Yalnız Efe

ISBN: 978-975-501-745-7

Hazırlayan

Emine Sevim

SEDİR YAYINLARI AŞ

İkitelli OSB, Mutsan San. Sit. 9. Blok, No: 44-46

Başakşehir/İstanbul

T: 0212.486 34 00 F: 0212.486 34 01

bilgi@sediryayinlari.com

www.sediryayinlari.com

© 2012, Sedir Yayınları AŞ

Ön Söz

Türk hikâyeciliğinin en önemli isimlerinden biri olan Ömer Seyfettin, eserlerinde dilimizin ve kültürümüzün güzelliklerini başarılı bir şekilde yansıtmıştır.

“Genç Kalemler” dergisindeki “Yeni Lisan” makalesiyle dilde sadeleşme hareketinin öncülerinden olmuştur. Onun hikâyelerinin yaklaşık bir asır sonra kolaylıkla okunabilmesi, anlaşılabilmesi, kullandığı sade dil sayesindedir.

Ömer Seyfettin, makale, fıkra, şiir türlerinde de eserler vermiştir. Ama asıl ününü hikâyeleriyle kazanmıştır.

Onun hikâyelerini konu bakımından, tarihî hikâyeler, toplumsal konuları işleyen hikâyeler ve çocukluk anılarını anlatan hikâyeler olarak gruplandırabiliriz.

Özellikle tarihî hikâyelerinde, tarihimizin altın sayfalarından ve isimsiz kahramanlarından en güzel örnekleri yansıtırken, Türk milletini oluşturan temel değerleri, insanımızın hayallerini, yaşadıklarını, dertlerini, sevinçlerini motif motif işlemiştir. Bu hikâyeleri okurken, kahramanlarla özdeşleşmek, onlarda kendimizi bulmak mümkündür. Hele çocukluk anılarını anlatan hikâyelerde kendi yaramazlıklarımızı, masum hayallerimizi yeniden yaşarız.

Ömer Seyfettin, yediden yetmişe herkesin keyifle okuyabileceği bir yazarımızdır. Bu eser, onun hikâyelerinden sadece bir kaçını kapsar. Dileğimiz, özellikle ilköğretim çağındaki arkadaşlarımızın onu tanımasına ve diğer eserlerine ulaşmasına vesile olmaktır.

Yalnız Efe

Sabahtan beri yürüyorduk. Düşe kalka geçtiğimiz sarp keçi yolları bazen sel yarıntıları içinde kayboluyor, bazen sık fundalıklardan ayrılarak, dibinde sivri sivri çam tepeleri görünen karanlık çukurlara sapıyordu. Ayı avına gidiyordum. Kılavuzum Kumdere köyünün en namlı nişancılarındandı. Beraber tırmanacağımız yüksek ormanlı dağların daha çok uzağındaydık. Vakit vakit ince bir yağmur serpeliyordu. Güneş yoktu. Nihayetsiz mor bir kubbeyi andıran dumanlı gökten fâniliğin geçmiş saatlerini hatırlatır, gamlı guguk sesleri aksediyordu. Artık iyice yorulmuştum. Omuzumdaki tüfek gittikçe ağırlaşıyordu.

– Biraz dinlensek, dedim.

Kılavuzum güldü. Onun kır çember sakallı, şen çehresi pembeleşmişti.

– Kesildin mi, diye sordu.

Sırtında çiftesiyle üç günlük yiyeceğimizden başka benim kebemi de taşıyan bu dinç köylüye yorgunluğumu söylemedim.

– Ha biraz gayret, dedi. Yarın başına bir çıkalım, oradan öte Akkovuk’a kadar yol iyidir.

Yarım saat daha tırmandık. Ayaklarımızın altından küçük taşlar, kireçli topraklar dökülüyordu.

Gayet büyük bir çam ağacının yanına gelince kılavuzum:

– İşte yarın başı, dedi.

Yerler çamurdu. Çiseleyen yağmurun dallara çarpan damlaları derin bir fısıltı çıkarıyordu. Ben hemen çöktüm. Çamın kalın gövdesine arkamı dayadım. Cebimden paketimi çıkardım, sırtından yükünü indiren ihtiyar avcıya uzattım.

– Yak bir cıgara bakalım, yorgunluk alır.

Ağır bir tavırla,

– Burada tütün içilmez, dedi.

Sordum:

– Niçin? Namazgâh mı burası?

– Hayır!

– Ya ne?

Önüne bakarak başını salladı. Gizli bir şey söylüyormuş gibi yavaşça,

– Burası Yalnız Efe’nin “sır” olduğu yerdir, dedi.

Serin bir rüzgâr yağmurun fısıltısını çoğaltarak esiyor, üstümüzde siyah bir çadır gibi açılan çam dalları titriyordu. Anadolu’nun bu yalçın ufuklu, bu boş, bu kayalık, bu korkunç tarafı, Bozdağı’na giden bu ıssız yol, eskiden beri eşkıya uğrağı idi; bunu biliyordum. Ben tenha bir geçidin gizli bir köşesinde uyuyan küçük bir köyde doğdum. Ger Ali’nin, Köroğlu’nun koşmaları, Develi’nin, Çellav’ın menkıbeleri içinde büyüdüm. Bilmem onun için mi, eşkıya hikâyelerini dinlemeyi pek severim.

Paketimi cebime soktum.

– Anlat bana baba, dedim. Bu Yalnız Efe kim? Nasıl sır oldu?

İhtiyar avcı, torbasının yanına bağdaş kurdu. Çiftesini kucağına uzattı. İri ela gözleriyle dik yarın keskin kenarına, karşıdaki yağmurla ıslanarak koyu kan rengine giren derin granit uçurumlara baktı, baktı. Sonra bana döndü.

– Anlatayım, dedi. Ben şimdi elli yaşını geçiyorum. O vakit pek ufaktım. Onu gören kadınları dinledim. Kendisi hiç erkeğe gözükmezdi...

– Neye gözükmezdi, diye sordum.

– Çünkü kızdı.

Hayretim hoşuna gitti. Geçmişi seven, bütün harikaları geçmişte sanan, geçmişi kutsayan eden her yaşlı köylü gibi masum bir şevkle hikâyesine başladı.

Bu azap, ıstırap dolu bir intikam destanıydı. Belki bir saat sürdü. İhtiyar, onun yaptıklarını anlatırken, sevgiden dudakları titriyordu. Ben de bu sevginin sıcaklığını ruhumda duydum.

Yalnız Efe’nin her hareketi ahlaki idi. Halk, yerliler, onu ulvi bir kahraman olarak görüyorlardı. Anlatırken, ihtiyar bazen heyecana geliyor, bazen kederleniyordu. Yalnız Efe’nin sonunu anlatırken kendini tutamadı, gözlerinden yaşlar boşandı. Kalbi, sanki ağzına gelmişti. Hıçkırıyordu. Boynunu bükerek, iri nasırlı elleriyle gözyaşlarını silerken söylediği sözler hâlâ kulağımda...

Av peşinde gezerken iki hafta bütün uğradığımız köylerde, Yörük obalarında hep Yalnız Efe’nin menkıbelerini⁽¹⁾ dinlemiştim. O vakit şairdim. Duyduğum canlı bir vectle⁽²⁾ kahramanın destanını yazmaya kalktım. Fakat niçin bilmem yarım bıraktım. Aradan işte yirmi beş sene, evet, yirmi beş sene geçti. Bugün tamamlamak ihtimali kalmadığını görüyorum. İhtiyarlayan hatırımda kafiye yok. Bunayan zevkimde kelimelerin ahengi, veznin esrarı yaşamıyor. Fakat gençliğimde yazdığım bir destanı şimdi bir roman gibi tekrarlayamaz mıyım?

İşte bunu deniyorum.

Yörük Hoca’yla Kızı

Kırların yorgun sükûnetini taşıyan hazin çıngırak sesleri, uzak yakın ineklerin böğürtüsü, köpeklerin havlayışı fark olunmaz bir uğultunun içinde kayboluyor, sıcak bir bahar günü, evvela şeffaf bir sis gibi başlayan uyuşuk gecenin renksiz gölgeleri altında sanki yavaş yavaş eriyor, dumanlaşıyordu. Küçük bir sürü dört inekle birkaç keçi, koyun köye giren geniş yolun ta ağzında durmuştu. Alçak bir çitin önünde ineğin birisi hiddetle acı acı böğürdü. Kapı açıldı. Sürü, sayı sıra tanır akıllı mahlûklar gibi teker teker içeri girdi. Biraz sonra köy içinde bir ihtiyar belirdi. Bembeyaz çember sakalı yuvarlak kırmızı yüzünün etrafında gümüş bir hale⁽³⁾ gibi parlıyor, abani⁽⁴⁾ sarığıyla nakışlı gibi bir ahenk oluşturuyordu.

Boyu o kadar yüksek, vücudu o kadar iriydi ki... Dibinden geçtiği duvarlar, çitler omuzları hizasına bile gelmiyordu. Ellerini kocaman al kuşağının arasına sokmuştu. Açık kapının önüne yaklaşınca,

– Kezban, diye seslendi.

Beyaz başörtülü bir kız göründü. Parlak kara gözleri ihtiyara bakınca yeni açan bir gülü hatırlatan yüzü güldü.

– Ne var baba?

– Kapı neye açık ki?

– Köpek gelmedi daha...

– Gelmez uğursuz... Aşağıda derenin kenarında oynaşırlar.

– Neye girmiyon?

– Bu gece komşular bize gelecekler. Varıp Tosun Dayı’ya bir diyeyim. O da gelsin.

– Tosun Dayı hasta imiş, bütün gün yatmış. Kızı bana dedi.

– Ben de bir bakayım. Sen yemeği hazırla. Şimdi gelirim.

– Peki...

İhtiyar, gözleri yerlerde, karşı ki çitin arasında kayboldu. Bu, bütün köyün kendilerindenmiş gibi sevdikleri Yörük Hoca’ydı. Yirmi sene evvel “Artık ihtiyarladım!” diye gelip buraya yerleşmiş, çift, tarla almış, evlenmişti. Yetmiş yaşını çoktan aşmıştı. Fakat hâlâ dinçti. Gençliğini evvela medresede, sonra dağlarda, muharebelerde geçirmişti. Anadolu’nun, Rumeli’nin her yerini karış karış tanırdı. Yemen’de askerlik etmişti. Dört sene evvel karısı ölmüş, kızı Kezban’la yalnız kalmıştı.

“Evlen.” diyenlere güler, başını sallar.

– Evlenmek bana gerekmez. Ben artık orada güveyi gireceğim, diye caminin bahçesindeki sık servili küçük mezarlığı işaret ederdi. Zenginceydi. Elli sene dolaşmak onu biraz para sahibi etmişti. Kumdere’nin eşrafından sayılırdı. Köyün fakirlerine, dullarına, öksüzlerine yardım eder, herkesin ölüsüne kendi sevabı için mevlit okurdu. Dünyada hiçbir emeli kalmamıştı. Elli senelik tecrübe onda hiç ümit bırakmamıştı. Durumu; halkın, hükümetin gidişini hatırlayınca,

– Ah, dünyanın sonu, derdi.

Sivastopol muharebesinden sonra Silistre bozgununu görmüştü. O andan itibaren Anadolu da bozulmuştu. Eşkıyalık, zulüm, hakaret, hırsızlık, açlık, yağmacılık alevsiz bir yangın gibi bu bin senelik ana yurdunu yakıp tutuşturuyordu. Yörük Hoca bunu görürdü. Fenalıkların önüne geçmek, bozulan cihanı düzeltmek lazımdı. Fakat nasıl? Gece gündüz bunu düşünür, bunu konuşur, bunu tekrarlardı.

“Bir Mehdi çıksa!” diyenlere gülerdi. Anadolu, Rumeli karmakarışıktı. Bir değil, bin Mehdi az gelirdi. Köyün ihtiyarları onun karanlık düşünceleriyle daha beter bunalmışlar, gençleri daha beter sersemlemişlerdi.

“Yörük Hoca dünyanın direğini almış!” derlerdi. Ağzından düşmeyen bir özlemi vardı.

“Ah genç olsam!..” “Genç olsan ne yapardın hoca?” diye soranlara cevap vermez, gülümser, başını sallar, köyün her tarafından görünen ormanlı, çamlı dağlara bakarak dalıp giderdi.

* * *

...Akşam yemeğini ocağın başında yemişlerdi. Kezban siniyi, sofra örtüsünü kaldırdı. Yörük Hoca, boz renkte keçe kaplı sedire çıktı. Çubuğunu yaktı. Kezban, ocağın ateşlerini düzeltti. Sol taraftaki sedirin önünde duran küçük bir iskemleyi çekti. Cezveyi testiden doldurdu. Babası:

– Şimdi kahve yapma, dedi, misafirlerle içerim.

– Peki...

Kezban, dolu cezveyi ocağın önüne bıraktı. Kalktı. Küçük odanın içinde âdeta bir dev yavrusunu andırıyordu. Babası gibi çok iriydi. Elini biraz kaldırsa isle kararmış basık tavana dokunabilecekti. Başını eğerek kapıdan çıktı.

Yörük Hoca, içine ocağın alevleri akseden gözlerini çubuğunun dumanlarına dikti. Sağ kolunu dayadığı yastığın üstü kapaksız bir dolaptı. Burada elli altmış kadar pembe kaplı, sarı kâğıtlı kitap vardı. Köylülere yalnız camide mevlit okumaz, bazı geceler evinde toplananlara bu kitapları da dinletirdi. Arkasındaki iki perdesiz küçük pencerenin ortasında uzun bir saz asılıydı. Bu saz Yörük Hoca’nın gençlik yadigârıydı.⁽⁵⁾ Âşık Garib’in, Âşık Kerem’in, Köroğlu’nun koşmalarını bunda çalar, Sivastopol, Ey Gaziler havalarını tekrarlarken kendisiyle beraber bunu dinleyenleri ağlatırdı. Küçük bir idare kandiliyle⁽⁶⁾ aydınlanan odanın yegâne süsü ocağın üstünde yan yana asılı iki levhaydı; birinin sarı zemin üzerine siyah kötü bir talik⁽⁷⁾ ile yazılmış satırları hayatta şaşırmış Türk’ün boğuk bir feryadına benziyordu:

Yay gibi eğri olsam

Elde tutarlar beni!

Ok gibi doğru olsam

Yabana atarlar beni!

Ötekinin sülüs⁽⁸⁾ satırları sanki ölmüş bir beyliğin, sönmüş hürriyetin, eski bir gururun, asil bir demokrasinin, can çekişen bir kahramanlığın hatırasıydı:

Ne senden rükû⁽⁹⁾

Ne benden kıyam,⁽¹⁰⁾

Selamünaleyküm,

Aleykümselam.

Bir köpek havladı. Yörük Hoca çubuğunu ağzından çekti. Galiba geliyorlardı. Öksürükler, lakırdılar işitildi. Kezban avluya çıkan kapıyı açıyordu.

Gelenler yedi kişiydi. Oda doldu. Sedirlere çıkmayanlar ocağın etrafına çöktüler. En ihtiyarları Hacı Durmuş, Yörük Hoca’nın yanına oturdu. Birbirlerini Sivastopol’dan tanıyorlardı. Hoca’yı yirmi sene evvel bu köyde yerleşmeye razı eden bu arkadaşıydı. Mavi gözlü, köse, kamburu çıkmış bir ihtiyardı. Bölükte ona “Cin Durmuş” derlerdi. Bir gece Rus generalinin şapkasını, kılıcını çadırından aşırmış, bizim ordugâha getirmişti.

İki arkadaş yan yana geldiler mi her defasında, “Hey gidi günler, hey!” diye birbirlerine bakarlar, gülümserlerdi. Sanki bu onların hususi bir selamı idi. Yörük Hoca oradakilerin hepsine ayrı ayrı hâl ve hatır sorduktan sonra Hacı Durmuş’a döndü.

– Hey gidi günler, hey, dedi.

Öteki:

– Keşke görmeyeydik, diye yüzünü buruşturdu.

Kezban havaleli⁽¹¹⁾ vücuduyla ocağın başına çömelmişti. Dörtlük cezveleri sürdü. Yörük Hoca karşı sedirde oturan bir köylüye baktı.

– Ee bakalım Muhtar Mehmet, ne var, ne yok!

– Hayırlar hoca...

– Dün kasabaya gittin mi?

– Gittim.

– Ordan hayır haber gelmez!

Kumdere köyü kasabaya iki saatti. Ovaya inince birdenbire büyüyen dere kasabada hemen hemen bir nehir olurdu. Halk artık yavaş yavaş bu nehre, “Ese Suyu” demeye başlamıştı. Son on beş sene içinde faizciliğiyle zenginleşen Eseoğlu, Kumdere’nin dibinden başlayan ova tarlalarını birer birer satın almaya başlamıştı. Kasabada hükümetin adamıydı. Gelen kaymakamları evlerinde bedava oturtur, zaptiyeleri kendi çiftliklerinde aylarca misafir ederdi. Adamlarının hepsi yabancıydı. Çobanları, uşakları, hergelecileri⁽¹²⁾ Arnavutlardan, Rumlardandı. Şehirdeki meşhur Hristo Çorbacı ortağıydı. Yazları ona misafir gelir, bütün civar köylülere ortaklama yüzde iki yüz faizle borç verirlerdi.

Muhtar:

– Eseoğlu üç senedir borcunu veremeyen Küçükalanlıları mahkûm etmiş, dedi.

Küçükalan, ovanın öte başında Kumdere’den biraz büyücek bir köydü.

Hoca sordu:

– Nasıl mahkûm etmiş?

– Dava şehirde olmuş. Hristo Çorbacı ta İstanbul’dan usta bir avukat getirtmiş. Davayı kazanmışlar. Meğer köyde Eseoğlu’na borçlu olmayan yokmuş. Şimdi Eseoğlu’yla Hristo, bütün köyün tarlalarını, çiftlerini zapt etmişler.

– Eee...

– Eee, işte böyle.

Hacı Durmuş:

– Şimdi yersiz yurtsuz kalan Küçükalanlılar ne olacaklar, dedi.

Çubuğunu derin derin çeken Yörük Hoca cevap verdi:

– Ne olacaklar? Eseoğlu ile Hristo’ya esir!

– Nasıl olur ya!

– Bayağı olur işte.

Misafirlerin içinde köyün imamı da vardı. Bu az görmüş, fakat çokbilmiş bir adamdı. Köyden olmadığı hâlde, Yörük Hoca gibi yerlileşmişti. Hacı Durmuş’a izah etti:

– Nasıl esir olacaklar, köyün, tarlaların tapuları Eseoğlu’na geçmedi mi ya... Geçti değil mi? İyi ya işte... Tarlaları kim sürecek, çifti kim toplayacak? Hristo Yunanistan’dan Rum getirmeyecek! Eseoğlu kendi çiftliğinde bile güç ırgat buluyor. Küçükalanlılar ikisinin hesabına eşek gibi boğaz tokluğuna çalışacaklar.

Yörük Hoca:

– Boğaz tokluğuna deme, aç acına, dedi.

İmam bu sözleri tekrarladı:

– Aç acına! Aç acına!

– ...

Kezban kahveyi kabartmış, fincanlara kotarıyordu. Ocakta devrilen bir odun birdenbire alev aldı. Odadakilerin çehrelerini feci bir kırmızıya boyadı. Sanki komşu hemşerilerinin bu manevi ölümünden duydukları matem hepsinin yüzüne aksediyordu. Sükûn ağırlaştı. Herkes önüne bakıyordu.

Yörük Hoca’nın çubuğu sönmüştü. Kezban bu yeis havasının içinde yıkılmaz bir ümit, genç, dinç, güzel bir azim örneğinin hayali gibi yavaş yavaş kalktı. Fincan tepsisini önce Hacı Durmuş’a uzattı. Ondan sonra sıra ile bütün oturanlara kahvelerini dağıttı.

Kimi sigara sarmıştı. Kimi bellerinden çıkardıkları çubukları dolduruyorlardı. Kezban babasının lülesini⁽¹³⁾ yaktı. Sonra herkese ateş gezdirdi. Nihayet gitti, kapının yanındaki alçak iskemleye çöktü. Evde yalnız olduğu için ihtiyar misafirlerin yanından ayrılmazdı. Açık pencereden giren serince bir rüzgâr çubukların, sigaraların dumanlarını ocağa doğru sürüyordu.

Çubuğunu fosurdatan Yörük Hoca:

– Ah genç olsaydım, dedi.

Hacı Durmuş’un solundaki gür siyah sakallı, kısa boylu, küçük gözlü bir adam. Kamçısızların Veli Yörük Hoca’nın yüzüne bakmadan,

– Genç olsaydın ne yapardın Hoca, diye sordu.

İhtiyar Yörük, kahvesinden büyük bir yudumu “ah”la içti. Gözlerini çubuğunun dumanları içinden ayırmak istiyormuş gibi başını kaldırdı.

Odanın içi pek dardı. Pencereler arkasındaydı. Bakacak yer bulamadı.

Gözlerini kapadı:

– Dağa çıkardım, dedi.

– Dağa çıkıp da ne yapabilirdin?

– Ne mi yapabilirdim? Eseoğlu gibi millet düşmanlarını gebertirdim!

Muhtarın sağındaki uzun boylu, hasta yüzlü, perişan bir köylü -Nalbant İsmail- âdeta inledi.

– Eseoğlu bir değil ki...

– Bin olsun? Evvela birden başlanır...

Muhtar:

– Yaşa hoca, diye bağırdı, sonra ilave etti:

– Sendeki cevher hepimizde olsa...

Hacı Durmuş:

– Bizde cevher olsa da para etmez, diye kafasını hafif omuzlarının arasına çekti; yaş yetmiş, iş bitmiş! Gün gençlere kaldı. Hâlbuki onlar da kendi havalarında... Hiçbir şeye akılları ermiyor. Her şeye eyvallah diyorlar.⁽¹⁴⁾ Anadolu âdeta bir tekke olmuş... Bizim zamanımızda kimse kimseye haksızlık edemezdi. Herkes birbirinden çekinirdi. Hele yabancılar memlekete adım atamazlardı. İş, para, çift, çubuk bizimdi. Köy değil, hatta kasabaya bile Rum, Ermeni, Yahudi, madrabaz⁽¹⁵⁾ giremezdi.

Verdiği haber, koca bir köyün sütü bozuk bir faizciyle şehirden yabancı bir Rum’un malı oluşu hepsinin kalbine zehirli bir hançer gibi tesir etmişti. Küçükalan, ovanın en zengin köyüydü. Kasabaya alışan gençler hep Eseoğlu’nun yanına gitmeye başlamışlardı.

Yörük Hoca, Eseoğlu’nun ne kötü bir herif olduğunu bildiği için zavallılara haber gönderdi. “Onunla alışveriş etmeyin. Sizi mahveder.” dedi. Fakat sözünü dinletemedi. Beş sene içinde yedi yaşından yetmiş yaşına kadar hepsi Eseoğlu’na borçlandılar. İşte bugün bütün arazilerini zapt ediyordu. İmansız, merhametsiz, dinsiz bir faizciydi. Bu aklı İstanbul’a, İzmir’e gittikçe manifatura aldığı Rumlardan öğrenmişti. Bu gidişle bütün köyleri esir edecekti. Korkusundan, çiftliğine silahlı Arnavutlarla gidip geliyordu. Kasabada bile canını yakmadığı, yuvasının bir direğini olsun yıkmadığı adam yoktu. Daha elini Kumdere’ye atamamıştı. Kışın köyden her rast geldiğine,

– Ben size de iyilik etmek isterim. Kim para isterse bana gelsin, derdi.

Fakat Yörük Hoca borcun, hele bir faizciye edilecek borcun nasıl bir ateş olduğunu, nasıl ev, bark, köy, kent yaktığını hemşerilerine iyice anlatmıştı.

“Olmadı mı, sabır, kanaat! Oldu mu idare, ihtiyat!⁽¹⁶⁾...” Köy bu nasihati tuttuğu hâlde yine eziliyor, yine sefalete düşüyordu. Her yirmi yaşına giren genç, asker olunca Yemen’e gidiyor, bir daha hiç gelmiyordu. Nüfus azalmıştı. Köyde çoğunluğu, ihtiyarlarla kadınlar teşkil ediyordu. Eseoğlu, borç verip yutamadığı için Kumdere’ye garazdı. Oraya zaptiyeleri musallat ediyordu. Her yeni gelen kaymakama,

– Bütün vilayet içinde eşkıya yatağı Kumdere’dir! Devlet burasını topa tutmazsa, rahat görmez, derdi.

Hâlbuki Kumdere’den şimdiye kadar ne bir adam dağa çıkmış ne de dağdakilerden biri misafir gelmişti.

Köy dik bir dağın eteğinde olduğu için ahalisi hem ovada işleriyle uğraşırlar, hem kışın da dağlarda ayı, kurt, geyik avı yaparlardı.

Avcılık onları ova köyleri gibi karanlık bir sefalete düşürmüyordu. Nihayet geçen sene Eseoğlu onların silahlarını da hükümete toplattırmaya muvaffak oldu. Artık ava gidemiyorlardı. Silahsız kalan halk ne yapacaklarını şaşırmışlardı. Yörük Hoca:

– Sünnet bozuldu, demişti.

“Ata binmek, silah kullanmak, yüzme öğrenmek” Peygamber’in emriydi. Silah olmadıktan sonra nasıl kovalanılırdı? Silahsız at ne işe yarardı? Esir gibi kaldıktan sonra yüzmeye ne lüzum vardı? İnsanın kendini suya atıp boğuluvermesi daha hayırlıydı! Köyün en büyük elemi işte bu silahsız kalmaktı. Zaptiyelerin evleri basıp çeyiz sandıklarına varıncaya kadar arayıp ucu sivri bir bıçak bile bırakmadıkları gün bütün köy sanki ölmüş gibi susmuştu. Kambur Hasan bu köyün en tuhaf bir adamıydı, hepsini teselli kabul etmez matemleri içinde güldürdü. Zaptiyeler gittikten sonra köylüler Cami Meydanı’nda toplanmış düşünüyorlardı.

Kambur Hasan:

– Hey ağalar! İşte biz de Çınarlı’ya döndük. Ama bizi nereye çıkaracaklar, dedi.

Çınarlıların başına gelen felaketi hatırlayınca hepsi gülüştüler. Bu köyün macerası ova halkının eğlencesiydi. Çınarlı, en çok efe çıkaran sarp tabiatlı, haşin bir köydü. Zaptiyeler bir gün bunları kandırıp en son silahlarına varıncaya kadar almışlardı. İçlerine fesat düşmüştü. Kim silahını sakladıysa gidip biri haber veriyordu. Bir gün yine bunlardan yardım namıyla bir para toplamak istiyorlardı. Çınarlılar:

– Vermeyiz, dediler.

Silahlarının toplandığını unutuyorlardı. Kaymakam kızdı. Önden bir zaptiye gönderdi.

– Kerataların hepsini topla! Ama hiçbirisini kaçırma. Ben gelir, onlara para vermemeyi öğretirim, dedi.

Zaptiye köye gelince tüfeğini doldurmuş.

– Kim kımıldarsa, vururum, diye haykırmıştı.

Kimse kımıldayamadı. Suyun kenarında kocaman bir çınarlık vardı. Çoluk çocuk, ihtiyar, kadın halkın hepsini bu ağaçların altına getirdi.

– Hepiniz şimdi şu çınarların üstüne çıkacaksınız. Beş dakikaya kadar yerde kim kalırsa öldürürüm, diye ikinci bir emir verdi. Tüfeğini omzuna dayadı. Halkın üzerine doğrulttu. Köylü can korkusuyla bir maymun sürüsü gibi çınarlara tırmandılar.

O vakit zaptiye:

– Kim aşağıya inerse hemen vururum, diye bağırdı.

Derenin dibindeki gölgelere uzandı. Sigarasını yaktı, içti. Uyuyuverdi. Köylüler zaptiyenin uyuduğunu gördükleri hâlde “yine mahsus yapıyor!” diye yere inemiyorlardı.

Bu esnada kaymakam gelmişti. Köyde tavuklardan, köpeklerden başka canlı mahlûka rast gelmeyince ürktü, “Acaba hepsi dağa mı çekildi?” diye düşündü. Gönderdiği zaptiyeyi nihayet derenin kenarında uyumuş görünce kafasına bir tekme indirdi:

– Ulan, hani köylüler, diye haykırdı.

– Burada efendim.

– Nerede?

Zaptiye havaya havaya bakıyor, kaymakam bir şey anlamıyordu. Bir de gözlerini kaldırınca gördü ki bütün köylü çınarların üstünde... Bir kahkaha attı.

– Aferin ulan, dedi. Güzel akıl kullanmışsın!

Zaptiye:

– Ne yapayım efendim. Uykum vardı. Kaçmasınlar diye hepsini ağaçlara çıkardım, cevabını verdi.

Kaymakam parası olanın aşağı inmesini emretti. Parası olmayan çınarların dalları içinde mahpus kalacaktı. Parası olmayanlara da borç para bulup indirdiler.

İşte Çınarlılar köyünün bu macerası Anadolu’nun henüz silahı elinde kalan çocuklarını çok güldürmüştü. Zavallı atalarının: “Gülme komşuna, gelir başına.” dediğini unutmuşlardı.

Eseoğlu hükümete fit vere vere ovadaki her köyü Çınarlılar gibi silahsız bırakmıştı. Yalnız kendi korucuları, kolcuları, çobanları, mandıracıları, hergelecileri silahlıydı. Bu adamları da hep Arnavutluk’tan, Yanya’dan filan getirtiyordu. Hizmetinde hiç yerli kullanmazdı. Bir nevi silahlanmış derebeylik kurmuştu. Civarda korkutmadığı, ürkütmediği insan kalmamıştı. Vurduruyor, öldürüyor, kendine karşı gelebilecek hiçbir kuvvet bırakmıyordu. “Eşkıya, yataklık filan...” yalanlarıyla hükümeti kendine uydurmuştu. Civarın en güzel kızlarını zorla nikâhına alıyor, bir hafta sonra boşayıveriyordu. Yaptığı fenalıklar hadden aştığı için son günlerde kasabadan dışarı çıkamaz olmuştu. Hep bir eşkıya hücumundan korkardı. Muhtar, tekrar bir sigara tellendirerek onun korkularını anlatmaya başladı.

Nalbant İsmail:

– Pekâlâ, korkuyor, emme gene fenalık etmekten vazgeçmiyor, dedi.

– Elinde değil.

– Eli kopsun.

Muhtar, Yörük Hoca’ya döndü:

– Ha! Azıcık daha unutacaktım, dedi, Eseoğlu dermiş ki: “Yörük Hoca ölsün, Kumdere’yi de zapt edeceğim!”

– Kime demiş ki?

– Herkese...

– Ecel yaşa bakmaz oğul! Sayısı, sırası yoktur. Ben öleceğim de o dünyaya kazık mı dikecek? Hem o daha bizim köye elini uzatacağına bana borcunu versin!

Odadakilerin hepsi Yörük Hoca’nın gözlerine baktı. Muhtar da şaşmıştı.

– Sana borcu mu var?

– Var ya...

– Ne kadar?

– Yüz elli lira kadar.

– Ne vakit almıştı?

– Üç sene oluyor, bir cuma günü kasabadaydım. Harmanı yeni satmıştık. Köylülerden alacaklarımı da almıştım. Bu herif bana rast geldi: “Aman hoca, şu dakika çok sıkıştım. Bana üzerindeki paraları ver.” dedi.

– Eee, sen de verdin mi?

– Verdim.

– Senet filan almadın mı?

– Almadım.

Kamçısızların Veli güldü:

– Öyleyse artık ahirette alırsın.

– Hayır, dünyada alırım.

Hacı Durmuş da başını salladı:

– O herif dünyada borcunu vermez, dedi.

– Ben alırım.

– Görürüz.

– Hem yarın...

Muhtar yemin etti.

– Hoca inat etme, vallahi vermez.

– Ben alırım.

– Nafile başına bela alacaksın!

Kapının yanında duran Kezban hiç lafa karışmıyor, yalnız dinliyordu. O da babasının Eseoğlu’nda alacağı olduğunu yeni işitmişti. Bu herifi üç sene evvel bir gün pazarda görmüştü. Sarı, esmer, çirkin suratı, çarpık burnu, dişlek ağzı gözünün önüne geldi. Meçhul bir nefretle titredi. Şimdi köylüler av hikâyelerine başlamışlardı. Henüz köyde iki gizli tüfek vardı. Kışın onunla nöbetleşe ayı avına gidiyorlardı. Ama postu kasabaya götüremiyorlar, daha yukarıdaki köylere satıyorlardı. Eğer kasabada ayı postu görseler, “Ne ile vurdunuz?” diye hemen zaptiye mülazımı⁽¹⁷⁾ insanı yakalıyordu. Laf Tosun Dayı’nın hastalığına geldi.

– İnce dert, diyorlardı.

Beş yetişmiş oğlunun hepsi Yemen’e gitmiş, hiçbiri geri gelmemişti. Bu ihtiyar gelmeyen oğullarını düşüne düşüne eridi. Sapsarı oldu. Bir deri, bir kemik kaldı. Şimdi ölüyordu. Bütün çifti çubuğu kimsesiz bir ihtiyar kadıncağıza kalacaktı. Oradan lafı Moskoflara getirdiler. Köyde her toplanmanın sonu Moskof hikâyesiyle biterdi. Yine her vakit ki gibi Hacı Durmuş, Yörük Hoca birer olay anlattılar. Bu bitmez tükenmez bir romandı. Elle tutulan patlamamış gülleler! Gece hücumları! “Allah, Allah!” sesini duyunca Rus ordularının silahlarını atıp kaçışı! Kurşun vurmaz kumandanlar! Yeşil sarıklı hayal ordularının yol açması! Yörük Hoca anlattıkça dinleyenler heyecana geliyorlardı. Bu sefer anlattığı vücudu yarı beline kadar donmuş bir nöbetçinin macerasıydı. Kendini değiştirmeye gelen arkadaşını görünce, şahadet⁽¹⁸⁾ getirmeye başlamış, yürüyememiş, hemen oracıkta ölmüştü.

Köylülerden biri:

– Ah şu Moskofla bir kere daha karşı karşıya gelsek!

Yörük Hoca güldü.

– Oğul! Şimdi Moskof içimizde!

Hacı Durmuş tasdik etti:

– Moskof içimizde! Her gün ölüyoruz. Küme küme ölüyoruz işte!

Sonra Anadolu’nun çektiği sefaleti anlatmaya başladı. Halk daha içerilerde ot yiyor, çuval giyiyordu. Mısır koçanından yapılma ekmeği bile ömründe görmeyen Türkler vardı. Kaç yıl vardı ki hayvanlar gibi ormanlarda, kırlarda kökleri topluyorlar, ince toprak killeri un gibi midelerine indiriyorlardı.

Yörük Hoca:

– Bu gidişle bizim de olacağımız o, dedi. Ver, ver, ver! Elde yok, avuçta yok! Sonumuz n’olacak?

Açlığın, çıplaklığın heyulası⁽¹⁹⁾ ta içerlerden gölgesini bu verimli ovalara bile uzatıyordu. Konuşulurken hepsinin yüzünde bugünün karartısı belli oluyordu. Hacı Durmuş, içerlerinin haraplığını, perişanlığını anlattıkça hep bir nakarat gibi,

– Bu bizim “Her şeye” eyvallah deyip boyun eğmemizdendir, sözünü tekrarlıyordu.

O ihtiyardı. Zaten birkaç günlük ömrü kalmıştı. Fakat eli ayağı tutanlar hiçbir haksızlığa razı olmamalıydı. “Ah diyordu, her memlekette bir adam çıksa... Ne rüşvet kalır, ne zulüm kalır, ne fesat⁽²⁰⁾ kalır! Bir kişi... Bir kişi...”

Yörük Hoca da onun fikrindeydi.

İçlerinden biri dedi ki:

– Yemen, Arabistan kasaphanesi durdukça köylerimizde genç kalmıyor.

Bu pek doğruydu. Hepsi gözlerini yerlere indirdiler. Köyde en aşağı iki dinç evladını Yemen çöllerinde kaybetmemiş aile yoktu! Sanki durmak dinlenmek Türk’ün nasibi değildi. Bir muharebe biterken biri çıkıyordu. Ha Mora, ha Sivastopol, ha Sırp, ha Karadağ, ha Moskof... Sonra bunlar yetmiyormuş gibi bir de Arabistan! Bu kadar fedakârlıklara karşı ya görülen zulüm! Çektiklerini hatırlayan köylülerin benizleri soluyordu.

Geç vakit gitmeye kalktılar. Bu gece hep acı şeyler konuşmuşlardı. Çam Hüseyin tavana varan uzun boyuyla kapıdan çıkarken,

– Keşke hoca, bize biraz kitap okuyuvereydin! Konuştuk, zehirlendik, dedi.

Gündüz gibi bir mehtap avluyu aydınlatıyordu. Kezban, Yörük Hoca dış çite kadar misafirleri uğurladılar. Dönerlerken Kezban, ahıra uğramak için ayrıldı. Babası:

– Yarın kasabaya gideceğim! Atı erken hazırla, dedi.

– Neye gideceksin?

– Şu Eseoğlu’ndan benim parayı istemeye!

– Pekâlâ...

İhtiyar durdu. İri güzel kızının gidişine baktı. Gayriihtiyari:⁽²¹⁾

– Ah şu bir erkek olsaydı, diye içini çekti.

Kezban döndü.

– Bir şey mi dedin ki baba?

– Yok, bir şey demedim!

– ...

Fakat Kezban onun dediğini, onun niçin ah ettiğini duymuştu. Evet erkek olsaydı, erkek olsaydı... Gözünün önüne çamlı dağlar, karlı yollar, hainlerin, hırsızların, namussuzların, zalimlerin murdar⁽²²⁾ çamurlara, kanlara bulanmış ölüleri geldi. Ah erkek olsaydı... Fakat işte kızdı! Erkek olmanın çaresi yoktu. Düşüne düşüne ahıra girdi. Atın önüne ot koydu. Eşek köşeye tıkılmıştı. Onu çekti çıkardı. Sonra eve girdi. Babası odasına çekilmiş, yatmıştı. O, yatağı serdiği sedirin kenarına oturdu. Gözlerini, ayın mavi ışığıyla etrafı gümüşlenen yüksek, çamlı dağlara dikti. Gece işittikleri birer birer zihninden geçiyordu. Kulakları çınlamaya başladı. Bülbüllerin sesini duymuyordu.

– Ah, erkek olsaydım, dedi.

Yatağına soyunmadan yüzükoyun uzandı. Sabaha kadar uyuyamadı.

Hoca’nın Ölümü

Yörük Hoca daha güneş doğmadan yola çıkmıştı. Kezban sebepsiz bir üzüntü içinde sıkılıyordu. Ahırı temizledi. Biraz çamaşır yıkadı. Sonra tahtaları sildi. İşi bitince Kambur Hasanlara gitti. İkindiye kadar orada oturdu. Hasan’ın karısı onun sütanasıydı. Boş kaldığı zamanlar hep bu kadının yanına gelir, tezgâhında bez dokurdu. Bugün tezgâha elini süremedi.

– N’oldu sana? Hasta mısın ki?

– Yo...

– Neye öyle durup bakarsın?

– Hiç.

– Deyiver, deyiver.

– Bir şey yok vallaha.

– Benzin solmuş.

– Gece uykum kaçtı da.

Sabahleyin babası ata binerken sanki uzak, dönülmez bir gurbete gidiyormuş gibi kederlenmişti. Kasaba ona zulüm, fenalık dolu bir yer hissini verirdi. Sebepsiz duyduğu bu kederden bir türlü silkinip sıyrılamıyor, aklından gece işittiği şeyleri birer birer geçiyordu. Eseoğlu’nun çirkin hayali gözünün önündeydi. İçinden “Şimdi ihtimal babamla konuşuyor.” dedi. Yüksek, iri, levent ihtiyarın karşısında çarpık, bodur, iğrenç herifin çürük dişleriyle sırıttığını görür gibi oluyordu. Kim bilir borcunu vermemek için ne yalanlar uyduracaktı. Hacı Durmuş’un geceki iddiasını hatırladı:

– O herif dünyada borcunu vermez.

Babası:

– Ben alırım, demişti.

Acaba muhtarın yeminle temin ediği “Nafile, başına bela” mı alacaktı? İkindiye doğru tekrar döndü. Boş durmamak için eline çorabını aldı. Örmeye başladı. Tığları parmaklarına batırıyordu. Kalktı. Ahırdaki folluklardan yumurtaları topladı. Gübre yığınlarının üstündeki tavuklar sanki yorulmuşlardı. Eşinmiyorlar, öyle duruyorlar, başlarını eğerek ona bakıyorlardı. Hava güzel olduğu hâlde ortalıkta gizli bir hüzün vardı. Büyük kırmızı horoz başını altın tüylerinin içine çekmiş, gözlerini kapamış, ayakta uyukluyordu. Onları kümes tarafına kışkırttı. Sonra, çitin kapısına doğru yürüdü. Açtı. Eşiğe oturdu.

– Neredeyse gelir, diyordu.

* * *

Akşam oldu. Kırdan sürüler döndü. Fakat babası gelmedi. İnekleri ahıra soktuktan sonra yine kapının eşiğine oturdu. Hava iyice karardı. Yıldızlar parladı. Korudan bir bülbül inledi. Kezban ellerinin tersiyle gözlerini ovuşturuyor.

– N’oldu ki? N’oldu ki, diye kıvranıyordu.

Babası geceleyin hiç kasabada kalmazdı. Ansızın yanından bir gölge atladı. Bu köpekti. Gözüyle hayvanı takip etti. Kasaba yoluna doğru koşuyordu.

– Acaba bir gelen mi var, ümidine düştü.

Doğruldu. Karanlıkta pek ilerisi gözükmüyordu. Lakin köpek koşarak geri döndü. Kezban’ın eteklerini kokladıktan sonra arka ayaklarının üstüne oturdu. Gözlerini Kezban gibi karanlıklara dikti. Sanki sahibinin gelmediğini hissetmişti. Kezban boğulacağım sanıyordu. Ağır, sökülmez bir hıçkırık göğsünden kabarıyor, boğazına tıkanıyordu. Köpek acı acı ulumaya başladı. Bu uluyuş kalbini parçalayacakmış gibi içine aksediyordu.

– Hoşt, dedi.

Köpeği içeri kovdu. Sonra kapıyı çekti. Karşı çite doğru yürüdü. Belki artık yatsı olmuştu. Aralık bir kapıdan girdi. Evvela havlayan bir köpek, yanına gelince sustu. Nihayet ışık görünen bir pencereye gitti. Burası Tosun Dayı’nın eviydi.

– Kim o?

– Benim.

– Ne arıyon Kezban?

– ...

Tosun Dayı’nın karısı Fatma Molla bir cevap alamayınca genç kıza dikkatle baktı.

– Söyle, ne istiyon?

– Hiç.

– Neye geldin?

– Babam bugün kasabaya gitti. Gelmedi.

– Belki bir işi çıktı. Yarın gelir. Ne merak ediyon?

– Hiç kalmazdı.

– ...

İçeriden Tosun Dayı’nın titrek, solgun, hâlsiz sesi işitildi:

– Yahu, kim o?

– Kezban.

– Buraya gelsenize...

Kapıda ayakta duran ihtiyar kadın, kızı içeri aldı. Hasta, yerden bir karış kadar yüksek bir sedirin üzerinde uzanmış yatıyordu. Sakallı, elbiseli, bir iskelet sanılacak derecede zayıflamıştı. Karanlık ağzının içindeki uzun dişleri bembeyaz görünüyordu. Gözleri parlak birer karanlık saklayan iki derin çukurdu. Kezban, ocak başındaki mindere çöktü. Fatma Molla da oturdu. Hasta, nefesini topladı. Dinlene dinlene sordu:

– Ne... var... ki?..

Kezban:

– Babam kasabaya gitti, gelmedi amca...

– Niçin gitti?

– Eseoğlu’ndan alacağı vardı da... Onu istemeye...

– Erken mi gitmişti?

– Çok erken.

– Gelir kızım.

– ...

Ocağın üstündeki kandilin sarı ışığı bu küçük odaya canlı bir mezar şekli veriyordu. Tosun Dayı ölmek üzereydi. Ocağın dibindeki siyah kedigözlerini yummuş ve sanki hayatın bu çirkinliğini, ihtiyarlıkla hastalığı görmek istemiyordu. Bir müddet sustular. Birden dışarıda pek yakından bir baykuş kahkahası aksetti. Kedigözlerini açtı. Hasta, ihtiyar kadın, genç kız bakıştılar.

Fatma Molla:

– Üç gecedir bu uğursuz musallat oldu. Tepemizde ötüp duruyor, dedi. Hasta daha ziyade sarardı. Sanki işitmemiş gibi davranıyordu. Sonra yavaş yavaş koyunlardan, ekinlerden konuşmaya başladılar. Bu sene Tosun Dayı’nın üç ineği de gebeydi. Fakat Kezban manasını duymadan cevaplar veriyor, babasının nerede kalabileceğini düşünüyordu. Yatsı ezanı okundu. Fatma Molla abdeste kalktı. Kezban:

– Ben de gideyim, dedi. Babam gelirse beni beklemesin.

Kapının dışarısı simsiyahtı. Bastığı yerleri görmeyerek yürüdü. El yordamıyla çitten çıktı. Karanlığa alışan gözleri şimdi duvarları, ağaçları, sokakları fark ediyordu. Kendi kapılarının önünde bir gölge gördü. Yüreği “hop” etti. Babası mıydı? Hayır, kısa boylu bir adam.

– Kimdir o, diye seslendi.

– Recep.

– Ne var?

– Sana baktım.

Kezban hızla kapıdaki adama yaklaştı. Bu, Nalbant İsmail’in genç oğluydu. Beraber büyümüşlerdi. Heyecanla sordu:

– Beni ne yapacaksın?

– Şey.

– Ne?

– ...

– Söyle be!

– ...

Delikanlı bir şey söylemiyor, başını arkaya çeviriyor, Kezban’ı sanki görmemek istiyordu. Köpek arkadan çitin kapısını tırmalayarak havlıyordu. Kezban yüreğinin çarpıntısından düşeceğim sandı. Eliyle çite dayandı.

– Ülen söyle ne var?

– Amcamı vurmuşlar!

– Babamı mı?

– Ha!..

Birdenbire nefesi tıkanır gibi oldu. Dilleri kilitlendi. Ağzını açamadı. Recep aptal aptal genç kıza bakıyordu. Kezban son bir gayretle sordu:

– Nerede?

– Eseoğlu’nun çiftliğinde.

– Kim haber verdi?

– Çobanlar! Korucular “Gelin cenazesini alın!” diye köye haber göndermişler.

– ...

Kezban olduğu yere çöktü. Başını ellerinin içine aldı. Hüngür hüngür ağlamaya başladı. Recep gidemiyor, genç kızın başucunda duruyordu. Ağlaya ağlaya sanki gözyaşları bitti. Hıçkırıkları seyrekleşti.

Recep üzerine eğiliyor.

– Galk gardaşım, galk, hedi bize gidelim, diyordu.

Kezban karanlığın içinde birdenbire doğruldu.

– Ben gidiyorum, dedi.

– Nereye?

– Babamın ölüsüne.

– Şimdi gece. Yarın bütün köylü gidecek.

– Ben duramam.

– Ben de geleyim.

– İstemez.

– !

Hızlı hızlı kasabaya inen yola atıldı. Recep kapının önünde ayakta kalmıştı. Çitin içindeki köpek havlıyor, kapıyı paralayacak gibi sarsıyordu. Kezban karanlıkların içinde kayboldu. Yürüdü, yürüdü, yürüdü. Ayaklarına taşlar vuruyor, etekleri çalılara takılıyordu. Belki dört saatten çok koştu. Yorgunluk hıçkırıklarını dindirmişti. Dağların üstü morlaşıyor, yıldızlar siliniyordu. Uzakta, yolun solunda çiftliğin binaları artık görünmeye başladı. Esmer bir sis dere kenarında gölgeden bir duvar hâlinde boyuna uzanan söğütlerden, kavaklardan çıkmış, bir duman gibi çatıları sarıyordu. Durmadı. Hiç dinlenmedi. Bir an evvel babasına kavuşmak istiyordu. Suyun üzerindeki dar tahta köprüyü geçti. Kalabalık horoz sesleri işitiliyordu. Dış çitleri geçince, üzerine birkaç köpek atıldı. Havlıyorlardı. Kezban çitten bir kazık çekti. Etrafında havlayan köpeklere savurarak ilerledi. Çiftliğin büyük kapısı henüz kapalıydı. Tekmeledi. Köpeklerle uğraşıyordu. Kapının üstündeki odadan çıplak bir baş uzandı.

– Kimdir o, mori?

– Gel aç.

– Sen kimsin?

– Kumdereli Yörük Hoca’nın kızıyım.

– Bre, bre! Amma kabadayı şey bre!

– Haydi, aç diyorum.

– Korkmaz mısın bre mori, geceleyin gelirsin burda?

– Aç be çabuk.

– Ne yapacaksın?

– Babamı göreceğim.

Korucu çirkin bir baykuş kahkahası attı.

– O mortiyi çekti bre.

– ...

Kezban gülen herife dehşetle baktı. Dişlerini sıktı. Birdenbire kalbinin çarpışı hafifledi.

Sesini yumuşattı:

– Haydi, korucu ağa. Ölüsünü göreyim bir kere.

– Ölünün nesini göreceksin?

– Yapma korucu ağa.

Herif eğleniyordu. Diyordu ki:

– Daha gece, sonra kâhya darılır. Sen biraz dere kenarında dolaş. Hava iyice açılınca gel.

Köpekler Kezban’ın etrafında sıçrayıp havlıyorlardı. Genç kız büyük kapının eşiğine oturdu. Havlamaktan yorulan köpekler karşısına yattılar. Gözlerini elindeki kazığa diktiler. Böyle ne kadar vaktin geçtiğini anlamadı. Ortalık ağarıyordu. Ne yapacaktı? Babasını acaba neresinden vurmuşlardı. Şimdi gece gibi elemini hissedemiyordu. Sanki kalbi gerilmiş, katılaşmıştı. Ne olmuştu? Niçin babasını vurmuşlardı? Mutlaka bunu Eseoğlu yaptırmıştı. Eseoğlu... Köyün, babasının, herkesin düşmanıydı. Yine çarpık burnu, dişlek ağzıyla gözünün önüne geldi. Yumruklarını sıktı. Dişlerini sıktı. Başını salladı. Karanlık, belirsiz, şekilsiz düşüncelere daldı. Dayandığı kapı büyük bir takırtıyla açılırken bir kâbustan uyanıyormuş gibi silkindi. Doğruldu. Karşısında yaşlı bir Rum gördü. Bu Eseoğlu’nun hizmetçisiydi. İçerde beyaz, küçük bir sarayı andıran çiftlik kulesinin pencerelerinde hâlâ aydınlıklar parlıyordu. Rum eğildi. Gözlerini ovuşturdu. Kezban’a dikkatle baktı.

– Kız ne arıyon burada, dedi.

Kezban gayet soğukkanlı cevap verdi:

– Babamı?

– Baban kim senin?

– Kumdereli Yörük Hoca...

– O öldü.

– Biliyorum.

– Görüp ne yapacaksın?

– Ölüsü nerede?

– Ben bilmem.

Rum, sabah mahmurluğuyla gözlerini ovuşturuyor. Kezban’ın cepkeninden taşan memelerine, başörtüsünün altında solgun bir nur ile parlayan güzel yüzüne baktı. “Ne güzel kız!” diye mırıldanmaya başladı. Genç kız içeri girmemişti.

– Dur, uşaklar kalksın, soralım!

– Peki.

Rum, cebinden çıkardığı fakfon⁽²³⁾ bir tabakadan sigarasını sarıyor, yanındaki oda kapıları açılıp kapanıyordu. Kapının üstündeki taraçada bir merdiven vardı. Parmaklıkları arasında birkaç adamın dolaştığı görüldü. Kapıcı çakmakla sigarasını yaktı. Merdivenin altına ilerledi. Yukarıda gezinenlere bağırdı:

– Kâhya kalktı mı?

– Kalktı, dediler.

– Bir kız gelmiş. Dünkü vurulan Kumdereli Yörük’ün kızıymış. Söyleyin, ne yapalım?

Taraçadaki seslerden biri sordu:

– Ne istiyormuş Hristo?

Kapıcı genç kıza bakarak cevap verdi:

– Babasının ölüsünü.

– Kâhyaya haber verelim.

– Haydi.

....

Kezban bekledi. Yukarda kapılar açıldı, kapandı. Sonra merdivenin yarısına kadar inen genç bir köylü:

– Gel buraya, kâhyanın yanına gideceksin, diye Kezban’ı çağırdı.

Kezban yürüdü. Merdivenleri çıktı. Büyük, karanlıkça bir odaya girdi. Yerler siyah keçe döşeli, duvarlara birçok tüfek asılıydı. Ocağın başında kırmızı bir örtüye yan gelmiş, çubuğunu fosurdatan iri bir Arnavut, onu baştan aşağı süzdü.

– Sen o herifin kızı mısın mori?

– Kızıyım!

– Senin baban ne belaymış! Bizim başımızı azıcık daha belaya sokacaktı. Bereket versin kırk paralık kurşuna!

Kezban susuyor, hiç cevap vermiyordu. Sonra kâhya tekrar sordu:

– Köye akşamdan haber gönderdik, gelip cenazeyi alsınlar diye...

– ...

– Ne susuyorsun?

– ...

– Sen nereden haber aldın?

– Bir adam haber verdi.

– İstersen al, omuzla, kendin götür. Babanın leşi kaç para eder; yüzüp derisini satacak değiliz ya...

Kezban donmuş gibiydi. Sanki taş kesilmişti. Sanki artık kalbi çarpmıyordu.

Kâhya bu iri siyah gözlerin bakışı altında rahatsız oldu. Ayakta duran uşağa,

– Ölü nerede, diye sordu.

– Ahırın yanındaki gübreliğe attık!

– Öyleyse bu gece sıcak sıcak epeyce rahat etmiştir. Götürün bu kızı oraya. Köylüler gelinceye kadar beraber beklesinler mori!

Kezban yine cevap vermeden dışarı çıktı. Uşağın arkasından yürüyordu. Taş döşeli büyük avluyu geçtiler. Uzun su dolu yalakların önünden geçtiler. Ahırlar ta nihayet köşedeydi. Güneşin ilk ışıkları hafif bir duman hâlinde gübrelere aksediyor, tavuk, horoz, hindi, kaz, ördek kalabalığı altında bu yığınları kaplıyordu. Yaklaştılar. Uşak arkasına döndü:

– Nah, dedi.

Kezban ilerledi. İki yüksek gübre yığının arasında uyuyor gibi uzanmış olan babasını gördü. Sağ kolu görünmez bir kametle⁽²⁴⁾ lanet ediyor gibi yukarı doğru uzanmıştı. Yumrukları kilitlenmişti. Sönük gözleri açıktı. Başından akan kanlar yüzünü boyamış, aksakallarını kıpkırmızı yapmıştı. Ağzı gayet müthiş şeyler söylemek istiyormuş gibi açıktı, kapkaranlıktı, korkunçtu. Kezban sanki bu ölüye görmeden baktı.

Ağlamadı. Heyecan göstermedi.

– Babamı kim vurdu, dedi.

Uşak tereddüt etti.

– Bilmiyon.

– Ne vakit vurdular?

– Bilmiyon.

– Nerede vurdular ki?

– Bilmiyon.

Kezban acı acı gülümsedi.

– İyi, dedi, ben öğrenirim.

Uşak sanki katilmiş gibi sıkılıyordu. Döndü, arkasına bakmadan uzaklaştı. Kezban babasının ölüsüne tekrar dik dik baktı. Başı ucuna geçti, oturdu. Elini sürmeye çekiniyordu. Başını iki ellerinin arasına aldı. Sökülmeyen bir hıçkırık boğazına tıkanıyor, nefes alamayacak gibi oluyordu. Gözyaşları sanki kurumuştu.

... Köylüler gelinceye kadar öyle durdu. Hacı Durmuş ahalinin⁽²⁵⁾ başındaydı. Hepsinin, hepsinin gözleri yaşlıydı. Nalbant İsmail inledi:

– Kalk kızım!

Kezban derin bir uykudan uyanır gibi doğruldu. Köylüler taze ağaç dallarından yapılmış bir sedye getirmişlerdi. Hepsinin yüzünde ağır bir tevekkülün⁽²⁶⁾ sükûtu mermerleşmişti.

Muhtar:

– Allah rahmet eylesin, dedi.

Kimse kımıldamıyordu. Herkesin gözü Kezban’daydı.

Hacı Durmuş:

– Ne duruyoruz ki, diye sedyeyi tutan genç köylülere baktı.

– Allah rahmet eylesin!

– Katiller...

– Öğleye yetiştirelim.

– Kim vurmuş ki?

– Sormak lazım mı?

– ...

......

Kimin kime cevap verdiği belli olmuyordu. Hacı Durmuş eski arkadaşının ölüsünü kollarından tuttu. Ayaklarından gençler kaldırdılar. Sedyeye uzattılar. Hacı Durmuş eğildi. Ölünün alnından, ta yaranın üzerinden öptü.

– Öcünü senin kim alacak, diye bağırdı.

Herkes önüne bakıyordu.

Kezban gülümsedi.

...Hava bulutluydu. Bu sakin alay Eseoğlu’nun çiftliğinden çıktı. Kimse ağzını açamıyordu. Çiftliğin adamları ortada yoktu. Kezban, tek bir kız, arkadan geliyordu.

Yolda rast gelenler:

– Ne oldu ki, diye soruyorlar, cenazeyi görünce bir cevap beklemiyorlar, Fatiha’cıklarını okuyup geçiyorlardı.

Öğleden evvel köye girilmişti. Bütün kadınlar, çocuklar, ihtiyarlar cami meydanındaki büyük çınarın etrafına toplanmış, ellerinde yağlıklar ağlıyorlardı. Yalnız Kezban ağlamıyordu. Gömmeyi ikindiye bıraktılar. Cenazeyi yıkamak için eve götürmek istiyorlardı. İmam:

– Olmaz, dedi.

“Niçin?” der gibi yüzüne baktılar.

– Yörük Hoca şehittir, diye haykırdı. Şehit yıkanmaz. Şehidin esvabı üzerinden soyulmaz.

– ...

– ...

İkindi namazından sonra bu şehit mezarlığa götürüldü. Bütün köy hazırdı. Güneş ara sıra bulutların arasından ağlar gibi görünüyor, çileyen yağmurun içinde uzak, belirsiz gökkuşakları ürperiyordu. Hıçkıranlar sustular. Yalnız kapanan mezarın kürek kürek atılan toprakları boğuk, gizli bir şikâyet gibi duyuldu.

Vuran

Köy, matemi içinde Kezban’ı düşünüyordu. O, n’olacaktı? Hısımı akrabası yoktu. “Everelim.” diyorlardı. Yörük Hoca’nın ölümünden bir ay daha geçmemişti. Hacı Durmuş, öksüz kalan kızı evine çağırttı. Ona bin dereden su getirerek evlenmesi icap ettiğini anlattı. Fakat Kezban soğukkanlılıkla:

– Amca, ben babamı vuranı hükümete tutturmadan kocaya varmam, dedi.

– Hangi hükümete kızım?

– Kasabadaki!

– Orası Eseoğlu’nun elindedir. Onun sözünden çıkmaz!

– Çıkar, hak yerini bulur!

– Bulmaz gızım.

– Ben buldururum.

– Nasıl idersin, n’idersin?

Kezban bir erkek gibi elini kalçasına dayamış, hücum edecek gibi duruyordu. Fakat yüzü, gözleri son derece sakindi.

Yavaş yavaş yapacağını anlattı. Mutlaka babasına kimin kurşun attığını arayıp bulacaktı. Sonra bu katili hükümete verecek, astıracaktı. Fakat Hacı Durmuş ümitsiz bir ihtiyardı.

– Adliye iki kapılıdır. Birisinden girilir, öbüründen çıkılır, diyordu.

Hem zaptiye mülazımı Eseoğlu’nun en baş adamıydı. Mümkün değil onun hizmetçilerini hapsetmez, her kabahatlerini görmemezlikten gelirdi. İhtiyarın tevekkülü kıza garip göründü. Başını yukarı kaldırdı.

– Amca, ben ahımı kimsede bırakmam, dedi.

Başka bir cevap beklemeden dışarı çıktı.

Eseoğlu, öksüz kalan Kezban’ın güzelliğini zaten biliyordu. Şimdi ona daima: “Babasını eşkıyalar vurdu, çok acıyorum. Kimsesiz kız! Ne yapacak! Ben Yörük Hoca’yı çok severim. Bu zavallı adamın hatırı için onu Allah’ın emriyle, peygamberin kavliyle almak isterim.” diye boyuna haberciler gönderiyor, Kezban’dan ne evet ne hayır, bir cevap alamıyordu. Babasını vuran eşkıyalar kimlerdi? Çiftlik kâhyası ağzından kaçırmamış mıydı? Zaten orada kim öldürülse kabahat vücudu olmayan eşkıyaların üzerine atılıyor, tahkikat filan güme gidiyordu. Kezban asıl katilin Eseoğlu olduğunu imanı gibi biliyordu. Fakat asıl vuranı yakalattırıp onun teşvik ettiğini söyletecek, ikisini darağacında sallandıracaktı. Ya sallandıramazsa... Bu ihtimal aklına gelince dişlerini sıkar, gözlerini küçültür, dik dik önüne bakar, dalar giderdi.

Bir aydır artık sürüsünü kendi güdüyor, inekleriyle, koyunlarıyla, keçileriyle her gün dağa gidiyordu. Kimse ile konuşmaz olmuştu. Bazı zamanlar Eseoğlu’nun meralarına kadar uzar, onun çobanlarına hep babasının nasıl vurulduğunu sorardı. Bu çobanların içinde bir Deli Mustafa vardı. Aptal olduğu için askere almamışlardı. Aptallığı bütün ovaca meşhurdu. Bir gün Kezban koyunlarını gölgelendirdiği ormanın alanından geçen bu adama rast geldi. Seslendi:

– Mustafa, Mustafa...

Aptal durdu. Şaşkın şaşkın etrafı aradı. Kezban’ı görünce güldü. Yılıştı.

– Nereye gidiyon ülen?

– Hiç.

– Gelsene buraya?

– Gelmen.

– Gel, gel.

– Gelmen...

Aptal hızla yürüdü. Uzaklaşacaktı. Kezban uzandığı yerden kalktı, koştu. Aptalı tuttu. Sarı köpek havlamağa başlamıştı. Mustafa’yı ısırmaya çalışıyordu.

– Gel diyom ülen?

– N’ideceksin?

– Bana biraz kaval çalıvi.

– Çalman.

– Çalarsun.

– Çalman.

– Ben de seni bırakman.

Aptal çocuk gibi yüzünü buruşturdu. Dudaklarını büktü. Ağlamaya başladı. Fakat Kezban onu okşadı. Zavallının saçı sakalına karışmıştı, parça parça mor fistanının⁽²⁷⁾ altından kuvvetli kıllı göğsü görünüyordu. Kezban, “Sana ceviz sucuğu vereceğim.” dedi. Aptal birdenbire sustu. Elleriyle gözlerini sildi. Sırıttı.

– Vir hele.

– Gel ki vireyün.

– Vir hele.

Kezban aptalı kolundan tuttu. Oturduğu yere getirdi.

– Çök bakayım, dedi.

Aptal sırıtıyor, ne söylerse yapıyordu. Bağdaş kurdu. Pis kuşağına kavalını bir silah gibi sokmuştu. Kezban torbasını açtı. Çıkardığı tatlı sucuktan bir parça kopardı. Aptala uzattı. Zavallı bu parçayı alır olmaz hiç çiğnemeden yuttu.

– Daha istiyon mu?

– Vir hele.

– Ama benimle yarenlik ider misün?

– İderün.

– Al öyleyse...

Bir parça daha koparıp verdi.

– Kaç yaşındasun Mustafa?

– Bilmen.

– Anan baban va mu?

– Yoh.

– Sen nerde yatursun?

– Ahurda.

– Hangi ahurda?

– Çiftliğin ahurunda.

Kezban’ın gözleri parladı. Bir parça daha koparıp aptala verdi. Köpek ta karşılarına oturmuş, sanki ne konuştuklarını anlamak istiyor gibi dikkatli dikkatli yüzlerine bakıyordu.

– Sizin çiftliğe eşkıya gelmiş.

– Yalan.

– Gelmiş, Kumdereli Yörük Hoca’yı vurmuşlar.

Aptal bir an düşündü. Yine,

– Yalan, dedi.

– Öyleyse Yörük Hoca’yı kim vurdu?

– Söylemen!

– Niçin söylemezsün ülen?

– Kâhya tembih etti.

– Ne dedi ki?

– Sakın bu herifin burada vurulduğunu kimseye dimeyün, dedi.

– Yalan.

– Alimallah.⁽²⁸⁾

– Yalan.

Aptal kızdı:

– Ben gözümle vuranı gördüm, dedi.

– Eşkıyalar değül mü?

– Değül be!

– Kimdi?

– Kâhyanın gardaşı!

Kezban sucuktan daha büyük bir parça kopardı. Aptalın ağzına eliyle sokarak sordu:

– Doğru mu söylüyon?

– Alimallah.

– Yalan ülen!

– Alimallah.

– Niçin vurdu ki?

Aptal kendini unutmuş, hem sucuğu yiyor hem söylüyordu:

– Ağa didi.

– Ne didi?

– Ona “Şu herifi git vur.” didi.

– Sen gördün mü?

– Gördün.

– Nasıl oldu? Di, hele.

– Yörük Hoca evin gapısında ağayla sövüştü.

– Eee, di hele.

– Sonra galkdı. Atına bindi, gitdü.

– Sonra?

– Ağa “Hey Zeynel, yetiş, şu herifi gebert!” diye haykırdı.

– Eee, sonra?

– Zeynel, ağasının odasına goştu. Tüfeği aldu. Hoca’nın arkasından çıkdu.

– Sen o vakit neredeydün?

– Ahırın önünde gübreleri açıyordun.

– Sonra ne oldu? Di hele.

– Ben gapuya koştum. Daha ıraklaşmamışdu. Zeynel: “Hey Hoca! Giri dön, ağa paranı virecek.” diye bağırdı.

– Eee?

– Hoca giri döndü. Yine çiftliğin gapusuna geliyordu. Zeynel arkasına sakladığı tüfeği birdenbire çıkardı. Omzuna goydu. Nişan aldu. Bum...

– Eeee...

– Yörük Hoca düştü.

– Sonra?

Aptal yine sucuktan istedi. Kezban elinde kalan son parçayı da uzattı. Dudakları, elleri titriyordu. Bu levha hemen gözünün önüne geliverdi. Sanki babasının kır atından yuvarlanışını görüyordu. Aptal gevezeleniyor, ölüyü kendi sırtına yükletip gübrelerin arasına attırdıklarını söylüyordu.

* * *

Kezban babasını kimin vurduğunu anlar. Sonra kazaya gelir, hükümete koşar, “Babamı vuran filandır, tutun!” der.

Aldıran olmaz. Kız yine köye döner. O vakit, nereden geldiği, nereli olduğu belli olmayan sarhoş bir zaptiye mülazımı varmış, Eseoğlu’nun ahbabıymış. Kız her gün onu tutar, “Babamı vuranı daha tutmayacak mısın?” diye sorar.

Bir gün bu sarhoş, kızcağıza öfkelenir, ağzını bozar:

– Bre kahpe, bir daha buraya gelirsen senin kafanı kırarım, der.

Kız korkmaz, zaptiyelerin yanında ona,

– İşte bunlar da şahit olsun, sen bugün babamı vuranı tutmazsan ben seni öldüreceğim, der.

Zaptiye mülazımı bu lafa bütün bütün öfkelenir, fırlar. Yörük’ün kızını iyice döver, zaptiyelere sokağa attırır.

Kız bir zamanlar görünmez olur...

Bir gün, sarhoş mülazım, Eseoğlu’nun verdiği bir ziyafete giderken kafasına bir kurşun yer, hemen oracıkta can verir. Vuranı ararlar bulamazlar. “Yörük’ün kızı vurdu.” diye bir laf olur. Ama buna kimse inanmaz. Herkes onu İzmir’e, birinin yanına evlatlık gitti sanır. Fakat bir hafta geçmeden, Yörük’ü öldüren korucu da vurulur, biraz sonra hükümete Yörük’ün davasını hasıraltı ettiren çiftlik sahibi Eseoğlu’nun boğazlanmış ölüsünü bağdaki yatağında bulurlar. Kasabalı ağaların çiftliklerine korucu, hergeleci⁽²⁹⁾, çoban gibi gelip silahsız ahali içinde tüfekle gezen ne kadar yabancı varsa yavaş yavaş hepsi vurulmaya başlar. İş o dereceye varır ki yabancılar yalnız kıra çıkamaz olur; nihayet takım takım buralarını bırakırlar, kendi yurtlarına dönerler. Zalim zaptiyeleri, köylüyü soyan memurları, çiftçileri dolandıran madrabazları⁽³⁰⁾ hiç görünmeden öldüren bu efenin kim olduğu bir zaman anlaşılmaz.

Malum ya, Anadolu efeleri uşaklarıyla gezerler. Hâlbuki bu efe tek başına... Yanına uşak falan almaz. Müracaat edenleri ters yüzüne çevirir. İşte bunun için köylüler ona “Yalnız Efe” derler. Tam on beş sene Yalnız Efe’nin yüzünü kadınlardan başka kimse göremez. Dağda erkeğe rast geldi mi, uzaktan: “Gözlerini yum!” diye bağırırmış, sonra yanına gelirmiş. Kim gözünü açarsa hemen öldürürmüş. Gözünü açmayan erkeğe: “Size zulüm eden kim? Rüşvet alan memurunuz var mı?” diye sorarmış. Onun korkusundan kazada kimse kötülük yapmazmış. Zenginlere kadınlarla haber gönderir: “Filan fakire yardım ediniz. Filan öksüzü evlendiriniz. Filan köprüyü yapınız. Filan köye bir mektep kurunuz.” gibi emirler verirmiş. Hem çok sofuymuş. Benim teyzem bir gün odundan gelirken onu görmüş. Anlatırdı: “Başında yeşil bir namaz bezi sarılıymış. Arkasında erkek esvabı varmış, yamaçta namaz kılıyormuş, peri gibi güzelmiş...”

Evet, bir zaman onun korkusundan kimse kimseye haksızlık edemez olmuş. Haksızlığa uğrayan düşmanını,

– Gidip Yalnız Efe’ye söylerim, diye korkuturmuş.

On beş sene ne köyümüze ne kazamıza yabancı, yağmacı gelmez olmuş. Öşürcüler⁽³¹⁾, ağnamcılar⁽³²⁾, tahsildarlar⁽³³⁾, zaptiyeler⁽³⁴⁾ köylerde kuzu gibi namuslu dolaşırlarmış. Rüşvet değil, ikram olunan yemişi bile kimse almaya cesaret edemezmiş.

Yalnız Efe’den kimsenin şikâyeti yokmuş. Ne kimseyi dağa kaldırırmış, ne de fidye istermiş. İstediği hep fakirler, kimsesizler, dullar, öksüzler içinmiş. Camiine bakmayan köye haber gönderir.

– Gelecek ramazana kadar mescitleri tamir etmezlerse samanlıklarını yakarım, dermiş.

Onun sayesinde camiler şenlenmiş, köylü zulümden kurtulmuş, öksüzlerin yoksulların yüzü gülmüş. Her köyün korusunda gizli bir ağaçta bir heybe asılı imiş, köy halkı bu heybe boşaldıkça içine somun, sucuk, şeker korlarmış. Yalnız Efe’nin kaza içinde belki elli dalda heybesi varmış. Kimseye ağırlık olmaz, kimseyi sıkıştırmaz, herkesin gönlünden kopanla geçinirmiş.

Uzatmayalım... İşte tam o sıralarda Söke taraflarında gayet azgın bir Rum eşkıyası türer. Devlet bu haydutlara karşı bir nizamiye⁽³⁵⁾ taburu çıkarır. Döne dolaşa bu tabur bizim tarafa da gelir. Rumların izlerini bir türlü bulamazlar. Kasabada Yalnız Efe’nin namını işitirler, boş durmamak için onu tutmaya kalkarlar. Yerli zaptiyeler kılavuzluğu kabul etmezler. Yalnız Efe, bunu haber alır. Bozdağı’na geçmek ister. Bir bölük asker ondan evvel davranır, arkadan dolaşır Akkovuk’u tutar. Bir bölük asker de aşağıdan çıkmaya başlar. Yalnız Efe’yi tam burada sıkıştırırlar.

– Teslim ol, derler.

Yalnız Efe:

– Siz askersiniz, benim kardeşlerimsiniz, canınızı yakmak istemem. Savulun, yoluma gideyim, der.

Dinlemezler. Üzerine ateş ederler. Yalnız Efe, birkaç askeri elinden, kolundan, kulağından hafifçe yaralar. Tekrar:

– Asker kardeşler, bırakın beni, sizin canınızı yakmak istemem, diye haykırır.

Yine dinlemezler. Akkovuk’tan gelip Dar Geçit’i saran bölük de ateşe başlar. İki ateş arasında kalınca,

– Asker kardeşler, benim yüzümden birbirinizi vuracaksınız; ben gidiyorum, ben artık yoğum, ateşi kesin, yürüyün buluşun, diye haykırır.

Bir zaman daha yaylım ederler. Nihayet Yalnız Efe’nin sesi kesilince vuruldu sanırlar. Yavaş yavaş yürürler. Dik boyunun önünü arkasını adım adım tararlar. İşte bu çamın dibinde Yalnız Efe’nin tüfeğiyle geyik postu seccadesinden, yeşil namaz bezinden başka bir şey bulamazlar.

O vakitten beri Yalnız Efe’ye rast gelen yok. Yazın yamaçlarda hayvanlarını süren Yörük’ler buraya her gece nur inerken gördüklerini yemin ederek anlatırlar.

* * *

Akkovuk’a biraz erken yetişmek için davranmak icap ediyordu. Yağmur dinmişti. Kalktım, tüfeğimin kayışını omuzuma geçirdim. Hıçkırıkları seyrekleşen ihtiyar, yemek torbasını, kebeyi sırtlıyordu. Yürüdüm. Yarın kenarına geldim, eğildim. Aşağısı baş döndürecek kadar derin bir uçurumdu. Yeni geçmiş bir kâbus gecesinden kalma korkunç rüyaları andıran parça parça sisler, birbirine karışmış çamlarla kayaları örtüyordu.

Yanıma yaklaşan kılavuza,

– Yalnız Efe askerlerin eline düşmemek için buradan kendisini aşağıya atmış olmalı, dedim.

– Hâşâ! Tövbe, diye reddetti. O Allah’tan korkardı. Dini bütündü.

– Ee, havaya uçmadı ya!

– Sırroldu!

Gülerek sordum:

– Ne biliyorsun?

İri ela gözlerini kırptı. Delillerinden emin olan sade insanlara mahsus saf bir kanaatle,

– Ne bilmeyeceğim, dedi. Sırrolmasa buraya her gece nur iner mi?

...

* * *

(1) menkıbe: Din büyüklerinin veya tarihe geçmiş ünlü kişilerin hayatları ve olağanüstü davranışlarıyla ilgili hikâye.

(2) vect: Sevgi veya heyecandan doğan coşkunluk, kendinden geçme.

(3) hale: Işık halkası.

(4) abani: Bir tür beyaz, ipek kumaş.

(5) yadigâr: Bir kimseyi hatırlatan nesne.

(6) idare kandili: Az ışık veren küçük gaz lambası.

(7) talik: Arap alfabesinde geliştirilen bir yazı türü.

(8) sülüs: Arap alfabesiyle yazılan bir tür süslü yazı.

(9) rükû: Öne doğru eğilme.

(10) kıyam: Ayağa kalkma, bir işe kalkışma.

(11) havaleli: Yıkılacak gibi olan.

(12) hergeleciler: Yaban atlarına bakan kimse.

(13) lüle: Tütün çubuğu.

(14) eyvallah demek: Hoş görerek kabul etmek.

(15) madrabaz: Hile yapan, hileci.

(16) ihtiyat: Ölçülü davranma, sakınma.

(17) mülazım: Teğmen.

(18) şahadet getirmek: “Allah’tan başka tapacak yoktur ve Hz. Muhammed onun kulu ve peygamberidir.” anlamına gelen kelimei şahadet adını taşıyan Arapça sözü okumak.

(19) heyula: Korkunç hayal.

(20) fesat: Bozukluk, karışıklık.

(21) gayriihtiyari: İstemeksizin, elinde olmayarak.

(22) murdar: Pis.

(23) fakfon: Bakır, nikel ve çinkodan oluşan gümüş görünüşünde bir alaşım.

(24) kamet: Boy.

(25) ahali: Bir yerde oturanların tamamı.

(26) tevekkül: Bir işte elinden geleni yapıp gerisini Allah’a bırakma.

(27) fistan: Giysi.

(28) Alimallah: “Allah bilir” anlamına gelen bu söz, söylenen bir sözün doğruluğuna inandırmak için kullanılır.

(29) hergeleci: Yabani at çobanı.

(30) madrabaz: Hileci.

(31) öşürcü: Ondalık vergisi toplayan görevli.

(32) ağnamcı: Koyun vergisi toplayan kimse.

(33) tahsildar: Bir kimse veya kuruluş adına para toplayan memur.

(34) zaptiye: Osmanlı Devleti’nde düzeni sağlayan görevli er.

(35) nizamiye: Kara ordusu.

Kaşağı

Ahırın avlusunda oynarken aşağıda, gümüş söğütler altında görünmeyen derenin hazin şırıltısını işitirdik. Evimiz iç çitin büyük kestane ağaçları arkasında kaybolmuş gibiydi. Annem İstanbul’a gittiği için benden bir yaş küçük olan kardeşim Hasan’la artık Dadaruh’un yanından hiç ayrılmıyorduk. Bu, babamın seyisi⁽³⁶⁾, ihtiyarca bir adamdı. Sabahleyin erkenden ahıra koşuyorduk. En sevdiğimiz şey atlardı. Dadaruh’la beraber onları suya götürmek, çıplak sırtlarına binmek, ne doyulmaz bir zevkti. Hasan, korkar yalnız binemezdi. Dadaruh, onu kendi önüne alırdı. Torbalara arpa koymak, yemliklere ot doldurmak, ahırı süpürmek, gübreleri kaldırmak en eğlenceli bir oyundan daha çok, bizim hoşumuza gidiyordu. Hele tımar... Bu, en zevkli şeydi. Dadaruh, eline kaşağıyı alıp işe başladı mı, tıkı tık, tıkı tık, tıpkı bir saat gibi yerimde duramaz.

– Ben de yapacağım, diye tuttururdum.

O vakit Dadaruh beni Tosun’un sırtına kor, elime kaşağıyı verir.

– Haydi yap, derdi.

Bu demir aleti hayvanın üstüne sürter, fakat o ahenkli tıkırtıyı çıkaramazdım.

– Kuyruğunu sallıyor mu?

– Sallıyor.

– Hani bakayım?

Eğilirdim, uzanırdım, Lakin atın sağrısından⁽³⁷⁾ kuyruğu görünmezdi.

Her sabah ahıra gelir gelmez:

– Dadaruh, tımarı ben yapacağım, derdim.

– Yapamazsın.

– Niçin?

– Daha küçüksün de ondan...

– Yapacağım.

– Büyü de öyle.

– Ne vakit?

– Boyun at kadar olduğu vakit.

– ...

At, ahır işlerinde yalnız tımarı beceremiyordum. Boyum karnına bile varmıyordu. Hâlbuki en keyifli, en eğlenceli şey buydu. Sanki kaşağının muntazam tıkırtısı Tosun’un hoşuna gidiyor, kulaklarını kısıyor, kuyruğunu kocaman bir püskül gibi sallıyordu. Tam tımar biteceğine yakın huysuzlanır, o zaman Dadaruh: “Höyt...” diye sağrısına bir tokat indirir, sonra öteki atları tımara başlardı. Ben de bir gün yalnız başıma kaldım. Hasan’la Dadaruh dere kenarına inmişlerdi. İçimde bir tımar etmek hırsı uyandı. Kaşağıyı aradım, bulamadım. Ahırın köşesinde Dadaruh’un penceresiz küçük bir odası vardı. Buraya girdim. Rafları aradım. Eyerlerin arasına falan baktım. Yok, yok! Yatağın altında, yeşil tahtadan bir sandık duruyordu. Onu açtım. Azıcık daha sevincimden haykıracaktım. Annemin bir hafta evvel İstanbul’dan gönderdiği hediyeler içinde çıkan fakfon⁽³⁸⁾ kaşağı pırıl pırıl parlıyordu. Hemen kaptım. Tosun’un yanına koştum. Karnına sürtmek istedim. Rahat durmuyordu.

– Galiba acıtıyor, dedim.

Gümüş gibi parlayan bu güzel kaşağının dişlerine baktım. Çok keskin, çok sivri idi. Biraz körletmek için duvarın taşlarına sürtmeye başladım. Dişleri bozulunca tekrar tecrübe ettim. Gene atların hiçbiri durmuyordu. Kızdım. Öfkemi sanki kaşağıdan çıkarmak istedim. On adım ilerdeki çeşmeye koştum. Kaşağıyı yalağın taşına koydum. Yerden kaldırabileceğim en ağır bir taş bularak üstüne hızlı hızlı indirmeye başladım. İstanbul’dan gelen, ihtimal, Dadaruh’un kullanmaya kıyamadığı bu güzel kaşağıyı ezdim, parçaladım. Sonra yalağın içine attım.

Babam, her sabah dışarıya giderken bir kere ahıra uğrar, öteye beriye bakardı. Ben o gün gene ahırda yalnızdım. Hasan, evde hizmetçimiz Pervin’le kalmıştı. Babam, çeşmeye bakarken, yalağın içinde kırılmış kaşağıyı gördü; Dadaruh’a haykırdı:

– Gel buraya!

Nefesim kesilecekti; bilmem neden, çok korkmuştum. Dadaruh şaşırdı, kırılmış kaşağı meydana çıkınca, babam, bunu kimin yaptığını sordu. Dadaruh:

– Bilmiyorum, dedi.

Babamın gözleri bana döndü, daha bir şey sormadan:

– Hasan, dedim.

– Hasan mı?

– Evet, dün Dadaruh uyurken odaya girdi. Sandıktan aldı. Sonra yalağın taşında ezdi.

– Niye Dadaruh’a haber vermedin?

– Uyuyordu.

– Çağır şunu bakayım.

– ...

Çitin kapısından geçtim. Gölgeli yoldan eve doğru koştum. Hasan’ı çağırdım. Zavallının bir şeyden haberi yoktu. Koşarak arkamdan geldi. Babam pek sertti. Bir bakışından ödümüz kopardı. Hasan’a dedi ki:

– Eğer yalan söylersen seni döverim!..

– Söylemem.

– Pekâlâ, bu kaşağıyı niye kırdın?

Hasan, Dadaruh’un elinde duran alete şaşkın şaşkın baktı. Sonra sarı saçlı başını sarsarak,

– Ben kırmadım, dedi.

– Yalan söyleme, diyorum.

– Ben kırmadım.

Babam tekrar:

– Doğru söyle, darılmayacağım. Yalan çok fenadır, dedi.

Hasan, inkârında inat etti. Babam hiddetlendi. Üzerine yürüdü.

– Utanmaz yalancı, diye yüzüne bir tokat indirdi.

– Götür bunu eve; sakın bunu bir daha buraya sokma. Hep Pervin’le otursun, diye haykırdı.

Dadaruh, ağlayan kardeşimi kucağına aldı. Çitin kapısına doğru yürüdü. Artık ahırda hep yalnız oynuyordum. Hasan evde mahpustu. Annem geldikten sonra da affetmedi. Fırsat düştükçe,

– O, yalancı, derdi.

Hasan, yediği tokat aklına geldikçe ağlamaya başlar, güç susardı. Zavallı anneciğim benim iftira atabileceğime hiç ihtimal vermiyordu.

– Aptal Dadaruh atlara ezdirmiş olmasın, derdi.

Ertesi sene annem, yazın gene İstanbul’a gitti. Biz yalnız kaldık. Hasan’a ahır hâlâ yasaktı. Geceleri yatakta atların ne yaptıklarını, tayların büyüyüp büyümediğini bana sorardı. Bir gün birdenbire hastalandı. Kasabaya at gönderildi. Doktor geldi.

– Kuşpalazı, dedi. Çiftlikteki köylü kadınlar eve üşüştüler. Birtakım tekir kuşlar getiriyorlar, kesip kardeşimin boynuna sarıyorlardı. Babam, yatağının dibinden hiç ayrılmıyordu.

Dadaruh çok durgundu. Pervin, hüngür hüngür ağlıyordu.

– Niye ağlıyorsun, diye sordum.

– Kardeşin hasta.

– İyi olacak.

– İyi olmayacak.

– Ya ne olacak?

– Kardeşin ölecek, dedi.

– Ölecek mi?

..........

Ben de ağlamaya başladım. O hastalandığından beri Pervin’in yanında yatıyordum. O gece hiç uyuyamadım. Dalar dalmaz, Hasan’ın hayali gözümün önüne geliyor: “İftiracı! İftiracı!” diye karşımda ağlıyordu.

Pervin’i uyandırdım.

– Ben Hasan’ın yanına gideceğim, dedim.

– Niçin?

– Babama bir şey söyleyeceğim.

– Ne söyleyeceksin?

– Kaşağıyı ben kırmıştım, onu söyleyeceğim.

– Hangi kaşağıyı?

– Geçen seneki. Hani babamın Hasan’a darıldığı...

Lafımı tamamlayamadım. Derin hıçkırıklar içinde boğuluyordum. Ağlaya ağlaya Pervin’e anlattım. Şimdi babama söylersem, Hasan da duyacak, belki beni affedecekti.

– Yarın söylersin, dedi.

– Hayır, şimdi gideceğim.

– Şimdi baban uyuyor, yarın sabah söylersin; Hasan da duyar. Onu öpersin, ağlarsın, seni affeder.

– Pekâlâ!

– Haydi, şimdi uyu!

– ...

Sabaha kadar gene gözlerimi kapayamadım. Hava henüz ağarırken Pervin’i uyandırdım. Kalktık. Ben içimdeki zehirden azabı boşaltmak için acele ediyordum. Yazık ki zavallı masum kardeşim o gece ölmüştü. Sofada çiftlik imamıyla Dadaruh’u ağlarken gördük. Babamın dışarıya çıkmasını bekliyorlardı.

* * *

(36) seyis: At bakıcısı.

(37) sağrı: Bel ile kuyruk arasındaki dolgun bölüm.

(38) fakfon: Bakır, nikel ve çinkodan oluşan gümüş görünüşünde bir alaşım.

Falaka

- Çocukluk hatıralarından-

Her pazar Çarşı Camii’nin arkasındaki harap zaptiye⁽³⁹⁾ ahırlarının önünden, bir serçe sürüsü gibi cıvıldayarak geçerdik. Mektep biraz daha ileride, alçak duvarlı, oldukça geniş bir avlunun ortasında idi. Bir kattı, etrafında yükselen büyük kestane ağaçlarının birine karışmış koyu gölgeleri, bütün çatısını kaplardı. Biz daha avlunun kapısından girmeden hoca efendinin bulunup bulunmadığını, şöyle bir bakar, anlardık.

– Abdurrahman Çelebi gelmiş mi be?

– Gelmiş, gelmiş...

Abdurrahman Çelebi, hoca efendinin ihtiyar eşeğiydi. Siyah, huysuz, inatçı bir hayvan... Her sabah bizim gibi erkenden mektebe gelir, akşama kadar kalır; evlerimizden nöbetle getirdiğimiz kucak kucak otları, yazsa ağaçların, kışsa sol taraftaki abdestlik sundurmasının⁽⁴⁰⁾ altında yavaş yavaş yerdi. Ona su vermek, onu tımar etmek mektepte bir ayrıcalıktı. Hoca efendiye kim yaranırsa bu mükâfatı kazanırdı.

Mektebin kapısına, dar taş bir merdivenle çıkılırdı. İçeri girilince tâ karşıya hoca efendinin rahlesi gelirdi. Rahlenin önünde top yavrusu müthiş, tuhaf bir tüfek gibi, siyah kayışlı, ağır falaka asılı dururdu. Hepimiz kırk çocuktuk. Kızları birkaç ay evvel bizden ayırarak başka yere kaldırmışlardı. Sınıf taksimi filan yoktu. Elifbeyi, Amme’yi⁽⁴¹⁾, her şeyi bir ağızdan okuyor, rakamları bir ağızdan sayıyor, bir ağızdan ilahi söylüyorduk. Bütün derslerimiz monoton, umumi bir bestenin asla manalarını anlamadığımız güfteleri idi. Hoca efendi, aksakallı, uzun boylu, bağırtkan bir ihtiyardı. Yaz, kış, daima cübbesiz, abdest almaya hazırlanmış gibi kolları, paçaları çıplak, sıvalı, yerinde otururdu. Öğleden sonra Çarşı Camii’ni süpürmeye gidip hiç gelmeyen kalfa daha gençti. Müezzinlik de yapıyordu. Bize şeker, leblebi, keçiboynuzu, hünnap⁽⁴²⁾, iğde, vesaire satardı.

* * *

Gönen’den geldiğimiz günden beri bu mektebe devam ediyordum. Ama dersten mersten hiç haberim yoktu. Bir ağızdan okumaya başladık mı, ne olursa olsun, ben de karışır, bağırmaya başlardım. En birinci zevkim falaka tutmak!.. Fakat bir gün hâkim efendi ile setre⁽⁴³⁾ pantolonlu, gülmez suratlı biri geldi.

– Kaymakam bey! Kaymakam bey, dediler.

Sakalsız esmer, uzun boylu, aksi bir adam, kapıdan girer girmez hoca efendinin işareti üzerine hepimiz ayağa kalktık. Birisini çağırıyormuş gibi elini, başını sallayarak bizi oturttu. Hepimizi ayrı ayrı gözden geçirdi. Birkaçımızı okutmak istedi. Hâlbuki biz tek ağızla, ahenksiz okuyamazdık. Yüzünü buruşturdu. Yere bakarak başını salladı. Sonra gözlerini hoca efendinin başında asılı duran falakaya dikti: Baktı, baktı. Ömründe ilk defa bir falaka görüyormuş gibi dikkatle baktı. Döndü, selam vermeden çıkarken,

– Biraz dışarı gelir misiniz, hoca efendi?..

Hoca efendi titreyerek divan duruyor gibi kollarını önüne kavuşturarak yürüdü. Hâkim efendi ile kaymakamın arkasından bahçeye çıktı. Dışarda ne konuştuklarını bilmiyorduk. Lakin falaka ertesi gün yerinde yoktu.

“Falaka yasak olmuş...” diyorlardı. Sözde kaymakam bey yasak etmiş!

Dayak korkusu kalkınca, biz, kırk çocuk, öyle azdık, öyle kudurduk ki... Ne yaptığımızı bilmiyor, artık hiç hocayı dinlemiyor, yüzüne leblebi atıyor, minderine iğne koyuyor, pabuçlarını saklayıp onu saatlerce arattırıyor, yalvartıyorduk.

Dayaksız bizi okutamayacağını anlayan hoca efendi, nihayet yine bir gün falakayı çıkardı. Ama başı ucuna asmadı, oturduğu minderin arkasına sakladı. Fakat şimdi kim kabahat yaparsa eskisinden fena dövüyordu.

* * *

İyice hatırlıyorum; kırk çocuk, hepimiz birleşmiş Aramızdan bir müzevir⁽⁴⁴⁾ çıkmıyor, Hoca efendiye karşı tek bir vücut gibi hareket ediyorduk. Bir gün bahçede söz birliği ettik. İçerde hepimiz birden esnemeye başladık. Hoca efendi de esnemeye başladı. Zavallı ihtiyar uyuyuverdi. O zaman kalktık, rahlenin üzerindeki enfiye⁽⁴⁵⁾ kutusunu aldık, hepimiz çektik. Bütün mektebin içinde bir hapşırmadır gitti. Hoca efendi gürültüden uyanınca işi anladı. Enfiyesini kimin çaldığını sordu. Bir ağızdan ahenkle,

– Bilmiyoruz, bilmiyoruz, dedik.

– Hepinizi falakaya çekeceğim.

– Bilmiyoruz, bilmiyoruz!

– Kimse söylemeyecek mi?

– Bilmiyoruz ki, bilmiyoruz ki...

– Bilmiyor musunuz, pekâlâ! Necip, git camiden kalfayı çağır, çabuk.

Beş dakika sonra kalfa geldi. Korkunç bir sahne başladı. Sopayı biri bırakıp biri alıyordu. Nöbetleme falaka tutuyorduk. Hepimizi sıra dayağına çektiler... Bu günden sonra hoca efendi esneme ile hapşırmayı en büyük kabahat sayıyordu. Hele hapşırmak... Kazara, kendiliğinden hapşıranı:

– Benimle eğleniyor musunuz, diye yere yıkıyor, bayıltıncaya kadar dövüyordu. Aksi gibi, benim hiç durmadan esneyeceğim geliyor, hapşırmak istiyordum. Birkaç defa bunun için dayak yedim. Hoca efendi dayağı bitirince bütün kuvvetiyle rahlesine vuruyor.

– Kim hapşırırsa şart olsun ki, öldürünceye kadar döveceğim, diye haykırıyordu.

– ...

– Şart olsun, kim hapşırırsa...

* * *

“Şart olsun!” Bu nasıl yemindi? Evde anneme sordum. Başını salladı. Gözlerini açtı:

– Çok büyük yemin, dedi.

– Yalan yere bu yemini eden çarpılır mı?

– Hayır.

– Ya ne olur?

– Daha fena.

– Nasıl?

– Karısı boş düşer.

İyice anlamadım. Ama bu yeminin dehşetini mektepte çocuklara etrafıyla söyledim. Artık hep, evli adamlar gibi yalan gerçek; biz de “Şart olsun!” yeminine başladık. “Vallahi, billahi!” unutuldu. Hoca efendi de her sabah rahlesine çökerken hiç unutmuyor.

– Kim hapşırırsa, şart olsun, öldürürüm, diyordu.

* * *

Bir gün öğle paydosundan sonra içeri girdik. Her vakitki gibi derin bir uğultu... Ben baktım, hoca efendi dalmış uyuyor! Hemen, ayağa kalktım. Çocuklara şahadet parmağımı dudaklarıma götürerek,

“Susunuz!” işaretini verdim. Ses sada kesildi. Hepsi ne yapacağıma bakıyordu. Gözüme rahlenin üzerinde, kapağı açık duran, bir tabaka kadar büyük enfiye kutusu ilişmişti. Yürüdüm, ayaklarımın ucuna basarak yaklaştım, kutuyu aldım. İçindeki enfiyeleri cüzümün⁽⁴⁶⁾ arasına boşalttım. Kutuyu yine açık olarak yerine bıraktım. Çocuklar çekmek için etrafıma toplandılar.

– Hayır, biz çekmeyeceğiz, dedim. Sonra hapşırırız, uyanır.

– Ya sen ne yapacaksın?

– Görürsünüz...

– Ne yapacaksın, ne yapacaksın?

– Söylemem diyorum. Çok güleceğiz.

Öyle bir şeytanlık kurmuştum ki daha yapmadan gülüyor, katılıyordum. Çocuklar da bana bakarak gülüyorlardı. Gülüşme gürültüsüne hoca efendi uyandı. Hemen kutuya baktı: İçinde enfiye yok... Hiddetlendi.

– Kim aldıysa söylesin, şart olsun gebertirim.

Hep bir ağızdan ahenkle,

– Şart olsun, haberimiz yok, dedik.

– Kim aldı? Söyleyiniz.

– Bilmiyoruz, bilmiyoruz!

– Pekâlâ, ben size gösteririm. Şimdi hapşırınca alan meydana çıkar. Şart olsun, onu falakaya yıkacağım. Gebertinceye kadar döveceğim.

Kazara hapşıracağız diye hepimizin ödü kopuyordu.

– Şart olsun... Ah bugün biriniz hapşırırsa... Şart olsun geberteceğim...

– ...

– Ah şart olsun, biriniz hapşırırsa...

Hoca efendinin öfkesi bir türlü geçmiyordu. Ben rahlenin altında, cüzümden kopardığım iki yaprağı boru gibi büküyor, enfiyeleri içine dolduruyordum.

* * *

Akşam yaklaştı. Hoca efendi kollarını kapadı. Çoraplarını, mestini⁽⁴⁷⁾ giydi. Cübbesini omuzuna aldı. Hep bir ağızdan, çarpım tablosunun okunmasından sonra ilahiye başladık. Ben nihayete doğru yanımdaki çocuğu dürterek kalktım. O da kalktı. Ellerimizi kaldırdık. Hoca efendi bağırdı:

– Ne var?

– Abdurrahman Çelebiyi hazırlayalım mı?

– Haydi, pekâlâ, çabuk!

Kapıdan çıktık. Her akşam hoca efendinin izin verdiği iki çocuk önden çıkar, eşeğin yularını, semerini vururdu. Taş merdiveni koşarak indik. Abdurrahman Çelebi yiyemediği otların üstüne uzanmış yatıyordu. Tekmeleyerek kaldırdık. Yularını, semerini vurduk. Artık ilahi sesleri kesilmişti. Ben cüzdanımdan, içi enfiye dolu kâğıt boruları çıkardım. Yavaşça eğildim. Abdurrahman Çelebi daha bir şey anlamıyordu. Bu borulardan bir tanesini bütün kuvvetimle burnuna üfledim. Genzine bir tabanca sıkılmış gibi şaha kalktı. İkinci boruyu üfleyemedim. Yularından tuttum. Sıçrata, sıçrata taş merdivenin önüne doğru götürdüm. Öteki çocuk yanımdan geliyor, gülmemek için eliyle ağzını tutuyordu. Hoca efendi cübbesini giymiş, vakarla⁽⁴⁸⁾, yavaş yavaş merdivenlerden iniyordu. Çocukların hepsi bir turna dizisi gibi arkasından iniyorlardı. Eşek şaha kalkıyordu.

– Ne olmuş bu hayvana?

– Bilmem efendim, uyuyordu...

– Gemini yanlış vurmuşsunuz.

– Hayır.

– Getirin bakayım.

Bütün çocuklar da bakıyorlardı. Eşeği taş basamağa yaklaştırdım. Tam bu esnada Abdurrahman Çelebi nezleye tutulmuş bir insan gibi,

“Pişih, pişih...” diye başını sarstı. Bütün çocuklar gülmeye başladı.

Hoca efendi şaşırdı. Enfiyenin tesirini duymaya başlayan Abdurrahman Çelebi habire hapşırıyordu. Ben sanki hiçbir şeyden haberim yokmuş gibi,

– Sizinle, eğleniyor efendim dedim.

– Halt etmişsin...

Daha ziyade küstahlaştım.

– Bunu da falakaya yıkmalısınız.

– O hayvan, o...

Kahkahalarla katılan çocuklar:

“Fakala, falaka...” diye bağırıyorlardı. Ben, onlardan cesaret aldım. Dedim ki:

– Hoca efendi, bugün mektepte, “Kim hapşırırsa şart olsun falakaya yıkacağım.” dediniz. Eğer Abdurrahman Çelebiyi affederseniz karınız boş düşer.

Çocuklar ders gibi bir ağızdan ve ahenkle,

– Karınız boş düşer! Karınız boş düşer, diye haykırışıyorlardı.

Hoca efendi bir an şaşırdı. Bineceği zamanlar: “Oh benim Abdurrahman Çelebi, oh benim Abdurrahman Çelebi!” diye diye muhabbetle okşadığı eşeğine dehşetle baktı. Kapının yanında bir çocuk içeri koşmuş, falakayı değneğini çıkarmıştı. Abdurrahman Çelebicik düzensiz aralıklarla hapşırıyor, burnunu yere sürmek istiyordu.

Falaka, değnek, elden ele hoca efendinin önüne kadar geldi. Çocuklar gülmekten katılıyorlar:

– Karınız boş düşer! Karınız boş düşer, diye ahenkle tekrarlıyorlardı. Çocuklara mı eşeğe mi, neye kızdığını bilmeyen hoca efendi, gayriihtiyari:

– Yıkınız, emrini verdi.

Belki yirmi çocuk, Abdurrahman Çelebi’nin başına üşüştü. Uzun bir uğraşmadan sonra yere yatırdık. Arka ayaklarını falakaya taktık. Hoca efendi sopayı eline aldı. Nallar gibi, “tak, tak” vurmaya başladı. Eşek debeleniyor, çocuklar bağırıyor, gülüyor, naralar atıyorlardı. Müthiş bir gürültü... Ansızın arkadan bir çocuk:

– Kaymakam bey, diye bağırdı.

Hepimiz sustuk. Yüzümüzü avlu kapısına çevirdik; siyah setre pantolunlu, kırmızı fesli, ekşi suratlı bir adam... Sağında solunda birer zaptiye, dimdik duruyordu.

– Ne oluyor, hoca efendi, diye sordu.

– ...

Hoca efendi fena hâlde şaşaladı. Önüne baktı. Değnek elinden düştü. Falakayı tutanlar bıraktılar. Kurtulan ürkmüş eşek çifte ata ata, kestane ağaçlarının altına kaçıyor, hem avazı çıktığı kadar anırıyordu. Kaymakam avluya girdi. Yavaş yavaş yürüdü. Mektebin önüne yaklaştı. Kaşları çatılmıştı. Hiddetle tekrar sordu:

– Ne yapıyordunuz?

– Şey... Efendim...

Hoca efendi kekeliyordu.

– Ne?

– Şart etmiştim.

– Ne demek?

– Hapşıran için...

– Ne hapşıranı?

– Eşek hapşırdı.

– Eşek mi hapşırdı?..

– !..

– !!!

Çocuklar, hem hapşırıyor hem gülüşüyorlardı. Kaymakam vakarına dokunan bu arsızlığa hiddetlendi. Isıracak gibi dişlerini göstererek,

– Defolun bakayım oradan, terbiyesizler, dedi.

Biz korktuk, hemen sustuk. Sonra şaşkın, perişan, yere bakan hoca efendiye döndü:

– Benimle beraber geliniz.

Kaymakam önde, zaptiyelerle hoca efendi arkada, çıkıp gittiler.

* * *

Bundan sonra mektepte ne falakayı gördük ne de hoca efendiyi!

Şimdi ben kimi hapşırırken görsem, pek küçükken yaptığım bu tuhaf muzipliği hatırlarım. Gülümserim. Kalbimde belirsiz bir acı sızlar. Benim sebebime hocalıktan kovulan, ihtimal aç kalan bu aksakallı, fakir ihtiyarın zavallı hayali karşıma dikilir. Zaman geçtikçe hafifleyecek yerde, daha ziyade ağırlaşan bir vicdan azabı duyarım.

Fakat...

Fakat bunun gibi hayattaki her gülünç şeyin altında görünmez bir facia yok mudur?

* * *

(39) zaptiye: Osmanlı Devleti’nde askerî polis kuruluşu.

(40) sundurma: Yağmurdan, güneşten korunmak için yapılan ve arkası bir duvara verilen çatı.

(41) Amme: Kur’an’ın son cüzü.

(42) hünnap: Kabuğu kırmızı meyveli bir ağaç, çiğde.

(43) setre: Düz yakalı, önü ilikli bir tür ceket.

(44) müzevir: Söz götürüp getiren, ara bozan.

(45) enfiye: Burna çekilen keyif verici toz, burun otu.

(46) cüz: Kur’an’ın bölünmüş olduğu otuz parçadan biri.

(47) mest: Yumuşak bir ayakkabı cinsi.

(48) vakar: Ağırbaşlılık.

And

Ben Gönen’de doğdum. Yirmi yıldan beri görmediğim bu kasaba hayalimde artık seraplaştı. Birçok yerleri unutulan eski, uzak bir rüya gibi oldu. O zaman genç bir yüzbaşı olan babamla her vakit önünden geçtiğimiz Çarşı Camii’ni, karşısındaki küçük, harap şadırvanı, içinde binlerce kereste tomruğu yüzen nehirciği, bazı yıkanmaya gittiğimiz sıcak sulu hamamın derin havuzunu şimdi hatırlamaya çalışırım. Fakat beyaz bir unutuş dumanı önüme yığılır. Renkleri siler, şekilleri kaybeder... Pek uzun gurbetlerden sonra vatanına dönen bir adam doğduğu yerin ufkunu koyu bir sis altında bulup da sevdiği şeyleri uzaktan bir an evvel göremediği için nasıl mahzun olursa ben de tıpkı böyle meraka, sabırsızlığa benzer bir elem duyarım. O, her akşam sürülerle mandaların, ineklerin geçtiği tozlu, taşsız yollar, yosunlu siyah kiremitli çatılar, yıkılacakmış gibi duran büyük duvarlar, küçük, ahşap köprüler, nihayetsiz tarlalar, alçak çitler hep bu duman içinde erir...

Yalnız evimizle mektebi gözümün önüne getirebilirim.

* * *

Büyük bir bahçe... Ortasında köşk tarzında yapılmış bembeyaz bir ev... Sağ köşesinde her vakit oturduğumuz beyaz perdeli oda... Sabahları annem beni bir bebek gibi pencerenin kenarına oturtur, dersimi tekrar ettirir, sütümü içirirdi. Bu pencereden görünen avlunun öbür tarafındaki büyük toprak rengindeki binanın camsız, kapaksız tek bir penceresi vardı. Bu siyah delik beni çok korkuturdu. Yemeklerimizi pişiren, çamaşırlarımızı yıkayan, tahtalarımızı silen, babamın atına yem veren, av köpeklerine bakan hizmetçimiz Abil Ana’nın her gece anlattığı korkunç, bitmez hikâyelerdeki ayıyı, bu karanlık pencerede görür gibi olurdum. Bu kuruntu ile rüya dinlemek, tabir etmek merakında olan zavallı anneme, her sabah ayılı rüyalar uydurur; iri, kuzgun bir ayının beni kapıp dağa götürdüğünü ormandaki inine kapadığını, kollarımı bağladığını, burnumu, dudaklarımı yediğini, sonra Bayramiç yolundaki su değirmeninin çarkına attığını söyler, ona birçok, “Hayırdır inşallah!” dedirtirdim. Tabir ederken benim büyük bir adam, büyük bir bey, büyük bir paşa olacağımı, bana kimsenin fenalık yapamayacağını temin ettikçe, yalan söylediğimi unutur, ne kadar sevinirdim.

* * *

Nasıl sokaklardan, kiminle giderdim? Bilmiyorum... Mektep bir katlı, duvarları badanasız idi. Kapıdan girilince üstü kapalı bir avlu vardı. Daha ilerisinde küçük, ağaçsız bir bahçe... Bahçenin nihayetinde ayakyolu, gayet kocaman abdest fıçısı... Erkek çocuklarla kızlar karmakarışık otururlar, beraber okur, beraber oynarlardı. “Büyük Hoca” dediğimiz kınalı, az saçlı, kambur, uzun boylu ihtiyar, bunak bir kadındı. Mavi gözleri pek sert parlar, gaga gibi eğri, sarı burnuyla, tüyleri dökülmüş hain, hasta bir çaylağa benzerdi. “Küçük Hoca” erkekti. Büyük Hoca’nın oğlu idi. Çocuklar ondan hiç korkmazlardı. Galiba biraz aptalca idi. Ben arkadaki rahlelerde, Büyük Hoca’nın en uzun sopasını uzatamadığı bir yerde otururdum. Kızlar, belki saçlarımın açık sarı olmasından, bana hep “Ak Bey” derlerdi. Erkek çocukların büyücekleri ya ismimi söylerler yahut “Yüzbaşı Oğlu” diye çağırırlardı. Sınıf kapısının açılmayan kanadında sallanan “geldi-gitti” levhası yassı, cansız bir yüz gibi bize bakar, kalın duvarların tavana yakın dar pencerelerinden giren donuk bir aydınlık durmadan bağıran, haykırarak okuyan çocukların susmaz çığlıklarıyla sanki daha ziyade ağırlaşır, bulanırdı...

* * *

Mektepte yalnız bir nevi ceza vardı: Dayak... Büyük suçlular, hatta kızlar bile falakaya yatarlardı. Falakadan korkmayan, titremeyen yoktu. Küçük suçluların cezası ise oransız, ölçüsüz idi. Küçük Hoca’nın ağır tokadı... Büyük Hoca’nın uzun sopası... -Ki rast geldiği kafayı mutlaka şişirirdi.- Ben hiç dayak yememiştim. Belki iltimas ediyorlardı. Yalnız bir defa, Büyük Hoca kuru, kemikten elleriyle, yalan söylediğim için sol kulağımı çekmişti. O kadar hızlı çekmişti ki ertesi günü bile yanıyordu. Kıpkırmızı idi. Hâlbuki suçum yoktu. Doğru söylemiştim. Bahçedeki abdest fıçısının musluğu koparılmıştı. Büyük Hoca bu suçu yapanı arıyordu. Bu, mavi cepkenli⁽⁴⁹⁾, kırmızı kuşaklı, hasta, zayıf bir çocuktu. Haber verdim. Falakaya konacaktı. İnkâr etti. Sonra diğer bir çocuk çıktı. Kendi kopardığını, onun kabahati olmadığını söyledi. Yere yattı. Bağıra bağıra sopaları yedi.

O vakit Büyük Hoca:

– Niçin yalan söylüyorsun, bu zavallıya iftira ediyorsun, diye kulağıma yapıştı. Yüzünü buruşturarak darıldı.

* * *

Ağladım. Ağladım. Çünkü yalan söylemiyordum. Evet, musluğu koparırken gözümle görmüştüm. Akşam paydosunda dayağı yiyen çocuğu tuttum.

– Niçin beni yalancı çıkardın, dedim. Musluğu sen koparmamıştın...

– Ben koparmıştım.

– Hayır, sen koparmamıştın. Öbür çocuğun kopardığını ben gözümle gördüm.

Israr edemedi. Yüzüme baktı. Bir an öyle durdu. Eğer hocaya söylemeyeceğime yemin edersem, saklamayacaktı. Anlatacaktı. Ben hemen yemin ettim.

Merak ediyordum.

– Musluğu Ali koparmıştı, dedi. Ben de biliyordum. Ama o çok zayıf, hem hastadır. Görüyorsun, falakaya⁽⁵⁰⁾ dayanamaz. Belki ölür, daha yataktan yeni kalktı.

– Ama sen niçin onun yerine dayak yedin?

– Niçin olacak biz onunla and içmişiz. O bugün hasta, ben iyi, kuvvetliyim. Onu kurtardım işte.

Pek güzel anlamadım. Tekrar sordum:

– And ne?

– Bilmiyor musun?

– Bilmiyorum!

O vakit güldü. Benden uzaklaşarak cevap verdi:

– Biz birbirimizin kanlarını içeriz. Buna “and içmek” derler. And içenler kan kardeşi olurlar. Birbirlerine ölünceye kadar yardım ederler, imdada koşarlar.

Sonra dikkat ettim mektepte birçok çocuk, birbirleriyle and içmişlerdi. Kan kardeşi idiler. Hatta bazı kızlar bile kendi aralarında and içmişlerdi. Bir gün, bu yeni öğrendiğim âdetin nasıl yapıldığını da gördüm. Yine arka rahlelerde idi. Küçük Hoca abdest almak için dışarı çıkmıştı. Büyük Hoca, arkasını bize çevirmiş, yavaş yavaş, bir sümüklüböcek kadar ağır, namazını kılıyordu. İki çocuk tahta saplı bir çakı ile kollarını çizdiler. Çıkan büyük, kırmızı damlayı kolları üzerinde bu çizgiye sürdüler. Kanlarını karıştırdılar. Sonra birbirlerinin kollarını emdiler. And içerek kan kardeşi olmak... Bu, beni düşündürmeye başladı. Şayet benim de kan kardeşim olsa idi hocaya kulağımı çektirmeyecek, ihtimal falakaya yatacağım zaman beni kurtaracaktı. Koca mektebin içinde kendimi yapayalnız, arkadaşsız, koruyucusuz zannediyordum, anneme fikrimi, her çocuk gibi birisiyle and içmek istediğimi söyledim. Andı tarif ettim. Razı olmadı:

– Öyle münasebetsizlikler istemem. Sakın yapma ha, diye tembih etti.

* * *

Lakin ben dinlemedim. Aklıma and içmeyi koymuştum. Fakat kiminle? Bir tesadüf, beklenilmeyen bir kaza, bana kan kardeşimi kazandırdı. Cuma günleri bizim evin bahçesinde bütün komşu çocukları toplanırdı. Akşama kadar beraber oynardık. Arkamızdaki evlerin sahibi Hacı Budakların benim kadar bir çocukları vardı ki en çok adı hoşuma giderdi: Mıstık... Bu kelimeyi söylerken sanki hoşlanır, hep tekrarlardım. O kadar ahenkli, taninli⁽⁵¹⁾ idi. Kızlar, bu güzel isme uydurulmuş kafiyeleri, Mıstık’ı bahçede, sokakta görünce bir ağızdan söylerler; hâlâ hatırımda,

Mıstafa Mıstık,

Arabaya kıstık

Üç mum yaktık,

Seyrine baktık!

diye bağrışırlar, ellerini yumruk yaparak ona karşı dururlardı. Mıstık hiç kızmazdı. Gülerdi. Biz de bazı bu beyitleri bağırarak tekrarlar, eğlenirdik.

Bu iki minimini beyit benim hayalime bile tesir etmişti. Rüyamda, birçok arsız kızların onu büyük bir muhacir arabasına sıkıştırarak, etrafına üç mum yakarak seyrine baktıklarını görürdüm. Niçin Mıstık öyle uslu dururdu? Niçin birden fırlayıp bu kızlara birkaç tokat atmaz, sıkıştığı katran kokulu arabadan kurtulmazdı? Hepimizden kuvvetli o idi. Sanki adı gibi her tarafı yuvarlaktı; başı, kolları, bacakları, vücudu... Hatta elleri... Bütün çocukları güreşte yenerdi... Yazın, her cuma sabahı, büyük bir deste söğüt dalı getirirdi. Bu dallardan kendimize atlar yapar, cirit oynar, yarışa çıkardık. Yarışta da hepimizi geçerdi. Onu hiçbirimiz tutamazdık. İşte yine böyle bir cuma günü, Mıstık, söğüt dallarıyla geldi. Ben en uzununu kendime ayırdım. Öbürlerini çocuklara dağıttım. Bir çakı ile bu dalların ucunu keser, kabuklarından iki kulak, bir burun çıkartır, tıpkı bir at başına benzetirdik. Bunu en güzel ben yapardım.

Kendi atımı yapıyordum. Mıstık’la diğer çocuklar sıralarını bekliyorlardı. Nasıl oldu, farkına varmadım, söğüdün kabuğu birden yarıldı. Arasından kayan çakı sol elimin şahadet parmağını kesti. Sulu, kırmızı bir kan akmaya başladı. O saatte aklıma bir şey geldi: And içmek... Parmağımın acısını unuttum, Mıstık’a,

– Haydi, dedim. Hazır elim kesildi. Kan kardeşi olalım. Sen de kes...

Tereddüt etti. Siyah gözlerini yere dikerek büyük, yuvarlak başını salladı.

– Olur mu ya... And için kol kesmek lazım...

– Canım ne zararı var, diye ısrar ettim; kan değil mi? Hepsi bir. Ha koldan, ha parmaktan... Haydi, haydi!..

Razı oldu. Elimden aldığı çakı ile kolunu, hatta biraz derince kesti. Kanı o kadar koyu idi ki akmıyor, bir damla hâlinde kabarıyor, büyüyordu. Parmağımın kanı ile karıştırdık. Evvela ben emdim. Bu, tuzlu, sıcak bir şeydi. Sonra o da benim parmağımı emdi.

Bilmiyorum aradan ne kadar zaman geçti. Belki altı ay... Belki bir yıl... Mıstık’la kan kardeşi olduğumuzu âdeta unutmuştum. Yine beraber oynuyor, mektepten eve beraber dönüyorduk. Bir gün hava pek sıcaktı. Büyük Hoca bizi yarım azat etti. Tıpkı perşembe günü gibi... Mıstık’la sokağın tozları içinde yavaş yavaş yürüyorduk. Ben fesimin altına mendilimi koymuştum... Terimi silemediğim için yüzüm sırsıklam idi. Büyük, geniş bir yoldan geçiyorduk. Kenarda yıkılmış bir duvarın temelleri vardı. Birdenbire karşıdan iri, kara bir köpek çıktı. Koşarak geliyordu. Arkasından, birkaç adam, kalın sopalarla kovalıyorlardı. Bize,

– Kaçınız, kaçınız, ısıracak, diye bağırdılar.

Korktuk, şaşırdık. Öyle kaldık. Evvela ben biraz kendimi toplayarak,

– Aman, kaçalım, dedim.

Gözleri ateş gibi parlayan köpek bize yetişmişti. O vakit Mıstık:

– Sen arkama saklan, diye haykırdı, önüme geçti. Köpek onun üzerine hücum etti. İlkin hızla birbirlerine çarptılar. Sonra tıpkı güreşir gibi boğaz boğaza geldiler. Köpek de ayağa kalkmıştı.

* * *

Biraz böyle savaştıktan sonra ikisi de yere yuvarlandılar. Mıstık’ın küçük fesi, mavi yemenisi⁽⁵²⁾ düştü. Bu muharebe bana pek uzun geldi. Titriyordum. Sopalı amcalar yetiştiler. Köpeğe odunlarının bütün kuvvetiyle birkaç tane indirdiler. Mıstık kurtuldu. Zavallının kollarından, burnundan kan akıyordu. Köpek, kuyruğunu bacaklarının arasına sıkıştırmış, ağzı yerde, dörtnala kaçtı.

Mıstık:

– Bir şey yok... Acımıyor... Biraz çizildi, diyordu. Evine götürdüler. Ben de hemen evimize koştum. Anneme başımıza gelenleri anlattım. Abil Ana, beni yere yatırdı. Uzun uzadıya kasıklarıma, korku damarlarıma bastı. Öyle bir dua okuyarak yüzüme üfledi ki sarımsak kokusundan aksırdım.

Ertesi günü Mıstık mektebe gelmemişti. Daha ertesi günü yine gelmedi... Anneme, Hacı Budaklara gidip Mıstık’ı görmemizi söyledim.

– Hastaymış yavrum, dedi. İnşallah iyi olunca yine oynarsınız, şimdi rahatsızlık etmek ayıptır.

Ondan sonra ben her sabah Mıstık’ı iyileşmiş bulacağım ümidiyle mektebe gittim.

Fakat heyhat... O hiç gelmedi... Köpek kuduzmuş. Baktırmak için Mıstık’ı Bandırma’ya götürdüler. Oradan İstanbul’a göndereceklerdi.

Nihayet bir gün işittik ki Mıstık ölmüş...

* * *

Erken kalktığım açık, bulutsuz sabahlar, herkes gibi bana da çocukluğumu hatırlatır. Yâdımda⁽⁵³⁾ ezelî ve mor bir fecir memleketi gibi kalan doğduğum yeri gözümün önüne getirmek isterim. Ve daima, farkında olmayarak, sol elimin şahadet parmağına bakarım. Birinci boğumun üstünde hâlâ beyaz çizgi şeklinde duran bu küçük yara izi bence pek mukaddestir. Andı için ölen, hayatını mahveden kahraman kan kardeşimin sıcak dudaklarını tekrar parmağımın ucunda duyar, beni kurtarmak için o kendisinden büyük, kudurmuş, iri ve kara çoban köpeğiyle pençeleşen aslan ve bahadır hayalini görürüm.

Ve milli değerlerimizden, Türklük şuurundan uzaklaştıkça, daha kokuşmuş derinliklerine yuvarlandığımız karanlık uçurumun bu ahlaksızlık ve bozukluk, vefasızlık ve bencillik, adîlik ve miskinlik cehenneminin dibinde üzgün ve şartlanmış, kıvranırken, saf ve nurdan mazi, kaybolmuş bir cennetin hakikatten uzak bir serabı hâlinde karşımda açılır... Beni avutur ve mesut eder. Saatlerce Mıstık’ın hatırasıyla, bu aziz ve soylu matemin eskiyip unutuldukça daha ziyade kıymeti artan tatlı ve mahzun acısından tat alırım...

* * *

(49) cepken: Yakasız üst giysisi.

(50) falaka: Talebeyi arka üstü yatırıp dayak atmak için kullanılan iki ucu ip bağlı sopa.

(51) tanin: Tınlama, çınlama.

(52) yemeni: Tülbent.

(53) yâd: Hatır, zihin.

Aleko

Küçük Ali yorgun uykusundan uyandı. Kalktı. Gece yattığı tozlu fundalıklardan çıktı. Ilık, parlak bir güneş her tarafı ısıtıyordu. Bulutsuz hava bembeyazdı. Çalıların üstünde kuşlar cıvıldayarak uçuşuyordu. Kalktı. Bir av arıyormuş gibi tereddütlü adımlarla bodur böğürtlen dallarını hışırdatarak şoseye indi. Bir ileri, bir geri baktı. Her taraf tenha idi. Durdu. Uzun, kıvırcık kirpikli iri siyah gözlerini yırtık çarıklarına dikti. Düşündü. Sırtındaki tozlu deri torbada yarım ekmekle bir soğandan başka bir şeyi yoktu. Altı aydır Gelibolu’da, bir Rum fırıncının yanında çalışıyordu. Birkaç gün evvel hükümet, “Muharebe⁽⁵⁴⁾ olacak” diye ustasını diğer Hristiyanlarla Anadolu’ya geçirmişti. Gelibolu’da akrabası filan yoktu. Barınacak bir yer bulamadı. Köyüne dönmüştü ama köyünde de kimseyi bulamamıştı. Evler kapanmış, ahırlar boşalmış, küçük cami meydanı at, araba, asker, çadır dolmuştu.

“Buralarda muharebe olacak, devlet ahaliyi geri çekti.” diyorlardı. Küçük Ali, işte köyünün geri çekilen ahalisini, anasını, ihtiyar babasını bulmak için iki gündür yürüyordu. Gece açıkta yatmak, gündüz güneşin altında yürümek onu zayıflatmıştı. Zaten esmer olan yüzü şimdi daha siyahtı. Karnı öyle açtı ki! Dayanamadı. “Ne olur, ne olmaz” diye dün gece yemeyip sakladığı ekmek parçasını torbasından çıkardı. Şosenin kenarına çöktü. Kocaman bir altın parçasına bakarmış gibi bu kaba mısır ekmeğini evirdi çevirdi, ucundan ısırdı. Ağzında lokmayı birdenbire yutmaya kıyamıyor, dilinin üstünde eziyordu. Evet, anası, babası Malkara’ya gitmiş olacaktı. Orada bir akrabaları olduğunu hatırlıyordu. Acaba daha bu tenha şoseyi kaç gün yürüyecekti? Akşama ne yiyecekti? Bütün bütün aç kalmak korkusu ile uyurken rüyada kendini keçilerle beraber çalıları otlarken görmüştü. Tekrar köye dönmeyi, askerlerin arasına katılmayı düşündü. Hâlbuki köye kimseyi bırakmıyorlar,

– Yasak! Dön, dön, diye bağırıyorlardı. Su nereden içecekti? Mutlaka şosenin üstünde han yahut karakol vardı. Oturduğu tümsekten kalktı, yola atladı. Yürümeğe başlamadan döndü. Geldiği tarafa baktı. Dalgalı tepelerden geçen yol, parça parça gibi bazen görünüyor, bazen yeşillikler arasında kayboluyordu. Uzakta bir kalabalık gördü. Yoksa asker miydi? Dikkat etti. Bu kalabalık gayet yavaş yürüyordu. “Bekleyeyim de şunlardan su isteyeyim.” dedi. Tekrar kalktı. Tümseğe oturdu. Dirseklerini dizlerine dayadı, çenesini ellerinin arasına aldı. Gözlerini, vakit vakit kaybolup yine şosenin görünen parçasında meydana çıkanlardan ayırmıyordu. Bunlar asker değildi, çünkü karmakarışık geliyorlardı. Niçin olduğunu bilmediği bir ümitle sevindi. İki gündür kırlarda yapayalnız kalmış, sanki insanları göreceği gelmişti. Ayağa kalktı. Elini gözlerine siper yaptı. Siyah kuşağı, mavi aba⁽⁵⁵⁾ ceketçiği, deriden torbasıyla tıpkı koyunlarını arayan minimini bir çobana benziyordu. Başında keçe filan yoktu. Sert kumral saçları güneşin aydınlığı ile yaldızlanıyor, parlıyordu.

– Rumlar, be, diye haykırdı.

En önde semerli bir beygirin üstünde beyaz sakallı, siyah kavuklu, siyah giysili papazı farketti. Kırmızı önlüklü, siyah başlıklı kadınlar, siyah aba giysili erkekler, çocuklar, eşya dolu arabaların yanında, ineklerle, koyunlarla, keçilerle karmakarışık yürüyorlardı. Küçük Ali, hiç kımıldamadan onların yaklaşmalarına baktı. Bunlar şüphesiz geriye gönderilen bir köy halkı idi. Kendi köyünde komşu Rumların arasında büyüdüğü için çok iyi Rumca bilirdi. “Bunların arasına katılıp Malkara’ya kadar gidemez miyim?” diye düşündü. Fakat onlar, yanlarında Türk istemezler, bir Türk’e ekmek değil, bir damla su bile vermezlerdi. Kafile yaklaşıyor. Küçük Ali parlak gözleriyle dimdik bakıyordu. Hiç kımıldamadı. Papaz, onu daha uzaktan gördü. Tam hizasına gelince küçük Ali yine şoseye atladı. Papaza yaklaştı. Rumca,

– Rica ederim, bana bir parça su verin, dedi.

Papaz beygirinin yularını çekti. O durunca, kafile de etrafa yavaş yavaş birikerek durdu. Çorap ören kadınlar tığlarını bıraktılar. Çocuklar babalarının bacakları arasında papazın konuştuğu çocuğu görmeğe çalışıyorlardı.

– Sen çoban mısın?

– Hayır.

– Burada ne arıyorsun?

– Gelibolu’da çalışıyordum. Ustamı sürdüler. Köye döndüm. Köyümü de sürmüşler, onları aramaya gidiyorum.

Papaz parlak mavi gözleriyle Ali’yi baştan aşağı süzdü:

– Adın ne, diye sordu.

Bu manalı bakışı sanki “Türk müsün? Rum musun?” diyordu. Yarımadanın birçok köylerinde, Türklerle Rumlar kıyafetlerinden ayırt edilemezdi. Lisanları, dinleri, âdetleri birleştiremeyen asırlar Boğaz’ın bu tarafında giysileri birleştirmişti. Rum çocuklarının Türk çocuklarından farkı yalnız başıkabak gezmeleri idi. Ali, Gelibolu’da ustasının fırınında fesini kaybetmiş, köyüne dönerken başına bir şey alamamıştı.

Kekeledi:

– Aleko, dedi.

– Anan baban var mı?

– Hayır, ben öksüzüm, kimsem yok.

Papaz etrafındakilere döndü.

– Su verin şu çocuğa!

– Teşekkür ederim.

Hemen eline bir testi uzanmıştı. Kana kana içti. Papaz beygirin üstünde doğruluyor, arkaya bakıyordu.

– Jandarmalar çok geride, dedi. Seni görmediler. Bize karış. Haydi yürüyelim.

– ...

Kalın çizmeli ayağıyla atının karnına vurdu. Ali atın uzun kuyruklu, al sağrısı yanında yürümeye başladı. Semerin arkasındaki iki dolu heybenin üstünde örtülmüş kırmızı bir battaniyenin uçları sallanıyordu. Kadınlar sessiz sedasız çoraplarını örerek, erkeklerin arabaları, yük hayvanları etrafında daima dikkatli, konuşmadan yürüyorlardı. Ali, küçük bir planla açlıktan kurtulduğuna seviniyor, içinden, “Kandırdım şunları! Ne vakit olsa köyün nereye göçtüğünü haber alınca, yanlarından kaçarım.” diyordu. Atın al sağrısından kalkan gözleri papazın kamburca sırtındaki solmuş siyah cübbeye, hayvanın adımlarına göre bir öne bir arkaya sallanan kadın saçlı başına, siyah yüksek külahına bakıyordu. Yarım saatten ziyade gittiler. Uzaklarda koyun sürüleri duruyordu. Ali, papazın başını arkaya çevirdiğini gördü. Mavi gözleriyle sanki gözlerinin içine saplandı. Titredi.

– Aleko.

– Oriste...⁽⁵⁶⁾

– Yanıma gel bakayım.

Birkaç hızlı adım attı. Papazın dizi hizasına geldi. Gözlerini yerden kaldırmıyordu.

– Sen benim atımla odama bakarsın.

– Bakarım.

– Seni kiliseye hizmetçi yaparım.

– Teşekkür ederim.

Öğleüstü küçük bir hanın bahçesinde, asırlık çınar ağaçlarının altında mola verilirken, papaz, jandarmalara verdiği buğday ekmeğinden, haşlama etlerinden Ali’ye de verdi. Bardağının dibinde bıraktığı şarabı da ona içirmek istedi.

– Teşekkür ederim papaz efendi, içmem.

– Niçin?

Cevap bulamıyordu.

– ...

– Haydi iç.

– Alışmamışım.

– Artık alışırsın. Kilisede şarapsız yemek yenmez.

– ...

Ali durakladı. Eline aldığı bardağın içindeki siyah suya baktı. Köydeki hocanın ramazan vaazlarında “Bir damlası haramdır. İçen imansız gider!” dediğini hatırladı. Ama... Hayır... O keyif için, günah için mi içecekti! Zorla... İçmese bunların arasında barınabilir miydi? Bardağı ağzına götürdü. Zehir gibi bir şey ağzını, boğazını yaktı. Sıcak sıcak karnına indi. Buruşan yüzü ile papaza gülmeye çalıştı.

– Teşekkür ederim!

* * *

Kafile üç gün yürüdü. Geceleri, Ali, papazın verdiği bir çula bürünerek yatıyordu. Dördüncü gün, akşama doğru içerlerde bir Rum köyüne gelindi. Jandarmalar her eve bir aile dağıttı. Papaz kiliseye inmişti. Burası karanlık, gamlı, kapalı bir bina idi. Bahçenin kalın, yüksek duvarları koyu maviye boyanmıştı. Papazın odası kaygan taşı döşeli küçük avlunun ta sonunda idi. Ali, kilise hizmetçisinin yanında yatıyor, sabahları erkenden kalkıyor, kiliseyi süpürüyor, sabah ibadetlerinde hazır bulunuyordu. Bir ay geçmeden her şeyi öğrendi. Papaz, jandarma kumandanına hep onu gönderiyordu. Gayet iyi Türkçe bildiğini görmüştü.

– Gelibolu’daki ustam Türk’tü, diyordu. Her sabah kilisede Türklerin perişan olması için dua edilirdi. İhtiyar, genç; bütün köy halkının her sabah bu duaları canıyürekten tekrarlayışları, sanki Ali’yi derin bir uykudan uyandırıyordu. Köydeki hocanın, “Hristiyanlar da Allah’ın kuludur, onlara fenalık etmek, Müslümanlara fenalık etmekten daha günahtır.” diye vaaz ettiğini hatırlıyor, “Acaba yanlış mı aklımda kaldı?” şüphesine düşüyordu.

Pazar günleri kilisenin avlusu ağzına kadar dolardı. Efendisiyle, eski papaz muharebeye dair köylüye havadisler verirler, Türklerin kış geçmeden bozulacağını, bu sefer İstanbul’un mutlaka alınacağını, ne kadar Türk varsa bir tane kalmamak üzere kesileceğini yana yakıla söylerlerdi. Hâlbuki köyün altındaki şoseden Çanakkale’ye doğru hiç durmadan asker, araba, erzak, cephane geçiyordu. Ali, dinlerine girer gibi yaptığı Rumların bu garazlarından heyecana geliyor, kiliseden kaçarak köyün aşağısından geçen ırmağın başına gidiyor, söğütlerin altına oturarak saatlerce düşünüyordu. Demek kıştan sonra dünyada bir Türk bırakmayacaklar, hepsini keseceklerdi. Türklerin bundan haberleri yoktu. Hatta geçen askerlerin zabitleri yolda papaza rast gelirlerse muhabbetle selam veriyorlar,

– Nasılsın papaz efendi, diye hatırını soruyorlardı. Kilisede edilen duaları bilseler...

“Ben jandarma kumandanına gider, Türk olduğumu söylerim. Bunların konuştuklarını anlatırım!” niyetiyle kalkardı.

Daha kendi köyünün ne tarafa gittiğini öğrenememişti. Köyde yabancı görünce mutlaka bunu sorardı. Bir gün yine kiliseden çıkarken ihtiyar Papaza rastladı.

– Nereye gidiyorsun Aleko?

– Hiç, buradayım, dedi.

– Öyleyse gel, seninle konuşalım.

– ...

Papazın arkasından yürüdü. Külahının altındaki örgülü beyaz saçlarını tutup koparmak, kafasına, suratına kamçı gibi indirmek ihtiyacını duydu. Dişlerini sıktı. Başını salladı. Papaz odasına yürüdü. Kapıyı itti.

– Gir, dedi.

Bahçeye bakan bir pencere vardı. Kahverengi kalın bezden perdesi yarım açıktı. Papaz minderin üstüne, Meryem Ana kandili yanan köşeye oturdu. Ali kapının yanında ayakta duruyordu.

– Otur bakalım, dedi. Kapıyı it.

Ali minderin ucuna ilişti. Papazın gözünün içine bakıyordu. Sordu:

– Senin anan, baban yok, değil mi?

– Yok.

– Hayır... Senin anan, baban var, kimsesiz değilsin.

Ali’nin yüreği oynadı, “Acaba Türk olduğum duyuldu mu!” şüphesiyle titredi. Bozuntu vermemeye çalıştı.

– Hayır, papaz efendi, dedi, benim sizden başka kimsem yok!..

– Var

– ...

– Var, ama sen bilmiyorsun. Senin anan, baban milletindir.

Ali, içinden “Oh!” dedi. Papazın uzun bir nutkunu cevap vermeden dinledi. Diyordu ki:

– Adam, anası babası için her türlü fedakârlığı etmeli. Hatta canını bile vermeli. Öksüzlerin anası, babası milletleridir. Her öksüz, milleti için en büyük hizmetlere hazır olmalı. Öksüze bakan, büyüten millettir. Millet, evladından yardım ister.

Bu günden sonra ihtiyar papaz her vakit Ali’yi odasına alıyor, ona bazı yerlerini anlamadığı bir lisanla eski Rumların dünyada neler yaptığını, bir Rum kızının yüzerek gidip düşman gemilerini deldiğini, bir Rum kahramanın üç yüz kişi ile bir milyonluk orduları bozduğunu hikâye ediyordu. Ali, elifbeden başka bir şey okumamıştı. Ama bu korkak Rumlar bu kadar yaparsa, Türklerin evvel zamanda İstanbul’u, Çanakkale’yi almak için neler yapmış olacaklarını düşünebiliyordu.

Kış geldi, geçti. Yine bir sabah Ali, kiliseyi süpürmüş, elinde süpürge, yattığı odaya dönüyordu. Papazın açık penceresinden eliyle kendini çağırdığını gördü. Koştu. Süpürgeyi kapıda bıraktı. Kapıdan girdi. Papaz saçlarını tarıyordu. Arkasında siyah bir gömlek vardı. Tarağı yatağın yanındaki masaya bıraktı. Eliyle saçlarını arkaya itti. Mindere ilişti. Kırpmadan bakan mavi derin gözlerini Ali’ye dikti:

– Sana bir şey söyleyeceğim, dedi. Otur karşıma.

– Buyurun.

– Sen çok güzel Türkçe biliyorsun.

– Biliyorum.

– “Ben Türk’üm” desen askerler şüphelenmezler, inanırlar.

– Evet.

– Sana bir mektup vereceğim. Bunu poturunun⁽⁵⁷⁾ içine dikeceksin. Çanakkale’ye gideceksin. Askerlerin arasından bir yol bulacaksın. İngiliz kumandanına bu mektubu götüreceksin.

– Peki.

Papazın yüzü güldü. Mavi, derin gözleri parladı. Hâlâ Çanakkale Türklerden alınamadığı için bütün köy halkıyla beraber matemdeydi. Her gün sinirli sinirli düşünüyor, şoseden gelen geçen askerlerin yüzlerinden manalar çıkarmaya çalışıyordu. Ali, sokakta, evlerde, kilisede ibadetlerde bu umumi kederi görüyor, için için seviniyordu. Papaz gülümseyince o da gülümsedi. Yine uzun bir nutuk dinledi. Zayıf, uzun parmaklı, uzun tırnaklı sarı elleriyle beyaz sakalını okşayarak coşan bu ihtiyar, onda sarsıcı bir heyecan uyandırıyordu. Sekiz aydır kilisenin alaca karanlığı içinde acı gözyaşları gibi parlayan kandillerin titrediği gölgeler arasında insana canlı gibi bakan resimlerin karşısında ruhu da değişmişti. “Büyük Yunan, büyük Rumluk” emelini dinledikçe, kalbi şişiyor, acı bir azap boğazına tıkanıyordu. İşittiği, duyduğu, anladığı her şey onda aksi bir tesir bırakıyordu. On dört yaşındaki cahil bir çocuk hayaliyle gözünün önüne köyünün camiini getiriyor, daima ahretten, sırat köprüsünden, cennetten, cehennemden bahseden ihtiyar imamı, mihrabın yanındaki yeşil boyalı kürsüye çıkartıyor... “Büyük Türklük” için, Türk düşmanlarının perişan edilmesi için, tıpkı ihtiyar papaz gibi söyletiyor, ihtiyar papazın sözlerini Türkçe ona tekrarlatıyordu. Ertesi gün poturunun ağına mektubu diktiler. Türk sanılsın diye başına bir fes aldılar. Torbası dört günlük ekmekle, peynirle, haşlanmış etlerle dolduruldu. Veda ederken, papaz, alnından öptü. Eline kâğıt uzattı:

– Bu, Atina İngiliz sefirinden evvelce alınmış bir güven mektubudur, dedi. Bunu İngilizlere gösterdin mi, bizim tarafımızdan geldiğini hemen anlarlar. Şayet üzerinde yakalanırsan “Yerde buldum.” dersin. Bizden aldığını inkâr edersin.

– Peki...

– Karşına İngiliz askerleri çıkınca “Kıbrıs” diye bağır. Bu sene parola budur. Unutma ha: “Kıbrıs”.

– Peki.

– Hiç korkma. Vatan, evladının hizmetini bekliyor. Milletin kalbi seninle beraber, İngiliz kumandanından bize haber getireceksin. Ne vakit bizi kurtaracaklarını öğreneceksin. Bize müjdeleyeceksin!

– Peki.

Papaz, Ali’nin tekrar alnından öptü. Yolda yemeği biterse almak için beş tane de mecidiye verdi. Kiliseden çıkınca Ali jandarma karakoluna gidip İngiliz kumandanına verilecek bu kâğıdı vermeyi düşündü. Ama vazgeçti. Her şey jandarmaların gözü önünde olurken aldırmıyorlardı. Başını salladı: “Ben bunu Çanakkale’de paşaya götürürüm.” dedi.

Şosede hızlı yürümeye başladı. Hava açıktı. Tekerlek izleri, hayvan izleriyle örtülü yol yine tenha idi. Bir gün gitti. İki gün gitti. Üç gün gitti. Geceleri yine fundalıklarda yatıyor ama eskisi gibi korkmuyordu. Şimdi ruhu çok kuvvetliydi. Aç kalacağını, yine açıkta kalacağını hiç düşünmüyor, milletine yapacağı hizmeti aklına getiriyordu. Yollarda rast geldiği askerlerle tatlı tatlı konuşuyor, Rumlar arasında duyduğu havadislerin hep aksini işitiyordu. İngilizlerin bir adım ileri atmak ihtimalleri yoktu. Süngüden hepsinin ödleri kopuyordu.

– Daha bir ay tutunamazlar, boyunlarını kırarlar, deniliyordu.

Arıburnu, Cehennemdere hücumlarını, batan gemileri, denizaltıları, uçakları, bombaları, havadan yağan çivi yağmurlarını dinledi. Dinledikçe damarlarındaki kanı kaynıyor, bir an evvel paşanın oturduğu yere erişmek hırsıyla âdeta koşuyordu. Dördüncü gün top sesleri daha yakından işitiliyordu. Yolda daha kalabalık askerlere rastladı. Karşıda siyah çalılıkların arasında birçok beyaz çadırlar görünüyordu. Yürüdü, yürüdü. Tepenin dibine geldi. Orada bir taşın üzerinde siyah bıyıklı, soluk kabalaklı⁽⁵⁸⁾, iri bir asker oturuyordu. Silahı yoktu. Ona,

– Paşa burada mı oturur, diye sordu.

– Hayır.

– Bu çadırlarda kimler var?

– Yaralılar, burası hastane.

– Paşa nerede oturur?

– Ne yapacaksın?

Ali ona geriden bir mektup getirdiğini, bu mektubun muharebeye dair olduğunu anlattı. Nefer:

– Hangi paşayı istiyorsun? Ben yaralıyım, iyi oldum. Alayıma gidiyorum. Bizim bölük siperlerdedir. İstersen seni bizim paşaya götüreyim, dedi.

Ali buna razı oldu. Artık şose bitmişti. Yeni yollardan, topçu izlerinden yürüdüler. Mekkâre⁽⁵⁹⁾ hayvanlarına, küçük cephane arabalarına, hasta sedyelerine tesadüf ediyorlardı. Top sesleri duyulmasa muharebe oluyor sanılmayacaktı. Denizin üstü süt gibiydi. Akşama doğru bir çam ormanının içine girdiler. Dik bir dereye indiler. Yüksekten, karşıda bir çağlayanın şırıltısı duyuluyordu. Derenin sağ tarafındaki sırtta on beş yirmi kadar çadır vardı. Burası, uzaktan beyaz çatılı, tenha bir köye benziyordu. İnce, ahşap bir köprüyü geçtiler. Nefer, küçük Ali’ye,

– Sen burada beni bekle, dedi.

Gitti. İlerledi. Nöbetçilerle konuştu. Çadırın birine yürüdü. Oradan çıkanlara bir şeyler söyledi. Sonra konuştuklarıyla beraber küçük Ali’ye döndü. Elini salladı.

– Gel, diye haykırdı.

Ali, koşa koşa onların yanına gitti. Sırmalı iri bir adam onu baştan aşağı süzdü. Gülümseyerek sordu:

– Hani mektup?

– Poturumda dikili.

– Ya! Kimden getirdin?

– Papazdan!

– Bizim paşaya mı?

– Hayır, İngiliz paşasına.

– İngiliz paşasına mı?

Bu adam işi iyice anladıktan sonra,

– Gel, bunları yavere söyle, diye onu arkasına taktı.

Tek, büyük bir çadırın yanındaki gölgeliğin altında yatar gibi uzanarak bir kitap okuyan genç bir zabitin önüne götürdü. Ali, nasıl köyünü bulamadığını, nasıl Rumlara karıştığını, nasıl kendini Rum gösterdiğinden başladı. Kilisede olup bitenleri, papazın söylediklerini nihayetine kadar anlattı. Zabit doğrulmuş, okumaktan yorulan gözleri birdenbire parlamıştı. Kendi eliyle Ali’nin poturunu söktü. Mektubu çıkardı. Rumca tercümanı çağırttı. Ali ile onu arkasına takarak paşanın çadırına götürdü. Paşa, tıknaz, sakallı bir adamdı. Küçük bir masanın önünde zayıf bir zabitle oturmuş, cigara içiyordu. Yaver selamladı. Ali’nin söylediklerini kısaca anlattı:

– Mektup da bu, dedi.

Paşa ehemmiyetle tercümana,

– Oku bakalım, ne, diye uzattı.

Tercüman, tıpkı Girit muhacirleri gibi söylüyordu. Küçük Ali de çadırdakilerle beraber mektubun ne yazdığını işitti. Papaz, sekiz aydır köyün önünden geçen taburların, topların adedini, Türklerin silahsız ahaliye yaptığı zulümleri, genç kızları kazıklarda ve Rum erkeklerini toplayıp ateşte yaktıklarını uzun uzun söylüyor, “Daha bizi kurtarmaya gelmeyecek misiniz? Dört gözle sizi bekliyoruz. Her sabah sizin için dua ediyoruz.” diyordu. Ali okunan iftiraları duydukça, “Yalan, yalan!” diye haykıracağı geliyordu.

Jandarmaların, geçen askerlerin, zabitlerin Rumlara ne kadar muhabbet gösterdiklerini hatırladı. Papaz, mektubun nihayetinde kendini İngiliz genaraline takdim ediyor: “Bu öksüz Rum çocuğu bizim tarafımızdan yetiştirilmiştir. Her türlü fedakârlığı, hizmeti yapmak için hazırdır. Kendisine emniyet ediniz. Türkçe’yi de gayet iyi bilir. Her ne isterseniz yapar. Size Rum kahramanlığının nasıl nihayetsiz bir vatanperverlik olduğunu gösterir.” tavsiyesinde bulunuyordu. Mektup bitince paşa, köye, papaza dair Ali’ye birçok şeyler daha sordu. Sonra karşısında hiç ses çıkarmadan duran zabite bakarak yavere emir verdi:

– Hemen telgrafla bu casusun tutulmasını yazınız. Vakit geçmesin!

– Baş üstüne.

Yaver çıkarken ilave etti:

– Bu çocuğa da beş lira mükâfat ver.

Fakat Ali zeki bir çocuk serbestliğiyle,

– Ben para istemem, dedi.

Paşa ayağa kalktı. Tâ gözlerinin içine baktı.

– Ya ne istersin?..

– Hizmet etmek isterim.

– Nasıl hizmet?

– ...

– Küçüksün, muharebe edemezsin. Okuyup yazman var mı?

– Azıcık okurum.

– Seni telefoncuların yanına vereyim. Telefoncu ol.

– ...

Ali yutkundu. O, büyük bir iş yapmak, fedakârlık yapmak, başkalarının yapamayacağı bir şey yapmak istiyordu. Papazın ruhunda kopardığı fırtınaların gürültüleri hâlâ dinmemişti. Küçük bir Rum kızının yüzerek düşman gemilerinin altını deldiğini, bir genç Rum’un üç yüz kişiyle yüz binlerce düşmanı bozup vatanı kurtardığını unutamıyordu. Bir Türk çocuğu da böyle bir şey yapamaz mıydı? Rumlarla İngilizlerin parolasını bildiğini, kolaylıkla düşman tarafına gidip onlara da kendini Rum gösterebileceğini söyledi.

– Belki bizim taraf için faydalı bir şey görürüm, anlarım. Size haber getiririm, dedi.

Paşa bu fikri çok uygun buldu.

– Bak, biz bunu düşünemedik, diye hâlâ hiç sesini çıkarmadan oturan zayıf zabite güldü.

Döndü. Gülerek Ali’yi okşadı.

– Aferin sana!..

– ...

Yaver, Ali’yi çadırına götürdü. Çikolatalar, şekerler verdi. Hava kararıyor, her tarafı gölgeler kaplıyordu.

* * *

Sabahleyin erkenden yaverle beraber karargâhtan çıktılar. O da al bir ata binmişti. Yaverinki beyazdı. Birkaç tepe aştılar. Tarlaların üzerinde insan büyüklüğünde gölgeler yatıyor. Duvarları yıkılmış, çatıları yanmış, harap bir köyün hizasına gelince yaver atından atladı.

– Artık yayan gideceğiz, dedi.

Belli ki buralarda muharebe olmuştu. Ali onun arkasına takıldı. Neferler atların yanında kalmıştı. Yaver önde, o arkada yarım saat kadar yürüdüler. Bir takım askerlere rast geldiler. Hepsi selam veriyorlardı. Sonra kazılmış yola girdiler. Etraf görünmüyordu. Yürüdüler, yürüdüler. Yaver bu inlerden birine onu soktu. İçeride üç dört zabit oturuyordu. Ali’yi onlara gösterdi. Paşanın arzusunu anlattı. “Kumandan Bey” dediği uzun boylu esmer adam:

– Pekâlâ, dedi. Ama gündüz gidemez. Vurulur. Onu ben şimdi ileri hatta gönderirim. Son dirseğin nihayetinde bir nöbetçi siperi vardır. Oradan fundalık yarı görsün. Gece yardan aşağı iner. İngiliz mevkiine doğru çıkar. Sabahleyin beyaz mendil gösterir. Belki vurmaz, alırlar.

......

Telefonu eline aldı. Söylediklerini tekrarladı. Sonra yanına bir emir neferi kattı.

– Haydi, çocuğum, korkma...

– Korkmam.

Küçük Ali gülüyor, seviniyordu. Siperlerin içinden yürüdükçe kalbinin sevinçle çarptığını, tatlı bir hararetin yüzünden göğsüne indiğini duyar gibi oluyordu.

Bugün muharebe olmuyordu. Geri hatları geçti. En ileri hatta erişti. Siperin içinde birkaç nefer ayakta ileriye bakıyor, öbürleri aşağı oturmuş konuşuyorlar, gülüşüyorlar, türkü söylüyorlar, kabak⁽⁶⁰⁾ çalıyorlardı. Sanki buraları bir düğün yeriydi... Her hatta birtakım genç zabitlere rast geliyorlardı. Zabitler çok meraklıydı. Emir neferinden her şeyi anlıyorlar, Ali’ye de birçok şeyler soruyorlardı. Kumandan Beyin “dirsek” dediği sipere gelince emir neferi onu kısa boylu, gözlüklü bir zabite teslim etti. Döndü. Ali, siperde yalnız kalınca bu zabitin yanına oturdu. Neferin kısaca söylediklerini daha uzun anlattı. Zabit,

– Peki, çocuğum, bize misafir olursun, gece salıveririm, dedi.

Sonra onu kum torbalarının arasındaki küçük bir deliğe yaklaştırdı. Funda ormanını, derin yarı gösterdi. Eline bir dürbün verdi. İngiliz siperlerini buldurdu. Bu yarın etrafı boştu. İlerlemek mümkün olmadığı için iki tarafın da askerleri yoktu. Gece oluncaya kadar zabitin yanında kaldı. Zabitle beraber yemek yedi. Siyah bulutlar arasında yıldızlar parlamaya başlamıştı. Zabit, kendi eliyle onu siperin üstüne çıkardı. Hava o kadar karanlıktı ki... Siperlerde sanki hiç insan yoktu. Yalnız manası anlaşılmaz, uzak sesler duyuluyor fakat hiçbir aydınlık görünmüyordu. Küçük Ali, gündüzden gördüğü yarın dibine doğru inmeye başladı. Düşmemek için çalılara tutunuyor, esvapları, yüzü gözü çiziliyordu. Belki iki saat uğraştı. Ayağının altından toprak, taş parçaları kayıyor, tutunduğu dallar kopuyordu. Gözü karanlığa alıştı. Bulutlar geçtikçe yıldızlar çoğalıyor, etraf biraz görünüyordu. Yarın İngiliz tarafına tırmanacak bir yer buldu. Belki dört saatte burasını çıkmaya çalıştı. Biraz dinleniyor, bir parça ekmek yiyor, tekrar fundalara sarılıyordu. Bazen karşısına geçilmez bir kaya çıkıyor, tekrar inerek başka bir taraftan tırmanıyordu.

Türk siperlerinin üstü morlaşırken Ali, İngiliz siperlerine iyice yaklaştığını gördü. Sindi. Biraz durdu. Cebinden, karargâhtan verdikleri beyaz bezi çıkardı. Kopardığı bir değneğe taktı. Yukarı kaldırdı. Ufkun üstündeki morluk pembeleşiyor, yıldızlar kayboluyordu. Yüz adım kadar yaklaştığı tepesindeki siperden birtakım sesler duydu.

– Kıbrıs, Kıbrıs, diye bağırdı.

Papazın parolası hemen anlaşılmıştı.

Görünmeyen insanlar cevap verdiler:

– Ela, ela...⁽⁶¹⁾

Küçük Ali, sesin çıktığı tarafa doğru yürüdü. Daha güneş doğmamıştı. Beyaz torbaların arasında tüfek uçları görünüyordu. Torbaların üstüne çıktı. Bayırı atlayamadı. Çünkü pek derindi. Kocaman kırmızı yüzlü, kırmızı saçlı bir askerin açılmış kucağına düştü. Etrafına toplanan İngilizler anlamadığı bir lisanla ona sualler soruyordu. Ali, derin bir haç çıkardı: “Ben Rumum!” dedi. Getirdiği mektubu gösterdi:

– Puni jeneral?⁽⁶²⁾

– Orrayt .⁽⁶³⁾

– Orrayt.

Siperin içinde konuşuyorlar, sanki birini arıyorlardı. Onu bir yeraltı yolundan geri götürdüler. Buraları tıpkı bizim tarafa benziyordu. Yalnız insanları ayrıydı. Hepsi sarı, uzun boylu, zayıftı. Hiçbirisi gülmüyor, herkes surat asmış, bir şeye dargın gibi duruyordu. Yeraltı yolunun nihayetindeki inde uzun bir sandalyeye yaslanmış İngiliz zabite de Ali, meramını Rumca anlatmaya çalıştı. O vakit biraz durdular. Karşısına orta yaşlı bir Rum getirdiler. Bu tercümandı. Ali, papazın söylediklerini tekrarladı. Mektup koynunda idi. Çıkardı, zabite uzattı. Zabit, tercümanı dinledikten sonra sevinerek kalktı, Ali’nin elini sıktı. Yanındaki küçük masanın üstünde çabucak raporunu yazdı. İki askerle beraber Ali’yi kumandanın karargâhına gönderdi.

Bu karargâh gayet kalabalıktı. Tayyarelerin görmemesi için küçük, sık bir koruluğun içine, siperlerin altına yapılmıştı. Hiç çadır yoktu. Her tarafı mermilerden korunmuş sanılacaktı. Ali, küçük pencereli birçok odaların ta ortasındaki kapıdan girdi. İçerisi şehir evleri gibi muntazam boyalıydı. Orada oturan yavere neferler raporu verdiler. Ali’yi gösterdiler. Yaver, yanda bir odaya girdi. Yarım saat kadar bekledi. Sonra kapıdan gözüktü. Ali’yi çağırdı. Ali içeriye girince büyük bir masada koltuğa yaslanmış, beyaz kesik bıyıklı, kıpkırmızı yüzlü, ihtiyar bir adam gördü. Bu, İngiliz paşası olacaktı. Yanında asker esvaplı bir adam duruyordu. Kendine Rumca hitap eden bu askerin bir tercüman olduğu anlaşıldı. Papazın söylediklerini, Rumların nasıl dört gözle İngiliz ordusunu beklediklerini ballandıra ballandıra anlattı. İhtiyar İngiliz gülümsüyordu. Sözlerini tercüman naklettikçe, kumandan İngilizce birşeyler söylüyordu. Ali’nin sözü bitince, İngiliz askeri kıyafetindeki Rum sordu:

– Papazınız mektubunda sizin her türlü fedakârlığa hazır olduğunuzu yazmış, hazır mısınız?

– Hazırım.

– Buraya geldiğiniz gibi gidebilir misiniz?

– Giderim. Beni Türkler de Türk sanıyorlar. Çok güzel Türkçe bilirim.

– Türklerin karargâhlarına da siperlerine de girebiliyor musun?

– Giriyorum. Onlara satmak için tütün, balık falan götürüyorum.

– Pekâlâ, pekâlâ...

İngiliz kumandanı tercümana uzun uzadıya bir şeyler söyledi. Ali, onun yorgun yorgun oynayan dudaklarına bakıyor, anlamadığı kelimelerden bir mana çıkarmaya çalışıyordu. Nihayet bu merak çok sürmedi. Tercüman lafa başladı:

– Kumandan papazınıza selam ediyor. Biraz geç de olsa mutlaka gelip sizi kurtaracağız. Mutlaka İstanbul’u alacağız. Bunda şüpheniz olmasın. Sana küçük bir saatli bomba vereceğiz. Bunu kurup gizlice Türk paşasının çadırı yanına bırakacaksın. Kurulduktan yarım saat sonra patlar. Hâlbuki sen yarım saat içinde uzağa kaçıp kurtulursun.

– Kurtulurum.

Kumandanın yüzü güldü. Hemen zile bastı. İçeri gelen askere emirlerini verdi. Tercüman, Ali’ye papazın mektubundaki şeyleri soruyor, Türklerin korkup korkmadıklarını anlamak istiyordu. İki zabit bir tahta kutu ile içeri girdiler. Kutudan bir şey çıkardılar. Masanın üzerine bıraktılar. Bu, bombaydı. Üç dört kerpiç büyüklüğündeydi. Üstünde dereceli bir şey vardı. Tercümana gösterdiler. Tercüman, kendisine onların sözlerini tekrarladı:

– İşte bu düğmeyi bu tarafa çevireceksin. Çevirdin mi saat içeriden işlemeye başlar. Sen hemen kaç. Yarım saat sonra ne karargâh kalır ne paşa... Hepsi havaya uçar.

Ali, masanın üstündeki siyah şeye daha dikkatle baktı. Düğme beyaz bir madendi. Zabit İngilizce daha ziyade tafsilat veriyor, düğmeyi parmağıyla iter gibi yapıyordu. İngiliz kumandanı, hatta çadırın yirmi otuz adım uzağına bile konsa yine tesirinin müthiş olacağını tercümana söyletti. Küçük Ali, saatli bombayı tercümandan isteyerek torbasına soktu. Ağırdı. Belki beş okkadan ziyade idi. Tercüman, kumandanın iltifatlarını tekrar tekrar söylüyordu. Hemen bu gece geldiği yerden gitmesine karar verildi. Kumandan elli İngiliz lirası bağışladı. Ali, kabul etmek istemedi.

– Kabul etmezse, köydeki fakirlere ver, diyorlardı. Onu yandaki odaya geçirdiler. Bir masanın başına oturttular. Önüne et, ekmek, tatlılar, tanımadığı bir içki koydular. Uzun boylu yaver ayakta hizmet eden neferlere bakıyor, tercümanla konuşuyordu. Ali’nin torbası, yanındaki sandalyede idi. Ali yemekleri yerken bu adamların alçakça niyetlerini düşünmeye başladı. Hâlbuki Türk paşası böyle namertçe bir oyun düşünmemiş, teklif etmemişti. İçinden, “Gece ‘Türklerin tarafına gidiyorum,’ diye atlarım. Bombayı kurar siperin dibine bırakırım. Kendim kaçarım.” dedi.

Fakat böyle yaparsa, siper uçacak, içindeki askerler ölecek, bu hainliği düşünen İngiliz kumandanına bir şey olmayacaktı. Gece siperden dönüp buraya gelmenin ihtimali yoktu. Siper başları, büyük karargâhın etrafı hep nöbetçi dolu idi. İngiliz yaverlere tercüman konuşa konuşa açık kapının yanına gitmişlerdi. Ona dikkat etmiyorlardı. Ali bütün karargâhı yerle bir edecek torbayı kucağına çekti. Ağzını açtı. Dört köşe bomba bir kocaman kurşun kerpiç gibiydi. Saatin düğmesi beyazdı. Gümüş gibi parlıyordu. Parmağını dokundurdu. Azıcık itti... Bir parmak kadar... Tekrar geri çekmek istedi. Hayır... Düğme geriye gelmiyordu. Düğmeyi nihayete kadar itip bombayı burada bırakmak aklına geldi. Ama nereye kaçacaktı? Hemen onu tutarlar, öldürürlerdi. Bombayı bizim paşaya götürüp teslim etse, ne faydası olacaktı? Hiç... Yine İngiliz kumandanının kastı cezasız kalacaktı. Zihninden şimşek gibi bir fikir geçti. Dudaklarını ısırdı. İştihası kesildi. Kapıya baktı. Tercümanla yaver dalmışlar, ellerindeki bir haritaya bakarak konuşuyorlardı. Ne olabilirdi? Kendi de beraber... Papaz, “Milleti için ölenler daima yaşarlar.” demiyor muydu?

Bu sözü yine hayaline getirdiği köyün imamına söyletiyor, içinden,

– Bir insan ne kadar yaşasa yine ölecek değil mi, diyordu.

Büyük babasını, büyük anasını, dayılarını, amcalarını, halalarını düşündü. Hepsi ölmüşlerdi. Köyünün mezarları evlerinden çoktu! Nefret ettiği hain düşmanlara güzel bir darbe indirerek, kendi de beraber yüzlercesini öldürerek ölmek... Gülümsedi. Bu büyük fırsat her vakit ele geçer miydi? Parmağı düğmeyi yavaş yavaş tâ nihayete kadar itti. Şimdi bomba, tıpkı küçük bir saat gibi işliyordu. Kulağını yaklaştırdı. Tık... tık... tık... Hemen torbasının ağzını kapadı. Sırtına astı. Yemek yiyor gibi yaptı. Yarım saat! Fırında çalışırken evlerden gelen tepsiler fırında yarım saat dururdu. Bir tepsi müddeti! Yani... Artık yemiyor, düşünüyor, vakti hesap ediyordu. Gözleri kumandanın kapısındaydı. Tam son dakikalara doğru oraya giriverecekti. Sırtında bombanın işlediğini duyuyordu.

......

Bir tepsi kızaracak vakit geçmişti. Masadan doğruldu. Ayağa kalkınca yaver döndü.

Tercüman:

– Karnın doydu mu oğlum, diye sordu.

– Teşekkür ederim. Kumandana bir şey daha söyleyeceğim. Demin unutmuşum.

– Bana söyle yavrum, yavere söyleyeyim, o haber versin.

– Hayır, çok mühim bir şey, ben kendim söylemeliyim...

Tercüman, Ali’nin ısrarını yavere söyledi. Haritayı katlayan yaver gülerek Ali’ye baktı,

– Orrayt, diye başını salladı.

Bombayı götüreceği için onu çok takdir ediyordu. Yaklaştı. Omuzunu okşadı. Ali, bombanın işlediğini duyacak diye korktu.

– Haydi gel...

– ...

Tercümanla beraber yandaki kapıdan girdiler. Başıkabak kumandan masanın üstündeki gazeteleri karıştırıyordu. Niçin geldiklerini sordu. Tercüman cevap verdi. Sonra Ali’ye döndü.

– Ne söyleyeceksin, dedi.

– Türkler tarafına gitmeden evvel bombanın patlayınca ne yapacağını soracağım. Ben kaçıp köye gidince papazımıza anlatayım.

Tercüman, kumandana soruyor, onun söylediğini Rumca tekrar ediyordu:

– Bu en dehşetli cehennem makinasıdır. İki yüz metrelik yerde ne varsa hepsini havaya uçurur.

– Demek karargâhtaki adamların hepsi ölecek?

– Hepsi... Belki yangın da çıkacak. Cephaneleri bizimki gibi karargâhlarına yakınsa, onlar da ateş alacaktır.

– Ya bomba ateş almazsa?

– Mutlaka alır. Emniyet düğmesini ittikten sonra yarım saat geçer geçmez hemen patlar.

– Bunda hiç şüphe yoktur ya...

– Asla...

Ali durdu, Sırtında bombanın tıktaklarını daha hızlanmış gibi işitti.

– Öyle ise kumandana söyle. Ben Rum değilim.

Tercüman afalladı. Gözleri derinleşti.

– Ya nesin?

– Türk’üm!

– Türk mü?

– Evet Türk...

Gülüyordu. Göğsü kabarıyordu. “Türk” lafını işiten kumandan ayağa kalkmıştı. Tercümandan Ali’nin ne söylediğini anlayınca yüzü kıpkırmızı oldu. Hiddetle bağırdı. Yaver, elindeki haritayı buruşturuyordu. Tercüman da sararmıştı.

– Ne cesaretle buraya geldin? Şimdi kurşuna dizileceksin.

– Beni kurşuna dizemeyeceksiniz.

Ali’nin gözleri büyüdü. Bir adım daha ileri yürüdü. Kumandan hemen cebinden bir rovelver çıkardı. Bir kasıttan korkuyordu. Ali daha ziyade gülüyordu. Tercümana,

– Vakit dar, çabuk söyle. O beni öldüremeyecek, ben onu öldüreceğim, dedi.

Tercümanın çeneleri kilitlendi. Şaşkınlığından bu cümleyi İngilizce tekrarlamaya vakit kalmadı!

* * *

Türk gözetleme mahallelerinden, düşman siperlerinin gerisinde her tarafı sarsan büyük bir patlama gürültüsüyle beraber bir dumanın havaya yükseldiği görüldü. Dumanların arkasından kalkan siyah alevler akşama kadar sönmedi. Gözetleme zabitleri telefonla kumandanlarına,

– İngilizlerin karargâhları tahmin olunan yerde emsalsiz bir patlama oldu. Fakat bizim mermilerimizin, tayyarelerimizin eseri değil, kaza neticesi olması ihtimali vardır, diyorlardı. Bu yangının asıl sebebi bir türlü anlaşılamadı. Yalnız paşa, çadırında her sabah garip bir elemle küçük Ali’yi hatırlıyor, sakin subaylarına,

– O gönderdiğimiz çocuktan hâlâ bir haber çıkmadı. Acaba büyük patlamada, yangında zavallıya bir şey mi oldu, diyordu.

* * *

(54) muharebe: Savaş.

(55) aba: Kaba yünlü kumaş.

(56) Oriste: (Rumca) Buyurun.

(57) potur: Bacak kısmı dar olan şalvar.

(58) kabalak: Başlık.

(59) mekkâre: Nakil işinde kullanılan hayvanlar.

(60) kabak: Üç telli bir çalgı.

(61) Ela ela: (Rumca) Gel, gel.

(62) Puni jeneral: (Rumca) General nerede?

(63) Orrayt: (İngilizce) Evet, tamam.

Pembe İncili Kaftan

Büyük kubbeli serin divan, bugün daha sakin, daha gölgeliydi. Pencerelerinden süzülen mavi, mor, sincabi⁽⁶⁴⁾ bahar ışıkları, çinilerin yeşil derinliklerinde birikiyor, koyulaşıyordu. Yüksek ipek şiltelere diz çökmüş yorgun vezirler, önlerindeki halının renkli nakışlarına bakıyorlar, uzun beyaz sakalını zayıf eliyle tutan ihtiyar sadrazamın sönük gözleri, gayet uzak, gayet karanlık şeyler düşünüyor gibi, mevcut olmayan noktalara dalıyordu.

– Cesur bir adam lazım, paşalar, dedi. Biz onun sırmalara, altınlara, elmaslara boğarak gönderdiği elçisine padişahımızın elini öptürmedik, ancak dizini öpmesine müsaade ettik. Şüphesiz o da karşılık vermeye kalkacak.

– Şüphesiz.

– Hiç şüphesiz.

– Mutlaka...

Kubbealtı vezirlerinin tamamıyla kendi fikrinde olduğunu anlayan sadrazam düşündüğünü daha açık söyledi.

– O hâlde bizden elçi gidecek adamın çok cesur olması lazım! Öyle bir adam ki ölümden korkmasın. Devletin şanına dokunacak hareketlere karşı koysun. Ölüm korkusu ile uğrayacağı hakaretlere boyun eğmesin...

– Evet!

– Hay, hay.

– Çok doğru...

Sadrazam, sakalından çektiği elini dizine dayadı. Doğruldu. Başını kaldırdı. Parlak tuğları ürperen vezirlere ayrı ayrı baktı.

– Haydi öyleyse... Bir cesur adam bulun, dedi. Hacegândan⁽⁶⁵⁾, enderundan⁽⁶⁶⁾, divandan⁽⁶⁷⁾ benim aklıma böyle gözü pek bir adam gelmiyor. Siz düşünün bakalım.

– ...

– ...

– ...

Dindar, barışsever, sakin padişahın koca devletine sessiz, küçük bir dimağ olan divan düşünmeye başladı.

* * *

Bu elçi, yedi sene sonra takdirin “Yavuz” namındaki yaman sillesiyle her gururunun, her cinayetinin cezasını bir anda gören İsmail Safevi’ye gönderilecekti! Şehzadeliğini ata binmekten, cirit oynamaktan, silah kullanmaktan ziyade, kitapla geçiren Bayezid i-Veli’nin tabiatı son derece uysaldı. Yalnız şiiri, hikmeti, tasavvufu sever, muharebeden, mücadeleden nefret ederdi. Vezirler, sevgili padişahlarının sükûnunu bozmamayı en büyük vazife sayarlardı... Bununla beraber sınırlarda yine kavganın arkası alınamıyordu. Bosna, Eflak, Karaman, Belgrat, Transilvanya, Hırvatistan, Venedik seferleri birbirini takip ediyor; Modon, Koron, Zonkiyo, Santamavro fetholunuyordu. Rahat istendikçe dert dert üstüne çıkıyordu. Hele şark... kan içinde, ateş, zulüm içinde kıvranıyordu. Yıkılan, sönen Akkoyunlu hanedanının enkazı üstünde Şah İsmail serserisi, bir saltanat kurmuştu. Geçtiği yerlerde dikili ağaç bırakmayan, babasıyla büyük babası Cüneyd’in intikamını aldığı için delice bir gurura kapılan bu kudurmuş Şah, akla gelmedik canavarlıklarla sağına soluna saldırıyordu. Kendine sığınan taraftarları bile çağırdığı ziyafette, yemekmiş gibi, kaynattırdığı büyük kazanlara atıp söğüş yapan, mağlup ettiği Özbek padişahının kafatasıyla şarap içen bu gaddar şah, dünyada hakikaten eşi görülmemiş bir zalimdi. Bayezit divanının edip⁽⁶⁸⁾, sakin, haluk⁽⁶⁹⁾, dindar vezirleri, onun vahşetlerini hatırlamaya tahammül edemezlerdi.

Bu zalim, bir gün mutlaka bizim hududumuza da tecavüz edecek, Şark⁽⁷⁰⁾eyaletlerini zapta kalkacaktı. Bunu herkes biliyordu. Geçen yıl Zülkadriye hâkimi Alaüddevle’den nikâhla kızını istemişti. Alaüddevle kızını vermedi. İsmail uğradığı bu red hakaretinden hiddetlendi; intikam için padişahın toprağından geçti. Savunmasız, Zülkadriye arazisine girdi. Diyarbekir, Harput kalelerini aldı. Sarp bir dağa kaçan Alaüddevle’nin oğlu iki torunu eline esir düştü. Şah İsmail, bu zavallıları ateşte kızartıp kebap ettirdi. Etlerini kuzu gibi yedi. Böyle bir vahşet Şark’ta yeni duyuluyordu. Cenk istemeyen padişah, Ankara’ya, Yahya Paşa kumandasında bir ordu göndermekten başka bir şey yapmadı. Bu şah, zalim olduğu kadar da kurnazdı... Osmanlı toprağına geçtiği için özür diliyor, birbiri arkasına elçiler gönderiyordu. O vakit Trabzon valisi bulunan Şehzade Yavuz, babası gibi sabredememiş, Tebriz hududunu geçmiş, Bayburt’a, Erzincan’a kadar her tarafı talan etmiş, hatta Şahın kardeşi İbrahim’i esir almıştı. İsmail’in elçisi şimdi bu saldırıdan da şikâyet ediyor, Osmanlı toprağına son akınlarının, padişahın devletine karşı değil, sırf Alaüddevle aleyhine olduğunu tekrarlıyordu. İşte divanda bu kurnaz, bu zalim, gaddar türediye⁽⁷¹⁾ gönderilecek uygun bir elçi bulunamıyordu. Çünkü kendini Osmanlı hakanıyla bir tutan, hatta bütün Şark’ta cihangirliğini kuran bu serseri, karşısında devleti temsil edecek adama karşı şüphesiz birçok münasebetsizlikler edecek; bunlara karşılık vereni ihtimal kazığa vuracak, derisini yüzecek, akla gelmedik kaba bir vahşetle öldürecekti.

Sadrazamın sağındaki, deminden beri, bir mezar taşı gibi hareketsiz duran, kırmızı tuğlu kavuk, yerinden oynadı. Yavaş yavaş sola döndü.

– Ben tam bu elçiliğe münasip bir adam biliyorum, dedi. Babası benim yoldaşımdı. Ama devlet memuriyeti kabul etmez.

– Kim?

– Muhsin Çelebi.

Sadrazam bu adamı tanımıyordu. Sordu:

– Burada mı oturuyor?

– Evet.

– Ne iş yapıyor?

– Biraz zengindir. Vaktini okumakla geçirir. Tanımazsınız efendim. Hiç büyüklerle dostluk etmez. İkbal⁽⁷²⁾ istemez.

– Neye?

– Bilmem ama, belki “sonu var” diye.

– Tuhaf...

– Fakat çok cesurdur. Doğrudan ayrılmaz. Ölümden çekinmez. Birçok defa gaza etmiştir. Yüzünde kılıç yaraları vardır.

– Bize elçi olmaz mı?

– Bilmem.

– Bir kere kendisini görsek...

– Bilmem, çağırınca ayağınıza gelir mi?

– Nasıl gelmez?

– Gelmez işte... Dünyaya minneti yoktur. Şahla dilenci, nazarında birdir.

– Devletini sevmez mi?

– Sever sanırım.

– O hâlde biz de kendimiz için değil, devletine hizmet için çağırırız.

– Tecrübe buyurun efendim.

......

Sadrazam, o akşam kethüdasını⁽⁷³⁾ Muhsin Çelebi’nin Üsküdar’daki evine gönderdi. Devlete, millete dair bir iş için kendisiyle konuşacağını, yarın mutlaka tereddüt etmeyip gelmesini yazıyordu.

* * *

Sabah namazından sonra sarayının selamlığında⁽⁷⁴⁾, Hind kumaşından ağır perdeli küçük loş bir odada kâtibinin bıraktığı kâğıtları okurken, sadrazama, Muhsin Çelebi’nin geldiğini haber verdiler.

– Getirin buraya, dedi.

İki dakika geçmeden odanın sedef kakmalı ceviz kapısından pala bıyıklı, iri, levent, şen bir adam girdi. İnce siyah kaşlarının altında iri gözleri parlıyordu. Belindeki silahlık boştu. Bütün kullarının dalkavukluğuna, secdesine alışan sadrazam, bir an, eteğine kapanılmasını bekledi. Oturduğu mor çuha kaplı sedirin daima öpülen ağır sırma saçağındaki yumağı, altından, içi boş küçük bir kafa gibi şaşkın duruyordu. Sadrazam söyleyecek bir şey bulamadı. Böyle göğsü ileride, kabarık, başı yukarı kalkık bir adamı ömründe ilk defa görüyordu. Kubbe vezirleri bile huzurunda iki büklüm dururlardı. Muhsin Çelebi, gayet doğal bir sesle sordu:

– Beni istemişsiniz, ne söyleyeceksiniz efendim?

– Şey...

– Buyrunuz efendim.

– Buyur oğlum, şöyle otur da...

Muhsin Çelebi, çekinmeden, sıkılmadan, ezilip büzülmeden gayet doğal bir hareketle kendine gösterilen şilteye oturdu. Sadrazam hâlâ ellerinde tuttuğu kıvrık kâğıtlara bakarak içinden “Ne biçim adam? Acaba deli mi?” diyordu.

Hâlbuki, hayır. Bu çelebi gayet akıllı bir insandı! Merde namerde muhtaç olmayacak kadar bir serveti vardı. Çamlıca ormanının arkasında büyük mandıra ile büyük çiftliğini işletir, namusuyla yaşar, kimseye eyvallah etmezdi. Fukaraya, zayıflara, gariplere bakar, sofrasında hiç misafir eksik olmazdı. Dindardı. Ama mutaassıp değildi. Din, millet, padişah aşkını kalbinde duyanlardandı. Devletinin büyüklüğünü, kutsiliğini⁽⁷⁵⁾ anlardı. Tek ideali: “Allah’tan başka kimseye secde etmemek kula kul olmamak”tı... İlmi, kemali herkesçe bilinirdi. İbni Kemal, ondan bahsederken, “Beni okutur!” derdi. Şairdi. Lakin ömründe daha bir kaside yazmamıştı. Hatta böyle methiyeleri okumazdı bile... Yaşı kırkı geçiyordu. Önünde açılan ikbal yollarından daha hiçbirine sapmamıştı. Bu altın kaldırımlı mina⁽⁷⁶⁾ çiçekli, cenneti andıran nurlu yolların sonunda daima kirli bir etek mihrabı bulunduğunu bilirdi. İnsan dünya üzerinde Allah’ın bir halifesiydi⁽⁷⁷⁾. Allah, insana kendi ahlakını vermek istemişti. İnsan, her varlığın üstünde idi. Kuyruğunu sallaya sallaya efendisinin pabuçlarını yalayan köpeğe yaltaklanma pek yakışırdı; ama insana...

Muhsin Çelebi, her türlü alçaklığı hazmederek ikbal tepelerine iki büklüm tırmanan maskara harislerden⁽⁷⁸⁾, izzetinefissiz kölelerden, sürüngenler gibi yerlerde sürünen kirli esirlerden nefret ederdi. Hatta bunları görmemek için insanlardan kaçar olmuştu. Yalnız muharebe zamanları Guraba⁽⁷⁹⁾ Bölüklerine kumandanlık için meydana çıkardı. Huzurda serbest, tabii oturuşu sadrazamı çok şaşırttı. Ama kızdırmadı.

– Tebriz’e bir elçi göndermek istiyoruz. Tarafımızdan sen gider misin, oğlum?

– Ben mi?

– Evet.

– Ne münasebet?

– Aradığımız gibi bir adam bulamıyoruz da...

– Ben şimdiye kadar devlet hizmetine girmedim.

– Niçin girmedin?

Muhsin Çelebi biraz durdu. Yutkundu. Gülümsedi:

– Çünkü ben boyun eğmem, el etek öpmem, dedi, hâlbuki zamanında devletlileri mevkilerine hep boyun eğip, el etek, hatta ayak öpüp, bin türlü yaltaklanmayla, riyayla⁽⁸⁰⁾, el etek öpmeyle çıktıklarından, etraflarına daima hep bu aşağılık mazilerinin çirkin hareketlerini tekrarlayanları toplarlar. Gözdeleri, arkadaşları, himaye ettikleri, hep alçak ikiyüzlüler, ahlaksız dalkavuklar, namussuz maskaralar, haysiyetsiz dalkavuklardır. Mert, doğru, izzetinefis sahibi, hür, vicdanını sesine kulak veren bir adam gördüler mi hemen garez olur, mahvına çalışırlar. Gedik Ahmed Paşa niçin hançerlendi, Paşam?

– ......

Sadrazam yavaşça dişlerini sıktı. Gözlerini süzdü. Tuttuğu kâğıdı buruşturdu. Hiddetlenemiyordu. Ama hiddetlendiği zamanlarda olduğu gibi, yanaklarına bir titreme geldi. Vezirken değil, hatta daha beylerbeyi iken bile karşısında akranlarından kimse böyle dümdüz laf söyleyememişlerdi. Tekrar, “Acaba deli mi?” diye düşündü.

Deli değilse... Bu ne küstahlıktı. Bu derece küstahlık, “Nizam-ı âleme”⁽⁸¹⁾ aykırı değil miydi? Gözlerini daha beter süzdü. İçinden, “Şunun başını vurdursam...” dedi.

Kapıcılara bağırmak için ağzını açacaktı. Ansızın vicdanının neresi olduğunu bilinmeyen bir yerinden gelen derin sesini işitti.

– İşte, sen de yaltaklanma, riya, el etek öpme yollarından yükselenler gibi serbest, düz bir lafı çekemiyorsun! Sen de karşında mert bir insan değil, ayaklarını yalayan bir köpek, zilletinin altında iki kat olmuş bir maskara, bir rezil istiyorsun!

Süzük gözlerini açtı. Avucunda sıktığı kâğıdı yanına koydu. Tekrar Muhsin Çelebi’ye baktı. Ortasında geniş bir kılıç yarasının izi parlayan yüksek alnı... Al yanakları... Yeni tıraşlı beyaz, kalın boynu... Biraz büyücek, eğri burnu... İnce sarığı... Tıpkı Şehname⁽⁸²⁾ sayfalarında görülen eski kahramanların resimlerine benziyordu. Evet, bu alnında yarası görülen kılıcın yere düşüremediği, canlı bir kahramandı. İnsaflı sadrazam, vicdanının ruhuna akseden sesini, gururunun karanlığı ile boğmadı,

– Tam bizim aradığımız adam işte, dedi.

Bu kadar pervasız bir adam devletine, milletine yapılacak hakareti de çekemez, ölümden korkarak, göreceği hakaretlere eyvallah diyemezdi. Kavuğunu hafifçe salladı,

– Seni Tebriz’e elçi göndereceğiz.

Muhsin Çelebi, sordu:

– Katınızda bu kadar nişancılar⁽⁸³⁾, kâtipler hocalar var. Niçin onlardan seçmiyorsunuz?

– Sen, Şah İsmail denen soysuzun kim olduğunu biliyor musun?

– Biliyorum.

– Devletini seviyor musun?

– Seviyorum.

Hakim⁽⁸⁴⁾ sadrazam doğruldu. Arkasına dayandı.

– Pekâlâ öyleyse, dedi. Bu soysuz, “elçiye zeval⁽⁸⁵⁾ yok” kuralını kabul etmez. Bizimle rekabet davasındadır. Er meydanında hakkımızda yapamadıklarını bizim göndereceğimiz elçiye yapmak ister. İhtimal işkenceyle idam eder. Çünkü Allah’tan korkusu yoktur. Hâlbuki elçimize yapılacak hakaret devletimize demektir. Bize öyle bir adam lazım ki hakaret görünce başından korkmasın... Bu hakareti aynıyla o soysuza iade etsin... Devletini seversen sen bu fedakârlığı kabul edeceksin!

Muhsin Çelebi, hiç düşünmedi.

– Ettim efendim, fakat bir şartla, dedi.

– Ne gibi?..

– Mademki bu fedakârlıktır, fedakârlık ücretle olmaz. Karşılıksız olur. Devlete karşı ücretle yapılacak bu fedakârlık, ne olursa olsun, hakikatte şahsi bir kazançtan başka bir şey değildir. Ben maaş, rütbe, ücret filan istemem. Gönüllü olarak bu hizmeti görürüm. Şartım budur!

– Fakat oğlum, bu nasıl olur? Onun elçisi gayet ağır giyinmişti. Atları, hademeleri mükemmeldi. Bizim elçimizin atları, hademeleri, esvabı daha muhteşem, daha ağır olmak icap eder... Bunlar için mutlaka hazineden sana birkaç bin altın vereceğiz.

Muhsin Çelebi döndü. Önüne baktı. Sonra başını kaldırdı:

– Hayır, dedi, hazineden bir pul almam. İcap eden muhteşem takımlı atları, süslü hademeleri ben kendi paramla düzeceğim. Hatta...

– ......

Sadrazam gözlerini açtı.

– Hatta sırtıma Şah İsmail’in ömründe görmediği ağır bir şey giyeceğim.

– Ne giyeceksin?

– Sırmakeş Toroğlu’ndaki, dibası⁽⁸⁶⁾ Hint’ten, harcı Venedik’ten gelme “Pembe İncili Kaftan”ı alacağım.

– Ne... O kadar parayı nereden bulacaksın, oğlum?

Sadrazamın şaşmaya hakkı vardı. Bir ay evvel tamamlanan, üzeri en nadir pembe incilerle işlemeli bu kaftanın namını İstanbul’da duymayan yoktu. Vezirler, elçiler, padişaha hediye etmek için Toroğlu’na müracaat ettikçe, o, fiyatını arttırıyordu. Muhsin Çelebi, bu meşhur kaftanı nasıl alacağını anlattı:

– Çiftliğimle, mandıramı, evimi rehine vereceğim; tüccarlardan on bin altın borç toplayacağım. İki bin altın atlarla hademelere sarfedeceğim. Geriye kalan sekiz bin altına da bu kaftanı alacağım.

Sadrazam bu hareketi akla uygun bulmadı.

– Geldikten sonra bu kaftan senin işine yaramaz. Yalnız bir gösteriş aletidir. Mallarını elinden çıkaracaksın. Fakir düşeceksin.

– Hayır. Sekiz bin altına alacağım kaftanı altı ay sonra Toroğlu benden yedi bin altına geri alır. Yedi bin altınla ben çiftliğimi rehinden kurtarırım. Geri kalan borçlarımı ödeyemezsem, varsın babamın yadigâr bıraktığı mandıram devlete feda olsun... Devletten hep alınmaz ya... Biraz da verilir!

– ...

......

Muhsin Çelebi ile konuştukça sadrazamın hayreti büyüyordu. Kalbi rahatladı. İşte küstah, türedi bir hükümdara haddini bildirmek için gönderilecek tam bir adam bulunmuştu. Gülüyor, ağır kavuğunu sallıyordu. Divanın nazik, korkak, hesapçı çelebileri canlarıyla mallarını çok severlerdi. Bunlardan biri elçi gönderilse, devletinin haysiyetinden ziyade alacağı ihsanı düşünerek, hakkında layık görülen her hakareti kabul edecekti. Sadrazam, Muhsin Çelebi’yi yemeğe de alıkoymak istedi. Başarılı olamadı, giderken onu ta sofaya kadar uğurladı.

* * *

... Altı ay içinde Muhsin Çelebi büyük çiftliğini, mandırasını, evini, dükkânlarını, bahçesini, bostanını rehine koydu. Tüccarlardan para topladı. Atlarını, hademelerini düzdü. Bunların hepsi hakikaten benzeri görülmedik derecede muhteşemdi. Dönüşte yedi bin liraya iade etmek şartıyla Toroğlu’ndan meşhur Pembe İncili Kaftanı da aldı. Genç karısıyla iki küçük çocuğunu akrabasından birinin evine bıraktı. Altı aylık nafakalarını ellerine verdi. Sonra padişahın mektubunu koynuna koyarak yola düzüldü.

Konak konak ilerledikçe bu yeni elçinin debdebesi, gösterişi, hele incili kaftanın şöhreti bütün Anadolu’dan geçerek Şah İsmail’in diyarına taşıyordu. Muhsin Çelebi, bir gün Tebriz kalesine büyük bir ihtişamla girdi. Bu küçük başşehirin süse, gösterişe, süslemeye düşkün halkı, İstanbul elçisinin kaftanını görünce şaşırdılar. Şehir, saray, bütün encümenler⁽⁸⁷⁾ kaftanın hikâyesiyle doldu. Şah İsmail “Pembe İnci”yi yalnız masallarda işitmiş, daha nasıl şey olduğunu görmemişti. Kendisinin daha görmediği şeye sahip olan bu zengin elçiye karşı nefsinde derin bir düşmanlık duydu. Onu hakareti altında ezmeye karar verdi. Huzuruna kabul etmezden evvel tahtının arkasına cellatlarını hazırlattı. Tahtının önündeki diba şilteleri, ipek seccadeleri kaldırttı. Sağında vezirleri, solunda savaşçıları duruyorlardı.

Muhsin Çelebi, geniş somaki⁽⁸⁸⁾ kemerli açık kapıdan serbest adımlarla girdi. Yürüdü. Başı her vakitki gibi yukarıda, göğsü her vakitki gibi ileride idi. Koynundan çıkardığı name-i hümayunu⁽⁸⁹⁾ öptü. Başına koydu. Sonra altın tahtın üstüne allı, yeşilli, mavili, morlu, ipek yığınlarına sarılmış, sırmalarla, tuğlarla, sancaklarla bağlanmış gibi garip bir yırtıcı kuş sükûnetiyle tüneyen Şaha uzattı. Ayağı öpülmeyen Şah gazabından sapsarı kesildi. Gözlerinin beyazları kayboldu. Nameyi aldı.

Muhsin Çelebi, tahtın önünden çekilince şöyle bir etrafına baktı. Oturacak bir şey yoktu. Gülümsedi. İçinden, “Beni mecburen ayakta, hürmet vaziyetinde tutmak istiyorlar galiba.” dedi. Bir an düşündü. Bu hakarete nasıl karşılık vermeliydi. Hemen sırtından Pembe İncili Kaftanı çıkardı. Tahtın önüne, yere serdi. Şah İsmail, vezirleri, kumandanları aptallaşmışlar, hayretle bakıyorlardı. Sonra bu kıymetli kaftanın üzerine bağdaş kurdu. İnce dev, ejderha resimleri nakşolunmuş sivri kubbeyi, yaldızlı kemerle çınlatan gür sadasıyla,

– Namesini verdiğim büyük padişahım, Oğuz Kara Han neslindendir, diye haykırdı. Dünya yaratıldığından beri onun ecdadından kimse kul olmamıştır. Hepsi padişah, hepsi hakandır. Ecdadı⁽⁹⁰⁾ yaradılıştan itibaren hükümdar olan bir padişahın elçisi hiçbir yabancı padişah karşısında divan⁽⁹¹⁾ durmaz. Çünkü padişahı kadar dünyada asil bir padişah yoktur... Çünkü...

Muhsin Çelebi, kaba Türkçe nutkunu bağırdıkça, Farisi’den⁽⁹²⁾ başka dil bilmeyen Şah kızarıyor, sararıyor, morarıyor, elinde heyecandan açamadığı name tir tir titriyordu. Tahtının arkasındaki cellatlar kılıçlarını çekmişlerdi. Muhsin Çelebi bağırdı, çağırdı. Mukarripler⁽⁹³⁾, vezirler, cellatlar, muharipler hükümdarlarının sabrına, tahammülüne şaşıyorlardı. Hatta içlerinden birkaçı mırıldanmaya başladı. Muhsin Çelebi, sözünü bitirince müsaade filan istemedi, kalktı. Kapıya doğru yürüdü. Şah İsmail taş kesilmişti. Çaldıran’da kırılacak gururu, bugün, bu tek Türk’ün ateş bakışları altında erimişti. Muhsin Çelebi dışarı çıkarken, kendi gibi hayretten donan nedimlerine,

– Şunun kaftanını veriniz, dedi.

Muhariplerden biri koştu. Tahtın önünde serili kaftanı topladı. Türk elçisine yetişti.

– Buyurun. Kaftanınızı unutuyorsunuz.

Muhsin Çelebi durdu. Güldü. Çıktığı kapıya doğru dönerek Şah’ın işiteceği yüksek bir sesle,

– Hayır, unutmuyorum. Onu size bırakıyorum. Sarayınızda büyük bir padişahın elçisini oturtacak seccadeniz, şilteniz yok... Hem bir Türk, yere serdiği şeyi bir daha arkasına koymaz. Bunu bilmiyor musunuz, dedi.

* * *

Geçtiği yollardan gece gündüz dörtnala döndü. Üsküdar’a girdiği zaman, Muhsin Çelebi’nin cebinde tek bir akçe kalmamıştı. Süslü hademelerine dedi ki:

– Evlatlarım! Bindiğiniz atları, haşaları, takımları, üstünüzdeki esvapları, belinizdeki süslü hançerleri size bağışlıyorum. Bana hakkınızı helal ediyor musunuz?

– Ediyoruz.

– Ediyoruz.

– Anamızın ak sütü gibi.

Cevabını alınca onları başından savdı. Geniş bir nefes aldı. Evine uğramadan, deniz kıyısına koştu. Bir kayığa atladı. Sadrazamın konağına gitti. Nameyi şaha verdiğini, hiçbir hakarete uğramadığını, Şahın müsaadesine tenezzül etmeden habersiz kalkıp İstanbul’a döndüğünü söyledi. Zaten Sadrazam, onun vazifesini hakkıyla yerine getireceğinden son derece emindi. Yollara, derebeylerine, aşiretlere dair bazı şeyler sordu. Çelebi kalkıp çekileceği zaman,

– Ben satın almak istiyorum oğlum, kaftanın burada mı, dedi.

– Hayır, getirmedim.

– Acemistan’da mı sattın?

– Hayır, satmadım.

– Çaldırdın mı?

– Hayır.

– Ya ne yaptın?

– Hiç!

– ......

Sadrazam ısrar etti, tekrar sordu. Kaftanın ne olduğunu bir türlü anlayamadı. Muhsin Çelebi, yaptığı ile iftihar edecek kadar küçük ruhlu değildi. O akşam Üsküdar’a döndü. Ertesi günü yedi bin altına geri almak için kendisini bulan Sırmakeş Toroğlu’na da kaftanı ne yaptığını söylemedi. Meraklı İstanbul’da, hiç kimse, meşhur Pembe İncili Kaftan’ın “nerede, nasıl, niçin” bırakıldığını öğrenemedi. Tebriz sarayındaki macera, tarihin karanlığına karıştı, sır oldu. Fakat eski zengin Muhsin Çelebi, bu kaftan için girdiği borçları verip çiftliğini, mandırasını, iratlarını⁽⁹⁴⁾ rehinden kurtaramadı. Elçilikten yadigâr kalan atı ile süslü takımını satıp Kuzguncuk’ta minimini bir bahçe aldı. Onu ekip biçti. Çoluğunun çocuğunun ekmeğini çıkardı. Ölünceye kadar Üsküdar pazarında sebzecilik etti. Pek fakir, pek acı, pek mahrum bir hayat geçirdi. Ama yine de ne kimseye boyun eğdi ne de bütün servetini bir anda yere atmakla gösterdiği fedakârlığa dair gevezelikler yaparak boşu boşuna pohpohlandı!

* * *

(64) sincabi: Kahverengi ile kurşuni arasında bir renk, sincap rengi.

(65) hacegân: Yüce divana bağlı devlet görevlileri.

(66) enderun: Saray hizmetlilerini yetiştiren teşkilat.

(67) divan: Osmanlı sarayında devlet işlerinin görüşüldüğü, vezirlerin oluşturduğu üst düzey kurul.

(68) edip: Edebiyatla uğraşan, nazik.

(69) haluk: İyi huylu, geçimli.

(70) şark: Doğu.

(71) türedi: Nereden geldiği belli olmayan, hakkı olmayan mevkiye gelen.

(72) ikbal: Baht, talih, makam.

(73) kethüda: Bir devlet dairesinin veya bir konağın idaresinde görevli kişi.

(74) selamlık: Büyük konaklarda, erkek misafirlere ayrılan bölüm.

(75) kutsi: Kutsal, Allah ile ilgili.

(76) mina: Kuyumcuların gümüş üzerine nakşettikleri sırça, mine çiçeği.

(77) halife: Birinin yerine geçen kimse.

(78) haris: Hırslı.

(79) guraba: Garipler.

(80) riya: Özü sözü bir olmama, ikiyüzlülük.

(81) nizam-ı âlem: Dünya düzeni.

(82) Şehname: İran şairi Firdevsî’nin eseri.

(83) nişancı: Osmanlı Devleti’nde yüksek bir memuriyet.

(84) hakim: Filozof, âlim.

(85) zeval: Sona erme, sorumluluk, (zarar).

(86) diba: İpek, canfes kumaş.

(87) encümen: Şûra, komisyon.

(88) somaki: Kızıl veya yeşil renkli bir mermer.

(89) name-i hümayun: Padişah mektubu.

(90) ecdat: Ata.

(91) divan durmak: Ayakta durmak.

(92) Farisi: Farsça.

(93) mukarrip: Yaklaşan, yakınlaştıran, yakınlar.

(94) irat: Gelir kaynakları.

Forsa⁽⁹⁵⁾

Akdeniz’in yalan yuvası nihayetsiz ufuklarına bakan küçük tepe, minimini bir çiçek ormanı gibiydi. İnce, uzun dallı badem ağaçlarının alaca gölgeleri sahile inen keçi yoluna düşüyor, ilkbaharın tatlı rüzgârıyla sarhoş olan martılar, çılgın naralarla havayı çınlatıyorlardı. Badem bahçesinin yanı geniş bir bağdı. Beyaz taşlardan yapılmış kısa bir duvarın ötesindeki zeytinlik, ta vadiye kadar iniyordu. Bağın ortasındaki viran kulübenin kapısız girişinden bir ihtiyar çıktı. Saçı, sakalı bembeyazdı. Kamburunu düzeltmek istiyormuş gibi gerindi. Elleri, ayakları titriyordu. Gök kadar hoş, gök kadar sakin duran denize baktı, baktı.

– Hayırdır inşallah, dedi.

Duvarın dibindeki taş yığınlarına çöktü. Başını iki elinin arasına aldı. Sırtında yırtık bir çuval vardı. Çıplak ayakları topraktan yoğrulmuş sanılacaktı. Zayıf kolları kirli tunç rengindeydi. Tekrar başını kaldırdı. Gökle denizin birleştiği dumandan çizgiye dikkatle baktı. Fakat görünürde bir şey yoktu.

* * *

Bu, her gece uykusunda kendini kurtarmak için birçok gemilerin pupa yelken geldiğini gören zavallı eski bir Türk forsasıydı. Esir olalı kırk seneden fazla geçmişti. Otuz yaşında, dinç, levent, kuvvetli bir kahramanken Malta korsanlarının eline düşmüştü. Yirmi sene onların kadırgalarında⁽⁹⁶⁾ kürek çekti. Yirmi sene, iki zincirle iki ayağından rutubetli bir geminin dibine bağlanmış yaşadı. Yirmi senenin yazları, kışları, rüzgârları, fırtınaları, güneşleri onun granit⁽⁹⁷⁾ vücudunu eritemedi. Zincirleri küflendi, çürüdü, kırıldı. Yirmi sene içinde birkaç defa halkalarını, çivilerini değiştirdiler. Fakat onun çelikten daha sert adaleli bacaklarına bir şey olmadı. Yalnız abdest alamadığı için üzülürdü. Daima güneşin doğduğu tarafı sol ilerisine alır, gözlerini kıbleye çevirir, beş vaktini gizli gizli, işaretle kılardı. Elli yaşına gelince korsanlar onu “artık iyi kürek çekemez!” diye çıkarıp bir adada satmışlardı.

Efendisi bir çiftçiydi. On sene kuru ekmekle onun yanında çalıştı. Allaha çok şükrediyordu. Çünkü artık bacaklarından çivili değildi. Abdest alabiliyor, tam kıblenin karşısına geçiyor, unutmadığı âyetlerle namaz kılıyor, dua edebiliyordu. Bütün ümidi memleketine, Edremit’e kavuşmaktı. Otuz sene içinde hiçbir an ümidini kesmedi. “Öldükten sonra dirileceğime nasıl inanıyorsam, elli yıl esirlikten sonra da memleketime kavuşacağıma öyle inanırım!” derdi. En şanslı, en meşhur Türk gemicilerindendi. Daha yirmi yaşındayken Tarık Boğazı’nı geçmiş, poyraza doğru haftalarca, aylarca, kenar kıyı görmeden gitmiş, rast geldiği uzak adalardan cizyeler⁽⁹⁸⁾ almış, irili ufaklı donanmaları tek başına hafif gemisiyle berbat etmişti.

O vakitler Türkeli’nde namı dillere destandı. Padişah bile kendisini saraya çağırtmıştı, maceralarını dinlemişti. Çünkü Hızır Aleyhisselamın gittiği diyarları dolaşmıştı. Öyle denizlere gitmişti ki üzerinde dağlardan, adalardan büyük buz parçaları yüzüyordu. Oraları tamamıyla başka bir cihandı. Altı ay gündüz, altı ay gece olurdu! Karısını, işte bu, senesi bir büyük günle bir büyük geceden ibaret olan başka cihandan almıştı. Gemisi altın, gümüş, inci, elmas, esir dolu vatana dönerken, kenarsız deniz ortasında evlenmiş, oğlu Turgut, Çanakkale’yi geçerken doğmuştu. Şimdi kırk beş yaşında olmalıydı. Acaba yaşıyor muydu? Hayalini unuttuğu karlardan beyaz karısı acaba hâlâ sağ mıydı? Kırk senedir, yalnız taht yerinin, İstanbul’un minareli ufku hayalinden hiç silinmemişti. “Bir gemim olsa gözümü kapar, Kabataş’ın önünde demir atarım.” diye düşünürdü.

Altmış yaşını geçtikten sonra efendisi, onu sözde azat etti. Bu azat etmek değil, sokağa, açlığa, perişanlığa atmaktı. İhtiyar esir, bu viran bağın içindeki harap kulübeyi buldu. İçine girdi. Kimse bir şey demedi. Ara sıra kasabaya iniyor, ihtiyarlığına acıyanların verdiği ekmek parçalarını toplayıp dönüyordu. On sene daha geçti. Artık hiç kuvveti kalmamıştı. Hem bağ sahibi de artık kendisini istemiyordu. Nereye gidecekti?

Fakat işte, eskiden beri gördüğü rüyaları yine görmeye başlamıştı. Kırk senelik bir rüya... Türklerin, Türk gemilerinin gelişi...

Gözlerini iskelet gibi elleriyle iyice ovdu. Denizin gökle birleştiği yere yine baktı. Evet, mutlaka geleceklerdi. Buna o kadar emindi ki... “Kırk sene görülen bir rüya yalan olmaz!” diyordu. Kulübe duvarının dibine uzandı. Yavaş yavaş gözlerini kapadı. İlkbahar, bir ümit tufanı gibi her tarafı parlatıyordu. Martıların, “Geliyorlar, geliyorlar, seni kurtarmaya geliyorlar!” gibi işittiği tatlı seslerini dinleye dinleye daldı. Duvar taşlarının arkasından çıkan kertenkeleler üzerinde geziniyorlar, çuvaldan esvabının içine kaçıyorlar, gür beyaz sakalının üstünde oynaşıyorlardı. İhtiyar esir, rüyasında ağır bir Türk donmasının limana girdiğini görüyordu. Kasabaya giden yola birkaç bölük asker çıkarmışlardı. Al bayrağı uzaktan tanıdı. Yatağanlar,⁽⁹⁹⁾ kalkanlar güneşin aksiyle parlıyordu.

– Bizimkiler! Bizimkiler, diye bağırarak uyandı.

Doğruldu. Üstündeki kertenkeleler kaçıştılar. Limana baktı. Hakikaten kalenin karşısına bir donanma gelmişti. Kadırgaların, yelkenlerin, küreklerin biçimine dikkat etti. Sarardı. Gözlerini açtı. Kalbi hızla çarpmaya başladı. Ellerini göğsüne koydu. Bunlar Türk gemileriydi. Kenara yanaşıyorlardı. Gözlerine inanamadı. “Acaba rüyam devam mı ediyor?” şüphesine düştü. Fakat uyanıkken rüya görülür müydü? Kanaat getirmek için elini ısırdı. Yerden sivri bir taş parçası aldı. Alnına vurdu. Evet, işte hissediyordu. Uyanıktı. Gördüğü rüya değildi. O uyurken, donanma burnun arkasından birdenbire ortaya çıkmış olacaktı. Sevinçten, hayretten dizlerinin bağı çözüldü. Hemen çöktü. Kenara çıkan bölükler, ellerinde al bayraklar, kalenin etrafına doğru ilerliyorlardı. Kırk senelik bir beklemenin son azmiyle davrandı. Birden kemikleri çatırdadı. Badem ağaçlarının çiçekli gölgeleriyle örtülen yoldan yürüdü. Kenara doğru koştu, koştu. Karaya çıkan askerler, ak sakallı bir ihtiyarın kendilerine doğru koştuğunu görünce,

– Dur, diye bağırdılar.

İhtiyar durmadı, bağırdı:

– Ben Türk’üm oğullar, ben Türk’üm!

– ...

Askerler onun yaklaşmasını beklediler. İhtiyar, Türklerin yanına yaklaşınca önüne ilk geleni tutup öpmeye başladı. Gözlerinden yaşlar akıyordu. Hâline bakanların hepsi hüzünlenmişti. Biraz heyecanı yatışınca ona sordular:

– Kaç yıldır esirsin?

– Kırk!

– Nerelisin?

– Edremitli.

– Adın ne?

– Kara Memiş.

– Kaptan mıydın?

– Evet...

İhtiyarın etrafındaki askerler birbirine karıştı. Bir çığlıktır koptu.

– Beye haber verin! Beye haber verin, diye bağrışıyorlardı. İhtiyarın kollarına girdiler. Kuş gibi deniz kenarına uçurdular. Bir sandala koydular. Büyük bir kadırgaya çıkardılar. Askerin içinde onun menkıbelerini⁽¹⁰⁰⁾ bilmeyen, şöhretini duymayan yoktu. Biraz güvertede durdu. Sevinçten, kırk senedir hasret kaldığı millettaşlarını görmekten şaşırmış, aptallaşmıştı. Ayağına bir şalvar geçirdiler. Sırtına bir kaftan attılar. Başına bir kavuk koydular.

– Haydi, beyin yanına, dediler.

Kendini kadırgaya getiren askerlerle beraber büyük geminin kıçına doğru yürüdü. Kara pala bıyıklı, sırmalı esvabının üzerine demir, çelik zırhları giymiş iri bir adamın karşısında durdu.

– Sen kaptan Kara Memiş misin?

– Evet, dedi.

– Hızır Aleyhisselamın geçtiği yerlerden geçen sen misin?

– Benim.

– Doğru mu söylüyorsun?

– Ne yalan söyleyeceğim?

– Aç bakayım sağ kolunu!

İhtiyar, kaftanın altından kolunu çıkardı. Sıvadı. Beye uzattı. Pazısında haç şeklinde derin bir yara izi vardı. Bu yarayı, gecesi altı ay süren bir adadan karısını kaçırırken almıştı. Bey ellerine sarıldı. Öpmeye başladı.

– Ben senin oğlunum, dedi.

– Turgut musun?

– Evet.

– ...

* * *

İhtiyar esir sevincinden bayılmıştı. Kendine gelince oğlu ona.

– Ben karaya cenk için çıkıyorum. Sen gemide rahat kal, dedi.

Eski kahraman kabul etmedi.

– Hayır. Ben de beraber cenge çıkacağım.

– Çok ihtiyarsın baba.

– Fakat kalbim kuvvetlidir.

– Rahat et! Bizi seyret!

– Kırk senedir dövüşe hasretim.

Oğlu:

– Vurulursun! Vatana hasret gidersin, diye onu gemide bırakmak istedi.

Kara Memiş, o vakit, birdenbire gençleşmiş bir kaplan gibi doğruldu. Duramıyordu. Kalkan, kılıç istedi. Sonra geminin kıçında sallanan sancağı göstererek,

– Şehit olursam bunu üzerime örtün! Vatan, al bayrağın dalgalandığı yer değil midir, dedi.

* * *

(95) forsa: Kürek mahkûmu.

(96) kadırga: Yelkenle ve kürekle yol alan savaş gemisi.

(97) granit: Çok sert bir kaya türü.

(98) cizye: Hristiyan tebaadan alınan vergi.

(99) yatağan: Silah olarak da kullanılan büyük bıçak.

(100) menkıbe: Tarihe geçmiş kişilerin hayatları ve yaptıkları olağanüstü işlerle ilgili hikâye.

Gizli Mabet

-Müfide Hanımefendi’ye-

Geçen gün Tokatlıyan’da Sermet bana genç bir Frenk⁽¹⁰¹⁾ takdim etti. Sorbonne’dan arkadaşmış! Kumral, çini mavi gözlü, güzel, narin, nazik bir çocuk! Azgın bir “Şark” meftunu. İlk lafı bu oldu:

– Azizim, siz kendinizi bilmiyorsunuz. Avrupa’yı bir şey zannederek kendi güzelliklerinizi görmüyor, kendi esrarlarınızı yaşamıyorsunuz.

Birdenbire haklı mı haksız mı olduğunu kestiremediğim bu azara gülümsedim.

– Yaşamadığımızı, göremediğimizi ne biliyorsunuz?

– Bunu gözümle gördüm, diye coştu. Üç senedir Sermet’in evindeyim. Her şey alafranga⁽¹⁰²⁾: Yemek salonu, yatak odası, karısının, kardeşlerinin giyinişleri, hareketleri, hatta zihniyetleri, telakkileri bile hep Avrupalı gibi Ah, nerede Loti’nin⁽¹⁰³⁾ Türkiye’si?

– Loti’nin Türkiye’si karşı tarafta, dedim.

– Evet, öyle söylüyorlar. Fakat içine girilmez bir âlem!.. Yazık ki siz bu pitoresk⁽¹⁰⁴⁾ âlemi sevmiyorsunuz.

– Sevenlerimiz de var, dedim.

– Siz sevenlerden misiniz?

– Evet, diye mübalağalı bir istekle başımı salladım.

“Sabit fikir”lerinin hududunu aşmayan Frenkler ne masumdurlar! Bu genç Avrupalı da bunlardan biriydi. Türkiye’ye dair konuşmaya başladık. İddia ediyordu ki biz kendimizi tanımıyoruz; en güzel, en zengin, en güzel sokaklarımıza pis diyoruz. Artık güzellikten mahrum Avrupa binalarına, muazzam caddelere; tabiatı öldüren geometri çizgilerine kıymet veriyoruz... Rumlara hiddeti, garez derecesini geçiyordu. Beyoğlu’ndan öyle nefret etmişti ki:

– Ne iğrenç garp karikatürü, yarabbi, derken âdeta sararak tiksiniyordu.

Kafası Loti’nin hayalleriyle doluyordu. Bizim sefalet, vahşet, cehalet dediğimiz perişanlıklarımıza o “harika” diyor, bu nihayetsiz çöplükler, baykuşlu viraneler karşısında nasıl olup da bedii⁽¹⁰⁵⁾ bir heyecan duymadığımıza şaşıp kalıyordu. Nihayet kendisinin, Avrupalılaşmamış bir Türk evine götürülmesini benden rica etti. Aklıma birdenbire Karagümrük’te oturan ihtiyar sütannem geldi. Bu gayet sofu ve gayet kaderci, gayet muhafazakâr bir kadındır, kendinden büyük eski Arap halayıkçığı⁽¹⁰⁶⁾ ile oturur, kocasından kalan ufacık bir kira geliri ile rahat rahat geçinir.

– Öyleyse sizi hiç Avrupalılaşmamış ihtiyar bir dulun evine götüreyim, dedim.

Teşekkür etti. Sevindi.

– Ne vakit?..

– Bugün, hatta isterseniz şimdi...

– Bu mümkün mü?

– Mümkün; yalnız, başına bir fes alacağız, dedim.

Böyle ansızın gitmek, alaturka evde tekliflere, gösterişlere meydan bırakmayacak, tabiatı, pitoreski⁽¹⁰⁷⁾, bu Şark meftunu Frenk’e olduğu gibi gösterecekti. Sermet, zavallının sevincine gülmekten katılıyordu. Ona veda ettik, bir arabaya atladık. Beyazıt’ta indik. Frenkçiğe bir dükkândan ciğer gibi kıpkırmızı bir fes aldık. Kalıplattık. Tramvaya binmek istemedi.

– Buradan aşağı hep Türk mahallesi mi, dedi.

– Evet, hep Türk mahallesi.

– O hâlde rica ederim yayan gidelim.

– Pekâlâ, dedim.

Yangın yerlerinden yürüdük. Sisli bir hava, bulutlu, karanlık bir sema, harap evlerin, tenha viranelerin sükûnuna sanki acı bir hüzün karıştırıyordu. Yolda ona talimat verdim. Sütanneme kendisi için “Çerkez” diyecektim.

Gerçi, o horozdan kaçan bir kadın değildi. Fakat belki bir hristiyanın yanına çıkmak istemezdi. Bu basit entrika genç Frenk’in muhayyilesini daha beter alevlendirdi. Bir tarafa çarpılmış siyah, çürük, tahta evler, yıkık duvarlar, sökük çatılar karşısında duruyor,

– Oh, ne manzara, ne manzara, diye bir türlü ayrılamıyordu.

İki saatte eve gelebildik. Bu, üç katlı, ahşap, biraz viranca bir binadır. Kapıyı çaldım. İhtiyar Arap açtı.

– Sütannem yok mu, diye sordum.

– Komşuda... Buyurun...

– Haydi Karanfil Dadı, git, koş, benim geldiğimi söyle. Yanımda da bir misafirim var. Bu gece sizde kalacağız, dedim.

İçeri girdik. Temiz, fakat, karanlık taşlıktan geçerek koca bir merdivenden çıktık. Misafir odasına genç Frenk bayıldı. Yerde güzel bir Acem halısı yayılıydı. Duvarlar merhum hattat sütbabamın yadigâr bıraktığı levhalarla süslenmişti.

Yastıklarına fes rengi perdelerin düştüğü sedirler kırmızı kalın battaniyelerle örtülüydü. Karşı karşıya oturduk. Kafeslere hayran oldu.

– Âdeta kendimi bir rüyanın içinde sanıyorum, dedi.

Sütannem gelince, benim gibi elini öptü. Ara sıra başındaki fesi unutuyor, elinde olmayarak reverans⁽¹⁰⁸⁾ hareketleri yapıyordu.

Sütannem bunun pek farkına varmadı ama,

– Konuştuğunuz laf Çerkezceye benzemiyor, dedi.

Ben:

– Anneciğim, bu senin bildiğin Çerkezce değil, hicretten⁽¹⁰⁹⁾ sonra çıkmış. Rusça ile, Çeçence ile karışık yeni bir Çerkezce, diye kandırdım.

Sözde bu Çerkes misafir, hacca gitmek için İstanbul’a gelmişti. Sütannem, hac vakti olmadığını hatırlatınca, ona da bir kulp buldum. Maksadı daha evvel davranıp İstanbul’da biraz Türkçe öğrenmekti.

– Ah, bu yaşta hacı olmak, ne mutlu, ne mutlu! Darısı senin başına, diyordu.

– Âmin, âmin!..

Frenk, ağzımızdan çıkan bu kelimeyi birdenbire tanıyor, aşinalığını⁽¹¹⁰⁾ göstermek fikriyle kendi şivesiyle tekrarlıyordu:

– Âmen, âmen!..

– ...

Sütannem, bu Çerkes’le hacca beraber gitmemi tutturdu. Hasılı yemek zamanına kadar hep hacdan, hocadan filan bahsettik. Ben sütannemin nasihatlerini çıtır çıtır hep Çerkezceye tercüme ettim. Sofraya oturunca Frenk bütün bütün estetik heyecanının içinde kendinden geçti. Yalnız yabancı misafirlere çıkan gümüş sini, zavallıyı deli edecekti. Çatalı bırakıyor, sütannem gibi eliyle yemeye çalışıyordu. Ben vazgeçirdim. Elle yemek yalnız ihtiyar kadınlara mahsus olduğunu söyledim. Dünyanın en rahat vaziyeti bağdaş kurmak olduğunu iddiaya başlarken sofradan kalktık. Kahvelerimizi içtik. Sütbabamın kütüphanesinde yadigâr gibi duran eski yazma kitapları misafirime gösterdim. Nakışlara, ciltlere, minyatürlere⁽¹¹¹⁾ hayran kaldı. Uyku zamanı gelince, onu Karanfil’le beraber, en üst kata çıkardık. Yatağını bahçe üstündeki odaya yapmışlardı. Ayakyolunu⁽¹¹²⁾ falan gösterdim. “Bonsuvar”⁽¹¹³⁾ dedim. Ben de orta kattaki odaya çekildim. Gece fırtına çıktı. Şiddetli bir yağmur yağdı. Sabahleyin gayet güzel bir hava açılmıştı. Frenk’i uyanmış, giyinmiş buldum. Yatağın içine oturmuş, bir şeyler yazıyordu.

– Bonjur...⁽¹¹⁴⁾

– Bonjur mon ami!⁽¹¹⁵⁾

– Ne yazıyorsunuz?

– Oh, duygularımı.

– O kadar mı duygulandınız?

– Tarif edemem, size tarif edemem...

– ...

Aşağı indik, sabah kahvelerimizi içtik. Sütannemin ellerini öptük. Bu Frenk’i, daha beter Şark pitoreskinin içine batırmak için yayan olarak Fatih’e götürdüm. Camiin karşısındaki kahveye oturduk. Birer nargile ısmarladım. Dışarı üflemesin diye evvela ehemmiyetle içmek usulünü öğrettim. Keyiflerimiz gelmeye başlıyordu. Zavallıyı yine azıttırmak, coşturmak için,

– Azizim, şu karşıdaki mabede bak, dedim. Ne güzellik, ne büyüklük, değil mi?

– ...

Frenk gülümsedi, o kadar heyecanlı görünmedi. Daha dün yıkık çeşmelerin, eğrilmiş duvarların huzurunda deli gibi çırpınan bu adamın kayıtsızlığı tuhafıma gitti. Sordum:

– Bu abideyi beğenmediniz mi, yoksa?

– Bu, bu mabet hiç, diye mavi gözlerini küçülterek tekrar gülümsedi.

– Ne demek hiç? Bu, İstanbul’un en muazzam bir abidesidir...

– Bu hiç... Bu mabet hiç...

– Ne demek?..

– Ben, ondan daha mühimini gördüm.

– Olamaz, dedim. Ne vakit gördünüz?

– Bu gece...

– Rüyanızda mı?

– Hayır...

– Ya nerede?

– Evde...

– Hangi evde?

– Yattığımız evde...

Şaşaladım.

– Ne gördünüz canım?

– Piyer Loti’nin göremediği bir şeyi! Hiçbir Avrupalının tanımadığı bir sırrı...

– ...

Gülümsüyordum.

– Evet, ben sizin gizli mabedinizi gördüm...

– Nasıl gizli mabet, canım?..

– Nafile, saklıyorsunuz. Ben gördüm işte!.. Asırlardan beri Avrupalıların gözlerinden sakladığınız gizli mabedinizi, özellikle bu gece gördüm.

– ...

– Ama emin olunuz, bu sırrı muhafaza edeceğim. Paris’e gidince gazetelere yazmayacağım, defterimde mukaddes bir şey gibi bu hatıra saklı kalacak.

– Laflarınızdan hiçbir şey anlamıyorum, dedim.

– Israr etmeyiniz, gördüm, gördüm...

– Neyi, canım?

– Gizli mabedinizi!..

– Bizim gizli mabedimiz filan yoktur.

– Nafile inkâr ediyorsunuz, ben gördüm.

– Tuhaf, çok tuhaf, diye başımı sallıyordum.

Frenkçik dayanamadı. Cebinden maroken⁽¹¹⁶⁾ kaplı bir defter çıkardı.

– Bak görmüş müyüm, görmemiş miyim, dedi.

Son sayfaları okumaya başladı:

“... Sabah! Büyük bir heyecan, bir haz içinde şu satırları yazıyordum. Dün Sermet’in takdim ettiği bir Türk’le bu İstanbul’un en meçhul yerine geldim. Meğerse Jacques Casanova, Pierre Loti filan konaklarla yalıların selamlık dairelerinde birer kahve içmekle Şark’ı gördük sanıyorlarmış. Asıl Şark görünmeyen tabakalarda... Ben işte hiçbir Avrupalının göremediği şeyi gördüm. Burası ihtiyar, dul bir kadının evi. Gayet dindar bir kadın. Evin içi, sofra takımı, âdet, tarzlar, kısacası her şey, hiç bozulmamış... Tamamıyla alaturka⁽¹¹⁷⁾. Gece beni en üst katta bir odaya yatırdılar. Sabahleyin gayet erken uyandım. Yataktan kalktım. Garip bir merak içimi yiyordu. Ayaklarımın uçlarına basarak dışarı çıktım. Karşıda bir oda vardı. Kapısı aralıktı. Yavaşça ittim. Bir de ne göreyim? Gizli bir aile mabedi!..

Beyaz perdeler inik. Aralarından soluk bir aydınlık giriyor. Duvarlarda birçok büyük levhalar asılı. Köşelerde ağır, ceviz ağacından yapılmış, demir çemberli mezarlar duruyor. Şüphesiz bu mezarlarda sevgili ölülerin mumyaları var. Bir tanesini açmaya çalıştım. Mümkün değil, kilitli. Sonra yerde irili ufaklı birçok kaplar duruyor. Bazıları bakırdan, bazıları porselenden. İçlerinde kıymetlileri var. Mesela, kapının hizasında, birinci mezarın önündeki gayet kıymetli, etrafı altınla yaldızlanmış bir kap. Köşedeki yeşil bir vazo... Kim bilir nasıl bir topraktan yapılmış, mabedin içinde manasını anlayamadığım bir oran dâhilinde ipten birtakım kenarlar, açılar gerilmiş. Bu mukaddes açıların üzerinde şüphesiz ölülere ait olan birtakım reliqueler⁽¹¹⁸⁾ asılı. Kaplarda mukaddes sular duruyor. Bazısında taşacak derecede çok. Mekke’nin, Medine’nin, kim bilir hangi meçhul, hangi mukaddes köşelerinden gelen bu esrarlı, bu mukaddes sulardan tattım. Biraz kekremsi... Kapların dibinde hafif ama gayet hafif bir toprak tortusu var. Her kaptan içtim. Hepsinin tadı var. Kalbim çarpmaya başladı Yasaklanmış bir mabede girmiş bir küfürbaz, bir hain, bir kâfir heyecanıyla dışarı çıktım. Sanki bu mezarlar birdenbire açılacak, içlerinden yüzlerce sene evvel ölmüş ihtiyar Türkler kavuklarıyla, yatağanlarıyla kalkıp üzerime yürüyecekler sandım. Sanki duvardaki levhalar sallandı. Mukaddes kapların içi çalkandı. Sanki o an bir deniz olacak, oralarda beni boğacaklardı. Bu mukaddes suların hiddetini, sükûtunu, yüceliğini şimdi içimde duyuyor gibi oluyorum.

Esrarlı, belirsiz bir rehavet, bir ateş damarlarıma yayılıyor. Beynimde karanlık, meçhul bir kubbenin derin akislerini işitiyorum. Öyle anlatılmaz bir heyecan duyuyorum ki...”

..........

Kendimi tutamadım. Öyle bir kahkaha attım ki... Frenk, marpucunu⁽¹¹⁹⁾ elinden düşürdü. Az daha nargilesi devrilecekti. Sabah keyfini çatmaya gelmiş müşterilerin afyonlarını patlattım. Dik dik yüzüme bakıyorlardı.

– Neye gülüyorsun, diye sordu Frenk.

– Ayol, sen gizli mabede girmemişsin, dedim.

– Ya nereye girmişim?

– Sütannemin sandık odasına!

– Sandık odası mı?

– Bizim evlerde komodin, aynalı dolap filan yoktur. Eşyalarımız birer sandıkta, sandıklar da birer odada durur. O mezar zannettiğin demir çemberli ceviz tabutlar, bizim çamaşır sandıklarımızdır.

– Ya duvardaki levhalar?..

– Sütbabamın eserleri... Yadigâr diye sütannem satmıyor.

Frenk inanmıyordu. Ben hâlâ gülüyordum.

– Ya ipten yapılmış geometrik şekiller?.. O “relique” ler?..

– Yağmurlu havalarda çamaşır asmaya mahsus ip. Açılar, üçgenler, tesadüfen teşekkül etmiş; relique zannettiğiniz de kullanılmayan esvaplar...

Frenk yine inanmıyordu. Mavi gözleri birdenbire bulutlanmıştı. Yalanımı yakalamış gibi başını salladı.

– Ya o mukaddes sular?.. Onlara ne diyeceksin azizim, dedi.

– Gece yağmur yağdı. Sütannemin sandık odası, bildim bileli akar. Tavandan damlayacak yağmur suları yerleri ıslatmasın diye geceleyin Karanfil, o kapları odaya sıra sıra dizmiş olmalı, dedim.

Frenk, evlerimizin üzerindeki “Maşallah” levhalarını milli bir sigorta şirketinin işaretleri, saçaklarımızda sallanan nazarlık pabuçlarını, damdan dama kaçan hırsızların oralara takılıp kalmış ayakkabıları zanneden meşhur millettaşı gibi, bir an durdu, düşündü. Derin derin nargilesini çekti. Yutkundu. Elinde açık kalan defterini cebine soktu. Ben hâlâ duruyor, duruyor, gülüyordum.

– Gülme azizim, sizin sandık odalarınızda bile öyle esrarlı, öyle anlaşılmaz, öyle müphem, öyle dini bir hâl var ki...

– Ne gibi?..

– Öyle bir şey ki... Siz körsünüz... Görmüyorsunuz vesselam, dedi.

Fakat bizim görmeyip de o yalnız kendi gördüğü şeyin ne olduğunu bir türlü söyleyemiyordu. Malum ya, Türkler, hükümlerinde çok naziktirler! “Biz körsek, işte siz de dilsizsiniz!” cevabı tâ dudaklarımın ucuna gelmişken sustum.

Hiç ses çıkarmadım...

* * *

(101) frenk: Osmanlıların Avrupalılara, özellikle Fransızlara verdikleri ad.

(102) alafranga: Frenklerle ilgili.

(103) Loti: Fransız yazarı Piyer Loti.

(104) pitoresk: Resim konusu olmaya değer (görünüş).

(105) bedii: Güzellik ölçülerine uyan, beğenilen.

(106) halayık: Kadın köle, cariye.

(107) pitoresk: Eskiden Doğulu havası veren mahalle ve manzaralara verilen ad.

(108) reverans: Selam için eğilerek yapılan hareket.

(109) hicret: Göç.

(110) aşina: Bildik, tanıdık.

(111) minyatür: Yazma kitaplarda görülen küçük, renkli resim sanatı.

(112) ayakyolu: Hela, tuvalet.

(113) Bonsuvar: (Fransızca) İyi geceler.

(114) Bonjur: (Fransızca) Günaydın.

(115) Bonjur mon ami: (Fransızca) Günaydın dostum.

(116) maroken: Keçi derisinden yapılmış.

(117) alaturka: Eski Türk gelenek ve hayatına uygun.

(118) relique: Dine ait, azizlerden kalanların konulduğu kutular.

(119) marpuc: Nargileye takılan bükülgen boru.