; nedenini de açıkladık; halk kalabalığı, kahramanların kışkırtmasına direnir. Ağır halk kitleleri, kalabalıklar, ağırlıkları yüzünden kolay kırılabilir oldukları için, maceradan çekinirler; idealde de macera vardır hep.

Şunu da akıldan çıkarmamak gerek: Ülküyle duygunun pek fazla dostu olmayan çıkarlar vardır ortada. Bazen mide, kalbi felce uğratır.

Fransa’nın büyüklüğü, güzelliği öteki uluslardan daha az göbeklenmesindedir; kemeri daha kolaylıkla sıkabilir Fransa. İlk uyanan ve son uykuya dalandır. Önde gider, arayıcıdır. Sanatçı oluşundandır bu. Yetkinlik gerçeğin dostu olduğu gibi, ülkü de mantığın en yüksek tepesinden başka bir şey değildir.

Sanatçı halklar aynı zamanda en tutarlı halklardır. Güzelliği sevmek aydınlık istemektir. Bunun içindir ki, Avrupa’nın, yani uygarlığın meşalesini önce Eski Yunanistan taşıdı, İtalya’ya geçirdi onu, o da Fransa’ya devretti: Işık saçan kutsal halklar! Vitai lampada tradunt.¹⁵⁷

Hayranlık verici nokta şudur: Bir halkın şiiri, onun ilerlemesinin temel unsurudur. Uygarlık, hayal gücüyle orantılıdır. Yalnız uygarlıkçı bir halk güçlü bir halk olarak kalmalıdır. Korinthos, evet; Sybaris, hayır.¹⁵⁸ Gevşeyen ırk soysuzlaşır. Ne amatör ne de virtüöz olmalı; sanatçı olmalı. Uygarlık konusunda inceltmek değil, yüceltmek önemlidir. Ancak bu koşulla ülkünün kalıbı verilir insanlığa.

Çağdaş ülkü, sanatta örneğini, bilimde olanaklarını buluyor. Şairlerin şu yüce hayali, toplumsal yetkinlik, bilimle gerçekleştirilebilir ancak. Cennet A + B ile yeniden yaratılacaktır. Uygarlığın ulaştığı noktada dosdoğruluk ve kesinlik, şahane olanın vazgeçilmez bir unsurudur. Bilim sadece hizmet etmekle kalmaz sanat duygusuna; aynı zamanda tamamlar onu; hayal, hesap da bilmelidir. Cihangir olan sanatın dayanak noktası, daima yürüyen bilim olmalıdır. Çağdaş fikir Yunanistan’ın dehasıdır; onun da arabası Hindistan olmuştur; kesin fikirle katılaşmış ya da çıkar kaygısıyla ahlakı bozulmuş ırklar uygarlığı yönetmeye uygun değildirler. Putun ya da paranın karşısında diz çökmek, yürüyen kasları ve ilerleyen iradeyi köreltir. Ruhbanlığa ya da ticarete dalmak parıltısını azaltır bir ulusun; seviyesini düşürerek ufkunu alçaltır. Misyoner halkları yaratan, evrensel hedefin hem o insanca hem de tanrıca zekasını ondan geri alır. Babil’in ülküsü yoktur; Kartaca’nın ülküsü yoktur. Oysa Atina’da ve Roma’da yüzyılların kalın karanlıkları arasında bile seçilebilen uygarlık odakları var, bugün de onları ellerinde tutuyorlar.

Fransa da, eski Yunanistan ve İtalya gibi aynı halk özelliğini taşıyan bir ülkedir; mükemmelle Atmalıdır, yüce ile de Romalıdır. Üstelik iyidir de. Kendini verir. Başka uluslardan daha çok vefakârlık, fedakârlık yapacak yaradılıştadır. Yalnız bu fikir gelir geçer. İşte bu, o yürümek isterken koşanları, o durmak isterken yürüyenleri bekleyen en büyük tehlikedir. Fransa’nın maddecilik hevesinin teptiği anlar vardır; bazı bazı bu yüce beyni tıkayan fikirlerin Fransız ululuğunu hatırlatan hiçbir yanları yoktur, bir Missouri ya da Güney Carolina ölçüsündedir o fikirler. Buna karşı ne çare bulmalı? Dev cüceliğe özenir; engin Fransa’nın da küçüklük hevesleri vardır. Hepsi bu. Buna karşı söylenecek söz yoktur. Yıldızlar gibi halkların da kararmaya hakları vardır. Işığın geri gelmesi, kararmanın büsbütün geceye dönmemesi koşuluyla her şey yolundadır gene. “Şafak” ve “Yeniden Doğuş” eş anlamlıdır. Işığın yeniden belirmesi, “ben”in devam etmesi ile bir ve aynı şeydir.

Bu gerçekleri sükûnetle belirtelim. Barikatta ölüm ya da sürgünde mezar; fedakârlık için kabul edilebilir seçeneklerdir bunlar. Fedakârlığın gerçek anlamı kişisel çıkar duygusundan arınmış olmaktır. Yüzüstü bırakılanlar bırakılışlarına, sürgünler sürgün edilişlerine katlansınlar, biz de büyük halkların geri çekildikleri zaman çok uzaklara kadar gerilememelerini rica etmekle yetinelim! Doğru yola geri dönmek bahanesiyle yokuşta çok aşağılara doğru inmemek gerekir.

Madde, incelik, çıkarlar vardır, mide de vardır; ama midenin tek akıllılık olmaması gerekir. Gerçi anlık, günlük hayatın hakkı vardır, onu kabul ediyoruz; ama sürekli, kesintisiz hayatın da kendi hakları vardır. Yükselmiş olmak düşmeyi önleyemez ne yazık ki. Tarihte çok örneği var bunun. Bir ulus ünlüdür; ülküyü tadar, sonra çöplüğe eğilir ve bundan da haz duyar. Kendisine Falstaff uğruna Sokrates’ten neden vazgeçtiği sorulduğunda, “Çünkü devlet adamlarını severim!” der.

Savaşa dönmeden önce bir söz daha: Şu anda anlattığımız gibi bir savaş, ülküye doğru bir atılıştan başka bir şey değildir. Engellenen İlerleme, hastalıklıdır. Korkunç sara nöbetleri vardır, İlerleme’nin hastalığı olan iç savaşa yolumuzun üzerinde rastladık. Ekseni bir toplum lanetlisi, gerçek adı da İlerleme olan dramın uğursuz bölümlerinden biri, hem perdesi hem perde arasıdır bu.

İlerleme! Sık sık attığımız bu çığlık bizim bütün düşüncemizdir. Bu dramın, bulunduğumuz noktasında, içindeki fikir daha birçok değişikliğe uğrayacağından, üzerindeki örtüyü kaldırmak değilse bile, hiç olmazsa ışığını açıkça ortaya koymamıza belki izin verilir.

Şu anda okurun eli altında bulunan kitap, eksikleri, üstün ya da zayıf yanları ne olursa olsun baştan sona, bütününde de, ayrıntılarında da kötülükten iyiliğe, adaletsizlikten adalete, sahteden gerçeğe, geceden gündüze, kör tutkudan vicdana, çürümüşlükten hayata, canavarlıktan ödeve, cehennemden cennete, yokluktan Tanrı’ya doğru bir yürüyüştür. Çıkış noktası, madde; vardığı nokta, ruh. Başlangıçta canavar, sonuçta melek.

XXI
KAHRAMANLAR

Aniden hücum borusu çaldı.

Saldırı şiddetliydi. Bir akşam önce, karanlıkta, sessizce, bir boa yılanı gibi barikata yaklaşmışlardı. Güpegündüz bu geniş sokakta aniden baskın yapmak olanaksızdı; askeri kuvvet açıkça ortaya çıkmış, top ateş saçmaya başlamıştı birden. Ordu barikata saldırdı. Güçlü bir piyade kolu, milli muhafızlar ve şehir muhafızlarıyla da yer yer takviye edilerek görünmeyen ama işitilen büyük kitlelere yaslanarak, trampetlerini ve borularını çala çala süngüler çatılmış, önde baltacı erler olmak üzere, koşar adım sokağa girdiler, mermi yağmuru altında sakin ve telaşsız, dosdoğru barikatın üzerine yürüdüler.

İsyancılar şiddetle ateş açmıştı. Şimşekten bir yelesi vardı barikatın. Saldırı öylesine zorluydu ki bir an saldıranlarla doldu barikat; ama hemen sonra, aslanın köpekleri silkelemesi gibi silkeledi askerleri.

Hücum kolu geri çekilmek zorunda kalınca sokakta, açıkta, yığılı kaldı bütün dehşetiyle ve istihkâma korkunç bir ateşle karşılık verdi. Havai fişek görmüş olan herkes “demet” adı verilen yıldırım çatışmasından meydana gelen desteyi hatırlar. Bu demeti dikine değil de yatay durumda, ateş fıskiyesinin her ucunda bir kurşun; bir domuz saçması, bir mermi taşıyan, gök gürültülü salkımlarında ölüm sıralanan bir demet olarak düşünün; işte bunun altındaydı barikat.

Her iki yanda da istek ve karar eşitti. Vahşete kadar dayanıyordu buradaki kahramanlık. Bir milli muhafız askerinin bir zuhaf askeri gibi savaştığı devirdi. Askeri kuvvet kesin sonuca varmak istiyordu; isyan, çarpışmak istiyordu. Bu çarpışmada herkeste ölüm saatinin yüceliği vardı. Ölülerle doldu sokak.

Barikatın bir ucunda Enjolras, diğer ucunda Marius bulunuyordu. Enjolras bütün barikatın komutası kendisinde olduğu için kendini koruyor, siperleniyordu; bulunduğu mazgalın altında, onu fark etmeden üç asker düşüp öldü. Marius kendini mermilere hedef etmiş, açıkta savaşıyordu. Bir rüyada gibi atılmıştı savaşa; ateş eden bir hayalet sanırdınız onu.

Kuşatılmış olanların fişekleri tükeniyordu ama acı alayları asla. İçinde bulundukları bu ölüm girdabına gülüyorlardı.

Courfeyrac’ın başı açıktı.

Bossuet:

“Şapkanı ne yaptın sen, kuzum?” diye sordu.

Courfeyrac:

“En sonunda onu benden gülle ata ata aldılar!” dedi.

Ya da yüce şeylerden söz ediyorlardı.

Feuilly acı acı:

“Bize katılacaklarına, bize yardım edeceklerine dair ant içen, şeref sözü veren bu adamları anlamaya imkân var mı?” diyordu. “Bize komutan oldular, sonra yüzüstü bıraktılar.”

Bu arada birtakım adlar da sayıyordu. Bunlar, eski ordudan herkesin tanıdığı birçoğu ünlü kimselerdi.

Combeferre ciddi bir gülümseyişle şu karşılığı vermekle yetiniyordu:

“Şeref kurallarına, yıldızları inceler gibi, pek uzaktan bakan kimseler vardır.”

Barikatın içinde o kadar yırtılıp atılan fişek vardı ki, kar yağmış gibiydi yerlere.

Kuşatanlarda sayıca üstünlük, kuşatılanlarda ise durum üstünlüğü vardı. Bir duvarın tepesindeydiler; yaralılarla ölülere ayakları takılan, dik duvara çarpan askerleri menzilden ateş yağmuruna tutuyorlardı. Gerçekten bu barikat, yapılış şekliyle de, olağanüstü desteklenişiyle de, bir avuç adamın bir orduyu bozguna uğratabileceği bir durumdaydı. Ne var ki boyuna takviye alan, kurşun yağmuru altında gittikçe büyüyen hücum kolu karşı konulmaz bir şekilde yaklaşıyordu; ordu şimdi azar azar, adım adım, ama kesinlikle vidanın mengeneyi sıkıştırması gibi sıkıştırıyordu barikatı.

Saldırıların ardı arkası kesilmiyor, dehşet gittikçe artıyordu. İşte o zaman bu taş yığını üzerinde, bu Chanvrerie Sokağı’nda Troya surlarına layık bir savaş başladı. Bu solgun çehreli, yorgun, yirmi dört saatten beri yemek yememiş, uyku uyumamış, ancak birkaç el ateşi kalan hemen hepsi yaralı, başı ya da kolu pas lekesi içinde rengi karaya çalan bir bezle sarılı, elbiselerinde kan akan delikler bulunan, kötü tüfekler, ağzı çentikli eski kılıçlarla yarım yamalak silahlı adamlar, birer dev kesildiler. Barikata on defa yaklaşıldı, sarıldı, üzerine tırmanıldı; ama ele geçirilemedi asla.

Bu çarpışma hakkında bir fikir edinmek için, bir yığın müthiş gayretin ateş açışını göz önüne getirmeli ve seyretmeli yangını. Bu bir fırındı, savaş değil; ağızlardan soluk yerine alev fışkırıyordu; yüzler olağanüstü bir haldeydi; insan insanlıktan çıkmıştı; savaşçılar alev alevdi. Bu kıpkırmızı duman içinde, bu semenderlerin gidişgelişini görmek korkunç bir şeydi. Birbirini kovalayan pek çok ölüm sahnesini betimlemekten vazgeçiyoruz. Bir savaşla on iki bin dize doldurmaya ancak destanın hakkı vardır. Veda’nın Kılıçlar Ormanı adını verdiği o Brahmanlık cehennemi, on yedi uçurumun en korkuncu işte buydu denilebilir.

Göğüs göğüse, adım adım, kılıçla, tabancayla, yumrukla, uzaktan yakından, yukarıdan aşağıdan, her yandan, evlerin damından, meyhanenin pencerelerinden, bir kısmının siperlendiği bodrum pencerelerinden vuruşuyorlardı. Altmışa karşı bir kişiydiler. Yarı yarıya yıkılan Corinthe’in cephesi korkunçtu. Kurşunların dövmeler meydana getirdiği pencerede, ne cam kalmıştı ne çerçeve. Şimdi taşlarla gürültülü bir şekilde tıkanan biçimsiz bir delikti, o kadar.

Bossuet öldü, Feuilly öldü, Courfeyrac öldü, Joly öldü; yaralı bir askeri kaldırırken göğsüne üç süngü yiyen Combeferre ancak gökyüzüne bakacak zaman bulabildi, can vermeden önce.

Marius hâlâ çarpışmaya devam ediyordu. Başından öyle yaralanmıştı ki, yüzü kan içinde kaybolmuş, kırmızı bir mendille örtülmüş gibiydi.

Yalnız Enjolras isabet almamıştı. Artık silahı kalmadığı için sağa sola uzatıyordu elini; isyancılardan biri avucuna ne tutuşturursa alıp silah yerine kullanıyordu. Elinde ancak dört kılıçlık bir demet kalmıştı; Marignan Savaşı’nda 1. François’nın elinde kalanlardan bir fazla.

Homeros der ki: “Diomedes mutlu Arisbe’de oturan Teuthranus’un oğlu Aksylos’u boğazladı; Mekistea’nın oğlu Euryalos da Dresos’u, Opheltios’u, Aisepos’u, deniz perisi Abarbaree’nin kusursuz Bukolion’dan olan oğlu Pedasos’u öldürdü; Odysseus Perkosalı Pidytes’i devirdi; Antilokhos, Ableros’u; Polypoites, Astyales’i; Polydamas, Kylleneli Olos’u; Tenkros da Aretaon’u. Kahramanların kralı Agamemnon, gürültülü Satnoeis Irmağı’nın suladığı sarp yalçın kayalık şehirde doğan Elatos’u hakladı.” Bizim eski destanlarımızda Esplandian, dev gibi Swantibore Markisi’ne ateşte kızdırılmış baltayla saldırır; o da kendini korumak için temelinden söktüğü kalelerle şövalyeyi taş yağmuruna tutar. Eski duvar resimlerimiz Bretagne ve Bourbon düklerini, silahlı armalı, savaşa hazır, at üstünde, elde savaş baltası, demir maskeli, demir çizmeli, demir eldivenli, birinin sırtında kakım kürkü, öbürü mavi atlaslar içinde, birbirlerine yaklaşırken gösterir. Bretagne Dükü’nün tacının iki çatalı arasında aslan kabartması vardır. Bourbon Dükü’nün miğferi güneşli kocaman bir zambak çiçeğidir. Ama görkemli olmak için Yvon gibi dukalık miğferi giymeye, Esplandian gibi elinde canlı alev taşımaya, Polydamos’un babası Phylas gibi, Ephyra’dan, kralın Euphrates’in adamlarına bir hediyesi olan bir zırhla dönmeye hiç gerek yoktur; bir inanç ya da dürüstlük uğruna hayatını vermek yeter.

Belinde bir asker kamasıyla Lüksemburg Parkı’ndaki dadıların çevresinde dolaşan dünkü Beauce ya da Limousin köylüsü olan şu küçük askeri, sakalını makasla kesen sarışın delikanlıyı, bir anatomi parçası ya da bir kitap üzerine eğilmiş soluk benizli şu genç öğrenciyi alın ele, bunlara bir ödev duygusu esinleyin. Boucherat dört yol ağzında ya da Planche-Mibray çıkmaz sokağında karşı karşıya getirin; biri sancağı, öbürü de ülküsü için savaşsın, her ikisi de yurdu için çarpıştığını sansın. Karşılaşma muazzam olur; silaha sarılan bu piyade eriyle tıbbiye öğrencisinin insanlığın çarpıştığı o yüce destansı savaş alanındaki gölgesi, kaplanlarla dolu Likya Kralı Megaron’un tanrılarıyla eşit koskoca Ajax’la göğüs göğse savaşırken ortaya çıkacak gölgeye eş olur.

XXII
ADIM ADIM

Barikatın iki ucundaki Enjolras ve Marius’tan başka hiçbir komutan kalmayınca, uzun süre Courfeyrac’ın, Joly’nin, Bossuet’nin, Feuilly’nin, Combeferre’in desteklediği merkez geri çekildi. Top, geçebilecek gedik açamamışsa da, istihkâmın ortasında oldukça geniş bir yarık yaratmıştı. Duvarın üstünü gülleler yıkıp yok etmiş; bir kısmı içeri bir kısmı dışarı düşen molozlar yığılarak, en sonunda barikatın her iki yanında da, biri içeride biri dışarıda olmak üzere iki yamaç meydana getirmişti. Dış yamaç barikata yanaşarak eğik bir alan oluşturmuştu.

Son hücum oradan yapıldı ve başarıya ulaşıldı. Düzenli adımlarla saldıran kitle, süngüleriyle karşı konulmaz bir şekilde geldi; hücum kolunun savaş cephesi dumanlar arasından dik duvarın içinde göründü. Bu sefer her şey bitmişti. Merkezi koruyan isyancılar topluluğu karmakarışık bir şekilde geri çekildi.

O zaman karanlıklara gömülmüş yaşam sevgisi uyandı bazılarında. Bu tüfek ormanının nişanına hedef olunca, pek çoğu ölmek istemedi. Korunma içgüdüsünün çığlıklar kopardığı, insanda hayvanın ortaya çıktığı dakikadır bu.

İstihkamın dibini oluşturan altı katlı yüksek eve kadar çekilmişler, oraya sıkıştırılmışlardı. Barikatla çevrili ev kurtuluşları olabilirdi. Yukardan aşağıya örülmüştü sanki. Savaş birliği istihkâmın içine girmeden bir kapı açılıp kapanacak kadar zaman bulabilirdi; bir şimşek çakımı zaman buna yeterdi; bu evin birdenbire aralanıp hemen kapanıveren kapısı, bu umutsuz adamlar için hayat demekti. Bu evin arkasında sokaklar, kaçmak imkânı, kurtuluş vardı. Dipçiklerle, bağırarak, yakararak, ellerini açarak vurmaya başladılar kapıya. Üçüncü kattaki küçük pencereden ölü bir kafa onlara bakıyordu.

Enjolras’la Marius ve onlara katılan yedi, sekiz kişi ileriye atılmışlar, kaçanları koruyorlardı. Enjolras askerlere, “İlerlemeyin!” diye bağırmış; bir subay söz dinlemeyince de Enjolras tarafından öldürülmüştü. Şimdi barikatın küçük avlusundaydı; Corinthe Meyhanesi’ne sırtını dayamış, bir elinde karabina, diğer elinde kılıç, saldıranların yolunu keserek meyhanenin kapısını aralık tutuyordu.

Çırpınanlara, “Bir tek açık kapı var! O da bu!” diye bağırdı. Onlara gövdesini siper ederek, bir tabura karşı tek başına durdu öylece. Hepsi oraya daldılar. Enjolras, artık bir sopa gibi kullandığı karabinasını dört bir yana savurarak önlerindeki, yanlarındaki süngüleri devirdi, kendisi de sonuncu olarak girdi içeri. Askerler içeri girmek, isyancılar kapıyı kapatmak isterken korkunç bir şey oldu; kapı aniden öyle hızlı kapandı ki bir askerin oraya sıkışan ve kopan beş parmağı göründü.

Marius dışarıda kalmıştı. Bir kurşun köprücük kemiğini kırmıştı. Düştüğünü, bayıldığını biliyordu; gözleri kapandıktan sonra da kendisini yakalayan güçlü bir elin sarsıntısını duydu, içine daldığı o baygınlık, Cosette’in son hatırasına karışan şu düşünceye ancak zaman bıraktı: “Esir edildim, kurşuna dizileceğim.”

Meyhanede bulunanlar arasında Marius’u göremeyen Enjolras da aynı şeyi düşündü. Ama herkesin sadece kendi ölümünü düşündüğü o andaydılar. Enjolras kapıyı arkasından sürgüledi, anahtarı iki defa çevirdi, asma kilidi de çengellere taktı. Bu sırada, dışarıdaki askerler dipçikle, itfaiye erleri baltalarla kapıya şiddetle vuruyorlardı. Saldıranlar kapının önünde toplanmışlardı.

Meyhanenin kuşatılması başlıyordu artık.

Şunu da söyleyelim, askerler öfke içindeydiler. Topçu çavuşunun ölümü onları kızdırmıştı; ayrıca -daha da kötüsü- saldırıdan önceki bir iki saat içinde, isyancıların esirleri sakatladığı, meyhanede bir askerin başsız ölüsünün bulunduğu söylentisi çıkmıştı. Bu çeşit uğursuz uydurmalar iç savaşların her zamanki söylentileridir; buna benzer yanlış bir haber de, daha sonra, Transnonain Sokağı felaketine sebep olmuştur.

Kapı sıkı sıkı kapandıktan sonra Enjolras, “Kendimizi pahalıya satalım!” dedi.

Sonra Mabeufle Gavroche’un yattıkları masaya yaklaştı. Siyah örtünün altında biri büyük, biri küçük, dimdik, dümdüz iki şekil görünüyordu; kefenin soğuk kıvrımları arasında iki tane yüz hayal meyal belliydi. Kefenin altından bir el çıkmış, yere doğru sarkmıştı; ihtiyarın eliydi bu.

Enjolras eğildi, tıpkı bir gün önceki gibi, bu saygıya değer eli öptü; hayatı boyunca verdiği ilk ve son öpücüktü bu.

Uzatmayalım. Barikat Thebai’deki bir kapı gibi savaşmıştı. Meyhane Zaragoza’daki bir ev gibi karşı koydu. Bu direnmeler çetindir. Af yoktur. Hiçbir anlaşma olanağı yoktur. Herkes ölmek ister; yeter ki öldürsünler. Suchet “Teslim olun!” dediği zaman Palafox, “Topla savaştan sonra, bıçakla savaş!” diye karşılık verir. Hucheloup’un meyhanesinin hücumla zaptında hiçbir şey eksik değildir. Pencerelerden, damdan saldıranların üzerine yağan, korkunç bir şekilde ezildikleri için askerleri fena halde öfkelendiren taş yağmuru; tavan arasından, bodrumdan açılan ateş; saldırının şiddeti, savunmanın öfkesi; kapı kırıldığında şiddetli öldürme istekleri... Hepsi tamamdı.

Meyhaneye saldıran hücum erleri kırılan, yere serilen kapının parçalarına ayakları takılarak meyhaneye girdiklerinde, tek bir savaşçı bulamadılar orada. Baltayla kırılarak devrilen sarmal merdiven alt salonun ortasında yatıyordu; birkaç yaralı son nefesini veriyordu; öldürülemeyen kim varsa birinci kattaydı. Orada, tavanda merdivenin çıkış yeri olan delikten, korkunç bir ateş başladı. Son fişeklerdi bunlar. Bunlar da bittikten sonra, can çekişenlerin artık cephaneleri kalmayınca, her biri eline Enjolras’ın ayırmış olduğu, daha önce de sözünü ettiğimiz o şişelerden ikişer tane aldı; korkunç derecede narin olan bu balyozlarla, merdiven ağzında, yukarıya saldıranlara karşı koydular. Bunlar kezzap şişeleriydi. Bu boğazlaşmanın acı olaylarını, gerçekte olduğu gibi, hiçbir şey gizlemeden anlatıyoruz. Çevresi sarılan -ne yazık ki- her şeyi silah olarak kullanır. Bizanslıların ateşli suyu, Arkhimedes’in şerefini lekelemedi; erimiş zift, Bayard’ın şerefine gölge düşürmedi. Savaş bütünüyle dehşettir, seçme hakkı yoktur. Kuşatanların tüfek ateşi hayli zorlukla karşılaşmıştı; aşağıdan yukarı doğru olmasına rağmen gene de öldürücüydü.

Tavandaki deliğin çevresi az sonra, duman tüten, üzerinden kırmızı iplikler akan ölü başlarla doldu. Gürültü anlatılmaz bir derecedeydi. Dehşetin böylesini anlatmak için kelime bulamıyor insan. Şimdi cehennemi bir hal alan bu savaşta artık insan kalmamıştı. Artık devler, dev gibi adamlar değildi karşılaşanlar. Homeros’tan çok Milton’u, Dante’yi hatırlatıyordu sahne; cinler saldırıyor, hayaletler karşı koyuyordu.

Canavarlaşan kahramanlıktı bu.

XXIII
AÇ ORESTES'LE SARHOŞ PULADES

Sonunda yirmi kadar askerle milli muhafız, şehir muhafızları, birbirlerine arka vererek, merdiven iskeletinden yararlanıp duvarlara tırmanarak, tavana asılarak birinci katın salonuna girdiler; direnmeye devam eden sonuncuları ağır yaraladılar. Karmakarışık bir haldeydiler; pek çoğu bu korkunç tırmanma sırasında yüzlerinde meydana gelen yaralarla tanınmaz hale gelmişlerdi; akan kanla gözleri körleşmiş, öfkelenmiş, vahşileşmişlerdi. Orada ayakta duran tek bir adam vardı: Enjolras. Fişeksiz, kılıçsızdı; dipçiğini içeri girenlerin kafasında kırdığı karabinanın namlusu kalmıştı elinde sadece. Saldıranlarla arasına bilardo masasını almıştı; salonun köşesine kadar geri çekilmişti; orada, bakışları vakur, başı dimdik, elinde o silah koçanıyla, kimsenin yanına yaklaşmaya cesaret edemeyeceği kadar korkunç duruyordu.

Bir ses yükseldi:

- İşte komutan bu! Topçuyu bu öldürdü. Mademki burada, bulunduğu yer pek uygundur. Onu hemen şuracıkta kurşuna dizelim.

Enjolras:

- Beni kurşuna dizin! dedi.

Kırık karabinayı atarak, kollarını kavuşturdu, göğsünü meydanda bıraktı.

Korkusuzca ölmek cesareti insanları daima duygulandırır. Enjolras da, sonunu kabul ederek kollarını kavuşturunca, salonda çarpışmanın gürültüsü son buldu; bu hercümerç, bir mezar kutsallığı içinde, birdenbire sakinleşiverdi. Silahsız ve kımıldamadan duran Enjolras’ın ürkütücü heybeti, bu gürültünün üzerine çökmüştü sanki; yaralanmayan tek kişi olan, görkemli, kan içinde, son derece sevimli, yaralanması kabil olmayan bir kimse gibi ilgisiz duran bu delikanlı, âdeta bakışlarının kudretiyle, bu uğursuz kalabalığı kendisini saygıyla öldürmek zorunda bıraktı. O anda gururuyla daha da artan güzelliği bir parıltıydı, sanki o geçen korkunç yirmi dört saatten sonra yaralı olmadığı gibi yorgun da olamazmış gibi, yanakları al al, pembe beyazdı. Daha sonra askeri mahkeme önünde konuşan bir tanık,"Adının Apollon olduğunu duyduğum bir isyancı vardı! ” derken belki de ondan söz ediyordu. Enjolras’a nişan alan milli muhafız:

- Bir çiçeği kurşuna dizecekmişim gibi geliyor bana! diyerek silahını indirdi.

Enjolras'ın bulunduğu köşenin tam karşısında on iki er takım oldular, sessizce tüfeklerini hazırladılar, sonra bir çavuş bağırdı:

- Nişan al!

Bir subay işe karıştı:

- Durun! dedi.

Sonra Enjolras’a döndü:

- Gözlerinizin bağlanmasını ister misiniz?

- Hayır.

- Topçu çavuşunu öldüren gerçekten siz miydiniz?

- Evet.

Grantaire uyanalı birkaç dakika olmuştu. Hatırlanacağı gibi, bir gün öncesinden beri meyhanenin üst salonunda bir sandalye üzerinde, masaya yığılmış uyuyordu. Bütün şiddetiyle canlandırıyordu “ölü gibi sarhoş” deyimini. Berbat pelin şarabı onu yarı ölü hale getirmişti. Masasını, küçük olduğundan, barikata da yararlı olamayacağı için kendisine bırakmışlardı. Hâlâ aynı şekilde oturmaktaydı; göğsü masanın üzerine katlanmış, kavuşan kollarının üzerine kafası dayanmıştı; çevresinde içki kupaları, şişeler vardı. Soğuktan uyuşmuş bir ayının ya da iyice doymuş bir sülüğün o ağır uykusuyla uyuyordu. Hiçbir şey rahatsız etmiyordu onu. Ne kurşunlar ne gülleler ne içinde bulunduğu salonun penceresinden giren misket parçaları ne de saldırının korkunç gürültüsü... Yalnız arada sırada top sesine bir horultuyla karşılık veriyordu. Bir merminin gelip kendisini uyanmak zahmetinden kurtarmasını bekler gibiydi. Bir alay ölü uzanmış yatıyordu çevresinde; ilk bakışta onu bu derin ölüm uykusundakilerden ayırt etmek kabil değildi.

Sarhoşu gürültü uyandırmaz, sessizlik uyandırır. Bu garip olay pek çok kez görülmüştür. Çevresindeki her şeyin yıkılması Grantaire’in perişanlığını artırıyordu. Çöküntü ona ninni gibi geliyordu. Gürültünün Enjolras karşısında bir ara kesilmesi, bu ağır uyku için bir sarsıntı yerine geçti. Dörtnala giden bir arabanın birdenbire durması nasıl bir etki yaratırsa, bu da öyle olmuştu. Uyuyanlar bunun üzerine uyanır. Grantaire sıçrayarak doğruldu, kollarını uzattı, gözlerini ovuşturdu, baktı, esnedi, anladı.

Sona eren sarhoşluk, yırtılan bir perdeye benzer; gizlediği şeylerin hepsi bütünüyle, ilk bakışta görülür. Her şey birden canlanır o bellekte; yirmi dört saattir neler olup bittiğini bilmeyen sarhoş, gözlerini açar açmaz, kendini hemen olayın içinde bulur. Her şeyi birden açıkça hatırlar; dimağı örten bir buhar olan sarhoşluğun buğusu ortadan kalkar, yerini gerçeklerin duru, eksiksiz kaygısına bırakır.

Grantaire bir kenara çekilmiş, bilardonun arkasına sığınmış gibi olduğu için, gözleri Enjolras’a dikili olan askerler onu fark etmemişlerdi bile. Çavuş “Nişan al!” emrini tekrarlamaya hazırlanıyordu ki, aniden yanlarından gür bir sesin yükseldiğini duydular:

- Yaşasın Cumhuriyet! Ben de ondan yanayım.

Ayağa kalkmıştı Grantaire. Yüzü değişen sarhoşun parlak gözlerinde, yetişemediği, katılamadığı bütün savaşın sonsuz parıltısı belirdi.

Tekrar:

- Yaşasın Cumhuriyet! diye bağırdı.

Sert adımlarla salona geçti, Enjolras’ın yanında, tüfeklerin karşısında ayakta durdu.

- Bir taşla iki kuş vurun! dedi.

Sonra tatlı bir tavırla, Enjolras’a doğru döndü:

- İzin verir misiniz?

Enjolras gülerek elini sıktı onun. Bu gülümseme daha tamamlanmamıştı ki ateş sesi duyuldu. Enjolras sekiz kurşun yedi, kurşunlar onu oraya çivilemiş gibi duvara dayalı kaldı. Yalnız başını öne eğdi. Grantaire, yıldırımla vurulmuş gibi, onun ayaklarının dibine yığılmıştı.

Birkaç dakika sonra askerler son isyancıları bulundukları yerden çıkarıyorlardı. Tavan arasındaki tahta bir kafesin arasından ateş ediyorlardı. Henüz canlı olan yaralıları da ölü sanıp pencereden aşağıya atıyorlardı. Parçalanan bir yolcu arabasını doğrultmaya çalışan iki hafif piyade eri, tavan arasından atılan iki karabina kurşunuyla ölmüştü. Sırtında işçi elbisesi olan bir adam, karnında bir süngü yarasıyla oradan fırlatılmış, yerde can çekişiyordu. Bir askerle bir isyancı, damın kiremitleri üzerinde kayıyorlardı; vahşice kucaklaşmış bir durumda birbirlerini sımsıkı tutarak düşmekteydiler. Bodrumdaki savaş da bunun gibiydi. Bağırma, tüfek ateşi, öfkeli ayak sesleri ve sessizlik! Barikat ele geçirilmişti. Askerler yakın evleri aramaya ve kaçanları kovalamaya başladılar.

XXIV
TUTSAK

Marius, gerçekten Jean Valjean'ın tutsağıydı. Tam yere düşerken onu arkadan kucaklayan el, Marius’un bayılırken yakalayışını hissettiği el, Jean Valjean'ın eliydi.

Jean Valjean, çarpışmaya kendisini atar gibi katılmamıştı. O olmasaydı, can çekişmenin bu son bölümünde yaralıları hiç kimse düşünmezdi. Çarpışmanın her tarafında tanrısal bir varlık gibi hazır bulunan Jean Valjean sayesinde düşenler kaldırılıyor, alt salona götürülerek yaraları sarılıyordu. Ama bir ateşe, bir saldırıya ya da özel savunmaya benzer hiçbir şey onun elinden çıkmadı. Susuyor, yardım ediyordu. Vücudunda birkaç sıyrık vardı. Kurşunlar istememişlerdi onu. Bu mezara gelirken, hayal ettiği şeyler arasında kendini öldürmek düşüncesi vardıysa da bu düşünce başarıya ulaşamamıştı.

Jean Valjean, çarpışmanın yoğun bulutu içinde Marius’u görmüyor gibiydi; gerçekte ise gözlerini ondan hiç ayırmıyordu. Bir kurşun Marius’u yere devirdiği an Jean Valjean, bir kaplan çevikliğiyle ona doğru fırladı ve onu oradan alıp götürdü.

O anda hücumun kasırgası Enjolras’la, meyhanenin kapısının önünde öyle bir şiddetle yoğunlaşmıştı ki, baygın Marius’a kollarıyla destek olan Jean Valjean'ın, barikatın taşları sökülmüş avlusunu geçerek Corinthe Meyhanesi’nin arkasında kaybolduğunu kimse görmedi.

Sokakta bir burun teşkil eden bu köşe hatırlardadır; birkaç karışlık yeri kurşunlardan, mermilerden ve gözlerden koruyordu bu köşe. Bazen yangınlarda da yanmayan bir oda; en dalgalı denizlerde, bir burun ötesinde ya da sığlık bir küçük koyun dibinde sakin, küçük bir köşe vardır. Éponine barikatın işte bu kıvrım gibi yerinde can çekişmişti.

Jean Valjean orada durdu. Marius’u yerde kaydırdı, sırtını duvara dayadı, çevresine şöyle bir bakındı. Durum dehşet vericiydi.

Şimdilik, belki de iki üç dakika için bu duvar, bir sığınaktı; ama bu boğuşmadan nasıl kurtulmalıydı acaba? Sekiz yıl önce Polonceau Sokağı’nda duyduğu kaygıyı, sonra nasıl kurtulduğunu anımsıyordu; o zaman zordu, bugün ise imkânsız. Önünde, pencereden sarkan ölü adamdan başka kimse yokmuş gibi görünen o merhametsiz, sağır altı katlı ev; sağında Petite-Truanderie’yi kapatan hayli alçak bir barikat vardı; bu engeli aşmak kolaya benziyordu, ama setin üzerinden bir sıra süngü görünüyordu. Barikatın ötesine gözetleme için konulan savaş birliğiydi bu. Hiç şüphesiz, barikatı aşmak kendini müfreze ateşinin içine atmak olurdu; taş duvarın tepesini aşmayı göze alan her baş, altmış tüfeğin ateşine hedef olacaktı. Solunda savaş alanı vardı. Duvarın ardındaydı ölüm.

Buradan bir kuş kurtulabilirdi ancak. Ne var ki hemen karar vermeli, bir çare bulmalıydı. Birkaç adım ilerisinde çarpışılıyordu; bereket versin hepsi bir noktaya, meyhanenin kapısına inatla hücum ediyorlardı; bir erin, tek bir erin aklına evi dolanmak ya da yandan saldırmak düşüncesi gelseydi, her şey bitmiş olurdu.

Jean Valjean karşısındaki eve, yanındaki barikata baktı; sonra son ânın şiddetiyle, çılgıncasına, sanki gözleriyle orada bir delik açmak istiyormuş gibi yere baktı. Birkaç adım ötesinde dıştan, amansızca korunan, gözlenen küçük setin dibinde, onu yarı yarıya saklayan bir taş döküntüsünün altında, toprak hizasında, dümdüz konulmuş bir demir ızgara gördü. Uzunlamasına kalın çubuklardan yapılmış olan bu ızgara iki karış kadardı. Onu tutan taş çerçeve koparılmış, âdeta yerinden sökülmüş gibiydi. Parmaklıklar arasında açık bir karanlık, bir ocak bacasına ya da sarnıç ağzına benzer bir şey görülüyordu. Jean Valjean atıldı. Eski kaçma ustalığı bir şimşek gibi aydınlattı beynini. Taşları çekmek, ızgarayı kaldırmak, baygın Marius’u omuzlarına almak, sırtında bir yükle, dirseklerinin, dizlerinin yardımıyla, bereket pek derin olmayan bu kuyuya benzer yere inmek, üzerine yerinden oynayan taşların düştüğü ağır demir kapağı başının üstündeki eski yerine yerleştirmek, yerin üç metre altında taş döşeli bir zemine ayak basmak... Bütün bunlar taşkınlık içinde, bir dev gücüyle ve bir kartal hızıyla yapılan işler gibi yerine getirildi; hepsi ancak birkaç dakika sürdü.

Hâlâ baygın olan Marius’la birlikte, uzun bir yeraltı koridorunda buldu kendini Jean Valjean. Orada derin bir durgunluk, kesin bir sessizlik, gece vardı.

Bir vakitler sokaktan manastıra atladığı zaman yaşadığı duygular uyandı içinde yeniden. Yalnız bugün taşıdığı Cosette değil, Marius’tu. Hücumla ele geçen meyhanedeki müthiş gürültüyü, başının üzerinde belli belirsiz bir mırıltı gibi güçlükle işitiyordu.

İKİNCİ KİTAP

Leviathan’ın Barsağı

I
DENİZİN YOKSULLAŞTIRDIĞI TOPRAK

Yılda yirmi beş milyonu suya atar Paris, mecazi anlamda değil hem de. Nasıl ve ne şekilde? Geceli gündüzlü. Ne amaçla? Hiçbir amacı olmadan. Hangi düşünceyle? Hiç düşünmeksizin. Ne yapmak için? Hiç. Hangi uzvuyla? Bağırsağıyla. Nedir onun bağırsağı? Lağım.

Bu konuyla uğraşan bilimsel hesapların ortalama olarak ortaya koyduğu sayıların en azıdır yirmi beş milyon. Uzun araştırmalardan sonra, insan gübresinin gübrelerin en verimli ve etkilisi olduğunu bilim artık biliyor. Çinliler -utanarak söyleyelim- bunu bizden önce biliyorlardı. Eckeberg’in söylediğine göre, hiçbir Çinli köylü, iki ucunda bizim pislik diye adlandırdığımız şeyle dolu iki kova bulunan kamışını getirmeden şehre gitmez. Bu gübre sayesinde de Çin toprağı, bugün hâlâ Hz. İbrahim dönemindeki gibi tazedir. Bire yirmi dört verir Çin toprağı. Verimlilik konusunda, hiçbir kuş gübresi bir başkentin sürükledikleriyle boy ölçüşemez. Gübreliklerin en güçlüsüdür büyük kent. Ovanın gübrelenmesinde şehirden yararlanmak en başarılı çözüm olacaktır. Altınımız gübre ise eğer, gübremiz de altın değerindedir.

Bu altın gübre ne yapılır? Uçuruma süpürülür.

Deniz ördeği ve penguen pisliği toplamak için Güney Kutbu’na büyük masraflarla gemi kafileleri yollanır da, hemen el altında bulunan zenginlikler denize akıtılır. Dünyanın yitirdiği insan ve hayvan gübresi denize atılacağına toprağa geri verilmiş olsaydı, herkesi beslemeye yeterdi.

Yol kenarındaki o çöp yığınları, gece sokaklardan sarsılarak geçen o çamur arabaları, o korkunç süprüntü fıçıları, kaldırım taşlarının sizden gizlediği o pis kokulu yeraltı balçık akıntılarının ne olduğunu bilir misiniz? Çiçeklerle dolu çayır, yemyeşil ot, yabani kekik, adaçayıdır; av hayvanı, hayvan sürüleridir; kocaman sığırların memnun böğürtüsüdür akşam vakti; mis kokulu kuru ot, altın sarısı buğday, masanızın üstündeki ekmektir; damarlarınızdaki sıcak kan, sıhhattir; neşedir, hayattır. Bunu istiyor işte yeryüzünde biçim değişimi, gökyüzünde ruh değişimi olan o esrarlı yaradılış.

Yeniden büyük potaya koyun bunu; bolluk ve bereketiniz çıkacaktır oradan. Ovaların beslenmesi, insanların besinini oluşturur.

Siz bu serveti yitirmekte, üstelik de beni gülünç bulmakta özgürsünüz. Bu ancak cahilliğinizin başyapıtı olur.

Yalnızca Fransa’nın, ırmaklarıyla her yıl Atlas Okyanusu’na yarım milyar döktüğünü istatistikler saptadılar. Şunu da gözden kaçırmamak gerekir ki, beş yüz milyonla bütçe harcamalarının dörtte biri ödenebilir. Şu insan beceriksizliği öyledir ki, bu beş yüz milyonu ırmağa atmayı daha fazla ister. Lağımlarımızla ırmaklara ulaşan sefil kusmuk, ırmaklarımızla okyanusa akıp giden muazzam kusmuk, şurada damla damla, orada ise dalga dalga halkın öz maddesini alıp götürür. Lağım çukurlarının her hıçkırığı bin franga mal olur bize. Böylece iki sonuca varılır: yoksullaşan toprak ve kirlenen su. Saban izinden çıkan açlık, ırmaktan yükselen hastalık.

Şu anda Tamise Irmağı’nın Londra’yı zehirlemekte olduğunu herkes bilir. Paris’e gelince, son zamanlarda lağım ağızlarından büyük bir çoğunluğunu aşağılara, son köprünün altına doğru götürmek zorunda kaldılar.

Akciğerlerimizde olduğu gibi basit ve ilkel bir boşaltma yöntemi vardır İngiltere’nin birçok yöresinde; pistonlu, supaplı, emme basma düzenli, çift borulu bir düzenek, kırlardaki arı ve temiz suyu kentlerimize iletip, kentlerin zengin suyunu tarlalara göndermeye yeterli olacaktı; hiçbir zorluğu olmayan bu gidiş geliş, dışarı attığımız beş yüz milyonun yurdumuzda kalmasını sağlardı.

Bugünkü yöntemle iyilik yapılmak istenirken kötülük yapılıyor. Amaç iyi, ancak sonuç acı, kentin temizliği halkın yoksullaştırılmasına sebep oluyor. Bir lağım, bir anlaşmazlığı getiriyor. Basit olmakla birlikte yoksulluğa neden olan lağım yerine, her yerde, aldığını geri veren o çift görevli boşaltma yöntemi kullanılsa, bu yöntem ekonomik kurallarla birlikte yürütülse, topraktan elde edilen ürün on kat artar, yoksullar sorunu da şaşılacak biçimde hafifler. Asalakların ortadan kalkmasıyla da yoksulluk sorunu çözümlenmiş olur. Şu durumda kamu serveti ırmağa gidiyor, yani israf sürüyor. Tam yerinde bir sözcük israf. Avrupa, böylece, tükeniyor, iflas ediyor, kısaca mahvoluyor.

Fransa’daki tüm zararın miktarını daha önce belirttik. Paris ise bütün Fransız nüfusunun yirmi beşte birini barındırdığından, gübresinin de hepsinin içinde en verimli olması gerektiğinden, Fransa’nın her yıl dışarı attığı yarım milyarın içinde Paris’in kaybının yirmi beş milyon olarak hesaplanması gerçek miktarın çok altında kalır. Bu saptanan yirmi beş milyon, yarın bağış olarak Paris için kullanılsa, kentin görkemi büyük ölçüde artar. Oysaki kent, bu geliri lağım suyu olarak yitiriyor. Sonuç olarak denebilir ki, Paris’in israfı, avuç dolusu altının akıtılması, görkem ve şatafatı, yani tüm zenginliği lağımıdır.

Böylece, kötü bir ekonomik yöntem yüzünden, refahı sağlayacak zenginlikler suyun akıntısında, girdaplarında yok olmakta, buna göz yumulmakta. Kamu servetini korumak için orada Saint-Cloud’un ağlarının bulunması gerekli.

Ekonomik açıdan şöyle özetlenebilir: Paris müsriftir. Her ulusun bir kopyasını yapmaya çalıştığı örnek kent Paris, iyi düzenlenmiş kentlerin modeli, ülkünün başkenti, özel teşebbüsün, her türlü atılımın, denemelerin yüce yurdu, yaratıcılığın merkezi, geleceğin kovanı, Babil’le Korinthos’un bu mükemmel karışımı; sözünü ettiğimiz şu konuda Fo-Kian’ın bir köylüsüne parmak ısırttırdı.

Paris’i model olarak alın, iflas edersiniz. Belki de, bu ezelden beri süregelen, hiçbir mantığı olmayan anlamsız tüketim de Paris’i taklit ediyordur.

Yeni bir ahmaklık örneği değildir bu şaşırtıcı beceriksizlikler. Eskiden de böyle davranıldı. Liebig’in dediği gibi, “Romanın lağımları Roma köylüsünün bütün refahını yuttu.” Tarlalarını kendi lağımıyla yok ettikten sonra Roma İtalya’yı da mahvetti, kendi çirkefine boğdu, oradan Sicilya’yı, sonra Sardinya’yı, sonra Afrika’yı mahvetti. Roma lağımı bütün dünyayı yuttu. Hem kendi kentlerini hem de evreni içine aldı bu çirkef çukuru. Urbi et Orbi.¹⁵⁹ Roma, bunda da örnek alınır, pek çok şeyde olduğu gibi. Paris de üretici, değişimci kentlere özgü o aptallıkla Roma’yı izlemiştir.

Üzerinde açıklama yapmaya çalıştığımız işlemin gerektirdiği ihtiyaçların karşılanması için Paris’in altında bir başka Paris daha kurulmuştur: Bir lağım Paris’i. Sokakları, kavşakları, meydanları, çıkmaz sokakları, ana caddeleri, sadece insan şeklinin bulunmadığı balçıktan oluşan bir trafiği vardır onun da. Hiçbir şeye, hatta büyük bir millete bile dalkavukluk etmemenin gerektiği ortaya çıkar böylece; her şeyin bulunduğu yerde, yüceliğin yanında alçaklık da vardır. Paris’te, ışık kenti Atina, kudret kenti Tir, fazilet kenti Sparta, mucize kenti Ninova olduğu gibi, çamur kenti Lutecia da vardır.

Zaten Paris gücünü de buradan alır; tarih boyunca Makyavelli, Bacon, Mirabeau gibi birkaç adamın ortaya koyduğu şu garip “yüce küçüklük” ilkesini onaylarcasına, kentin dev yapılı batakhanesi, görkemli anıtlar arasında yükselir.

Gözümüz Paris’in bodrum katının içine dek işleyebilseydi, koloniler halindeki görkemli mercan tarlalarını görebilirdi. Bir süngerde bile, eski büyük kentin bulunduğu altı fersahlık toprak yığınındakinden daha çok geçitler, delikler ve yollar yoktur. Ayrı birer bodrum olan cenaze mahzenlerini, havagazı borularının çapraşık kafeslerini, küçük çeşmelere değin içme suyu dağıtan boru şebekesini saymazsak, lağımlar her iki kıyıda da karışık, esrarlı ve olağanüstü bir ağ oluştururlar; akıntısı meyilinde olan çapraşık yollar.

Paris’in doğurduğunu varsayabileceğimiz fareler, orada, o ıslak sis içinde ortaya çıkarlar.

II
LAĞIMIN TARİHİ

Paris’in bir kapak gibi kaldırıldığı göz önüne getirilsin. Lağımların yeraltı şebekesi, tepeden, her iki kıyıda da şehre aşılanan büyük bir dal gibi görünürler. Bu dalın gövdesi sağ rıhtımdaki ana lağımı oluşturur, daha küçük boyda olanlar ve çıkmaz sokaklardakiler de küçük dallardır.

Bu benzetmede yarı yarıya gerçeklik vardır; çünkü, bu çeşit yeraltı şebekelerinde görülen dik açıya bitkilerde çok az rastlanır.

Bu anlamsız geometrik plana dair daha yakın bir fikir edinmek için, karanlık zemin üzerinde düzensiz bir şehir gibi karmakarışık bir Doğu alfabesi düşünün; bu alfabenin şekilsiz harfleri, belirli ama anlaşılmayan bir düzensizlik içinde, âdeta tesadüfen, bazen bir köşesinden bazen uçlarından birbirine perçinlenmiş gibidirler.

Yeraltında oluşan bu bataklıkların, lağımların, ortaçağda, Bizans İmparatorluğu'nda, eski çağ Doğu ülkelerinde çok önemli işlevleri vardı. Veba buradan doğar, asiler de burada ölürlerdi. Bu kokuşmuş yataklara, ölüm kokan bu korkunç beşiklere âdeta dinî bir korkuyla bakarlardı insanlar. Benares’in böcekli kuyuları, Babil’in aslanlı kuyusundan daha az baş döndürücü değildi. Tiglath-Palasar’ın Ninova’daki yeraltı bataklığı üzerine ant içtiğini yazar eski Musevi kitapları.

Leydenli Jan’ın yapma ayını Munster lağımından çıkarması gibi, onun Doğulu benzeri olan Horasan’ın peçeli peygamberi Muhanna da yapma güneşini Kehşef'in çirkef kuyusundan çıkarıyordu.

Çirkefliğin tarihi, insanlık tarihinin bir yansımasıdır. İşkence çekerek ölenlerin sergilendikleri gemoniaeleriyle Roma anlatılır. Paris lağımı ise eskiden beri korkunçluğunu sürdürür. Mezar olur, sığınak olur. Suçluların, toplumun tepkisine uğramışların, özgürlüklerin, düşünce ve yasaların kovalamakta ya da kovalamış olduğu kişilerin gizlendiği bir delikti burası. 14. yüzyılda, 6. Charles’ın amcalarının yönetimi sırasında, vergi baskısına karşı ayaklanan Parisliler, 15. yüzyılda manto çalan gece serserileri, 16. yüzyılda Protestanlar, 17. yüzyılda Morin meczupları, 18. yüzyılda ateşçiler... Yüz yıl önce, hançerler oradan çekilirdi, tehlikede olan hırsız oraya süzülürdü; ormandaki mağara yerine Paris’in lağımı vardı. Şu Galyalı serseriler, dilenciler güruhu tarafından lağım, “Serseriler Yatağı”nın bir şubesi olarak benimsenmişti. Bu düzenbaz külhanbeyler akşamları Maubuée’deki pislik akıntılarının altına yatak odalarına girer gibi girerlerdi.

Günlük çalışmalarını Vide-Gousset Çıkmazı’nda ya da Coupe-Gorge Sokağı’nda yürütenlerin, gece meskeni olarak Chemin-Vert Köprüsü’nü ya da Hurepoix’yı seçmeleri çok olağandı. Bu dönemden bir yığın anı kaldı. Bu uzun ve tenha geçitlerde her çeşit hayalet vardır, her yanı kokuşmuşluk, pislik birikintileri ile doludur, şurada burada, içerdeki Villon’un dışarıdaki Rabelais ile konuştuğu delikleri görmek mümkündür.

Eski Paris’te bütün birikimlerin, denemelerin buluşma yeridir lağım. İktisat bilimi orada bir döküntü görür, toplum felsefesinin bulduğu ise bir tortudan ibarettir.

Şehrin vicdanıdır lağım. Her şeyin yöneldiği ve karşılaştığı yerdir burası. Bu hareketsiz yer karanlıklar içindedir ama, hiçbir gizi yoktur. Her şeyin en yalın görünümü ya da hiç değilse kesin görünümü vardır orada. Pislik yığınlarının hiçbir yalanı barındırmamaları iyi yanlarıdır. Saflık oraya sığınmıştır. Basile’in maskesi orada bulunur, ama mukavvası, sicimleri ortada, içi de dışı gibi görünür halde, dürüst bir çamurla daha belirli bir haldedir. Onun yanında da Scapin’in takma burnu bulunur. Çağdaşlığın bütün pisliği, artık kullanılamaz duruma gelince, toplumsal evrimin sonuçlandığı bu gerçeklik çukuruna düşer ve gömülür, ama yayılarak. Bu karmakarışıklık bir itiraftır. Yapay görünüşler yoktur artık orada. Hiçbir yanın örtülmesi mümkün değildir artık; pislik giysilerini çıkarır; tartışmasız bir çıplaklık, düşlerin geriye kaçışı... Artık, biten bir şeyin korkunç yüzüne bürünmüş gerçekten başka hiçbir şey yoktur. Gerçek ve yok olma. Şurada görülen bir şişe gibi sarhoşluğu gizleyemez, bir sepetin sapı uşaklığı anlatır; burada, eskiden edebi düşünceleri olan bir elma koçanı yeniden elma koçanı görünümüne bürünür; madenî paranın üzerindeki kabartma, görünür bir şekilde pas tutar; Kayfa’nın tükürüğü Falstaff'ın kusmuğuna karışır; kumarhaneden gelen Louis altını, intihar ipinin ucunda sallanan çiviye toslar; geçen karnavalda Opera’da dans etmiş, telli tüllere sarılı mosmor bir fetüs yuvarlanır durur. Eskiden Margoton’un etekliği olan çürümüş paçavranın yanında, insanları yargılamış olan bir yargıcın başlığı uzanır yatar; kardeşlikten de öte, bir senli-benliliktir bu. Eskiden süslü püslü olan her şey kirlenir burada. Son örtü kapatılmıştır. Lağım, her şeyi söyleyen bir utanmazdır.

Pislikteki bu içtenlikten hoşlanırsınız, ruhunuzu dinlendirir. İnsan bütün ömrü boyunca hükümet kararlarının gerekçelerine, yeminlere, siyaset felsefesine, adalete, meslek ahlakına, katılıklara, ayartılamaz yargıçların takındıkları azametli tavırları seyretmeye katlandıktan sonra bir lağıma girdiğinde tümüne uygun olan balçığı seyredince avunmaya başlar.

Bunun aynı zamanda öğretici bir yanı da vardır. Az önce söylediğimiz gibi, tarih lağımdan geçer. Saint-Barthélemy’ler orada taşların arasından damla damla sızarlar. Büyük cinayetler, siyasal ve dinsel boğazlaşmalar hep çağdaşlığın yeraltındaki bu bölümünden geçer, cesetlerini de oraya sürükleyerek. Düşünürün gözünde, eski katiller oradadır; tiksindirici alacakaranlık diz çökmüş, kefenlerinin bir ucunu önlük olarak kullanarak, yaptıkları işi silerler hazin hazin. 11. Louis Tristan’la, 1. François da Duprat ile oradadır; Louvois da, Letellier de orada; Hebert’le Maillard da oradadır, taşları kazıyarak, yaptıklarının izini örtmeye çalışarak. Bu hayallerin süpürge sesleri duyulur kubbelerin altında. Köşelerdeki kızılımtırak parıltılar, kanlı ellerin yıkanmış olduğu korkunç sudan yansımaktadır.

Toplumbilimciler bu karanlıklara girmelidir. Bunlar onun laboratuvarının bir bölümüdür. Felsefe, düşüncenin mikroskobudur. Her şey ondan kaçmak ister ama, hiçbir şey ondan kurtulamaz. Çetrefilli yollara kaçmak boşunadır. Çetrefil yollara sapan insan hangi yüzünü gösterir? Utanılası yüzünü. Felsefe dürüst bakışlarıyla kötülüğü defeder, uzaklara kaçmasına izin vermez. Silinip kaybolan, küçülüp yok olan her şeyi tanır. Paçavradan saltanat hırkasını, bez parçasından da kadını yeniden oluşturur. Çirkefle kenti yeniden kurar; balçıkla gelenekleri yeniden yaratır. Kırık parçalarından bile antika çanağı, testiyi bilir. Judengasse Yahudiliği’nin Getto Yahudiligi’nden farkını, yazılı bir derinin üzerindeki tırnak izinden bulur. Geriye kalanlardan; iyinin, kötünün, yapayın, doğrunun, sarayın kan lekesiyle, mağaranın mürekkep lekesinin, genelevin yağ damlasının, katlanılan eziyetlerin, hoş karşılanan dürtülerin, kusulan sefaletlerin, kişilerin boyun eğerek edindikleri kırışıklıkların, ruhlarının kabalıkları yüzünden sürüklendikleri namussuzlukların, Roma hamallarının ceketlerinin üzerinde Messalina’nın dirsek vuruşu izlerinin neler olduğunu anlar.

III
BRUNESEAU

Ortaçağda Paris lağımı efsaneleşmişti. 17. yüzyılda 2. Henri, başarısızlığa uğrayan bir araştırma denemesi yaptırdı. Mercier’nin tanıklığına göre, bundan yüzyıl önce bu çirkef çukuru kendi haline bırakılmıştı. İstediği kalıba giriyordu.

Kavgalara, kararsızlıklara, bilinçsizliklere bırakılan o eski Paris işte böyleydi ve uzun zaman da böyle kaldı. Daha sonra 1789, kentlerin nasıl bilinçlendiğini gösterdi; ama o güzelim eski zamanlarda başkent pek akıllı değildi; işlerini ne somut ne de soyut anlamda sürdürebiliyordu; pisliği temizlemesini bilmediği gibi, kötülükleri de temizleyemiyordu. Bunu engelleyebilmesi için gereken her şey bir sorun oldu. Örneğin lağım hiçbir plana uymazdı. Bu çöplükte yönünü bulmak güçtü, tıpkı kentte insanların birbirini anlamasının güçlüğü gibi; yukarıda anlaşmazlık, aşağıda içinden çıkılmazlık; dillerin karışıklığı altında, mahzenlerin karışıklığı; Babil’e eklenen dolambaçlı yollar.

Bazen Paris lağımı taşmaya kalkışırdı; öfkelenirdi sanki bu değeri anlaşılmayan Nil. İğrenç şey ama, lağım suları ortalığı basardı. Zaman zaman çağ dişiliğin midesi bozulur, kusmuk gerisin geriye kentin gırtlağına akardı. Kendi çamurunun tadı kaplardı her yanı. Lağımla vicdan azabının bu benzeşmesinde bir hayır vardı; bir uyarıydı bunlar, ama yeterince değerlendirilmesi beklenemezdi. Kent, pisliğin bu densizliğine öfkelenir, geri dönmesini kabul etmezdi. Onu çıkmamacasına defedin!

1802 lağım baskını, seksen yaşındaki Parislilerin anılarında tazeliğini yitirmemiştir. 14. Louis heykelinin bulunduğu Victoires Meydanı’na haç şeklinde yayılan balçık, Champs-Élysées’deki bir iki lağım ağzından Saint-Honoré Caddesi’ne; Saint-Florentin lağımından Saint Florentin Sokağı’na; Sonnerie lağımından Pierre-â-Poisson Sokağı’na; Chemin-Vert lağımından Popincourt Sokağı’na; Lappe Sokağı’ndaki lağımdan Roquette Sokağı’na girdi, Champs-Élysées’de caddenin taş oluklarını iki karış kalınlığında kapladı; güneyde, Seine Irmağı’nın ağzını aksi yöne çevirerek, Mazarin’e, Echaude’ye, Marais’ye daldı. Yüz dokuz metre uzunlukta bir yeri kaplamakla birlikte, tam da eskiden Racine’in oturduğu evin birkaç adım berisinde durdu; kraldan çok, 17. yüzyıl ozanına saygı gösteriyordu sanki. En yüksek düzeye Saint-Pierre Caddesi’nde erişti; orada oluk ağzından taşların üç ayak yukarısına kadar yükseldi, en geniş alana da Saint-Sabin Caddesi’nde erişti, iki yüz otuz sekiz metre uzunluğunda yayıldı.

Bu yüzyıl başlarında da Paris lağımı hâlâ gizemini koruyordu. Çamurun hiçbir zaman iyi bir ünü yoktur ama burada ürkütücü bir görünüm kazanıyordu. Paris, altındaki korkunç mahzenin varlığını, belli belirsiz de olsa biliyordu. Thebai’de, içinde beş metre boyunda kırkayakların kaynaştığı bir bataklık varmış, Behemoth’un banyo yapabileceği cinsten korkunç bir bataklık. Paris lağımına da, sözü edilen bu bataklık gibi bakılıyordu. Bilinen birtakım noktalardan hiç öteye gidemezdi lağımcıların çizmeleri. Hiç de uzak olmayan çağlarda, üzerinde Sainte-Foix’yla Crequi Markisi’nin dostluk kurdukları çöp arabalarının doğrudan doğruya lağıma boşaltıldığı bilinirdi. Temizlik işi yağmurlara emanet edilmişti; o da temizlemekten çok, yolları tıkıyordu. Roma, çirkef kuyusuna, biraz şiirsel bir havayla gemoniae adını vermişti. Paris ise kendisininkine Pis Kokulu Delik adını vererek hakaret etmişti. Bilimle boş inanç dehşet konusunda ortak nokta bulmuşlardı. Pis kokulu delik, hem sağlık hem de efsane bakımından iğrençti. Karakoncolos, Mouffetard lağımının pis kokulu kemerinin altında göründü, Marmousetlerin cesetleri Barillerie lağımına atılmıştı. Fagon, 1685 yılındaki o korkunç hummanın nedeni olarak, Saint-Louis Caddesi’nde “Messager Galant” levhasının hemen hemen tam karşısında 1833’e dek açık kalan büyük bir boşluğu, Marais lağımının ağzını gösterir. Mortellerie Sokağı’ndaki lağım ağzı, oradan çıkan pisliklerle ünlüdür; o uğursuz sokakta, bir sıra dişi andıran sivri uçlu demir parmaklıklarıyla bu lağım ağzı, cehennemi insanların üstüne doğru püskürten bir ejderha ağzını andırıyordu. Paris’in bu bulaşık çukuru, halkın düş gücüyle, iğrenç ve bilinmez bir sonsuzlukla süsleniyordu. Lağımın ucu bucağı yoktu, eşkıya yatağıydı. Bu pis, yaralı yerleri deşmek polisin aklının ucundan geçmiyordu. Bu bilinmezliği deşmek, bu karanlık hakkında bilgi edinmek, bu uçurumu keşfe kalkışmak... Buna kimin cesareti olabilir ki? Dehşet verici bir şeydi bu. Sonunda birisi ortaya çıktı. Çirkef kuyusunun Kristof Kolomb’u kendini gösterdi.

1805 yılında bir gün İmparator’un Paris’te pek seyrek göründüğü günlerden birinde, İçişleri Bakanı -Decres ya da Cretet adında biri- efendisinin yataktan kalkıp teşrif ettiği törene katıldı. Büyük cumhuriyetin, yüce imparatorluğun o muhteşem askerlerinin kılıç şıkırtıları işitilmekteydi Carrousel’de. Napolyon’un kapısında büyük bir kahramanlar kalabalığı vardı: Ren’den, Escaut’dan, Adige’den, Nil’den gelenler; Joubert’in Desaix’nin, Marceau’nun, Hoche’un, Kleber’in arkadaşları; Fleurus’un baloncu askerleri, Mayence’in humbaracıları, Cenova’nın köprücü askerleri, ehramların seyrettiği hafif süvariler, Junot’nun güllelerinin serpintilerine uğrayan topçular, Zuyderzee’de demir atmış donanmayı baskınla ele geçirmiş olan zırhlı askerler. Kimisi Bonapart’la Lodi Köprüsü’ne, kimisi de Marat’yla Mantua Boğazı’na gitmişti; kalanlar da Montebello hendeklerine Lannes’dan önce gelmişlerdi. O çağın bütün ordusu orada, Tuilleries Sarayı’nın avlusundaydı; ya bir takımla ya da bir mangayla temsil ediliyorlar, dinlenmekte olan Napolyon’u koruyorlardı. Bu dönem, Büyük Ordu’nun arkasında Marengo, önünde Austerlitz’in bulunduğu o en parlak dönemdi. “Haşmetmeap,” diyordu, içişleri Bakanı Napolyon’a, “dün imparatorluğumuzun en korkusuz adamını gördüm.” Napolyon, birdenbire, “Kim bu adam?” diye sordu. “Yaptığı iş nedir?”

- Bir şey yapmak istiyor, Haşmetmeap.

- Ne yapmak istiyor?

- Paris lağımlarını dolaşmak.

Gerçekten de var olan bu adamın adı Bruneseau’ydu.

IV
BİLİNMEYEN AYRINTILAR

Lağımlar gezildi. Müthiş bir yolculuk oldu bu; vebaya ve havasızlığa karşı bir gece savaşı, aynı zamanda bir keşif seferi oldu. Daha bundan birkaç yıl öncesine kadar, bu yolculuğa katılanlardan bugün sağ kalan biri -o çağda çok genç olan akıllı bir işçi- çok ilgi çekici şeyler anlatıyordu. Bu anlattıklarını Bruneseau, polis müdürüne verdiği rapor ve resmî yazıya uygun görmeyerek dosyaya koymamış.

O devirde mikroplara karşı kullanılan ilaçlar çok ilkeldi. Bruneseau yeraltı şebekesinin ilk bölümlerini geçer geçmez, yanındaki yirmi işçiden sekizi, daha öteye gitmek istemediler. Yapılacak iş oldukça karışıktı. Temizlik yapılmasını gerektiriyordu bu gezinti; dolaşılan yerler hem temizlenecek hem de arşınlanacaktı; su yollarının giriş yerlerini bulmak, ızgaraları saymak, ana yoldan ayrılan kolları uzun uzun yazmak, kavşak noktalarındaki akıntıları belirtmek, birçok bölgeden her birinin sınırlarını çizmek, ana lağıma eklenen yan lağımları yoklamak, lağım ve kubbelerinin hem ızgaraların başlangıcında hem de bitimindeki yüksekliğini, genişliğini ölçmek, su yolları girişlerinin lağım kanal tabanına ve sokak düzeyine olan uzaklıklarını bildirmek gerekiyordu. Büyük güçlüklerle yol alınıyordu. Birçok yerde merdivenlerin, üç ayak derinliğinde batağa gömüldüğü oluyordu. El fenerleri pis havada can çekişiyordu. Arada sırada bayılmalar oluyordu. Bazı noktalarda da uçurum vardı. Zemin çöküntüye uğramış, döşeme taşları çıkmıştı; lağım tam bir dipsiz kuyu görünümündeydi. Ayak basacak yer bulmak olanaksızdı. Birdenbire bir adam kayboldu, adamı oradan büyük zorluklarla kurtardılar. Fourcroy’un öğütlerine uyarak, yer yer buldukları temiz sayılabilecek köşelerde, büyük kafesler içinde, reçineye batırılmış üstübü yakıyorlardı. Duvarlarda zaman zaman şekilsiz kabarıklıklara rastlıyorlardı, bunları insan ur sanabilirdi. Bu nefessiz yerde taşlar bile hasta görünüyordu.

Bruneseau, akıntının başından kavşağına doğru yola koyuldu. Grand-Hurleur’ün iki su yolu terazisinin bulunduğu noktada, çıkıntılı gibi duran bir taşın üzerinde 1550 tarihini okudu. Bu taş, 2. Henri tarafından Paris yeraltı yollarını dolaşmakla görevlendirilen Philibert Delorme’un durduğu yeri göstermekteydi. 15. yüzyılın lağımda bıraktığı bir damgaydı bu taş. Bruneseau, 17. yüzyıl işçiliğine 1600-1650 yılları arasında kubbeleri yapılan Ponceau Kanalı ile; Vieille-du-Temple Caddesi’ndeki kanalda rastladı; ana yolun batısında, duvarı ve kubbesi 1740’ta örülen kesimde de 18. yüzyıl işçiliğini buldu. Bu iki kubbe, hele 1740’ta yapılan yenisi, 1412’de örülen çevre lağım duvarlarından daha harap ve çatlaktı. Bu tarihte Ménilmontant Irmağı’nın canlı suları, Paris ana lağımı mertebesine yükselmişti; bir köylünün kralın baş oda uşağı olmasına benzer bir yükseliş, Gros-Jean'ın Lebel olması gibi bir şey.

Sağda solda, özellikle de Adliye Sarayı’nın altında lağımın içine dek giren eski zindan hücrelerini buldular, iğrenç ölüm hücrelerini. Bu hücrelerden birinde, sarkan bir demir halka gördüler. Tümü duvarlarla çevriliydi. Rastladıkları bazı şeyler pek garipti; örneğin 1800 yılında Botanik Bahçesi’nde kaybolan orangutanın iskeleti bulundu. 18. yüzyılın son yılında Bernardins Sokağı’nda görünen şeytanın kayboluşuyla ilgiliydi bu hiç şüphesiz. Zavallı şeytan sonunda lağım sularında boğulmuştu.

Arche-Marion’a ulaşan kemerli uzun geçitte, ustasını bile hayran bıraktıracak kadar mükemmel ve iyi korunmuş bir paçavracı küfesi bulundu. Artık lağımcıların korkusuzca karıştırmaya alıştıkları balçığın her tarafında bir yığın değerli eşya, altın, gümüş süs eşyası, kıymetli taşlar, paralar vardı. Bir dev bu balçığı bir süzgeçten geçirebilse, yüzyıllardan beri birikmiş bir servetin sahibi olurdu. Temple Sokağı ile Saint-Avoye Sokağı’nın ayrıldığı noktada garip bir Protestan madalyası bulundu: bir yüzünde, başında kardinal şapkası bulunan bir domuz vardı; diğer yüzünde ise başında papalık tacı bulunan bir kurt...

En şaşırtıcı olanıyla ana lağımın girişinde karşılaştılar. Bugün sadece menteşeleri kalmış olan parmaklık, eskiden burasının kapatıldığını gösteriyordu. Bu menteşelerden birinde, geçerken oraya takıldığı şüphe götürmez pis bir paçavra sallanıyordu; o karanlıkta asılı kalmıştı ve gittikçe de yırtılıyordu. Bruneseau, el fenerini yaklaştırarak paçavrayı inceledi. Çok ince bir patiska parçasıydı bu; bir asalet tacının sağlam kalabilmiş bir köşesinde okunabilen yedi harf -LAVBESP harfleri- görülebiliyordu. Bir marki tacıydı ve o yedi harf de Laubespine anlamına geliyordu. Öyle anlaşılıyordu ki, gözlerinin önündeki şey Marat’nın kefeninden bir parçaydı. Gençliğinde aşk maceraları olmuştu Marat’nın. Artois Kontu’nun yanında has ahırlar haytan olarak bulunduğu günlerde geçer bu aşk. Asilzade bir hanımla tarihe geçen bu aşktan kendisine, ancak adı geçen yatak çarşafı kalmıştı bir anı olarak. Öldüğünde de, evinde bulunan en iyi cins çarşaf olan bu kumaş parçasına sarmışlardı onu. İhtiyar kadınlar, şu “halkın dostu” zavallıyı, gömülmek üzere, şehvet izleriyle dolu çarşafa sarmışlardı.

Bruneseau bununla pek ilgilenmedi, geçti gitti. Paçavrayı buldukları yerde bıraktılar, tümüyle yok etmediler; aşağılamak mıydı bu, yoksa saygı mı? Marat her ikisini de hak etmişti. Sonra kader, insanın dokunmaya çekineceği biçimde orada izini bırakmıştı. Zaten öbür dünyaya ait bulguları, kendi seçtikleri yerde bırakmak en doğrusu. Kısacası, buluntu ilginçti; bir markiz onun içinde uyumuştu, Marat ise orada çürümüştü; aynı bez Panthèon’u geçerek lağım farelerine kadar ulaşmıştı. Vaktiyle Watteau’nun bütün kıvrımlarını büyük bir zevkle çizebileceği bu yatak odası kumaşı, en sonunda Dante’nin sabit bakışlarına layık olacak bir duruma gelmişti.

Paris’in yeraltı çöplüğünü bir uçtan bir uca dolaşmak, 1805’ten 1812’ye dek tam yedi yıl sürdü. Bu gezinti sırasında Bruneseau, önemli işleri saptıyor, çalışmaları yönetiyor, hatta sonuçlandırıyordu: 1808’de Ponceau ızgarasını alçalttı; lağımı da, yeni hatlar açtırarak, 1809’da Saint-Denis Caddesi’nin altından Innocent Çeşmesi’ne kadar büyüttü, 1810’da Froidmanteau Sokağı’nın, Salpetriere’in altına dek, 1811’de Neuve-de-Petits-Pères, Mail, Echarpe sokaklarının, Royale Meydanı’nın, 1812’de Paix Sokağı’nın, Antin yolunun alt tarafları da lağım şebekesinin uzantıları haline geldiler. Bu işleri yaparken bir de bütün ağı dezenfekte ettiriyor, temizletiyordu. İkinci yıldan sonra ise damadı Nargaud’yu yardımcı olarak yanına almıştı,.

Böylece, bu yüzyılın başında eski toplum, lağımını süsleyerek astarını temizlemiş oldu. Hiç olmazsa bir parça ayıklanmış oldu.

Çatlak taşları sökülmüş şekilsiz çukurlarla dolu, anlamsız engebeler ve garip köşeler, pis kokulu, vahşi, yabani bir dehliz; taşları yara bere içinde, duvarlarıysa delik deşik, korkunç, karanlık bir dehliz... İşte Paris’in eski lağımı geçmişte böyleydi. Her yöne ayrılan kollar, birbirini kesen hendekler, ana borudan ayrılan küçük hatlar, birleşen yollar, bağırsaklar, çıkmaz sokaklar, güherçileli kubbeler, pis kokulu çukurlar, çeperlerde balgamlı sızıntılar, tavanlardan düşen damlalar, uçsuz bucaksız karanlık... Babil’in sindirim aygıtına benzeyen o yeraltı mezarının verdiği ürküntüyü verebilecek başka bir şey bulamayız; bir çukur, bir mağara, sokaklarda açılmış bir uçurum, dev bir köstebeğin açtığı bir yuvadır bu; orada, karanlıklar arasında, zamanında bir görkem belirtisi olan çöplüğün içinden geçmiş olduğu söylenen kocaman kör köstebeğin dolaştığını görür gibi olur insan; halen işe yarayan eski bir yuvadır burası.

Bu, tekrar ediyoruz, eski devrin lağımıydı.

V
ÇAĞDAŞ İLERLEMELER

Bugün artık lağım temiz, soğuk ve kusursuzdur. Aşağı yukarı, İngiltere’de “saygıdeğer” kelimesinin verdiği anlamı taşır. Ağır başlıdır, kurşuniye yakın bir rengi vardır, âdeta iki dirhem bir çekirdek sayılabilecek şekilde çekidüzen verilmiştir. Bir müteahhidin danıştay üyeliğine seçilmesine benzer. İçerisi oldukça iyidir. Balçık usludur. İlk bakışta onu, “halkın kralını sevdiği” o eski dönemlerdeki gibi, hükümdarlarla prenslerin kaçmasına yarayan yeraltı geçitlerine benzetmek olanaklıdır. Bugünkü lağım güzeldir, saf bir görünümü vardır; şiirden kovulup da mimariye sığınmışa benzeyen klasik on iki heceli ölçü, bu uzun, esrarlı, beyazımsı kubbenin her taşına sinmiş gibidir; her savak bir kemerdir; Rivoli Caddesi’nin bir benzerini bu çirkef çukurunda görmek mümkündür. Zaten büyük bir kentin gübre hendeği, geometrik biçimlerin tam da yerine oturduğu yerlerdir. Orada her şey en kısa yola bağlanmalıdır. Bugün lağım bir yere kadar resmî bir görünüm almıştır. Bazen kendisinin konu edildiği polis raporları bile artık ona saygısızlık yapmıyorlar. Resmî dilde tarif edildiği kelimeler, ağırbaşlıdır. Eskiden “lağım” denilen şeye şimdi “galeri” diyorlar; “delik” denen şeyin adı şimdi “baca” olarak geçiyor. Villon bile eski yedek barınağını görse, şimdi tanıyamaz. Bu mahzen şebekesinin bilinmeyen çağlardan beri süregelen kemirici halkı, her zamankinden çok daha kalabalıktır. Arada sırada bir fare, bir kocamış asker, lağımın penceresinden uzatır kafasını, Parislileri süzer; ama bu yeraltı sarayından hoşnut olan o zararlı hayvan bile evcilleşmekte. Bu çirkef çukurunun eski vahşiliğinden pek bir şey kalmamakta. Eski devirde lağımı kirleten yağmur, şimdi temizliyor. Gene de pek güvenmemek gerek. Orada hâlâ mikroplu pis bir hava vardır. Kusursuz bir ikiyüzlülük hüküm sürer. Polis Müdürlüğü ve Sağlık Müdürlüğü ellerinden geleni yaptılar. Bütün temizlik yöntemlerine rağmen, Tartuffe’ün, suçunu itiraf ettikten sonraki durumuna benzeyen, belli belirsiz, şüpheli bir koku yaymaktadır.

Her şeye rağmen, itiraf edelim ki, temizliğin lağımın uygarlığa bir saygısı olduğunu söyleyebilir, Tartuffe’ün vicdanını Augias’ın ahırına¹⁶⁰ yeğleyip Paris’in lağımının düzeldiğini kabul edebiliriz.

Bu, sadece bir ilerleme değil, daha da fazlası, bir değişmedir. Eski lağımla yeni lağım arasında bir devrim vardır. Kim yaptı bu devrimi? Hiç kimsenin hatırlayamadığı, bizim adını açıkladığımız adam: Bruneseau.

VI
GELECEK İLERLEMELER

Paris lağımının ortaya çıkması hiç de küçük bir iş değildi. Son on yüzyıl boyunca, tıpkı Paris’i bitiremedikleri gibi, bunun da üzerinde çalıştılar ama bitiremediler. Gerçekten de, Paris’in gelişmesine karşıt tepkilerden etkileniyordu lağım. Yerüstündeki kent büyüdükçe, yeraltında bin kollu ahtapot gibi bir şey büyür. Kente yeni açılan her sokağa lağım da bir kol uzatır. Eski krallık devrinde ancak yirmi üç bin üç yüz metre lağım yapılabilmişti; 1 Ocak 1806’da Paris’te varılan nokta buydu. Biraz ileride gene sözünü edeceğimiz bu devirden sonra, düzenlemeler büyük bir gayretle, yararlı bir çalışmayla başladı ve devam etti. Şu rakamların garipliğine bakın: Napolyon dört bin sekiz yüz dört metre, 17. Louis beş bin yedi yüz dokuz metre, 10. Charles on bin sekiz yüz otuz altı metre, Louis-Philippe seksen dokuz bin yirmi metre, 1848 Cumhuriyeti yirmi üç bin üç yüz seksen bir metre, şimdiki yönetim yetmiş bin beş yüz metre lağım yaptırdı. Şu anda tümünün toplamı iki yüz yirmi altı bin altı yüz on metre tutuyor. Yani altmış fersah lağım, Paris’in muazzam bağırsağı. Hiç durmadan çalışan, sırlarla dolu ağ, sonsuz yapı.

Görüldüğü üzere, Paris’in yeraltı dehlizleri, yüzyıl başına göre on kat daha büyüktür şimdi. Lağımı, oldukça mükemmel olan bugünkü durumuna getirebilmek için ne kadar sabır ve çaba gerektiğini düşlemek bile kolay değildir. 1806’dan önce açılan beş fersahlık lağım, eski krallık yönetimiyle, 18. yüzyılın son on yılında yönetimde olan devrim belediyesi tarafından büyük güçlüklerle açılmıştı. Çalışmanın ilerlemesini engelleyen bir yığın etken vardı; toprağın cinsiyle ilgili engeller bir yana, Paris’in emekçi halkının önyargıları da işe sekte vuruyordu. Paris toprağının, kazmaya, çapaya, iskandile, insan eline şaşılacak derecede karşı gelen bir yapısı vardır, çok sert bir zemine oturmuştur kent. Paris denen o olağanüstü tarihsel yapının oturduğu o jeolojik bünyeyi oymak, içine girmek kadar zor bir şey olamaz; çalışma şu ya da bu şekilde başlayıp da, bu balçıklı tabakaya gelindiğinde yeraltında direnmeler, engeller artar. Erimiş halde bulunan kil tabakası, su kaynakları, sert kayalar, konuyla ilgilenen bilim dalının “hardal” adını verdiği yumuşak ve derin balçık yapı bu engellerin başlıcalarıdır. Ayrıca ince lüleci çamur damarları ve şistli katmanlarla birlikte, Adem’den önceki okyanuslara eklenmiş istiridye kabuklarından oluşan tabakalarla kireçli katmanların birbiri üzerine yerleşerek oluşturdukları bu topraklarda sivri kazma pek zor ilerler. Bazen yapılmakta olan bir kubbeyi bir dere alır götürür, işçiler selin ortasında kalır; ya da içinde kireç bulunan bir balçık akıntısı çıkar ortaya ve bir çağlayan hızıyla saldırarak, en kalın destek köşelerini bile cam gibi kırar atar. Bir başka olay da pek yakınlarda, Villette’te meydana geldi: Kanalı boşaltmadan ve seferleri kaldırmadan, ana lağımı Saint-Martin Kanalı’nın altından geçirmek gerektiğinde, kanalın dibinde bir çatlak oluştu ve her tarafı sular kapladı, suyun gücü yeraltı şantiyesinin ve pompaların gücünün çok üstündeydi; bir dalgıç çatlağın nedenini araştırmakla görevlendirildi; büyük havuzun dar liman ağzında oluşan çatlağın kapatılması ise büyük güçlüklerle gerçekleşti. Başka yerlerde, Seine yakınlarında, hatta ırmaktan epeyce uzakta, örneğin Belleville’de, Grande-Rue’de, Luniere Geçidi’nde, insanın içine gömülüp göz göre göre kaybolduğu dipsiz kumlara rastlanır. Bir de, pis kokulardan boğulmalar, yıkıntılar altında kalmalar, birdenbire oluşuveren çökmeler ve işçileri yavaş yavaş saran tifüs... Bugün ustabaşı Monnot ölmüş bulunuyor. Monnot, on metre derinlikte, Ourcq ana su borusunu da içine alan hendek şeklindeki Clichy galerisini açtı; genellikle pis kokulu olan yıkıntılar arasında çalışarak kazıklar, lağım payandaları hazırladı ve Seine’e dek uzayan Hôpital Caddesi’ndeki Bievre Kubbesi’ni yaptı; Paris’i Montmartre’dan gelen sel sularından korumak amacıyla, Martyrs Kapısı yakınındaki bu dokuz hektarlık durgun göle akıntı verdi; Blanche Kapısı’ndan Auber-villiers yoluna dek uzayan lağım hattını, dört ay gece gündüz çalışarak, on bir metre derinlikte döşedi; şimdiye dek görülmemiş bir şey olan, Barre-du-Bec Caddesi’nde, hendek yapmadan, yerin altı metre altına bir lağım yaptı. Bugün mimar Duleau da ölmüş bulunuyor. Duleau, Traversière-Saint-Antoine Caddesi’yle Lourcine Caddesi arasındaki üç bin metrelik lağımı, kentin her noktasında kubbeledi; Censier-Mouffetard Kavşağı’nı yağmur sellerinden kurtarmak için Arbalete’in ana boruya bağlanmasını sağladı; kaygan kumların içine atılan temeller ve betonlar üzerine Saint-Georges lağımını kurdu; Notre-Dame-de-Nazareth kolundaki olağanüstü büyük ızgaranın alçaltılması işini yönetti. Bu kahramanlıklar, resmen bildirilmedi; oysaki bunlar, savaş alanlarındaki budalaca boğazlaşmaların çok daha üstünde, yararlı şeylerdir.

1832’de Paris lağım şebekesi, bugünkü durumundan çok uzaktı. Bruneseau’nun başlama işaretini vermesine rağmen, sonraki büyük şebekenin ortaya çıkması için koleranın baş göstermesi gerekmişti. Söylesek şaşarsınız; kentin dışını çepeçevre saran, Venedik’te olduğu gibi Büyük Kanal diye adlandırılan lağımın bir bölümü, Gourdes Caddesi’nde üstü açık, pis kokular yayan durgun bir göl görünümündeydi. Bu ayıbın örtülmesi için gereken iki yüz altmış altı bin seksen frank altı santim, ancak 1823 yılında bulunabildi. Savakları, aygıtları, çukurları, yan kollarıyla Combat, Cunette, Saint-Mande’deki üç kuyu ancak 1836’da tamamlanabildi. Paris’in iç yolları yeniden yapıldı ve belirttiğimiz gibi, bir çeyrek yüzyıl içinde on kat büyüdü.

Otuz yıl önceki 5-6 Haziran Ayaklanması sırasında, birçok yerde hâlâ eski lağımlar vardı. Bugün hafif bombeli yolların büyük bir kısmı, o devirde yer yer delik deşik haldeki şoselerdi. Genellikle bir caddenin ya da kavşağın ulaştığı eğimli noktalarda, gelip geçenlerin ayakları altında parlak bir hale gelen, kalın demir parmaklıklı, geniş dört köşe ızgaralar görülür, arabalar için tehlikeli ve kaygan olan bu ızgaralar, zaman zaman atların düşmesine neden olurdu. Yollar ve Köprüler İdaresi’nce kullanılan resmî dilde bu eğimli noktalardaki ızgaraların “ters oluk’’ gibi anlamlı bir adı vardı. 1832’de birçok caddede, Etoile, Saint-Louis, Temple, Vieil-le-du-Temple, Notre-Dame-de-Nazareth, Folie-Mericourt caddelerinde, Fleurs rıhtım caddesinde, Petit-Musc, Normandie, Pont-aux-Biches, Marais, Notre-Dame-des-Victories caddelerinde, Saint-Martin ve Montmartre Mahallesi’nde, Grange-Bateliere Caddesi’nde, Champs-Elyees’de, Jacob ve Toumon caddelerinde, bu eski gotik yapılı kuyu, çekinmeden, ağzı açık bekliyordu. Bunlar, bazen çevresi binek taşlarıyla örtülü, şahane bir umarsızlıkla yerleşmiş büyük boşluklar şeklindeydi.

1806’da Paris’in lağım sayısı, 1663 Mayısı’ndaki kayıtlara tıpatıp uyuyordu: beş bin üç yüz yirmi sekiz kulaç. 1 Ocak 1832’de ulaşılan kırk bin üç yüz metre, Bruneseau’dan sonra gerçekleşenlerdi. 1806-1831 yılları arasında, yılda ortalama yedi yüz elli metre lağım yapılmıştır; o zamandan beri de her yıl sekiz bin, hatta on bin metre, beton temeller üzerinde su kireci karışımıyla tahta galerilerden oluşan sistem yapıldı. Bugünkü Paris lağımı, altmış fersah eden büyüklüğüyle, metresi iki yüz franktan kırk sekiz milyon eder.

Baştan beri sözünü ettiğimiz ekonomik gelişmelerin yanı sıra, çok büyük bir yapı oluşturan Paris lağımları, oldukça önemli sağlık sorunlarıyla da iç içedir.

Paris iki tabaka arasında yer alır: bir su tabakası, bir de hava tabakası. Oldukça derinde yer alan, ama gene de iki kez delinerek yoklanan su yatağı, tebeşir ve Jura kireci arasında, yeşil kumlu taş tabakasından oluşmuştur. Bu tabaka, yirmi beş fersah yarıçapında bir daire içinde yer alır. Toprak katmanları arasından sızan bir sürü ırmak ve dere suyu orada birikir. Grenelle Kuyusu’ndan içilecek bir bardak suyun içine Seine, Mame, Yonne, Oise, Aisne Cher, Vienne, Loire ırmakları karışmıştır. Önce gökten, sonra da topraktan gelen su tabakası sağlığa elverişlidir. Ancak hava tabakasına baktığımızda, aynı sağlıklılıktan söz edemeyiz. Lağımın bütün pis kokuları, buharları, şehrin soluduğu havaya karışır. Solukların pis kokmasının nedeni budur. Bilimsel açıdan tespit edilmiştir ki, bir gübreliğin üzerinde solunan hava, Paris’te alınan havadan çok daha temizdir. Gelişme sağlandıkça, belirli bir sürenin sonunda, değişik yöntemlerle berraklık elde edilebildiği zaman, havayı temizlemek için su tabakasından yararlanılacaktır. Yani lağım yıkanabilecektir. Bilindiği gibi, lağımın yıkanması, toprağın balçıkla temizlenmesi, yani gübrenin kırlara, tarlalara aktarılması demektir. Bu kadar basit olmasına karşın bu olay, tüm ülkelerde yoksulluğun azalmasını, sağlığın düzelmesini sağlayacaktır. İçinde yaşadığımız şu dönemde, Paris’te hastalıklar -Louvre bu vebalı pisliğin hareket noktası olarak kabul edilirse- elli fersahlık bir alana yayılır.

On yüzyıldan beri lağım Paris’in hastalığıdır denebilir. Kentin kanına işlemiş bir kötülük. Halkın içgüdüsü burada hiç yanılmamıştır.

Bu lağımcılık işi, eskiden tehlikeli ve tiksinti verici bir işti, tıpkı hayvan paralayıcılığı gibi. Bir duvarcı, ancak çok yüksek bir ücret karşılığında bu pis kokulu yere inmeye razı oluyordu; kuyucu, merdivenini oraya indirmeye çekinirdi. “Lağıma inmek mezara girmektir” deyimi benimsenmişti. Söylediğimiz gibi, birçok iğrenç söylentiler vardı bu muazzam bataklık üzerine; hem yeryüzü evrimlerinin hem de insanlık devrimlerinin izlerini taşıyan ürkütücü bir bataklıktı; orada bütün değişimin izlerini bulma olanağı vardı, tufanın sedeflerinden Marat’nın paçavrasına dek.

ÜÇÜNCÜ KİTAP

Çamur Ama Ruh

I
LAĞIM VE BEKLENMEDİK OLAYLAR

Jean Valjean Paris lağımındaydı.

Paris’le deniz arasındaki benzerliklerden biri daha: Burada da dalan bir kimse kaybolabilir.

Bu geçiş rastlanır cinsten değildi. Jean Valjean kentin göbeğinde, kentten ayrılmıştı; hem de bunu kaşla göz arasında, bir kapağın açılıp kapanma süresi içinde yapmıştı; gün ışığından zifiri karanlığa, öğle vaktinden gece yarısına, gürültüden sessizliğe, gök gürültüsünden mezar dinginliğine, sonsuz bir tehlikeden mutlak bir güvenliğe geçivermişti, Polonceau Caddesi’ndekinden çok daha şaşırtıcı bir olayla.

Birdenbire bir karanlığa düşüş, Paris’in yeraltı zindanında kaybolma, ölümün kol gezdiği bu sokaktan hayat izleri taşıyan bir mezara geçiş; oldukça garip bir dakikaydı bu. Birkaç saniye duraksadı, şaşkın şaşkın çevreyi dinliyordu. Kurtuluşun kapağı, altında açılıvermişti birdenbire. Tanrı’nın merhameti âdeta hileyle kurtarmıştı onu. Kaderin hoş tuzakları!

Yalnız yaralıda hiçbir hareket yoktu. Jean Valjean bulunduğu çukurda, taşıdığı şeyin canlı mı, ölü mü olduğunu bilmiyordu.

İlk duyduğu şey, ani bir körleşmeydi. Birdenbire hiçbir şey göremez oldu. Bunu bir anlık sağırlaşma izledi. Hiçbir şey işitemiyordu. Birkaç adım üstündeki şiddetli boğazlaşmanın gürültüsünü, söz ettiğimiz toprak kalınlığı engelliyor, ona ancak çok hafif, belirsiz, derinlerden gelen bir uğultu gibi geliyordu. Ayağını bastığı zeminin sağlam olduğunu anlamıştı, hepsi o kadar; ayrıca bu da onun için yeterliydi. Önce bir kolunu, sonra ötekini uzattı, duvarı her iki yandan da hissetti, böylece geçidin oldukça dar olduğunu anladı; ayağı kaydı, zemindeki taşlar ıslaktı. Bir delik, çukur veya uçurum bulunabileceğinden korkarak bir ayağını ihtiyatla ileri attı; taş döşeli zemin devam ediyordu. Kokulu bir esinti de nerede olduğunu bildiriyordu.

Körlüğü birkaç dakika sürdü, şimdi çevresini görebiliyordu. İçeri süzüldüğü delikten çok az ışık sızıyordu. Gözleri mahzene alıştı, bir şeyler fark edebiliyordu. İçine saklandığı koridor -bulunduğu yeri hiçbir kelime bundan daha iyi anlatamaz- arkadan duvarla örülüydü. Kendi dilinde “ana borudan ayrılan kol” diye adlandırılan o çıkmaz sokaklardan birindeydi. Önünde başka bir karanlık duvar vardı. Yukarıdaki delikten sızan ışık, Jean Valjean’ın bulunduğu yerin on, on iki adım ötesinde bitiyor, birkaç metrelik bir uzaklıkta donuk bir beyazlık yaratıyordu. Onun ötesinde karanlık artıyordu. Yola koyulmanın ürkütücü bir yanı vardı, denize batmak gibi. Oysa bu sis duvarında kaybolabilirdi, kaybolmalıydı da; hatta acele etmeliydi. Taşların altında fark ettiği o ızgarayı askerlerin de görebileceğini, her şeyin bu rastlantıya bağlı olduğunu düşündü. Onlar da bu dehlize girebilirler, araştırma yapabilirlerdi. Kaybedeceği bir dakikası bile yoktu. Yere bıraktığı Marius’u aldı -bu da tam yerinde bir sözdür- yeniden sırtlandı, yürümeye başladı, karanlıklara büyük bir kararlılıkla daldı.

Jean Valjean’ın sezinlediği kurtuluşun henüz gerçekleşmediği açıktı. Daha öncekiler kadar büyük, ancak başka türlü tehlikelerle dolu bir yolculuk bekliyordu onları. Savaşın şiddetli kasırgasından sonra ulaşılan yer, pis bataklıklar, tuzaklarla dolu geçitler, onca karışıklıktan sonra bir çirkef çukuru. Jean Valjean, cehennemin bir bölümünden öbürüne düşmüştü sanki.

Elli adım yürüdükten sonra durmak zorunda kaldı. Ortada bir sorun belirmişti: Geçit, bir başka dar, uzun yola ulaşıp onu yanlamasına kesiyordu. Ortada iki yol vardı. Hangisine sapmalıydı acaba? Sağa mı, yoksa sola mı dönmeliydi? Bu karanlıklar içindeki dehlizde yönünü nasıl bulmalıydı? Daha önce de belirttiğimiz gibi, bu dehlizlerdeki eğim, tek yol göstericidir. Eğimi izlemek, ırmağa ulaşmak demektir. Jean Valjean bunu hemen anladı. Halles lağımında bulunduğunu, soldaki yolu seçip eğimi izlerse, bir çeyrek saate kadar Pont-au-Change ile Pont-Neuf arasında, Seine üzerinde bir kavşağa ulaşacağını, bunun da güpegündüz Paris’in kalabalık noktalarından birinde ortaya çıkmak olduğunu düşündü. Bir kavşaktan çıkmak da olasıydı. Ayaklarının dibinden, kanlara bulanmış iki adamın çıkmasıyla yolcuların düşeceği şaşkınlık, belediye çavuşlarının birdenbire çıkıp gelmeleri, yakındaki karakol askerlerinin silaha sarılmaları. Daha dışarı çıkmadan yakalanırlardı. En iyisi karanlıklara dalmak ve güven duygusunu yitirmemek, bir yerlerde ortaya çıkmak için de Tanrı’ya teslim olmaktı. Eğimin ters yönüne, sağa saptı.

Köşeyi döner dönmez, ızgaradan gelen uzak ışığı artık göremez oldu, karanlık bir perde üzerine yeniden kapandı, Jean Valjean yeni bir körlüğe gömüldü. Gene de yoluna devam etti, hem de hiç duraksamadan. Marius’un iki kolunu boynuna dolamıştı, ayakları da arkasında sallanıyordu. Jean Valjean bir eliyle iki kolu tutuyor, öbür eliyle duvarı yokluyordu. Marius’un kanlı yanağı yanağına yapışıyordu. Yaralıdan sızan ılık bir derenin üzerine aktığını ve elbiselerinden içine doğru sızdığını hissediyordu. Yaralının ağzı kulağına değdikçe de ıslak bir sıcaklık duyuyor, bu da onun soluk aldığını, yani yaşadığını haber veriyordu.

Jean Valjean şimdi, birincisinden çok daha dar bir koridorda yol alıyordu. Burada yürümek oldukça zordu. Bir gün önce yağan yağmur suları, ark tabanının ortasında küçük bir sel oluşturmuştu; ayaklarını olabildiğince suya sokmamak için duvara doğru büzülmek zorunda kalıyordu. Böylece karanlıklar içinde yürüyor, yeraltında kaybolmuş, görünmezlikler içinde el yordamıyla yolunu bulmaya çalışan gece yaratıklarına benziyordu.

Ancak zaman geçtikçe, ya uzaklardaki deliklerin bu yoğun sis içine yolladığı titrek ışıktan ya da gözleri karanlığa alıştığından, giderek belli belirsiz bir görüşe kavuştu. Bazen dokunduğu duvarı, bazen de altından geçtiği kubbeyi hayal meyal seçebiliyordu. Gece karanlığında genişleyen gözbebekleri, eninde sonunda bir ışığı seçer; bunun gibi, felaket içinde de ruh genişler ve sonunda Tanrı’yı bulur.

Lağım içinde yön bulmak oldukça zordu. Dehlizlerin planları, üzerinden geçen yollara göredir. O devrin Paris’inde de iki bin iki yüz sokak vardı. Buna bir de lağım denen o karanlık kollar ağını ekleyin. O devirde lağım yolları uç uca eklense on bir fersah ederdi. Daha önce de söylediğimiz gibi, son otuz yılın özel çabaları sayesinde bugünkü şebeke altmış fersahı geçmiştir.

Jean Valjean yol konusunda yanılmaya başladı. Saint-Denis’in altında olduğunu sandı; orada olmayışı gerçekten de üzücüydü. Saint-Denis’in altında 13. Louis döneminden kalma eski, taş bir lağım vardı; bu lağım doğuda, Büyük Lağım denen ana boruya ulaşır, sağda Eski Serseriler Yatağı hizasında bir tek köşeyle bağlanır, bir kol olarak da Saint-Martin lağımının kolunu alır ve bu dört kol haçvari biçimde kesişir. Yalnızca girişi Corinthe Meyhanesi’nin yanında olan Petite-Truanderie’nin dar lağım kanalı Saint-Denis ile birleşmez, o yol Montmartre lağımıyla birleşir. İşte Jean Valjean’ın şu an izlediği yol budur. Eski şebekenin en karışık lağımıdır Montmartre lağımı. Ancak bereket versin ki, bir yığın karmakarışık geometrik planlı yelken direği biçiminde görülen Halles lağımını arkada bırakmıştı Jean Valjean, ama önünde bir yığın soru işareti gibi duran pek çok sokak köşesi ve can sıkıcı rastlantılar vardı; evet, gerçekten de bunlar birer sokaktılar. Birincisi, solundaki geniş Plâtriere lağımı -karmakarışık bir bilmece gibi durmakta, birtakım T ve Z’ler çizerek postane ve buğday halinin altından geçer, Seine’e ulaşıp Y yaparak sona erer-; ikincisi, sağında, her biri birer çıkmaz sokakla sonuçlanan üç dişli Cadran’ın eğri koridoru; üçüncüsü, gene solunda, hemen girişte bir çatalla karışık hale gelen, zikzaklı yapısıyla her tarafa dağılarak Louvre’un büyük yeraltı mezarına varan Mail kolu; gene sağda, Jeûneurs Sokağı’nın çıkmaz sokak dehlizi. Bu büyük lağım kollarının yanı sıra sağda solda küçük bölmeler olmakla birlikte, bu çevredeki lağım onu güvenli bir çıkışa ulaştırabilecekti.

Burada anlatılanlar hakkında Jean Valjean'ın en küçük bir bilgisi olsaydı eğer, Saint-Denis Sokağı’nın yeraltı galerisinde bulunmadığını anlaması için sadece duvarları yoklaması yetebilirdi. Lağım içinde bile görkemli, şatafatlı olan eski taş işçiliği yerine, el altında, tutumluluk olsun diye tercih edilmiş bugünün ucuz işçiliğini hissederdi; eski yapı, granitten temel taşları, yağlı kireç harcıyla kulacı sekiz yüz franga gelirdi; bugün yapılan ucuz iş ise, beton üzerine hamam döşemesinde kullanılan taşlar ve sulu harçla metresi iki yüz franga mal olur. Anlatılanların tümünden habersiz olan Jean Valjean, hiçbir şey görmeden, bilmeden kendini kadere ve tesadüflere bırakarak, kaygıyla ama metanetini de koruyarak yoluna devam ediyordu.

Ancak şunu da belirtmek gerekir ki, giderek içine bir korku yayılmaya başlamıştı. Çevresindeki karanlık, düşüncelerini de etkiliyor, çevresini saran bir bilinmezlik içinde yürüyordu. İçinde bulunduğu çirkef, korkunç ve baş döndürecek kadar karmaşıktı. Karanlıklar Parisi’ne dalmış olmak hazin bir şeydir. Jean Valjean, görmeden yolunu bulmak, her adımda onu yeniden yaratmak zorundaydı. Bu giz içinde attığı her adım sonuncusu olabilirdi. Nasıl kurtulacaktı buradan acaba? Bir çıkış yeri bulabilecek miydi? Veya onu zamanında bulabilecek miydi? Delikleri taşları olan bu muazzam yeraltı süngerini delip geçmek olanaklı mıydı acaba? Yoksa bir karanlık düğümle mi karşılaşacaktı hiç beklemeden? İçinden çıkamayacağı, aşılmaz bir güçlük mü bulacaktı onu? O yerde, Marius kan kaybından, kendisi de açlıktan mı ölecekti? Her ikisi de karanlıklar içinde kaybolup bir köşede iskelet halinde mi kalacaklardı? Bilmiyordu. Bunların tümünü kendine soruyor ama bir karşılık bulamıyordu. Uçuruma benzer Paris’in bağırsağı. Peygamber gibi, o da canavarın kanındaydı.

Ansızın hiç ummadığı bir şeyi fark etti. Hiç beklemediği bir anda, dümdüz yürürken, artık yukarıya doğru çıkmadığını, ortadaki derenin ayak uçlarına gelen su düzeyinin şimdi topuklarına dek yükseldiğini sezdi. Lağım artık aşağı doğru iniyordu. Niçin? Yoksa birdenbire kendini Seine’de mi bulacaktı? Tehlike büyüktü ama geri çekilmenin getireceği tehlikenin daha fazla olacağını düşünerek yoluna devam etti.

Hayır, Seine’e doğru gitmiyordu. Paris’in oturduğu zeminin ırmağın sağ yakasındaki bölümü bir sırt şeklindedir; bu sırtın bir yanı Seine’e, öbürü de Büyük Lağım’a dökülür. Böylece doruk noktası, sularla gelişigüzel bir şekilde ikiye bölünmüş olur. Akıntıların ikiye ayrıldığı en yüksek nokta, Sainte-Avoye lağımının Michel-Le-Comte Caddesi’ne rastlayan bölümünün ötesine düşer; Louvre lağımında ise bulvarların yakınında, Montmartre lağımındaysa Halles’in yakınındadır. İşte Jean Valjean bu en yüksek noktaya ulaşmıştı. Çevredeki lağıma doğru ilerliyordu. Bilmeksizin doğru bir yolda yürüyordu.

Yeni bir kola rastladıkça köşeleri yokluyor, bulunduğu koridordan daha küçük kollara hiç girmiyordu; çok doğru bir yaklaşımla, her küçük dehlizin bir çıkmazla sonuçlanacağını, bunun kendisini hedeften uzaklaştıracağını hesaplayarak yoluna devam ediyordu. Böylece, daha önce sözünü ettiğimiz o dört dehlizin, karanlıkta kendisine kurdukları dörtlü tuzağa düşmemiş oldu.

Bir an geldi ki, Paris’in ayaklanma nedeniyle donup kalmış bölümünden çıktığını anladı; o bölümde, barikatlarla yollardaki gidiş-geliş durdurulmuştu, oysa şimdi bulunduğu yerde, artık canlı ve tabii Paris’in altındaydı. Birden başının üstünde, çok derinden sürekli uğultuya benzer bir ses duydu. Bu, araba tekerleklerinin çıkardığı sesti.

Kendi yaptığı hesaba göre, yarım saate yakındır yürüyordu, dinlenmeyi aklına bile getirmemişti; yalnızca Marius’u diğer eliyle tutmaya başlamıştı. Karanlık, her zamankinden daha dipsizdi; ne var ki, ona güven veriyordu.

Birdenbire önüne düşen gölgesini gördü. Gölge, ayaklarının dibindeki ark tabanını, başının üzerindeki kubbeyi, sağındaki ve solundaki kaygan koridor duvarlarını aydınlatan, çok hafif ve titrek kırmızımtırak ışığın üzerine düşüyordu. Şaşkınlıkla arkasını döndü.

Arkasında, koridorun biraz önce geçtiği kısmında, uzun olduğunu sandığı uzaklıkta, kendisine gözlerini dikmiş gibi görünen korkunç bir yıldız, karanlıklar içinden ışıldıyordu.

Polisin kasvetli yıldızıydı bu; lağımın içinde doğmuş kaygı verici bir yıldız. Arkasında ise, sekiz on tane dimdik, siyah, belli belirsiz görünen ürküntü verici hayaller düzensizce kımıldıyordu.

II
AÇIKLAMA

6 Haziran günü lağımlarda bir araştırma yapılması için emir verilmişti. Ayaklanmada yenilenlerin orada barınmalarından korkuluyordu. General Bugeaud aşikar olan Paris’i ayıklarken, Vali Gisquet de gizli Paris’i araştırmak zorunda kaldı; üst düzeyde ordunun, daha aşağıda polisin temsil ettiği devlet gücünün çifte işbölümünü gerektiren, birbiriyle ilintili iki eylemdi bu. Polis memurları ve lağımcılardan kurulu üç takım, Paris’in yeraltı geçitlerini araştırdılar: birincisi sağ kıyıyı, ikincisi sol kıyıyı, üçüncüsü Çite Adası’nı.

Polis memurları karabinalar, lobutlar, kılıçlar ve hançerlerle donatılmışlardı.

O sırada Jean Valjean'ın üzerine doğru yönelmiş olan ışık, sağ kıyının devriye feneriydi. Bu devriye, Cadran’ın altındaki üç çıkmazla yuvarlak galeriyi araştırmıştı. Fenerin titrek ışığı bu çıkmazların içinde dolaşırken, Jean Valjean, yolunun üzerinde rastladığı bu galeriye, içinde bulunduğu koridordan daha dar olduğu için girmemiş, atlayıp geçmişti. Polisler, Cadran galerisinden dönerlerken, çevre lağımdan gelen bir ayak sesi duyar gibi olmuşlardı. Gerçekten de bunlar Jean Valjean'ın ayak sesleriydi. Devriye başçavuşu fenerini yukarı kaldırmış, diğerleri de sisin içine, sesin geldiği yöne doğru bakmaya başlamışlardı.

Jean Valjean'ın unutamayacağı bir dakikaydı bu. Bereket versin, feneri iyi görebilmesine karşın, fener onu iyice aydınlatamıyordu. Fener ışıktı, o ise karanlık. Çok uzakta olduğu için bulunduğu yer karanlıktan ayırt edilemiyordu, karanlığa karışmıştı âdeta. Duvarın dibine büzüldü, hareketsiz kaldı. Zaten arkasında yanan şeyin ne olduğunu anlamamıştı. Uykusuzluk, açlık ve heyecan, hayalet görebilecek hale sokmuştu onu. Bir parıltıyla birlikte kara kara hayaletler görmeye başlamıştı. Neydi acaba? Anlayamıyordu.

Jean Valjean'ın durması gürültüyü de sona erdirmişti. Devriyeler dinliyorlar, hiçbir şey duyamıyorlardı; bakıyorlar ama hiçbir şey göremiyorlardı. Aralarında fısıldaştılar.

O dönemde Montmartre lağımının o noktasında, yağmur suları sellerinin birikerek küçük bir iç göl oluşturdukları, “servis meydanı” denilen bir kavşak vardı; bu yüzden daha sonra kaldırıldı. Devriye işte bu alanda toplandı. Jean Valjean, o günahkâr ruhların bir halka meydana getirdiklerini gördü. Yaklaşan buldok başları fısıldaştı.

Bu toplantının sonunda, bekçi köpeklerinin yanıldıklarına karar verdiler; hiçbir gürültü olmamıştı, orada kimse görünmüyordu, çevre lağımına dalmanın bir anlamı yoktu, boşuna bir zaman kaybıydı; aksine, Saint-Mery’ye doğru gitmek için acele edilmeliydi; bir şey yapacaklarsa ve yakalanacak bir “bousingot” varsa mutlaka oralarda bulunabilirdi. Siyasi partiler, eski sövgülere yeni bir kalıp bulurlar. 1832’de “bousingot” sözcüğü, tabanı patlamış “jacobin” sözcüğüyle, o dönemde henüz kullanılmayan, ancak o günden bu yana epeyce işe yarayan “demagog” kelimesi arasında yer alıyordu.

Seine yamacına doğru, sola dönülmesini emretti çavuş. İki mangaya ayrılarak iki ayrı yöne gitmeyi akıl edebilselerdi, Jean Valjean yakalanırdı. Ve az daha da oluyordu bu. Merkezin emrine göre, bir çarpışma ya da kalabalık sayıda isyancı grubu olasılığına karşı devriyenin ikiye bölünmesi yasaklanmıştı. Bu yüzden devriye ona arkasını dönerek yoluna devam etti. Jean Valjean bütün bu olan bitenden hiçbir şey anlamamakla birlikte, fenerin aniden geri dönüp kaybolması fark edebildiği tek şeydi.

Tamamen çekip gitmeden önce çavuş, polis vicdanının rahatlığı için, geriye, Jean Valjean’a doğru karabinasıyla bir el ateş etti. Silah sesi mahzende, bu dev bağırsağın gurultusuymuş gibi yankılandı. Jean Valjean birkaç adım ötesinde, dereye düşerek suyu şıkırdatan bir sıva parçasından, kurşunun başının üzerindeki kubbeye çarptığını anladı.

Tekdüze, ağır adımların sesi duyuldu bir süre ark tabanında, uzaklaşmanın artmasıyla da gitgide silindi; siyah şekiller grubu dağıldı, bir ışık titreyerek, kubbede gittikçe azalan, kırmızımtırak bir çizgi şeklinde uçuştu ve kayboldu. Sessizlik ve karanlık yeniden derinleşerek tamamlandı, körlük ve sağırlık uçsuz bucaksız karanlıkları yeniden kapladı, Jean Valjean, hâlâ kımıldamaya cesaret edemeyerek uzun zaman duvara dayalı, öylece kaldı; gözbebekleri iyice büyümüş, kulağı kirişte, uzaklarda yitip giden bu hayalet devriye koluna bakıyordu.

III
İZLENEN ADAM

O devirdeki polisin hakkını teslim etmek gerekir; en kritik anlarda bile, devriye gezmek, ortalığı gözetmek görevini, hiç aksamadan yerine getiriyordu. Bir ayaklanmada hiçbir zaman suçluları başıboş bırakmaya, hükümet tehlikede diye toplumu ihmal etmeye hiç gerek yoktu ona göre. Olağanüstü durumlardaki çalışma temposunun yanı sıra günlük hizmetler de hiç aksamadan yapılıyor, kesintiye uğramıyordu. Beklenmedik bir siyasi olay ortasında, her an patlayacak bir karışıklığın baskısı altında bile, ayaklanma ve barikatla oyalanmadan, bir memur bir hırsızı “gizlice izleyebiliyordu”.

Haziran’ın altıncı günü öğleden sonra, Seine’in sağ yakasındaki kıyı yolunun Invalides Köprüsü’nün biraz ötesine düşen yanında, buna benzer bir olay gerçekleşiyordu. Bugün, orada bir kıyı yolu yok artık. Oraların görünümü çok değişti.

Bu kıyı yolundaki iki adam, araları oldukça açık, birbirlerinden kaçınıyor ama birbirlerini gözetliyor gibiydiler. Öndeki uzaklaşmaya, arkadaki ise yaklaşmaya çabalıyordu.

Uzaktan bakıldığında, sessizce oynanan bir satranç oyununa benziyordu bu. Ne biri ne öteki acele eder görünüyordu. Her ikisi de, sanki birbirlerini hızlı gitmeye zorlamaktan korkarcasına yavaş yürüyorlardı. Bir avcının hiç belli etmeden bir avı kovalamasına benziyordu bu. Sinsiydi av ve tetikteydi.

Kapana kısılmış bir sansar ile peşinden koşan av köpeği arasındaki ilinti burada da kuruluyordu. Kurtulmaya çalışanın durumu pek iyi değildi; oldukça çelimsiz bir görünümü vardı; oysa kovalayan uzun boylu bir delikanlıydı, görünüşünün sertliğinden, onunla karşılaşmanın da sert olacağı anlaşılıyordu. Birincinin kaçışında, zayıf olduğunun bilinci vardı, buna rağmen öfkeliydi; onu inceleyen kişi, gözlerindeki kaygılı düşmanlığı, korku halindeki son cesareti görebilirdi.

Kıyı yolu oldukça ıssızdı, gelip geçen hiç kimse yoktu; öyle ki, şuraya buraya yanaşmış kayıklarda bile ne kayıkçı ne de hamal vardı.

Bu iki adamı daha rahat görebilmek için karşı kıyıda olmak gerekirdi; o uzaklıkta bunları izleyen biri için, ne birinci adam paçavra gibi olmuş bir işçi ceketi altında titreyen, saçı sakalı birbirine karışmış, hırpani kılıklı, kötü düşünceli, tasalı biri gibi görünür ne de öteki sırtındaki beylik redingotu çenesine dek iliklenmiş, olağan resmî bir kişi gibi. Okuyucu bu iki adamı biraz daha yakından görebilse, tanıyabilirdi.

İkincisinin hedefi neydi? Belki de, daha sıcak tutacak bir şeyler giydirebilmekti birinciye.

Devlet tarafından giydirilen bir kimse hırpani kılıklı birini izlediği zaman, onu da devletin giydirdiği bir adam haline getirmek istiyor demektir. Ancak bütün sorun renktedir. Maviler giymek oldukça şerefli bir iştir, kırmızılar ise sevimsiz. Bir de aşağı tabaka kırmızısı vardır. Öndeki, böyle sevimsiz bir kırmızı elbise giymemek için kaçıyordu belki de.

Öbürü onun önden gitmesine göz yumuyor ve hâlâ yakalamıyorsa, görünüşe göre bu, öndekinin önemli bir buluşma yerine, bir av topluluğuna ulaştığını görme umudunu taşıyor demektir.

Önü ilikli adamın, kıyı yolundan, rıhtım caddesinden geçen boş bir arabayı görünce arabacıya işaret etmesi, bu olasılığı kuvvetlendiren bir durum oldu. Arabacı anladı, işaret edeni tanıdığı belliydi. Arabayı çevirdi, rıhtımdan iki adamı izlemeye başladı. Önden giden, o şüphelenilen, lekeli adam bu olayı fark etmedi. Kira arabası, Champs-Élysées’deki ağaçlar boyunca ilerliyordu. Korkuluğun üstünden arabacının elindeki kamçısıyla gövdesi görünüyordu.

Zabıta memurlarına verilen gizli emirlerden birinde şu madde yer alır: “Tedbir olarak, daima elinizin altında bir kira arabası bulundurun.”

Her biri kendi oyununu kusursuz bir şekilde oynayan bu iki adam, oyunu sürdürürken rıhtımdaki hafif sırta doğru yaklaşıyorlardı. O devirde, yokuşun kıyıya dek inmesi, Passy’den gelen arabaların sürücülerinin ırmağa gelerek atlarına su içirmesini sağlıyordu. O günden bugüne, güzellik uğruna bu sırt yok edildi; atlar susuzluktan çatlıyor ama gözler bu güzelliği görmekten hoşnut.

İşçi ceketli adamın kaçıp kurtulmasını sağlayacak ağaçlarla bezeli Champs-Élysée’ye ulaşması bunun için de bu hafif yokuşu tırmanması en akla yakın çözümdü. Evet, orası ağaçlıydı ama buna karşılık polislerin orada bulunduğu da gerçekti; öbürü kolaylıkla yardımcı bulabilirdi.

1824’te Albay Brack tarafından Moret’den kopya edilerek getirilen, 1. François’nın evi denilen evden pek de uzakta değildi bu yöre. Hemen oralarda bir de karakol vardı.

İzleyeni şaşırtan bir şey oldu; izlenen adam, sözü geçen bu yola sapacağına, rıhtım boyunca kıyıdan yürümeyi sürdürdü. Durumu oldukça tehlikeliydi. Seine sularına kendini atmayacaksa ne yapacaktı ki acaba?

Artık rıhtıma çıkabilmek için hiçbir olanağı kalmamıştı, ne o yokuş ne de merdiven; hem kıyının o noktası, Iena Köprüsü’ne çok yakındır ve burada kıyı gitgide daralarak ince bir şerit haline gelir ve kaybolur. Adamın artık orada hiçbir çaresi kalmayacaktı; sağında dik duvar, solunda ve karşısında ırmak, arkasından da hükümet kuvvetleriyle kuşatılmış olacaktı.

Ancak kıyının bitiminde, altı yedi ayak yüksekliğinde, hangi yıkıntıdan geldiği pek belli olmayan bir moloz yığınının olduğu biliniyordu. Ama bu moloz yığınının ardında gizlenmenin kendisine bir yararı mı olacağını sanıyordu bu adam? Çözüm pek çocukça olurdu. Bunu aklına getirmediği kuşku götürmez. Hırsızlar o kadar saf değillerdir.

Kıyıdaki moloz yığını rıhtımın duvarına dek burun şeklinde uzanan bir çıkıntı oluşturmuştu. İzlenen adam bu sözünü ettiğimiz yere geldi, orayı geçti, böylece öbürü onu göremez oldu.

Göremediği için kendisinin de görülmediğini bilerek gizlenmeyi bırakıp hızlı hızlı yürümeye başladı. Birkaç dakikada moloz yığınının yanındaydı, orayı dolandı. Büyük bir şaşkınlıkla durdu. Kovaladığı o işçi ceketli adam kaybolmuştu.

Moloz yığınının bitiminde kıyı yolu ancak otuz adım kadar daha sürüyor, sonra gelip rıhtımın duvarını döven suyun altında yitip gidiyordu. Kaçan kişi, kendini izleyene görünmeden ne Seine’e atlayabilir ne de rıhtıma tırmanabilirdi. Olan biten neydi öyleyse?

Redingotu ilikli adam yolun sonuna dek yürüdü; orada, yumrukları sıkılı, gözleriyle çevreyi yoklayarak, düşüncelere daldı bir süre. Birdenbire alnına vurdu. Kıyının bitip suyun başladığı noktada geniş, alçak kemerli, sağlam bir kilit ve üç ağır menteşesi bulunan demir bir ızgara görmüştü. Rıhtımın altındaki bir kapıya benzeyen bu ızgara, ırmağa olduğu gibi kıyı yoluna da açılıyordu. Altındaki kapkara dere Seine’e boşalıyordu. Paslı parmaklıkların içinden, ötedeki karanlık koridor fark ediliyordu.

Parmaklıkları yerinden oynatmaya çalışan adamın zihninde beliren bu gerçek, şu heyecanlı sözleri getirdi sonunda: “Bu kadarı da olmaz doğrusu! İşte hükümetin anahtarı!”

Sonra sakinleşti birdenbire ve kafasından geçenleri, âdeta alaylı bir sesle, tek heceyle dile getirdi: “Vay! Vay! Vay!”

Bunları söyledikten sonra, bilinmez bir umutla, ya giren adamın geri çıkmasını ya da başka birilerinin girişini izleyebilmek için, bir av köpeği öfkesiyle, moloz yığınının ardına yerleşerek gözetlemeye koyuldu.

Öte yandan, onun davranışlarına göre kendini ayarlayan araba, korkuluğun yanında onun yukarısında durmuştu. Uzun bir bekleyiş olabileceğini hesaplayan arabacı da atların başına altı nemli yulaf torbasını geçirdi. Sözün burasında belirtelim, Parisliler bu yem torbasını çok iyi bilirler, çünkü hükümetler de bazen onların başına böyle torbalar geçirirler. Çok az da olsa Iena Köprüsü’nden geçen yolcular, uzaklaşmadan önce, değişmez manzaranın şu iki ayrıntısına, kıyı yolunda bekleyen adamla rıhtımdaki arabaya bakmak için bir an başlarını çeviriyorlardı.

IV
O DA KENDİ HAÇINI TAŞIYOR

Jean Valjean yürümeye başlamıştı ve bir daha da durmamıştı.

Yürüyüş gittikçe zorlaşıyordu. Kubbelerin yükseklikleri hep aynı değildir; ortalama yükseklik bir metre yetmiş santim kadar, yani bir adamın boyuna göre alınmıştır. Jean Valjean, Marius’un kubbeye çarpmasını önlemek için eğilmek zorundaydı; her dakika eğilip doğrulmak, bu arada durmadan duvarı yoklamak zorundaydı. Rutubetli taşlar ve kaygan ark tabanı, el ve ayak için kötü bir dayanak noktası halindeydi. Kentin iğrenç gübreliği içinde sendelemek zorunda kalıyordu Jean Valjean. Çok uzun aralıklarla, bodrum pencerelerinin aydınlığı beliriyordu. Ancak bu, güneş aydınlığını ay aydınlığına dönüştürecek biçimde, öylesine solgundu ki, onun gerisinde her şey pis kokulu buhar, donukluk ve zifiri karanlıktı. Jean Valjean acıkmış ve susamıştı; özellikle de susamıştı. Bulunduğu yerdeki su ise deniz suyu gibi içilmeyen cinstendi. Bilindiği üzere olağanüstü gibi görünen, temiz ve azla yetinir yaşayışı ona, yaşlanmasına rağmen eksilmeyen bir güç kazandırmıştı. Ancak öyleyken bile şimdi gevşemeye başlıyordu bu güç. Gittikçe yoruluyor, gücünün azalması, yükünün artmasına neden oluyordu. Belki de Marius ölmüş ve cansız vücudu ağırlaşmıştı. Jean Valjean onu, göğsü rahat durumda, soluk alabilecek şekilde tutuyordu. Farelerin bacaklarının arasından hızla kaydığını duyuyordu. Hele bir tanesi onu ısıracak kadar ürktü. Ara sıra lağım bacalarının aralıklarından temiz hava geliyor, bu da onu biraz daha canlandırıyordu.

Öğleden sonra üç sularında olsa gerek, çevre lağımına geldi. Bulunduğu yerin birdenbire genişlemiş olmasına şaşırdı önce. İki elinin duvarlara yetişmediği bir koridor ve başının değmediği bir kubbe altında buldu kendini. Hissettiği üzere, Büyük Lağım’ın eni iki buçuk, yüksekliği ise iki metre kadardı.

Montmartre lağımıyla Büyük Lağım’ın birbirine kavuştuğu noktada iki yeraltı galerisi -Provence Caddesi’nden gelenle mezbahanın lağımı- bu kavşağı oluştururlar. Daha az kararlı birisi orada durup kalırdı. Jean Valjean en geniş olanına, çevre lağımına saptı. Yalnız burada da aynı soru gündeme geldi: Çıkmalı mı, inmeli mi? Sıkışık bir durumda olduğunu, her şeyi göze alıp Seine’e ulaşmak, yani inmek gerektiğini düşünerek sola döndü.

Yaptığı iş son derece yerindeydi. Çünkü “çevre” sözünden hareketle onun Paris’in sağ yakasını çevirdiğini sanmak, Bercy ve Passy’ye doğru iki çıkışı olduğunu düşünmek çok yanlış olurdu. Hatırlamakta yarar var; Büyük Lağım, eski Ménilmontant Deresi’nden başka bir şey olmayıp, yukarı doğru çıkıldığı zaman, bir çıkmaz yola, yani başlangıçta Ménilmontant tepeciğinin dibinde olan eski çıkış noktasına varır. Popincourt’u başlangıç olarak alıp Paris sularını toplayan, Seine’e eski Louviers Adası’nın üzerindeki Amelot lağımıyla dökülen kolla hiçbir ilintisi yoktur. Ana lağımın tamamlayıcısı olan bu kol, tam Ménilmontant Sokağı’nın altında, suların aşağı ya da yukarı doğru ayrıldığını belirten sağlam bir yapıyla ana lağımdan ayrılır. Jean Valjean eğer geçitten yukarı doğru çıkmayı seçseydi, onca güçlükten sonra yorgunluktan bitkin, soluk soluğa, kapkaranlık bir duvara ulaşacaktı. Bu onun mahvolması demekti.

Gerekirse biraz geri dönerek, Boucherat’da duralayarak, Filles-du-Calvaire dehlizine girer, Saint-Louis Geçidi’ni, solda Saint-Gilles dar koridorunu geçebilir, sağa saparak, Saint-Sebastien galerisini atlayarak Amelot lağımına varabilirdi; orada da, Bastille’in altındaki o F’ye benzeyen yerde yolunu şaşırmamak koşuluyla, Seine üzerinde tersane yanında bulunan çıkış yerine gelebilirdi. Ama bütün bunlar, lağım diye adlandırılan o kocaman ahtapotun bütün dalları ve bütün delikleriyle iyice tanınmasını gerektirir. Oysa -bu konuda ısrarlı olmalıyız- yol aldığı bu korkunç lağım hakkında hiçbir şey bilmiyordu. Neyin içinde bulunduğu kendisine sorulsaydı eğer, “Gecenin karanlıkları içinde,” derdi, İçgüdüsünün iyi iş görmesiydi ona yol gösteren. İnmesi, gerçekten de kurtuluş yolu olabilirdi.

Laffitte ile Saint-Georges Caddesi’nin altında pençe gibi dallanıp budaklanan ilk geçit ve Antin şosesinin çatallı koridorunu ardında bıraktı. Madeleine kolu olabilecek bir kolun az ötesinde mola verdi. Büyük bir yorgunluk duyuyordu. Anjou Caddesi’nin lağım bacası olan genişçe bir ızgaradan epeyce parlak bir ışık sızıyordu. Marius’u, yaralı kardeşine ağabeyinin gösterebileceği yumuşak bir tavırla lağımın yüksek kaldırımına yerleştirdi. Yukarıdan düşen beyaz ışık altında Marius’un kanlı yüzü bir mezar dibindeymiş gibiydi. Gözleri kapalıydı, saçları ise fırçaların kırmızı boya içinde kurutulmuş şekli gibi şakaklarına yapışmıştı, sarkan elleri cansız, kolları ve bacakları soğuktu, bir kan izi, dudaklarının ucunda kurumuş kalmıştı. Boyunbağının düğümünde bile kurumuş kan pıhtısı birikmişti; gömlek yaraların içine giriyor, açılmış olan yaraların kanlı etlerine de elbisenin kumaşı değiyordu. Elbiseleri iterek elini Marius’un göğsüne dayadı, kalbi hâlâ çarpıyordu. Üzerindeki gömleği yırtarak elinden geldiğince yaraları sardı, akan kanı durdurdu; sonra da, bu yarı aydınlıkta, henüz ayılmamış, âdeta nefes almayan Marius’un üzerine eğildiğinde, anlatılamaz bir kin vardı bakışlarında.

Marius’un giysilerini çekiştirirken iki şey bulmuştu ceplerinde: bir gün önceden kalma ekmekle Marius’un cüzdanı. Ekmeği yedi, sonra da cüzdanı açtı. İlk sayfada Marius’a ait dört satır buldu. Hatırlardadır: “Adım Marius Pontmercy. Cesedimi Marais’deki Filles-du-Calvaire Sokağı No. 6’da oturan dedem Mösyö Gillenormand’a götürün.”

Bu dört satırı, yukarıdan gelen ışık altında okudu Jean Valjean. Bir an kendi düşüncelerine dalmışçasına, alçak sesle, “Filles-du-Calvaire Sokağı, No. 6, Mösyö Gillenormand...” diye tekrarladı. Cüzdanı gene Marius’un cebine yerleştirdi. Ekmek yeni bir güç katmıştı; Marius’u yeniden sırtına aldı, başını yavaşça omzuna dayadı ve lağımı inmeyi sürdürdü.

Ana lağım, Ménilmontant Vadisi’nin su toplanma hattına göre yönlendirilmiş olup, aşağı yukarı iki fersah uzunluğundadır. Yolun büyük bir kısmı da taş döşenmiştir.

Jean Valjean’ın yerin altında sürüp giden bu yürüyüşünü okuyucuya daha iyi anlatabilmek için kullandığımız bu sokak adlarının tümünden kendisi haberdar değildi. Kentin hangi bölgesinden geçtiğini, ne kadar yol aldığını belirleyen hiçbir şey göremiyordu çevresinde. Yalnızca, arada sırada karşılaştığı ışık sızıntılarının gücünü yitirmesiyle, günbatımının pek de uzak olmadığını anlıyordu; başının üstünden gelen gürültülerin de sürekliyken seyrekleşivermesinden, sonra da âdeta kesilivermesinden, artık Paris’in merkezinde bulunmadığı; dış yollara ya da uçtaki rıhtımlara yakın ıssız bölgelerden birine yaklaşmakta olduğunu sanıyordu. O taraflarda daha az ev ve daha az sokak olduğundan lağıma açılan pencereler daha azdır. Jean Valjean'ın bu yüzden çevresindeki karanlık yoğunlaşmaya başladı. El yordamıyla yürümeye devam etti. Sonra da bu yoğun karanlık korkunç bir hale geldi.

V
KUMUN DA KADINLAR GİBİ
HAİN BİR İNCELİĞİ VARDIR

Artık suda bulunduğunu, ayaklarının altındakinin de taş değil balçık olduğunu seziyordu. Britanya’da, İskoçya’nın bazı kıyılarında, bir adamın -bir yolcunun, bir balıkçının- sular çekildiği zaman, kıyıdan uzakta, kumsalda yürürken, birdenbire, uzunca bir süredir zorlukla adım attığını fark ettiği olur. Ayaklarının altındaki kumlar zift gibidir âdeta; tabanı yapışır kalır; artık kum değil öksedir bu. Kumsal kupkurudur ama her adım atışta, ayağın kalkmasıyla oluşan izin içine su dolar. Başlangıçta göz bu değişikliğin farkında değildir; uçsuz bucaksız kumsal dümdüz ve durgundur; kumun görünüşü aynıdır; sağlam ve kaygan toprağı ayırt edici hiçbir şey görünmez ortada, deniz sineklerinin neşeli küçük bulutu ayakların üstünde uçuşup durur. Yoluna devam eder adam, yere basarak dosdoğru kıyıya yaklaşmaya çalışır. Kaygılı değildir. Neden kaygılanacak? Ancak, sanki her adımında ayaklarının ağırlığı artıyormuş gibidir. Birdenbire gömülmeye başlar, önce iki üç parmaktır bu. Doğru yol üzerinde olmadığı şüphe götürmez, yönünü bulmak için durur. Ayaklarını görür birden; kaybolmuşlardır, kum onları örtmüştür. Ayaklarını kumdan çekerek geri dönmek ister; döner ama daha derine batar. Kum ayak bileklerine gelir, oradan da kurtarır kendini, sola atılır, kum bacağının yarısındadır artık; sağa atılır, kum dizlerine kadar çıkar. İşte o zaman, tanımlanamaz, tarif edilemez bir dehşetle anlar ki, yürüyen kumsala dalmıştır, altında, balığın yüzemeyeceği, insanın ise hiç yürüyemeyeceği kadar korkunç bir zemin vardır. Varsa, yükünü hafifletir, fırtınaya tutulup batmak üzere olan bir gemiye benzer biçimde üzerinde ne varsa fırlatıp atar. Ne var ki, artık yapılacak hiçbir şey yoktur; kum dizlerin üzerindedir.

Seslenir, şapkasını, mendilini sallar; daha fazla gömülür kumlara. Kumsal ıssızsa, kara da uzaktaysa, kum tabakasının kötü bir ünü varsa, yakınlarda kahraman bir kişi yoksa her şeyin sonu geldi demektir. Kuma gömülmeye mahkûmdur. Bu, kurtuluşu olanaksız, amansız, uzun, korkunç bir gömülmedir; ne geciktirmek ne de çabuklaştırmak olanağı yoktur. Saatlerce sürer ve bir türlü bitmek bilmez. Sizi ayakta, serbest, sapasağlam yakalamıştır. Ayaklarınızı tutmuştur, denediğiniz her çaba, attığınız her çığlık biraz daha gömülmenizi sağlar, direnmeniz, artan bir kucaklanma ile cezalandırılır gibidir. Ağaçlara, ufka, yemyeşil çayırlara, ovadaki köylerin dumanlarına, denizdeki gemilerin yelkenlerine, uçan ve şakıyan kuşlara, güneşe, gökyüzüne bol bol bakabileceğiniz zamanı da bırakarak sizi ağır ağır çeker ve sonunda toprağa gömer.

Denize benzeyen, toprağın derinlerinden insana doğru yükselen bir mezara girmektir kuma gömülmek. Her dakika kaçınılmaz bir gömücüdür. Zavallı, oturmayı, yatmayı, emeklemeyi dener; yapılan her hareket onun biraz daha gömülmesini sağlar; doğrulur, gömülür, battığını anlar. Çığlık atar, yalvarır, bulutlara seslenir, kollarıyla kıvranır, perişandır. İşte artık kum göbeğine kadar gelmiştir; göğsünü kaplar; ancak omuzları görünen bir heykeldir şimdi. Ellerini kaldırarak korkunç iniltiler koparır. Tırnaklarını kuma gömer, tutunmak ister, bu gevşek kılıftan kurtulabilmek için dirseklerine dayanır, çılgıncasına ağlar. Kum yükselir. Kum omuzlarına çıkar, boynuna gelir. Şimdi ancak yüzü ortalıktadır, bağıran ağzı kum doludur. Sessizlik. Gözler hâlâ bakar, kum onları da kapatır ve karanlık. Sonra alın küçülür, kumun üzerinde bir tutam saç titrer. Bir el çıkar, kumsalın yüzünü delerek kımıldanır, sallanır, kaybolur. Bir adamın korkunç yitişidir bu. Bazen atıyla birlikte bir süvari, bazen de arabasıyla bir arabacı gömülür kuma; kumun altında kaybolur gider her şey. Sudan başka bir yerde gömülmektir bu. İnsanı boğan şey, topraktır. Uçsuz bucaksız görünümdeki toprak, aslında tuzaktır. Ova gibidir görüntüsü, oysa su gibi yarılır. Uçurumun da böyle hainlikleri vardır.

Denizde ya da herhangi bir kumsalda her zaman başa gelebilecek türden bu acı serüven, otuz yıl önce, Paris lağımında da olabilirdi. 1833’te başlamış olan önemli çalışmalardan önce, Paris yeraltı dehlizlerinde aniden çöküntüler oluşuyordu. Hele alttaki toprak tabakası yumuşaksa, su sızabiliyordu; ark tabanı da, ister eski lağımlarda olduğu gibi taş döşeli olsun, isterse yeni galerilerdeki gibi beton ve üzeri su kireci olarak yapılsın, desteğini kaybettiği için çöküyordu. Bu türlü bir döşemede her çöküntü bir çatlaktır; çatlak da yıkıntı demektir. Ark tabanı belli bir uzunlukta çöküntüye uğruyordu. Bir çamur deryasında çukurun özel adı “toprak çöküntüsü”dür. Peki nedir toprak çöküntüsü? Deniz kıyılarının kaygan kumlarına yeraltında yeniden rastlanmasıdır. Bir lağımdaki Saint-Michel kumsalıdır. Sular içindeki toprak kaynama halindedir; bütün molekülleri yumuşak ortamın yarattığı boşlukta gibidir. Toprak değildir, su da denemez. Bazen çok derindir. Rastlantının daha korkuncunu düşünemezsiniz bu durumda. Bu ne olduğu belirsiz karışımın su oranı fazlaysa eğer ölüm çok çabuk gelir, boğulma olur; toprak oranının fazla olması durumunda ise ölüm ağır ağır gelir, sonunda kuma gömülmek vardır.

Böyle bir ölümü gözünüzün önüne getirebilir misiniz? Kumsalda bile korkunç olan kuma gömülme olayı, bu çirkef çukurunda ne olmaz ki? Açık, pırıl pırıl bir hava, günün ortası; şu aydınlık ufuk, şurada işitilen büyük gürültü, hayat serpen yüzen bulutlar, uzaktan fark edilen sandallar, her türlü kalıba giren şu umut, gelebilecek yolcular, kurtulma olasılığı, son dakikaya dek... Bütün bunların yerine sağırlık, körlük, kapkara bir kubbe, ölmeden bir mezarın içini hissetmek, bir kapak ardındaki çamur içinde ölüm, pislikle ağır ağır boğulma, havasızlığın, balçık içindeki pençesiyle sizi gırtlağınızdan yakaladığı bir taş kutu, ölüm hırıltısıyla birlikte hissedilen pis koku, kumsal yerine bataklık, kasırga yerine sülfürlü hidrojen, uçsuz bucaksızlık yerine pislik! Hiçbir şeyden haberi olmayan kent başınızın üzerinde dururken seslenmek, diş gıcırdatmak, kıvranmak, debelenmek ve sonunda can vermek!

Böylesi bir ölümün tarife sığmaz dehşeti! Ölüm kimi zaman, büyük bir vakarla acımasızlığını hafifletir. Ateş yığınının üzerinde veya batan bir gemide insan yüceleşebilir; deniz köpüğündeki gibi alevler içinde bile vakur davranılabilir; insan oralarda bitip tükenirken yüce bir değişikliğe uğrar. Ama burada asla! Ölüm pistir burada. Son nefes büyük bir utançla verilir. Uçuşan son hayaller hep iğrençlik üzerinedir. Çamur utançla eşanlamlıdır. Çirkin, aşağılık, alçak bir şeydir bu. Clarence gibi bir ton şarabın içinde ölmek gibi değil de, Escoubleau gibi süprüntü çukurunda ölmek, işte budur dehşet verici olan. Pislik içinde çırpınmak iğrençtir; bir yandan can verirken, bir yandan da tereddüde düşer insan. Cehennemsi bir karanlık vardır, murdarlık çukuru sayılacak kadar da pis çamur; ölmekte olan, bir hayalete mi döneceğini, yoksa kara bir kurbağa mı olacağını önceden kestiremez. Başka bir yerde mezarın uğursuz görünümündedir, burada ise çok çirkindir.

Bu söz ettiğimiz çöküntülerin derinliği, uzunluğu, yoğunluğu, en altta bulunan toprağın az ya da çok kötü cinsten olmasına göre değişiyordu. Bir çöküntünün derinliği bazen üç, dört ayak, bazen de sekiz, on ayağı bulurdu; bazen de dibini bulmak olanaksızdı. Balçık orada oldukça sert, burada ise suya benziyordu. Luniere çöküntüsünde bir adamın yok olması için bir gün gerekliydi, Phelip-peaux çukurunda ise beş dakikada yutulup giderdi. Bataklığın etkisi, yoğunluğunun az ya da çok oluşuna bağlıydı. Bir adamın kaybolduğu yerde bir çocuk kurtulabilir. Kurtulmanın da ilk koşulu, üzerindeki her türlü yükü boşaltmaktır. Ayağının altındaki toprağın yumuşadığını sezer sezmez, her lağımcı, avadanlık çantasını, küfesini, kovasını atmakla başlardı işe.

Bu toprak çöküntüleri değişik nedenlerle oluşmuşlardır: yumuşak toprak, çok derinlerdeki bir yıkıntı, şiddetli yaz sağanakları, hiç bitmek bilmeyen kış yağmurları, hafif ama çok uzun süren yağmurlar. Bazen de killi ya da kumlu toprak üzerine kurulu evlerin ağırlığı ile kubbelerin biçimi bozulur ya da bu ezici baskı altında ark tabanı çatlar, yarılırdı. Yüzyıl önce, Panthèon’un basıncıyla, Sainte-Geneviève Dağı’ndaki mahzenlerin bir bölümü böyle kapanmıştı. Bazen de sokakların döşeme taşlarının testere dişleri gibi ayrılmasından, bir lağımın evlerin basıncına dayanamayarak yıkıldığı anlaşılırdı. Kubbe uzunluğunca eğri büğrü çizgilerle gelişen bu çatlaklar, hastalık belirlendiğinden kolaylıkla onarılabilirdi. Çoğu zaman da yeraltındaki çökmelerde, hiçbir dış çatlak görülemezdi. Böylesi durumlarda vay lağımcıların haline! Tedbir almaksızın çöken lağıma girdiklerinde, orada kolaylıkla kaybolabilirlerdi. Toprak çöküntüsü nedeniyle bu şekilde çamurlara gömülüp giden birkaç kuyucudan söz eder eski kayıtlar. Ayrıca ad da belirtirler; bu adlar arasında, Careme-Prenant Sokağı’nın köşesindeki bir lağım çöküntüsünde gömülüp giden Blaise Poutrain adındaki lağımcı da vardır. Bu Blaise Poutrain, 1785’te tarihe karışan, Innocents Kilisesi’nin ölü mahzeni denen mezarlığın son mezarcısı olan Nicolas Poutrain’in kardeşiydi.

Ayrıca, daha önce sözünü ettiğimiz Escoubleau Vikontu -başta ipek çoraplar ve kemanlara karşı olmak üzere saldırılan Lerida kuşatmasının kahramanlarından biri olan şu genç, sevimli vikont- da adı geçenler arasındaydı. Bir gece dayısının kızı Sourdis Düşesi’nin evinde dük tarafından basılınca, ondan kurtulmak için sığınmak zorunda kaldığı Beautreillis lağımındaki bir bataklıkta boğuldu. Düşes, kendisine bu ölüm anlatıldığı zaman, küçük şişesini isteyerek tuz ruhu koklaya koklaya ağlamayı kesti. Bu durumlarda aşkın pek önemi yoktur, çirkef onu yok eder. Hero, Leandros’un ölüsünü yıkamaya yanaşmaz, Tispe de Piremus’un karşısında burnunu tıkayarak “püf’ der.¹⁶¹

VI
TOPRAK ÇÖKÜNTÜSÜ

Jean Valjean aynı türden bir toprak çöküntüsüyle karşı karşıyaydı. Buna benzer çöküntüler, o devirde Champs-Élysées’nin altındaki toprak tabakasında pek sık görülürdü; çünkü bu yöredeki toprak yapısı, suyun iletilmesinde kullanılmak için hiç de elverişli değildir; aşırı geçirgenliği, akışkanlığı yüzünden yeraltı yapılarını pek koruyamaz. Bu akıcılık, Saint-Georges Mahallesi’nin kumlarından bile fazladır; suyun içine kurulan beton temeller sayesinde, bu kumulların ve Martyrs Mahallesi’nin pis gazlarla dolu balçık tabakalarının akışkanlıkları engellenebilmiştir. Bu balçık tabakalarında su oranı o kadar fazladır ki, Martyrs galerisinin altındaki geçit, ancak dökme bir boru sayesinde açılabilmiştir. Jean Valjean'ın o sırada içinde bulunduğu lağımın Saint-Honoré Mahallesi’nin altına gelen bölümü, 1836’da yeniden yapılmak üzere yıkılmış, ancak, Champs-Élysée’nin Seine’e kadar olan bölümünün yeraltı lağımı zemini olan akışkan kum yüzünden çalışmalar, -o yakınlardaki, özellikle konaklı ve arabalı olan zenginlerin bütün feryatlarına rağmen- altı ay süreyle ertelenmek zorunda kalmıştı. Çalışmalar, zahmetli olmaktan da öte, tehlikeli oldu; dört buçuk ay süreyle yağmur yağdığı, bu yüzden Seine’in üç kez taştığı da bir gerçekti.

Jean Valjean'ın rastladığı çöküntü, bir gün önceki yağmurdan ötürüydü. Zemine iyice oturtulmayan taşların çökmesi yüzünden tıkanıklık olmuştu, içeriye kadar sızan suların meydana getirdiği yıkıntı, ark tabanı parçalanarak bataklığın içine çökmüştü. Ne uzunlukta? Söylemek olanaksız. Buradaki karanlık daha yoğundu. Kapkara bir mağarada bir çamur deliğine benziyordu.

Jean Valjean ayağının altındaki taşları hissedemez olmuştu. İyice balçığın içine girdi. Balçık, yüzeydeki su tabakası ve dibindeki bataklıktan oluşmuştu. Geçmek gerekiyordu, geri dönmek olanaksızdı. Marius can çekişiyordu ve Jean Valjean da yorgunluktan bitmişti. Gidebilecek başka neresi vardı ki? İlerledi. İlk adımlarda çamur tabakası pek derin değil gibiydi. Adım attıkça ayakları gömülmeye başladı. Kısa zaman sonra, bacaklarının yarısına kadar bataklıktaydı ve dizlerinin üstüne kadar suya gömülmüştü. İki koluyla Marius’u kaldırabildiği kadar su yüzünde tutarak yürüyordu. Şimdi ise çamur dizlerine dek gelmiş, su da beline yükselmişti. Artık gerilemek için çok geçti. Gitgide daha çok çamura gömülüyordu. Bir insanın ağırlığını çekemeyecek kadar yoğun olan balçık, hiç şüphesiz iki kişiyi taşıyamazdı. Marius ve Jean Valjean, ayrı ayrı geçebilselerdi belki kurtulabilirlerdi. Oysa Jean Valjean, belki de ölmüş olan bu hareketsiz adamı mümkün olduğu kadar yüksekte tutarak ilerlemeyi de sürdürüyordu.

Su, koltuklarına kadar yükselmişti; dibe doğru çekiliyor, yürümeye çalıştığı çamurun derinliğinde güçlükle ilerliyordu. Çamurun yoğunluğu gittikçe buna engel olan bir nitelik kazanıyordu. O ise hâlâ Marius’u kaldırıyor, görülmemiş bir çabayla taşıyordu, ama gittikçe batarak. Artık sadece başı suyun dışında kalmıştı, iki koluyla Marius’u kaldırmaya devam ediyordu. Eski tufan resimlerinde, çocuğunu böyle tutan bir anne figürü vardır.

Daha da gömüldü; suyun engellemesini azaltmak, soluk alabilmek için başını arkaya doğru devirdi. Onu bu karanlıkta bir gören olsaydı, karanlıkta yüzen bir maske sanırdı. Jean Valjean, Marius’un üzerinde sallanan başını, morarmış yüzünü belli belirsiz görebiliyordu. Umutsuz son bir çabayla ayağını öne doğru attı. Parmak uçları, sert bir şeye çarptı. Bir dayanak. Tam zamanıydı.

Doğrularak çaba gösterdi, bu dayanak noktasına çılgınca tutunmayı başardı. Bu, onu hayata döndüren bir merdivenin ilk basamağı gibiydi.

Bataklık içinde son anda rastladığı bu dayanak noktası, kanal tabanında çöken bölümün öbür ucuydu; kırılmadan eğilmiş bir tahta gibi tek parça halinde su altına sarkmıştı. Sağlam yapılı taş döşemeler, bir kubbe oluştururlar, böyle dayanıklıdırlar. Bir bölümü su altında kalmış ama sağlamlığını yitirmemiş olan bu ark tabanı, gerçek bir binek taşıydı; bir kez oraya kendini attıktan sonra kurtuluş tamamdı. Jean Valjean bu eğimli alana çıktı ve bataklığın öte yanına geçti.

Sudan çıkarken bir taşa çarptı, dizlerinin üzerine düştü. Bunun çok yerinde olduğunu düşünerek, ruhu Tanrı’ya ulaştırıp ulaştırmadığı bilinmez sözlere dalarak bir süre orada kaldı.

Soğuktan donmuş bir durumda titreyerek, pislik içinde, taşıyıp durduğu bu can çekişen insanın yükü altında iki büklüm olmuş, üzerinden çamurlar aka aka, garip bir ışıkla dolu ruhuyla, ayağa kalktı.

VII
İNSAN BAZEN KARAYA ÇIKTIĞINI
SANDIĞI YERDE KARAYA OTURUR

Yeniden yola koyuldu. Bataklıkta can vermediyse de, bütün gücünü verdiği belliydi. Bu son çaba onu tüketmişti. Şu anda öylesine yorgundu ki, her üç dört adımda bir, Marius’un durumunu değiştirmek üzere yandaki setin üzerine oturmak zorunda kaldı ve tekrar doğrulamayacağını sandı. Ancak maddi gücü tükenmekle birlikte manevi gücü yerindeydi. Yeniden ayağa kalktı.

Çaresizlik içinde, epeyce hızlı yürüdü; bu halde, başını bile kaldırmaksızın, hemen hemen soluk bile almadan, yüz adım kadar ilerleyebildi; birdenbire bir duvara çarptı. Lağım bir dirsek veriyordu; sağı solu gözlemeden, gözü kapalı, köşeye gelince duvara rastlamıştı. Başını nihayet kaldırdı ve koridorun tam ucunda, çok uzaklardan gelen bir ışık demeti sezdi. Bu kez rastladığı, önceki gibi tehlike habercisi bir ışık değildi; iyi ve beyaz bir ışıktı bu, gün ışığı. Çıkış yerini görebiliyordu.

Ateşin ortasındayken, cehennemin çıkış kapısını birdenbire görüveren günahkâr bir ruh da, Jean Valjean’ın duyduklarını duyabilir; yanmış kanatlarıyla, çılgıncasına, kapıya doğru uçabilirdi. Jean Valjean’ın yorgunluğu kesilivermişti; Marius’un ağırlığını bile duymadı. Çelik gibi kaslarına yeniden kavuştu, yürümekten öte, koştu; yol aldıkça, çıkış noktası daha da belirginleşiyordu. Kemerli bir köprü çıkışıydı bu; kubbe gittikçe alçalarak daralıyordu; kubbenin alçalmasıyla daralan galeriden daha dardı. Tünelin bitimi huniye benziyordu; hapishane kapılarından örnek alınmış tehlikeli bir daralmadır bu, hapishanedekinin bir mantığı vardır ama lağım için oldukça mantık dışı bir çözüm; o zamandan beri de bu kusur düzeltilmemiştir.

Jean Valjean çıkışa vardı. Orada durdu. Çıkmanın olanaksız olduğu bir çıkış yeriydi bu.

Kalın, sağlam bir parmaklıkla kapalıydı kemer; pas tutmuş menteşelerinden çok az kaldırıldığı anlaşılan parmaklık, pas yüzünden kıpkırmızı kocaman bir tuğlaya dönen kalın bir kilitle taş çerçeveye tutturulmuştu. Anahtar deliği de, demir kilit yuvasına derin bir biçimde oturmuş olan sağlam kilit de görünüyordu. Görünüşe bakılırsa, anahtar iki kez çevrilerek kilitlenmişti. Eski Paris’te zindanlarda kullanılan kilitlerden biriydi bu.

Parmaklığın ötesinde, açık ve temiz hava, ırmak aydınlık, daracık olmasına karşın yürümeye elverişli kıyı yolu, uzaktaki rıhtımlar ve Paris, insanın içinde kolayca kaybolabileceği o karmaşa, geniş ufuk ve özgürlük. Sağda ırmağın aşağısına doğru Iena Köprüsü; solda, daha yukarıda Invalides Köprüsü görünüyordu. Geceyi bekleyip kolayca kaçabileceği bir yerdi burası. Paris’in en ıssız yerlerinden biriydi; Gros-Caillou’nun tam karşısındaki kıyı yoluydu. Demir parmaklıkların arasından sinekler girip çıkıyorlardı.

Vakit, akşamın sekiz buçuğu sularında olmalıydı. Gün batıyordu.

Jean Valjean duvarın dibinde daha kuru olan ark tabanına bıraktı Marius’u. Sonra parmaklığın yanına giderek demir çubukları yumrukları arasında sıktı. Şiddetle salladı ama hiçbir sarsıntı olmadı. Izgara yerinden bile oynamadı. Jean Valjean, en zayıfını koparabilmek umuduyla demir çubukları teker teker zorladı, belki de kapıyı yerinden kaldırmak ya da kilidi kırmak mümkün olabilecekti. Ancak hiçbir çubuk yerinden kımıldamadı. Bir kaplanın dişleri bundan daha sağlam olamazdı. Kaldıraç olmadığından yeterince yüklenemiyordu. Karşısındaki engel yenilmez cinstendi. Kapıyı açmasının hiçbir yolu yoktu.

Orada ölmesi mi gerekecekti? Ne yapmalıydı? Ne etmeliydi ki geriye dönmek, geçtiği o korkunç yolu yeniden aşmak zorunda kalmasın? Buna da hiç gücü kalmamıştı ayrıca... Zaten mucize sonucu kurtulduğu o bataktan yeniden nasıl geçebilirdi ki? Bataklıktan başka, artık ikinci kez kurtulmasının mümkün olmadığı o polis devriyesi yok muydu? Sonra, nereye gitmeli? Ne yana yönelmeli? Yokuş yukarı çıkmak hedefe ulaşmak demek değildi ki. Bir başka çıkışa ulaşsaydı bile, onu da ya bir tıkaçla ya da bir parmaklıkla kapalı bulacağı belliydi. Bütün çıkışlar muhakkak bu şekilde kapanmıştı. İçinden girebildiği ızgara kilidi tesadüfen sökebilmişti ama lağımın diğer bacaları kilitliydi şüphesiz.

Bir hapishaneye kaçabilmişti ancak. Her şey bitmişti işte. Jean Valjean’ın bütün yaptıkları yararsızdı. Tanrı kabul etmemişti.

Her ikisi de, ölümün kapkara, sonsuz ağında debeleniyorlardı. Jean Valjean, korkunç örümceğin o kapkara iplikler üzerinde, karanlıkta titreyerek koştuğunu sezebiliyordu.

Oturmaktan çok çöker durumda, sırtını parmaklığa döndü ve hâlâ kımıldamadan yatan Marius’un yanma, taşların üzerine yığıldı, başı dizlerinin arasına düştü. Çıkış yoktu. Acının son damlasıydı bu.

Bu derin bitkinlik anında kimi düşünüyordu acaba? Ne kendini ne Marius’u; Cosette’i düşünüyordu.

VIII
YIRTILMIŞ ELBİSENİN ETEĞİ

Bu perişanlığın içinde, omzuna bir el kondu. Alçak sesle konuşan biri, “Yarı yarıya,” dedi.

Bu karanlığın içinden birisi mi çıkmıştı? Umutsuzluk, en çok rüyaya benzeyen bir şeydir. Jean Valjean rüya gördüğünü sandı. Ayak sesi duymamıştı. Olacak şey değildi bu. Gözlerini kaldırdı, karşısında bir adam duruyordu.

Üzerinde bir işçi ceketi olan adamın ayakları çıplaktı, ayakkabılarını sol elinde tutuyordu; Jean Valjean'ın, yürüdüğünü duymaması için çıkarmış olsa gerekti.

Jean Valjean bir an bile duraksamadı. Ne kadar da beklenmedik bir rastlantı olursa olsun, bu adamı tanıyordu. Thénardier’di bu adam!

Adeta sıçrayarak uyanmasına rağmen Jean Valjean, ani baskınlara alışık olduğu, beklenmedik olaylara hazırlıklı bulunduğu için, düşünme gücünü hemen toparladı. Durumu bundan daha beter olamazdı zaten. Felaket, artık artamayacağı bir dereceye dek gelir. Thénardier bile bu karanlığa bir şey ekleyemezdi.

Bir an bir sessizlik oldu. Thénardier sağ elini alnına götürerek gözlerine siper etti. Sonra da gözlerini kırpıştırarak kaşlarını çattı. Hafif bir ağız büzülmesinin de ekleneceği hareket, bir adamın başka bir adamı hatırlamak için harcadığı çabayı belirtir. Hatırlayamadı. Belirttiğimiz gibi, Jean Valjean’ın sırtı ışığa dönüktü; ayrıca o kadar kir içindeydi ve çamura bulanmıştı ki, gündüz gözüyle bile tanınmaz bir durumdaydı. Thénardier ise aksine, tam karşıdan, parmaklıktan gelen ışıkla aydınlanıyordu; aslında mor renkli bir mahzen aydınlığıydı bu, ama morluğu içinde bile onun olduğu kesinlikle anlaşılıyordu. Onun için Thénardier, -o yavan, basmakalıp deyimi kullanırsak şayet- Jean Valjean’ın hemen gözüne çarptı. Konumlarındaki bu eşitsizlik, bu iki durumla iki adam arasında başlayacak olan gizemli bir çarpışmada, Jean Valjean lehine bazı üstünlükler sağlamaya yeterdi. Karşılaşma, maskeli Jean Valjean ile maskesiz Thénardier arasında gerçekleşecekti.

Jean Valjean, Thénardier’nin kendisini tanımadığını hemen anlamıştı. Birbirlerini tartarcasına bu alacakaranlıkta bir süre bakıştılar. Önce Thénardier bozdu sessizliği:

- Buradan kurtulmak için ne yapacaksın?

Jean Valjean buna hiç karşılık vermedi. Devam etti Thénardier:

- Kapıyı maymuncukla açmak olanaksız. Oysa buradan mutlaka çıkman gerekecek.

- Doğru, dedi Jean Valjean.

- Pekâlâ, öyleyse yarı yarıya.

- Ne demek istiyorsun?

- Sen adamı öldürdün, peki. Bende de anahtar var.

Thénardier parmağıyla Marius’u gösteriyordu. Konuşmaya devam etti:

- Seni tanımıyorum ama yardım etmek istiyorum. Dostlardan biri olmalısın.

Jean Valjean anlamaya başlıyordu. Thénardier katil sanıyordu onu. Thénardier:

- Bak dinle, arkadaş, dedi. Sen bu adamı ceplerinde ne olduğuna bakmadan öldürmedin. Benim payımı verirsen sana kapıyı açarım.

Delik deşik ceketinin altından koskoca bir anahtarı yarıya kadar çekip ekledi:

- Bu kaçışı gerçekleştirecek olan anahtar nasıl bir şey, görmek ister misin? İşte bak!

Jean Valjean, yaşlı Corneille’in söylediği gibi, “afalladı kaldı”; gördüğü şeyin gerçek olduğuna inanamayacak kadar derindi şaşkınlığı. Korkunç şekliyle görünen kader veya Thénardier kılığında topraktan çıkan kurtarıcı bir melekti bu.

Thénardier, ceketinin altındaki gizli geniş bir cebe elini sokarak bir ip çıkardı, Jean Valjean’a uzattı.

- Al, dedi. Ayrıca sana ip de veriyorum.

- Ne işe yarayacak bu ip?

- Sana bir de taş gerek, ama onu dışarıdan da sağlarsın. Şuralarda bir moloz yığını var.

- Taş ne işe yarayacak?

- Budala! Şunu ırmağa atacağına göre, bir taş bir de ip ister; yoksa suyun üstünde yüzer.

Jean Valjean ipi aldı. Böyle mekânik bir biçimde boyun eğmemiş hiç kimse yoktur.

Thénardier, aklına birdenbire bir fikir gelmiş gibi parmaklarını şaklatarak:

- Şuraya bak, arkadaş! Balçık çukurundan kurtulmak için ne yaptın sen kuzum? Ben denemeye bile cesaret edemedim. Pöf! Hiç de hoş bir kokun yok, dedi.

Thénardier biraz sustuktan sonra gene söze girişti:

- Sana bir sürü şey sorduğum halde cevap vermemekte haklısın. Sorgu yargıcının karşısında geçireceğin zorlu dakikalara hazırlık olur bu. Sonra, hiç konuşmayan insanın gevezelik etme tehlikesi de yoktur. Her neyse, senin yüzünü görmüyorum, adını da bilmiyorum diye ne olduğunu ve ne istediğini bilmediğimi sanma. Belli ki şu bayı birazcık okşamışsın, şimdi de bir yere kaldırmak istiyorsun. Bunun için de sana, o sır saklamayı bilen ırmak gerek. Seni bu sıkıntıdan kurtaracağım. Başı dertte olan iyi bir insana yardım etmekten hoşlanırım.

Jean Valjean'ın susmasını doğru bulmakla birlikte, onun konuşmasını sağlamaya çalıştığı da gözden kaçmıyordu. Yüzünü yandan görebilmek için omzunu çevirdi ve sesini yükseltmeden bağırdı:

- Şu çamur çukuru aklıma geldi. Koca bir hayvansın sen! Niçin oraya atıvermedin herifi?

Jean Valjean gene sesini çıkartmadı. Thénardier boyunbağı gibi kullandığı paçavrayı gırtlağına dek yükseltti; ciddi bir adamın kendinden emin havasını tamamlayıcı bir davranıştı bu.

- Aslında, belki de akıllıca hareket ettin. Deliği kapamak için gelen işçiler belki de oradaki ölüyü bulabilirlerdi, kılı kırk yararak, ince eleyip sık dokuyarak izini sürerler ve sonunda seni bulurlardı. Birisi lağımdan geçmiş. Kim? Nereden çıktı? Çıkarken gören oldu mu? Polis oldukça akıllıdır. Lağım kalleştir, seni ele verir. Böyle bir iş çok az rastlanır cinstendir, dikkat ister. Pek az kimse birtakım işleri için lağımı kullanır, oysa ırmak herkesin malıdır. Irmak gerçek bir mezardır. Bir ay sonra adamı Saint-Cloud’daki ağlardan çıkarabilirler. Bunun hiçbir önemi yoktur. Olsa olsa çürümüş bir cesettir o kadar. Bu adamı kim öldürdü? Paris. Adliye soruşturma açmaya gerek bile duymaz. İyi ettin!

Thénardier’nin gevezeliği ölçüsünde Jean Valjean susmayı sürdürüyordu. Thénardier gene omuzlarını sarstı:

- Şimdi işimizi bitirelim. Parayı bölüşelim. Sen bendeki anahtarı gördün, şimdi parayı göster bana.

Thénardier vahşi, şüpheli, hatta biraz da tehdit eder gibi konuşmasına rağmen samimiydi gene de. Ancak gariptir ki davranışları hiç doğal değildi: İçinin rahat olduğu söylenemezdi; esrarlı bir hal takınmamakla birlikte yavaş sesle konuşuyordu; ara sıra da elini dudaklarına götürerek susmasını işaret ediyordu. Neden böyle yaptığını tahmin etmek zordu. Çünkü orada ikisinden başka kimse yoktu. Jean Valjean, belki de pek uzakta olmayan bir köşede başka haydutların gizlenmiş olabileceğini, Thénardier’nin parayı onlarla bölüşmek istemediğini düşündü.

Thénardier yeniden:

- Bitirelim artık, dedi. Şunun ceplerinde ne kadar para vardı?

Jean Valjean ceplerini araştırdı. Hatırlanacağı üzere yanında para bulundurmak onun alışkanlıkları arasındaydı. Mahkûm olduğu o acılarla dolu kaçak hayatında bunun bir zorunluluk olduğunu biliyordu. Ne var ki, bu kez hazırlıksız yakalanmıştı. Bir akşam önce, milli muhafız üniformasını giyerken, kafası acı bir biçimde meşgul olduğu için, cüzdanını almayı unutmuştu. Yeleğinin cebinde otuz frank kadar bir şey vardı. Çamur içindeki cebini iyice yokladı, bir Louis altını, iki madenî beş frank, beş altı tane de bozuk para çıkartıp arkın yüksek taş döşemesi üzerine koydu.

Thénardier, gizli bir anlamı olan bıyık bükmeyle alt dudağını ileriye doğru uzatarak:

- Yok pahasına öldürmüşsün, dedi.

Sonra büyük bir laubalilikle Jean Valjean'ın ve Marius’un ceplerini karıştırmaya koyuldu, Jean Valjean ise, her şeyden çok, ışığın sırtından gelmesini sağlamak kaygısıyla onu rahat bırakmayı yeğliyordu. Thénardier, Marius’un elbisesini ellerken, bir yankesicinin el çabukluğuyla, Jean Valjean farkına bile varmadan, kumaştan bir parça koparıp cebine atma olanağını buldu; daha sonra, ölen adamla onu öldüreni tanımak için bu kumaş parçasından yararlanacağını düşünüyordu besbelli. Otuz franktan başka bir şey bulamadı.

- Doğru, dedi. Al birini vur ötekine. İkinizde de bundan başka hiçbir şey yokmuş.

“Yarı yarıya” sözünü unutarak ne bulduysa aldı. Bozuk paraların karşısında bir an duraladı. Biraz düşündükten sonra, homurdanarak, onları da aldı: “Ne olursa olsun, yok pahasına insan öldürmek de buna denir.”

Sonra ceketinin altındaki anahtarı çıkardı.

- İşte şimdi buradan çıkabilirsin, arkadaş. Panayırlarda olduğu gibi burada da parayı çıkarken verirler. Paranı verdin, artık çık.

Gülmeye başladı. Elindeki anahtarla bir yabancıya yardım etmek, bu delikten bir başkasının çıkmasını sağlamak, bir katili kurtarmak gibi temiz, çıkarsız, yardımseverlikle mi doluydu acaba? İşte bu konuda şüphe duymak en doğal hakkımızdır.

Thénardier, Jean Valjean’a Marius’u yeniden sırtlaması için yardım etti; sonra arkasından gelmesi için Jean Valjean’a işaret ederek parmaklıklı kapıya doğru yürüdü. Dışarıya baktı, parmağını dudaklarına götürdü, birkaç saniye durdu. Dışarıyı gözden geçirdikten sonra anahtarı kilide soktu. Kilidin dili kaydı, kapı döndü. Ne çatırtı duyuldu ne de gıcırtı. Yavaşçacık kapı açıldı. Özenle yağlanan menteşelerinden, bu parmaklıklı kapının sanıldığından çok sık açıldığı belli oluyordu; bu yumuşaklık, korkunç şeyler anımsatıyordu insana; gece insanlarının gizli geliş gidişleri, sessizce giriş çıkışlar, suçun sessiz adımları seziliyordu bu yumuşaklıkta. Belli ki lağım, bir çeteyle suç ortaklığı halindeydi. Bu sessiz demir kapı, bir hırsız yatağı olarak kullanılıyordu.

Thénardier kapıyı ancak Jean Valjean’ın geçebileceği biçimde araladı; sonra kapadı ve anahtarı kilitte iki kez çevirdi, bir soluktan bile daha sessizce karanlıklarda kayboldu. Kaplanın kadife ayakları ile yürür gibiydi. Bir dakika sonra, bu iğrenç kurtarıcı görünmez bir dünyaya dalmıştı.

Jean Valjean artık dışarıdaydı.

IX
İŞTEN ANLAYAN BİR KİMSEYE
MARIUS ÖLMÜŞ GİBİ GÖRÜNÜYOR

Marius’u kıyıdaki yola indirdi, yere bıraktı.

Dışarıdaydılar!

Pis kokulu dumanlar, karanlık, dehşet artık arkada kalmıştı. Dışarıda temiz, saf, canlı, neşeli, rahatça solunan bir hava vardı. Masmavi gökte batan güneşin sevimli sessizliği sinmişti çevreye. Alacakaranlık bastırmak üzereydi; büyük kurtarıcı, acılardan kurtulmak için gölgelere sığınmak isteyenlerin dostu olan gece yaklaşıyordu. Gökyüzünün her yanında bir dinginlik vardı. Irmak bir öpücük gibi ayaklarına ulaşıyordu. Champs-Élysée’nin karaağaçlarındaki yuvalardan birbirlerine iyi geceler dileyen konuşmalar, havada yayılarak ona kadar ulaşıyordu. Göğün açık mavisinde, yalnız hayal dünyası geniş olanlarca görülebilen birkaç yıldız ya da bu sonsuzluk içinde ancak fark edilebilen küçük pırıltılar vardı. Jean Valjean'ın başı üzerinde akşam, sonsuzluğun bütün güzelliklerini yayıyordu.

Bu an -ne evet’i, ne de hayır’ı olan kararsız- olağanüstü güzel bir andı. Uzaklarda insanın içinde kaybolabileceğini hissettiği karanlık, yakınlarda insanların birbirlerini tanıyabileceği bir aydınlığa dönüşmüştü.

Jean Valjean birkaç saniye, bütün bu görkem ve okşayıcı sessizliğe karşı koymaksızın yenildi. Böyle kendini kapıp koyuverdiği anları vardır insanların; acı, zavallıyı hırpalamaktan cayar, zihinden her şey silinir, bir gece gibi huzur kaplar düşüneni ve bu sırada ruh da, parıldayan alacakaranlık içinde ışıyan gökyüzünü taklit eder, yıldızlanır. Jean Valjean, üzerindeki bu aydınlık geniş gölgeyi seyretmekten kendini alamadı; kafasındaki düşüncelerle, ölümsüz gökyüzünün görkemli sükûneti içinde kendinden geçiyor, dualarla doluyordu. Sonra, yapması gereken bir ödevi hatırlar gibi, birdenbire Marius’a doğru eğildi, avucuna su doldurarak yavaşça onun yüzüne birkaç damla akıttı. Marius’un gözkapakları kımıldamadı, ancak aralık ağzından soluk aldığı belli oluyordu.

Jean Valjean, elini gene ırmağa daldırmak üzereyken, birdenbire, anlamsız bir sıkıntı duydu içinde; hani insana, görmediği halde arkasında birisi varmış gibi geldiği olur ya, tıpkı öyle. Herkesin bildiği bu duygudan daha önce söz etmiştik. Arkasını döndü.

Gerçekten de hissettiği gibi, arkasında birisi vardı; uzun boylu, uzun redingotlu bir adam; kollarını göğsünde kavuşturmuş, sağ elinde, kurşun yuvarlağı gibi görünen bir lobut tutuyor, Marius’a doğru çömelmiş olan Jean Valjean’ın birkaç adım arkasında, karanlığın da yardımıyla bir hayalet gibi duruyordu. Saf bir adam alacakaranlık yüzünden, akıllı bir adam da lobut yüzünden ondan ürkerdi. Jean Valjean, Javert’i tanıdı.

Thénardier’yi adım adım izleyip sıkıştıranın Javert’den başkası olmadığını okuyucu tahmin etmiştir herhalde. Hiç ummadığı bir biçimde barikattan kurtulan Javert, doğru polis müdürlüğüne gitmiş, sözlü raporunu kısa bir görüşmeyle polis müdürüne aktarmış, sonra hemen görevine başlamıştı. Yakalandığında üzerinden çıkan notlardaki yazı hatırlanırsa, görevi, bir zamandan beri polisin dikkatini çeken sağ yakadaki kıyı yolundan Champs-Élysées’ye kadar olan bölümü gözetlemekti. Orada Thénardier’yi görmüş ve peşine takılmıştı. Sonrasını biliyoruz.

Jean Valjean'ın önüne, öylesine yumuşaklıkla açılan o demir parmaklıklı kapının da Thénardier’nin düzeninden başka bir şey olmadığı anlaşılıyordu. Javert’in hâlâ oralarda olduğunu kestiriyordu Thénardier. Gözetlenen bir adamın pek fazla yanılmayan bir koku alma yetisi vardır; bir av köpeğinin önüne bir kemik atma isteği. Hem de bir katil... Ne nimet! Ateş payıydı bu, hiçbir zaman ihmale gelmezdi. Thénardier kendi yerine Jean Valjean’ı dışarı çıkararak polise bir av veriyor, bunun karşılığında kendi izini kaybettiriyordu; daha önemli bir olayla, kendini unutturuyor, Javert’in bekleyişine karşılık bir armağan veriyordu ki bu da bir hafiyenin çok hoşuna gider. Kendisine gelince, bu alışveriş sayesinde kurtulacağını hesaplamıştı.

Jean Valjean bir badireden çıkıp bir diğerine düşmüştü. Üst üste iki rastlantı, Thénardier ve daha sonra Javert’le karşılaşmak, pek ağırdı doğrusu.

Söylediğimiz gibi, Jean Valjean eski haline hiç benzemiyordu. Javert bile onu tanımadı. Kollarını göğsünden çözmeden, belli belirsiz bir hareketle lobutu avucunda emniyete aldı ve sordu:

- Kimsin sen?

- Ben.

- Sen kimsin?

- Jean Valjean.

Javert, lobutu dişlerinin arasına kıstırarak dizlerini büktü, eğildi, güçlü ellerini Jean Valjean’ın omuzlarına koydu; bir mengeneyle sıkılmış gibiydi omuzlar. Onu inceledi ve tanıdı. Yüzleri birbirlerine değecek gibi yakındı artık. Javert’in bakışları korkunçtu. Jean Valjean ise, bir vaşağın pençesi altındaki aslan gibi Javert’in baskısı altında kımıldamadan kaldı.

- Müfettiş Javert, dedi. İşte şimdi elinizdeyim. Zaten bu sabahtan beri, kendimi sizin esiriniz olarak görüyordum. Elinizden kurtulmak için adresimi vermedim. Beni tutuklayın. Yalnız bir lütufta bulunun.

Javert hiçbir şey duymuyor gibiydi. Bakışları Jean Valjean'ın üzerine dikili, çenesi kasılmış, dudaklarını burnuna doğru itiyordu; bu da vahşi bir düşüncenin belirtisiydi. Nihayet Jean Valjean’ı bıraktı, bir hamlede doğruldu ve lobutu avucuna aldı. Konuşmaktan çok, bir sayıklamayı andırır gibi:

- Burada ne yapıyorsunuz? Bu adam da neyin nesi? diye sordu.

Jean Valjean’a gene “siz” diye hitap ediyordu.

Jean Valjean öyle bir sesle karşılık verdi ki buna, sesindeki edayla Javert’i daldığı rüyadan uyandırır gibi oldu:

- İşte size bu adamdan söz etmek istiyordum. İstediğiniz an emrinizdeyim, ama önce onu evine götürmem için bana yardım edin. Sizden istediğim tek şey bu.

Javert’in yüzü, ancak ödün verebileceği anda görüldüğü biçimde gerildi. “Olmaz” demedi. Yeniden eğildi, cebinden bir mendil çıkardı, suya batırarak Marius’un kan içindeki alnını sildi. Kendi kendine konuşur gibi, yavaş bir sesle:

- Barikattaydı bu adam, dedi. Marius dedikleri işte buydu.

Öleceğini hissettiği anda bile, her şeyi inceden inceye süzen, dinleyen, işiten, her şeyi aklında tutan birinci sınıf bir hafiye can çekişirken bile gözetleyebilir. Mezarlığın birinci basamağına dirseklerini dayayarak her şeyi not etmişti.

Marius’un elini yakaladı, nabzını yokladı.

- Yaralı, dedi Jean Valjean.

- Ölü, dedi Javert.

Jean Valjean cevap verdi:

- Hayır, daha ölmedi, dedi.

Javert:

- Demek onu barikattan bu yana taşıyorsunuz? diye sordu.

Son derece düşünceli olduğu, lağımdan gelen bu kuşkulu kurtuluşun üzerinde durmamasından anlaşılıyordu. Sorduğu şeye Jean Valjean'ın cevap vermediğini fark etmedi.

Öte yandan Jean Valjean da sanki tek bir şeyi düşünür görünüyordu: “Marais’de, Filles-du-Calvaire’de, dedesinin evinde oturuyor... Adını bilmiyorum.” Marius’un elbisesini karıştırarak cüzdanını çıkardı, karalamış olduğu sayfayı açtı, Javert’e uzattı.

Okumaya yetecek kadar hafif bir aydınlık vardı ortalıkta. Ayrıca Javert’in gözleri, gece kuşlarının sinsi fosforlu ışığıyla doluydu.

Marius’un yazdığı birkaç satırı okudu: “Gillenormand, Filles-du-Calvaire, numara 6,” diye homurdandı.

Sonra, “Arabacı!” diye seslendi.

Ne olur ne olmaz diye bekletilen arabayı unutmadınız umarım.

Javert, Marius’un cüzdanını vermedi.

Bir dakika sonra sulama rampasından aşağı inmiş, kıyı yoluna varmıştı araba... Marius dipteki sıraya yerleştirilmiş, Javert öndeki sıraya, Jean Valjean'ın yanına oturmuştu. Kapısı kapanan araba, rıhtımdan Bastille’e doğru hızla uzaklaştı.

Rıhtımdan ayrılarak birtakım sokaklara saptılar. Arabacı, kapkara bir hayal gibi yerinde oturmuş sıska beygirleri kamçılıyor, arabanın içindeyse dondurucu bir sessizlik hüküm sürüyordu. Marius, dipteki köşeye dayalı bedeni, göğsünün üzerine düşmüş başı, sarkık kolları, dimdik bacaklarıyla kımıldamadan duruyordu; bir tabut bekler gibi bir görünüşü vardı. Jean Valjean bir gölgeydi, Javert ise bir taş; ve sokak lambalarının önünden her geçişte, şimşek çakmış gibi içi morararak ağaran karanlık arabada rastlantı, bu üç trajik görüntüyü bir araya getiriyor ve trajik bir şekilde birbirleriyle birleştiriyordu: ölü, hayalet ve heykel.

X
HAYATINA KARIŞMIŞ
HOVARDA BİR ÇOCUĞUN DÖNÜŞÜ

Arabanın taşlar üzerinde her sarsılışında, Marius’un saçlarından bir damla kan düşüyordu. Araba, Filles-du-Calvaire Sokağı’ndaki 6 numaraya ulaştığında artık gece iyice bastırmıştı.

Önce Javert indi arabadan. Sokak kapısı üzerindeki numaraya göz attı. Eski modaya uyularak, kafa kafaya gelmiş bir teke ile kır tanrısı figürüyle süslenmiş ağır tokmağı kaldırarak hızlı hızlı vurdu. Kapı kanadı aralandı ve Javert itti. Uyandığı belli olmayan bir kapıcı elinde bir mumla, esneyerek ortaya çıktı.

Evde herkes uyuyordu. Marais’de, özellikle ayaklanma günlerinde erkenden yatılır. Bu kocaman eski mahallede, devrimden korkulduğu için, tıpkı öcü geleceği söylendiğinde başlarını çabucak yorganın altına sokan çocuklar gibi uykuya sığınılırdı.

Bu sırada Jean Valjean ve arabacı, Marius’u arabadan dışarı çıkarıyorlardı. Jean Valjean onu koltuklarından, arabacı da dizlerinin altından tutuyordu.

Marius’u böylece götürürken, Jean Valjean epeyce yırtık olan elbisesinin altına soktuğu eliyle onun göğsünü yokladı, kalbin hâlâ attığına emin oldu; hatta Marius’un kalbi, sanki arabanın sarsıntısından etkilenmişçesine canlılık kazanmış, eskisinden biraz daha kuvvetle çarpar olmuştu.

Javert, bir asinin kapıcısı karşısındaki hükümet kuvvetine yaraşacak bir sesle kapıcıya seslendi:

- Gillenormand adında biri var mı burada?

- Burada. Ne istiyorsunuz?

- Oğlunu getirdik ona.

Kapıcı büyük bir şaşkınlıkla:

- Oğlu mu? diye sordu.

- Ölü.

Jean Valjean ise, Javert’in arkasından, o hırpani kılığıyla kan içinde geliyordu. Kapıcı ona dehşetli bakışlarla bakıyordu. Jean Valjean ona başıyla “hayır” anlamına gelen bir işaret yaptı. Öte yandan kapıcı ne Javert’in sözlerini ne de Jean Valjean’ın işaretini anlamışa benziyordu.

Javert:

- Barikata gitmişti, işte böyle, diye sürdürdü.

- Barikata mı? diye haykırdı kapıcı.

- Kendini öldürttü. Gidin babasını uyandırın.

Kapıcı şaşkınlıktan yerinden kımıldayamıyordu.

- Gitsene, hadi! diye üsteledi Javert.

Ve ekledi:

- Yarın cenaze merasimi var burada.

Javert’e göre, hayatın içindeki tüm olaylar sınıflandırılmalıydı. Bu da ileriyi görmenin, gözetlemenin ilk aşamasıydı; her olasılığın ayrı bir yeri vardı; olabileceğine inandığımız bütün olaylar, bir bakıma birer çekmecenin içindeydiler; gerektiği zaman oradan değişik oranlarda çıkarlardı; sokaklarda her zaman gürültü, ayaklanma, karnaval veya cenaze alayı bulunabilirdi.

Kapıcı, Basque’ı uyandırmayı yeterli buldu. Basque da Nicolette’i uyandırdı, Nicolette de Gillenormand Teyze’yi. Büyükbabaya gelince, onu uyandırmadılar, nasıl olsa olayı öğrenecekti.

Komşular farkına varmadan Marius’u birinci kata çıkardılar, Mösyö Gillenormand’ın bekleme odasındaki eski bir kanepenin üzerine yatırdılar. Basque, hekim çağırmaya gittiği; Nicolette ise çamaşır dolabını açtığı sırada Jean Valjean, omzunda Javert’in elini hissetti. Anlayarak aşağı indi; arkasında Javert’in ayak seslerini duyuyordu.

Kapıcı onların gidişlerini, gelişlerinde olduğu gibi aynı uykulu dehşetle seyretti. Arabaya bindiler. Arabacı da yerine geçti.

Jean Valjean:

- Müfettiş Javert, dedi. Bana bir lütufta daha bulunur musunuz?

Javert sert bir sesle:

- Nedir o? diye sordu.

- Bir anlığına eve gitmeme izin verin, ondan sonra bana ne yaparsanız yapın.

Javert, bir süre, çenesi redingotunun içine girmiş bir halde sessizce durdu, sonra öndeki camı indirip:

- Arabacı, dedi. Homme-Armé Sokağı, 7 numara.

XI
KESİN BİR SARSINTI

Yol boyunca ağızlarını bile açmadılar. Jean Valjean ne istiyordu? Başladığı şeyi tamamlamak: Cosette’e haber vermek, Marius’un yerini bildirmek, belki de işine yarayacak bazı bilgiler vermek, yapabildiği takdirde birtakım son hazırlıklarda bulunmak. Doğrudan doğruya kendini ilgilendiren şeylere gelince, her şey bitmiş, Javert’in eline düşmüştü, ayrıca buna da karşı koymuyordu. Bir başkası onun yerinde olsa, böylesi bir durumda ilk düşüneceği şey, belki de, Thénardier’nin verdiği ip ve hapishanenin parmaklıkları olacaktı; ama Jean Valjean’da, piskopostan beri, her suikast karşısında, kendi aleyhinde bile olsa -bu konuda ısrarlıydı- derin ve dindar bir kararsızlık vardı. Bilinmezliğe karşı çözümü olanaksız bir şiddet eylemi demek olan ve içinde ruhun ölümünü taşıyan intihar, Jean Valjean'ın yapamayacağı bir şeydi.

Yolun, arabaların girişini engelleyecek biçimde dar oluşu yüzünden araba Homme-Armé Sokağı’nın girişinde durmak zorunda kaldı. Javert ile Jean Valjean indiler.

Arabasının Utrecht kadifesinden yapılma döşemesinin öldürülen adamın kanıyla ve katilin çamuruyla kirlendiğini gören arabacı, bunu müfettiş beye acizane bir şekilde bildirdi. Anladığı tek şey buydu. Kendisine bir tazminat verilmesi gerektiğini söylüyordu. Cebinden bir kâğıt parçası çıkararak, müfettiş beyden “bunun böyle olduğuna dair küçük bir belge” yazıvermesini rica etti. Javert, arabacının defterini eliyle iterek:

- Bekleme ücretiyle birlikte ne kadar istiyorsun? diye sordu.

- Yedi saat, bir çeyrek, dedi arabacı. Kadifem de yepyeniydi. Tümü seksen frank ediyor Müfettiş Bey.

Javert dört Napolyon altını çıkardı cebinden ve arabayı gönderdi.

Bunun üzerine Jean Valjean, Javert’in kendisini yakınlardaki Blancs-Manteaux ya da Archives karakollarından birine yayan olarak götüreceğini düşündü. Sokağa girdiler. Sokak her zamanki gibi sessizdi. Jean Valjean’ın arkasında yürüyordu Javert. Böylece 7 numaraya geldiler. Jean Valjean kapıyı çaldı. Kapı açıldı.

Javert:

- Pekâlâ, dedi. Çıkın.

Sanki böyle konuşmaya kendisini zorluyormuşçasına garip bir tavırla ekledi:

- Sizi burada bekliyorum.

Jean Valjean, Javert’e doğru başını çevirdi. Bu tür davranışlar hiç de Javert’in alışkanlıklarından değildi. Ama mademki şimdi kendine sonsuz bir güveni vardı -pençesinin uzanabildiği kadar fareye bir serbestlik tanıyan kedinin güveniydi bu- Jean Valjean da teslim olup bu işi artık bitirmeye kararlıydı; doğrusu bu Javert’in hiç de şaşıracağı cinsten bir şey olmazdı. Kapıyı itti ve içeri girdi. Kapıcı yatmıştı, bu yüzden de kapının ipi yuvasından çekilmişti. Jean Valjean:

- Ben geldim, diye seslendi ve merdivenden yukarı çıkmaya başladı.

Birinci kata gelince durakladı. Acıyla kat edilen tüm yolların durakları vardır. Merdiven sahanlığının sürme penceresi açık bırakılmıştı. Eski evlerin büyük bir çoğunluğunda olduğu gibi merdiven, ışığını ve manzarasını sokaktan alıyordu. Tam karşıdaki sokak lambası, basamakları biraz da olsa aydınlatıyor, bu da ışık parasından tasarruf sağlıyordu.

Jean Valjean ya hava almak için ya da dalgınlıkla, hiç düşünmeksizin başını pencereden çıkardı ve sokağa doğru eğildi. Sokak küçük olduğu için fener her tarafını aydınlatabiliyordu. Jean Valjean’ın şaşkınlıktan gözleri karardı; sokakta kimsecikler yoktu, Javert gitmişti.

XII
DEDE

Marius, getirildiğinde yatırdıkları kanepede, hâlâ kımıldamadan uzanıyordu. Basque’la kapıcı onu salona taşıdılar ve hemen bir hekim çağırmaya koştular; hekim de çabucak bulundu. Matmazel Gillenormand da kalkmıştı.

Dehşet içinde, ellerini kavuşturmuş bir halde, “Tanrım, olur şey değil!” demekten başka hiçbir şey yapmadan oradan oraya gidip geliyordu. Arada sırada, “Her şey kana bulanacak,” sözcükleri çıkıyordu ağzından. İlk andaki panik geçince, durumun bir kritiğini yapmak isteği uyandı onda bile. Şu sözlerle özetleyebildi: “Bunun sonunda böyle olacağı belliydi.” Bereket versin ki, bu türlü durumlarda âdet olduğu üzere “ben zaten demiştim” e kadar ulaşmadı.

Hekimin emri üzerine, kanepenin yanına bir de karyola kondu. Nabzın attığı, yaralının göğsünde hiçbir derin yara bulunmadığı, dudaklarındaki kanın ise burun deliklerinden indiği hekim muayenesi sonucunda anlaşıldıktan sonra, soluk alışını kolaylaştırmak için yastıksız olarak, dümdüz, başıyla bedeni aynı hizada, hatta başı biraz daha aşağıda, belden yukarısı çıplak, sırt üstü yatağa yatırıldı. Marius’un elbiselerinin çıkarıldığı sırada Gillenormand Teyze odasına çekildi ve tespih çekmeye başladı.

Marius’un bedeninde içten hiçbir yara ve bere yoktu, cüzdan tarafından hızı kesilen kurşun yolunu değiştirmiş, kötü bir yırtık açarak kaburgaları dolaşmıştı ama pek derin bir yara açmamıştı, tehlikesizdi. Ancak yeraltındaki uzun yürüyüş sırasında kırık köprücük kemiği tamamen dağılmıştı, o bölgede önemli bir deformasyon vardı. Kollarında kılıç yaraları vardı ama yüzünde hiçbir yara izi yoktu. Başında önemli yara ve çizikler vardı. Baştaki bu yaraların önemi neydi? Yüzeysel miydi, yoksa kafatasının içine dek işlemiş miydi? Bu konuda henüz bir şey söylenemezdi. Önemli bir belirti vardı: Hasta baygındı, bu bayılmalardan ayılmak da mümkün olmayabilirdi. Üstelik kan kaybı yüzünden hastanın gücü büyük ölçüde azalmıştı. Vücudun belden aşağısını ise barikat koruyabilmişti.

Basque’la Nicolette çarşafları yırtarak sargı bezi hazırlıyordu. Sargı bezleri yetmediği için, hekim yaralardaki kanı pamuk tıkaçlarla durdurabilmişti geçici olarak. Yatağın yanındaki cerrahi aletlerle dolu masada üç mum yanıyordu. Hekim, Marius’un yüzünü ve saçlarını soğuk suyla yıkadı. Kovanın içindeki su birden kıpkırmızı kesildi. Kapıcı elindeki mumla odanın aydınlanmasını sağlıyordu.

Hekimin yüzünde derin bir düşüncenin izlerini görmek mümkündü. Arada sırada başıyla yaptığı olumsuz bir işaretle sanki kendi sorusuna kendisi yanıt verir gibiydi. Hekimin esrarengiz, kendi kendine konuşmaları, hasta için pek hayra alamet değildi.

Hastanın yüzünü kurulayan hekim, hâlâ kapalı duran gözkapaklarına parmağıyla hafifçe dokunurken, salonun dibindeki kapı açılarak soluk benizli uzun bir yüz içeri girdi. Gelen dedeydi.

İki gündür süren ayaklanma, Mösyö Gillenormand’ı heyecanlandırmış, öfkelendirmiş, bütün zamanını almıştı. Bir gece boyunca hiç uyuyamamış, bütün gün de ateşi çıkmıştı. Akşam olunca da, evde her yerin kilitlenmesini, sürgülenmesini emretmiş, erkenden yatmış, yorgunluktan da hemen uyuyakalmıştı. Yaşlıların uykusu hafif olur. Mösyö Gillenormand’ın yatak odası salonun bitişiğindeydi, alınan bütün önlemlere rağmen gürültü yüzünden uyanmıştı. Kapısının altından sızan ışık çizgisi onu şaşırtmış, yatağından kalkarak el yordamıyla gelmişti. Bir eli kapının topuzunda, başı azıcık öne doğru eğik, ürpererek şaşkın bakışlarla eşikte öylece duruyordu; üzerinde, kefene benzer kırışıksız beyaz bir entari vardı; bu haliyle bir mezarın içini gözleyen bir hayalete benziyordu.

Dede, önce karyolayı, sonra da şiltenin üzerinde parlak bir ışık altında kanlar içinde yatan hareketsiz delikanlıyı ve onun mum gibi bembeyaz halini, kapalı gözlerini, açık ağzını, soluk dudaklarını, yarı çıplaklığını ve her tarafı kızıl yaralar içindeki bedenini fark etti.

İskeletleşmiş kol ve bacaklardan beklenecek azami ürpermeyle baştan aşağı titredi; ilerlemiş yaşı sonucu akları sararmış gözleri donuk bir ışıltıyla kaplandı; yüzü bir anda topraklaşmış köşeli bir kurukafa görünümü aldı, yayı kopmuşçasına kolları iki yana düştü, duyduğu şaşkınlığı, titrek yaşlı iki elindeki bütün parmaklarının açılmasıyla kendisini gösterdi; beyaz kıllarla kaplı zavallı çıplak bacakları, entarisinin içinden öne doğru büküldü.

- Marius! diye mırıldandı.

Basque:

- Beyefendi, dedi, mösyöyü az önce getirdiler. Barikata gitmiş.

Yaşlı adam, korkunç bir sesle:

- Ölmüş! diye haykırdı. Ah haydut!

Sonra da korkunç bir değişiklikle, yüzyıllık ihtiyar bir delikanlı gibi dimdik bir hale geldi.

- Bayım, siz hekimsiniz. Bana önce şunu söyleyin; öldü, değil mi?

Hekim son derece saygılı bir tavırla susuyordu. Mösyö Gillenormand korkunç bir kahkahayla ellerini ovuşturdu.

- Öldü! Öldü demek! Barikatlarda öldürdü kendini! Benden nefret ederek! Bana inat yaptı bunu! Ah vampir! Bana bu halde dönüyor! Hayatımı zehir etti... Öldü.

Sonra pencereye gitti, boğulurmuşçasına camı sonuna dek açtı, karanlığın karşısında durarak sokaktaki karanlığa doğru konuşmaya başladı: “Delik deşik olmuş, kılıçtan geçirilmiş, boğazlanmış, bitmiş, didiklenmiş, parçalanmış! Şu serseriyi görüyor musunuz? Onu beklediğimi, odasını hazırlattığımı, çocukluk resmini başucuna koydurttuğumu pekâlâ biliyordu! Sadece gelmesinin bana yeteceğini, uzun yıllardan beri onu çağırdığımı, akşamları ocak başında ellerim dizlerimde ne yapacağımı bilemeden oturup kaldığımı, bir budala gibi onu beklediğimi biliyordu! Bunları biliyordun sen! Eve gelip ‘işte ben geldim’ demenin yeterli olacağını da. Evin efendisi sendin, bense sana boyun eğmeye razıydım. Şu ihtiyar mankafa deden, ne istersen onu yapacaktı. Biliyordun bunların hepsini, biliyordun ama, ‘Hayır, o kral taraftarıdır, gitmem oraya!’ dedin. Barikatları tercih ettin... Bana kötülük olsun diye canına kıydırttın! Sana Berry Dükü için söylediklerim yüzünden, öcünü almak için! Buna alçaklık derler! Hadi yatın artık, rahatça uyuyun. Ölmüş, işte uyandım artık.”

Hekimin kaygısı bu kez iki taraflı olmuştu; bir an için Marius’tan ayrılarak Mösyö Gillenormand’ın yanına gitti, kolunu tuttu.

Dede ona doğru döndü, büyümüş ve kanlanmış gibi duran gözleriyle baktı, sakin bir tavırla:

- Teşekkür ederim efendim, dedi. Sakinim, kaygılanmayın. Ben bir erkeğim, 16. Louis’nin ölümünü gördüm, dayanmasını biliyorum olaylara. Yalnız korkunç olan bir şey var ki, o da bütün bu kötülüğün sizin gazetelerinizden çıktığını bilmek. Yazar bozuntularınız, sözcüleriniz, avukatlarınız, hatipleriniz, kürsüleriniz, tartışmalarınız, İlerleme’niz, ışıklarınız, insan haklarınız, basın özgürlüğünüz olabilir ama, işte bakın, evlerinize çocuklarınız nasıl dönüyorlar. Ah! Marius! Korkunç bir şey bu. Katledilmek! Benden önce ölmek! Bir barikat! Ah haydut! Doktor, galiba siz bu mahallede oturuyorsunuz? Oh! Sizi tanıyorum. Penceremden arabanızla geçtiğinizi görüyorum. Bakın, size söyleyeyim, beni öfkeli sanıyorsanız aldanıyorsunuz. İnsan bir ölüye öfkelenemez. Çok aptalca bir şey olur bu. Benim yetiştirdiğim bir çocuktur o. Daha küçücükken ben oldukça yaşlıydım. Tuilleries’de küçük küreğiyle, küçük sandalyesiyle oyunlar oynardı; ben de bekçiler azarlamasınlar diye, onun kürekle toprakta açtığı delikleri bastonumla kapatırdım. Bir gün, “Kahrolsun 18. Louis!” diye bağırarak kalktı gitti. Benim hiçbir suçum yok. Pespembe, sarışın bir çocuktu. Annesi öldü. Bütün küçük çocuklar sarışın olurlar, hiç dikkat ettiniz mi? Bu neden böyle acaba? Loire haydutlarından birinin oğludur o. Ama çocuklar babalarının günahlarını taşımamalıdırlar. Onu şu kadarcıkken hatırlıyorum. Bir türlü d’leri söyleyemezdi. Kuş ötüşüne benzer tatlı ve karışık bir konuşması vardı. Bir kez, hatırlıyorum, Farnese Hercules’ün heykeli karşısındayken, herkes onun çevresine toplanmış, hayranlık dolu bakışlarla süzüyorlardı, o kadar güzel bir çocuktu! Tablolardakine benzer bir yüzü vardı. Onu bazen azarlar, bastonumla korkuturdum ama şaka olduğunu bilirdi. Sabahleyin odama girdiği zaman, söylenir dururdu ama bir güneşe benzerdi onun içeriye girişi. Bu yumurcaklara karşı insan kendini koruyamaz ki. Sizi yakalamaları, elde etmeleri çok kolaydır. Gerçek şu ki, bu çocuktan daha sevimlisi olamaz. Şimdi artık onu öldüren Lafayette’lerinize, Benjamin Gonstant’larınıza, Tirecuir de Corcelles’lerinize ne dersiniz. Bu iş böyle yürümemeli.

Marius hâlâ renksiz ve hareketsiz yatıyordu, hekim yeniden onun başucuna gelmişti. Bay Gillenormand, Marius’a yaklaştı, ellerini ovuşturmaya başladı. Bembeyaz kesilen dudakları, istemi dışında kımıldıyordu.

- Ah! Kalpsiz! Ah alçak! Ah! Rezil! Ah septembriseur!¹⁶²

Can çekişen birinin bir ölüye alçak sesle çıkışmaları, heyecanları, taşkınlıkları, ne yaparsanız yapın ortaya çıkar; onun için kelimeler yavaş yavaş eklenmeye başladı, ama büyükbabanın bunları söyleyecek gücü artık pek kalmamıştı. Sesi son derece boğuk ve sönüktü, öyle ki uçurumun öte yakasından gelir gibiydi:

- Cehenneme kadar! Ben de öleceğim eninde sonunda. Koca Paris’te, bu sefili mutlu etmekle mutlu olacak bir kız bulunmaz mıydı? Eğlenip keyif çatacağı yerde, gidip savaşarak hayvan gibi kendini kurşunlatan bir alçak bu! Hem de kimin için, ne için? Cumhuriyet için! Delikanlılığın gereklerini yerine getirip Chaumiere’de dans edeceği yerde! Yirmi yaşına yazık! Cumhuriyetçiymiş... Güzel bir aptallık doğrusu! Zavallı analar, güzel güzel çocuklar doğurmaya bakın siz. Hadi bakalım, artık ölmüş, kapıdan iki cenaze çıkacak. Kendini bak ne hallere sokmuşsun o General Lamarque’ın hatrı uğruna! O General Lamarque sana ne iyilik etti ki? Kaba bir asker? Bir boşboğaz? Bir ölü uğruna kendini öldürttün! Deli olmaz da ne olur insan! Şuna bakın, yirmi yaşında! Hem de arkasında bir şey bırakıp bırakmadığına bakmak için başını bile çevirmeden! İşte şimdi, yapayalnız ölmek zorundalar, zavallı ihtiyarcıklar. Köşede geber, baykuş! Neyse, aslında belki de daha iyi... Ben de böylesini umuyordum. Beni apansız öldürür bu. Çok yaşlıyım... Yüz bin yaşındayım... Çoktan ölmüş olmalıydım. Bu darbeyle bu iş oldu demektir. Her şey bitti demek! Ne mutlu! Bu amonyakla ilaçları koklatmak ona, ne işe yarar ki? Bunca emek boşuna, budala hekim! Hadi, işte, öldü, hepten öldü. Ben de bir ölü olduğum için bu işten çok iyi anlarım. O işi yarım bırakmamıştır mutlaka. Evet, devir alçaktır, alçak, alçak. İşte sizler, sizin gibiler, sizin doktorlarınız, yazar müsveddeleriniz, serseri filozoflarınız... Altmış yıldan beri Tuilleries’deki karga sürüsünü korkutan devrimler hakkındaki düşüncelerim işte bunlar! Madem böyle can vererek kendine acımadın, ben de ölümüne üzülmeyeceğim, anladın mı katil?

Tam o sırada Marius ağır ağır gözkapaklarını kaldırdı, hâlâ baygınlığın etkisiyle buğulu olan bakışları Mösyö Gillenormand’ın üzerinde durdu.

İhtiyar adam, “Marius!” diye bağırdı. “Marius! Marius! Yavrum! Oğlum! Benim sevgili oğlum! Gözlerini açtın, baktın bana, yaşıyorsun... Sağ ol!”

Ve düşüp bayıldı.

DÖRDÜNCÜ KİTAP

Raydan Çıkan Javert

Homme-Armé Sokağı’ndan ağır adımlarla uzaklaşmıştı Javert. Ömrü boyunca ilk kez başı eğik yürüyordu ve gene ilk kez elleri arkasındaydı. O güne dek, Napolyon’un duruşlarından en çok, kararlılık sembolü olarak kolların göğüste kavuştuğu duruşu benimsemişti; kararsızlık simgesi olan ellerin arkada kavuşması, onun için çok yabancıydı. Oysaki şimdi bir değişiklik olmuştu; içinden çıkılmaz, anlaşılmaz bir görünüm alan kişiliği kaygı doluydu.

Sessiz sokaklara daldı. Bununla birlikte, gene de bir yön tutturmuştu. Kestirmeden Seine’e doğru yollandı, Ormes Rıhtım Caddesi’ne ulaştı, kıyı boyunca yürüdü, Grève Meydanı’nı geçerek, Notre-Dame Köprüsü köşesindeki Châtelet Meydanındaki karakolun biraz ötesinde durdu. O yörede Seine, bir yanda Notre-Dame Köprüsü ile Pont-au-Change arasında, diğer yanda da Megisserie rıhtım caddesiyle Fleurs arasında, ortasından bir akıntının geçtiği dört köşe bir göl oluşturur.

Seine’in bu noktası, ırmak gemicilerinin en korktuğu yerdi. Köprüdeki değirmenin çarklarının basıncıyla daha da sıkışıp artan bu akıntı oldukça tehlikelidir; değirmen bugün yıkılmıştır. İki köprünün de birbirine bu kadar yakın olması, tehlikeyi daha da artırıyor; kemerlerin altına şiddetle saldıran su, orada müthiş geniş dalgalar oluşturuyor, toplanıp yığılıyor, söküp koparmak istercesine köprünün ayaklarına yükleniyordu. O bölgede suya düşen kişiler, en iyi yüzücülerden bile olsalar, bir daha su yüzüne çıkamazlar.

Dirseklerini korkuluğa dayamış olan Javert, çenesini ellerinin içine almış, farkında olmadan tırnaklarıyla favorilerini karıştırırken, bir yandan da düşünüyordu. Benliğinin ta derinliklerinde bir değişim, bir devrim, bir sarsıntı olmuştu; kendi kendine çözmesi gereken bir şeyler vardı. Birkaç saattir tüm doğallığını yitirmişti. Allak bullak olmuştu. Tüm körlüğüne rağmen gene de berrak olan beyni saydamlığını yitirmişti, bu berraklığın yanı sıra birtakım bulutlar da dolaşıyordu. Vicdanı ona, görevinin ikiye bölündüğünü söylüyor, bunu da kendisinden gizlemiyordu. Seine kıyısında ansızın Jean Valjean’la karşılaştığı zaman, avını yeniden yakalayan bir kurtla sahibini bulan bir köpek gibi birbirine zıt iki ayrı duygu uyanmıştı içinde.

Dümdüz olmakla birlikte iki yol vardı önünde; hayatında sadece tek bir doğru yol bildiğinden bu durum oldukça korkutucu görünüyordu. Daha da kötüsü o iki yolun tamamen birbirine zıt olmasıydı. Bu yollardan birini seçmek, diğerini terk etmek anlamına geliyordu. Hangisi gerçek olanıydı? İçine düştüğü bunalım anlatılır cinsten değildi.

Hayatını bir caniye borçlu olmak, bu borcu kabul etmek ve onu ödemek için de bir sabıkalıyla aynı düzeyde olmak, onun kendisine yaptığı bir iyiliği, bir başka iyilikle ödemek; kendisine “Hadi git,” dedirterek, ona “serbestsin” diyebilmek; görev denilen ve genellikle büyük bir ciddilikle yüklendiği bu sorumluluğu, kişisel nedenlerle feda etmek, ancak bunu yapmış olmakla birlikte, özel saydığı nedenlerde çok önemli, belki de görev duygusundan daha yüce bir şeyler olduğunu sezmek... İşte bütün bu saçmalıkların gelip kendisini bulması onu çileden çıkarıyordu.

Jean Valjean’ın onu bağışlaması gerçekten çok şaşırtıcıydı; onun da Jean Valjean’ı bağışlaması en az bunun kadar şaşırtıcıydı. Ne olmuştu ona? Kendini arıyor ama bulamıyordu.

Ne yapmalı şimdi? Jean Valjean’ı teslim etse olmaz, serbest bıraksa gene olmazdı. Birinci durumda, bir hükümet adamı, bir kürek mahkûmunun karşısında küçük düşüyor; ikincisindeyse, bir kürek mahkûmu yasadan daha üstün sayılıyor, ayağıyla üzerine basıyordu. Her iki durum da Javert için bir şerefsizlikti. Alınacak bütün kararlar, bir düşüşün izlerini taşıyacaktı. Kaderin bazen bütün olanaksızlıkları taşıyan böyle uçları vardır, onların ötesinde ise hayat bir uçurumdan farksızdır. Javert işte bu uçlardan birindeydi.

Düşünmeye böylesine zorlanmış olması sıkıntılarının en önemlilerinden biriydi. Bütün bu birbirine karşıt heyecanların şiddeti, onu düşünmeye zorluyordu. Oysa bu, onun için kullanılmayan ve kullanıldığında acı veren bir şeydi. Düşüncede her zaman biraz, içten içe bir isyan havası sezilir. Javert kendinde de buna benzer şeylerin bulunmasına öfkeleniyordu. Görevinin kapsamı dışındaki konularda kafa yormak ona her zaman gereksiz ve boşuna bir yorgunluk gibi gelirdi, hele geçen gün yaşadığı şeylere ilişkin düşünceler âdeta bir işkenceydi. Ancak bu tür sarsıntılardan sonra, insanın vicdanıyla baş başa kalıp kendi kendinin hesabını, gene kendi kendisine vermesi gerekti.

Yapmış olduğu şey onu hâlâ ürpertiyordu. O, Javert, bütün polis kurallarına, toplum ve adalet ilkelerine, yani yasaların tümüne karşı gelerek bir suçluyu bırakmaya karar vermiş, bu da ona en doğrusu gibi görünmüştü. Kendi özel işleri, ödevlerinin yerine geçmişti. Çirkin bir şey değil miydi bu? Yapmış olduğu bu anlamsız hareketin her eleştirisinde baştan aşağı titriyordu. Sonunda neye karar vermeliydi? Tek çare vardı: En kısa zamanda Homme-Armé Sokağı’na dönerek Jean Valjean’ı yakalamak.

Yapılması gerekenin bu olduğu açıktı. Ama hayır, yapamazdı. Anlayamadığı bir şey o yolu tıkıyordu. Bir şey mi? Ne olabilirdi bu bir şey? Dünyada, mahkemelerden, uygulanan yasalardan, polisten, hükümetten başka bir şey olabilir miydi ki?

Javert’in şaşkınlığı anlatılamaz. Kutsal bir kürek mahkûmu! Adaletin yakalayamayacağı bir forsa! Hepsi de kendi yüzünden!

Javert’le Jean Valjean, cezalandırmak için yaratılmış bir adamla cezaya katlanmak için yaratılmış bir insan, yani her ikisi de yasanın malı olan iki adam, gene yasaların üstüne çıkabilmişlerdi... Korkunç bir şey değil miydi bu?

Yani ne demekti bu! Bunca densizlikten sonra hiç kimse ceza görmeyecekti, öyle mi? Toplum düzeninden daha güçlü olan Jean Valjean serbest kalacaktı da Javert hükümetin ekmeğini yemeyi sürdürecekti, öyle mi?

Düşünceleri yavaş yavaş korkunçlaşmaya başlamıştı.

Bu düşünceleri arasında bir de, Filles-du-Calvaire Sokağı’na geri götürülen isyancı konusuna da dönerek kendini eleştirebiliyordu; ama onu pek düşünmüyordu. Küçük suç büyüğünün içinde kayboluyordu. Zaten bu isyancı, şüphesiz ölmüş biriydi; yasaya göre, ölüm halinde kovuşturma düşer. Jean Valjean’dı; düşüncesini, fikrini ezen bütün ağırlık buydu işte.

Jean Valjean onu şaşırtıyordu. Hayatının dayanak noktasını oluşturan ve değişmez gibi görünen tüm gerçekler bu adamın karşısında çöküyor, Jean Valjean’ın kendisine gösterdiği yüce gönüllülük karşısında eziliyordu. Belleğini yokladıkça, eskiden yalan ve delice diye nitelendirdiği başka olaylar şimdi birer gerçek olarak karşısına dikiliyordu. Sonra Mösyö Madeleine yeniden beliriyordu Jean Valjean'ın arkasında ve bu iki yüz, Javert’in zihninde saygıdeğer tek bir yüz halini alıyordu. Korkunç bir şey olarak nitelendirdiği olay başına gelmişti işte, bir forsaya hayranlığı ruhuna dek işlemişti. Bir kürek mahkûmuna hayranlık... Olacak iş midir? Bundan ürpermekle birlikte kendini kurtarması da artık olanaklı değildi. Elinden geldiğince çırpınıyor ama gene de ta içinden, bu sefilin yüceliğini itiraf etmek zorunda kalıyordu. Bu, iğrenç bir şeydi.

İyiliksever bir “kötü adam” acıma duygusuyla dopdolu, iyi kalpli, bağışlayıcı, kötülüğe karşı iyilik yapmayı, kine karşı da affetmeyi bilen, acımayı öç almaya tercih eden, düşmanını yok etmektense kendini feda eden, kendine vuranı kurtaran, erdemin doruğuna diz çöken, insandan öte meleğe yakın olan bir forsa. Javert böyle bir canavarın varlığını itiraf etmek zorundaydı. Bu böyle süremezdi.

Şüphesiz, ve bu konuda ısrar ediyoruz; şaşmakla birlikte öfkelendiği bu canavara, bu alçak meleğe, bu iğrenç kahramana direnmeksizin teslim olmuş değildi. Jean Valjean’la birlikteyken, içinde yer alan kaplan yirmi kez kükremişti. Yirmi kez Jean Valjean’ı üzerine atılarak yakalayıp yutmak, kısaca tutuklamak istemişti. Bundan daha kolay bir şey yoktu gerçekten de. Önünden geçilen ilk karakola doğru, “İşte hapishaneden kaçan bir sabıkalı!” diye bağırmak, jandarmaları çağırıp “İşte sizindir şimdi bu adam,” demek ve çekip gitmek, bu lanetlenmiş adamı orada bırakıp gerisini hiç umursamamak, hiçbir şeyle ilgilenmemek istemişti. Ölünceye dek yasaların esiridir bu adam, yasa ne isterse onu yapar. Bundan daha adil bir çözüm olamazdı. Javert bütün bunları içinden geçirmiş, umursamadan eyleme geçip adamı yakalamak istemişti; ama şimdi olduğu gibi o zaman da yapamamıştı bunu. Jean Valjean’ın yakasına elini titreye titreye her uzatışında büyük bir yük altında hissetmiş ve geriye çekmişti kendini; beyninin derinliklerinden gelen bir sesin, “iyi, iyi. Kurtarıcını teslim et. Sonra da Pontius Pilatus’un tasını getirterek pençelerini yıka,” diye bağırdığını hissetmişti.

Sonra düşüncesini tekrar kendi üzerine çeviriyordu; büyüyen Jean Valjean’dı, kendisi ise gittikçe küçülüyordu. Velinimeti bir forsaydı.

Peki o halde bu adamın kendisini öldürmemesine nasıl göz yummuştu? O barikatta ölmeyi hak etmişti. Bu hakkı kullanmalıydı. Jean Valjean’a karşın öteki isyancıları yardıma çağırıp kendini zorla kurşuna dizdirmesi çok daha yerinde bir davranış olurdu.

İşin acı olan yanı, kesin yargı ve inançlarının yok oluşuydu. Kendini köklerinden koparılmış gibi görüyordu. Yasaların karşısında ancak bir koçan sayılabilirdi. Şimdiye dek tanımadığı vicdani kaygılarla doluydu. Tek ölçü olarak kabul ettiği yasal kesinlikten farklı duygular içindeydi. Eski, bildik bir dürüstlüğün sınırları içinde olmak artık yetmiyordu. Beklenmedik bir sürü gerçek onu etkisi altına almıştı. Ruhunda yepyeni bir dünya doğuyordu; kabul edilip geri verilen iyilikler, fedakârlık, acıma, hoşgörü, merhametin şiddete üstünlüğü, kişilerin de artık var olduğu, kesin suçlamaların boşunalığı, lanetlemenin yok oluşu, yasanın da gözünün yaşarabilmesi, insan adaletinden öte bir Tanrı adaletinin varlığı, sonsuz karanlıklar içinde bilinmez bir manevi güneşin korkunç doğuşunu görebiliyordu; ondan korkuyor, gözleri kamaşıyordu. Kartal bakışlarına zorlanan baykuş.

Hükümet kuvvetlerinin de kararsızlık içinde kalacağı bazı kural dışı durumların olabileceğini, bir olay karşısında kuralların yetersiz kalabileceğini, her şeyin yasa çerçevesi içinde olmadığını, beklenmedik olaylar karşısında insanın boyun eğebileceğini, bir forsanın, bir memurdan daha erdemli olabileceğini, canavara benzeyen birinin melek olabileceğini, kaderin böylesine şaşırtıcı tuzakları bulunabileceğini düşünüyor, kendisinin de bu beklenmedik olaylar karşısında çaresiz kaldığını itiraf ediyordu.

İyiliğin var olduğunu kabul etmek zorundaydı şimdi; bir forsa iyilik etmişti ona, kendisi de -görülmemiş şey- az önce iyiliğine karşılık vermişti. Öyleyse raydan çıkmak üzereydi. Kendini alçak olarak görüyor, iğreniyordu. Javert için seçkin insan olmak, büyük ve yüce erdemli olmak değil, kusursuz olmakla eşanlamlıydı. İşte hata yapmıştı.

Nasıl olmuştu da o duruma düşmüştü? Bütün bunlar nasıl olmuştu böyle birdenbire? Kendine bile bunu açıklamaktan acizdi. Başını iki eli arasına almış, ne yaparsa yapsın bir türlü hiçbir şeye anlam veremiyordu.

Kaçınılmaz bir biçimde tutsağı olduğu yasalara Jean Valjean’ı teslim etmek niyetindeydi. Onu tutukladığı sürece, salıvermeyi bir an olsun düşünmemişti. Ancak kendisi bile farkına varmadan eli açılmış ve onu salıvermişti.

Gözlerinin önünde türlü türlü soru işaretleri beliriyordu. Kendine sorduğu sorulara, gene kendi cevaplar vermeye çalışıyor, ancak verdiği karşılıklar onu ürkütmekten başka bir işe yaramıyordu. Şöyle diyordu: “İşkence edercesine kovaladığın bu forsa seni ayağının altına almış, öç alabilecek durumdayken, hatta hem içindeki kin hem de güvenliği bakımından öç almak zorundayken; seni affetmekle, hayatını bağışlamakla ne yapmaya çalıştı? Ödevini mi? Hayır, ondan da yüce bir şeyi... Ya ben, onu bağışlarken ne yapmaya çalıştım? Görevimi mi? Hayır. Daha yüce bir şeyi. Öyleyse görevden de üstün bir şey mi var?” İşte burada korkuya kapılıyordu, terazisinin dengesi büsbütün bozuluyor, bir kefesi uçuruma düşerken, diğeri göklere yükseliyordu. Javert, aşağıdakinden, yukarıdaki kadar kaygılanıyordu. Hiç de bir Voltaireci, bir imansız değildi; tam aksine, kiliseye içgüdüsel bir saygınlığı vardı, öyleyken bile onu ancak toplumun kutsal bir parçası olarak biliyordu; kurulu düzen onun için bir dogmaydı ve bu da ona yetiyordu, erkeklik ve daha sonra memurluk çağına geldiğinde -burada sözcükleri en gerçek anlamında alıyoruz- rahip olurcasına hafiye olduğundan, bütün dinî inancı polis mesleği olmuştu. Bir amiri vardı, Mösyö Gisquet; o güne dek öteki amiri Tanrı’yı pek düşünmemişti.

Bu yeni amir, Tanrı, kendisini ona hissettiriyor ve onu şaşkına çeviriyordu.

Bu beklenmedik durumda yolunu şaşırmıştı. Bu amire karşı nasıl davranması gerektiğini çıkaramıyordu, oysa bir memurun daima sadakat göstermesi; başkaldırmaması, eleştirmemesi, tartışmaması gerektiğini biliyor, ama kendisini şaşkınlığa uğratan bir amir karşısındaki tavrın, memurun istifasından başka bir şey olamayacağını kestirebiliyordu.

Peki ama Tanrıya istifasını nasıl sunabilirdi? Nereden başlarsa başlasın, dönüp dolaşıp oraya geliyordu, ona göre, bir olay vardı ki, her şeyden üstündü; korkunç bir suç işlemişti. Hapishane kaçağı bir sabıkalıya göz yummuş, bir kürek mahkûmunu özgür kılmıştı. Yasalara ait olan bir adamı; gene yasalardan çalmıştı. Bunu yapmıştı işte; kendini anlamaktan artık yoksundu; varlığından bile emin değildi. Davranışlarının nedenlerini de anlayamıyordu, başı dönüyordu sadece. O zamana dek, karanlık bir dürüstlük olan o kör inancın içinde yaşamıştı. Şimdi ise o inanç kendisini bırakıp gidiyordu, namusluluk yok oluyordu. İnandığı her şeyi yitiriyordu. İstemediği birtakım gerçeklerin hışmına uğramıştı. Bundan böyle başka bir insan olması gerekecekti. Gözündeki perde birdenbire ameliyatla ortadan kalkan bir vicdanın acısıyla kıvranıyordu. Görmekten iğrendiği her şeyi görüyordu. Kendisini koflaşmış, yararsız, geçmişinden kopuk azledilmiş görüyordu. İçindeki otorite korkusu yok olmuştu.

Korkunç bir durumla karşı karşıyaydı, duygulanmıştı. Granitten yaratılıp, şüphe edebilmek! Yasa kalıbında tek parça halinde dökme bir ceza heykeli olmak ve de tunç göğsünün altında birdenbire bir yüreğin varlığını, söz dinlemez bir şey bulunduğunu fark etmek! O güne dek bu iyiliğin aslında kötülük olduğunu kendi kendine söylemekle birlikte, iyiliğe iyilikle karşılık verecek duruma düşmek. Bekçi köpeği olduğu halde ısıracağı yerde yalamak! Buz olup erimek! Kıskaçken el oluvermek! Parmaklarının birdenbire açıldığını hissetmek! Tuttuğu şeyi salıvermek! Korkunç şey! Yolunu şaşırıp geri tepen insan kılığındaki mermi!

Sonunda şunu kendisine itiraf etmek zorundaydı ki, yanılmazlık da yanılabilir. Her türlü inançta aldanma payı vardır; bir yasa konuştuğunda son söz söylenmemiş olabilir; toplum kusursuz değildir; otorite dalgalanmalarla, kararsızlıklarla, sarsılmaz olan da çatırtılarla dolu olabilir; yargıçlar da insandır. Yasalar yanılabilir; mahkemeler de aldanabilir! Gökyüzünün billur gibi mavisinde bir çatlak görmek gibi bir şeydir bu.

Javert’in içinden geçenler, dümdüz bir vicdanın, bir ruhun yoldan çıkması, şaşmaz bir düz hat üzerinden fırlatılan, gidip ta Tanrı’da parçalanan bir dürüstlüğün ezilmesiydi. Pek garip bir şeydi bu kuşkusuz. Düzenin şaşmaz yolunda giden demir at üzerindeki ocakçısı, otoritenin makinisti, bir ışık çarpması sonucu attan düşsün! Yasanın dokunamadığı doğrulukta; şaşmaz, etkilenmez, kusursuz biri eğilebilsin! Lokomotif için bir Şam yolu bulunsun!

Kişinin içinde her zaman bulunan, hiçbir etkiyle bozulmayan Tanrı duygusu; aldatıcı vicdana karşı gerçek vicdan; kıvılcıma sönmeyi yasaklayan, ışığa güneşi hatırlatan, şaşırtıcı, düşsel mutlaklıkla karşılaşan ruh, gerçek mutlağı gösteren, yitirilemeyecek bir insanlık, tartışılamayacak bir insan yüreği demek olan şu şahane olay, belki de iç mucizelerin en güzeli... Javert bunu anlıyor muydu acaba? Ona erişebiliyor, farkına varıyor muydu? Elbette ki hayır. Ancak bu anlayamadığı, karşı çıkamadığı şeyin basıncı altında beyninin aralandığını da seziyordu. Bu inanılmaz olayın değişimine uğrayan bir kişiden çok, onun bir kurbanıydı. Üzerindeki etkiye de ancak çileden çıkarak katlanabiliyordu. Bütün olan bitende, sonsuz bir yaşama güçlüğü görüyordu. Bundan böyle artık soluk alması güçleşmişti. Başının üzerinde bilmediği bir şeyin bulunması! O buna alışık değildi. Şimdiye dek üzerinde bulunan her şeyi bakışlarıyla açık, yalın, duru bir biçimde algılıyordu; orada bilinmeyen, karanlık hiçbir şey yoktu. Çevresinde belirli, düzenli, birbiriyle ilişkili, kesin, tam olarak çizilmiş veya bitirilmiş olanın dışında hiçbir şey yoktu; her şey önceden düşünülmüş ve planlanmıştı, otorite düpedüz bir şeydi, hiçbir sapma ve dönme olamazdı. Javert, bilinmezi yalnızca aşağı tabakada görmüştü. Düzen dışı, beklenilmeyen şeyler, karmakarışıklık, bir uçuruma düşme olasılığı, bütün bunlar ancak alt tabakalara, isyancılara, kötülere özgü olaylardır. Şu anda Javert tepetaklak devrilmiş, şu duyulmamış görüntünün karşısında birdenbire korkuya kapılmıştı. Zirvenin uçurumu. Ne demek oluyordu bu? Neye güvenmeliydi? Baştanbaşa yıkıntıya uğramıştı! Her şey boşa gitmişti! İnandığı her şey yıkılıyordu.

Vay canına! Tepeden tırnağa felce mi uğramıştık? Kesinlikle mi çaresizdik? Neye güvenecektik peki? Adımız gibi bildiğimiz her şey kof çıkıyordu! Şuna bak! Toplumun kuşandığı zırhtaki hatayı cüce ruhlu bir sefil bulabiliyordu demek? Yasaların dürüst bir hizmetkârı, kendisini birdenbire iki suç arasında, bir adamı elinden kaçırmak suçuyla onu tutuklamak suçu arasında bulabilirdi demek? Devletin memura verdiği talimattaki her şey kesinliğe kavuşmamıştı, öyle mi? Görevde birtakım açmazlar da vardı öyleyse? Ne demekti bu? Bütün bunlar gerçek miydi? inanılır şey değildi! Şekli değişen bir suçun karşısında yasalar özür dileyerek geriye çekilebiliyorlardı demek ki!

Evet, bunun böyle olduğu gerçeğini Javert görüyordu. Hemen onun yanı başındaydı. Hem de değil karşı çıkmak, onu onaylıyordu bile, işte gerçek buydu. Gerçeğin, böylesine biçimsizce ortaya çıkması berbat bir şeydi.

Olaylar eğer işlerini yapsalardı, yasaların kanatları olurlardı ancak; oysa olayları yaratan Tanrı’dır. Şimdi anarşi yukarıdan mı inecekti?

Bu durumda -sıkıntı ve üzüntünün yarattığı sağlıksızlık, duygularını düzeltebilmesini engelliyor; toplum, insanlık, evren artık gözünde sade, iğrenç çizgiler taşıyordu- ceza yöntemleri, verilen hükümler, yasaya dayanan güçlülük, yüce divanların ilamları, memurluk, yargıçlık, hükümet, suçluluk bunu önleme, cezalandırma, idari ilimler, hukukun yanılmazlığı, hükümetin sözüne güvenirlik, siyasetin ve güvenliğin dayandığı kurallar, egemenlik, adalet, yasaların mantığı, toplumun mutlak ve genel gerçekleri... Bütün bunlar bir yıkıntı, bir çöplük, bir derbederlikti; Javert’de düzenin bekçisi, zabıta hizmetinde baştan çıkmazlık, dürüstlük, toplumu koruyan buldok köpeği yenilmiş, yere serilmişti. Tüm bu yıkıntının üzerinde, başında yeşil başlığı, alnında ayı ile ayakta duran bir adam, işte sonunda vardığı karmaşa. Bütün bunlar ruhundaki korkunç manzaraydı.

Buna nasıl dayanabilirdi insan? Hayır, dayanamazdı. Karşılaşılabilecek en ağır durumdu bu. Kurtulmanın ise ancak iki yolu vardı. Biri, karar verip Jean Valjean’a giderek kürek mahkûmunu yeniden zindana göndermek; öbürü ise...

Javert parmaklıktan ayrıldı; bu kez başı yukarda, Châtelet Meydanı’nın köşelerinden birinde bir belediye çavuşunu gördü ve içeri girdi. Polis mensupları, birbirlerini, sadece bir karakolun kapısını itiş şekillerinden tanıyabilirler. Javert çavuşa adını bildirdi, kimlik kartını gösterdi, üzerinde bir mum yanan karakol masasına oturdu. Masanın üzerinde bir kalem, zabıtlar, gece devriyelerinin raporları için kâğıt vardı. Hasır sandalyeyle tamamlanan bir masa, bir tesis demektir; üzerinde testere tozu dolu şimşirden yapılma bir tabak ve balmumu desteleri dolu bir mukavva kutu, karakollardaki hiç değişmeyen eşyalardandır ve resmî stilin en aşağı katını oluştururlar. Devlet edebiyatı onlarla başlar.

Javert kalem ve bir tabaka kâğıt alarak şunları yazmaya başladı:

HİZMET YARARINA BAZI GÖZLEMLER

Birincisi: Sayın polis müdürünün bir göz atmasını rica ederim.

İkincisi: Soruşturması tamamlanarak gelen tutuklular ayakkabılarını çıkararak üzerlerinin aranması sırasında taşların üstünde yalınayak duruyorlar. Hapishaneye girdiklerinde pek çoğu öksürüğe tutuluyor; bu da sağlık masraflarını arttırıyor.

Üçüncüsü: İzleme yöntemi, belirli aralıklarla memur konulmasıyla daha iyi olacaktır. Ama önemli olaylarda, en aşağı iki memurun birbirini gözden kaybetmemesi gerekir; bu da bir memurun herhangi bir nedenle hizmet sırasında gücünün kesilmesi anında, öbürünün onun yerini almasını sağlayacaktır.

Dördüncüsü: Madelonnettes Hapishane Yönetmeliği’nin, paralarını ödeseler bile, mahkûmlara bir sandalye verilmesine neden engel olduğu bir türlü anlaşılamamaktadır.

Beşincisi: Madelonnettes’teki kantinde sadece iki parmaklık bulunuyor, bu durum da mahkûmların kantinci kadının elini tutmasına olanak sağlıyor.

Altıncısı: Diğer mahkûmları görüşme odasına çağıran ve çığırtkan denilen mahkûmlar; adlarını daha anlaşılır biçimde bağırmak için, her mahkûmdan iki metelik alıyorlardı. Bu hırsızlıktır.

Yedincisi: Dokuma atölyesinde, kaçan bir iplik için mahpustan on metelik kesiyorlar; müteahhidin bir yolsuzluğudur bu. Çünkü dokuma çok kötü dokunmuyor.

Sekizincisi: Force Hapishanesinde ziyaretçilerin, Sainte-Marie-l’Egytienne görüşme odasına giderken sübyan avlusundan geçmeleri hoş bir şey değil.

Dokuzuncusu: Polis Müdürlüğü’nün avlusunda jandarmalar, tutukluların her gün sorgu yargıçları tarafından yapılan soruşturmalarını anlatıyorlar. Kutsal bir yapısı olması gereken jandarmaların soruşturma odasında duyduklarını anlatmaları, önemli bir düzensizliktir.

Onuncusu: Matmazel Henry dürüst bir kadındır ve kantini çok temizdir, ancak bir kadının gözetleme hücrelerinin kapısında bulunması doğru değildir. Uygar olması gereken Conciergerie Hapishanesine yakışır bir şey değildir bu.

Javert, yukarıdaki satırları büyük bir itinayla, en düzgün yazısıyla, tek virgül bile atlamadan, kalemini kâğıdın üzerinde gıcırdatarak yazdı. Son satırın altına da imzasını attı.

JAVERT

Birinci sınıf Müfettiş

Châtelet Meydanı Karakolu’nda,

7 Haziran 1832, saat sabahın birine doğru.

Yazıyı kurutarak kâğıdı mektup gibi katladı, mühürledi; üzerine “Yönetim için not” diye yazdı ve masanın üzerine bıraktı, karakoldan çıktı. Camlı ve parmaklıklı kapı ardından kapandı.

Yeniden Châtelet Meydanı’nı geçti, rıhtıma döndü; dalgın ama kararlı bir tavırla, bir çeyrek saat önce ayrıldığı yere döndü; dirseklerini dayadı, korkuluğun aynı yerinde, aynı durumdaydı. Oradan hiç ayrılmamış gibiydi.

Ortalık zifiri karanlıktı. Gece yarısından sonraki mezara benzer andır bu. Buluttan oluşmuş bir tavan, yıldızları gizliyordu. Gökyüzü uğursuz bir görünüm almıştı. Cite’deki evlerde tek bir ışığa rastlanmıyordu; kimsecikler geçmiyordu, görünen bütün sokaklar ve rıhtımlar ıssızdı; Nötre Dame Kilisesi ve Adliye Sarayı’nın kuleleri, gecenin siluetleriydi. Uzakta, bir sokak fenerinin rıhtımın ucunu kızıla boyadığı seçiliyordu. Köprülerin siluetleri, birbiri ardına bozuluyordu sis içinde. Yağmurlar yüzünden ırmak suları kabarmıştı.

Javert’in dayandığı yer, hatırlanacağı üzere, Seine’deki akıntıların yoğunlaştığı bölümde, sonsuz bir burgu gibi bükülüp yeniden çözülen korkunç helezonun tam tepesindeydi.

Başını eğerek aşağıya baktı. Her şey kapkaraydı, hiçbir şeyi seçemiyordu. Irmağın varlığını, aşağıdan gelen bir köpük sesi bildiriyordu. Bu baş döndürücü derinlikte zaman zaman bir ışık beliriyor, belirsizce kıvranıyordu. Çok karanlık gecede bile suyun, nereden geldiği bilinmeyen bir ışığı alarak yılan haline sokmak kudreti olduğu bilinir. Daha sonra ışık kayboluyor, her şey gene belirsiz şekline dönüyordu. Sonsuzluk oradaydı, insanın altındaki şey su değil, bir uçurumdu. Rıhtımın duvarı ise, belli belirsiz, buhar içinde kaybolmuş, sonsuzluğun dik bir yamacı gibiydi sanki.

Hiçbir şey görünmemesine karşın, suyun düşmanca soğukluğu, ıslak taşların yavan kokusu seziliyordu. Uçurumdan gelen vahşi bir esinti yukarıya dek ulaşıyordu. Irmak sularının görülmekten öte sezilen kabarması, dalgaların trajik fısıltıları, köprü kemerlerinin uğursuz büyüklüğü ve sonunda bu karanlık boşluğa düşme tehlikesi Bütün bunlar ürküntücü şeylerdi.

Javert, karanlıkta açılan bu kocaman ağzı bir süre hiç kımıldamadan izledi. Bu görünmez boşluğu, dikkatli ve şaşmaz bakışlarla seyrediyordu. Suyun çağlaması işitiliyordu. Birdenbire şapkasını çıkardı, rıhtımın ucuna koydu. Bir süre sonra, oralardan geçen gecikmiş bir yolcunun hayalete benzetebileceği yüksek, kara bir figür, korkuluğun üzerinde, ayakta göründü. Seine sularına doğru eğildi, sonra yeniden doğrularak, dimdik, karanlıklara doğru düştü. Boğuk bir su şapırtısı oldu; yalnızca karanlık gördü suyun altında kaybolan bu belirsiz şeklin gizli kıvrımlarını.

BEŞİNCİ KİTAP

Torunla Büyükbaba

I
ÇİNKO KAPLI AĞACIN YENİDEN GÖRÜLMESİ

Anlattığımız bu olaylardan bir süre sonra, Mösyö Boulatruelle şiddetli bir heyecana kapıldı. Bu Mösyö Boulatruelle kitabın karanlık bölümlerinde daha önce gördüğümüz, Montfermeil’deki yol bakıcısıdır.

Boulatruelle, hatırlanabileceği gibi, karışık ve çeşitli şeylerle uğraşan bir adamdı. Taş kırar, ama anayoldaki yolculara da zarar verirdi. Hem yol bakıcısıydı hem de hırsızlarda olduğu gibi birtakım hayaller peşinde koşardı: Montfermeil Ormanı’nda gömülü definelere inanıyordu. Bir gün bir ağacın dibinde toprağa gömülü bir para bulacağını umuyordu, yalnız o zamana dek parayı gelip geçenlerin cebinden sağlıyordu.

Ama gene de şimdilik dikkatli davranıyordu. Tehlikeden güçbela kurtulmuştu. Bilindiği üzere, kendisi gibi daha başka haydutlarla birlikte, Jondrettelerin o pis evinde yakalanmıştı. Bir pisliğin yararı, sarhoşluğu onu kurtarmıştı. Onun orada bir hırsız olarak mı, yoksa soyulanlardan biri olarak mı bulunduğu bir türlü açıklığa kavuşmamıştı. Aynı gece, iyice belirli olan sarhoşluğuna dayanarak mahkeme kararı ile serbest bırakılmıştı. Derhal ortalıktan kaybolmuştu. Başı önünde, oldukça düşünceli, az daha mahvolacağı hırsızlık işinden biraz soğumuş olarak, ama kendisini kurtaran şaraba daha büyük bir sevgiyle bağlanarak, devlet hesabına, yönetimin gözetimi altında, Gagny’den Lagny yoluna taş döşeme işine dönmüştü.

Yol bakım barakasının otlarla örtülü damının altına sığındıktan sonra duyduğu heyecana gelince, şöyle oldu:

Bir sabah, Boulatruelle, her zamanki gibi gün doğuşundan az önce işine, belki de gözetleme görevine giderken, dalların arasında bir adam gördü; ancak sırtını görebilmesine karşın, o uzaklıktan görebildiği kadarıyla, pek de yabancı gelmedi. Ayyaştı ama şaşmaz ve canlı bir belleği vardı; bu da, yasal düzenle arası bir parça bozuk olan bir kişi için vazgeçilmez bir savunma silahıdır.

Kendi kendine, “Şu adama benzer şeyi hangi cehennemin dibinde gördüm acaba?” diye sordu. Ancak bu soruya pek kayda değer bir yanıt veremedi; zihninde belli belirsiz izi olan biriydi. Bir yandan da birtakım hesaplar yaparak bir şeyler çıkartmaya çalışıyordu. Bu adam buralı değildi; dışarıdan gelmişti. O saatlerde Montfermeil’den geçen bir yolcu arabasına rastlamak mümkün değildir. Bütün gece yürümüş olmalıydı. Nereden geliyordu? Pek uzaktan değildi herhalde, çünkü ne yol çantası vardı ne de bir bohçası. Mutlaka Paris’ten geliyordu. Niçin bu ormandaydı? Niçin böyle bir saatte buradan geçiyordu? Ne yapmaya geliyordu?

Boulatruelle defineyi düşündü. Belleğini zorlayarak, yıllarca önce, bu adama benzer biri yüzünden, buna benzer bir telaşa kapıldığını belli belirsiz hatırladı.

Düşündüğü sırada, düşüncelerin yükü altında başını eğmişti. Bu doğal bir şey olmakla birlikte pek de akıllıca sayılmazdı. Çünkü başını kaldırdığında, hiçbir şey göremiyordu. Adam, ormanın karanlığı içinde kaybolup gitmişti.

“Hay kör şeytan,” dedi. “Onu mutlaka bulurum. Kim olduğunu anlarım. Bu adamının karga bokunu yemeden buralarda gezinmesinin mutlaka bir nedeni olmalı, onu öğrenmeliyim. Benim ormanımda, benden habersiz hiçbir sır barınamaz.”

Sivri bir kazması vardı, onu aldı. Homurdanarak, “İşte,” dedi, “bu, hem toprağı hem de bir adamı deşip araştırmaya yeter.”

İpliğin iki ucunu birbirine eklercesine adamın ardından atıldı, geçmiş olması gereken yoldan, elinden geldiğince sık adımlarla ilerleyerek, ormanın derinliklerine daldı.

Yüz adım gitmişti ki, gittikçe yükselen gün ona yardımcı olmaya başladı. Kumun üzerinde veya orada burada görülen ayak takip etti, ezilen otlar, kırılan fundalar, çalılar arasında bükülen, uykudan uyanmakta olan bir güzelin kolları gibi zarif bir bükülmeyle doğrulan körpe dallar ona ipuçları veriyordu. Bu izleri takip etti, sonra izi kaybetti. Vakit ilerliyordu. Ormanın daha da derinlerine dek ilerledi, yüksekçe bir yere vardı. Bir sabah avcısı Guillery şarkısını ıslıkla çalarak uzaktaki bir keçiyolundan yürüyordu; aklına, bir ağaca tırmanma düşüncesi geldi. Yaşlıydı ama çevikti. Vergilius’un çobanı gibi, Boulatruelle’e de layık bir yüksek kayın ağacı vardı. Ağacın çıkabileceği en yüksek noktasına çıktı. İyi bir fikirdi bu. Ormanın en sık ve vahşi kesimini gözleriyle araştırırken, birden adamı gördü. Görür görmez de yeniden gözden kaybetti.

Adam, ormanın büyük ağaçlarla kaplı, oldukça uzak, açıklık bir yerine girmiş, daha doğrusu kayıvermişti. Boulatruelle orayı iyi bilirdi, çünkü orada, kocaman bir değirmen taşı yığınının yanında, gövdesine bir çinko levha çivilenmiş hasta bir kestane ağacı görmüştü. Bu açıklık alan, eskiden Blaru Arazisi denilen yerdi. Otuz yıl önce orada keşfedilen ve hangi işte kullanıldığı kesinlikle saptanamayan o taş kuşkusuz hâlâ oradadır. Bir taş yığınının kalıcılığına, bir tahta parmaklık ancak yetişebilir. Oraya geçici olarak konulmuştur. Hâlâ orada olması için iyi bir neden.

Boulatruelle, duyduğu sevincin hızıyla ağaçtan kendini atarcasına indi. İn bulunmuştu, hayvanı ele geçirmek söz konusuydu şimdi. Hayal ettiği o ünlü hazine oradaydı muhakkak. Binlerce kıvrımdan oluşmuş keçiyollarından geçerek oraya ulaşması bir çeyrek saat demekti. Dosdoğru gittiği takdirde, şaşılacak derecede sık dikenli, haşin bir görünümü olan ormandan geçmesi gerekecekti ki, bu da en az yarım saatini alırdı. İşte Boulatruelle’in anlamamak gafletinde bulunduğu şey buydu. Dosdoğru gitmesi gerektiğine inandı. Saygıdeğer bir görüşün yanıltıcı oluşu pek çok insanı mahveder. Ne kadar diken olursa olsun, sık orman ona en uygun çözüm olarak görünmüştü.

- Kurtların geçtiği Rivoli yolunu kullanalım, diyordu.

Oysa zigzaglı yolda gitmeye alışkındı ama bu kez düz yoldan gitmek gafletinde bulundu. Büyük bir azimle çalılıkların arasına daldı. Çoban püskülleri, ısırganlar, akdikenler, yaban gülleri, devedikenleriyle, öfkeli böğürtlenlerle çarpışmak zorunda kaldı. Her yanı fena halde tırmalandı. Sel yatağındaki suyu da geçmek zorunda kaldı. Sonunda, kırk dakika sonra, sırılsıklam, ter içinde, soluk soluğa, her tarafı yara bere içinde, oldukça vahşi bir görünümle açıklık yere vardı. Ancak hiç kimseyi bulamadı.

Taş yığınına doğru koştu. Yerindeydi, onu götürmemişlerdi. Adam ise ormanın içinde yok olup gitmişti. Kaçmıştı. Nereye? Ne yana? Hangi yöne? Kestirebilmek olanaksızdı.

Asıl hayıflanılacak şey, taş yığınının arkasındaki çinko levhalı ağacın önünde, taptaze, yeni açılmış toprak ve unutulmuş ya da bırakılmış bir kazma ve çukur vardı. Ancak çukur boştu.

Boulatruelle iki yumruğunu havaya doğru sallayarak, “Hırsız!” diye bağırdı.

II
MARIUS İÇ SAVAŞTAN ÇIKIP
AİLE SAVAŞINA HAZIRLANIYOR

Marius uzun süre, ne ölü ne de canlıydı. Haftalarca sayıklamalar içinde yüksek ateşle yattı, en çok başındaki yaralar yüzünden mühim birtakım sakatlık belirtileri gösterdi.

Ateşin getirdiği acıklı gevezelikle, can çekişmenin kaygı verici durumuyla, geceler boyu Cosette’i sayıkladı. Bazı geniş yaralar ciddi bir tehlike gösterdi. Geniş yaraların irini içeride birikerek bazı hava koşulları altında hastayı öldürebilir; onun için her hava değişiminde, en ufak bir fırtınada, hekim kaygılanıyor, “Aman hasta sakın heyecanlanmasın!” diyordu. Aletlerin, bezlerin zamklı şeritlerle tutturulması o devirde henüz düşünülmediğinden, pansumanlar çok zor oluyordu. Nicolette, “tavana dek uzayan” büyük bir çarşafı, gazlı bez olarak harcadı. Klorürlü losyonlar ve gümüş nitrat, bir hayli zorlukla kangreni yendi. Tehlike devam ettiği sürece torununun başucundan ayrılmayan Mösyö Gillenormand da Marius gibiydi. Ne ölü ne de canlı.

Her gün, hatta bazen günde iki kez, kapıcının tarifine göre ak saçlı, temiz giyimli biri gelip yaralının ne durumda olduğunu soruyor, pansuman için bir paket gazlı bez bırakıyordu.

Nihayet 7 Eylül’de, Marius’un dede evine ölüm halinde getirildiği günden tam dört ay sonra, doktor tehlikenin artık atlatıldığını bildirdi. İyileşme dönemi başlıyordu artık. Ancak, kırık köprücük kemiğinin oluşturduğu aksaklıklar yüzünden Marius, iki aydan fazla bir süre daha şezlongda yatmak zorundaydı. Hastanın şikayetlerine rağmen, bu gibi durumlarda hep böyle kapanmak bilmeyen, pansuman gerektiren son bir yara vardır.

Ancak bu uzun süren hastalık ve iyileşme dönemleri Marius’u kovalanmaktan kurtardı. Fransa’da altı ayın söndüremediği hiçbir öfke yok gibidir, genel bir öfke bile olsa. Toplumun içinde bulunduğu durumda, o kadar çok kişinin hatası vardır ki, arkalarından bir yere kadar göz yummak bir ihtiyaçtır. Şunu da ekleyebiliriz ki hekimleri, tedavi ettikleri her yaralıyı bildirmeleri için zorunlu kılan o nahoş Gisquet emri yalnızca halkı değil kralı bile kızdırdığından yaralıları ispiyonlanmaktan korudu; askeri mahkemeler, savaşta esir aldıklarının dışında kimseyi rahatsız etmeyi göze alamadılar. Böylece Marius rahat bırakılmış oldu.

Mösyö Gillenormand, baştaki bütün sıkıntılardan sonra, bütün coşku hallerinden de geçti. Her geceyi yaralının yanında geçirmesine engel olunmak istendiyse de büyük koltuğunu Marius’un yanına getirtti; kızını evin en güzel çarşaflarını alıp onlardan kompres, sargı bezi hazırlamaya zorladı. Gillenormand Teyze de akıllı, uslu bir insan olarak dedeyi, emirlerinin yerine getirildiğine inandırmakla birlikte, o güzel çarşafları koruyabildi. Mösyö Gillenormand, sargı bezi olarak, ince patiskanın kalın dokuma bezden, yeni ketenin de eski kullanılmış ketenden daha az elverişli olduğuna dair hiçbir açıklamaya kulak asmadı. Kızının utanarak uzaklaştığı her pansumanı izliyor, ölmüş etlerin makasla kesilmesi sırasında “Ay ay!” diye bağırıyordu. Yaşlı ellerinin o tatlı titremesiyle, yaralının çay fincanını tutmaya çalışması kadar dokunaklı bir şey olamazdı. Hekime hep aynı soruları sorduğunu fark etmeksizin soru üstüne soru yağdırıyordu.

Hekimin kendisine Marius’un tehlikeyi atlattığını bildirdiği gün, adamcağız çılgınlar gibi sevindi. Kapıcıya üç altın bahşiş verdi. Akşam, yatak odasına girince, başparmağıyla ortaparmağını çalpara gibi şıkırdatarak oynadı ve şu türküyü söyledi:

Jeanne, Fougere’de doğmuştu,

Gerçek bir çoban kızı yuvasında.

Bayılırım onun insan avcısı

Etekliğine.

Aşk, sen onda yaşamaktasın!

Onun gözbebeklerine

Koyarsın zira her zaman

Sadağını.

Ben onu söyler, onu severim

Diane’den de çok!

En sevdiğim Jeanne ve o sert

Memeleri!

Sonra bir sandalyenin üzerine diz çöktü ve Basque onu aralık kapıdan gözetlerken, yakarıyor sandı. Mösyö Gillenormand o ana değin Tanrı’ya pek inanmamıştı.

Gitgide daha belirli duruma gelen her yeni iyileşme aşamasında, dede saçma sapan şeyler yapıyor, sevinç dolu bir yığın mekânik davranışta bulunuyordu. Nedenini bilmeden basamakları inip çıkıyordu. Hayli güzel bir komşu kadın, bir sabah koca bir buket çiçek alınca pek şaşırdı; bunu ona Mösyö Gillenormand gönderiyordu. Kocası bir güzel kıskançlık kavgası çıkardı. Mösyö Gillenormand Nicolette’i dizlerinin üstüne oturtmaya çalışıyordu. Marius’a Mösyö Baron diyordu; “Yaşasın Cumhuriyet!” diye bağırıyordu. Dakika geçmiyordu ki hekime, “Artık hiç tehlike kalmadı, değil mi?” diye sormasın. Marius’a nine gibi bakıyordu. Yemek yerken gözlerini onun üzerinden ayırmıyordu. Kendini artık tanımıyordu. Kendini yok sayıyordu. Marius evin efendisiydi; sevincinde, olduğu yerden vazgeçiş vardı. Adeta torunun torunuydu.

İçinde bulunduğu bu neşeli haliyle, çocukların en saygıdeğeri durumuna gelmişti. İyileşmekte olan hastayı yormaktan, tedirgin etmekten çekindiğinden, ona gülümsemek için arkasına geçiyordu. Hoşnut, neşeli, hayran, sevimli, gençti; ak saçları yüzündeki sevinçli aydınlığa tatlı bir görkem ekliyordu. Yüz buruşukluklarına incelik karışınca pek güzel olur. İlerlemiş yaşlılıkta, nedendir bilinmez, bir şafak aydınlığı vardır.

Marius’a gelince, kendini pansumanlara, bakıma bırakırken tek bir sabit fikri vardı: Cosette.

Yüksek ateşten, sayıklamadan kurtulduğundan beri bu adı anmıyordu ve onu artık düşünmediği sanılabilirdi. Susuyordu, çünkü ruhu oradaydı kesinlikle.

Cosette’in ne durumda olduğunu bilmiyordu. Chanvrerie Sokağı’nda geçen bütün olay belleğinde bir bulut gibiydi, düşüncesinde belli belirsiz düşler dolaşıyordu: Éponine, Gavroche, Mabeuf, Thénardierler, acıklı bir biçimde barikatın dumanına karışan bütün dostları.

Bu kanlı macera arasından Mösyö Fauchelevent’ın garip geçişi ona fırtına içinde bir bilmece gibi geliyordu. Kendi hayatından bir şey anlamıyordu; nasıl kurtulduğunu, kimin kurtardığını bilmiyordu, çevresindekilerden de bunu öğrenemiyordu. Kendisine bütün söylenen, bir gece arabayla Filles-du-Calvaire Sokağı’ndan getirildiğiydi. Geçmiş, bugün, gelecek, bütün her şey onun içinde belirsiz bir düşüncenin sisiydi, yalnız bu sisin içinde kımıldamayan bir nokta vardı; belirli, kesin bir çizgi gibi sağlam bir şeyle bir karar, bir istek: Cosette’i bulmak. Kendisi için hayat düşüncesi, Cosette düşüncesinden ayrı değildi; içinden, biri olmazsa ötekini kabul etmeyeceğine karar vermişti; onu yaşamaya zorlayacak olan her kim olursa olsun, büyükbabası, yazgısı, cehennem, Marius yiten cennetin geri getirilmesini ondan istemeye sarsılmaz biçimde kararlıydı.

Yine de engeller bulunduğunu da görmezlikten gelmiyordu.

Burada şu noktayı belirtelim: Büyükbabasının bütün özenine, sevgisine karşın biraz olsun yumuşamamış, ona karşı hissettikleri hiç değişmemişti. Hem bu sevginin ve özenin nedenini bilmiyordu; sonra belki hâlâ ateşin etkisinde olan hasta düşünceleriyle, kendisini aldatmak amacını güden garip şeylermiş gibi, tüm bu yumuşaklıklardan kuşkulanıyordu. Davranışları soğuktu. Büyükbaba, o zavallı ihtiyar, gülüşünü boş yere harcıyordu. Marius içinden, tüm bunların kendisiyle konuşmadığı, onu istediğini yapmakta özgür bıraktığı sürece mümkün olacağını düşündü; ama Cosette söz konusu olunca bir başka tavırla karşılaşacağını, işte o zaman dedenin gerçek yüzünün ortaya çıkacağını tahmin ediyordu. Durumun biraz daha sertleşeceği açıktı; aile sorunlarının hatırlanması, durum karşılaştırmaları, bütün ince alaylar, karşı koymalar, Fauchelevent, Coupelevent, servet, yoksulluk, sefalet, boyundaki taş, gelecek, bütün bunlar ortaya serilecekti. Şiddetli direnişin sonucu reddedilmeydi. Marius daha baştan kendini hazırlıyordu buna.

Ve sonra, yeniden hayata döndükçe, eski dargınlıklar ortaya çıkıyor, belleğinde kalan eski yaralar deşiliyordu. Geçmişini düşünüyordu. Albay Pontmercy yeniden Mösyö Gillenormand’la Marius’un arasındaki eski yerine yerleşiyordu. Kendi kendine, babasına karşı bunca haksız ve sert tavır koymuş olan birinden hiçbir gerçek iyilik umamayacağını söylüyordu. Ve sağlığını yeniden kazandıkça, dedesine karşı duyduğu tepki yeniden beliriyordu. İhtiyar adam sessiz bir acı içindeydi.

Mösyö Gillenormand, bu konuda hiçbir şey belli etmemekle birlikte, Marius’un eve getirildiğinden beri ya da kendine geldiğinden beri ona bir kez olsun babacığım dememiş olduğunu görüyordu. “Mösyö” demiyordu, doğru, ama konuşmalarını evirip çevirerek, ne birini ne de ötekini söylememeyi beceriyordu.

Bunalımın çok uzakta olmadığı kuşkusuzdu.

Bu gibi durumlarda daima olduğu gibi, Marius kendini sınamak için, asıl savaşa başlamadan önce ufak çarpışmalar yaptı. Buna zemini yoklamak denir. Bir sabah Mösyö Gillenormand, eline düşen bir gazete yüzünden Konvansiyon hakkında biraz ileri geri laflar etti ve Danton, Saint Just, Robespierre üzerine kralcı bir nutuk çekti.

Marius sert bir tavırla, “93’ün insanları birer devdi,” dedi.

İhtiyar sustu ve gün boyunca ağzını açmadı. Marius’un aklında hep o eski yılların bükülmez büyükbabası kaldığı için, bu sessizlikte, yoğunlaşmakta olan bir öfkeyi sezer gibi oldu; bundan da şiddetli bir savaş patlayacağına inanarak, düşüncesinin arka köşelerinde olası bir savaşa karşı hazırlıklarını arttırdı. Olumsuz bir yanıtta tüm aletleri kıracağına, köprücük kemiğini dağıtacağına, bütün yiyecekleri geri çevireceğine dair kesin bir karara vardı. Yaraları onun savaş malzemeleriydi. Ya Cosette’e kavuşacak ya da ölecekti.

Hasta bir insanın sinsi sabrıyla elverişli bir anı kolladı ve o an geldi.

III
MARIUS SALDIRIYOR

Bir gün Mösyö Gillenormand, kızı komodinin mermeri üzerindeki şişeleri ve fincanları düzeltmekle uğraştığı sırada, Marius’a doğru eğilmiş, ona en şefkatli sesiyle şunları söylüyordu:

- Bak, Mariuscuğum, ben senin yerinde olsam, şimdi balıktan çok et yerdim. İyileşme dönemindeki bir insan için dil balığı şahanedir ama bir hastanın ayağa kalkması için güzel bir pirzoladan daha iyi bir şey düşünemiyorum.

Bütün gücü yerine gelen Marius, bu güçlerin hepsini bir araya toplayarak oturduğu yerde doğruldu, yumruklarını sıkarak yatak çarşaflarının üzerine bastırdı ve dedesinin yüzüne baktı. Yüzü korkunçtu:

- Bu beni, size bir şey söylemeye zorluyor, dedi.

- Neyi?

- Evlenmek istediğimi.

- Bilinen şey, dedi dede bir kahkaha atarak.

- Nasıl? Bilinen şey mi?

- Evet, bilinen şey. Kızcağızına kavuşacaksın.

Marius şaşırmış, bu şaşkınlık onu bitkin düşürmüştü; bütün bedeni titredi.

Mösyö Gillenormand sürdürdü konuşmasını:

- Evet, o güzel dilberine kavuşacaksın. İhtiyar bir mösyö kılığında her gün gelerek senden haber alıyor. Sen yaralandığından beri her günü ağlamak ve sargı bezi yapmakla geçiyor. Araştırdım, Homme-Armé Sokağı’nda 7 numarada oturuyor. Ya! İşte asıl konuya geldik. Sen onu istiyorsun. İyi ya, alırsın. Yakalandın. Kendi kendine bir düzen hazırlamıştın, içinden şöyle düşünüyordun: “Büyükbabaya, Regence’ın ve Direktuvar’ın şu mumyasına, şu eski hovardaya, şimdi pinponlaşmış şu eski çapkına açıkça söylerim; onun da zamanında birtakım hafiflikleri, sevgilileri, Cosetteleri olmuştur, o da gösteriş yaptı, onun da kanatları vardı, ilkbahar nimetlerinden tattı, şimdi bunları hatırlaması gerek. Görüşeceğiz.” Savaş... Ah! Mayıs böceğini boynuzlarından tuttun sen, iyi bu. Ben sana pirzola yemeni teklif ediyorum, sense bana “Söz açılmışken evlenmek istiyorum,” diye cevap veriyorsun. Bir sözü değiştirmek diye buna derler işte. Ya! Sen incir çekirdeğini doldurmaz bir kavgaya hazırdın! Benim kocamış bir korkak olduğumu biliyordun. İşte şimdi buna ne dersin? Hayal kırıklığına uğradın. Dedeni, kendinden daha aptal bilmek... işte bunu hiç beklemiyordun. Bana vereceğin nutku unuttun, avukat bey! Pek hoş doğrusu! Olsun, bana ne, senin bileceğin iş. İstediğini yapıyorsun işte, seni şaşırttım budala! Dinle. Ben de araştırma yaptım, kurnazın biriyim ben de. Kız çok sevimli ve akıllı. Mızraklı süvari de doğru değil. Bir yığın sargı bezi yaptı. Pırlanta gibi bir kız. Ayrıca sana da delice âşık. Sen ölseydin eğer üç kişi olacaktık; onun tabutu da bana eşlik edecekti. Sen biraz iyileşir iyileşmez onu senin başına oturtmayı düşündüm ama genç kızları, ilgilendikleri yaralıların yanına teklifsizce ancak romanlarda sokarlar. Yapılır cinsten değildi. Teyzen ne derdi sonra? Zamanın dörtte üçü tamamen soyunuktun yavrucağım. Nicolette yanından bir dakika bile ayrılmadı, ona sor da bak, senin yanına bir kadın almanın olanağı var mıydı? Sonra hekim ne diyecekti bu işe? Güzel bir kız, bir hastanın iyileşmesini sağlamaz. Neyse, iyi işte, artık bu konuyu kapatalım, konuşuldu ve bir anlaşmaya varıldı. Al onu. Benim canavarlığım böyle işte. Görüyor musun bak, beni sevmediğini anlıyordum. “Şu hayvanın beni sevmesi için ne yapabilirim acaba?” dedim. Sonra “Hay Allah, elimin atlında Cosette var ya, onu kendisine verirsem o zaman beni biraz sever, sevmezse de neden olduğunu söylemesi gerekir.” Ya! Sence ihtiyar kıyametleri koparacak, bağırıp çağıracak, doğan bu güneşin üzerine bastonunu kaldıracaktı. Hiç de değil! Cosette mi, aşk mı, peki. Oysa benim de istediğim buydu. Lütfen evlenmek zahmetine katlanın bayım. Mutlu olmalısın sevgili yavrum.

İhtiyar bunu söyledikten sonra hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı. Marius’un başını kollarıyla göğsüne bastırdı. Her ikisi de ağlamaya başladılar. İşte bu, yüce mutluluğun şekillerinden biriydi...

- Babacığım! diye bağırdı Marius.

- Ya! Demek ki beni seviyorsun? dedi ihtiyar,

Sözle anlatılamayacak bir andı. İkisi de konuşamıyor, âdeta boğuluyorlardı. Sonunda yaşlı adam kekeledi:

- Hadi bakalım! İşte açıldı ve bana, “babacığım” dedi.

Marius başını dedesinin kollarından kurtararak, alçak sesle:

- Ama babacığım... dedi. Artık iyileştim, bana onu görebilirim gibi geliyor.

- Bu da düşünüldü. Yarın onu göreceksin.

- Babacığım!

- Ne var?

- Neden bugün değil?

- Pekâlâ, bugün. Hadi bugün olsun. Bana üç kez babacığım dedin. Bu ona değer doğrusu. Ben hemen bu işle ilgilenirim. Onu sana getirirler. Sana düşünüldü dedim ya. Bunu zamanında şiire de dökmüşlerdi. Genç Hasta adlı ağıtın sonudur. Andre Chenier yazmıştı. Canilerin... 93 aslanlarının boğazladıkları Andre Chenier.

Mösyö Gillenormand, Marius’un kaşlarını hafifçe çattığını görür gibi oldu; ama Marius -ki gerçekten söylemek zorundayız- hayranlık içinde yüzdüğünden, Cosette’i 1793’ten daha çok düşündüğünden, onu dinlemiyordu bile.

Büyükbaba, Andre Chenier’yi pek uygunsuz bir şekilde araya karıştırdığından içi ürpererek, sözünün arkasını çabuk çabuk getirdi:

- Boğazlandı, tam yerinde bir sözcük değil. Gerçek olan şu ki, büyük devrimci dehalar her zaman kötü insanlar değildirler, bu yadsınamaz; kahramandırlar hiç şüphesiz! Yalnız Andre Chenier’yi bir parça kendilerini rahatsız eder gibi görüyorlardı, onu böylesine... yani, o büyük adamlar, 7 Thermidor’da, genel kurtuluş uğruna, Andre Chenier’den bu dünyadan gitmesini istediler...

Mösyö Gillenormand’ın sözleri boğazında düğümlenmişti; arkasını getiremedi. Sözlerini ne bitirebilir ne de sürdürebilirdi. Kızı, Marius’un arkasındaki yastığı düzeltirken böylesine heyecanla sarsılan yaşlı adam, yaşının elverdiğince hızla yatak odasından dışarı attı kendini, arkasından kapıyı itip kapattı; mosmor olmuştu, boğulur gibi ağzı köpürerek, gözleri yuvalarından çıkmış bir şekilde yandaki odaya daldı, ayakkabıları parlatan zavallı Basque’la burun buruna geldi. Basque’ın yakasına yapışarak şiddetli bir öfkeyle onun yüzüne haykırdı:

- Yüz bin şeytana lanet olsun ki bu haydutlar onu katlettiler!

- Kimi Mösyö?

- Andre Chenier’yi!

Basque büyük bir ürküntüyle:

- Evet Mösyö, dedi.

IV
MATMAZEL GILLENORMAND, MÖSYÖ FAUCHELEVENT'IN KOLTUĞUNUN ALTINDAKİ ŞEYLE İÇERİ GİRMESİNİ PEK DE ÖYLE KÖTÜ KARŞILAMADI

Cosette ve Marius yeniden görüştüler.

Görüşmenin nasıl geçtiğinden söz etmek istemiyoruz.

Öyle şeyler vardır ki -güneş gibi- bunların resmini çizmeye çalışmamak gerekir.

Cosette içeri girdiği anda, Basque ve Nicolette de dahil olmak üzere bütün aile Marius’un odasında toplanmıştı.

Cosette eşikte göründüğü zaman, bir ışık çemberi içinde gibiydi. Tam o sırada burnunu silmek üzere olan büyükbaba, mendili burnunda, öylece Cosette’e baktı, kaldı.

- Hayranlık verici, diye bağırdı.

Sonra da burnunu gürültüyle sildi.

Cosette, kendinden geçmiş, hayran ve ürkekti; havalarda uçuyordu. Bir insan mutluluktan ne derece korkarsa, o da o derece korkmuştu. Yüzü sapsarı kesilmiş, kekeliyordu; Marius’un kollarına atılmak istiyor, fakat cesaret edemiyordu. Bu kalabalığın karşısında sevmekten utanıyordu. Mutlu sevgililere herkes acımasız davranır, onların en fazla yalnız kalmak istedikleri anda, bir türlü oradan ayrılmazlar. Onların ise insanlara gereksinimleri yoktur.

Cosette’le birlikte ve sonuncu olarak ak saçlı, ciddi, yine de gülümseyen ama anlamı belirsiz ve dokunaklı bir şekilde gülümseyen bir de erkek girmişti. Mösyö Fauchelevent’dı bu; Jean Valjean’dı.

Kapıcının söylemiş olduğu gibi pek iyi giyinmişti, siyah elbisesi yepyeniydi, kravatı ise beyaz. Kapıcı, belki de noter olan bu düzgün kıyafetli burjuvada, 7 Haziran gecesi aniden kapıda beliren, çamur içinde, pis ve iğrenç, şaşkın, suratı kan ve çamurla kaplı, kucağında baygın Marius’u taşıyan, o korkunç ölü taşıyıcıyı tanımaktan oldukça uzaktı; bununla birlikte kapıcılık duygusu uyanarak, karısına alçak sesle, şunları da söylemekten kendini alamamıştı: “Neden bilmem, bana öyle geliyor ki ben bu yüzü daha önce gördüm.” Mösyö Fauchelevent, Marius’un odasında biraz kıyıda kalmış gibi kapının yanında duruyordu. Kolunun altında ise, kitabı andıran, kâğıda sarılı bir paket vardı. Paketin kâğıdı küflü görünümlü yeşilimtıraktı.

Matmazel Gillenormand kitapları hiç sevmezdi, Nicolette’e alçak sesle sordu:

- Bu mösyö hep böyle kolunun altında kitap mı taşır?

Mösyö Gillenormand bunu duymuştu, o da sesini alçaltarak:

- E, bilgin bir adam. Ne varmış bunda? Adamın suçu mu? Bir zamanlar tanıdığım Mösyö Boulard da hiçbir zaman sokağa kitapsız çıkmazdı; tıpkı bunun gibi, onun da yüreğinin üzerinde daima bir kitap bulunurdu.

Sonra yeni geleni selamlayarak, yüksek sesle:

- Mösyö Tranchelevent... dedi.

Gillenormand Baba bunu kasıtlı yapmıyordu, ama soyadlarını aklında tutmamak, onda bir tür kibarlık alışkanlığıydı.

- Mösyö Tranchelevent, torunum Baron Marius Pontmercy adına kızınızı istemekle onur duyuyorum.

Mösyö “Tranchelevent” eğildi.

- Durum bu, dedi.

Sonra kollarını uzatarak onları kutsar gibi Marius’la Cosette’e doğru döndü:

- Birbirinizi sevebilirsiniz artık, dedi.

Gençler bunu bir daha yineletmediler. Derhal! Hemen cıvıltı başladı. Alçak sesle konuşuyorlardı. Marius şezlonga kollarını dayamış, Cosette de onun yanında ayaktaydı.

Cosette:

- Aman Tanrım, diye mırıldandı. Sizi yeniden görebildim. Sensin! Sizsiniz! Kalkıp çarpışmaya girmek! Ama neden? Korkunç bir şey. Dört aydır ölü gibiyim. Ah! Savaşa gitmek ne haince bir şey! Ben size ne yapmıştım ki? Sizi bağışlarım, ama bir daha yapmazsanız. Biraz önce bizi çağırmaya geldiklerinde, gene öleceğimi sandım, ama bu kez sevinçten! Öyle kaygılıydım ki, giyinmeye bile zaman bulamadım. Durumum sizi korkutuyordur. Beni buruşuk bir yakayla görünce aileniz ne der sonra? Bir şeyler söylesenize! Ben kendi kendime konuşuyorum. Biz gene Homme-Armé Sokağı’ndaki evdeyiz. Söylediklerine göre, omuzun çok kötüymüş. İçine bir yumruk sığabileceğini söylüyorlardı. Sonra da etlerinizi makasla kesmişler. İşte asıl bu çok korkunçtu. Ağladım ama artık gözyaşım kalmadı. Doğrusu böyle acı çekmek çok garipti. Büyükbabanız çok iyi bir insana benziyor. Rahatsız olmayın, dirseğinize yaslanmayın, dikkat edin; bir yerinizi inciteceksiniz. Ah! Ne kadar mutluyum! Demek ki artık felaket bitti. Aptallaştım. Size bir sürü şey söylemek istiyordum, ama hepsini unuttum, hiçbirini anımsamıyorum. Beni hâlâ seviyor musunuz? Homme-Armé Sokağı’nda oturuyoruz, bahçemiz yok. Durmadan sargı bezi hazırladım; işte mösyö, bakın, suç sizde, parmaklarım nasır bağladı.

- Melek, dedi Marius.

Melek, dilin hiçbir zaman eskimeyen sözcüğüdür. Başka hiçbir sözcük, sevgililerin amansızca kullanmasına onun kadar dayanamaz.

Sonra odada başkalarının da olduğunu anımsayarak sustular, yavaşça ellerini birbirlerine dokundurmakla yetindiler, bir tek sözcük bile konuşmadan öylece kaldılar. Mösyö Gillenormand odada bulunanların hepsine birden dönerek:

- Aman biraz yüksek sesle konuşun! Sizler, sahne dışındakiler yani, gürültü yapın! Hadi bakalım canım, biraz patırtı! Şu çocuklar rahatlıkla cıvıldaşabilsinler.

Sonra Marius ile Cosette’e yaklaşarak oldukça alçak bir sesle:

- Rahatça konuşun, çekinmeyin... dedi.

Gillenormand Teyze, evdeki ışık baskınını şaşkınlıkla seyrediyordu. Bu şaşkınlıkta saldırgan bir yan yoktu; bu hiç de iki kumruyu seyreden baykuşun rezilce ve utanmış görünen o kıskanç bakışı değildi, elli yedi yaşındaki zavallı bir masumun aptal bakışıydı; başarısızlığa uğramış bir hayatın aşka, zafere bakışıydı.

Babası:

- Matmazel Gillenormand, diyordu. Başına bir gün böyle bir şeyin geleceğini ben sana söylemiştim.

Bir süre susmuş ve sonra eklemişti:

- Başkalarının mutluluğuna bak!

Sonra Cosette’e doğru döndü:

- Aman ne kadar güzel kız! Ne güzel! Greuze’ün bir tablosu! Çapkın! Ah! Seni yaramaz seni! Doğrusu elimden iyi kurtuldun. Şanslısın. On beş yaş daha genç olsam, onu elinden almak için kılıç kılıca vuruşurduk. İşte bakın matmazel, size aşığım! Bu kadarı da olağandır. Bu sizin hakkınızdır. Ah! Ne güzel, ne hoş, ne tatlı düğün olacaktır! Bağlı olduğumuz kilise Saint-Denis du Saint-Sacrement’dir, ama papadan özel izin alırım, Saint-Paul Kilisesinde evlenirsiniz. O kilise daha iyidir. Onu Cizvitler yaptırdı, daha da zariftir. Birague Kardinali Çeşmesi’nin karşısında. Cizvit mimarisinin başyapıtı Namur’dedir. Adı da Saint-Loup’dur. Evlenince oraya gitmelisiniz, yolculuğa değer. Ben tamamen sizden yanayım matmazel, sizlerin evlenmesini isterim. Onlar bunun için yaratılmışlardır. Ermiş Catherine diye biri var, ben onu hep başı açık görmek isterim. Bakire kalmak güzeldir, ancak soğuktur. İncil şöyle der: Çoğalınız. Halkı kurtarmak için Jeanne d’Arc gerekir, ama halkı yaratmak için ise Gigogne Ana şarttır. Onun için güzeller, evlenin. Doğrusu bakire kalmanın neye yaradığını hiç anlamıyorum. Kilisede ayrı bir yerler olduğunu, Meryem birliğine dahil olduklarını biliyorum; iyi ama, hay Allah! Güzel bir koca, namuslu iyi bir insan... Bir yıl sonra da sarışın, koskoca bir bebek, kuvvetle meme emen, bıngıl bıngıl bacaklı, şafak mutluluğu içinde gülerek pembe küçük pençeleriyle göğsünüzü mıncıklayan bir yavru, akşam dualarında mum tutarak, Turris eburnea ilahisi söylemekten daha iyidir bu.

Doksanlık topuklarının üzerinde bir fırıldak gibi dönen büyükbaba, boşalan bir yay gibi konuşmaya başladı.

Böylece hülyalarına son veriyorsun.

Demek, Alcippe, sen de yakında evleniyorsun.

- Aklıma geldi.

- Nedir babacığım?

- Senin samimi bir dostun yok muydu?

- Evet, Courfeyrac.

- Ne oldu o?

- Öldü.

- Pekâlâ.

Onların yanına oturdu, Cosette’i de oturttu; ellerini yaşlı, buruşuk elleri arasına aldı.

- Bu çok zarif, sevimli, küçük bir şey. Bu Cosette bir başyapıt! Hem minimini bir küçükhanım kız hem de soylu bir kadın. Soyluluk derecesi düşecek, fakat bir baron olacak; oysa markiz olarak doğmuş. Şu kirpiklere bakın! Çocuklarım, şunu iyice aklınıza koyun, gerçeğin tam içindesiniz. Birbirinizi sevin. Aşktan serseme dönün. Aşk, insanların aptallığı, ama Tanrı’nın ruhudur. Birbirinize tapın. Yalnız...

Birdenbire üzgün bir tavırla ekledi:

- Ne felaket! İşte şimdi düşünüyorum da! Ben ölünceye kadar varlığımın yarısından çoğu benim; ben sağ oldukça bu böyle sürer, aşağı-yukarı yirmi yıl sonra, ben ölünce, ah! Zavallı evlatlarım, bir meteliğiniz bile kalmayacak! Madam Barones, o güzel elleriniz meteliğe kurşun sıkacak!

Burada ciddi, sakin bir ses duyuldu:

- Matmazel Euphrasie Fauchelevent’ın altı yüz bin frangı var!

Jean Valjean'ın sesiydi bu.

O ana kadar bir tek sözcük bile söylememişti o, orada olduğunun kimse farkında bile değildi. Bütün bu mutlu insanların arkasında, ayakta, kıpırdamadan duruyordu.

Büyükbaba telaşlanarak:

- Kimmiş o söz konusu olan Matmazel Euphrasie? diye sordu.

- Ben! diye söze katıldı Cosette.

- Altı yüz bin frank, diye cevap verdi Mösyö Gillenormand.

- Belki de on dört, on beş bin frank eksiktir... dedi Jean Valjean.

Gillenormand Teyze’nin kitap sandığı paketi masanın üzerine koydu ve açtı. Bu bir deste banknottu. Karıştırdılar, saydılar. Beş yüz tane bin frankla yüz atmış sekiz tane beş yüz frank vardı. Tümü birden beş yüz seksen dört bin frank ediyordu.

Mösyö Gillenormand:

- İşte güzel bir kitap... dedi.

- Beş yüz seksen dört bin frank! diye mırıldandı teyze.

Büyükbaba:

- Matmazel Gillenormand, bu birçok şeyi çözümler, değil mi? diye söze gene başladı. Şu yaramaz Marius hayat ağacından bir milyoner bulup çıkarmış. Haydi şimdi gelin de delikanlının sevgisine güvenin bakalım. Okullu delikanlılar, okullu milyoner kızlar buluveriyorlar. Toy delikanlı Rothschild’den daha iyi iş görüyor.

Matmazel Gillenormand alçak sesle:

- Beş yüz seksen dört bin frank! diye tekrarlıyordu. Beş yüz seksen dört mü? Altı yüz bin demek daha doğru olur, değil mi ya?

Marius ile Cosette’e gelince, onlar o sırada hep birbirlerine bakıyorlardı; bu ayrıntı dikkatlerini çekmedi.

V
PARANIZI FALANCA NOTERE YATIRMAKTANSA
FİLANCA ORMANA YATIRIN

Uzun uzun açıklamalara gerek kalmadan, elbette, anlamışsınızdır sanırız: Jean Valjean, Champmathieu olayından sonraki birkaç günlük kaçışında Paris’e gelmiş, Montreuil-sur-Mer’de Mösyö Madeleine adı altında kazandığı parayı Laffitte’ten tam zamanında çekmişti. Ancak yeniden yakalanmaktan da korkmaktaydı, nitekim kısa bir süre sonra böyle de olmuştu. Bu parayı Montfermeil Ormanı’nda, Blaru Arazisi denen yere gömmüştü. Altı yüz bin frank olan banknot halindeki para az yer kaplıyordu; bir kutuya sığmıştı, yalnız kutuyu nemden korumak için içi kestane ağacı yongası dolu olan meşe ağacından bir kasaya koymuştu. Aynı kasaya diğer serveti olan Piskopos’un şamdanlarını da koymuştu. Anımsanacağı üzere, Montreuil-sur-Mer’den kaçarken bu şamdanları da yanında götürmüştü.

Bir akşam Boulatruelle tarafından ilk kez görülen adam Jean Valjean’dı. Daha sonraları Jean Valjean, paraya her gereksinimi olduğunda gelip ormandan alıyordu. Sözünü ettiğimiz ortadan yok olmalar bunlardı. Orada, fundaların arasında, yerini yalnız kendisinin bildiği gizli bir yerde kazması vardı. Marius’un iyileşme dönemine girdiğini duyduğunda, bu paraların artık yararlı olabileceğini düşünerek gidip almıştı. Boulatruelle’in ormanda gördüğü gene oydu ama bu kez, akşam değil de sabah vaktiydi ve kazma ona miras kalmıştı.

Gerçek miktar beş yüz seksen dört bin beş yüz franktı. Jean Valjean, beş yüz frangı kendisine ayırdı. İçinden:

- Sonra düşünürüz, diyordu.

Bu miktarla Laffitte’den çekilen altı yüz bin frank arasındaki fark 1823 ile 1833 arasındaki on yılın masrafıydı. Manastırdaki beş yıl beş bin frank harcanmıştı sadece.

Jean Valjean iki gümüş şamdanı ocağın üzerine koydu, onlar pırıl pırıl parladıkça Toussaint hayran hayran bakıyordu. Jean Valjean artık Javert’den kurtulduğunu biliyordu. Olayı onun önünde anlatmışlar, kendisi de Moniteur gazetesinde okumuştu. Javert adında bir polis müfettişi, Pont-au-Change’la Pont-Neuf arasında, bir çamaşırcı kayığının altında boğulmuş olarak bulunmuştu. Amirlerinin çok takdirini kazanmış olan bu kusursuz adamın bıraktığı bir yazı, onun birden çılgınlığa kapılıp intihar ettiğini düşündürüyordu.

Jean Valjean da öyle düşündü: “Gerçekten de, elinde olduğum halde beni serbest bıraktığına göre, daha o zaman çıldırmış olmalı.”

VI
İKİ YAŞLI KİŞİ, HER BİRİ KENDİ TARZINDA
COSETTE MUTLU OLSUN DİYE HER ŞEYİ YAPIYORLAR

Evlilik için her şeyi tamamladılar. Danışılan hekim, şubatta olabileceğini bildirdi. Aralık ayındaydılar; mutlulukla dolu güzel birkaç hafta geçmişti. Büyükbaba onlardan daha az mutlu değildi. Cosette’in karşısına geçip saatlerce onu izliyordu.

- Harika güzel kız! diye haykırıyordu. Ve de ne denli iyi bir insan! Canımın içinden başka söyleyecek tek söz yok doğrusu; hayatımda gördüğüm en sevimli kız bu. Sonraları menekşe kokulu özellikleri de çıkacaktır ortaya. Bir lütuf bu, öyle ya! Böyle bir yaratıkla ancak bir soylu hayatı yaşanır. Marius, oğlum, baronsun, varlıklısın, avukatçılık yapma, yalvarırım.

Cosette ile Marius birdenbire gömülü oldukları yerden cennete geçmişlerdi. Geçiş pek hazırlıksız olmuştu; gözleri kamaşmamış olsaydı bu olaydan serseme dönerlerdi.

Marius Cosette’e:

- Sen bundan bir şey anlıyor musun? diyordu.

Cosette de:

- Hayır, diyordu. Yalnız, Tanrı bize bakıyormuş gibi geliyor bana.

Jean Valjean her şeyi yaptı, her şeyi yoluna koydu, her şeyi uzlaştırdı, her şeyi kolaylaştırdı. Cosette’in mutluluğuna Cosette’in kendisi kadar ivecenlikle, görünüşte sevinçle koşuyordu. Geçmişte belediye başkanlığı yapmış olduğundan, gizini kendisinden başkasının bilmediği ince bir konuyu, Cosette’in kimlik kayıt işini çözebildi. Gerçeği açıkça söylemek, kim bilir, belki de evliliği engelleyebilirdi. Cosette’i tüm güçlüklerden kurtardı. Hiçbir itirazla karşılaşmamak için, ona hepsi de ölmüş kişilerden bir aile kurdu. Cosette sönüp giden bir ailenin son çocuğuymuş, kendi öz çocuğu değilmiş ama bir başka Fauchelevent’ın kızıymış. İki Fauchelevent kardeş Petit-Picpus Manastırı’nda bahçıvanlık etmişler. O manastıra gittiler, bu konuda gayet güzel bilgiler aldılar, saygıdeğer sözler duydular. Saf rahibeler, babalık konularına pek akılları ermediği ve bu gibi konulara ilgi duymadıkları için, hileden, dalavereden anlamadıklarından, küçük Cosette’in iki Fauchelevent’dan hangisinin kızı olduğunu hiçbir zaman tam olarak kestirememişlerdi. İstenileni söylediler. Hem de büyük bir çaba ve istekle söylediler. Resmî bir belge düzenlendi. Cosette yasa karşısında Matmazel Euphraise Fauchelevent oldu. Öksüz olduğu yazıldı. Jean Valjean kendisinin, Fauchelevent adı altında Cosette’e koruyucu olarak atanmasını sağladı. Gillenormand da ikinci vasi oldu. Beş yüz seksen dört bin franga gelince, bu parayı adını açıklamak istemeyen ölmüş birisi Cosette’e miras bırakmıştı. Asıl miras beş yüz doksan dört bin franktı ama on bin frank Euphrasie’nin eğitimine kullanılmıştı, bunun da beş bin frangı manastıra ödenmişti. Bir üçüncü kişinin güvencesine verilen bu miras, Cosette’e erginlik yaşına geldiğinde ya da evlendiğinde verilecekti. Görüldüğü gibi tüm bunlar onaylanabilir şeylerdi, hele ortada yarım milyondan çok bir para olunca. Ortada bazı gariplikler yok değildi ama onları görmediler; ilgililerden birinin gözleri aşkla, ötekilerin de altı yüz bin lirayla bağlanmıştı.

Cosette uzun süredir baba dediği bu ihtiyar adamın kızı olmadığını öğrendi. Ne var ki bir akrabanın, bir başka Fauchelevent’ın kızıymış. Başka zaman olsa çok üzülürdü ama içinde bulunduğu anlatılmaz saatlerde bu ancak bir parça gölge, hafif bir karartı olabildi; öylesine neşeli ve sevinçliydi ki bu bulut pek kısa sürdü. Onun Marius’u vardı. Delikanlı geliyor, yaşlı adam siliniyordu. Hayat böyledir işte.

Ve uzun yıllardan beri çevresinde bilmeceler görmeye alışmıştı; gizemli bir çocukluk devresi geçirmiş olan her insan bazı özverilere katlanmaya hazırdır. Ama Jean Valjean’a “baba” diyordu yine.

Kızcağız göklerde uçuyordu. Bu arada Gillenormand Baba'yı da pek seviyordu. Gerçek şu ki, o Cosette’i şiirlere, armağanlara boğuyordu. Jean Valjean Cosette’e toplum içinde doğru dürüst bir durum, her türlü tehlikeden uzak bir kimlik sunmaya çalışırken, Mösyö Gillenormand da çeyizle ilgileniyordu. Eli açık olmak kadar hiçbir şey onu hoşnut etmezdi. Bu arada, Cosette’e büyükannesinden kalma bir giysi de vermişti.

- Bunlar yeniden moda oluyor, diyordu. Antikalar pek ilgi görüyor; yaşlılığımın genç kadınları, çocukluğumun yaşlı kadınları gibi giyiniyorlar.

Yıllardan beri açılmamış olan yuvarlak karınlı, Coromandel lake, ağırbaşlı konsollarını boşaltıyordu:

- Bu ihtiyarların günahını çıkartalım, diyordu. Bakalım iri göbeklerinde neler var!

Bütün eşlerinin, bütün sevgililerinin, bütün ninelerinin giysileriyle dopdolu olan karınlı çekmecelerin hayatına gürültüyle giriyordu. Çin canfesi, Şam kumaşları, ipekliler, menevişli kumaşlar, yanar-döner kalın Tours ipeklisinden giysiler, yıkanabilir sırma tellerle işlenmiş Hint mendilleri, tersi yüzü bir çiçekli ipekliler, Cenova Alençon dantelleri, antika bilezikler, minimini savaş sahneleriyle bezenmiş fildişi şekerlikler, süsler, kurdeleler... Her şeyi Cosette’e bol bol veriyordu. Cosette de hayranlık içinde, Marius’a âşık, Mösyö Gillenormand’a minnetle dolup taşarak, satenler, kadifeler giyinmiş sonsuz bir mutluluk düşlüyordu. Ruhu göklere dantelden kanatlarla yükseliyordu. Dediğimiz gibi, büyükbabanın hayranlığı sevgililerin esrikliğine eşti. Filles-du-Calvaire Sokağı’nda şenlik vardı sanki. Her sabah büyükbabadan Cosette’e adaklar yağıyordu. Akla gelen her türlü süs, genç kızın çevresinde görkemli bir biçimde açılıp saçılıyordu. Marius mutluluğunun arasında ciddi konuşmalar da yapıyordu. Bir sabah bilmem hangi olaydan ötürü şunları söyledi:

- Devrimin adamları öylesine büyüktürler ki, Caton gibi, Phocion gibi, yüzyılların saygısını şimdiden kazanmışlardır; onların her biri eski bir anı gibidir.

Yaşlı adam:

- Eski zaman işi menevişli kumaş! diye haykırdı. Sağ ol Marius. İşte bu tam benim aradığım şey!

Ertesi gün eski zaman işi menevişli kumaştan çay rengi görkemli bir giysi Cosette’in çeyizine ekleniyordu. Büyükbaba bu eski kumaşlardan birtakım buluşlar yapıyordu:

- Aşk, iyi bir şey bu, ama yanında bunları da ister. Mutlulukta yararsız sayılan şeyler de bulunmalıdır. Mutluluk, ancak zorunlu olandır. Onu gereksizle bol bol süsleyin bana bakayım. Bir saraylı onun yüreği. Onun yüreğiyle Louvre Sarayı. Onun yüreğiyle Versailles’ın büyük suları. Çoban kızını verin bana ve uğraşın da düşes olsun. Başında peygamberçiçeklerinden tacıyla Philis’i getirin, ona yüz bin lira da gelir ekleyin. Mermer dikmeler arasında bana göz alabildiğine bir kır hayatı gösterin. Köy hayatına da, mermer ve altın cümbüşüne de razıyım. Kuru mutluluk yavan ekmeğe benzer. İnsan doyar ama yemek yemiş olmaz. Ben gereksizi, çok olanı, aşırı olanı, hiçbir işe yaramayanı isterim. Strasbourg Katedralinde, üç katlı bir ev yüksekliğinde saati bildiren, saati bildirme iyiliğinde bulunan ama hiç de bu iş için yapılmışa benzemeyen bir saat gördüğümü anımsıyorum. Öğleyi, gece yarısını, güneşin saati olan öğleyi, aşkın saati olan gece yarısını ya da istediğiniz herhangi bir saati çaldıktan sonra, size aynı yıldızları, toprakları, denizi, kuşları, balıkları, Phebus ve Phoebe’yi, bir yuvadan çıkan yığınla şeyi, on iki havariyi, İmparator Şarlken’i, Éponine’le Sabinus’u, daha bir sürü yaldızlı, üstelik de trampet çalan küçük adamcağızları gösteriyordu. Nedendir bilinmez, her durumda çevresine yaydığı neşeli sesler de cabası. Saatleri göstermekten başka bir marifeti olmayan bu kötü kadran, bu kadar şeye değer mi? Ben Strasbourg’un kocaman saatiyle aynı düşüncedeyim, onu Kara Orman’ın guguklu saatine yeğlerim.

Mösyö Gillenormand özellikle de düğün konusunda çok saçmalıyordu; düzensiz sözlerinde 18. yüzyılın bütün köhnelikleri karmakarışık bir durumda geçiyordu.

- Siz eğlence sanatını bilmiyorsunuz! Bu zamanlarda bir eğlence günü yaratmasını bilmiyorsunuz siz! diye haykırıyordu. Sizin 19. yüzyılınız güçsüz, çabasız. Onda aşırılık eksik. Varsılı bilmiyor, soyluyu bilmiyor. Her konuda da dibinden kırpılmış. Sizin halk tabakanız tatsız, kokusuz, renksiz bir şey. Evlenen kadınlarımızın bütün düşü, onların dediği gibi söyleyeyim, pelesenk ağacından eşya ile hassa kumaşıyla yeni süslenmiş sevimli küçük bir salon. Savulun! Savulun! Bay Grigou Bayan Grippesou ile evleniyor. Ne debdebe, ne soyluluk! Mumlardan birine bir altın yapıştırdılar. İşte devir bu. Sarmatlardan¹⁶³ daha öteye kaçmak istiyorum. Ah! Daha 1787’de, Leon Prensi, Chabot Dükü, Montbazon Dükü, Soubise Markisi, Thouars Kontu, Fransa senato üyesi Rohan Dükü’nün Longchamps’a tahtırevanla gittiğini gördüğüm gün, her şeyin yıkıldığını derhal anlamıştım; meyvelerini verdi işte. Bu yüzyılda herkes iş görüyor, borsa oyunlarına katılıyor; para kazanıyor, cimrilik ediyor. Dış görünüş temizlenip cilalanıyor; herkes iki dirhem bir çekirdek, yıkanmış, sabunlanmış, perdahlanmış, tıraş olmuş, cilalanmış, düzeltilmiş, parlatılmış, fırçalanmış, temizlenmiştir ama hep dıştan; bir çakıl taşı parlaklığında, ağzı sıkı, saygılı, aynı zamanda da yemin ederim ki, vicdanın derinliklerinde eline sümküren sığır çobanını ürkütecek gübre yığınları, çirkef çukurları. Bu devre ben şu özlü sözü ihsan ediyorum: “Pis temizlik.” Kızma Marius, izin ver de konuşayım. Görüyorsun, halkı kötülüyor değilim, senin halkınla gırtlağıma dek doluyum; ama burjuvaya bir parça şamar atmamı hoş görüver. Ben de onlardanım. Şu var ki, çok seven iyi cezalandırır. Şimdi, bak açıkça söylüyorum: Bugün evleniyorlar, ama evlenmesini bilmiyorlar. Ah! Gerçek bu, eski geleneklerin sevimliliğini özledim; her şeyi özledim. O güzellik, o şövalye ruhu, o ince, güzel davranışlar, herkeste neşeli bir süsleniş, müzik düğünün bir parçası, yukarıda senfoni, aşağıda trampet, danslar, sofra başına kurulmuş keyifli yüzler, süzme şiirler, şarkılar, havai fişekler, içten gelen gülmeler, kocaman kurdele fiyonkları. Gelinin çorap lastiğini özledim. Gelinin çorap lastiği Venüs kuşağıyla kardeş çocuğu olur. Troya Savaşı’nın dayandığı şey nedir? Kuşkusuz Helena’nın çorap bağına dayanır. Niçin çarpışıyorlar? Niçin kutsal Diomedes on sivri uçlu tunç miğferi Merionea’nın başında kırmıştır? Niçin Akhilleus’la Hektor koca koca mızraklarla birbirlerine saldırıyorlar? Çünkü Helena çorap bağını Paris’e kaptırdı. Cosette’in çorap lastiği ile Homeros İlyada Destanı’nı yaratırdı. Şiirine benim gibi bir geveze yerleştirir, adını Nestor koyardı. Eski devirde, o sevimli eski devirde, insanlar sanatçı gibi evlenirlerdi dostlarım. Sağlam bir sözleşme yapılırdı, sonra da yenilip içilirdi. Cujas çıkar çıkmaz Gamache¹⁶⁴ girerdi. Ama ne yaparsınız? Mide -alacağını isteyen, kendisi de bayram etmek isteyen mide- sevimli bir aptaldır. Eksiksiz şölen olurdu; masada, yanı başınızda gerdanını pek saklamayan, dantel yaka kullanmayan güzel bir hanım olurdu. Oh! O gülen geniş ağızlar! O devirde herkes ne kadar neşeliydi! Gençlik bir çiçek demeti gibiydi; her delikanlı sözünü bir leylak dalı ya da bir demet gülle bitirirdi; savaşçı bile olsalar, gönül çobanıydılar; söz gelişi dragon süvari yüzbaşısı idiyseler, Florin adını taşımak çaresini bulurlardı. Güzel olmaya önem verirlerdi, işlemeler, süsler kullanırlardı. Bir beyefendi çiçeğe benzerdi, bir marki değerli taş gibiydi. Pantolonların ayak kayışı yoktu, çizme giyen yoktu. Delikanlılar, parlak, menevişli, mor renkli kumaşlarla pek incelikli giyinirlerdi, daldan dala konan, sevimsiz züppe bir durumları vardı ama kılıç taşımalarına engel değildi bu. Dişli, pençeli sinekkuşu. Indes Galantes operalarının zamanıydı o zaman. Yüzyılın bir yanı incelikli, öbür yanı görkemliydi ve inanın, herkes de eğlenirdi. Bugün insanlar asık yüzlü. Burjuva eli sıkıdır, burjuva erdem taslar; sizin yüzyılınızın yazgısı kötü. Hani nerdeyse perilerini yakaları çok açık diye kovacaklar. Ne yazık! Güzelliği bir çirkinlikmiş gibi gizliyorlar. Devrimden beri her şey pantolonlu, dansözler bile. Meydan soytarısı asık yüzlü olmak zorunda. Sizin dans havalarınız papaz kılıklı. Görkemli olmak gerek. Bir delikanlının çenesi boyunbağının içinde olmazsa üzülüyorlar. Evlenen yirmi yaşındaki haylazın amacı Mösyö Royer-Collard’a benzemektir. Ve bu görkemle insan nereye ulaşır, bilir misiniz? Küçük olmaya. Şunu öğrenin: Neşe yalnız neşeli değildir, büyüktür. Neşeyle tutkunlaşın, a canım! Evlenin bakalım, evlendiğiniz zaman da ateşiyle, çılgınlığıyla, gürültüsüyle, patırtısıyla evlenin! Kilisede ağırbaşlılık, peki. Ama tören biter bitmez, hayda! Yeni gelinin çevresinde bir düşler evreni savrulmalı. Bir evlenme görkemli olduğu denli de düş dolu olmalıdır; evlenme kendi törenini Reims Katedrali’nden Chanteloup Pagodası’na taşımalıdır. Korkak bir düğünden hiç hoşlanmam. Hiç olmazsa o gün, Olimpos Dağı’nın doruğuna çıkın canım! Tanrılaşın. Ya! İnsan hava perisi, aşk ve oyun tanrısı, Büyük İskender’in koruma askeri olabilir; onun yerine birer pinti oluyorlar! Dostlarım, her yeni güvey Aldobrandini Prensi olmalıdır. Hayatın bu tek güzel anından yararlanmak ertesi gün kurbağaların kentsoyluluğuna düşmek bedeliyle de olsa, kuğularla, kartallarla birlikte tanrıların bulunduğu yedinci kat gökyüzüne uçun. Evlilik üzerinde cimrilik etmeyin; onun pırıltılarını kemirmeyin; ışıdığınız bugünün üzerine pazarlık etmeyin. Düğün ev yönetmek değildir. Ah! İstediğimi yapabilseydim çok hoş olurdu; ağaçlardan bile keman sesleri gelirdi, işte benim programım: Gök mavisi, gümüş rengi cümbüşe kır tanrılarını katardım; orman perileriyle su perilerini de çağırırdım. Deniz tanrıçası Amphitrite’nin düğünü, pembe bir bulut; süslü, çırılçıplak periler; tanrıçaya dizeler sunan bir akademi üyesi; deniz canavarlarının çektiği bir utku arabası.

Denizkızı önden gider, kabuğundan sesler salar,

Öyle güzel seslerdir ki, bayılırlar hep duyanlar.

- İşte size bir şenlik programı; hem de ne biçim! Ya da ben hiçbir şeyden anlamıyorum demektir, atın çöp sepetine!

Büyükbaba şiirsel coşkunluğa dalmış, kendi söylediğini kendisi dinlerken, Cosette ile Marius birbirlerini serbestçe seyretmenin sarhoşluğuna dalmışlardı. Gillenormand Teyze bütün bunları o sarsılmaz sükûnetiyle izliyordu. Beş, altı aydan beri epeyce heyecan geçirmişti; dönüp gelen Marius, kan içinde getirilen Marius, bir barikattan getirilen Marius, ölü ve sonra da canlı Marius, barışan Marius, nişanlanan Marius. Altı yüz bin frank onun en son şaşırması olmuştu. Ondan sonra ilk kez dinsel ayine katılan masum kızcağız ilgisizliğine dönmüştü. Hiç kaçırmadan kilisedeki ayinlere gidiyordu; evdeyken de tespihini çekiyor, dua kitabını okuyordu; evin bir köşesinde I loveyou diye fısıldarken, öbür köşesinde Ave duasını mırıldanıyordu. Marius ile Cosette’i belli belirsiz iki gölge gibi görüyordu. Gerçekte gölge kendisiydi.

Cansız bir dindarlık hali vardır ki, ruh uyuşukluğun elinde nötralize olur. Yaşamak sorunu diyebileceğimiz şeye yabancılaşır; depremlerin, felaketlerin dışında hiçbir insanca duygu duymaz; ne hoşa giden duyguları ne de kederli olanları. Gillenormand Baba kızına, “Bu dindarlık,” diyordu, “nezleye benzer. Hayatın hiçbir şeyini duymuyorsun. Ne pis koku ne de güzel koku.”

Ayrıca altı yüz bin frank ihtiyar kızın kararsızlığını büsbütün derinleştirmişti. Babası onu o kadar az hesaba katmaya alışmıştı ki, Marius’un evlenmesi konusunda onun görüşünü sormamıştı bile. Büyükbaba alışık olduğu üzere bir an heyecanla davranmış, zorbayken köle olmuştu; Marius’u hoşnut kılmaktan başka bir şey düşünmüyordu. Teyzeye gelince, babası onun varlığını, onun da bir düşüncesi bulunabileceğini aklına bile getirmemişti; kuzu gibi bir insan olmasına karşın bu onu gücendirmişti. İçinden oldukça öfkelenmiş, başkaldırmıştı ama üzüntüsünü hiç belli etmemişti. Kendi kendine, “Babam, evlenme konusunu bensiz sonuçlandırıyor; ben de miras sorununu onsuz çözümlerim,” diyordu. Gerçekten de kendisi zengindi, babası değildi. O da kararını bu konuya saklamıştı. Bu evlenme yoksul bir evlenme olsaydı, onu öylece o yokluğun içinde bırakabilirdi belki. “Oh olsun yeğenim mösyöye! Bir dilenciyle evleniyor, o da dilenci olsun varsın.” Ama Cosette’in yarım milyonu teyzenin hoşuna gitti, bu bir çifte karşı onun iç durumunu değiştirdi. Altı yüz bin frank saygı görmeye değer. Demek ki artık ona gereksinimleri yoktu, varlığını bu gençlere bırakmaktan başka bir şey yapamayacağı besbelliydi.

Eşlerin büyükbabanın evinde oturmaları kararlaştırıldı. Mösyö Gillenormand evin en güzel odası olan kendi yatak odasını onlara vermekte ısrar etti. “Bu beni gençleştirir,” diyordu. “Eski bir tasarıdır. Odamda cümbüş yapmak düşündüğüm bir şeydi.” Bu odayı bir yığın eski çapkın bibloyla süsledi. Tavanı yeniletti, duvarları pek değişik bir kumaşla kaplattı; kendisinde parça halinde bulunan bir kumaş vardı ki Utrech kumaşı sanıyordu; parlak sarı üzerine kadifeden ayı tabanı çiçek serpili bir kumaş.

“La Roche-Guyon’da Anville Düşesi’nin karyolası işte bu kumaşla kaplı,” diyordu.

Ocağın üzerine, çıplak karnının üzerinde bir manşon taşıyan, Saxe porseleninden bir heykel koydu.

Mösyö Gillenormand’ın kütüphanesi, Marius için çok gerekli olan avukat yazıhanesi oldu; anımsanacağı gibi, bu yasal bir zorunluluktu.

VII
MUTLULUĞA KARIŞAN DÜŞ İZLENİMLERİ

Sevgililer her gün görüşüyorlardı. Cosette, Mösyö Fauchelevent’la birlikte geliyordu. Gillenormand, “Dünya tersine döndü,” diyordu. “Gelin, böyle damadın evine gelsin de kendine kur yaptırsın!’” Marius’un iyileşme devri buna yol açmıştı. Ayrıca Filles-du-Calvaire Sokağı’nda başbaşa kalmak için oturdukları koltuklar, Homme-Armé Sokağı’ndaki koltuklardan daha rahat olduğundan bu alışkanlık haline gelmişti. Marius ile Mösyö Fauchelevent birbirlerini gördükleri halde konuşmuyorlardı. Bu sanki kararlaştırılmış gibiydi. Her genç kızın bir koruyucuya gereksinimi vardı. Mösyö Fauchelevent olmasaydı Cosette dışarı çıkamazdı. Mösyö Fauchelevent, Marius’un gözünde Cosette’in ayrılmaz bir parçasıydı. Bunu kabulleniyordu. Siyasal konuları, belirsizce, üstü kapalı, toplum yazgısının düzelmesi açısından ele alıyorlardı. Evet ya da hayır dışında da bir şeyler söyleyebiliyorlardı. Bir keresinde eğitim konusunda uyuştular: Marius, eğitimin parasız ve zorunlu olmasını, herkese hava, güneş gibi bol bol verilmesini, özetle bütün halkın yararlanmasını savunuyordu. Buradan da Mösyö Fauchelevent’ın giderek iyi, hatta biraz da üstün bir dille konuştuğunu fark etti. Yalnız onda isimlendiremediği bir eksiklik vardı: Mösyö Fauchelevent’da bir sosyete adamından hem eksik hem de fazla bir şey vardı.

Marius, içinde, düşüncesinin derinliklerinde, kendisine karşı ancak iyi niyetli ama soğuk davranan bu Mösyö Fauchelevent’ı türlü sessiz sorularla kuşatıyordu. Zaman zaman kendi anılarından bile kuşkulanıyordu. Belleğinde bir delik, kapkara bir yer; dört ay süren komanın yarattığı bir uçurum vardı. Pek çok şey orada kaybolmuştu. Bu kadar ciddi, sakin bir adamı, Mösyö Fauchelevent’ı, barikatta gerçekten görüp görmediğini düşünür hale gelmişti.

Bu, geçmişin bir görünüp bir kaybolmasının düşüncede bıraktığı tek şaşkınlık değildi. Hayatta memnun, mutlu bile olsak belleğimiz bizleri üzgün üzgün geriye doğru bakmaya zorlar. Marius da belleğinin bu kaygılarından tümüyle kurtulmuş değildir. Kaybolan ufuklara doğru dönmeyen bir kafada ne düşünce ne de aşk vardır. Marius, ara sıra başını ellerinin arasına alıyor ve belli belirsiz, gürültülü geçmiş zaman beyninin alacakaranlıklarında canlanıyordu. Mabeuf'ün düştüğünü görüyor, Gavroche’un top ateşi altında türkü söylediğini işitiyor, Éponine’in alnının soğukluğunu dudaklarında duyuyordu. Enjolras, Courfeyrac, Jean Prouvaire, Combeferre, Bossuet, Grantaire, bütün dostları önce karşısına dikiliyor, sonra da kayboluyordu. Bütün bu sevgili, açık, yiğit, sevimli ya da trajik yaratıkların hepsi birer hayal mi olmuşlardı? Yaşamışlar mıydı gerçekten? Ayaklanma, her şeyi duman içine fırlatmıştı. Bu büyük coşkunlukların büyük hayalleri vardır. Kendi kendine sorular soruyor, kendini yokluyordu, bütün bu gerçeklerin yok olması başını döndürüyordu. Bunların tümü neredeydiler? Acaba hepsinin öldüğü doğru muydu? Karanlıkların içine düşüş, hepsini kendinden alıp uzaklaştırmıştı. Bütün bunlar sanki ona bir tiyatro perdesinin arkasında kaybolmuş gibi geliyordu. Böyle perdelerin hayata indiği görülmüştür. Tanrı piyesin bir perdesini kapatıp, diğer perdesine geçer.

Peki kendisi gerçekten aynı adam mıydı? Eskiden yoksulken şimdi varsıldı; kimsesizken şimdi bir ailesi vardı; umutsuzluğa boğulmuşken şimdi Cosette’le evleniyordu. Sanki bir mezardan geçmiş, oraya kapkara girmiş bembeyaz çıkmıştı. Diğerleri bu mezarda kalmıştı. Kimi zamanlar, geçmişteki bütün bu insanlar geri gelip onun çevresinde halka oluyorlar, onu tasalandırıyorlardı; o zaman Cosette’i düşünüyor, yeniden dinginleşiyordu. Fakat o felaketi unutturmak için gerekli olan tek şey böyle bir mutluluktu.

Mösyö Fauchelevent da hemen hemen bu kaybolan insanlar arasındaydı. Barikattaki Fauchelevent ile Cosette’in yanında öylesine ağırbaşlılıkla oturan, bu etten ve kemikten yapılmış Fauchelevent’ın aynı insan olduğuna Marius bir türlü inanamıyordu. Birinci Fauchelevent, hiç kuşkusuz sayıklama anlarının kâbuslarından biriydi. Kaldı ki her ikisi de çetin yaradılışlı olduklarından, Marius’un Mösyö Fauchelevent’a bir şey sorması olanaksızdı. Bu fikir onun aklına bile gelmedi. Bu dikkate değer noktayı daha önce de belirtmiştik.

Ortak bir gizi olan ve bu konuda, sessiz bir anlaşmayla hiçbir şey konuşmayan iki erkeğe sanıldığından da az rastlanır. Marius, yalnız bir defa bir girişimde bulundu: Lafı Chanvrerie Sokağı’na getirdi ve Mösyö Fauchelevent’a dönerek:

- O sokağı bilirsiniz, değil mi? diye sordu.

- Hangi sokağı?

- Chanvrerie Sokağı’nı!

Mösyö Fauchelevent, dünyanın en doğal sesiyle:

- Bu sokağın adıyla ilgili hiçbir fikrim yok... dedi.

Sokağın yalnız adıyla ilgilenen, sokağın kendisinden hiç söz etmeyen bu cevap, Marius’a olduğundan daha da inandırıcı göründü.

- Mutlaka düş gördüm... diye düşündü. Hayal görmüş olmalıyım. Ona benzeyen birisiydi. Mösyö Fauchelevent orada bulunmamıştır.

VIII
BULUNMASI İMKÂNSIZ İKİ ADAM

Büyülü sevinç ne denli büyük olsa da, Marius’un zihninden bazı düşünceleri silemedi gene de. Evlenme hazırlığı içinde kararlaştırılan tarih beklenirken, geriye dönük zor ve dikkatli araştırmalar yaptı.

Pek çok yönlerden şükran borcu vardı; hem babası hem de kendi adına. Thénardier vardı; kendini Mösyö Gillenormand’a getiren o yabancı adam vardı. Marius bu iki adamı bulmaya çok önem veriyor, evlenip mutlu olunca dahi onları unutmayı kesinlikle kabul etmiyordu. Bu ödenmeyen borçlarının bundan sonra da, ne kadar aydınlık olursa olsun, hayatına gölge düşürmesinden korkuyordu. Bütün bu geciken borçları geride, sürüncemede bırakmak onun için olanaksızdı; geleceğe neşeyle girmeden önce geçmişin bütün hesabını tasfiye etmek istiyordu.

Thénardier’nin bir alçak olması, onun Albay Pontmercy’yi kurtarmış olduğu gerçeğini değiştiremezdi. Marius dışında herkes için Thénardier bir hayduttu.

Marius da Waterloo savaş alanındaki gerçek sahneyi bilmediği için, işin şu garip tarafından habersizdi; babası -acayip bir durum- Thénardier’ye hayatını borçluydu, ama teşekkür borcu yoktu.

Marius’un görevlendirdiği adamlardan hiçbiri Thénardier’nin izini bulamamıştı. Bu açıdan tam anlamıyla kaybolmuştu. Thénardier’nin karısı soruşturma sırasında hapishanede ölmüştü. O yürekler acısı topluluktan geri kalan iki kişi, Thénardier ile Azelma, karanlıklara gömülmüşlerdi. Toplumun bilinmezlik örtüsü bu kişilerin üzerine kapanmıştı. Bu kapanan yüzeye bir şeyin düştüğünü, oraya bir iskandil atılabileceğini haber veren o karanlık iç içe halkalar, o titreme, o ürperme bile görünmüyordu.

Thénardier Kadın öldüğü, Boulatruelle dava dışı bırakıldığı, Claquesous kaybolduğu, önemli sanıklar da hapisten kaçtığı için Gorbeau viranesindeki tuzak davası da neredeyse düşmüştü. Olay oldukça karanlıkta kalmıştı: Cinayet mahkemesi ikinci derecedeki suçlularla, Panchaud, diğer adıyla Bahar Çiçeği ya da Sarımsakçı ve Demi-Liard, öteki adıyla İkimilyar’la yetinmek zorunda kaldı. Bunlar onar yıl küreğe mahkûm oldular. Kaçan diğer suç ortaklarına ise gıyaben müebbet hapis cezası verildi. Elebaşı olan Thénardier de gıyaben ölüme mahkûm edilmişti. Bu mahkûmiyet Thénardier’ye ait olarak kalan tek şeydi; bir tabutun yanındaki mum gibi, gömülmüş olan o ada uğursuz ışığını saçıyordu. Ayrıca bu mahkûmiyet, yeniden ele geçmek korkusuyla Thénardier’yi en derin karanlıklara itiyor ve bu adamı örten gizli karanlığı daha da arttırıyordu.

Diğerine, Marius’u kurtaran bilinmeyen adama gelince, başlangıçta araştırmalar bazı sonuçlar verdi, sonra birdenbire kesildi. 6 Haziran gecesi, Marius’u Filles-du-Calvaire Sokağı’na getirmiş olan araba bulundu.

Arabacının anlattığına göre, 6 Haziran günü bir polis memurunun emriyle öğleden sonra saat üçten geceye kadar Champs-Élysées Rıhtımı’nda, ana lağımın çıkış noktası üzerinde beklemişti. Akşam saat dokuza doğru kıyı yoluna bakan lağım kapısı açılmış, sırtında ölüye benzeyen birini taşıyan bir adam dışarı çıkmıştı. O noktayı gözetleyen memur canlı adamı tutuklamış, ölüyü de ele geçirmişti. Memurun emri üzerine arabacı, “bütün bu kalabalığı” arabasına almıştı. Önce Filles-du-Calvaire Sokağı’na gitmişler, ölü adamı oraya bırakmışlardı; ölü adam dediği Mösyö Marius’tu. Her ne kadar bu kez canlıydıysa da arabacı onu tanımıştı. Ondan sonra gene arabaya binmişlerdi, arabacı atlarını kırbaçlamıştı; Archives Kapısı’nın birkaç adım ötesinde durmasını söylemişler, orada onun parasını vermişler ve ayrılmışlardı. Memur diğer adamı alıp götürmüştü. Bundan başka bir şey bilmiyordu, çünkü hava çok karanlıktı.

Marius, dediğimiz gibi, hiçbir şey anımsamıyordu. Yalnızca barikatta sırtüstü düşmekteyken, kuvvetli bir elin kendisini arkadan yakaladığını anımsıyor; ondan sonra da her şey siliniyordu.

Ancak Mösyö Gillenormand’ın evinde kendine gelebilmişti.

Bir sürü tahmin yürütüyordu.

Kendi öz benliğinden şüpheye düşmesi imkânsız bir şeydi. O halde nasıl oluyordu da Chanvrerie Sokağı’na düşüyordu ve kendisini bir polis Invalides Köprüsü yanında, Seine kıyı yolunda buluyordu? Halles Mahallesi’nden Champs-Élysées’ye onu birisi taşımıştı, ama nasıl? Lağımdan. Duyulmamış özveri! Birisi.

Kim? Marius’un aradığı işte bu adam.

Kurtarıcısı olan adamdan hiçbir haber, hiçbir iz yoktu; en küçük bir ipucu bile.

Marius, bu yandan her ne kadar büyük bir dikkat göstermek zorundaysa da araştırmalarını polis müdürlüğüne kadar uzattı. Başka yerlerde olduğu gibi burada da elde edilen bilgilerde hiçbir açıklık bulamadı. Polis müdürlüğü bu konuda arabacıdan daha az şey biliyordu. 6 Haziran’da lağımın demir kapısında yapılan herhangi bir tutuklamadan haberleri yoktu. Bu olay hakkında hiçbir görevliden rapor alınmamıştı; bu konuya müdüriyet bir masal gözüyle bakıyordu. Bu masalın uydurulmasını arabacıya yüklüyordu. Bahşiş koparmak isteyen bir arabacı her şeye yatkın olabilir. Hatta düşe bile. Oysa olay gerçekti. Marius, daha önce de dediğimiz gibi kendi kişiliğinden kuşkuya düşmedikçe bundan da kuşkulanamazdı. Bu garip bilmecede hiçbir şey anlaşılır gibi değildi.

Arabacının, sırtında baygın Marius’u taşıyarak ana lağım kapısından çıktığını gördüğü, polis görevlisinin de bir isyancıyı kurtardı diye tutukladığı o adam, o gizemli adam ne olmuştu? Ayrıca polis ne olmuştu? Bu polis niçin susmuştu? Adam kaçabilmiş miydi? Polisi rüşvetle baştan mı çıkarmıştı acaba? Bu adam kendisine her şeyini borçlu olan Marius’a niçin hayatta olduğuna ilişkin bir işaret vermiyordu? Çıkar peşinde olmaması da, özverisinden daha az şaşılacak şey değildi. Belki her türlü ödülün üstündeydi ama hiç kimse borçluluk duygusunun üstünde olamaz. Acaba ölmüş müydü? Nasıl bir adamdı acaba? Yüzü nasıldı? Hiç kimse bir şey söylemiyordu.

Arabacı, “Gece çok karanlıktı,” diye cevap veriyordu. Basque ve Nicolette şaşırmışlar ancak kanlar içindeki küçük beylerine bakmışlardı.

Marius’un acıklı gelişini mumuyla aydınlatan kapıcı, söz konusu adamı fark eden tek insandı; onun verdiği tanım da şuydu:

- Korkunç bir adamdı o!

Marius kendisini dedesine getirdiklerinde, üstündeki kanlı giysileri araştırmalarında yararlanmak üzere saklattı. Giysiyi incelerken bir eteğinin garip bir biçimde yırtılmış olduğu fark edildi; bir parça eksikti.

Bir akşam Marius, Cosette’le Jean Valjean'ın yanında, bütün bu garip maceradan, elde ettiği sayısız bilgilerden, çabalarının boşa çıktığından söz ediyordu. “Fauchelevent”ın soğuk yüzü delikanlının sabrını tüketti. Sanki öfkeden titreyen bir şiddetle haykırdı:

- Evet, bu adam kim olursa olsun, yüce ruhlu bir insandır. Ne yaptı, biliyor musunuz, mösyö? Koruyucu melek gibi yetişti. Savaşın ortasına atıldı, beni alıp kaçırdı, lağımı açtı, beni oraya sürükledi, sırtında taşıdı... Korkunç çirkef içinde, bir buçuk fersahtan fazla yol aldı mösyö. Hem de sırtında bir cesetle. Hem de ne amaçla? Bu cesedi kurtarmak amacıyla. Ceset bendim. Kendi kendine, “Belki hâlâ bir hayat ışığı vardır; bu zavallı kıvılcım için kendi hayatımı tehlikeye atacağım,” diyordu. Hayatını bir kez değil, yirmi kez tehlikeye attı. İşte kanıtı: Lağımdan çıkar çıkmaz tutuklandı. Bu adam bütün bunları yaptı, biliyor musunuz, mösyö? Hiçbir ödül beklemeden. Ben neyim? Bir başkaldıran. Ben neydim? Bir mağlup. Ah! Cosette’in altı yüz bin frangı benim olsaydı...

Jean Valjean:

- Onlar sizin... diye sözünü kesti.

Marius:

- Evet... diye sürdürdü. O adamı bulmak için hepsini verirdim!

Jean Valjean hiç sesini çıkarmadı.

ALTINCI KİTAP

Uykusuz Geçen Gece

I
16 ŞUBAT 1833

1833 yılının 16-17 Şubat gecesi kutsal bir geceydi. Gecenin karanlığı üzerinde gökyüzü açıktı. Marius’la Cosette’in düğün gecesiydi bu.

Tüm gün çok güzel geçmişti.

Bu büyükbabanın hayal ettiği mavi şenlik, yeni evlilerin başı üzerinde aşk perileriyle meleklerin uçuştuğu, bir zafer takını süslemeye layık tabloları andıran bir düğün değildi; ama tatlı ve güler yüzlü bir düğündü.

1833’teki düğünler bugünküler gibi değildi. Karısını kaçırmak, kiliseden çıkar çıkmaz savuşmak, mutluluğundan dolayı utançla saklanmak, Cantique des Cantiques nağmelerinin güzelliğine bir müflisin davranışını karıştırmak gibi incelikleri Fransa İngiltere’den kapmamıştı henüz. Cennetini posta arabasında sarsmanın, esrarını nal sesleriyle parçalamanın, bir otel yatağını gelin yatağı olarak almanın, gecesi şu kadardan adi bir yatak odasında hayattaki anılarının en kutsalına, yolcu arabasının kondüktörüyle otel hizmetçisinin baş başa kalışları arasına bırakmanın pek güzel, tertemiz, iffetli ve uygun bir şey olduğu henüz anlaşılmamıştı.

19. yüzyılın içinde bulunduğumuz şu ikinci yarısında belediye, rahip, yasa, Tanrı yetmiyor artık; bunları Longjumeau sürücüsüyle tamamlamak gerek: Yenleri ve yakası kırmızılı mavi ceket, çıngıraklı düğmeler, kolda plaka, deri yeşil pantolon, Normandiya atlarına küfürler, taklit sırmalar, muşamba şapka, pudra kokulu saçlar, koskoca kamçı, sağlam çizmeler. Fransa, zarafeti İngiliz “kibarlığı” derecesine getirerek evlilerin bindiği posta arabasına topuğu patlamış terlikler, eski pabuçlar yağdırmaya başlamamıştı daha. Bu âdet, daha sonraları Marlborough ya da Malbrouck olan Churchill’in evlendiği gün bir öfkeli teyzenin, kendisine uğurlu gelen saldırısının anısından kalmadır. Pabuçlar, terlikler evlenme törenlerimize daha katılmamıştı; ama sabredin biraz, sağduyu yayılmaya devam ettiğine göre pek yakında o da olur.

1833’te dörtnala düğünler yapılmıyordu.

Garip ama o devirde, evliliğin toplum içinde özel bir eğlence olduğu düşünülüyordu. Büyükbabanın evindeki ziyafet ailenin şanına zarar vermezdi; neşenin, aşırı bile olsa dürüst, namuslu olduktan sonra hiçbir kötülüğü dokunmazdı mutluluğa. Bir ailenin doğacağı bu iki kaderin birleşmesinin evin içinde başlaması, gelin odasının yuvanın tanığı olması pek saygıya değer, uygun bir şeydi.

Bu düşüncelerle herkes kendi evinde evlenme ayıbını işlemekteydi.

Böylece Cosette’le Marius’un düğünleri de, köhne bir modaya uyarak Mösyö Gillenormand’ın evinde yapıldı.

Şu evlenme olayı ne kadar doğal ve olağan bir şey olursa olsun, yayınlanacak ilanlar, hazırlanacak sözleşmeler, kilise, belediye daima birtakım güçlükler çıkarır insanlara. Hazırlıklar 16 Şubat’tan önce bitirilemedi.

Şu noktayı sadece gerçeği yansıtmak için not ediyorum: Karnavalın son günüydü 16 Şubat. Özellikle Gillenormand Teyze’den gelen kuruntular ve duraksamalar...

- Karnavalın son günü! diye haykırdı dede. Aman ne iyi! Bir atasözü vardır: Karnavalın son günü düğününden hayırsız çocuk çıkmaz hiç. Kulak asma 16’sına, tamam. Daha geç olsun ister misin Marius?

- Elbette hayır! dedi genç âşık.

- Evleniyorsunuz öyleyse, dedi büyükbaba.

Böylece düğün ayın 16’sında neşe içinde yapıldı. O gün yağmur yağıyordu; ama geri kalan tüm evren bir şemsiyenin altından ibaret bile olsa, yalnızca âşıkların gördüğü, mutluluğun emrinde küçük bir mavi köşe vardı gökyüzünde.

Bir gün önce Jean Valjean Marius’a, Mösyö Gillenormand’ın yanında, beş yüz seksen dört bin frangı vermişti.

Evlenme mal birliği esasına dayandığından sözleşmeler pek sade oldu.

Toussaint, Jean Valjean’a gerekli değildi artık, Cosette’e miras kaldı; o da onu oda hizmetçisi mertebesine yükseltti. Jean Valjean’a gelince, Gillenormandların evinde kendisi için özel olarak döşenmiş güzel bir oda vardı; Cosette de ona o kadar dayanılmaz bir şekilde “Babacığım, rica ederim!” demişti ki, orada oturacağına hemen söz vermek zorunda kaldı Jean Valjean.

Düğün gününden birkaç gün önce bir kaza gelmişti Jean Valjean’ın başına; sağ elinin baş parmağını biraz ezmişti. Pek önemli bir şey değildi; hiç kimsenin ilgilenmesine, pansuman yapmasına, yarasını görmesine izin vermemişti, Cosette’e bile. Yalnız bu yara onu, elini bir bezle sarıp, kolunu boynuna asmak zorunda bırakmış, bir şeyler imzalamasına engel olmuştu. Cosette’in vasi vekili olarak Mösyö Gillenormand imza atmıştı onun yerine.

Ne belediye dairesine ne de kiliseye götüreceğiz okuru. İki sevgilinin ardından oraya kadar gidilmez hiçbir zaman; göğsüne güvey çiçeğini yerleştirir yerleştirmez drama sırt çevirmek âdet olmuştur. Biz, düğündekilerin fark etmediği bir olayı anlatmakla yetineceğiz sadece. Bu olay, Filles-du-Calvaire Sokağı’ndan Saint-Paul Kilisesi’ne kadar yolculuğa damgasını vuran olaydır.

O tarihte Saint-Louis Sokağı’nın kuzey ucuna kaldırım döşenmekteydi. Parc-Royal Sokağı’ndan yukarısı kapatılmıştı ulaşıma. Düğün arabalarının dosdoğru Saint-Paul’e gitmesi olanaksızdı. Değiştirmek gerekiyordu yolu, en doğrusu da caddeden dolaşmaktı. Davetlilerden biri, karnaval şenlikleri dolayısıyla, orada yolun arabalarla tıkalı olacağını hatırlattı.

Gillenormand Baba:

- Niçin? diye sordu.

- Maskeliler yüzünden.

Dede:

- İyi ya işte! dedi. Oradan geçelim. Evleniyor bu gençler; hayatın ciddiyetine girecekler. Bir parça maskaralık görmek ciddiyete daha iyi hazırlar onları.

Bulvara saptılar. İlk düğün arabasında Cosette’le Gillenormand Teyze, Mösyö Gillenormand’la, Jean Valjean vardı. Marius, âdet öyle olduğu için, nişanlısından ayrı bulunuyordu; ikinci arabadaydı. Düğün alayı, Filles-du-Calvaire Sokağı’ndan çıkınca, Madeleine’den Bastille’e, Bastille’den Madeleine’e uzun bir dizi meydana getiren araba kafilesinin içine daldı.

Bulvar maskelilerden geçilmiyordu gerçekten. Ara sıra yağmur yağmasına rağmen Paillase, Pantalon ve Gille direnmekteydiler. Bu 1833 kışının neşesi içinde Venedik kılığına girmişti Paris. Bugün artık o karnavallar kalmadı. Her şey karnaval haline geldi çünkü!

Ara yollarda bir yığın yolcu, pencerelerde de meraklılar vardı. Seyirciler sıralanmıştı tiyatroların giriş yerlerini süsleyen teraslara. Maskelilerden başka, Longchamp’a olduğu kadar karnavala da özgü bu çeşit çeşit araba defilesini seyrediyorlardı. Bütün bu değişik cinsteki arabalar, polis kurallarına uyarak uç uca perçinlenmiş de rayların üzerinde gidiyormuş gibi bir düzenlilik içinde ilerliyorlardı. Bu arabalardan herhangi birinde bulunan bir kimse, hem seyredilen hem seyredendi. Belediye çavuşları, birbirine aykırı yönlerde giden bu iki sonsuz diziyi caddenin dış taraflarında tutuyor; biri aşağı öbürü yukarı doğru, biri Antin şosesine öbürü Saint-Antoine Mahallesine doğru akan bu iki araba selinin çift yönlü akışını hiçbir şeyin engellememesi için çaba harcıyorlardı özellikle. Senato üyeleriyle elçilerin armalı arabaları yolun ortasını kaplamış, serbestçe gidip gelmekteydiler. Görkemli ve neşeli kafilelerden bazıları, özellikle Boeuf Gras aynı ayrıcalıktan yararlanıyordu. İngiltere, kamçısını şaklatıyordu bu Paris neşesinin içinde. Lord Seymour’un arabası ayaktakımının hareketi arasında, büyük bir gürültüyle geçip gitti.

Belediye zabıtasının, çoban köpekleri gibi yanlarında dörtnala gittiği bu çift araba dizisinde, büyük teyzelerle ve ninelerle dolu aklı başında aile yakınlarının kapı pencerelerinde kıyafet değiştirmiş körpe çocuk salkımları asılıydı; yedi yaşında soytarı oğlanlar, altı yaşında paspal kızlar, cana yakın minicik yaratıklar hep bu genel neşenin bir parçası olduklarını anlıyorlardı. Maskaralıklarının ağırlığını kavramış ve bir memur ciddiyeti takınmışlardı.

Arada sırada, araba dizisinin bir yerinde bir duraklama, bir tıkanıklık meydana geliyor ve düğüm çözülünceye kadar iki yan sıradan biri duruyordu; yolunda kalan bir araba bütün sırayı durduruyordu. Sonra yeniden ilerlemeye koyuluyorlardı.

Düğün arabaları, caddenin sağından Bastille’e doğru giden dizideydi. Pont-aux-Choux Sokağı’nın başında bir süre duruldu. Hemen hemen aynı anda, bulvarın karşı tarafında Madeleine’e doğru gitmekte olan dizi de durdu. Maskelilerin bindiği bir araba vardı bu dizinin durma noktasında.

Bu arabalar, daha doğrusu araba dolu maskeler Paris’te pek ünlüdür. Bir karnavalda ya da Büyük Perhiz’de görünmeyecek olsalar kötüye yorulur, “İşin içinde iş var mutlaka. Galiba hükümette değişiklik olacak!” denir hemen. Bir Cassandre’lar, Arlequin’ler, ve Colombine’ler yığını yolcuların başına tebelleş olurlar. Türk’ten vahşiye kadar, akla gelen her türlü gülünç kılık; markizi havaya kaldıran pehlivanlar, Rabelais’ye bile kulak zarını tıkatacak ağzı bozuk bayanlar, Aristofanes’in dahi gözlerini önüne eğdirecek ahlaksız kadınlar; kenevir tiftiğinden perukalar, pembe etekler, şık züppe şapkalar, asık surat gözlükleri, bir kelebeğin sataştığı üç köşe Janot şapkaları, yayalara savrulan çığlıklar, kalçalarda yumruklar, cüretli pozlar, çıplak omuzlar, maskeli yüzler, zincirden boşanmış hayâsızlıklar; başı çiçeklerle süslü bir arabacının dolaştırdığı küstahlıklar kargaşası; işte budur bu şenlik.

Eski Yunanistan’ın Thespis’in el arabasına ihtiyacı vardı. Fransa’nın da Vade’nin kira arabasına ihtiyacı vardır. Her şey taklit edilebilir, taklit bile. Eskiçağ güzelliğinin bir yüz buruşturması olan Satürn Şenlikleri kabalaşarak karnaval haline gelir; çok eskiden yapraklı asma dallarıyla süslenen, güneşle yıkanan, kutsal bir yarı çıplaklık içinde mermer göğüslerini gösteren eski şarap şenlikleri, bugün kuzeyin ıslak paçavra elbiselerinin içinde biçimini yitirmiş ve maskara maskesi adını almıştır.

Maskeli arabalar geleneği monarşinin en eski dönemlerine kadar uzanır. 11. Louis mâliyesi, saray vekilharcına “dört yol ağızlarındaki üç maskara arabası için yirmi metelik ödenek” verirdi. Günümüzde gönüllü insan yığınları genel olarak tepesine doluştukları rastgele eski bir arabayla dolaşmakta ya da tentesi indirilmiş bir şirket arabasını patırtılı topluluklarla doldurmaktalar. Altı kişilik bir arabaya yirmi kişi tıkışıyor. Sıraların üzeri, açılır kapanır iskemleler, tentelikler, arabaların okları insanla dolu. Arabanın fenerlerine bile binenler var. Ayakta olanlar, yatanlar, oturanlar, dizlerini bükenler, bacaklarını sallayanlar var. Kadınlar erkeklerin dizlerini işgal eder. Uzaktan, başların kaynaşması üzerinde onların meydana getirdiği çılgın piramitler görünmekte. Kalabalığın ortasında neşe dağları gibi durur bu arabalar. Bunlardan külhanbeyi ağzıyla bir kat daha zenginleşen Colle, Panard, Piron dökülür. Halkın üzerine aşağılık laflar tükürülür yukarıdan. Yükünün çokluğuyla alabildiğine büyüyen şu araba, bir fetih havası taşır. Gürültü önde, kargaşalık arkadadır. Avaz avaz bağırılır orada, çığlık atılır, haykırılır, kahkaha koyuverilir, mutluluktan kıvranılır; neşe gürler, alay alevlenir; güneş gibi açılmış şapkayı iki uyuz beygir taşır: Kahkaha’nın zafer arabasıdır bu.

Açık, dürüst olmayacak kadar hayâsız bir kahkaha. Gerçekten de kuşku uyandırır bu gülüş. Bu gülüşün gizli bir ödevi vardır: Parislilere Karnavalı ispat etmek!

İçlerinde anlatılmaz karanlıklar sezilen bu ayaktakımı arabaları, filozof için pek düşündürücüdür; hükümet vardır içlerinde. Halk adamlarıyla kötü kadınların esrarlı benzerliği orada elle tutulur bir hal almıştır artık.

Birbiri üzerine kurulu rezaletlerin bir neşe toplamı vermesi, alçaklığın yüzkarasıyla el ele tutuşup bir halkın iştahını kabartması, fuhuşa destek olan casusluğun kafa tutarak yığınları eğlendirmesi, ahalinin bir arabanın dört tekerleği üzerinde bu hırpani ve yarı pislik yarı aydınlık ve hem uluyup hem türkü söyleyen canavarımsı korkunç canlı yığının geçişini görmekten hoşlanması, bütün ayıplardan meydana gelen bu zafere el çırpılması, kalabalıkların ancak polis o yirmi başlı sevinç ejderini aralarında dolaştırdığı vakit cümbüş yapması... Elbette hazin bir şeydir. Ama ne gelir elden? Kurdeleli, çiçekli çamur arabaları önce hakarete, sonra halkın kahkahasıyla affa uğrar. Herkesin kahkahası genel çöküşün suç ortağıdır. Bazı zararlı şenlikler vardır ki halkı çözer, ayaktakımı yapar; zorbalara olduğu gibi ayaktakımına da soytarılar gereklidir. Kralın Roquelaure’u var, halkın Paillasse’ı. O büyük ve soylu yüce kent olmadığı her seferinde büyük çılgınlığın kentidir Paris. Orada karnaval, siyasetin bir parçasıdır. Paris, itiraf edelim ki, alçaklığın komedisini gönül rahatlığıyla kabul eder. Efendilerinden -efendileri olduğu zaman- bir tek şey ister: çamuru süslemelerini. Roma da aynı yaratılıştaydı. Neron’u severdi Roma. Neron dev bir karnaval soytarısıydı.

Yukarıda söylediğimiz gibi, düğün alayı tesadüfen bulvarın sağında dururken, bu maskeli kadınlarla erkeklerin meydana getirdiği, kocaman bir araba tarafından taşınan biçimsiz salkımlardan biri de sol tarafta durdu. Bulvarın bir ucundan öbürüne maskelilerin bulunduğu araba gelin arabasını gördü.

Maskelerden biri:

- Bak, bak! dedi. Düğün alayı!

- Yalancı bir düğün alayı! dedi bir başka maske. Gerçek düğün alayı bizimki.

Düğün alayına seslenemeyecek kadar uzakta bulunduklarından, ayrıca belediye çavuşlarının da dikkatini çekmekten korktuklarından, iki maske başka yöne doğru baktılar.

Birkaç dakika sonra araba dolusu maskelilerin başı derde girdi. Halk onları yuhalamaya başlamıştı; halkın maskaralıkları okşayışıdır bu. Az önce konuşan iki maske, arkadaşlarıyla birlikte, ahaliye karşı koymak zorunda kaldılar; halkın korkunç ağız dalaşına karşılık vermek üzere, sokak edebiyatının tüm cephaneliği seferber edildi. Maskelerle halk arasında korkunç bir hazırcevaplık değiş tokuş oldu.

Bu arada, aynı arabada iki maskeli, ihtiyar tavırlı, kocaman burunlu, upuzun bıyıklı bir İspanyol’la, yüzünde kadife maske, sıska, düşük seviyeli, pek genç bir kız da gelin arabasını görmüşlerdi ve arkadaşları gelip geçenlerle küfürleşirken, aralarında alçak sesle bir diyaloga başlamışlardı.

Onların bu gizli konuşmaları gürültüye karışıyor, kayboluyordu. Yağmur, üstü açık arabayı ıslatmıştı. Şubat rüzgârı sıcak değildi. İspanyol’a karşılık verirken, göğsü bağrı açık sokak kızı soğuktan titriyor, gülüyor, öksürüyordu.

İşte diyalog:

- Baksana!

- Ne var, babalık?

- Şu moruğu görüyor musun?

- Hangi moruğu?

- Şurada, ilk düğün arabasında, bizden yana.

- Kolu siyah bir mendille asılı olan mı?

- Evet.

- Peki, ne olmuş?

- Onu tanıdığıma eminim.

- Ya!

- Ben bu Parisliyi tanımıyorsam kellemi kessinler.

- Paris bugün başkent oldu.

- Biraz eğilirsen gelini görebilir misin acaba?

- Hayır.

- Ya güveyi?

- Bu arabada güvey yok.

- Amma yaptın ha!

- Yo, güvey öbür ihtiyarsa, diyecek sözüm yok.

- İyice eğilerek gelinin yüzünü görmeye çalış biraz.

- Göremiyorum.

- Boş ver. Yakasında bir şey olan şu ihtiyarı tanıyorum, buna eminim.

- Tanırsan ne olacak?

- Belli olmaz. Bazen...

- Moruklar hiç umurumda değil benim.

- Onu tanıyorum!

- Canının istediği kadar tanı!

- Nasıl olmuş da düğüne katılmış acaba?

- Biz de düğün alayındayız ya!

- Bu düğün nereden geliyor acaba?

- Ne bileyim ben!

- Dinle!

- Ne var?

- Sen bir şey yapmalısın.

- Ne?

- Bu arabadan inip o düğün alayının peşine takıl!

- Neye yarar?

- Nereye gittiğini, neyin nesi olduğunu öğrenirsin, çabucak iniver... Koş, kızım, sen gençsin.

- Arabadan ayrılamam.

- Nedenmiş?

- Kiralandım.

- Vay canına!

- Bütün gün polis müdürlüğünün hesabına çalışacağım.

- Doğru.

- Arabadan ayrılırsam, beni gören ilk polis müfettişi derhal enseler. Sen de biliyorsun bunu.

- Evet, biliyorum.

- Bugün hükümet tarafından satın alındım.

- Boş ver. Şu moruk canımı sıkıyor.

- Moruk canını mı sıkıyor? Ama sen de genç kız değilsin ya!

- İlk arabada oturuyor.

- Ne olmuş yani?

- Gelinin arabasında.

- Peki, sonra?

- Demek gelinin babası o.

- Neme gerek benim!

- Kızın babası diyorum sana!

- Ondan başka baba yok değil ya!

- Dinle.

- Ne var?

- Ben sokağa ancak maskeli çıkabilirim. Burada saklıyım, kim olduğumu kimse bilmiyor. Ama yarın, artık maske yok. Karnavalın ertesi çarşamba. Yakayı ele vermem tehlikesi var. Deliğime girmem gerek. Sense serbestsin.

- E peki, sonra?

- Bu düğün alayının nereye gittiğini öğrenmeye çalışmalısın.

- Nereye mi gidiyor?

- Evet.

- Ben biliyorum.

- Nereye gidiyor öyleyse?

- Cadran Bleu’ye.

- Bir kere Cadran-Bleu bu tarafta değil.

- Öyleyse Râpee’ye.

- Ya da başka bir yere.

- Nereye giderse gitsin. Düğünler serbesttir.

- Bildiğin gibi değil; şu ihtiyarın katıldığı bu düğünün kimin düğünü olduğunu, bunların nerede oturduğunu öğrenmeye çalışmalısın bana diyorum sana.

- Amma da yaptın! Pek tuhaf iş doğrusu! Paris’te karnaval günü geçen bir düğünü sekiz gün sonra bulmak kolay mı? Bir saman ambarında iğne aramaya benzer! İmkan var mı?

- Ne olursa olsun, gayret etmeli. Anladın mı, Azelma?

Her iki sıra da bulvarın iki yanında birbirine ters yönde yola koyuldu yeniden. Maskelilerin arabası gelin arabasını gözden kaybetti.

II
JEAN VALJEAN'IN KOLU HÂLÂ BOYNUNA ASILI

Hayalini gerçekleştirmek. Bu kime kısmet olmuştur ki? Bunun için gökyüzünde seçim yapılması gerek; hiç haberimiz olmadan hepimiz adayız. Cosette’le Marius seçilmişlerdi.

Cosette, kilisede de, belediye dairesinde de dokunaklı ve ışıldayan bir biçimde güzeldi. Nicolette’in yardımıyla Toussaint giydirmişti onu. İnce dantelden elbisesi, beyaz tafta bir etek üzerine küçük çiçeklerle işlenmiş duvağı, kıymetli inci gerdanlığı, limon çiçeğinden de bir tacı vardı. Bunların hepsi beyazdı, bu beyazlık içinde ışık saçıyordu Cosette. Aydınlık içinde genişleyen, yüzü değişen nefis bir saflıktı bu. Tanrıça olmak üzere bekleyen bir bakireyi andırıyordu.

Marius’un o güzel saçlarına kokular sürülmüştü; dalgalı gür saçları arasında, yer yer barikatın yara izleri olan soluk çizgiler görünüyordu.

Tuvaletinde her zamankinden de daha çok Barras devrinin bütün inceliklerini birleştiren büyükbaba, vakar ve azametle Cosette’e eşlik ediyordu. Boynunda asılı olan kolu yüzünden elini geline veremeyen Jean Valjean’a vekalet etmekteydi. Jean Valjean gülümseyerek siyah elbiseleriyle arkadan geliyordu.

Dede ona “Mösyö Fauchelevent” demekteydi.

- İşte şahane bir gün! Büyük acılar artık son bulsun istiyorum. Artık hiçbir yerde üzüntü olmasın. Kötülüğün yaşamaya hakkı yoktur. Aslında felakete uğramış insanların olması, gökyüzünün mavisine yakışmaz. Kötülüğün aslında iyi olan bir insandan geldiği söylenemez. Bütün sefaletlerin başkenti cehennemdir, yani şeytanın Tuileries Sarayı. Şimdi de saçmalamaya başladım ben, demagoji yapıyorum. Artık hiçbir siyasal inancım yok aslında. Bütün insanlar zengin, neşeli olsunlar; bu da bana yeter.

Olagelen bütün törenlerin sonunda, belediye başkanıyla rahibin karşısında gerekli bütün evetler söylenip belediye ve kilise kütüğüne gerekli imzalar atıldıktan sonra yüzüklerini taktılar. Buhurdanın dumanı arasında işlemeli beyaz nikah örtüsünün altına diz çöktüler. El ele tutuşarak, herkesin hayran bakışları arasında Marius siyahlar içinde, Cosette beyazlara bezenmiş, önlerinde mızrağını döşeme taşlarına vuran albay apoletli kilise kavası olduğu halde, hayranlıktan şaşkına dönen misafirlerin arasından geçtiler. Arabaya binmek için, ardına kadar açılan kilisenin kapısına geldiler. Her şeyin bu kadar çabuk olup bitmesine Cosette hâlâ inanamıyordu. Marius’a bakıyordu ve uyanmaktan korkar gibiydi. Üzerindeki şaşkın ve kaygılı hali, ona daha da esrarengiz bir hava veriyordu. Geri dönerken ikisi de aynı arabaya bindiler. Marius Cosette’in yanındaydı; Mösyö Gillenormand’la Jean Valjean onların karşısında oturuyorlardı. Gillenormand Teyze bir adım gerilemişti, ikinci arabada oturmaktaydı.

Dede:

- İşte şimdi siz yıllık geliri otuz bin lira olan Mösyö Le Baron’la ve Madam La Barones oldunuz, evlatlarım... diyordu.

Cosette de Marius’un kulağını okşayarak fısıldadı:

- Demek gerçek bu. Adım Marius. Madam Sen yani.

Bu iki yaratık etraflarına ışık saçıyorlardı. Aramakla bulunmayan, bulunduktan sonra da geri dönmesi mümkün olmayan bir anda bütün gençliğin bütün sevinciyle doruk noktasındaydılar. Jean Prouvaire’in mısraını canlandırıyorlardı. Bu iki zambak birbirlerini görmüyorlar ama buna karşın birbirlerini hayran hayran seyrediyorlardı.

Geçirmiş oldukları sıkıntılı günleri hatırlayarak heyecanlanıyorlardı. Sanki kederleri, uykusuz geçirdikleri günler, acı gözyaşları, korkular, umutsuzluklar şimdi okşama haline gelerek yaklaşan saati daha da güzelleştiriyordu, sanki üzüntüler neşeyi süsleyen birer hizmetçiydiler. Ne güzel şey acı çekmek! Geçirmiş olduğu ıstıraplar şu anda mutluluklarına ışık saçmaktaydı. Aşklarının uzun can çekişmeleri, şimdi bir yükselişle sonuçlanıyordu.

Her ikisinde de aynı sevinç vardı. Marius’taki şehvetle, Cosette’teki ise utançla renkleniyordu. Sessizce birbirine, “Plumet Sokağı’ndaki küçük bahçemizi görmeye gideriz,” diyorlardı.

Hayalle gerçeğin anlatılmaz bir karışımı ancak böyle bir günde yaşanılır. İnsan elde etmiştir ama hâlâ hayal eder. Tahminde bulunmak için insanın önünde uzunca bir vakit vardır. O gün, öğle saatinde olup da geceyi düşünmek anlatılmaz bir heyecandı. Bu iki müşterek kalbin duyduğu zevk, kalabalığın üzerine taşıyor, yolculara da neşe veriyordu. Saint-Paul Kilisesi’nin önünde duranlar, arabanın camları arkasından Cosette’in başındaki çiçeklerin ahenkli salınışını seyrediyorlardı.

Sonra Filles-du-Calvaire Sokağı’na, evlerine döndüler.

Her ikisi yan yana, daha önce Marius’un yarı ölü bir halde sürüklenerek çıkartıldığı o merdivenden, bu kez mutlu ve zafer kazanmış bir kumandan edasıyla ışıklar saçarak çıktı. Kapının önünde biriken, onların serptiği parayı paylaşan yoksullar dualar ediyorlardı. Her yanda çiçeklerin yer alması, kilisenin içi gibi evi de kokularla doldurmuştu. Günlük buhurdan, sonra güller. Sonsuzluklarda şarkı söyleyen sesler duyar gibi oluyorlardı. Sanki Tanrı onların kalbindeydi ve kaderleri onlara yıldızlı bir tavan gibi görünüyordu; başlarının üzerinde doğan bir güneş ışığını görüyorlardı. Aniden saat çaldı. Marius Cosette’in sevimli çıplak koluna, danteller arasında belli belirsiz fark edilen pembeliklere baktı. Onun bakışını fark eden Cosette, gözlerinin aklarına kadar kızardı.

Gillenormand ailesinin çok sayıdaki eski dostu davetliydi. Herkes Cosette’in etrafını sarmıştı. Ona Madam Barones demek için bir yarış başlamıştı âdeta.

Şimdi yüzbaşı olan Theodule Gillenormand, dairesinin bulunduğu Chartres’dan düğüne katılmak için gelmişti. O da kadınların daima yakışıklılığından bahsetmesine alıştığı için, herhangi bir kadın gibi, Cosette’i de hiç hatırlamadı.

Gillenormand Baba içinden:

- Bu mızraklı süvari hikâyesine kanmamakta ne kadar haklıymışım! dedi.

Cosette, Jean Valjean’a karşı hiçbir zaman bu kadar şefkatli olmamıştı. Gillenormand Baba'yla aynı düzeydeydi: Büyükbaba çevresini tatlı konuşmaları ve atasözleriyle yüceltirken, Cosette de güzel bir koku gibi sevgi, neşe ve iyilik saçıyordu. Mutluluk, herkesi mutlu görmek ister.

Jean Valjean’la konuşurken küçüklüğündeki gibi sesi titriyordu. Gülümseyişiyle onu okşuyordu âdeta.

Ziyafet yemek odasına hazırlanmıştı. Büyük bir sevincin zorunlu süsüdür bol bir ışık. Mutlu olanlar karanlığı kesinlikle kabul etmezler. Kapkara olmaya razı olmazlar. Gece, evet geceye ve korkunç karanlığa asla razı gelinmez. Güneş yoksa yaratmalı.

Yemek odası, neşeli şeyler ocağıydı. Mumların üzerinde bulunduğu ortadaki bembeyaz pırıl pırıl masanın üzerine mavi, mor, kırmızı, yeşil kuşlar konmuştu. Tavandaki avizenin çevresinde şamdan kolları, duvarda üç beş kollu aplikler, aynalar, kristaller, cam eşya, yemek tabakları, porselenler, çini tabaklar, toprak çanaklar, altın takımlar, gümüş takımlar, bütün bunlar bir renk cümbüşü içinde etrafına ışık saçıyordu. Herkes sevinç içindeydi. Şamdanlar arasındaki boşluk çiçek demetleriyle doldurulmuştu. Öyle ki, ışık olmayan yerde çiçek vardı.

Yandaki odada üç kemanla bir flüt Haydn’dan parçalar çalıyordu.

Jean Valjean salonda, kapının arkasındaki bir iskemlede oturuyordu. Kapı, onu hemen hemen gizleyecek şekilde arkaya kıvrılmıştı. Sofraya oturmadan birkaç dakika önce, sanki aklına esmiş gibi Cosette geldi, iki eliyle gelinliğinin eteklerini yayarak derin bir reverans yaptı; tatlı ve muzip bir bakışla:

- Memnun musunuz baba? dedi.

- Evet, diye cevap verdi Jean Valjean. Memnunum.

- Peki, gülün öyleyse.

Jean Valjean gülmeye başladı.

Bir süre sonra Basque, yemeğin hazır olduğunu bildirdi. Konuklar, kolunda Cosette’le önde giden Mösyö Gillenormand’ın arkasından, yemek odasına geçtiler, gereken protokole uyarak masaya oturdular. Gelinin sağında ve solunda iki büyük koltuk vardı; birincisi Mösyö Gillenormand, ikincisi Jean Valjean içindi. Ve Gillenormand oturdu, her nedense öbür koltuk boş kaldı.

Herkes gözleriyle “Mösyö Fauchelevent”ı aradı. Ancak görünürlerde yoktu. Mösyö Gillenoramand Basque’ı çağırdı.

- Bay Fauchelevent nerede, biliyor musun?

- Az önce, rahatsız olan elinin kendisine ıstırap verdiğini, baron ve baronesle birlikte yemekte bulunamayacağını size söylememi bildirdi bana, efendim. Yarın sabah gelecekmiş, demin dışarı çıktı.

Bu boş koltuk düğün yemeğinin sevincini kısa bir süre için soğuttu. Mösyö Fauchelevent yoktu ama Mösyö Gillenormand oradaydı. Büyükbaba etrafına iki kişilik neşe saçıyordu. Mösyö Fauchelevent’ın rahatsızlığından ötürü erken yatmakta haklı olduğunu söylüyordu ve bu açıklama yeterli görüldü. Zaten böyle bir neşe taşkınlığı içinde karanlık bir nokta neydi ki? Cosette ile Marius mutluluğu hissetmekten başka bir duyguya yer bırakmayan bencil, ama kutsal anlardan birindeydiler. Derken, Mösyö Gillenormand’ın aklına bir şey geldi.

- Şu koltuk boş. Gel buraya Marius. Teyzenin senin üzerinde hakkı var, buna izin verir. Çünkü bu koltuk senin için. Hem haklı hem de hoş bir şey olur. Bayan mutlunun yanında bay mutlu!

Bütün masanın bu sözleri alkışlamasından sonra Marius Cosette’in yanında, Jean Valjean'ın yerini aldı. Cosette, Jean Valjean’ın yokluğundan dolayı önceleri hüzünlüydü, ancak işler öylesine bir düzene girdi ki, sonunda buna sevindi. Cosette o anda Tanrı’yı bile aramazdı, Jean Valjean'ın yerine gelen Marius olduktan sonra. Cosette, Marius’un ayağının üzerine beyaz saten iskarpinli sevimli, narin ayağını koydu.

Koltuğa bir başkası oturunca, Mösyö Fauchelevent zihinlerden silindi; hiçbir eksik kalmadı. Beş dakika sonra masada bulunanlar unutmanın coşkunluğuyla gülüp eğleniyorlardı.

Yemeğin sonunda Mösyö Gillenormand, doksan iki yaşın neden olduğu titremelerinin taşırmaması için ancak yarıya kadar dolu şampanya kadehiyle doğrularak ayağa kalktı, yeni evlilerin sağlığına içti.

- İki vaizden kurtulamazsınız! diye haykırdı. Sabahleyin rahibi dinlediniz, şimdi de büyükbabayı dinleyeceksiniz. Beni dinleyin, sizlere bir nasihat vereceğim: Birbirinizi sevin! Bir sürü cilve yapacak değilim, doğru hedefe giderim. Mutlu olunuz. Bütün evrende kumrulardan daha zeki yaratık yoktur. Filozoflar şöyle der: Neşenizi ölçülü tutun. Bense diyorum ki: Neşenizi serbest bırakın. Şeytanlar gibi âşık olun. Çılgınlaşın. Filozoflar saçmalıyorlar. Onların görüşlerini gırtlaklarına tıkmak isterdim. Yaşamda fazla koku, fazla yeşil yaprak, yeni açmış fazla gonca gül, şakıyan fazla bülbül, fazla şafak olur mu hiç? Sevmenin de fazlası olur mu? Birbirinden hoşlanmanın fazlası olur mu? Dikkatli ol Estelle, sen aşırı güzelsin! Dikkat et Nemorin, sen aşırı yakışıklısın! Ne aptalca şey! İnsan karşısındaki böyle büyüler mi, fazla nazlandırır mı, fazla sever mi? İnsan aşırı canlı olabilir mi? Mutluluğun fazlası olur mu? Sevincinizi kısıtlayacakmışsınız! Aman! Kahrolsun filozoflar! Bilgelik neşenin coşmasıdır. Sevinin, sevinelim. Mutlu olduğumuz için mi iyiyiz, yoksa iyi olduğumuz için mi mutluyuz? Sancy dedikleri elmas Harlay de Sancy’e ait olduğu için mi Sancy adını almıştır, yoksa yüz altı karat ağırlığında olduğu için mi? İşte hayat böyle sorularla doludur. Önemli olan Sancy dedikleri elmasa ya da mutluluğa sahip olmaktır. Tartışmadan mutlu olmak! Güneşe gözü kapalı boyun eğelim. Güneş nedir? Aşktır! Aşk demek kadın demektir. Evet! Evet! İşte sarsılmaz güç: kadın. Şu safsatacı Marius’a sorun bakalım, şu dişi zorba Cosette’in esiri mi, değil mi? Üstelik kendi isteğiyle, alçak! Kadın! Buna karşı duracak bir tek Robespierre yoktur; kadının sözü geçer, ben ise o krallığın kralcısıyım. Adem kimdir? Havva’nın saltanatı. Havva için 89 diye bir şey yoktur. Üstünde zambak çiçeği olan kral asası vardır. Üzerinde bir küre bulunan imparator asası vardır, Şarlman’ın demirden asası vardı. Louis le Grand’ın altın asası vardı; devrim onları başparmağı ile işaret parmağı arasında büktü, tıpkı iki paralık saman çöpü gibi. Her şey bitti, kırıldı, yere devrildi, artık asa yok; ama şu mis gibi kokan işlemeli küçük mendile karşı devrim yapın da göreyim! Bir deneyin. Neden dayanıklıdır bu? Çünkü bir kumaş parçası olduğu için. Ah! Siz 19. yüzyıl mısınız? E, sonra? Biz de 18. yüzyıldık! Bizler de aptaldık. Şeylerin adını değiştirmekle dünyada büyük değişiklikler yaptığınız zannına kapılmayın! Kadınları daima çok sevin! Ve bu yoldan ayrılmayı size yasak ederim ki, o şeytancıklar bizim meleklerimizdir. Evet, aşk, kadın, öpüşme bir dairedir; onun içinden çıkmayın. Bana gelince, ben onun içine yeniden girmeyi pek isterdim. Uçurumun ulu güzeli, okyanusun Celimene’i olan Venüs yıldızının, hükmü altındaki her şeyi yatıştırarak, bir kadın gibi dalgalara bakarak sonsuzluklar içinde doğduğunu hanginiz görmüştür? Okyanus, işte hırçın Alceste. Ama boş yere homurdanır durur. Venüs yıldızı görününce gülümsemeden duramaz. Ona boyun eğer. İşte hepimiz böyleyizdir. Öfke, fırtına, yıldırım, tavanlara kadar köpük. Bir kadın sahneye girer, bir yıldız doğar ve hemen yerlere kapanırız. Altı ay önce Marius çarpışıyordu; bugün evleniyor. Çok güzel oldu, evet Marius, evet Cosette, haklısınız. Cesaretle birbiriniz için yaşayın, çok sevişin, sizler gibi yapamadığımız için bizi kudurtun, birbirinize tapın. Gagalarınıza dünyadaki bütün mutluluk kırıntılarını alın, onlarla kendiniz için bir hayat yuvası kurun. Sevmek ve sevilmek gençliğin güzel mucizesi! Bunu sizler icat ettiniz sanmayın. Ben de hayal ettim, düşündüm, içimi çektim, benim de ay ışığı gibi bir ruhum vardı. Aşk altı bin yaşında bir çocuktur. Aşk uzun, beyaz bir sakala hak kazanmıştır. Cupidon’un yanında Mathusalem çocuk kalır. Altmış yüzyıldan beri erkekle kadın severek işin içinden sıyrılıyorlar. Kurnaz şeytan erkekten nefret etti, ondan daha da kurnaz olan erkek de kadını sevmeye başladı. Böylece, kendi kendine, şeytanın ona yaptığı kötülükten daha fazla iyilik yaptı. Bu incelik yeryüzü cenneti kuruluşunda keşfedilmişti. Dostlarım, keşif eskidir ama hâlâ yepyenidir. Dolayısıyla ondan yararlanmaya bakın. Philemon’la Baucis oluncaya kadar Daphnis’le Chloe olun. Davranışınız öyle olmalı ki, bir arada olunca hiçbir eksiğiniz olmasın; Cosette Marius’un güneşi, Marius da Cosette’in evreni olsun. Cosette, senin için güzel hava, eşinin gülüşü olsun; Marius, senin yağmurun da eşinin gözyaşları olsun. Yuvanızda hiç yağmur yağmamasını dilerim. İkramiyenin büyüğünü ve evlenmenizi aşk üzerine kurdunuz; işte size en büyük ikramiye çıktı. Bu ikramiyeyi iyi kullanın ve gelişigüzel harcamayın. Birbirinizi taparcasına sevin, gerisine aldırış etmeyin. Bütün bu söylediklerime inanın. Deneyimlerimin sesidir bu; gerçeklerin sesi. Gerçekler hiç yalan söylemez. Birbiriniz için bir din kadar kutsal olun. Tanrı’ya herkes bildiği gibi tapınır. Tanrı’ya tapınmanın en iyi yolu eşini sevmektir. Seni seviyorum! İşte benim dinim. Seven insan, dine uygun davranıyor demektir. 4. Henri’nin sövgüsü, patlayıncaya kadar yiyip içmekle sarhoşluğun arasına yerleştirir kutsallığı. Ventre-Saint-Gris!¹⁶⁵ Ben bu sövgünün dininden değilim. Orada kadın unutulmuştur. 4. Henri’nin sövgüsü beni şaşırtıyor. Dostlarım, yaşasın kadın! Kulağıma geldiği kadarıyla ihtiyarmışım ben, kendimi ne kadar gençleşmiş hissettiğimi bilseler şaşarlardı. Ormana gidip gayda dinlemek isterdim. Güzel, mutlu olmayı başaran bu çocuklar benim başımı döndürüyor. İsteyen biri olsa hemen evlenirdim. Tanrı’nın bizi taparcasına sevmek, kumrular gibi dem çekmek, süslemek, güvercin olmak, sabahtan akşama kadar dudak dudağa cıvıldamak, sevimli küçük eşinizde kendi hayalimizi görmek, gururlanmak, gevezelik etmekten başka bir şey için yaratmış olduğunu düşünmek imkânsızdır; hayatın hedefi ancak bunlardır. İşte, siz ne derseniz deyin, bizler gençken böyle düşünüyorduk. Ah! O tarihlerde ne güzel kadınlar, ne sevimli yüzler, ne zarif endamlar vardı! Ben de nice başarılar elde ettim. Kısaca sevinç, ilkbahar neye yarardı ki insanlar sevişmeseydi? Bana gelince, Tanrı’dan dilerim ki bize gösterdiği tüm güzel şeyleri bir araya getirsin, bizden alsın; çiçekleri, kuşları, güzel kızları kutusuna saklasın. Çocuklarım, bu yaşlı adamın hayır dualarını kabul edin.

Gece tatlı, canlı ve pek sevinçli geçti. Büyükbabanın canlı neşesi geceye bayram havası verdi ve herkes kendini bu yüzyıllık samimiyete göre ayarladı. Biraz dans edildi, çokça gülüşüldü; saf, temiz, neşeli bir düğün oldu. Oraya, pekâlâ Geçmiş Zaman adındaki adamcağız da çağırılabilirdi. Zaten o, Gillenormand Baba’nın kişiliğinde temsil edilmekteydi.

Gürültü ve sonra sessizlik. Genç evlilerin kaybolmasıyla birlikte gece yarısından az sonra Gillenormand’ın evi sessizliğe büründü.

Burada duralım. Gerdek gecelerinin eşiğinde, bir melek parmağı dudağında ayakta durur. Ruh, aşk ayininin yapıldığı bu tapınak karşısında hayranlığa dalar. Işıklar vardır bu evler üzerinde mutlaka. Onlardaki sevinç, duvar taşlarının arasından kaçıp karanlıkları belli belirsiz ışıklandırıyordur. Bu kutsal, kaçınılmaz şenliğin ölümsüzlüğe Tanrı’dan bir pırıltı yollamaması imkânsızdır. Kadınla erkeğin, içinde eridiği bir kaptır aşk! Tek yaratık, yani insanın üçlü varlığı buradan çıkar. Karanlıklar için bir heyecan kaynağıdır iki ruhun bir tek olarak doğması. Işık rahiptir; hayran olan bakire dehşete düşer. Bu sevinç bir parça Tanrı’ya da ulaşır. Gerçekten evlilik olan yerde, yani aşk olan yerde, hayal de vardır. Bir gerdek yatağı karanlıklarda bir şafak yaratır, insan gözü yüce hayatın korkunç, sevimli hayallerini görebilseydi, belki de gecenin şekillerini, bilinmezin kanatlarını, görünmezin mavi yolcularını, kapkara başlar gibi, aydınlık evin etrafında, sevinçli, birbirlerine yeni gelin bakireyi göstererek, hafifçe ürkek, kutsal yüzlerinde insanlık mutluluğunun aydınlığını taşıyarak eğildikleri görülürdü. O ulu anda şehvetle şaşıran, hayrete düşen eşler, kendilerini yalnız sandıkları odalarını dinleselerdi, belli belirsiz kanat sesleri duyarlardı. Mükemmel mutluluk, meleklerin işbirliğine dayanır. Bu küçük yatağın karanlık tavanı gökyüzüdür. Aşkın kutsallaştırdığı iki dudak, yaratmak için birbirine yaklaştığı zaman, bu anlatılmaz öpüşmenin üzerinde, yıldızların sonsuz ketumluğu içinde bir ürperme olmaması imkânsızdır.

Gerçek mutluluk bu gibi mutluluklardır. Bu sevinçlerin dışında başka sevinç yoktur. Orada aşk, coşkunun birliğidir. Geri kalan her şey ağlar.

Sevmek ve sevmiş olmak... Bu kadarı yeter. Gerisi? Başka bir şey istemeyin. Hayatın karanlık kıvrımları içinde bulunacak başka inci yoktur. Sevmek bir tür tamamlanmaktır.

III
AYRILMAZ OLAN

Ne olmuştu Jean Valjean’a? Cosette’in kendisini uyarması üzerine güldükten sonra, kimse ona dikkat etmiyorken ayağa kalkmış, görünmeden bekleme odasına geçmişti. Sekiz ay önce bütünüyle çamur, kan, barut içinde, torununu dedesine getirdiği zaman girdiği odaydı burası. Eski tahta kaplamalar yapraklarla, çiçeklerle süslenmişti. Çalgıcılar, o gece Marius’u üzerine yatırdıkları kanepede oturuyorlardı. Basque, siyah elbisesi, kısa pantolonu, beyaz çorapları, beyaz eldivenleriyle sofraya götürülecek tabakların kenarlarına güller yerleştiriyordu. Jean Valjean ona boynuna asılı kolunu göstererek, gidişini açıklamasını tembih etti ve çıktı.

Yemek odasının pencereleri sokağa bakıyordu. Jean Valjean bu ışık saçan pencerelerin altında, karanlıkta birkaç dakika durdu. Dinliyordu. Belirsiz gürültü ona kadar geliyordu. Büyükbabanın yüksek, emredici sesini, kemanları, tabakların, bardakların şıkırtısını, kahkahaları; bütün bu neşeli uğultu arasında Cosette’in tatlı, neşeli sesini seçebiliyordu.

Filles-du-Calvaire Sokağı’ndan çıktı, Homme-Armé Sokağı’na döndü. Oraya gelmek için Saint-Louis, Culture-Saint-Catherine, Blancs-Manteaux sokaklarından geçti. Yol azıcık uzundu ama Vielle-du-Temple Sokağı’nın çamurlarından, tıkanıklığından kurtulmak için üç aydan beri Cosette’le her gün Homme-Armé Sokağı’ndan Filles-du-Calvaire Sokağı’na giderken geçmek alışkanlığında olduğu yoldu. Cosette’in geçtiği bu sokaklar onun gözünde diğer yolları ortadan kaldırmaktaydı.

Jean Valjean evine girdi. Mumu yaktı, yukarı çıktı. Ev bomboştu, Toussaint bile yoktu. Jean Valjean'ın ayak sesleri her zamankinden daha gürültülü çıkıyordu. Bütün dolaplar açıktı. Cosette’in odasına girdi, yatakta çarşaf yoktu. Kılıfsız, dantelsiz keten yastık, dokuma yüzü görünen, artık kimsenin yatmayacağı şiltenin ayakucuna yığılmış, bırakılmış battaniyelerin üzerinde duruyordu. Cosette’in önem verdiği bütün o küçük kadınca eşyaların hepsi götürülmüştü. Sadece büyük eşyalarla dört duvar kalmıştı. Toussaint’in yatağı bozulmuştu. Bir tek yatak hazırlanmıştı, birini bekler gibi duruyordu. Jean Valjean'ın yatağıydı bu.

Duvarlara baktı, açık olan dolapların kapağını kapadı, odalar arasında mekik dokumaya başladı. Daha sonra kendi odasına dönerek mumu masanın üzerine koydu. Sargıları kolundan çıkartmıştı, sağ elini de sanki acı çekiyormuş gibi kullanıyordu.

Yatağına yaklaştı ve gözleri, -bir rastlantı olarak ya da isteyerek- Cosette’in bile kıskandığı ayrılmaz parçasına, Jean Valjean’ı hiç yalnız bırakmayan küçük bavulun üzerinde durdu. 4 Haziran’da Homme-Armé Sokağı’na gelir gelmez başucundaki bir sehpanın üzerine koymuştu. Telaşla o sehpaya doğru yürüdü, cebinden anahtarı çıkararak bavulu açtı, içinden, on yıl önce Cosette’in Montfermeil’den ayrıldığı zaman sırtına geçirdiği elbiseleri çıkarttı. Önce küçük siyah elbisesini, daha sonra siyah atkısını ve kaba çocuk ayakkabılarını -ki Cosette bugün bile giyebilirdi bunları, ayakları öylesine ufacıktı- sonra kalın pazen gömleğini, yün etekliğini, yün çoraplarını çıkardı. Küçük bir bacağın biçimini alan bu çoraplar Jean Valjean’ın elinden daha uzun değildi. Bunların hepsi siyahtı. Bu giyecekleri Montfermeil’e kendisi götürmüştü. Onları bavuldan çıkarıp tek tek yatağın üzerine yerleştiriyordu. Soğuk bir aralık ayı çocuk, hırpani elbiseler içinde yarı çıplak, soğuktan titriyordu; soğuktan morarmış o zavallı ayakları tahta tabanlı pabuçlar içindeydi. Kendisi, Jean Valjean ona o dökük elbiseleri çıkarıp bu matem kıyafetini giydirmişti. Kızını matem kıyafetleriyle gören ana mezarında memnun olmuştur ama daha çok onun üstünde elbise olduğu, ısındığı için sevinmiştir. Jean Valjean, Montfermeil Ormanı’nı düşünüyordu. Birlikte oradan geçmişlerdi. O günkü havayı, yapraksız ağaçları, kuşsuz ormanı, güneşsiz gökyüzünü düşünüyordu. Bu küçük eşyaları yatağın üzerine yerleştirdi, atkıyı etekliğin yanına, çorapları ayakkabıların yanına, gömleği etekliğin yanına koydu ve hepsine tek tek baktı. Boyu kısacıktı ama kucağında kocaman bebeği vardı, altın parasını önlüğünün cebine koymuştu; çocuk gülüyordu, el ele tutuşarak yürüyorlardı ve çocuğun dünyada ondan başka kimsesi yoktu.

İşte o an mübarek başı yatağın üzerine düştü, bu yaşlı kalp paramparça oldu ve yüzü Cosette’in elbiselerinin içine gömüldü. O anda merdivenlerden birisi geçseydi hıçkırıklarını herhalde duyardı.

IV
IMMORTALE JECUR¹⁶⁶

Çeşitli aşamalarını görmüş olduğumuz korkunç, eski savaş yeniden başlamıştı.

Yakup, melekle bir gece savaştı ancak. Jean Valjean’ın sonsuz karanlıklarda vicdanıyla karşı karşıya gelerek onunla çılgınca çarpışmalara girdiğini kaç kere gördük oysa!

Görülmemiş savaş! Kimi zaman ayak kayar, kimi zaman toprak çöker. İyiye çılgınca sarılan bu vicdan kaç defa onu yakalamış, ezmişti. Kaç defa amansız gerçek onu yere vurup dizini göğsüne bastırmıştı. Kaç defa kendisini yere seren ışıktan aman dilemişti. Kaç defa Piskopos’un onun içinde, üzerinde yaktığı o ışık hiçbir şey görmek istemediği anlarda zorla gözlerini kamaştırmıştı. Kaç defa savaşta dikilmiş, kayalara tutunmuş, safsataya yaslanmış, topraklar içinde ve bazen de altında sürünmüştü. Kaç defa bir çelişmeden, bencilliğin aldatıcı itirazından sonra, öfkelenen vicdanının kulağına “Çelme atma sefil!” diye bağırdığını duymuştu. Kaç defa kaçmaya yeltenen düşüncesi ödevin kesinliği karşısında titreyerek inlemişti. Tanrı’ya direniş. Ölüm terleri. Kanadığını yalnız kendisinin duyduğu nice gizli yaralar. İçler acısı hayatında nice sıyrıklar. Kaç defa kan içinde, yaralı, parça parça, nurlanmış, kalbi keder içinde, ruhu sükûnete kavuşmuş olarak doğrulmuştu. Yenildiği halde kendini yenmiş gibi görüyordu. Vicdanı, onu parçaladıktan sonra karşısına dikilir; korkunç, pırıl pırıl, sakin bir halde ona, “Şimdi, huzur içinde yürü,” derdi.

Ama böyle korkunç bir savaştan çıkarken, ne acı bir huzurdu o, hayret!

Jean Valjean bu akşam son savaşını yaptığını anlıyordu.

Yüreğe işleyen soru kendisini gösteriyordu.

Kader çizgilerinin hepsi düz değildir. İnsanın önünde dümdüz caddeler gibi açılıp gelişmez; çıkmaz sokakları vardır, kör düğümleri vardır, karanlık dönemeçleri, birçok yola açılan korkunç dört yol ağızları vardır. Jean Valjean şu anda yoldaki kavşakların en tehlikelisinde mola veriyordu.

İyiyle kötünün son yol ayrımına gelmişti. O kapkaranlık kesişme noktası gözlerinin önündeydi. Daha başka acıklı olaylarda olduğu gibi bu sefer de önünde iki yol açılıyordu; biri çekici, öbürü korkunçtu. Hangisini seçmeliydi?

Gözlerimizi karanlığa her dikişimizde fark ettiğimiz yol gösterici gizemli parmak, korkunç yolu salık veriyordu. Jean Valjean bir kere daha korkunç limanla gülümseyen tuzak arasında bir seçim yapmaya zorlanıyordu.

Demek doğruydu bu? Ruh iyileşebilir, kaderse hayır. Kendini gösteren soru işte: Cosette’le Marius’un mutluluklarında Jean Valjean nasıl davranacaktı? Bu mutluluğu kendisi istemiş, kendisi yaratmıştı. Onu kalbine kendisi saplamıştı, ona dikkatle bakınca, kalbinden çıkardığı kanı tüten bıçağın üzerinde kendi emeğinin işaretini gören silahçının duyacağı sevinci duyabilirdi.

Cosette’in Marius’u vardı, Marius Cosette’e sahipti.

Her şeyleri vardı, hatta servetleri bile. Bu da kendi eseriydi.

Mademki bu mutluluk artık yaratılmıştı ve şimdi karşısındaydı, Jean Valjean onu ne yapacaktı? Bu mutluluğa kendini zorla mı kabul ettirecekti? Kendine aitmiş gibi mi davranacaktı ona? Gerçi Cosette bir başkasınındı, ama Jean Valjean Cosette’ten elde edebileceği kadarını isteyecek miydi? O güne kadar olduğu gibi, gene ara sıra farkına varılan, ama saygı gören bir baba durumunda kalacak mıydı? Sakin sakin Cosette’in evine yerleşebilecek miydi? Bu geleceğe geçmişini götürebilecek miydi? Bu aydınlık yuvada kendini saklayarak oturabilecek miydi? Bu iki masumun ellerini gülümseyerek kendi feci ellerinin arasına alabilecek miydi? Gillenormand’ın salonundaki sakin ocak demirlerine kanunun yüz kızartıcı gölgesini arkalarından sürükleyen ayaklarını dayayabilecek miydi? Talihini Cosette’le Marius’un talihiyle birleştirebilecek miydi? Kısacası bu mutlu iki yaratığın yanında kaderin uğursuz dilsizi gibi mi olacaktı?

Bazı sorular zihnimizde korkunç ve acı çıplaklığıyla belirdiği zaman, gözlerimizi aralayabilmeye cesaret edebilmemiz için uğursuzluklara, rastlantılarına alışık olmak gerekir. İyiyle kötü bu ciddi soru işaretinin arkasındadır. Sfenks soruyordu: “Ne yapacaksın?”

Jean Valjean alışıktı bu acı tecrübelere. Sfenks’e gözlerini kırpmadan baktı. Bu amansız konuyu bütün yönleriyle inceledi.

O sevimli varlık, Cosette, bu adamın, bu kazazedenin deniz ortasındaki salıydı. Ne yapmalı acaba? Ona yapışmalı mı yoksa onu bırakmalı mı? Ona yapışıyordu, felaketten sıyrılıyor, gün ışığına çıkıyor, elbiselerinden, saçlarından acı sular akıtıyor, kurtuluyor ve yaşıyordu. Yoksa bırakacak mıydı? O zaman uçurum.

Böylece düşüncesiyle tartışıyordu; daha doğrusu çarpışıyordu. Bazen iradesine, bazen inançlarına korkunç bir öfkeyle içinden saldırıyordu.

Gözyaşı dökebilmek Jean Valjean için mutluluk oldu.

Bu belki de onu aydınlattı. Yalnız başlangıç pek korkunç oldu. Kendisini vaktiyle Arras’a doğru iten fırtınadan daha şiddetlisi patlak verdi. Geçmiş bugünün karşısına geliyordu. İkisini karşılaştırıyor, hıçkırarak ağlıyordu. Gözyaşlarının bendi açılınca talihsiz adam kıvrandı.

Karara vardığını hissediyordu. Heyhat! Bencilliğimizle ödevimiz arasında başlayan bu ölesiye çekişmede, değişmez ereğimizin karşısında böyle şaşkın, inatçı, boyun eğmekten hırs duyarak, mevkiimizi korumaya çalışarak, mümkün olabilecek bir kaçışı umarak, bir kurtuluş yolu arayarak adım adım gerilediğimiz zaman, arkamızdaki duvar birden, uğursuz bir şekilde direnir!

Engel olan kutsal gölgeyi hissetmek! Amansız bilinmezlik, ne korkunç kâbus!

Demek ki insan hiçbir zaman vicdanıyla hesap kesemez. Kararını ver, Brütüs! Kararını ver, Caton! Vicdan, Tanrı olduğu için, sonsuzdur. Bu kuyuya insan bütün hayatının emeğini atar, servetini atar, zenginliğini atar, başarısını atar, özgürlüğünü ya da yurdunu atar, rahatını atar, sevincini atar. Kabı boşaltın, kutuyu eğin! En sonunda oraya kalbini atmak gerekir. Eski cehennemlerin sisleri içindeki bir yerlerde buna benzer bir kuyu vardır.

Sonunda reddetmekle insan affa uğramaz mı? Tükenmezliğin bir hakkı olabilir mi? Sonsuz zincirler insan gücünün üstünde değil midir? Sisifos’la Jean Valjean’ı “yeter artık” dedikleri için kim ayıplayabilir? Maddenin itaati sürtünmeyle sınırlıdır; peki ruhun boyun eğmesine hiçbir sınır yok mudur? Madem sürekli devinim imkânsızdır, devamlı fedakârlık zorunlu olabilir mi?

İlk adım hiçbir şey değildir, zor olan sonuncusudur. Cosette’in evlenmesi ve bu evlenmenin getirdiklerinin yanında Champmathieu işi neydi ki? Yokluğa girmenin yanında, küreğe girmek nedir ki?

Ey aşağı indiren ilk basamak, sen ne kadar karanlıksın!

Ey ikinci basamak, sen ne kadar kapkarasın! Bu sefer baş nasıl geriye çevrilmez ki?

Bir yüceliştir dava uğrunda ölmek, yakıcı bir yüceliş. Kutsallaştıran bir işkencedir bu. İlk anda insan ona razı olur, kızgın demirden tahtın üzerine oturur, alnına kızgın demirden tacı yerleştirir, kızgın demirden küreyi kabul eder, kızgın demirden asayı eline alır, ama alevden gömleği giymek de gerek. Sefil tenin isyan ettiği işkence tahtından feragat edilen bir an yok mudur?

Jean Valjean en sonunda yorgunluğun sükûnetine girdi.

Tarttı, düşündü, ışıkla gölgenin esrarlı terazisinin bütün ihtimallerini dikkatle inceledi. Işık saçan bu iki çocuğa kendi kürek mahkûmiyetini zorla kabul ettirmek ya da çaresiz batışını kendi elleriyle başlatmak. Bir yanda Cosette’in fedakârlığı, öte yandan kendininki.

Hangi çözümde durdu? Nasıl bir karar aldı? Kaderin şaşmaz sorusuna kendi içinden nasıl bir karşılık verdi? Hangi kapıyı açmaya karar verecek acaba? Hayatın hangi yanını yakalayıp mahkûm etmeye karar verdi acaba? Onu çevreleyen bütün bu aşılmaz dik yamaçlar arasında hangisini seçti acaba? Hangi sonucu kabul etti? O uçurumlardan hangisini işaret etti başıyla?

Baş döndürücü düşünceleri bütün gece sürdü.

Sabaha kadar orada, aynı durumda, yatağın üzerinde iki kat olmuş, kaderin ağırlığı altında, ezilmiş olarak, yumrukları sıkılmış bir halde, kolları çarmıha çivilenip yüzükoyun yere atılmış bir insan gibi, kolları açık öylece kaldı. On iki saat, uzun bir kış gecesinin on iki saati, soğuktan donarak, başını kaldırmadan, bir tek kelime söylemeden orada kaldı. Düşüncesi kâh yerlerde yuvarlanır kâh bir kartal gibi havalarda uçarken o, bir ölü gibi hareketsizdi. Onu gören ölü sanırdı. Birdenbire titreyerek ürperiyor, Cosette’in elbiselerine yapışan dudakları onları öpüyordu, ancak o zaman yaşadığı anlaşılabiliyordu.

Kim? Görenler dediğimiz kim? Madem Jean Valjean yalnızdı, orada kimsecikler yoktu. O halde karanlıklar içinde gören gözdü bu.

YEDİNCİ KİTAP

Ağu Kasesinin Son Yudumu

I
YEDİNCİ DÖNENCE VE SEKİZİNCİ GÖK

Düğünlerin ertesi günü tenha olur; saygı gösterilir mutlu insanların yalnızlığına. Bir de, biraz geciken uykularına. Ziyaretlerin ve kutlamaların gürültü patırtısı daha sonra başlar.

17 Şubat sabahı Basque bekleme odasını toz beziyle temizlemekteyken kapının hafifçe vurulduğunu işittiğinde vakit öğleyi geçiyordu. Kapının çıngırağı çalınmamıştı, saygılı bir davranıştı bu böyle bir günde. Basque kapıyı açtı. Mösyö Fauchelevent’ı gördü; onu, hâlâ dağınık, altı üstüne gelmiş olan, bir gün önceki cümbüşün şimdi savaş alanına benzeyen salonuna aldı.

- Görüyorsunuz, mösyö, yeni kalktık da!

- Efendiniz kalktı mı?

- Kolunuz nasıl oldu? diye cevap verdi Basque.

- Daha iyi. Efendiniz kalktı mı?

- Hangisi? Eskisi mi, yenisi mi?

- Mösyö Pontmercy.

- Mösyö Baron mu? diye dikleşti Basque.

Baron, özellikle uşakları için barondur. Bundan uşaklara bir şeref payı sıçrar, bir filozofun dediği gibi, üzerlerinde unvan zifosu vardır; bu da uşakların hoşuna gider. Şunu da belirtelim. Marius çalışkan bir cumhuriyetçiydi ve bunu da ispat etmişti. Şimdi ise kendi isteği dışında barondu. Bu unvan konusunda, ailede küçük bir devrim olmuştu. Şimdi ona Mösyö Gillenormand önem veriyordu. Marius ise kaçmıyordu. Ama Albay Pontmercy, “Oğlum unvanını taşıyacaktır!” demişti.

Marius buna boyun eğiyordu. Sonra, içinde yavaş yavaş kadınlık filizlenmeye başladığı için, Cosette de barones olmaktan mutluydu.

- Mösyö Baron mu? Gidip bakayım, sizin geldiğinizi kendisine bildireyim.

- Hayır, Mösyö Fauchelevent geldi, demeyin. Kendisiyle özel olarak görüşmek isteyen birinin geldiğini söyleyin.

-Ya! dediBasque.

- Kendisine bir sürpriz yapmak istiyorum.

- Ya! diye tekrarladı Basque ama bu ikinci “Ya”yı söyleyişindeki edada, kendisi için bir açıklama vardı âdeta.

Uşak çıkmış, Jean Valjean yalnız kalmıştı. Dediğimiz gibi, karmakarışıktı salon. Parkenin üzerinde çelenklerden, kadınların saçlarından düşen çiçekler vardı. Sonuna kadar yanan mumlar avizenin kristallerine erimiş mumlardan uzantılar ekliyordu. Bütün eşyaların yeri değişmişti. Birbirine yaklaştırıp çember biçimine sokulmuş koltuklar, sanki hâlâ sohbet eder gibiydiler. Tümüyle neşeliydi burası, gene de daha bir parça güzellik vardı; birbirine karışmış odanın içindeki sandalyelerin üzerinde, şu solan çiçeklerin arasında, şu sönmüş ışıkların altında insanlar sevinç düşleri görmüştü. Güneş şu anda avizenin yerini almakta ve salonu neşeyle aydınlatmaktaydı.

Birkaç dakika geçti aradan. Basque’ın kendisini bıraktığı yerde duruyordu Jean Valjean. Rengi soluktu, gözleri çukurlaşmıştı; uykusuzluktan, kaybolmuş duygusunu uyandıracak kadar derinlemesine gömülmüşlerdi yuvalarına. Siyah kostümünde gece sırttan çıkarılmayan bir elbisenin buruşuklukları vardı. Jean Valjean ayaklarının dibine, parkenin üzerine güneşin çizdiği pencereye bakıyordu.

Kapıda duyduğu sesle irkildi. Marius, başı yukarıda, dudaklarında gülümseyiş, yüzünde bilinmez bir ışık, alnı parlak, bakışı muzaffer içeri girdi. O da uyumamıştı.

Jean Valjean’ı görür görmez:

- Babacığım siz misiniz? dedi. Şu sersem Basque esrarlı havalar takınmıştı! Çok erken geldiniz. Daha saat yarım. Cosette uyuyor.

Marius’un Mösyö Fauchelevent’a söylediği bu “Babacığım” sözü, yüce bir mutluluk demekti. Bilindiği gibi aralarında sürekli soğukluk, gerginlik, kırılması ya da eritilmesi gereken buzlar olmuştu. Marius öyle bir sarhoşluk haline girmişti ki soğukluk kalkmış, buzlar erimeye başlamıştı. Mösyö Fauchelevent da Cosette için olduğu kadar, onun için de bir baba olmuştu.

- Sizi gördüğüme ne kadar sevindim! Bilseniz dün sizi ne kadar çok aradık. Eliniz nasıl oldu? Daha iyi, değil mi? İkimiz de sizi andık. Cosette sizi fazlasıyla seviyor, odanızın burada olduğunu sakın unutmayın. Homme-Armé Sokağı’nı istemiyoruz artık. Bozuk, homurtulu, çirkin, bir ucunda parmaklık olan, insanı üşüten, içine girilemeyen öyle bir sokakta nasıl da oturabildiniz? Buraya yerleşeceksiniz. Hem de şu andan itibaren. Bakın haber vereyim. Cosette ikimizi de parmağının ucunda oynatmak istiyor. Odanızı gördünüz, değil mi? Bizimkinin yanı başında, bahçelere bakan bir penceresi var. Her şey sizin için hazırlandı, bir gelmeniz kaldı. Cosette yatağınızın yanına Utrecht kadifesiyle kaplı büyük bir koltuk yerleştirdi; pencerenizin karşısındaki akasya ağaçlarına iki aya kalmaz bülbül gelir. Onun yuvası solunuzda, bizimkisi ise sağınızda. Gece bülbül şakır, gündüz de Cosette konuşur; Cosette odanızın güneyden yana olan kısmına kitaplarınızı yerleştirir. Kaptan Cook’un gezileri, bir de öbürü, Vancouver’ınkini. Galiba sizin çok önem verdiğiniz küçük bir valiz varmış, onun için de özel bir yer ayırdım. Büyükbabamla iyi uyuşuyorsunuz. Hep beraber yaşarız. Whist oyununu bilir misiniz? İşte o zaman büyükbabamı mutlu edersiniz. Benim adliyede meşgul olduğum günlerde Cosette’i siz gezdirirsiniz. Eskiden Lüksemburg’da olduğu gibi ona kolunuzu verirsiniz. Biz fazlasıyla mutlu olmaya karar verdik. Siz de bizim mutluluğumuza katılacaksınız, babacığım, anladınız mı? Tabii ki bugün yemekte bizimle berabersiniz, değil mi?

- Mösyö, size söyleyecek bir sözüm var. Ben eski bir kürek mahkûmuyum!

Duyulabilecek tiz seslerin sınırı kulak için aşılabilir, zihin içinde. Şu Mösyö Fauchelevent’ın ağzından çıkıp Marius’un kulağına giren “Ben eski bir kürek mahkûmuyum” kelimeleri de duymanın sınırlarını aşıyordu. Marius duymadı. Kendisine bir şey söylendiğini sandı, ama anlayamadı ne olduğunu.

O zaman kendisiyle konuşan adamın korkunç bir görünüşü olduğunu gördü. Kendi parlak ruh durumu içinde o ana kadar karşısındaki korkunç solukluğu fark etmemişti.

Jean Valjean sağ kolunu tutan kara mendili çözdü, eline sarılı bezleri açtı, başparmağını açığa çıkardı, Marius’a gösterdi:

- Elimde bir şey yok.

Başparmağa baktı Marius:

- Zaten parmağıma bir şey olmamıştı. Sizin evlenmenizde bulunmamam gerekiyordu. Elimden geldiği kadar da bulunmadım. Bir sahtekârlık yaparak evlenme akitlerinizi hükümsüz kılmayayım diye, imza atmaktan kaçınmak için bu yarayı icat ettim.

Marius kızararak sordu:

- Ne demek istiyorsunuz?

- Bunun anlamı şu, diye cevap verdi Jean Valjean, küreğe mahkûm olmuştum.

- Beni delirtiyorsunuz, diye haykırdı Marius dehşetle.

- On dokuz yıl kürekteydim, Bay Pontmercy. Hırsızlıktan. Sonra müebbet hapis. Hırsızlıktan. Sabıkadan. Şimdi ise hapishane kaçağıyım.

Marius gerçeğin önünden ne kadar kaçarsa kaçsın ve konuyu reddetsin, kesinliğine karşı çıksın, kabul etmek zorundaydı. Anlamaya başladı. Böyle durumlarda her zaman olduğu gibi, olduğundan fazlasını anladı. İğrenç bir olayın ortaya çıkmasının korkunçluğunu duydu. Aklından bir düşünce geçti, titredi. Kendisi için çirkin bir kader görür gibi oldu.

Bağırarak:

- Hepsini anlatın, anlatın. Siz Cosette’in babasısınız.

İrkilip iki adım geriye gitti.

Jean Valjean öylesine bir edayla başını doğrulttu ki sanki bir devdi.

- Burada bana güvenmeniz gerek, mösyö. Her ne kadar bizlerin ettiği yemin adliyece geçerli sayılmasa da...

Bir süre sustu. Sonra ulu ve gizemli bir otoriteyle hecelerin üzerine basa basa sözünün arkasını getirdi:

- Bana inanacaksınız. Ben Cosette’in babası mıyım? Ulu Tanrı huzurunda yemin ederim ki, hayır. Baron Pontmercy, ben Faverolleslü bir köylüyüm. Ağaç budayarak geçimimi sağlıyordum. Adım Fauchelevent değil. Benim adım Jean Valjean; Cosette’in hiçbir şeyi olmuyorum. Dolayısıyla içiniz rahat etsin.

Marius:

- Bunu kim ispat edebilir?

- Söylediğime göre, ben.

Marius adama bakarak, acıklı ve sakin bir hali olduğunu gördü. Böylesine sakin bir insanın yalan söylemesi olanaksızdı. Ve bu sakin yüzde gerçek sezilmekteydi.

- Size inanıyorum.

Jean Valjean bunu bir söz verme sayıyormuş gibi başını eğdi:

- Cosette için ben neyim? Bir yolcu. On yıl önce varlığımdan haberi bile yoktu onun. Doğru olan onu sevdiğimdir. Yaşlı bir insan küçük bir çocuğu görürse sever. Yaşlanınca kendini bütün çocuklar için bir büyükbaba gibi görür. Elbette bende de kalbe benzer bir şey bulunduğunu kabul edebilirsiniz. Ne anası vardı ne babası. Bir babaya ihtiyacı vardı. İşte bundan dolayı onu kendi çocuğummuş gibi sevmeye başladım. Çocuklar o kadar çaresizdir ki ilk karşılaştıkları, hatta benim gibi biri bile onların koruyucusu olabilir. Ben de bana rastlayan Cosette’e karşı bir görevi yerine getirdim. Benim yerimde olan herkesin yapabileceği bir şeydi bu ama bunu benim yapmam iyi bir şey sayılmaz herhalde. İyi bir davranışsa bu şayet, ben de iyi bir davranışta bulundum diyelim. Bu hafifletici nedeni kaydedin. Bugün Cosette hayatımdan çıkıyor, ikimizin de yolları ayrılıyor. Bundan sonra onun için bir şey yapmak elimden gelmez. O artık Madam Pontmercy’dir. Bütün hayatı değişti. Üstelik bu değişiklik Cosette’e yaradı da. Artık her şey yoluna girdi. Altı yüz bin franga gelince, siz ondan söz etmiyorsunuz ama ben sizin düşüncenize karşılık vereyim. O bir emanettir. Bu emanet benim elime nasıl geçti? Bunu düşünmeyin. Ben emaneti geri veriyorum. Dolayısıyla benden isteyebileceğiniz başka bir şey yok. Emaneti geri vermeyi gerçek adımı söyleyerek tamamlıyorum. İşin bu yanı da beni ilgilendirir. Benim kim olduğumu bilmenize ben önem veriyorum.

Jean Valjean doğrudan Marius’un yüzüne baktı. Marius’un bütün duyguları fırtınalı, birbirini tutmaz şekildeydi. Kaderin buna benzer esintileri ruhumuzda böyle dalgalar yaratır. Hepimizin, içimizdeki her şeyi dağıtan böyle karışık anları olmuştur. Aklımıza ilk gelen şeyleri söyleriz; oysa onlar her zaman tam olarak söylenmesi gereken şeyler değildir. İnsanın dayanamayıp ansızın yaptığı birtakım açıklamalar vardır ki uğursuz bir şarap gibi sersemletir. Marius karşısına çıkan bu yeni durumdan şaşkına dönmüştü; öyle ki, konuşmasından dolayı bu adama öfkelenmiş gibiydi.

- Peki ama bütün bunları bana niçin anlatıyorsunuz? Hangi nedenler sizi bu açıklamayı yapmaya zorluyor? Bu sırrı açıklamayabilirdiniz. Ne sizi kovalayan ne de zorlayıp sıkıştıran var. Bu kadar rahat bir şekilde itirafta bulunmak için bir neden olmalı? Bu itirafı ne maksatla yapıyorsunuz? Tamamlayın.

- Ne maksatla mı?

Bunu söylerken, alçak ve boğuk bir ses tonu kullanmıştı. Marius’tan çok kendi kendiyle konuşur gibiydi.

- Bir kürek mahkûmu neden bu itirafta bulunuyor? Bunun nedeni gariptir. Doğruluktan işte. Bakın işin en acı yanı şudur ki, şurada, yüreğimde beni bağlayan bir bağ var. Hele insan ihtiyarlayınca bu bağlar daha da sağlamlaşır. Etraftaki bütün hayat dağılır, çözülür ama bu bağlar dayanır. Bu bağı koparabilseydim, düğümü çözebilseydim ya da kesebilseydim, uzaklara gidebilseydim kurtulurdum. O ipi koparmayı çok denedim ama kopmadı; onunla birlikte kalbimi de yolladım. Dedim ki, “Buradan başka yerde yaşayamam. Kalmam gerek. Ben bir budalayım, aptalın tekiyim. Oturup kalsam ya! Evinizde bana bir oda veriyorsunuz. Madam Pontmercy beni çok seviyor, şu koltuğa kollarını uzat diyor. Büyükbabanız beni büyük bir sevgiyle karşılıyor. Onunla çok iyi anlaşıyoruz. Hep beraber oturacağız ve aynı şeyleri paylaşacağız, Cosette’i, pardon... alışkanlık, Madam Pontmercy’yi yanıma alıp gezmeye götüreceğim. Her şeyi ama her şeyi birlikte paylaşacağız. Bu sevinçtir, bu mutluluktur. Ailece yaşayacağız!”

Jean Valjean bu söz üzerine garip ve ürkütücü bir hal aldı. Kollarını kavuşturdu, ayaklarının ucundaki döşemeye âdeta uçurum kazacakmış gibi dikkatle baktı, ses tonu birdenbire şiddetlendi:

- Ailece! Hayır... dedi. Ben hiçbir aileden değilim. Sizin ailenizden değilim. İnsanoğlu ailesinden değilim ben. insanların baş başa bulundukları yerlerde fazlalığım ben. Aileler var ama benim için değil bunlar. Ben kadersiz bir kişiyim, dışarıdayım. Anam ve babam oldu mu acaba? Şüphe ediyorum. Bu çocuğu evlendirdiğim gün her şey tümüyle bitti. Onu sevdiği kişinin yanında mutlu gördüm. Burada iyi yürekli bir ihtiyarla iki meleğin yuvası olduğunu; bütün sevinçlerin bu evde bulunduğunu; her şeyin yolunda gittiğini gördüm. Kendi kendime “Senin bu mutlu kişiler arasında olman doğru değil,” dedim. Yalan söylemeye devam edebilirdim. Hepinizi aldatarak Mösyö Fauchelevent olarak kalabilirdim. Onun hatırı için yalan söyleyebilirdim. Bu sefer de kendim için yalan söylemiş olurdum. Buna da hakkım yok. Sesimi çıkarmamak yeterliydi. Her şey eskisi gibi giderdi. Evet! Beni konuşmaya neyin zorladığını soruyorsunuz? Vicdanım. Susmak o kadar kolay olmadı. Geceyi kendimi kandırmakla geçirdim. Siz benim günahımı çıkartıyorsunuz. Size burada anlattıklarım o kadar olağanüstü şeyler ki, böyle davranmakta haklısınız. Evet, bütün gece kendime bir neden bulmaya çalıştım. Kendi kendime bir sürü bahane buldum. Elimden geleni yaptım. Ama başaramadığım iki şey vardı. Ne beni kalbimden yakalayan ipi koparabildim ne de ben yalnızken bana hitap eden birisini susturabildim. işte o yüzden bütün her şeyi size anlatmaya geldim. Aşağı yukarı her şeyi. Yalnız beni ilgilendiren şeyi söylemekte fayda yok, onu kendime saklıyorum. Asıl olayı biliyorsunuz. Böylece bilmecemi alıp size getirdim. Sizin gözlerinizin önünde sırrımı açıkladım. Kolayca alınan bir karar değil bu. Bütün gece çırpınıp durdum. Bu bir Champmathieu olayı değildi. Adımı saklayarak kimseye kötülük etmemiştim. Fauchelevent, adını bana kendisi vermişti. Bu adı gene kullanabilirdim. Bana ayırdığınız o odada mutlu olabilirdiniz, hiç kimseyi tedirgin etmezdim. Bir köşede durur, siz Cosette’e sahipken ben de onunla aynı evde bulunmak düşüncesiyle avunabilirdim. Bunları düşünmedim mi sanıyorsunuz? Herkes kendine göre mutlu olurdu. Mösyö Fauchelevent olmaya devam etmek her şeyi düzenli kılıyordu. Evet, ama benim ruhumu değil. Benim dışımda her yerde sevinç vardı, ruhumun derinliği kapkara kalıyordu. Mutlu olmak yetmez, memnun olmak da gerek. Böylece sizin parlak geleceğiniz karşısında benim bir sırrım olurdu. Sizin gün ışığınız karşısında benim sonsuz karanlıklarım olurdu. Böylece, size hiç haber vermeden, rahat rahat yuvanıza kürek mahkûmluğumu sokacaktım. Sofranıza benim kim olduğumu bilseler kovarlar düşüncesiyle oturacaktım. Bilseler, ne iğrenç şey diyecek olan uşaklarınıza hizmet gördürecektim. İstememekte haklı olduğunuz dirseğimi size dokunduracaktım. Elinizi sıkarak şerefinizi çalacaktım. Evinizde saygıya değer ak saçlarla lekelenmiş ak saçlar arasında saygı bölünmesi olacaktı. En gizli saatlerinizde, bütün kalpler birbirleri için bütün derinliklerine kadar açıldığında, dördümüz bir arada olduğumuz zamanlarda dedeniz, siz ikiniz, ben ve orada yabancı biri bulunacaktı. Hayatınızda sizinle omuz omuza olacaktım yalnız, o korkunç kuyunun kapağını oynatmamaya bakacaktım. Böylece bir ölü olan ben, canlı olan sizlere kendimi kabul ettirecektim. Siz, Cosette ve ben yeşil başlığın içinde üç başlı olacaktık. Bu sizi tedirgin etmiyor mu? Şimdi ancak insanların en acı çekmişiyken, o zaman en zalimi olacaktım. Bu suçu da her gün işleyecektim. O karanlık görünüşü her zaman yüzümde taşıyacaktım. Alnımdaki lekeden size de düşen payı azar azar verecektim. Siz sevgililerime, siz evlatlarıma, masumlarıma. Susmak bir şey değil, öyle mi? Sessiz kalmak kolay, öyle mi? Hayır kolay değil. Yalan söyleyen bir sessizlik vardır. Ben de yalanımı, sahtekarlığımı, kötülüğümü, alçaklığımı, ihanetimi, suçumu damla damla içecektim. Onu tükürüp sonra gene içecektim, gece yarısı bitirip öğleyin yeniden başlayacaktım. Günaydınlarım, iyi gecelerim yalan söyleyecekti, ben de o yalanla uyuyacaktım, onu ekmeğime katık edecektim. Cosette’in gözlerinin içine bakacaktım, onun melek gülümsemesine lanetlenmişin gülümsemesiyle karşılık verecektim, iğrenç bir hilekâr olacaktım. Ne için? Mutlu olmak için. Benim mutlu olmaya hakkım var mı acaba? Ben hayatın dışında bir insanım mösyö.

Jean Valjean durdu. Marius dinliyordu. Buna benzer bir düşünce, bir acı zinciri aniden kesilmez. Jean Valjean yeniden ses tonunu alçalttı. Bu artık boğuk bir ses değil, korkunç bir sesti.

- Niçin itirafta bulunduğumu mu soruyorsunuz? İhbar eden, kovalayan, sıkıştıran yok diyorsunuz. Evet! İhbar edildim, kovalanıyorum, sıkıştırılıyorum. Kim tarafından? Kendi tarafımdan. Kendi yolumu kapayan gene benim. Kendi kendimi sürüklüyorum, kendi kendimi itiyorum, kendimi yakalıyorum, hükmümü yerine getiriyorum, insan kendi kendini yakalayınca, kolay kolay salıvermez.

Kendi yakasını avuçlarıyla yakalayıp Marius’a doğru çekti.

- Şu yumruğu görüyor musunuz? Şu yakayı bir daha bırakmamak üzere yakaladığını biliyor musunuz? İşte, vicdan da başka bir bilektir. Mutlu olmak isteniyorsa ödevin ne olduğunu anlamak gerekir. Çünkü anlar anlamaz ödev amansızlaşır. Sanırsınız ki anladığınız için sizi cezalandırıyor. Yo hayır, anladığınız için sizi mükâfatlandırıyor, çünkü sizi hemen yanınızda Tanrı’yı hissettiğiniz bir cehenneme yerleştiriyor. İnsan kalbini parçalar parçalamaz kendi vicdanıyla barış haline girer Mösyö Pontmercy, bu mantığa aykırı bir şey ama ben dürüst bir adamım. Kendimi sizin gözünüzde alçaltarak kendi gözümde yükseliyorum. Bu bir kere daha başıma geldi. Yalnız bu kadar acı olmamıştı, o hiçbir şey değildi. Evet, dürüst bir insanım. Siz bana saygı göstermeye devam etseydiniz dürüst olmazdım, ama mademki şimdi beni hor görüyorsunuz, namuslu bir adamım. Benim öyle bir kaderim var ki, çalınmış bir itibardan başka itibarım olmadığı için bu saygı beni küçük düşürüyor. Kendi kendime saygı duyabilmem için, beni hor görmeleri gerek. İşte o zaman kendi gözümde doğrulabiliyorum. Ben kaderine boyun eğen bir kürek mahkûmuyum. Bunun pek akla yakın bir şey olmadığını biliyorum ama ne yapabilirim, böyle bu. Kendime karşı sorumluluklarım var, onları yerine getiriyorum. Bizi bağlayan karşılaşmalar, bizi ödeve sürükleyen tesadüfler vardır. Bilseniz Mösyö Pontmercy, hayatta başıma neler geldi.

Jean Valjean bir süre durakladı. Sanki sözlerinin acı bir lezzet kalıntısı varmış gibi güçlükle yutkundu, sonra yeniden söze başladı:

- İnsanın üzerinde böyle bir dehşet bulununca, bundan haberi olmayanlarla paylaşmaya hakkı yoktur. Kendileri farkında olmadan onları da uçurumuna sürüklemeye hakkı yoktur; kendi kırmızı kazağını onların üzerine geçirmeye hakkı yoktur; kendi sefaletiyle başkalarının mutluluğununda yer almaya hakkı yoktur. Sağlam insanlara yaklaşıp, karanlıkta, görünmez yaralarını onlara sürmek iğrenç bir şeydir. Fauchelevent istediği kadar adını bana vermiş olsun, onu kullanmaya hakkım yok; o bana adını verebilir, ben kabul edemem. Bir ad bir kişiliktir. Bakın mösyö, bir köylü olmama rağmen ben az buçuk düşündüm, az buçuk okudum; böylece olayları anlayabiliyorum. Düzgünce konuşabildiğimi de görüyorsunuz. Kendime göre kendimi eğitebildim. İşte böyle. Evet, bir adı çalmak, onun altına gizlenmek namussuzluktur. Alfabenin harfleri de cüzdan gibi, saat gibi çalınabilir. Etiyle, kemiğiyle sahte bir insan olmak, canlı bir maymun olmak, namuslu insanların kilidini maymuncukla açarak onların evine girmek, açıkça bakamamak, içinden daima alçak olmak... Hayır! Acı çekmek, içi kanamak, ağlamak, tırnaklarıyla etinin derisini koparmak, işkenceler içinde geceler boyu kıvranmak, kalbini, ruhunu kemirmek daha iyidir. İşte bunun için gelip her şeyi size anlattım! Gönül rahatlığıyla, sizin söylediğiniz gibi.

Güçlükle soluk aldı, şu son sözü söyledi:

- Çok eskiden, yaşamak için ekmek çaldım. Bugün yaşamak için bir isim çalmak istemiyorum.

Marius:

- Yaşamak için mi? diye onun sözünü kesti. Yaşamak için bu isme muhtaç değilsiniz sanırım?

Jean Valjean başını üst üste birkaç defa ağır ağır kaldırıp indirerek:

- Ah! Ne dediğimi bilirim ben! diye karşılık verdi.

Bir sessizlik oldu. Her biri bir düşünce çevrintisine dalmış, ikisi de susuyordu. Marius bir masanın yanına oturmuş, kıvrık parmaklarını ağzının kenarına dayamıştı. Jean Valjean bir ileri bir geri gidip geliyordu. Bir aynanın önünde durdu, kımıldamadan öyle kaldı. Sonra, sanki bir iç konuşmaya karşılık veriyormuş gibi, görmeden baktığı o aynaya doğru:

- Şimdi ferahlamış bulunuyorum, dedi.

Gene yürümeye başladı, salonun öbür ucuna kadar gitti. Tam döndüğü sırada, Marius’un yürüyüşünü seyrettiğini gördü. O zaman anlatılmaz bir sesle:

- Bacağımı biraz sürüklüyorum. Neden olduğunu şimdi anladınız, dedi.

Sonra tamamen Marius’a doğru döndü:

- Ve şimdi, şunu düşündüm Mösyö: Hiçbir şey söylemedim, Fauchelevent olarak kaldım, evinizdeki yerimi aldım, sizlerden biri oldum. Yatak odamdayım, sabahleyin ayağımda terlikle kahvaltı ediyorum; akşam üçümüz birlikte tiyatroya gidiyoruz, Madam Pontmercy’ye Tuileries’de, Royale Meydanı’nda eşlik ediyorum; hep bir aradayız, beni denginiz sanıyorsunuz; günün birinde, ben buradayım, siz şurada, sohbet ediyoruz, gülüyoruz. Aniden bir sesin haykırdığını duyuyorsunuz: Jean Valjean! O korkunç el, polis, karanlıktan birdenbire maskemi koparıp alıyor!

Gene sustu. Marius ürpererek ayağa kalkmıştı. Jean Valjean sözünün arkasını getirdi:

- Buna ne buyrulur?

Marius’un sessizliği buna yeterli bir cevaptı. Jean Valjean devam etti:

- Görüyorsunuz ya, susmakta haklıyım. Bakın, mutlu olun, göklerde uçun, bir meleğin meleği olun, güneşte yaşayın, onunla yetinin, zavallı bir lanetlinin kalbini parçalayışıyla, ödevini yerine getirişiyle tasalanmayın. Karşınızda sefil bir adam var.

Marius yavaş yavaş salonu geçti, Jean Valjean’ın yanına gelince elini uzattı. Uzanmayan eli kendisi almak zorunda kaldı. Jean Valjean elini ona bıraktı; Marius’a mermerden bir el sıkıyormuş gibi geldi.

Marius:

- Büyükbabamın dostları var, affedilmenizi sağlayabilirdim, dedi.

Jean Valjean:

- Faydasız. Beni öldü sanıyorlar, bu yeter. Ölüler gözetleme altında değildirler. Onların rahat rahat çürümeleri beklenir. Ölüm, afla aynı şeydir.

Ve Jean Valjean Marius’un tuttuğu elini çekerek, amansız bir vakarla şunları ekledi:

- Zaten görevimi yerine getirmektir amaç. İşte benim başvurduğum dost! Bir tek affa ihtiyacım var; vicdanımın affına.

O sırada salonun öbür ucundaki kapı yavaşça aralandı; Cosette’in başı göründü. Ancak tadı yüzü fark ediliyordu; saçları şahane bir karışıklık içindeydi; gözkapakları hâlâ uyku doluydu. Başını yuvadan uzatan bir kuş gibi, önce kocasına baktı, sonra Jean Valjean’a; gülerek onlara seslendi. Bir gülün içindeki gülümsemeyi görür gibi oluyordu insan

- İddiaya girerim ki politikadan söz ediyordunuz! Ne saçma şey, yanıma gelmek varken!

Jean Valjean titredi.

- Cosette!.. diye kekeledi Marius. Durdu. İki suçluya benziyorlardı.

Cosette ışık ve neşe saçar gibiydi. Sırayla bir ona bir ötekine bakmaya devam ediyordu. Gözlerinde cennet görüntüleri vardı.

- Sizi suçüstü yakaladım, dedi. Kapının arkasından Fauchelevent Baba'nın “Vicdan... Ödevi yerine getirmek...” dediğini duydum. Politikadır bu, biliyorum. Ama istemiyorum. Hemen ertesi günü siyaset konuşmamalı. Hiç doğru değil.

Marius:

- Yanılıyorsun, Cosette! İş konuşuyoruz. Senin altı yüz bin frangı daha iyi bir işe yatırmaktan söz ediyoruz...

Cosette:

- Pek de öyle değil, diye onun sözünü kesti. Geliyorum işte. Beni aranızda istiyor musunuz?

Kararlı bir halde eşiği aşıp salona girdi. Sırtında, boynundan ayaklarına kadar inen uzun, bol kollu, bin bir kıvrımlı, geniş, beyaz bir sabahlık vardı. Eski gotik tabloların altın göklerinde, içine bir melek konacak böyle çantalar vardır. Büyük bir aynada kendini baştan aşağıya seyretti, sonra anlatılamaz bir hayranlık taşkınlığıyla haykırdı:

- Çok eski zamanlarda bir kralla bir kraliçe varmış. Ah! Ne kadar memnunum!

Bu sözlerden sonra Marius’la Jean Valjean'ın önünde eğilerek selam verdi.

- İşte böyle, dedi. Sizin yanınızda bir koltuğa yerleşeceğim. Yarım saat sonra öğle yemeği yenecek. Ne isterseniz söyleyebilirsiniz. Erkeklerin konuşmaları gereklidir, bunu biliyorum, uslu uslu otururum.

Marius onun kolunu tuttu, sevgi dolu bir sesle:

- Biz iş konuşuyoruz, dedi.

Cosette buna karşılık:

- A sahi, aklıma geldi! Penceremi açtım, bahçeye bir yığın soytarı girdi az önce. Maskeli soytarılardan değil; kuş. Bugün karnavalın ertesi günü ama kuşlar için değil elbette.

- İş konuştuğumuzu sana söyledim, Cosetteciğim. Bizi yalnız bırak, rakamlarla uğraşıyoruz. Senin canın sıkılır.

- Bu sabah çok güzel bir boyunbağı takmışsın Marius. Pek şıksınız, mösyö. Hayır, hiç de canım sıkılmaz.

- İnan ki sıkılırsın.

- Hayır. Konuşan sizlersiniz. Konuştuklarınızı anlamasam da dinlerim. İnsan sevdiği sesleri duyduğu zaman ne söylediklerini anlamaya ihtiyacı yoktur ki. Burada hep bir arada olmak, bütün istediğim bu. Sizin yanınızda kalıyorum işte.

- Sen benim sevgili Cosetteciğimsin! Olmaz!

- Olmaz mı?

- Evet.

- Pekâlâ, dedi Cosette. Size verilecek bir sürü haberim vardı. Büyükbabamın hâlâ uyuduğunu, teyzenizin ayinde bulunduğunu, Fauchelevent Baba’nın ocağının tüttüğünü, Nicolette’in ocakçıyı getirttiğini, Toussaint’le Nicolette’in daha şimdiden kavga ettiklerini, Nicolette’in kekemeliğiyle alay ettiğini söyleyecektim. İyi ya işte, hiçbir şey öğrenemeyeceksiniz. Ya! Olmaz, öyle mi? Ben de size, “Olmaz!” derim efendim, bak görürsünüz! Bakalım hangimiz zararlı çıkacağız! Rica ederim, Mariuscuğum, bırak da burada ikinizin yanında kalayım.

- Ama ikimizin yalnız kalması gerek.

- Peki, ama ben herhangi biri miyim ki?

Jean Valjean bir tek kelime söylemiyordu. Cosette ona doğru döndü:

- Önce babacığım, gelip beni öpmenizi istiyorum. Ne yapıyorsunuz orada, benden yana çıkacak yerde ağzınızı açıp tek kelime söylemediniz, böyle bir babayı bana kim verdi? Görüyorsunuz ki aile hayatında çok mutsuzum. Kocam beni dövüyor. Hadi bakalım, hemen beni öpün!

Jean Valjean yaklaştı. Cosette Marius’a doğru döndü.

- Size gelince, size surat asıyorum!

Sonra alnını Jean Valjean’a doğru uzattı. Jean Valjean ona doğru bir adım attı. Cosette geriledi.

- Babacığım yüzünüz sapsan. Kolunuz mu acıyor yoksa?

- Kolum iyileşti, dedi Jean Valjean.

- Yoksa iyi uyumadınız mı?

- Yo.

- Kederli misiniz?

- Hayır.

- Öpün beni. Sağlığınız yerindeyse, iyi uyuyorsanız, memnunsanız, ben de sizi azarlamam.

Yeniden ona alnını uzattı. Jean Valjean, tanrısal pırıltılar içindeki bu alnı öptü.

- Gülümseyin, dedi Cosette.

Jean Valjean bunu da yerine getirdi. Bir hayalet gülüşüydü bu.

- Şimdi de beni kocama karşı koruyun.

- Cosette! dedi Marius.

- Öfkelenin babacığım. Burada kalmam gerektiğini ona söyleyin. Benim yanımda pekâlâ konuşabilirsiniz. Demek ki beni bu kadar aptal buluyorsunuz ya da söyledikleriniz o kadar şaşılacak şeyler! İşler, paranın bir bankaya yatırılması işte, önemli şeyler! Erkekler bir hiç için esrarlı havalara bürünürler. Ben burada kalmak isterim. Bu sabah çok güzelim; bak bana, Marius.

Tatlı bir omuz oynatışıyla anlatılmaz nefis bir güceniklik içinde Marius’a baktı. Sanki bu iki yaratık arasında şimşek çaktı. Orada birisinin bulunması hiç de önemli değildi.

- Seni seviyorum! dedi Marius.

- Sana tapıyorum! dedi. Cosette.

Karşı konulmaz bir atılışla birbirlerinin kollarına düştüler.

Cosette, sabahlığının kıvrımını düzelterek, muzaffer bir dudak büküşle:

- Şimdi artık kalıyorum! dedi.

Marius yalvaran bir sesle:

- Olmaz. Bitirilecek bazı işlerimiz var! diye cevap verdi.

- Gene mi hayır?

Marius ciddi bir sesle:

- İnan Cosette, imkânsız! dedi.

- Ah! Bakıyorum şimdi de erkek tavrıyla konuşmaya başladınız, mösyö. Peki, peki gidiyorum. Babacığım siz beni desteklemediniz. Sayın eşim, sayın babam, siz ikiniz de zalimsiniz. Bunu büyükbabama söyleyeceğim. Gene geleceğim, boyun eğeceğimi sanıyorsanız yanılıyorsunuz. Ben azimliyimdir. Şimdi ben sizi bekleyeceğim. Ben olmayınca bakın ne kadar sıkılacaksınız! işte gidiyorum, iyi oldu.

Çıktı. İki saniye sonra kapı gene açıldı. Cosette’in kızaran körpe başı iki kanadın arasından bir kere daha uzandı.

- Fena halde öfkelendim! diye bağırdı.

Kapı kapandı, ortalığı gene bir karanlık kapladı. O, yolu kesilen güneş ışığı gibiydi; hiç farkında olmadan, birdenbire karanlığın içinden geçiveren güneş ışığı. Marius kapının iyice kapandığına emin olduktan sonra:

- Zavallı Cosette! Gerçeği öğrendiği vakit... diye mırıldandı.

Bu söz üzerine Jean Valjean baştan aşağı titredi, Marius’a şaşkın şaşkın baktı.

- Cosette! Ah! Evet, doğru. Bunu Cosette’e söyleyeceksiniz. Haklısınız, bak hele, bunu hiç düşünmemiştim. İnsan bir şey için kendinde güç buluyor da başka bir şey için bulamıyor. Mösyö, yalvarırım size, rica ederim mösyö, bana namus sözü veriniz: Ona bundan söz etmeyeceksiniz. Sizin bilmeniz yetmez mi? Bunu ben kendiliğimden, zorlamadan söyledim; herkese, bütün dünyaya da söyleyebilirim, umurumda bile değil. Ama o bunun ne demek olduğunu bilmiyor; bu onu dehşete düşürür. Bir forsa da neymiş? Bunu ona açıklamak, “kalyonlarda zincire vurulan bir adam” demek gerekecek. Bir gün onlardan bir kısmının geçtiğini görmüştü. Aman Tanrım!

Bir koltuğun üzerine çöktü, yüzünü iki elinin arasına gizledi. Sesini ayarladı, ama omuzlarının sarsılmasından ağladığı anlaşılıyordu. Sessiz gözyaşları, korkunç gözyaşları. Hıçkırıkta bir boğulma vardır. Onu bir boğulma yakaladı; sanki soluk almak istermiş gibi koltuğun arkasına yaslandı. Gözyaşlarıyla sırılsıklam olan yüzünü Marius’un gözlerinin önüne serdi. Marius onun sonsuz bir derinlikten gelirmiş gibi çok alçak bir sesle mırıldandığını duydu.

- Ah! Ölmek isterdim!

Marius:

- Gönlünüz rahat etsin. Sırrımı yalnız kendime saklayacağım, dedi.

Belki de gerektiğinden daha az duygulanmıştı. Yalnız bir saatten beri bu korkunç ve beklemedik duruma alışmak zorunda kalmıştı; gözlerinin önünde Mösyö Fauchelevent’ın yerini yavaş yavaş bir kürek mahkûmunun aldığını görmüştü; bu acı gerçeği ağır ağır kavramış, durumun tabii oluşuna kapılarak bu adamla kendisi arasındaki mesafeyi görmüştü.

- Sizin bana o kadar sadakatle, dürüstlükle teslim ettiğiniz emanet konusunda size bir şeyler söylemeden duramayacağım, diye ekledi. Son derece dürüst bir davranış bu. Size bir ödül verilmesi yerinde olur. Ne kadar istediğinizi siz tayin edin, size o miktar ödenecektir. Miktarı yüksek tutmaktan çekinmeyin.

Jean Valjean buna tatlı bir sesle:

- Teşekkür ederim, mösyö, diye cevap verdi.

Bir süre düşünceli kaldı; sonra sesini yükseltti:

- Her şey aşağı yukarı sonuca bağlandı. Benim için son bir şey kalıyor...

- Nedir o?

Jean Valjean son bir kez durdu; sesi tıkanarak, âdeta soluk bile alamadan, konuşmaktan çok mırıldandı:

- Şimdi gerçeği öğrendiniz; evin efendisi de sizsiniz. Cosette’i bir daha görmemem gerektiğini mi düşünüyorsunuz mösyö?

Marius, soğuk bir tavırla:

- Öylesi daha iyi olur sanırım, dedi.

- Bir daha onu görmem, diye mırıldandı Jean Valjean.

Ve kapıya doğru yürüdü, elini kapının topuzuna doğru uzattı Jean Valjean. Geçebilmek için kapıyı açtı; bir saniye kımıldamadan durdu; sonra kapıyı kapadı ve Marius’a doğru döndü. Yüzü morarmıştı. Gözlerinde yaş değil de korkunç bir alev vardı. Sesi gene garip bir şekilde durgunlaşmıştı.

- Bakın mösyö, isterseniz onu görmeye gelirim. İnanın çok istiyorum. Cosette’i görmeye önem vermeseydim, size bu itirafı yapmaz çıkar giderdim. Cosette’in bulunduğu yerde kalmak istediğim, onu görmeye devam etmek istediğim için, dürüstçe, her şeyi size anlattım. Düşüncelerimi anlıyorsunuz, değil mi? Bunlar kolayca anlaşılacak şeylerdir. Bakın, dokuz yıldan fazla bir zamandan beri o benim yanımda. Önce caddedeki o virane evde oturduk, sonra manastırda, sonra Lüksemburg yakınında. Siz onu ilk defa işte orada gördünüz. Mavi kadife şapkasını hatırlarsınız. Ondan sonra Invalides Mahallesi’nde, kapısı demir parmaklıklı olan bahçeli eve taşındık. Plumet Sokağı. Küçük bir arka avluda oturuyordum; oradan onun piyanosunun sesini duyuyordum. Birbirimizden hiç ayrılmıyorduk. Bu böylece dokuz yıl birkaç ay sürdü. Onun babası gibiydim, o da benim çocuğum; bilmem beni anlıyor musunuz Mösyö Pontmercy. Şimdi çekilip gitmek, onu bir daha görmemek, onunla bir daha konuşmamak, her şeyden yoksun kalmak, güç olacak bu. Bir sakınca görmezseniz, arada sırada gelip Cosette’i görürüm. Çok uzun zaman kalmam. Beni zemin kata almalarını tembih edersiniz. Arkadaki uşak kapısından da girebilirim ama belki bu başkalarını kuşkulandırır. Herkesin girdiği kapıdan girmek daha uygun sanırım. Cosette’i tekrar görmek isterdim. İstediğiniz kadar seyrek. Kendinizi benim yerime koyun. Ondan başka hiçbir şeyim yok. Hem dikkatli olmak gerek; hiç gelmeyecek olursam kötü bir etki yapar, garip karşılanır. Mesela şöyle yapabilirim; akşam ortalık karardıktan sonra gelirim.

- Her akşam gelebilirsiniz, Cosette sizi bekleyecektir.

- Çok iyi yüreklisiniz mösyö, dedi Jean Valjean.

Marius, Jean Valjean’ı selamladı; kapıya kadar uğurladı. İki adam birbirlerinden ayrıldılar.

II
BİR İTİRAFIN TAŞIYABİLECEĞİ KARANLIKLAR

Marius altüst olmuştu.

Cosette’in yanında gördüğü bu adama karşı eskiden beri beslediği uzaklık duygusu şimdi açıklığa kavuşmuş oluyordu. Bu adamda muammalı bir şey vardı; Marius bunu içgüdüsüyle seziyordu. Bu bilmece meğerse ayıpların en iğrenci, kürek mahkûmluğuymuş; bu Mösyö Fauchelevent forsa Jean Valjean’mış.

Mutluluğunun ortasında böyle bir sır bulmak, kumru yuvasında akrep bulmaktan farksızdır. Marius’la Cosette’in mutlulukları bundan sonra bu adamla komşu yaşamaya mı mahkûm edilmişti? Bu bir oldu bitti miydi? Bu adamın kabul edilmesi daha yeni başlayan evlilik hayatının bir parçası mıydı? Yapılacak başka bir şey kalmamış mıydı?

Marius forsayla da mı evlenmişti?

İnsan istediği kadar ışık ve neşeyle çevrilmiş olursa olsun, hayatın parlak yüce saatini, mutlu aşkı istediği kadar tatsın; bu gibi sarsıntılar, vecd halindeki bir meleği, zaferi içindeki yarı-tanrıyı bile titretirdi.

Böylesi değişimlerde her zaman olduğu gibi, Marius bir kusurum mu var acaba, diye soruyordu kendi kendine. Uzak görüşlülükten mi yoksundu? İhtiyatlı mı değildi? Elinde olmayarak tedbirsizlik mi etmişti? Evet, biraz, belki de Cosette’le evlenmesine varan bu aşk macerasına, etrafı aydınlatmak için yeterli dikkati göstermeden mi girişmişti? Görüyordu, -böylece kendimizin yine kendimize dair birbirini kovalayan, yine kendi gözlemlerimizin sıralanışıyla, hayat bizi adım adım cezalandırır- evet, yaratılışının hayalci ve tuhaf yanını, çoğu yaratıklara özgü o bir çeşit deruni bulutu görüyordu; o bulut ki, ihtiras ve acının son kertesinde, ruh hararetinin değişmesinden ötürü genişler ve insanoğlunu, sisler içinde yüzen bir vicdandan ibaret bir şey haline getirerek hepten sarar. Marius’un kişiliğindeki bu kesin özelliği pek çok defalar belirttik.

Anımsıyordu; aşkının sarhoşluğu içinde, Plumet Sokağı’nda, en heyecan dolu yedi, sekiz hafta içinde, Gorbeau viranesinde geçen o olayda kurban olan kimsenin bütün mücadele süresince garip bir sessizliğe büründüğünü, sonra da acayip bir şekilde ortadan kaybolduğunu. Cosette’e hiç anlatmamıştı. Nasıl olmuştu da Cosette’e bunu hiç söylememişti? Oysa o kadar yakında olmuş, o kadar korkunç bir şeydi ki! Nasıl olmuştu da ona Thénardierlerin adını bile anmamıştı. Hele Éponine’e rastladığı gün? O zamanki susuşunu şimdi kendine açıklamakta zorluk çekiyordu. Yalnız bir şeyin farkındaydı: Unutkanlığını, Cosette’in verdiği sarhoşluğu hatırlıyordu; aşkı her şeyi yutuyordu; hayal içinde birbirlerini kaçırıyorlardı. Belki de içinde, hem şiddetli hem de sevimli ruh haline karışan pek az miktardaki düşünce gibi, sağır, belirsiz bir içgüdü vardı. Dokunmaktan bile ürktüğü, içinde hiçbir rolünün bulunmasını istemediği o korkunç macerayı saklamak istiyordu; ondan kaçınıyordu, çünkü suçlandırıcı olmaksızın bu maceranın ne anlatıcısı olabilirdi ne de tanığı. Zaten o birkaç hafta şimşek hızıyla geçmişti; birbirlerini sevmekten başka hiçbir şeye vakitleri olmamıştı. Şu da var ki ölçüp, tasarlayıp inceledikten sonra, Gorbeau tuzağını Cosette’e anlatsaydı, Thénardierlerin adını söyleseydi, kendisi de Jean Valjean’ın eski bir forsa olduğunu keşfetseydi, ne olacaktı? Marius’u değiştirecek miydi, Cosette’i değiştirecek miydi bu? Marius gerileyecek miydi? Hayır. Meydana gelen olaylarda bir değişiklik olacak mıydı? Hayır. Demek ki kendilerini suçlayacak ve pişman olacak hiçbir konu yoktu.

Her şey yolundaydı. Âşıklar denen şu sarhoşlar için bir tek Tanrı vardır. Marius gözü kapalı olarak da, aklı başındayken tutacağı yoldan yürümüştü. Aşk onun gözlerini bağlamıştı; nereye götürmek için? Cennete.

Ne var ki bu cennet bundan böyle bir cehennemin yakınlığıyla karmaşıklaşmıştı.

Marius’un bu adama, Jean Vealjan’laşan bu Fauchelevent’a karşı eskiden duyduğu uzaklaşma duygusuna şimdi bir de ürküntü karışıyordu. Bu ürküntüde, hemen söyleyelim ki biraz acıma, bir parça şaşkınlık bile vardı. Bu sabıkalı hırsız, bir emaneti yerine teslim etmişti. Altı yüz bin frank. Emanetin sırrını yalnız o biliyordu. Hepsini alıkoyabilirdi, ama hepsini geri vermişti.

Bunun dışında, durumunu da kendiliğinden açıklamıştı. Onu zorlayan hiçbir şey yoktu. Kim olduğu biliniyorsa, bildiren ta kendisiydi. Bu itirafta hor görülmeyi kabul etmekten çok, tehlikenin kabul edilmesi vardı. Bir mahkûm için maske maske değil, barınaktır. O bu barınaktan vazgeçmişti. Sahte ad bir güvenliktir; o bu sahte adı reddetmişti. Onun gibi bir kürek mahkûmu namuslu bir aile yuvasında sonsuza dek gizlenebilirdi; o bu dürtüye karşı koymuştu. Hem de niçin? Vicdan rahatlığı için. Bunu kendisi gerçekliğin karşı konulmaz vurgusuyla açıklamıştı. Sonuç olarak, bu Jean Valjean her kim olursa olsun, itiraz kabul etmez bir şekilde uyanık bir vicdandı. Bu davranışında başlamış olan esrarlı bir düzelme vardı; hatta resmin tümüne bakılırsa vicdanının sesi uzun zamandır bu adama hükmediyordu. Dürüstlük ve iyiliğin böyle nöbetleri, aşağılık yaratılıştaki kimselerde görülemez. Vicdanın uyanışı ruh yüceliğidir.

Jean Valjean samimiydi. Kendisine verdiği acıyla bile belli olan samimiyet, gözle görülen, elle tutulan bu samimiyet, araştırmaları gereksiz hale sokuyor, bu adamın söylediği her şeye bir güç kazandırıyordu. Burada Marius için pek garip bir durum değişikliği vardı. Mösyö Fauchelevent neyi telkin ediyordu? Güvensizliği. Jean Valjean’dan çevreye yayılan neydi? Sonsuz güven.

Marius, Jean Valjean için zihninde hazırladığı esrarlı bilançoda aktife bakıyor, pasifi inceliyor, bir denge kurmaya çalışıyordu. Yalnız bütün bunlar bir fırtınanın içinde gibiydi. Bu adamı, hakkında apaçık bir fikir edinmek isteyerek, Jean Valjean’ı düşüncesinin derinliklerine kadar kovalayarak bazen uğursuz bir sis içinde kaybediyor, bazen de ele geçiriyordu.

Dürüstçe geri verilen emanet, itirafın doğruluğu... Bunlar iyi şeylerdi, bulutlar arasında bir aydınlık yaratıyordu. Sonra bulut yine kapkaranlık oluveriyordu. Marius’un düşünceleri ne kadar bulanık olursa olsun, gene de bazı gölgeleri hatırlayabiliyordu.

Şu Jondrette kulübesindeki macera gerçekte neydi? Polis gelince, bu adam şikâyet edeceğine niye kaçmıştı? Marius buna verilecek karşılığı şimdi bulabiliyordu: Çünkü bu adam hapisten kaçan bir sabıkalıydı.

Başka bir soru: Bu adam niçin barikata gelmişti? Marius şimdi hatıralarının, ateşe tutulan gizli bir mürekkep gibi, heyecanlarının arasından açıkça ortaya çıktığını görüyordu: Bu adam barikattaydı. Savaşmıyordu. Ne yapmaya gelmişti oraya? Bir hayalet bu sorunun karşısına dikiliyor ve cevabı meydana getiriyordu.

Marius şu saatte Jean Valjean’ın eli kolu bağlı, Javert’i barikatın dışına sürükleyen o uğursuz hayalini mükemmelen hatırlıyor, Mondétour Sokağı’nın köşesinden gelen korkunç silah sesini işitiyordu. O hafiyeyle bu kürek mahkûmu arasında görünüşe göre kin vardı. Biri öbürünü tedirgin ediyordu. Jean Valjean öç almak için gelmişti barikata. Yalnız geç kalmıştı. Belki de Javert’in orada tutsak edildiğini biliyordu. Korsikalıların kan davası bazı alt tabakalara sinmiştir, orada kanun yerine geçer; bu o kadar olağandır ki, yarı yarıya iyiliğe yönelen kişiler bile buna hiç şaşmazlar; bu kalpler öylesine yapılmıştır ki pişmanlık duymaya başlayan bir suçlu, hırsızlık konusunda sert davranır. Jean Valjean Javert’i öldürmüştü. Hiç değilse öyle görünüyordu.

Son bir soru nihayet, ama bunun cevabı yoktu. Bu soru Marius’a bir kıskaç gibi geliyordu. Nasıl oluyor da Jean Valjean’ın mevcudiyeti bunca zamandır Cosette’inkiyle yan yana yürüyordu? Kaderin hangi garip cilvesi bu çocuğu bu adamla birleştirmişti? Yukarıda da böyle iki ipin ucunu bağlayan zincirler mi vardı? Tanrı melekle şeytanı yan yana getirmekten hoşlanıyor muydu? Demek suçla suçsuzluk, sefaletin esrarlı küreğinde koğuş arkadaşlığı edebiliyorlardı, öyle mi? İnsan kaderi denilen o mahkûmlar kafilesinde biri temiz, öbürü korkunç; biri şafağın kutsal beyazlığıyla aydınlanmış, öbürü sonsuz bir şimşeğin parıltısıyla ebediyen sararmış iki yüz, birbirlerinin yanından geçebilir miydi? Bu anlatılmaz düzeni kim tasarlamış, kim kararlaştırmıştı? Ne şekilde, hangi mucize sonucu, bu tanrısal küçük kızla bu lanete uğramış ihtiyar adam arasında hayat birliği kurulabilmişti? Kuzuyu kurda kim bağlayabilmişti? Daha da anlaşılmaz şey, kurdu kuzuya kim benzetmişti? Çünkü kurt kuzuyu seviyordu. Vahşi yaratık, zayıf yaratığa tapıyordu; dokuz yıl boyunca meleğin dayanak noktası bu canavar olmuştu. Cosette’in çocukluğunu, genç kızlığını, ortaya çıkışını, hayata, aydınlığa doğru bakir gelişmesini bu çirkin fedakârlık korumuştu. Burada sorulur, denebilir ki, sayısız bilmecelere bölünüyordu, uçurumların dibinde uçurumlar açılıyordu. Marius, Jean Valjean’a doğru artık başı dönmeden eğilemiyordu. Bu uçurum adam neyin nesiydi acaba?

Evrenin kuruluşuna ait eski semboller ebedidir; insan toplumunda, daha büyük bir ışığın onu değiştireceği güne kadar, değişmez iki insan vardır: biri üstün, öbürü aşağılık. İyilik yolunda olan Habil’dir; kötülük yolunda olan Kabil’dir. Bu sevgi dolu Kabil neyin nesiydi? Bir bakirenin sevgisine kendini dine verir gibi kaptıran, onu gözeten, yetiştiren, koruyan, kutsallaştıran, kendisi kirliyken onu temizlikle çevreleyen bu eşkıya nasıl bir kişiydi? Bu masumiyeti üzerine bir tek leke düşürmeyecek şekilde kutsallaştıran bu çirkef neyin nesiydi acaba? Cosette’i eğiten bu Jean Valjean kimdi? Tek tasası bir yıldızın doğuşunu her türlü gölgeden korumak olan bu karanlık yüz nasıl bir şeydi?

İşte Jean Valjean’ın sırrı buradaydı; Tanrı’nın sırrı da oradaydı.

Bu çifte sır karşısında Marius geriliyordu. Bir bakıma birisi ona öbüründen daha çok güven veriyordu. Bu macerada Tanrı, Jean Valjean kadar gözle görülebilir bir haldeydi. Tanrı’nın araçları vardır, istediği aracı kullanır, insan karşısında sorumlu değildir. Tanrı’nın nasıl davrandığını biz bilebilir miyiz? Jean Valjean, Cosette için çalışmıştı. Onun ruhuna bir dereceye kadar biçim vermişti. İnkâr götürmezdi bu. Peki sonra? İşçi korkunçtu ama eser şahaneydi. Tanrı mucizelerini istediği gibi yaratır. Şu sevimli Cosette’i yaratmıştı, bu işte de Jean Valjean’ı kullanmıştı. Bu garip yardımcıyı seçmek hoşuna gitmişti. Biz O’na hesap mı soracağız! İlk defa mı gübrelik gülün yaratılması için bahara yardım ediyor?

Marius kendi kendine sorulan sorulara bu karşılıkları veriyor, bunların yerinde olduğunu düşünüyordu. İşaret ettiğimiz bütün noktalarda Jean Valjean’ı, kendi kendine itiraf etmemekle birlikte, sıkıştırmaya cesaret edememişti. Cosette’e tapıyordu, Cosette’i elde etmişti. Cosette şahane bir temizlik içindeydi. Bu ona yetiyordu. Başka hangi aydınlanmaya ihtiyacı vardı? Cosette’in kendisi bir ışıktı. Işığın aydınlanmaya ihtiyacı var mıdır? Her şeye sahipti; daha ne isteyebilirdi ki? Her şey, yetmez mi? Jean Valjean'ın özel işleri onu ilgilendirmezdi. Bu adamın uğursuz gölgesinin üstüne eğilerek o sefilin şu kesin açıklamasına dört elle sarılıyordu: “Cosette’in hiçbir şeyi değilim. On yıl önce onun varlığından bile haberim yoktu.”

Jean Valjean gelip geçen biriydi. Bunu kendisi söylemişti. Peki, işte geçip gidiyordu. Her kim olursa olsun rolü bitmişti. Bundan böyle Cosette’in yanında Tanrı’nın işlerini yerine getirmek üzere Marius bulunacaktı. Cosette gökte kendi benzerini, âşığını, ulu erkeğini bulmuştu. Kanatlanıp biçim değiştirerek uçarken, yerde, arkasında boş iğrenç kozasını, Jean Valjean’ı bırakıyordu.

Marius hangi düşünce çemberi içinde dönerse dönsün, hep Jean Valjean’a yönelen bir ürküntüyle karşılaşıyordu. Belki de kutsal bir ürküntüydü bu; çünkü, belirttiğimiz gibi, bu adamda bir quid divinium¹⁶⁷ seziyordu. Ama ne yapılırsa yapılsın, ne türlü hafifletici sebep aranırsa aransın, hep şunun üzerine düşmek gerekiyordu: o bir forsaydı. Yani toplum merdivenin son basamağının altında bulunduğu için, yeri bile olmayan bir yaratık, insanların en alçağından sonra forsa gelir. Forsa, denilebilir ki, canlıların benzeri değildir artık. Yasa ondan bir insandan alabileceği bütün insanlığı kaldırmıştır.

Marius bu ceza maddeleri konusunda demokrat düşünceli olmakla birlikte, yine de yürürlükteki sisteme bağlıydı. Yasanın vurduğu herkes konusunda yasa gibi düşünmekteydi. Şunu da söyleyelim, daha henüz bütün aşamaları tamamlayamamıştı. Kul eliyle kazılanla Tanrı’nın yazdığını, yasayla hakkı ayırt edecek duruma daha gelmemişti. İnsanın geri alınamaz, tamir edilemez şeyi istediği gibi kullanma hakkı olduğunu asla incelememiş, tartışmamıştı. Kovuşturma kelimesi onu isyan ettirmiyordu. Yalnız kanunun maddelerine aykırı davranmanın sonsuz cezaya çarptırılmasını pek olağan buluyor, toplumun lanetlemesini uygarlık gereği olarak kabul ediyordu. Marius daha bu noktadaydı ama yaradılışının esası iyi olduğundan, daha sonra kaçınılmaz şekilde ilerlemesi beklenebilirdi.

Bu düşünceler etrafında baktığında Jean Valjean ona çirkin, iğrenç görünüyordu. Cehennemlik bir forsaydı o. Bu kelime onun gözünde adaletin sesiydi. Jean Valjean’ı uzun süre dikkatle inceledikten sonra, en son hareketi başını çevirmek oldu. Vade retro.¹⁶⁸

Marius -kabul etmek, hatta ısrar etmek gerekir ki- Jean Valjean’a, “Bana günah çıkarttırıyorsunuz!” dedirtecek derecede onu sorguya çekmesine rağmen kesin iki, üç sorudan başka hiçbir şey sormamıştı. Aklına gelmediği için değil, korktuğu için sormamıştı. Jondrette viranesi? Barikat? Javert? Kim bilir açıklamalar nereye kadar dayanacaktı? Jean Valjean gerileyecek adama benzemiyordu. Kim bilir, belki de Marius onu ittikten sonra durdurmak isteğine kapılacaktı.

Bazı zor durumlarda, bir soru sorduktan sonra karşılığını işitmemek için kulaklarımızı tıkamak hepimizin başına gelmiş bir şey değil midir? İnsan, hele sevdiği zamanlar bu alçaklıklara başvurur. Uğursuz durumları aşırı derecede sorguya çekmek, hele hayatımızın bölünmez bir parçası buna kaçınılmaz bir şekilde karışmazsa, pek akıllıca bir iş değildir, Jean Valjean'ın umutsuz açıklamalarından birtakım korkunç ışıklar çıkabilirdi. Bu iğrenç ışığın Cosette’e kadar sıçramayacağını kim bilebilirdi ki? Şimşeğin serpintisi gene de yıldırandır. Kaderin böyle bağlılıkları vardır, onlarda masumiyetin kendisi bile, renkli ışıkların karanlık kanunu sonucunda, suçun izlerini taşır. En temiz yüzler bile korkunç bir yakınlığın lekesini sonsuza kadar taşıyabilir. Haklı ya da haksız, Marius korkmuştu. Zaten gerekenden fazlasını öğrenmişti. Jean Valjean, gözlerini yumarak Cosette’i kucağına alıp çılgınlar gibi kaçıyordu.

Bu adam bir geceydi; canlı, korkunç bir gece. İnsan onun dibini araştırmaya nasıl kalkışabilir? Gölgeyi sorguya çekmek bir kâbustur. Kim bilir nasıl karşılık verir! Şafak bundan dolayı kararabilirdi.

Bu ruh hali içinde, bu adamın Cosette’le bundan böyle herhangi bir temasta bulunabileceği düşüncesi Marius’un içinde içler acısı bir şaşkınlık yaratıyordu. Ününden kaçtığı, belki de içinden amansız, katı bir kararın çıkacağı bu korkunç soruları sormadığı için şimdi de âdeta kendi kendine çıkışıyordu. Kendini gerekenden daha iyi, pek yumuşak, hatta zayıf buluyordu. Bu zayıflık onu ihtiyatsız bir tavize sürüklemişti. Duygulanmaya elverişli davranmıştı ama hata etmişti. Jean Valjean’ı kayıtsız şartsız reddetmeliydi. Evini bu adamdan temizlemeli, kurtarmalıydı. Kendi kendine kızıyordu, kendisini sağırlaştıran, körleştiren, sürükleyen bu heyecan kasırgasının şiddetine kızıyordu. Hoşnut değildi kendisinden.

Şimdi ne yapmalıydı? Jean Valjean'ın Cosette’i görmeye gelmesinden hiç hoşlanmıyordu. Evinde ne işi vardı bu adamın? Burada kendini oyalıyordu. Marius deşmek, derinleştirmek istemiyordu; kendi kendini derinlemesine araştırmak istemiyordu. Söz vermişti, söz vermeye kendini mahkûm etmişti. Jean Valjean ondan söz almıştı. Bir forsa da olsa verilen sözü yerine getirmek gerekti. Ama muhakkak ki ilk ödevi Cosette’e karşıydı. Kısacası bütün bunlara eklenen tiksinme onu isyan ettiriyordu.

Marius birinden öbürüne geçerek ve hepsinde de sarsıntıya uğrayarak bu düşünceleri zihninde evirip çeviriyordu. Bundan da derin bir huzursuzluk duyuyordu. Bu huzursuzluk ve endişeyi Cosette’ten saklamak kolay olmadı ama sonuçta aşk bir sanattır ve Marius bunu başardı. Üstelik hiçbir şeyden kuşkulanmayan Cosette’e birtakım sorular da sordu; ona çocukluğundan, genç kızlığından laf açtırdı; bir insanda bulunabilecek ne kadar iyilik, babalık, saygıdeğer şey varsa, bu forsanın da Cosette’e karşı öyle davranmış olduğuna gitgide daha çok inandı. Marius’un fark ettiği, tahmin ettiği şeylerin hepsi gerçekti. O uğursuz ısırgan bu zambak çiçeğini sevmiş ve korumuştu.

SEKİZİNCİ KİTAP

Alacakaranlığın Çöküşü

I
AŞAĞIDAKİ ODA

Ertesi gün, akşam olmak üzereyken, Jean Valjean Gillenormandların kapısını çalmaktaydı. Onu Basque karşıladı; sanki emir almış gibi tam zamanında bahçede bulunuyordu. Zaman gelir ki bir hizmetçiye, “Falanca mösyö geldiğinde gözetleyeceksiniz,” denir.

Basque, Jean Valjean'ın kendisini toparlamasına fırsat vermeden:

- Baron Hazretleri, mösyönün yukarı çıkmak mı, yoksa aşağıda kalmak mı istediklerini sormamı emrettiler! dedi.

Jean Valjean:

- Aşağıda kalmak isterim, dedi.

Basque son derece saygılı bir uşaktı, alt kattaki salonu açtı.

- Madama haber vereyim, dedi.

Jean Valjean'ın girdiği oda alt katta rutubetli, kubbeli bir yerdi. Gerekirse kiler diye kullanılıyordu; caddeye bakıyordu, tabanı kırmızı taşlarla döşenmişti, demir parmaklıklı pencereden pek az ışık alıyordu. Geniş geniş yayılan, ölü sineklerle süslü, kapkara, güzel bir örümcek ağı, pencerenin camlarının birinde bir yıldız meydana getirmişti. Basık tavanlı bu küçük oda bir köşeye yığılan bir sürü boş şişeyle döşenmişti. Sarı badanalı duvarlar lekelerle doluydu. Dipte siyah boyalı tahtadan dar kenarlı bir ocak vardı. İçinde ateş yakılmıştı. Bu da göstermekteydi ki, Jean Valjean’dan, “Aşağıda kalacağım,” cevabı bekleniyordu. Ocağın iki yanına birer koltuk konmuştu. Koltukların arasına, halı yerine eski bir karyola önü seccadesi serilmişti. Onun da yünden çok ipliği kalmıştı. Odada ışık diye ocağın ateşiyle pencerenin alacakaranlığından başka bir şey yoktu.

Jean Valjean yorgundu. Günlerden beri ne yemek yiyor ne de uyuyordu. Koltuklardan birine yığılıverdi. Basque dönüp geldi, ocağın üzerine yanan bir mum bıraktı, geri çekildi. Jean Valjean'ın başı önüne düşmüş, çenesi göğsüne değiyordu; ne Basque’ı ne de mumu fark etti.

Aniden sıçrayarak doğruldu. Cosette arkasında duruyordu. Onun girdiğini görmemişti ama sezinlemişti. Arkasını döndü. Cosette’i seyretti. Çok güzeldi. Yalnız onun derin bakışıyla seyrettiği güzellik değil, ruhtu.

Cosette:

- A! Bu iyi! diye bağırdı. Şu düşünceye bakın! Babacığım garip yaradılışınızı biliyordum ama bu kadarını hiç beklemiyordum doğrusu. Sizi burada görmemi istemişsiniz. Marius böyle söyledi.

- Evet, ben istedim.

- Böyle diyeceğinizi biliyordum. Güzel. Sizinle kavga edeceğim, haber vereyim. Başından başlayalım. Öpün beni, babacığım.

Yanağını uzattı, Jean Valjean kımıldamadan duruyordu.

- Yerinizden kımıldamıyorsunuz, farkındayım. Suçlu davranışı bu ama zararı yok, ben sizi bağışlıyorum. İsa ne demişti, “Öbür yanağınızı uzatın!” İşte buyurun.

Öbür yanağını uzattı. Jean Valjean gene kımıldamadı. Sanki ayakları yere mıhlanmış gibiydi.

Cosette:

- Mesele önem kazanıyor, dedi. Ben size ne yaptım? Söylüyorum size, küstüm. Bana özür borçlusunuz. Akşam yemeğine kalacaksınız.

- Yemek yedim.

- Doğru söylemiyorsunuz. Sizi Mösyö Gillenormand’a azarlatacağım. Büyükbabalar babalara çıkışmak için yaratılmışlardır. Hadi bakalım. Benimle yukarıya, salona gelin. Derhal!

- Olmaz.

Burada Cosette biraz yenilgiye uğradığını anladı. Emir vermekten vazgeçerek soru sormaya başladı.

- Ama niçin? Beni görmek için de evin en çirkin odasını seçiyorsunuz. Burası berbat bir yer.

- Biliyorsun ki... Jean Valjean kendini topladı. Bilirsizin ki madam, ben garip yaradılışlı bir insanımdır, kendime göre isteklerim vardır.

Cosette o küçücük ellerini birbirine vurdu.

- Madam! Bilirsiniz ki! Bir yenilik daha! Ne demek bu?

Jean Valjean arada sırada takındığı o kederli gülüşüyle baktı.

- Madam olmak istediniz. İşte oldunuz.

- Ama sizin için değil babacığım.

- Bana artık baba demeyin.

- Nasıl?

- Bana Mösyö Jean deyin. İsterseniz sadece Jean deyin.

- Siz artık benim babam değil misiniz? Ben artık Cosette değil miyim yoksa? Mösyö Jean mı? Ne demek bütün bunlar? Ama devrim derler buna! Ne oldu böyle? İyice yüzüme bakın biraz. Bizimle bir arada oturmak da istemiyorsunuz! Benim odama çıkmak da istemiyorsunuz! Ben size ne yaptım? Bir şey mi oldu yoksa?

- Hiç.

- Söyleyin haydi!

- Her şey gene eskisi gibi.

- Adınızı niçin değiştiriyorsunuz?

Jean Valjean:

- Siz pekâlâ değiştirdiniz ya! dedi gene aynı gülümseyişle gülümsedi. Mademki siz Madam Pontmercy’siniz, ben de Mösyö Jean olabilirim, dedi.

- Hiçbir şey anlamıyorum. Bütün bunlar budalaca şeyler. Sizin Mösyö Jean olmanız için kocamdan izin isteyeceğim. Umarım ki razı olmayacaktır. Beni çok üzüyorsunuz. İnsanın garip huyları olur ama Cosetteciğini böyle üzmez. Bu çok kötü bir şey. Siz ki iyi bir insansınız, kötülük etmeye hiç hakkınız yok.

Jean Valjean cevap vermedi.

Cosette şiddetle onun ellerini yakaladı, karşı konulamaz bir hareketle onları yüzüne doğru kaldırarak boynuna, çenesinin altına bastırdı.

- Ah! İyi olunuz! dedi ona. Bununla bakın ne demek istiyorum. Sevimli olun, gelip burada oturun, eski gezintilerimize yeniden başlayalım. Plumet Sokağı’nda olduğu gibi burada da kuşlar var. Bizimle kalırsınız. Homme-Armé Sokağı’ndaki o izbeden ayrılırsınız. Bizi bilmece çözmeye zorlamayın. Herkes gibi olun; bizimle akşam yemeği yersiniz, öğle yemeği yersiniz, gene babam olursunuz.

Jean Valjean ellerini kurtardı.

- Babaya ihtiyacınız yok, kocanız var.

Cosette öfkelendi:

- Artık babaya ihtiyacım yok mu? Böyle şeylerin akla uyar bir yanı yoktur. Doğrusu insan ne diyeceğini şaşırıyor.

Jean Valjean, kuvvetli kanıtlar arayan, her dala yapışan bir insan gibi şöyle dedi:

- Toussaint burada bulunsaydı, benim hep kendime göre davranışlarım olduğunu kabul ederdi. Yeni hiçbir şey yok. Ben yine karanlık köşemi tercih ettim.

- Ama burası soğuk. Etraf seçilemeyecek kadar karanlık. Mösyö Jean olmak istemenize gelince, o berbat bir şey. Bana “siz” demenizi istemiyorum.

- Az önce buraya gelirken Saint-Louis Caddesi’nde bir mobilya gördüm, dedi Jean Valjean. Güzel bir kadın olsaydım, onu kendime alırdım. Çok güzel bir tuvalet masası, şimdiki modaya uygun. Sizin galiba gül ağacı dediğiniz şeyden. Kakmalı. Oldukça büyük bir aynası var. Çekmeceleri de var. Pek güzel.

- Hıh! diye cevap verdi Cosette. Huysuz kurt!

Ve son derece sevimli bir hareketle dişlerini sıkıp dudaklarını açarak Jean Valjean’a doğru üfledi. Kedi taklidi yapan bir zarafet tanrıçasıydı bu.

- Fena halde sinirlendim, dedi. Dünden beri hepiniz beni aldatıyorsunuz. Çok kızıyorum. Hiçbir şey anlamıyorum. Siz beni Marius’a karşı korumuyorsunuz. Marius beni size karşı desteklemiyor. Yapayalnızım. Pek güzel bir oda döşedim. Elimden gelse onun içine Tanrı’yı yerleştiririm. Oda başıma kalıyor. Kiracım verdiği sözü tutmuyor. Nicolette’e güzel bir yemek hazırlamasını emrediyorum. Sizin yemeğinizi istemiyorlar. Madam! Fauchelevent Babacığım kendisine Mösyö Jean dememi, kendisini berbat, eski, küflü bir mahzende karşılamamı istiyor. Duvarlarında sakallar çıkmış billur adında boş şişeleri, perde yerine örümcek ağları olan berbat bir bodrum! Garip yaradılışlısınız, bunu kabul ediyorum; bu sizin yaradılışınız ama daha yeni evlenen insanlara biraz zaman bırakılır. Hemen garip yaradılışınıza dönmemeliydiniz. Demek ki o iğrenç Homme-Armé Sokağı’nızda hoşnut yaşayacaksınız. Ben orada pek umutsuzdum. Bana karşı neyiniz var sizin? Beni çok üzüyorsunuz. Yazıklar olsun.

Ve aniden ciddileşerek gözlerini Jean Valjean’a dikti:

- Mutlu olduğum için mi darıldınız bana?

Saflık çoğu zaman, farkında olmadan çok etkileyici olur. Cosette için pek sade olan soru, Jean Valjean için çok derindi. Cosette tırmalamak istemişti; oysa bunun Jean Valjean’a olan etkisi parçalanmaktı.

Jean Valjean sarardı. Karşılık vermeden, bir süre sonra anlatılmaz bir sesle kendi kendine konuşarak mırıldandı:

- Onun mutluluğu benim hayattaki tek amacımdı. Şimdi Tanrı dönüş kâğıdımı imzalayabilir. Cosette, sen mutlusun; benim vaktim tamamlandı.

- Ah! Bana “sen” dediniz! diye bağırdı Cosette ve hemen Jean Valjean'ın boynuna atıldı.

Jean Valjean çılgınlar gibi onu bağrına bastı. Onu âdeta geri alıyormuş gibiydi.

Cosette:

- Teşekkür ederim babacığım! dedi.

Kendini bırakması Jean Valjean için çok acıklı olacaktı. Yavaşça Cosette’in kollarından sıyrıldı, şapkasını aldı.

- Ne var? diye sordu Cosette.

Jean Valjean:

- Sizden ayrılıyorum, hanımefendi; sizi bekliyorlar.

Sonra kapının eşiğinde ekledi:

- Size “sen” dedim. Eşinize söyleyin bunu bir daha tekrarlamayacağım. Beni affedin.

Cosette bu acayip ayrılmadan şaşkına dönmüştü. Jean Valjean onu o halde bırakarak çıktı.

II
GERİYE DOĞRU DAHA BAŞKA ADIMLAR

Ertesi gün aynı saatte, Jean Valjean geldi. Cosette ona bir şey sormadı, şaşmadı, üşüdüğünü söylemedi, salondan söz etmedi. Ne baba ne de Mösyö Jean diyemedi. Onun kendisine “siz” demesine ses çıkarmadı. Madam demesine göz yumdu. Yalnız, onda belirgin bir keyifsizlik vardı; kederli olmak elinde olsa kederli kalacaktı.

Öyle konuşmalar vardır ki sevilen erkek istediğini söyler, hiçbir şey açıklamış olmaz ama sevilen kadın bununla yetinir; belki de Marius’la Cosette arasında bu konuşmalardan biri geçmişti. Âşıkların merakı kendi aşklarından pek uzağa gitmez.

Alt kattaki oda biraz süslenmişti. Basque şişeleri, Nicolette de örümcekleri ortadan kaldırmıştı.

Ondan sonraki bütün günler Jean Valjean’ı aynı saatte oraya sürükledi. Marius’un sözlerini harfi harfine kabul etmekten başka bir yol tutmaya gücü yetmediğinden, her gün geldi. Marius işlerini Jean Valjean geldiği saatlerde evde bulunmayacak şekilde düzenledi. Ev halkı Mösyö Fauchelevent’ın bu yeni tutumuna alıştı. Bunda Toussaint’in de payı oldu; “Mösyö hep böyledir,” diye tekrarlıyordu. Büyükbabaysa, “Orijinal bir adam bu,” diye hüküm verdi. Her şey söylenmiş oldu. Zaten doksan yaşında ilişki imkânsızdır artık, her şey birbirine eklenir; her yeni gelen bir tedirginliktir. Artık yer yoktur, bütün alışkanlıklar yer etmiştir. Mösyö Fauchelevent, Mösyö Tranchelevent ya da her kimse, Gillenormand Baba “bu mösyö”den kurtulmuş olmaktan pek memnundu. Ve ekliyordu: “Böyle orijinal adamlar pek nadir değildir. Her türlü garabeti yaparlar. Neden? Nedeni yok. Canaples Markisi beterin beteriydi. Samanlıkta oturmak için bir saray satın aldı. Bunlar insanların fantastik görünüşleridirler.”

Hiç kimse konunun korkunç içyüzünü fark etmedi. Zaten böyle bir şeyi kim tahmin edebilirdi ki? Hindistan’da bataklık vardır; su olağanüstü, anlatılmaz derecede güzel görünür; rüzgâr olmadığı halde ürpertilidir; durgun olması gereken yerlerde dalgalıdır. Yüzeydeki bu yersiz kaynamalara bakılır, dipte sürünen ejderha fark edilmez. İnsanların çoğunda da böyle gizli bir ejder, için için besledikleri bir dert, kemiren bir canavar, onların gecelerine yerleşen bir keder vardı. Adam başkalarına benzer; gider, gelir. Falan adam filan adamlara benzer. Kimse bilmez ki, o sefilin içinde yaşayan ve onu öldüren bin dişli, korkunç bir zehirli asalak vardır. Kimse bilmez ki, bu adam bir gayya kuyusudur. Durgun ama derindir. Arada sırada, yüzeyinde, nedeni anlaşılmayan bir karışıklık olur. Esrarlı bir buruşuk çıkar, yok olur, sonra yeniden belirir; bir hava kabarcığı yükselip patlar. Bu küçük bir şeydir ama korkunçtur. Bilinmeyen ejderin soluk alışıdır.

Herkesin gitmeye başladığı bir saatte gelmek, başkaları kendini gösterirken ortadan kaybolmak, duvar rengi diyebileceğimiz mantoyu sırtından çıkarmamak, ıssız yolu aramak, tenha sokağı tercih etmek, konuşmalara hiç katılmamak, kalabalıklardan, şenliklerden kaçınmak, zengin gibi görünüp fakir gibi yaşamak, çok zengin olduğu halde cebinde anahtarı, kapıcıda mumu bulunmak, arka kapıdan girmek, gizli merdivenden yukarı çıkmak gibi bazı acayip alışkanlıklar, kırışıklar, hava kabarcıkları, yüzeydeki kaçamak buruşuklar çoğu zaman ürkütücü bir derinlikten çıkar.

Böylece haftalar geçti. Yeni bir hayat azar azar Cosette’i sardı; evliliğin meydana getirdiği ilişkiler, ziyaretler, ev işleri, eğlenceler, bütün bu büyük işler. Cosette’in eğlenceleri pahalı değildi, bir tekti; Marius’la birlikte olmak, onunla gezmek, onunla evde kalmak... Hayatın bütün uğraşıydı bu onun için. Yalnız Cosette’in bir derdi oldu: İki yaşlı kız, Toussaint ve Nicolette anlaşamadılar ve Toussaint gitti. Büyükbabanın sağlığı yerindeydi. Marius üzerine birkaç dava almıştı; Gillenormand Teyze, yeni evlilerin yanı başında, kendisine yeten o yarı hayatı sakin sakin sürdürüyordu.

Jean Valjean aksatmadan her gün geliyordu. Samimi konuşma kaybolmuştu; Jean Valjean’ın Cosette’i kendisinden ayırmak için aldığı tedbirler başarılı oldu. Cosette gittikçe daha neşeli, daha az duygusal bir hal alıyordu; oysa onu hâlâ çok seviyordu, Jean Valjean da bunu seziyordu. Bir gün Cosette aniden ona dedi ki:

- Eskiden babamdınız, artık babam değilsiniz; amcamdınız, artık amcam değilsiniz; Mösyö Fauchelevent’dınız, şimdi Jean’sınız. Siz neyin nesisiniz? Bütün bunlar hiç hoşuma gitmiyor. Ne iyi bir insan olduğunuzu bilmesem sizden korkardım.

Jean Valjean, Cosette’in bulunduğu mahalleden uzaklaşmaya bir türlü karar veremediğinden, hâlâ Homme-Armé Sokağı’nda oturuyordu. İlk zamanlar Cosette’in yanında bir süre kalıyor, sonra gidiyordu. Yavaş yavaş daha uzun kalmaya başladı. Günlerin uzamasından yararlanıyordu sanki, daha erken gelip daha geç gidiyordu.

Bir gün Cosette’in ağzından “Babacığım” sözü kaçtı.

Jean Valjean'ın yaşlı, üzgün yüzünü bir sevinç ışığı aydınlattı. Cosette’e çıkıştı:

- Jean deyin bana!

Cosette bir kahkahayla karşılık verdi:

- Peki! Sahi, Mösyö Jean!

- Bu iyi işte! dedi Jean Valjean.

Gözlerini sildiğini Cosette görmesin diye başını çevirdi.

III
PLUMET SOKAĞI'NDAKİ BAHÇEYİ HATIRLIYORLAR

Bu son oldu. O ışıktan sonra, tam bir sönüş meydana geldi. Artık teklifliksizler, bir öpücüğe eşlik eden günaydın sözleri, “Babacığım!” deyişler hep bitti. Jean Valjean, kendi isteğiyle, teker teker bütün bu mutluluklardan uzaklaştırılmıştı. Cosette’i bir günde yitirdikten sonra onu, yeniden parça parça kaybetmek acısına da katlandı.

Göz en sonunda mahzen aydınlığına alışıyor. Ne de olsa her gün Cosette’in bir hayalini görmek Jean Valjean’a yetiyordu. Bütün hayatı bu saatte yoğunlaşıyordu. Onun yanında oturuyor, sessizce onu seyrediyordu ya da ona eski yıllardan, çocukluğundan, manastırdan, o zamanki küçük arkadaşlarından bahsediyordu.

Bir gün öğleden sonra -nisan ayının hava artık ısınmış olmakla birlikte gene de serin olan ilk günlerinde, güneşin büyük neşe anlarından birinde Marius’la Cosette’in pencerelerini çevreleyen bahçelerde uyanışın heyecanı vardı- Marius, Cosette’e dedi ki:

- Plumet Sokağı’ndaki bahçemizi görmeye gideceğimizi söylemiştik. Hadi gidelim. Nankörlük etmeyelim.

İki kırlangıç gibi bahara doğru uçuştular. Plumet Sokağı’ndaki o bahçe onlara gün doğuşu gibi geliyordu. Onların da hayatlarında aşk baharı sayılacak, arkalarında bıraktıkları bir şey vardı. Plumet Sokağı’ndaki ev kontratla tutulmuş olduğundan hâlâ Cosette’e aitti. O eve, o bahçeye gittiler. Orada birbirlerini buldular, kendilerini unuttular. Akşam her zamanki saatte Jean Valjean, Filles-du-Calvaire Sokağı’na geldi.

Basque ona:

- Madam, mösyöyle birlikte dışarıya çıktı, daha dönmedi! dedi.

Jean Valjean sessizce oturdu, bir saat bekledi. Cosette dönmedi.

Jean Valjean boynunu büktü.

Cosette “kendi bahçeleri”ne yaptığı gezintiden öyle sarhoş, “geçmişinden bir gün yaşadığı” için öyle mutluydu ki, ertesi gün o gezintiden başka bir şeyden söz etmedi. Jean Valjean’la bir akşam önce görüşememiş olduğunun farkında bile değildi.

- Oraya nasıl gittiniz? diye sordu Jean Valjean.

- Yayan.

- Peki, nasıl geri döndünüz?

- Kiralık arabayla.

Bir süreden beri Jean Valjean yeni evlilerin kapalı bir hayat yaşadıklarının farkındaydı. Buna üzülüyordu. Marius’un eli pek sıkıydı. Kiralık araba sözünün anlamı Jean Valjean için kesindi. Ağız aradı.

- Niçin kendi arabanız yok? Güzel bir kupa arabası size ayda beş yüz franga mal olur. Zenginsiniz siz.

- Bilmiyorum, dedi Cosette.

- Toussaint de öyle! diye tekrarladı Jean Valjean. Sizin yanınızdan ayrıldı. Yerine başkasını almadınız, niçin?

- Nicolette yetiyor.

- Ama size bir oda hizmetçisi gerek.

- Marius var ya, yetmez mi bana?

- Kendi eviniz, kendi uşaklarınız, arabanız, tiyatroda locanız olmalı. Hiçbir güzellik size fazla değildir. Servetinizden niçin yararlanmıyorsunuz? Zenginlik mutluluğu tamamlar.

Cosette hiçbir cevap vermedi.

Jean Valjean'ın ziyaretleri hiç de kısalmıyordu. Tam tersine, Jean Valjean ziyareti uzatıp saati unutturmak istediği zaman Marius’u övüyor; onu çok yakışıklı, asil, cesur, esprili, güzel konuşkan, iyi huylu buluyordu. Cosette de ona katılıyor, bire bin katıyordu. Jean Valjean yeniden başlıyordu. Lafın sonu gelmiyordu. Böylece Jean Valjean daha uzun bir zaman kalabiliyordu. Cosette’i görmek, onun yanında her şeyi unutmak ona o kadar tatlı geliyordu ki! Yarasının ilacıydı bu. Pek çok kereler Basque'ın üst üste gelip de, “Yemeğin hazır olduğunu Barones Hazretlerine hatırlatmak için Mösyö Gillenormand beni gönderdi,” dediği günler oldu.

O günler Jean Valjean evine çok düşünceli dönerdi. Marius’un aklından geçen şu koza benzetmesinde gerçek bir taraf var mıydı acaba? Jean Valjean gerçekten de gelip kelebeğini görmekte direnen boş koza mıydı?

Bir keresinde her zamankinden daha uzun bir süre kaldı. Ertesi gün ocaktaki ateşin yanmadığını fark etti. “Vay canına!” diye düşündü. “Ateş yok.” Ve kendi kendine bir açıklama buldu: “Öyle ya. Nisandayız. Soğuklar geçti artık.”

Cosette içeri girer girmez:

- Tanrım! Burası çok soğuk! diye bağırdı.

- Yok, hayır, dedi Jean Valjean.

- Ocağı yakmamasını Basque’a siz mi söylediniz?

- Evet, nerdeyse mayısa giriyoruz.

- Ama hazirana kadar ateş yanar. Hele bu mahzende bütün bir yıl yakmak gerek.

- Ateşe gerek olmadığını düşündüm de.

Cosette:

- İşte bu da düşüncelerinizden biri! dedi.

Ertesi gün ateş yanmıştı ama iki koltuk odanın öbür başına, kapının yanına yerleştirilmişti.

Jean Valjean, “Bu da ne demek böyle!” diye düşündü.

Koltukları alarak ocağın yanındaki yerlerine koydu. Ateşin yeniden yakılması ona cesaret vermişti. Konuşmayı ondan önceki günlerden daha da uzattı. Tam gitmeye hazırlanırken ayağa kalkmıştı ki, Cosette:

- Kocam dün çok garip bir şey söyledi bana! dedi.

- Nasıl? Neymiş o?

- Dedi ki, “Cosette, yılda otuz bin lira gelirimiz var. Senin yirmi yedi, üç de büyükbabamın bana verdiği.” Ben de, “Otuz eder” dedim. “Üç binle yaşamak cesaretini gösterebilir misin?” dedi. “Evet, hiç gelirimiz olmasa bile yaşarım, seninle bir arada olduktan sonra,” dedim. Sonra “Bunları bana niçin soruyorsun?” diye ekledim. “Bilmek istedim de,” dedi.

Jean Valjean söyleyecek bir söz bulamadı. Cosette belki de ondan bir açıklama bekliyordu; Jean Valjean kaygılı bir şekilde onu dinledi. Homme-Armé Sokağı’na döndü; öyle derin düşüncelere dalmıştı ki kapıyı şaşırdı, kendi evi yerine bitişikteki eve girdi. Ancak iki kat çıktıktan sonra yanlışını anladı, gerisin geriye indi.

Zihni türlü ihtimallerle dolmuştu. Belliydi ki, bu altı yüz bin frangın nereden geldiği hakkında Marius kuşkulanmıştı, belki de dürüst olmayan bir kaynaktan gelmiş olmasından korkuyordu; kim bilir, bu paranın Jean Valjean’dan geldiğini bile keşfetmişti de bu şüpheli servet karşısında tereddüt ediyordu. Kendisinin ve Cosette’in gayri meşru bir zengin olmasındansa fakir kalmayı tercih ediyor ve o paraya el sürmeyi istemiyordu.

Ayrıca Jean Valjean, belli belirsiz bir şekilde, kapı dışarı edildiğini anlamaya başlıyordu.

Ertesi gün, alt kattaki odadan içeri girince sarsıldı. Koltuklar odadan yok olmuştu; bir tek sandalye bile yoktu.

- A, bu ne? diye haykırdı Cosette içeri girerken. Koltuklar yok! Nereye gitti koltuklar?

- Artık koltuklar kalktı! dedi Jean Valjean.

- Bu kadarı da fazla!

Jean Valjean kekeledi:

- Onları kaldırmasını Basque’a ben söyledim.

- Neden?

- Bugün ancak birkaç dakika kalacağım da.

- Az kalmak ayakta durmak için bir neden değildir.

- Öyle sanıyorum ki Basque’ın koltuklara salonda ihtiyacı vardı.

- Niçin?

- Belki bu akşam misafirleriniz vardır.

- Kimseyi beklemiyoruz.

Jean Valjean bir kelime daha söylemedi. Cosette omuzlarını kaldırdı.

- Koltukları kaldırdınız! Geçen gün de ateşi söndürttünüz. Ne kadar garipsiniz!

Jean Valjean “Allahaısmarladık,” diye mırıldandı. “Allahaısmarladık, Cosette,” demedi ama “Allahaısmarladık, madam,” demeye de gücü yetmedi.

Yıkılmış bir halde çıktı.

Bu sefer anlamıştı.

Ertesi gün gelmemişti Jean Valjean. Cosette ancak geç vakit farkına varmıştı.

- Bak hele, dedi. Mösyö Jean bugün gelmedi.

Yüreğinde hafif bir sıkıntı duydu ama pek farkında olmadı; Marius’un bir öpücüğü onu hemen oyalayıvermişti.

Daha sonraki gün Jean Valjean gene gelmedi. Cosette pek dikkat etmedi. Akşamı geçirdi, gece her zamanki gibi uyudu, ancak uyandığı zaman onun gelmediğinin farkına vardı. “O kadar mutluydu ki!” dedi, Mösyö Jean’ın hasta olup olmadığını öğrenmek için Nicolette’i yolladı. Nicolette Mösyö Jean’ın verdiği cevabı getirdi. Hasta değilmiş, işleri varmış, en kısa zamanda gelecekmiş, zaten bir yolculuğa çıkacakmış; arada sırada yolculuğa çıkmak onun âdetiymiş. Tasa etmesinler, onu düşünmesinlermiş.

Nicolette, Jean’ın evinden içeri girince, hanımın sözlerini ona tekrarlamıştı. Madam “Mösyö Jean’ın dün niçin gelmediğini” öğrenmek istiyordu.

Jean Valjean, tatlı bir sesle: “Ben gelmeyeli iki gün oldu,” dedi; ama Nicolette bundaki anlamı kavrayamadı, bu konuda Cosette’e de hiçbir şey söylemedi.

IV
ÇEKİŞ VE SÖNÜŞ

1833 baharının son günleriyle yazın ilk günlerinde Marais Mahallesi’nden tek tük geçenler, dükkân sahipleri, temiz giyinmiş yaşlı bir adamın, her gün aynı saate doğru, hava kararmaya başlarken, Homme-Armé Sokağı’ndan Sainte-Croix-de-la-Bretonnerie yönünden çıktığını, Blancs-Manteaux’nun önünden geçtiğini, Culture-Sainte-Catherine Sokağı’na saptığını, Echarpe Sokağı’na gelince sola kıvrılıp Saint-Louis Sokağı’na döndüğünü görüyorlardı.

Adam, orada, başı öne doğru uzanmış, hiçbir şey görmeden, hiçbir şey işitmeden, gözleri hep bir noktaya dikili olarak ağır adımlarla yürüyordu. Burası, ona yıldızlanmış gibi görünen Filles-du-Calvaire Sokağı’nın köşesinden başka bir yer değildi. Bu sokağın köşesine yaklaştıkça bakışları parlıyordu; sevince benzer bir şey gözbebeklerini bir güneş gibi aydınlatıyordu. Büyülenmiş, duygulu bir hali vardı; sanki görmediği bir kimseyle konuşuyormuş gibi dudakları gizlice kımıldıyordu. Belli belirsiz gülümsüyor ve elinden geldiği kadar yavaş ilerliyordu. Kendisini çeken o sokakla arasında ancak birkaç ev kalınca adımlarını yavaşlatıyordu, öyle ki zaman zaman artık yürümüyor sanılırdı. Başının titreyişi, gözlerinin bir noktaya dikilişi kutbu arayan pusula göstergesini hatırlatıyordu. Oraya varmayı ne kadar geciktirirse geciktirsin, sonunda oraya gelmesi gerekiyordu. Filles-du-Calvaire Sokağı’na gelince duruyor, titriyor, kaygılı bir çekingenlikle son evin köşesinden başını uzatıyor, sokağa bakıyordu. Bu acıklı bakışta, imkânsızlığın hayranlığı ile kapısı kapalı bir cennetten vuran parlaklığa benzer bir şey vardı. Sonra göz pınarlarında azar azar biriken, düşecek kadar irileşen bir gözyaşı yanağından aşağıya kayıyor, bazen ağzında duruyordu. İhtiyar adam bunun acı tadını duyuyordu. Sanki bir taş parçasıymış gibi birkaç dakika böylece kalıyordu; sonra aynı yoldan, aynı adımlarla geri dönüyordu; uzaklaştıkça da bakışları kararıyordu.

Bu yaşlı adam Filles-du-Calvaire Sokağı’nın köşesine kadar gitmekten yavaş yavaş vazgeçti; Saint-Louis Sokağı’nda, yarı yolda duruyordu. Bazen biraz daha uzakta, bazen biraz daha yakında. Bir gün Culture-Sainte-Catherine Sokağı’nın köşesinde durdu, uzaktan Filles-du-Calvaire Sokağı’na baktı. Sonra sessiz sessiz başını sağa sola salladı; sanki kendi kendine bir şeyi reddediyordu. Geri döndü.

Kısa zamanda Saint-Louis Sokağı’na kadar bile gelmemeye başladı. Paveé Sokağı’na kadar geliyor, başını sallıyor, geri dönüyordu; daha sonra Trois-Pavillons Sokağı’ndan öteye geçmedi. Sanki artık kurulmayan bir sarkaçtı da duruncaya kadar sallanması, gidip gelmesi kısalıyordu.

Her gün aynı saatte evinden çıkıyor, aynı yolu yürüyordu; ama artık tamamlamıyor, belki de farkında olmadan hep kısaltıyordu. Yüzündeki ifade şu tek düşünceyi belirtiyordu: Neye yarar? Gözbebekleri sönmüştü. Gözpınarında artık yaş birikmiyordu; kaygılı gözleri kıpkırmızıydı. Başı hep öne doğru uzanmıştı; arada sırada çenesi kımıldıyordu, zayıf boynunun buruşukları insana hüzün veriyordu. Bazen, hava bozuk olduğu zaman koltuğunun altında hiç açmadığı bir şemsiye oluyordu. Mahallenin yaşlı kadınları, “Zararsız bir adam” diyorlardı. Çocuklar gülerek peşine takılıyorlardı.

DOKUZUNCU KİTAP

Yüce Karanlık, Yüce Gün Doğuşu

I
MUTSUZLARA ACIMAK,
FAKAT MUTLULARI HOŞ GÖRMEK

Korkunç bir şeydir mutlu olmak! Onunla nasıl da yetinilir! Nasıl da onun yeter olduğu sanılır! Yaşamın yalancı amacı olan mutluluğu elde edince, gerçek amaç olan ödev nasıl da unutuluverir!

Yalnız şunu da söylemek gerekir ki, Marius’u suçlamak haksızlık olur.

Marius, söylediğimiz gibi, evlenme öncesinde Mösyö Fauchelevent’a hiçbir şey sormamıştı; evlenmenin ardından da Jean Valjean’a sormaya çekinmişti. Kendini koyuverip ardından sürüklendiği o sözü verdiğine pişman olmuştu. Üzüntüye bu denli ödün vermekle yanılmış olduğunu kendi kendine sık sık yinelemişti. Jean Valjean’ı yavaş yavaş evinden uzaklaştırmakla, elinden geldiğince onu Cosette’in zihninden silmekle yetinmişti. Bir bakıma sürekli Cosette’le Jean Valjean'ın arasına girmişti; böylelikle Cosette’in Jean Valjean’ı göremeyeceği, onu asla düşünmeyeceği konusunda kuşkusu yoktu. Silinmekten de öte bir şeydi bu; yok olmalıydı.

Marius gerekliliğine ve doğru olduğuna inandığı şeyi yapıyordu. Jean Valjean’ı, sertlik göstermeden ama güçsüz de davranmadan uzaklaştırmak için şimdiye değin gördüğümüz, ileride daha da başkalarını göreceğimiz önemli nedenler olduğuna inanıyordu. Savunmasını üzerine aldığı bir duruşmada, tesadüf Laffitte’in eski bir görevlisini karşısına çıkardığından ötürü, istemeyerek de olsa kimi ilginç bilgiler elde etmişti; yalnız saklamaya söz verdiği o gize saygı duyarak, Jean Valjean’ın sakıncalı durumunu da korumaya çalışarak bu bilgileri derinleştirmek istememişti. Tam o sırada yerine getirilmesi gerektiğine inandığı önemli bir görevi olduğunu düşünüyordu: özenli bir biçimde araştırdığı birisine altı yüz bin frangın geri verilmesi işi. O ana gelinceye kadar o paraya el sürmekten kaçınıyordu.

Cosette’e gelince, bu sırların hiçbirini bilmiyordu; ama bundan ötürü onu suçlamak güçtü. Marius’tan kendine yönelen çok güçlü bir çekimsel akım vardı; içgüdüsüyle ve sanki iradesinin dışında, Marius’un belirli bir isteği olduğunu seziyor ve ona uyuyordu. Kocası ona hiçbir şey söylememişti; Cosette onun sessiz düşüncelerinin, bulanık ama kesin baskısını hissediyor, buna körü körüne boyun eğiyordu. Buradaki boyun eğme, Marius’un unuttuğunu kendisinin de anımsamamasıydı. Bunun için göstereceği bir çaba da yoktu. Nedenini kendi de bilmeden, ortalıkta onu suçlayacak bir şey olmaksızın, ruhu öylesine kocasının ruhu olmuştu ki, Marius’un zihninde gölgelenen herhangi bir şey, onun zihninde de kararıyordu.

Yalnız pek ileri gitmeyelim; Jean Valjean konusundaki bu unutma, bu silinme yüzeydeydi sadece. Cosette unutkan olmaktan çok dalgındı. Gerçekten uzun süre “baba” adını verdiği kişiyi çok seviyordu; ama kocasını daha çok seviyordu. Yüreğinin dengesini bir ölçüde bozan, bir yana eğen de bu olmuştu.

Arada bir Cosette’in Jean Valjean’dan söz açtığı, gelmeyişine şaştığı oluyordu. Böyle durumlarda Marius onu yatıştırıyordu: “Burada değil sanırım. Bir yolculuğa çıkacağını söylememiş miydi?” “Doğru,” diye düşünüyordu Cosette. “Böyle ortadan kayboluvermek onun âdetidir. Yalnız bu kadar uzun sürmezdi.”

İki, üç kez Nicolette’i Homme-Armé Sokağı’na yollayıp Mösyö Jean’ın dönüp dönmediğini sordurmuştu. Jean Valjean, “Dönmemiş,” dedirtti. Cosette de ondan sonra pek üstelemedi, çünkü onun yeryüzünde bir tek gereksinimi vardı: Marius.

Şunu da söylemek gerekiyor: Marius’la Cosette de kentten uzaklaşmışlardı. Vernon’a gitmişlerdi. Marius, Cosette’i babasının mezarını ziyarete götürmüştü.

Marius Cosette’i azar azar Jean Valjean'ın elinden almıştı. Cosette de karşı koymamıştı. Kaldı ki, bazı durumlarda pek sert davranmaktan doğan çocukların değer bilmezliği denilen şey, öyle sanıldığı gibi suçlanacak bir şey değildir. Yaradılışın değer bilmezliğidir bu. Başka bir yerde de söz ettiğimiz gibi, yaradılış “kendi önüne bakar”. Yaradılış canlı varlıkları ikiye ayırır: gelenler ve gidenler. Gidenler karanlığa doğru dönmüşlerdir, gelenler ışığa dönüktür. İşte, yaşlılar için kaçınılmaz ve gençler için irade dışı olan uzaklıklar bundan kaynaklanır. Başlangıçta fark edilmeyen bu uzaklık, her dal sürmesinde olduğu gibi, yavaş yavaş çoğalır. Dallar ağaçtan ayrılmamakla birlikte, ondan uzaklaşırlar. Onların suçu değildir bu. Gençlik sevincin bulunduğu yere, şenliklere, parlak ışıklara, tutkulara doğru gider. Yaşlılık ise sona doğru. Birbirlerini gözden yitirmeseler bile kucaklaşma yoktur artık. Gençler yaşamın soğukluğunu, yaşlılar da mezarın soğukluğunu duyarlar. Bu zavallı çocukları suçlamayalım!

II
YAĞSIZ KANDİLİN SON TİTREYİŞLERİ

Bir gün Jean Valjean basamakları indi, sokakta üç adım gitti, bir binek taşının üstüne, Gavroche’un kendisini 5-6 Haziran gecesi düşünceli düşünceli otururken bulduğu taşın üstüne oturdu. Birkaç dakika kaldı orada, ardından gene yukarı çıktı. Sarkacın son sallantısı oldu bu. Ertesi gün evinden dışarı çıkmadı. Daha ertesi gün yatağından dışarı çıkmadı.

Onun biraz lahana ya da birkaç patates ile bir parça domuz yağından ibaret etsiz yemeklerini hazırlayan kapıcı kadın, esmer toprak çanağa bakıp haykırdı:

- Ama dün ağzınıza hiçbir şey koymamışsınız zavallı efendim!

Jean Valjean:

- Basbayağı yedim! diye karşılık verdi.

- Çanak ağzına dek dolu duruyor.

- Su testisine bakın. O bomboş.

- Bu, su içtiğinizi kanıtlar; yemek yediğinizi kanıtlamaz.

Jean Valjean:

- Peki, ne olur? dedi. Canım sadece su istediyse elden ne gelir?

- Susamak derler buna; insan sırf bununla yetiniyor ve yemek de yiyemiyorsa, bunun adı yüksek ateştir.

- Yarın yerim.

- Ya da hiçbir zaman! Niçin bugün değil? Yarın yerim denir mi hiç? Pişirdiğimiz yemeği el sürmeden bırakmak olur mu? Pek de güzel olmuştu.

Jean Valjean yaşlı kadının elini tuttu. Duygulu sesiyle:

- Hazırladığınız o güzel yemeği yiyeceğime söz veriyorum, dedi.

Kapıcı kadın:

- Sizden hiç hoşnut değilim, diye karşılık verdi.

Jean Valjean’ın bu yaşlı kadından başka canlı yaratık gördüğü yoktu. Paris’te kimselerin geçmediği sokaklar, kimselerin girmediği evler vardır. Jean Valjean bu sokaklardan, bu evlerden birindeydi. Sokağa çıkabildiği sıralar, birkaç meteliğe bir bakırcıdan küçük bakır bir haç alıp yatağının karşısına çivilemişti. Bu çarmıhı sürekli görmek yararlıdır.

Jean Valjean odasında bir adım bile atmadan bir hafta geçti. Hep yatıyordu. Kapıcı kadın kocasına:

- Yukarıdaki adamcağız yataktan hiç kalkmıyor artık, diyordu, hiç yemek yemiyor. Çok dayanmaz. Pek büyük üzüntüleri var besbelli. Kızının hiç de iyi bir evlilik yapmadığı düşüncesini kimse kafamdan çıkaramaz benim.

Kapıcı, üstün kocalık davranışıyla karşılık verdi:

- Zenginse hekim getirsin, değilse getirmesin. Hekimi yoksa ölür.

- Ya hekim getirirse?

Kapıcı:

- Gene ölür, dedi.

Kapıcı kadın, avlunun taşları arasında biten otları eski bir bıçakla kazımaya başladı. Bir yandan da söyleniyordu:

- Çok yazık! Ne de temiz bir dedecik! Piliç gibi bembeyaz.

Yolun öbür başından geçen semt doktorlarından birini gördü; kendiliğinden gelmiş gibi yukarı çıkmasını rica etti ondan.

- İkinci katta, dedi. Kapıyı açıp girersiniz. Adamcağız yatağından kımıldamadığı için anahtar hep kapının üzerindedir.

Hekim Jean Valjean’ı gördü, onunla konuştu. Aşağı indiğinde kapıcı kadın ona seslendi:

- Ne haber, doktor?

- Hastanız çok hasta.

- Nesi var?

- Hem hiçbir şey hem her şey. Görünüşe göre, bu adam çok sevdiği birini elinden kaçırmış. İnsanı öldürür bu.

- Size ne söyledi?

- Sağlığının yerinde olduğunu.

- Gene gelecek misiniz, doktor?

- Evet, dedi doktor. Ama benden başka birisinin gelmesi gerekir.

III
FAUCHELEVENT'IN YÜK ARABASINI KALDIRAN KİŞİYE ARTIK BİR KALEM AĞIR GELİYOR

Bir akşam Jean Valjean dirseklerinin üzerinde doğrulmakta güçlük çekti. Elini tuttu, nabzını buldu. Yüreği kısa aralıklarla vuruyor, arada bir duruyordu. Şimdiye değin hiç böylesine güçsüz düşmemiş olduğunu düşündü. Bununla birlikte, belli ki olağanüstü bir düşüncenin baskısıyla çaba gösterdi, oturduğu yerde doğruldu, giyindi. Eski işçi elbisesini giydi. Artık sokağa çıkmadığından hep bu elbisesini giyiyordu; yeniden ona dönmüştü. Giyinirken sık sık dinlenmek zorunda kaldı; ceketin kollarını geçirirken bile alnından ter boşanıyordu.

Yalnız kalışından bu yana, bu ıssız evde elinden geldiğince az yer tutmak için karyolasını sokak kapısının yanındaki odaya yerleştirmişti.

Valizi açtı, Cosette’in giysilerini çıkardı. Yatağın üzerine yaydı.

Piskoposun şamdanları ocağın üzerindeki yerlerindeydiler. Bir çekmeceden iki mum aldı, şamdanlara taktı. Sonra, yaz mevsiminde olmalarına ve ortalığın o an aydınlık olmasına rağmen mumları yaktı. Ölülerin bulunduğu odalarda güpegündüz böyle yanan şamdanlar görülür.

Bir eşyadan ötekine giderken soluğu kesiliyor, oturmak zorunda kalıyordu. Gücü yenilemek üzere tüketen sıradan yorgunluklardan değildi bu; bir insanın yapabileceği eylemlerin son kırıntısıydı; bir daha gerçekleştirilemeyecek çabalarla damla damla sızıp tükenen yaşamdı bu.

Üzerine yığıldığı sandalyelerden biri, aynanın önüne -kendisi için o denli uğursuz, Marius için o denli kurtarıcı olan, Cosette’in kurutma kâğıdındaki yazısını tersinden okuduğu aynanın önüne- konmuştu. Görüntüsünü aynada gördü, tanımadı. Seksen yaşındaydı; Marius’la Cosette’in evlenmesinden önce ancak elli yaşında gösteriyordu; bu bir yıl otuz yıl gibi geçmişti. Yaşlılık kırışıklıkları değildi alnında olanlar, ölümün gizemli belirtileriydi. Orada, amansız tırnağın kazıntısı seziliyordu. Yanakları sarkıyordu; yüzünün derisi daha şimdiden altında toprak varmış dedirten bir renk almıştı; ağzının iki kenarı, kadim mezarların üzerine kazıdıkları o maskedeki gibi aşağı sarkıyordu. Hoşnutsuzluğunu belirten o yüce trajik varlıklardan birini andırıyordu. Güçsüzlüğün sonları denilen öyle bir durum vardır ki, üzüntü artık akmaz olur; o da bu duruma gelmişti. O an üzüntü sanki pıhtılaşmıştır; ruhun üzerinde üzgünlük pıhtısı gibi bir şey vardır.

Gece olmuştu. Bir masayla eski bir koltuğu ocağın yanına zor bela çekti; masanın üzerine kalem, mürekkep ve kâğıt koydu. Ardından bir baygınlık geçirdi. Kendine geldiğinde susamıştı. Testiyi kaldıramadığından ağzına doğru güçlükle eğerek bir yudum su içti.

Sonra yatağa doğru döndü ve oturduğu yerden -ayakta duracak halde değildi çünkü- küçük siyah entari ile bütün o sevgili eşyalara baktı. Böylesi seyirler dakikalar gibi çabuk geçer. Birdenbire ürperdi. Kendini soğuğun sardığını duydu. Piskoposun şamdanlarının aydınlattığı masaya dirseklerini dayadı, kalemi aldı. Kalemle mürekkep uzun süredir kullanılmadıkları için, kalemin ucu kıvrılmış, mürekkep kurumuştu; ayağa kalkması, mürekkebe birkaç damla su koyması gerekti. Bunu iki, üç kez duraklamadan, oturmadan yapamadı; yazıyı da kalemin tersiyle yazmak zorunda kaldı. Arada sırada alnını siliyordu. Eli titriyordu. Ağır ağır şu birkaç satırı yazdı:

Cosette, seni kutlarım, sana Tanrı’dan mutluluklar dilerim. Bak, sana açıklayayım; uzaklaşmam gerektiği konusunda kocan haklıydı, bir ölçüde yanlışı var ama yine de haklıydı. Olağanüstü bir kişi o. Ben öldükten sonra onu çok sev. Mösyö Pontmercy, siz de benim sevgili yavrumu çok sevin. Cosette, bu kâğıdı bulacaklardır. Sana söylemek istediğim sayıları anımsayacak gücü kendimde bulursam tabii. İyi dinle: O para senindir. Bak bütün sorun şu: Beyaz kehribar Norveç’ten gelir, siyah kehribar İngiltere’den, siyah cam boncuklar da Almanya’dan. Kehribar daha hafif, daha değerli, daha pahalıdır. Fransa’da da Almanya’daki gibi benzerleri yapılabilir. İki parmak genişliğinde küçük bir örsle, mumu yumuşatmak için bir ispirto ocağı ister. Mum eskiden reçineyle duman isinden yapılırdı, libresi dört franga gelirdi. Ben onu gomalaka ve terementiyle yapmayı düşündüm. Artık otuz meteliğe çıkıyor sadece, hem de çok daha üstün nitelikte oluyor. Küpeler mor camdan yapılır, kara demirli bir çerçeveye bu mumla yapıştırılır. Demirden süs eşyası için cam boncuklar mor olmalıdır, altından süs eşyası için ise siyah. İspanya bunlardan çok satın alır. Orası siyah kehribar ülkesidir.

Burada durakladı. Kalem parmaklarının arasından düştü, ruhunun derinliklerinden yükselen acıyla yüklü hıçkırıklar boğazını tıkadı. Adamcağız başını elleri arasına alıp düşündü.

“Oh,” diye haykırdı (yalnız Tanrı’nın duyduğu içten acı bir haykırışla), “Her şey bitti! Onu bir daha göremeyeceğim. Bir gülümseme gelip geçti üstümden. Onu yeniden göremeden gireceğim karanlıklara. Ah! Bir dakikacık, bir an için sesini duymak, giysisine dokunmak, ona bakmak, ona, yani meleğe ve sonra da ölmek! Ölmek bir şey değil, korkunç olan onu görmeden ölmek. Bana gülümser, hiç değilse bir kelimecik söylerdi. Bunun kime ne zararı dokunurdu? Hayır, her şey bitti, sonsuza dek! İşte yapayalnızım. Ulu Tanrım! Ulu Tanrım! Onu artık göremeyeceğim.”

IV
BİR LEKE Kİ SADECE AKLAMAYA YARAR

Aynı gün, daha doğrusu aynı akşam, Marius sofradan kalkıp bir dosyayı incelemek için çalışma odasına girmişti ki, Basque ona bir mektup uzatarak, “Mektubu yazan bekleme odasında,” demişti.

Cosette büyükbabanın koluna girmiş, bahçede dolaşıyordu.

Bir mektup bir insan gibi, kötü görünüşlü olabilir. Kabaca katlanmış kalın kâğıttan bir mektup ilk bakışta hoşa gitmez. Basque’ın getirdiği mektup da bu türdendi. Marius mektubu aldı. Tütün kokuyordu. Hiçbir şey anıları koku kadar iyi uyandırmaz. Marius bu tütünü tanıdı. Üzerindeki adrese baktı. Mösyö Baron Pontmercy. Kendi konağında. Anımsadığı tütün kokusu yazıyı da anımsattı ona. Şaşkınlığa düşmenin şimşekleri olduğu söylenebilir. Marius bu şimşeklerden biriyle aydınlanır gibi oldu. Gizemli bir anımsatıcı olan koku duyusu onda tümüyle evreni canlandırmıştı. Kesinlikle o kâğıttı bu; aynı katlama biçimi, mürekkebin aynı soluk rengi, aynı bilinen yazı. Hele o tütün! Jondrette gözünün önüne geliyordu.

İşte tesadüfün anlaşılmaz bir oyunu! O kadar aradığı iki izden biri, daha çok yakınlarda bulmak için bunca emek tükettiği, bulunmamak üzere kaybolduğunu sandığı iz, kendiliğinden gelip ortaya çıkıyordu. Mektubu aceleyle açtı, okudu:

Mösyö Baron,

Ulu Tanrı bana o yetenekleri verseydi, ben Baron Thenard, fen akademisine üye olabilirdim, ama olamadım. Yalnız onunla aynı adı taşıyorum. Bu anı bana sizin iyi yürekliğinizin bağışlayıcılığını salık veriyorsa ne mutlu bana! Bana bağışlayacağınız iyilikler karşılıklı olacaktır. Birini ilgilendiren bir sır biliyorum. Bu kişi sizi ilgilendiriyor. Size yararlı olabilmek şerefine erişmek isteğiyle bu sırrı emrinize sunmak için bulunduruyorum. Madam Barones büyük bir ailenin üyesi olduğundan, aranıza katılmaya hakkı olmayan o kişinin şerefli ailenizden kovulması için, pek kolay bir çareyi göstereceğim. Erdemin kutsal barınağı, hakkını bırakmadan, uzun sure suçla birlikte aynı çatı altında bulunamaz.

Bekleme odasında Baron’un emirlerini bekliyorum.

SAYGILARLA

Mektup “THENARD” imzasını taşıyordu. Sadece biraz kısaltılmıştı. Bu ad uydurma değildi.

Öte yandan karışık yazı, kuralsız yazım açıklamayı tamamlıyordu. Her şey tamamdı. Hiçbir kuşkuya yer yoktu.

Marius pek derinden coşkulanmıştı. Gösterdiği ilk şaşkınlık davranışının ardından sevinç duydu. Şimdi aradığı öbür adamı, yani kendisini kurtarmış olan adamı bulsa, isteyecek başka hiçbir şeyi kalmayacaktı artık.

Çalışma masasının çekmesini açtı, oradan biraz para aldı, cebine koydu, çekmeceyi kapadı, zili çaldı. Basque kapıyı araladı.

- Bekleyen adamı getir, dedi Marius.

Basque seslendi:

- Mösyö Thenard!

İçeri bir adam girdi.

Marius için yeni bir sürpriz. İçeri giren adam onun için tümüyle yabancı biriydi. Yaşlı bir adamdı bu. Kocaman bir burnu, boyunbağı içine gömülmüş bir çenesi, gözlerinde çifte tahta siperlikli yeşil gözlükler vardı; saçları, High Life’ın İngiliz arabacılarının perukları gibi kaşlarına dek alnına doğru taranmış, yassılatılmıştı. Saçları ağarmıştı. Baştan ayağa karalar giymişti; çok aşınmış ama temiz, siyah bir giysiydi bu. Yelek cebinden sarkan bir deste incik boncuk, madalya, orada bir saat bulunduğunu belli ediyordu. Eski bir şapka tutuyordu elinde. Az kamburlaşarak yürüyor, selam verirken yerlere dek eğilmesiyle sırtının eğikliği daha da artıyordu. İlk bakışta göze çarpan şuydu: Dikkatle iliklenmiş olduğu halde, çok bol olan giysisi onun üstüne yapılmamış gibi duruyordu.

Burada kısa bir ara gerekir.

O dönemde Paris’te, Arsenal yakınlarında, Beautreillis Sokağı’nda, şüphe uyandıran eski bir evde, işi bir ahlaksızı namuslu adam kılığına sokmak olan kurnaz bir Yahudi vardı. Bu değişiklik pek uzun bir süre için değildi, çünkü uzun süre için olsaydı o ahlaksız için tedirgin edici bir şey olurdu. Değişiklik, ücreti önceden ödenmek üzere, gündeliği otuz metelikten, bir iki gün için, dürüst kişilerinkine elden geldiğince benzeyen bir giysiyle yapılıyordu. Bu giysi kiralayıcısına Changeur adı veriliyordu; ona bu adı Paris yankesicileri vermişti, başka adı olup olmadığını da bilmiyorlardı. Neredeyse eksiksiz bir vestiyeri vardı, insanların üstlerine geçirdikleri eski giysiler giyilebilir durumdaydı. Spesiyaliteler ve kategoriler vardı; mağazasının her çivisinde kullanılmış, eskimiş bir toplumsal konum asılıydı. Burada bir memur giysisi, şurada bir rahip giysisi, ötede bir banker giysisi, başka bir yerde bir yazar, daha ötede bir devlet adamı giysisi. Bu adam düzenbazlığın Paris’te oynadığı uçsuz bucaksız dramın kostümcüsüydü. İşlik, hırsızlığın girip dolandırıcılığın çıktığı kulisti. Hırpani kılıklı bir serseri bu vestiyere gelir, otuz metelik bırakır, o gün oynamak istediği role göre kendine uyan giysiyi seçerdi; serseri basamakları inerken, artık bir kişilik kazanmış olurdu. Ertesi gün giysiler sadakatle geri getirilirdi. Hırsızlara her şeyi teslim eden Changeur hiç soyulmamıştı. Yalnız bu giysilerde bir eksiklik vardı; kimseye "uymaz"lardı. Giyenlere göre yapılmadıklarından kimine dar gelir, kiminin sırtından dökülürlerdi; kimselere uymazdı. Ortalama insanın üstünde boyutlara sahip hiçbir düzenbaz, Changeur’ün giysilerinin içinde rahat edemezdi. Ne şişko ne de sıska olmamak gerekti. Changeur ancak ortalama insanları göz önüne almıştı. Ölçülerini ne çok şişman ne çok ince ne çok iri ne çok küçük olmayan, sıradan serseriye göre almıştı. Bundan ötürü bazen zor durumlar yaşanıyor, alıcılar bu durumdan ellerinden geldiğince sıyrılmaya çalışıyorlardı. Ölçü dışı olanlar başlarının çaresine baksın! Örneğin, boydan boya siyah olduğu için herkese pek uygun olan devlet adamı giysisi Pitt’e çok geniş, Castelcicala’ya ise çok dar gelirdi. Devlet adamı giysisi, Changeur’ün katalogunda aşağıdaki biçimde belirtilmişti; aynen aktarıyoruz:

“Siyah çuhadan ceket, siyah yünlüden pantolon, ipekli yelek, potin, çamaşır.” Giysinin kıyısında Eski büyükelçi yazıyordu. Ayrıca, gene aynen aktardığımız şu yazı vardı: “Ayrı bir kutuda, güzelce hazırlanmış bir peruka, yeşil gözlükler, saat kösteği için madalyalar, burnun biçimini değiştirecek iki küçük boru.” Sonuncular eskiden büyükelçi olan devlet adamının giysileri içindeydi. Tüm bu giysiler, deyim yerindeyse, bitikti; dikişler ağarmış, dirseklerden birinde pürüzlü bir ilik belirmişti, üstelik giysinin göğsünde bir düğme eksikti ancak bu küçük bir eksiklikti. Devlet adamının eli ceketin içinde, yüreğinin üzerinde durması gerektiğinden, eksik düğmeyi gizlemek onun işiydi.

Marius’un Paris’in gizli kuruluşlarıyla yakınlığı olsaydı, Basque’ın içeri aldığı konuğun üstünde Changeur’ün eskici dükkânından ödünç alınmış devlet adamı giysisi bulunduğunu derhal anlardı. Beklediğinden başka birisinin içeri girdiğini görünce, Marius’un uğradığı düş kırıklığı yeni gelene karşı horgörü biçimini aldı. Adam selamlamak için yerlere kadar eğilirken, onu baştan ayağa dek inceledi, emreder bir sesle sordu:

- Ne istiyorsunuz?

Adam, bir timsahın okşayıcı gülümsemesini andıran sevimli bir sırıtmayla cevap verdi:

- Mösyö Baron’u daha önce sosyetede görmemiş olmam olanaksız gibi geliyor bana. Kendileriyle birkaç yıl önce, daha çok Prenses Bagration’un konağında ve Fransa senato üyelerinden Senyör Vikont Dambray’ın salonlarında karşılaştığımı sanıyorum.

Hiç tanımadıkları kimseleri pek iyi tanırmış gibi davranmak düzenbazların sürekli kullandıkları iyi bir taktiktir. Marius bu adamın konuşmasını büyük bir ilgiyle izliyordu. Sesini, davranışlarını gözlüyordu ama uğradığı düş kırıklığı da artıyordu; duymaya hazırlandığı keskin, sert sesten apayrı, burundan gelen bir konuşmaydı bu. Marius çok şaşırmıştı.

- Ne Madam Bagration’u ne de Mösyö Dambray’ı tanımıyorum... dedi. Ömrümce ne birinin ne de ötekinin evine adımımı atmış değilim.

Bu sözler asık bir yüzle söylenmişti. Adam yine de incelikli bir davranışla ısrar etti:

- Öyleyse mösyöyü Chateaubriandlarda görmüş olacağım. Chateaubriand’ı iyi tanırım. Pek İnceliklidir. Bazen bana, “Thenard, dostum, benimle bir içki içmez misiniz?”der.

Marius’un yüzü gittikçe daha da sertleşiyordu.

- Mösyö Chateaubriand’ın evine buyur edilmek onuruna hiç erişmedim. Kısa keselim, ne istiyorsunuz?

Adam daha da sertleşen sesin karşısında daha da kibarlaşarak;

- Mösyö Baron, dedi, beni dinlemek yüceliğinde bulunun. Amerika’da Panama yakınlarında Joya adında bir köy vardır. Bu köy bir tek evden ibarettir. Dört köşe, büyük, üç katlı bir evdir bu; güneşte kurutulmuş tuğlalardan yapılmıştır. Her kat, altındaki kattan dört metre içerlek olup önünde, yapıyı çepeçevre kuşatan bir balkon oluşturur. Ortada erzak ve cephane bulunan bir iç avlu vardır; hiç pencere yoktur, mazgal vardır; kapı da yoktur, duvara dayanan iskeleler vardır. Yerden birinci kata çıkmak için, birinci kattan ikinci kata çıkmak için, ikinci kattan üçüncü kata çıkmak için bir sürü iskele... ve iç avluya inmek için de iskeleler. Odalarda kapı yoktur, kapak vardır; merdiven değil asma merdivenler vardır. Akşam olunca kapaklar kapanır, iskeleler çekilir; mazgallara karabinalar yerleştirilir; içeri girmeye olanak yoktur; gündüz ev, gece kale... Sekiz yüz insan yaşar orada. İşte bu böyle bir köydür. Böylesine korunma niçin? Çünkü bu ülke tehlikeli yerdir; insan eti yiyen yamyamlarla doludur. Öyleyse oraya niçin gidiyorlar? Çünkü bu ülke olağanüstü bir yerdir; altın vardır orada!

- Sözü nereye vardırmak istiyorsunuz? diye lafını kesti Marius.

Düş kırıklığından sabırsızlığa geçmişti.

- Şuraya, Mösyö Baron, ben yorgun düşen eski bir diplomatım. Eski uygarlık beni çok hırpaladı. Bir de vahşileri denemek istiyorum.

- Sonra?

- Bencillik yeryüzünün yasasıdır, Mösyö Baron. Gündelikle çalışan köylü kadın posta arabası geçerken başını çevirir, kendi tarlasında çalışan mülk sahibi köylü kadın başını çevirmez. Yoksulun köpeği varsılın arkasından havlar, varsılın köpeği yoksulun arkasından havlar. Herkes kendisi için. Çıkar, işte insanların amacı. Altın, işte mıknatıs!

- Sonra? Sadede gelin.

- Gidip Joya’ya yerleşmek istiyorum. Biz üç kişiyiz. Karım, bir de kızım var; çok güzel bir kız. Yolculuk uzun ve pahalı. Biraz paraya ihtiyacım var.

Marius:

- Bunun benimle ne ilgisi var? diye sordu.

Yabancı adam, boynunu akbaba gibi kravatından dışarı uzattı, artan bir gülümsemeyle:

- Mösyö Baron mektubumu almadılar mı yoksa? diye sordu.

Doğruydu. Gerçek şuydu ki, pusulada yazılanlar Marius’ta iz bırakmadan yok olup gitmişti. Mektubu okumaktan çok yazıyı görmüştü; içinde ne olduğunu anımsamıyordu bile. Bir süreden beri yeni bir şey onu uyarmaya başlıyordu. Şunu fark etmişti: “Karım, bir de kızım.” Adama ilgiyle bakıyordu. Bir sorgu yargıcı bundan daha esaslı bakamazdı; onu gözetliyordu sanki.

- Açıklayın, demekle yetindi.

Adam iki elini yelek ceplerine soktu, sırtını doğrultmadan başını kaldırdı; o da gözlüğünün yeşil bakışları ardından, kendi açısından Marius’u gözetliyordu.

- Peki, Mösyö Baron. Açıklıyorum. Size satacak bir sırrım var.

- Bir sır mı?

- Bir sır.

- Beni mi ilgilendiriyor?

- Bir parça.

- Nedir bu sır?

Marius, onu dinlerken, bir yandan da adamı incelemeyi sürdürüyordu.

- Bedava başlıyorum, dedi adam. Bakın göreceksiniz, ne kadar ilginizi çekeceğim.

- Konuşun.

- Mösyö Baron, evinizde bir hırsız, bir katil var.

Marius ürperdi:

- Evimde mi? Hayır! dedi.

Yabancı adam, yavaşça, istifini bozmadan, dirseğiyle şapkasını fırçaladı.

- Hem katil hem hırsız, Mösyö Baron. Dikkatinizi şuna çekmek isterim ki, burada eski, kadükleşmiş, geçersiz, yasa karşısında zaman aşımına uğramış ve Tanrı gözünde affa uğramış olaylardan söz etmiyorum. Yeni olaylardan, bugünkü olaylardan, yargının şu saatte bilmediği olaylardan söz ediyorum. Sürdürüyorum: Bu adam sizin güveninizi kazandı ve ailenize uydurma bir adla nüfuz etti. Onun gerçek adını size söyleyeceğim.

- Dinliyorum.

- Asıl adı Jean Valjean’dır.

- Biliyorum.

- Şimdi de, gene bir şey istemeden kim olduğunu söyleyeceğim.

- Söyleyin.

- O eski bir forsadır.

- Biliyorum.

- Size bildirmek şerefine eriştiğimden beri biliyorsunuz.

- Hayır. Daha önceden biliyordum.

Marius’un soğuk sesi, şu çifte biliyorum cevabı, konuşmaya uygun düşmeyen kısa sözleri adamın içinde boğuk bir öfke uyandırdı. Marius’a gizliden, çabucak sönen korkunç bir bakış fırlattı. Bu bakış ne denli çabuk olursa olsun, bir kez görünce hemen anımsanan türdendi; Marius’un gözünden kaçmadı bu. Düşüncenin aynası olan gözbebeklerine düşen kimi parıltılar ancak kimi ruhlardan gelebilir, onunla alevlenir; gözlükler hiçbir şeyi gizleyemez. Cehenneme cam takın bakalım!

Adam içini çekerek sürdürdü:

- Mösyö Baron’u yalanlamak gözü karalığını gösteremem. Yalnız, ne olursa olsun iyi bilgiler taşıdığımı görüyorsunuzdur. Size şimdi açıklayacağım şeyi benden başka bilen yoktur. Madam Barones’in varlığı ile ilgilidir bu. Olağanüstü bir sırdır, satılıktır. Bunu öncelikle size öneriyorum. Hem de çok ucuz: Yirmi bin frank.

Marius:

- Bu sırrı da ötekiler gibi biliyorum, dedi.

Adam istediği tutarı biraz indirmek gereğini duydu.

- Mösyö Baron, on bin frank verin de söyleyeyim.

- Bana öğretecek hiçbir şeyiniz olmadığını size tekrarlıyorum. Sizin söylemek istediğinizi ben biliyorum.

Adamın gözünde yeniden bir şimşek belirdi.

- İyi ama bugün karnımı doyurmam gerek! diye haykırdı. Olağanüstü bir sır diyorum size! Mösyö Baron, konuşacağım. Konuşuyorum. Bana yirmi frank verin.

Marius ona dik dik baktı:

- Sizin o olağanüstü sırrınızı ben biliyorum, dedi. Jean Valjean’ın adını bildiğim gibi, tıpkı sizin de adınızı bildiğim gibi.

- Benim adımı mı?

- Evet.

- Bu zor bir iş değil, Mösyö Baron. Onu size yazmak, ağızdan söylemek şerefine eriştim. Thenard.

- Dier.

- Nasıl?

- Thénardier.

- O da kim?

Tehlike belirince kirpi dikenlerini çıkarır, domuzları böceği de ölü taklidi yapar, eski korumacılar kale düzenine geçerler. Bu adam da gülmeye başladı. Sonra bir fiskeyle ceketinin kolundaki bir toz tanesini süpürdü.

Marius sürdürdü:

- Siz aynı zamanda işçi Jondrette, komedyen Fabantou, ozan Genflot, İspanyol Don Alvares, bir de Balizard Kadın’sınız.

- Ne kadın dediniz?

- Montfermeil’de ucuz bir meyhane işlettiniz.

- Ucuz meyhane mi? Asla!

- Thénardier olduğunuzu söylüyorum size.

- Kabul etmem.

- Ve de bir serserisiniz. Alın!

Marius cebinden bir banknot çıkardı, adamın yüzüne fırlattı.

- Mersi! Pardon! Beş yüz frank mı? Mösyö Baron!

Ve altüst oldu adam. Yerlere kadar eğilirken parayı yakalayarak inceledi. Şaşırarak:

- Beş yüz frank! diye tekrarladı.

Alçak sesle kekeledi:

- Bu yaman bir papel!

Sonra birdenbire:

- Peki, öyle olsun! diye haykırdı. Rahatımıza bakalım.

Bunun üzerine, bir maymun çevikliğiyle, saçlarını arkaya attı, gözlüğünü çıkardı; az önce bu kitabın başka yerinde de sözü geçen iki pamuklu boru parçasını burnundan çıkarıp gizledi; şapka çıkarır gibi yüzünü çıkardı. Bakışı parladı, düzensiz derin kırışıklıklar içinde, yer yer kamburlaşmış, üstü iğrenç bir biçimde buruşmuş alnı ortaya çıktı; bir yırtıcı kuş gagasını andıran burnu eski durumuna döndü; adamın yabanıl, kurnaz yüzü ortaya çıktı.

Burundan gelmeyen bir sesle:

- Mösyö Baron’un hakkı var. Ben Thénardier’im, dedi sırtının kamburluğunu düzelterek.

Thénardier -evet, gerçekten de bu adam oydu- şaşırıp kalmıştı; elinden gelse kaygılanırdı. Şaşkınlık uyandırmaya gelmişti buraya ama şimdi kendisi şaşkınlığa düşüyordu. Bu yenilgi ona beş yüz frank kazandırmıştı; iyi hesaplayınca, bunu kâfi buluyordu ama gene de şaşkınlıktan sersemlemiş gibiydi.

Baron Pontmercy’i ilk kez görüyordu; değişik giyimine rağmen Baron Pontmercy onu tanıyor, hem de derinlemesine tanıyordu. Bu baron, yalnız Thénardier olayını değil, Jean Valjean olayını da biliyordu. Böylesine soğuk, böylesine eli açık, herkesin adını bilen, herkesin bütün adlarını bilen, onlara kesesini açan, düzenbazları bir savcı gibi tartaklayan ama gene de bir gafil gibi para veren bu toy delikanlı neyin nesiydi acaba?

Thénardier, anımsanacağı gibi, Marius’un komşusu olduğu halde, Paris’te çok kere olduğu gibi, onu hiç görmemişti. Kızlarının eskiden aynı apartmanda oturan Marius adında pek yoksul bir delikanlıdan söz ettiklerini öylesine bir duymuştu. Kendisini tanımadan, az önce gördüğümüz mektubu ona yazmıştı.

Onun düşüncesinde, o Marius’la bu Mösyö Baron Pontmercy arasında hiçbir yakınlık yoktu.

Pontmercy adına gelince, anımsanacağı gibi, Waterloo savaş alanında, ancak son iki heceyi duyabilmişti; bu yüzden teşekküre karşı duyulan haklı hor görmeyi bu iki heceye karşı da duymuştu. Öte yandan, 16 Şubat’ta gerek yeni evlilerin peşine kattığı kızı Azelma yoluyla, gerekse kendi araştırmalarına dayanarak çok şey öğrenebilmiş, sonsuz karanlıkların derinliklerinden pek çok gizemli ipucu ele geçirebilmişti. Günün birinde ana lağımda karşılaştığı adamın ne biçim bir insan olduğunu ustalıkla keşfetmiş ya da bağlantılara başvurarak, en azından tahmin etmişti. Adamdan isme varmıştı kolaylıkla. Barones Pontmercy’nin Cosette olduğunu biliyordu. Yalnız bu bakımdan ağzını sıkı tutmaya kararlıydı. Cosette kimdi? Gerçekten bunu kendisi de tam olarak bilmiyordu. Ancak ortada bir piçlik olduğunu seziyordu. Fantine öyküsü ona öteden beri kuşkulu görünmüştü; ama ondan söz etmek neye yarardı ki? Sus payı koparmaya mı? Daha pahalı bir sırrı vardı ya da öyle sanıyordu. Sonra da, tümüyle görünüşe dayanarak, kanıtsız, ispatsız, Baron Pontmercy’e gidip de, “Karınız piçtir!” diye açıklamada bulunmak, açıklamayı yapanın belinin ortasına adamın tekmesini yemekten başka bir işe yaramazdı.

Thénardier’nin düşüncesine göre Marius’la konuşması daha başlamamıştı bile. Gerilemek, stratejisini değiştirmek, bir durumu bırakmak, cephe değiştirmek gerekmişti; ama dişe dokunur hiçbir şeye başlamamıştı. Beş yüz frank da cebindeydi. Ayrıca daha söyleyeceği bir şeyi vardı, üstelik böylesine iyi bilgi sahibi, iyi silahlı olan şu Baron Pontmercy’e karşı bile kendini güçlü görüyordu. Thénardier yaratılışında olanlar için her konuşma bir çarpışmadır. Az sonra başlayacak olan çarpışmada durumu neydi? Kiminle konuştuğunu bilmiyordu ama ne konuştuğunu biliyordu. İçinden kendi güçlerini çabucak gözden geçirdi “Ben Thénardier’yim,” dedikten sonra bekledi.

Marius düşüncelere dalmıştı. Demek Thénardier elindeydi nihayet! Bulmayı böylesine istediği adam nihayet karşısındaydı. Albay Pontmercy’nin öğütlerini yerine getirebilirdi artık. Öyle bir kahramanın böyle bir hayduda bir şey borçlu olması, babasının mezardan yolladığı poliçenin bugüne dek geri çevrilmiş olması onu küçük düşürüyordu. Her ne olursa olsun, hoşnuttu. En sonunda albayın ruhunu bu alçak alacaklıdan kurtarabilecekti. Ona öyle geliyordu ki, babasının borç yüzünden tutsak olan anısını tutsaklıktan kurtaracaktı.

Bu ödevinin yanı sıra bir başka şey daha vardı: Cosette’in varlığının kaynağını aydınlatmak. Olanak karşısına çıkmış gibiydi. Thénardier belki bir şeyler biliyordu. Bu adamın içini görmek yararlı olabilirdi.

İşe oradan başladı.

Thénardier “yaman papel”i yok edivermişti ve adeta iyiliksever bir yumuşaklıkla Marius’a bakıyordu.

Marius sessizliği bozdu:

- Size adınızı söyledim, Thénardier. Şimdi bana öğretmek için geldiğiniz sırrı da söyleyeyim mi, ister misiniz? Benim de soruşturmalarım var. Göreceksiniz ki sizden daha çok şey biliyorum. Jean Valjean dediğiniz gibi hem katil hem de soyguncu. Soyguncu, çünkü varlıklı bir sanayiciyi, Mösyö Madeleine’i soydu, onu iflasa sürükledi; katil, çünkü polis görevlisi Javert’i öldürdü.

Thénardier:

- Anlayamıyorum Mösyö Baron, dedi.

- Anlatmaya çalışacağım. Dinleyin. 1822 yılına doğru Pas-de-Calais’nin bir yöresinde, adliye ile eski bir anlaşmazlığı olan bir adam vardı. Madeleine adı altında belini doğrulttu, saygınlık kazandı. Bu adam, sözün tam anlamıyla doğru bir kişi olmuştu. Bir sanayi, siyah cam boncuk fabrikası kurarak bütün bir kenti varlığa kavuşturmuştu. Kendi varlığına gelince, onu da yapmıştı ama ikinci derecede ve âdeta tesadüfen. Yoksul babasıydı. Hastaneler kuruyor, okullar açıyor, hastaları ziyaret ediyor, öksüzlere arka çıkıyordu; ülkenin koruyucusu gibiydi. Verilen nişanı reddetmişti; onu belediye başkanı yaptılar. Serbest bırakılan bir forsa bu adamın geçmişte çarpıldığı bir cezayı biliyordu; onu ihbar etti ve tutuklattı, yakalanmasından yararlanarak Paris’e geldi, sahte imzayla -olayı veznedarın kendisinden duydum- Bay Madeleine’e ait olan yarım milyondan çok paranın Banker Laffitte tarafından kendisine verilmesini sağladı. Bay Madeleine’i soyan bu forsa Jean Valjean’dır. Öteki olaya gelince, onda da bana öğretecek hiçbir şeyiniz yok. Jean Valjean polis müfettişi Javert’i öldürdü; onu bir tabanca kurşunuyla vurdu. Şimdi sizinle konuşan ben oradaydım.

Thénardier mağlupken bir dakikada zafere erişen ve bütün kaybettiğini yeniden kazanan bir adamın üstün bakışlarıyla Marius’a bir göz attı. Sonra, gülümsemesi çabucak yerine geldi. Aşağıdaki yukarıdakine karşı sürekli okşayıcı bir zafer göstermelidir.

Thénardier Marius’a:

- Mösyö Baron, yanlış yoldasınız... demekle yetindi.

Ve kösteğindeki madalyonları anlam saçan bir fırıldak gibi döndürerek bu cümlenin altını çizdi.

Marius:

- Nasıl? dedi. Bunu onaylamıyor musunuz? Bunlar gerçek olaylardır.

- Bunlar kuruntudur. Mösyö Baron’un bana gösterdikleri güven, bunu kendilerine bildirmek ödevini verir bana. Her şeyden önce gerçek, doğruluk. İnsanların gereksiz yere suçlanmasını hiç sevmem. Mösyö Baron, Jean Valjean Mösyö Madeleine’i soymadı ve Jean Valjean kesinlikle Javert’i öldürmedi.

- İşte bu ilginç! Nasıl oluyor?

- İki nedenden ötürü.

- Hangi nedenle? Söyleyin.

- İşte birincisi: Mösyö Madeleine’in parasını çalmadı, çünkü Mösyö Madeleine ta kendisiydi.

- Neler uyduruyorsunuz siz böyle?

- Ve İkincisi: Javert’i öldürmedi, çünkü Javert’i öldüren Javert’dir.

- Ne demek istiyorsunuz?

- Javert kendini öldürdü.

Marius, kendinden geçerek:

- Kanıtlayın! Kanıtlayın! diye bağırdı.

Thénardier sözcükleri hecelere ayırarak sözlerini yineledi:

- Po-lis gö-rev-li-si Javert, Pont-au-Change’da bir san-da-lın al-tın-da bo-ğul-muş o-la-rak bu-lun-du!

- Kanıt gösterin öyleyse?

Thénardier yan cebinden, içinde katlanmış, değişik boyda kâğıtlar bulunduğu sanısı veren geniş kurşuni bir zarf çıkardı. Sakin bir tavırla:

- Dosya yanımda, dedi.

Sonra ekledi:

- Mösyö Baron, sizin yararınıza, ben bu Jean Valjean’ı esaslı bir biçimde tanımak istedim. Jean Valjean’la Madeleine’in aynı insan olduğunu öne sürüyorum; Javert’in Javert’den başka katili olmadığını söylüyorum ve eğer söylüyorsam, kanıtlarım var demektir. Elyazısı, kanıt değil bu, elyazısı su götürür; elyazısı dileğe göre iş görebilir, yazılı kanıtlarım var.

Thénardier konuşurken zarftan sararmış, solmuş, tütün kokusuna boğulmuş iki eski gazete çıkardı. Kat yerlerinden yırtılmış, dökülmüş durumda olan dört köşe parçalardan bir tanesi diğerlerinden çok daha eskiye benziyordu.

- İki olay, iki kanıt, dedi Thénardier.

Ve kat yerlerini açarak gazeteleri Marius’a uzattı.

Okur bu iki gazeteyi iyi bilir. Bir tanesi, en eski olanı, 25 Temmuz 1823 tarihli Drapeau blanc’ın bir nüshası, bu yapıtın birinci cildinin ikinci bölümünün ikinci kitabının başında görülmüştü. Gazetenin bu sayısı Madeleine’le Jean Valjean'ın kimliğini belirtiyordu.

Öteki 15 Haziran 1832 tarihli Moniteur, Javert’in kendini öldürdüğünü kaydettikten sonra şunları ekliyordu: Javert, polis müdürlüğündeki sözlü bir raporda Chanvrerie Sokağı’ndaki barikatta tutsak edildiğini, hayatını, tabancasıyla onu hedef alan, beynini dağıtacak yerde kurşunu havaya sıkan bir isyancının yüce yürekliliğine borçlu olduğunu belirtmiştir.

Marius okudu. Kesinlik vardı bunda; belirli tarihler, yadsınamaz kanıtlar. Bu iki gazete Thénardier’nin sözlerini doğrulamak amacıyla özel olarak bastırılmamıştı elbette. Moniteur’de yayımlanan haber, polis müdürlüğünce resmen bildirilmişti: Marius artık kuşkulanamazdı. Veznedarın verdiği bilgiler yanlıştı, kendisi de aldanmıştı. Jean Valjean birdenbire yücelmiş, buluttan sıyrılıyordu. Marius sevinç çığlığını tutamadı:

- Öyleyse, bu bahtsız adam hayranlık verici biridir. Demek ki bütün bu varlık onundu! Bütün bir ülkenin koruyucusu, Madeleine! Javert’in kurtarıcısı Jean Valjean! Bir kahraman! Bir ermiş!

Thénardier:

- Ne bir ermiştir ne de bir kahraman, dedi. Bir katil, bir soyguncudur o!

Ardından kendinde belli bir güç duymaya başlayan bir adam davranışıyla ekledi:

- Sakin olalım.

Soyguncu, katil sözcükleri, Marius’un artık yok olduğunu sandığı bu sözcükler yeniden ortaya çıkarak onun üzerine soğuk su gibi dökülmüştü.

- Hâlâ mı? dedi.

- Her zaman, dedi Thénardier. Jean Valjean Madeleine’in parasını çalmadı ama gene de soyguncudur. Javert’i öldürmedi ama gene de katildir.

- Kırk yıl önce işlediği, sizin gazetelerinizin de belirttiği, tümüyle yanlışlarından arınmış, el etek çekmiş, erdem dolu bir hayatla ödediği o bahtsız soygunculuktan mı söz etmek istiyorsunuz?

- Mösyö Baron, katil ve soyguncu diyorum. Ve tekrar ediyorum, aktüel olaylardan söz ediyorum. Size açıklayacağım şeyleri kimse bilmiyor. Bir yerde yayınlanmamıştır. Belki de Jean Valjean’ın Madam Barones’e kurnazca verdiği servetin kaynağını orada bulursunuz. Kurnazca diyorum, çünkü böyle bir bağışla, rahatlığın varlığını paylaştığı namuslu bir evin içine süzülmek, bununla birlikte suçunu gizlemek, soygunculuğundan yararlanmak, adını gömmek, kendisine bir aile yaratmak pek beceriksizce bir iş değildir.

- Burada sözünüzü kesebilirdim; ama sürdürün.

- Mösyö ödülü sizin cömertliğinizin değerlendirmesine bırakıp her şeyi anlatacağım. Bu sır bir külçe altın değerindedir. Bana, “Niçin Jean Valjean’a başvurmadın?” diyebilirsiniz. Anlaşılır bir nedenden ötürü. Varlığını bıraktığını, size bıraktığını biliyorum; ama onun bu davranışını da pek akıllıca bulmuyorum. Beş parası yok, ona başvursam bana bomboş ellerini gösterir. Oysa benim Joya yolculuğu için biraz paraya ihtiyacım var; her şeyi olan sizi, hiçbir şeyi olmayan ona yeğlerim. Biraz yorgunum, bir sandalyeye oturmama izin verin.

Marius oturdu, ona da oturmasını işaret etti. Thénardier kapitone bir sandalyeye oturdu. İki gazeteyi de geri aldı, yeniden zarfın içine yerleştirdi. Drapeau blanc’ı tırnağıyla didikleyerek mırıldandı:

- Bunu buluncaya dek akla karayı seçtim.

Sonra söylediklerinden kuşkusu olmayan kişilere özgü bir davranışla, bacak bacak üstüne attı, arkaya doğru kaykıldı; ardından ağır bir tavırla, sözcüklerin üstüne basa basa konuya girdi:

- Mösyö Baron, bundan yaklaşık bir yıl önce, 6 Haziran 1832’de, ayaklanma gününde, Invalides Köprüsü ile Iena Köprüsü arasında, lağımın Seine sularına döküldüğü yerde, Paris ana lağımında bir adam vardı.

Marius birdenbire sandalyesini Thénardier’nin sandalyesine yaklaştırdı. Thénardier bu davranışı gördü; dinleyicisini kavrayan, sözlerinin karşısındakinde yarattığı coşkuyu sezen bir konuşmacı yavaşlığıyla sürdürdü:

- Gerçekte siyasi olmayan nedenlerle gizlenmek zorunda olan bu adam, lağımı kendine mesken edinmişti; kendisinde oranın bir anahtarı vardı. Yineliyorum, 6 Haziran günü oluyordu bu. Akşamın saat sekizi sularındaydı. Adam lağımın içinde bir ses duydu. Çok şaştı, bir köşeye büzüldü, gözetledi. Bu bir ayak sesiydi; karanlıkta yürüyen biri vardı, ona doğru geliyordu, ilginç şey, lağımda ondan başka biri daha vardı. Lağımın demir parmaklıklı çıkış kapısı uzak değildi. Oradan süzülen az bir ışık yeni geleni tanımasına, bu adamın sırtında bir şey taşıdığını fark etmesine yardımcı oldu. Eğilerek yürüyordu. Eğilerek yürüyen adam eski bir forsaydı, sırtında taşıdığı da bir ölüydü. Öldürme suçundan yakalanmak da ancak böyle olur. Soygunculuğa gelince, sorun ortada; insan yok yere kimseyi öldürmez. Bu forsa bu ölüyü ırmağa atacaktı. Belirtilecek bir olay şudur ki, lağımın ötelerinden gelen bu forsa, çıkış parmaklığına erişmeden önce yolunun üzerinde korkunç bir çöküntüye rastlamıştı mutlaka, ölüyü oraya bırakabilir gibi görünse de, daha hemen ertesi gün, işçiler çöküntüde çalışırken, ölüyü orada bulabilirlerdi. Bu da katilin hiç işine gelmezdi sanırım. O, sırtındaki yükle çöküntüyü geçmeyi seçti. Gösterdiği çaba korkunç olmuştur, insan hayatını bundan daha çok tehlikeye atamaz; oradan sağ olarak kurtulmasını bir türlü anlayamıyorum.

Marius’un sandalyesi biraz daha yaklaştı. Thénardier bundan yararlanarak uzun uzun soluk aldı. Sözünü sürdürdü:

- Mösyö Baron, bir lağım eğitim alanı değildir. Orada insan her şeyden, duracak yerden bile yoksundur. Orada iki adam varsa karşılaşmaları gerekir. Bu da öyle oldu. Lağımda oturan ve oradan geçen yolcular istemeyerek birbirlerine günaydın demek zorunda kaldılar. Yolcu oturana, “Sırtımdakini görüyorsun, buradan çıkmam gerek; anahtar sende, ver onu bana,” dedi. Bu forsa korkunç güçlü bir adamdı. Geri çevirmek olası değildi. Öyleyken anahtarın sahibi zaman kazanmak için tartışmaya başladı. Ölüyü inceledi; iyi giyimli, varsıl görünen, yüzü gözü kan içinde bir genç olduğundan başka şey göremedi. Konuşurken, katile duyurmadan, öldürülen adamın giysisinden bir parça koparıp alma imkânı buldu. Anlıyorsunuz ya, suç kanıtı, ipucu yakalamak, suçluya karşı suçu kanıtlamak çaresi. Suç kanıtını cebine koydu. Ondan sonra kapıyı açtı, sırtındaki yükle adamı dışarı çıkardı, parmaklığı kapattı. Bu serüvene katılmamak kaygısıyla, ondan da çok katil öldürdüğü kişiyi nehre atarken orada bulunmamak için kaçtı. Şimdi anlıyorsunuzdur. Ölüyü taşıyan Jean Valjean’dı; anahtarın sahibi de şu an sizinle konuşmakta, giysinin parçası ise...

Thénardier cümlesini bitirirken, koyu renk lekelerle kaplı, didik didik olmuş siyah bir çuha parçasını cebinden çıkarıp iki işaret parmağı ve iki başparmağı arasında tutarak göz çizgisine dek kaldırdı.

Marius yüzü sapsarı, zorlukla soluk alarak, gözleri siyah çuha parçasına dikili, bir tek sözcük söylemeden, bu paçavradan gözlerini ayırmadan ayağa kalkmıştı. Duvara doğru geliyordu. Ardında uzanan sağ eli, duvarda, el yordamıyla, ocağın yanındaki bir dolabın kilidinde duran anahtarı arıyordu. Anahtarı buldu, dolabı açtı, ürküntücü bakışlarını Thénardier’nin tuttuğu kumaş parçasından ayırmadan, oraya bakmadan kolunu dolabın içine soktu.

Bu arada Thénardier konuşmayı sürdürüyordu:

- Mösyö, öldürülen delikanlının çok zengin bir yabancı olduğuna, büyük bir para taşıdığına, Jean Valjean tarafından bir tuzağa düşürüldüğüne inanmam için ortada çok güçlü nedenler var.

Marius:

- O delikanlı bendim, işte giysi! diye bağırdı.

Kan içinde eski bir siyah giysiyi döşemenin üstüne fırlattı. Sonra Thénardier’nin elinden kumaş parçasını kaptı, giysinin yanına çömeldi, yırtılmış parçayı yırtık eteğe yaklaştırdı. Yırtık tıpatıp uyuyor, parça giysiyi tamamlıyordu.

Thénardier şaşkınlıktan taş kesilmişti. “Şimdi hapı yuttum işte,” diye düşündü.

Marius, titreyerek bitkin ve sevinç içinde doğruldu. Cebini karıştırdı, bin frankla dolu yumruğunu öfkeyle Thénardier’ye doğru uzatarak, sanki onun suratına bastırarak yürüdü.

- Siz bir alçaksınız! Siz bir yalancısınız, karaçalıcısınız, sefilsiniz! Bir adamı suçlamak için gelmiştiniz, onu akladınız; onu bitirmek istiyordunuz, onu şerefe ulaştırmaktan başka bir şey yapmadınız. Asıl soyguncu sizsiniz! Asıl katil sizsiniz! Ben sizi, Hôpital Caddesi’ndeki o yerde gördüm. Thénardier Jondrette. Sizi küreğe, istesem daha da uzağa göndermeye yetecek kadar çok şey biliyorum hakkınızda sefil alçak! Al şu bin frangı!

Ve Thénardier’ye bin franklık bir banknot attı.

- Ah, Jondrette Thénardier, alçak namussuz! Bu sana ders olsun, sır eskicisi, sır satıcısı, karanlıklar araştırıcısı sefil! Şu beş yüz frangı da al ve defol git. Waterloo seni koruyor.

Thénardier beş yüz frankla bin frangı cebine tıkıştırırken:

- Waterloo mu? diye mırıldandı.

- Evet, katil! Orada bir albayın hayatını kurtarmıştın...

Thénardier başını kaldırarak:

- Bir generalin, dedi.

Marius öfkeyle:

- Bir albayın, dedi. Bir general için metelik vermem. Üstelik buraya bir sürü alçaklık yapmaya geldin! Sana diyorum ki işlemediğin cinayet yok! Defol! Yok ol! Yalnız mutlu ol, bütün isteğim bu. Ah! Canavar! Al üç bin frank daha! Alsana! Yarından tezi yok, kızınla Amerika’ya gideceksin; çünkü karın öldü, iğrenç yalancı! Buradan gittiğini göreceğim, haydut! O zaman sana yirmi bin frank daha vereceğim. Gider, başını başka yerde taşa vurursun!

- Mösyö Baron, size ebediyen minnettarım, diye cevap verdi Thénardier eğilerek.

Ve çıktı. Hiçbir şey anlamıyordu; bu altın yağmuruyla bu banknot yıldırımıyla şaşırmış, çılgına dönmüştü. Gerçekten de yıldırım çarpmış gibiydi ama hoşnuttu da; böylesi bir yıldırıma karşı yıldırımsavarı olsa pek canı sıkılırdı doğrusu.

Bu adamla ilgili konuyu burada bitiriverelim.

Şu anda anlatmakta olduğumuz olaylardan iki gün sonra, Marius’un yardımıyla, kızı Azelma ile, uydurma bir ad altında, yanında New York’ta ödenmek üzere bir çekle Amerika’ya gitti Thénardier. Başarıya ulaşamamış olan bu burjuvanın duygusal kokuşmuşluğu onulmaz türdendi; Avrupa’da neyse Amerika’da da öyle kaldı. Kötü bir adamın elinin değmesi kimi zaman bir iyiliği çürütmeye, ondan kötü bir sonuç çıkarmaya yeter. Marius’un parasıyla Thénardier, zenci köle alım satımına başladı.

Marius, Thénardier çıkar çıkmaz, Cosette’in gezinmekte olduğu bahçeye koştu:

- Cosette! Cosette! diye bağırdı. Gel! Çabuk gel! Gidelim Basque, çabuk bir araba! Cosette, gel. Aman Tanrım! Benim hayatımın kurtarıcısı oymuş! Bir dakika olsun yitirmeyelim! Şalını al.

Cosette onun çıldırdığını sandı ve itaat etti.

Marius soluk almıyordu; yüreğinin atışlarını bastırmak için elini üzerine koyuyordu. Büyük adımlar atarak gidip geliyor, Cosette’i öpüyordu.

- Ah! Cosette! Bahtsız bir adamım ben! diyordu.

Çılgına dönmüştü. Şu Jean Valjean’ın nasıl da erişilmez yücelikte, kederli bir yüzü olduğunu görmeye başlıyordu. Gözlerinin önünde işitilmemiş, üstün değerde, koruyucu, sonsuzluğun içinde alçakgönüllü bir erdem beliriyordu. İsa’nın yüzüne bürünüyordu kürek mahkûmunun yüzü. Bu olağanüstülüğün karşısında Marius’un gözleri kamaşıyordu. Gördüğü şeyin ne olduğunu tam olarak bilmiyordu, büyüklüğünü kavrıyordu.

Bir dakika içinde araba kapının önüne geldi. Marius Cosette’i bindirdi, kendisi de arabaya atladı.

- Arabacı! dedi. Homme-Armé Sokağı, numara 7.

Araba hareket etti.

- Ah! Ne mutluluk... dedi Cosette. Homme-Armé Sokağı. Cesaret edip sana söyleyemedim. Mösyö Jean’ı görmeye gidiyoruz.

- Senin baban! Cosette, o, her zamandan çok senin baban. Şimdi anlıyorum Cosette. Gavroche’la sana yolladığım mektubu almadığını söylemiştin. Onun eline geçmiş olmalı. Cosette, beni kurtarmak için barikata geldi o. Bir melek olmak onun için bir gereksinim olduğundan, geçerken başkalarını da kurtarmış. Javert’i kurtarmış. Beni de, sana vermek üzere, uçurumdan o kurtarmış. O korkunç lağımda beni sırtında o taşımış. Ah! Ben canavar kadar nankörüm! Cosette, senin kurtarıcın olduktan sonra, benim de kurtarıcı meleğim olmuş! Düşün bir kez Cosette, korkunç bir çöküntü varmış, yüz kez boğulacağı, çamur içinde boğulacağı bir çukur Cosette! Beni oradan geçirmiş. Bayılmıştım, hiçbir şey görmüyordum, hiçbir şey işitmiyordum, kendi başımdan geçen olaylara ilişkin hiçbir şey bilemezdim. Onu alıp getireceğiz; istese de, istemese de yanımıza alacağız, bir daha da bizden ayrılmayacak. Yeter ki bulalım onu! Onu yeter ki bulalım! Hayatımın geri kalan bölümünü ona saygıyla geçireceğim. Evet, öyle olmalı. Bak, gördün mü Cosette? Demek ki Gavroche mektubunu ona vermiş. Her şey anlaşılıyor. Anlıyorsun, öyle ya.

Cosette tek sözcük bile anlamıyordu.

- Haklısın, dedi.

Ve araba yol alıyordu.

V
ARKASINDA GÜNDÜZ OLAN GECE

Jean Valjean kapısının vurulduğunu duyunca döndü, bitkin bir sesle:

- Giriniz, dedi.

Kapı açıldı.

Cosette’le Marius göründüler.

Cosette odaya daldı. Marius, kapının pervazına dayanarak eşikte durdu.

- Cosette! dedi Jean Valjean.

Kollarını açtı, titriyordu; benzi soluk, şaşkın gözlerinde sonsuz bir sevinç, sandalyesinde doğruldu.

Cosette heyecandan boğuluyordu, Jean Valjean'ın göğsüne kapandı.

-Babacığım! dedi.

Jean Valjean altüst olmuş, son derece heyecanlanmıştı:

- Cosette! O! Siz madam! Sensin! Ah! Tanrım! diye kekeliyordu. Ve kendisini bağrına basan Cosette’in kollarında:

- Sen! Sen buradasın! Demek ki beni affediyorsun! diye haykırdı.

Gözyaşlarının akmasına engel olmak için gözkapaklarını indiren Marius bir adım attı; hıçkırıklarını tutabilmek için titreyerek büzülen dudaklarının arasından mırıldandı:

- Babacığım!

Jean Valjean:

- Beni siz de mi affediyorsunuz? dedi.

Marius söyleyecek bir sözcük bulamadı, Jean Valjean ekledi:

- Teşekkür ederim!

Cosette şalını çıkardı, şapkasını yatağın üzerine attı.

- Bunlar beni rahatsız ediyor, dedi.

Yaşlı adamın kucağına oturarak, pek sevimli bir hareketle, onun beyaz saçlarını kaldırdı, alnını öptü. Jean Valjean şaşkın bir haldeydi, ona engel olamıyordu.

Cosette olayları ancak pek belli belirsiz bir şekilde anladığı için, sanki Marius’un borcunu ödemek istermiş gibi, okşamalarını arttırıyordu.

Jean Valjean:

- İnsan ne kadar aptal oluyor! diye mırıldandı. Onu bir daha göremeyeceğimi sanıyordum. Mösyö Pontmercy, düşünün ki, tam siz içeri girdiğiniz sırada, “Her şey bitti. Ben sefil bir adamım, bir daha Cosette’i göremeyeceğim!” diyordum. Bunları tam siz merdivenleri çıkarken söylüyordum. Ne kadar aptalmışım! İşte aptal böyle olur. Tanrı’yı hesaba katmadan da böyle davranır. Ulu Tanrı der ki, “Terk edileceğim diye düşünüyorsun, öyle değil mi, ahmak! İşler senin bildiğin gibi olmayacak. Hadi, şurada bir meleğe gereksinimi olan zavallı bir adamcağız var.” Ve Melek gelir ve insan Cosette’ini yeniden görür ve de Cosetteciğine yeniden kavuşur! Ah! Öyle mutsuzdum ki!

Bir süre konuşmadan durdu, sonra devam etti:

- Cosette’i arada sırada şöyle bir görmeye gerçekten ihtiyacım vardı. Yürek kemirilecek bir kemik ister. Ne var ki, arada fazlalık olduğumu seziyordum. Kendimi haklı görecek nedenler buluyordum; “Sana gereksinimleri yok, sen kendi köşende otur, uzun zaman kalmaya kimsenin hakkı yoktur,” diyordum.” Ey! Ulu Tanrı! Sana şükürler olsun, onu yeniden gördüm! Cosette, kocan pek yakışıklı, bunu biliyor musun? Ah! İşlemeli güzel bir yakan var, bak bu iyi. Bu deseni çok severim. Onu kocan seçti, değil mi? Sonra kaşmir şallar gerek sana. Mösyö Pontmercy izin verin de ona “sen” diyeyim. Çok sürmeyecek zaten.

Ve Cosette:

- Bizi öylece bırakıvermek ne acı şeydi! diyordu. Nereye gittiniz böyle? Niçin uzun zaman kaldınız? Eskiden yolculuklarınız iki üç günden çok sürmezdi. Nicolette’i gönderdim, her seferinde, “Yok,” dediler. Ne zaman döndünüz? Niçin bize bildirmediniz? Çok değiştiniz siz, biliyor musunuz? Ah ne hain baba! Hastalandığınızdan bizim haberimiz bile yok! Marius, tut bak, elleri ne kadar soğuk!

Jean Valjean, Mösyö Pontmercy’ye tekrar dönerek:

- İşte siz de geldiniz! Demek ki beni bağışladınız! dedi.

Jean Valjean’ın yinelediği bu sözler üzerine Marius’un yüreği doldu ve ağzından şu sözler döküldü:

- İşitiyor musun Cosette? Bak ne duruma gelmiş! Benden af diliyor. Oysa bana ne yaptığını biliyor musun, Cosette? Hayatımı kurtardı! Daha da fazlasını yaptı: Seni bana verdi. Beni kurtardıktan ve seni de bana verdikten sonra, kendini ne hale getirdi! Kendini feda etti! İşte böyle biri, benim gibi unutkan, nankör, iyilikbilmez, merhametsiz bir suçluya teşekkür ediyor! Bütün ömrümü bu adamın ayaklarının dibinde geçirsem gene de az gelir. O barikat, o lağım, o cehennem, o çirkef çukuru, bütün bunları benim ve senin için yaptı Cosette! Benden uzaklaştırmak için kendini içine attığı bütün ölümlerden beni çekti, çıkardı. Bütün cesaretler, bütün erdemler, bütün kahramanlıklar, bütün kutsallıklar bu adamda! Cosette, bu bir insan değil, bir melek!

Jean Valjean alçak sesle:

- Sus! dedi. Bütün bunları söylemeye gerek var mı?

Marius, sonsuz bir saygıyı içeren bir öfkeyle:

- Peki, ya siz? diye haykırdı. Siz niçin söylemediniz? Sizin de suçunuz var. Herkesin hayatını kurtarıyorsunuz, sonra da bunu onlardan gizliyorsunuz! Daha da ileri giderek, içyüzünüzü açıklamak bahanesiyle kendi kendinizi suçluyorsunuz. Korkunç bir şey bu!

- Ben gerçeği söyledim, diye cevap verdi Jean Valjean.

- Hayır! diye tekrarladı Marius. Gerçek bütünüyle gerçektir; siz gerçeği söylemediniz. Siz Mösyö Madeleine’diniz, neden sakladınız? Size hayatımı borçluyum, neden söylemediniz?

- Çünkü ben de sizin gibi düşünüyordum. Sizi haklı buluyordum. O lağım olayını bilmiş olsaydınız, beni yanınızdan ayırmak istemeyecektiniz. Bu nedenle susmam gerekiyordu. Konuşmuş olsaydım, herkesi rahatsız ederdim bununla.

Marius:

- Neyi rahatsız edecektiniz? Kimi? diye sordu. Burada kalacağınızı mı sanıyorsunuz? Sizi götüreceğiz. Ah! Tanrım! Bütün bunları rastlantıyla öğrendiğimi düşünüyorum da! Sizi götürüyoruz. Siz bizim bir parçamızsınız. Cosette’in ve benim babamızsınız. Bu berbat yerde bir gün daha kalamazsınız. Yarın burada olacağınızı aklınızdan çıkarın!

- Yarın, dedi Jean Valjean. Burada olmayacağım ama sizin evinizde de olmayacağım.

- Ne demek istiyorsunuz? diye cevap verdi Marius. Ah! Hayır! Artık yolculuğa çıkmanıza izin veremeyiz. Bizden hiçbir zaman ayrılmayacaksınız. Siz bizimsiniz. Sizi bırakmıyoruz.

Cosette de:

- Bu kez temelli götürüyoruz, diye ekledi. Aşağıda araba bekliyor. Sizi kaçırıyorum. Gerekirse zor kullanırım.

Ve gülerek ihtiyar adamı kucakladı:

- Evimizde odanız yine hazır bekliyor. Bilseniz, bu mevsimde bahçe ne kadar güzel! Yabani zakkumlar pek güzel açıyor. Yollar dere kumlarıyla kaplı; küçük mor sedef kabuklar var. Benim suladığım çileklerden yersiniz. Ve Madam ve Mösyö Jean da, yok artık; özgürlük devrindeyiz, herkes birbirine “sen” diyor, değil mi Marius? Program değişti babacığım, bilseniz ne üzücü bir şey oldu! Duvardaki bir deliğe yuva kuran saka kuşunu hınzır bir kedi yedi. Başını pencereye koyup bana bakan zavallı saka kuşum. Üzüntümden öyle ağladım ki! O kediyi öldürebilirdim. Ama artık kimse ağlamıyor, herkes gülüyor, herkes mutlu. Bizimle geleceksiniz. Büyükbaba çok sevinecek. Bahçede sizin de bir tarhınız olacak; onu işlersiniz. Bakalım sizin çiçekler de benimkiler kadar güzel olacak mı? Hem sizin her istediğinizi de yapacağım; ama siz de benim sözümü dinleyeceksiniz!

Jean Valjean onu dinliyor fakat işitmiyordu. Sözcüklerin anlamından çok, sesin musikisini dinliyordu; ruhun kederli incileri olan o iri gözyaşlarından biri filizleniyordu gözünde.

- Tanrı’nın iyiliğinin kanıtı Cosette, burada işte! diye mırıldandı.

- Babacığım! dedi Cosette.

Jean Valjean devam etti:

- Hepimizin birlikte yaşaması gerçekten de çok iyi olurdu. Kuşlarla dolu ağaçlar. Ben Cosette’le dolaşırdım. Yaşayan, selâmlaşan, bahçelerden birbirlerine seslenen insanlardan biri olmak çok hoş bir şey! Ta sabahtan herkes birbirini görmeye başlardı. Her birimizin ekip biçtiği bir köşesi olurdu. Cosette bana çileklerinden yedirirdi, ben de ona güllerimden bir demet yapardım. Çok hoş olurdu. Yalnız...

Sözünü kesti. Alçak sesle:

- Yazık! dedi.

Gözyaşı akmadı, geri gitti. Onun yerine Jean Valjean gülümsemeye çalıştı. Cosette ihtiyar adamın ellerini avuçları içine aldı.

- Aman Tanrım! dedi. Elleriniz daha da soğumuş. Yoksa hasta mısınız? Bir yeriniz mi ağrıyor?

Jean Valjean:

- Benim mi? Hayır! dedi. Çok iyiyim. Yalnız...

Durdu.

- Yalnız ne?

- Az sonra öleceğim.

Cosette ve Marius ürperdiler.

- Ölmek mi? diye haykırdı Marius.

- Evet, ama önemli değil! dedi Jean Valjean.

Soluk aldı, gülümsedi:

- Cosette, biraz önce benimle konuşuyordun, devam et, gene konuş. Demek küçük saka kuşun öldü? Konuş ki sesini duyayım.

Şaşkınlıktan taş kesilen Marius ihtiyar adama bakıyordu. Cosette yürek paralayıcı bir sesle haykırdı:

- Babacığım, babacığım benim! Yaşayacaksın. Yaşamanızı istiyorum. Anlıyor musunuz?

Jean Valjean başını hayranlıkla kaldırdı!

- Belki de. Evet ya, ölmeyi yasakla bana. Kim bilir, boyun eğerim belki de. Geldiğiniz sırada ölmek üzereydim. Gelişiniz beni durdurdu, sanki yeniden dünyaya geliyormuşum gibi geldi bana.

Marius:

- Siz güçlü ve sağlıklısınız, diye bağırdı. İnsan böyle bir anda ölüverir mi sanıyorsunuz? Üzüntüleriniz oldu, ama bundan sonra hiç olmayacak artık. Asıl ben sizden af diliyorum, hem de önünüzde diz çökerek! Yaşayacaksınız, hem de bizimle, uzun süre. Bundan sonra biz bütün düşünceleri sizin mutluluğunuzdan ibaret olan iki kişiyiz burada!

Cosette gözyaşları içinde:

- Görüyorsunuz, dedi. Marius sizin ölmeyeceğinizi söylüyor.

Jean Valjean gülümsemeyi sürdürüyordu:

- Mösyö Pontmercy, beni geri alsanız bile, bu benim ne isem öyle olmamı sağlayabilecek mi? Hayır! Tanrı sizin ve benim gibi düşündü, düşüncesini de değiştirmiyor; gitmem yararlı olacak. Ölüm iyi bir düzeltme yoludur. Tanrı, bize gerekli olanı, bizden iyi bilir. Siz mutlu olun. Cosette, Mösyö Pontmercy’nin olsun; gençlik sabaha uysun, sizin çevrenizde leylaklar, bülbüller olsun, çocuklarım; hayatınız güneş dolu bir çimenlik olsun, gökyüzünün bütün güzellikleri ruhunuzu doldursun. Ve şimdi hiçbir işe yaramayan ben öleyim. Elbette ki en iyisi budur. Bakın görüyorsunuz; makul olalım. Artık hiçbir olanak yok, her şeyin kesin olarak bittiğini seziyorum. Bir saat önce baygınlık geçirdim. Hem de bu akşam bu testideki bütün suyu içtim. Kocan ne kadar iyi bir insan Cosette! Benden çok ona yakışıyorsun.

Kapıdan bir ses geldi. Gelen doktordu.

- Günaydın ve allahaısmarladık, doktor, dedi Jean Valjean. İşte benim yavrucaklarım.

Marius doktora yaklaştı. Ona şu tek sözcüğü söyledi: “Mösyö...” Ama söyleyişinde koskoca bir soru vardı. Doktor soruya anlamlı bir bakışla karşılık verdi.

Jean Valjean:

- İşler hoşa gitmiyor diye Tanrı’ya karşı haksızlık etmek doğru olmaz, dedi.

Bir sessizlik oldu.

Bütün soluklar daralmıştı.

Jean Valjean, Cosette’e doğru döndü. Sanki ondan bir şeyler alıp sonsuzluğa götürmek istermiş gibi onu izlemeye koyuldu.

İçine indiği karanlığın derinliğinden Cosette’e bakarken, hayranlık duyarak vecde gelebiliyordu henüz. Bu tatlı yüzün parıltısı onun solgun yüzünü aydınlatıyordu. Mezarın da kendi parlaklığı olabilir.

Doktor nabzını yokladı. Ardından Cosette’le Marius’a bakarak:

- Ah! Ona gerekli olan sizlerdiniz demek, diye fısıldadı.

Sonra Marius’un kulağına eğilerek, çok alçak sesle ekledi:

- Çok geç.

Jean Valjean hâlâ Cosette’e bakmayı sürdürerek, Marius’la doktora sakin sakin göz attı. Ağzından yarım yamalak şu sözlerin çıktığı duyuldu:

- Ölmek bir şey değil; korkunç olan yaşamamaktır.

Birdenbire ayağa kalktı. Bu yeniden güçlenmeler genellikle can çekişmenin işaretidir. Güvenli adımlarla duvara dek yürüdü. Kendisine yardım etmek isteyen Marius’la doktoru uzaklaştırdı. Duvarda asılı olan küçük bakır haçı aldı. Sağlık dolu bir hareketin bütün rahatlığıyla gelip yerine oturdu, haçı masanın üstüne koyarken yüksek sesle:

- İşte büyük şehit... dedi.

Sonra göğsü çöktü, sanki mezarın topraksal güzelliği onu kavrıyormuş gibi başı titredi, dizlerinin üzerinde duran elleri tırnaklarıyla pantolonunun kumaşını tırmalamaya başladı.

Cosette onun omuzlarını tutuyordu. Hıçkırıyor, onunla konuşmak istemesine rağmen bunu bir türlü başaramıyordu. Gözyaşlarıyla birlikte gelen o acı hıçkırıklara karışan şuna benzer sözcükler ayırt ediliyordu:

- Babacığım! Bizi bırakma! Seni kaybetmek için mi bulduk yeniden, olacak şey mi hiç?

Can çekişmenin eğri büğrü bir yol izlediği söylenebilir. Gider, gelir, mezara doğru ilerler, yeniden hayata döner. Ölmek denen olayda el yordamı ile yol almak vardır.

Jean Valjean bu yarı baygınlıktan sonra toparlandı. Sanki oradan karanlıkları kovmak istiyormuş gibi başını salladı, neredeyse tam olarak kendine geldi. Cosette’in yeninin ucunu tuttu, öptü.

Marius:

- Kendine geliyor, doktor, kendine geliyor! diye bağırdı.

Jean Valjean:

- İkiniz de çok iyi insanlarsınız, dedi. Beni en çok üzen şeyin ne olduğunu söyleyeyim. Mösyö Pontmercy, benim en çok gücüme giden paraya el sürmek istemeyişiniz oldu. Bu para olduğu gibi karınızındır. Yavrularım, size anlatayım, gerçekte sizi gördüğüme bunun için seviniyorum. Siyah kehribar İngiltere’den gelir. Beyaz kehribarsa Norveç’ten. Bunlar okuyacağınız şu kâğıtta baştan sona yazılı. Bilezikler için lehimli saç halkalar yerine, karşı karşıya getirilmiş saç halkalar koydum. Bu hem daha güzel hem daha iyi hem de daha ucuzdur. Bu sayede ne kadar para kazanılacağını anlarsınız. Demek ki Cosette’in serveti olduğu gibi kendisinindir. Bu açıklamayı yapıyorum ki gönlünüz rahat etsin.

Kapıcı kadın yukarı çıkmış, aralık kapıdan içeri bakıyordu. Doktor onu savdı; bununla birlikte bu gayretkeş kadının ortalıktan kaybolmadan önce, “Rahip ister misiniz?” diye sormasına engel olamadı.

- Benim rahibim var, diye cevap verdi Jean Valjean.

Parmağıyla başının üstünde bir noktayı gösterir gibiydi; sanki orada birini görüyordu. Gerçekten, belki bu can çekişmede Piskopos da hazır bulunuyordu.

Cosette yavaşça onun belinin altına bir yastık yerleştirdi. Jean Valjean sözünü sürdürdü:

- Mösyö Pontmercy, çekinmeyin, yalvarırım. Altı yüz bin frank gerçekten de Cosette’indir. Siz ondan yararlanmazsanız hayatım boşa geçmiş demektir. Cam eşyayı pek mükemmel duruma getirmiştik. Berlin takıları denen şeylerle yarışıyorduk. Almanya’nın siyah camlarına erişilmez. Bin iki yüz tane iyi yontulmuş camın iki düzinesi topu topu üç franktı.

Bizim için değerli olan bir insana, öleceği anda, sanki ona yapışan, onu tutmak isteyen gözlerle bakarız. Marius, Cosette’in ellerini tutmuş, acıdan dilleri tutulmuş, ölüme söyleyecek söz bulamayarak ikisi de üzüntü içinde ayakta duruyorlardı.

Jean Valjean dakikadan dakikaya çöküyordu. Alçalıyor, karanlık bir ufka doğru gidiyordu. Soluğu büsbütün kesiliyor; zaman zaman hırıltıyla karışıyordu. Kolunu oynatmakta zorluk çekiyordu. Ayaklarındaki tüm kımıltılar yok olmuştu. Kollarındaki, bacaklarındaki bitkinlikle bedenin yorgunluğu artarken, ruhun bütün görkemi yükseliyor; yüzüne yayılıyordu. Bilinmez evrenin ışığı daha şimdiden bütün yüzüne yayılmaktaydı.

Yüzü sararıyor, aynı zamanda gülümsüyordu. Artık hayal yoktu bu yüzde, başka bir şey vardı. Soluğu azalıyor, bakışı güçleniyordu. Kanatlanmaya hazırlanan bir ölüydü bu.

Cosette’e, sonra Marius’a yaklaşmaları için el etti. Hiç şüphe yoktu ki son saatin son dakikalarıydı bu; öyle güçsüz bir sesle konuşmaya başladı ki, sesi sanki çok öteden geliyordu; sanki onlarla kendisi arasında bir duvar vardı.

- Yaklaş, yaklaşın ikiniz de. Sizi çok seviyorum. Oh! Güzel ölümdür böylesi. Sen de beni seviyorsun. Cosetteciğim. Zavallı ihtiyarcığına her zaman sevgi beslediğini biliyorum ben. Belime koyduğun şu yastık ne iyi geldi! Ardımdan biraz ağlarsın, değil mi? Çok değil. Büyük üzüntülerin olsun istemiyorum. Benim yaptığım küpelerin, ötekilerden daha çok kazanç getirdiğini söylemeyi unuttum. On iki düzinesi on franga mal oluyor, altmış franga satılıyordu. Doğrusu çok kârlı bir iş bu. Bu yüzden altı yüz bin franga şaşmamak gerek, Mösyö Pontmercy. Alın teriyle kazanılmış namuslu bir paradır. Zenginliğinizden dolayı gönlünüz rahat olsun. Bir arabanız olmalı, tiyatroda bir locanız bulunmalı. Senin de Cosetteciğim, görkemli balo tuvaletlerin olmalı. Sonra, dostlarınıza sofralar donatmalısınız. Mutlu olmalısınız. Az önce Cosette’e mektup yazıyordum. Mektubumu bulun. Ocağın üzerindeki iki şamdanı ona miras bırakıyorum. Som gümüştendir ama, benim için altındandır onlar, elmastandır; onlar içine konan sıradan mumları en iyi mumlar durumuna getirirler. Onları bana verenin yukarıda benden hoşnut olup olmadığını bilmiyorum. Elimden geleni yaptım. Yavrularım, benim yoksul olduğumu unutmayın, beni gelişigüzel bir toprak parçasına gömersiniz, yerimi belli etmek için başucuma bir taş dikersiniz. Zaman zaman Cosette şöyle bir uğrarsa hoşnut olurum. Siz de, Mösyö Pontmercy. Sizi her zaman sevmediğimi söylemem gerek; onun için, beni bağışlamanızı dilerim. Cosette ile siz benim için birsiniz artık. Size çok minnettarım. Cosette’i mutlu ettiğinizi anlıyorum. Bilseniz ne güzel pembe yanakları vardı Mösyö Pontmercy! Benim en büyük neşemdi; onu bir parça solgun görsem keyfim kaçardı. Konsolun çekmesinde beş yüz franklık bir banknot var. Ona dokunmadım. Yoksullara verirsiniz. Cosette, şurada, yatağın üzerinde duran minicik giysiyi görüyor musun? Tanıdın mı? Topu topu on yıl bile olmadı. Günler nasıl da akıp gidiyor! İkimiz çok mutluyduk. Artık bitti. Yavrularım ağlamayın, çok uzağa gitmiyorum ki. Oradan sizleri gene görürüm. Gece olunca bakar, benim gülümsediğimi görürsünüz. Cosette, Montfermeil’i anımsıyor musun? Ormandaydın, çok korkuyordun; su kovasının sapını tuttuğun zamanı anımsıyor musun? Minicik elini ilk kez o zaman tuttum. Elin öyle soğuktu ki! Ah! O zaman elleriniz kıpkırmızıydı, matmazel, bakın şimdi bembeyaz elleriniz var. Ve o kocaman bebek! Anımsıyor musun? Sen ona Catherine adını vermiştin. Onu manastıra götürmediğine pek üzülürdün! Zaman zaman beni ne güldürürdün, benim tatlı meleğim! Yağmur yağdığında su dereciklerinde saman çöplerini yüzdürür, onların gidişini izlerdin. Bir gün sana hasır bir raket ve sarı, mavi, yeşil tüylü bir fırfır satın almıştım. Sen bunları unutmuşsundur. Küçükken şakacı, canlı bir çocuktun! Oyun oynardın. Kulaklarına kirazlar takardın. Bunlar tümüyle geçmiş şeyler. İnsanın yanında çocuğuyla geçtiği ormanlar, altında gezindiği ağaçlar, gizlendiği manastırlar, oyunlar, şen, berrak çocuk kahkahaları, bütün bunlar birer gölge olur. Bütün bunlar benim diye düşünmüştüm. İşte benim aptallığım bu oldu. Şu Thénardierler pek kötüydüler. Onları bağışlamak gerek... Cosette, işte annenin adını söyleme zamanı geldi. Adı Fantine’di. Bu adı iyi belle: “Fantine.” Onu ağzına aldığın her an diz çök kızım. Annen çok acı çekti. Seni çok severdi. Senin mutlu olduğun ölçüde o felakete uğradı. Bunlar Tanrı’nın bölüştürmeleridir. O her yerde görevdedir ve gözleyicidir, hepimizi görür. Büyük yıldızların arasında, O ne yaptığını bilir. İşte artık ben gidiyorum, yavrularım: Birbirinizi sevin. Yeryüzünde gerçek olan, değerli olan bundan öte bir şey yoktur: Birbirini sevmek. Ölen şu zavallı ihtiyarı zaman zaman da düşünürsünüz. Oh! Benim Cosette’im, seni son zamanlarda pek görmedimse suç benim değildi; yüreğim parçalanıyordu. Sokağın köşesine kadar gidiyordum. Geçtiğimi görenlerin üzerinde garip bir etki bırakıyordum herhalde. Deli gibiydim. Bir kez şapkasız çıktım sokağa. Yavrularım, işte artık pek iyi görmemeye başladım, söyleyecek pek çok şey vardı ama önemli değil, beni az da olsa düşünün. Siz Tanrı’nın sevgisine ermiş insanlarsınız. Nem var bilmiyorum, ışık görüyorum. Biraz daha yaklaşın. Mutlu ölüyorum. O değerli, sevgili başlarınızı uzatın bana, ellerimi üzerlerine koyayım.

Cosette ile Marius dehşet içinde, gözyaşlarıyla boğularak, her biri Jean Valjean’ın bir eline atılarak önünde diz çöktüler. Bu mübarek eller artık kımıldamıyordu.

Jean Valjean arkaya doğru yaslanmıştı, iki şamdanın ışığı aydınlatıyordu onu. Bembeyaz yüzü gökyüzüne bakıyordu. Ellerini Cosette ile Marius’un öpücüklerine bırakmıştı.

Ölmüştü.

Yıldızsız, kapkaranlık bir geceydi. Hiç şüphe yok, karanlığın içinde kanatları açık, ruhu bekleyen yüce bir melek ayakta duruyordu.

VI
OTLAR ÖRTER, YAĞMUR SİLER

Père-Lachaise Mezarlığı’nda, yoksullar hendeğinin yakınında, bu mezarlar kentinin kibar mahallesinden uzakta, ölümün çirkin biçimlerini ebediyet karşısında teşhir eden süslü mezarlardan uzakta, ıssız bir köşede, eski bir duvarın dibinde; ayrıkotları ile yosunlar arasında, kahkahaçiçeklerinin tırmandığı ulu bir selvi ağacının altında bir taş vardır. Bu taş da ötekiler gibi zamanın bıraktığı izlerden, küften, yosundan, kuş pisliklerinden uzak kalmamıştır. Su onu yeşile boyar, hava karartır. Hiçbir keçiyoluna yakın değildir. O yana gitmeyi kimse istemez pek, çünkü otlar yükselir, ayakuçları ıslanıverir hem. Güneş görünür görünmez kertenkeleler oraya üşüşür. Çevrede baştan başa bir yabani yulaf hışırtısı vardır. Baharda, ağaçta çalıbülbülleri ötüşür.

Çıplaktır bu taş. Onu yontarken ancak mezar için gerekli olan düşünülmüş, taşı ancak bir adamı örtmeye yetecek ölçüde uzun, dar olarak düzenlemekten öte bir şeye dikkat edilmemiştir.

Üzerinde hiçbir yazı yoktur. Yalnız, bundan yıllarca önce, bir el oraya, kurşun kalemle, yağmur ve toz altında yavaş yavaş okunmaz hale gelen, kim bilir belki de bugün tümüyle silinmiş olan şu dört dizeyi yazdı:

Uyuyor. Yazgısı ona ne oyunlar etti!

Yaşıyordu. Meleksiz sönüp gitti.

Pek yalın geçti olay, geldiği gibi,

Akşamın ufkunda gün solar gibi.

SONSÖZ

İMKÂNSIZIN CAZİBESİ
Mario Yargas Llosa

Yaygın kanının aksine, Sefiller ilk yayımlandığında hakkında yapılan yorumların ve yazılan makalelerin hepsi coşku dolu değildi. Pek çok olumsuz eleştiri aldı, hatta bu eleştirilerden bazıları, Barbey D'Aurevilly'nin makalesinde olduğu gibi, oldukça düşmancaydı. Bu eleştiri niteliğindeki yorumların en ilginci, değindiği meselelerden ötürü ve Victor Hugo'nun romanını çıkış noktası alarak genel hatlarıyla kurgu konusunda çok sayıda cüretkâr fikir geliştirmiş olmasından dolayı, Alphonse de Lamartine'in uzun çalışmasıdır. Söz konusu yorumunda Lamartine, belki de bunu yapmaya niyeti olmaksızın, kurgunun tarihteki işleviyle doğrudan ilgilenmiştir.

Lamartine denemesinin başında, tutucu bakış açısıyla Sefiller'i düzensizliğe ve toplumsal kargaşaya teşvik edebilecek bir metin olarak görür ve bir edebî realizm destekçisi olarak yeniden yaratma iddiasında olduğu gerçeklikle karşılaştırıldığında kitabın abartılarına ve kusurlarına öfkelenerek roman hakkındaki tereddütlerini dile getirir. Ona göre Sefiller, "hayalî bir insanı toplumun düşmanı ve kurbanı kılar." "Gerçek adı, 'topluma karşı insan' olması gereken bu roman, felaket getiren bir çalışmadır, çünkü bireyi muhteşem bir varlık olarak sunarken insanlar tarafından gene insanlar için kurulan insan toplumunu tüm insani haksızlıkların bir sentezi addeder." (s. 306)

Roman, Lamartine'e göre, Platon'un Devlet, Rousseau'nun Toplumsal Mukavele geleneğinin ve Saint-Simon'dan Fourier'ye, Proudhon'a ve dahi Mormonlara kadar tüm sosyalist geleneklerin izinden giden bir ütopyadır!

1848 Devrimi'ne katılımını anımsarken Lamartine, Victor Hugo'nun, o zamanlar çok duyarlı olduğunu düşündüğü "tutucu" bir manifesto yayımladığını hatırlıyor. Lamartine "demagoglar ve ütopyacılar" diye saldırıya geçer ve Sefiller'in, "insanların onları kurtaran şeyden, yani toplumsal düzenden nefret etmesine ve çöküşlerine neyin yol açacağına dair (belirsiz ideal'in antisosyal hayali) hezeyana sürüklenmesine sebep olarak toplumun kimi zaman haksız, taşkın ve radikal bir eleştirisini sunduğunu ileri sürer. Bu ideolojik tanım eksikliği ona romanın ütopistliğinin en olumsuz tarafı olarak görünmektedir.

Lamartine bizi romanın başlığının yanlış bir seçim olduğu konusunda ikna etmeye çalışır, çünkü karakterler sefilden ziyade suçlu ve tembeldirler. Romanda hiç kimse çalışmadığına göre, neredeyse hiçbiri masum değildir. Hırsızlardan, sefahat düşkünlerinden, aylaklardan, hayat kadınlarından, sokak çocuklarından oluşan bir dünya tasvir edilir. Karakterler bile davranışlarını neyin harekete geçirdiğini anlamazlar. Mesela birisi Marius'a neden barikatta olduğunu sorsa, ne cevap vereceğini bilemeyecektir: Belki "par ennui" (can sıkıntısından) diyecektir, ama "zorunluluktan" demeyecektir.

Bu roman "ayaktakımının bir destanı", "imkânsızlığın başyapıtı"dır (s. 364). Bu noktadan itibaren Lamartine'in gözlemleri, hâlâ siyasi ve edebidir, ama felsefe ve dinin alanlarına kadar uzanır. Argümanını genişleterek Hugo'nun romanının ötesine geçen Lamartine, kurgu ve tarih arasındaki ilişkinin özüne, kurgunun yaşamı ve toplumu etkileyiş biçmine iner.

Sefiller, insanları "Tanrı değil insan oldukları için mutsuz ederek" onlara çok büyük zararlar verecektir. Lamartine'in, romanı okumaya zorlanan "bir idam mahkûmuyla" hayalî bir konuşması olur. Her ikisi de Jean Valjean'ın iyi piskoposu ve Küçük Gervais'yi soymasının bir canavarlık olduğu konusunda hemfikirdir, her ikisi de kitabı abartılı ve gerçekdışı olmakla itham eder; ancak Hugo'nun realizm "yeteneğinin" okuyucunun bütün bunları gerçek kabul etmesini sağladığı konusunda tartışırlar.

Monsenyör Bienvenu'yü "örnek" bir karakter olarak görmesine karşın Lamartine, onunla Konvansiyoncu G. arasında geçen "terörizmin yüceltilmesi" addettiği konuşmadan dolayı üzgündür. 93'teki Jakoben Terörü tarafından işlenen suçları, yoksulların geçmişte maruz kaldığı suçlara dayanarak aklayan "soyut matematiği" şiddetle reddeder. Sınıflar tüm zamanlarda aynı mıdır? Yön değiştirmez ya da değişmezler mi? Böyle bir argüman "alçakça içgüdüleri için insanları övmek" anlamına gelir, bu da onlara "Öfkelenmekte ve öldürmekte haklısın; üstelik Victor Hugo ve Joseph de Maistre gibi yazarlar gelecek, ki Hugo bir demokrat, de Maistre bir otokrattır, ve teorileriyle işlediğin cinayeti mazur göstereceklerdir," demek gibidir.

Monsenyör Bienvenu'yü, "zenginin fakirle aralarında daha fazla eşitlik olması için ödediği" vergileri eleştirdiği için cahillikle suçlar. Şayet vergiler ortadan kaldırılsa, bunun kurbanları devletten kaynak alan proletarya olacaktır. Aynı şekilde, şayet "lüks" yani tüketim ortadan kaldırılsa üretim duracaktır ve bunun kurbanları gerek taşradaki gerek şehirdeki üreticiler olacaktır.

Lamartine, Eyüp Peygamber'den beri pek çok yazarın yaptığı gibi Hugo'nun da insanın dertleri sorununu ele almasının iyi bir şey olduğunu savunur, ama niçin bütün bu sefaletten dolayı toplumu suçlamaktadır? Yaşamı toplum mu yaratmıştır? Ölümü toplum mu icat etmiştir? Ve son olarak, doğanın ve insanlık halinin anlaşılması güç ancak organik bir parçası olan eşitsizliği yaratan toplum mudur? Hayır, toplum değildir, Tanrı'dır. Toplum için üzülün, ona nasihatte bulunun, tamam, ama onu suçlamayın, çünkü bu düşüncesizce ve barbarca bir davranıştır (s. 429-430). "Eğer kusursuz ve imkânsız düşünceler ekersek, kitlelerin hayal kırıklığının değiştirilemez öfkesini biçeriz." (s. 431)

Sefiller'in "1817 Yılında" adlı bölümü, Lamartine'e, vatana ihanet olarak görünür. Victor Hugo'nun "çocukluğunu koruyan prenses"in talihsizlikleri üzerine yaptığı bu müstehzi yorumlar ve şakalar nedendir? Ve Lamartine, Chateaubriand'ın romanın yazarından bir keresinde "harika çocuk" olarak bahsettiğini hatırlatır.

Bohem öğrencilerle -Fantine'in de aralarında olduğu- genç âşıklarının olduğu bölüm, Lamartine için tam bir fiyaskodur. Thénardier'nin kızlarının salıncakta sallandıkları sahneyi sever, buna karşın, Cosette'in annesinin başına gelen talihsizlikleri -özellikle dişlerini ve saçlarını satmasını- melodramatik ve sahte bulur. Roman "berbatlaştıkça gerçekdışılaşıyor"dur.

Mösyö Madeleine'in küreğe mahkûm edilişini olasılıkdışı bir örnek olarak veriyor Lamartine: "Dünya bu şekilde değildir." O, Victor Hugo'nun Cambronne tarafından dile getirilen merde¹⁶⁹ kelimesini açıkça yazmasından ve üstüne üstlük bu kelimenin Fransızca'daki "en güzel" kelime olduğunu söylemesinden gücenen eleştirmenlerden biridir: "Anlatıcı aşağılayıcı olanla görkemli olanı birbirine karıştırarak nüktedanlığını kaybediyor." (s. 66) "Bu dünya, derdini açıkça ifade edemeyen ve bunun yerine kadere bok atan öfkeli bir kalabalığın temel içgüdülerine yaranmakta. Bu her şeyi eşit kılma çabasıyla halkı ve askeri ölümsüz bir eserden mahrum bırakıp yerine ... iğrenç bir şey koyan gramatikal bir demagoji örneği." (s. 77-78)

Lamartine için romanın safi kurgusal öğeleri, en zayıf bölümleridir: "Dram maksadıyla keyfî olarak icat edilmiş olaylara dayanan tüm kurgusal kısımlar romanın zayıf noktalarıdır. Yazar ne zaman bir karaktere ihtiyaç duysa onu tıpkı peri masallarında ya da Voltaire'in hikâyelerinde olduğu gibi bir yerlerden bulup getiriyor ve karakter de, hiç akla yatkın olmayan bir şekilde yazarın çağrısına itaat ediyor." (s. 84)

Lamartine, Victor Hugo'yu laf kalabalığı yapmakla, "ıvır zıvırla ilgili bilgilerin sergisi"ni yapmakla itham eder. Marius'un, yazarın gençliğinin portresi olduğunu görür ve Cosette ile Marius arasındaki flörtün betimlenmesini Victor Hugo'nun yazdığı "en sevimli aşk sahnesi" sayar. Buna karşın, Saint-Denis Sokağı'nda geçen olayların "efsanevi" olarak değerlendirilmesini saçma bulur, çünkü "hiçbir fikri, hiçbir uygulama yöntemi, beyan ettiği ve savunabileceği hiçbir amacı olmayan ... avare öğrencilerin destansı fantezisinden ibarettir.

Saint-Denis "efsanesi" konusuna, asilerin kimsenin saptayamadığı, anlaşılması güç bir şey için savaştığını ekler: "Meşru monarşi değil, 1830'un elden düşme krallığı değil, cumhuriyet de değil, tam olarak ne bilmiyorum, ama bazen demokrasi, bazen ideal denen bir şey, aslında kızıl bayrağın ta kendisi." (s. 149)

Kısacası Lamartine için Sefiller, toplumsal ve politik "kuruntularla" dolu, Hugo'nun bu "gerçekdışılıklara" gerçeğe benzerlik kazandıran müthiş sözel yeteneği ve şiirsel gücü olmasa ayakta kalamayacak dramatik, abartılı ve korkunç bir hikâyedir.

Lamartine bu önermelerden yola çıkarak romanın "aşırı idealizmi''nin bazı insanlar için "tehlikeli" olduğu sonucuna varıyor: "Bu kitap tehlikeli, uyum içindeki toplumu aşırı derecede tehdit ediyor ve böylece onu idealin peşinden koşması için kışkırtıyor ve yozlaştırıyor. Akılsız insanlara imkânsıza ulaşma tutkusu veriyor: İmkansız olana duyulan arzu, kitlelere aşılanabilecek en korkunç ve öldürücü arzudur. Çünkü Sefillerde arzulanan her şey imkânsızdır ve en büyük imkânsızlık da tüm acılarımızın yok olmasıdır." (s. 186) "Eğer bir insanı kandırırsanız, onu çıldırtırsınız; ve idealinizin kutsal çılgınlığından çıkıp tekrar talihsizliklerinin kuru çıplaklığına düşmesine izin verdiğiniz zaman, onu öfkeli bir deliye çevirirsiniz." (s. 187)

Son sözlerinde direkt olarak anlatıcının "sınırsız gelişim"in mümkün olduğuna inanmasına saldırıyor. Böyle bir iyimserlik "şeylerin gücünü", yani insan doğasının içsel sınırlarını göz ardı etmektedir.

Edebî eleştiri olarak başlayan çalışma, Lamartine'in -on altıncı yüzyılda İspanyol Engizisyonu'nun Amerikan kolonilerinde romanların basılmasını yasaklarken kullandığı argümanların hemen hemen aynılarını kullanarak- türün tamamını, "kitlelerin" huzurunu bozmakla suçlayarak sosyopolitik olarak kınamasıyla bitiyor. Kitlelere sıradan ölümlülerin ulaşamayacağı arzu ve emeller aşılayarak onları isyan ve toplumsal huzursuzluk kaynağına çeviriyor. Oldukça uzun makalesinde Lamartine, iğneleyici sözlerini belirli bir hedefe yönelttiğini düşünüyor: Yazarının olağanüstü yeteneği sayesinde okuyucuları bir insanın Jean Valjean'ın sıradışı ahlaki soyluluğuna ve fedakârlığına ya da Monsenyör Bienvenu'nün meleklere özgü iyiliğine -ki her ikisi de romantik "gerçekdışılıklardır"- sahip olabileceğine inandırmayı başaran bu fevkalade hayalî kurguya, yani Sefiller'e. Ancak aslında argümanı tüm başarılı kurgular için, hatta Sefiller'in azametine sahip olmayanlar için bile geçerlidir, çünkü ikna edici gücü sayesinde kurgu okuyucuyu kendi dünyasından daha uyumlu, daha güzel, daha mükemmel ya da sadece daha az sıkıcı ve acınası bir dünyaya götürür. Lamartine'e göre roman tarafından büyülenen okuyucular, roman bittikten sonra büyünün bozulduğunu ve yaşadıkları hayatın hayallerindeki kadar iyi olmadığını gördükleri zaman "çılgına" dönecek ve öfkeli asilere, kurulu düzenin düşmanlarına dönüşeceklerdir.

Lamartine'in Victor Hugo'ya yaklaşımı, Alman prenslerinin tebaasında en çok korktukları şeyin "şevk" olduğunu, çünkü onlara göre bunun ayaklanmanın kökü, düzensizliğin kaynağı olduğunu savunan tarihçi Eric Hobsbawm'ı anımsatır. Lamartine ve Alman prensleri tabii ki haklılar. Şayet amaç toplumu katı sınırlar içinde, yıldızlar veya tren tarifeleri gibi değiştirilemez bir düzenin parçası olarak tutmaksa, "şevk" ya da başarılı bir kurgunun yarattığı geçici büyü, güçlü bir düşman, yaşamın düzenini altüst edebilecek, kuşku ve nifak tohumları eken ve eleştiri ruhunu teşvik eden öngörülemez bir unsur, toplumsal yapıda çeşitli çatlaklar açabilecek çözücü bir etken olarak görülebilir.

Lamartine "imkânsız olana duyulan arzu"yu kitlelere bulaşabilecek tehlikeli bir hastalık addetmekte haklıydı, çünkü kendi hayatında bu arzunun bedelini ödemişti. Hayatı boyunca o ve Victor Hugo arkadaşça ilişkilerini ve karşılıklı saygılarını korumuşlardı. Örneğin, Sefiller'in yazarı Fransız Akademisi üyeliğine her başvurduğunda Lamartine onun sponsorlarından birisiydi. Beşinci denemesinde başarılı oldu. Yazışmaları, aralarındaki dostane ilişkiyi ve birbirlerinin işine duydukları hayranlığı ortaya koyuyor. Pek çok ortak noktaları vardı: yetenek, yazma becerisi, siyaset sevgisi ve toplumsal itibar ve her ikisinin de yaşamları boyunca giriştikleri işlerin çoğunu başarıyla tamamlamış olması. Ancak Lamartine siyasi gücün zirve noktasına ulaşmış, Hugo ise bunu asla başaramamıştır. Lamartine, 1948 Şubatı'nda Louis Philippe'in çöküşü sırasında Fransa'nın sivil kahramanlarından biriydi ve yeni ilan edilmiş olan cumhuriyetin geçici hükümetinin başına geçti. Aynı zamanda ilk Millet Meclisi için Nisan ayında yapılan seçimlerde en çok oyu alan milletvekiliydi. Hükümetin beş üyesinden biri olarak, 1848 Haziranı'nın sonunda yöneticilerinin beklentilerini karşılamadığını düşünen ve devrim şevkiyle harekete geçen kesimin büyük ayaklanmasıyla yüzleşmek zorunda kaldı. Bu olay onun siyasi kariyerini mahvetti. İktidarda çok kısa bir süre kaldı: 1848 yılında Şubat'tan Haziran'a kadar. Paris'i barikatlarla dolduran bu kitlelerle mücadele etmek için, bağlı olduğu hükümet tarafından savaş bakanı General Cavaignac'a özel yetkiler verildi, o da ayaklanmayı kanla, sayısız idamla ve şiddet kullanarak bastırdı. Bu fiyaskodan sonra siyasetteki yıldızı bir daha asla yükselmeyecek olan Lamartine, o andan itibaren kitlelerin "imkânsız olanı" arzulamasını sağlayacak her şeye -ki ona göre kurgu bunun bir örneği- karşı içgüdüsel olarak güvensizlik duymaya başlamış gibi görünüyor.

Lamartine'in Sefiller hakkındaki birçok yorumuna katılmak çok güç, çünkü çoğu kez adaletsiz ve abartılı oldukları ortada. Ancak roman hakkındaki çalışmasının edebî kurgunun doğasına ve okuyucular ve toplumun geneli üzerindeki etkisine dair doğru görülerinin olduğu da kabul edilmelidir. Eleştirisini Sefiller üzerinde yoğunlaştırıyor çünkü bu yapıtta diğer romanlarda görmediği bir tehlike sezinliyor, bunun tek sebebi de diğerlerinin Victor Hugo'nun romanındaki olağanüstü tutkudan yoksun olması ve bu romanın geniş kapsamı itibariyle hakikatle başabaş rekabet etmesi, gerçek hayatın yerine "eksiksiz" bir kurgu sunmasıdır.

Durum şudur ki, daha küçük boyutta da olsa, tüm kurgular okurlarını kendi benliklerinden çıkararak, sınırları yıkarak, okurların kendilerini hayalî karakterlerle özdeşleştirip daha zengin, daha çarpıcı veya daha sefil ve hararetli ya da sadece içine hapsoldukları yüksek güvenlikli hapishaneden, yani gerçek hayattan, farklı bir yaşamı paylaşmalarını sağlayarak onlara "imkânsızı" yaşatır. Kurgular bu gerçek nedeniyle vardır. Çünkü tek bir hayatımız vardır ve isteklerimiz ve hayallerimiz binlercesini gerektirir. Çünkü olduğumuz şeyle olmak istediğimiz arasındaki uçuruma bir şekilde bir köprü kurmak gereklidir. Kurgunun doğmasının sebebi buydu: Kurgunun bizi götürdüğü vekâleten yaşadığımız, geçici, istikrarsız, ama aynı zamanda tutkulu ve büyüleyici hayatı yaşarken imkânsız olanı mümkün olanla birleştirebilelim ki varlığımız hem gerçeklik hem gerçekdışılık hem öykü hem fabl hem somut yaşam hem fevkalade bir macera olabilsin.

Bu mucizenin gerçekleşmesi için kurgunun başarılı olması ve okurlarının, bu illüzyonu paylaşmasını sağlaması yeterlidir. Lamartine'in Sefiller i ayrı tutması, karşı konulamaz ikna kabiliyetiyle okurlarını tedirgin ederek toplumu sarsan -1848 Haziranı'nda barikatlar kurmak için Paris sokaklarını taşlarından eden ve siyasi kariyerini sonlandıran güç gibi- bir güce dönüşebilecek bir yaratı olan romanın daha geniş çaplı amaçlarını ayırt etmesinin bir yoluydu.

Alphonse de Lamartine'in korkuları birçok kişiye gülünç gelecektir. Bugün kim harika bir romanın toplumsal düzeni altüst edeceğini düşünüyor ki? Günümüzün açık toplumunda genel olarak edebiyatın, bilhassa romanın, (belki üstün) bir eğlenme ve oyalanma türü, hayal gücünü zenginleştiren ve heyecan uyandıran bir aktivite, ancak her şeyin ötesinde okurların iyi vakit geçirmesinin, sıkıcı rutinlerini ve ufak tefek günlük dertlerini telafi etmesinin bir yolu olduğu düşüncesi var. Shakespeare'in trajedilerinden Faulkner'ın romanlarına. Don Quijote'den Savaş ve Barış'a, en önemli edebi yapıtların küçük de olsa bir toplumsal ya da siyasi çalkantıya sebep olduğunu gerçek anlamda kanıtlamanın hiçbir yolu olmadığı için edebiyatın eğlendirici ve zararsız bir aktivite olduğu görüşü günümüzün açık toplumunun ortak kanaati haline gelmiştir.

Bu, gerek dinî gerek siyasi, herhangi bir türden kapalı toplumlarda da böyle midir? İnancı baltaladığını ve istikrarsızlaştırdığını düşünerek romanlara karşı içgüdüsel bir güvensizlik besleyen yalnızca İspanyol Engizisyonu değildi. Dünyanın gördüğü tüm diktatörler, özgür yaratının ve kurguların yayılmasının kurulu düzeni tehlikeye atabileceğine ve disiplini, yani toplumsal uyumu yıpratabileceğine inanarak edebi yaratılara sansür uygulamaları dayatmıştır. Bu noktada faşistler, komünistler, kökten dinciler ve üçüncü dünya askerî diktatörlükleri aynıdır: Hepsi kurgunun naif demokrasilerin sandığı gibi yalnızca bir oyalanma yöntemi değil, her an zihinde ve hayal gücünde patlayarak okurlarını ayaklanan muhaliflere dönüştürebilecek düşünsel ve ideolojik bir saatli bomba olduğuna inanır. 1864'te Katolik Kilisesi Lamartine'le aynı görüşü paylaşarak Victor Hugo'nun romanlarını inananların sağlığına zararlı olduğu gerekçesiyle yasaklı kitaplar listesine eklemiştir.

Diktatörlükler bu hassasiyeti abartıyorlar, ki bu da şaşırtıcı değil, çünkü otoriter gücün tipik özelliği paranoya, yani sürekli herkesten ve her şeyden şüphelenerek, her tarafta düşmanlar görerek ve yoklarsa da kendilerini güvende hissetmelerini sağlayan sansürü ve baskıyı haklı çıkarmak için düşman icat ederek yaşama hissidir.

Abartıyorlar, fakat haksız da değiller. Vatandaşların fikirlerini ve isteklerini belirtebileceği, eleştirilerini ifade edebileceği tüm yolların -basın, siyasi partiler, seçimler- kapatıldığı toplumlarda, edebiyat, edebi olmanın ötesine geçen ve siyasileşen bir önem üstlenir kendiliğinden. Okurlar bu metinlerin satır aralarını okur ve propaganda araçlarına dönüşmüş olan, haberlerin örtbas edildiği, fikirlerin yasaklandığı ve eleştirilerin engellendiği medyada bulamadıklarını görür (ya da gördüğünü sanır). Yazarların niyeti bu olsa da olmasa da, bu gibi durumlarda edebiyat, toplumsal düzenin peşini bırakmayan ve onu sorgulayan yıkıcı bir rol üstlenir.

Neden yıkıcı? Çünkü kurguların okurları için yarattığı güzel ve ideal dünyalar -Lamartine "imkânsız" dünyalar olduğunu ileri sürerdi- okurlara yaşadıkları dünyanın kusurlarını gösterir ve onları şu bariz gerçekle yüzleştirir: Başarılı kurguların resmettiği, sözcüklerinin güzelliği, yapısının zarafeti ve tekniğinin etkileyiciliği sayesinde en çirkin, en alçak ve en sefil şeylerin bile sanatsal zaferler olarak parladığı görkemli gerçekliklerin yanında "gerçek" hayat küçük ve zavallı kalmaktadır.

Bu tasvirleri gerçek dünyayla karşılaştırdıklarında okurların aklında kalan tam olarak "şevk" değil, daha ziyade huzursuzluktur: Dünyanın kötü bir şekilde yapıldığı, yaşadığımız hayatın hayal edebileceğimizden ve yaratabileceğimizden çok daha yetersiz olduğu hissi. Kimse bu huzursuzluğun kaçınılmaz bir şekilde kendiliğinden "şevk"e, bir şekilde toplumu değiştirmek, sarsarak durağanlığından kurtarmak, kurgulardaki örnek dünyaya daha benzer kılmak için harekete geçme isteğine yol açtığını iddia etmeye çalışmıyor. Zira hiçbiri gerçekleşmese de mesele değil. Bireyi her şeyiyle (düşünceleri, davranışları ve hayalleri) kontrol etmeye kalkışan, dışarıdan bakınca hâlâ uysal gözükseler de kurgu yüzünden vatandaşların düşünce ve hayallerinin kontrolden çıktığını düşünen rejimlerde bu huzursuzluk, başlı başına yıkıcıdır. Açıkça düşünmek ve hayal etmek, kölelerin hareketlenmesine ve özgürlüklerini keşfetmesine neden olmuştu. Lamartine istemeden -ki kendisinin niyeti Victor Hugo'yu gözden düşürmekti- Sefiller'i büyük ölçüde methetmiştir. Zira bir yazarın eserini övmenin, sayfalarının okurlarının ağırbaşlı mantığını bir kenara itip bizi hayalî maceralarının, destansı karakterlerinin, korkutuculuğunun ve vahşi hayallerinin aslında insanın hem mümkün hem de ulaşılabilir olan gerçekliği olduğuna ikna edebilecek kadar güçlü olduğunu söylemekten daha iyi bir yolu yoktur. Bizi bu gerçekliğin dünyada gücü elinde tutan, toplumu sömüren ve ona hükmeden kötü hükümetler ve kötü adamların kötü becerileri tarafından bizden çalındığına, ama okumanın bu kayıp gerçekliğe erişmemizi sağladığına ve bizi eylemlerimizle bu gerçekliği geri almaya ve eski haline getirmeye teşvik ettiğine ikna edebilir.

Hugo'nun ütopist vizyonuna göre Sefiller'in insanlığı, insanlığın yolu olan adaletin, özgürlüğün ve barışın hâkimiyetine giden yolda biraz bile ilerlettiğini ispat etmenin hiçbir yolu yok. Ancak Sefiller'in edebiyat tarihindeki her dilden ve kültürden birçok erkek ve kadının içinde yaşadıkları dünyadan daha adil, daha makul bir dünyada yaşamayı arzulamasını sağlayan en etkileyici eserlerden biri olduğuna da şüphe yok. Buradan çıkarabileceğimiz asgari sonuç, insanlık tarihi ilerliyorsa, "gelişim" sözcüğünün bir anlamı varsa ve medeniyet yalnızca retorik bir uydurma değil de barbarlığa geri adım attıran bir hakikatse, o zaman bütün bunları mümkün kılan gücün okurlar olarak Jean Valjean ve Monsenyör Bienvenu'nün, Fantine ve Cosette'in, Marius ve Javert'in ve imkânsızı ararken çıktıkları yolculukta onlara eşlik eden herkesin eylemleri için duyduğumuz özlem ve şevkten gelmiş -ve hâlâ geliyor- olması gerektiğidir.

Çeviren

ÖYKÜ ELİTEZ

[←]1. (Lat.) “Bir konutu Tanrı korumazsa, onu koruyanlar boş yere uykusuz kalırlar.” Ç.N.

[←]2. (Lat.) “Işık olsun", Tanrı’nın ışığı yaratışını tanımlar - E.N.

[←]3. (Lat.) “Sevap” ile “günah” — Ç.N.

[←]4. (Lat) “Rezaletin karıştığı çılgın içki âleminde” — Ç.N.

[←]5. (Lat.) Hazırlıksız - Ç.N.

[←]6. (Lat.) (İsa’nın sözü) “Bırakın küçük çocuklar bana gelsinler* - Ç.N.

[←]7. (Lal.) Bir solucan - Ç.N.

[←]8. (Lat.) “Tanrı’ya inanıyorum.” - Ç.N.

[←]9. (Lat.) “Çok sevdiği için." - Ç.N.

[←]10. (Fransız Alpleri ağzı) “Hırsız kedi.” - Ç.N.

[←]11. Medusa adlı bir gemi 1816 Temmuzu'nda Batı Afrika açıklarında batmış, 149 kişi bir salda on iki gün aç susuz kalmıştı - Ç.N.

[←]12. (Lat) Canlandırılmış — E.N.

[←]13. (İng.) Lütfen dışarı çıkmadan önce giysinizi düzeltiniz - Ç.N.

[←]14. (Fr.) On beş Ağustos - E.N.

[←]15.

(İsp.)

Badajoz’danım ben

Aşk çağırıyor beni.

Bütün ruhum,

Gözlerimde gizli.

Çünkü gösteriyorsun,

Bacaklarının güzelliğini,

(çev. Cem Tüzün)

[←]16. Montcalm ile mon calme (sakinliğim) arasındaki ses benzerliğiyle bir sözcük oyunu yapılmıştır — Ç.N.

[←]17. (Lat ) Bilmecede ölçü var - Ç.N.

[←]18. Yazar, annesi Agrippine’i öldüren Neron’dan söz ediyor - Ç.N.

[←]19. (Lat.) “Şimdi sen, Bacchos!”

[←]20. (Lat.) Savaş nedeni - Ç.N.

[←]21. (Lat.) “Güneşin altında yeni bir şey yok.” - E.N.

[←]22. (Lat.) “Aşk, herkes için aynıdır.” - E.N.

[←]23. (Lat.) “İsa bizi kurtardı.” - Ç.N.

[←]24. Parantezi koyan Jean Valjean’dır - Ç.N.

[←]25. Salkım ateşi: Toplara mermi yerine kesme demir parçaları konularak yapılan atıştır -Ç.N.

[←]26. Uzun menzilli ve büyük kalibreli bir çeşit tüfek - Ç.N.

[←]27. Walter Scott, Lamartine, Vaulabelle, Charras, Quinet, Thiers - Ç.N.

[←]28. (Lat.) Karanlık nedenleri - Ç.N.

[←]29. Karanlığın nedenleri, kutsal nedenler - Ç.N.

[←]30. (Lat.) Sezar gülüyor, Pompeius ağlayacak - Ç.N.

[←]31. (Lat.) Sert pas - Ç.N.

[←]32. Mezar taşındaki kitabe şöyle:

ÇOK İYİ-ÇOK YÜCE TANRI ADIYLA

BRÜKSEL’DE TÜCCAR

BERNARD DEBRYE

BURADA KÖTÜ BİR TESADÜF

ESERİ OLARAK BİR

ARABA ALTINDA EZİLDİ

(okunmuyor) ŞUBAT 1637

[←]33. Eski savaşlarda askerlerin bir tür düzenleniş biçimi. Karelerin dört yanı düşmana dönük olurdu - Ç.N.

[←]34. (İng.) Harikulade! - Ç.N.

[←]35. Waterloo Savaşı’ndan sonra, Restorasyon Dönemi’nde aşırı kralcı bir yüce divanda yargılanıp ölüme mahkûm edildi (1769-1815) - Ç.N.

[←]36. (Lat.) “Kaderde yazılıydı” - Ç.N.

[←]37. (Lat.) Komutanın ne ölçüde dengesi var? - Ç.N.

[←]38. “Bir savaş sona ermiş, bir gün bitmiş, yanlış tedbirler düzeltilmiş, ertesi gün için en büyük başarılar güvence altına alınmıştı, her şey bir anlık bir panik yüzünden kaybedildi.” Napolyon, Sainte-Hélène’de dikte ettirilen yazılar - Ç.N.

[←]39. Eski bir ateşli silah, bir çatal destek üzerine yerleştirilerek fitille ateşleniyordu - Ç.N.

[←]40. (Lat.) “Öbürlerinden farklı değildir.”

[←]41. (Lat.) “Siz böyle çalışıyorsunuz ama kendiniz için değil” (Birinin hakkı ya da ödülü başkasına verilince söylenir.) - Ç.N.

[←]42. (Lat.) Kazıyor, karanlık bir çukura hazineler gömüyor:
bir metelik, madenî paralar,taşlar, bir ceset, hayaller ve hiç - Ç.N.

[←]43. (İsp.) “Saf kral” - Ç.N.

[←]44. Ehrama benzer meyve veren bir ağaç, zehirli öz suyu çıkarır. Söylentiye göre gölgesinde uyuyanlar ölür - Ç.N.

[←]45. (Lat.) Gerekli her şey, olanak - Ç.N.

[←]46. (Fr.) Corbeau: Karga, Renard: Tilki - Ç.N.

[←]47. (Lat.) “Meryem’e selam,” anlamına gelir. Yanıtı, “Gratia plena” da “hoşgörü, bağışlama” olduğu gibi “zarafet dolu” anlamına gelir - Ç.N.

[←]48. (Lat.) İşte - Ç.N.

[←]49. "Parmak çocuk" , "Çizmeli kedi" gibi dünyaca ünlü masalların yazarı - Ç.N.

[←]50. Troya Savaşı’nda yirmiye yakın çocuğunu yitiren Priamos’un karısı - Ç.N.

[←]51. (Lat.) Anahtarlar - Ç.N.

[←]52. (Lat.) “Bizim kurallarımız ya da kuruluşlarımız hiçbir zaman dışarıya bildirilmemelidir” - Ç.N.

[←]53. (Lat.) Devlet büyüklerinin eşleri - Ç.N.

[←]54. (Lat.) Gürültü, şamata - Ç.N.

[←]55. Dallar üzerinde asılı üç eşit olmayan beden Dismas ve Gesmas, aralarında da ilahi güç. Dismas yüksekliklerin peşinde; Gesmas, o mutsuz adam, en alçak inançların: azami güç koruyacaktır bizi ve etkilerimizi. Şayet bu mısrayı tekrar ederseniz, eşyalarınızı hırsızlıktan dolayı kaybetmezsiniz - E.N.

[←]56. (Lat.) Yüreğin ardındaki taşlar - Ç.N.

[←]57. (Lat.) Uçtular - Ç.N.

[←]58. (Lat.) Burada gömülüyüm, yirmi üç yıl yaşadım - Ç.N.

[←]59. Kaide kralı 2. Buhtunnasar’ın (Nabukodonosor) uykusunda öldürülen komutanı - Ç.N.

[←]60. İşkence zindanı - Ç.N.

[←]61. (Lat.) Tebeşirlermiş inek - Ç.N.

[←]62. Yeryüzü cenneti - Ç.N.

[←]63. Atina’da Aristoteles’in yürüyerek öğrencilerine ders verdiği sokağın adıdır - Ç.N.

[←]64. İsa’nın, sözleri - Ç.N.

[←]65. Kayafa, başrahip niteliğiyle İsa'nın idam edilmesi için çalışmış, Romalı yargıç Pilotus’u etkilemiştir. Yargıç Drakon ise, Eski Yunan’da çok ağır cezalar veren yasalarıyla ünlüdür - Ç.N.

[←]66. (Lat.) Voltaire Tanrı’ya yöneldi - Ç.N.

[←]67. (Lat.) “Uçurumun derinliklerinden” anlamına gelen bu sözcüklerle başlayan ölüler için okunan dua - Ç.N.

[←]68. (Lat.) “Bu özveride...” Bunlar mayasız ekmeğin kutsanmasından önce rahibin söylediği duanın ilk sözcükleridir - Ç.N.

[←]69. (Lat.) Haç durur, oysa dünya döner - Ç.N.

[←]70. Le quart d’heure de Rabelais: Hesap pusulasının ödenmesi gereken an - Ç.N.

[←]71. (Lat.) “Toprakta toz olup uyuyanlar uyanacaklar; her zaman gördükleri gibi, bir bölümü ebedi yaşamı, bir bölümü şerefsizliğini görecek” - Ç.N.

[←]72. (Lat.) “Derinliklerden” - Ç.N.

[←]73. (Lat.) “Ey Tanrım, ona ebedi huzuru bahşet” - Ç.N.

[←]74. (Lat.) “Ebedi ışık onu aydınlatsın” - Ç.N.

[←]75. (Lat.) “Huzur içinde yatsın” - Ç.N.

[←]76. Fransa’da kralın erkek kardeşine verilen unvan - Ç.N.

[←]77. Birinci Cumhuriyet devrinde Bretagne, Normandiya ve Vendee’de ayaklanan kralcı asiler - Ç.N.

[←]78. (Lat.) Çok genç - Ç.N.

[←]79. (Lat.) M.Ö. 250-184’te yaşamış Latin komedi yazan - Ç.N.

[←]80. (Lat.) Küçük erkek - Ç.N.

[←]81. (Fr.) Tiyatrolarda üst kata verilen ad, aynı zamanda “cennet” anlamına gelir - Ç.N.

[←]82. Vasco da Gama, Fırtınalar Burnu’nu geçeceği sırada Ümit Burnu’ndan gelip yolunu kesen dev - Ç.N.

[←]83. (Lat.) “Tekerlek (feleğin çarkı) hızla dönüyor” - Ç.N.

[←]84. (Lat.) Kent aşığı - Ç.N.

[←]85. (Lat.) Kırlar aşığı - Ç.N.

[←]86. İdamlar bu meydanda yapılırdı - Ç.N.

[←]87. Lidya kralı Tantalos kendisini ziyarete gelen tanrılara, onların kutsallığını denemek için oğlu Pelops’un kollarını, bacaklarını yedirmiştir. Zeus onu cehennemin yedi kat dibine attı, kemirici bir susuzluğa ve açlığa mahkûm etti. Suyu ve yiyecekleri bir türlü elde edemezdi - Ç.N.

[←]88. Jean Baptiste Poquelin, Moliere’in asıl adıdır - Ç.N.

[←]89. Devrim avukatlarından, giyotinle idam edildi (1760-1794) - Ç.N.

[←]90. (Lat.) Savat: Bazı kurallara bağlı ayak dövüşü, ayak boksu - Ç.N.

[←]91. (Lat.) İşte Paris, işte insan - Ç.N.

[←]92. (İtl.) Napoli’de en aşağı tabakadan insanlara verilen ad - Ç.N.

[←]93. (Ing.) Cahil, tembel ve avare Londralıya bazen verilen ad - Ç.N.

[←]94. Thespiron, Latin ozanı Plautus’un Epidicus’unda bir köledir. Bu güldürünün ilk dizesi Thespiron’un peşinden koşan Epidicus’un “Heus! Adulescus!” (Hey delikanlı!) tümcesiyle başlar. Thespiron buna yukarıdaki sözcüklerle yanıt verir: “Paltomu yakalayarak beni koşarken durduran kimdir?” - Ç.N.

[←]95. (Lat.) Romalı devlet adamlarına karşı bizim Tevere Irmağı’mız var. Tevere’nin suyunu içmek ayaklanmayı akıldan siler - Ç.N.

[←]96. Güzel kalçalı Venüs - Ç.N.

[←]97. 20 Haziran 1789’da Tiers-Etat milletvekilierinin “Fransa’ya bir anayasa vermeden ayrılmayacaklarına” dair ettikleri yemin. Kral, müzakereler için her zaman toplandıkları Menus Plaisirs salonuna girmelerini yasakladığından milletvekilleri bitişikteki Jeu de Paume salonunda toplanmışlardı - Ç.N.

[←]98. (Lat.) Işık olsun.Tevrat’ın Tekvin bölümünde Tanrı’nın sözü anılıyor: “Ve Tanrı dedi: Işık olsun; ve ışık oldu.” - Ç.N.

[←]99. (Lat.) Şehrin döküntüsü - Ç.N.

[←]100. (İng.) Ayaktakımı - Ç.N.

[←]101. 14. Louis yüzyılı kastediliyor - Ç.N.

[←]102. Luc, İncirin dört yazarından biridir; 70 yılma doğru Antakya’da yaşadı. Ressam ve hekimdir. Jacques Esprit (1611-1678) ünlü bir Fransız ahlakçısıdır — Ç.N.

[←]103. Law adında bir İskoçyalı. 1716 yılında bu sokakta bir banka kurmuş, birtakım spekülasyonlarla halkı dolandırdıktan sonra iflas edip kaçmıştı - Ç.N.

[←]104. (Lat.) Ormanlar konsüllere (Roma konsülleri) - Ç.N.

[←]105. Bir sözcük oyunu; Sol (Desolles), Ser (Deserre), Kaz (Decazes) sözcükleri üzerine kurulmuştur - Ç.N.

[←]106. Strasbourg Başpiskoposu Kardinal de Rohan’ın Kraliçe Marie-Antoinette’le barışmak isteğinden yararlanarak, Lamothe Kontesi bir oyun hazırlamıştı: Kraliçenin adına kardinalden 1.600.000 liralık bir gerdanlık istedi. Kardinalin veresiye olarak aldığı gerdanlığı bozup parça parça sattı. Taksitlerin ödenme zamanı gelince iş onaya çıktı, sarayın altını üstüne getiren bir rezalet koptu. Sonunda kontes mahkûm oldu - Ç.N.

[←]107.(Lat.) Huzur içinde yatsınlar - Ç.N.

[←]108. Fransız akademisinin üyeleri. Her zaman kırk kişiydiler - Ç.N.

[←]109. Kaba güldürüyle tiyatronun yarattığı, devrimden çok önce Paris halkının siyasal fikirlerini yansıtan simgesel bir kişi - Ç.N.

[←]110.Nuh’un dedesi. 969 yıl yaşamıştır - Ç.N.

[←]111. Yarı tarihsel yan efsanevi Giritli bir filozof. 57 yıl uyumuştur - Ç.N.

[←]112. İtalyan komedi tiyatrosunun bir kişisi, kurnaz ve entrikacı uşak - Ç.N.

[←]113. (Fr.) Napolyon’un Sainte-Hélène’de dikte ettirdiği ve özellikle devrim ve İmparatorluk seferlerini anlatan anılar - Ç.N.

[←]114. Parisli bir haydut çetesi reisi - Ç.N.

[←]115. Yüz tane gözü olan ve ellisi daima açık duran bir efsane yaratığı. Gözetleyici anlamında kullanılır - Ç.N.

[←]116. Eski bir altın para - Ç.N.

[←]117. (Fr.) Abaisse: Alçaltılmış, aşağılanmış. Aynı zamanda ABC’nin Fransızcada okunuşudur - Ç.N.

[←]118. Güzelliğiyle ünlü Bihünyalı bir Yunanlı köleyken sonradan Roma İmparatoru Hadrianus’un gözdesi olmuştu - Ç.N.

[←]119. (Lat.) Homo: Genel olarak erkek. Vir: Erkeğin bütün nitelikleriyle, gücüyle erkek -Ç.N.

[←]120. (Lat.) Bir yazıyı hiçbir değişiklik yapılmamak üzere, kesin metin olarak imzalamak- Ç.N.

[←]121.(Lat.) Koşucular gibi - Ç.N.

[←]122. (Fr.) Aigle, kartal demektir. Kartal Napolyon’un simgesiydi - Ç.N.

[←]123. Meaux piskoposu olan Bossuet’ye, güçlü bir hatip olduğundan “Meaux Kartalı” adı verilmişti - Ç.N.

[←]124. Fransızcada L harfi ile aile (kanat) kelimesinin aynı şekilde okunmasından yararlanılarak bir kelime oyunu yapılıyor - Ç.N.

[←]125. Fransızcada Grand (büyük) ve R (er) birlikte Granter (Grantaire) diye okunur -Ç.N.

[←]126. Castor’la Pollux Zeus’un ikiz oğulları, dostluk simgesidirler; Patroklos ile Akhilleus can dostlarıdır, arkadaşlık simgesidirler; Nisus ile Euryalus’un dostluğu ölüme kadar götürebilen bir dostluktur. Diğer adlar da hep dostluk simgesi olmuştur -Ç.N.

[←]127. (Lat.) “Aydınlar, dünyayı yargılama hakkı sizindir” - Ç.N.

[←]128. (Lat.) “Burun Blondeau” - Ç.N.

[←]129. (Lat.) Akıllanmanın başlangıcı - Ç.N.

[←]130. (Lat.) Yöntem gerektirirse - Ç.N.

[←]131. (Ing.) Vakit nakittir - Ç.N.

[←]132. (Ing.) Pamuk kraldır - Ç.N.

[←]133. İspanya’daki alaybozan piyade erlerine verilen isim - e.n.

[←]134. (Lat.) Adım aslan olduğu için - Ç.N.

[←]135. (Lat.) Geçim sıkıntısı - Ç.N.

[←]136. İyiliksever tanrıçalar, hayır perileri - Ç.N.

[←]137. In-folio: Katlandığı zaman iki yaprak, dört sayfa olan kitap forması. Bu formada kitap - Ç.N.

[←]138. In-otuz-iki: Katlandığı zaman 32 yaprak, 64 sayfa olan kitap forması. Bu formada kitap - Ç.N.

[←]139. (Lat.) Merhamet et. Davud’un 54. mezmurunun adı. Bu mezmur üzerine bestelenen ilahi - Ç.N.

[←]140. Mabeuf, bouda (suratını astı) sözünü Buda olarak; ve hem yaya hem at üstünde savaşan süvari olan dragonu da ejderha anlamına gelen dragon olarak anlıyor - Ç.N.

[←]141. (Lat.) Işık oldu - Ç.N.

[←]142. Beaumarchais’nin Sevil Berberi’nin kişilerinden korkunç ve kuşkulu vasi tipi - Ç.N.

[←]143. 13. yüzyılda yaşamış Pisa’nın zalim tiranı. Sonunda düşmanları tarafından iki oğlu ve iki torunu ile birlikle bir kaleye hapsedilerek açlıktan ölmeye terk edilmiş, rivayete göre orada çocuklarını ve torunlarını yedikten sonra ölmüştür - Ç.N.

[←]144. Eski Yunan mitolojisinde deniz tanrısı Poseidon’un oğlu. Kâhinlik gücüne sahipti. Ancak çok defa kehanetlerini söylemekten kaçınır ve ısrar edenlerden kurtulmak içinde kendisini çeşitli şekillere sokardı - Ç.N.

[←]145. Bir maceraperest. Birtakım suçlar işleyip küreğe mahkûm edildikten sonra emniyet amiri olmuştur. Anıları yayımlanmıştır - Ç.N.

[←]146. (Fr.) Köpekle kurt arası - Ç.N.

[←]147.(Fr.) Baharçiçeği - Ç.N.

[←]148. (Fr.) Sarımsakçı - Ç.N.

[←]149. (Fr.) Dulkan - Ç.N.

[←]150. (Fr.) Salıakşamı - Ç.N.

[←]151. (Fr.) Telgraf-Ç.N.

[←]152. (Fr.) Şanlı - Ç.N.

[←]153. (Fr.) Karoça demiri - Ç.N.

[←]154. (Fr.) Güneydüzü - Ç.N.

[←]155. (Fr.) Karmanyolacı - Ç.N.

[←]156. (Fr.) Dantelyiyen - Ç.N.

[←]157. (Fr.) Ayakları havada - Ç.N.

[←]158. (Fr.) Yarım liard - Ç.N.

[←]159. (Fr.) iki milyar - Ç.N.

[←]160. (Lat.) Flüt çalgıcıları topluluğu, eczacılar, dilenciler, komedyenler - Ç.N.

[←]161. (Lat.) O ücra yerde yapayalnızdı. Peter Noster duasını okumayı düşünmüyordu - Ç.N.

[←]162. Erkekler hapishanesi - Ç.N.

[←]163. Kadınlar hapishanesi - Ç.N.

[←]164. Çocuklara özgü ıslahevi - Ç.N.

[←]

1.Makedonyalı Filip’in eniştesi. M.Ö. (237-192) Romalılarla savaşmıştır - ç.n.

[←]

2.Napolyon’un savaşlarından bıkkınlığını dile getiren, devletini büyütmeye çalışan Yvetot Kralı’nın iyiliklerini anlatan bir şarkı. 1813 yılında yazılmıştı - ç.n.

[←]

3.(Fr.) Les Polonais: Polonyalılar; les Hongrais: Macarlar - e.n.

[←]

4.Korsika doğumlu Fransız suikastçısı. 1835 yılında yaptığı müthiş bir aletle Louis-Philippe’e başarısız bir suikast girişiminde bulunmuştu. İki suç ortağıyla birlikte idam edildi - ç.n.

[←]

5.(Fr.) Jacquerie, Fransa’nın Kuzeydoğusu’nda köylülerin soylulara karşı başlattıkları ayaklanma - ç.n.

[←]

6.Quinturion: Beş yüz kişiye kumanda edenler; Centurions: Yüz kişiye kumanda edenler; Decurions: On kişiye kumanda edenler; Eclaireurs: İzciler - ç.n.

[←]

7.Fransızcası Jeu de Siam olan bir çeşit masa oyunu - e.n.

[←]

8.Roma’nın yedi tepesinden biri. M.Ö. 493’te plebler particilere karşı isyan ettiklerinde, kısmen bu tepenin üstüne çekilmişlerdi - ç.n.

[←]

9.Eskilerin gelecekten haber verme kabiliyeti atfettikleri kadın kâhin - ç.n.

[←]

10.Birlikte yazdıkları bir eserin başarısızlığa uğraması üzerine yine birlikte intihar eden iki genç Fransız şairi - ç.n.

[←]

11.Hollandalı peyzaj ressamı - ç.n.

[←]

12.Forması dört yaprak, sekiz sayfalık kitap - ç.n.

[←]

13.(Lat.) Yapraklardan, yapraklı dallardan bir perde - ç.n.

[←]

14.Fransa’da devrim yılının sekizinci ayı. 20-21 Nisan; 19-20 Mayıs - ç.n.

[←]

15.Kıbrıs'ın kadim şehri. Burada ünlü bir Venüs Tapınağı vardı - ç.n.

[←]

16.Ünlü bir Fransız hakimi (1617-1677). Paris yüksek mahkemesinin ilk başkanı -ç.n.

[←]

17.Fransız bahçe ve park desinatörü (1613-1700). Versailles, Vaux, Chantilly ve Dijon parklarının planlarını çizmiştir - ç.n.

[←]

18.(Fr.) Aşk - ç.n.

[←]

19.(Fr.) Davul - ç.n.

[←]

20.(Fr.) Gaddar adam, talancı - ç.n.

[←]

21.(Fr.) Mabeuf adı Ma Boeuf olarak da okunabilir. Ma: benim (birinci şahıs dişi mülkiyet sıfatı); boeuf öküz (erkek cins isim) - ç.n.

[←]

22.Alman besteci Weber’in bir eseri - ç.n.

[←]

23.Orijinal metinde merlan, merlanos balığı ve aynı zamanda halk dilinde berber. Tr. Mezgit - ç.n.

[←]

24.(Lat.) Omnibus: Taşıt - ç.n.

[←]

25.(Fr.) “Bu ne bu? Bu da nesi?” anlamlarına gelir - ç.n.

[←]

26.(Fr.) Kara ekmek - ç.n.

[←]

27.İdam sehpasına (V.H.)

[←]

28.(Fr.) Ne var bunda - ç.n.

[←]

29.Kaçmak için amma da güzel gece ha! (V.H.)

[←]

30.Hadi çekip gidelim. Ne işimiz var burada? (V.H.)

[←]

31.Şeytanın ateşini söndürürcesine yağıyor bu yağmur. Hem sonra polisler de neredeyse geçerler. Şurada nöbet tutan bir asker var. Enseleneceğiz burada. (V.H.)

[←]

32.Dalga mı geçiyorsun sen be! Besbelli hancı kirişi kıramadı. Mesleği bilmiyor işte! Gömleğini yırtıp yatak çarşaflarım kesip ip yapmak, kapıları delmek, sahte kâğıtlar düzenlemek, maymuncuklar yapmak, demirlerini kesmek, ipini dışarı asmak, saklanmak, kılık değiştirmek, falan filan için hin oğlu hin olmak lazım! Moruk becerememiştir, çalışmasını bilmiyor. (V.H.)

[←]

33.Senin hancı iş üstünde enselenmiş olmalı. Hin oğlu hin olmak gerek. Çaylağın biri o. Allah bilir bir hafiyenin, hatta belki yardakçı pozunda bir ispiyoncunun oyununa gelmiştir. Bak dinle Montparnasse, mektepten gelen şu feryatları duyuyor musun? Görüyorsun ya bütün şu katilleri. Enselendi, sağlam! Yirmi yıla fit olacak. Ben korkmuyorum, ödlek değilim, herkes bilir bunu, ama başka yapacak bir şey yok, canımıza okurlar yoksa. Kafanı bozma gel bizimle, hep beraber gidip bir şişe eski şarap çekelim. (V.H.)

[←]

34.Enselendi diyorum sana. Şu an hancı metelik etmez. Onun için hiçbir şey yapamayız. Voltamızı alalım. Her an zaptiye çavuşunun biri enseme binecekmiş gibi geliyor bana. (V.H.)

[←]

35.Bir ip (Temple argosu). (V.H.)

[←]

36.Benim ipim (şehir kapıları argosu). (V.H.)

[←]

37.Adam, erkek. (V.H.)

[←]

38.Çocuk (Temple argosu). (V.H.)

[←]

39.Çocuk (şehir kapıları argosu). (V.H.)

[←]

40.Benim gibi bir çocuk, bir adamdır; sizin gibi adamlar da çocuktur. (V.H.)

[←]

41.Ne uzun dilli çocuk bu. (V.H.)

[←]

42.Parisli çocuk ıslak samandan yapılmamıştır. (V.H.)

[←]

43.Bu iple. (V.H.)

[←]

44.Ve ipi bağlaman. (V.H.)

[←]

45.Duvarın tepesine. (V.H.)

[←]

46.Pencerenin payanda direğine. (V.H.)

[←]

47.Senin kız. (V.H.)

[←]

48.Yapacak bir şey yok orda. (V.H.)

[←]

49.Kız aptal değildir. (V.H.)

[←]

50.Bir İdam Mahkûmunun Son Günü. (V.H.)

[←]

51.Kafatası oluşumuna bakarak insanın karakterini ve zihinsel fonksiyonlarını inceleyen bilim adamı, frenoloji uzmanı - ç.n.

[←]

52.Eskrimde sekiz klasik hücum ve savunma pozisyonundan üçüncüsü ve dördüncüsü - ç.n.

[←]

53.(Fr.) Bir tür balık ve halk dilinde berber. Pudralı perukalar kullanıldığı devirde berberler, tıpkı tavada kızartılmak için hazırlanan merlanos balıkları gibi una bulanmış perukalar taşırlardı - ç.n.

[←]

54.Bu dedikodulara bakarsanız, beni serbest bir hayat sürmeye sevk eden bir sürü sebep bulunmaktadır. (V.H.)

[←]

55.(Fr.) Nerde o eski karlar? - ç.n.

[←]

56.(Fr.) Güçlü altı beygir çekmekteydi bir arabayı - ç.n.

[←]

57.Mac’ın Keltçede ‘oğul’ anlamına geldiğini de belirtelim. (V.H.)

[←]

58.Eskiden Fransa’da muhtelif madenî (altın ve gümüş) paralara verilen ad - ç.n.

[←]

59.Ekmek. (V.H.)

[←]

60.At. (V.H.)

[←]

61.Saman. (V.H.)

[←]

62.Kötü elbise, çul. (V.H.)

[←]

63.Kilise. (V.H.)

[←]

64.Boyun. (V.H.)

[←]

65.(Fr.) Se donner du tabac: Tütünü verdirmek - e.n.

[←]

66.(Fr.) Se chiquer la gueule: Tütünü çiğnettirmek - e.n.

[←]

67.(Fr.) Dans edilen içkili kafeterya - ç.n.

[←]

68.Okçu (Cupidon): Roma mitolojisinde aşk tanrısı. Yunan mitolojisindeki Eros’un karşılığı - ç.n.

[←]

69.(Fr.) Mumu otuz altı görmek (gözünde şimşek çakmak) - ç.n.

[←]

70.(Fr.) Şamar- ç.n.

[←]

71.(Fr.) Poulailler: Kümes; mecazi anlamda, tiyatronun üst galerisi, paradi - ç.n.

[←]

72.(Fr.) Mumumu yakıyorum - ç.n.

[←]

73.(Fr.) Langleviel La Beaumelle yüz şamarı hak ediyor - ç.n.

[←]

74.(Fr.) Mucizeler Sarayı: Vaktiyle Paris’te serserilerin ve dilencilerin toplu halde barındıkları yer - ç.n.

[←]

75.Anlamıyorum, nasıl oluyor da Tanrı, insanların babası, kendisi eziyet çekmeden çocuklarına, torunlarına eziyet çektirebiliyor, onların haykırışlarını dinleyebiliyor. (V.H.)

[←]

76.Meg: Burjuva - ç.n.

[←]

77.Dab: Tanrı - ç.n.

[←]

78.Pantin: Paris - ç.n.

[←]

79.Almanca bakire anlamına gelen bir kelime. İsviçre Alplerinde bir tepenin adı - ç.n.

[←]

80.Cab: İngiliz dilinde bir çeşit kapalı araba; Fransız argosunda ise köpek anlamına geliyor - ç.n.

[←]

81.Burası işte - ç.n.

[←]

82.Ama, her ihtimale karşı bir köfte getirdim, ona yediririz daha olmazsa.
J’ai leve: Getirdim. İspanyolca llevar’dan.
Morfiler: Yemek. (V.H.)

[←]

83.Pencere camını kırmak için macunun var mı?
Macun yakısı kullanarak pencere camını kırmak: Cama yapıştırılan macun, cam parçalarını tutar ve gürültüyü önler. (V.H.)

[←]

84.Testereyi yiyince feryat etmez, üstelik kesmesi de zor olmaz.
Elle ne criblera pas: Feryat etmez.
Le bastiringue: Testere.
Faucher: Kesmek. (V.H.)

[←]

85.Burada yapacak işimiz var. (V.H.)

[←]

86.Franklar, metelikler, çeyrek metelikler. (V.H.)

[←]

88.Elimde açık bir sustalı var. (V.H.)

[←]

89.Un guinal: Bir Yahudi. (V.H.)

[←]

90.Pantin: Paris. (V.H.)

[←]

91.Çin işi lake paravana - ç.n.

[←]

92.(Fr.) Direktuvar Devri’nde, kralcı muhalefete mensup gençlere verilen ad. Bunlar pek özentili bir tarzda giyinir ve yine özentili bir dille konuşurlardı - ç.n.

[←]

93.Sans-culottes: Fransız Devrimi döneminde aristokratların devrimcilere taktıkları ad (külotsuzlar) - ç.n.

[←]

94.1593’ten 1680’e kadar Hollanda’da, Elzevir ailesinin üyeleri tarafından yayımlanan küçük forma kitaplara verilen ad - ç.n.

[←]

95.M.S. 3. yüzyılda yaşamış bir Yunan yazar. Büyük filozofların hayatı, doktrinleri ve özdeyişleri üzerine yazılmış bir eseri vardır - ç.n.

[←]

96.Tiyatroda makinelerle, dekorların değiştirilmesiyle, sahne hileleriyle ilgilenen görevli - ç.n.

[←]

97.Moliere’ın Misantrophe adlı piyesinin iki kişisi. Alceste açık sözlü, doğru bildiğini söylemekten çekinmeyen bir kişi; Philinte ise, tavrını ve sözlerini çevresinin beklentilerine göre ayarlayan, nabza göre şerbet veren bir tiptir - ç.n.

[←]

98.Cottereau, diğer adıyla Jean Chouan, kraldan yana isyancıların başıdır; Jeanne ise, Temmuz Devrimi’nin kadın kahramanlarından biridir - ç.n.

[←]

99.(Fr.) Devrim takviminin birinci ayı (22 Eylül-21 Ekim) 10-13 Vendemiaire’de, Paris seksiyonları Konvansiyon’a karşı ayaklanmışlardı - ç.n.

[←]

100.Fransız Devrimi’ne karşı partizan savaşı veren kralcı isyancılara verilen ad - ç.n.

[←]

101.Latin hiciv şairi (M.S. 60-130). Satirler adlı eserinde, cumhuriyet Roması’na duyduğu özlemle, ifsada uğrayan, çürüyen Roma örf ve âdetlerini son derece şiddetli bir şekilde eleştirir - ç.n.

[←]

102.Iuvenalis’in sözü (Satirler, I, 79): Öfke (şaire) ilhanı verir - ç.n.

[←]

103.Syene: Günümüzdeki adı Asuan - ç.n.

[←]

104.Latin tarihçisi Tacitus’un (M.S. 55-120), Roma tarihinin Augustus’un ölümünden Neron’un ölümüne kadar olan kısmını anlatan eseri - ç.n.

[←]

105.Ege Denizi’nde ada. Neron ya da Domitianus döneminde Yuhanna adında birinin bu adaya sürgün edilmiş olduğu söylenir. Hıristiyan geleneğinde bu sürgünün havari Yuhanna olduğu kabul edilirse de, bu husus şüphelidir - ç.n.

[←]

106.Yeni Ahit’in son kitabı. Yuhanna Vahyi - ç.n.

[←]

107.Verres (M.Ö. 119-45), Romalı siyaset adamı - ç.n.

[←]

108.Rubicon: Cisalpina Galya ile İtalya arasında sınır oluşturan nehir. Cisalpina Galya valisi, senatonun izni olmadan, askeri birlikleriyle bu nehri geçemezdi. Sezar epeyce tereddütten sonra, senatonun iznini almadan Rubicon’u geçerek Roma üzerine yürüdü - ç.n.

[←]

109.Grekçede mide, karın anlamına gelen bir kelime - ç.n.

[←]

110.Kısa namlulu bir çeşit tüfek - ç.n.

[←]

111.Ağır süvari. Hem at üstünde hem yerde savaşabiliyorlardı - ç.n.

[←]

112.1830’da tahttan uzaklaştırılan Bourbon sülalesinin büyük kolundan yana olanlara verilen ad - ç.n.

[←]

113.Reichstadt Dükü (1811-1832): 2. Napolyon. Napolyon (Bonapart) ile Marie-Louise’in oğlu - ç.n.

[←]

114.Eski bir ateşli silah; bir çatma üzerine yerleştirilip fitille ateşleniyordu - ç.n.

[←]

115.Anne Radcliffe (1769-1823): Egzotik yerlerde ya da zamanlarda geçen “kara” romanları olan bir İngiliz kadın yazar - ç.n.

[←]

116.Fransız Akademisi Üyeleri - ç.n.

[←]

117.(Fr.) Mam (mame): Madam (madame) kelimesinin halk dilinde kısaltılmış şekli - ç.n.

[←]

118.Hıristiyanların 16 gün süren bir perhizi - ç.n.

[←]

119.Savaşa hazır ol. Ünlü Latince özdeyişten alıntı. Tamamı Si vis parem para bellum: Barış istiyorsan, savaşa hazır ol - ç.n.

[←]

120.Latince bellum sözüyle, Fransızca bel homme (güzel adam, yakışıklı adam) sözünün telaffuz benzerliğinden ileri gelen bir yanlış anlama - ç.n.

[←]

121.Eski bir uzunluk ölçüsü; 6 kadem, takriben 2 metre - ç.n.

[←]

122.(Fr.) Mondétour (mon dêtour): Benim dolambacım - ç.n.

[←]

123.(Fr.) Pirouette: Fırdöndü - ç.n.

[←]

124.Théophile de Viau (1590-1626), Fransız satirik şair - ç.n.

[←]

125.Mathurin Regniér (1573-1613), Fransız satirik şair - ç.n.

[←]

126.Pot-aux-Roses (gül bahçesi) ile Poteau Rose (pembe darağacı) aynı şekilde okunur -ç.n.

[←]

127.Natoire, Charles-Joseph (1700-1777), Fransız ressam ve gravürcü - ç.n.

[←]

128.Kuş üzümü - ç.n.

[←]

129.Latin şairi Horatius’un (Horatius: fr. Horace ‘Horas’ diye okunur) Thaliarcus’a od’unda geçen carpe diem sözüne telmihte bulunuluyor. Anlamı: Gün bugündür, kâm almaya bak - ç.n.

[←]

130.Bir manastırda, tarikat mensubu olmayıp hizmet işleri gören ve tarikat rahiplerine mahsus başlık yerine şapka giyen rahipler - ç.n.

[←]

131.Yan yana giden ve bir ikili oluşturan rahiplere veya çilekeşlere verilen ad - ç.n.

[←]

132.Grantaire, Laigle’in adını l’aigle (kartal) anlamında kullanıyor (cenaze söylevleriyle ünlü Fransız rahip ve hatibi Bossuet’ye telmihen) - ç.n.

[←]

133.Eskiden, kaz gibi kalın tüylü hayvanların tüyleri yolunup sivriltilerek kalem gibi kullanılırdı - ç.n.

[←]

134.(Lat.) Vay haline mağlupların - ç.n.

[←]

135.(Fr.) Mahom: Fransızca Mahomet’in (Muhammed) kısaltılmışı - ç.n.

[←]

136.Kümes (fr. poulailler) ve cennet (fr. paradis), aynı zamanda Fransızların, tiyatroların ucuz biletle girilen üst kat galerilerine verdikleri ad. Grantaire burada, Müslümanlığın yoksul insanlara da cennete girme hakkı tanıdığını söylemek istiyor - ç.n.

[←]

137.Eski Roma’nın halk inançlarına göre, yeraltı cinleri - ç.n.

[←]

138.Ruh’un adı. Psykhe aynı zamanda aşk tanrısı Eros’un sevgilisidir - ç.n.

[←]

139.Jean-Charles de Folard (1669-1752): Fransız subay ve askeri yazar - ç.n.

[←]

140.Siperleri birbirine bağlayan dolambaçlı, dar ve çukur yol - ç.n.

[←]

141.Yunan mitolojisinde, adaletin ve ebedi yasanın tanrıçası - ç.n.

[←]

142-2.Montmirail ve Champaubert: Devrim’den sonra Fransa’yı istila etmek isteyen müttefiklerin Napolyon tarafından yenilgiye uğratıldıkları iki yer - ç.n.

[←]

142.Dostu Harmodion ile birlikte, Atina tiranı Hippartikos’u bıçaklayarak öldüren Atinalı - ç.n.

[←]

143.10 Ağustos 1792: Fransız monarşisinin, ayaklanan halk tarafından yıkıldığı gün -ç.n.

[←]

144.Yunanlı tragedya yazan (M.Ö. 525-456) - ç.n.

[←]

145.Atmalı general ve devlet adamı (M.Ö. 445-338) - ç.n.

[←]

146.Şövalyenin Heykeli: Don Juan’ın baştan çıkardığı bir kızın öldürdüğü babasının heykeli. Çapkın adam, alay olsun diye heykeli yemeğe davet eder, ama heykel gerçekten davete uyarak çıkagelir (Moliere, Don Juan, IV, 12 ve V, 6). Bir kimsenin, hiç beklenmedik bir anda çıkagelip, hazır bulunanları şaşkınlığa ve dehşete düşürmesini anlatmak için kullanılan bir deyim - ç.n.

[←]

147.Stoik (stoa felsefesi yanlısı): Cesur, sarsılmaz, talihsizlikleri umursamaz, metin...

[←]

148.(Fr.) Chose: Şey. Gavroche, adını bilmediği için, Jean Valjean’a Mösyö Chose (şey) dedikten sonra Cosette için de, chose’dan ürettiği Chosette adını kullanıyor - ç.n.

[←]

149.(Lat.) Şehrin en değersizleri dünyanın gidişatını belirler - e.n.

[←]

150.(Lat.) Kutsal şey - ç.n.

[←]

151.(Lat.) Vatan - ç.n.

[←]

152.Efsaneye göre, Antaios öyle bir devdi ki, yere serildikçe güçleniyordu, çünkü toprağın oğluydu - ç.n.

[←]

153.(Lat.) Örtünmek için küçücük bir paçavra buldular - ç.n.

[←]

154.(Lat.) Güneşin sahte olduğunu söylemeye kim cesaret etsin? - ç.n.

[←]

155.(Lat.) Ölen baba, ölmeye hazırlanan oğluna bakıyor - ç.n.

[←]

156.Zeus’un kızı Minerva zeka, bilim, sanat tanrıçasıdır. Pallas ise, Minerva'nın savaş tanrıçası olduğu zaman aldığı addır - ç.n.

[←]

157.(Lat.) Yaşam ışığını elden ele geçirdiler - ç.n.

[←]

158.Eski Yunanistan’da Korinthos bir sanat kentiydi, Sybaris ise şehvetli yaşamıyla ünlüydü - ç.n.

[←]

159.(Lat.) Şehre (yani Roma’ya ve evrene) Papa’nın takdis formülü - ç.n.

[←]

160.Efsaneye göre kral, 300 sığırın bulunduğu ve 30 yıl hiç temizlenmeyen ahırların sahibidir - ç.n.

[←]

161.Artemis rahibesi Hero ile Leandros, gene Tispe ile Babilonlu delikanlı Piremus, Grek ozanı Musaios’un ve Latin ozan Ovidius’un şiirlerinde yarattıkları, birbirlerine son derece bağlı sevgililerdir - ç.n.

[←]

162.(Fr.) Paris’te 26 Eylül 1792 katliamına katılan kimse - ç.n.

[←]

163.Orta Asya’dan gelip Karadeniz’in kuzey bölgelerinden Ballık Denizi’ne kadar yayılan eski bir kavim. Kadınları da savaşa katılırlardı - ç.n.

[←]

164.Cujas (1520-90) ünlü bir Fransız hukukçusudur; Gamache ise Cervantes’in Don Quijote’sinde midesine düşkün bir köy ağasıdır - ç.n.

[←]

165.(Fr.) Kutsal Ruh’un Karnı gibi bir anlama gelen, zamanla değişime uğramış bir sözcük tamlaması - e.n.

[←]

166.(Lat.) Sonsuz azap - ç.n.

[←]

167.(Lat.) Kutsal bir şey - ç.n.

[←]

168.(Lat.) “Geri çekil!” anlamına gelen bu sözü, İncil'e göre, İsa Şeytan'a söylemiştir -ç.n.

[←]

169.(Fr.) Bok. Türkçe çevirisinde “Hass...tir ordan!” diye geçmektedir.