Şefik ÇAKMAK

İşçi Partisi Merkez

Karar Kurulu üyesi,

Maliye Bakanlığı Eski Gelirler

Genel Müdür Yardımcısı

TEORİ DERGİSİ

NİSAN 2009 - SAYI: 231

VARLIK VERGİSİ GERÇEĞİ

I. GİRİŞ

C u m h u r i y e t l e h e s a p l a ş m a n ı n m a l i y e c e p h e s i

Varlık Vergisi bugüne kadar karşı devrimcilerce C u m h u r i y e t Devrimi'nin yumuşak

karnı olarak görülmüş ve insafsız bir saldırının hedefi yapılmıştır. Ne yazık ki, bu saldırıyı

yalnızca karşı devrimcilere özgü saymak doğru olmaz. Eğitim kurumlarında (lise tarih

kitaplarında ve üniversitelerin iktisat ve maliye derslerinde) bile Varlık Vergisi hoyrat bir

ulusalcılık, bilimsel temelleri olmayan bir vergi uygulaması olarak öğretilmeye çalışılmıştır.

" H i t l e r ' i n Yahudi düşmanlığının Türkiye'ye ithali" olarak niteleyenler bile çıkmıştır.

Hitler z u l m ü n d e n kaçan ve devrimci Türkiye'nin kucak açtığı Yahudi Prof.

N e u m a r k ' ı n "Vergi Teorisi" ile ilgili yazılarında Varlık Vergisi sistemine önemli yer

verdiğinden hiç söz edilmez. Ç ü n k ü vergi teori ve uygulamasında uluslararası ü n ü olan,

herkesçe otorite kabul edilen Prof. N e u m a r k ' ı n Varlık Vergisi ile ilgili görüşlerinin bilinmesi

istenmez. Varlık Vergisini uygulaması için İstanbul Defterdarı yapılmış ve kendisine bu

amaçla verilen görevi kabul etmiş F a i k Ökte, Varlık Vergisi F a c i a s ı * adlı bir kitap y a z m a k t a n

da çekinmez.

Kapitülasyonlar, İttihat ve Terakki'nin Abdülhamit'e karşı savaşının ulusal ekonomi

boyutu, İstiklal Savaşı'nın malî kaynağını sağlayan Tekâlifi Millîye K a n u n a , Türk D e v r i m i n i n

Osmanlılıktan ulusalcılığa geçiş eylemi olduğu gerçeği. C u m h u r i y e t ' i ulusal bir ekonomi

oluşturma ihtiyacına zorlayan acı geçmiş... Evet, b ü t ü n bunlar bilinmeden ve irdelemeden

Varlık Vergisi doğru olarak değerlendirilemez ve irdelenemez.

Osmanlılıktan ulusalcılığa geçişin önemli n e d e n l e r i n d e n biri Girit'in yitirilmesi ve

Girit göçüdür. Abdülhamit'in 25 Ağustos 1896'da onayladığı Girit için "özel reform p r o g r a m ı "

s o n u n d a Girit yitirilmiştir. Girit için kabul edilen "özel reform programı". D o ğ u Anadolu'da

devlet k u r m a peşinde olan Ermenilere cesaret ve ü m i t vermiştir. H e m e n ertesi günü çok

önemli bir terör eylemi gerçekleştirilmiş. Taşnak çeteleri İstanbul'da Bankalar Caddesi'ndeki

Osmanlı Bankası'nı basarak b a n k a n ı n Türk güvenlik görevlilerini öldürmüşler, Girit'e t a n ı n a n

hakların d o ğ u n u n altı vilayetine de verilmesini istemişlerdir. Silah seslerine koşan Karaköy ve

E m i n ö n ü ' n d e k i balıkçı ve hamallar çetecilere saldırmış ve bazı çetecileri öldürmüşlerdir.

E r m e n i çetecilerin elebaşılarını, saldırıya uğrayan b a n k a n ı n Fransız Genel M ü d ü r ü çatıdan

gizlice kaçırarak kurtarmıştır.

* Faik Ökte, Varlık Vergisi Faciası, İstanbul, Nebioğlu Yayınevi, 1951.

2

Varlık Vergisi olayım iyi anlayabilmek için, İttihat ve Terakki ile hız kazanan

ulusalcılığı yaratan olayları ve koşulları iyi anlamak gerekir.

II. U L U S A L E K O N O M İ O L U Ş T U R M A N I N T A R İ H Ç E S İ

1 . İ t t i h a t T e r a k k i v e e k o n o m i d e u l u s a l c ı l ı k

İttihat Terakki'nin iktidar d ö n e m i Balkan Savaşları ve Birinci D ü n y a Savaşı yıllarına

rastlar. Bu savaşlarda dışarı ile işbirliği içindeki R u m , E r m e n i ve Yahudi t ü c c a r ve

bankerlerin u l u s u m u z u n boğazını sıkma gayret ve eylemleri, ulusal bir ekonomi ve b u n u n için

ulusal bir burjuvazinin oluşturulması gayretlerinin tetikleyicileri olmuştur. İ s t a n b u l ' d a her

z a m a n yaşanan gıda sorunu savaş yıllarında çok fazla artmıştır. İttihat Terakki yönetimi, iaşe

sorununu çözme görevini K a r a Kemal'e verir. K a r a Kemal İstanbul 'da ticareti ellerinde tutan,

gıdaları depolarda saklayan, karaborsa yoluyla büyük vurgunlar peşinde koşan

gayrimüslimlerin ticaret tekelini kırmadan İstanbul'un gıda sorunun çözülemeyeceğini

görmüştür.

"İaşe M ü d ü r ü " K a r a Kemal, karaborsacı gayrimüslimlere karşı esnafı örgütler. Türk

şirketleri oluşturur. K a n ı Kemal'in devlet desteğinde Türklerden oluşan şirketler oluşturma

gayretleri, İttihat Terakki içinde çok tartışılmıştır. En önemli karşıtları Maliye Bakanı Cavit

Bey ve Yahudi milletvekili E m a n u e l Karasu'dur. Diğer yandan İktisat M e c m u a s ı n d a M o i z

K o h e n ' i n (ya da diğer adıyla, M u h s i n T e k i n a l p ' i n ) ekonominin ulusallaşması girişimini

desteklemesinin, bu k o n u d a devletin öncülüğünü savunmasının altını çizmesi gerekir.

2 . T ü r k ş i r k e t v e b a n k a l a r ı n ı n k u r u l m a s ı

İttihat Terakki yönetimi Türklerin ekonomik faaliyette etkin olmalarına önem vermiş,

b u n u n için Türk şirket ve bankalarının kurulmasına ve çalışmasına devletin desteğini

sağlamıştır. Türk esnaf, t ü c c a r ve çiftçisini Yahudi, R u m , E r m e n i tefecilerin elinden

kurtarmak ve tefeciliğe son vermek için yerel ve ulusal bankacılık devletçe desteklenerek

geliştirilmiştir. İttihat Terakki y ö n e t i m i n d e n de önce Türk devriminin öncülerinden M i t h a t

Paşa Ziraat Bankasının çekirdeği " M e m l e k e t Sandıkları"nı kurmuştu.

Türklerin ekonomi alanındaki uğraşıları asırlardır Ahilik kuralları ile yürüyor ve

yürütülüyordu. Türklerin dükkân açmaları, meslek sınavını kazanmaları yanında, kentlerde

nüfusa göre belirlenen dükkân sayısı göz ö n ü n d e tutularak verilen izin ile gerçekleşebiliyordu.

Türklerin İstanbul'da dükkân açması ve yerleşmesi de Ahi örgütünün ve K e t h ü d a sisteminin

iznine bağlıydı. L o n c a ve Kethüdalık sistemini kaldıran Esnaf Kararnamesi 26 Ocak 1910'da

kabul edildi. Böylece "Esnaf Cemiyetleri" kurulmasının yolu açılmış oldu. Kara Kemal'in

yönlendirdiği esnaf derneklerinin girişimi ile; Milli Mahsulât Osmanlı A n o n i m Şirketi, Milli

İthalat Kantariye Anonim Şirketi, Milli Ekmekçi Anonim Şirketi kuruldu.

3

Bu d ö n e m d e kurulan b a n k a l a r d a aşağıdaki gibidir:

Kurulduğu il

Kuruluş yılı

İstanbul Bankası

İstanbul

1911

Emlak ve İkrazat Bankası

İstanbul

1914

Milli Aydın Bankası

Aydın

1914

İslam Ticaret Bankası

Adapazarı

1914

K a r a m a n Milli Bankası

Karaman

1915

Kayseri K ö k İktisat Bankası

Kayseri

1916

Akşehir Osmanlı İktisat Bankası

Akşehir

1916

Eskişehir Çiftçi Bankası

Eskişehir

1916

Ticaret ve İtibari U m u m i Milli Bankası

İstanbul

1917

K o n y a Milli İktisat Bankası

K o n y a

1917

M a n i s a Bağcılar Bankası

M a n i s a

1917

Esnaf cemiyetleri ile yukarıda sayılan şirket ve bankalar, 1923 İzmir İktisat

K o n g r e s i ' n d e ulusal şirket ve burjuvazinin o l u ş u m u n a önem verilmesi ve desteklenmesi için

devletin etkin olması y ö n ü n d e yoğun çabalar sarf etmişler ve bildiriler sunmuşlar, İktisat

Kongresi kararlarında da etkin olmuşlardır.

III. V A R L I K V E R G İ S İ : DÜNYADAKİ T E O R İ VE PRATİĞİ

1 . V a r l ı k V e r g i s i n i n t e o r i k d a y a n a ğ ı

Türkiye'de h e m e n herkes Varlık Vergisi'ni yerden yere vurmuş, vergicilik anlayışı ile

ilgili olmadığı, ulusalcı görüşlerin bir hezeyanı olduğu ileri sürülmüştür. Bu k o n u d a , h e m

bilgisizlik, h e m de estirilen "anti-demokratik" rüzgârının etkisinde k a t m a yüzünden, hiç de bu

vergi aleyhinde olmaması gereken çevreler ve insanlar bile bu tezleri benimser d u r u m a

düşmüşlerdir. Oysa durum h i ç de bunların iddia etliği gibi değildir. Varlık Vergisi'nin h e m

teoride, h e m dünyadaki vergi uygulamasında önemli yeri vardır.

Varlık Vergisi anlayışının en önemli savunucusu J. M. Keynes'tir. Keynes, klasik

liberal ekonomi anlayışım kabul etmemiş, arz ve talep dengesinin kendiliğinden oluşacağı ve

J. B. Say'ın arzın talebini yaratacağı kuramını reddetmiş, arz ve talep arasındaki dengesizliğin

ekonomilerde tıkanıklık, h a t t a büyük bunalımlar yaratacağını savunmuş, bu görüşlerine

dayanan önlemler önererek 1929 b u n a l ı m ı n d a n çıkılmasını sağlamıştır. Arz talep dengesinin

sağlanması k a p s a m ı n d a sosyal politikalar uygulanmasını da savunmuştur.

Bu görüşleri yanında ve bunları t a m a m l a r nitellikte, " G e n e l Varlık Vergisi"

diyebileceğimiz, borçla vergi arası bir kavram ileri sürmüştür. Keynes, savaş nedeniyle

bozulan ekonomik düzenin yeniden n o r m a l e dönmesi için, "savaşın yarattığı olanakları

kullanarak zenginleşen kesimin vergilendirilmesi" gerektiği görüşündedir. Keynes, "zorla

b o r ç almayı" ve alınan borcu ekonomi düzeltildikten sonra taksitlerle geri ödemeyi savunmuş,

4

b u n a amaçlayan görüşlerini savaşın bedelinin ödenmesi üzerine yazdığı kitabında

yayımlanmıştır. Keynes, F r a n s a Maliye B a k a n ı ' n a 1926 yılında yazdığı mektupta, " U m u m i

bir varlık vergisi, fazilet, adalet ve nazariye b a k ı m l a r ı n d a n m ü n a k a ş a götürmeyecek şekilde

faikdir [ ü s t ü n d ü r - Ş Ç ] " demiştir. 1

G e n e çok önemli bir vergi teorisyen ve uygulamacısı olan Prof. F. N e u m a r k da,

savaştan haksız kazanç elde edenlerden "savaş vergisi" olarak vergi alınmasını (borç değil)

önermiştir. İddia edildiği gibi Varlık Vergisi, teorik dayanağı olmayan ve sadece C u m h u r i y e t

Türkiye'sine özgü bir uygulama değildir. D ü n y a maliye literatüründe "Varlık Vergisi" (ya da

aynı anlama gelme üzere "Servet Vergisi") kavram ve t a n ı m ı n ı n önemli bir yeri vardır.

2 . D ü n y a d a k i u y g u l a m a l a r ı

Ü l k e n i n varlıklarını koruyan devletin, kişilerin elinde olsa da gerektiğinde bu

varlıklardan pay alması gerektiğini ("Varlık Vergisi"ni) savunan ve tarihi 16. yüzyıllara kadar

u z a n a n görüşler. Birinci ve İkinci D ü n y a Savaşlarından sonra somut vergi uygulamalarına

dönüşmüştür. N e u m a r k ' ı n "savaş zenginlerinden alınan vergilerle savaşın yaralarının

sarılması"nı savunan görüşleri doğrultusunda, varlık vergisi benzeri vergiler Almanya,

Yunanistan, Bulgaristan, Macaristan, İsviçre, Hollanda, A B D , Fransa, İngiltere'de de

uygulanmıştır. Örneğin Almanya'da savaştan kaynaklanan olağanüstü kazançlardan vergi

alınması, 31Mart 1942 günlü k a r a r n a m e ile düzenlenmiştir. Yunanistan'da 1942 yılında

uygulamaya k o n a n "Arızi olarak elde edilen servetler vergisi" adı verilen vergi ile "1 N i s a n

1941 t a r i h i n d e n sonra edinilmiş ve vergilendirilmemiş servetler" ve " N e r e d e n ve nasıl elde

edildiği belgelenmeyen paralar" vergilendirilmiştir. A B D ' d e savaş hazırlıkları giderlerini

karşılamak üzere şirket kârlarından %94 vergi alınmıştır.

III. V A R L I K V E R G İ S İ ' N İ N N E D E N L E R İ

1 . İ s t i k l a l S a v a ş ı ' n ı n m a l i y ü k ü n ü k a r ş ı l a m a d a

A n a d o l u v e İ s t a n b u l

Varlık vergisi elbette, aşırı artan devlet giderlerinin karşılanması amacı ile

uygulamaya konmuştur. İstiklal Savaşı'nın Tekâlifi Milliye vergileri de bir çeşit varlık

vergisidir, h e m de en ağırından. İ n a n ı l m a z yoksunluk ve yoksulluk koşulları içinde İstiklal

Savaşı'nı yürütenler, savaşın giderlerini karşılamak için Anadolu halkından çok daha ağır

vergilerin ödenmesini istemiş ve bu vergileri almışlardır. Üstelik, ülke servet ve gelirinin

yığıldığı yer olan İstanbul'un varlıklı kesimi, İstiklal Savaşı'nın finansmanı ile ilgili hiçbir

mali yükün altına girmemiştir. İstiklal Savaşı'nın mali yükünü esas olarak Anadolu halkı

sırtlamıştır. Varlık Vergisi'nin uygulanmasında, bu önemli gerçeğin de etkisinin olmadığı

söylenemez. Varlık Vergisi nedeniyle kıyameti koparanlar, fakir Anadolu halkının t ü m

varlıklarıma %40'ını (yarıya yakınını) isteyen Tekâlifi Milliye K a n u n u ' n u g ö r m e z d e n gelirler,

İstiklal Savaşı'nı başaran devrimci kadroların, savaştan sonraki kamu gereksinimlerinin

karşılanmasında, İstanbul zenginlerini vergilendirmemeleri zaten d ü ş ü n ü l e m e z d i . Ancak,

Varlık Vergisi'nin amacı, sadece devletin akçalı gereksiniminin karşılanması ile sınırlı değildi.

1 Mektubu n ta m metni , Türk Ekonom i Dergisi'ni n Ocak, Şubat 1945 sayılarında Selahittin Tukyu'nu n çevirisi ile

yayımlanmıştır.

5

Ulusal e k o n o m i n i n kurulması, ekonomik etkenlik ve egemenliğin ulusallaştırılması amacı da

devlet gereksiniminin karşılanması amacı ile iç içe olan bir başka a m a ç t ı .

2 . E k o n o m i n i n u l u s a l l a ş t ı r m a s ı v e V a r l ı k V e r g i s i

İstiklal Savaşı'ndan h e m e n sonra devrimci kadrolara, devrimin önderlerinin ortaya

koyduğu hedef olan " e k o n o m i k bağımsızlık" gerçekleştirilmeden ulusun siyasi

bağımsızlığının olamayacağı ilkesi, sıkı sıkıya bağlı kalmaları ve asla u n u t m a m a l a r ı gereken

bir ödev olarak verilmişti. Bağımsızlık, ekonomi ulusallaştırılmadan sağlanamazdı. Sıcak

savaş biter bitmez, L o z a n Anlaşması bile i m z a l a n m a d a n t o p l a n a n İzmir İktisat Kongresinde,

e k o n o m i n i n ulusallaştırılması amacı açıkça ve cesaretle vurgulanmıştır. Varlık Vergisi'nin

İstanbul burjuvazisini, özellikle azınlık kesimini vergilemeyi amaçladığı elbette doğrudur!

B u n u n kaynakları, Osmanlı İ m p a r a t o r l u ğ u ' n u n yıkılış ve yağmalanış n e d e n l e r i n d e n , Türk

D e v r i m i ' n i n ve İstiklal Savaşı'nın gerçeklerinden, devrimin a m a ç l a r ı n d a n soyutlanarak

açıklanamaz. Bu verginin kaynaklarını anlamak için her şeyden önce İzmir İktisat

Kongresinin hazırlıklarını, görüşmelerini ve kararlarını irdelemek gerekir.

İzmir İktisat Kongresinde (17 Şubat-4 M a r t 1923) M ü s l ü m a n Türklerin gayrimüslim

azınlıkların yerini alması, e k o n o m i d e etkinlik sağlamaları tartışılan başlıca k o n u l a r d a n biri

olmuştur. A h m e t H a m d i Başar'ın (Limancı H a m d i diye bilinir), "Milli Türk Ticaret Birliği [ki,

A h m e t H a m d i Başar k u r u c u s u d u r ] gerek ihracat ve ithalat ticaretinde ve gerekse toptancı ve

yarı t o p t a n c ı ticarette Türk t ü c c a r ı n ı n hâkim olmasını a m a ç edinmişti. Bu iş için m u t l a k a

Devletin yardımı ve enerjik müdahalesi lazımdı... (... ) devletin Türk tüccarları arasında

şirketler, tröstler, konsorsiyumlar kurmalarını sağlayarak, onlara ithalat ihracat işlerinde bazı

imtiyazlar tanınmasını istiyorduk. Liberal bir görüş ve serbest rekabet şartları içinde ticaretin

millileştirilmesi, iktisadi hâkimiyetin Türk milletinin eline geçmesine i m k â n olmadığı için,

başlangıç d ö n e m i n d e , devlet g ü c ü n e dayanan bir m ü c a d e l e n i n zorunlu olduğuna

i n a n m a k t a y d ı k " 2 sözleri İzmir İktisat Kongresi'ndeki eğilimi göstermektedir.

Mustafa Kemal P a ş a n ı n kongreyi açış nutkundaki altı çizilmesi gereken bazı sözlerini

de vermek isteriz: " D a h a önceki yıllarda, padişah hediyesi olarak büyük bir onur ve benlik

duygusu içinde, yabancı ülkelere t a n ı n a n haklar ve m e m l e k e t içindeki M ü s l ü m a n olmayan

azınlığa verilen her şey, sanki onların doğal hakları imiş gibi kabul o l u n d u . F a k a t yabancı

devletler, b u n u n l a da yetinmediler. H e r fırsatta bu hakları genişletmek ve geliştirmek için

yollar aradılar ve buldular.

"İçeride yaşamakta olan azınlık, korumayı başardıkları kazanılmış haklara dayanarak

ve dışarının p l a n l a m a ve y a r d ı m ı n a sığınmak suretiyle, siyasi bir varlık kazanmak için

çalışmaktan geri durmadılar. Bir y a n d a n içerideki azınlığı kışkırtmakta olan yabancılar, diğer

y a n d a n baskı ile devlet ve millete karşı yeni imtiyazlar alıyorlardı. Bu sürekli baskı altında,

zaten kötü d u r u m a düşmüş olan anayurt da, devlete verebilecek parayı güçlükle

sağlayabiliyordu. (... ) Bir devlet ki, kendi uyruğundaki halka koyduğu vergiyi yabancılara

uygulayamaz; bir devlet ki, kendi gümrük resimleri ve her türlü vergi işlemlerini d ü z e n l e m e

h a k k ı n d a n alıkonulur; bir devlet ki, kendi k a n u n l a r ı n a göre yargı hakkını yabancılara

uygulayabilmekten yoksundur; o devlete bağımsız denilemez."

Mustafa Kemal P a ş a n ı n Kongreyi açış konuşması, Yahudi ve Hıristiyan azınlığın

ekonomik etkinliğinin azaltılması gerekliliğinin ipuçlarını vermektedir. Kongredeki

Aktaran Doğan Avcıoğlu, Türkiye'nin Düzeni I. Cilt, Bilgi Yayınevi, Ankara, 1969, s. 226.

6

delegelerin (bu delegeler çiftçi, sanayici, işçi, t ü c c a r olmak üzere dört gruptan oluşmuştu) oy

birliği ile aldıkları ve on iki m a d d e ile belirledikleri kongre kararlarına, "Misak-ı Miili"yi

çağrıştıran biçimde "Misak-ı İktisadi" denmesini de anlamlı buluyoruz. C u m h u r b a ş k a n ı İsmet

İ n ö n ü 1942 yılında Meclis açış konuşmasında, " B M M ' n i n dikkatini celbetmek isterim ki,

patladığı g ü n d e n beri dünya harbine m e m l e k e t i m i z en ziyade bugün yaklaşmıştır" dedikten

sonra aşağıdaki değerlendirmeyi yapmıştır:

"Aziz arkadaşlarım; şuursuz bir ticaret havası, haklı sebepleri çok aşan bir pahalılık

belası b ü t ü n vatanımızı ızdırap içinde bulunduruyor. (... ) elinden gelse teneffüs ettiğimiz

havayı ticaret metaı yapmaya yeltenen gözü doymaz vurguncu t ü c c a r ve b ü t ü n bu sıkıntıları

politika ihtirasları için büyük fırsat sayan ve hangi yabancı hesabına çalıştığı belli olmayan

birkaç politikacı büyük bir milletin b ü t ü n hayatına küstah bir şekilde kundak koymaya

çalışmaktadır. Üç beş yüzü geçmeyen bu insanların v a t a n a karşı zararlarını gidermek yolu

elbette vardır."

Bu b ö l ü m ü bitirmeden önce Başbakan Şükrü Saraçoğlu'nun, parti grup toplantısında

Varlık Vergisi yasa taslağı ile ilgili k o n u ş m a s ı n d a n küçük bir bölüm vermek istiyoruz; "Bu

k a n u n aynı z a m a n d a bir ihtilal k a n u n u d u r . Bize iktisadi istiklalimizi kazandıracak bir fırsat

karşısındayız. Piyasamıza hâkim olan gayrı Türk unsurları bu sayede bertaraf ederek Türk

piyasasını Türk tüccarlarının ve Türklerin eline vereceğiz. İstanbul'daki gayrimenkullerin

Türklere intikalini yine bu sayede t e m i n edeceğiz. Gayrimenkullere tarh edilecek vergilerin

ancak dörtte biri Türklere tahmil edilecektir." G ü n ü m ü z d e ikinci cumhuriyetçilerin,

C u m h u r i y e t Devrimi öncesi ve h e m e n sonrası yabancıların elindeki ticari, sınaî işletmeler ile

finans kuramlarının sayısını bugünkü sayıları ile karşılaştırıp, aradaki büyük farka demokrasi

karşıtlığı ve despotlukla açıklama gayretleri, Varlık Vergisi'ni kötüleme kampanyası ile

birlikte değerlendirilmelidir.

3 . V a r l ı k V e r g i s i ' n i n a k ç a l ı n e d e n l e r i

Başbakan Şükrü Saraçoğlu'nun C H P grubundaki k o n u ş m a s ı n d a n alıntıladığımız

aşağıdaki sözleri Varlık Vergisinin akçalı y ö n ü n ü de ortaya koymaktadır: (... ) eşya

fiyatlarının bugünkü delice artışında filvaki istihsal olmazlığının ithalat noksanının, yanlış

tedbirlerin, bilhassa doymak bilmeyen hırsın ve ihtikârın geniş hisseleri vardır. Fakat b ü t ü n

bunların tesiri kadar diğer bir vaka vardır ki o da tedavüldeki Türk parasının m ü t e m a d i y e n

artması ve 700 milyon liraya çok yaklaşmış olmasıdır. Bu büyük parayı da ihmal etmek

olmazdı. O n u n için diğer işler ile beraber bu para ü s t ü n d e durarak bir ilaç bulmayı en önde

gelen vazife saydık. Bu iş için tek yol; tedavüle çıkan p a r a n ı n bir kısmım vergi olarak geri

çekmekten ibarettir. Bu geri alış başlıca, harp yıllarında çok para kazanmış olanlardan

yapılmalıdır."

O yıllarda, İkinci D ü n y a Savaşı öncesinden başlayarak bütçe gelir giderleri aşağıdaki

tabloda görüldüğü gibiydi: Bütçe gelir gider dengesi yalnız 1942 yılında açık veriyor ve bu

yılda b ü t ç e giderleri gelirlerden 60.000.000 TL, yani %18 fazladır.

7

T a b l o 3

Yıl

Gelirler

Giderler

D e n g e

1938

250.049.000.-TL

249.454.000.-TL

( + ) 595.000.-TL

1939

261.110.000.-TL

261.064.192.-TL

( + ) 45.808.-TL

1940

268.481.000.-TL

268.470.321.-TL

( + ) 10.679.-TL

1941

309.743.000.-TL

309.740.396.-TL

( + ) 2.604.-TL

1942

334.328.340.-TL

394.326.938.-TL

(-) 59.998.598.-TL

1943

486.720.500.-TL

486.717.349.-TL

( + ) 3.15l.-TL

Bu gerçek nedeniyle 1942 yılının K a s ı m ayında Varlık Vergisi K a n u n u kabul ediliyor.

1943 yılında giderler 1940 yılma göre, yaklaşık %70, bir önceki yıl 1942 ye göre yaklaşık

%23 arttığı halde, Varlık Vergisi'nin uygulandığı 1943 yılında b ü t ç e açık vermiyor, az da olsa

fazla veriyor.

IV. V A R L I K V E R G İ S İ K A N U N U VE UYGULAMASI

1 . V a r l ı k V e r g i s i K a n u n u ' n u n a n a i l k e l e r i

Varlık Vergisi K a n u n u yaklaşık beş sayfa ve 17 m a d d e d i r . Yasayı ayrıntılı olarak

açıklamayı gerekli g ö r m ü y o r u z . Bu vergi k o n u s u n d a bilinmesi gereken birkaç noktayı özet

olarak vermeyi yeterli buluyoruz.

Yasanın k o n u s u : Servet ve k a z a n ç sahiplerinin servetleri ve fevkalade kazançlarıdır.

Mükellefleri: K a z a n ç vergisi mükellefleri, büyük çiftçiler, bina sahipleri, 1939

yılından sonra şu ya da bu b i ç i m d e k o m i s y o n almış olanlardır.

Verginin hesaplanışı: İl ve ilçelerde en büyük mülkiye m e m u r u n u n (vali ya da

k a y m a k a m ) başkanlığında t o p l a n a c a k en büyük mal m e m u r u (defterdar ya da m a l m ü d ü r ü ) ile

ticaret odaları ve belediyelerin kendi üyeleri arasından seçeceği iki ü y e d e n kurulu

komisyonlar,

— En son yılda t a r h edilmiş k a z a n ç vergisi tutarını,

— Çiftçilerin zirai vaziyetini,

— G a y r i m e n k u l l e r i n vergi kıymetini,

gözden geçireceklerdir. Ancak komisyonlar Varlık Vergisi'ni, bunlarla bağlı olmaksızın kendi

k a n a a t l e r i n e göre saptayacaklardır. Yasada M ü s l ü m a n G a y r i m ü s l i m ayrımı yoktur.

U y g u l a m a d a komisyonlara bu k o n u d a talimat verildiğini sanıyoruz.

C e z a uygulaması: K o m i s y o n l a r c a tutarı s a p t a n a n ve tebliğ edilen vergileri z a m a n ı n d a

ö d e m e y e n l e r "borçlarını t a m a m e n ödeyinceye k a d a r " m e m l e k e t i n h e r h a n g i bir yerinde genel

h i z m e t l e r d e , belediye h i z m e t l e r i n d e çalıştırılacaklardır.

Faik Ökte, age

8

2 . V e r g i n i n u y g u l a n m a s ı

Komisyonlar, ( G ) başlığı altında gayrimüslimleri, (M) başlığı altında M ü s l ü m a n l a r ı

listelemişler ve her mükellef için vergi takdir etmişlerdir.

3 . U y g u l a m a s o n u ç l a r ı

İstanbul'da 62.515 mükellefe 317.275.000.-TL

A n a d o l u d a 51.793 mükellefe. 148.073.000.-TL

Toplam 465.348.000. -lira tahakkuk ettirilmiş ve tahakkuk eden

bu verginin 314.920.000.- lirası tahsil edilebilmiştir. 4

V. T O P L U D E Ğ E R L E N D İ R M E

Varlık Vergisi'nde yargı y o l u n u n yasa ile engellenmiş olması ile çalışma zorunluluğu

getirilmesi tartışma konusu yapılmıştır. Bunlar tartışılabilir. Çalışma z o r u n l u l u ğ u n u n

u y g u l a n m a s ı n d a gayrimüslimlere yapılan kimi işlemlere ilişkin eleştirilerin haklı yanları da

vardır. Vergi yasasının d a h a olumlu, daha yumuşak yaklaşımlarla uygulanması gerektiği

söylenebilir. Ancak uygulamaya ilişkin bu eleştirilerin, verginin amaç ve hedefini

k a r a r t m a m a s ı ; yasanın, yalnız bu y ö n ü n e bakılarak "facia" diye nitelenmemesi gerekir. İkinci

cumhuriyetçilerin ve neoliberal siyasetçi ya da tarihçilerin, uygulamadaki kimi

olumsuzluklara bakarak verginin t ü m ü n ü t o p a t u t m a l a r ı n ı n bilimsel ve haklı bir gerekçesi

yoktur.

Bu verginin uygulanması için özel olarak İstanbul Defterdarlığı'na atanmış Faik

Ökte'nin Varlık Vergisi Faciası diye kitap yazmasını anlamak m ü m k ü n değildir. Maliye

Bakanı F u a t Ağralı, İstanbul Defterdarı Şevket Adalan'ın yerine defterdar olarak Faik Ökte'yi

atarken, kendisine, İstanbul Defterdarlığı'na atanması nedeninin, çıkacak Varlık Vergisi

K a n u n u n u n sağlıklı bir şekilde uygulanmasını sağlamak olduğunu açık ve net olarak bildirir.

Görevi kabul e t m e m e k elindedir. N i t e k i m Varlık Vergisi Faciası adlı kitabında kendisine d a h a

önce Gelirler Genel M ü d ü r l ü ğ ü ' n ü n önerildiğini, bu görevi kabul etmediğini belirtmiştir.

Diğer y a n d a n kitabındaki şu cümle oldukça anlamlıdır: " K a n a a t ı m c a Ağralı'nın af

edilemeyecek kusuru, Saraçoğlu'nun kafasından çıkan varlık vergisini itiraz e t m e d e n kabul

eylemesidir." Oysa, Faik Ökte 12 Eylül 1942'de İstanbul Defterdarı olarak atanır. A t a n m a d a n

önce ve sonra Varlık Vergisi hazırlık çalışmalarına katıldığını, yasa tasarılarının kendisine

gösterildiğini, düşüncesinin alındığını gene kitabında anlatır. Maliye Bakanı Ağralı için

söylediği "affedilemeyecek kusuru" hiç üzerine almaz.

Diğer y a n d a n yasa m e t n i n d e ne "facia", ne de Müslim-Gayrimüslim ayırımı vardır.

Verginin tutarını saptamak t a m a m e n komisyonların yetkisindedir. Komisyonların, haksız

kazançları şu ya da bu biçimde belirleyip mükelleflere makul ölçülerde vergi saptamaları

gerekir. Komisyonların en etkili kişisi de İstanbul'un en büyük mal m e m u r u , yani Faik

Ökte'dir. O r t a d a facia varsa, bu faciayı yaratan da kendisidir. K a n u n değildir.

Hüseyin Pervez Pur, Varlık Vergisi ve Azınlıklar. Eren Yayıncılık, İstanbul, 2007.

9

Faik Ökte, h e m "Alman M e k t e b i ' n d e n su içen bu çelimsiz nebat, o devirlerde

m e m l e k e t t e çiçek açmış ve meyve vermiştir" sözleriyle uygulamadaki kimi olumsuzlukların

sorumluluğunu adını a n m a d a n Prof. N e u m a r k ' a yükleyerek işin içinden sıyrılmaya, h e m de bu

ilerici vergiyi "facia" diye niteleyerek 1950 sonrası açılan d ö n e m i n kuvvetlerine şirin

gözükmeye çalışmaktadır. Kaldı ki, Prof. N e u m a r k ' ı n , vergi teorisinde savaşın bedelinin

savaştan yararlananlara ödettirilmem diye özetleyebileceğimiz g ö r ü ş ü n ü n ötesinde

Türkiye'deki Varlık Vergisi çalışmalarına katıldığını, etkin olduğunu gösteren bilgi ve

bulguya biz rastlamadık. O yıllarda Prof. N e u m a r k , ülkemizin g ü n ü m ü z e kadar (günümüz

dahil) en tutarlı vergi kanunları olduğu herkesçe kabul edilen Gelir Vergisi, K u r u m l a r Vergisi,

Vergi Usul K a n u n l a r ı n ı n hazırlık çalışmalarını gene çok büyük vergicimiz Ali Alaybek'le

birlikte yürütmektedir. Faik Ökte'nin yukarıya aldığımız sözüne yanıtı, Boğaziçine Sığınanlar5

adlı kitabında çok zarif olmuştur: "Bu kitap [Varlık Vergisi Faciası- ŞÇ] o z a m a n l a r

İstanbul'da vergi t o p l a m a işlerini yürüten F a i k Ökte tarafından yazılmış ve müstehzi olarak

b a n a ithaf edilmiştir." Faik Ökte'nin yukarıya aldığımız sözünü, kitabın kendisine ithaf

edildiği b i ç i m i n d e alaya almıştır.

Verginin uygulanması k o n u s u n d a Şükrü Saraçoğlu'nun kararlılığını vurgulayarak

yazımızı sonlandırmak istiyoruz.

Varlık Vergisi ile ilgili olarak d ö n e m i n önemli gazetecilerinden A h m e t E m i n Yalman

Başbakan Şükrü Saraçoğlu'na gider. Başbakanla eskiden beri sürmekte olan yakın dostluğuna

da güvenerek vergiye karşı tepkileri iletmek ister. Kendisini dinleyen Başbakan çok sert

konuşur. Özetle:

— Yıllardır sabredildiğini, haksız kazanç sağlayanların bu sabrı yanlış

değerlendirdiklerini, ihtarlar karşılığında söz verdikleri halde sözlerini tutmadıklarını,

— Haksız kazanç sağlamak için yurttaşların ekmeğine göz diktiklerini,

— Üstelik "bu adamlara d o k u n m a y a gelmez, ülke dışı ilişkileri olduğundan, b ü t ü n

ekonomik yaşamı durdurabilirler" b i ç i m i n d e söylemler olduğunu,

— Özel ticaretin gerek duyduğu h u z u r ve güvenin, Türk toprağına ve milletine bağlı

ve namuslu olmayı gerektirdiğini,

— Varlık Vergisi uygulamasında h a t a ve haksızlıklar olduğunu kabul edebileceğini,

ancak Türk vatandaşlığı sıfatının esas olduğunu, vatandaşlık sıfatının da yurda bağlılığı ve

hizmeti gerektirdiğini,

b e l i r t i r ve e k l e r : "Yurda faydalı olabilen her fert, aslı, nesebi, dini ne olursa olsun öz

Türk vatandaşıdır." 6

Başbakanın siyaha boyadığımız cümlesi varlık vergisinin ırkçılık ve din ayırımcılığı

amacı taşımadığını açıkça göstermektedir. Hangi ırk ve d i n d e n olursa olsun, y u r d u n u seven,

zarar vermeyen, kendini yurttaş gören herkesin öz Türk vatandaşı olduğunu, yurda zarar

verenlere karşı da ırkı, dini, mezhebi ne olursa olsun önlem alınacağına vurgulamıştır.

Fritz Neumark, Boğaziçine Sığınanlar, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Ed. Fak. Yayını, 1982.

Ahmet Emin Yalman, Gördüklerim ve Geçirdiklerim, İstanbul, Pera Turizm Yayınları, 1997.

10