Moy universiteti, Maksim Gorki © 2014, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: Haziran 2014, İstanbul E-kitap 1. sürüm Eylül 2014, İstanbul Haziran 2014 tarihli 1. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Yayına hazırlayan: Sabri Gürses

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-2372-8

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

MAKSİM GORKİ

BENİM
ÜNİVERSİTELERİM

ROMAN

Rusça aslından çeviren Ergin Altay

Maksim Gorki’nin Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

Yaşanmış Hikâyeler, 1987

Çocukluğum, 2013

İnsanlar Arasında, 2014

Mujik, 2014

MAKSİM GORKİ, 1868’de Rusya’da doğdu. Babasını 5 yaşında kaybetti, annesinin yeniden evlenmesi üzerine büyükbabasının yanına gönderildi. Ancak birkaç ay okula gidebildi; sekiz yaşından itibaren çeşitli işlerde çok ağır koşullarda çalışmaya başladı. Böylece Rus işçi sınıfının yaşamını çok yakından tanıdı. Gerçek adı olan Aleksey Maksimoviç Peşkov yerine Rusçada “acı” anlamına gelen Gorki soyadını aldı. İlk öyküsü Makar Çudra (1892) Tiflis’te çalıştığı dönemde yayımlandı. Dergilerde yayımlanan ilk öykülerinin ardından, en iyi öykülerinden sayılan Yirmi Altı Adam ve Bir Kız’la (1899) birlikte ünü hızla yayıldı. İlk romanı Foma’yı (1899), Üçler (1900) izledi. Ana (1906) adlı romanını Rus devrimci hareketine adadı. 1902’de Ayaktakımı Arasında adlı ünlü oyununu yazdı. “Fırtına Kuşunun Türküsü” adlı şiiri, hem yayımlandığı derginin (Jizn) kapatılmasına hem de yazarın tutuklanmasına neden oldu; ancak dış ülkelerden gelen protestoların da etkisiyle Gorki salıverildi. 1905 Devrimi’nde önemli bir rol oynayan Gorki, 1906’da önce ABD’ye gitti, ardından İtalya’da yedi yıl siyasi sürgün olarak yaşadı. 1913’te ülkesine döndü, Rusya’nın Birinci Dünya Savaşı’na girmesine ve 1917’de Bolşeviklerin iktidara gelmesine karşı çıktı. Ancak 1919’dan sonra Lenin hükümetiyle işbirliği içine girdi. 1913-1923 yılları arasında başyapıtı sayılan Çocukluğum, İnsanlar Arasında ve Benim Üniversitelerim’den oluşan otobiyografik üçlemesini yayımladı. Devrim sonrası yaşadığı düş kırıklıklarından ötürü 1921-1928 yılları arasında İtalya’da kaldıktan sonra Stalin döneminde Sovyetler Birliği’ne döndü. 1934’te kurulan Sovyet Yazarlar Birliği’nin ilk başkanı oldu. Toplumcu gerçekçilik olarak adlandırılan edebiyat yaklaşımının ortaya atılmasına katkıda bulundu. Son dönem yapıtlarının hemen hepsinde devrim öncesi yılları ele aldı. 1936’da kuşkulu bir ölümle Moskova’da hayata veda etti.

ERGİN ALTAY, 1937 Edirne’de doğdu. İlk ve ortaokulu değişik şehirlerde okudu. 1953’te Kuleli Askeri Lisesi’ne girdi. 1956’da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. Rusça öğretmenliği yaptı. İlk çevirisi, Akbaba dergisinde yayımlanan bir Mihail Zoşçenko öyküsüdür. Altay, Rus edebiyatının dünyaca ünlü pek çok klasiğini dilimize kazandırdı. Bunların arasında Puşkin’den Yüzbaşının Kızı, Gogol’den Ölü Canlar, Tolstoy’dan Diriliş, Dostoyevski’den Suç ve Ceza ile Karamazov Kardeşler gibi unutulmaz başyapıtlar sayılabilir.

Ve işte, sonunda, öğrenim için Kazan Üniversitesi’ne gidiyorum.

Üniversite fikrini bana gözleri kadın gözleri gibi yumuşak, yakışıklı, sevimli bir genç, N. Yevreinov vermişti. Yevreinov benim oturduğum evin tavan arası odasında kalıyordu. Sık sık elimde kitapla görüyordu beni, ilgisini çekmişti bu, tanışmıştık; kısa bir süre sonra da Yevreinov bana “bilime karşı olağanüstü bir yeteneğimin olduğunu” söylemeye başlamıştı.

Uzun saçlarını, yele gibi başını, pek güzel sallayarak şöyle diyordu: “Doğa sizi bilime hizmet etmeniz için yaratmış.”

Ada tavşanı rolünde bilime hizmet etmenin mümkün olabileceğini o zamanlar henüz bilmiyordum ama Yevreinov bunu bana pek güzel anlatıyordu: Üniversitelerin özellikle benim gibi gençlere ihtiyacı olduğunu söylüyordu. Anlaşılan, Mihail Lomonosov’un1 ruhu huzursuz olmuştu. Yevreinov, Kazan’da onun evinde kalacağımı, sonbaharda ve kışın liseye gideceğim, “birtakım” sınavlara gireceğimi –tam böyle, “birtakım” diyordu– üniversitede bana burs vereceklerini, beş yıl sonra da “bir bilimadamı” olacağımı söylüyordu. Ona göre her şey son derece kolaydı çünkü on dokuz yaşındaydı Yevreinov ve son derece iyi yürekliydi.

Sınavlarını verdikten sonra gitmişti, iki hafta sonra da arkasından Kazan’a ben gitmiştim.

Beni yolcu ederken büyükannem şöyle diyordu: “İnsanlarla iyi geçin; çünkü her şeye hemen kızıyorsun, çok sert, kibirli bir çocuk oldun! Bu huyunu dedenden mi aldın, bilmem... Huysuz ihtiyar yaşadı, yaşadı, sonunda bir aptal olup çıktı. Yalnız bir şeyi hiç unutma: İnsanları suçlayan Tanrı değildir, şeytan çok sever bunu! Hadi, yolun açık olsun...”

Güneşten esmerleşmiş cılız yanaklarından gözyaşlarını silerken, “Bir daha görüşmeyiz belki,” dedi, “biliyor musun, yaramaz çocuk, yakında ölürüm ben...”

Son zamanlarda bu sevimli yaşlı kadına pek uzak duruyordum, hatta çok seyrek görüyordum onu ve o anda birden, bana öylesine yakın, öylesine yürekten bağlı bu insanı bir daha göremeyeceğimi hissetmiştim.

Geminin güvertesinde dikiliyordum, onun iskelenin dibinde; bir eliyle haç çıkarırken, öteki eliyle tuttuğu eski atkısıyla yüzünü, insan sevgisinin eksik olmadığı siyah gözlerini silmesine bakıyordum.

Ve işte yarı Tatar kentte, tek katlı bir evin dar bir odasındaydım. Küçük ev, kentin bir ucunda dar, yoksul bir sokağın sonunda tek başınaydı. Duvarlarından biri boş bir yangın alanına bakıyordu; boş alan boydan boya çeşit çeşit yabani otlarla kaplıydı: Pelinler, dulavratotları, kuzukulakları... Mürver çalıları arasında tuğla bir evin yıkık duvarları yükseliyordu, yıkık duvarların altında geniş bir bodrum vardı, sahipsiz sokak köpekleri ölüyordu bu bodrumda. Üniversitelerimden biri olan bu bodrumu unutamam.

İki oğul, bir de anne, Yevreinov’lar çok küçük bir emekli maaşıyla kıt kanaat geçiniyorlardı. Daha ilk gün, saçları kırlaşmış dul, ufak tefek kadının pazardan döndüğünde, aldıklarını mutfakta masanın üzerine yaydıktan sonra büyük bir sorunu nasıl hüzünlü bir halde çözmeye çalıştığına tanık olmuştum: Kalitesiz bir parça etle sağlıklı üç delikanlıya, hadi, kendisi bir yana, nasıl iyi bir yemek yapacaktı?

Sessiz bir kadıncağızdı. Gri gözlerinde, bütün gücü tükenmiş bir atın gözlerindeki o ifade vardı: Zavallı at tepeye taşımaktadır sırtındaki yükü ama tepeye kadar çıkamayacağını bilmektedir, gene de taşımaya devam eder!

Eve geldiğimin üçüncü gününün sabahı çocuklar henüz kalkmamışlardı, ben mutfakta yaşlı kadının sebzeleri temizlemesine yardım ediyordum. Alçak sesle, çekinerek sordu bana: “Niçin geldiniz siz Kazan’a?”

“Üniversitede okumak için.”

Kaşları alnının sarı cildiyle birlikte yukarı kalktı, o anda bıçak, parmağını kesmişti, parmağını emerek sandalyeye çöktü ama hemen ayağa fırladı, “Ah, kahretsin...” dedi.

Mendiliyle parmağını sardıktan sonra övdü beni:

“Çok güzel patates soyuyorsunuz.”

Bir de soyamayacak mıydım! Gemide yaptığım işleri anlattım ona.

“Bunun üniversitede okumanıza yeteceğini mi sanıyorsunuz yoksa?” diye sordu.

Espriyi o anda anlayamamıştım. Yaşlı kadının sorusunu ciddiye aldım; önümde bilim mabedinin kapılarının açılmasını sağlayacak, yaptığım her şeyi tek tek anlattım ona.

Yaşlı kadın iç çekti:

“Ah, Nikolay, Nikolay...”

O anda Nikolay, uykulu gözlerle, saçı başı dağınık, her zaman olduğu gibi neşeli, elini yüzünü yıkamak için mutfağa girmişti.

“Anneciğim, mantı yapsan ne iyi olurdu!”

“Tamam,” dedi annesi.

Aşçılık konusunda çok bilgili olduğumu göstermek amacıyla, pişirdiği mantının etinin iyi olmadığını, üstelik az olduğunu söyledim.

O zaman kızdı Varvara İvanovna, benim için öylesine ağır birkaç söz söyledi ki, kulaklarım kıpkırmızı kesildi, dikleşti. Bir demet havucu masanın üzerine atıp çıktı mutfaktan; Nikolay ise bana göz kırpıp annesinin bu davranışını, “Keyfi yok,” diye açıkladı.

Sonra peykeye oturdu Nikolay; bana, kadınların genelde erkeklere oranla daha sinirli olduklarını, bunun onların doğasında olduğunu, İsviçreli olsa gerek, önemli bir bilimadamının bunu kanıtladığını anlatmaya başladı. İngiliz John Stuart Mill de bu konuda bir şeyler söylemişti.

Bana bir şeyler öğretmekten çok hoşlanıyordu Nikolay ve beynime gerekli, yaşam için zorunlu bir şeyler sokmak için her fırsattan yararlanıyordu. Büyük bir dikkatle dinliyordum onu; bu yüzden Faucault, La Rochefoucauld, La Rochejaquelein hepsi kafamın içinde bir kişiymiş gibi birbirine karışıyordu ve kimin kafasını kimin kestiğini hatırlayamıyordum: Lavoisier, Dumouriez’in mi, yoksa tersi mi? İyi niyetli delikanlı “beni adam etmeyi” yürekten istiyordu; büyük bir özgüvenle, bunu yapacağına söz veriyordu bana, gelgelelim bunun için pek zamanı olmuyordu, benimle ciddi olarak ilgilenebilmesi için uygun koşulları da bulamıyordu. Annesinin evi nasıl zorlanarak, nasıl çeşitli yollar deneyerek idare etmeye çalıştığını görmesine gençliğinin bencilliği, tasasızlığı engel oluyordu. Kaba, konuşmayı pek sevmeyen lise öğrencisi kardeşiyse bu konuda daha duyarsızdı. Öte yandan, ben mutfak kimyasının da, ekonomisinin de karışık her türlü hünerini çok iyi biliyordum; ayrıca, iki oğlunun midesini her gün doyurmak, nereden çıktığı belli olmayan davranışları bozuk, çirkin bir genci daha beslemek zorunda olan yaşlı kadının çaresizliğinin de farkındaydım. Çok doğaldır ki, payıma düşen her lokma ekmek taş gibi oturuyordu içime. Nasıl olursa olsun, kendime bir iş aramaya başlamıştım. Öğlen yemeği yememek için sabah erken çıkıyordum evden, yağışlı havalarda ise boş alandaki bodrumda oturuyordum. Orada ölü kedi ve köpeklerin kokuları arasında, bardaktan boşanırcasına yağan yağmurun gürültüsü, rüzgârın uğultusu arasında çok geçmeden, benim için üniversitenin saçma olduğunu, İran’a gitsem daha iyi, akıllıca bir şey yapmış olacağımı anlamıştım. Ama artık kendimi, buğday tanelerini iri elmalara, bir pud2 ağırlığında patateslere çevirmenin sırrını keşfeden, bunun yanında genel olarak dünya için –yaşaması yalnızca benim için değil, herkes için öylesine zor olan dünya için– çok hayırlı işler yapan o aksakallı büyücü gibi görmüyordum.

Olağanüstü serüvenler, büyük başarılar hayal etmeye alıştırmıştım kendimi. Zor günlerimde bunun çok yararı oluyordu bana, böyle günlerim çok olduğu için de hayal kurmakta giderek ustalaşıyordum. Dışarıdan yardım beklemiyordum, mutlu bir olayın hayalini kurduğum da yoktu; ama içimde yavaş yavaş azimli bir inatçılık gelişmekteydi; bununla birlikte yaşam koşullarım da zorlaşıyordu; kendimi daha sağlam, hatta daha zeki buluyordum. İnsanı çevresine gösterdiği direncin insan yaptığını çok erken anlamıştım.

Açlık çekmemek için, on beş-yirmi kapik kazanmanın daha kolay olduğu Volga’daki iskelelere gidiyordum. Oralarda hamalların, ayak takımının, dolandırıcıların arasında kendimi kızgın korların arasına sokulmuş bir demir parçası gibi hissediyordum. Her gün çok sayıda sivri, kızgın, yakan izlenimler ediniyordum. Orada önümde, alabildiğine hasis, gözü doymaz, içgüdüsel olarak kaba insanlar dönüp duruyorlardı. Onların hayata öfkesi hoşuma gidiyordu; dünyada her şeye alaylı, düşmanca davranışlarından da, kendi kendilerine umursamazlıklarından da hoşlanıyordum. Başımdan geçen olaylar bu insanlara çekiyordu beni, onların acılarla dolu çevresine girmek isteğini uyandırıyordu bende. Brett Harte ve okuduğum çok sayıda “bulvar” romanı bu çevreye büyük bir sempati uyandırıyordu bende.

Öğretmen Enstitüsü’nün eski öğrencilerinden profesyonel hırsız, çok ezilmiş veremli Başkin heyecanla bana şöyle diyordu: “Neden kız gibi ezilip büzülüyorsun, namusunu yitireceğinden mi korkuyorsun yoksa? Bir kızın her şeyi namusudur, senin için ise yalnızca yük. Öküz namusludur çünkü otla doyurur karnını.”

Başkin, bir aktörünki gibi sarı saçlarıyla, tıraşlı yüzüyle, ufak tefek, kıvrak bedeniyle, yumuşak hareketleriyle bir kediyi andırıyordu. Bana karşı öğretmenimmiş, koruyucummuş gibi davranıyordu; başarılı, mutlu olmamı yürekten istediğinin farkındaydım. Çok zekiydi, güzel birçok kitap okumuştu, en çok hoşlandığı da Monte Cristo Kontu’ydu. “Bu kitapta amaç da, yürek de var...” diyordu.

Kadınları seviyor; onlardan dudaklarını hazla şapırdatarak, heyecanla, hırpalanmış bedeninde tuhaf bir kasıntıyla söz ediyordu. Bu kasıntıda hastalıklı bir şey vardı, tiksinti uyandırıyordu bende bu ama gene de dikkatle, anlattıklarının güzelliğini hissederek dinliyordum onu. “Kadınlar, kadınlar!” diyordu şarkı söyler gibi. Soluk yüzü kıpkırmızı oluyordu, koyu renk gözleri heyecanla parlıyordu. “Kadın uğruna yapamayacağım şey yoktur benim. Şeytan için olduğu gibi, onlar için de günah yoktur! Âşık ol, öyle yaşa, dünyada bundan daha güzel bir şey olamaz!”

Yetenekli bir konuşmacıydı ve sokak kadınları için mutsuz aşkın hüznünü anlatan çok kolaylıkla duygulu şarkılar yazıyordu. Şarkıları Volga boyunda her kentte dillerdeydi. Bu arada çok söylenen şu şarkı da onundu:

Hiç güzel bir kız değilim, yoksulum, Üstümde başımda yok, Bunun için kimse... Almıyor bu kızı...

Parmakları müzisyenlerinki gibi ince, yakışıklı, pek şık giyinen esmer Trusov bana çok iyi davranıyordu. Admiralteyskaya bölgesinde, tabelasında “Saat Tamircisi” yazan bir dükkânı vardı ama çalıntı mal alım satımı yapıyordu.

Hafiften kırlaşmış sakalını ağırbaşlı tavırlarla sıvazlayarak, kurnaz, kibirli gözlerini kısarak bana şöyle diyordu: “Bak, Maksimıç, hırsızlık işlerine girme, derim ben sana! Farkındayım, senin yolun başka, manevi yanı güçlü bir çocuksun sen.” “Manevi yanı güçlü ne demek?” diye soruyordum. “İçinde hiçbir şeye karşı haset olmayan, yalnızca meraklı demek...”

Benim için doğru değildi bu çünkü çok şeyi, çoğu kimseyi kıskanıyordum. Bununla birlikte, kıskançlığım Başkin’in değişik, şiirsel anlatımla, deyişiyle beklenmedik bir biçimde dile getiriliyordu. Kendisinin bir aşk macerasının başlangıç bölümünü anlatmasını hatırlıyorum:

“Yoksul Sviyajsk kentinde karanlık bir gece odamda, kukumav kuşunun bir ağaç kovuğunda oturduğu gibi oturuyordum. Sonbahardı, aylardan ekimdi; dışarıda, üzgün bir Tatar’ın uzun hava söylediği gibi, tembel tembel bir yağmur yağıyor, rüzgâr esiyordu; sonu gelmiyordu şarkının: O-o-o-u-u-u...

... Ve işte o kız geldi. Günbatımının kızıllığı, yumuşaklığı vardı üzerinde, gözlerinde ise aldatılmış ruhunun temizliği. Dürüst bir tavırla, ‘Sevgilim, sana karşı suçlu değilim,’ dedi. Yalan söylediğini biliyordum... ama doğru söylediğine inanıyordum! Aklımla kesin biliyordum bunu; ama yüreğimle kesin inanmıyordum!”

Anlatırken düzenli olarak öne arkaya sallanıyor, gözlerini kısıyor, yumuşak bir hareketle elini kalbinin üzerine koyuyordu.

Sesi boğuk, cansızdı ama sözcükleri ateşli... Bülbül ötüşünü andıran bir şey vardı sesinde.

Trusov’u kıskanıyordum. Sibirya üzerine, Hive, Buhara üzerine ilginç, piskoposların yaşamlarıyla ilgili çok kötü şeyler anlatıyordu. Bir gün de esrarengiz bir biçimde Çar III. Aleksandr’la ilgili şöyle dedi:

“İşinin ustasıdır bu çar!”

Trusov’u, romanın sonunda okurun karşısına birdenbire yüce gönüllü kahramanlar olarak çıkan “canilerden” biri gibi görüyordum.

Kimi zaman, boğucu sıcak gecelerde bu insanlar Kazan Deresi’nin karşısına geçip çayırlara, çalılıklara gidiyorlar orada işlerinden daha çok da hayatın zorluklarından, insanlar arasındaki tuhaf ilişkilerden, özellikle de kadınlardan konuşarak yiyip içiyorlardı. Kadınlardan öfkeli, hüzünlü, kimi zaman da duygulu ve neredeyse her zaman, her türlü kötülüğün dolu olduğu bir karanlıktan söz eder gibi söz ediyorlardı. Sönük yıldızların altında karanlık üç geceyi sık çalıların arasında havasız bir çukurda onlarla birlikte geçirdim. Volga’nın yakınlığının rutubetiyle yüklü karanlıkta gemi direklerindeki fenerler her yana altın örümcekler gibi kayıyordu; kıyıda simsiyah dağların yamaçlarında ışıklar sıra sıraydı: Zengin Uslon köyünün meyhanelerinin, evlerinin ışıklarıydı bunlar. Gemilerin çarklarının paletleri uğuldayarak çarpıyordu suya; mavnalarda gemiciler zorlanarak kurtlar gibi uluyorlardı; bir yerde çekicin demire çarpmasına hüzünlü bir şarkı karışıyordu... Şarkı usulca birinin ruhuna işliyordu, yüreğini hüzünle kaplıyordu.

İnsanların sessiz süren konuşmalarını dinlemek daha da hüzünlüydü; hayatı düşünüyorlardı, her biri, başkalarının anlattıklarını neredeyse dinlemeden, kendi hayatını anlatıyordu. Çalıların altında yatarak veya oturarak sarma sigaralarını içiyorlar, arada –sakin sakin– votka veya bira içiyorlar, anılara dalıp geçmişte bir yerlere gidiyorlardı.

Gecenin karanlığında yere uzanmış biri, “Bakın, bir gün ne oldu,” diye başlıyordu.

Onun anlattıklarını dinleyenler onaylıyorlardı dediklerini:

“Olur öyle şeyler, hayatta her şey oluyor...”

“Oldu”, “Olur”, “Oluyor...” Bunları dinlerken konuşanlar hayatlarının son saatlerini yaşıyorlarmış gibi geliyordu bana... Her şey olmuş bitmişti artık, başka bir şey olmayacaktı!

Bu durum Başkin’den, Trusov’dan uzaklaştırıyordu beni; ama gene de hoşlanıyordum onlardan ve onların yanında kalsaydım yaşamım mantıklı, doğal olurdu. Boşa çıkan yükselmek, öğrenimime başlamak umudum da onlara itiyordu beni. Açlık çektiğim, öfkelendiğim, kederlendiğin anlarda “kişisel mülkiyetin kutsallığına” karşı bile suç işlemeye hazır hissediyordum kendimi. Ancak, gençliğimin romantizmi yoldan çıkmama, kaderimin beni mahkûm ettiği yolda yürümeme engel oluyordu. İnsancıl Brett Harte’ın, bulvar romanlarının dışında ciddi birçok roman da okuyordum; onlar bende açık seçik olmayan; ama daha önce gördüğüm şeylere oranla çok daha anlamlı birtakım şeylere yönelme arzusu uyandırmışlardı.

Bu arada yeni tanıdıklarım, yeni izlenimlerim oluyordu. Lise öğrencileri çelik çomak oynamak için Yevreinov’un evinin bitişiğindeki boş alanda toplanıyorlardı. İçlerinden birine, Guriy Pletnev’e hayrandım. Guriy Pletnev, Japonlar gibi esmer, siyah saçlıydı, yüzünde barutla ovulmuş gibi siyah noktalar vardı. Oyunda sürekli neşeli, ustaydı; sohbette zekiydi; çeşit çeşit yetenek sahibiydi. Ve yetenekli hemen her Rus gibi, doğanın ona verdiği olanaklarla, onları güçlendirmeye, geliştirmeye çalışmadan yaşıyordu. Hassas bir müzik kulağı vardı ve seviyordu müziği, çok güzel gusli,3 balalayka, armonika çalıyordu; daha soylu, zor sazları çalmayı hiç denememişti. Yoksuldu, kötü giyiniyordu; ama buruşuk, yırtık pırtık gömleği de, her yanı yamalı pantolonu da, eski, delik çizmeleri de onun yiğit tavırlarına, sıska bedeninin hareketlerine, rahat tavırlarına çok yakışıyordu.

Uzun bir hastalıktan sonra yataktan yeni kalkmış birine ya da zindandan dün salıverilmiş bir mahpusa benziyordu. Onun için hayatta her şey yeni, hoştu; her şey gürültülü bir neşe veriyordu ona, olduğu yerde havalara zıplıyordu.

Yaşamımın ne denli zor ve tehlikeli olduğunu öğrenince bana, onun yanına taşınmamı, köy öğretmeni olmak için çalışmamı önerdi. Ve işte, Kazan Üniversitesi öğrencilerinin belki de birkaç kuşağının çok iyi bildiği tuhaf, neşeli viranelerinden birinde, “Marusovka”dayım. Ribnoryadskaya Sokağı’nda, sanki aç öğrencilerce, sokak kadınlarınca, ortadan kaybolmuş birtakım değişik insanlarca sahiplerinin elinden zorla alınmış yarı yıkık bir evdi burası. Pletnev tavan arasına çıkan merdivenin altında koridora yerleşmişti. Ranzası oradaydı; koridorun ucunda pencerenin önünde ise bir masa, bir iskemle vardı, hepsi o kadar. Koridora üç kapı açılıyordu; bu kapıların ikisi sokak kadınlarının odalarının kapılarıydı; üçüncü kapı ise papaz okulu öğrencilerinden matematikçinin odasının kapısı. Matematikçi uzun boylu, cılız bir gençti; eski püskü bez parçalarıyla yarım yamalak örtülü sarı kıllı bedeninin neredeyse korkunç bir görünümü vardı; bezlerin deliklerinden mor cildi, iskelet gibi kaburgaları görünüyordu.

Hayatını tırnaklarıyla onları kanatıncaya kadar kemirerek kazanıyor; gece gündüz bir şeyler karalıyor, hesaplar yapıyor, aralıksız, boğuk sesler çıkararak öksürüyordu. Sokak kadınları deli olduğunu düşünerek korkuyorlardı ondan; ama acıdıklarından, kapısının önüne ekmek, çay, şeker bırakıyorlardı; matematikçi kâğıda sarılı yiyecekleri yerden alıyor, yorgun bir at gibi sallayarak odasına taşıyordu. Kadınlar unutursa ya da herhangi bir nedenle kapının önüne bir şey bırakmazlarsa, kapıyı açıyor, koridora doğru hırlıyordu:

“Ekmek!”

Karanlık çukurlarına kaçmış gözlerinde bir manyağın, mutlu büyüklüğünden kuşkusu olmayan birinin gururlu parıltısı vardı. Kimi zaman, bir ayağı sakat, kalın camlı gözlüğü şiş burnunun üzerinde, kır saçlı, hadımlarınki gibi sarı yüzünde kurnaz bir gülümseme olan ufak tefek, kambur biri geliyordu ona. Kapıyı sıkı sıkı kapayıp içeride hiç konuşmadan, tuhaf bir sessizlikte saatlerce oturuyorlardı. Ancak bir gece geç vakit, matematikçinin öfkeli, hırıltılı bağırması uyandırdı beni: “Cezaevi diyorum ben sana! Geometri bir kafestir, evet! Fare kapanı, evet! Hapishane!”

Sakat kambur, kıkır kıkır gülüyor, tuhaf bazı sözcükleri tekrarlayıp duruyordu. Matematikçi birden böğürmeye başladı:

“Cehennemin dibine kadar yolun var! Defol!”

Konuğu, geniş atkısına sarınıp fıslayarak, ciyaklayarak kendini koridora attığında, matematikçi kapının eşiğinde, parmaklarını karışık saçlarına geçirmiş, upuzun, korkunç bedeniyle dikiliyor, hırıltılı sesiyle, “Euclides aptaldır!” diyordu. “Ap-tal... Tanrı’nın o Yunan’dan daha zeki olduğunu kanıtlayacağım ben!”

Ve kapısını öylesine hızla çarparak kapadı ki, o anda odasında bir şey gürültüyle devrildi.

Çok geçmeden, onun matematikten yararlanarak Tanrı’nın varlığını kanıtlamaya çalıştığını anlamıştım ama bunu kanıtlayamadan öldü.

Pletnev, gece düzeltmeni olarak bir gazetenin basımevinde çalışıyor, gecede on bir kapik alıyordu; ve ben de çalışıp para kazanabiliyor olsaydım, günde dört funt4 ekmek, iki kapiklik çay ve üç kapiklik şeker alabilirdik. Oysa benim çalışacak zamanım yoktu; okula devam etmem gerekiyordu. Derslerde çok sıkıntı çekiyordum; özellikle dar, kemikleşmiş, anlaşılmaz biçimleriyle gramer zorluyordu beni; canlı, zor, kıvrak, pek kaprisli oynak Rusçayı gramerin içine yerleştiremiyordum. Ama kısa bir süre sonra grameri öğrenmeye “çok erken” başladığımın, hatta köy öğretmenliği sınavını vermiş olsam bile, yaşım küçük olduğu için bu göreve atanamayacağımın anlaşılması üzerine pek sevindim.

Pletnev ile ben aynı ranzada yatıyorduk: Ben geceleri, o gündüzleri... Bütün gece uykusuz, çalışmaktan bitkin düşmüş, yüzü daha da esmerleşmiş, gözleri şişmiş bir şekilde sabah erken geliyordu, ben hemen sıcak su almaya çayhaneye koşuyordum; elbette, semaverimiz yoktu. Sonra pencerenin önünde oturup ekmekle, çay içiyorduk. Guriy, gazete haberlerini anlatıyordu bana; alkolik köşe yazarı Kırmızı Domino’nun komik şiirlerini okuyordu; hayata şakacı yaklaşımıyla şaşırtıyordu beni Guriy. Onun hayata, eski kadın giysileri satan ablak suratlı, muhabbet tellalı Galkina kadına baktığı gibi baktığını düşünüyordum.

Bu kadının merdiven altındaki odasında kiracıydı; ama “odanın” kirasını ödeyecek parası yoktu ve kirasını neşeli şakalarıyla, armonikada çaldığı parçalarla, söylediği içli şarkılarla ödüyordu. Tenor sesiyle şarkı söylerken gözlerinde bir alay ışıltısı oluyordu. Galkina kadın, gençliğinde bir operanın korosundaymış; şarkıların özünü anlıyor, hayâsızlık okunan gözlerinden kül rengi, tombul yanaklarına damla damla gözyaşları düşüyor, yağlı parmaklarıyla bu gözyaşı damlalarını yanağından siliyor, sonra parmaklarını kirli atkısına özenle kuruluyordu.

İçini çekerek, “Ah, Guriy’ciğim, bir sanatçısınız siz!” diyordu. “Biraz güzel daha güzel olsaydınız, bir düğün de size yapardım! Yalnızlıktan yürekleri burkulan kaç gencin arasını yaptım ben kadınlarla!”

Böyle “gençlerden” biri üst katımızda oturuyordu. Öğrenciydi, kürkçü dükkânında çalışan bir işçinin oğluydu. Orta boyluydu, geniş göğüslüydü, kalçaları çirkin kaçacak derecede dardı; bedeni kesik sivri ucu aşağıda olan, biraz kırık görünen bir üçgeni andırıyordu ve ayakları kadınlarınki gibi çok küçüktü. Fırça gibi sarı saçların süslediği, omuzlarının arasına gömülü başı da küçüktü. Kanı çekilmiş beyaz yüzünde açık yeşil, fal taşı gibi gözleri fıldır fıldırdı.

Babasının sözünü dinlemeden, sahipsiz bir köpek gibi açlık çekerek liseyi bitirip üniversiteye girmeyi başarmıştı. Ama sesinin duygulu, yumuşak bas olduğunun anlaşılması üzerine şan dersleri almayı istiyordu.

Galkina o sırada tanımıştı onu ve müzik dersi alması için, oğlu üniversite üçüncü sınıfta okuyan, kızı lise mezunu, kırk yaşlarında bir tüccar karısının yanına yerleştirmişti. Tüccar karısı şişman, sıradan, asker gibi dimdik bir kadındı; yüzü, hayattan elini ayağını çekmiş bir rahibeninki gibi kupkuruydu; iri, gri gözleri koyu göz çukurlarına gizlenmişti gibiydi; siyahlar giyiyordu, başında modası geçmiş ipek bir şal vardı; kulaklarında koyu yeşil taşlı küpeleri sallanıyordu.

Kadın bazı akşamlar veya sabah erken saatlerde öğrencisinin yanına geliyordu. Birçok kez onun kapıdan fırlayıp avluda kararlı adımlarla yürüdüğünü görmüştüm. Yüzü korkunç görünüyordu, dudakları öylesine sıkılmış oluyordu ki, neredeyse görünmüyorlardı; bir mahkûmmuş gibi, iri iri açık gözleri kasvetli, öne bakıyordu; ancak kendisi körmüş gibi görünüyordu. Çirkin olduğu söylenemezdi; ama üzerinde onu çirkinleştiren, bedenini yaygınlaştıran, yüzünü acıtırcasına buruşturan bir gerginliğinin olduğu açıkça belliydi.

Pletnev bir gün, “Baksana, kadın sanki deli!” demişti.

Üniversite öğrencisi tüccarın karısından nefret ediyordu, ondan saklanıyordu; ama kadın acımasız bir alacaklı ya da ispiyoncu gibi takip ediyordu onu.

İçtiği zamanlar yakınıyordu öğrenci:

“Çekingen biriyim ben, hem ne için şarkı söyleyecekmişim? Bu suratla, bu biçimle kimse sahneye çıkarmaz beni, hiç kimse!”

Pletnev akıl vermeye çalışıyordu ona:

“Bırak artık sızlanıp durmayı!”

“Evet. Ama acıyorum kadına! Dayanamıyorum ona ama acıyorum da! Onun nasıl biri olduğunu bilseydin... Ah...”

Oysa biliyorduk çünkü bu kadının geceleri merdivende durup boğuk, titrek bir sesle şöyle yalvardığını çok duymuştuk:

“İsa aşkına... Sevgili çocuk, tamam, İsa aşkına!”

Kadın büyük bir atölyenin sahibiydi; evleri, atları vardı, ebelik kurslarına binlerce ruble bağış yapıyordu ve bir dilenci gibi yardım diliyordu, yardım toplamaya çalışıyordu.

Çaydan sonra yatıyordu Pletnev, ben iş aramaya çıkıyordum ve gece geç vakit, Guriy’in basımevine gitmesi gereken saatte dönüyordum. Ekmek, sucuk veya haşlanmış “işkembe” getirdiysem, ne varsa ikiye bölüyorduk ve o kendi payına düşeni yanına alıp gidiyordu.

Yalnız kalınca koridorlarda, “Marusovka”nın dar, ıssız sokaklarında dolaşıyor; yeni yeni tanıdığım bu insanların nasıl yaşadıklarını anlamaya çalışıyordum. Ev, bu tür insanlarla tıka basa doluydu ve karınca yuvasını andırıyordu. Evin içinde ekşi, acı birtakım kokular vardı, her köşesinde yoğun, insanlara düşman gölgeler saklıydı. Sabahtan gece geç vakitlere kadar uğulduyordu ev; dikişçilerin makineleri aralıksız çıtırdıyordu; operetlerin korolarında olanlar ses çalışması yapıyor, öğrencilerin gamlarının homurtuları yükseliyor, kafayı çekmiş, yarı akıllı bir aktör nutuk çekiyor, çakırkeyif sokak kadınları isterik naralar atıyorlardı... ve doğal ama çözümsüz bir soru geliyordu aklıma:

“Nedir bütün bunların anlamı?”

Karnı aç gençlerin arasında rengi sararmış, dazlak kafalı, elmacıkkemikleri çıkık, kocaman göbekli, ince bacaklı, kocaman ağızlı, dişleri at dişleri gibi kocaman olan ve bu yüzden lakabı “Sarı At” olan biri dolaşıp duruyordu. Üç yıldır Simbirsk tüccarlarından bir akrabasıyla mahkemelikti ve önüne gelene şöyle anlatıyordu:

“Yaşamak istemiyorum ama hepsini mahvedeceğim! Dilenecekler, sadakayla karınlarını doyuracaklar... Sonra, mahkeme yoluyla aldığım her şeylerini geri vereceğim onlara ve soracağım: ‘Gördünüz mü, şeytanlar? Anlayın işte!’”

Soruyorlardı ona: “Senin hayatının tek amacı bu mu, At?”

“Her şeyimle, bütün ruhumla tek istediğim budur, hayatta başka bir şey yapmak istemiyorum!”

Her gün bölge mahkemesinde avukatının odasında boy gösteriyor; akşamları sık sık kiralık bir arabayla eve torba torba, paket paket, şişe şişe bir şeyler taşıyor; yüksek tavanlı, döşemesi yamru yumru, pislik içindeki odasına öğrencileri, dikişçi kadınları, karnını doyasıya doldurmak isteyen, bu arada bir şeyler de içmek isteyen herkesi davet edip gürültülü içki âlemleri düzenliyordu. Sarı At’ın, kendisi yalnızca rom içiyor, içtiği romun çıkmayan sarı lekeleri masa örtülerinde, giysisinde, hatta yerlerde kalıyordu. Sarhoş olunca ulumaya başlıyordu: “Sevgili kuşlarım benim! Sizleri seviyorum, çok iyi, dürüst insanlarsınız! Oysa ben aşağılık biriyim, timsahın tekiyim... Akrabalarımı mahvetmek istiyorum ve mahvedeceğim! Yemin ederim, yapacağım bunu! Yoksa yaşamak istemem, eğer...”

Gözlerini hazin hazin kırpıştırıyordu At; elmacıkkemikleri çıkık aptal yüzü sarhoş gözyaşlarıyla ıslanıyordu, gözyaşlarını yanaklarından avuç içleriyle siliyordu, dizlerinde kuruluyordu, şalvarı her zaman yağlı lekelerle doluydu. “Nasıl geçiniyorsunuz siz?” diye bağırıyordu. “Açlık, soğuk, üstünüzde başınızda yok... Adalet mi bu? Böyle nasıl yaşayabilir insan? Ah, Tanrı sizlerin böyle yaşadığınızı bilseydi Tanrı...”

Ve cebinden renk renk bir deste banknot çıkarıp soruyordu: “Kime lazım para? Alın, kardeşlerim!”

Koroların şarkıcıları, dikişçi kadınlar onun kıllı ellerinden çekip almaya çalışıyorlardı paraları, At, kahkahalar atıyordu: “Hayır, sizin için değil bu paralar! Öğrenciler için!”

Ama öğrenciler para almıyordu. Kürkçünün oğlu öfkeyle bağırıyordu: “Yerin dibine batsın senin paran!”

Bir gün sarhoş, buruş buruş bir avuç on rublelik getirdi Plennev’e, desteyi masanın üzerine atıp, “Al bunları, işine yarar mı? Benim ihtiyacım yok...” dedi.

Bizim ranzaya attı kendini, bağırmaya, hüngür hüngür ağlamaya başladı; öyle ki, başından aşağı su dökmek zorunda kalmıştık. Uyuyakalınca Pletnev paraları düzeltmeye çalışmıştı ama bunun mümkün olmadığı anlaşılmıştı, öylesine buruşturulmuşlardı ki, birbirlerinden ayırmak için ıslatmak gerekmişti banknotları.

Pencereleri komşu evin taş duvarına bakan dumanlı, pis odası çok sıkışık, dar, gürültülü, boğucuydu. At herkesin sesini bastırarak bangır bangır bağırıyordu. Soruyordum ona: “Neden otelde değil de, böyle bir yerde kalıyorsunuz?” “Sevgili dostum, ruhum için! Sizlerin yanında ruhum çok sıcak...”

Kürkçünün oğlu onaylıyordu: “At haklı! Ben de öyle! Başka bir yerde perişan olurdum ben...”

At rica ediyordu Pletnev’den: “Bir şeyler çal, söyle bize...”

Guriy Pletnev guslisi’ni dizlerinin üzerine koyup şarkı söylüyordu:

Doğ artık, güneş, doğ, güzel güneş...

Sesi yumuşaktı Pletnev’in, insanın ruhuna işliyordu.

Odada sesler kesiliyordu; herkes şarkının acılı sözcüklerini, gusli’nin tellerinin sesini dinliyordu.

Tüccarın mutsuz yardımcısı homurdanıyordu: “Kahretsin! Çok güzel!”

Guriy Pletnev, adı neşe olan mantığıyla, eski evin sakinleri arasında peri masallarının iyi ruh rolünü oynuyordu. Gençliğin parlak boyalarıyla boyalı ruhu, evde hayatı, nefis şakaların havai fişekleriyle, güzel şarkılarla, insanların çarpıcı komik alışkanlıklarıyla, hayatın kaba yalancılığı üzerine cesur söylemleriyle aydınlatmaktaydı. Yirmi yaşını yeni doldurmuştu ama daha küçük gösteriyordu ve evde herkes onu, zor gününde iyi bir akıl alabileceği, her zaman kendisine yardımcı olabilecek biri olarak görüyordu. İnsanlar daha çok seviyorlardı onu, daha çok da korkuyorlardı ondan. Yaşlı demiryolu bekçisi Nikiforıç bile her zaman tilki gibi gülümseyerek selam veriyordu ona.

“Marusovka”nın avlusu tepeye doğru uzarken iki sokağı, Ribnoryadskaya ile Eski Gorşeçnaya sokaklarını birbirine bağlıyordu. Eski Gorşeçnaya Sokağı’nda bizim kaldığımız evin avlu kapısının hemen yanında Nikiforıç’ın bekçi kulübesi vardı.

Eski bir polis memuruydu Nikiforıç, bizim evde kalıyordu. Uzun boylu, zayıf, göğsü madalyalarla dolu bir ihtiyardı; zeki bir yüzü vardı, gülümsemesi içtendi, bakışları kurnaz.

Eskilerin, gençlerin gürültülü topluluğuna karşı son derece hassastı. Düzgün bedeni günde birkaç kez görünüyordu avluda, hiç acele etmeden yürüyor, evin pencerelerine, hayvanat bahçesinde bakıcının hayvanların kafeslerine baktığı gibi bakıyordu. Kışın dairelerden birinde kalan Skobelev’in Ahal Tekin Seferi’ne katılmış tek kollu subay Smirnov ile Aziz George Nişanı alan er Muratov’u tutukladılar. Ayrıca Zobnin, Ovsyankin, Grigoryev, Krilov bir kişiyi daha gizli matbaa kurmaya çalıştıkları için tutuklandı. Muratov ile Smirnov de bu matbaa için bir pazar, gündüz vakti kentin en işlek caddesi Klyuçnikova’da bir matbaadan basım harfleri çalmaya kalkışmak suçlamasıyla tutuklanmışlardı. Bir gece de “Marusovka”da jandarma, benim “Dolaşan Çan” diye isim taktığım birini alıp götürdü. Sabahleyin bunu öğrenince Guriy siyah saçlarına yapışıp bana şöyle dedi:

“Gördün mü, al başına püsküllü belayı... Çabuk ol, kardeşim, çabuk kaç!.”

Nereye kaçmam gerektiğini açıkladıktan sonra şöyle dedi: “Bak, dikkatli ol! Belki orada da polisler vardır...”

Bu esrarengiz görev müthiş hoşuma gitmişti, kırlangıç hızıyla Admiralteyskaya köyüne uçtum. Orada bir kalaycı dükkânında olağanüstü mavi gözlü, kıvırcık saçlı bir genç gördüm. Bir tencereyi kalaylıyordu ama hiç de bir işçiye benzemiyordu. Mengenelerin olduğu köşede, beyaz saçlarını meşin bir kemerle toplamış ufak tefek bir ihtiyar ovalayarak bir musluğu temizliyordu.

Sordum kalaycıya: “İşçiye ihtiyacınız var mı?”

İhtiyar, öfkeli karşılık verdi: “İhtiyacımız var ama sana değil!”

Genç, belli etmeden baktı bana, sonra gene tencerenin üzerine eğildi. Ayağımla alttan hafifçe dürttüm onu, bana fırlatmaya hazırlanıyormuş gibi kaldırdı tencereyi, masmavi gözlerini şaşkınlıkla, öfkeyle dikti gözlerimin içine. Ama benim kendisine göz kırptığımı fark edince sakin sakin, “Çek arabanı, çek...” dedi.

Ona bir kez daha göz kırpıp dışarı çıktım, sokakta beklemeye başladım. Kıvırcık saçlı genç de gerinerek çıktı dükkândan, sigarasını içerken, bir şey söylemeden bakmaya başladı bana.

“Sizin adınız Tihon mu?”

“Evet, Tihon!”

“Pyotr’u içeri aldılar.”

Kıvırcık saçlı genç kaşlarını öfkeyle çatıp dik dik baktı yüzüme, “Hangi Pyotr’u?”

“Uzun boylu, papaza benzeyen Pyotr’u.”

“Ee?”

“Hepsi o kadar.”

“Peki, papaza benzeyen, daha bilmem ne, Pyotr’dan bana ne?” diye sordu kalaycı.

Soruş biçimi onun işçi olmadığına iyice inandırmıştı beni. Görevimi yerine getirmiş olmanın gururuyla doğru eve koştum. “Gizli” işlerde ilk görevim bu olmuştu.

Guriy Pletnev onlara yakındı ama beni bu işlere sokmasını rica ettiğimde şöyle cevap vermişti bana: “Senin için henüz erken, kardeşim! Önce okulunu bitir sen...”

Yevreinov esrarengiz biriyle tanıştırdı beni. Bu tanıştırmasında, bana çok ciddi bir şeyin önsezisini kazandıran güçlü bir sakınma duygusu vardı. Yevreinov beni kent dışına, Arskoye tarlalarına doğru götürürken, yolda bu tanıştırmada çok dikkatli olmamı, bundan kimsenin haberinin olmaması gerektiği konusunda uyarıyordu beni. Yevreinov sonra uzakta, boş tarlada ağır adımlarla yürüyen gri, ufak tefek birini göstererek çevresine bakındı, alçak sesle şöyle dedi: “İşte o! Arkası sıra yürüyün, durduğu zaman yanına gidin, ‘Ben arabayla gelenim...’ deyin.”

Esrarlı olan her zaman hoştur ama burada komik geldi bana: Sıcak, güneşli bir günde sararmış otların arasında bir adam tek başına sallana sallana yürüyordu... Hepsi o kadar. Mezarlığın kapısında yetiştim ona. Karşımda küçük yüzü kupkuru, kuşlarınki gibi yuvarlak gözleri sert bakışlı bir genç vardı. Gri bir lise öğrencisi paltosu giymişti ama paltosunun parlak düğmeleri koparılmış yerlerine siyah kemik düğmeler dikilmişti, eski kasketinde armanın izi belliydi. Genelde gencin her şeyinde zamanından önce bir koparılmışlığın izi vardı... Sanki kendini tam anlamıyla olgunlaşmış biri olarak görmenin verdiği bir acelecilik içindeydi.

Mezarların arasında, sık çalıların gölgesinde oturduk. Ciddi, soğuk konuşuyordu ve hiç hoşlanmamıştım ondan. Neler okuduğumu sert tavırlarla sorduktan sonra, kendisinin organize ettiği gruba girmemi önerdi. Önerisini kabul ettim ve ayrıldık. Issız tarlanın her yanına dikkatlice şöyle bir baktıktan sonra önden yürüdü.

Benden başka üç veya dört gencin daha olduğu grupta en genç olan bendim ve John Stuart Mill’in, Çernişevski’nin notları ekli kitabını okumaya hiç de hazır değildim. Öğretmen Enstitüsü öğrencisi Milovski’nin dairesinde toplanıyorduk. Milovski daha sonra Yeleonski takma adıyla öyküler yazdı ve yazdıkları beş cilt olunca kendi canına kıydı, tanıdığım birçok insan gibi, kendi isteğiyle ayrıldı hayattan!

Kendi halinde, sessiz biriydi Milovski, düşüncelerinden çekiniyor, her sözcüğünü dikkatli kullanıyordu. İğrenç bir evin bodrum katında oturuyor, “beden ve ruh” dengesi için marangozlukla ilgileniyordu. Onun yanında canım sıkılıyordu; Mill’in kitabını okumak sarmıyordu beni. Daha çok ekonominin asıl durumlarını kendime yakın hissediyordum; doğrudan benimsiyordum onları, cildime yazılmış gibiydiler; koca kitabı, gücünü “yabancı bir dayının” esenliği ve rahatı için harcayan herkes için açık seçik olan zor sözcükleriyle yazmanın hiç gereği yok gibi geliyordu bana. Tutkal kokusu sinmiş çukurda iki-üç saat kendimi zorlayarak oturuyor, kirli duvarlarda dolaşan tespihböceklerine bakıyordum.

Dinler tarihi öğretmenimiz bir gün derse zamanında gelmedi, biz de onun hiç gelmeyeceğini düşünüp küçük bir ziyafet düzenledik; bir şişe votka, ekmek ve salatalık aldık. O sırada birden, öğretmenimizin pencerenin önünden hızla geçen boz renk ayaklarını gördük. Votkayı tam masanın altına gizlemiştik ki, içeri girdi ve sonra Çernişevski’nin mantıklı notlarının konuşulması başladı. Hepimiz, birinin ayağı çarpıp votka şişesini devirir diye korku içinde kıpırdamadan, put gibi oturuyorduk. Öğretmen devirdi onu, devirince masanın altına baktı ve bir şey söylemedi. Ah, keşke bağırıp çağırsaydı!

Onun susması, sert yüz ifadesi, gücenik bir tavırla kısılmış gözleri çok kuşkulandırdı beni. Utançtan yüzleri kıpkırmızı olmuş arkadaşlarıma kaşlarının altından bakıyordu; din tarihi öğretmenimize karşı suçlu hissediyordum kendimi ve votka benim girişimimle alınmış olmasa da, üzülüyordum.

Derslerde canım sıkılıyordu; iyi yürekli, sevecen insanların değişik, temiz bir yaşam sürdüğü Tatar köyüne gitmek istiyordum. Komik, bozuk bir Rusça konuşuyorlardı; akşamları müezzinlerin tuhaf sesleri yüksek minarelerden camiye çağırıyordu onları. Tatarların, benim yabancısı olduğum, hoşlanmadığım bizimkilere göre çok değişik, bambaşka bir yaşam biçimi olduğunu düşünüyordum.

Bir şey Volga’ya, zor bir yaşamın müziğine çekiyordu beni. Bu müzik o güne kadar çok hoş bir sarhoşluk vermişti bana. Emeğin kahramanlık şiirini hissettiğim günü çok iyi hatırlıyorum.

Kazan’ın biraz aşağısında, taşa tosladığı için altı parçalanmış, İran malları yüklü büyük bir mavnanın yükünü başka bir mavnaya aktarmak için gemiciler, beni de işe götürmüşlerdi. Aylardan eylüldü, rüzgâr yukarı doğru esiyor, kararmış nehirde dalgalar öfkeyle kabarıyordu; rüzgâr dalgaların yelelerini delicesine koparıyor, nehre soğuk bir yağmur serpiyordu. Hasırlara, yelken bezlerine sarınmış elli kişilik bir işçi grubu boş mavnanın güvertesine yüzleri pek asık, dağılmıştı. Mavnayı küçük bir römorkör zorlanarak yağmura kırmızı kıvılcım demetleri saçarak çekmeye çalışıyordu.

Akşam olmaktaydı. Gümüş rengi, ıslak gökyüzü nehrin üzerine çökerken kararıyordu. İşçiler homurdanıyor, rüzgâra da, yağmura da, hayata da küfürler ederek soğuktan ve rutubetten korunmaya çalışarak güvertede pek yavaş geziniyorlardı. Onların uykulu olduğunu, çalışma heveslerinin olmadığını, ziyan olan malı kurtaramayacaklarını düşünüyordum.

Gece yarısına doğru boş mavnayı taşlara oturan mavnayla bordo bordoya yanaştırdık; işçilerin başı, yüzü çiçek bozuğu, bozuk ağızlı, gözleri de burnu da atmacanınkilere benzeyen huysuz ihtiyar, dazlak başından kasketini çıkarmış, avazı çıktığınca bağırıyordu: “Dua edin, çocuklar!”

Karanlıkta, mavnanın güvertesinde işçiler, ayıların yaptığı gibi, siyah bir küme oluşturarak toplanmışlardı, başkan ise duasını herkesten önce bitirmiş, bas bas bağırıyordu:

“Fenerleri getirin! Hadi, gençler, girişin işe bakalım! Var gücünüzle çalışın, çocuklar! Tanrı yardımcınız olsun, başlayın!”

Ve hantal, tembel, yağmurda ıslanmış işçiler “nasıl çalıştıklarını göstermeye” başladılar. Kavgaya atılır gibi, naralar atarak, bağırarak, şakalaşarak daldılar batmakta olan mavnanın güvertesine, ambarına. Sağımdan solumdan pirinç çuvalları; üzüm, deri, astragan kürk balyaları kuştüyü yastıklar gibi hafif, geçiyorlardı; kısa boylu birtakım insanlar bağırarak, ıslık çalarak, galiz küfürler savurarak birbirlerini coşturmaya çalışarak koşuşturuyorlardı. Biraz önce hayattan, yağmurdan, soğuktan öylesine hüzünlü yakınan bu hantal, somurtkan insanların bu kadar neşeli, istekli, canla başla çalıştıklarına inanmak çok zordu. Yağmur şimdi daha çoğalmış, daha soğuk yağıyordu; rüzgâr kuvvetlenmiş, giysilerin eteklerini başlara kaldırıyor, göbekleri ortaya çıkarıyordu. Altı fenerin zayıf ışığında, ıslak karanlıkta birtakım insanlar, adımları mavnaların güvertelerine tok sesler çıkararak koşturuyorlardı. Çalışmaya susamışlar, dört pud ağırlığında torbaları elden ele atmayı, sırtlarında çuvallarla koşturmayı uzun zamandır özlemiş gibi çalışıyorlardı. Oynayarak, çocukça neşeli şakalaşarak, ancak bir kadının koynunda olmanın daha hoş olabileceği sarhoş bir hoşnutlukla koşturuyorlardı. Yükün sahibi veya yetkilisi olsa gerek, kısa paltolu, kocaman sakallı, yağmurda sırılsıklam olmuş, pek ciddi tavırlı, yaşlı bir adam birden avazı çıktığınca bağırmaya başladı: “Çocuklar, bir kova içki var size! Haydutlar sizi... Hadi, iki oldu! Çalışın, iyi çalışın!”

Karanlıkta her yandan böğürtülü birkaç ses yükseldi: “Üç kova yap şunu!”

“Tamam, üç oldu! Çalışın bakalım!”

Çalışma daha da canlandı.

Ben de çuvalları kapıp götürüyor, yerine attıktan sonra koşuyor, bir başkasını kapıyordum; çevremde herkesle birlikte ben de çılgın bir dansın içinde dönüyor gibiydim; bu insanlar kendilerini vererek aylarca, yıllarca böyle neşeli, durmadan çalışabilir, kentlerde çan kulelerini veya minareleri tutup istedikleri yere götürebilirler gibi geliyordu bana.

O gece, daha önce hiç olmadığım kadar neşeliydim; bütün hayatımı bu yarı çılgın heyecan içinde yaşama arzusu aydınlatıyordu ruhumu. Mavnaların bordasında dalgalar oynaşıyordu, yağmur güvertelerini kamçılıyordu, rüzgâr nehrin üzerinde ıslık çalıyordu. Ağarmakta olan tan yerinin alacakaranlığında yarı çıplak, sırılsıklam insanlar durmadan koşuşturuyor, bağırıp çağırıyor, güçlerinin, yaptıkları işin verdiği hazla gülüşüyorlardı. Bu arada rüzgâr kalın, siyah bulut kütlesini dağıtmış, gökyüzünün mavi, parlak lekesinde güneşin pembe ışını görünmüştü; buna sevinen vahşi hayvanlar ıslak kürklerini, sevimli başlarını silkeleyerek neşeyle bağırmaya başlamışlardı. Böylesine akıllı, çalışkan, kendilerini işlerine böylesine seve seve veren bu iki ayaklı bu vahşi hayvanları kucaklamak, öpmek geliyordu içimden.

Böylesine güçlü bir coşkuya hiç kimse karşı koyamaz diye düşünüyordum; dünyada her çeşit mucizeyi gerçekleştirebilir; masallarda anlatıldığı gibi, bir gecede bütün yeryüzünü saraylarla kentlerle doldurabilirdi. Güneşin ışını, bu insanüstü çalışmaya bakarken bulutların ağırlığını taşıyamaz olmuş, suya batan bir çocuk gibi, onların arasına dalmış; bu arada yağmur da sağanağa dönüşmüştü.

Biri haykırdı:

“Şabat!”5

Ama sert karşılık verdiler ona:

“Yahudi değiliz biz!”

Ve yarı çıplak işçiler sağanak yağmur altında, şiddetli rüzgârda, beni insanoğlunun ne denli güçlü olduğunu saygıyla anlamak zorunda bırakarak öğlen saat ikiye kadar dinlenmeden çalıştılar.

Sonra römorköre geçip sarhoşlar gibi uyudular; Kazan’a geldiklerinde kum sahile gri çamur bir sel gibi döküldüler, üç kova votkayı içmek için meyhaneye gittiler.

O sırada hırsız Başkin geldi yanıma, yüzüme bakarak sordu:

“Ne yaptınız orada?”

Büyük bir heyecanla ona işi anlattım; anlattıklarımı dinledi ve derin bir göğüs geçirdikten sonra küçümser bir tavırla, “Aptalsın,” dedi. “Daha bile kötüsü... salaksın!”

Islık çalarak, bedenini balık gibi kıvırarak, sık dizili direklerin arasından yürüdü. Orada işçiler naralar atarak içiyor, eğleniyorlardı. Uçtaki masalardan biri, tenor sesiyle edepsiz bir şarkı söylemeye başladı:

Eh, gece geç vakit olmuştu bu dediğim, Hanımefendi dolaşmak için bahçeye çıkmıştı... Eh!

Onlarca kişi avuç içleriyle masalara vuruyor, naralar atıyordu.

Bekçi kente göz kulak olurken Yerde uzanmış yatan bir hanımefendi gördü...

Kahkahalar, ıslıklar, bağrış çağrış... Böyle arsız bir hayâsızlık görülmüş şey değildi.

Biri Andrey Derenkov’la tanıştırdı beni. Çöp yığılı bir çukurun başında, yoksul, dar bir sokağın sonunda gizlenmiş küçük bir bakkal dükkânının sahibiydi Andrey Derenkov.

Hoş bir yüzü, beyaz bir sakalı vardı. Bakışı zekiydi. Kentte yasaklanmış veya ender bulunur kitapların en zengin kitaplığı onunkiydi. Kazan’ın birçok okulunun öğrencileri, değişik türden devrimci insanlar onun kitaplarından yararlanıyorlardı.

Derenkov’un dükkânı, hadım bir sarrafın evinin alçak tavanlı eklentisindeydi; dükkânda geniş bir odaya açılan bir kapı vardı; bu odayı avluya bakan pencerenin ışığı hafiften aydınlatıyordu; bu kapıdan sonra dar bir mutfak, mutfaktan sonra ek binayla ev arasındaki karanlık koridorda köşede yüklük vardı, bu yüklükte de kötü niyetli kitaplık gizliydi. Buradaki kitapların bir kısmı elyazması kalın kitaplardı. Lavrov’un “Tarih mektupları”, Çernişevski’nın “Ne yapmalı?”, Pisarev’in bazı makaleleri, “Çar Açlıktır”, “Kurnaz Makinist” bunlardan bazılarıydı. Elyazması bütün bu kitaplar çok okunmuş, hırpalanmıştı.

Dükkâna ilk gittiğimde, müşterilerle ilgilenmekte olan Derenkov, başıyla odaya açılan kapıyı işaret etti bana. Odaya girdim, karanlıkta, köşede, yere diz çökmüş, pek dokunaklı dua eden ufak tefek, Aziz Serafim Sarovski’nin portresine benzeyen bir ihtiyar gördüm. İhtiyara bakarken tatsız, hoş olmayan bir şey hissettim.

Derenkov’un “Narodnik”6 olduğunu söylemişlerdi; bence bir Narodnik, devrimci olurdu; bir devrimci de Tanrı’ya inanmazdı; dua eden ihtiyar burada fazla gibi gelmişti bana.

İhtiyar, duasını bitirdikten sonra beyaz saçlarını, sakalını özenle düzeltti, bana döndü. “Andrey’in babasıyım,” dedi. “Siz kim oluyorsunuz? Anlaşıldı. Oysa ben kıyafet değiştirmiş bir öğrenci olduğunuzu sanmıştım.” “Öğrencinin kıyafet değiştirmesinin ne gereği var?” diye sordum.

Yaşlı adam sesini alçalttı: “Neyse... İstediğin kadar kıyafet değiştir, ne olduğunu Tanrı bilecektir!”

Mutfağa geçti, ben pencerenin önünde oturup düşüncelere daldım ve birden bir ses duydum: “İşte, o böyle biri!”

Mutfağa açılan kapının eşiğinde beyaz entarili bir kız duruyordu. Parlak saçları kısa kesilmişti; bembeyaz, tombul yüzünde gülümseyen masmavi gözleri ışıl ışıldı. Ucuz yağlıboya taş basma tablolarındaki meleklere çok benziyordu.

İnce titrek bir sesle sordu bana: “Neden korktunuz öyle? O kadar korkunç muyum yoksa?”

Sert toprak bir tarlada değil de, yükseğe gerili, oynak bir halat üzerinde yürüyor gibi, duvara tutunarak dikkatli, yavaş adımlarla bana doğru gelmeye başladı. Bu güvensiz yürüyüşü daha çok, onun başka bir dünyaya ait olduğunu düşündürüyordu. Ayaklarına iğneler batıyormuş, duvar yumuşak ellerini yakıyormuş gibi irkilerek yürüyordu. Ve parmakları tuhaf bir biçimde hareketsizdi.

İçimde tuhaf bir heyecan ve keskin bir acıma duygusuyla onun karşısında kıpırdamadan ayakta duruyordum. Bu karanlık odada her şey çok alışılmadıktı!

Kız, altından sandalyenin uçup gideceğinden korkuyormuş gibi bir sandalyeye dikkatlice oturdu. Hiç kimsenin yapmayacağı kadar sade bir tavırla, ancak beş gündür yürümeye başladığını, oysa neredeyse üç aydır yatakta yattığını, kollarının, bacaklarının çalışmadığını anlattı.

Gülümseyerek, “Bir çeşit sinirsel hastalıktı,” dedi.

Hatırlıyorum, durumunu daha bir değişik açıklamasını istiyordum. Böyle bir kız için sinirsel hastalık aşırı basit kaçıyordu; üstelik de, eşyaların hepsinin korkuyla duvarlara sokulduğu, köşede, ikonaların önünde bir lambanın pek parlak yandığı ve bu lambanın zincirinin gölgesinin büyük yemek masasının örtüsünün üzerinde dolaştığı böyle tuhaf bir odada...

Kızın çocuksu, ince sesini duyuyordum:

“Sizden çok söz ettiler bana ve bu yüzden, nasıl biri olduğunuzu görmek istedim.”

Bu kız bir çeşit dayanılmaz bakışlarla inceliyordu beni; onun mavi gözlerinde insanın içini okuyan bir şeyler görüyordum. Böyle bir kızla konuşamazdım, yapamazdım bunu. Ve susuyordum, Herzen’in, Darwin’in, Garibaldi’nin portrelerine bakıyordum.

Dükkândan benim yaşlarda, soluk yüzlü, bakışları küstah bir çocuk koşarak girdi odaya ve gevrek bir sesle, “Neden odandan çıktın, Mariya?” diye bağırarak mutfağa daldı.

Kız, “Benim küçük kardeşim Aleksey bu,” dedi. “Bense ebelik derslerine devam ediyorum, işte bu arada da hastalandım. Neden bir şey söylemiyorsunuz? Çok mu çekingen birisiniz?”

Andrey Derenkov, sıska eli koynunda, geldi; kız kardeşinin yumuşak saçını karıştırarak okşadı ve nasıl bir iş aradığımı sordu.

Sonra sarı saçları kıvırcık, gözleri açık yeşil, uzun boylu bir kız daha geldi, pek sert şöyle bir baktı bana ve beyaz yüzlü kızın koluna girip şöyle diyerek götürdü onu: “Bu kadar yeter, Mariya!”

Bu isim hiç yakışmıyordu kıza, onun için kaba kaçıyordu.

Ben de tuhaf bir heyecan içinde ayrıldım oradan, bir gün sonra akşam ise gene o odada oturuyordum; onların nasıl ve neyle geçindiklerini anlamaya çalışıyordum. Tuhaf bir yaşam biçimleri vardı.

Kendi halinde, sevimli ihtiyar Stepan İvanoviç yüzü şeffaf gibi bembeyaz, bir köşede oturuyor, oradan bakıyor, koyu renk dudaklarını kıpırdatarak sakin sakin gülümsüyor, sanki şöyle bir ricada bulunuyordu:

“Dokunmayın bana!”

Bir tavşan ürkekliği, endişeli bir felaket beklentisi vardı onda, farkındaydım bunun.

Önü ağaç kabuğu sertliğinde yağ ve un sıvalı gri bir ceket giyen elleri sıska Andrey, yaptığı bir yaramazlığı yeni bağışlanmış bir çocuk gibi mahcup gülümseyerek, yan yan dolaşıyordu odanın içinde. Tembel, kaba delikanlı Aleksey dükkânda yardımcı oluyordu ona. Üçüncü kardeş İvan, üniversitede Öğretmen Enstitüsü’nde okuyor, yurtta kalıyor ve yalnızca cumartesi pazar günleri eve geliyordu. Temiz giyimli, saçları düz taralı, eski bir devlet memuruna benzeyen ufak tefek bir gençti. Hasta Mariya çatı arasında bir yerde kalıyordu, çok seyrek aşağı iniyordu. O aşağı indiğinde beni görünmez iplerle bağlıyorlarmış gibi rahatsız hissediyordum kendimi.

Derenkov’ların ev işlerini hadım ev sahibinin birlikte yaşadığı yüzü tahta bir kuklanın yüzünü, gözleri öfkeli bir rahibenin gözlerini andıran sıska, uzun boylu kadın yürütüyordu. Sarışın kızı Nastya da ortalarda dolaşıyordu; yeşil gözleriyle erkeklere bakarken kalkık burnunun delikleri titriyordu.

Ne var ki, Derenkov’ların evinin asıl sahipleri üniversitesinin İlahiyat Fakültesi öğrencileriyle Veterinerlik Enstitüsü öğrencileriydi. Bu öğrenciler Rus halkının sorunlarını düşünen, Rusya’nın geleceğinden sürekli endişe eden gürültülü bir kalabalık oluşturuyordu. Gazetelerde çıkan makalelerle, son okudukları kitaplarda yazılanlarla, kentte ve üniversitede çıkan olaylarla sürekli heyecanlı bu gençler, tartışmalara katılmak, köşelerde kendi aralarında sakin fısıltılarla konuşmak için Kazan’ın her sokağından akşamları Derenkov’un dükkânında toplanıyorlardı. Yanlarında kalın kitaplar getiriyor, getirdikleri kitapların sayfalarına fiske vurarak birbirlerine bağırıyorlar, her biri kendi hoşuna giden gerçeği savunuyordu.

Doğrusu, bu tartışmalardan doğru dürüst bir şey anladığım yoktu; gerçekler benim için, yoksul çorbasında yağ yıldızcıklarının kaybolduğu gibi, söz kalabalığı arasında kaybolup gidiyordu. Bazı öğrenciler zimmetine para geçiren Volga boyunun yaşlı insanlarını hatırlatıyorlardı bana ama hayatı daha iyiye götürmek isteyen insanlar görüyordum ve onların içtenliği laf kalabalığı fırtınasında yutuluyor ama bu fırtınanın içinde bütünüyle kaybolup gitmiyorlaardı. Onların aydınlığa kavuşturmaya çalıştıkları sorunlar bana yabancı değildi ve bu sorunların başarıyla halledilmesine ilgili olduğumu hissediyordum. Çoğu zaman, öğrencilerin sözcüklerinde benim sessiz düşüncelerimin dile geldiğini sanıyordum. Ve bu kişilere, özgürlüğüne kavuşturulacağına söz verilen bir kölenin coşkusuyla davranıyordum.

Onlarsa, bir marangozun işe yaramaz bir tahta parçasına baktığı gibi bakıyorlardı bana.

Beni birbirlerine, küçük sokak çocuklarının, kaldırımda buldukları bir beş kapikliği birbirlerine gösterdikleri gibi, pek mağrur tanıştırıyorlardı: “Doğal yetenek!”

Bana “doğal yetenek”, “halkın çocuğu” demelerinden hazzetmiyordum. Yaşamın üvey evladı gibi görüyordum kendimi; bazen aklımın gelişmesini yöneten gücün ağırlığını çok hissediyordum. Bir kitabevinin vitrininde kapağında bilmediğim “Özlü ve Bilge Sözcükler” yazan bir kitap görmüştüm. O kitabı okumak için büyük bir heyecan, istek uyanmıştı içimde ve İlahiyat Akademisi öğrencisine o kitabı bana getirmesi için yalvardım.

Geleceğin piskoposu, kıvırcık saçları, kalın dudakları, iri dişleriyle bir siyahı andıran öğrenci, alaylı alaylı haykırdı yüzüme karşı: “Günaydınlar! Boş versene sen, kardeşim, saçma bir kitaptır o! Sana verilen kitapları oku sen, gerisini karıştırma!”

Öğretmenin bu kaba tavrı çok dokundu bana. Paranın bir bölümünü iskelelerde kazandım, biraz da Andrey’den borç aldım ve elbette, satın aldım o kitabı. Satın aldığım ilk ciddi kitaptı bu, bugüne kadar da bendedir.

Genelde oldukça sert davranıyorlardı bana: “Sosyal Bilimlerin Alfabesi”ni okurken, bu kitabın yazarının, kültürel yaşamın gelişmesinde hayvancılıkla uğraşan kabilelerin rolünü abarttığını; serbest girişimciliği, avcılığı ise küçümsediğini düşünüyordum. Bu kuşkumu bir filoloğa açtım, o da kadınsı yüzüne pek ciddi, ağırbaşlı bir ifade takınıp tam bir saat “eleştiri hakkı” üzerine nutuk çekti bana.

“Eleştiri yapmak hakkına sahip olabilmesi için kişinin herhangi bir gerçeğe inanması gerekir,” diyerek, “siz neye inanıyorsunuz?” diye sordu.

Bu filolog sokakta bile kitap okuyordu. Kaldırımda yürürken yüzünü kitapla kapatıyor, insanlara çarpıyordu. Tavan arası odasında tifodan yatıyor, karnı aç dönüp duruyor, bağırıyordu:

“Ahlak dediğin, özgürlüğü de, görev duygusunu da içinde uyumlu, ahenkli biçimde bulundurmak zorundadır. Ahenkli olarak, u-yum-lu, a-henk-li...”

Sürekli açlık çektiği, sağlam gerçeği ısrarla aradığı için yarım sağlıklı olan ince ruhlu bu insan, kitap okumaktan başka bir mutluluk bilmiyor ve güçlü karşıt iki düşünceyi bağdaştırdığını sandığı anda sevimli, siyah gözleri çocuksu bir sevinçle gülümsüyordu. Kazan’daki günlerimden on yıl sonra Harkov’da karşılaştım onunla. Kem’de beş yıl sürgün kaldıktan sonra tekrar üniversiteye girmişti. Kafası karşıt düşüncelerle, karınca yuvası misali, dolu gibi geliyordu bana. Tüberkülozdan ölürken Nietzsche ile Marx’ı barıştırmaya çalışıyor, bir yandan kan tükürürken; bir yandan da ellerimi sıska, soğuk, yapışkan parmaklarıyla tutarak hırıltılı sesler çıkarıyordu:

“Sentez olmadan yaşamak olanaksızdır!”

Tramvayla üniversiteye giderken yolda öldü.

Onlar gibi mantık uğruna acı çeken çok insan tanıdım... Hatıraları kutsaldır benim için.

Derenkov’un evinde böyle onlarca kişi toplanıyordu. Aralarında İlahiyat Akademisi öğrencisi, Panteleymon Sato adında bir Japon bile vardı. Kimi zaman gür, kaba sakallı, saçlarını Tatarlar gibi kestiren iriyarı, geniş omuzlu birinin geldiği de oluyordu. Gri, dar, kopçaları boğazına kadar ilikli bir Kazak kaftanı oluyordu üzerinde. Genelde bir köşede oturuyor, kısa piposunu içerken oradan sönük, sakin bakışlarla herkesi izliyordu. Bakışı çoğu zaman ısrarla benim yüzümde kalıyordu; bu ağırbaşlı adamın düşünce olarak beni tarttığını ve nedense benden korktuğunu düşünüyordum. Sessizliği şaşırtıyordu beni. Herkes yüksek sesle, çok ve kararlı konuşuyordu; sesler ne kadar yükselirse, kuşkusuz, o kadar hoşlanıyordum bundan. Yüksek sesle söylenenlerde genelde zavallı, ikiyüzlü düşüncelerin saklandığını uzun süre anlayamamıştım. Bu sakallı iriyarı adam neden hep susuyordu?

Adı Hohol’du ve anlaşılan, Andrey’den başka kimse tanımıyordu onu. Bir süre sonra bu adamın on yıl kaldığı Yakut Bölgesi’nde sürgünden yeni dönmüş olduğunu öğrendim. Ona olan ilgimi bu daha da artırdı. Gelgelelim, çekingen, ürkek biri olmasam, telaşlı bir merak hastalığım olsa, üstelik her şeyi, nasıl olursa olsun, hemen öğrenmeyi istesem de, onunla tanışmaya cesaret edemiyordum. Bu özelliğim herhangi bir şeyle meşgul olmamı hayat boyu engellemiştir.

Halktan söz edildiğinde üzülerek, kendime bir güvensizlik duyarak, benim bu konuda bu insanların düşündükleri gibi düşünemeyeceğimi hissediyordum. Onlar için halk; mantığın, ruh güzelliğinin, temiz yürekliliğin, neredeyse tanrısallığın ta kendisiydi; halk her türlü güzelliğin, adaletin, yüce dürüstlüğün özünü içinde bulunduruyordu. Oysa ben böyle bir halk görmemiştim. Marangozlar, hamallar, taş ustaları tanımıştım ben; Yakov’u, Osip’i, Grigori’yi tanımıştım, oysa burada bambaşka bir halktan söz ediliyordu; kendilerini o halktan aşağıda bir yerlere koyuyorlardı, onun iradesine bağlı olduklarını söylüyorlardı. Bana öyle geliyordu ki, asıl bu insanlardaydı ve onların içinde yanmaktaydı düşüncenin güzelliği de, gücü de... Hayata insan sevgisinin içten iradesi ve yeni bazı yasalara göre onu yaratmanın özgürlüğü de...

O zamana kadar aralarında yaşadığım küçük insanlarda özellikle, insan sevgisi görmemiştim; ama burada her sözcükte gösteriyordu kendini bu sevgi, her bakışta alev alevdi, yanıyordu.

Halkı sevenlerin konuşmaları ışıklı yağmur taneleri gibi dökülüyordu yüreğime ve köy yaşamını, köylülerin yüce gönüllülüklerini anlatan içten edebiyatın bana büyük faydası oluyordu. Bir şeyi hissetmiştim: İnsanı yalnızca çok sağlam, çok tutkulu severseniz, bu sevgiden hayatı da anlamını da öğrenirdiniz. Kendimi düşünmeyi bırakmıştım, insanları özellikle, daha bir dikkatli incelemeye başlamıştım.

Andrey Derenkov bütün içtenliğiyle bana, dükkânının kısıtlı gelirinin tümünün “halkın mutluluğu... herkesin mutluluğudur” inancına sahip insanlara gittiğini söylemişti. Kitap kurtlarının coşkulu mantığı karşısında heyecanını gizlemeden, görevine büyük inancı olan bir papaz gibi böyle insanların arasında dönüp duruyordu. Mutlulukla gülümseyerek, sıska elini koynuna sokarak öteki eliyle yumuşak sakalını sağa sola çekiştirerek soruyordu bana:

“İyi mi? Böyle işte!”

Ve kaz sesi gibi tuhaf bir sesi olan veteriner Lavrov Narodniklere inatla itiraz ettiğinde Derenkov korkup gözlerin kapayarak fısıldıyordu:

“Ne bozguncu adam!”

Onun Narodniklere karşı tutumu benimkine benziyordu ama öğrencilerin Derenkov’a davranışı kaba, efendilerin işçilerine veya bir meyhane çalışanına davranışı gibi geliyordu bana. O kendi farkında değildi bunun. Çoğu zaman, konuklarını yolcu ettikten sonra gece yatısına alıkoyuyordu beni; odayı temizliyorduk, sonra döşemeye hasırların üzerine uzanıp lambanın zayıf ışığında fısıldayarak dostça sohbet ediyorduk. İnanan bir insanın iç huzuruyla şöyle diyordu bana:

“Böyle güzel yüzlerce, binlerce insan toplanacak, Rusya’da önemli yerlerin hepsinin başına geçip bütün hayatı değiştirecekler!”

Benden on yaş büyüktü ve sarışın Nastya’dan çok hoşlandığının farkındaydım. Kızın ateşli gözlerine bakmamaya çalışıyordu, başkalarının yanında onunla pek soğuk, patronun emreder tavırlarıyla konuşuyordu; ama arkasından pek tasalı bakıyor, yanlarında kimse yokken de onunla mahcup, ürkek gülümseyerek, sakalını çekiştirerek konuşuyordu.

Küçük kız kardeşi de tartışmaları bir köşeden izliyordu. Aşırı dikkatten çocuksu yüzü komik bir biçimde şişiyordu, gözleri iri iri açılıyordu, konuşmalar aşırı sertleştiğinde, başından aşağı buzlu su dökmüşler gibi, sesli sesli solumaya başlıyordu. Sarı saçlı bir tıp öğrencisi kabararak dolaşıyordu çevresinde, kaşlarını pek anlamlı çatarak gizemli bir yarı fısıltıyla konuşuyordu onunla. Bütün bunlar aşırı derecede ilginçti.

Ama sonbahar gelmiş, sürekli bir işim olmadığı için hayat benim için çekilmez olmaya başlamıştı. Çevremde olan bitenle yakından ilgileniyordum, gün geçtikçe daha az çalışıyor, karnımı başkasının ekmeğiyle doyuruyordum ve bu ekmek boğazımdan aşağı çok zor iniyordu. Kış için kendime bir “yer” bulmalıydım ve onu Vasiliy Semyonov’un kurabiye fırınında buldum. Hayatımın bu bölümünü, “Ev Sahibi”, “Konovalov”, “Yirmi Altı ve Bir” öykülerimde anlattım... Zor günlerdi! Ama öğreticiydi de!

Fiziksel zordu, moral olarak daha da zor!

Dükkânın alt katına indiğimde artık bir arada olmanın, dinlemenin benim için zorunlu olduğu insanlarla aramda bir “ilgisizlik duvarının” yükseldiğini anlamakta gecikmedim. Hiçbirini görmüyordum, günde on dört saat çalışıyordum, cumartesi pazar günleri Derenkov’a gidemiyordum; boş günlerimde uyuyor ya da arkadaşlarımla işte kalıyordum. Onların bazıları, işe girdiğim ilk günden beri eğlenceli bir palyaçoya bakar gibi bakıyorlardı bana; bazıları da çocukların ilginç şeyler anlatan büyüklere saf saf baktıkları gibi... Bu insanlara neler anlatıyordum, bilmiyorum; ama anlaşılan, onlara başka, çok daha rahat, makul bir hayatın olabileceği umudunu veren her şeyi... Kimi zaman başarıyordum da bunu ve şiş yüzlerinin insancıl bir hüzünle aydınlandığını, gözlerininse gücenik, öfkeli bir ışıkla parladığını gördükçe bundan hoşlandığımı hissediyor, “halkın arasında çalıştığımı”, “halkı aydınlattığımı” düşünerek kendimle gurur duyuyordum.

Kuşkusuz, sık sık güçsüzlüğümü, bilgimin yetmediğini, hayatın, yaşananların en basit sorularına bile cevap veremediğimi hissetmiyor da değildim. O zaman kendimi, sırf gerçekleri unutmak için ve bunu ancak meyhanelerde, sokak kadınlarının soğuk koynunda bulabilen insanların, görme duyusu olmayan kurtçuklar gibi kaynaştığı karanlık bir çukura atılmış gibi hissediyordum.

Her ay, maaş gününde kesinlikle genelevler ziyaret ediliyordu. Bu mutlu günün hazlarından konuşulmaya bir hafta öncesinden başlanıyordu; o hazların yaşanılmasından sonra da uzun uzun bunun sohbetini yapıyorlardı. Bu sohbetlerde açık saçık, cinsel enerjileriyle övünüyorlar, kadınlarla acımasızca alay ediyorlar, onları aşağılıyorlardı.

Ama çok tuhaftır!.. Bütün bunları dinliyordum ve üzülüyor, utanıyordum. Bir kadını bir rubleye bütün gece satın almanın mümkün olduğu “teselli evleri”nde arkadaşlarımın kendilerini mahcup, suçlu hissettiklerinin farkındaydım ve bu doğal geliyordu bana. Ama bazıları ise, kendilerinin de hissettikleri gibi, yapmacık, rahat, cesur görünmeye çalışıyordu. Kadın erkek ilişkisi çok ilgilendiriyordu beni, bunu özel bir ilgiyle izliyordum. Henüz bir kadının yakınlığını yaşamamıştım, bu da tatsız bir duruma sokuyordu beni: Kadınlar da, arkadaşlarım da acımasızca alay ediyorlardı benimle. Kısa bir süre sonra “teselli evleri”ne götürmeyi kesmişlerdi beni.

Şöyle diyorlardı: “Sen bizimle gelme, kardeşim.”

“Neden?”

“Öyle işte! Sen gelince iyi olmuyor.”

Bu söylediklerini kafama takıyordum, bunun benim için önemli bir anlamı olduğunu düşünüyordum ama daha dişe dokunur bir şey öğrenemiyordum. “Ne üsteliyorsun!” diyorlardı. “Söyledik ya sana, gelmeyeceksin! Canımızı sıkıyorsun orada...”

Yalnızca Artem gülümseyerek şöyle diyordu: “Yanımızda bir papaz ya da rahip var gibi oluyoruz.”

Kızlar ağırbaşlılığımla başlangıçta alay ediyorlardı, daha sonra gücenik, sormaya başlamışlardı bana: “İğreniyor musun bizden?”

Şişko, güzel Polonyalı kırklık “kız”, “kâhya kadın” Teresa Boruta bir gün, cins bir köpeğinki gibi zeki bakışını bana doğrultup şöyle demişti: “Kızlar, rahat bırakın çocuğu, kesin bir sevdiği vardır, öyle değil mi? Gücü kuvveti yerinde, yalnızca sevgilisiyle ilgilenmeli, başkasıyla olmaz!”

Alkolikti Teresa Boruta, sürekli içiyordu inanılmaz da iğrençti. Oysa ayık olduğu zamanlar insanlara karşı anlayışlı davranışıyla onların yaptıklarında bir anlam arayışındaki sakinliğiyle şaşırtıyordu beni.

Arkadaşlarıma şöyle anlatıyordu: “Özellikle, şu akademi öğrencilerini hiç anlayamıyorum. Kızlara döşemeyi sabunla güzelce temizletiyorlar, sonra çıplak kızı, elleri ve ayakları tabaklarda, dört ayak yaptırıyorlar, önden geriye doğru itiyorlar onu, döşemede ne kadar geriye gidebileceğine bakıyorlar. Her kıza aynı şeyi yapıyorlar. İşte öyle! Neden yapıyorlar bunu?” “Yalan söylüyorsun!” dedim.

Teresa sesini yükseltip hiç alınmadan, sakin, “Yo, hayır!” dedi.

Onun bu sakinliğinde dayanılmaz bir şey vardı.

“Uyduruyorsun!” dedim. “Bir kıza böyle bir şeyin yapılacağını nasıl uydurmuş olabilirim?” derken gözlerini irileştirdi Teresa, “Deli miyim ben?”

Tartışmamızı herkes büyük bir dikkatle dinliyordu; Teresa, öğrencilerin bunu neden yaptıklarını öğrenmekten başka bir şey istemeyen birinin sıkılmaz tavrıyla konuklarının yaptıkları oyunları anlatıyordu.

Dinleyenler yere tükürüyor, öğrenciler için çirkin şeyler söylüyorlardı; bense Teresa’nın benim sevdiğim insanlara karşı düşmanca duygular uyandırmak istediğini görünce, üniversite öğrencilerinin halkı sevdiğini, halk için iyi şeyler düşündüğünü söylüyordum. “Ama Vaskresnaya Sokağı’nın öğrencileri sivildirler, üniversitede okuyorlar, bense Arski Meydanı’ndaki ilahiyat öğrencilerinden bahsediyorum! Kilisenin çocuklarıdırlar, kimsesizdirler, kimsesiz büyümüşlerdir, bu yüzden de ister istemez hırsız ya da azgın, kötü olmuşlardır. Yetimlerin bağımlı oldukları bir şey yoktur!”

“Kâhya kadın”ın sakin anlattıkları; kızların öğrencilerden, memurlardan, genel olarak “temiz insanlardan” öfkeli yakınmaları arkadaşlarımda yalnızca tiksinti ve düşmanlık değil, handiyse sevinç de uyandırıyordu. Şöyle dile getiriyorlardı bu duygularını: “Demek okumuşlar bizden de beter!”

Bu sözcükleri duymak ağır geliyordu bana, acı da veriyordu. Kentin bütün çamuru dar, yarı karanlık odalarda çukura girer gibi toplanıyor, isli ateşin başında kaynaşıyor ve içleri düşmanca duygularla, öfkeyle dopdolu, tekrar kente dağılıyordu. Hayat sıkıntısının, içgüdüsünün insanları yığdığı böyle çukurlarda saçma sözcüklerle endişelerden, aşkın acılarından söz eden duygulu şarkıların yapıldığını, “okumuş insanların” yaşamı üzerine çirkin masalların uydurulduğunu; anlaşılamayana karşı alaylı, düşmanca ilişkilerin doğduğunu ve “teselli evlerinin” arkadaşlarım için, oldukça zehirli bilgiler edindikleri üniversiteler olduğunu görüyordum.

“Eğlence kızları”nın, armonikanın çığlıklarına veya kırık dökük piyanonun tıngırtılarına uyarak, pis döşemede pörsümüş bedenlerin iğrenç bir biçimde kıvırarak, bacaklarını tembel tembel nasıl birbirine vurduklarını izliyordum, izlerken aklıma belirgin olmayan ama bana endişe veren düşünceler geliyordu. Çevremde her şeyden, ruhumu güçsüz, bir yere gitmek arzusuyla zehirleyen ağır bir sıkıntı duyuyordum. İşyerimizde, bir çıkar gözetmeden, halkın mutluluğu için özgürlüğe yollar arayan insanlar olduğunu anlatmaya başladığımda itiraz ediyorlardı bana: “Ama onlar için kızlar aynı şeyi söylemiyorlar!”

Ve amansızca, aşağılarcasına alay ediyorlardı benimle; aralarında yaramaz bir fino gibiydim; ama kendimi hiç de büyük köpeklerden daha aptal, daha cesaretsiz görmüyordum, ben de hırlıyordum... Yaşamla ilgili düşüncelerin en azından yaşamın kendisi kadar ağır olduğunu anlamaya başladığımda, kimi zaman birlikte çalıştığım, inadına sabırlı olan insanlara karşı ruhumda bir nefret patlaması oluyordu. Onların sabretme yetenekleri, sarhoş patronun yarı akıllı alaylarına karşı gösterdikleri uysal umutsuzluğu özellikle canımı sıkıyordu.

Ve sanki inadına tam da o ağır günlerde, yapıma ters düşmekle birlikte, gene de beni heyecanlandıran yepyeni bir fikirle tanıştım.

Delicesine, öfkeli esen rüzgârın gri gökyüzünü küçük parçalara ayırdığı, bu parçaların onu toprağa buz gibi kar yığınlarına gömdüğü ve yeryüzünde hayatın bitmiş gibi göründüğü, güneş sönmüş, artık doğmayacak gibi olduğu yortu haftasında fırtınalı bir gece, Derenkov’lardan dükkâna dönüyordum. Rüzgâra karşı gözlerim kapalı, yürüyordum, gri esintili karanlıkta, ayağım kaldırımda boylu boyunca uzanmış birine takıldı, düştüm. O anda ikimiz de birbirimize, ben Rusça, o Fransızca küfrettik:

“Hay, şeytanın dölü!..”

Bu ilgimi çekti, ayağa kaldırdım adamı. Kısa boylu, hafif biriydi. Beni iterek bağırdı: “Şapkam, Tanrının belası! Şapkamı verin bana! Başım üşüyor!”

Karların arasında şapkasını buldum, karını silkeleyip saçları karmakarışık başına geçirdim. Ama çekip çıkardı başından şapkayı, elinde sallayarak iki dilde küfretmeye başladı, “Defol!” diyerek yanından kovdu beni.

Birden ileriye doğru koşmaya başladı, fırtınanın karanlığında gözden kayboldu. Ben de yürüdüm. Biraz sonra tekrar gördüm onu. Sönmüş bir sokak fenerinin ağaç direğine sarılmış, ayakta duruyor, inandırıcı bir tavırla şöyle diyordu: “Lena, ölüyorum ben... Ah, Lena...”

Besbelli, sarhoştu, onu sokakta öyle bıraksaydım belki de donup ölürdü. Evinin nerede olduğunu sordum.

Ağlamaklı bir sesle haykırdı:

“Bu sokağın adı ne? Ne yana gideceğimi bilmiyorum.”

Beline sarıldım, yürütmeye başladım onu. Bir yandan da nerede oturduğunu soruyordum.

Titreyerek mırıldanıyordu:

“Bulak Sokağı’nda, Bulak Sokağı’nda... Hamamın yanındaki evde, evin numarası...”

Yalpalıyor, düz yürüyemiyordu, benim yürümeme de engel oluyordu. Dişlerinin takırdadığını duyuyordum.

Beni iterek, “Si tyu save,” diye mırıldandı.

“Ne diyorsunuz?”

Durdu, kolunu kaldırdı, tane tane, mağrur bir tavırla –bana öyle gelmişti– şöyle dedi: “Si tyu save u je te men...”7

Ve parmaklarını ağzına soktu. Sendeliyordu, neredeyse düşecekti. Eğilip sırtıma aldım onu, yürüdüm. Çenesini başıma bastırarak homurdanıyordu:

“Si tu savais... Ama donuyorum ben, Tanrı’m...”

Zar zor Bulak Sokağı’na kadar yürüdüm, evini buldum; sonunda, bir avlunun dibinde karların arasında gizli küçük bir ek binanın holüne girdik. Bir kapıyı yokladı, usulca tıklattı, fısıldadı: “Şşş! Sessiz olun...”

Kapıyı, elinde sonuna gelmiş mumla, kırmızı entarili bir kadın açtı. Bir şey söylemeden kenara çekilip yol verdi bize ve nereden çıkardıysa, saplı gözlüğünü takıp uzun uzun baktı bana.

Kadına, sanırım, adamın ellerinin donduğunu, üstündekileri hemen çıkarıp yatağa yatırılmasının gerektiğini söyledim.

Kadın yüksek sesle, canlı, “Öyle mi?” diye sordu. “Ellerini de soğuk suya sokmalısınız.”

Kadın saplı gözlüğüyle bana köşeyi gösterdi. Bir tablonun olduğu resim sehpası vardı orada, bir nehir ve köy tablosuydu bu. Kadının tuhaf bir biçimde kıpırtısız yüzüne şaşkın şaşkın baktım; ama kadın, odanın uzak köşesine gitti. Orada, üzerinde kırmızı abajurlu bir lambanın yandığı bir masa vardı. Orada oturdu, masanın üzerinden bir sinek ikili aldı, bakmaya başladı kâğıda.

Yüksek sesle sordum ona:

“Votka yok mu sizde?”

Kadın cevap vermedi, iskambil kâğıtlarını masanın üzerine yayıyordu. Buraya getirdiğim adam, başı öne eğik, morarmış elleri iki yana sarkık, bir sandalyede oturuyordu. Kaldırıp divana yatırdım onu, ne yaptığımı bilmeden, rüyada gibi üzerindekileri çıkarmaya başladım. Divanın arkasında, önümdeki duvar boydan boya fotoğraflarla kaplıydı. Bu fotoğraflar arasında beyaz kurdeleye asılı altın bir taç, pek donuk parlıyordu. Kurdelenin ucunda da altın harflerle şöyle yazıyordu:

“EŞSİZ CİLDA’YA”

Ellerini ovalamaya başladığımda adam inlemeye başladı: “Yavaş ol, Tanrının belası!”

Kadın, sesini çıkarmadan endişeli, kartları masanın üzerine yaymayı sürdürüyordu. Burnu kuşlarınki gibi sivriydi; iri, kıpırtısız gözlerinin ışığı aydınlatıyordu burnunu. Neden sonra, ağarmış, peruk gibi gür, yumuşak saçlarını genç kız elleriyle geriye atıp alçak ama rahat duyulabilir bir sesle sordu: “Mişa’yı gördün mü, Jorj?”

Jorj beni itti, çabucak kalkıp oturdu, hemen cevap verdi: “Biliyorsun, Mişa Kiev’e gitti...”

Kadın, gözlerini kartlardan ayırmadan, “Sahi, Kiev’e gitmişti,” diye tekrarladı.

O anda kadının sesinin tek tonda, güçsüz olduğunu fark ettim. “Yakında dönecek,” dedi adam.

“Öyle mi?”

“Öyle! Yakında...”

“Öyle mi?” diye tekrarladı kadın.

Yarı giyinik Jorj divandan yere atladı, iki adımda sıçrayıp Fransızca bir şeyler söyleyerek kadının önünde diz çöktü.

Kadın Rusça karşılık verdi: “Sakinim ben.” “Yolu kaybettim, biliyor musun? Nasıl bir kar fırtınası var dışarıda, rüzgâr ne korkunç esiyor, donacağım sandım...”

Jorj, kadının dizinin üzerindeki eline bakarak çabuk çabuk konuşuyordu. Kırk yaşlarındaydı. Siyah bıyıklı, kalın dudakları kırmızı yüzünde sanki bir korku, endişe vardı. Yuvarlak başında fırça gibi kır saçlarını bastırarak düzeltiyor, giderek daha rahat konuşuyordu.

Kadın soruyor gibi de, onaylıyor gibi de değil, “Yarın Kiev’e gidiyoruz,” dedi.

“Evet, yarın! Senin biraz dinlenmen gerekiyor. Neden yatmıyorsun? Geç oldu çünkü...”

“O, Maşa, bugün gelmeyecek mi?”

“Gelmeyecek! Dışarıda öyle bir kar fırtınası var ki... Gideceğiz, hadi şimdi yat sen...”

Adam, masadan lambayı alıp kadını kitap dolabının yanındaki küçük kapıya götürdü. Hiçbir şey düşünmeden, adamın bitişik odadan gelen kısık sesini dinleyerek uzun süre yalnız oturdum. Pencerenin camlarına kar taneleri tüylü pençeler gibi, kocaman kocaman çarpıyor, camda eriyen kar tanelerinin suyunda mumun alevi ürkek yansıyordu. Oda eşya doluydu; tuhaf, sıcak, uykulu bir kokusu vardı.

Sonunda Jorj, elinde abajuru camına değdikçe tıkırdayan bir lambayla göründü.

“Yattı,” dedi.

Lambayı masaya koydu, odanın ortasında dalgın, durdu ve bana bakmadan konuşmaya başladı: “Evet, ne dersin? Sen olmasaydın belki de ölürdüm... Teşekkür ederim! Kimsin sen?”

Başını yana eğip bitişik odadan gelen hışırtıya ürpererek kulak verdi.

Alçak sesle sordum ona: “Karınız mı oluyor?”

Adam alçak sesle, tane tane konuşarak cevap verdi:

“Evet, karım. Her şeyim. Hayatım!”

Önüne, yere bakıyordu. Sonra tekrar avuçlarıyla bastırarak başını ovalamaya başladı. “Çay içer misin, hı?”

Dalgın, kapıya yürüdü ama birden durdu: Hizmetçiyi, fazla balık yediği için hastaneye götürdüklerini hatırlamıştı.

Semaveri benim kurmamı önerdim ona, başıyla onayladı ve besbelli yarı giyinik olduğunu unutup ıslak döşemede çıplak ayaklarını şapırdatarak dar mutfağa götürdü beni. Orada sırtını küçük sobaya dayayıp tekrar etti. “Sen olmasaydın ölürdüm... Teşekkür ederim!”

Ve birden ürperip gözlerini korkuyla iri iri açıp bakışını yüzüme dikti: “Ne yapardı o zaman kadıncağız? Aman Tanrı’m...”

Hemen gözünü kapıdaki siyah bir deliğe dayayıp fısıldadı: “Gördüğün gibi, hasta... Oğlu ateş etti ona. Moskova’da müzisyendir oğlu; oysa bekliyor onu kadıncağız, neredeyse iki yıl oldu...”

Sonra, çayımızı içerken karmakarışık, alışılmadık sözcüklerle kadının büyük bir çiftliği olduğunu, kendisininse tarih öğretmeni olduğunu, kadının oğluna ders verdiğini, o arada kadına âşık olduğunu, kadının baron Alman kocasından ayrıldığını, operada sahneye çıktığını, ilk kocası kadını sürekli rahatsız etse de bir zamanlar çok mutlu olduklarını anlattı.

Yarı karanlıkta gözleri kısık, küçük sobanın sıcağında döşemesi çürümüş pislik içinde mutfağın köşesinde bir şeye dikkatli bakarak anlatıyordu. Çayı yudumlarken ağzı yanıyordu, yüzünü buruşturuyordu, yuvarlak gözlerini korkuyla kırpıştırıyordu.

Bir kez daha sordu:

“Kimsin sen? Evet, kurabiyeci ve işçi. Çok tuhaf. Hiç benzemiyorsun. Ne anlama geliyor bu?”

Huzursuz konuşuyordu; kuşkulu, yılgın bakıyordu yüzüme. Kısaca kendimden bahsettim ona.

Sesini hafiften yükseltip, “Demek öyle?” dedi. “Tamam...”

Ve birden heyecanlanıp sordu: “‘İğrenç Ördek’ masalını biliyor musun? Okudun mu onu?”

Yüzü çok değişmişti, öfkeli konuşuyordu. Kısık sesinin hiç de doğal olmayan bir çığlığa dönüşmesi şaşırttı beni. “Bu masal ayartır insanı! Senin yaşındayken ben de ‘Bir kuğu muyum acaba?’ diye düşünürdüm. Öyle, işte... Akademiye gitmek zorundaydım... Üniversiteye başladım. Bir papaz olan babam, evlatlıktan reddetti beni. Paris’te insanlığın yaşadığı felaketler tarihi, gelişim tarihi okudum. Sonra, yazdım da. Oh, nasıl güzeldi o günler...”

Sandalyeden şöyle bir kalkıp oturdu, kulak kesildi ve sonra şöyle dedi: “Gelişim dediğin, insanın kendini avutması için uydurulmuş bir şeydir! Hayat mantıksızlıktır, hiçbir anlamı yoktur. Kölelik olmadan gelişme olmaz; çoğunluğun azınlığa boyun eğmesi olmasa insanlık olduğu yerde sayar. Hayatımızı, işimizi hafifletmek isterken hayatımızı zorlaştırmaktan, işimizi büyütmekten başka bir şey yaptığımız yok. Fabrikalar, makineler daha çok ne yapmak için varlar? Daha fazla makine yapmak için... Aptallıktır bu! Giderek çoğalıyor işçiler, oysa bizim yalnızca köylüye, tahıl üreticisine ihtiyacımız var. Doğadan emeğimizle alabileceğimiz yalnızca tahıldır. İnsana ne kadar az şey gerekliyse, o kadar mutludur, ne kadar fazla şey istiyorsa da o kadar özgür değildir.”

İnsanın kulaklarını zorlayan bu düşünceleri belki bu sözcüklerle olmasa da, böylesine keskin, açık seçik ilk kez duyuyordum. Adam heyecanla haykırdı, bakışını korkuyla iç odalara açılan kapıya dikti, bir dakika kadar sessizliği dinledikten sonra tekrar neredeyse heyecanlı bir fısıltıyla devam etti:

“Şunu bilmelisin, insana çok az şey gerekli: Bir parça ekmek ve bir kadın...”

Esrarengiz bir fısıltıyla kadından, benim anlamadığım sözcüklerle, okumadığım şiirlerle söz etmeye başladığında bir anda Başkin’e benzemişti. “Beatrice, Fiametta, Laura, Ninon...”

Bilmediğim isimler fısıldıyor, âşık birtakım krallardan, şairlerden söz ediyor; dirseğine kadar çıplak ince koluyla tempo tutarak Fransızca şiirler okuyordu.

Devam ediyordu: “Dünyayı açlık ve aşk yönetiyor.”

Heyecanlı fısıltısını dinliyordum; bu sözcüklerin “Çar Açlıktır” başlığını taşıyan devrim broşüründe yazılı olduğunu hatırlıyordum ve bu, gözümde onlara daha büyük bir anlam kazandırıyordu. “İnsanların aradığı unutmak ve tesellidir, bilim değil...”

Bu düşünce tam anlamıyla çarpmıştı beni.

Sabahleyin mutfaktan çıktığımda küçük duvar saati altıyı biraz geçiyordu. Alacakaranlıkta kar yığınlarının arasında fırtınanın uğultusunu dinleyerek, zavallı adamın öfkeli haykırışlarını düşünerek, onun söylediklerinin boğazımda bir yerlerde takıldığını, soluk almama engel olduğunu hissederek yürüyordum. Dükkâna gitmek, insanları görmek istemiyordu canım ve üstüm başım kar kaplı, ortalık iyice aydınlanana, dalga dalga savrulan kar taneleri arasında kentin insanlarının siluetleri belli olmaya başlayana kadar Tatar mahallesinin sokaklarında dolaştım.

Öğretmenimle bir daha hiç karşılaşmadım, karşılaşmak da istemiyordum zaten. Ama daha sonra hayatın anlamsızlığı, emeğin gereksizliği üzerine birçok kez konuşmalar dinledim. Okuma yazması olmayan tuhaf insanlar, yersiz yurtsuzlar, “Tolstoy’cular” ve yüksek kültürlü kimseler konuşuyorlardı böyle. Rahipler, üstat din adamları, patlayıcı maddelerle çalışan kimyacılar, yeni biyologlar, daha bir sürü insan aynı şeyi söylüyordu. Ama ilk karşılaştığımda çarptığı gibi çarpmıyordu beni bunlar.

Ancak bundan iki yıl önce, yani bu konuda ilk sohbetimden otuz yıl sonra, beklenmedik bir anda aynı düşüncelerden, tanıdığım yaşlı bir işçinin aşağı yukarı aynı sözcükleriyle söz edildiğini duydum.

Bu tanıdığımla bir gün “pek samimi” sohbet ediyorduk ve dudaklarında tatsız bir gülümsemeyle kendisinin “politik bir kodaman” olduğunu söyledikten sonra, yalnızca Ruslara özgü o içten korkusuz tavrıyla eklemişti:

“A. M.,8 dostum, hiçbir şey umurumda değil benim... Akademiler de, bilimler de, uçaklar da... hepsi gereksiz! Yalnızca sakin bir köşe, bir de istediğim anda öpebileceğim, bana bedeniyle de, ruhuyla da sadık, duygularıma karşılık verecek bir kadın olsun, yeter!.. Siz kültürlü, aydın biri gibi düşünüyorsunuz, bizden değilsiniz siz, zehirlenmiş bir insansınız... Sizin için fikir, insanlardan önemli, Yahudiler gibi düşünüyorsunuz: İnsan cumartesi günleri için mi vardır?”

“Yahudiler öyle düşünmüyorlar...”

Tanıdığım, sigarasının izmaritini nehre atıp arkasından bakarak cevap vermişti:

“Nasıl düşündüklerini ancak Tanrı bilir, karanlık bir millettir Yahudi milleti.”

Mehtaplı bir sonbahar gecesi, ikimiz de günün işe yaramayan heyecanıyla bitkin, iyi bir şeyler yapmanın ısrarlı ama başarısız arzusuyla yorgun, Neva’nın kenarında granit bir sırada oturuyorduk.

Dalgın, sakin, sürdürüyordu konuşmayı: “Siz bizimlesiniz ama bizden değilsiniz. Kültürlü, aydın insanlar huzursuzluktan hoşlanır, yüzyıllardır başkaldırmaya alışmışlardır. İsa’nın bir idealist olduğu ve yeryüzü amaçları için çalıştığı gibi, bütün aydınlar da bir ütopya için başkaldırıyorlar. Bir idealist başkaldırıyor ama onunla birlikte beş para etmez insanlar, işe yaramazlar, alçaklar... hepsi öfkeyle, hayatta onlara yer olmadığını görüyorlar. İşçi devrim için başkaldırıyor; üretim araçlarının, emekle edilen ürünün hakça paylaştırılmasını istiyor. İktidarı bütünüyle eline geçirdiğinde devletle yetineceğini mi sanıyorsunuz? Asla! Her şey darmadağın olacak, herkes korkusundan, kendine sakin bir köşe bulmaya çalışacak...”

Teknoloji mi diyorsunuz? Teknoloji boynumuzdaki ilmiği daha da sıklaştıracaktır, elimizi kolumuzu daha sıkı bağlayacaktır. Hayır, gereksiz emekten kurtulmak gerekiyor. İnsan huzur arıyor. Fabrikalar da, bilimler de huzur vermiyorlar ona. Bazılarına az bir şeyler gerekiyor. Bana küçücük bir ev gerekliyken bir kenti kocaman binalarla doldurmama ne gerek var? Kalabalıkların yaşadığı yerlerde su boruları, kanalizasyon, elektrik vardır... Oysa bunlar olmadan yaşamayı deneyin... Ne rahat bir hayatınızın olacağını göreceksiniz! Evet, hayatımızda gereksiz çok fazla şey var ve bütün bunların suçlusu aydınlardır. İşte bunun için de ben, aydınların zararlı bir kategori olduğunu söylüyorum.”

Ona, Ruslardan başka hiç kimsenin bunu böylesine derin ve kararlı dile getiremeyeceğini söylemiştim.

Gülümsemişti.

“Rus insanı, ruhu en özgür insandır, kızmayın ama, ben doğru düşünüyorum, milyonlarca insanımız da böyle düşünüyor ama söyleyemiyorlar bunu... Hayatı çok daha basit düzenlemeli, o zaman hayat insanlar için çok daha güzel olacaktır...”

Bu insan hiçbir zaman “Tolstoy’cu” olmamıştı, anarşiye meyli olduğunu da belli etmemişti; ruhsal yapısının gelişim öyküsünü de çok iyi biliyordum.

Onunla sohbet ederken elimde olmadan şöyle geçiriyordum içimden: Ya milyonlarca Rus gerçekten sonunda çalışmaktan kurtulacakları umuduyla devrimin ağır çalışma koşullarına katlanıyorlarsa? En az emek, en çok eğlence... Çok çekici bir şey bu, gerçekleşemeyecek her şey gibi, her ütopya gibi heyecanlandırır insanı.

Ve Henrik Ibsen’in şu şiirini hatırlıyordum:

Bir tutucu muyum ben? Yo, hayır! Ömrünce olduğum gibiyim gene, Taşları değiştirmek istemiyorum, Ama bütün oyunu değiştirmek isterdim.
Yalnızca bir devrimi hatırlıyorum, Sonrakilerden çok daha akıllıcaydı, Ve her şeyi yıkabilirdi, Elbette hatırlıyorum Tufan’ı
Ama aldattılar o zaman iblisi! Biliyorsunuz, bir diktatördü Nuh.
Oh, bunu daha dürüst yapmak mümkün olsaydı, Size yardımcı olmak isterdim... Dünyada bir Nuh Tufanı çıkarmak sizin amacınız, Seve seve sokarım torpili halının altına!

Derenkov’un dükkânının çok küçük bir geliri vardı; oysa para yardımına ihtiyacı olan insanlar da “küçük işler” de giderek çoğalıyordu.

Andrey kaygıyla, sakalını sıvazlayarak, “Bir şeyler düşünmek gerekiyor,” diyordu.

Kendini suçlu hissediyormuş gibi gülümsüyor, derinden göğüs geçiriyordu.

Andrey kendini, insanlara süresiz yardım etmeye mahkûm hissediyor gibi geliyordu bana; bu mahkûmiyeti kabul etmiş olsa da, kimi zaman bunun ona ağır geldiği de belliydi.

Birçok kez değişik sözcüklerle aynı şeyi sormuştum ona:

“Neden yapıyorsunuz bunu?”

Besbelli, sorularımı anlamadan, “Neden?” soruma edebî bir dille, anlaşılmaz biçimde, “Halkın zor yaşam koşulları, insanların aydınlanması, bilgilenmesi,” diye cevap veriyordu. “Peki insanlar bilgiyi istiyorlar, arıyorlar mı?” “Başka nasıl olur! Elbette arıyorlar! Sözgelimi, siz de aynı şeyi istemiyor musunuz?”

Evet, ben istiyordum. Ama tarih öğretmeninin söylediklerini hatırlıyordum:

“İnsanların aradığı unutmak ve tesellidir, bilim değil.”

Böyle keskin düşünceler için on yedi yaşında gençlerle tanışmak tehlikelidir; bu çeşit tanışmalardan körleşir düşünceler, gençler de bir şey kazanmazlar.

Her zaman aynı şeyi hissediyormuşum geliyordu bana: İnsanlar ilginç öykülerden sırf, bu yolla zor ama alışık oldukları zamanı unutmalarına yardımcı oldukları için hoşlanıyorlar. Öyküde ne kadar “uydurma” varsa, o kadar çok seviyorlar onu. İçinde en güzel “uydurmalar” olan kitap en güzeldir. Sözün kısası, yoğun bir duman içinde yüzüyordum.

Derenkov bir ekmek fırını açmayı düşünüyordu. Hatırlıyorum, bu işte rublenin her devir ettiğinde en azından yüzde otuz beş kâr getireceği kesin olarak hesaplanmıştı. Ben “aileden” biri olarak un, yumurta, yağ ve pişmiş ekmek çalmaması için ustanın “yardımcısı” olmalıydım.

Ve böylece geniş, pis bir bodrumdan biraz daha temiz, daha küçük bir başkasına geçmiş oldum. Buranın temizliğinden ben sorumluydum. Kırk kişilik işçi grubu yerine karşımda bir kişi vardı. Saçları ağarmıştı, sivri, küçük bir sakalı vardı, yüzü soğuk, içliydi, gözleri koyu, düşünceli bakıyordu, ağzı tuhaftı: Küçüktü, tatlı su levreğinin ağzına benziyordu; dudakları tombul, kalındı, aklında öpüşme varmış gibi duruyorlardı. Gözlerinin derinlerinde ise alaycı bir şey parlıyordu.

Elbette çalıyordu, çalışmaya başlamasının daha ilk gecesinde on yumurta, üç funt un, büyükçe bir paça yağ ayırmıştı kenara. “Bunlar nereye gidecek?” diye sorduğumda, “Zavallı bir kızcağıza,” diye karşılık vermiş burnunu buruşturarak eklemişti: “Çok iyi bir kızdır!”

Hırsızlığın suç olduğuna inandırmaya çalıştım onu. Gelgelelim, ya ben yeterince etkileyici konuşamamıştım ya da onu inandırmaya çalıştığım şeyden ben tam anlamıyla emin değildim.

Hamur sandığının üzerine uzanmış, pencereden dışarı yıldızlara bakarken şaşkın, homurdanmıştı kendi kendine: “Bana akıl vermeye kalkıyor! Böyle bir şeyi ilk kez görüyor ve akıl veriyor bana!.. Oysa üç kat yaşlıyım ondan. Çok komik...”

Yıldızlara baktı, baktı, sonra sordu bana:

“Sanki bir yerde görmüş gibiyim seni... Kimin yanında çalışıyordun sen? Semyonov’un dükkânında mı? Hani, işçilerin başkaldırdığı dükkânında mı? Demek öyle. Anlaşılan rüyamda gördüm seni...”

Birkaç gün sonra bu adamın ne pozisyonda olursa olsun, küreğin sapına dayanıp istediği kadar, ayakta bile uyuyabildiğini fark ettim. Uyurken kaşlarını kaldırıyordu; yüzü, istihzalı şaşkın bir ifadeyle kaplanıp çok tuhaf bir biçimde değişiyordu. Ama en çok sevdiği hikâyeler hazinelerle, rüyalarla ilgili olanlardı. İnanarak şöyle anlatıyordu: “Yerin altını görürüm ben, böreğin içi gibi hazine doludur: Her yerden küp küp, sandık sandık, kazan kazan para çıkarılmıştır. Çok kez başıma gelmiştir: Rüyamda çok iyi bildiğim bir yeri, mesela banyoyu görmüşümdür; döşemesinin altında gümüş kap dolu bir sandık vardır. Uyanıp, gece yatağımdan kalkmış, banyonun yerini bir buçuk arşın kadar kazmışımdır, oradan kömür ve bir köpek kafatası çıkmıştır. İşte bu... bulmuşumdur!.. Ansızın bir çatırtı! Pencerenin camı tuz buz olmuştur, köylü bir kadın avazı çıktığınca bağırmaya başlamıştır: ‘Yetişin, hırsız var!’ Korkup kaçmışımdır, kuşkusuz, yoksa öldüreceklerdir beni. Çok komik.”

Sık sık, “Çok komik,” diyordu. Anlattıkları gerçek gibi hem sıkıcı hem saçmaydı ve dediklerinden bir şey anlamıyordum: Gördüğü rüyaları neden heyecanla anlatıyordu da, çevresinde olan bitenden söz etmeyi hiç sevmiyordu?9

Kentte herkes endişeli, heyecanlıydı: Büyük bir çay tüccarının zorla kocaya verilen kızı nikâhtan sonra silahla canına kıymıştı. Tabutunun arkasından birkaç bin genç yürümüş, üniversite öğrencileri mezarının başında konuşmalar yaparken polis dağıtmıştı onları. Fırının yakınındaki küçük dükkânda herkes bu kız için bağırıyordu, dükkânın arkasındaki oda öğrenci doluydu; bağırmaları, öfkeli haykırışları bizim bulunduğumuz bodruma kadar geliyordu.

Lutonin, “Saçlarını az yoldular o kızın,” diyordu.

Daha sonra da açıklama yapıyordu bana: “Gölde sazan tutuyordum, birden baktım polis geldi: ‘Dur bakalım, burada balık tutmaya nasıl cesaret edebiliyorsun?’ Kaçabileceğim bir yer yoktu, suya daldığım anda uykudan uyandım...”

Gerçek her zaman onun aklının sınırlarının dışında bir yerlerde oluyordu ama hemen fark ediyordu: Fırında alışılmadık bir şeyler olmaktadır, bu iş için elverişli olmayan, yalnızca kitap okumasını bilen kızlar, yani patronun kız kardeşi ve onun şişman, al yanaklı, pek yumuşak bakan bir arkadaşı tezgâhtarlık yapıyorlardı orada. Öğrenciler geliyorlardı, dükkânın arkasındaki odada saatlerce oturuyorlardı, bağırıp çağırıyor ya da fısıldayarak bir şeyler konuşuyorlardı. Dükkân sahibi seyrek uğruyordu ve ben “yardımcı” olarak yönetici gibiydim fırında.

Lutonin soruyordu bana: “Patronun akrabası mısın sen? Değilsen, belki de kız kardeşiyle evlendirmek istiyordur seni? Hayır mı? Komik. Peki, öğrenciler ne diye sürtüp duruyorlar burada? Kızlar içindir... Evet. Olabilir... Kızlar da pek bir şeye benzemiyorlar ya!.. Öğrenciler ekmekten çok kızları yemeye çalışıyorlar...”

Neredeyse her gün sabahın saat beş veya altısında fırının vitrininin önüne kısa bacaklı, bedeni irili ufaklı birtakım yarımkürelerden oluşmuş, bir karpuz çuvalını andıran bir kız geliyordu. Çıplak ayaklarını vitrinin önündeki çukura indirip esneyerek sesleniyordu: “Vanya!”

Alacalı bir atkı oluyordu kızın başında, atkının altından, küçük bukleleri kırmızı küçük iki top gibi yanaklarına, dar alnına dökülen, uykulu gözlerini okşayan kıvırcık, sarı saçları görünüyordu. Küçük elleriyle saçlarını yüzünden tembel tembel geri atıyordu; bu arada parmakları yeni doğmuş bir bebeğin parmakları gibi açık oluyordu. Çok ilginçtir, böyle bir kız için ne söylenebilirdi. Ustayı uyandırıyordum. Soruyordu bana: “Geldi mi?”

“Görüyorsun ya...”

“Uyudun mu?”

“Uyumadan olur mu?”

“Peki, ne gördün rüyanda?”

“Hatırlamıyorum...”

Kent sessizdi. Bununla birlikte, uzaklardan bir yerden bir kapıcının çalı süpürgesinin sesi geliyordu, yeni uyanmış serçeler cıvıldaşıyordu. Doğan güneşin ılık ışınları vitrinin camına vuruyordu. Günün bu durgun başlamasından çok hoşlanıyordum. Usta kıllı elini vitrine sokup kızın bacaklarını elliyordu, kız sesini çıkarmıyordu, gülümsemiyor, koyun gözlerini kırpıştırıyordu.

“Peşkov, çörekleri çıkar, pişmiştir!”

Fırından tepsileri çıkarıyordum, usta tepsilerden on çörek alıp kızın eteğine koyuyordu; kız sıcak bir çöreği bir avucundan ötekine atarak sarı koyun dişleriyle ısırıyordu, ağzı yanıyordu, canı sıkkın, inliyor, söyleniyordu.

Usta onu seyrederken, “Eteğini indir, utanmaz kız,” diyordu.

Kız gidince karşıma geçip övünüyordu usta:

“Gördün mü? Kuzu gibi, saçları bukle bukle. Ben bu konuda titizim, kardeşim, kadınlarla işim olmaz, yalnızca kızlarla düşer kalkarım. Bu on üçüncüsü oluyor! Nikiforıç’ın vaftiz kızıdır.”

Onun heyecanını gördükçe düşünüyordum, soruyordum kendime:

“Ben de böyle mi yapmalıyım?”

Fırından kocaman, beyaz ekmekleri çıkarıyor, uzun bir tahtaya on-on iki somunu dizip hepsini aceleyle Derenkov’un dükkânına çıkarıyor, döndükten sonra iki pud’ luk sepete francalaları, çörekleri, kurabiyeleri yerleştirdikten sonra öğrencilerin sabah çayına yetiştirmek için İlahiyat Akademisi’ne koşuyordum. Orada, geniş yemek salonunda kapıda duruyor, öğrencilere “fişlerine” veya “nakit paralarına” göre francalalarını verirken ayakta onların Tolstoy üzerine tartışmalarını dinliyordum. Akademinin profesörlerinden Gusev, Lev Tolstoy’un amansız bir düşmanıydı. Bazen sepetimde francalaların altında küçük kitaplar oluyordu; kimse fark etmeden onları bazı öğrencilerin eline sıkıştırmam gerekiyordu; kimi zaman da öğrenciler gizliden sepetime kitaplar, pusulalar koyuyorlardı.

Haftada bir kez de koşarak, daha uzak bir yere gidiyordum: Psikiyatr Behterev’in hastaları inceleyerek konferans verdiği “tımarhane”ye. Bir gün Behterev öğrencilere büyüklük hastası bir hastayı anlatıyordu: Uzun boylu hasta, üzerinde beyaz giysisiyle, başında çoraba benzer kalpağıyla, konferans salonunun kapısında göründüğünde elimde olmadan gülümsemiştim; ama hasta bir saniye durmuştu yanımda, yüzüme bakmıştı ve ben, bakışının simsiyah ama kızgın sivri ucu, kalbime saplamış gibi bir adım geri çekilmiştim. Ve Behterev eli sakalında, hastayla saygılı tavırlarla sohbet ettiği sürece yüzümü, kızgın külle yanmış gibi avucumla hafif hafif ovalamıştım.

Hasta boğuk, bas bir sesle konuşuyordu, uzun elini parmakları da uzundu – gömleğinin kolundan tehdit eder gibi çıkararak bir şey talep ediyordu. Bedeni doğal olmayan bir biçimde uzuyor, büyüdükçe büyüyor gibi geliyordu bana; sanki siyah eli olduğu yerden bana kadar uzayacak, boğazıma yapışacaktı. Kemikli yüzündeki iki siyah çukurdan siyah gözlerinin keskin bakışı tehdit edercesine, amirane parlıyordu. Yirmi öğrenci tuhaf kalpaklı bu adama bakıyordu, bazıları gülümsüyordu; bazıları ise dikkatli, üzgündü. Bakışları onun bakışı karşısında sönük kalıyordu. Korkunçtu bu adam, heybetli bir şey vardı onda, evet, vardı!

Öğrencilerin balık sessizliğinde profesörün sesi net duyuluyordu, her sorusu hastanın boğuk bas sesiyle öfkeli, karşılanıyordu. Sesi yerin altından, ölü beyaz duvarlardan geliyordu sanki; hastanın bedeninin hareketleri bir piskoposunkiler gibi ağır, mağrurdu.

O gece o deli için bir şiir yazdım. “Hükümdarların en büyüğü, Tanrı’nın dostu ve akıl vereni” diyordum şiirimde. O delinin hayali, yaşamama engel olarak uzun süre kaldı belleğimde.

Akşamın altısından neredeyse gün ortasına kadar çalıştığım için gündüz uyuyordum ve yalnızca hamuru yoğurduktan, ekmekleri fırına attıktan sonra öteki hamurun mayalanmasını beklerken, iş arasında okuyabiliyordum. Ben mesleğin inceliklerini öğrendikçe usta daha az çalışıyordu. Yumuşak bir dille şöyle diyerek “yetiştiriyordu” beni: “Bu işte çok yeteneklisin, bir-iki yıl sonra iyi bir fırıncı olacaksın. Çok komik. Çok gençsin, kimse dinlemeyecek seni, saymayacak...”

Kitaplara düşkünlüğüm konusunda hiç iyi şeyler söylemiyordu.

Yakın bir ilgiyle akıl veriyordu bana: “Okuyacağına uyusan daha iyi edersin.”

Ama nasıl kitaplar okuduğumu hiç sormuyordu.

Aklında hazine düşlerinden, hayallerinden ve kısa boylu tombul kızdan başka bir şey yoktu. Kız sık sık geceleri de geliyordu. Usta o zaman onu ya koridora un çuvallarının üzerine çıkarıyordu ya da, hava soğuksa yüzünü buruşturarak bana şöyle diyordu:

“Yarım saatliğine kaybol!”

“Kitaplarda yazan aşka hiç benzemiyor bu...” diye düşünerek gidiyordum.

Dükkânın arkasındaki küçük odada patronun kız kardeşi kalıyordu, onun için semaveri yakıyordum ama elimden geldiğince seyrek görmeye çalışıyordum onu... yanında kendimi rahat hissedemiyordum. Onun çocuksu gözleri hep, ilk başlarda olduğu gibi, derinlerinde kuşkulandığım o gülümsemeyle bakıyorlar gibi geliyordu bana. Ve alaylı bir gülümsemeydi bu.

Gücümün fazlalığından, çok sakarlık yapıyordum, usta beş pud’luk çuvalları nasıl çevirdiğime, sürüklediğime bakarak şöyle diyordu: “Üç kişinin kuvveti var sende ama beceriksizsin! Kim ne derse desin, öküzsün...”

Çok kitap okumuş olmama karşın, şiir okumayı daha çok seviyordum ve şiirler yazmaya başlamıştım. Şiirlerimi “kendi sözcüklerimle” okuyordum. Onların ağır, sert olduklarını hissediyordum ama derin, karmakarışık düşüncelerimi yalnızca onlarla ifade edebileceğimi sanıyordum. Kimi zaman, bana yabancı, beni sinirlendiren şeyleri protesto etmek için şiirlerimde bilerek kabalaşıyordum.

Öğretmenlerimden biri, matematik bölümü öğrencisi sitem ediyordu bana:

“Söylediklerinizi anlamak mümkün değil. Sözcüklerle değil, güllelerle konuşuyorsunuz sanki!”

Genelde delikanlılık çağında herkesin olduğu gibi, ben de kendimden hoşnut değildim; kendimi gülünç, kaba buluyordum. Elmacıkkemiklerim çıkıktı, yüzüm Kalmıklar’ın yüzüne benziyordu, sesimi istediğim gibi kullanamıyordum.

Oysa patronun kız kardeşi havadaki bir kırlangıç gibi çabuk, hareketliydi ve öyle sanıyordum ki, hareketlerindeki kıvraklığı bedeninin dolgunluğuna, yumuşaklığına hiç uymuyordu. Hareketlerinde, yürüyüşünde amaçlı, gösteriş olsun diye yapılan bir şey vardı. Sesi neşeliydi, çoğu zaman gülüyordu ve onun bu çın çın öten gülüşünü duyduğumda şöyle geçiriyordum içimden: “Onu ilk kez gördüğümde hissettiklerimi unutmamı istiyor.” Oysa ben istemiyordum bunu, olağanüstü her şey değerliydi benim için; benim için olağanüstü olanın mümkün olması, var olması önemliydi.

Kız bazen, “Ne okuyorsunuz?” diye soruyordu bana.

Kısa cevaplar veriyordum, “Neden sordunuz?” diye sormak istiyordum ona.

Bir gün ustam kısa bacaklı kızı okşarken sarhoş bir sesle sormuştu bana:

“Biraz kaybol. Patronun kız kardeşinin yanına gitsene, ne aval aval bakıyorsun? Yoksa öğrenciler...”

Bir daha böyle bir şey söylerse kafasını parçalayacağımı söyledim kendisine, gidip koridorda çuvalların üzerine çıktım. İyice kapanmamış kapının aralığından Lutonin’in sesini duyuyordum: “Neden kızıyorum ki ona? Kitaplara kaptırmış kendini, aklını yitirmiş...”

Koridorda fareler cirit atıyor, ciyaklıyorlar, fırında kız mırıldıyor, inliyordu. Avluya çıktım; orada ses çıkarmadan tembel tembel ince bir yağmur çiseliyordu. Ama gene de sesliydi avlu, hava duman kokuyordu: İçeride odunlar yanıyordu. Gece yarısı olmak üzereydi. Fırının karşısındaki evde pencereler açıktı; ışıkların ölgün yandığı odalarda şarkı söylüyorlardı:

Aziz Varlamiy kendi Altın başını kaldırıp Yukarı, onlara bakarak Gülümsüyor...

Mariya Derenkova’yı kucağımda yatarken hayal etmeyi deniyordum... ustanın kucağında o kızın yattığı gibi... Ve bütün varlığımla bunun imkânsız, hatta korkunç bir şey olduğunu düşünüyordum.

Ve o bütün gece sabaha kadar İçiyor, şarkı söylüyor, Ve sonra da... Oh!.. Bir şeyler yapıyor...

Korodan yoğun, bas bir “o” yükseliyordu. Öne eğilip ellerimi dizlerime dayayıp bakıyordum pencereye; dantel perdelerin arasından, pencerenin dört köşe çukurunu görüyordum. Çukurun gri duvarlarına abajuru pek derin, küçük bir lambanın ışığı vuruyordu; lambanın önünde bir kız yüzü pencereye dönük oturuyor, yazıyordu. İşte başını kaldırdı kız, şakağına düşmüş bir tutam saçını kalemin kırmızı ucuyla düzeltti. Pek süzgün bakıyordu, yüzünde bir gülümseme vardı. Özenerek katladı mektubu, zarfın ağzını diliyle ıslatarak yapıştırdı ve mektubu masanın üzerine attı, zarfa, benim küçük parmağımdan küçük işaretparmağını gözdağı verir gibi salladı. Sonra tekrar eline aldı mektubu, yüzünü buruşturarak açtı zarfı, okumaya başladı, başka bir zarfa koyup ağzını yapıştırdı, üzerine adres yazdı, masanın üzerine eğilip mektubu havada beyaz bayrak gibi salladı. Dönerek ellerini çırparak yatağının olduğu köşeye yürüdü, sonra bluzunu çıkarmış olarak geri geldi. Omuz başları puf böreği gibi yuvarlaktı. Masadan lambayı aldı, tekrar köşeye gitti, gözden kayboldu. Bir insanın yalnızken kendi kendine neler yaptığını görünce onun deli olduğunu sanırsınız. Avluda dolaşırken bu kızın, ininde yalnızken ne tuhaf şeyler yaptığını düşünüyordum.

Ama sarışın bir öğrenci gelip alçak sesle, neredeyse fısıldayarak ona bir şeyler söylediğinde kız şöyle bir büzüldü, sanki daha bir küçüldü, ürkek ürkek baktı öğrenciye, ellerini arkasında ya da masanın altında gizledi. Bu sarışın öğrenciden hoşlanmamıştım. Hiç hoşlanmamıştım.

Kısa bacaklı kız yalpalayarak atkısına sarınmış, çıktı avluya, “İçeri gir,” diye mırıldadı bana.

Usta sandıktan hamuru çıkarırken yorulmak bilmeyen sevgilisinin onu çok güzel eğlendiğini anlatıyordu bana; bense şöyle geçiriyordum içimden:

“Daha sonra neler gelecek benim başıma?”

Yakınlarda bir yerde, bir köşebaşında beni bir felaket bekliyor gibi geliyordu bana.

Fırında işler çok iyi gidiyordu, öyle ki, Derenkov geniş, ikinci bir fırın daha kiralamaya karar vermişti. Bu benim için iyi olurdu, çok işim vardı çünkü, fazla çalışmaktan halsiz düşüyordum.

Usta söz veriyordu bana:

“Yeni fırında başyardımcı olacaksın. Söyleyeceğim, aylığına da on ruble zam yapsınlar. Tamam mı?”

Benim başyardımcısı olmamın onun işine geldiğinin farkındaydım. Çalışmayı hiç sevmiyordu çünkü, oysa ben istekli çalışıyordum, yorulmak yararlıydı benim için, ruhumdaki endişeleri söndürüyordu, karşı cinse tutkumu frenliyordu. Gelgelelim, okumama izin vermiyordu. “Kitapları bırakman iyi oldu,” diyordu ustam. “Fareler kemirsin hepsini! Sahi, hiç rüya görmüyor musun sen? Kesin, görüyorsundur ama gizliyorsun! Çok komik. Aslında rüyaları anlatmak hiç de tehlikeli bir şey değildir, çekineceğin bir şey yoktur bunda...”

Bana karşı çok iyiydi, hatta sanki saygı bile duyuyordu bana. Ya da patronun yakını olduğumu düşünerek korkuyordu benden ama bu düzenli olarak bir şeyler çalmasına da engel olmuyordu.

Büyükannem ölmüştü. Toprağa verilmesinden yedi hafta sonra, kuzenimin gönderdiği mektuptan öğrenmiştim öldüğünü. Kuzenim noktasız, virgülsüz, kısa mektubunda büyükannemin kilise kapısında dilenirken düşüp bacağını kırdığını yazıyordu. Bacağı sekizinci gün kangren olmuş. Daha sonra öğrendiğime göre, sağlıklı ve genç iki erkek kardeşle bir kız kardeş, yaşlı kadının dilenerek topladıklarıyla karınlarını doyuruyorlarmış. Tepesindeler. Doktor çağırmak akıllarına bile gelmemiş.

Mektupta şöyle yazıyordu:

Petropavlovsk Mezarlığı’na gömdük onu. Hepimiz oradaydık. Dilenciler de çok seviyorlarmış onu, hepsi ağlıyordu. Dedemiz de ağlıyordu. Hepimizi kovdu, kendi yalnız kaldı mezarın başında. Çalıların arkasından bakıyorduk ona, çok ağlıyordu, yakında o da ölür.

Ağlamamıştım ama hatırlıyorum, sanki buz gibi bir rüzgâr sarmıştı bedenimi. O gece avluda odun yığınının üzerinde otururken birilerine büyükannemi, onun ne kadar içten, akıllı, herkesin annesi bir kadın olduğunu anlatmayı çok istiyordum. Bu isteği uzun süre taşıdım içimde ama anlatabileceğim kimsem yoktu ve bu istek içimde kimseye anlatılamadan öylece kaldı, söndü gitti.

O günleri yıllar sonra, A. P. Çehov’un, ölen oğlu için atıyla dertleşen arabacının yaşanmış öyküsünü okuduğumda hatırladım. O zaman yanımda, içimdeki büyük acıyı anlatabileceğim bir at, köpek olmadığına, acımı farelerle paylaşmadığıma yandım. Fırında çok vardı fare ve onlarla aram çok iyiydi.

Polis memuru Nikiforıç atmaca gibi dolaşıyordu çevremde. Boylu boslu, sağlam yapılı, saçları gümüş rengi, geniş sakalı özenle taranmış bu memur, yılbaşı öncesi kızartılmış kaza bakar gibi iştahlı bakıyordu bana. “Duyduğuma göre, kitap okumayı seviyormuşsun, öyle mi?” diye soruyordu. “Nasıl kitaplar, mesela? Azizlerin hayatı, İncil falan mı?”

İncil de okuyordum, aylık dua kitapları da. Bu şaşırtıyordu Nikiforıç’ı, besbelli, aklı karışıyordu. “Öyle mi?” diyordu. “İyi ediyorsun! Peki, Kont Tolstoy’un eserlerini okuduğun da oldu mu?”

Tolstoy’u da okuyordum ama okuduklarım polisin ilgilendiklerinden değilmiş. “Şöyle diyelim; olağan, herkesin yazdığı kitaplardan bunlar... ama dediklerine göre, onun yazdığı bazı kitaplarda papazlara karşı, onları küçük düşürücü bir şeyler varmış!”

Çoğaltılmış “bazıları”nı ben de okumuştum ama sıkmışlardı beni, onları polise söylememin gerektiğini düşünüyordum.

Yaşlı polis memuru sokakta yürüyerek yaptığımız birkaç sohbetimizden sonra evine davet etmeye başladı beni: “Benim kulübeye uğra, çay içeriz.”

Benden istediğinin ne olduğunun, kuşkusuz farkındaydım ama gene de onun evine gitmek istiyordum. Kafası çalışan insanlarla konuştum ve karar verdik: Polise uzak durursam, bu onun fırınla ilgili kuşkularını artırabilirdi.

Ve işte, Nikiforıç’ın konuğuydum. Küçük kulübenin üçte birini Rus sobası, üçte birini basma bir perdenin arkasındaki iki kişilik, üzeri kırmızı kılıflı yastık dolu bir karyola kaplıyordu, geri kalan bölümünde ise kap kacak, bir dolap, bir masa, pencerenin önünde de tahta bir sıra vardı. Nikiforıç resmî giysisinin önünü açıp zaten tek olan küçük pencereyi kocaman bedeniyle kapayarak, sırada yanıma oturdu. Yirmi yaşında karısı iri göğüslü, al yanaklı; tuhaf, gri renkte gözlerinin bakışı kurnaz, kindar bir köylü kadındı.

“Vaftiz kızım Sekleteya’nın fırına, yanınıza geldiğinden haberim var,” dedi polis memuru. “Yoldan çıkmış, adi bir kadındır kendisi. Aslında bütün kadınlar adidir.”

Karısı sordu ona: “Hepsi mi?”

Nikiforıç, atın koşumunu salladığı gibi, madalyalarını tıngırdatarak kararlı bir sesle karşılık verdi: “Evet, hepsi!”

Çay tabağından bir yudum çay içtikten sonra devam etti: “En aşağılık sokak kadınından... çariçesine kadar hepsi adidir, aşağılıktır! Saba Melikesi Belkıs, Kral Süleyman’la buluşmak için çölde iki bin verst yol tepti. Aynı şekilde, Çariçe Katerina, kendisinin ‘büyük’ olduğu söylense de...”

Çariçeden, bir gecede çavuş rütbesinden general rütbesine kadar bütün rütbeleri alan bir kalorifer ocakçısının hikâyesini ayrıntılarıyla anlattı. Karısı dudaklarını yalayarak dikkatle dinliyordu onu, masanın altından da bacağını bacağıma sürtüyordu. Nikiforıç çok güzel, iştahlı sözcükler kullanarak konuşuyordu, sonra belli etmeden başka bir konuya geçti: “Mesela: Burada birinci sınıf öğrencisi Pletnev diye biri var.”

Karısı içini çekerek ekledi: “Yakışıklı değil ama iyi bir bay!”

“Kim?”

“Bay Pletnev.”

“Bir kere, henüz bay değil, okulu bitirince bay olacak, şimdilik kentteki binlerce öğrenci gibi sadece öğrenci. Hem sonra, ‘iyi’ ne anlama geliyor?”

“Yani neşeli, genç...”

“Bir kere, kötü sahne temsillerinde palyaço da neşelidir...”

“Palyaço para için neşelendirir...”

“Hoşt! İkincisi, iri bir erkek köpek fino olur...”

“Palyaço bir çeşit maymundur...”

“Hoşt, dedim sana! Duymadın mı?”

“Duydum.”

“O zaman...”

Nikiforıç karısını bırakıp bana döndü.

“Bak ne diyeceğim sana, Pletnev’le tanış, çok ilginç bir çocuktur!”

Sanırım sokakta birçok kez görmüş olmalıydı beni Pletnev’le. “Tanışıyoruz biz,” dedim. “Gerçekten mi? Demek öyle...”

Canı sıkkınmış gibi konuşuyordu, sert el kol hareketleri yapıyordu, bu arada madalyaları tıngırdıyordu. Kuşkulanmaya başlamıştım: Pletnev’in bazı kâğıtları çoğalttığını biliyordum.

Kadın ise alttan bacağıma vurarak kurnaz kurnaz kışkırtıyordu yaşlı adamı; Nikiforıç da tavus kuşu gibi kabararak heyecanlı konuşmasını sürdürüyordu. Karısının masa altındaki yaramazlığı onu dinlememe engel oluyordu, bu yüzden Nikiforıç’ın sesini değiştirdiğini, daha sakin, daha ciddi konuşmaya başladığını gene fark edememiştim.

Bir şeyden korkmuş gibi irileşmiş gözleriyle yüzüme bakarak sordu: “Görünmeyen bir iplik... anlıyor musun? Hükümdarımızı bir örümcek gibi düşün..”

Karısı haykırarak girdi araya: “Ah, neler söylüyorsun öyle!”

“Sen kes sesini! Aptal kadın, daha iyi anlaşılması için böyle söylenir, yoksa iş olsun için değil! Kaldır artık semaveri...”

Nikiforıç kaşlarını çatıp gözlerini kısarak sürdürdü konuşmasını:

“Örümcek ağı gibi iplik de görünmez, yüce imparatorumuz III. Aleksandr’ın kalbinden çıkar bu örümcek ipliği, sonra bakanların, beylerin, çok saygıdeğer valimiz ekselanslarının her rütbe sahibi büyüğümüzün içinden geçer, hatta bana kadar gelir, benden sonra rütbesiz bir ere gider. Bu iplik herkesi birbirine bağlar, gözle görünmeyen bir kale gibi sarar... Devlet sonsuza kadar sapasağlam ayakta durur. Oysa Lehler, Yahudiler, Ruslar kurnaz İngiliz kraliçesi tarafından satın alınmışlardır, bunu halk için yapıyorlarmış gibi bu ipliği bir yerinden koparmaya çalışırlar!”

Masanın üzerinden bana doğru eğilip öfkeli, fısıldayarak sordu:

“Anladın mı? İşte böyle... Neden mi anlatıyorum bunu sana? Ustan övüyor seni, sözde akıllı, dürüst bir çocukmuşsun, kimin kimsen yokmuş. Ama sizin oraya, fırına öğrenciler geliyor, geceleri patronun kızıyla oturuyorlar. Bunu yapan bir kişi olsa, anlarım. Ama ya birçok kişi geliyorsa? Öyle değil mi? Öğrenciler için kötü bir şey söyleyemem... Bugün öğrencidirler, yarın bakarsın savcı bey olmuşlar... Öğrenciler iyi insanlardır, gelgelelim, bir şeyler yapmak için acele ediyorlar, çarın düşmanları da kışkırtıyorlar onları! Anlayabiliyor musun beni? Bir şey daha söyleyeceğim sana...”

Ama söyleyemedi. O anda kapı ardına kadar açıldı, kıvırcık saçları meşin kemerle toplanmış, ufak tefek, kırmızı burunlu bir ihtiyar elinde yarısı içilmiş bir votka şişesiyle girdi odaya.

Neşeli bir tavırla, “Dama oynuyor muyuz?” dedi ve hemen esprili bir şeyler anlatmaya başladı.

Nikiforıç sıkıntıyla, “Kayınpederim; karımın babası,” dedi.

Birkaç dakika sonra vedalaşıp çıktım. Cilveli köylü kadın arkamdan kulübenin kapısını kaparken beni çimdikleyerek şöyle dedi: “Bulutlar ne kırmızı... ateş gibi!”

Gökyüzünde altın rengi küçük bir bulut yavaştan dağılmaktaydı.

Öğretmenlerimi gücendirmek istemiyorum ama gene de söyleyeceğim: Bu polis memuru devlet mekanizmasını onlardan çok daha esaslı, anlaşılır biçimde açıklamıştı bana. Bir yerde bir örümcek vardı ve ondan “görünmeyen bir iplik” çıkıyordu, bütün hayatı, sarıyor, bağlıyordu. Çok geçmeden bu ipliğin sağlam düğümlerini her yerde görmeye başlamıştım.

Patronun karısı bir gece, dükkânı kapadıktan sonra geç vakit yanına çağırdı beni ve pek ciddi bir tavırla, kendisine polis memurunun benimle neler konuştuğunu öğrenme görevinin verildiğini söyledi.

Anlattıklarımı dinledikten sonra endişeyle haykırdı: “Aman Tanrım!”

Odanın içinde, başını iki yana sallayarak bir köşeden ötekine fare gibi koşturmaya başladı.

“Peki, fırıncı bir şeyler sormuyor mu sana? Öyle ya, sevgilisi Nikiforıç’ın akrabası, değil mi? İşten çıkarmamız gerekiyor onu.”

Kapının pervazına dayanmış kaşlarımın altından ona bakarak ayakta duruyordum. “Sevgili” sözcüğünü o da son derece sade söylemişti, hiç hoşlanmamıştım bundan. Fırıncıyı işten çıkarmak düşüncesinden de hoşlanmamıştım.

Patronun karısı, “Çok dikkatli olun,” dedi.

Her zaman olduğu gibi, keskin bakışı rahatsız ediyordu beni, sanki anlayamayacağım bir şey soruyordu bana. Ve işte, gelip karşımda durdu, elini arkasına atıp, “Neden hep böyle durgun, hüzünlüsünüz?” diye sordu. “Büyükannem öldü.”

Bu komik geldi ona. Gülümseyerek sordu:

“Çok mu seviyordunuz onu?”

“Evet, çok seviyordum. Başka söylemek istediğiniz bir şey var mı bana?”

“Yok.”

Çıktım odadan ve o gece bir şiir yazdım; hatırlıyorum, şiirde iddialı şöyle bir dize vardı:

“Görünmek istediğiniz insan değilsiniz siz.”

Öğrencilerin fırına mümkün olduğu kadar seyrek uğramalarına karar verilmişti. Onları göremediğim için, okuduğum kitaplardaki anlayamadığım şeyleri onlara sorma olanağını neredeyse tümden kaybetmiştim; ilgilendiğim soruları artık defterime not ediyordum. Ama çok yorulduğum bir gün defterimi yazarken uyuyakaldım ve ustam yazdıklarımı okudu. Uyandırdı beni ve sordu: “Nedir senin bu yazdıkların? ‘Garibaldi neden kovmadı kralı?’ diye yazmışsın... Kimdir bu Garibaldi? Hem sonra, kim kovabilir bir kralı?”

Öfkeyle sandığa fırlattı defterimi. Ranzaya çıkıp homurdanmaya başladı: “Söyler misin, lütfen, kralları kovmak öyle kolay mıdır? Çok komik. Bırak sen bu işleri. Kitap okuruymuş! Bundan beş yıl önce böyle okurları Saratov’da jandarma fare avlar gibi avlıyordu. Evet! Üstelik, Nikiforıç da pek ilgileniyor seninle. Kralları kovmayı bırak sen, güvercin değildir onlar, kovalayasın...”

İyi niyetle söylüyordu bütün bunları bana ama ben istediğim gibi cevap veremiyordum ona, fırıncıyla “tehlikeli konularda” konuşmamı yasaklamışlardı.

Kentte insanları heyecanlandıran bir kitap elden ele dolaşıyordu. Herkes okuyordu onu, tartışıyordu. Veterinerlik öğrencisi Lavrov’dan o kitabı bana bulmasını rica ettim. Ama pek umutsuz cevap verdi bana: “Eh, hayır, dostum, boşuna umutlanmayın! Bununla birlikte, sanırım birkaç güne kadar toplanıp birlikte okuyacaklar onu, belki çarşamba günü götürürüm sizi oraya...”

Meryem’in Göğe Çıkışı Yortusu günü gece yarısı Arskoye tarlasında, karanlıkta Lavrov’u izliyordum. Elli sajen10 önümdeydi. Tarlada kimsecikler yoktu ama gene de “sakınarak” yürüyordum, Lavrov öyle öyle söylemişti bana, “sarhoş bir usta” gibi ıslık çalarak, şarkı söyleyerek yürüyordum. Başımın üzerinde gökyüzünde siyah bulutlar küme küme, pek tembel, yüzüyorlardı, onların arasında ay altın bir top gibi dolaşıyordu, gölgeleri düşüyordu yere, su birikintileri gümüş gibi, çelik gibi parlıyordu. Arkamda kent öfkeli, uğulduyordu.

Kılavuzum İlahiyat Akademisi’nin arkasında bir bahçe çitinin önünde durdu, hemen yanına koştum. Sessizce aştık çiti, sık ağaçlarla kaplı bahçede, üzerimize iri su damlalarını döken dalları iki yana aça aça yürüdük. Evin duvarının dibinde durup sıkı sıkı kapalı pencerenin camını tıklattık. Sakallı biri açtı pencereyi, içerisi karanlık, sessizdi.

“Kim o?”

“Yakov yolladı bizi.”

“Girin.”

Zifiri karanlıkta giysilerin, ayakların hışırtısından, sessiz öksürüklerden, fısıltılardan odanın kalabalık olduğu anlaşılıyordu. Biri, ışığı yüzüme vuran bir kibrit çaktı, duvarların dibinde yerde, karanlıkta oturan birkaç kişi gördüm. “Başka kimse yok mu?”

“Yok.”

“Perdeleri kapatın, panjurların arasından ışık görünmesin...”

Öfkeli, yüksek bir ses duyuldu: “Kimsenin olmadığı bir evde toplanmamıza hangi çokbilmiş karar verdi?”

“Sessiz olun!”

Köşede küçük bir lamba yaktılar. Oda boştu, mobilya falan yoktu; yalnızca iki sandık vardı, sandıkların üzerine bir tahta tahtada uzatılmıştı, tahtaya, çite tünemiş kargalar gibi beş kişi dizilmişti. Lamba “dik” duran bir sandığın üzerindeydi. Yerde, duvarların dibinde üç kişi oturuyordu; pencerenin içinde uzun saçlı, çok zayıf, soluk yüzlü genç biri vardı. Onun ve sakallının dışındakileri tanıyordum. Sakallı, bas sesiyle “Anlaşamadıklarımız” broşürünü kendisinin okuyacağını, broşürü “eski halk önderi” Georgi Plehanov’un yazdığını söyledi.

Yerde, karanlıkta oturanlardan biri böğürdü:

“Bunu biliyoruz!”

Ortamın esrarengizliği çok hoş etkilemişti beni; gizliliğin şiirselliği büyüktü. Sabah ayininde kilisede gibi hissediyordum kendimi ve ilk Hıristiyanların yeraltındaki katakomblarını hatırlıyordum.

Boğuk bas bir ses doldurmuştu odayı.

Bu kez köşeden biri böğürdü:

“Saç-ma!”

O köşede, Roma savaşçılarının miğferlerini andıran bakır bir şey gizemli, bulanık, parladı. Bunun sobanın borusunun olduğunu fark ettim.

Odanın içinde mırıldanmalar duyuldu, bu mırıldanmalar sonra birleşti, heyecanlı sözcüklerin karanlık bir kaosuna dönüştü. Kimin ne dediği belli değildi. Başımın üzerinde pencerenin içinde oturanlardan biri alaylı ve yüksek sesle sordu: “Broşürü okuyacak mıyız, okumayacak mıyız?”

Bunu söyleyen uzun saçlı, soluk yüzlü delikanlıydı. Herkes susmuştu, yalnızca broşürü okuyanın bas sesi duyuluyordu. Kibritler çakıyor, sigaraların kırmızı ışıkları düşüncelere dalmış dinleyenleri, onların kısık veya iri açılmış gözlerini ışıtıyordu.

Broşürün okunması dayanılmaz uzun sürmüştü; kolayca, sade bir biçimde inandırıcı düşüncelere dönüşen sivri, coşkulu sözcükler çok hoşuma gidiyordu ama çok yorgundum.

Bir ara, broşürü okuyanın sesi beklenmedik bir biçimde, ansızın kesildi. Odada tedirgin, öfkeli sesler yükseldi: “Dönek!”

“Aşağılık herif!..”

“Kahramanlarımızın döktüğü kana tükürmek denir buna.”

“Generalov’un, Ulyanov’un katledilmelerinden sonra...”

Ve tekrar pencerenin içinde oturan delikanlının sesi duyuldu: “Beyler, ağır küfürlerin yerine ciddi itirazlarımızı dile getirsek daha iyi olmaz mı?”

Tartışmalardan hoşlanmıyordum, böyle şeyleri duymak da istemiyordum, uyarıcı düşüncelerin kaprisli sıçrayışlarını takip etmek zor geliyordu bana; tartışanların çıplak kendini beğenmişliği her zaman canımı sıkıyordu.

Delikanlı pencerenin içinden üzerime doğru eğilip sordu bana: “Fırında çalışan Peşkov musunuz siz? Ben de Fedoseyev. Tanışmamız gerekiyor. Aslında, burada yapabileceğimiz bir şey yok, hepsi kuru gürültü... çok da uzadı. Gidelim mi?”

Fedoseyev’in çok ciddi bir gençlik grubunun kurucusu olduğunu duymuştum ve onun soluk, sinirli yüzünden, mavi gözlerinden hoşlanmıştım.

Birlikte tarlada yürürken, bana işçilerin arasında tanıdıklarımın olup olmadığını, neler okuduğumu, çok boş zamanımın olup olmadığını soruyordu. Bu arada bir de şöyle demişti: “Şu fırında çalıştığınızı duydum; çok tuhaf, bir anlamı olmayan önemsiz şeylerle uğraşıyorsunuz. Neden yapıyorsunuz bunu?”

Bir süredir ben de bu işin bana göre olmadığını hissetmeye başlamıştım, bunu ona da söyledim. Söylediklerim hoşuna gitti; elimi kuvvetli sıkarak, içtenlikle gülümseyerek, yarın iki haftalığına bir yere gideceğini, döndüğünde nasıl ve nerede görüşeceğimizi bana bildireceğini söyledi.

Fırında işler oldukça iyi gidiyordu, benim kişisel işlerimse giderek kötüleşmekteydi. Yeni fırına geçilmişti, dolayısıyla görevlerim de çoğalmıştı. Fırında çalışmam, evlere, akademiye, “soylular kız yurduna” francala götürmem gerekiyordu. Kızlar sepetimden francalaların iyilerini seçerken elime pusulalar sıkıştırıyorlardı; pek güzel kâğıtlara yarı çocuksu elyazısıyla yazılmış çoğu zaman ayıp sözcükleri okuyunca şaşırıyordum. Üstleri başları tertemiz, gözlerinin içi ışıl ışıl kızlar hep birlikte çevremi alıp neşeyle yüzlerini komik biçimde buruşturarak küçücük, pembe elleriyle francalaları seçerlerken bakıyordum onlara, bana o ayıp pusulaları, belki de bu yaptıklarının ne kadar utanç verici bir şey olduğunu bilmeden, yazanların hangileri olduğunu anlamaya çalışıyordum. Ve iğrenç “teselli evlerini” hatırlayıp şöyle geçiriyordum içimden:

“Görünmez iplik. O evlerden buraya da geliyor mu acaba o iplik?”

İri göğüslü, saç örgüsü kalın, esmer bir kız koridorda durdurdu beni, çabuk çabuk konuşarak şöyle dedi: “Şu pusulayı üzerindeki adrese götürürsen on kapik veririm sana.”

Siyah, yumuşak bakan gözleri dolu doluydu. Dudaklarını acıtırcasına sıkarak bakıyordu yüzüme, kulaklarına kadar kıpkırmızıydı. On kapik almayı soylu bir tavırla reddettim ama pusulayı aldım, götürüp adliye üyelerinden birinin oğlu, yanakları veremli gibi kırmızı, uzun boylu öğrenciye verdim. Öğrenci ufaklık madenî paraları bir şey söylemeden, dalgın, sayarak elli kapik uzattı bana, para istemediğimi söylemem üzerine parayı pantolonunun cebine koyacak oldu ama bunu yapamadı, madenî paralar yere döküldü.

Üçlüklerin, beşliklerin her birinin bir yana saçıldığına şaşkın şaşkın bakarken ellerini öylesine kuvvetli ovuşturuyordu ki, parmakları eklem yerlerinden çatırdıyordu. Güçlükle soluyarak mırıldanıyordu:

“Şimdi ne yapacağım ben? Neyse, hoşça kal! Biraz düşünmeliyim...”

Ne düşündüğünü bilmiyorum ama kıza çok acımıştım. Çok geçmeden ayrıldı enstitüden, on beş yıl sonra da Kırım’da karşılaştım onunla, bir lisede öğretmenlik yapıyordu; veremliydi ve hayatta gururu incinmiş her insanın olduğu gibi acımasız bir nefretle, dünyada her şeyin kötü olduğunu söylüyordu.

Francalaları dağıttıktan sonra yatıp uyuyordum; çörekleri, poğaçaları gece yarısına doğru dükkâna götürebilmek için akşamdan fırında çalışmaya başlıyordum. Fırın, kent tiyatrosunun yanındaydı ve temsilden çıkan kalabalık, sıcak bir şeyler almak için fırına uğruyordu. Sonra somun, Fransız francalası için hamur yoğurmam gerekiyordu. On beş-yirmi pud’luk hamuru elle yoğurmak öyle kolay değildi...

Sonra tekrar iki-üç saat uyuyordum, tekrar francala dağıtmaya çıkıyordum.

Her günüm böyle geçiyordu.

Oysa içimde dayanılmaz bir arzu vardı: İnsanlara “mantıklı, iyi, her zaman geçerli” bir şeyler yaymak istiyordum. İnsanlarla yakın ilişki kuruyordum, heyecanlı konuşuyordum onlarla; yaşadıklarım, okuduklarım hayal gücüm çok gelişmişti. Günlük herhangi bir olaydan, özünde “görünmez ipliğin” kaprisli kıvrıldığı ilginç bir hikâye çıkarmam için çok az şey gerekliydi benim için. Krestovnikov’un, Alafuzov’un fabrikalarında çalışan işçilerden tanıdıklarım vardı. Özellikle yaşlı dokumacı Rubtsov’la çok yakındım. Rusya’nın hemen her dokuma fabrikasında çalışmıştı Rubtsov. Heyecanlı, iyi bir insandı.

Bakır bir telle kendisi bağladığı koyu gözlüğüyle –oksitlenen bakır telden burnunun üstünde, kulaklarının arkasında yeşil lekeler vardı– bakarak iri, gri gözleriyle gülümsüyor, içtenlikle anlatıyordu: “Elli yedi yıldır dolaşıp duruyorum bu dünyada, sevgili dostum Aleksey Maksimıç’çığım, genç delikanlı, benden iş geçti artık, işe yamamaz bir masurayım ben!”

Sakalını, altdudağının altında bir tutam kır sakal ve bıyığını bırakarak kestiği için dokumacılar “Alman” diyorlardı ona. Orta boyluydu, omuzları genişti, hüzünlü bir neşeyle dopdoluydu.

Yumru yumru şişlerin olduğu çıplak başını sol omzunun üzerine yatırıp anlatıyordu:

“Sirklere gitmeyi çok seviyorum... Atların, sığırların canını çıkarıyorlar, öyle değil mi? Çok eğlenceli. Sığırlara saygı duyarak bakarken şöyle geçiriyorum içimden: Bu yolla insanlara da mantığı kullanmaları öğretilebilir. Sirktekiler sığırları şekerle kandırıp istediklerini yaptırıyorlar; ama bizler dükkândan şeker alabiliyoruz, kuşkusuz. Ruhumuz için şekere gereksinimiz vardır ama bu bir çeşit okşama olacaktır! Demek, delikanlı, bizde alışılmış olduğu gibi, sopayla değil, okşayarak bir şeyler yapmak gerekiyor, ne dersin?”

İnsanlara karşı kendisi hiç de okşayıcı değildi, onlarla yarı küçümser ve alaylı konuşuyordu; tartışmalarda, karşısındakini açıkça incitmek istiyor gibi sesini yükselterek tek sözcüklerle itiraz ediyordu. Bir meyhanede tanışmıştım onunla. Dövmeye hazırlanıyorlardı onu, iki yumruk bile yemişti, ki araya girdim, çıkarıp götürdüm onu oradan.

Hafif sonbahar yağmuru altında, karanlıkta yürüyorduk. Sordum ona: “Çok kötü vurdular size galiba?”

Kayıtsız, karşılık verdi: “Hep böyle mi yumruk vururlar? Dur hele, neden ‘siz’ diye hitap ediyorsun sen bana?”

Dostluğumuz o gün başladı. Önceleri zekice, ustaca alay ediyordu benimle; ama ona “görünmez ipliğin” hayatımızda ne önemli rolü olduğunu anlattığımda pek düşünceli, şöyle haykırdı: “Evet, aptal değilsin sen, hayır! Vay canına...”

Artık bir baba gibi yumuşak davranıyordu bana; hatta baba adımla hitap ediyordu bana.11 “Senin düşüncelerin, Aleksey’ciğim benim, Maksimıç, mızrak gibi, canım dostum. Çok doğru şeyler söylüyorsun ama kimse inanmayacaktır sana, işe yaramayan şeyler bunlar...”

“Siz inanıyor musunuz?”

“Ben evsiz yurtsuz, kısa kuyruklu şeytanın tekiyim; oysa halk zincire vurulmuş köpeklerden oluşuyor, her birinin kuyruğunda da bir sürü dulavratotu takılı: Karıları, çocukları, armonikalar, galoşlar... Ve her köpek kendi yuvasını önemsiyor. İnanmayacaklardır sana. Bizim Morozov’un fabrikasında böyle bir durum oldu! Önde gidenin alnına vuruyorlardı; bilirsin, alın kıça benzemez, uzun süre oturamazsın kıçının üzerinde...”

Krestovnikov’un fabrikasında işçi marangoz Şapoşnikov’la tanıştıktan sonra Rubtsov biraz değişik konuşmaya başlamıştı. Veremli, gitarcı, İncil’i iyi bilen Yakov, Tanrı’yı kesin reddetmesiyle şaşırtmıştı onu. Yakov, her bir yana ağzından kanlı parçalar tükürerek son derece kararlı, heyecanlı, iddia ediyordu: “Bir kere ben hiç de ‘Tanrı’nın suretinde’ yaratılmış değilim. Bir şey bilmiyorum, elimden bir şey gelmiyor, ve ayrıca iyi bir insan değilim, iyi biri değilim! İkincisi; Tanrı ne zor durumda olduğumu bilmiyor veya biliyor da, bana yardım edecek gücü yok veya yardım edebilir de, bunu yapmak istemiyor. Üçüncüsü; her şeyi bilmiyor Tanrı, gücü her şeye yetmiyor, merhametli de değil, kısacası, yok! Uydurmuşlar bunu, her şeyi uydurmuşlar, hayat baştan sona uydurma ama beni kandıramazsınız!..”

Bir an şaşkınlığından ne diyeceğini bilemedi Rubtsov, sonra öfkeden yüzü bembeyaz oldu, ağzına geleni vahşice söylemeye başladı. Ama Yakov mağrur bir tavırla, İncil’den alıntılar tekrarlayarak alt etti onu; susmak, görünüşte dalgın bir tavırla sinmek zorunda bıraktı...

Konuşurken pek bir tuhaflaşıyordu Şapoşnikov. Yüzü esmer, zayıftı; saçları kıvırcık, Çingenelerinki gibi siyahtı. Maviye çalan dudaklarının arasından kurt dişleri parlıyordu. Siyah gözlerini karşısındakinin doğrudan gözlerinin içine dikiyordu, bu ağır, dayanılmaz bakışı kaldırmak pek zordu; bana, büyüklük hastası birinin bakışını hatırlatıyordu.

Yakov’dan ayrıldıktan sonra, yolda Rubtsov üzgün bir halde, “Şimdiye kadar Tanrı’ya karşı kimse bir şey söylemedi bana,” dedi. “Hiç böyle şeyler duymadım. Çok çeşitli şey duydum ama böylesini ilk kez duyuyorum. Kuşkusuz, dünyada yaşayan biri değil bu adam. Ama çok acı! Kurtuluşu yok... İlginç, kardeşim, çok ilginç.”

Kısa zamanda dost oldu Yakov’la. İçinde bir şeyler kaynıyor, dalgalanıyordu sanki, hasta gözlerini parmaklarıyla ovuşturuyor, kıs kıs gülerek şöyle diyordu: “Ta-m-am, demek emekli mi oldu Tanrı, öyle mi? Hım! Çarlara karşı benim hafiyemsin sen, kendin söylüyorsun: Çar engel değil, diyorsun. Aslında sorun çarlarda değil, patronlardadır. Nasıl olursa olsun, isterse Korkunç İvan olsun, her çarla anlaşabilirim: Otur oturduğun yerde, istediğin gibi çarlık yap; yalnız, patrona karşı bir güç ver bana, yeter! Verirsen, altın zincirlerle bağlayacağım seni tahtına, senin için dualar okuyacağım...”

“Çar Açlıktır”ı okuduktan sonra, “Her şey olduğu gibi, gerçek.”

Çoğaltılmış bir broşürü ilk kez gördüğünde sordu bana: “Kim yazdı bunu? Çok güzel yazmış. Teşekkürlerimi ilet kendisine.”12

Rubtsov’un öğrenmeye doymak bilmez bir açlığı vardı. Şapoşnikov’un Tanrı karşıtı çarpıcı söylemlerine çok gergin bir dikkatle kulak veriyor; kitaplarla ilgili anlattıklarımı, başını geriye atıp neşeli kahkahalar atarak saatlerce dinliyor, gırtlağını öne çıkarıp heyecanla şöyle diyordu: “İnsanın küçük aklı çok hoş bir şey. Evet, çok hoş!”

Gözleri hasta olduğu için zor okuyabiliyordu; ama çok şey biliyordu, bununla sık sık şaşırtıyordu beni:

“Almanya’da çok kafası çalışan bir dülger var, kral danışman aldı onu yanına.”

Sorularıma verdiği cevaplardan anladım ki, söz konusu olan Bebel’dir.13 “Nereden biliyorsunuz bunu?” diye sordum.

Serçeparmağıyla yumrulu başını kaşıyarak kısaca cevap verdi: “Biliyorum.”

Yaşamın ağır karmakarışıklığının Şapoşnikov’u etkilediği yoktu; o yalnızca, özellikle papazlara nefretini açığa vurarak Tanrı’nın yokluğuyla dini alaya almakla meşguldü.

Bir gün Rubtsov barışık bir tavırla sordu ona:

“Nedir, Yakov, sürekli Tanrı’ya karşı bir şeyler haykırıp duruyorsun?”

Yakov daha da öfkeli yükseltti sesini: “Daha ne olsun? Neredeyse yirmi yıl inandım ona, karşısında korku içinde yaşadım. Sabrettim. Bir şeyi tartışman imkânsız. Yasalar yukarıdan koyulmuş. Hayat bağlı. İncil’i okumaya başlayınca gördüm ki, uydurma! Evet, uydurma!”

Ve, “görünmeyen ipliği” koparmaya çalışıyor gibi elini kolunu sallayarak neredeyse ağlamaklı bir halde, “İşte bu yüzden, zamanından önce ölüyorum!” dedi.

Tanıdığım ilginç birkaç kişi vardı; sık sık Semyonov’ un fırınına, eski arkadaşlarımı görmeye gidiyordum. Neşeli karşılıyorlardı beni, anlattıklarımı seve seve dinliyorlardı. Ama Rubtsov, Admiralteyskaya Mahallesi’nde oturuyordu, Şapoşnikov ise daha uzakta, Kaban’dan beş verst ötede Tatarskaya’da... Bu yüzden çok seyrek görüşebiliyordum onunla. Bana gelmeleri de olanaksızdı çünkü konuk kabul edebileceğim bir yerim yoktu; ayrıca eski bir asker olan yeni fırıncı ustamın jandarmalarla arası iyiydi, çok sık görüşüyorlardı. Jandarma karakolunun arka avlusu bizim avluya bitişikti ve iri “mavi üniforma”lar Albay Gangard için francala, kendileri için de ekmek almak için çiti geçip bize geliyorlardı. Ayrıca: “İnsanlara fazla sokulmamam” fırına gereksiz ilginin çekilmemesi için uyarılmıştım.

İşimin anlamını yitirmekte olduğunu görmekteydim. Bu arada sık sık bir şeyi de fark etmeye başlamıştım: İşin nasıl yürüdüğüne bakmadan, herkes kasadan öylesine düşüncesizce para alıyordu ki, kimi zaman un almaya para kalmıyordu. Derenkov sakalını sıvazlayarak pek üzgün gülümsüyordu: “İflas edeceğiz.”

Onun kendi durumu da kötüydü: kıvırcık sarı saçlı Nastya “boş değildi”, her şeye ve herkese gücenik, yeşil gözleriyle bakarak huysuz bir kedi gibi hırlıyordu.

Onu görmüyormuş gibi dosdoğru yürüyordu Andrey’in üzerine. Andrey suçlu gibi gülümsüyordu, kenara çekilip yol veriyordu ona, iç çekiyordu.

Bazen yakınıyordu bana: “Ne yaptığı belli değil. Düşünmeden bir sürü şey alıyor. Yarım düzine çorap almış kendine ve bir anda hepsi kayboldu.”

Bu çorap konusu komikti ama ben gülmüyordum. Bu alçakgönüllü, bencillikten uzak insanın yararlı bir iş yapmak isterken çevresindekilerin düşüncesizce, kayıtsızca işini bozduklarını gördükçe içimden gülmek gelmiyordu. Derenkov hizmet ettiği insanların ona minnettar olmasını beklemiyordu ama kendisine daha saygılı, dostça davranmalarını beklemek hakkıydı ve bu davranış biçimini kimsede göremiyordu. Çok geçmeden ailesi de dağılmıştı, babası kendini dine verip hafiften aklını yitirmiş, küçük kardeşi içmeye, kadınlarla kızlarla dolaşmaya başlamıştı, kız kardeşi ise evde bir yabancı gibiydi; anlaşılan, sarışın öğrenciyle iyi gitmeyen bir aşk yaşamaktaydı. Sık sık gözlerinin ağlamaktan şiş olduğunu, öğrencinin de bana kin beslediğini fark ediyordum.

Mariya Derenkova’ya âşıkmışım gibi geliyordu bana; bizim dükkânın tezgâhtarı iriyarı, al yanaklı, kırmızı dudaklarından yumuşak bir gülümsemenin eksik olmadığı Nadejda Şçerbatova’ya da âşıktım. Genelde sık âşık oluyordum. Yaşım, yapım ve karmakarışık yaşam biçimim kadınlara yakın olmamı istiyordu ve bu, erken bir istekten çok, geç bile kalmış bir istekti. Kadın okşaması veya hiç değilse dostça bir kadın ilgisi gerekliydi benim için; açık yüreklilikle kendimi anlatmalıydım ona, karmakarışık düşüncelerimi, izlenimlerimi paylaşmalıydım onunla.

Dostum yoktu. Beni “işlemeye elverişli bir materyal” olarak gören insanlar sempati, onlara karşı açık yürekli olmak isteği uyandırmıyorlardı bende. Onlara ilgi duymadıkları şeyler anlatmaya kalkıştığımda akıl veriyorlardı bana: “Boş ver bunları!”

Guriy Pletnev’i tutuklayıp Petersburg’a “işkenceye” götürmüşlerdi. Bunu bana ilk söyleyen, bir sabah erken saatte sokakta karşılaştığım Nikiforıç oldu. Karşıdan bana doğru dalgın, resmi geçitten dönüyormuş gibi, bütün madalyalarıyla, mağrur gelirken elini kasketine götürdü, bir şey söylemeden yanımdan geçti ama sonra birden durdu, ensemin dibinde öfkeli bir ses tonuyla “Guriy Aleksandroviç’i bu gece tutukladılar...” dedi ve elini sallayıp etrafa bakınarak alçak sesle ekledi: “Mahvoldu çocukçağız!”

Nikiforıç’ın kurnaz bakışlı gözlerinde yaşlar var gibi gelmişti bana.

Pletnev’in tutuklanmayı beklediğini biliyordum, bu konuda uyarmıştı da beni; kendisiyle benim de, benim gibi yakın dostu Rubtsov’un da görüşmememizi söylemişti.

Nikiforıç ayaklarının dibine yere bakarak canı sıkkın, sordu:

“Ne o, artık gelmeyecek misin bana?..”

Akşam gittim ona, uykudan yeni uyanmıştı, yatağında oturuyor, kvas14 içiyordu; karısı pencerenin yanında öne eğilmiş kocasının pantolonunu onarıyordu.

Polis memuru, rekun kürkü gibi kıllı göğsünü kaşırken yüzüme dalgın dalgın bakarak, “İşte öyle,” dedi. “Tutukladılar. Devlet karşıtı kâğıtlar hazırlamak için boya hazırladığı bir kazan bulmuşlar odasında.”

Ve döşemeye tükürüp öfkeyle seslendi karısına:

“Pantolonumu getir!”

Kadın başını kaldırıp, “Hemen getiriyorum,” diye cevap verdi.

Yaşlı adam bakışıyla karısını göstererek, “Üzülüyor, ağlıyor,” dedi. “Ben de üzülüyorum. Peki ama bir öğrenci devlete karşı ne yapabilir?”

Giyinirken şöyle diyordu: “Bir dakikalığına gideceğim... Sen semaveri koy.”

Karısı kıpırdamadan pencereden dışarı bakıyordu ama Nikiforıç kapıdan çıkar çıkmaz hızla döndü, sıkılı yumruğunu kapıya doğru uzatıp dişlerini göstererek büyük bir öfkeyle, “Tanrının belası, yaşlı şeytan!” dedi.

Ağlamaktan gözleri şişmişti, morarmış sol gözü neredeyse kapanmıştı. Bir sıçrayışta sobanın yanına geldi, semaverin üzerine eğilip homurdandı: “Aldatacağım onu, öyle bir aldatacağım ki, böğürecek! Kurt gibi uluyacak. Sen inanma ona, tek sözcüğüne inanayım deme! Senin açığını yakalamaya çalışıyor. Yalan söylüyor, kimseye acıdığı falan yoktur. İnsafsız herif! Seninle ilgili her şeyden haberi var. İstediği de bu. İnsanları avlamaktan zevk alır...”

Kadın iyice yaklaştı bana, yalvarır gibi, “Beni okşamak ister misin, ha?” dedi.

Hoşlanmamıştım bu kadından ama açık olan gözü bana öylesine sivri bir nokta gibi bakıyordu ki, sarıldım ona; dağınık, yağlı, kaba saçlarını okşamaya başladım. “Şimdi kimi takip ediyor kocan?”

“Ribnoryadkaya’da bilmem hangi numaradakini.”

“Soyadını bilmiyor musun?..”

Gülümseyerek cevap verdi: “Bak, bana ne sorduğunu söyleyeceğim kendisine! Geliyor... Guriy diye birini takip ediyor...”

Ve hemen sobanın yanına atladı.

Nikiforıç bir şişe votka, reçel, ekmek getirdi. Çay içmeye oturduk. Marina yanımda oturuyor, kapanmamış gözüyle yüzüme bakarak açıkça, aşırı yakından ilgileniyordu benimle. Bu arada kocası anlatıyordu bana: “Görünmez iplik kalplerde, kemiklerdedir, çıkarıp alabilirsen kopar al onu oradan... Çar halkın Tanrı’sıdır.”

Ve birdenbire sordu bana: “Demek, çok kitap okumuşsun sen, peki İncil’i de okudun mu? Sence orada yazılı olan her şey gerçek değil mi?”

“Bilmiyorum.”

“Bence, gereksiz şeyler yazılmış. Hem az da değil. Sözgelimi, yoksullar hakkında: Dilenciler hayatlarından memnundurlar... Hayatın neyinden memnunmuşlar? Çok yanlış bir şey bu. Ayrıca, yoksullar için de genel olarak anlaşılamayan çok şey var. Birbirinden ayırmak gerekir bu ikisini: Yoksuldan yoksullaşmış olanı ayırmalı... Bir insan yoksulsa, kötü demektir! Oysa yoksullaşmış olan, belki şanssızdır. Böyle düşünmek gerekir. Böylesi daha iyi.”

“Neden?”

Yüzüme dik dik bakarak bir süre bir şey söylemedi, sonra tane tane, pek ciddi, besbelli, üzerinde çok düşündüğü şeylerden söz ediyormuş gibi sürdürdü konuşmasını:

“İncil’de acıma çoktur ama acıma zararlı bir şeydir. Bence öyle. Acıma duygusu gereksiz, hatta zararlı insanlar için büyük paralar harcanmasına neden olur. Düşkünler evi, hapishaneler, tımarhaneler... Aslında güçlerini boşa harcamamaları için güçlü kuvvetli, sağlıklı insanlara yardım etmek gerekir. Zayıflara yardım ettiğinizde güçlü kuvvetli mi oluyorlar sanki? Bu zahmet güçlüleri zayıflatıyor; zayıflar da onların sırtına biniyor. İşte bunun üzerinde durmak gerekir! Düşünülecek birçok şey var. Hayatın uzun zamandır İncil’den koptuğunu anlamalıyız; orada bambaşka şeyler yazıyor. Bak işte, neden mahvoldu Pletnev’in hayatı? Acıma duygusundan. Yoksullara sadaka veriyoruz, bu arada öğrenciler perişan oluyorlar. Mantık neresinde bunun, ha?”

Bu tür düşünceleri daha önce de duymuş olmamla birlikte, böylesine keskinleriyle ilk kez karşılaşıyordum. Nikiforıç’da bu düşünceler alışılmış oldukları biçimden çok daha canlıydı, çok daha geniş, yaygındı. Yedi yıl sonra Nietzsche’yi okurken, bu Kazak polis memurunu çok parlak hatırlayacaktım. Sırası gelmişken şunu da söyleyeyim: Daha önce hayatımda hiç duymadığım düşüncelerle kitaplarda çok seyrek karşılaşmışımdır.

Yaşlı “insan avcısı” tepsinin kenarında parmaklarıyla sürekli tempo tutarak konuşuyordu. Kupkuru yüzünde sert bir ifade vardı; ama bana değil, semaverin ayna gibi parlayan bakırına bakıyordu.

Karısı iki kez hatırlatmıştı ona: “Zaman geldi, gitmen gerekiyor.”

Ama o cevap vermiyordu karısına, sesini giderek alçaltarak sözcükleri peş peşe sıralıyordu.

Ve ben hiç fark etmeden, konuşmanın yönünü değiştirmişti: “Kafası çalışan bir çocuksun sen, okumuşsun, fırında çıraklık yapacak insan mısın?.. Devlete, çara hizmet ederek çok daha fazla para kazanabilirsin...”

Onu dinlerken bir yandan da Ribnoryaskaya Sokağı’ndaki tanımadığım insanları, Nikiforıç’ın onları izlediğinden nasıl haberdar edeceğimi düşünüyordum. Yalutorovsk’ta sürgünden yeni dönmüş, kendisiyle ilgili çok ilginç şeyler duyduğun Sergey Somov da o sokakta oturuyordu. “Akıllı insanlar, örneğin, arılarının kovanlarında ya da yabanarılarının yuvalarında yaşadıkları gibi hep bir arada yaşamalıdırlar. Devlet, çarlık...”

Karısı bir kez daha uyardı onu: “Dikkat et, saat on oldu.”

“Kahretsin!”

Nikiforıç ayağa kalktı, resmî giysisinin önünü iliklerken, “Neyse önemli değil,” dedi, “faytonla giderim. Hoşça kal, dostum! Arada uğra, sıkılma...”

Kulübeden çıkarken, Nikiforıç’a bir daha “konuk” gelmemeye kesin kararlıydım. İlginç biri olmasına karşın, itici buluyordum onu. Acıma duygusunun zararları üzerine söyledikleri çok heyecanlandırmıştı beni, belleğimde derin yer etmişti. Bir gerçek vardı sanki bu söylediklerinde ama bir polis görevlisinin ağzından çıktıkları için canımı da sıkıyorlardı.

Bu konuda tartışmalar çok oluyordu ve bu tartışmalardan biri özellikle müthiş heyecanlandırmıştı beni.

Kente ilk kez karşılaştığım bir “Tolstoy’cu” gelmişti. Uzun boylu, sıska, esmer yüzlü, keçisakallı, dudakları zencilerinki gibi kalın biriydi. Sırtını kamburlaştırarak yere bakıyor ama çıplak başını arada sert bir hareketle geriye atıyor; siyah, ıslak gözlerini tutkuyla parlatıyordu. Keskin bakışında keskin bir nefret vardı. Bir profesörün evinde sohbet ediyorlardı. Birçok genç toplanıyordu orada. Aralarında siyah ipek cüppeli, zayıf, hoş bir ilahiyat öğrencisi papazcık da vardı. Siyah cüppesi gri, soğuk gözlerinin kuru gülümsemesiyle aydınlattığı soluk, hoş yüzünü çok güzel gösteriyordu.

Tolstoy’cu, İncil’in büyük gerçeklerinin sonsuza dek sürecek sarsılmazlığını uzun uzun anlatıyordu. Sesi biraz boğuk, cümleleri kısaydı ama sözcükler açıktı, konuşmasında içten bir inancın gücü hissettiriyordu kendini, sözcüklere kıllı sol kolunu sallayarak eşlik ediyor, sağ kolu cebinde duruyordu.

Köşede, yanımda oturanlar fısıldıyorlardı: “Artist!” “Çok havalı konuşuyor, evet...”

Oysa ben bir süre önce, sanırım Draper’in, Katolikliğin bilime karşı savaşı üzerine bir kitabını okumuştum. Bunları yazanın, dünyanın sevgi gücüyle kurtulacağına bütün varlığıyla inananlardan, insanlara merhametinden onları kesip odun ateşinde yakmaya hazır olanlardan biri olduğu gibi geliyordu bana.

Geniş kollu, beyaz bir gömlek, onun üzerine de boz, eski bir cüppe giyiyordu. Bu da herkesten ayırıyordu onu. Vaazının sonunda şöyle haykırdı: “Bu durumda İsa’dan yana mısınız, Darwin’den yana mı?”

Bu sorusunu, gençlerin sıkışık oturdukları, oradan genç kız ve erkeklerin ona korkuyla, heyecanla baktıkları köşeye taş gibi fırlatmıştı. Konuşmasının herkesi şaşırttığı belliydi; herkes başını dalgın, önünde eğmiş, dinlemişti onu. Odadakilere ateşli bakışlarla şöyle bir gözden geçirdikten sonra sert bir tavırla ekledi: “Birbiriyle uzlaşmayan bu iki özü yalnızca Ferisiler15 bir araya getirebilir, bir araya getirirken de iğrenç bir şekilde kendilerine yalan söylerler, insanların hayatını mahvederler...”

Papazcık ayağa kalktı, cüppesinin kollarını özenle iki yana açtı, aşırı kibar, hoşgörülü bir gülümsemeyle ağır ağır konuşmaya başladı: “Yanılmıyorsam, Ferisiler konusunda iyi şeyler düşünmüyorsunuz. Aslında bu düşünce pek o kadar çirkin değildir ama baştan aşağı yanlıştır...”

Büyük bir şaşkınlıkla fark ettim ki, Tolstoy’cu Ferisilerin Yahudi halkının inanışının gerçek, dürüst savunucuları olduğu, halkın her zaman onlarla birlikte düşmana karşı yürüdüğü görüşünü savunmaktadır.

“Mesela, Flavios İosephos’u okuyun...”

Tolstoy’cu, sözünün sonunu getirmeden ayağa fırladı. Haykırdı: “Halklar günümüzde de düşmanlarıyla birlikte yürüyorlar dostlarının üzerine. Halklar kendi iradeleriyle yapmıyorlar bunu, zorlayarak öne sürüyorlar onları.”

Papazcık ile ötekiler asıl tartışma konusunu dağıttılar, küçük küçük parçalara böldüler ve sonunda kayboldu konu.

Tolstoy’cu, “Gerçek, sevginin kendisidir!” diye haykırdı.

Gözleri kinle, nefretle parlıyordu.

Söylenenlerden sarhoş olmuş gibi hissediyordum kendimi, bunların ne anlama geldiğini yakalamıyordum. Altımda yer sözcükler fırtınasıyla sallanıyordu ve sık sık umutsuzluk içinde, dünyada benden daha aptal, yeteneksiz birinin olmadığını düşünüyordum.

Tolstoy’cu kıpkırmızı olmuş yüzünden terini silerken tiz bir sesle bağırdı: “Bir kenara atın İncil’i, yalan şeyler söylememeniz için unutun onu! Bir kez daha tekmeleyin İsa’yı, böylesi daha dürüstçe olacaktır!”

Önümde duvar gibi bir soru yükselmişti: Nasıl olur? Eğer, hayat yeryüzünde sürekli mutluluk için verilen bir savaşsa, merhamet ve sevgi bu savaşın başarıya ulaşmasına bir engel değil midir?

Tolstoy’cunun soyadını öğrendim. Klopski’ydi soyadı. Nerede oturduğunu da öğrendim ve ertesi gün akşam ona gittim. Toprak sahibi iki kızın evinde kalıyordu. Kadınlarla bahçede, yaşlı, büyük ıhlamur ağacının altında yemek masasına oturuyordu. Üzerinde beyaz bir pantolon, gene öyle beyaz bir gömlek vardı. Gömleğinin önü siyah kıllı göğsünü ortada bırakacak biçimde açıktı. Uzun boylu, zayıftı. Gerçeği yaymaya çalışan evsiz barksız havari üzerine söylediklerimi çok iyi karşıladı.

Gümüş kaşığıyla tabaktan sütlü ahuduyu alıp iştahla yutuyor, kalın dudaklarını şapırdatıyor, her yudumdan sonra, kedilerinki gibi seyrek bıyığından beyaz damlacıkları üfleyerek düşürüyordu. Kızlardan biri masanın yanında ayakta duruyor, onu dinliyordu; öteki, kollarını göğsünün üzerinde kavuşturup ıhlamurun bedenine yaslanmış, hayallere dalmış gibi tozlu, sıcak gökyüzüne bakıyordu. İkisinin üzerinde de leylak rengi hafif giysiler vardı ve birbirlerine çok benziyorlardı.

Tolstoy’cu bana, sevginin yaratıcı gücünden, ruhunda bu duygunun gelişmesi için insanın yapabileceği tek şeyin “dünyaya ruhuyla bağlanması” olduğundan son derece yumuşak bir tavırla, seve seve söz ediyordu. “İnsanları birbirine yalnızca bununla bağlayabilirsiniz! Sevgi olmadan hayatı anlamak mümkün değildir. Hayatın yasasının mücadele olduğunu söyleyenlerin ruhları kördür, felakete mahkûmdurlar. Ateşi ateşle söndüremeyeceğiniz gibi, kötülüğü de kötülükle yok edemezsiniz!”

Kızlar birbirine sarılıp bahçenin dibindeki eve doğru yürüdüklerinde Tolstoy’cu arkalarından gözlerini kısıp bakarak, “Peki, sen kimin nesisin?” diye sordu.

Ve beni dinledikten sonra, parmaklarıyla masayı tıklatarak, insanın her yerde insan olduğunu, hayatta yer değiştirmekten çok, ruha insan sevgisinin kazandırılması gerektiğini anlatmaya başladı.

“İnsan ne kadar alttan alırsa, hayatın gerçek doğrusuna, onun kutsal mantığına o kadar yakın olur...”

Onun bu “kutsal mantığı” bildiğinden biraz kuşkum vardı; ama yanında olmamdan sıkıldığını hissettiğim için susuyordum. İtici bakışlarla bakıyordu bana, esniyordu, ellerini ensesine atıyor, bacaklarını geriyor ve gözlerini bitkince kapayıp sayıklıyor gibi mırıldanıyordu: “Sevginin boyun eğmesi... Hayatın yasası...”

İrkilip havada bir şeyi yakalamaya çalışıyor gibi elini kolunu sallıyor, korkmuş gibi gözlerini yüzüme dikiyordu: “Ne oldu? Çok yorgunum, kusura bakma!”

Tekrar kapatıyordu gözlerini, bir yeri acıyormuş gibi, öne çıkardığı dudaklarını kuvvetli sıkıyordu. Altdudağı aşağı sarkıyor, üstdudağı yukarı kalkıyor, seyrek bıyığının kılları dikiliyordu.

Ona karşı tatsız bir duyguyla içtenliğine belli belirsiz bir kuşkuyla ayrıldım yanından.

Birkaç gün sonra tanıdığım bekâr, sarhoş bir doçente francala götürdüğümde tekrar gördüm Klopski’yi. Gece hiç uyumamış gibiydi, yüzü allak bullaktı, gözleri kıpkırmızı, şiş... sanki sarhoştu, öyle geldi bana.

Kütük gibi sarhoş şişko doçent, iç çamaşırıyla elinde gitar, devrilmiş karmakarışık eşyaların, boş içki şişelerinin, sağa sola savrulmuş giysilerin arasında yerde oturuyor, öne arkaya sallanarak böğürüyordu: “Mer-ha-met...”

Klopski öfkeyle bağırıyordu:

“Yok merhamet! Ya sevgiden yok olacağız ya da sevgi uğruna savaşta ezilip parçalanacağız... İkisi de aynı: Kaderimiz yok olmaktır...”

Omzumdan tutup öteki odaya aldı beni ve doçente şöyle dedi: “Al, ne istediğini sor ona. Sor bakalım: İnsanları sevmek istiyor muymuş?”

Doçent gözlerinde yaşlar, baktı bana ve güldü: “Fırıncı bu! Ona borcum var.”

Elini cebine sokup şöyle bir sallandı, bir anahtar çıkarıp uzattı bana. “Al, hepsini al!”

Ama Tolstoy’cu onun elinden anahtarı alıp bana bir el işareti yaptı.

“Hadi git sen! Sonra alırsın alacağını,” dedi.

Ve elimden aldığı francalaları köşedeki divanın üzerine fırlattı.

Tanımamıştı beni ve bu hoşuma gitmişti. Giderken, belleğimde onun sevgiden yok olmak üzerine söyledikleriyle yüreğimde ona nefreti birlikte götürüyordum.

Kısa bir süre sonra onun, evinde kaldığı kızlardan birine, aynı gün de ötekine aşkını itiraf ettiğini anlattılar bana. Kızlar sevinçlerini birbirine açacak olmuşlar ve bu sevinçleri kendilerine âşık insana öfkeye dönüşmüş; kapıcıya, sevgi vaizine evden hemen çıkıp gitmesini söylemesi talimatı verilmiş. O günden sonra kentte bir daha gören olmadı Tolstoy’cuyu.

İnsan hayatında sevginin, merhametin anlamı gibi çok korkunç, çok karmaşık bir soru çok erken, önüme önce belirsiz ama ruhumda güçlü ters duygular yaratan, sonra ise oldukça aydınlık, belirgin sözcükler biçiminde çıkmıştı:

“Sevginin rolü nedir?”

Okuduğum her şey Hıristiyan fikirlerle, hümanizmayla insanların çektikleri acıların çığlıklarıyla doluydu. Tanıdığım en iyi insanlar heyecanla hep aynı şeyleri söylüyorlardı.

Doğrudan gözlemlediğim her şey, insanlara acıma duygusunun neredeyse tam anlamıyla tersiydi. Hayat önümde sonsuz bir düşmanlık, acımasızlık zinciri gibi boş şeyler elde etmek için sürdürülen bitmek bilmez, iğrenç bir savaş gibi hızla çözülüyordu. Benim istediğim yalnızca kitaplardı, gözümde başka hiçbir şeyin anlamı yoktu.

Sokağa çıkıp avlu kapısının önünde bir saat oturmak anlamak için yetiyordu: Bütün bu arabacılar, kapıcılar, işçiler, memurlar, satıcılar benim ve sevdiğim insanlar gibi yaşamıyorlardı; onların istedikleri şeyleri istemiyorlardı, onların gittikleri yerlere gitmiyorlardı. Saygı duyduğum, inandığım insanlar tuhaf bir biçimde yalnızdılar, yabancıydılar ve çoğu, bir tutam hayatı zar zor inşa eden karıncaların kirli, kurnaz çalışmalarının arasında gereksiz... Bu hayat baştan sona saçma, öldürücü derecede sıkıcı geliyordu bana. Ve çoğu zaman, insanların gerçekte değil, yalnızca sözde merhametli, sevecen olduklarını, aslında farkında olmadan hayatın düzenine uyduklarını görüyordum.

Çok zorlanıyordum.

Eklem yerlerinde su biriktiği için her yanı şiş, rengi solmuş veteriner Lavrov bir gün soluyarak şöyle dedi bana: “Acımasızlığı öyle ileri götürmek gerekir ki, bütün insanlar bundan yorgun düşsünler, herkes şu lanet sonbahardan olduğu gibi nefret etsin acımasızlıktan!”

Sonbaharın başlarıydı. Sürekli yağmur yağıyordu, hava soğuktu, hastalıklar, intiharlar çoktu. Hastalığının onu iyice sıkıştırmasını beklemeden Lavrov da gitmişti...

Evinin bir odasını kiraladığı sıska, dürüst, Meryem Ana’nın bütün dualarını ezbere bilen terzi Mednikov, veterinerin cesedini yolcu ederken şöyle diyordu: “İnekleri tedavi ediyordu, inek gibi de öldü!”

Mednikov’un yedi yaşında bir kızı, lisede okuyan on bir yaşında bir oğlu vardı, onları üç meşin uçlu kırbacıyla kırbaçlıyordu; karısını ise bambu kamışıyla baldırlarına vurarak dövüyor, bunun için yakınıyordu:

“Yargıç bu sistemi sözde bir Çinliden öğrendiğim için ceza verdi bana; oysa hayatımda dükkân tabelalarında, resimlerde gördüklerimden başka Çinli görmüş değilim.”

İşçilerinden, lakabı Dunka’nın kocası olan pek bezgin, sakat bacaklı biri, patronu hakkında şöyle diyordu: “Dindar, yumuşak huylu, uysal insanlardan korkarım ben! Huysuz, sinirli insan hemen gösterir kendini, öfkesinden kaçmak, saklanmak için zaman bulabilirsin; oysa yumuşak, uysal olanlar öyle değildir, sinsi bir yılanın otların arasında yaklaştığı gibi usulca yaklaşır sana ve birden ruhunun en açık yerinden sokar... Yumuşak huylu insanlardan korkarım ben...”

Mednikov’un pek sevdiği kurnaz ihbarcısı cana yakın Dunka’nın kocası doğru söylüyordu.

Kimi zaman, uysal insanların hayatın taş kalbini yumuşatarak onu daha yumuşak, daha verimli yaptığına tanık olmuşumdur. Gelgelelim, uysalları, onların aşağılık şeylere yatkınlıklarını, ruhlarının yakalanamayan değişkenliklerini gördükçe, sivrisinekler gibi vızıldayışlarını duydukça kendimi at sineği bulutu içinde debelenen bir at gibi hissederim.

Polisin evinden çıkarken de hissetmiştim aynı şeyi.

Rüzgâr uğulduyor, sokak fenerlerinin ışıkları titriyordu; oysa koyu gri gökyüzü, toz gibi ince sonbahar yağmurunun damlalarını yeryüzüne serperek titriyor gibiydi. Sırılsıklam olmuş bir sokak kadını koluna girdiği bir sarhoşu çekerek sokakta yukarı doğru taşıyordu. Adam homurdanıyor, sürekli hıçkırıyordu.

Kadın bitkin, boğuk bir sesle, “Benim kaderim de böyle işte...” diyordu.

Şöyle geçirdim içimden: “İşte, biri de beni böyle taşıyor; pislikleri, acıyı, tuhaf biçimde değişik insanları göstererek kötü köşelere sürüklüyor beni. Yoruldum artık.”

Belki sözcüğü sözcüğüne böyle düşünmüyordum ama kafamda olanlar bunlardı. İlk kez, özellikle o hüzünlü akşam yorgun hissetmiştim kendimi, yüreğim acı acı sızlamıştı. O andan sonra kendimi daha kötü hissetmeye; kendime uzaktan, soğuk, yabancı ve düşman gözlerle bakmaya başlamıştım.

Hemen her insanın yalnızca söz ve hareketlerinde değil, duygularında da karşıtlıkların kaba bir biçimde bir arada bulunduğunu hissediyordum ve onların bu tutarsız, kaprisli oyunu beni çok ağır eziyordu. Bu oyunu kendimde de gözlemliyordum, böylesi daha da kötüydü. Bir şey her yana çekiyordu beni: Kadınlara, kitaplara da, işçilere, öğrenci eğlencelerine de kaptırmıyordum kendimi, “hiçbirine dalmadan” yaşıyordum; birinin görünmez ama güçlü eli görünmez kamçısıyla vurarak topaç gibi döndürüyordu beni.

Yakov Şapoşnikov’un hastaneye yattığını öğrenince onu görmeye gittim; ama orada yamuk ağızlı, gözlüklü, beyaz başörtülü, kırmızı kulakları başörtüsünün altında haşlanmış gibi duran şişman bir kadın pek önemsemez bir tavırla, “Öldü,” dedi bana.

Gitmediğimi, karşısında bir şey söylemeden dikildiğimi görünce de sinirlendi, bağırdı:

“Ne oldu? Başka bir isteğin var mıydı?”

Ben de sinirlendim, “Bir aptalsın sen,” dedim. “Nikolay, dışarı at şunu!”

Nikolay elindeki bez parçasıyla bakır birtakım çubukları ovalayarak temizliyordu, bir çubukla sırtıma vurdu. Bunun üzerine kucağıma aldığım gibi sokağa çıkardım onu, hastanenin bahçe kapısının önündeki su birikintisinin içine oturttum. Benim bu yaptığımı sakin karşıladı, gözlerini iri iri açmış, bir şey söylemeden bir dakika kadar öylece baktı bana, sonra kalkarken şöyle dedi: “Ah, seni it!”

Derjavin parkına yürüdüm, şair Derjavin’in heykelinin hemen karşısında bir banka oturdum. İçimde büyük bir istek vardı: Kötü, çirkin bir şey yapmak istiyordum, böylece insanlar üzerime saldıracaklardı, bu bana da onlara vurmak hakkını verecekti. Ne var ki, tatil günü olmasına karşın, park bomboştu, parkın çevresinde kimsecikler yoktu; yalnızca rüzgâr, direğine bir afiş yapıştırılmış fenerin ışığında kuru yaprakları hışırdatarak savuruyordu.

Şeffaf mavi, soğuk alacakaranlık parkın üzerinde giderek yoğunlaşıyordu. Kocaman bronz heykel karşımda yükseliyordu; ona bakıp düşünüyordum: Bu dünyada Yakov adında yapayalnız biri yaşıyordu, olanca gücüyle ruhunu da, Tanrı’yı da yok etti ve olağan bir ölümle öldü. Olağan... Bunda ağır, çok aşağılayıcı bir şey vardı.

“Aptaldı şu Nikolay; benimle dövüşmesi veya polis çağırıp beni karakola göndermesi gerekirdi...”

Rubtsov’a gittim, köpek kulübesi gibi odasında masada oturuyor, küçük lambanın ışığında ceketini onarıyordu. “Yakov öldü.”

Yaşlı adam iğnenin olduğu elini, belki de haç çıkarmak için kaldırdı ama vazgeçti, salladı kolunu ve iğneyi kumaşın bir yerine batırıp alçak sesle ağır bir küfür etti.

Sonra homurdanarak konuşmaya başladı: “Ama şu da var, hepimiz öleceğiz, işte böyle salak bir alışkanlığımız var, evet kardeşim! O öldü kurtuldu ama burada bir tıp öğrencisi vardı, o da öteki tarafa gitti. Ama onu jandarmalar yolladı oraya. Beni onunla bizim Guriy tanıştırmıştı. Akıllı bir çocuktu! Öğrencilerle biraz fazla haşır neşir olmuştu. Duydun mu, öğrenciler isyan ediyorlarmış, doğru mu bu? Neyse, sen dik şu ceketimi, bir şey göremiyorum...”

Lime lime ceketini, iğneyle ipliği uzattı bana, kendi ellerini arkasına atıp odanın içinde öksürerek, homurdanarak dolaşmaya başladı. “Sağda solda küçük ateşler yanıyormuş, şeytan üflüyormuş ve tekrar bir sıkıntı... Çok şanssız bir kent bu. Gemiler çalışmaya başlayınca gideceğim buradan.”

Durdu, başını kaşıyarak sordu: “Peki ama nereye gideceğim? Gitmediğim yer kalmadı. Evet. Her yere gittim, her yeri dolaştım.”

Tükürerek ekledi: “Eh, hayat da rezillik! Bunca yıl yaşadım, yaşadım, ruhum için de, bedenim için de bir kazancım olmadı.”

Bir ses duymuş gibi kapının yanında durdu, sonra kararlı adımlarla yanıma geldi, masanın kenarına ilişti. “Sana bir şey söyleyeceğim, Aleksey’im benim, Maksimıç’ım, Yakov o kocaman kalbini Tanrı’ya boşuna harcadı. Tanrı da, çar da benim onları inkâr etmemle daha iyi olmayacaklar; asıl olan, insanların kendilerine kızmaları, bu aşağılık hayatı reddetmeleridir... işte bu! Eh, ben yaşlandım artık, çok geç kaldım, yakında gözlerim görmeyecek... Üzgünüm, kardeşim! Diktin mi? Teşekkür ederim... Hadi çayhaneye gidip birer çay içelim...”

Çayhaneye giderken karanlıkta tökezliyor, omzuma tutunarak mırıldanıyordu: “Şu dediğimi unutma: Bir gün sabrı tükenecek insanların, öfkelenecekler, her şeyi yakıp yıkmaya başlayacaklar, ortalık toz duman olacak! Evet, sabırları tükenecek, artık dayanamayacaklar...”

Çayhaneye gidemedik, genelevi kuşatmış denizcilere rastladık. Genelevin kapısını Alafuzov fabrikasının16 işçileri savunuyorlardı.

Rubtsov gözlüğünü çıkarıp evi savunanlar arasında bir tanıdığını görünce, “Her pazar günü burada kavga olur!” dedi.

Öfkeyle haykırarak kavgaya karışmak üzere öne atıldı: “Dayanın, fabrika işçileri! Ezin kurbağaları! Gebertin tatlı su balıklarını! Hadi!..”

Yaşını başını almış adamın büyük bir heyecanla, coşkuyla nehir denizcilerinin arasına dalması, onları yumruklarıyla dağıtarak, omuzlarından iterek devirmesi çok ilginçti. Herkes öfkelenmeden, neşeyle, heyecan için, enerji fazlalığından kavga ediyordu. Siyah giysili bir grup, fabrika işçilerini sıkıştırarak kapıya yükleniyordu; tahtalar çatırdıyordu, ateşli haykırışlar duyuluyordu: “Vurun voyvodanın dazlak kafasına!”

İki kişi evin çatısına çıkmış bağıra bağıra şarkı söylüyordu:

Hırsız değiliz biz, düzenbaz değiliz, haydut değiliz, Denizci çocuklarız, balıkçılarız!

Bir polis düdüğü duyuldu, karanlıkta bakır düğmeler parladı, yerler çamurdu, çatıdan sesler geliyordu:

Kuru kıyılara atıyoruz ağlarımızı, Tüccar evlerine, ambarlarına, maden ocaklarına...
“Dur! Yerde yatana vurulmaz...” “Dedeciğim, kafanı koru!”

Sonra Rubtsov’u, beni, düşman veya dost, beş kişiyi daha karakola götürürlerken sonbahar gecesinin sakin karanlığı heyecanlı bir şarkıyla yolcu ediyordu bizi:

Eh, kırk turna balığı yakaladık, Kürk yapılan cinsinden!

Rubtsov ikide bir sümkürerek, yere tükürerek fısıldıyordu bana: “Volga boyunda ne güzeldir insanlar! Kaç! Bir fırsatını bul ve kaç! Karakolda ne işin var senin?”

Ben ve arkamda uzun boylu bir denizci, bir yan sokağa attık kendimizi, bir çitin üzerinden, bir başka çitin üzerden daha geçtik ve o geceden sonra bir daha hiç görmedim iyi yürekli Nikita Rubtsov’u.

Çevrem bomboştu; öğrencilerin okul heyecanı başlamıştı: Bu heyecanın mantığını anlayamıyordum, ayrıntıları açık seçik değildi. İçinde dram hissetmediğim neşeli bir telaş görüyordum o kadar ve yalnızca, üniversitede okuma mutluluğuna erişebilmek için işkencelere bile katlanılabileceğini düşünüyordum. Şöyle bir öneride bulunsalardı bana: “Git, üniversitede oku; ama bir şartla, her pazar Nikolayevskaya Meydanı’nda sopalarla döveceğiz seni!” Kesinlikle kabul ederdim...

Semyonov’un kurabiye fırınına bir uğradığımda, fırında çalışan işçilerin öğrencileri dövmek için üniversiteye gitmeye hazırlandıklarını öğrendim.

Neşeli bir öfkeyle şöyle diyorlardı:

“Topuzlarla döveceğiz onları!”

Onlarla tartışmaya, küfürleşmeye başladım ama birden neredeyse dehşet içinde fark ettim ki, bende öğrencileri savunmak için bir istek de, sözcük de yoktu...

Hatırlıyorum, işçilerin çalıştığı bodrumdan yüreğimde dayanılmaz, ölümcül bir hüzünle çıkmıştım.

Kaban’ın kıyısında geceleyin oturmuş, simsiyah suya taş atarken kendime sürekli aynı soruyu soruyordum:

“Ne yapabilirim?”

Üzüntümden keman çalmayı öğrenmeye çalışıyordum; geceleri dükkânda bekçiyi de, fareleri de rahatsız ederek gıcırdatıp duruyordum telleri. Seviyordum müziği ve büyük bir zevkle ilgilenmeye başlamıştım onunla. Ama tiyatronun orkestrasının kemancısı öğretmenim, bir gün ben ders sırasında dükkândan çıktığımda, kilitlemediğim kasayı açtı ve döndüğümde onu ceplerine para koyarken yakaladım. Beni kapıda görünce boynunu uzattı, tıraşsız, sıkıntılı yüzünü asıp alçak sesle, “Eh... döv istersen!” dedi.

Dudakları titriyordu, renksiz gözlerinden tuhaf biçimde iri, yağlı gibi gözyaşları dökülüyordu.

Dövmek geliyordu onu içimden; bunu yapmamak için sıkılı yumruklarımı altıma alıp döşemeye oturdum, aldığı paraları kasaya geri koymasını söyledim. Ceplerini boşalttı, kapıya yürüdü ama yarı yolda durdu, aptalca yüksek, dehşetli bir sesle, “On ruble ver bana!” dedi.

İstediği parayı verdim ama bir daha keman dersi de almadım ondan.

Aralıkta kendi kendime keman öğrenmeye karar verdim. Bu kararımı “Makar’ın Yaşamından Bir Olay” öykümde anlatmayı denedim. Ama başarılı olamadım: Biçimsiz, hoş olmayan ve içsel gerçekten uzak bir öykü oldu. Bana göre, bu öykümle ilgili söyleyebileceğim, onda bu gerçeğin hiç olmadığıdır. Olaylar gerçek ama onlara tutulan ışığı sanki ben tutmadım ve öykü sanki benimle ilgili değil. Öykünün edebî değerini bir yana bırakacak olursak benim için hoş bir şey vardır onda, sanki kendini bir adım aşmış gibiyim o öykümde.

Pazarda bir davulcudan dört şarjöründe dört mermisiyle bir tabanca almış, kalbime diye göğsüme ateş etmiştim ama mermi yalnızca ciğerimi delmişti ve bir ay sonra çok bozulmuştu, kendimi inanılmaz derecede aptal hissederek tekrar fırında çalışıyordum.

Ama kısa bir süre için... Martın sonunda bir akşam fırından dükkâna geldiğimde tezgâhtar kızın odasında Hohol’u gördüm. Pencerenin önünde iskemlede oturuyor, dalgın, piposunu içerken, çıkan dumanına bakıyordu.

Selam vermeden sordu bana:

“Boş musunuz?”

“Yirmi dakikalığına.”

“Oturun, konuşacağım sizinle.”

Her zaman olduğu gibi, “siyah deri”, dar gocuğu vardı üzerinde; beyaz sakalı geniş göğsünün üzerine yayılmış, kısa kesilmiş sert saçları dik alnının üzerine dökülmüştü, ayaklarında ağır köylü çizmeleri vardı ve çok kötü katran kokuyorlardı.

Sakin, alçak sesle, “Evet,” diye başladı, “benim yanıma gelmek istemez misiniz? Krasnovidovo köyündeyim ben, Volga’dan kırk verst ötede. Orada bir dükkânım var, dükkânda yardım edeceksiniz bana, iş pek fazla zamanınızı almayacaktır, hem çok güzel kitaplarım vardır, eğitiminize yardımcı olurum... kabul mü?”

“Kabul.”

“Pazartesi günü Kurbatovo İskelesi’ne gelin, Krasnovidovo köyünün altı düz kayığını sorun... Sahibi Vasiliy Pankov’dur. Ama o gün ben de orada olacağım, görürüm sizi. Görüşürüz!”

Ayağa kalktı, geniş elini uzattı bana, öteki eliyle koynundan ağır, gümüş kapaklı saatini çıkardı, “Altı dakikada konuyu hallettik!” dedi. “Evet, benim adım Mihaylo Antonov, soyadım da Romas. Tamam.”

Ayaklarını sağlam basarak iriyarı, ağır bedenini rahat taşıyarak sağına soluna bakmadan gitti.

İki gün sonra kayıkla Krasnovidovo’ya gidiyordum. Volga’nın buzları yeni yeni çözülmeye başlamıştı; bulanık suyun üzerinde gri, yumuşamış buz parçaları sallanarak dolaşıyordu, altı düz kayık geçiyordu yanlarından, buz parçaları gıcırdayarak bordasına sürtünüyor, keskin, sert burnuna çarpınca parçalanıyordu. “Yukarıdan” esen rüzgâr, Volga’nın kıyılarına doğru gönderiyordu dalgaları; güneş, buz parçalarının cam mavisi kenarlarında parlak ışık huzmeleriyle yansıyarak göz kamaştırırcasına parlıyordu. Fıçılarla, çuvallarla, sandıklarla tepeleme yüklü altı düz kayık yelkenle gidiyordu; dümendeki köylü Pankov’un üzerinde, göğsü renk renk meşin şeritlerle süslü, tabaklanmış şık bir koyun postu gocuk vardı.

Yüzü sakin, gözleri soğuktu, pek sessizdi, bir köylüye hiç benzemiyordu. Kayığın burnunda Pankov’un ırgatı, elinde ucu kancalı uzun bir sopa, bacaklarını iki yana genişçe açmış, dikiliyordu. Beli iple bağlı aba kumaştan yırtık pırtık bir kaftan giymiş köylü Kukuşkin’in başında buruşuk bir papaz şapkası vardı, yüzü morluklar ve yara bere içindeydi. Elindeki kancalı uzun sopayla buzları iterken kötü kötü söyleniyordu:

“Çekilin... Nereye geliyorsun...”

Ben yelkenin altında sandıkların üzerinde Romas’ın yanında oturuyordum. Romas pek sakin, şöyle diyordu bana:

“Köylüler sevmezler beni... özellikle de zengin olanları! Aynı sevgisizliği sizin de kendi üzerinizde hissetmeniz gerekecek.”

Kukuşkin çengelli sopasını ayaklarının altına, kayığın enlemesine koydu, yaralı yüzünü bize dönüp yüksek sesle, “Papaz özellikle seni sevmiyor, Antonov...” dedi.

Pankov onayladı:

“Çok doğru.”

“Benekli köpeğinin boğazında kalmış bir kemik gibisin sen onun!”

Hohol bana döndü:

“Ama dostlarım da vardır... sizin de olacak.”

Hava soğuktu. Mart güneşi henüz iyi ısıtmıyordu. Sahilde çıplak ağaçların siyah dalları sallanıyordu; çukurlarda, yamaçlarda çalılıkların altlarında yer yer kadife gibi kar vardı. Nehrin yüzeyi tıpkı otlayan koyun sürüsü gibi, tümden buz parçalarıyla kaplıydı. Rüyada gibi hissediyordum kendimi.

Kukuşkin, piposuna bastırarak tütün koyarken felsefe yapıyordu:

“Diyelim ki, papazın karısı değilsin sen ama o, kitaplarda yazılı olduğu gibi her alçağı sevme görevini üstlenmiştir...”

Romas gülerek, “Kim patakladı seni böyle?” diye sordu.

Kukuşkin küçümser bir tavırla karşılık verdi:

“Karanlık bazı işlerin adamları, belki de dolandırıcılar...” Mağrur bir ses tonuyla ekledi: “Hayır, yalnızca topçu askerler dövdü beni... gerçekten! Öyle ki, nasıl ölmedim, anlamak mümkün değil.”

Pankov, “Niçin dövdüler seni?” diye sordu.

“Dün mü? Topçuların mı neden dövdüğünü soruyorsun? Ha?”

“Evet... neden?”

“Öyle ya!.. Neden dövdüklerini anlamak mümkün mü yani? Bizde halk keçi gibidir, karşı karşıya gelince hemen toslaşırlar! Kavga yapmayı bir görev bilirler kendilerine!”

Romas, “Sanırım, dilin yüzünden dayak yiyorsun sen,” dedi, “ağzından çıkanı kulağın duymuyor çünkü...”

“Belki de öyledir! Meraklı bir insanımdır, her şeyi sormaya alışmışım... Yeni bir şey duyduğumda çok hoşuma gider.”

“Stepan, işine bak sen!”

Kukuşkin buz parçalarını iterken mırıldandı:

“Beni konuşturma! Aynı anda hem seninle sohbet edip hem de işimi yapamıyorum...”

Kızmadan, karşılıklı tartışıyorlardı.

Bu arada Romas bana döndü:

“Bizim buralarda toprak sizin oralardakinden, Ukrayna’dakinden kötüdür ama insanlar çok daha iyidir. Yetenekli bir halkı vardır buranın!”

Dikkatle dinliyordum onu ve söylediklerine inanıyordum. Sakinliğinden, tekdüze, sade, ağırbaşlı konuşmasından hoşlanıyordum. Bu adamın çok şey bildiği, insanlarla ilgili kendine göre bir ölçüsünün olduğu belliydi. En çok sevdiğim yanı da, kendimi öldürmek istediğimden hiç söz etmiyor olmasıydı. Onun yerinde başka biri olsaydı kendimi neden öldürmek istediğimi, çoktan sorardı bana. Bu soru öylesine bıktırmıştı beni... Cevap vermem de çok zor oluyordu bu soruya. Kendimi öldürmeyi neden düşündüğümü Tanrı bilirdi... Kuşkusuz, Hohol’a uzun, aptal bir cevap verirdim. Hem hatırlamak da istemiyorum bu olayı... Volga öylesine güzel, huzurlu, aydınlıktı...

Altı düz kayık sahil boyu gidiyordu; nehir solda çayırların olduğu düz, kumluk kıyıyı genişçe kaplamıştı; nehrin suyunun çırpıntılarla kıyıdaki çalıları salladığını, karşıdan, yerin oyuklarından gelen berrak kar sularının da şırıldayarak nehrin sularına karıştığını görmek mümkündü. Güneş gülümsüyordu, ışığında sarı gagalı ekin kargaları siyah çelik gibi parlıyorlar, yuvalarını örerken telaşlı gaklıyorlardı. Isınan topraktan otlar parlak yeşil fırça gibi, pek duygulu uzanıyorlardı güneşe doğru. Bedenler soğuktu ama ruhlarda sakin bir sevinç ve de inceden aydınlık umutlar filizleniyordu. İlkbaharda dünya çok güzel oluyor...

Öğlene doğru Krasnovidovo’ya geldik; yüksek, dik dağın tepesinde mavi kubbeli bir kilise vardı; kiliseden aşağıya doğru yamaçta güzel, sağlam evler çatılarının sarı tahtalarıyla, simli kumaş gibi saman örtüleriyle parlayarak kaz sürüsü gibi uzanıyorlardı. Her şey son derece sade ve güzeldi.

Gemiyle önünden geçerken kaç kez hazla seyretmiştim bu köyü...

Kukuşkin’le altı düz kayığı boşaltmaya başladığımızda, Romas çuvalları bordanın üzerinden bana uzatırken şöyle dedi:

“Bakıyorum, gücünüz kuvvetiniz de yerinde!”

Ve bana bakmadan sordu:

“Peki, göğsün ağrımıyor mu?”

“Hiç.”

Romas’ın bu inceliği duygulandırmıştı beni. Özellikle köylülerin kendimi öldürmeye kalkıştığımı bilmelerini istemiyordum.

Kukuşkin söze karıştı:

“Evet, doğrusunu isterseniz, kuvvetli, hem işinin gerektiğinden bile fazla kuvvetli... Nereli bu çocuk? Nijegorod’lu mu? Sizin çorba yerine su içtiğinizi söylerler, böyle kızdırırlar sizi. Ayrıca, ‘Aç gözünü, martı geliyor,’ lafı da sizin içindir.”

Yamaçtan aşağı gümüş gibi parlayarak dökülen çok sayıda suların arasında çamurda, kıvırcık sakallı, başında gür, açık sarı saçlarının şapkası, çıplak ayaklı, üzerinde yalnızca bir gömlek ve pantolon olan uzun boylu, sıska bir köylü geniş adımlarla inmekteydi.

Sahile inince yüksek, yumuşak bir sesle, “Hoş geldiniz,” dedi.

Şöyle bir bakındı, kalın bir kalas aldı, bir başkasını daha aldı, bordaya uzattı, çevik bir hareketle kayığa atlayıp emir verdi:

“Bordadan kaymamaları için kalasları uçlarına bas ve fıçıları al. Delikanlı, sen buraya gel, yardım et.”

Çok yakışıklıydı, çok güçlü olduğu da belliydi. Yüzü kırmızı, burnu dik ve iriydi; açık mavi gözleri pek sert parlıyordu.

Romas, “Üşüteceksin, İzot,” dedi.

“Ben mi? Bir şey olmaz, korkma...”

Yuvarlayarak kıyıya indirdik gazyağı fıçısını. İzot beni yukarıdan aşağı süzdükten sonra sordu:

“Satıcı mısın sen?”

Kukuşkin, “Güreşsene onunla...” dedi.

“Ne o, gene mi dağıtmışlar suratını?”

“Başa çıkılmıyor ki onlarla.”

“Kimlerle?”

“Beni dövenlerle...”

İzot iç çekip, “Ah sen!” dedi. Romas’a döndü: “Arabalar şimdi inerler. Ben uzaktan gördüm sizi. Geliyordunuz, kayık güzel geliyordu. Sen git, Antonov, ben buraya göz kulak olurum.”

Onun Romas’a dostça, yakın, hatta, Romas kendisinden on yaş büyük olmasına karşın, onu himaye eder gibi ilgilendiği belliydi.

Yarım saat sonra yepyeni bir köy evinde temiz, rahat bir odada oturuyordum; duvarlarının reçine ve üstüpü kokusu hâlâ gitmemişti. Hareketli, keskin bakışlı bir kadın yemek için masayı hazırlıyor, Hohol valizden kitapları çıkarıp sobanın yanındaki rafa diziyordu.

Bana, “Sizin odanız tavan arasında,” dedi.

Tavan arası odasının penceresinden köyün bir bölümü, evin karşısındaki dere yatağı ve orada çalıların arasında banyoların çatıları görünüyordu. Dere yatağının ötesinde bahçeler, simsiyah tarlalar vardı. Yumuşak yükseltilerle, ufuktaki ormanın mavi tarağına kadar uzanıyorlardı. Mavili bir köylü banyonun çatısına ata biner gibi oturmuş, bir eline balta almış, ötekini alnına götürmüş bir halde, aşağıya, Volga’ya bakıyordu. Bir araba tekerleği gıcırdıyor, bir inek zorlanarak böğürüyor, sular şırıldıyordu. Evin kapısından siyahlar giyinmiş bir kadın çıktı, avlu kapısına dönüp yüksek sesle, “Geberin e mi!” dedi.

Akan suyun yolunu taşlarla, çamurla kapamaya çalışan iki çocuk yaşlı kadının sesini duyar duymaz kaçtılar. Kadın yerdeki odun parçasını alıp tükürdü ona, suya attı. Sonra, ayağındaki erkek çizmesiyle çocukların yaptığı bendi yıktı ve aşağıya, nehre doğru yürüdü.

Nasıl bir hayatım olacaktı burada?

Yemeğe çağırdılar beni, alt katta İzot uzun, tabanları kıpkırmızı ayaklarını uzatmış masada oturuyor, konuşuyordu ama beni görünce sustu.

Romas canı sıkkın, “Ne var? Hadi, söyle,” dedi.

“Başka bir şey yok, hepsini söyledim. Demek kararın böyle: Yani kendimiz yapacağız. Tabancayla git sen, kalın olduğu için sopa dikkati çeker. Barinov’la her şey konuşulmaz; o da, Kukuşkin de kadın gibi laf taşırlar. Delikanlı, sen balık tutmayı sever misin?”

“Hayır.”

Romas köylüleri, küçük tarımcıları örgütlemenin, onları aracıların elinden kurtarmanın gerekliliğinden söz etmeye başladı. İzot onu sonuna kadar dikkatle dinledikten sonra, “Köy ağaları fırsat vermeyeceklerdir sana,” dedi.

“Göreceğiz.”

“Evet, öyle!”

İzot’a bakarken içimden şöyle geçiriyordum:

“Sanırım Karonin ile Zlatovratski, öykülerini yazarlarken böyle köylüleri düşünüyorlar...”

Yoksa ciddi bir şeylere yakın olmak fırsatı mı geçmişti elime, artık gerçek işin adamlarıyla birlikte mi çalışacaktım?

Yemekten sonra İzot, “Sen acele etme, Mihaylo Antonov,” dedi. “Acele işe şeytan karışır. Yavaş olman gerekiyor!”

İzot gittikten sonra Romas bana döndü, dalgın, “Kafası çalışır, dürüsttür,” dedi. “Ne yazık ki, okulda okumamıştır, ancak zar zor okuyabiliyor, o kadar. Ama ısrarla bir şeyler öğrenmeye çalışıyor. Bu konuda yardımcı olursunuz ona!”

Akşama kadar dükkânda malların tek tek fiyatlarını anlattı bana. Şöyle diyordu:

“Köyde öteki iki dükkândan daha ucuz satıyorum; kuşkusuz hoşlanmıyorlar bundan. Bir sürü pislik yapıyorlar, beni dövmek için toplanıyorlar... Burada kalmamın nedeni burayı sevmem ya da dükkânda para kazanmam değil, başka nedenleri var bunun. Sizin fırının olduğu gibi bir şey bu...”

Bunu anladığımı söyledim.

“İşte öyle... İnsanlara doğru yolu göstermek, mantıklı olmayı öğretmek gerekiyor, öyle değil mi?”

Dükkân kapalıydı, içeride ellerimizde lambalarla dolaşıyorduk; dışarıda, sokakta da biri çamurları şapırdatarak dikkatli yürüyor, arada basamakları çıkıp kapıya yaklaşıyordu.

“Bakın, duyuyor musunuz? Biri var dışarıda! Migun’ dur bu, evsiz barksızın tekidir, yırtıcı bir hayvandan farksızdır, kötülük yapmaya bayılır, güzel bir kız gibi de kırıtır. Onunla konuşurken dikkatli olun, ayrıca her konuda da...”

Daha sonra odada, piposunu yakıp geniş sırtını sobaya dayadı, gözlerini kısıp dumanı sakalına üfleyerek, tane tane konuşarak, gençlik yıllarımı boşa harcadığımın farkında olduğunu anlatmaya başladı.

“Doğuştan yetenekli bir insansınız siz, çalışkansınız, sanırım iyi niyetlisiniz de. Okumanız, öğrenmeniz gerekiyor ama kitaplar sizi insanlardan uzaklaştırmamalı. Yaşlı bir din âlimi çok doğru söylemiş: ‘Her öğreti insandan çıkar.’ İnsanlar acı vererek kabaca öğretirler... ama bilim çok daha köklüdür.”

Önce köylüyü bilinçlendirmek gerektiği gibi, yabancısı olmadığım şeylerden söz ediyordu. Ama yabancısı olmadığım sözcüklerde derin, benim için yeni anlamlar yakalıyordum.

“Sizin orada, üniversitede öğrenciler halkı sevmekten bahsediyorlar, bunun için şöyle söylerim onlara: Halkı sevmek olmaz. Halkı sevmek boş laftır...”

Yüzüme merakla bakarak sakalına doğru gülümsedi, odanın içinde dolaşarak konuşmasını ciddi, kararalı bir tavırla sürdürdü:

“Sevmek şu demektir: kabullenmek, hoşgörü, hataları görmemek, bağışlamak. Bununla kadına yaklaşabilirsiniz. Peki, halkın cahilliğini görmemek, onun yanılgılarını kabullenmek, her türlü alçaklığını hoş görmek, yaptığı hunharlıkları bağışlamak mümkün müdür? Hayır mı?”

“Hayır.”

“Görüyorsunuz işte! Sizinkiler hep Nekrasov’u okuyor, şarkısını söylüyorlar; ama biliyor musunuz, Nekrasov kimseyi ileri götürmez! Köylüyü uyandırmak gerekir: ‘Sen kardeşim, insan olarak kötü biri olmasan da, kötü yaşıyorsun, hayatının daha rahat, daha güzel olması için hiçbir şey yapamıyorsun. Belki hayvanlar bile kendileri için senden daha mantıklı bir şeyler yapmaya çalışıyorlardır, senden daha iyi savunuyorlardır kendilerini. Oysa senden, köylüden çıktı her şey: Soylular da, din adamları da, bilginler de, çarlar... bunların hepsi eskiden köylüydü.’ Görüyor musunuz? Anladınız mı? Eh, kimsenin sizi ezmemesi için yaşamayı öğrenmelisiniz...”

Mutfağa gidip aşçı kadına semaveri koymasını söyledi, sonra bana kitaplarını göstermeye başladı. Kitaplarının neredeyse tamamı bilimsel kitaplardı: Buckle, Lyell, Hartpole Lecky, Taylor, Mill, Spencer; Ruslardan ise Pisarev, Dobrolyubov, Çernişevski, Puşkin, Gonçarov’un “Palada Fırkateyni” ve Nekrasov.

Kitapları, kedi sever gibi, geniş avuç içiyle yumuşak, sevecen okşuyor, neredeyse duygulanmış gibi şöyle mırıldanıyordu:

“Çok güzel kitaplar bunlar! Şu nadir bir kitaptır: Sansür yaktırdı onu. Devletin ne olduğunu öğrenmek istiyorsanız, şunu okumalısınız!”

Hobbes’in Leviathan kitabını verdi bana.

“Bu da devletten bahsediyor ama çok daha hafif ve eğlenceli bir biçimde...”

Eğlenceli dediği Machiavelli’nin Hükümdar’ıydı.

Çay içerken kendinden kısaca söz etti: Çernigovsk’lu bir demircinin oğluymuş; Kiev Garı’nda trenlerin tekerleklerini yağlıyormuş, orada devrimcilerle tanışmış, işçilerin arasında kendi kendilerini eğitecekleri bir grup kurmuş, hapse atmışlar onu, iki yıl kalmış içeride, sonra Yakut Bölgesi’ne on yıl sürgüne yollamışlar.

“Orada Yakutların, halkın arasında yaşıyordum. Önceleri, ‘Ben mahvoldum,’ diye düşünüyordum. Aman ne biçim bir kış vardı orada, hani derler ya, insanın beynini donduran soğuk... işte öyle bir soğuk. Ayrıca başka da bir mantık... Sonra gördüm ki, burada olduğu gibi orada da Ruslar vardı, fazla değillerdi ama gene de vardı işte! Ve canları sıkılmasın diye yeni gelenleri hemen aralarına alıyorlardı. İyi insanlardı. Vladimir Korolenko adında bir öğrenci vardı. Şimdi o da döndü. Onunla aramız iyiydi, sonra bozuştuk. Çoğu bakımdan aynı olduğumuz anlaşıldı ama benzerlik dostluğu bozar. Ama ciddi, sebatlı bir insandı. Her işte yetenekliydi. İkona bile çizebiliyordu. Bu hoşuma gidiyordu. Şimdi dergilerde güzel resimler yaptığını söylüyorlar.”

Besbelli, beni yanına çekmek için, gece geç vakte kadar anlattı. Bir insanla ilk kez böylesine tam anlamıyla iyiydim. Kendimi öldürmeye kalkışmamdan sonra kendime güvenim çok azalmıştı, kendimi herkesin karşısında küçülmüş, suçlu hissediyordum, yaşamaktan utanıyordum. Romas fark ediyor olmalıydı bunu ve bir insan olarak doğrudan kendi hayatının kapısını açıyordu bana, düzelmemi istiyordu. Unutulmaz bir gündü o gün.

Pazar günü sabah ayininden sonra açtık dükkânı ve hemen arkasından köylüler dükkânın önünde toplanmaya başladı. Önce Matvey Barinov geldi. Kir pas içindeydi, üstü başı yırtık pırtıktı, kolları maymunlarınki gibi uzundu, güzel, kadın gözlerinin bakışı dalgın.

Selam verdikten sonra, “Kentte haberler nasıl?” diye sordu.

Ve cevap beklemeden Kukuşkin’e doğru bağırdı:

“Stepan! Senin kediler bir horozu daha mideye indirdiler!”

Hemen arkasından, valinin Kazan’dan Petersburg’a gittiğini, Tatarların Kafkas’ya veya Türkistan’a sürülmeleri için çarla görüşeceğini söyledi:

“Kafası çalışan adam! İşini biliyor...”

Romas gayet sakin, “Bütün bunları kafandan uydurdun,” dedi.

“Ben mi? Ne zaman yapmışım bunu?”

“Bilmiyorum...”

Barinov başını pek üzgün, iki yana sallayarak, sitemle, “İnsanlara hiç inanmıyorsun sen, Antonov,” dedi. “Oysa ben acıyorum Tatarlara. Kafkasya’da yaşamak kolay değildir.”

Üzerinde başkasının sırtından çıktığı belli kısa bir paltoyla zayıf, ufak tefek biri sakınarak geldi yanımıza. Kül rengi yüzü kasılmıştı, koyu dudaklarında hastalıklı bir gülümseme vardı; keskin bakışlı sol gözü durmadan seğiriyor, onun üzerinde bir yara izinin ikiye ayırdığı kır kaşı titriyordu.

Alaylı bir tavırla, “Saygılar sana, Migun!” dedi. “Bu gece neler yürüttün gene.”

Migun gür sesiyle karşılık verdi:

“Senin paralarını.”

Bu arada şapkasını çıkararak Romas’a selam vermişti.

Ev sahibimiz, komşumuz Pankov çıktı avludan. Ceketliydi, boynunda kırmızı bir atkı, ayağında lastik galoşlar, göğsünün üzerinde uzun, gümüş bir zincir vardı.

Ters ters yukarıdan aşağı süzdü Migun’u:

“İhtiyar şeytan, bir daha bahçeme girersen bacaklarını kıracağım senin!”

Migun son derece sakin, “Olağan konuşma başlıyor,” dedi. İçini çekerek ekledi: “Bir şeyleri kırmadan yaşamak olur muymuş?”

Pankov ona küfretmeye başladı. Ama o devam ediyordu:

“Hem neden ihtiyar oluyormuşum? Daha kırk altı yaşındayım...”

Barinov sesini yükseltti:

“Yortuda elli üçündeydin, sen demiştin elli üçünde olduğunu! Neden yalan söylüyorsun?”

Ağırbaşlı, sakallı ihtiyar Suslov,17 balıkçı İzot geldi. On kişi toplandı. Hohol dükkânın kapısının önünde taşlıkta oturuyor, piposunu içiyor, köylülerin sohbetini bir şey söylemeden dinliyordu. Köylüler taşlık merdiveninin basamaklarında, Hohol’un iki yanındaki tahta sıralarda oturuyorlardı.

Hava soğuk, kapalıydı; ayaz, mavi kış gökyüzünde bulutlar hızla savruluyordu; ışık ve gölge lekeleri gözleri kâh parlaklıklarıyla kamaştırarak kâh kadife yumuşaklığıyla okşayarak akan sularda, su birikintilerinde yüzüyorlardı. Pek süslü kızlar yoldan aşağı, Volga’ya doğru tavus kuşları gibi süzülürcesine inerken eteklerini kaldırıp siyah pabuçlarını göstererek atlıyorlardı su birikintilerinin üzerinden. Çocuklar, omuzlarında ucunda oltalar olan uzun sopalarla aşağıya doğru koşuyorlardı, yaşlı köylüler dükkânın önündekilere gözucuyla bakarak bir şey söylemeden kasketlerini, keçe şapkalarını çıkarıp geçiyorlardı.

Migun ile Kukuşkin karar veremedikleri bir sorunu aralarında dostça tartışıyorlardı: Köylüyü kim daha çok soyuyordu: tüccar mı, efendi mi? Kukuşkin tüccarın daha çok soyduğunu kanıtlamaya çalışıyordu; Migun toprak sahibi efendiyi savunuyordu ve onun gür, tenor sesi Kukuşkin’in dağınık konuşmasını alt ediyordu.

“Efendi Fingerov’un babası Napoléon Bonaparte’ın sakalına asılmış bir adam. Efendi Fingerov’un kimi zaman iki kişiyi gocuklarının ensesinden tuttuğu gibi kafa kafaya vurduğu çok olmuştur, adamların ikisi de yere yığılıp kıpırdamaya cesaret edemeden öylece kalmıştır.”

Kukuşkin, “Haklı olmasına haklısın!” diyordu. Hemen ekliyordu arkasından: “Öyle ama tüccar, efendiden daha fazlasını götürüyor...”

Yakışıklı Suslov taşlığın en üst basamağında oturuyor, yakınıyordu:

“Bu dünyada köylünün işi iyi değil, Mihaylo Antonov. Efendilerin zamanında yaşamanın bir bedeli vardı, her köylü işini biliyordu...”

İzot karşılık verdi ona:

“Öyleyse dilekçe ver, toprak köleliği devri tekrar geri gelsin...”

Romas bir şey söylemeden baktı ona, piposunun külünü taşlığın parmaklığına vurarak dökmeye koyuldu.

Ben bekliyordum; o ne zaman konuşmaya başlayacaktı? Ve dikkatle köylülerin tutarsız sohbetini dinlerken, özellikle Hohol’un ne diyeceğini düşünüyordum. Sohbete karışmak için birçok fırsatı boş geçti gibi geliyordu bana. Ama o pek kayıtsız susuyor, rüzgârın su birikintilerin yüzeyini buruşturmasını, bulutları bir araya toplayarak koyu gri bir bulut kütlesi oluşturmasını izleyerek kıpırdamadan oturuyordu. Nehirden doğru bir vapur sesi geliyordu, aşağılarda kızlar ince sesleriyle hep birlikte şarkılar söylüyor, armonika çalışıyorlardı... Bir sarhoş homurdanarak, sulara batıp çıkarak, kollarını bacaklarını tuhaf bir biçimde bükerek yoldan aşağı doğru iniyordu. Köylüler giderek daha yavaş konuşmaya başlamışlardı, konuşmalarında artık bir hüzün vardı; onların bu hüznü beni de etkilemişti; çünkü soğuk hava yağmuru haber veriyordu ve kentin dinmeyen gürültüsünü, değişik seslerini, insanların sokaklarda çabuk görünüp gözden kaybolmalarını, heyecanlı konuşmalarını, kafa karıştıran sözcük kalabalığını hatırlıyordum.

Akşam çayında Hohol’a köylülerle ne zaman konuşacağını sordum.

“Neyi?”

Beni dikkatle dinledikten sonra şöyle dedi:

“Vay! Biliyor musunuz ki, onlarla bunu –hem de sokakta– konuşursam tekrar Yakutların yanına gönderirler beni...”

Piposuna tütün koydu, yakıp içmeye başladı. Birden duman içinde kaldı ve sakin, üzerine basa basa anlatmaya başladı:

“Köylü milleti çok dikkatli, kuşkucudur. Kendi kendinden, komşusundan korkar, özellikle de her yabancıdan. Toprağa bağlı kölelikten kurtulmasının, özgürlüğünü kazanmasının üzerinden daha otuz sene geçmedi; kırk yaşında her köylü köle olarak geldi dünyaya ve o günleri hatırlıyor. Özgürlüğü anlamak öyle kolay değildir. Basit olarak düşünecek olursan, şu anlama geliyor özgürlük: İstediğim gibi yaşıyorum. Oysa her yerde devlet görevlileri var ve istediğin gibi yaşamana engel oluyorlar. Toprak sahiplerinin elinden çar aldı köylüleri, demek köylülerin efendisi artık çar. Gene özgürlük neresinde bunun? Bir gün gelecek, çar anlatacak özgürlüğün ne anlama geldiğini, nasıl olacağını. Köylü, çara, ülkenin de bütün zenginliklerin de tek efendisi çara çok güveniyor, çok inanıyor... Toprak sahiplerinin elinden aldı köylüleri, bakarsın, tüccarların gemilerini, dükkânlarını da alır. Köylü, çardan yanadır, anlıyor bunu: Efendinin çok olması iyi değildir, bir tane olması daha iyidir. Köylü şimdi, çarın özgürlüğün ne demek olduğunu söyleyeceği günü bekliyor. O zaman kim ne yapabilecekse yapacak. O günün gelmesini herkes istiyor ama gelmesinden de korkuyor; herkes tetikte: Büyük paylaşım gününü kaçırmak istemiyor. Bir yandan da kendinden korkuyor: Çok şey istiyor, alabileceği çok şey var, peki ama nasıl alacak? Herkes aynı şeye dikmiş gözlerini. Gelgelelim, her yerde köylüye de, çara da açıkça düşman sayısız adam var. Ama devlet görevlileri olmadan da olmaz, yoksa herkes birbirine girer, birbirini öldürür.”

Rüzgâr güz yağmurunun iri damlarını pencerelerin camlarına çarpıyordu. Gri bir alacakaranlık kıvrılarak dolaşıyordu sokakta. Benim içim de gri, sıkıntılıydı. Sakin, hafif bir ses dalgın, mırıldanıyordu:

“Köylüyü, özgürlüğünü yavaş yavaş çardan kendi eline almasına yönlendirin; halkın, yöneticilerini kendi arasından kendi seçme hakkı olması gerektiğini söyleyin ona. Polisini de, valisini de, çarını da...”

“Yüz yıl sürer bunu yapmak!”

Hohol pek ciddi, sordu:

“Yoksa her şey önümüzdeki Paskalya’ya kadar biter mi sanıyordunuz?”

Gece bir yere gitti, saat on birde sokakta bir silah patladı, yakın bir yerde bir çarpma oldu. Yağmurda karanlık avluya koştum, iriyarı, simsiyah Mihail Antonoviç’in suların üzerinden hiç acele etmeden, dikkatle atlayarak avlu kapısına doğru geldiğini gördüm.

“Neden çıktınız? Ben ateş ettim...”

“Kime?”

“Şurada birkaç kişi sopalarla saldırdı bana. ‘Durun, ateş ederim!’ dediysem de dinlemediler. O zaman havaya ateş ettim, hepsi o kadar...”

Holde soyunuyor, eliyle ıslak sakalını sıkıyor, at gibi sesli sesli soluyordu.

“Lanet çizmelerimin de işi bitmiş! Yenisini almak gerek. Tabanca temizlemesini biliyor musunuz? Lütfen, yoksa paslanacak, gazyağıyla güzelce yağlayın onu...”

Aşırı sakinliği, gri gözlerinin bakışındaki durgun direngenliği şaşırtıyordu beni. Odada aynanın karşısında sakalını tararken uyardı beni:

“Köyde dolaşırken dikkatli olun, özellikle de pazarları ve akşamları; olur ki, sizi de dövmeye kalkışırlar. Ama elinizde bir sopa olmasın, kavgacıları kışkırtır bu, belki de korktuğunuz düşüncesini getirir akıllarına. Ama korkmanıza hiç gerek yok! Hepsi ödlektir...”

Çok güzel bir yaşantım vardı, her gün yeni, önemli bir şey getiriyordu bana. Bilimsel kitaplar okuyordum, Romas eğitiyordu beni:

“Maksimıç, en önce ve en önemli olan bilmek, öğrenmektir; insanın en iyi mantığı bundadır.”

Haftada üç gece İzot geliyordu; ona gramer dersi veriyordum. Önceleri güvensizdi bana karşı, hafiften alaylıydı ama birkaç dersten sonra içtenlikle şöyle diyordu:

“Çok güzel anlatıyorsun! Delikanlı, sen öğretmen olmalısın...”

Ve bir gün durup dururken şöyle bir öneride bulundu bana:

“Gücün kuvvetin yerinde gibi görünüyor, var mısın seninle sopa çekme oynayalım?”

Mutfaktan bir sopa aldık, döşemeye oturduk, tabanlarımızı birbirine dayadık, uzun süre birbirimizi yerden kaldırmaya çalıştık. Hohol ise kıs kıs gülerek gayrete getirmeye çalışıyordu bizi:

“Hadi, ne oldu? Asıl!”

İzot kaldırdı beni ve sanırım bu, bana daha da ısınmasına neden oldu.

Teselli etmeye çalıştı beni:

“Neyse, yaman bir delikanlısın! Ama ne yazık ki, balık tutmayı sevmiyorsun, yoksa benimle birlikte Volga’ya gelirdin. Gece Volga bir harikadır!”

Derslerde gayretli, oldukça başarılı ve heyecanlıydı. Bazen ders sırasında birden ayağa kalkıyor, raftan bir kitap alıyor, kaşlarını yüksekçe kaldırıp kendini zorlayarak iki-üç satır okuyor, yüzü kıpkırmızı oluyordu; bana şaşkın şaşkın bakarak şöyle diyordu:

“Buna da okumak denirse!”

Ve gözlerini kapayıp tekrar ediyordu:

Oğlunun mezarının başında bir anne gibi, Ovada inliyor, hüzünlü, bir su çulluğu...

“Gördün mü?”

Alçak sesle birkaç kez sormuştu bana:

“Anlatsana bana, kardeşim, nasıl oluyor bu? Adamın biri, bu karalamalara bakıyor, hepsi sözcüklere dönüşüyor, canlı sözcüklere ve ben anlıyorum onları! Nasıl biliveriyorum bunu? Kimse kulağıma fısıldamıyor onları. Resim olsalardı, o zaman anlardım. Oysa burada düşüncelerin kendi yazılı sanki, nasıl oluyor bu?”

Ne cevap verebilirdim ona? Ve “bilmiyorum” cevabım üzüyordu onu.

Kitabın sayfalarına ışıkta bakarken göğüs geçirerek şöyle diyordu:

“Büyü gibi bir şey bu!”

Hoş, duygulu bir içtenlik, şeffaf, çocuksu bir şey vardı onda. Daha çok, kitaplarda anlatılan o pek sevimli köylüyü hatırlatıyordu bana. Her balıkçının olduğu gibi, o da şairdi, Volga’yı, sakin geceleri, yalnızlığı, gözlemci hayatı seviyordu.

Yıldızlara bakarak soruyordu:

“Hohol oralarda da bize benzeyen insanların olduğunu söylüyor... Sen ne dersin, doğru mudur bu? Bir işaret verebilsek onlara, nasıl yaşadıklarını sorsak... Belki de bizimkinden daha iyi, daha neşeli bir hayatları vardır...”

Aslında kendi hayatından memnundu; yetimdi, evi barkı yoktu; sevdiği sakin balıkçılık işinde kimseye bağımlı değildi. Ancak, köylülerle arası iyi değildi ve beni uyarıyordu:

“Sana iyi davrandıklarına aldanma, çok kurnaz, içten pazarlıklıdırlar, inanma onlara! Şimdi hoş davranıyorlardır sana ama yarın değişiverirler... Hepsi yalnızca kendini düşünür, köyde topluca yapılması gereken bir işi kendileri için kürek cezası gibi görürler.”

Ve böylesine yumuşak ruhlu biri için çok tuhaf bir nefretle “asalaklar” için şöyle diyordu:

“Neden başkalarından zengindirler dersin? Çünkü çok daha zekidirler. Kafaları çalışıyorsa rezillerin şunu da bilmeleri gerekir: Köylüler birlik olup yaşamalıdırlar, ancak o zaman güçlü olurlar! Oysa odun gibi kıymık kıymık parçalıyorlar köyü. Böyle işte! Kendi kendilerinin düşmanıdırlar. Hınzır bir millettir bu köylü milleti! Hohol neler çekiyor onlardan, görüyorsun...”

Yakışıklı, güçlü kuvvetli olduğu için kadınlar çok hoşlanıyorlardı ondan, rahat bırakmıyorlardı onu.

Yaptıklarından pişmanlık duyduğunu iyi niyetle anlatıyordu:

“Elbette, bu bakımdan çok şanslıyım... Ama erkekler için bu ayıp bir şeydir, bazen benim de utandığım oluyor. Aslında kadını arzulamamak diye bir şey olamaz; kadın dediğin senin ikinci bir ruhundur. Pazarı, tatili yoktur, güler yüz görmez. At gibi çalışır, başka bir şey bilmez. Kocalarının onları sevecek zamanları yoktur, oysa ben serbest bir insanım. Düğünden bir yıl sonra kocaları çoğunu yumrukla besler. Evet, bu konuda bir günahkârım ben, onlarla gönlümü hoş ediyorum. Yalnızca bir ricam oluyor kendilerinden: Birbirinizle kavga etmeyin, kadınlar, ben hepinize yeterim! Birbirinizi kıskanmayın, hepiniz aynısınız benim için, hepinizi arzuluyorum...”

Ve mahcup olmuş gibi sakalına doğru gülümseyerek anlatmayı sürdürüyordu.

“Bir ara az kaldı bir hanımefendiyle de yaramazlık yapacaktım. Kentten köye, yazlığa gelmişlerdi. Pek güzeldi, süt gibi bembeyazdı, lepiska saçlıydı... Açık mavi gözleri çok hoş bakıyordu. Bir gün balık satıyordum ona, bir ara bakakaldım yüzüne. ‘Ne var?’ diye sordu. ‘Biliyorsunuz,’ dedim. ‘Pekâlâ,’ dedi, ‘gece geleceğim sana, bekle beni!’ Ve geldi de! Ama sivrisineklerden rahatsız oldu, çok kötü ısırdılar onu, bu yüzden aramızda bir şey olmadı. ‘Yapamam,’ dedi, ‘çok kötü ısırıyorlar.’ Neredeyse ağlayacaktı. Bir gün sonra kentten kocası geldi. Yargıç mı neydi kocası. Hanımefendiler de böyle oluyor işte...” Üzgün ve sitemli bir halde, şöyle bitirdi sözünü: “Sivrisinekler rahat vermiyor onlara...”

İzot, Kukuşkin’i çok övüyordu:

“İşte, adama bakıyorsun, iyi bir biri, kalbi temiz! Ama sevmiyorlar onu, çok manasız bir şey bu! Elbette, biraz fazla konuşuyor, her güzelin bir kusuru vardır...”

Kukuşkin’in toprağı yoktu; sarhoş, hinoğluhin, güçlü kuvvetli, kötü kalpli, ırgat bir kadınla evliydi. Evini demirciye vermiş, kendi banyoda kalıyor, Pankov’un yanında çalışıyordu. Yeni, değişik bir şeylerin olmasından çok hoşlanıyor, olmayınca da kendisi kafasından birtakım haberler uyduruyor, hepsini ipliğe dizer gibi, peş peşe sıralıyordu. Bir gün, “Duydun mu, Mihaylo Antonov?” dedi. “Polis memuru Tinkovski rahip olacakmış... Köylülere çektirdiğim yeter artık, diyormuş.”

Hohol pek ciddi karşılık verdi:

“Anlaşılan, bütün devlet görevlileri kaçacaklar bizden.”

Kukuşkin, tarak yüzü görmemiş kumral saçlarının arasından saman ve kuru ot parçalarını, tavuk tüylerini ayıklarken fikir yürütüyordu:

“Hepsi kaçmayacak, vicdan sahibi olanlara görevleri elbette ağır geliyordur. Farkındayım, Antonıç, vicdan diye bir şeyin olduğuna inanmıyorsun sen. Oysa, vicdan olmadan düzgün, akıllıca bir hayat olmaz! Bak ne anlatacağım sana...”

Ve toprak sahibi “pek akıllı” bir kadının hikâyesini anlatmaya başladı:

“Kadın öyle acımasız biriydi ki, vali bile yüksek rütbesine bakmadan, kalkıp kendi gitmişti onun evine. Şöyle demişti ona: ‘Hanımefendi, her ihtimale karşı, dikkatli olunuz, yaptıklarınızla ilgili söylentiler Petersburg’a kadar bile ulaştı!’ Elbette, kadın likörle ağırlamış valiyi ve şöyle demiş: ‘Yolunuz açık olsun, karakterimi değiştiremem ben!’ Aradan üç yıl bir ay geçmiş, kadın bir gün bütün köylüleri toplamış şöyle demiş onlara: ‘Alın, bütün toprağım sizin olsun, hoşça kalın, ve bağışlayın beni, ben...’”

Hohol tamamladı onun sözünü:

“Manastıra gidiyorum...”

Kukuşkin onun yüzüne dikkatle bakarak onayladı:

“Evet, rahibe olacakmış! Demek sen de duydun aynı şeyi, öyle mi?”

“Hayır, duymadım.”

“Peki, nereden biliyorsun?”

“Seni biliyorum ya, yetiyor bana...”

Kunuşkin başını sallayarak mırıldandı:

“İnsanlara hiç inanmıyorsun sen...”

Ve her zaman olduğu gibi onun hikâyelerinde kötü, acımasız, kindar insanlar sonunda “kötülük” etmeyi bırakıyor, “ortadan kayboluyorlardı”. Kukuşkin genelde onları, çöpü çöplüğe atar gibi manastıra gönderiyordu.

Bazen beklenmedik, tuhaf düşünceler geliyordu aklına. Birden yüzünü buruşturuyor, şöyle diyordu:

“Boş yere yenip kovaladık Tatarları, onlar bizden daha iyiydi!”

Oysa Tatarlardan söz eden yoktu, o sıralar tarımcıların kooperatifleşmesi konuşuluyordu.

Romas Sibirya’yı, Sibiryalı zengin köylüleri anlatıyordu ama Kukuşkin birden dalgın, mırıldanmaya başlıyordu:

“Ringa balığını iki-üç yıl içinde yakalamazsan o kadar çok ürer ki, deniz taşar, kıyıları kaplar. Çok üreyen bir balıktır!”

Köyde Kukuşkin’i boş biri olarak görüyorlardı ve anlattıkları, tuhaf düşünceleri köylüleri kızdırıyordu, küfür etmelerine, onu alaya almalarına neden oluyordu; ne var ki, her zaman da, düşünceleri arasında gerçek bir şeyle karşılamayı bekliyorlarmış gibi ilgiyle, dikkatle dinliyorlardı onu.

Aklı başında köylüler, “Boşboğaz,” diyorlardı.

Yalnızca şık Pankov pek ciddi bir tavırla şöyle diyordu:

“Stepan kolay anlaşılmaz bir insandır...”

Kukuşkin çok yetenekli bir işçi, fıçıcı, sobacıydı; arılardan anlıyor, kadınlara tavuk yetiştirmesini öğretiyordu, usta bir dülgerdi ve yavaş, isteksiz çalışıyor olsa da, her işi zamanında yetiştiriyordu. Kedileri seviyordu, banyoda karnı tok, dişili erkekli on kedisi vardı. Kargalarla besliyordu onları. Kedileri tavukları, civcivleri yakalayıp yiyorlardı; kadınlar Stepan’ın kedilerini kovalıyorlar, yakaladıklarını acımasızca dövüyorlardı. Kukuşkin’in banyosunun önünde sık sık kadınların öfkeli bağrışmaları duyuluyordu; ama o hiç istifini bozmuyordu.

“Aptal kadınlar,” diyordu, “kedi avcı hayvandır, köpekten daha usta avcıdır. Ben kuş avlamayı öğretiyorum onlara, yüzlerce avcı kedi yetiştirdikten sonra satacağız onları, işte size bir gelir kaynağı, daha ne istiyorsunuz, aptal şeyler!”

Bir zamanlar okuma yazması varmış ama unutmuş, hatırlamak da istemiyordu. Doğuştan zekiydi, Hohol’un anlattıklarının özünü herkesten önce kavrıyordu.

Yüzünü acı ilaç yutan bir bebek gibi buruşturarak, “Demek öyle,” diyordu, “yani Müthiş İvan’ın sıradan halka bir kötülüğü dokunmamış...”

O, İzot ve Pankov akşamları geliyorlardı bize, Hohol’un dünya barışı, öteki devletlerde yaşam, halkların devrim sancıları üzerine anlattıklarını dinleyerek bazen gece yarısına kadar oturuyorlardı. Pankov’un hoşuna daha çok, Hohol’un Fransız Devrimi’yle ilgili anlattıkları gidiyordu.

“İşte hayatın gerçek değişmesi...” diyordu.

Zengin, çenesinin altında yumru gibi kocaman bir guatrı olan, gözleri patlak, babasının yanından iki yıl önce ayrılmış, İzot’un yetim kız yeğeniyle “severek” evlenmişti; karısına çok sert davranıyor ama ona kentten giysiler getiriyordu. Dik başlılığı yüzünden babası lanetlemişti onu ve oğlunun yeni evinin önünden geçerken o yana öfkeyle tükürüyordu. Pankov evini Romas’a kiraya vermiş ve köyün zenginlerinin hiç istememelerine karşın, hemen yanında bir dükkân açmıştı, köyün zenginleri bunun için nefret ediyorlardı ondan; Pankov dıştan kayıtsız görünüyordu buna, onlardan küçümseyerek söz ediyor, onlara karşı kaba, alaylı davranıyordu. Köy hayatı sıkıyordu onu:

“Bir mesleğim olsa, gider kentte yaşardım...”

Eli yüzü düzgündü, her zaman temiz giyinirdi, davranışları ağırbaşlı, son derece düzgündü; her şeye hemen inanmazdı, şüpheciydi.

Romas’a soruyordu:

“Sen yürekten mi, yoksa başka bir hesapla mı giriştin bu işe?”

“Sence?”

“Hayır, sen söyle.”

“Sence hangisi daha iyi?”

“Bilmiyorum! Sence?”

Hohol ısrarcıydı ve sonunda dilinin altındakini baklayı çıkarmak zorunda bırakmıştı onu.

“En iyisi akıllıca olanı, kuşkusuz! Aklın olduğu yerde yarar vardır, yarar neredeyse, akıl da oradadır. Yüreğimiz kötü bir danışmandır. Yüreğimi dinleyerek böyle bir şeye kalkışsaydım sonu felaket olurdu. Peder kesin, seni ilgilendirmeyen işe burnunu sokma diye haşlardı beni!”

Peder köstebek suratlı, huysuz bir ihtiyardı, Pankov’un babasıyla tartışmalarında sürekli araya girer, Pankov’u suçlardı.

Pankov ilk başta bana karşı soğuk, neredeyse düşmanca davranıyordu; hatta patron gibi bağırıyordu bana ama kısa bir zaman sonra, içinde bana karşı gizli bir güvensizlik olduğunu, benim de ondan hoşlanmadığımı hissediyor olsam da, vazgeçmişti benimle uğraşmaktan.

Duvarları kütükten küçük, temiz odada geçirdiğimiz akşamları çok iyi hatırlıyorum. Pencereler sıkı sıkı kapalı oluyordu, köşede masanın üzerinde bir lamba yanıyordu; lambanın önünde dik alınlı, kocaman sakalı dümdüz kırpılmış biri konuşuyordu:

“Hayatın özü, insanın hayvanlıktan olabildiğince uzaklaşmasındadır...”

Üç köylü dikkatle dinliyorlardı onu, hepsinin bakışı aydınlık, yüzü zekiydi. İzot her zaman, yalnızca onun duyabildiği çok uzak bir şeylere kulak veriyor gibi kıpırdamadan oturuyordu. Kukuşkin, sivrisinekler her yanını ısırıyorlarmış gibi olduğu yerde kıpır kıpır dönüp duruyordu, Pankov ise sarı bıyığını çekiştirerek sessizce fikir yürütüyordu:

“Bu demek oluyor ki, gene de halkın sınıflara ayrılması gerekiyor.”

Pankov’un Kukuşkin’e, ırgatına karşı hiçbir zaman kaba davranmaması, bu hayalperestin uydurduğu komik şeyleri ilgiyle dinlemesi hoşuma gidiyordu.

Sohbet bitiyordu, ben yerime, tavan arasına çıkıp orada açık pencerenin önünde oturuyordum; derin bir sessizliğin çökmüş olduğu uyuyan köye, tarlalara bakıyordum. Dünyaya yaklaşan, bana uzaklaşan yıldızlar gecenin karanlığını deliyordu. Sessizlik yüreğimi sıkıştırıyordu, düşüncelerim sınırsız uzaklara uzanıyordu, gene yassı dünyaya, bizim köyümüzün yapıştığı gibi sessizce sokulmuş binlerce köy görüyordum. Kıpırtısızlık, sessizlik...

Karanlık bir boşluk, sıcaklık sarıyordu beni, görünmeyen binlerce sülük yapışıyordu ruhuma ve ağır ağır uykulu bir güçsüzlük çöküyordu üzerime, belirgin olmayan bir endişe heyecanlandırıyordu beni. Dünyada ne kadar küçük, önemsizdim...

Köy hayatı karşımda hüzünle yükseliyordu. Birçok kez köylerde insanların çok daha sağlıklı, içten olduklarını okumuş, duymuştum. Oysa burada köylülerin kürek mahkûmları gibi çalıştığını, aralarında çalışmaktan sağlığını yitirmiş, sakat kalmış çok insanın olduğunu ve aralarında neşesi yerinde hemen hiç kimsenin olmadığını görüyordum. Kentte ustalar, işçiler daha az çalışmamakla birlikte, daha neşeliydiler, böyle bezgin değillerdi, buradaki asık yüzlü insanlar gibi hayattan şikâyetçi değillerdi. Köylülerin yaşamını basit görmüyordum; onların yaşamı toprağa büyük bir dikkat, insanlarla ilişkide çok hassas bir ustalık gerektiriyordu. Ve bu zayıf yaşam mantığı içten değildi; köy halkının körler gibi el yordamıyla yaşadığı, bir şeyden korktuğu, birbirlerine güvenmediği, kalplerinde kurtlara özgü bir şeyin olduğu belliydi.

Hohol’u, Pankov’u, mantıklı yaşamak isteyen “bizimkileri” neden böyle ısrarla sevmediklerini anlamakta zorlanıyordum.

Kentin üstün yanlarını, oradaki mutluluğu, atak mantığın merakını, amaçların, sorunların çeşitliliğini açık seçik görüyordum. Ve böyle geceler her zaman kentli iki kişiyi hatırlıyordum:

F. KALUGIN VE Z. NEBEY

Aynı zamanda çeşitli aletleri, ameliyat gereçlerini, dikiş makinelerini, her sistemden müzik kutularını, vs. de onaran saat tamircilerini...

Bu tabela küçük bir dükkânın dar kapısının üzerindeydi; kapının iki yanında tozlu iki küçük pencere vardı, birinin önünde saçları dökülmüş, sarı başında bir şiş, gözünde pertavsız, F. Kalugin otururdu. Yüzü yuvarlaktı Kalugin’in, tıknazdı, ince penslerle saatlerin içinde bir şeyler yaparken neredeyse sürekli gülümser ya da fırça gibi, kır bıyığının altında gizli yuvarlak ağzını açarak şarkı söylerdi. Öteki pencerenin önünde ise siyah saçları kıvırcık, iri burnu eğri, erik gibi gözleri büyük, sivri sakallı Z. Nebey otururdu. Nebey sıskaydı, şeytana benziyordu. O da ince, hassas bir şeyleri söküp takar ve arada bir birden bağırarak şarkı söylerdi:

“Tra-tam-tam, tam, tram!”

Arkalarında yığılı kutular, makineler, birtakım dişliler, küreler vardı; her yanda raflar çeşitli biçimlerde metal eşyalarla doluydu, duvarlarda çok sayıda saatin sarkaçları sallanırdı. Bütün gün dükkânın önünde dikilip bu iki insanın nasıl çalışmasını seyretmeye hazırdım; ancak, boyum uzundu, bedenim ışıklarını kesiyordu. Korkunç yüzlerini gösteriyorlardı bana, kollarını sallayarak kovalıyorlardı beni. Oradan uzaklaşırken gıptayla düşünüyordum:

“Böyle şeyler yapan insanlar ne mutludur!”

Saygı duyuyordum bu iki insana, onların bütün makinelerin, aletlerin sırlarını bildiğine, dünyada her şeyi tamir edebileceklerine inanıyordum. İnsan böyle olmalıydı işte!

Oysa köyü sevmiyordum, insanlar anlayışsızdı. Kadınlar çok sık hastalıklardan yakınıyorlardı; bir şey “sıkıştırıyordu kalplerini”, “göğüslerinin üzerine bir ağırlık çöküyordu” ve her zaman “mideleri ekşiyordu”. Pazar günleri evlerinin önünde veya Volga’nın kenarında oturup en çok ve en severek bu rahatsızlıklarından söz ediyorlardı. Hepsi de kolayca öfkeleniyor, birbirine kötü küfürler ediyorlardı. On iki kapik etmeyecek kırık bir kil çanak yüzünden üç aile sopalarla birbirine girmişti; yaşlı bir kadının kolu kırılmış, bir delikanlının başı yarılmıştı. Böyle kavgalar hemen her hafta oluyordu.

Gençler, kızlara karşı hayâsızca davranıyor, onlarla alay ediyorlardı: Tarlada yakalıyorlardı onları, entarilerinin eteklerini kaldırıp ağaç kabuklarından kestikleri şeritlerle başlarının üzerinde sıkıca bağlıyorlardı. “Kızı çiçek yapmak” diyorlardı buna. Bellerine kadar çıplak kalan kızlar çığlıklar atıyorlar, küfürler ediyorlardı ama bu oyundan hoşlandıkları, başlarının üzerindeki eteklerini indirebileceklerinden daha yavaş indirdiklerinde belli oluyordu. Delikanlılar kilisede ayinlerde kızların kalçalarını elliyorlardı; kiliseye yalnızca bunun için geldikleri ortadaydı. Papaz kürsüden şöyle diyordu:

“Hayvanlar! Rezilliğinizi yapabileceğiniz başka bir yer bulamıyor musunuz?”

Romas şöyle diyordu:

“Anlaşılan, Ukrayna’da halk, din konusunda çok daha hassas. Burada ise Tanrı’ya inancın altında ben yalnızca en kabasından bir korku, hırs görüyorum. Biliyor musunuz, burada Tanrı’ya oradaki gibi yürekten bir sevgi, onun büyüklüğüne, güzelliğine bir tapınma yok. İyi olabilir bu: Dinden kurtulmak daha kolaylaşabilir; size şunu söyleyeyim, din, hurafelerin en zararlı olanıdır!”

Gençler kendilerini pek övüyorlar ama korkaklar. İki kez gece sokakta yakalayıp dövmeye kalkıştılar beni ama başaramadılar; yalnızca bir kez sopayla bacağıma vurabildiler. Elbette, Romas’a böyle olaylardan söz etmiyordum ama aksadığımı görünce, neler olduğunu anlıyordu.

“Eh, gene de bir hediye almışsınız demek? Söylemiştim ben size.”

Gerçi geceleri sokağa çıkmamı tavsiye etmiyordu bana ama ben gene de bazen çıkıyor, tarlaların arasından Volga’nın kıyısına iniyor, orada ağaçların altında oturuyor, gecenin alacakaranlığında nehrin aşağılarına, tarlalara bakıyordum. Görünmeyen güneşin, ölü ayın yansıttığı ışınlarının yaldızladığı Volga’nın akışı, görkemli ve yavaştı. Ay’ı sevmem ben, insanın içini karartan bir şey vardır onda; köpeklerde hüzünlü uluma duygusu uyandırdığı gibi, beni de hüzünlendirir. Onun kendi ışığıyla ışımadığını, aslında ölü olduğunu, orada hayat olmadığını, olamayacağını öğrendiğimde ne çok sevinmiştim... Daha önce orada üçgen biçiminde bakırdan insanların yaşadığını, pergel gibi hareket ettiklerini, seslerinin öldürücü, korkunç olduğunu düşünüyordum. Orada her şey bakırdandı; bitkiler de, canlılar da... ve kulakları sağır eden sesleriyle sürekli dünyaya bağırıyorlardı, öfkelerini kusuyorlardı. Ay’ın göklerde bomboş olmasından hoşlanmıştım; ama gene de oraya çok büyük bir göktaşının düşmesini, çarpmanın gücüyle Ay’ın da Dünya’mızın üzerinde kendi ışığıyla parlamasını arzuluyordum.

Volga’nın, bir ışın şeridini dalgalandırarak akan bu nehrin uzak, karanlık bir yerden gelip dağların koyu gölgelerinde kayboluşunu seyrederken düşüncemin daha doğru, daha sağlam olduğunu hissediyordum. Gündüz yaşanmış bir şeyleri herkese yabancı sözcüklerle düşünmek çok daha kolay oluyordu. Büyük su kütlesinin engel tanımaz, görkemli akışı sessizdi. Karanlık, geniş yolda bir gemi ateş rengi tüylü bir kuş gibi kayıyordu, arkasından yumuşak bir ses ağır kanatların çırpma sesi gibi akıyordu. Nehrin kıyısında çayırda küçük bir ateş yanıyordu, ateşin kızıl ışığı suda uzuyordu, bir balıkçının ateşiydi bu. Sanki gökyüzünde kendine yer bulamayan bir yıldız, ateşten bir çiçek gibi geziniyordu nehrin üzerinde.

Kitaplarda okuduklarım tuhaf hayallere dönüşüyordu, hayal gücüm durup dinlenmeden tuhaf, benzersiz güzel tablolar yaratıyordu ve ben gecenin yumuşak havasında nehrin arkasından sanki yüzerek süzülüyordum.

İzot geldi yanıma. Gecenin karanlığında daha iri, çok daha sevimli gibiydi.

Yanıma oturup nehre, gökyüzüne dalgın, altın rengi, ipek gibi sakalını sıvazlayarak uzun süre sessiz baktıktan sonra sordu:

“Gene mi buradasın?”

Arkasından hayal kuruyor gibi ekledi:

“Okumayı öğrenince çok okuyacağım, bütün nehirleri dolaşacağım, her şeyi öğreneceğim! Bildiklerimi insanlara öğreteceğim! Evet... insanın ruhundakileri başkalarıyla paylaşması çok güzel bir şey, kardeşim! Bazı kadınlar bile –kendileriyle yürekten konuşacak olursan– onlar bile anlıyorlar seni. Geçenlerde bir tanesi kayıkta yanımda oturuyordu, sordu bana: ‘Ölünce ne olacağız? Cennete, cehenneme de, öte dünyaya da inanmıyorum ben.’ Görüyor musun? Evet, kardeşim, onlar da...”

Uygun sözcüğü bulamadığı için cümlesinin sonunu getiremedi, bir süre sustu, neden sonra ekledi:

“Hayatı biliyorlar...”

İzot gecelerin insanıydı. Güzelliği çok iyi hissediyor, ondan hayalperest bir çocuğun sakin sözcükleriyle pek hoş söz ediyordu. Tanrı’ya ondan korkmadan inanıyordu. Onu, kilisenin anlattığı gibi, dünyanın sahibi iyi yürekli, zeki, çok büyük, mübarek bir ihtiyar gibi hayal ediyordu: “İnsanlar fazla doğup çoğaldıkları için her kötülüğe engel olmaya yetişemiyor. Ama hiç önemli değil bu, göreceksin, eninde sonunda yetişecektir! Ama İsa’yı hiç anlayamıyorum! Benim ne işime yarayacak? Tanrı var, bu yeter bana. Bir de oğlu çıktı! Tanrı’nın oğlu olduğunu söylüyorlar. Oğluna ne gerek var? Sanki Tanrı öldü de...”

İzot genelde bir şeyler düşünerek sessiz oturuyordu, ancak arada bir içini çekerek şöyle diyordu:

“İşte böyle...”

“Ne?”

“Kendi kendime söylüyorum...”

Karanlık uzaklara bakarak tekrar çekiyordu içini.

“Güzel şey şu yaşamak!”

Hak veriyordum ona:

“Evet, güzel!”

Karanlık suyun kadife şeridi pek heybetli hareket ediyordu, üzerinde Samanyolu kavisli bir gümüş şerit gibi uzanıyordu, büyük yıldızlar altın çayırkuşları gibi parlıyorlardı ve yüreğim gizli yaşamların olmayacak şarkılarını söylüyordu.

Uzaklarda, tarlaların üzerinde kızıllaşmış bulutların arasından güneşin ışınları sökün ediyordu. Ve işte sonunda güneş, tavus kuşu kuyruğunu yayıyordu gökyüzüne.

İzot pek mutlu gülümseyerek, “Şu güneş inanılmaz bir şey,” diye mırıldanıyordu.

Elma ağaçları çiçek açmıştı, köyün her yanı pembe kar kümeleriyle, acı bir kokuyla doluydu, bu koku her yere giriyor, reçine ve gübre kokularını bastırıyordu. Taçyapraklardan bayramlık pembe atlas giysisini kuşanmış, çiçeklenmiş yüzlerce ağaç düzgün sıralarla köyden tarlalara doğru uzuyordu. Mehtaplı geceler çiçeklerin kelebekleri hafif rüzgârda titreşiyor, neredeyse sessiz, hışırdıyorlardı. Köyü altın sarısı mavi, ağır dalgalar kaplıyordu sanki. Bülbüller durup dinlenmeden, tutkuyla şakıyor; gündüzleri sığırcık kuşları, görünmeyen çayırkuşları ateşli bağrışıyor, toprağa bitmez tükenmez cıvıltılarını boşaltıyorlardı.

Pazar akşamları genç kızlar, delikanlılar sokaklarda dolaşıyor, ağızları kuş yavruları gibi açık, hüzünlü gülümseyerek sarhoş şarkılar söylüyorlardı. İzot da sarhoşlar gibi gülümsüyordu. Zayıflamıştı İzot, gözleri koyu çukurlarına kaçmıştı, yüzü daha da sertleşmiş, güzelleşmiş, soylu olmuştu. Bütün gün uyuyor, sokağa endişeli, sakin dalgın, ancak akşamları çıkıyordu. Kukuşkin kabaca ama sevecen, alay ediyordu onunla ama İzot mahcup, gülümseyerek karşılık veriyordu ona:

“Kes sesini! Ne yapıyorsun sen?”

Ve heyecanla ekliyordu:

“Oh, yaşamak ne güzel! Aslında insanın gönlünü hoş etmek için söylenecek, hayatı güzelleştirecek o kadar çok şey var ki... Bazılarını ölünceye kadar unutamazsın... Hep hatırlarsın!”

Hohol uyarıyordu onu:

“Dikkat et, köylüler dövecekler seni.”

O da tatlı tatlı gülümsüyordu.

İzot onaylıyordu Hohol’un dediğini:

“Haklı da olacaklardır.”

Hemen her gece bahçelerde, tarlalarda, Volga’nın kıyısında bülbüllerin şarkılarıyla birlikte Migun’un coşkulu sesi yükseliyordu. Şaşırtıcı derecede güzel şarkı söylüyordu Migun. Söylediği şarkılar etkiliyordu köylüleri, bu yüzden çoğu şeyini bağışlıyorlardı.

Cumartesi akşamları bizim dükkân her zamankinden daha kalabalık oluyordu. Toplananlar arasında kesinlikle ihtiyar Suslov da, Barinov da, demirci Krotov ve Migun da oluyordu. Oturup pek düşünceli, konuşuyorlardı. Onlar gidince arkalarından başkaları geliyordu, bu neredeyse gece yarısına kadar böyle devam ediyordu. Kimi zaman sarhoşlar olay çıkarıyorlardı, en çok da bir gözü kör, sol elinde iki parmağı olmayan Er Kostin... Gömleğinin kollarını kıvırıp yumruklarını savurarak dövüşken horoz adımlarıyla tezgâha yürüyor, hırıltılı sesiyle bağırıyordu:

“Hohol, düşman millettendir, Türk dinindendir Hohol! Cevap ver bana, neden hiç kiliseye uğramıyorsun sen, ha? Dinsiz imansız! Bozguncu, fitneci! Cevap ver bana, kimsin sen?”

Takılıyorlardı ona:

“Kaz kafalı, neden parmaklarına ateş ettin sen? Bir Türk’ten mi korktun?”

Saldırıyordu bunu söyleyenin üzerine ama tutuyorlardı onu, kahkahalar atarak, bağırıp çağırarak yamaçtan aşağı yuvarlıyorlardı. Aşağıya doğru döne döne inerken avazı çıktığınca bağırıyordu:

“Bekçi! Adam öldürüyorlar...”

Sonra üstü başı toz içinde çıkıyordu yukarı, Hohol’ dan bir şişecik votka istiyordu.

“Ne için?”

Kostin cevap veriyordu:

“Neşelenmek için.”

Köylüler kahkahalarla gülüyorlardı.

Bir pazar sabahı aşçı kadın sobayı yaktıktan sonra avluya çıkmıştı, ben dükkândaydım... Mutfaktan bir “ah” sesi geldi, dükkân sallandı, tavandan şeker tenekeleri düştü, kırılan camların şangırtısı duyuldu, döşeme tangırdadı. Mutfağa koştum, kapısından simsiyah dumanlar doluyordu odaya, içeride bir şey cızırdıyor, çatırdıyordu. Hohol omuzlarımdan yakaladı beni:

“Durun!..”

Aşçı kadın holde çığlıklar atıyordu:

“Ah, aptal kadın!..”

Romas dumanların içine daldı, gürültüyle bir şeyleri devirdi, küfretmeye başladı, bağırdı:

“Dur! Su!”

Mutfağın döşemesinde odunlar tütüyor, büyük bir parça çıra yanıyordu, tuğlalar her yana saçılmıştı, sobanın ağzı açıktı, içi boştu. Dumanların arasından el yordamıyla bir kova su buldum, döşemeye serptim, yanan odunları geri, sobaya atmaya başladım.

Hohol, kolundan yakaladığı aşçı kadını odaya sokarken söyleniyordu:

“Daha dikkatli olmalısın! Dükkânın kapısını kapa!”

Kadını odaya soktuktan sonra bana dönüp, “Dikkatli olun, Maksimıç,” dedi. “Tekrar patlayabilir...”

Yere diz çöküp iri çam odunlarını incelemeye başladı, sonra benim sobaya attığım odunları inceledi.

“Ne yapıyorsunuz?”

“Bakıyorum!”

Tuhaf bir biçimde dağılmış yuvarlak bir odun gösterdi bana. Odunun ortası matkapla oyulmuştu ve oyuğun içi tuhaf bir biçimde isliydi.

“Görüyor musunuz? Şeytanlar odunun içine barut koymuşlar. Aptallar! Bu kadar barutun ne kadar etkisi olur ki?”

Odunu bir kenara attı, ellerini yıkarken bir yandan da söyleniyordu:

“İyi ki Aksinya mutfaktan çıkmış, yoksa yaralanacaktı...”

Ekşi kokan duman dağıldı. Rafta tabak çanağın kırılmış olduğunu, pencerenin bütün camların çerçevesinden çıkmış, sobanın ağzından tuğlaların dökülmüş olduğunu gördük.

Hohol’un o andaki sakinliği hiç hoşuma gitmemişti; bu aptal girişim onu hiç ilgilendirmemişe benziyordu. Öte yandan, sokakta çocuklar koşturuyordu, çığlıkları duyuluyordu:

“Hohol’un evi yanıyor! Yangın var!”

Bir kadın, “ah vah” ediyor, ağlayıp sızlanıyordu. Aksinya odadan bağırıyordu:

“Dükkâna giriyorlar, Mihaylo Antonov!”

Romas ıslak sakalını havluyla kurularken, “Neyse, sakin olun, sakin olun!” diyordu.

Açık pencerelerden korku ve öfkeyle çarpılmış yüzler, dumanın yaktığı kısılmış gözler bakıyordu; biri heyecanla avazı çıktığınca bağırıyordu:

“Köyden kovmalı bunları! Her gün bir rezillik çıkarıyorlar! Olacak şey mi bu, Tanrı’m!”

Sarı saçlı, ufak tefek bir köylü haç çıkararak, dudaklarını kıpırdatarak pencereden girmeye çalıştı ama giremedi; sağ elinde bir balta vardı, sol eliyle pencerenin pervazına tutunmaya çalışıyordu.

Romas, elinde kalın bir odunla yanına gidip sordu köylüye:

“Nereye?”

“Yangını söndürmeye, anam babam...”

“Yangın falan yok burada...”

Köylü korkuyla ağzını açıp geri çekildi, Romas dükkânın kapısının önündeki taşlığa çıktı ve elindeki odunu göstererek kalabalığa seslendi:

“İçinizden biri bu odunun içine barut yerleştirip odunlarımızın arasına sokmuş. Ama barut az olduğu için bir zararı olmadı...”

Ben Hohol’un arkasında duruyor, kalabalığa bakıyordum. Elinde balta olan köylünün korkmuş gibi, yanındakilere şöyle anlattığını duyuyordum:

“Odunla üzerime öyle bir yürüdü ki...”

Yeterince içip sarhoş olmuş Er Kostin bağırıyordu:

“Kovalım gitsin köyümüzden bu zındığı! Mahkemeye verelim onu...”

Ama toplanmış olanların çoğunluğu Romas’a gözlerini kırpmadan bakarak susuyor, kıpırdamadan, onu dinliyordu:

“Evi yıkmak için çok baruta gerek var, belki de bir pud kadar! Neyse, dağılın artık...”

Kalabalıktan biri sordu:

“Muhtar nerede?”

“Polisin yanında olmalı!”

Kalabalık isteksiz, bir şeye üzgünmüş gibi, yavaş yavaş dağıldı.

Çaya oturduk; Aksinya, hiçbir zaman olmadığı kadar güler yüzlü, hoş bir tavırla servis yapıyor; Romas’a sevecen bakarak şöyle diyordu:

“Onlardan şikâyetçi olmadığınız için böyle azıtıyorlar işte.”

“Bu yaptıklarına sinirlenmiyor musunuz?” diye sordum.

“Yapılan her aptallığa sinirlenecek kadar zamanım yok benim.”

Şöyle düşünüyordum: “Bütün insanlar işlerini bu kadar sakin yapsalar ne iyi olurdu!”

Bir süre önce, yakında Kafkasya’ya gideceğini söylüyor, yanına hangi kitapları alması gerektiğini bana soruyordu.

Bazen, bu adamın ruhunun yerinde, bütün bir hayat boyu için kurulmuş –tıpkı bir saat gibi– birtakım mekanizmalar varmış gibi geliyordu bana. Seviyordum Hohol’u, büyük saygı duyuyordum ona ve bir gün bana veya başka birine kızmasını, bağırmasını, tepinmesini çok istiyordum. Gelgelelim, kızmayı beceremiyor ya da istemiyordu. Onu bir aptallık veya adilik yapıp kızdırdıklarında yalnızca komik bir biçimde gözlerini kırpıştırıyor; kısa, soğuk sözcüklerle her zaman sıradan, sert bir şeyler söylüyordu.

Şimdi de gene böyle, sormuştu Suslov’a:

“Bu yaşta neden böyle şeyler yapıyorsunuz?”

Yaşlı adamın yanakları, alnı buruştu, yavaş yavaş kıpkırmızı oldu; beyaz sakalı bile köklerine kadar kızarmış gibiydi.

“Bu tür işler size yakışmaz, size beslenen saygıyı da yitiriyorsunuz.”

Suslov başını önüne eğip Hohol’a hak verdi:

“Doğru söylüyorsunuz, yakışmıyor!”

Sonra İzot’a döndü:

“Çok büyük adam! Toplumda işte böylelerini yönetici yapmak gerekir...”

Romas anlaşılır bir dille, kısaca o gidince neyi nasıl yapmam gerektiğini anlatıyordu bana. Sobayı patlatarak ona gözdağı vermek istediklerini, sivrisineklerin onu ısırdıklarını unuttuğu gibi unuttuğunu düşünüyordum.

Pankov geldi, sobayı inceledi, kaşlarını çatıp sordu, “Korkmadınız mı?”

“Korkacak ne vardı?”

“Savaş!”

“Otur, çay iç.”

“Karım bekliyor beni.”

“Sen neredeydin?”

“Balık tutuyordum. İzot’la...”

Pankov giderken mutfakta bir kez daha tekrarladı:

“Savaş.”

Hohol’la her zaman önemli, karışık her şeyi daha önce söylemiş gibi kısa konuşurdu. Hatırlıyorum, Romas’ın, Müthiş İvan’ın çarlığı devrinin öyküsünü anlatmasından sonra İzot şöyle demişti:

“Çok sıkıcı bir çarmış!”

Kukuşkin, “İnsan kasabı,” diye eklemişti.

Pankov ise kararlı bir tavırla şöyle demişti:

“Pek akıllı olmadığı belli. Evet, prensleri kesti, onların yerine küçük asilzadeleri yerleştirdi. Başka ülkelerden getirdikleri bile oldu. Akıllı adam işi değil bu. Ayrıca, küçük toprak sahipleri de büyüklerinden kötüdür. Sinek kurt değildir, tüfekle öldüremezsin onu ama kurttan daha çok eziyet eder sana...”

Kukuşkin bir kova kil çamurla geldi, sobanın tuğlalarını sıvarken şöyle diyordu:

“Neler düşünüyorlar şeytanlar! Bitlerini temizleyemezler, insanların canına kıymaya vardırlar. Antonov, sen birden çok mal getirme, iyisi mi az az ama sık getir, yoksa yakacaklar seni. Şimdi bu işi yapıyorsun ya, kendini belalara hazırla...”

“Bu iş” köyün zenginlerinin, tarımcıların hiç hoşuna gitmiyordu. Hohol, Pankov’un, Suslov’un, aklı başında birkaç köylünün daha yardımlarıyla işini hemen hemen düzene koymuştu. Ev sahiplerinin çoğunluğu Romas’a yakın davranmaya başlamıştı, dükkânın müşterisi günden güne çoğalıyordu. Hatta Barinov, Migun gibi “evsiz barksızlar” bile Hohol’a ellerinden geldiğince yardımcı oluyorlardı.

Migun’u çok seviyordum, güzel, hüzünlü şarkılarını seviyordum. Şarkı söylerken gözlerini kapatıyordu, acılı yüzü yumuşuyordu. Ayın olmadığı veya gökyüzünü bulutların oluşturduğu kalın bir perdenin kapadığı karanlık gecelerde kendini buluyordu. Bazen akşamdan sessizce şöyle diyordu bana:

“Bu gece Volga’nın kıyısına gel.”

Orada, ağaçtan oyma küçük kayığının üzerine ata biner gibi oturuyor; siyah, eğri bacaklarını karanlık suya daldırıp yasak çoka balığı takımını suya attıktan sonra alçak sesle anlatıyordu:

“Beyefendi alay ediyor benimle, tamam, olur, katlanabilirim buna, kahretsin, akıllı adam, benim bilmediğim çok şeyi biliyor. Ama bizim köylü üstüme geldiğinde buna ne diyebilirim? Aramızda bir fark yok ki! O rublelerle hesap yapıyor, ben kapiklerle, aramızdaki farkın hepsi bu işte!”

Migun’un yüzünde kaslar çekiliyordu, tek kaşı inip kalkıyordu, oltaları ayırırken, uçlarını eğeyle sivriltirken parmakları hızlı kıpır kıpır, içten sesi sakin, duyuluyordu:

“Beni hırsız biliyorlar, evet pek masum sayılmam! Oysa herkes birbirini soyarak geçiniyor, birbirlerinin kanını emiyor, etlerini kemiriyor! Evet, öyle işte! Tanrı sevmiyor bizi, şeytan da baştan çıkarıyor!”

Simsiyah nehir önümüzde akıp gidiyordu, üzerinde siyah bulutlar dolaşıyor, düzlük kıyı karanlıkta görünmüyordu. Dalgalar sessizce şırıldıyorlardı kıyının kumunda; beni uçsuz bucaksız bir yerlere giden karanlığın içine çekmek istiyor gibi ayaklarımı yıkıyordu.

Migun içini çekerek soruyordu bana:

“Yaşamak zorunda mıyız?”

Yukarıda, dağın yamacında bir köpek acı acı uluyordu. Rüyadaymışım gibi düşünüyordum:

“Neden böyle, senin yaşadığın gibi yaşamak gerekiyor?”

Nehir çok sessiz, çok karanlık ve korkunçtu, sıcak karanlık uçsuz bucaksızdı.

“Öldürecekler Hohol’u,” diye mırıldandı Migun.

Sonra birden sakin sakin şarkı söylemeye başladı:

Anam çok seviyordu beni, Şöyle diyordu: Ah, yavrum, ah benim canım, Huzur içinde yaşa...

Gözlerini kapıyordu, sesi giderek yükseliyor, hüzünleniyordu; ağın ipini açan parmakları titriyordu.

Dinlemedim anacığımın sözünü, Eh işte, dinlemedim...

Tuhaf bir duygu vardı içimde: Karanlık, büyük su kütlesi sanki yavaş yavaş kaplıyordu her yanı, toprağın üzerine çöküyordu, ben yukarı, güneşin bir daha çıkmamak üzere gömüldüğü karanlığın içine atlıyordum.

Migun şarkı söylemeyi, başladığı gibi gene birden kesiyor, kayığını sessizce suya atıyor, binip karanlıkta sessizce kayboluyordu. Arkasından bakarken düşünüyordum:

“Neden yaşıyorlar böyle insanlar?”

Dostlarımdan biri de Barinov’du. Savruk, kendini pek öven, tembel, dedikoducu, yerinde duramayan bir serseriydi Barinov. Moskova’da bulunmuştu, oradan söz ederken yere tükürüyordu:

“Tanrının belası bir kent! Pislik! On dört bin ve artı altı kilisesi var ama halkı baştan sona sahtekâr, dolandırıcı! İnan, uyuz at gibi hepsi! Tüccarları da, askerleri de, esnafı da kaşınıp duruyorlar. Evet, Çar Topu18 oradadır, dev gibi bir şeydir de bu top... Büyük Petro isyan edenlere karşı kullanmak için kendi döktürmüş onu; soylu bir kadın ona olan sevgisinden başkaldırmış... Çar tam yedi yıl yaşamış o kadınla, her gün görüşüyormuş onunla, sonra üç çocuğuyla birlikte saraydan uzaklaştırmış onu. Kadın çok kızmış ve isyan bayrağını çekmiş! Evet, kardeşim benim, çar bu topla ateş etmiş isyancılara, bir çırpıda dokuz bin üç yüz sekiz cana kıymış! Kendi bile korkmuş bu toptan, Başpiskopos Filarent’e şöyle demiş: ‘Evet, böyle şeyler yapmaması için o pislik şeyin ağzını perçinlemeli!’ Ve perçinlemişler...”

Bütün bunların saçma olduğunu söylüyordum ona, kızıyordu:

“Tanrı’m! Ne iğrenç bir karakterin var senin! Bu hikâyeyi bütün ayrıntılarıyla, bilgili bir adam anlattı bana, oysa sen...”

Kiev’e “kutsal yerleri” görmeye gitmişti, anlatıyordu:

“Kent bizim köy gibi, bir dağın yamacında ve yakınından bir nehir akıyor ama ne yazık ki, nehrin adını unuttum. Volga’nın yanında küçük bir su birikintisi kalır... Açık söylemek gerekirse, karmakarışık bir kent. Sokakları kıvrılarak dağa doğru yükseliyor. Halkı hohol,19 ama bizim Mihaylo Antonov’un kanından değil, yarı Polonyalı, yarı Tatar. Konuşmuyor da, şakalaşıyorlar sanki. Saçlarını başlarını taramıyorlar, pis dolaşıyorlar. Kurbağa yiyorlar. Kurbağalarının her biri on funt çeker. Öküzlere binip dolaşıyorlar, otlarken bile hayvanın sırtından inmiyorlar. Çok enteresan öküzleri var, en küçükleri bizimkilerin dört katı irilikte. Yetmiş üç pud ağırlığında. Elli yedi bin papazları, iki yüz yetmiş üç piskoposları var... Çok tuhaf bir çocuksun! Nasıl itiraz edebiliyorsun anlattıklarıma? Her şeyi kendi gözlerimle gördüm ben, peki sen gittin mi oraya? Gitmedin. Gördün mü ya? Ben daha çok, her şeyin kesin olmasını severim...”

Sayılardan hoşlanıyordu, benden sayıları toplamayı, çarpmayı öğrenmişti ama bölmeden nefret ediyordu. Çok basamaklı sayıları hevesle çarpıyor, çarparken yanlış yapmaktan korkmuyor, rakamları elindeki çubukla kuma peş peşe sıralarken çocuksu gözlerini iri açarak heyecanla bakıyor, haykırıyordu:

“Böyle bir sayıyı hiç kimse okuyamaz!”

Çolpa, dağınık, üstü başı yırtık biriydi ama yüzü hayli güzeldi; kıvırcık, hoş bir sakalı, çocuksu gülümseyen mavi gözleri vardı. Onunla Kukuşkin arasında ortak bir şey vardı ve belki de bunun için birbirlerine uzak duruyorlardı.

Barinov bir zamanlar balığa Hazar Denizi’ne gitmişti, şöyle anlatıyordu:

“Hiçbir şeye benzemeyen bir deniz bu, kardeşim. Karşısında fare kadar hissediyorsun kendini! Durup bakıyorsun ve yok oluyorsun sanki! Oralarda hayat da çok güzel. Her çeşidinden insan var orada, bir başrahip bile vardı: Ne yapacak, çalışıyordu! Bir aşçı kadın da vardı, savcının evinde sevgilisi olarak yaşıyormuş, bir kadın daha ne ister? Ama bir süre sonra dayanamamış kadın: ‘Seni sevmesine seviyorum, savcı ama gene de hoşça kal!’ Çünkü deniz, onu bir kez görmüş insanı sürekli kendine çeker. Enginlik vardır orada. Gökyüzünün olduğu gibi, deniz de ıssızdır, bomboştur! Ben de gidip hayatımın sonuna kadar orada yaşayacağım. İnsanları, kalabalığı sevmiyorum, işte o kadar. Manastıra kapanıp tek başıma münzevi bir hayatım olsun isterdim ama iyi bir manastır bilmiyorum...”

Köyde sahipsiz bir köpek gibi dolaşıp duruyordu, aşağılıyorlardı onu ama Migun’un şarkılarını dinledikleri gibi onun anlattıklarını da ilgiyle dinliyorlardı.

“Doğrusu, çok güzel yalan söylüyor! Eğlendiriyor insanı!”

Onun hayal ürünü anlattıklarını bazen Pankov gibi aklı başında insanlar da dinliyordu; bu her şeye kolay inanmayan köylü bir gün Hohol’a şöyle demişti:

“Barinov, kitaplarda Müthiş İvan için yazılanların eksik olduğunu, çoğu şeyin gizlendiğini iddia ediyor. Sözde Müthiş İvan, kartallar gibi dolaşırmış gökyüzünde. Paraların üzerinde kartal resmi de daha sonra onun onuruna konmuş.”

Kaç kez dikkatimi çekmiştir: İnsanlar yaşamın gerçekleri üzerine anlatılan ciddi öykülerden çok, olmayacak, hayalî ve çoğu zaman kötü uydurulmuş olduğu belli şeylerden daha çok hoşlanmışlardır.

Bu düşüncemi Hohol’a açtığımda gülümsemiş, şöyle demişti:

“Geçicidir bu! Yeter ki, insanlar düşünmeyi öğrensinler, o zaman gerçeği de anlarlar. Ama sizin bu garip Barinov’u da, Kukuşkin’i de anlamanız gerekir. Bildiğiniz gibi, onlar birer sanatçı, üreticidirler. Sanırım İsa da öyle bir garipti. Ama kabul edersiniz ki, İsa kötü bir şeyler uydurmadı...”

Bütün bu insanların Tanrı’dan çok az, isteksiz söz etmeleri şaşırtıyordu beni. Yalnızca ihtiyar Suslov sık sık ve inanarak şöyle diyordu:

“Her şey Tanrı’dandır!”

Ve her zaman bu anlatılanlarda umutsuz bir şeyler hissediyordum. Bu insanlarla çok iyi geçiniyordum, sohbet akşamları onlardan çok şeyler öğreniyordum. Bana öyle geliyordu ki, Romas’ın ortaya attığı her soru, güçlü bir ağaç gibi, köklerini hayatın içine, derinlerine salıyor ve orada, hayatın derinlerinde kökler gene öyle asırlık bir ağacın kökleriyle birbirine dolanıyor, iki ağacın her dalında yeni yeni düşünceler çiçek açıyor, yapraklarında ses getiren sözcük yaprakları bütün parlaklığıyla açıyordu. Kitapların coşkulu balını emerek büyüdüğümü, kendime daha bir güvenerek konuştuğumu hissediyordum. Hohol birçok kez gülümseyerek övmüştü beni:

“Çok iyi yapıyorsunuz, Maksimıç!”

Böyle dediği için ne büyük bir minnettarlık duyuyordum ona!

Pankov bazen karısını da getiriyordu. Munis yüzlü, mavi gözlerinin bakışı zeki, “kentliler gibi” giyinen ufak tefek bir kadındı karısı. Dudaklarını alçakgönüllü bir tavırla kısıp bir köşeye oturuyordu ama biraz sonra ağzı şaşkınlıkla, gözleri korkuyla açılıyordu. Arada bir de, isabetli bir sözcük duyduğunda elleriyle yüzünü kapayıp mahcup gülümsüyordu.

Pankov Romas’a göz kırpıp, “Anlıyor!” diyordu.

Hohol’a ihtiyatlı birtakım insanlar da geliyordu. Hohol onlarla tavan arasına, benim yanıma çıkıyordu, saatlerce oturuyorlardı.

Aksinya yiyecek bir şeyler, çay getiriyordu onlara, benden ve Romas’a köpek gibi sadık, neredeyse ona tapınan aşçı kadından başka kimse bilmeden, orada uyumuşlardı. Sonra İzot ile Pankov bu konukları kayıkla gece, oradan geçen bir vapura veya Lobışki İskelesi’ne götürmüştü. Yukarıdan, karanlık ya da ay ışığında gümüş rengi parlayan nehirde mercimek kadar bir teknenin, üzerinde, vapurun kaptanının dikkatini çekmek için sallanan fenerle süzülüşünü seyrediyordum; seyrediyor ve kendimi büyük, gizli bir işin ortağı hissediyordum.

Kentten Mariya Derenkova gelmişti ama onun gözlerinde beni mahcup eden o şeyi artık görmüyordum. Gözleri, sevimliliğinin bilincinde olan ve büyük, sakallı bir adamın kendisiyle ilgilendiğine sevinen bir genç kızın gözleri gibi görünüyordu bana. Hohol onunla, herkesle olduğu gibi sakin, biraz alaylı –yalnızca sakalını daha sık sıvazlayarak, gözleri daha bir sıcak parlayarak– konuşuyordu. Mariya Derenkova’nın ince sesi ise daha neşeliydi. Mavi bir rop vardı üzerinde, parlak saçlarına mavi bir kurdele bağlamıştı. Çocuklarınki gibi küçücük elleri, tutacak bir şey arıyorlarmış gibi tuhaf bir telaşla titriyordu. Neredeyse sürekli, ağzını açmadan, şarkı mırıldanıyor gibi, bir şeyler söylüyor, mendilini sallayarak pembe, yumuşamış yüzünü yelliyordu. Şimdi sevimsiz, canımı sıkan, bana daha değişik bir heyecan veren başka bir şey vardı onda. Elimden geldiğince az görmeye çalışıyordum onu.

Temmuz ortalarında İzot ortadan kayboldu. Volga’ da boğulduğunu söylüyorlardı... İki gün sonra durum anlaşıldı: Köyden yedi verst aşağıda Volga boyunda çayırlık sahilde, kayığını altı delik, kenarları parçalanmış bulmuşlardı. Üzücü olayın açıklamasını şöyle yapıyorlardı: “İzot nehirde belki uyudu, kayığı akıntıya kapılıp köyden beş verst aşağıda demirli üç mavnaya çarpıp parçalandı.”

Bu olay olduğunda Romas, Kazan’daydı. Akşam dükkâna Kukuşkin geldi, üzgündü, bir çuvalın üzerine çöktü, bir süre başı önünde, ayaklarına bakarak sessiz durdu, sonra bir sigara yakıp, sordu bana:

“Hohol ne zaman dönecek?”

“Bilmiyorum.”

Avuçlarını bastırarak sakalsız yüzünü ovuşturuyor alçak sesle yakası açılmadık küfürler ediyor, gırtlağına kemik takılmış gibi hırlıyordu.

“Neyin var senin?” diye sordum.

Dudaklarını ısırarak baktı yüzüme. Gözleri kıpkırmızıydı, çenesi titriyordu. Konuşamadığını, bir şey söyleyemediğini gördüğüm için endişeliydim, kötü bir şey bekliyordum. Neden sonra sokağa şöyle bir bakıp kekeleyerek kendini zorlayarak şöyle dedi:

“Migun’la gidip İzot’un kayığına baktık. Kayığın altı baltayla parçalanmış... anlıyorsun, değil mi? Demek öldürmüşler İzot’çuğu! Kesin, öyle...”

Başını iki yana sallayarak yakası açılmadık küfürleri yüksek sesle peş peşe sıralamaya başladı. Sonra bir süre sustu, haç çıkardı. Bu köylünün ne çok ağlamak istediğini ama öfkesinden, duyduğu acıdan içini çektiğini, titrediğini, ağlayamadığını görmek dayanılmaz bir şeydi. Birden ayağa fırladı, başını sallayarak çıkıp gitti.

Ertesi akşam nehirde yüzen çocuklar köyden biraz yukarıda, kıyıda parçalanmış, kurumuş bir mavnanın altında İzot’un cesedini buldular. Mavnanın yarısı suda, yarısı kıyıda, taşların üzerindeydi; altında, parçalanmış dümen boşluğunda yüzükoyun, İzot’un cesedi yatıyordu. Parçalanmış başının içi boştu, beynini akıntı alıp götürmüştü. Balıkçıya arkadan vurmuşlardı, kafası baltayla yarılmış gibiydi. Akıntı sallıyordu İzot’un cesedini: Ayaklarını kıyıya doğru atıyor, kollarını hareket ettiriyordu. Sanki kıyıya çıkmak için çabalıyordu.

Canı sıkkın yirmi kadar zengin köylü toplanmıştı kıyıda, yoksullar tarlalardan henüz dönmemişlerdi. Hırsız, korkak muhtar son kadehini de devirdikten sonra gelmiş, kırmızı gömleğinin koluna sildiği burnunu telaşlı, çekip duruyordu. Tıknaz bakkal Kuzmin bacaklarını iki yana genişçe açmış, göbeğini öne çıkarmış, sırayla bir bana, bir Kukuşkin’e bakıyordu. Kaşları öfkeli çatılmıştı ama renksiz gözlerinde yaş, çilli yüzünde acı vardı sanki.

Muhtar, kısa adımlarla sağa sola gidip gelerek söyleniyordu:

“Ah, rezalet! Ah, köylüler, çok kötü bu!”

İriyarı, genç gelini bir taşa oturmuş, boş boş, suya bakıyor, titreyen eliyle haç çıkarıyordu, dudakları titriyordu. İri, kırmızı, tıpkı köpeklerinki gibi itici olan altdudağı sarkmış, sarı, koyun dişlerini ortaya çıkarmıştı. Genç kızlar, çocuklar yamaçtan aşağı renkli gruplarla koşarak, toz içinde köylüler çabuk adımlarla iniyorlardı. Kalabalıkta alçak sesle, dikkatli konuşuyorlardı:

“Can sıktı artık.”

“Kim?”

“İşte o, Kukişkin...”

“Yazık oldu adamcağıza...”

“Kimseye bir zararı yoktu...”

Kukuşkin kalabalığın üzerine yürüyerek bağırdı:

“Kimseye bir zararı yok muydu? Öyleyse neden öldürdünüz onu, ha? Aşağılık adamlar! Ha?”

Birden bir kadın kahkahalarla gülmeye başladı, kadının kahkahaları bir kamçı gibi indi kalabalığın üzerine, köylüler hep bir ağızdan bağırmaya, küfürler ederek, böğürerek birbirinin üzerine yürümeye başladılar; Kukuşkin bakkalın üzerine yürüdü, sivilceli yüzüne bir tokat indirdi:

“Al sana, hayvan herif!”

Yumruklarını savurarak hemen çıktı kalabalığın arasından ve neredeyse neşeli, seslendi bana:

“Git buradan, şimdi kavga etmeye başlayacaklar!”

Bu arada ona vurmuşlardı, yarılan dudağı kanıyordu ama bundan zevk aldığı yüzünden belliydi...

“Kuzmin’in suratına nasıl patlattığımı gördün mü?”

Barinov, mavnanın yanındaki kalabalığa korkuyla bakarak yanımıza koştu. Kalabalık bir araya toplanmıştı, kalabalığın içinden muhtarın cılız sesi yükseldi:

“Evet, kanıtlayacaksın bunu, söyle, kime göz yumuyormuşum ben? Kanıtla bunu bana!”

Barinov yamaca doğru yürürken homurdanıyordu:

“Buradan uzaklaşmalıyım...”

Sıcak bir akşamdı, ağır hava soluk almayı zorlaştırıyordu. Kızıl güneş kalın, mavimsi bulutlara doğru alçalıyordu, kırmızı yansımaları çalıların yapraklarında parlıyordu, uzaklarda bir yerde gök gürlüyordu.

Önümde İzot’un cesedi sallanıyordu, akıntının kaldırdığı saçları parçalanmış başında dimdikti. Onun boğuk sesini, güzel sözlerini hatırlıyordum:

“Her insanın bir çocuk yanı vardır... İşte ona, bu çocuk yanına yaslanmalıdır! Hohol’a bak: Görünüşte çelik gibi serttir ama ruhu çocuk ruhudur!”

Yanımda yürüyen Kukuşkin öfkeliydi, “İşte hepimizi böyle öldürecekler...” diyordu. “Aman Tanrım, ne büyük bir aptallık bu!”

Hohol iki gün sonra gece geç vakit geldi. Bir şey için hayli mutlu, aşırı hoşgörülü olduğu belliydi. Kapıyı açıp onu içeri aldığımda omzumu sıvazlayıp, “Hâlâ yatmadınız mı siz, Maksimıç!” dedi.

“İzot’u öldürdüler.”

“Nee?”

Yanakları şişti, sakalı göğsünün üzerine dökülüyor gibi titremeye başladı. Şapkasını çıkarmadan, gözlerini kısıp, başını sallayarak odanın ortasında öylece kalakaldı.

“Demek öyle? Bunu kimin yaptığı belli mi? Vay, evet...”

Yavaşça pencereye yürüdü, bacaklarını uzatıp oturdu orada.

“Söylemiştim ona... Polis geldi mi?”

“Dün geldi. Komiser.”

Hohol, “Ne oldu?” diye sordu. Sorduğu soruya kendi cevap verdi: “Elbette, hiçbir şey!”

Ona, komiserin, her zaman olduğu gibi, Kuzmin’in evine gittiğini, bakkala attığı tokat için Kukuşkin’i nezarete atmalarını emrettiğini söyledim.

“Evet. Elden ne gelir?”

Semaveri yakmak için mutfağa gittim.

Çayımızı içerken anlatıyordu Romas:

“Yazık bu halka... İçinde en iyi olanları öldürüyor! Onlardan korktuğu düşünülebilir. Burada dedikleri gibi: ‘Kapıma gelmesin!’ Mahkûmlar grubuyla Sibirya’ya gidiyorken bir kürek mahkûmu anlatmıştı bana: Mesleği hırsızlıkmış, beş kişilik bir çetesi varmış. Çeteden biri şöyle demeye başlamış: ‘Hırsızlığı bırakalım artık, arkadaşlar, hayatımızda ne değişecek ki, nasıl olsa berbat bir hayatımız var!’ Böyle konuştuğu için sarhoş yatmış uyurken boğmuşlar onu. Adam, öldürüleni çok övüyordu: ‘Bunu yapanların üçünü öldürdüm, öldürdüğüm için de hiç üzgün değilim ama o arkadaşım için hâlâ üzülüyorum, çok iyi bir arkadaştı, zeki, neşeli, temiz yürekliydi!’ Sordum ona: ‘Peki neden öldürdüler onu, çeteyi ele vereceğinden korktukları için mi?’ Bu soruma gücendi: ‘Hayır,’ dedi, ‘ona ne kadar para verirlerse versinler, kimseyi ele vermezdi, asla! Ama onunla arkadaşlık etmek ağır gelmeye başlamıştı onlara... Hepimiz kötüydük, o ise dürüst. Hoş bir durum değildir bu!’”

Hohol ayağa kalktı, ellerini arkasında, piposu dişlerinin arasında, yüzü bembeyaz, üzerinde topuklarına kadar Tatar gömleği, odanın içinde dolaşmaya başladı. Çıplak ayaklarını döşemeye kuvvetli vura vura, sakin, dalgın, anlatmayı sürdürdü:

“Böyle, dürüst insanlardan korkulmasına, iyi insanın hayattan koparılmasına birçok kez tanık olmuşumdur. Böyle insanlara karşı iki türlü davranılır: Ya önce güzelce zehirleyip öyle veya böyle yok ederler onu ya da köpekler gibi, gözlerinin içine bakarlar, önünde yerlerde sürünürler. Bu daha seyrek olur. Ama onlardan yaşamayı öğrenmek, onlar gibi olmak yapabilecekleri şey değildir. Belki de istemiyorlardır, ne dersiniz?”

Çayı soğumuştu, bardağını eline alıp devam etti:

“İstemiyor da olabilirler! Düşünsenize, insanlar büyük zorluklarla kendilerine bir hayat edinmişler, alışmışlar o hayata ve biri karşı çıkıyor: ‘Böyle yaşayamazsınız!’ Yaşayamaz mıyız? Ama biz her şeyimizi böyle bir hayata verdik, cehennemin dibine kadar yolun var senin! Ve bu öğretmeni, dürüst insanı ortadan kaldırıyorlar. ‘Engel olma bize!’ Ama yaşayan gerçek gene de onlarda, ‘Kötü yaşıyoruz!’ diyenlerdedir. Gerçek onların yanındadır. Hayatı iyiye götürenler onlardır.”

Kolunu kitap rafına doğru sallayarak sürdürdü konuşmasını:

“Özellikle de bunlar! Eh, bir kitap yazabilseydim eğer! Ama yazamam, düşüncelerim ağır benim, düzensiz...”

Geçip masanın başına oturdu, başını ellerinin arasına alıp dirseklerini masaya dayadı, “İzot’a çok üzüldüm,” dedi.

Sonra uzun süre sustu.

“Neyse, hadi yatıp uyuyalım...”

Tavan arasına, yerime çıktım, pencerenin önüne oturdum. Şafak gökyüzünün yarısını kucaklayarak tarlaların üzerinde parlıyordu. Gökyüzünü berrak, kırmızı ışık kapladıkça Ay, korkudan titriyordu sanki. Köpekler yırtınırca havlıyor, uluyorlardı, onların bu bağırtısı olmasaydı insan kendini ıssız bir adada sanabilirdi. Uzaklarda gök gürlüyordu, açık pencereden odaya boğucu bir sıcak doluyordu.

Kıyıda, söğüt ağaçlarının dibinde yatan İzot’un cesedi gözümün önünden gitmiyordu. Morarmış yüzü gökyüzüne dönüktü, cam gibi gözleri ise sert bir biçimde kendi içine bakıyordu. Altın rengi sakalı birbirine yapışıp sivri demetler oluşturmuş, şaşkınlıkla açılmış ağzı aralarında kaybolmuştu.

“Önemli olan iyi niyet, sevgidir, Maksimıç! Paskalyayı bunun için severim, en sevgi dolu bayram odur çünkü!”

Kızgın güneşte kurumuş pantolonu, Volga’nın tertemiz yıkadığı morarmış bacaklarına yapışmıştı. Sinekler vızıldıyordu balıkçının yüzünde ve cesedinden ağır bir koku yayılıyordu.

Merdivenden ağır ayak sesleri geldi, Romas eğilerek girdi kapıdan, sakalını avucunda toplayıp ranzama oturdu.

“Biliyor musunuz, evleniyorum ben! Evet, evleniyorum!”

“Kadıncağıza burada hayat zor gelecek...”

Başka ne söyleyeceğimi bekliyor gibi bakmaya başladı yüzüme. Ama söyleyecek bir şey bulamadım. Şafağın ışıkları odaya dolmuş, içeriyi ışıl ışıl yapmıştı.

“Maşa Derenkova’yla evleniyorum...”

Elimde olmadan gülümsedim: O âna kadar bu kızdan Maşa diye söz etmenin mümkün olduğu hiç aklıma gelmemişti. Maşa... Çok komik. Babasının ya da kardeşlerinin ona böyle, Maşa, dediklerini hatırlamıyordum.

“Neden güldünüz?”

“Öylesine.”

“Onun için yaşlı olduğumu mu düşünüyorsunuz?”

“Yo, hayır!”

“Sizin ona âşık olduğunuzu söyledi bana.”

“Sanırım, öyleydi.”

“Ya şimdi? Artık değil misiniz?”

“Evet, sanırım.”

Sakalını bıraktı, alçak sesle şöyle dedi:

“Sizin yaşlarda insan çok sık öyle sanır ama benim yaşımda öyle sanmazsın, aşk bütün varlığını düpedüz sarar, başka bir şey düşünemez olursun!”

Ve sağlam dişlerini göstererek gülümsedi, ekledi:

“Aktium Savaşı’nda Marcus Antonius, Caesar Augustus’a yenildi çünkü filosuna kumanda etmeyi bıraktı, korkup savaş gemisini savaş alanından uzaklaştıran Kleopatra’nın arkasından gitti... Böyle şeyler oluyor işte!”

Romas ayağa kalktı, şöyle bir doğruldu, iradesinin tersine hareket eden biri gibi tekrarladı:

“İşte, ben de evleniyorum!”

“Hemen mi?”

“Sonbaharda. Elma işini bitirmemizden hemen sonra.”

Gerektiği gibi, başını eğerek çıktı kapıdan, gitti. Yattım, sonbaharda buradan gidersem belki de daha iyi olur, diye düşünüyordum. Neden Antonius’tan söz etmişti bana? Hiç hoşlanmamıştım bundan.

Erken yetişen cins elmaları toplama zamanı gelmişti. Mahsul çok boldu, meyvenin ağırlığından elma ağaçlarının dalları yerlere kadar eğilmişti. Bahçeleri elma kokusu sarmıştı; bahçelerde çocuklar kurtlu, rüzgârın yere döktüğü sarı, kırmızı elmaları toplarken çığlıklar atıyor, gürültü ediyorlardı. Ağustosun başında Romas, Kazan’dan mal yüklü altı düz bir kayık ve ayrıca gene yüklü bir vapurla geldi. Hafta içi, sabah sekizdi. Hohol yeni giyinmiş, elini yüzünü yıkamış, çayını içmeye hazırlanırken şöyle diyordu:

“Gece nehirde kayıkla yolculuk çok güzel oluyor...”

Ve birden havayı kokladı, endişeli, sordu:

“Sanki duman kokuyor?”

O anda avludan Aksinya’nın çığlığı geldi:

“Yanıyoruz!”

Avluya koştuk... Ambarın bahçeye bakan tahta duvarı yanıyordu. Gazyağımızı, katranımızı, yağlarımızı ambarda bulunduruyorduk. Birkaç saniye şaşkın şaşkın, parlak güneş ışığının rengini soldurduğu alevlerin yükselişine, duvarı yalayışına, çatıya yönelişine baktık. Aksinya bir kova su getirdi, Hohol suyu tutuşmuş duvara boca etti suyu, kovayı attı elinden, “Kahretsin!” dedi. “Maksimıç, yuvarlayarak fıçıları çıkarın! Aksinya, sen dükkâna git!”

Bir katran fıçısını yuvarlayarak çabucak avluya, sonra sokağa çıkardım; gazyağı fıçısına koştum, fıçıyı devirince tıpasının açık olduğunu, gazyağının yere aktığını gördüm. Ben tıpayı ararken ateş beklemedi, çatıyı çatırdatarak, ambarın tahta bölmesinin aralarından sivri dillerini uzattı ve komik bir şarkı söylemeye başladı. Dolu olmayan fıçıyı yuvarlayarak dışarı çıkardığımda sokakta her yandan bağrışarak, çığlıklar atarak gelmekte olan kadınlar, çocuklar gördüm. Hohol ile Aksinya dükkândan malları çıkarıyorlar, hepsini yamaçtan aşağı atıyorlardı. Sokağın orta yerinde siyah, ak saçlı bir kadın dikiliyor, barım barım bağırıyordu:

“Ah aah, şeytanlar!..”

Tekrar ambara koştum, içerisi şimdi çok yoğun bir dumanla kaplıydı. Dumanın içinden uğultular, çatırtılar geliyordu, çatıdan kor olmuş tahtalar dönerek sarkıyordu, duvarlar artık kızgın ızgaralara dönüşmüştü. Duman boğuyordu beni, gözlerimi yakıyordu. Bir fıçıyı kapıya kadar yuvarlayabilecek gücü zorlukla buldum kendimde, fıçı kapıda bir yere takıldı, daha gitmiyordu, oysa yukarıdan kıvılcımlar dökülüyordu üzerime, cildimi yakıyordu. Yardım için bağırdım, Hohol koşarak geldi, kolumdan tutup dışarıya attı beni.

“Uzaklaşın buradan! Şimdi patlayacak...”

Hole koştu, ben de arkasından gittim, tavan arasına çıktım, orada bir sürü kitabım vardı. Hepsini pencereden avluya attım, sonra şapka sandığını atmak istedim, sandık için pencere dardı. O zaman yarım pud’luk gülle gibi ağır çerçeveyi çıkarmaya çalışıyordum ki, boğuk bir patlama sesi duyuldu, çatıda bir çarpma oldu, gazyağı fıçısının patladığını anladım, başımın üzerinde tavan tutuştu, çatırdamaya başladı, pencerenin önünden, içeri dalan alevler akıyordu. İçerisi dayanılmaz sıcak olmuştu. Merdivene koştum, aşağıdan doğru gelen kesif bir dumanla karşılaştım, basamaklarda kıpkırmızı yılanlar dolaşıyordu; aşağıda, holde ise öylesine çatırtılar vardı ki, sanki birinin demir dişleri tahtaları kemiriyordu. Ne yapacağımı bilemedim. Dumandan gözlerim görmüyordu, sık sık soluyarak bitmek bilmeyen birkaç saniye merdivenin başında öylece dikildim. Merdivenin başındaki pencereden içeri sarı sakallı, soluk bir yüz baktı, çarpıldı ve kayboldu, o anda çatıyı alevlerin kanlı kılıçları deldi.

Hatırlıyorum, başımda saçlarım çatırdıyor gibi geliyordu bana, ayrıca, başka bir ses de duymuyordum. Benim için her şeyin bittiğini hissediyordum, bacaklarım kasılmıştı, ellerimle kapatmış olsam da, gözleri sızlıyordu.

İçgüdüm, kurtuluşumun tek yolunu söyledi bana, şiltemi, yastığımı, bir bağ hasır ipi kucakladım, başıma Romas’ın koyun postu gocuğunu sardım ve pencereden atladım. Yamacın başında geldim kendime, önümde Romas yere diz çökmüş, oturuyor, haykırıyordu:

“Ne oldu?”

Ayağa kalktım, evimizin baştan aşağı kıpkırmızı tahta parçaları içinde eriyişine, önündeki siyah toprağı al köpek dillerinin yalayışına sersemlemiş gibi bakıyordum. Pencereleri dışarı kara dumanlar soluyor, çatısında sarı çiçekler dalga dalga büyüyordu.

Bağırıyordu Hohol:

“Söyle, ne oldu?”

Boncuk boncuk terlemişti, isten simsiyah yüzü, kirli gözyaşlarıyla ağlıyor, gözleri korkuyla kırpışıyordu. Islak sakalı keçe gibi olmuştu. O anda sevinçli bir huzur dalgası doldu içime, çok büyük, çok güçlü bir duyguydu bu! Sol bacağımda keskin bir acı hissettim. Hohol’a, “Bacağım çıktı,” dedim.

Bacağımı yokladı, birden çekti, çok acıdı bacağım ve birkaç dakika sonra mutluluktan sarhoş, topallayarak yangından kurtardığımız malları banyoya taşıyordum, Hohol ise piposu dişlerinin arasında neşeli, şöyle diyordu:

“Fıçı patlayıp gazyağı çatıya sıçrayınca orada kesin yanacaksınız sandım. Alevler çok yükseğe çıktı, sonra çatının üzerinde mantar gibi parladı, ev bir anda alevler içinde kaldı. ‘Maksimıç kesin ölmüştür!’ diye geçirdim içimden.”

Her zaman olduğu gibi, sakindi Hohol, malları tek tek bir araya toplarken kir pas içinde, perişan bir durumda olan Aksinya’ya şöyle diyordu:

“Siz şurada oturun, bir şeylerin çalınmaması için dikkatli olun, ben yangını söndürmeye gideceğim.”

Yamacın aşağısında beyaz kâğıt parçaları uçuşuyordu.

“Eh,” dedi Romas, “kitaplara çok yazık oldu! Çok sevdiğim kitaplardı...”

Dört ev yanıyordu. Esintisiz bir gündü, ateş hiç acele etmeden sağa ve sola doğru ilerliyordu; kıvrak çengelleri çitlere, çatılara pek hevessiz takılıyordu. Ateşten bir tarak, saman çatıları tarıyor, eğri ateş parmaklar çitlerin üzerlerinde saz çalar gibi dolaşıyordu; duman kaplı havada alevlerin kindar, yakıcı şarkısıyla yanan tahtaların sakin, neredeyse nazik çatırtısı duyuluyordu. Dumanların içinden sokağa, avlulara altın rengi “alacakargalar” dökülüyor, kadınlı, erkekli köylüler, her biri kendiyle ilgili, koşuşturuyor, sürekli haykırışlar yükseliyordu:

“Su getirin!”

Su uzaktaydı, aşağıda, Volga’da. Romas hemen omuzlarından tutup çekerek bir araya topladı köylüleri, sonra iki gruba ayırdı onları, gruplardan birine çitleri kırmalarını, ötekine yangında ne yapacaklarını söyledi. Köylüler vakit kaybetmeden işe koyuldular, sokakta yangınla çok daha mantıklı, “düzenli” bir mücadele başladı. Ama gene de başkasının işini yapıyorlarmış gibi korkarak sanki umutsuz çalışıyorlardı.

Benim moralim iyiydi, kendimi hiçbir zaman olmadığı kadar güçlü hissediyordum. Sokağın sonunda varlıklılardan, bir grup köylü gördüm. En önde de muhtar Kuzmin vardı. Bir şey yapmadan, seyirci gibi öylece duruyor, ellerini kollarını, sopaları sallayarak bağırıyorlardı. Tarlalardan doğru atlı köylüler dörtnala, geliyorlardı, kadınlar bağırarak karşılıyorlardı onları, çocuklar koşuşturuyorlardı.

Herkes henüz avluda çalışıyordu, bir an önce, ahırın duvarının yıkılması gerekiyordu, duvar kalın, kuru çalılarla örülmüştü ve şimdi şerit şerit kırmızı alev kurdeleleriyle süslüydü. Köylüler çitin direklerini kesmeye çalışıyorlardı, yukarıdan üzerlerine kıvılcımlar, korlar dökülüyordu, tutuşan giysilerini elleriyle vurarak söndürmeye çalışarak geriye atıyorlardı kendilerini.

“Korkmayın!” diye bağırıyordu Hohol.

Bunun bir faydası olmuyordu. O zaman birinin şapkasını çekip aldı başından, kendi başına geçirdi.

“Bu taraftan kesin, ben buradayım!”

Ben bir kazığı kestim, bir tane daha kestim, duvar sallandı, o zaman duvarın üzerine çıktım, yukarıya tutundum, Hohol ayaklarımdan tutup çekti beni, duvar beni neredeyse başıma kadar altına alarak üzerime devrildi. Köylüler çekerek sokağa çıkardılar duvarı.

Romas sordu bana:

“Bir yeriniz yandı mı?”

Onun bu yakın ilgisi gücümü artırdı, beni rahatlattı. Benim için değerli bu insanın karşısında kendimi göstermek, çılgınca şeyler yapmak, hiç değilse, onun övgüsünü kazanmak istiyordum. Oysa duman bulutları içinde güvercinler gibi hâlâ kitaplarımızın sayfaları uçuşuyordu.

Sağ tarafta yangının ilerlemesine engel olunmuştu ama sol tarafta giderek daha geniş yayılmaya devam ediyordu, onuncu avluya kadar ilerlemişti. Romas, köylülerin büyük bölümüne kırmızı yılanlarla oynamayı bıraktırıp, sol tarafa gönderdi; Varlıklı köylülerin yanından geçerken şöyle dediklerini duydum:

“Kasten çıkarıldı bu yangın!”

Bakkal ise şöyle dedi:

“Banyoya neler sakladığına bakmak gerekir.”

Bu sözler kafama takılmıştı.

Bilindiği gibi heyecan ve sevinç gücü özellikle artırır; heyecanlıydım, kendimi vererek çalışıyordum ve sonunda “gücüm tükenmişti”. Hatırlıyorum, sırtımı kızgın bir şeye dayamış, yerde oturuyordum. Romas başımdan aşağı kovayla su döküyordu, çevremde toplanmış köylüler saygılı, mırıldanıyorlardı:

“Çok yoruldu çocukçağız!”

“Bir şey olmaz...”

Başımı Romas’ın bacağına dayadım, son derece yüz kızartıcı bir biçimde ağlamaya başladım. Romas ıslak başımı okşuyor, şöyle diyordu:

“Bir şey yok, kardeşim! Bitti!”

“Korktun mu?”

Biraz kendime gelmek için yere yeni uzanmıştım ki, “varlıklı” on köylünün bizim banyoya doğru indiğini gördüm. En önde muhtar vardı, arkasında polis yardımcısı iki köylü Romas’ı, koluna girmiş, götürüyordu. Başında şapkası yoktu Romas’ın, ıslak gömleğinin kolu yırtıktı, piposu dişlerinin arasındaydı, yüzü asık ve korkunçtu. Er Kostin elindeki sopayı sallayarak avazı çıktığınca bağırıyordu:

“Atın ateşe dinsiz imansızı!”

“Aç banyonun kapısını...”

Romas yüksek sesle, “Kilidi kırın,” dedi, “anahtar kayboldu.”

Ayağa fırladım, yerden elime bir odun aldım, gidip karşılarına dikildim. Polis yardımcısı köylüler geriye çekildiler, muhtar ciyaklamaya başladı, korkmuştu, şöyle dedi:

“Ortodokslukta kilit kırmak yoktur!”

Bana bakarak bağırdı Kuzmin:

“Al sana bir tane daha... Kimin nesidir bu?”

Romas, “Sakin olun, Maksimıç,” dedi. “Malı banyoya taşıyıp dükkânı bilerek yaktığımı düşünüyorlar.”

“İkiniz birlikte yaptınız bunu!”

“Kır kilidi!”

“Ortodoksluk...”

“Cevabını biz veririz!”

“Bizim cevabımız...”

Romas fısıldadı bana:

“Sırtınızı benim sırtıma dayayın! Arkadan vurmasınlar bize...”

Banyonun kilidini kırdılar, birkaç kişi hemen daldı içeri ve hemen çıktılar. Bu arada ben odunu Romas’ın eline tutuşturmuş, yerden bir başkasını almıştım.

“İçeride bir şey yok...”

“Hiçbir şey mi?”

“Ah, şeytanlar!”

Biri pek ürkek, “Yanlış yaptık, arkadaşlar...” dedi.

Ve birkaç kişi, sarhoşlar gibi yükseltti sesini:

“Neyi yanlış yapmışız?”

“Yangını!”

“Fesatlar...”

“Kooperatiftekilerin işi bu!”

“Hırsızlar! Hırsızlar çetesi!”

Romas bağırdı:

“Kesin artık! Banyomda saklanmış bir şeyimin olmadığını gördünüz, daha ne istiyorsunuz? Her şeyim yandı, bir bu kaldı, işte bu: Görüyor musunuz? Kendi malımı yakmakla elime ne geçerdi?”

“Sigortalıydı!”

Ve on gırtlaktan tekrar sesler yükseldi:

“Ne diye bakıyoruz onlara?”

“Yeter! Çok sıkıntı çektik...”

Bacaklarım titriyor, gözlerim kararıyordu. Açık kızıl dumanın arasından öfkeli yüzler, bu yüzlerde kıl kaplı ağız delikleri görüyordum, üzerlerine saldırmamak için zor tutuyordum kendimi. Onlar ise çevremizde zıplayarak avaz avaz bağırıyorlardı:

“Vay be! Odun aldılar ellerine.”

“Odunla mı dövecekler bizi?!”

Hohol, “Sakalımı yolacaklar,” dedi. Hissettim, gülümsüyordu. “Sizi de hırpalayacaklar, Maksimıç... Eh! Neyse, sakin olun, sakin olun...”

“Dikkat edin, genç olanda balta var!”

Gerçekte de, pantolonumun kemerinde bir dülger baltası asılıydı, unutmuştum onu.

Romas fısıldadı bana:

“Korkuyorlar galiba. Ama bir şey olursa, gene de kullanmayın siz baltayı...”

Tanımadığımız ufak tefek, topal bir köylü komik tuhaf tuhaf dans ederek çıldırmış gibi bağırıyordu:

“Tuğlalarla haklayalım onları! Hadi indir kafasına!”

Ufak tefek köylü gerçekten, elinde bir tuğla parçası, kolunu kaldırıp bana fırlattı. Tuğla karnıma geldi; ama ben ona karşılık verecektim ki, daha önce Kukuşkin yukarıdan atmaca gibi kopup geldi, saldırdı ona, ikisi sarmaş dolaş, aşağıya doğru yuvarlanmaya başladı. Kukuşkin’in arkasından Pankov, Barinov, demirci, daha on kişi geldi. O anda Kuzmin pek ağırbaşlı bir tavırla, “Sen, Mihaylo Antonov, aklı başında bir insansın,” dedi. “Bildiğin gibi, yangın köylü kısmının aklını başından alır...”

Romas bana, “Hadi, sahile çayhaneye gidelim,” dedi.

Piposunu ağzından çıkardı, sert bir hareketle pantolonunun cebine soktu. Elindeki oduna dayanarak ağır ağır yürüdü. Kuzmin gelip yanında yürümeye başladı, ona bir şey söyledi, Romas baktı onun yüzüne, “Defol, salak!” diye karşılık verdi.

Evimizin yerinde tüten, altın rengi bir yığın vardı. Yığının orta yerinde bir soba duruyordu, sobanın bütün kalmış borusundan sıcak havaya mavi bir duman yükselmekteydi. Ranzanın ateş gibi kıpkırmızı ayakları örümcek ayakları gibi dimdikti. Kapının kömürleşmiş yelpazeleri ateşin başında bekçiler gibi duruyorlardı, yelpazelerden birinin başında, horoz tüylerini andıran, korlardan bir şapka vardı

Hohol derinden iç çekip, “Bütün kitaplar yandı,” dedi. “Çok yazık!”

Çocuklar domuz yavruları gibi iri, yanmakta olan sopaları sokağın çamuruna sokuyorlar, sopalar havayı keskin, beyaz bir dumanla doldurarak cızlıyor, sönüyorlardı. Daha beş yaşında, açık sarı saçlı, mavi gözlü bir çocuk sıcak, simsiyah bir su birikintisinin içinde oturuyor, ezilmiş bir kovaya elindeki sopayla vuruyor, çıkan sesten büyük haz duyuyordu. Evi yananlar kurtarabildikleri eşyalarını bir yere yığıyorlardı. Kadınlar yanmış tahtaların arkasından ağlıyor, küfürler ediyorlardı. Yangının ötesinde bahçelerde ağaçlar kıpırtısız duruyordu, çoğunun yaprağı sıcaktan yanmış, kırmızı elmalar daha bir görünür olmuştu. Nehre indik, yıkandık, sonra sahilde çayhanede sessizce çayımızı içiyorduk. Romas, “Köyün ağaları elma işini kaybettiler,” dedi.

Pankov geldi yanımıza, her zaman olduğundan daha dalgın, daha yumuşaktı.

Hohol sordu ona:

“Ne oldu, kardeşim?”

Pankov omuz silkti:

“Benim evim sigortalıydı.”

Yabancı insanların bakışlarıyla birbirini süzdükleri gibi, birbirimize bakarak tuhaf bir biçimde susuyorduk.

“Şimdi sen ne yapacaksın, Mihail Antonov?”

“Düşünüyorum.”

“Gitmen gerekiyor buradan.”

“Bakacağız.”

Pankov, “Benim bir planım var,” dedi. “Buradan çıkınca konuşuruz.”

Çıkarken kapıda Pankov bana döndü, “Ama sen cesursun!” dedi. “Sen kalabilirsin burada, senden korkacaklardır...”

Ben de çıktım çayhaneden, sahile gidip çalıların altına uzandım, nehre bakmaya başladım.

Güneş batıya doğru alçalmış olsa da, hava çok sıcaktı. Bu köyde yaşadıklarım, nehrin yüzeyinde kırmızı boyalarla boyanmış büyük bir tomar gibi duruyordu karşımda. Bir hüzün vardı içimde. Ama çok geçmeden yorgunluğum üste çıktı, derin bir uykuya daldım.

Uyku arasında, beni birilerinin sarstığını, çekelediğini fark ettim. Şöyle diyorlardı:

“Hey!.. Öldün mü ne? Kendine gel!”

Nehrin karşısında çayırların üzerinde dolunay bir tekerlek gibi kıpkırmızıydı. Barinov üzerime eğilmiş, sarsıyordu beni.

“Yürü, Hohol seni arıyor, enşelendi!”

Arkamdan yürürken homurdanıyordu:

“Tam uyuyacak yeri bulmuşsun! Yamaçtan inen birinin ayağı taşa takılacak, taş yuvarlanıp çarpacak sana... Belki de bilerek takılacaktır taşa... Bizim buradakilerin şakası yoktur. Halkımız hıncını unutmaz, kardeşim benim! Aslında, hıncından başka hiçbir şeyi hatırlamaz.”

Kıyıda çalıların arasında biri sessiz, kımıldayıp duruyordu, dallar sallanıyordu.

Migun’un gür sesi duyuldu:

“Buldun mu?”

Barinov cevap verdi:

“Götürüyorum onu.”

Ve on adım uzaklaştıktan sonra göğüs geçirip ekledi:

“Niyeti balık çalmak... Migun’un hayatı da zor.”

Romas canı sıkkın, sitemli karşıladı beni:

“Ne o, dolaşıyordunuz galiba? Sizi de halletmelerini mi istiyorsunuz yoksa?”

Yalnız kaldığımızda kaşlarını çatıp alçak sesle ekledi:

“Pankov onun yanında kalmanızı öneriyor size. Niyeti bir dükkân açmak. Bunu tavsiye etmem size. Bakın ne diyeceğim, kalan her şeyimi ona sattım, Vyatka’ya gidiyorum, bir süre sonra sizi yanıma aldıracağım. Kabul mü?”

“Düşünürüm.”

“Düşünün.”

Döşemeye uzandı, bir süre dönüp durdu yattığı yerde, sonra kıpırdamadan, öylece kaldı. Ben pencerenin önünde oturuyor, Volga’ya bakıyordum. Ayın sudaki yansıması yangının alevlerini hatırlatıyordu bana. Düzlük kıyının ötesinde römorkörün çarkları suya güçlü çarpıyor, direklerindeki üç lamba yıldızlara dokunarak arada onların önünü kapayarak karanlıkta süzülüyordu.

Romas uykulu, sordu:

“Köylülere kızıyor musun sen? Hiç gereği yok bunun. Yalnızca aptaldırlar onlar, hepsi o kadar. Kin beslemek aptallıktır.”

Onun söyledikleri yatıştırmıyordu beni, öfkemi ve uğradığım hakaretin keskinliğini yumuşatmıyordu. Gözlerimin önünden gitmiyordu hayvansı, kıllı, nefret kusan ağızlar... Bağırıyorlardı:

“Tuğlalarla haklayalım onları!”

Bir yandan da, hatırlamamam gererek bir şeyi unutamıyordum. Evet, bu insanlar tek tek alındığında, hiçbiri o kadar öfkeli değillerdi, çoğu hiç öfkeli de değildi. Aslında hepsi iyi kalpli hayvanlardı. Her birini bir çocuk şakasıyla gülümsetmek hiç de zor değildi. Herhangi biri mantığı, mutluluğu aramanın hikâyesini, yüce gönüllülüğün hikâyesini bir çocuk içtenliğiyle dinleyebilirdi. Bu insanların tuhaf ruhu için kişisel, yasal, rahat bir yaşam heyecanının mümkün olduğunu uyandıran her hayal değerliydi.

Gelgelelim, köy meclislerinde veya Volga kıyısında çayhanede toplandıklarında renksiz bir topluluğa dönüşüyorlar; içlerindeki iyi şeyleri bir yerlere saklıyorlardı ve papazlar gibi yalanın, ikiyüzlülüğünün cüppesine sarınıyorlar, güçlülerin önünde köpekler gibi yaranmaya başlıyorlardı, onları böyle görmek iğrenç bir şeydi. Ya da beklenmedik bir anda kurt vahşetine kaptırıyorlardı kendilerini; kabarıyor, dişlerini göstererek birbirlerine vahşice hırlıyorlar, kavgaya hazır oluyorlardı... İncir çekirdeğini doldurmayacak bir şey için kavgaya tutuşuyorlardı. Böyle anlarda korkunç oluyorlardı, daha bir gün önce akşam ayinine sevgiyle, koyunların ağıla girdikleri gibi uysalca gittikleri kiliseyi bile yıkabilirlerdi. Aralarında kimsenin sevmediği şairler, masalcılar vardı; köyde herkes alay ediyordu onlarla, kimse elini uzatıp yardım etmiyordu onlara, küçümseniyorlardı.

Bu insanların arasında yapamazdım, yaşayamazdım. Ramos’la birbirimizden ayrıldığımız gün bütün bu acı düşüncelerimi açtım ona.

Sitem etti bana:

“Erken varılmış bir yargı.”

“Ama... bu sonuca vardıysam ne yapabilirim?”

“Doğru bir sonuç değil bu! Temelsiz...”

Beni haksız olduğuma, yanlış düşündüğüme inandırmak için uzun süre dil döktü.

“Karar vermekte acele etmeyin! Suçlamak kolaydır, kendinizi böyle bir hevese kaptırmayın. Her olaya sakin bakın, şunu unutmayın: Her şey geçicidir, her şey düzelir, iyi olur. Yavaş mı? Dolayısıyla da sağlam olur! Her yana bakın, her şeyi yoklayın, korkusuz olun ama karar vermekte aceleci olmayın. Hoşça kalın, sevgili dostum!”

Bu vedalaşmamız, on beş yıl sonra, Romas’ın “Halkın Haklarının Savunucuları” olayından ceza alıp Yakut Bölgesi’nde bir on yıl daha sürgün cezasını çekip döndüğünde Sedlets’de olmuştu.

Onun Krasnovidovo’dan ayrılmasına çok üzülmüştüm; köyde, sahibini kaybetmiş bir köpek yavrusu gibi dolaşıyordum. Barinov’la köy köy geziyor, zengin köylülerin yanında çalışıyor, harman dövüyor, patates topluyor, bahçe temizliği yapıyorduk. Barinov’un yanında, banyosunda kalıyordum.

Yağmurlu bir gece sordu bana:

“Maksimıç, halk olmadan voyvoda nasıl olur, ha? Peki, yarın denize gidecek miyiz, ne dersin? Yemin ederim! Ne var burada? Bizim gibileri sevmiyorlar bu köyde. Hele sarhoş olduklarında...”

Barinov ilk kez böyle demiyordu. Nedense, bir hasret vardı içinde. Maymunlarınki gibi uzun kollarını sarkıtıyor, ormanda yolunu kaybetmiş gibi pek hüzünlü, bakınıyordu.

Banyonun penceresini kırbaçlıyordu yağmur, bir köşeden su içeri giriyordu, sular yamaçtan aşağı şarıldayarak akıyordu. Dinmekte olan fırtınanın soluk şimşekleri güçsüz çakıyordu. Barinov alçak sesle soruyordu:

“Gideceğiz, değil mi? Yarın mı?”

Gittik.

... Bir sonbahar gecesi Volga’da bir mavnanın arka güvertesinde, saçı sakalı birbirine karışmış, kocaman başlı, iriyarı bir devin kullandığı dümenin yanında oturarak gitmek anlatılamaz hoş bir şeydi... Güvertede ağır ayaklarıyla adımlar atarak yürüyordu, içini çekiyordu:

“Oof!.. Oof!..”

Mavnanın arkasında su ipek gibi, hafiften hışırdayarak karanlık, uçsuz bucaksız uzanıyordu. Nehrin üzerinde kara sonbahar bulutları toplanıyordu. Her yanda yalnızca karanlıktı hareket eden; sahili silmişti, sanki bütün dünya erimişti bu karanlığın içinde, dumana, bir sıvıya dönüşmüş, aralıksız olarak sonsuzluğa, nehirden aşağı, boşluğa, sessizliğe, güneşin de, ayın da, yıldızların da olmadığı bir yere doğru akıyordu.

Önde, görünmeyen römorkör vapur, ıslak karanlığın içinde, kendisini götüren yumuşak güce karşı durmaya çalışıyor gibi homurdanarak, ağır ağır ilerliyordu. Üç ışık, ikisi suyun üzerinde, biri onlardan çok daha yukarıda, vapura yoldaşlık ediyordu. Bulutların altında, yakınımda, altın sazanlar gibi dört ışık daha vardı: Biri bizim mavnanın direğindeki fenerdi.

Kendimi soğuk bir yağ köpüğünün içindeymişim gibi hissediyordum; eğik bir yüzeyde ağır ağır kayıyordu köpük ve ben bir böcek gibi yapışıktım ona. Sanki köpük giderek yavaşlıyordu, büsbütün duracağı dakika yakındı; Römorkör homurdanmayı, çarklarının paletleri karanlık suya çarpmayı kesecek, ağaç yapraklarının döküldüğü gibi, bütün sesler dökülüp susacak, tebeşirle yazılanların silindiği gibi silinecek ve beni bir kıpırtısızlık, sessizlik saracaktı...

Ve koyun postundan gocuklu, gene koyun postundan tüylü şapkalı iriyarı adam dümenin başında yürürken birden, büyülenmiş gibi kıpırdamadan duracak, artık haykırmayacaktı:

“Oof! Oof!”

Sordum ona:

“Adın ne senin?”

Boğuk sesiyle karşılık verdi:

“Adımı ne yapacaksın?”

Günbatımında Kazan’dan hareket ettiğimizde ayı gibi hantal bu adamın yüzünün çok kıllı, kıllardan gözlerinin görünmediğini fark etmiştim. Dümenin önünde ayakta dururken ahşap bir maşrapaya bir şişe votkayı boşaltıp su gibi, iki seferde içmiş, elmadan birkaç ısırık almıştı. Römorkör birden mavnaya asıldığında adam dümenin simidine yapışıp güneşin kızıl yuvarlağına bakıp başını sallayarak sert bir sesle, “Tanrı’m, sana şükürler!” demişti.

Römorkör Nijni Panayırı’ndan Astrahan’a çubuk demir, şeker fıçıları ve ağır birtakım sandıklar yüklü, hepsi de İran’a giden dört mavnayı çekiyordu. Barinov sandıkların arasında ayağıyla vuruyor, bazılarını kokluyor, düşünüyor, şöyle diyordu:

“Kesin İrevski’nin fabrikasında üretilmiş silah var bunlarda...”

Dümenci, Barinov’u karnına yumruğuyla dokunarak itti, sordu:

“Seni ne ilgilendiriyor bu?”

“Bana göre...”

“Suratına tokat istiyorsun galiba?”

Römorkör vapura yolcu olarak binecek kadar paramız yoktu, “acıdıkları için” mavnaya almışlardı bizi. Tayfalar gibi “vardiyaya giriyor” olsak da, mavnadakiler zavallılar gibi görüyordu bizi.

Barinov sitem ediyordu bana:

“Bir de halktan bahsediyorsun... Burada düpedüz, kim kimin sırtında, belli değil...”

Zifiri karanlık vardı, önde römorkör vapur görünmüyordu; dumanların fonunda yalnızca, fenerlerin ışıttığı direklerin tepeleri gözüküyordu. Duman petrol kokuyordu.

Dümencinin kasvetli sessizliği sinirlendiriyordu beni. Lostromo “vardiya olarak” dümende bu hayvanın yanında görevlendirmişti beni. Dönüşlerde ışıklara bakarak bana alçak sesle şöyle diyordu:

“Hey, yardım et!”

Ayağa fırlıyordum, dümenin simidine yapışıyordum.

“Tamam,” diye homurdanıyordu.

Tekrar oturuyordum. Konuşturamıyordum bu adamı. Her soruma şöyle cevap veriyordu:

“Seni ne ilgilendiriyor bu?”

Neler düşünüyordu acaba? Kama’nın sarı suyunun Volga’nın çelik rengi suyuna karıştığı yerden geçiyorduk, kuzeye bakıp mırıldandı:

“Serseri.”

“Kim?”

Cevap vermedi.

Karanlığın derinliklerinde bir yerlerde köpekler uluyor, havlıyordu. Bu, karanlığın henüz yok edemediği hayatın birtakım kalıntılarını hatırlatıyordu. Bu ulaşılamaz uzak, gereksiz bir şey gibiydi.

Dümendeki adam beklenmedik bir biçimde şöyle dedi:

“Buraların köpekleri gerçek birer canavardır...”

“Nerelisin sen?”

“Vologodski’li.”

Ve altı delik bir çuvaldan patateslerin döküldüğü gibi renksiz, ağır sözcükler dökülmeye başladı ağzından.

“Yanındaki şu adam kimin nesidir? Bana sorarsan, salağın teki... Oysa benim amcam çok zekidir, uyanıktır, zengindir de. Simbirsk’de iskele işletiyor, Sahilde de bir çayhanesi var.”

Bütün bunları, konuşmakta zorlanıyormuş gibi yavaş yavaş söyledikten sonra, görünmeyen gözlerini vapurun direğindeki fenerin karanlıkta altın rengi örümcek ağı gibi yüzen ışığına dikti.

“Dikkat et... okumuş çocuk!” dedi. “Yasaları kimin yazdığını biliyor musun sen?”

Cevabımı beklemeden devam etti:

“Her kafadan bir ses çıkıyor, bazıları çarın yazdığını söylüyor, bazıları da metropolitin, senatonun. Kimin yazdığını kesin bilsem yanına giderdim. Şöyle derdim ona: Kanunları öyle bir yaz ki, kolumu kaldıramayayım, kaldırınca vuruyorum çünkü! Kanun dediğin demir gibi olmalı. Anahtar gibi. Kalbimi kilitlesin, tamam! O zaman cevap veririm! Yoksa cevap vermem! Hayır, vermem.”

Dümenin simidine yumruğunu vurarak gittikçe daha sessiz, daha tutarsız, kendi kendine mırıldanıyordu.

Vapurdan megafonla bağırıyorlardı. Adamın boğuk sesini zifiri karanlık, köpeklerin ulumasını, havlamasını emdiği gibi emiyordu. Vapurun bordalarından lambaların ışıkları karanlık suya sarı yağ lekeleri gibi dökülüyor, bir şeyleri pek güçsüz ışıtıp eriyor, kayboluyorlardı. Başlarımızın üzerinde ise simsiyah, yoğun, ıslak bulutlar küme küme dolaşıyordu.

Adam üzgün, yakınıyordu:

“Ne durumlara düşürdüler beni! Yüreğim bir şey hissetmiyor artık...”

Bir kayıtsızlık çökmüştü üzerime, kayıtsızlık ve soğuk bir hüzün. Uyumak istiyordum.

Güneşsiz, güçsüz, gri bir şafak bulutların arasından güçlükle süzülmeye çalışıyordu. Suyu kurşun rengine boyamış, kıyılarda sarı çalıları, paslı demir rengi kaplı çam ağaçlarını, onların siyah dallarını, köylerin dizi dizi evlerini, taştan heykel gibi bir köylüyü gösteriyordu. Mavnanın üzerinden bir martı eğri kanatlarıyla ıslık çalarak geçti.

Gelip vardiyayı aldılar bizden. Çadır bezinin altına girip uyudum. Ama bana kısa gelen bir süre sonra ayak sesleriyle, bağrışlarla uyandım. Başımı çadır bezinin altından çıkarınca üç denizcinin dümenciyi “büronun” duvarına dayamış, bir ağızdan bağırdıklarını gördüm.

“At onu, Petruha!”

“Yemin ederim, bir şey yok!”

“Yettin artık!”

Petruha kollarını göğsünün üzerinde kavuşturmuş, parmaklarıyla omuzlarına yapışmış, ayağını güvertedeki bohçaya benzer bir şeyin üzerine koymuş, sakin ayakta duruyor, sırayla herkesin yüzüne bakıyor, kısık sesiyle onları inandırmaya çalışıyordu:

“Bırakın, günahımı temizleyeyim!”

Yalınayaktı, başında şapka yoktu, üzerinde yalnızca bir gömlek ve pantolon vardı, başında, tarak yüzü görmemiş simsiyah saçları kabarıktı; inatçı, öne çıkık alnının üzerine dökülmüş saçlarının altından, köstebeklerinki gibi ufak, kan oturmuş gözleri görünüyordu. Yalvarır gibi endişeli bakıyorlardı.

“Boğulacaksın!” diyorlardı ona.

“Ben mi? Bırakın beni, arkadaşlar! Bırakmayın, öldüreceğim onu! Simbirsk’e geldiğimizde, o zaman...”

“Hadi, kes artık!”

“Ah, kardeşlerim...”

Ağır ağır, iki yana genişçe açtı kollarını, diz çöktü ve çarmıha gerilmiş gibi elleriyle “büroya” tutunarak tekrarladı:

“Bırakın, günahımı temizleyeyim!”

Tuhaf, boğuk sesinde sarsıcı bir şey vardı, iki yana açtığı, avuç içleri karşısındakilere dönük kolları kayık küreği gibi uzundu, titriyordu. Ayı yüzünü andıran yüzünde uzun, karışık sakalı da titriyordu; koyu renk bilyeler gibi kör, köstebek gözleri yuvalarından uğramıştı.

Adamlar bir şey söylemeden biraz geri çekildiler, beriki beceriksizce doğruldu ayaklarının üzerinde, bohçayı yerden aldı, “İşte... teşekkür ederim!” dedi.

Bordaya yaklaştı ve ondan hiç beklenmeyen bir çeviklikle nehre atladı. Ben de bordaya koştum. Petruha’ nın, bohçayı iki yana salladığını başının üzerine şapka gibi koyup akıntıyı yandan alarak kumluk sahile doğru yüzmeye başladığını gördüm. Kıyıda, sarı yapraklarını suya savuran çalılar esen rüzgârın etkisiyle onu karşılıyorlar gibi nehre doğru eğiliyorlardı.

Mavnadakiler şöyle diyorlardı:

“Gene de kurtardı kendini!”

Sordum onlara:

“Aklını mı yitirdi?”

“Ne alaka?.. Hayır, ruhunu temizlemek için yaptı bunu...”

Bu arada Petruha sığ bir yere kadar yüzmüş, ayağa kalkmıştı. Su göğsüne geliyordu. Başının üzerindeki bohçayı eline almıştı...

Tayfalar sesleniyorlardı ona:

“Yolun açık olsun!”

Biri sordu:

“Peki, kimlik cüzdanı olmadan ne yapacak?”

Sarı saçlı, bir ayağı sakat tayfa seve seve anlattı bana:

“Simbirsk’te acımasız, onu iflas ettiren bir amcası var, işte o amcasını öldürmeye karar vermişti ama sonra kendini düşündü, günahtan kaçtı. Cani bir köylüdür ama gene de iyi yüreklidir! İyidir...”

Bu arada iyi yürekli köylü kumluk dar kıyı şeridinde, nehrin yukarısına doğru yürüyordu. Bir süre sonra çalıların arkasında gözden kayboldu.

Tayfaların iyi insanlar olduğu anlaşılmıştı, hepsi hemşerimdi, çocukluklarından beri Volga’da çalışmışlardı... Akşama doğru onların arasında iyi hissetmeye başlamıştım kendimi. Ne var ki, ertesi gün bana ters, güvensiz baktıklarını fark ettim. Sonra anladım ki, şeytan dürtmüştü Barinov’u ve bu hayalperest, tayfalara bazı şeyler anlatmıştı.

“Anlattın mı?”

Kadın gözleriyle gülümseyerek mahcup, ensesini kaşıyarak itiraf etti:

“Biraz bir şeyler anlattım!”

“Peki, kimseye bir şey anlatmamanı rica etmemiş miydim senden?”

“Anlatmadım da ama konu öylesine ilginçti... Kâğıt oynamak istiyorlardı, dümenci kâğıtları getirmişti... Canım da sıkılıyordu! İşte ben de...”

Sorularıma aldığım cevaplardan Barinov’un, can sıkıntısından, hayli eğlenceli bir hikâye uydurup anlattığını öğrendim. Hikâyenin sonunda Hohol ile ben, kalabalık bir köylü grubuyla, elimizde baltalar, eski Vikingler gibi vuruşuyorduk.

Ona kızmanın bir yararı olmazdı, gerçeği yalnızca gerçeklerin dışında görebiliyordu. Bir gün, onunla birlikte iş ararken bir tarlada yamacın başında oturuyorduk; inanarak ve içtenlikle anlatıyordu bana:

“Gerçek dediğin, insanın ruhundan gelmeli! Bak işte, aşağıda sürü otluyor, köpek sağa sola koşuyor, çoban dolaşıyor. Öyle değil mi? Peki, biz ruhumuz için ne çıkarıyoruz bundan? Sevgili dostum, sadece bak sen buna: Acımasız insan bir gerçektir... Peki, iyi insan nerede? İyisini henüz kimse düşünmedi, evet!”

Simbirsk’te tayfalar son derece ters, mavnadan sahile inmemizi istediler.

“Bize göre insanlar değilsiniz siz,” dediler.

Kayıkla Simbirsk İskelesi’ne bıraktılar bizi, cebimizde otuz yedi kapikle kıyıda kaldık.

Çay içmek için bir çayhaneye girdik.

“Ne yapacağız?”

Barinov kendinden emin bir tavırla konuştu:

“Ne demek ne yapacağız? Yolumuza devam etmeliyiz.”

Samara’ya kadar yolcu vapuruyla “kaçak” gittik. Samara’da bir mavnaya tayfa girdik, yedi gün sonra da neredeyse sıkıntısız, Hazar Deniz’i sahilindeydik, orada küçük bir balıkçılar birliğine, Kalmıklar’ın çamurlu Kaban Gölü’nün kıyısında, küçük bir balıkçılar birliğine girdik.

1923

1. Mihail Vasilyeviç Lomonosov (1711-1765): Rus bilimadamı, şair, dilbilimci. (Ç.N.)

2. 16,3 kilograma karşılık gelen eski bir Rus ağırlık ölçüsü. (Y.N.)

3. Eski bir Rus sazı. (Ç.N.)

4. Yaklaşık 500 gram değerindeki Rus ağırlık ölçü birimi. (Y.N.)

5. Yahudilikte her cuma günbatımından cumartesi akşamüstüne kadar süren kutsal tatil günü. (Ç.N.)

6. Halkçı. Narod, halk sözcüğünden türemiştir. XIX. yüzyılda Rusya’da kitlelerin köylüler arasında yürütülecek siyasal propaganda çalışmalarıyla harekete geçirebileceğini savunan sosyalist hareket. (Y.N.)

7. Fransızca aslı: Tu trembles, carcasse, mais tu tremblerais bien davantage si tu savais ou je te mener. (Titriyor musun, seni nereye götürdüğümü bilseydin, daha da titrerdin.) Fransa’nın ünlü generallerinden Henri de la Tour d’Auvergne’ nin (1611-1675) bu sözünü daha sonra Nietsche de Şen Bilim’e epigraf olarak almıştır. (Y.N.)

8. Gorki’nin asıl adı olan Aleksey Maksimoviç Peşkov’dan kısaltma. (Y.N.)

9. Doksanlı yılların sonunda bir arkeoloji dergisinde Lutonin Korovyakov’un Çistopolski köyünde bir hazine (Arap parası dolu bir kazan) bulduğunu okumuştum. (Yazarın notu)

10. 2,13 metreye eşdeğer eski bir Rus uzunluk ölçüsü. (Ç.N.)

11. Rusçada kişiye baba adıyla hitap edilmesi ciddiyet, değer verme anlamını taşır. (Ç.N.)

12. Çok teşekkürler, Aleksey Nikolayeviç Bah! (Yazarın notu) Bah (1857-1946): Çarlık karşıtı siyasetçi, Sovyet biyokimyasının öncüsü. (Y.N.)

13. August Bebel (1840-1913) Almanya Sosyal Demokrat Partisi’nin (SPD) kurucularından, Kadın ve Sosyalizm’in yazarı. (Y.N.)

14. (Rus.) Arpa, çavdar ekmeği ve kuru üzümle yapılan mayalı içecek. (Y.N.)

15. İkinci Tapınak döneminin (MÖ 515-MS 70) sonlarında Filistin’de Yahudiler arasında ortaya çıkan dinsel grup. (Y.N.)

16. 1892’de Kazan’da, Alafuzov’un keten ipliği fabrikasında gizli işçi teşkilatı Veteriner Enstitüsü öğrencisi Nikolay Bauman’ın önderliğinde bazı olaylar yaşanmıştı. (Ç.N.)

17. Köylülerin soyadlarını tam hatırlayamıyorum ve sanırım ya karıştırdım ya da değişik yazdım. (Yazarın notu.)

18. 5,34 metre uzunluğundaki eski Rus topu. (Y.N.)

19. Ukraynalılar için kullanılan küçültücü bir söz. (Ç.N.)