Eugénie Grandet, Honoré de Balzac © 1983, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 1983 4. basım: Şubat 2014, İstanbul E-kitap 1. sürüm Eylül 2014, İstanbul 2014 tarihli 4. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-2381-0

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

HONORÉ DE BALZAC

EUGÉNIE
GRANDET

ROMAN

Fransızca aslından çeviren

Tahsin Yücel

Honoré de Balzac’ın Can Yayınları’ndaki diğer kitapları:

İki Yeni Gelinin Anıları, 1983

Vadideki Zambak, 1990

Goriot Baba, 2000

Kibar Fahişelerin İhtişam ve Sefaleti, 2012

HONORÉ DE BALZAC, 1799’da Fransa’nın Tours kentinde doğdu. Kendi adıyla yayımlanan ilk eseri Köylü İsyanı tarihî bir romandı. 1829-30 yıllarında taşra yaşamına yönelen Balzac’ın Tours Papazı ve Eugénie Grandet gibi romanları basıldı. Yapıtlarını büyük bir bütün oluşturacak biçimde üç grupta tasarladı: insan yaşamını ve toplumu yöneten ilkeleri ele alan “çözümleyici incelemeler”; insan eylemini belirleyen nedenleri ortaya koyan “felsefi incelemeler”; bu nedenlerin sonuçlarını gösteren “töre incelemeleri”. Bu bakımdan Goriot Baba, gerçekçilik akımının başyapıtı sayılır. Balzac, bu eserlerinin tümüne Dante’yi anıştıran bir başlık koydu: “İnsanlık Komedyası”. Balzac, 1850’de Paris’te öldüğü zaman, ardında 85’i tamamlanmış, 50’si taslak halinde kalmış roman ve 2 000’i aşkın roman karakteri bırakmıştı.

TAHSİN YÜCEL, 1933’te Elbistan’da doğdu. Galatasaray Lisesi’ni ve İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi (1960). Öğrencilik yıllarında Varlık Yayınları’nın çeviri işlerini ve Varlık dergisinin yazı işleri müdürlüğünü yürüttü. Öykü derlemeleri, romanları, bilimsel araştırmaları ve kuramsal yazılarının yanı sıra, Balzac, Flaubert, Daudet, H. de Montherlant, Gide, Simenon, A. France, Colette, Jean Giraudoux, Proust, Sartre, Malraux, Saint-Exupéry ve Duras gibi önemli Fransız yazarların yapıtlarını çeviren Yücel, 1984 yılında Azra Erhat Çeviri Üstün Hizmet Ödülü’nü, 1997’de Fransız hükümetince verilen Palmes Académiques Nişanı Commandeur derecesini aldı.

Sunuş

Kolaycı eleştirmenlerin kötü bir alışkanlığı vardır: Ele aldıkları her yazarı belirli bir konuma oturtup belirli bir yönelimle tanımlamaya çalışır, bunu yaptıktan sonra her şeyi çözümlediklerini sanırlar: Flaubert’in gerçekçi, Mallarmé’nin simgeci, Proust’un izlenimci olduğunu söylemişlerse, yarı yarıya çözmüşlerdir sorunu, geri yanı kendiliğinden gelecektir. Ne var ki, özellikle büyük sanatçıları tek bir yönelimle açıklamak olsa olsa yanıltır bizi; çünkü büyük sanatçıların en belirgin özelliklerinden biri de böyle hazır kalıplara kolay kolay sığmamalarıdır. Balzac konusunda da böyle. Baudelaire’in herkesten önce saptadığı gibi, Balzac’ı, Balzac romanını belirli bir yazın anlayışının dar sınırları içine sığdırmaya, Balzac’ı ve Balzac romanını bu sınırlar içinde tanımlayıp yorumlamaya kalkanlar hep yanılmışlardır.

Bilindiği gibi, ister içerik, ister biçim söz konusu olsun, bir “Balzac romanı”ndan söz edilir sık sık, yalnızca Balzac’ın romanları değil, başka birçok yazarların romanları da bu kurmaca kalıba göre değerlendirilir. Oysa, çoğu kez, önce Balzac’ın kendi yapıtları ortaya çıkarır böyle bir kalıbın geçerliliğini. Örneğin, “Balzac romanı üçüncü tekil kişi ağzından anlatılır,” derler ama, biraz yakından bakınca, birinci tekil kişi ağzından aktarılan anlatılarının da az olmadığını, üçüncü tekil kişi ağzından aktarılır gibi görünenlerinin çoğu kez belirli bir “birinci tekil kişi” sakladığını, kimi anlatılarının aktarılmasını da birkaç anlatıcının birden yüklendiğini görürsünüz. “Balzac’ın anlatıları serüvenlerin geçtiği yerlerin, serüvene katılan kişilerin yüzlerinin ve giysilerinin uzun betimlemeleriyle başlar,” derler, kimi Balzac anlatıları da doğrular bu kesinlemeyi ama, başka birçok Balzac anlatısının bu kesinlemeyi yalanlayan bir kurgu sunduğu da tartışılmaz bir gerçektir. Bundan doğal bir şey de olamaz: Balzac belirli bir anlatı kalıbı oluşturup onda demirlemiş bir yazar değil, durmamacasına yeni anlatım biçimleri aramış, anlatı sanatının bütün olanaklarını denemiş bir yaratıcıdır. Sonraları, nice romancıların birer yenilik olarak sunacağı birçok biçimlerin en özgün örneklerini Balzac’ın yapıtlarında bulmak olanaklıdır.

İçerik konusunda da böyle: Balzac’ı yalnızca bir gerçekçi, bir “töre tarihçisi” diye tanımlamak en azından onu yanlış tanıtmak olur. Elimizdeki kitap; gerek biçim, gerek içerik açısından, “Balzac romanı” deyimiyle belirtilen kavrama çok uyar görünen Eugénie Grandet de yeterince doğrular bunu. Gerçekten de, “İnsanlık Komedyası”nın en çok okunan parçalarından biri olan ama Balzac’ın anlatılarına yeni bir boyut, aşkın bir bütünlük getiren “İnsanlık Komedyası” dizgesini tasarlamasından bir yıl önce, 1833’te yayımlanan bu roman, taşra yaşayışını, taşra insanlarını, özellikle de bunların ticaretle, parayla yakından ilgili olanlarını kusursuz bir gerçekçilikle anlatır. Ama, başlangıçta da belirttiğimiz gibi, Balzac’ın en belirgin özelliklerinden biri hiçbir zaman tek bir düzlemde kalmamasıdır: Taşrayı bütün dünyaya, XIX. yüzyılı bütün çağlara, ticareti ve parayı politikaya ve aktöreye bağlar Eugénie Grandet’de, bütün bu bağıntıları da insan tutkularının en hor görüleniyle, en yüceltileniyle; cimrilik ve aşkla iç içe geliştirir.

Gerçekten de, romanın önde gelen kahramanlarından Grandet Baba’nın “elindeki serveti alnının teriyle kazanmış” olduğunu ileri süren Fransız yazarı Félix Longaud’nun düşündüğünün tersine, Balzac “İnsanlık Komedyası”nın birçok parçalarında olduğu gibi burada da paranın toplum içindeki ilginç serüvenini anlatırken, bütün serüvenler gibi bu serüvenin de alabildiğine karmaşık, çok yönlü, çok boyutlu olduğunu, dolayısıyla bunca zenginliğin bir tek adamın elinde toplanabilmesinin alın teriyle açıklanamayacağını kanıtlar: Yeğeni Charles birkaç yıl içinde edindiği serveti nasıl insan ticaretine, gittiği uzak ülkelerdeki insanlık dışı koşulları kendi çıkarı yönünde kullanmasına borçluysa, Grandet Baba da Fransız Devrimi sonrasında, dönemin siyasal koşullarından ustaca yararlanıp satışa çıkarılmış kilise mallarını yok pahasına kapatarak, servetine servet katacak bir eş bularak, sonra da her türlü hileyi, her türlü aldatmacayı geçerli sayan bir ticari yöntem uygulayarak edinmiştir büyük servetini; dolayısıyla, dolambaçlı yolların sağladıkları yanında alın terinin payı denizde bir damladan öte bir şey değildir. Bu nedenle, aynı ölçüde güçlü ve evrensel görünmekle birlikte, Grandet Baba’nın cimriliği Molière’in ünlü Harpagon’unun cimriliğine pek benzemez: Temelini toplumsal, çevresel ve insansal koşullarda bulur, evrensel olduğu ölçüde olumsaldır.

Hiç kuşkusuz, böyle bir kesinleme karşısında, “İyi ama bu ortamda Eugénie Grandet’nin arı aşkının ve yüce gönüllüğünün yeri ne?” diye sorulabilir. Ama, biraz yakından bakılınca, romanın bu sorunun yanıtını da önceden verdiği görülür: Hem servetine hem eşine hem kızına tümüyle egemen olmak amacıyla kızını ve eşini dış dünyadan elden geldiğince soyutladığı için Eugénie’nin bomboş yüreğinde arı ve güçlü bir duygunun bu denli kök salabilmesine Grandet Baba’nın kendisi yol açmıştır bir bakıma; aynı ölçüde arı ve sevecen olan Charles olaylar içinde yoğrularak değişmiştir, Eugénie değişmemiştir. Geri yanına gelince, bunca cömertliğine karşın, Eugénie tıpkı babası gibi bir cimri yaşamı sürmekten kurtulamamış, bir bakıma kısırlıkta ondan da ileri gitmiştir. Bu gözlem bile, bir kez daha, Balzac’ta her şeyin ne denli karmaşık bir dokusu bulunduğunu ortaya koyar.

Ne olursa olsun, Eugénie Grandet, Balzac’ın ustalığını kanıtlayan önemli yapıtlarından biridir. Çünkü, daha ilk yayımlandığı günlerde bile, büyük bir ilgi ve hayranlıkla karşılandığı, bu ilgi ve hayranlığın hep sürdüğü, o kadar ki, hep “Eugénie Grandet yazarı” diye anılmanın Balzac’ı en sonunda sinirlendirmeye başladığı yeterince bilinir.

TAHSİN YÜCEL

Kimi taşra kentlerinde, bakanlara en karanlık manastırların, en donuk çorak toprakların, en kasvetli yıkıntıların uyandırdığı hüznü veren evler vardır. Belki aynı zamanda hem manastırın sessizliği hem çorak toprakların kuruluğu hem de yıkıntıların kırılıp dökülmüşlüğü vardır bu evlerde: Buralarda yaşam ve devinim öylesine durgundur ki, bilinmedik bir ayak sesi üzerine, keşiş yüzlerini andıran yüzü, pencere desteğinin üst yanına çıkan kımıltısız bir kimsenin soluk ve soğuk bakışıyla karşılaşıvermese, bir yabancı, içlerinde kimsecikler oturmadığını sanabilir. Saumur’de, kentin yukarısından şatoya giden, biçimsiz bir sokağın ucunda bulunan bir evin yüzünde de, aynı hüzün özleri yaşar. Şimdilerde pek gidilip gelinmeyen, yazın sıcak, kışın soğuk, kimi yerleri de karanlık olan bu sokak, her zaman temiz ve kuru, çakıllı kaldırımının sesliliği, eğri büğrü yolunun darlığı, eski kentin malı olan, surlara yukarıdan bakan evlerinin sakinliği ile dikkati çeker. Burada, tam üç kez asırlık olmuş barınaklar, tahtadan yapılmış olmalarına karşın, hâlâ sağlamdırlar; değişik görünüşleri, Saumur’ün bu bölümüne antikacıların, sanatçıların dikkatini çeken özgünlüğe çok şeyler ekler. Bu evlerin önünden geçip de uçları yontulup garip biçimler oluşturmuş olan çoklarının alt katını kara, hafif bir kabartmayla çevreleyen kocaman çam kerestelere hayran kalmamak kolay değildir. Burada, çapraz tahta parçaları karataşlarla örtülüdür, çürümüş padavraları yağmurla güneşin birbirini kovalayan etkileriyle bükülmüş, yılların eğdiği, alçılı, tuğlalı bir sivri çatı ile biten bir evin incecik duvarları üzerinde mavi çizgiler çizerler. Burada, yıpranmış, kararmış pencere destekleri göze çarpar, zarif oymaları pek görülmez, üzerlerinde yoksul bir işçinin karanfilleri ya da gülleri boy atan, kararmış, kil saksılara göre fazla hafif gibi görünürler. Daha ötede, kocaman çivilerle süslü kapılar vardır, atalarımızın dehası, anlamı bir daha hiçbir zaman bulunamayacak hiyeroglifler çizmiştir bu kapılara. Bazen bir Protestan buraya inancının mührünü basmış, bazen de bir birlik yanlısı burada IV. Henry’ye lanet yağdırmıştır. Bir burjuva buraya çan asaleti’nin1 belirtilerini, unutulmuş yönetiminin şanını işlemiştir. Fransa tarihi bütünüyle buradadır. İşçinin harç küreğini üzerinde tanrılaştırdığı duvarları dolma, titrek evin yanında, bir asilzadenin köşkü yükselir; köşkün taş kapısının yarım daire biçimi kemeri üzerinde, 1789’dan beri ülkeyi çalkalandıran değişik devrimler sırasında kırılmış armalarının bazı kalıntıları hâlâ görülür. Bu sokakta, ticarete ayrılmış alt katlar, ne dükkân ne de ardiyedir; ortaçağ meraklıları orada, bütün doğal sadeliği içinde, atalarımızın eski dükkânlarını bulabilirler. Vitrini de, saati de, camekânı da bulunmayan bu basık odalar derin, karanlıktırlar; ne dışlarında bir süs vardır ne de içlerinde. Kapıları kaba demirli iki kanattan oluşur, üstteki içeriye açılır, yaylı bir çıngırağı olan alt kanat sürekli olarak gidip gelir. Bu bir tür nemli ine, hava ve ışık ya kapının yukarısından ya da içlerine sabah çıkarılıp akşam yeniden konulan, somunlu demir çubuklarla tutturulan sağlam panjurların takıldığı, destek yüksekliğindeki küçük duvarla döşeme arasındaki açıklıktan girer. Bu duvar, tüccarın mallarını sergilemesine yarar. Hiçbir şaklabanlık yoktur burada. Ticaretin türüne göre, örnekler, tuz ve morina balığı ile dolu iki üç ağaç kovadan, birkaç top yelken bezinden, halatlardan, kirişlere asılmış pirinç madenlerinden, duvarlardaki çemberlerden, ya da raflar üzerindeki birkaç parça kumaştan öteye geçmez. Girin içeri. Atkısı ak, kolları kırmızı, güzelliği gençliğinden gelen bir kız, örgüsünü bırakır, annesini ya da babasını çağırır, annesi ya da babası da, ister iki paralık, ister yirmi bin franklık mal olsun, huyuna göre, soğuklukla, tatlılıkla, çalımla satar size istediğinizi. Bir komşusuyla konuşurken başparmağını oynatan, kapısı önüne oturmuş bir fıçı tahtacısı göreceksiniz; görünüşte yalnız kötü şişe tahtaları, iki üç deste de lata tahtası vardır; ama liman üzerindeki dopdolu şantiyesi Anjou’nun bütün fıçıcılarına mal yetiştirir; ürün iyi olunca ne kadar fıçı yetiştirebileceğini tek tahtasına kadar bilir; güneşin şöyle bir çıkıvermesi onu zengin eder, yağmurlu bir hava batırıverir: Sabahla öğle arasında, fıçılar on bir franga yükselir, ya da altı franga düşerler; Touraine’de olduğu gibi bu memlekette de ticaret yaşamına havanın değişiklikleri egemendir. Bağcılar, toprak sahipleri, tahta satıcıları, fıçıcılar, hancılar, denizciler, bir güneş ışınını gözetlerler; akşam yatarken, ertesi sabah kalkınca geceleyin don olduğunu öğrenmek korkusuyla titrerler; yağmurdan, yelden, karanlıktan korkar, gönüllerine göre su, sıcaklık, bulut isterler. Gökyüzü ile yeryüzü çıkarları arasında sürekli bir düello vardır. Barometre, yüzleri sırasıyla kederlendirir, güldürür, neşelendirir. Bu sokağın, Saumur’ün eski Büyük Sokağı’nın bir başından bir başına, kapıdan kapıya, “İşte altın bir hava!” sözcükleri dökülür. Bunun için de herkes, “Altın yağıyor!” diye yanıt verir komşusuna, bir güneş ışınının, uygun bir yağmurun getirdiği altınların hesabını bilir. Cumartesi günleri vakit öğleye yaklaştı mı, bu iyi işadamlarından bir meteliklik bir mal bile alamazsınız. Her birinin kendi bağı vardır, iki gün kalmak üzere köye giderler. Alış, satış, kazanç, her şey önceden bilindiğinden, burada tüccarlar on iki saatlerinin onunu keyifli eğlencelerle, gözetlemelerle, açıklamalarla, sürekli casusluklarla geçirirler. Bir ev hanımı bir keklik almayagörsün, komşular kekliğin tam kıvamında pişip pişmediğini sorarlar kocasına. Bir genç kız başını penceresinden uzatmayagörsün, bütün işsiz topluluklarca görüldüğünün resmidir. Burada, bu girilmez, kara, sessiz evlerin hiçbir gizlemi olmadığı gibi, bilinçler de gözler önündedir. Yaşam hemen her zaman açık havada geçer; her aile kapısının önüne oturur, öğle akşam yemek yer, kavga eder. Sokaktan bir kimse geçti mi mutlaka incelenir. Eskiden bir taşra kentine gelen bir yabancının her kapıda alaya alınması da bu yüzdendi ya. Tatlı öyküler buradan gelir, kentlileri alaya almada herkesi geride bırakan Angers’lilere verilen dilbaz lakabı buradan gelir. Eski kentin eski konakları bu sokağın yukarısındadır; bir zamanlar memleketin beyzadeleri otururlardı orada. İçinde bu öykünün olayları geçmiş olan, hüzün dolu ev de, bu evlerden, nesnelerin ve insanların Fransız yaşayışından günden güne silinen şu sadelik niteliğini taşıdığı bir yüzyılın saygıdeğer kalıntılarından biriydi. En ufak engebeleri bile anılar uyandıran, insanı kendiliğinden düşlere yöneltmek gibi bir etkisi olan bu garip yolun dönemeçlerini geçtikten sonra, oldukça loş bir girinti görürsünüz; bu girintinin orta yerinde “Mösyö Grandet’nin evinin” kapısı gizlidir. Mösyö Grandet’nin yaşamöyküsü verilmedikçe, bu taşra deyiminin değerini anlamak olanaksızdır.

Mösyö Grandet’nin Saumur’de öyle bir ünü vardı ki, az çok taşrada yaşamamış kimseler bunun nedenlerini, etkilerini hiçbir zaman tümüyle anlayamayacaklardır. Kimilerinin –ama bu ihtiyarların sayısı belirgin biçimde azalıyordu– hâlâ Grandet Baba da dedikleri Mösyö Grandet, 1789’da, okuma, yazma ve hesap bilen, hali vakti pek yerinde bir usta fıçıcıydı. Fransız Cumhuriyeti Saumur ilçesinde kilisenin mallarını satışa çıkarır çıkarmaz, o sırada kırk yaşlarında bulunan fıçıcı, zengin bir tahta satıcısının kızıyla yeni evlenmişti. Grandet, elinde para olarak bulundurduğu servetini ve drahomayı, iki bin altın louis’yi cebine koyup kaymakamlığa gitti; burada, ulusal toprakların ve yapıların satışını yöneten azgın cumhuriyetçiye kayınpederince armağan edilen iki yüz çift louis lirası karşılığında, dürüstçe değilse bile yasal olarak, ilçenin en güzel bağlarını, eski bir manastırını ve birkaç küçük çiftliği yok pahasına ele geçirdi. Saumur’lüler pek öyle devrimci olmadıklarından, Grandet Baba gözü pek bir adam, bir cumhuriyetçi, bir yurtsever, yeni görüşlere tutkun bir kimse olarak tanındı, oysa fıçıcı yalnızca bağlara tutkundu. Saumur ilçesinin yönetim kurulu üyeliğine getirildi, barışçı etkisi siyaset bakımından da, ticaret bakımından da kendini duyurdu. Siyaset bakımından, düşükleri korudu, göç edenlerin mallarının satılmasını bütün gücüyle önledi; ticaret bakımından, cumhuriyet ordularına bin, iki bin fıçı kadar beyaz şarap sağladı; bunun karşılığını da bir kadınlar manastırına bağlıyken son pay olarak ayrılmış güzel çayırlıklarla ödettirdi. Konsüller döneminde, Grandet Efendi belediye başkanı oldu, bilgece bir yönetim gösterdi, daha da iyi topladı parsayı; imparatorluk döneminde de Mösyö Grandet oldu. Napoléon cumhuriyetçileri sevmiyordu, kırmızı başlık giymiş bir adam olarak tanınan Mösyö Grandet’nin yerini büyük bir toprak sahibine, adının başında soyluluk belirtisi2 bulunan bir adama, geleceğin imparatorluk baronlarından birine verdi. Mösyö Grandet belediye başkanlığı koltuğundan hiçbir üzüntü duymadan ayrıldı. Kendi topraklarına giden, çok güzel yollar yaptırtmıştı kent yararına. Tapuya pek hesaplı bir biçimde geçirilmiş evi ve malları için hiç de ağır olmayan vergiler ödüyordu. Çeşitli bağlarının sınırlandırılışından sonra, bağları sürekli bakımlarla, memleketin ‘birincisi’ olmuşlardı; bu teknik deyim, en iyi şarabı veren bağlar için kullanılırdı. Légion d’honneur nişanını isteyebilirdi artık. Bu olay 1806’da oldu. O zaman Mösyö Grandet elli yedisinde, karısı ise otuz altı yaşlarındaydı. Yasal aşklarının meyvesi olan biricik kızları da on yaşındaydı. Yöneticilikte gözden düşüşü dolayısıyla, yazgı onu avutmak istemişti anlaşılan, o yıl birbiri ardından La Bertellière kızı Madam de la Gaudinière’in, yani Madam Grandet’in annesinin; sonra yaşlı Mösyö de la Bertellière’in, yani ölmüş kadının babasının; sonra da anne tarafından büyükanne olan Madam Gentillet’nin miraslarına kondu: Bu üç terekenin değerini kimsecikler öğrenemedi. Bu üç ihtiyarın üçü de öyle tutkulu bir biçimde cimriydi ki, paralarını gizli gizli seyredebilmek için uzun zamandır yığıp duruyorlardı. İhtiyar Mösyö de la Bertellière, altının görünüşünde tefeciliğinin kazançlarından daha büyük çıkarlar bulur, yatırım yapmayı müsriflik sayardı. Bu yüzden de Saumur kenti birikmiş paraların değerini gün altındaki malların gelirlerine göre hesapladı. O zaman Mösyö Grandet, eşitlik hastalığımızın hiçbir zaman silemeyeceği yeni soyluluk unvanını elde etti, ilçenin en oturaklı adamı oldu. Yüz arpan3 bağ işletiyor, bu bağlar da bereketli yıllarda yedi sekiz yüz fıçı şarap getiriyordu kendisine. On üç ufak çiftliği, eski bir manastırı vardı; tutumlu davranmış, manastırın pencereleri, ojivleri4, vitrayları5 üzerine duvar çektirmişti, böylece korudu bunları. Yüz yirmi arpan da çayırlığı vardı, 1793’te dikilmiş üç bin kavak gelişip irileşiyordu bu çayırlıkta. Oturduğu ev de kendisinindi. Böylece gözle görülür serveti kestirilebiliyordu. Paralarına gelince, ancak iki kişi, hem de belirsiz bir biçimde kestirebilirdi düzeylerini: Bunlardan biri Mösyö Grandet’nin tefecilik yatırımlarıyla görevli noter Mösyö Cruchot, öbürü ise Saumur’ün en zengin bankeri Mösyö des Grassins’di; bağcı onunla gizlice iş yapar, ona da yararlı olurdu. İhtiyar Cruchot ile Mösyö des Grassins’de taşrada güveni ve serveti doğuran o derin ağız sıkılığı vardı, ama halk içinde Mösyö Grandet’ye öyle büyük bir saygı gösteriyorlardı ki, izleyiciler, eski belediye başkanının paralarının bitmez tükenmezliğini, gördüğü sonsuz saygının derecesine göre ölçebiliyorlardı. Mösyö Grandet’nin özel bir hazinesi, louis’lerle dolu bir gizli köşesi olduğuna, geceleri de büyük bir altın yığınını görmenin sağladığı anlatılmaz hazları bol bol tattığına inanmayan tek kişi yoktu Saumur’de. Cimriler adamcağızın gözlerini gördüler mi kuşkuları kalmıyordu, sarı maden bu gözlere renklerini geçirmişti sanki. Paralarından büyük faizler almaya alışmış bir adamın bakışı da bir şehvet düşkününün, bir kumarcının bakışı gibi birtakım anlatılması olanaksız alışkanlıklara, birtakım kaçamak, obur, gizlemli devinilere tutulur ister istemez; bu da dindaşlarının gözünden asla kaçmaz. Bu gizli dil, tutku farmasonluğunu oluşturur. Mösyö Grandet böylece hiçbir zaman hiçbir kimseye hiçbir borcu bulunmayan, eski bir fıçıcı, eski bir bağcı olarak, ürünü için bin fıçı mı, yoksa yalnız beş yüz fıçı mı yapmak gerektiğini bir astronom kesinliğiyle sezen, hiçbir borsa oyununu kaçırmayan, içine konulacak şeyle karşılaştırılınca, fıçı daha çok para etti mi, her zaman satılık fıçıları bulunan, ürününü şaraplıklarına doldurabilen, küçük mal sahipleri şarabın fıçısını beş louis’ye bırakırken, şarabın fıçısını iki yüz franga satacağı zamanı bekleyebilen bir insanın hak ettiği saygılı hayranlığı uyandırıyordu. 1811 yılındaki akıllıca saklanan, ağır ağır satılan ünlü ürünü iki yüz kırk bin liradan fazla para getirmişti. Maliyecilerin diliyle konuşursak, Mösyö Grandet hem kaplana benzerdi hem yılana: Yatmasını, büzülmemesini, avını gözetlemesini, üzerine atlamasını bilirdi; sonra kesesinin ağzını açar, bir yığın eküyü6 kesesiyle yutar, sonra da yediğini duygusuzca, soğukça, yöntemle sindiren bir yılan gibi, sakin sakin yatardı. Onun geçtiğini görüp de saygıyla, dehşetle karışık bir hayranlık duymamazlık edemezdi hiç kimse. Çelik pençelerinin nazik parçalayışını kim duymamıştı ki Saumur’de? Berikine noter Cruchot bir yeri alabilmesi için gerekli parayı sağlamış, ama yüzde on bir faizle sağlamıştı; ötekinin de poliçelerini Mösyö des Grassins vadeden önce kırmıştı, ama tüyler ürpertici bir indirimle kırmıştı. Pazarda olsun, akşamları kent konusundaki konuşmalarda olsun, Mösyö Grandet adının anılmadığı günler enderdi. Bazı kimseler için, ihtiyar bağcının serveti yurtseverce bir gurur konusuydu. Bu yüzden, birçok tacirler, birçok hancılar yabancılara belli bir memnunlukla, “Efendim, bizim burada iki üç milyoner aile vardır; ama Mösyö Grandet’ye gelince, servetini kendisi bile bilmez!” derlerdi. 1816’da Saumur’ün usta hesapçıları babacanın toprak zenginliğini dört milyona yakın buluyordu; ama 1793’ten 1817’ye kadar topraklarından ortalama gelir olarak yılda yüz bin frank kazanmış olması gerektiğine göre, para olarak mülklerinin değerine eşit bir servet daha edindiği kestirilebilirdi. Bunun için, bir boston7 partisinden, ya da bağlara ilişkin herhangi bir söyleşiden sonra, Mösyö Grandet’den söz açıldı mı, akılları hesaba yatkın kimseler, “Grandet Baba mı?.. Grandet Baba’nın beş-altı milyonu vardır,” derlerdi. Mösyö Cruchot ya da Mösyö des Grassins bu sözü duydular mı, “Siz benden daha ustaymışsınız, ben tamamını hiçbir zaman bilemedim,” diye karşılık verirlerdi. Biri Parisli Rothschild’lerden ya da Mösyö Laffitte’ten mi söz açtı, Saumur’lüler bunların Mösyö Grandet kadar zengin olup olmadıklarını sorarlardı. Parisli de gülümseyerek küçümseme dolu bir olumlu karşılık verdi mi, bir inanmamışlık havasıyla başlarını sallayarak birbirlerine bakarlardı. Böylesine büyük bir servet, bu adamın bütün davranışlarını bir sırma kaftanla örterdi. Yaşamının kimi özellikleri ilkin insanları güldürmüş, kendisini alaya almalarına yol açmıştı ama alay da, gülünçlük de yıpranmıştı. Mösyö Grandet, en ufak eylemlerinde bile, tartışılacak yanı kalmamışın yetkesine ulaşmıştı. Sözü, giyimi, devinişi, gözlerini kırpışı memlekette yasa yerine geçerdi, burada herkes onu hayvanlarda içgüdünün etkilerini inceleyen bir doğabilimci gibi inceledikten sonra, en ufak devinilerinde bile görülen derin ve sessiz bir bilgelik bulunduğunu benimsemişti. –“Kış çetin geçecek,” derlerdi, “Grandet Baba kürklü eldivenlerini takmış; bağları bozmak gerek,”– “Grandet Baba bol bol fıçı tahtası alıyor, şarap bol olacak bu yıl.”

Grandet Baba et de, ekmek de almazdı hiçbir zaman. Çiftçileri kendisine haftadan haftaya yeteri kadar besi horozu, piliç, yumurta, tereyağı ve yıllık gelir üzerinden buğday getirirlerdi. Bir değirmeni vardı, değirmenin kiracısı, kira bedelinden fazla olarak, belli bir miktarda buğdayını götürmek, sonra da ununu ve kepeğini geri getirmek zorundaydı. Biricik hizmetçisi iri Nanon, gençliğini gerilerde bırakmış olmasına karşın, evin ekmeğini her cumartesi kendi eliyle yapardı. Mösyö Grandet sebzeyi sağlamak için de kiracıları olan bostancılarla anlaşmıştı. Meyvelere gelince, o kadar meyve toplardı ki, büyük bir bölümünü de pazarda sattırırdı. Yakılacak odunu çitlerinden kesilir, ya da tarlalarının kıyısından kestirttiği yarı yarıya çürümüş ağaçlardan sağlanırdı; çiftçileri bunları tümüyle kesilmiş olarak arabaya koyup kente getirirler, hatır için odunluğuna yerleştirirler, teşekkürlerini alırlardı. Bilinen ender masrafları okunmuş ekmek, karısı ile kızının giyimi, bir de kiliseye verilen iskemle paralarıydı; sonra aydınlatma vardı, Koca Nanon’un ücretleri, tencerelerinin kalaylanması vardı, vergilerin ödenmesi, yapılarının onarılması, işletme masrafları vardı. Son zamanlarda altı yüz arpanlık bir koru satın almıştı, bu koruyu bir komşunun bekçisine beklettirtiyor, kendisinin de fazladan bir ücret vereceğini söylüyordu. Ancak bu koruyu satın aldıktan sonra av eti yemeye başlamıştı. Tavırları çok sadeydi bu adamın. Az konuşurdu. Düşüncelerini tatlı bir sesle söylenen, kısa, kestirme tümcelerle belirtirdi genellikle. Babacan, devrimden, yani herkesin dikkatini üzerine çektiği çağdan beri, uzun uzun konuşmak ya da bir tartışmayı sürdürmek zorunda kaldı mı yorucu bir biçimde kekelemeye başlardı. Bir eğitim noksanlığına verilen bu kekeleme, sözlerindeki dağınıklık, içinde düşüncelerini boğduğu sözcük bolluğu, görünüşteki mantık eksikliği yapmacıktan başka bir şey değildi, bu öykünün bazı olayları yeterince açıklayacaktır bunu. Öte yandan cebir formülleri gibi doğru dört tümce genel olarak yaşamını ve ticaretin bütün güçlüklerini kavrayıp çözümlemesine yarardı: Bilmiyorum, yapamam, istemem, dur bakalım. Ne evet ne de hayır derdi hiçbir zaman, yazmazdı da. Kendisine bir şey söylendi mi soğuk soğuk dinler, sağ dirseğini sol elinin dış yanına dayayarak sağ eliyle çenesini tutar, her işte birtakım kanılara varır, bir daha da geri dönmezdi. En ufak pazarlıklarda bile uzun uzun düşüncelere dalardı. Rakibi, bilgince bir konuşmadan sonra, onu kıskıvrak yakaladığını sanıp da niyetlerini açtığı zaman, o, “Karımın görüşünü almadan hiçbir karar veremem,” diye yanıt verirdi. Tam bir köle derecesine indirdiği karısı, işlerinde en iyi paravanaydı. Hiçbir zaman, hiç kimseye gitmezdi, ne bir kimseyi yemeğe alıkoyar ne de bir kimseye yemeğe giderdi; hiç gürültü etmez, her şeyden, hatta deviniden bile kısıntı yapar gibiydi. Değişmez bir mal saygısı olduğundan, başkalarının hiçbir şeyini bozmazdı. Gene de, sesinin tatlılığına, ölçülü tutumuna karşın, fıçıcının konuşması, alışkanlıkları evinde iyice göze çarpardı; çünkü evinde başka yerlerde olduğu kadar sıkmazdı kendini. Beden bakımından, Grandet beş ayak uzunluğunda, bodur, dört köşe bir adamdı, çevreleri on iki pus8 tutan baldırları, boğum boğum dizkapakları, geniş omuzları vardı; yüzü yuvarlak, sarımsı, çiçekbozuğuydu; çenesi dosdoğruydu, dudaklarında hiçbir iniş çıkış göze çarpmazdı, dişleri aktı; gözlerinde halkın kiliseye yakıştırdığı sakin ve yiyici bir anlatım vardı; alnı çapraz çizgilerle doluydu, anlamlı çıkıntılardan da yoksun değildi; kırlaşan sarımsı saçları ak ve altın rengi karışımıydı, Mösyö Grandet hakkında yapılmış bir şakanın ciddiliğini bilmeyen bazı gençler böyle derlerdi. İri uçlu burnunda damar damar bir ur vardı, halk bunun şeytanlıkla dolu olduğunu söyler, haksız da sayılmazdı. Bu yüzde tehlikeli bir incelik, sıcaklıktan yoksun bir dürüstlük, duygularını cimriliğin hazlarında ve kendisi için gerçekten bir değer taşıyan tek yaratığın, biricik mirasçısı kızı Eugénie’nin üzerinde toplamaya alışmış bir adamın bencilliği sezilirdi. Hem onda her şey, tavır, tutum, yürüyüş, her giriştiği işte başarıya erme alışkanlığının verdiği şu kendine inanmışlığı ortaya koyardı. Bunun için, görünüşte uysal ve gevşek yaradılışlı olsa bile, tunçtan bir huyu vardı Mösyö Grandet’nin. Hep aynı biçimde giyinirdi, kendisini bugün gören, 1791 yılından beri nasıl görünüyorsa, öyle görürdü. Sağlam kunduraları meşin bağlarla bağlanırdı; her zaman çuha özentisi yün çoraplar, kahverengi, kaba çuhadan yapılmış, gümüş tokalı, kısa bir potur, sarı ve koyu kahverengi çizgili, dümdüz iliklenmiş, kadife bir yelek, uzun etekli, geniş bir kahverengi ceket, bir kuaker9 şapkası giyer, kara bir kravat takardı. Jandarma eldivenleri kadar sağlam eldivenleri yirmi ay dayanırdı, temiz tutabilmek amacıyla, yöntemli bir deviniyle hep aynı yere, şapkasının şeridine koyardı bunları. Saumur bu adam hakkında daha fazla hiçbir şey bilmezdi.

Bu eve gelme hakkını yalnız altı kişi taşırdı Saumur’de. İlk üçünün en etkini Mösyö Cruchot’nun yeğeniydi. Bu genç adam, Saumur’ün asliye mahkemesi başkanlığına getirileli beri, Cruchot adına Bonfons adını da iliştirmişti. Bonfons adını Cruchot adından üste çıkarmaya çalışıyordu. Şimdiden C. de Bonfons diye atıyordu imzasını. Kendisine Mösyö Cruchot diye seslenecek kadar düşüncesiz bir davalı ya da davacı, duruşma fazla ilerlemeden, anlayıveriyordu yaptığı saçmalığı. Yargıç bey kendisine başkan bey diyenleri kayırıyor ama Mösyö de Bonfons diyenleri en tatlı gülümsemeleriyle destekliyordu. Başkan bey otuz üç yaşındaydı, yedi bin lira gelir getiren bir mülkün, Bonfons’un (Boni Fontis) sahibiydi; noter amcasının ve Saint-Martin de Tours ruhban meclisi üyesi olan Rahip Cruchot amcasının miraslarını bekliyordu, her iki amcası da oldukça zengin bilinirdi. Sayıları oldukça kabarık akrabalarla desteklenen bu üç Cruchot, kentin yirmi ailesiyle yakınlık kurmuştu, bir zamanlar Medici’lerin Floransa’da gerçekleştirdiklerini yapıyor, bir parti oluşturuyorlardı; tıpkı Medici’ler gibi Cruchot’ların da Pazzi’leri vardı. Madam des Grassins, yirmi üç yaşında bir oğulun anasıydı, sevgili Adolphe’unu Matmazel Grandet’yle evlendirmek umuduyla Madam Grandet’yle oturmaya gelirdi sık sık. Banker Mösyö des Grassins de ihtiyar cimriye gizlice yaptığı sürekli hizmetlerle karısının manevralarını güçlü biçimde destekler, savaş alanına tam zamanında yetişirdi. Bu üç Grassins’in de aynı biçimde yandaşları, akrabaları, sadık bağlaşıkları vardı. Cruchot’lar tarafında, ailenin Talleyrand’ı rahip, noter kardeşinin sağlam desteğiyle var gücüyle çırpınır, dolgun mirası başkan yeğenine kazandırmaya çalışırdı. Cruchot’ larla des Grassins’ler arasında geçen, ödülü de Eugènie’yi gelin olarak almak olan gizli savaş, Saumur’ün değişik sınıflarını son derece ilgilendirirdi. Matmazel Grandet başkan beyle mi evlenecekti, yoksa Mösyö Adolphe des Grassins’le mi? Kimileri Mösyö Grandet’nin kızını ne berikine ne ötekine vereceği karşılığını veriyorlardı bu soruya. Söylediklerine göre, içi hırsla kemirilen eski fıçıcı damat olarak bir âyan üyesi arıyordu kendine, üç yüz bin liralık gelir, Grandet’lerin geçmişteki fıçılarını da, şimdiki fıçılarını da, gelecekteki fıçılarını da kabul ettirtecekti âyan üyesine. Başkaları ise Mösyö des Grassins’in de, Madam des Grassins’in de soylu olduğunu, iyice zengin olduklarını, Adolphe’un da pek cici bir eş olduğunu, papa yeğeni filan gibi iyi bir kısmet çıkmadıkça, böyle uygun bir evlenmenin, birer hiçten başka bir şey olmayan insanlara, hele bütün Saumur’ün elinde fıçıcı keseriyle gördüğü, üstelik de kırmızı başlık giymiş bir adama fazlasıyla yetmesi gerektiğini belirtiyorlardı. En akıllılar da Mösyö Cruchot de Bonfons’un her saatte eve girebildiğini, rakibininse ancak pazardan pazara kabul edildiğini söylüyorlardı. Berikiler Madam des Grassins’in Grandet ailesinin kadınlarıyla Cruchot’lara göre daha sıkı fıkı olduğunu, onlara kendisini er geç başarıya götürecek bazı görüşler aşılayabileceğini savunuyorlardı. Ötekiler, Rahip Cruchot’nun dünyanın en girgin adamı olduğunu, kadınla rahip karşı karşıya gelince partinin ortada olacağı karşılığını veriyorlardı. – “Atbaşı gidiyorlar,” diyordu Saumur’ün şakacılarından biri. Daha çok bilgi sahibi olanlar, memleketin eskileri, Grandet’lerin servetlerini dışarıya çıkaramayacak kadar düşünceli olduklarını, Saumur’lü Matmazel Grandet’nin, Parisli Mösyö Grandet’nin, şu zengin toptan şarap satıcısının oğluyla evleneceğini ileri sürüyorlardı. Cruchot’cularla Grassins’ciler de şu yanıtı veriyorlardı buna: “İki kardeş otuz yıldan beri iki kez bile görüşmediler. Sonra Parisli Mösyö Grandet’nin oğlunu evlendirmek için gözü pek yukarılarda. Bir ilçenin belediye başkanıdır, milletvekilidir, ulusal muhafız alayında albaydır, ticaret mahkemesinde üyedir; Saumur’lü Grandet’leri yadsıyor, Napoléon’un cömertliğiyle bir dük ailesiyle birleşmek savında.” Her yandan yirmi fersah ötelere kadar, Angers ile Blois arasındaki arabalar da işin içinde olmak üzere genel arabalarda bile sözü edilen bir vâris kız hakkında neler söylenmiyordu ki? 1818 başlangıcında, Cruchot’cular, Grassins’ciler üzerinde belirli bir üstünlük kazandılar. Genç Marki de Froidfond, mallarını paraya çevirmek zorunda kalarak bahçesi, güzel şatosu, çiftlikleri, gölleri, ırmakları ile dikkati çeken, değeri üç milyon tutan Froidfond’u satışa çıkardı. Noter Cruchot, Başkan Cruchot, Rahip Cruchot, yandaşlarının da yardımıyla, satışın parça parça yapılmasını önlemeyi başardılar. Noter parçaların parasını alıncaya kadar mezatçılara karşı sayısız kovuşturmalar yapmak zorunda kalacağına inandırdı genç adamı, böylece bir altın pazarlık yaptı; hem toprağı sağlam bir adam olan, istenen parayı peşin olarak da ödeyebilecek durumda bulunan Mösyö Grandet’ye satmak daha iyiydi. Böylece güzelim Froidfond mülkü muhafız altında Mösyö Grandet’nin kursağına doğru yollandı; o da, işlemler tamamlanınca, bir fiyat azaltma karşılığında, parayı vaktinden önce ödedi; Saumur’ü büyük bir şaşkınlığa uğrattı. Nantes’ta, Orléans’da yankılar uyandırdı bu iş. Mösyö Grandet, bir arabanın oraya dönmesini fırsat bilerek şatosunu görmeye gitti. Malına şöyle bir erbap gözüyle baktıktan sonra, parasını değerinin beş katı bir mala yatırdığından kuşkusu kalmadı, bütün servetini oraya toplayarak Froidfond’u iyice büyütmek gibi pek güzel bir düşünceyle döndü Saumur’e. Sonra, hemen hemen boşalmış hazinesini yeniden doldurmak için, ormanlarını, korularını kökünden budamaya, çayırlıklarının kavaklarını işletmeye verdi.

Şimdi bu sözün, “Mösyö Grandet’nin evi” sözünün bütün değerini anlamak kolay. Kentin yukarısında, surların muhafazasında, soluk, soğuk, sessiz bir evdi. İki sütun da, kapının girintisini oluşturan kemer de ev gibi süngertaşından, Loire kıyılarına özgü olan, ortalama olarak fazla fazla iki yüzyıl dayanan şu yumuşak taştan yapılmıştı. İklim uygunsuzluklarının garip bir biçimde açtığı türlü türlü, sayısız çukurları, kemere, kapının girintisindeki duvarlara Fransız mimarisine özgü süslü taşların görünüşünü verir, onu bir zindan sundurmasına benzetirlerdi. Kemerin üst yanında, sert taştan yapılmış, uzun bir kabartma vardı, dört mevsimi gösteren resimleri yıpranmış, kararmıştı. Bu kabartmanın üst yanında bir payedan vardı, onun üzerinde ise varlıkları birer rastlantı sonucu olan bitkiler, sarı ısırganlar, öksüzurganları, kahkahalar, sinir otları, bir de epeyce büyümüş bir kiraz fidanı yükselirdi. Kalın meşeden, her yanından yarılmış, kuru, karaya çalar, görünüşte ince kapı bakışımlı biçimler çizen somunlu vidalarla tutulurdu. Dört eşit köşeli, parmaklıklı, ufak bir kapı, karışık biçemli kapının ortasını kaplar, bir bakıma, buraya halkayla bağlanmış bir tokmağın süsü olur, tokmak da buruşuk suratlı bir çivinin başına inerdi. Atalarımızın Jacquemart dedikleri bu uzun tokmak, kocaman bir ünlem belirtkesine benzerdi; bir antikacı onu dikkatle inceledi mi yıllardır yıprana yıprana silinmiş, maskaraca bir kabartmanın belirtilerini bulabilirdi üzerinde. İç savaşlar sırasında dostları tanımaya yarayan ufacık parmaklıktan bakınca, meraklılar, karanlık, yeşilimsi bir kemerin dibinde, sızıntılarla, cılız ağaççık demetleriyle kaplı, kalın ve nemli bir duvarın değişik bir biçimde çevrelediği bir bahçeye çıkan, bozuk birkaç basamak görebilirlerdi. Bu duvarlar, üzerlerinde birkaç komşu evin bahçeleri yükselen setin duvarlarıydı. Evin alt katının en önemli odası bir salondu, giriş yeri dış kapının kemeri altına rastlardı. Anjou, Touraine, Berry kasabalarında salonun ne büyük bir önem taşıdığını bilenler pek azdır. Salon aynı zamanda hem dış oda, hem oturma odası, hem de yemek odasıdır; ev yaşamının tiyatrosudur, ortak ocaktır. Yılda iki kez, mahallenin berberi, Mösyö Grandet’nin saçlarını kesmeye gelirdi buraya; çiftçiler, papaz, kaymakam, değirmenci çırağı buraya alınırdı. İki penceresi sokağa bakan bu oda tahta döşemeliydi, silmeleri eski zaman işi, kül rengi oymalar onu yukarıdan aşağı tahtayla kaplardı; tavanı da aynı biçimde kül rengine boyanmış, üstleri açık kirişlerden oluşmuş, kirişlerin araları kılla karışık kireçle sıvanmıştı. Bir ak taştan beceriksizce oyulmuş şöminenin üzerini sedef arabesklerle nakışlanmış, eski bir duvar saati süslerdi; biraz yukarıda yeşilimsi bir ayna vardı; kalınlığı belli olsun diye şivli kesilmiş kenarları, nakışlı çelikten bir gotik pencere aralığı boyunca bir ışık çizgisi yansıtırlardı. Şöminenin köşelerini süsleyen, yaldızlı bakırdan, kollu iki şamdan, iki iş birden görürdü; çanaklık işi gören, ana dalı da eski bakırla süslü, mavimsi mermer ayaklığa uyan güller kaldırılınca, bu ayaklık her gün kullanılacak bir şamdan olurdu. Eski zaman biçimi iskemleler La Fontaine’in masallarını gösteren örtülerle süslüydüler; ama konularını anlayabilmek için bunu önceden bilmek gerekirdi, solmuş renklerle, onarımlarda kalbura dönmüş resimleri görebilmek öylesine güçtü. Bu odanın dört köşesinin dördünde de köşelikler, yani kirli raflarla tamamlanan, büfemsi eşyalar vardı. İki pencereyi birbirinden ayıran aralıkta, üstü satranç tahtası işi gören, nakışlı bir eski oyun masası dururdu. Bu masanın üzerinde, çıkıntılı, yaldızlı tahta nakışlı, kara çerçeveli, yumurta biçimi bir barometre vardı, üzerinde sinekler öyle edepsizce keyif çatmışlardı ki, yaldızı görebilmek bir sorundu. Şöminenin karşısına düşen duvarda, iki pastel portre sözüm ona Madam Grandet’nin atalarını, biri Fransız ordusu teğmeni kılığında ihtiyar Mösyö de la Bertellière, öbürü de çoban kızı kılığında, ölmüş Madam Gentillet’yi gösterirdi. Her iki pencereye de püsküllü, ipek kordonlarla kaldırılan, kırmızı Tours ipeğinden perdeler takılmıştı. Grandet’nin alışkanlıklarına hiç mi hiç uymayan bu lüks dekor da, iki pencere arasındaki ayna, duvar saati, kaplamalı mobilya, gül ağacından köşelikler gibi evle birlikte satın alınmıştı. Kapıya en yakın pencerenin önünde bir hasır iskemle dururdu, Madam Grandet’yi gelip geçenleri görebileceği yüksekliğe çıkarabilmek için, iskemlenin ayakları kalın tahtalar üzerindeydi. Pencere aralığını solmuş kuşkirazı ağacından bir işçi kadın doldururdu, Eugénie Grandet’nin küçük koltuğu da bunun hemen yanına konulmuştu. On beş yıldan beri, nisan ayından kasım ayına kadar, ana ile kızın bütün günleri bu yerde, sakinlik içinde, değişmek bilmez bir çalışmayla geçmişti. Kasım ayının ilk gününde, şöminenin başındaki kışlık yerlerine geçerlerdi. Grandet bahar soğuklarına da, güzün ilk soğuklarına da aldırmaz ancak o gün ateş yakılmasına izin verir, 31 Mart’ta da ateşi söndürtürdü. Koca Nanon’un kurnazca ayırdığı mutfak ateşinden gelen közle doldurulan bir mangal, ana ile kızın nisan ve ekim aylarının en serin günlerini geçirmelerini kolaylaştırırdı. Evin bütün çamaşırlarını ana ile kız hazırlardı, gündelikçilere özgü olan bu iş için günlerini öyle bilinçle kullanırlardı ki, Eugénie annesine bir yakalık işlemek istedi mi, fazladan ışık yakabilmek için babasını aldatarak uykusundan kesmek zorundaydı. Cimri, sabah olur olmaz o gün için gerekli ekmeği ve erzakı kendi eliyle verdiği gibi, kızıyla Koca Nanon’a mumu da kendi eliyle veriyordu uzun zamandır.

Koca Nanon, efendisinin zorbalığını sineye çekebilecek tek yaratıktı belki de, Mösyö Grandet’yle karısına bütün kent gıpta ederdi onun yüzünden. Altı ayak sekiz parmak uzunluğundaki boyu yüzünden “Koca” diye adlandırılan Nanon, otuz beş yıldır Grandet’lerin kapısındaydı. Topu topu altmış frank almasına karşın, Saumur’ün en zengin hizmetçilerinden biri olarak bilinirdi. Otuz beş yıldır biriktirilen bu altmış franklar, geçenlerde yaşam boyu gelir sağlamak üzere Noter Crushot’ya dört bin frank yatırmasını sağladı. Koca Nanon’un uzun ve ısrarlı tutumunun bu sonucu çok müthiş göründü. Zavallı altmışlığın son günlerinde yiyecek ekmeği bulunduğunu gördükçe, bütün hizmetçiler onu kıskanıyor, bu ekmeği kazandıran çetin tutsaklığı akıllarına bile getirmiyorlardı. Zavallı kız yirmi iki yaşına gelmişti de hiçbir yere kapılanamamıştı, yüzü öylesine tiksindiriciydi; ama bu duygu hiç kuşkusuz çok haksızdı: Bu yüz bir muhafız askerinin omuzları üzerinde bulunsaydı, fazlasıyla hayranlık görürdü ama her şey yerinde, her şey zamanında gerek demişler. İneklerine baktığı çiftlik yanıp da buradan ayrılmak zorunda kalınca, Saumur’e geldi, hiçbir şeyden sakınmayan, zorlu gözü pekliğiyle canlanmış bir durumda iş aradı. O zamanlar Grandet Baba evlenmeyi düşünüyor, evini önceden kurmak istiyordu. Her kapıdan geri çevrilen bu kızı gözüne kestirdi. Fıçıcı olduğundan, beden gücünü ölçmeyi iyi bilirdi, bir Hercules gibi yontulmuş, kökleri üzerine dikilmiş, altmış yıllık bir meşe ağacı gibi ayakları üzerine dikilmiş, kalçaları güçlü, sırtı geniş, arabacı elli, üstelik de el değmemiş erdemi gibi güçlü bir dürüstlüğü olan bir dişiden ne yararlar sağlanabileceğini sezdi. Ne Nanon’un acayip yüzünü süsleyen siğiller ne o tuğla rengi cildi ne damar damar kolları ne de paçavraları ürküttü fıçıcıyı, yüreğin titrediği yaştaydı daha. Zavallı kızı giydirdi o zaman, yalınayaklıktan kurtardı, besledi, parasını verdi, fazla sert de davranmadan kullandı onu. Böyle bir davranış karşısında, Koca Nanon gizli gizli sevincinden ağladı, içtenlikle bağlandı fıçıcıya, o da kendisini derebeyleri gibi kullandı. Her işi görüyordu Nanon: Yemeği pişiriyor, Loire’a gidip çamaşırları yıkıyor, omuzlarına alıp getiriyordu; gün ışır ışımaz kalkıyor, geç vakit yatıyordu; hasat sırasında, bağbozumuna gelen bütün ırgatların karnını doyuruyor, göz kulak oluyordu; sadık bir köpek gibi koruyordu efendisinin malını; kör bir güven besliyordu ona, en olmayacak heveslerine bile hiç ses çıkarmadan boyun eğiyordu. Ürünü toplamanın işitilmedik çabalara mal olduğu ünlü 1811 yılında10, yirmi yıllık hizmet sonunda, Grandet eski saatini Nanon’a vermeyi koydu aklına, Nanon’un ondan aldığı biricik armağandı bu. Eski kunduralarını da ona bırakırdı ama (Nanon giyebilirdi bunları), Grandet’nin kunduralarının üç aylık yararını bir armağan saymak olanaksızdı, öylesine yıpranmış olurlardı. Yokluk zavallı kızcağızı öylesine cimrileştirdi ki, Grandet de en sonunda bir köpeği sever gibi sevmeye başladı onu. Nanon da sivri uçlu çivilerle dolu bir tasma taktırmıştı boynuna ama çivilerin acısını duymaz olmuştu. Grandet ekmeği biraz fazla çingenece kesti mi, bundan dert yanmazdı; evdeki ağır perhizin sağlık açısından yararlarını sevinçle kabul ederdi, öyle ya, hiç kimse hastalanmıyordu evde. Hem sonra Nanon da ailedendi: Grandet güldü mü, o da gülerdi, onunla birlikte kederlenir, onunla birlikte donar, ısınır, çalışırdı. Ne tatlı avuntular vardı bu eşitlikte! Efendi, hizmetçisinin ağaç altında yediği korukları, şeftalileri, erikleri, durakıları hiç başına kakmamıştı. Çiftçilerin domuzlara vermek zorunda kalacakları meyveler altında dalların eğildiği yıllarda, “Hadi bakalım, Nanon, çek bir ziyafet kendine!” derdi Grandet. Gençliğinde kötü davranıştan başka bir şey görmemiş bir köylü kızı için, Tanrı rızası için eve alınmış bir zavallıcık için, Grandet Baba’nın puslu gülüşü gerçek bir güneş ışınıydı. Hem Nanon’un basit yüreği, dar kafası ancak bir duyguyu, bir düşünceyi alabilirdi içine. Otuz beş yıldır, hep Grandet Baba’nın işyerleri önünde, paçavralar içinde, yalınayak görürdü kendini, fıçının da kendisine hep aynı sesle, “Ne yaparsınız, cicim?” dediğini işitirdi. Minneti her zaman gençti.

Bazı bazı Grandet, bu zavallı yaratığın hiçbir zaman en ufak bir pohpohlayıcı söz işitmediğini, kadınlığın verebileceği bütün tatlı duygulardan habersiz olduğunu, Tanrı huzuruna belki Meryem Ana’dan bile temiz olarak çıkacağını düşünüp acıyarak ona bakar, “Zavallı Nanon’cuk!” derdi. İhtiyar kız bu sözcüklerden sonra hep aynı anlatılmaz bakışla bakardı kendisine. Arada sırada söylenilen bu sözcükler, hiç kesilmemiş bir dostluk zinciri oluştururdu uzun zamandır, her biri yeni bir halka daha eklerdi zincire. Grandet’nin yüreğine yerleşmiş olan, ihtiyar kızca da minnetle benimsenen bu acımada korkunç bir şeyler vardı. Fıçının yüreğinde bin bir haz uyandıran bu amansız cimri acıması, Nanon’un mutluluğunun toplamıydı. Kim, “Zavallı Nanon!” demezdi ki! Tanrı, seslerinin perdelerinden, gizemli kederlerinden tanıyacaktır meleklerini. Saumur’de uşakların daha iyi bir davranışla karşılaştıkları, gene de efendilerinden hiç mi hiç hoşnut olmadıkları birçok evler vardı. “Grandet’ler iri Nanon’larına ne yapıyorlar ki, bu kadar bağlanmış kendilerine? Onlar için ateşe bile atılır!” sözleri de bundan ileri gelirdi. Parmaklıklı pencereleri avluya bakan mutfağı her zaman temiz, düzgün, soğuktu; içindeki hiçbir şeyin kaybolmaması gereken, gerçek bir cimri mutfağıydı. Nanon kabını yıkayıp akşam yemeğinin kalıntılarını dolaba koyduktan, ateşi söndürüp salondan bir koridorla ayrılan mutfağından çıktıktan sonra, efendilerinin yanına gelir, kenevir eğirirdi. Geceleri bir tek mum yeterdi aileye. Hizmetçi, koridorun dibinde, ıstırap ışığıyla aydınlanan bir küçük odada yatardı. Güçlü sağlığı nedeniyle pek zarar görmeden barınırdı böyle bir inde, evde gece gündüz sessizlik egemen olduğu için de en hafif bir gürültüyü bile işitebilirdi buradan. İşbaşında bir polis köpeği gibi, yalnız bir kulağıyla uyumak, uyanık durup çevreyi dinlemek zorundaydı.

Evin öbür yanları bu öykünün olaylarına bağlı olarak anlatılacaktır; ama evin bütün lüksünün parıldadığı odanın krokisi, üst katların çıplaklığını önceden sezdirebilir.

1819’da, Kasım ayının ortasında, geceye doğru, Koca Nanon salonda yılın ilk ateşini yaktı. Güz çok güzel geçmişti. O gün, Cruchot’cuların da, Grassins’cilerin de pek iyi bildikleri bir şenlik günüydü. Bunun için, altı rakip salonda karşı karşıya gelip dostluk gösterilerinde birbirlerini aşmak için tepeden tırnağa silahlı gelmeye hazırlanıyorlardı. O sabah, Madam Grandet ile Matmazel Grandet’nin Nanon’la birlikte ayini dinlemek için ilçe kilisesine geldiklerini bütün Saumur görmüş, bu günün Matmazel Eugénie’nin doğum günü olduğunu herkes anımsamıştı. Bunun için, Noter Cruchot, Rahip Cruchot ve Mösyö C. de Bonfons akşam yemeğinin sona ereceği saati hesaplıyor, Matmazel Grandet’yi kutlamak üzere Grassins’lerden önce varmaya çalışıyorlardı. Küçük serlerinden derlenmiş kocaman çiçek demetleriyle geliyordu her üçü de. Başkanın sunmak istediği çiçeklerin sapları ustalıkla, altın rengi saçaklarla süslü, ak satenden bir kurdeleye sarılmıştı. Mösyö Grandet, Eugénie’nin unutulmaz doğum ve bayram günlerinde yinelenen alışkanlığına uyarak o sabah da daha o yataktayken odasına gelmiş, on üç yıldır yaptığı gibi, ender bulunur bir altından oluşan baba armağanını gösterişli bir biçimde sunmuştu. Madam Grandet, genel olarak, duruma göre yazlık ya da kışlık bir giysi armağan ederdi kızına. Bu iki giysi ile yılbaşlarında ve doğum günlerinde babasından aldığı altınlar, yüz eküyü bulan, ufak bir yıllık gelir sağlardı ona. Grandet de onun bu geliri biriktirdiğini gördükçe zevk duyardı. Parasını bir sandıktan başka bir sandığa koymak, bir bakıma da vârisini cimrilik yolunda özenle yetiştirmek değil miydi bu? Bazı bazı La Bertellière’lerin eskiden epeyce kabarttıkları hazinenin hesabını sorardı kızından, “Bu senin düzinen olacak,” derdi. Düzine, Fransa’nın ortalarına düşen bazı bölgelerde hâlâ yürürlükte olan ve hiç şaşmadan sürdürülen bir görenektir. Berry’de, Anjou’da, bir genç kız evlendiği zaman, ailesinin ya da eşinin ailesinin kendisine, içinde, servetine göre, on iki ya da on iki düzine, ya da bin iki yüz altın ya da gümüş lira bulunan bir kese vermesi gerekir. Çoban kızlarının en yoksulları bile, yalnız bozuk paralardan da oluşsa, düzinesiz evlenmek istemezler. Zengin bir vâris kıza armağan edilen ve içinde yüz kırk dört Portekiz altını bulunan bir düzinenin İssoudun’de hâlâ sözü edilir. Papa VII. Clément da yeğeni Catherine de Medici’yi II. Henry’le evlendirdiği zaman, paha biçilemeyecek kadar değerli, bir düzine eski altın madalya armağan etmişti. Grandet Baba akşam yemeği sırasında Eugénie’sini yeni bir giysi içinde görünce sevince gömülmüş, “Değil mi ki Eugénie’nin doğum günü, ateş yakalım! Uğurlu gelir,” diye haykırmıştı.

Koca Nanon bir kazın, fıçıcıların sülününün kalıntılarını geri götürürken, “Küçükhanım bu yıl evlenecektir, buna kuşku yok,” dedi.

“Saumur’de ona göre bir kısmet göremiyorum,” diye yanıtladı Madam Grandet, bir yandan da çekingen bir gözle kocasına baktı, bu tutumu, yaşı göz önüne alınınca, biçare kadını ezen tam bir evlilik tutsaklığının belirtisinden başka bir şey değildi.

Grandet kızını seyretti.

“Çocukçağız yirmi üç yaşında bugün, pek yakında onunla ilgilenmek gerekecek,” dedi keyifli keyifli.

Eugénie ile annesi sessizce, anlayışlı bakışlarla bakıştılar.

Madam Grandet, zayıf, kuru, ayva gibi sarı, beceriksiz, ağır bir kadındı; ezilmek için yaratılmışa benzeyen kadınlardandı. İri kemikliydi; iri bir burnu, iri bir alnı, iri gözleri vardı; tadı da, şekeri de kalmamış olan şu tüylü meyveleri andırırdı ilk bakışta. Dişleri kara ve seyrek, dudakları buruşuktu, çenesi uzun bir çeneydi. Çok iyi bir kadın, gerçek bir La Bertillière’di. Rahip Cruchot, ona gençliğinde pek de fena olmadığını söylemek için ikide bir fırsatlar bulur, o da buna inanırdı. Bir melek yumuşaklığı, çocukların eline düşmüş bir böcek boyun eğmişliği, ender bulunur bir sofuluk, bozulmaz bir ruh değişmezliği, iyi bir yürek, herkesin kendisine acımasına, kendisini saymasına yol açardı. Ufak tefek masrafları için kendisine hiçbir zaman bir seferde altı franktan fazla para vermezdi kocası. Görünüşte gülünç olsa bile, drahoması ile, kendisine kalan miraslarla, Grandet Baba’ya üç yüz bin franktan fazla para getirmiş olan bu kadın, bir bağlanmışlıktan dolayı, karşı koymayı ruh yumuşaklığının yasak ettiği bir kölelikten dolayı öyle derinden derine alçaldığını duymuştu ki, hiçbir zaman ne bir tek kuruş istemiş ne de Noter Cruchot’nun imzalasın diye önüne koyduğu kâğıtlar üzerinde en ufak bir düşüncesini söylemişti. Bu budalaca, bu gizli gurur, Grandet’nin sürekli olarak bilmezlikten gelip yaraladığı bu ruh soyluluğu egemendi bu kadının davranışlarında. Madam Grandet sürekli olarak, bir yıl kadar dayandırmaya alıştığı, kötü, yeşilimsi ipekten bir giysi giyerdi; ak pamukludan büyük bir atkısı, bir hasır şapkası vardı, kara taftadan önlüğü de her zaman üzerinde bulunurdu. Sokağa çıkmazdı sık sık, pek ayakkabı da eskitmezdi. Uzun sözün kısası, hiçbir zaman kendisi için bir şey istemezdi. Bunun için de Grandet, karısına altı frangı vereli çok günler geçtiğini anımsadı mı, bir pişmanlık duyardı bazı bazı, o yılın ürünlerini satarken anlaşmaya karısı için birkaç franklık bir ıvır zıvır parası da koyardı. Grandet’nin bağlarından topladığı ürünleri alan Hollandalı ya da Belçikalı tacirin armağan ettiği dört-beş louis, Madam Grandet’nin yıllık gelirlerinin en gözle görülür olanıydı. Ama o beş louis’sini aldıktan sonra, kocası ikide birde sanki keseleri birmişçesine, “Bana birkaç kuruş ödünç verebilir misiniz?” derdi. Zavallı kadıncağız da, günahını çıkaran papazın, kendisine efendi diye, önder diye gösterdiği adam için bir şeyler yapabilmenin memnunluğu içinde, ıvır zıvır parasının birkaç eküsünü geri verirdi kış içinde. Grandet kızının ufak tefek aylık masrafları, iğnesi, ipliği, süsü püsü için ayrılan yüz kuruşu çıkarıp da yeleğinin cebini yeniden ilikledikten sonra, karısına da, “Peki sen, annesi, sen bir şey istemez misin?” demeyi hiç unutmazdı.

Madam Grandet de analara yaraşan ağırbaşlılıkla canlanır, “Hele dur bakalım, dostum,” diye yanıtlardı.

Boşuna yücelik! Grandet karısına pek cömert davrandığına inanırdı. Nanon’larla, Madam Grandet’lerle, Eugénie’lerle karşılaşan filozoflar, Tanrı hikmetinin temel niteliğinin alay olduğunu düşünmekte haklı değil midirler? Eugénie’yi evlendirme konusunun birinci kez ele alındığı bu akşam yemeğinden sonra, Nanon Mösyö Grandet’nin odasına, bir şişe kassi11 getirmeye gitti, merdivenden inerken neredeyse düşecekti.

“Koca hayvan,” dedi efendisi, “herkes gibi sen de mi düşecektin?”

“Merdiveninizin tutmayan basamağı yüzünden, efendim.”

“Hakkı var,” dedi Madam Grandet. “Çoktan onarttırmanız gerekirdi o basamağı. Dün de Eugénie’nin ayağı burkulacaktı neredeyse.”

Grandet, Nanon’un sapsarı olduğunu görünce, “Al,” dedi, “değil mi ki Eugénie’nin doğum günü, değil mi ki düşmene de ramak kaldı, bir kadehçik kassi iç de kendine gel.”

“Doğrusu ya, iyice hak ettim,” dedi Nanon. “Benim yerimde birçokları şişeyi kırarlardı; ama ben havada tutabilmek için dirseğimi bile kırabilirdim.”

“Zavallı Nanon!” dedi Grandet, kadehine kassi koydu.

“Canın acıdı mı?” dedi Eugénie, ona ilgiyle bakıyordu.

“Hayır, böğrümü dayayıp tutundum.”

“Pekâlâ! Değil mi ki Eugénie’nin doğum günü, basamağınızı onarttıracağım,” dedi Grandet. “Ayağınızı köşeye, basamağın sağlam kalmış yerine basmasını öğrenemediniz bir türlü.”

Grandet mumu aldı, karısına, kızına ve hizmetçisine de keskin alevler saçan ocağın aydınlığından başka ışık bırakmadı, tahta, çivi bulmak, araçlarını almak için çamaşırlığa gitti. Nanon merdivende çivi çaktığını işitti.

“Yardım ister misiniz?” diye seslendi.

“Yok! yok!” diye yanıtladı eski fıçıcı, “iyi beceririm böyle işleri.”

Grandet’nin kurtlanmış merdivenini kendi eliyle onardığı, gençlik yıllarından kalma bir alışkanlıkla var gücüyle ıslık çaldığı sırada, üç Cruchot kapıyı çaldı.

Nanon küçük parmaklıktan bakarak, “Siz misiniz, Mösyö Cruchot?” diye sordu.

“Evet,” diye yanıtladı başkan.

Nanon kapıyı açtı, ocağın kemer altına yansıttığı ışık, üç Cruchot’ya salonun girişini görmelerini sağladı.

Nanon çiçeklerin kokusunu alınca, “Oo! Cümbüşe geldiğiniz belli,” dedi onlara.

Grandet dostlarının sesini tanıyarak, “Kusura bakmayın, beyler,” diye bağırdı. “Elinize düştüm! Hiç de gurur duymuyorum doğrusu, kendi elimle merdivenimi onarıyorum.”

Başkan yapmacık bir ağırbaşlılıkla, “İşinize bakın, Mösyö Grandet, işinize bakın. Kömürcü kendi evinin belediye başkanıdır,”12 dedi, hiç kimse anlamadı anıştırmasını, yalnız kendi güldü.

Madam Grandet ile Matmazel Grandet kalktılar. Başkan, karanlıktan yararlanarak Eugénie’ye, “Doğduğunuz bugünde size birçok mutlu yıllar dilememe, doyasıya yararlandığınız sağlığın hep sürmesini istememe izin verir misiniz, matmazel?” dedi.

Saumur’de ender bulunur çiçeklerden bir demet armağan etti; sonra, Eugénie’yi utandıran bir memnunlukla dirseklerinden tuttu, boynunun iki yanından öptü. Paslanmış bir iri çiviye benzeyen başkan, kur yaptığını sanıyordu.

Grandet salona girdi.

“Rahatsız olmayın,” dedi. “Şenlik günlerinde ne kadar da hızlı oluyorsunuz, başkan beyefendi.”

Rahip Cruchot, demeti ellerinde;

“Ama yeğenim için küçükhanımın yanında bütün günler şenlik günleri olur,” dedi.

Rahip, Eugénie’nin elini öptü. Noter Cruchot’ya gelince, genç kızı iki yanağından öpüverdi.

“Amma da ilerliyoruz! Her yıl on iyi ay,” dedi.

Grandet ışığı duvar saatinin önüne koydu, bir şakadan hoşlandı mı hiç bırakmaz, doyuncaya kadar yinelerdi: “Değil mi ki Eugénie’nin doğum günü, şamdanları yakalım,” dedi.

Kollu şamdanın kollarını dikkatle kaldırdı, her ayaklığa çanaklığını koydu, Nanon’un elinden bir küçük kâğıt parçasıyla bükülüp sarılmış yeni bir mum aldı, oyuğa soktu, iyice yerleştirip yaktı; bir dostlarına, bir kızına, bir de iki muma baktı, sonra gelip karısının yanına oturdu. Rahip Cruchot, kızıl ve düz perukalı, oyunbaz kocakarı suratlı, ufak tefek, bodur, tombul bir adam, gümüş kopçalı, sağlam kunduralar içindeki ayaklarını ileriye uzatarak, “Des Grassins’ler gelmediler mi?” dedi.

“Gelmediler daha,” dedi Grandet.

Yaşlı noter, kevgirler gibi delik deşik yüzünü buruşturdu.

“Ama gelecekler mi?” diye sordu.

“Sanırım,” diye yanıtladı Madam Grandet.

Başkan De Bonfons, Grandet’ye, “Bağbozumunu tamamladınız mı?” diye sordu.

“Her yerde!” diye yanıtladı yaşlı bağcı, salonda bir aşağı, bir yukarı dolaşmak üzere ayağa kalktı, sözü gibi gurur dolu bir deviniyle göğsünü kabarttı. “Her yerde!” O sırada, mutfağa giden koridor kapısından, Koca Nanon’un ışığını alıp ateş başına oturduğunu, şenliğe katılmamak için sıvışmaya hazırlandığını gördü. “Nanon!” dedi koridorda ilerleyerek, “ateşini, ışığını söndürsen de bize katılsan olmaz mı? Tanrı’m! Salon büyük, hepimize yeter.”

“Ama, efendim, kibar insanlar gelecek.”

“Onlardan neyin eksik senin? Hepsi de Âdem’in kaburgasından yaratıldı senin gibi.”

Sonra dönüp başkana doğru yürüdü.

“Ürününüzü sattınız mı?” diye sordu.

“Hayır, saklıyorum. Şarap şimdi iyi ama iki yıla kadar en iyi olur. Biliyorsunuz, mal sahipleri birbirlerine yemin ettiler, kararlaştırılan fiyattan aşağı inmeyecekler, bu yıl Belçikalılar bizi alt edemeyecekler. Giderlerse de ne yapalım, gene geleceklerdir.”

“Evet, ama sıkı duralım,” dedi Grandet, öyle bir sesle konuşmuştu ki, başkan titredi.

“Kendini pazarda mı sandı acaba?” diye düşündü Cruchot.

Bu sırada kapı tokmağının sesi, Des Grassins ailesinin geldiğini belirtti, des Grassins’lerin gelişi, Madam Grandet ile rahip arasında başlayan bir konuşmayı yarıda bıraktı.

Madam des Grassins, manastır yaşamını andıran taşra yaşamı ve erdemli bir yaşayışın alışkanlıkları nedeniyle, kırk yaşında bile genç kalan şu ufak, canlı, tıknaz, ak ve pembe kadınlardan biriydi. Bu kadınlar, mevsim sonlarının görenlere zevk veren, ama yapraklarında bir soğukluk bulunan, kokuları hafifleyen son gülleri gibidirler. Madam des Grassins oldukça iyi giyinirdi, giysilerini Paris’ten getirtir, Saumur kentine örneklik eder, gece toplantıları da düzenlerdi. Kocası bir zamanlar imparatorluk muhafız alayının levazım subayıydı, Austerlitz’de ağır biçimde yaralanıp emekliye ayrılmıştı. Grandet’ye gösterdiği saygıya karşın, askerlerin görünüşte kalan içtenliğini sürdürürdü.

“Günaydın Grandet,” dedi bağcıya, ona elini uzattı, bir üstünlük havasıyla davranıyordu. Cruchot’ları hep böyle ezerdi bu üstünlük altında. Madam Grandet’yi selamladıktan sonra, Eugénie’ye döndü: “Matmazel, her zaman güzel, her zaman akıllı uslusunuz,” dedi, “doğrusunu isterseniz, sizin için nasıl bir dilek dileyeceğimi bilemiyorum.” Sonra Avrupa’ya yeni getirilmiş olan, pek ender bir çiçeğin, bir Cap fundasının bulunduğu tahta saksıyı uşağının elinden alıp ona sundu.

Madam des Grassins, Eugénie’yi çok sevecen bir havayla öptü, elini sıktı: “Size küçük anımı sunmayı Adolphe üzerine aldı,” dedi.

Hali tavrı oldukça iyi olan, çekingen görünen ama bu yakınlarda hukuk okumak için Paris’e gidince, geçinmesi için yollanan paradan fazla olarak sekiz on bin frank harcayan, iri, sarışın, solgun ve ince bir genç adam, Eugénie’ye doğru ilerledi, iki yanağından öptü onu, sonra da bir dikiş kutusu armağan etti; kutunun içindeki bütün araçlar altın yaldızlı gümüştendi, üzerinde gotik harflerle, oldukça güzel kazılmış bir E. G. bulunan arma, özenle yapıldığını düşündürtse bile, gerçekte bayağı bir nesneydi. Eugénie, bu kutuyu açtığı zaman, genç kızları keyiften kıpkırmızı eden, ürperten, titreten şu beklenmedik, şu eksiksiz sevinçlerden birini duydu. Almasının doğru olup olmadığını anlamak istercesine babasına çevirdi gözlerini, Mösyö Grandet de, “Al, kızım!” dedi, sesi bir oyuncuya ün kazandırtabilirdi. Eugénie böylesine zenginlikleri olmayacak şeyler gibi görüyordu sanki, Adolphe des Grassins’e çevrilen sevinçli ve ateşli bakışını görünce, Cruchot’lar apışıp kaldılar. Mösyö des Grassins, Grandet’ye bir tutam enfiye sundu, bir tutam da kendisi aldı, mavi giysisinin yakasındaki Légion d’honneur nişanının üzerine düşen kırıntıları silkti, sonra sanki “Hadi, kalkın bakalım bunların altından!” dercesine Cruchot’lara baktı. Madam des Grassins, alaycı bir kadının yapmacık iyi niyetiyle armağanları gözden geçiriyordu, Cruchot’ların demetlerinin bulunduğu mavi kavanozlara çevirdi gözlerini. Bu nazik durumda, Rahip Cruchot, topluluğu ateşin önünde halka olup oturmaya bıraktı, salonun ucuna, Grandet ile gezinmeye gitti. Her ikisi de des Grassins’lerden en uzak pencere aralığına geldikleri zaman, papaz cimrinin kulağına eğildi.

“Bu insanlar paralarını sokağa atıyorlar,” dedi.

“Ne çıkar,” diye yanıtladı bağcı, “benim keseme geldikten sonra.”

“Kızınıza böyle bir altın makas vermek isteseydiniz, siz de pekâlâ alabilirdiniz,” dedi rahip.

Grandet, “Ben kızıma makastan daha iyi şeyler veriyorum,” diye yanıtladı.

Karmakarışık saçları esmer yüzünün sevimsizliğini daha da artıran başkana baktı rahip, “Yeğenim mankafanın biri. İşe yarayabilecek küçük bir saçmalık uyduramaz mıydı sanki?” diye düşündü.

Madam des Grassins, “Oyunumuzu oynayabiliriz, Madam Grandet,” dedi.

“Ama hepimiz toplandık, iki masa edebiliriz...”

“Değil mi ki Eugénie’nin doğum günü, hep birden oynayın tombalanızı,” dedi Grandet Baba, “bu iki çocuk da katılsın.” Hiçbir zaman, hiçbir oyun oynamayan eski fıçıcı, kızı ile Adolphe’u gösterdi. “Hadi, Nanon, masaları hazırla.”

“Size yardım edelim, Matmazel Nanon,” dedi Madam des Grassins neşeyle, Eugénie’yi sevindirdiği için pek keyifliydi.

“Yaşamımda hiçbir zaman böylesine memnun olmamıştım,” dedi vâris kendisine. “Hiçbir yerde böylesine güzelini görmedim.”

Madam des Grassins kulağına eğildi, “Bunu Adolphe Paris’ten getirdi, kendi eliyle seçmiş,” dedi.

“Çevir, çevir bakalım dolabını, Tanrı’nın cezası düzenbaz!” diyordu başkan içinden; “bir gün mahkemeye düşerseniz, işiniz Tanrı’ya kaldı demektir.”

Noter bir köşeye oturmuş, sakin sakin rahibe bakıyor, bir yandan da kendi kendine: “Des Grassins’ler ne yapsalar boşuna. Benim servetim, kardeşimin serveti, yeğenimin serveti toplam olarak bir milyon yüz bin franga yükseliyor. Des Grassins’lerinki fazla fazla bunun yarısı kadardır, bir de kızları var üstelik; canlarının istediğini armağan edebilirler! Hepsi bizim olacak bir gün, mirasçı kız da, armağanlar da.”

Gecenin sekiz buçuğunda iki masa kurulmuştu. Güzel Madam des Grassins, oğlunu Eugénie’nin yanına oturtmayı başarmıştı. Sıradan görünse bile çok ilginç olan bu sahnenin oyuncuları, alacalı bulacalı, rakamlı kartonlar, mavi camdan jetonlar almışlardı önlerine, her numara çekişinde mutlaka bir şey söyleyen yaşlı noterin şakalarını dinler gibiydiler ama aslında hepsi de Mösyö Grandet’nin milyonlarını düşünüyordu. Yaşlı fıçıcı, gurur içinde, Madam des Grassins’in pembe tüylerini, yeni giysisini, bankerin acayip başını, Adolphe’un başını, başkanı, rahibi, noteri seyrediyor, içinden de, “Liralarım için toplandılar buraya. Kızım için gelip sıkıntıya giriyorlar. Hah ha! Kızım ne onlara gidecek, ne bunlara, hepsi de oltama yem oluyor!” diyordu.

İki mumun doğru dürüst aydınlatamadığı şu kül rengi emektar salonda bu aile sevinci, Koca Nanon’un çıkrık gürültüsünün eşliğinde sürüp giden, yalnız Eugénie’nin ya da annesinin dudaklarında içten olan bu gülüşler; öylesine büyük çıkarlara bağlanan bu küçüklük; kendileri için biçilmiş olmakla birlikte bilmedikleri pahanın kurbanı olan kuşlar gibi, gözlerini boyayan dostluk gösterileriyle kıstırılıp sarılmış olan bu genç kız; her şey, her şey hüzünlü bir biçimde gülünçleştiriyordu bu sahneyi. Ama bütün memleketlerde, bütün çağlarda görülen bu sahne değil midir bu? Ne var ki burada en yalın yüzüne bürünmüştü. İki ailenin sahte bağlılığını kullanan, çok büyük yararlar sağlayan Grandet’nin yüzü bu dramın en yüksek noktasında bulunuyor, onu aydınlatıyordu. Kendisine iman edilen biricik yeni tanrı, bir tek yüzle belirtilmiş, gücünün doruğuna ermiş. Para değil miydi? Tatlı yaşam duyguları yalnızca ikincil bir yer tutuyordu burada; yalnızca üç saf yüreği, Nanon’un, Eugénie’nin ve annesinin yüreklerini canlandırıyordu. Üstelik de saflıkları içinde ne kadar bilgisizdiler! Eugénie de, annesi de Grandet’nin serveti hakkında hiçbir şey bilmiyorlardı ancak bulanık düşüncelerinin parıltısında değerlendiriyorlardı yaşamın nesnelerini; paraya fazla değer vermezlerdi, küçümsemezlerdi de, parasız yaşamaya alışmışlardı nasıl olsa. Kendileri farkında bile olmadan ezilen, canlı duyguları, yaşamlarının gizi, yaşamları tümüyle maddeye dayanan insanların bu toplantısında birer tuhaf aykırılık durumuna getiriyordu. İnsanın iğrenç durumu! Herhangi bir bilgisizlikten gelmeyen bir tek mutluluk bile yoktur onun mutlulukları içinde. Madam Grandet’nin on altı kuruşluk bir ödül, yani bu salonda kazanılmış ödüllerin en büyüğünü kazandığı, hanımının bu büyük parayı cebine indirdiğini görünce Koca Nanon’un keyiften güldüğü bir sırada, evin kapısında bir tokmak sesi çınladı, öyle bir gürültü çıkardı ki, kadınlar iskemleleri üzerinde zıplayıverdiler.

“Kapıyı böyle çalan bir Saumur’lü olamaz,” dedi noter.

“Böyle de kapı mı çalınır,” dedi Nanon. “Kapımızı kırmak mı istiyorlar?”

“Tanrı’m! Kim acaba?” diye atıldı Grandet.

Nanon iki mumdan birini aldı, Grandet’yle birlikte kapıyı açmaya gitti.

“Grandet, Grandet!” diye bağırdı fıçıcının karısı, belirsiz bir korku duygusunun itişiyle salonun kapısına atılmıştı.

Bütün oyuncular birbirlerine baktılar.

“Biz de bir gitsek nasıl olur acaba,” dedi Mösyö des Grassins. “Bu kapı çalmaca hiç mi hiç hoşuma gitmedi.”

Mösyö des Grassins, iki kocaman bavulla bazı öteberi çantaları taşıyan ulaşım şirketi hamalının yanındaki genç adamı ancak seçebilmişti. Grandet birdenbire karısına döndü, “Madam Grandet, tombalanızın başına gidin siz,” dedi. “Bırakın da beyefendiyle konuşup anlaşayım.” Sonra salon kapısını sertçe çekip kapadı. Telaşlanmış oyuncular gene eski yerlerine geçtiler içeride ama oyunu sürdürmediler.

“Saumur’den biri mi, Mösyö des Grassins?” dedi karısı.

“Hayır bir yolcu.”

“Ancak Paris’ten gelebilir,” dedi Madam des Grassins. Bir Hollanda gemisini andıran, iki parmak kalınlığındaki emektar saatini çıkardı. “Gerçekten de öyle,” dedi, “saat dokuz. Pes doğrusu! Grand Bureau’nun arabası hiçbir zaman geç kalmaz.”

“Peki, bu bey genç bir bey mi?” diye sordu Rahip Cruchot.

“Evet,” diye yanıtladı Mösyö des Grassins. “Getirdiği öteberiler de an azından yüz kilo gelir.”

“Nanon dönmedi,” dedi Eugénie.

“Ancak bir akrabanız olabilir,” dedi başkan.

Madam Grandet tatlı tatlı, “Paralarımızı sürelim,” diye atıldı. “Mösyö Grandet’nin canı sıkıldı, sesinden anladım. İşleri üzerinde konuştuğumuzu görürse, belki de hoşlanmaz.”

Bu sırada Adolphe komşusuna, “Matmazel, bu gelen amcanızın oğlu Grandet’dir kuşkusuz. Mösyö de Nucingen’in balosunda görmüştüm, pek yakışıklı bir delikanlı,” dedi. Ama sözlerinin arkasını getiremedi, annesi ayağına basmıştı; sonra para sürmek için ondan iki kuruş istedi yüksek sesle, sonra da kulağına, “Kes sesini, koca budala!” dedi.

Bu sırada Grandet döndü, Nanon yoktu. Nanon’un ve hamalın ayak sesleri çınladı basamaklarda. Grandet’nin arkasından, bir zamandır merakları öylesine kamçılayan, kafaları öylesine şiddetle uğraştıran, bu eve gelmesi, bu topluluğun içine düşmesi ise, bir sümüklüböceğin bir arı kovanına düşmesiyle, bir tavus kuşunun karanlık bir köy kümesine girmesiyle karşılaştırılabilecek olan bir yolcu geliyordu.

“Ateşin yanına oturun,” dedi Grandet kendisine.

Genç yabancı, oturmadan önce, topluluğu çok sevimli bir biçimde selamladı. Erkekler ayağa kalkıp kibar bir eğilişle aldılar selamını, kadınlar da pek nazik bir reverans yaptılar.

“Hiç kuşkusuz üşüyorsunuzdur, efendim,” dedi Madam Grandet, “belki de ta...”

Bağcı elinde tuttuğu bir mektubu okumayı bırakarak, “Kadınlar böyledir işte!” dedi. “Bırakın da beyefendi dinlensin.”

“Ama, babacığım, beyefendinin belki de bir gereksinimi vardır,” dedi Eugénie.

Bağcı sert sert, “Ağzında dili var,” diye yanıtladı.

Yalnız yabancı şaştı bu olanlara. Ötekiler babacanın zorba davranışlarına alışmışlardı. Bununla birlikte, bu iki soru sorulup yanıtları verildikten sonra, yabancı kalktı, sırtını ateşe verdi, çizmelerinin tabanını ısıtmak amacıyla bir ayağını kaldırdı, Eugénie’ye, “Teşekkür ederim, kardeşim, Tours’da akşam yemeğini yedim,” dedi, sonra da Grandet’ye bakarak, “Hiçbir gereksinimim yok, hatta hiç de yorgun değilim,” diye ekledi.

“Beyefendi başkentten mi geliyor?” diye sordu Madam des Grassins.

Mösyö Charles –Parisli Mösyö Grandet’nin oğlunun adıydı bu– kendisine soru sorulduğunu işitince, bir zincirle yakasına takılmış, tek camlı, küçük gözlüğe uzattı elini; hem masanın başındakileri hem de çevresinde oturanları gözden geçirmek için sağ gözünün üzerine yerleştirdi, Madam des Grassins’i pervasızca süzdü gözlüğünün ardından; her şeyi gördükten sonra da, “Evet, efendim,” dedi. “Tombala mı oynuyordunuz, yengeciğim?” diye ekledi. “Oynamanıza bakın, bırakılamayacak kadar eğlenceli...”

Madam des Grassins ona anlamlı anlamlı bakıyor, “Kuzeni olduğundan kuşkum yoktu,” diye düşünüyordu.

“Kırk yedi,” diye bağırdı yaşlı rahip. “İşaretlesenize, Madam des Grassins, sizin numaranız değil mi?”

Mösyö des Grassins, karısının karteli üzerine bir jeton koydu. Karısı hüzünlü önsezilere kapılmıştı, tombalayı düşündüğü yoktu, önce Parisli kuzenini, sonra da Eugénie’yi gözden geçirdi. Genç mirasçı arada bir kuzenine baktı kaçamak bakışlarla, bankerin karısı da bu bakışlarda kolayca bir şaşkınlık, ya da bir merak yükselişi sezdi.

Mösyö Charles Grandet, yirmi iki yaşında, yakışıklı bir genç adam, bu sırada bu iyi taşralılarla görülmedik bir karşıtlık oluşturuyordu; aristokratça davranışları daha şimdiden birazcık ayaklandırıyordu onları, kendisiyle alay etmek için hepsi de onu inceliyordu. Burası bir açıklama ister. Yirmi iki yaşındaki gençler, her türlü çocukluğu yapabilecek kadar yakındırlar çocukluğa. Bunun için, aralarından yüzde doksan dokuzu Charles Grandet’nin davrandığı gibi davranırdı belki de. Bundan birkaç gün önce, babası Saumur’lü kardeşine gidip birkaç ay kalmasını söylemişti. Parisli Mösyö Grandet, belki de Eugénie’yi düşünüyordu. İlk kez taşraya çıkacak olan Charles da, burada modaya uygun bir genç adamın üstünlüğü içinde görünmeyi, ilçeyi lüksüyle kendine erişemez bir duruma düşürmeyi, dikkati üzerinde toplamayı, buraya Paris yaşamının buluşlarını getirmeyi düşünmüştü. Uzun sözün kısası, Saumur’de tırnaklarını fırçalamak için Paris’te harcadığı zamandan daha fazla zaman harcamak, bazı bazı delikanlıların güzellikten yoksun olmayan, bir aldırmazlığına bürünmek için bir yana bıraktıkları gereğinden fazla düzgün giyinme işine kendini iyice vermiş görünmek istiyordu. Paris’in en güzel av giysisini, en güzel tüfeğini, en güzel bıçağını, en güzel kınını getirmişti. En usta ellerden çıkmış gömlek koleksiyonunu almıştı yanına: kül renkliler, aklar, karalar, donuzlan böceği renginde olanlar, altın gibi ışıklar saçanlar, pullular, alacalılar, çift katlılar, şallılar, dik yakalılar, yukarısına kadar düğmelenmişler, altın düğmeliler. O çağda gözde olan bütün yaka ve kravat çeşitlerini getirmişti. İki Buisson13 takımı getirmişti, en ince çamaşırları getirmişti. Güzel, altın tuvalet kutusunu, annesinin armağanını getirmişti. Bütün şıklık araçlarını getirmiş, kadınların en cana yakınının, hiç değilse kendisince en cana yakın olanının, Annette’inin, şimdi uğurlarında mutluluğunu bir zaman gözden çıkarmak zorunda bulunduğu bazı kuşkulara kurban gittiğinden kocasıyla birlikte, sıkıntı içinde, İskoçya’da yolculuk eden yüksek bir hanımın verdiği pek hoş ve küçücük bir yazı takımı ile on beş günde bir ona mektup yazarken kullanacağı çok güzel kâğıtları da unutmamıştı. Elden geldiğince tam bir Parisli ıvır zıvırları dengiyle gelmişti kısacası, bir düelloya başlamaya yarayan kırbaçtan gene düelloyu sona erdirten oymalı tabancalara kadar, genç bir başıboşun yaşam toprağını sürmekte kullandığı bütün tarım araçları vardı denginde. Babası, yalnız başına, alçakgönüllü bir biçimde yolculuk etmesini söylediği için, posta arabasının yalnız kendisine ayrılan bölümünde gelmişti, Annette’ini, yani gelecek haziranda Baden kaplıcalarında buluşup görüşeceği şu yok şöyle... yok böyle... falan filan kadını, o yüksek hanımı karşılayacağı gün için ısmarladığı çok güzel yolculuk arabasını bozmadığına memnundu. Charles, amcasının evinde yüz kişiyle karşılaşacağını, amcasının ormanlarında sürek avına çıkacağını, kısacası burada bir şato yaşamı süreceğini umuyordu; onu Saumur’de bulacağını bilmiyordu, Saumur’de yalnızca Froidfond’un yolunu bulabilmek için bilgi sormuştu amcası hakkında; ama kentte bulunduğunu öğrenince de, kendisini büyük bir konakta göreceğini sanmıştı. İster Saumur’de ister Froidfond’da bulunsun, amcasının evinde ilk adımlarını uygun bir biçimde atmak için, en çapkın, en yalın biçimde özentili, o zamanlar bir nesnenin, bir insanın özel üstünlüklerini özetleyen sözcüğü kullanmak gerekirse, en tapılası yolculuk tuvaletini yapmıştı. O güzel, kestane rengi saçlarını Tours’da bir berber yeni kıvırmıştı daha; orada çamaşır değiştirmiş, ak ve güleç yüzünü çerçeveleyecek biçimde yuvarlak bir yaka ile çok uyuşan, kara satenden yapılmış bir kravat takmıştı. Yarısına kadar iliklenmiş bir yolculuk redingotu beline sımsıkı oturuyordu, şallı kaşmirden bir yelek görünüyordu altında, bu yeleğin altında ikinci bir yelek daha vardı, onun rengi de aktı. Saati, kısa bir altın zincirle düğme yerlerinden birine bağlanıyordu, gelişigüzel bir biçimde, hiç önemsenmeden bir cebe atılmıştı. Kül rengi pantolonu yanlardan düğmeleniyor, kara ipekle işlenmiş nakışları dikişleri güzelleştiriyordu. Bastonunu çok hoş bir biçimde kullanıyordu elleriyle, işlemeli altın sapı da kül rengi eldivenlerinin parlaklığını hiç mi hiç bozmuyordu. Sonra kasketi de son derece üstün bir beğeninin ürünüydü. Hem bu kılıklara gülünç olmadan girebilmek hem de bütün bu ahmaklıklara kendini beğenmişlere özgü bir uyum verebilmek, ancak bir Parislinin, hem de en kibar çevrede yaşayan bir Parislinin yapabileceği bir işti. Hem bir mertçe davranışı güzel tabancalara, şaşmaz bir atıcılığa ve Annette’i elde etmiş bir genç adam havası da bunları destekliyordu. Şimdi, Saumur’lülerin ve genç Parislinin karşılıklı şaşkınlıklarını iyice anlamak, yolcunun şıklığının kül rengi gölgeler ve aile tablosunu oluşturan yüzler ortasına saçtığı keskin parıltıyı olduğu gibi görmek isterseniz, Cruchot’ları gözlerinizin önüne getirmeye çalışın. Her üçü de tütün kullanırdı, burun damlalarına da, kıvrık yakalı, sarımsı kıvrımlı, kiremit rengi gömleklerinin süslü göğüslüklerine dökülen ufak, kara kırıntılara da kulak astıkları yoktu. Yumuşak kravatları boyunlarına bağlanır bağlanmaz, ip gibi dolaşıverirlerdi hemen. Ancak altı aydan altı aya çamaşır yıkamalarını ve çamaşırlarını dolaplarının dibinde saklamalarını sağlayan çamaşır bolluğu, zamanın bunlar üzerine eski boz renklerini işlemesine yol açıyordu. Sevimsizlikle yaşlılık kusursuz bir biçimde uyuşmuştu onlarda. Yüzleri, iplikleri çıkmış giysileri kadar solmuş, pantolonları kadar buruşmuş, yıpranmış, sertleşmişlerdi, büzülüp duruyorlardı. Öbür giysilerdeki genel kılıksızlık da Cruchot’ların umursamazlığına uyuyordu, bunlar da farkında olmadan birbirleri için giyinmemeye, her şeyden önce bir çift eldivenin fiyatını göz önünde bulundurmaya başlayan bütün taşralıların giyimleri gibi, hepsi de eksik, hepsi de parlaklıktan uzaktı. Modadan nefret, Cruchot’cularla Grassins’cilerin tam olarak anlaştıkları biricik noktaydı. Parisli, salonun “aksesuarlarını”, döşemenin kirişlerini, tahta oymaların biçemini ya da sineklerin buraya işledikleri, sayıları Encyclopédie méthodique’i de, Le Moniteur’ü de14 noktalandırmaya yetecek kadar kabarık noktacıkları incelemek üzere gözlüğünü eline aldı mı bütün tombala oyuncuları hemen burunlarını kaldırıyor, onu bir zürafa seyredercesine, merakla seyrediyorlardı. Mösyö des Grassins ile oğlu, modaya uygun bir adamın yüzüne yabancı değillerdi ama ya genel bir duygunun anlatılmaz etkisine kapıldıklarından, ya da hemşerilerine alay dolu göz atışlarla, “Parisliler böyledir işte!” diyerek onu beğendiklerinden, onlar da komşularının şaşkınlığına katıldılar. Hem hepsi de rahatça, ev sahibini gücendirmekten korkmadan seyredebilirdi Charles’ı. Grandet elindeki uzun mektuba dalmış, konuklarına da, eğlencelerine de kulak asmadan, biricik masa şamdanını önüne almıştı. Giyiniş bakımından da, insan güzelliği bakımından da böyle bir kusursuzluk örneğini hiç mi hiç görmemiş olan Eugénie, kuzenini melekler ülkesinden inmiş bir yaratık gibi görmeye başlamıştı. Bu öylesine parlak, bu öylesine hoş kıvrılmış saçlardan dağılan güzel kokuyu hazla içine çekiyordu. Bu güzel, ince eldivenlerin ak derisine dokunabilmek isterdi. Charles’ın küçücük ellerine, rengine, hatlarındaki tazeliğe, inceliğe imreniyordu. Bu görüntü hiç durmadan çorap yamamakla, babasının yırtığını, söküğünü dikmekle uğraşan, ömrü bu sessiz sokakta, saatte bir kişiden fazla insan görmeden, bu kirli kaplamalar arasında geçmiş bir bilgisiz kız üzerinde bu kibar gencin yarattığı izlenimleri özetleyebilirdi ama iş bu kadarla kalmadı, kuzenini görmek ince şehvet heyecanları fışkırttı yüreğinde; İngiliz Keepsake’lerinde Westall’in çizdiği, Finden’lerin15 de tirşe üzerine üflenince bu göksel belirtilerin uçmasından korkulacak kadar usta bir hakkâk kalemiyle oyduğu masalımsı kadın resimleri de bir delikanlının yüreğinde aynı heyecanı uyandırırdı. Charles, İskoçya’da yolculuk eden yüksek hanımın işlediği bir mendili çıkardı cebinden. Aşk için yitirilmiş saatler boyunca aşkla yapılmış bu güzel işi görünce, Eugénie gerçekten kullanacak mı diye kuzenine baktı. Charles’ın tavırlarını, devinilerini, gözlüğünü eline alışını, yapmacık pervasızlığını, az önce zengin vârisi o kadar memnun eden, kendisininse hiç kuşkusuz ya değersiz, ya da gülünç bulduğu kutuyu küçümseyişini, kısacası, Cruchot’larla des Grassins’leri sarsan her şeyini öylesine beğeniyordu ki, uyumadan önce uzun zaman, bu kuzenler ankasını düşleyip durdu.

Numaralar son derece yavaş çekiliyordu ama çok geçmeden tombala bırakıldı. Koca Nanon girdi içeriye, sonra da yüksek sesle, “Hanım, çarşaf verin de şu beyin yatağını yapayım,” dedi.

Madam Grandet, Nanon’un ardından gitti. O zaman, Madam des Grassins, “Herkesin kuruşları kendinde kalsın, tombalayı bırakalım,” dedi alçak sesle. Köşeleri kırılmış, emektar fincan tabağından ikişer kuruşunu geri aldı herkes; sonra topluluk hep birden kımıldadı, yüzlerini ateşe dönüp çeyrek saat konuştular.

Grandet, elindeki mektubu bırakmadan, “Ne o, bitirdiniz mi?” dedi.

“Evet, evet,” diye yanıtladı Madam des Grassins, gelip Charles’ın yanına yerleşti.

Eugénie, yüreklerine bir duygu ilk kez yerleştiği zaman genç kızların içine doğan düşüncelerden biriyle canlandı, annesiyle Nanon’a yardım etmek üzere salondan ayrıldı. Becerikli bir günah çıkarıcı kendisini sorguya çekseydi, hiç kuşkusuz, annesini de, Nanon’u da düşünmediğini ama kuzeniyle ilgilenmek için, buraya ne olursa olsun bir şeyler koymak için, herhangi bir unutkanlığı önlemek için, burasını elden geldiği kadar zarif ve temiz bir duruma sokmak amacıyla her şeyi önceden kestirip hazırlamak için kuzeninin odasını gözden geçirmenin keskin arzusuyla içi kemirildiğini söylerdi. Eugénie, kuzeninin beğenilerini, düşüncelerini anlayabilecek tek insanın kendisi olduğuna inanıyordu şimdiden. Gerçekten de, her şeyi yaptıklarını düşünerek geri dönen annesiyle Nanon’a her şeyin yeniden yapılması gerektiğini kanıtladı. Koca Nanon’a çarşafları ateş koruyla ısıtmasını söyledi; emektar masanın üstüne kendi eliyle bir örtücük örttü, Nanon’a da bu örtüyü her sabah değiştirmesini tembih etti. Annesini şöminede iyi bir ateş yakmanın zorunlu olduğuna inandırdı. Nanon’u da babasına hiçbir şey söylemeden, koridordan koca bir yığın odun getirmeye razı etti. Salona koştu, yaşlı Mösyö de la Bertellière’in terekesinden olan eski bir lake tepsiyi durduğu köşeden aldı, sonra altı köşeli bir kristal bardakla yaldızı gitmiş bir küçük kaşık buldu, bir yengi kazanmışçasına şöminenin üzerinde bir köşeye koydu bunları. Bir çeyrek saat içinde sürü sürü düşünce fışkırdı içinden, doğdu doğalı bu kadar şey esmemişti aklına.

“Kuzenim ev mumunun kokusuna asla dayanamaz, anne,” dedi. “Çarşı mumu satın alsak?..” Aylık masrafları için aldığı yüz kuruşluk eküyü bir kuş hafifliğiyle çıkardı cüzdanından. “Al, Nanon,” dedi, “çabuk git.”

“Ama baban ne der sonra?”

Kızını elinde Grandet’nin Froidfond Şatosu’ndan getirdiği eski Sevres porseleninden bir şekerlikle görünce, Madam Grandet yapmıştı bu çıkışı.

“Şekeri nereden bulacaksın ki? Delirdin mi?”

“Anne, Nanon mumu satın aldığı gibi şekeri de satın alır pekâlâ.”

“Ama baban?”

“Yeğeninin bir bardakçık şekerli su içmemesi uygun düşer mi? Hem farkına bile varmaz.”

Madam Grandet başını sallayarak, “Baban her şeyi görür,” dedi.

Nanon duralıyordu, efendisini bilirdi.

“Hadi, Nanon, hadi; değil mi ki benim doğum günüm.”

Nanon, genç hanımının şimdiye kadar yaptığı ilk şakayı işitince zorlu bir kahkaha kopardı, arkasından da dediğini yaptı. Eugénie ile annesi, Mösyö Grandet’nin yeğenine ayırdığı odayı güzelleştirmeye çalışırken, Madam des Grassins, ona candan ilgi gösteriyor, cilve yapıyordu, “Böyle kış mevsiminde, başkentin eğlencelerini bırakıp da Saumur’de oturmaya geldiğinize göre pek gözü pek bir insan olmalısınız, beyefendi,” dedi ona. “Ama sizi fazla korkutmuyorsak, burada da eğlenebileceğinizi görürsünüz.”

Tam bir taşralı bakışıyla baktı ona, kadınlar alışkanlıkla bu bakışlara o kadar sakınganlık, o kadar önemlilik eklerler ki, bu bakışla baktılar mı, her hazzı ya bir hırsızlık ya da bir kabahat gibi gören kilise adamlarının gözlerine özgü, lezzetli şehvet düşkünlüğünü geçirirler gözlerine. Charles bu salonda kendini öyle garip, amcasına gelirken bulacağını umduğu şatodan, şatafatlı yaşamdan öylesine uzak buluyordu ki, Madam des Grassins’e dikkatle bakınca, Paris yüzlerinin yarı silik bir görüntüsünü fark etti. Kadının yaptığı bu bir tür çağrıya incelikle karşılık vererek yapmacıksız bir konuşmaya girişti; Madam des Grassins de bu konuşma boyunca, sesini giz vermelerinin türüyle ayarlı olarak yürütmek için, gittikçe daha alçaktan konuştu. Onda da, Charles’da da aynı güven gereksinimi vardı. Bunun için, birkaç dakikalık bir uçarı söyleşiden, birkaç ciddi şakadan sonra, becerikli taşra kadını, bu sıralarda bütün Saumur’lüleri ilgilendiren şarap satışlarını konuşan öbür insanlarca işitilebileceğini usuna getirmeden, şunları söyledi ona: “Beyefendi, bize bizi görmeye gelmek onurunu vermek isterseniz, benim kadar kocamı da sevindireceğinizden hiç kuşkunuz olmasın. Salonumuz tüccar ve soylu sınıfının ileri gelenlerini bir arada bulabileceğiniz biricik salondur Saumur’de: Her iki çevreye de bağlıyız biz, onlar da yalnız bizim salonumuzda bir araya gelmek isterler, çünkü bizim salonumuzda insan eğlenir. Kocam, gururla söylüyorum, hem berikilerden saygı görür, hem ötekilerden. Kısacası, burada geçireceğiniz günlerin sıkıntısını gidermeye çalışırız. Mösyö Grandet’nin evinde kalsanız, ne olurdunuz, aman Tanrı’m! Amcanız bağ çubuklarından başka bir şey düşünmeyen bir hasis, yengeniz iki sözcüğü bir araya getiremeyen bir sofu, kuzininiz de elifi mertek sanan, sıradan, drahomasız, gününü durmadan paçavra yamamakla geçiren bir budaladır.”

Charles Grandet, Madam des Grassins’in cilvelerine karşılık verirken, “Çok iyi bir kadın bu,” dedi içinden.

İri, şişman banker gülerek, “Hanım, sen beyefendiyi kendi tekeline almak istiyorsun galiba,” dedi.

Noterle başkan bu söz üzerine oldukça alaylı şeyler söylediler; ama rahip kurnaz kurnaz baktı onlara, bir tutam tütün aldı, tabakasını da herkese sundu.

“Beyefendiyi Saumur’de hanımefendiden daha iyi ağırlayabilecek insan var mı ki?” dedi.

“Güzel ama, ne demek istiyorsunuz, rahip efendi?” diye sordu Mösyö des Grassins.

Kurnaz ihtiyar, Charles’dan yana döndü.

“Sizin için de, hanımefendi için de, Saumur kenti için de, beyefendi için de en uygun, en iyi anlam hangisiyse, o anlamda söylüyorum,” diye ekledi.

Rahip Cruchot, dikkat bile etmiyormuş gibi davranmıştı ama, Charles ile Madam des Grassins arasındaki konuşmaya kulak kabartmaktan da geri durmamıştı.

Adolphe da, ilgisiz gibi görünmeye çalışarak, “Efendim, belleğinizde kaldı mı bilmem,” dedi Charles’a. “Mösyö Baron de Nucingen’in verdiği bir baloda karşınızda oturmak onuruna ermiştim ve...”

“Elbette, efendim, elbette,” diye yanıtladı Charles, herkesin dikkatini çektiğini görünce şaşırmıştı.

“Beyefendi oğlunuz mu?” diye sordu Madam des Grassins’e.

Rahip şeytanca anneye baktı.

“Evet beyefendi,” dedi Madam des Grassins.

Charles, Adolphe’a döndü.

“Demek Paris’teyken çok gençtiniz?” dedi.

“Ne yaparsınız, beyefendi,” dedi rahip, “sütten kesilir kesilmez Babil’e yolluyoruz çocuklarımızı.”

Madam des Grassins şaşılacak kadar derin bir bakışla süzdü rahibi. Rahip sözlerini sürdürdü.

“Pek yakında hukuktan diploma alacak oğullar yetiştirdikten sonra bile hanımefendi kadar taze, hanımefendi gibi otuz küsur yaşlarında kadınlar bulmak için taşraya gelmeli,” dedi. Sonra dişi rakibine döndü, “Gençlerin de, hanımların da sizin dans edişinizi görmek için iskemleler üzerine çıktıkları günlerdeymişim gibime geliyor hâlâ,” diye ekledi. “Bence o günkü başarılarınız daha dünkü başarılardır, hanımefendi.”

“Seni gidi moruk cani, seni!” dedi Madam des Grassins içinden, “benim kim olduğumu sezdi mi yoksa?”

Charles redingotunun düğmelerini çözüp elini yeleğine götürürken, Chantrey’in16 Lord Byron’a yakıştırdığı duruşa özenmek için gözlerini uzaklara dikerken, “Saumur’de herkesin gözünü kamaştıracağım galiba,” diyordu kendi kendine.

Noter ile başkan, Grandet Baba’nın mum ışığında güçlü bir biçimde aydınlanan yüzünün derilerine bakarak mektubun içindekileri kestirmeye çalışıyorlardı, babacanın dikkatsizliği, daha doğrusu mektuba büyük bir ilgiyle dalışı her ikisinin de gözünden kaçmadı. Bağcı, yüzündeki her zamanki sakinliği zor sürdürüyordu. Hem şu uğursuz mektubu okurken, adamın ne denli soğukkanlı kalabileceğini herkes tasarlayabilir:

Kardeşim, birbirimizi görmeyeli yirmi üç yıl olacak neredeyse. Son görüşmemize benim düğünüm neden olmuştu, bundan sonra da sevinçli olarak birbirimizden ayrılmıştık. Mutluluğuna çok sevindiğini belli ettiğin ailenin biricik dayanağı olacağın, o zamanlar hiç aklıma gelmezdi elbet... Sen bu mektubu eline aldığın zaman, ben artık yaşıyor olmayacağım. İçinde bulunduğum durumda, bir iflasın utancıyla yaşamak istemedim. Son dakikaya kadar, hep su yüzünde kalacağımı umarak girdabın kıyısında durdum. Ama şimdi bu girdaba gömülmekten başka yol yok. Noterim Roguin’le komisyoncumun iflasları bir araya gelince, son kaynaklarım da gitti elimden, hiçbir şeyim kalmadı. Aşağı yukarı dört milyon kadar borçlu olmak, buna karşılık borcumun yüzde yirmi beşten fazlasını ödeyemeyecek durumda bulunmak gibi bir dert içindeyim. Depo ettiğim şaraplar, sizin ürünlerin bolluk ve üstünlüğünün neden olduğu batırıcı düşüşe uğruyor şu sıralarda. Üç güne varmadan, bütün Paris, “Mösyö Grandet dolandırıcının biriymiş!” diyecek. Ben, o dürüst insan, bir alçaklık kefeni içinde yatacağım. Oğlumun adını kirleteceğim, üstelik de annesinin servetini aldım elinden. Taparcasına sevdiğim bu zavallı çocuk, bunların hiçbirini bilmiyor. Sevgiyle vedalaştık. Bereket versin, bu ayrılış üzerine yaşamımın son dalgalarının serildiğini bilmiyordu. Bir gün lanet yağdırmaz mı bana? Kardeşim, kardeşim, çocuklarımızın laneti tüyler ürpertici bir şey; onlar bizim lanetlerimizi giderebilirler ama, onlarınki geri alınmaz. Grandet, sen benim büyüğümsün, beni kanadın altına almak zorundasın; ne yaparsan yap, Charles’ın ağzından mezarımın üstüne kötü bir söz düşmesin! Kardeşim, kanımla, gözyaşlarımla yazdığım bir mektupta bile bu mektuptaki kadar acı olamazdı; çünkü ağlardım, kanımı akıtırdım, ölürdüm, acı çekmez olurdum; ama acı çekiyorum, ölümü de kupkuru bir gözle görüyorum. Charles’ın babası sensin artık! Ana tarafından hiçbir akrabası yok, nedenini biliyorsun. Toplum inançlarına niçin boyun eğmedim? Niçin yenildim aşka? Ne diye büyük bir beyzadenin yasadışı kızıyla evlendim? Charles’ın ailesi yok artık. Of, zavallı, zavallı oğlum! Dinle, Grandet, kendim için yalvarmaya gelmedim sana; hem üç milyonluk bir ipoteği kaldıracak kadar büyük bir servetin de yoktur belki; sana oğlum için yalvaracağım! Bunu iyi bil, kardeşim, seni düşünürken yalvaran ellerim birleşti. Grandet, ölürken Charles’ı sana emanet ediyorum. Senin ona babalık edeceğini düşünerek içim sızlamadan bakıyorum tabancalarıma. Charles beni çok severdi, çok iyi davranırdım ona, bir dediğini iki etmezdim; bana lanet etmeyecektir. Kendin de göreceksin ya, yumuşak başlıdır, annesine çekmiştir, hiç üzmeyecektir seni. Zavallı çocuk! Lüksün hazlarına alışmıştır, yoksulluk günlerimizde ikimizin de çektiğimiz yoklukların hiçbirini bilmez o... İşte batmış, yapayalnız bir durumda. Evet, bütün dostları ondan kaçacaklar, alçalışlarının nedeni de ben olacağım. Ah! Kolum onu bir tutuşta göklere, annesinin yanına yollayabilecek kadar güçlü olsun isterdim. Çılgınlık! Yıkımıma dönüyorum gene. Charles’ın yıkımına. Benim ölümümü de, kendisini bekleyen acıyı da ona uygun bir biçimde bildiresin diye yolladım yanına. Baba ol ona ama iyi bir baba. Başıboş yaşamından hemen koparıp alma, öldürürsün. Annesinin vârisi olarak benden isteyebileceği alacaktan vazgeçmesi için diz çökerek yalvarıyorum ona. Ama yersiz bir rica bu; onurlu çocuktur, alacaklılarım arasına katılmaması gerektiğini anlayacaktır. Zamanında vazgeçirt mirasımdan. Kendisine hazırladığım çetin koşulları da göster; bana beslediği sevgi sürerse, kendisi için her şeyin bitmediğini söyle benim adıma. Evet, her ikimizi de kurtaran çalışma, elinden aldığım serveti ona geri verebilir. Onun için bir anlığına mezarımdan çıkmak isterdim. Babasının sesini dinlemek isterse, hemen yola çıksın, Hindistan’a gitsin! Kardeşim, Charles dürüst ve mert bir çocuktur: Ufak bir şeyler ver ona, vereceğin ilk sermayeyi geri vermemektense ölmeyi daha uygun bulur; evet, ona borç vereceksin, Grandet! Yoksa pişmanlıklar içinde kıvranırsın ileride. Ah! Çocuğum senden yardım da, sevgi de göremezse, bu sertliğinden dolayı sonsuza dek öç isteyeceğim Tanrı’dan; birkaç senet kurtarabilseydim, annesinin malı üzerinden biraz para verebilirdim eline, ama ay sonunda ödediklerim varımı yoğumu kuruttu. Çocuğumun yazgısından kuşku duyarak ölmek istemezdim; senin o beni ısıtacak elinin sıcaklığında kutlu umut sözleri duymak isterdim; ama zamanım yok. Charles yolculuktayken, bilançomu çıkarmak zorundayım. İşlerime yön veren iyi niyetimle, yıkılışımda bir hata da, bir namussuzluk da bulunmadığını ortaya koymaya çalışıyorum. Bu da biraz Charles’la ilgilenmek değil mi? Hoşça kal, kardeşim. Sana bıraktığım, senin de, hiç kuşkum yok, kabul edeceğin cömertçe vasilik için, dilerim Tanrı’nın bütün kutsamalarını kazanırsın. Bir gün hepimizin gideceği, benimse şimdiden içinde bulunduğum dünyada senin için durmadan dua eden bir ses bulunacak.

Victor-Ange-Guillaume Grandet

“Söyleşi mi yapıyorsunuz?” dedi Grandet Baba, mektubu dikkatle, eski kıvrım yerlerinden katlayıp yeleğinin cebine koydu. Alçakgönüllü, korkak bir tavırla yeğenine baktı, heyecanını, hesaplarını sakladı bu tavır altında. “Isındınız mı?” diye sordu.

“Çok iyi ısındım, amcacığım.”

“Pekâlâ! Hanımlarımız neredeler?” dedi amca, yeğeninin kendi evinde yatacağını şimdiden unutmuş gibiydi. Eugénie ile Madam Grandet bu sırada döndüler. “Her şey yoluna girdi mi yukarıda?” diye sordu babacan, yeniden kavuştu sakinliğine.

“Evet, baba.”

“Pekâlâ. Oğlum, yorgunsanız, Nanon sizi odanıza götürsün. Ne yaparsınız, bir çıtkırıldım dairesi olmayacak! Ama cepleri hiçbir zaman para görmeyen yoksul bağcıları hoş görürsünüz herhalde. Varımızı yoğumuzu vergiler yutuyor.”

“Fazla saygısızlık etmeyelim, Grandet,” dedi banker. “Yeğeninizle konuşacaklarınız vardır, size iyi geceler dileriz. Yarın görüşürüz.”

Bu sözler üzerine, topluluk ayağa kalktı, herkes kendi huyuna göre eğilip selam verdi. Yaşlı noter, kapının alt yanından fenerini almaya gitti. Yakmak için geri döndü, des Grassins’lere de kendilerini evlerine kadar götürmeyi önerdi. Madam des Grassins, toplantıyı vaktinden önce sona erdirecek olayı akıl edememiş, uşağı gelmemişti.

Rahip Cruchot kendisine, “Koluma girerek beni onurlandırır mısınız, hanımefendi?” dedi.

O da kuru kuru, “Teşekkür ederim, rahip efendi. Oğlum var,” diye yanıtladı.

“Nasıl olsa benim koluma giren kadınlar dile düşmez,” dedi rahip.

“Mösyö Cruchot’nun koluna girsene,” dedi kadının kocası.

Rahip hızlı hızlı yürüttü güzel hanımı, kervandan birkaç adım öne getirdi.

“Bu delikanlıya hiç diyecek yok doğrusu, hanımefendi,” dedi kadının kolunu sıkarak.” Hoşça kal, sepetler, bağlar bozuldu! Matmazel Grandet’ye hoşça kal demeniz gerekiyor, Eugénie Parisliyi tutacak. Bu kuzen Parisli bir kıza tutkun değilse, oğlunuz Adolphe onda rakiplerin en...”

“Bırakın bu lakırdıları, rahip efendi. Delikanlı Eugénie’nin bir ahmak, tazeliği gitmiş bir kız olduğunu fark etmekte gecikmez. İyice baktınız mı kendisine? Ayvalar gibi sarıydı bu akşam.”

“Belki de hemen göstermişinizdir bunu kuzenine.”

“Hem de hiç çekinmeden...”

“Siz durmadan Eugénie’nin yanına oturmaya bakın, hanımefendi, delikanlıya kuzinine karşı söyleyecek fazla bir sözünüz kalmaz o zaman, o kendi kendine bir karşılaştırma yapar, böylece de...”

“Yarından sonraki gün bana akşam yemeğine geleceğine söz verdi bir kez.”

“Aman, hanımefendi, siz istedikten sonra!” dedi rahip.

“Peki, ne isteyeyim istiyorsunuz, rahip efendi? Böylelikle bana kötü öğütler vereceğinizi mi umuyorsunuz? Otuz dokuz yaşıma lekesiz bir adla gelmedim ben, adımı tehlikeye atmaya gelince, Büyük Moğol İmparatorluğu için bile olsa, Tanrı korusun. Her ikimiz de konuşmanın ne demek olduğunu bilebilecek yaştayız. Bir kilise adamına yakışmayacak kadar aykırı görüşleriniz var. Tanrı’m! Faublas’ya yaraşır böylesi.”

“Faublas’yı17 okudunuz demek?”

“Hayır, rahip efendi, Tehlikeli İlişkiler demek istiyordum.”

Rahip güldü.

“Ha! O çok daha ahlaklıdır,” dedi. “Ama siz beni bugünkü gençler kadar bozulmuş gibi görüyorsunuz! Benim istediğim size yalnızca...”

“Hadi bakalım, şimdi de bana iğrenç şeyler öğütlemeyi düşünmediğinizi söylemeye kalkın. Açık değil mi sözleriniz? Bu delikanlı, doğrusu ya, pek yakışıklı olan bu delikanlı, bana kur yaparsa, kuzinini düşünmez. Bilirim, Paris’te bazı iyi anneler, çocuklarının mutluluğu, çocuklarının zenginliği için kendilerini böyle harcayabilirler, ama biz taşrada yaşıyoruz, rahip efendi.”

“Evet, hanımefendi.”

“Eksik olsun,” diye sürdürdü Madam des Grassins. “Hem ben istesem de olmaz, Adolphe bu pahaya satın alınan yüz milyonu bile istemez...”

“Hanımefendi, ben yüz milyondan filan söz etmedim. Şeytana uyma her ikimizin de gücünü aştı galiba. Ne var ki bence namuslu bir kadın, onuruna hiçbir zarar vermeden, sonucu olmayan, ufak tefek hafiflikler yapabilir, bunlar onun toplum içindeki görevlerindendir ve...”

“Öyle mi sanıyorsunuz?”

“Birbirimize hoş görünmeye çalışmamız gerekmez mi, hanımefendi... İzin verin de şu burnumu bir sileyim,” dedi rahip. Sonra da, “İnanın, hanımefendi,” diye başladı yeniden, “gözlüğünün ardından size bakması, bana bakmasından çok daha koltuk kabartıcıydı; ama yaşlılıktan çok güzelliğe değer vermesini bağışlıyorum...”

Bu sırada başkan, kalın sesiyle, “Parisli Mösyö Grandet’nin oğlunu Saumur’e evlenmekle sıkı sıkıya ilgili niyetlerle yolladığı ortada,” diyordu.

Noter de, “Ama iş öyle olsaydı, kuzen bomba gibi düşmezdi böyle,” diye karşılık veriyordu.

“Bundan bir şey çıkmaz,” dedi Mösyö des Grassins, “her işi gizlidir bizim babacanın.”

“Des Grassins, dostum, o delikanlıyı yemeğe çağırdım ben,” dedi Madam des Grassins. “Larsonnière’lerle du Hautoy’lara gidip akşam yemeğine buyurmalarını rica etmen gerekiyor, du Hautoy’ların güzel kızı da gelmeli elbet, yeter ki iyi giyinsin o gün. Anası kıskanıyor kızcağızı, öyle kötü giydiriyor ki!” Topluluğu durdurup iki Cruchot’ya döndü: “Beyler, umarım ki sizler de soframızı onurlandırırsınız,” diye ekledi.

“İşte evinize geldiniz, hanımefendi,” dedi noter.

Üç Cruchot, üç des Grassins’i selamladıktan sonra, evlerine döndüler, bir yandan da taşralılara vergi çözümleme yeteneklerini kullanıyor, bu akşam Cruchot’cularla Grassins’cilerin karşılıklı durumlarını değiştiren büyük olayı inceliyorlardı. Bu büyük hesapçılara yön veren hayranlık verici sağduyu, ortak düşman karşısında geçici olarak birleşmenin zorunlu olduğunu gösterdi iki yana da. El ele verip Eugénie’nin kuzenini, Charles’ın da, kuzinini sevmesini önlemeleri gerekmez miydi? Kendisini aldatmak için çevresinde sürekli olarak işletilecek haince söz dokundurmalar, tatlımsı suçlamalar, övgü dolu yergiler, saf yadsımalar karşısında Parisli fazla direnebilir miydi?

Dört akraba salonda baş başa kalınca, Mösyö Grandet, yeğenine, “Artık yatmak gerek,” dedi. “Buraya gelmenizi gerektiren işleri konuşmak için vakit çok geç, yarın uygun bir zaman buluruz. Biz saat sekizde kahvaltı ederiz. Öğleleri birer meyve, bir parçacık ekmek yer, birer bardak da beyaz şarap içeriz; sonra, Parisliler gibi, saat beşte akşam yemeği yeriz. İşte bizim düzen. Kenti ve dolaylarını görmek isterseniz, hava kadar serbestsiniz. İşlerim sizinle gelmeme engel olursa, kusuruma bakmayın. Burada belki de benim herkesten zengin olduğumu duyacaksınız: Mösyö Grandet aşağı, Mösyö Grandet yukarı! Ses çıkarmam böyle konuşmalarına, nasıl olsa, gevezelikleri saygınlığıma hiçbir zarar vermez. Aslında meteliksizin biriyim, bu yaşımda bile, bir fıçıcı rendesiyle iki sağlam kolundan başka hiçbir şeyi olmayan genç bir ırgat gibi çalışıyorum. Alın teriyle kazanılınca bir ekünün nelere mal olduğunu pek yakında kendiniz de görürsünüz belki. Hadi, Nanon, mumlar?”

“Umarım, gereksinim duyacağınız her şeyi bulursunuz, oğlum,” dedi Madam Grandet; “ama bir eksiğiniz olursa, Nanon’u çağırabilirsiniz.”

“Olmaz herhalde, yengeciğim, bütün öteberilerimi getirdiğimi sanıyorum. İzin verin de size de, kardeşime de iyi geceler dileyeyim.”

Charles, Nanon’un elindeki yanmış mumu aldı, bir Anjou mumuydu bu, rengi iyice sararmış, dükkânda dura dura eskimişti, ev mumlarına öylesine benziyordu ki, evde böyle bir mumun varlığını düşünecek durumda olmayan Mösyö Grandet, bu debdebenin farkına bile varmadı.

“Size yolu göstereyim,” dedi babacan.

Grandet, kemerin alt yanına açılan salon kapısından çıkacak yerde, salonu mutfaktan ayıran koridordan geçmek gibi bir ağırlamaya başvurdu. Yumurta biçiminde, kocaman bir camla süslü bir yaylı kapı, içeriye dolan soğuğu azaltmak için bu koridoru merdiven yanından kapatıyordu. Ama kışın poyraz gene de pek sert esmekten geri durmaz, salonun kapılarına yerleştirilen tıkaçlara karşın, sıcaklık ortanın üstüne çıkamazdı. Nanon gidip büyük kapıyı sürgüledi, salonu kapadı, ahıra vardı, gırtlağında yara varmış gibi boğuk sesli kurt köpeğini çözdü. Hatırı sayılır derecede azgın olan bu hayvan, yalnız Nanon’u tanırdı. Bu iki kır yaratığı birbirleriyle anlaşırlardı. Charles, tırabzanı kurtlanmış merdivenin, amcasının ağır adımları altında titrediği merdiven yerinin sarımsı ve isli duvarlarını gördüğü zaman, büsbütün ayıldı. Bir tavuk tüneğinde sanıyordu kendini. Yengesi ile kuzininin yüzlerine bakarak durumu öğrenmek istedi, onlara döndü, ama onlar bu merdivene öylesine alışmışlardı ki, şaşkınlığının nedenini sezemediler, dostça bir bakış diye kabul ettiler bakışını, birer tatlı gülümseyişle karşılık verdiler, bu da Charles’ın umudunu kırdı. “Ne halt etmeye yolladı babam beni buraya?” diyordu kendi kendine. İlk sahanlığa gelince, etrüsk kırmızısına boyanmış, pervazsız üç kapı gördü; tozlu duvara asılmış, somunlu vidalarla tutturulmuş, kilidin uzun girişinin her ucu gibi alev biçiminde biten ve açıkta duran demir bağlarla süslü kapılardı bunlar. Merdivenin üst yanında bulunan ve mutfağın üzerine rastlayan odaya açılan kapı ise hiç kuşkusuz önüne çekilmiş bir duvarla gizlenmişti. Gerçekten de, Grandet’nin odasından girilirdi buraya, Grandet’nin çalışma odasıydı. İçine ışık geçiren biricik penceresi, avluya karşıydı, tel örgü biçiminde, kocaman demir çubuklarla kapatılmıştı. Hiç kimsenin, hatta Madam Grandet’nin bile buraya girmesine izin yoktu, ocağı başında bir simyacı gibi kapanırdı babacan buraya. Hiç kuşkusuz bir gizli yer yapmıştı burada, tapu senetleri buraya yığılırdı, louis altınlarını tartacak teraziler buraya asılırdı, ibra senetleri, makbuzlar geceleri gizli gizli burada hazırlanır, hesaplar burada yapılırdı; öyle ki, işadamları, Grandet’yi her zaman her şeye hazır gördükçe, buyruğu altında bir peri, bir cin bulunduğunu sanabilirlerdi. Nanon döşemeleri sarsacak derecede horlamaya başladığı zaman, kurt köpeği avluyu beklerken esnediği zaman, Madam Grandet ile Matmazel Grandet iyice uyudukları zaman, yaşlı fıçıcı buraya altınlarını sevip okşamaya, yatırıp uyutmaya, kundaklamaya gelirdi kuşkusuz. Duvarlar kalın, kepenkler sessizdi. Yalnız kendisindeydi bu laboratuvarın anahtarı; burada, söylentiye göre, üzerlerine meyve ağaçları işaretlenmiş planlarını inceler, bir tek daldırma çubuğuna, bir tek çalıya varıncaya dek bütün ürünlerini rakama vururdu. Eugénie’nin odasının girişi, duvarla örülü olan bu kapının karşısındaydı. Sonra, sahanlığın ucunda, karıkocanın evin bütün ön bölümünü kaplayan dairesi vardı. Madam Grandet’nin odası, Eugénie’nin odasının bitişiğindeydi, Eugénie’nin odasına camlı bir kapıdan girilirdi. Beyin odası karısının odasından bir bölmeyle, gizlemli çalışma odasındansa kalın bir duvarla ayrılmıştı. Grandet Baba yeğenini ikinci kata, kendi odasının üstünde bulunan yüksek çatı katına yerleştirmişti; gidip gelmek gibi bir hevese kapılacak olursa, kendisi de işitebilirdi böylece. Eugénie ile annesi sahanlığın ortasına geldikleri zaman, her zamanki gibi öpüştüler; Charles’a dudaklar üzerinde soğuk; ama genç kızın yüreğinde elbette ki pek sıcak olan bir iki veda sözü söylediler, sonra da odalarına girdiler.

Grandet Baba, Charles’ın kapısını açtı.

“İşte odanızdasınız, oğlum,” dedi. “Dışarı çıkmaya gereksinim duyarsanız, Nanon’u çağırırsınız. O olmadı mı, Tanrı korusun! Köpek, ağız bile açtırtmadan yiyiverir sizi. Rahat rahat uyuyun. İyi geceler. Ooo, bu hanımlar size ateş de yakmışlar,” diye belirtti. Elinde bir yatak tandırıyla Koca Nanon göründü bu sırada. “İşte biri daha!” dedi Mösyö Grandet. “Yeğenimi doğurmasına ramak kalmış bir kadın mı sandınız! Sen o közü geri götürür müsün, Nanon.”

“Ama çarşaflar nemli, efendim; hem bu bey de kadın gibi narin gerçekten.”

“Hadi bakalım, öyle olsun, değil mi ki kafana koymuşun bir kez,” dedi Grandet, omuzlarından itti onu. “Ama yangın çıkarma, dikkat et.” Sonra cimri anlaşılmaz sözler mırıldanarak aşağıya indi.

Charles bavullarının ortasında donup kaldı. Eğri tavanlı odanın koltuk meyhanelerine kaplamalık eden şu çiçek demetli sarı kâğıtla kaplanmış duvarları üzerine, görünüşü bile insanı üşüten, yivli kireç taşından şömine üzerine, köşeleri dörtten fazla gibi görünen, cilalı çubuklarla süslü, sarı tahtadan iskemleler üzerine, içine bir piyade çavuşu sığabilecek genişlikteki açık konsola, güvelere yem ola ola bitmiş, kumaştan uçları düşecekmiş gibi titreyen tepesi süslü yatağın alt yanına konulmuş saçaklı, incecik halı üzerine bir göz attıktan sonra, ciddi ciddi Koca Nanon’a baktı, “Ne dersin, yavrucuğum,” dedi, “gerçekten Mösyö Grandet’nin, eski Saumur belediye başkanının, Parisli Mösyö Grandet’nin kardeşinin evinde miyim ben?”

“Evet, beyefendi, çok cana yakın, çok uysal, kusursuz bir beyin evinde. Bavullarınızı açmanıza yardım edeyim mi?”

“Gerçekten, memnun olurum, asker ağacığım! İmparatorluğun muhafız alayının bahriyelileri arasında bulundunuz mu?”

“Oooo!” dedi Nanon, “bu da nedir ki, muhafız bahriyelileri? Hoş bir şey mi? Su üzerinde mi gider?”

“Hadi, robdöşambrımı bulun, şu valizin içinde. Alın şu anahtarı.”

Sırma çiçeklerle, eski nakışlarla süslü, yeşil ipekten robdöşambrı görünce, hayranlıktan ağzı açık kaldı Nanon’un.

“Yatarken mi giyeceksiniz bunu?” dedi.

“Evet.”

“Tanrı’m! Kilisemizin mihrabı önüne ne güzel yaraşırdı! Güzel efendiciğim, cici efendiciğim, kiliseye versenize siz bunu, ruhunuzu kurtarırsınız, oysa giydiniz mi ruhunuz elden gider. Aman Tanrı’m! Ne güzel oldunuz giyince. Küçükhanımı çağırayım da bir baksın.”

“Hadi, Nanon, bırakın gevezeliği artık! Bırakın da yatayım, yarın düzeltirim öteberilerimi; robdöşambrımı pek beğendinizse, ruhunuzu kurtarırsınız. Giderken bunu size vermemezlik etmeyecek kadar iyi bir Hıristiyanım, canınızın istediği biçimde kullanırsınız o zaman.”

Nanon ayaklarının üzerinde dikilip kaldı. Charles’ı seyre dalmıştı, sözlerine inanamıyordu.

“Bu güzel ziyneti bana verecekmiş!” dedi giderken. “Şimdiden düş görmeye başladı bu bey. İyi geceler.”

“İyi geceler, Nanon.”

Charles uyurken kendi kendine, “Buraya ne yapmaya geldim?” dedi. “Babam ahmak adam değildir, bir amacı olmalı bu yolculuğun. Neyse! Ciddi işler yarına kalsın, bir Yunan mankafası da böyle derdi.”

“Meryem Ana! Kuzenim ne kadar sevimli,” dedi Eugénie dualarını keserek. Duaları bir türlü bitmedi o gece.

Madam Grandet yatarken hiçbir şey düşünmedi. Bölmenin ortasında bulunan ara kapıdan, cimrinin bir aşağı bir yukarı dolaştığını işitiyordu. Bütün çekingen kadınlar gibiydi, iyice incelemişti kocasının huylarını. Borayı önceden sezen martılar gibi, o da, fark edilmez belirtilere bakarak, Grandet’yi telaşlandıran iç fırtınayı sezmişti, böyle zamanlarda, kendi deyimiyle, ölü taklidi yapardı. Grandet çalışma odasının içeriden sacla kaplattırılmış kapısına bakıyor, kendi kendine söyleniyordu: “Kardeşim ne garip bir düşünceye kapılmış da bana bırakmış çocuğunu? Güzel tereke doğrusu! Yirmi eküm bile yok ona vermeye. Ama barometreme ateşe atmak ister gibi bakan bir çıtkırıldım için yirmi ekü dediğin nedir ki?”

Grandet, bu acı vasiyetnamenin sonuçlarını düşünürken, kardeşinin vasiyetlerini çiziktirdiği dakikalardaki heyecanından da büyük bir heyecan duyuyordu.

“O sırma giysi benim olacak, öyle mi?” diyordu Nanon, “mihraplığını” giymiş olarak uyudu, sonra ömründe ilk kez çiçekler, canfesler, damaskolar gördü düşünde, Eugénie’nin aşk düşü gördüğü gibi...

Genç kızların temiz ve tekdüze yaşamında öyle hoş bir saat gelir ki, güneş ruhlarına ışınlar yayar, çiçek de düşünceler belirtir onlara, yürek vuruşları beyinlerine sıcak bir bereketlenme gücü getirir, düşünleri bulanık bir arzu biçiminde eritir; arı hüzün ve tatlı sevinçler günü! Çocuklar görmeye başladılar mı gülümserler; bir genç kız da doğada duyguyu şöyle bir görür görmez, çocukken gülümsediği gibi gülümser. Işık yaşamın ilk aşkı ise, aşk da yüreğin ışığı değil midir? Eugénie için de bu dünyanın nesnelerini duru duru görme zamanı gelmişti. Bütün taşra kızları gibi erkenciydi, erkenden kalktı, duasını etti, tuvaletine, bundan böyle bir anlamı olacak işe başladı. Kestane rengi saçlarını düzeltti ilkin, kocaman örgülerini başının üstünde en büyük özenle, saçların örgülerden sıyrılmamalarına dikkat ederek büktü; saç tuvaletine verdiği bakışımlılık takılan şeylerin sadeliğini hatların sadeliğine uydurdu, yüzündeki çekingence saflığı artırdı. Cildi sertleştirip kızartan saf suda ellerini üst üste yıkarken, güzel, dolgun kollarına baktı, kuzeninin böylesine yumuşakça ak eller, böylesine güzel düzeltilmiş tırnaklar edinmek için ne yaptığını merak etti. Yeni çoraplarını, en güzel kunduralarını giydi. Deliklerden geçirmeden, dosdoğru bağladı bağlarını. Sonra, yaşamında birinci kez, daha güzel görünmek arzusuyla, kendisine çekici bir hava veren, iyi dikilmiş bir yeni giysisi bulunmasının mutluluğunu tattı. Tuvaletini bitirince, kilisenin saatinin çaldığını işitti, daha sabahın yedisi olduğunu anlayınca şaşırdı. Güzel giyinmek için bol bol zaman bulma isteği, fazlasıyla erken kalkmasına yol açmıştı. Bir saç demetini on kez yeni baştan düzeltip etkisini incelemek sanatından haberi bile olmadığı için, saf saf ellerini kavuşturup penceresine oturdu. Eugénie, avluyu, daracık bahçeyi, bahçenin yukarısındaki setleri seyretti; sınırlı ve hüzünlü bir görünümdü bu, ama ıssız yerlere, işlenmemiş doğa köşelerine vergi, gizlemli güzelliklerden de yoksun değildi. Mutfağın yanında, kıyıları taşla örülü bir kuyu vardı, makarasını yapraklı dalları mevsim dolayısıyla solmuş, yanıp kızarmış bir asmanın kucakladığı bir eğri demir tutuyordu. Eğri büğrü asma dalı buradan duvara ulaşıp yapışıyor, ev boyunca ilerliyor, içindeki odunlar bir kitap düşkününün kitaplığındaki kitaplar gibi düzgün yerleştirilmiş bir odunluk üzerinde sona eriyordu. Avlunun taşları zamanla yosunların, otların, devini yokluğunun yarattığı şu karamtırak renklerdeydi. Kalın duvarlar uzun, kararmış izlerle dalgalı, yeşil kılıflarını sunuyorlardı. Bahçe kapısına götüren, avlu dibindeki sekiz basamak, birbirlerinden çözülmüşler, Haçlı Seferleri zamanında dul karısı tarafından gömülmüş bir şövalyenin mezarı gibi, uzun uzun bitkiler altında kefelenmişlerdi. İyice aşınmış bir taş dizisinin üstünde, çürümüş, yarı yarıya yıpranıp düşmüş bir tahta parmaklık yükseliyordu, tırmanıcı bitkiler keyiflerince sarılıyorlardı bu parmaklığa. Kafesli kapının iki yanında iki sıska elma ağacının eğri büğrü dalları uzanıyordu. Birbirlerine koşut üç ince yol vardı bahçede, kumlanmışlar, birbirlerinden evleklerle ayrılmışlardı, evleklerin topraklarını şimşirler çeviriyordu, en sonda ıhlamurlar kuytu bir köşe oluşturuyordu. Bir uçta, ağaççilekleri; öbür uçta, dallarını fıçıcının çalışma odasının üzerine kadar eğen, kocaman bir ceviz ağacı. Duru bir gün, Loire kıyılarına özgü güzlerin güzel güneşi, gecenin garip nesneleri, bu bahçeyi ve avluyu eşyalandıran duvarlara, bitkilere işlediği kırağıları silmeye başlıyordu. Eskiden kendisi için öylesine sıradan olan bu nesnelerin görünüşünde yepyeni güzellikler buldu Eugénie. Binlerce bulanık düşünce doğuyordu ruhunda, güneş ışınları dışarıda büyüdükçe onlar da orada büyüyorlardı. En sonunda, bedensel varlığı bir bulut sararcasına ruhsal varlığı saran şu belirsiz, açıklanmaz haz devinisini yaptı. Düşünceleri bu garip görünümün ayrıntılarına iyice uyuyordu, yüreğinin uyumuyla birlik kurdu. Güneş, üzerinden güvercin boyunları gibi değişken renkli, kalın yapraklı baldırıkaralar sarkan18 duvara gelince, göksel umut ışınları da geleceği aydınlattı Eugénie’ye. Eugénie bundan sonra bu duvara, solgun çiçeklerine, mavi çançiçeklerine, solmuş otlarına bakmaktan haz duydu, çocukluk anıları gibi sevimli bir anı karıştı bunlara. Bu sesli avluda dalından ayrılan her yaprağın çıkardığı gürültü, genç kızın gizli sorularına bir yanıt veriyordu, genç kız burada gün boyunca, saatlerin akışının farkına bile varmadan kalabilirdi. Gürültülü ruh devinileri başladı sonra. İkide bir kalktı, aynanın önüne oturdu, kendi kendini eleştirmek, kendi kendine küfürler yağdırmak için yapıtını gözden geçiren, iyi niyetli bir yazar gibi seyretti kendini.

“Bugün için yeterince güzel değilim.” Eugénie’nin düşüncesi, acılı ve alçakgönüllü düşüncesi buydu. Zavallı kız haksızlık ediyordu kendine; ama alçakgönüllülük, daha doğrusu korku, aşkın ilk erdemlerinden biridir. Eugénie de küçük burjuvaların bütün çocukları gibiydi, şu sağlam yapılı, ama güzellikleri bayağı gibi görünen çocuklardandı; ama Milo Venüs’üne benzese bile, görünüşü kadını arıtan, ona eski heykeltıraşlarca bilinmeyen bir seçkinlik veren Hıristiyanlık duygusunun tatlılığı ile soylulaşmıştı. Kocaman bir başı, Phidias’ın Jupiter’inin19 alnı gibi erkek ama zarif bir alnı, gri gözleri vardı, temiz yaşamı olduğu gibi bu gözlere yansıyıp fışkıran bir ışık işliyordu. Eskiden taze ve pembe olan yuvarlak yüzünün hatları, hiçbir iz bırakmayacak kadar esirgeyici ama tenin kadife yumuşaklığını yok etmekten de geri durmamış bir çiçek hastalığı yüzünden kabalaşmışlardı, gene de teni öyle yumuşak, öyle inceydi ki, annesinin tertemiz öpüşü bile geçici bir kırmızılık bırakırdı üzerinde. Burnu biraz iriceydi; ama binlerce incecik çizgili, aşk ve iyilikle dolu olan, kırmızılığı çok hafif dudaklarıyla uyum içindeydi. Özenle gizlenmiş, kabarık gövde bakışları çeker, düşlere daldırırdı; tuvaletin sağladığı çekicilikten yoksundu kuşkusuz ama erbaplar için, bu uzun boyun eğilip bükülmezliği de bir çekicilik olsa gerekti. Eugénie iriydi, güçlüydü, kısacası yığınların hoşuna gidecek güzellikten ufacık bir iz bile yoktu üzerinde; ama sanatçıların vurulduğu, tanınması da pek kolay olan güzellikle güzeldi. Meryem’in göksel arılığına bu dünyada bir örnek arayan, her kadında Raphael’in bulduğu şu alçakgönüllüce mağrur gözleri, çoğu zaman gebeliğin rastlantılarına borçlu olunan ama yalnız Hıristiyanca, yalnız temiz bir yaşamın yaşatacağı ya da kazandırtacağı el değmemiş hatları isteyen ressam, Eugénie’nin yüzünde kendi kendinden habersiz, doğuştan gelme soyluluğu buluverirdi hemen; sakin bir alın altında bir aşk dünyası görürdü, gözlerin biçiminde, göz kapaklarının görünüşünde tanrısal bir şey görürdü. Hatları, hiçbir zaman haz belirtisiyle bozulmamış, başının yorulmamış dış çizgileri, durgun göllerin uzaklarda öylesine yumuşak bir biçimde kesilen ufuk hatlarına benzerdi. Açılmış bir güzel çiçek gibi bir parıltıyla çevrili olan bu sakin, bu renkli yüz, ruhu dinlendirir, burada yansıyan bilincin büyüsünü verir, bakışı kendine bağlardı. Eugénie daha yaşamın kıyısında, çocuksu düşlerin çiçek açtıkları, papatyaların ileride bilinmeyecek hazlarla toplandıkları yerdeydi. Bu yüzden, daha aşkın ne olduğunu bilmeden aynaya bakarken, “Fazla çirkinim, bana dikkat etmez,” dedi kendi kendine.

Sonra odasının merdiven üzerindeki kapısını açtı, evin gürültülerini işitmek için boynunu uzattı. Nanon’un sabah öksürüğünü, gidip gelişini, salonu süpürüşünü, ateşi yakışını, köpeği bağlayıp ahırdaki hayvanlarla konuşuşunu işitince, “Kalkmıyor,” diye düşündü. Hemen aşağıya indi, Nanon’a koştu, Nanon bir ineği sağmaktaydı.

“Nanon, Nanon’cuğum, kuzenimin kahvesi için kaymak yapsana.”

“Ama buna dünden hazırlanmak gerekirdi, küçükhanım,” dedi Nanon, zorlu bir kahkaha kopardı. “Kaymak yapamam. Kuzeniniz cici, cici, gerçekten cici. Siz onu ipekli, sırmalı robdöşambrı içinde görmediniz. Ben gördüm ama. Papaz efendinin kilisede giydiği cübbe gibi incecik çamaşırlar giyiyor.”

“Nanon, galeta yapsana bize.”

“İyi, hoş ama, fırını yakmam için kim odun verecek bana, unu, tereyağını kim verecek?” dedi Nanon. Nanon, Grandet’nin başkâhyasıydı bugüne bugün, Eugénie ile annesi için büyük bir önem kazanırdı bazı bazı. “Kuzeninizi ağırlamak için bu adamdan öteberi çalmak gerekmez mi? Tereyağı isteyin, un, odun isteyin ondan, babanızdır, size verebilir. Bakın, erzaklara göz kulak olmaya iniyor işte...”

Eugénie, babasının ayakları altında merdivenin titrediğini işitince, dehşet içinde kalarak bahçeye kaçtı. Belki de haklı olarak bizi düşüncelerimizin alnımıza kazılı olduğuna, başkalarının da gözüne çarptığına inandırtan mutluluğumuzun şu özel bilinciyle şu derin utancın etkilerini şimdiden duymaya başlamıştı. Zavallı kız, en sonunda baba evinin soğuk yokluğunun farkına varınca, onu kuzeninin inceliğine yaraşır bir duruma sokamadığı için bir tür öfke duyuyordu. Onun için bir şeyler yapmanın tutkulu gereksinimini duydu: Ne? Hiçbir şey bildiği yoktu. Saf yürekliydi, dürüsttü, izlenimlerinden de, duygularından da sakınmadan, melek yaratılışına kapıp koyveriyordu kendini.

Kuzenini yalnızca görmek bile, kadının doğal eğilimlerini uyandırmıştı içinde, üstelik yirmi üç yaşındaydı, aklı ve arzuları ne kadar kıvamında olursa, bu eğilimlerin de o kadar ateşli bir biçimde açılıp saçılmaları gerekirdi. Babasını görmek ömründe birinci kez dehşet uyandırdı yüreğinde, yazgısının yönlendiricisi gibi gördü onu, bazı düşüncelerini ona söylememekle hata ettiğini, suçlu olduğunu sandı. Ciğerlerine daha arı bir hava çekişine, güneşin ışınlarını daha canlandırıcı buluşuna, ondan ruhsal bir sıcaklık, yeni bir yaşam alışına şaşarak, hızlı adımlarla yürümeye başladı. Galeta yaptırtabilmek için uydurma bir bahane ararken, Koca Nanon ile Grandet arasında, kışın kırlangıçlar ne kadar enderse ikisi arasında da o kadar ender olan kavgalardan biri yükseliyordu. Babacan, anahtarlarını almış, o gün kullanılacak erzakları ölçmeye gelmişti.

“Dünden ekmek kaldı mı?” dedi Nanon’a.

“Bir kırıntı bile kalmadı, efendim.”

Grandet, Anjou’da ekmek yapmaya yarayan şu düz sepetlerden birinde kalıplaşmış, iyice de unlanmış, kocaman, yuvarlak bir ekmek aldı, kesecekti, tam bu sırada, Nanon, “Beyefendi, bugün beş kişiyiz,” dedi.

“Doğru,” diye yanıtladı Grandet. “Ama senin ekmek altı livre20 gelir, artar bile. Hem de göreceksin, bu Paris delikanlıları hiç ekmek yemezler.”

“Öyleyse katık yiyecek, demektir,” dedi Nanon.

Anjou’da, halk dilinde katık, ekmeğe eşlik eden şeyleri belirtir, ekmek dilimi üzerine sürülen tereyağından, yani beylik katıktan koruk reçeline, katıkların en seçkinine kadar her şey girer bunun içine; çocukluğunda katığı yalayıp ekmeği bırakmış olan herkes anlar bu deyimin önemini.

“Hayır,” diye yanıtladı Grandet, “ne katık yerler ne ekmek. Gelinlik kızlara benzerler.”

Babacan, günün yemeklerini cimrice kararlaştırdıktan sonra, kilerinin dolaplarını kapayarak yemişliğe doğru yöneliyordu, tam bu sırada, Nanon kendisini durduruverdi.

“Beyefendi, unla tereyağı verin öyleyse bana, çocuklara galeta yapacağım,” dedi.

“Yeğenim yüzünden evi yağma etmeyeceksin ya umarım?”

“Köpeğiniz nasıl aklımda değilse, yeğeniniz de yoktu aklımda, ben de sizden fazla düşünmüyorum. Öyle ya, altı parça şeker verdiniz yalnız, sekiz parça ister.”

“Tanrı’m! Nanon, hiç böyle görmemiştim seni. Ne geçiyor kafandan senin? Sen mi yöneteceksin bu evi? Yalnız altı parça şeker alacaksın işte!”

“İyi ama yeğeniniz, yeğeniniz neyle şekerleyecek kahvesini?”

“İki parçayla. Ben kendi şekerimden vazgeçiyorum.”

“Şekerden vazgeçiyorsunuz, öyle mi, bu yaşınızda! Ben size kendi cebimden şeker alırım, daha iyi.”

“Sen kendi işlerine bak.”

Fiyatı düşmüştü ama şeker fıçıcıya göre sömürgelerden sağlanan erzakların en değerlisiydi, ona göre hâlâ livre’i altı frank değerindeydi. İmparatorluk devrinde başlayan şekeri ölçülü kullanma zorunluğu, alışkanlıklarının en silinmezi olmuştu. Ereğe ulaşmak için kurnazlık etmesini bütün kadınlar, hatta en ahmakları bile bilirler. Nanon da galetayı elde edebilmek için şeker sorununu bir yana bıraktı.

“Küçükhanım, galetayı siz istemediniz mi?” diye bağırdı pencereden.

“Hayır, hayır,” diye yanıtladı Eugénie.

Grandet, kızının sesini işitince, “Hadi, Nanon, al bakalım,” dedi. Unun bulunduğu sandığı açtı, bir ölçü un verdi, daha önce kestiği parçaya biraz tereyağı daha ekledi.

“Fırını ısıtmaya da odun ister,” dedi amansız Nanon.

“Pekâlâ, yeterince alırsın,” diye yanıtladı Grandet içli içli. “Ama o zaman hoşaf da yapacaksın bize, bütün akşam yemeğini de fırında pişireceksin; iki ateş birden yakmazsın böylece.”

“Âlâ!” diye atıldı Nanon. “Söylemeniz bile fazla.” Grandet neredeyse babaca bir gözle baktı sadık bakanına. “Küçükhanım, galetayı yiyeceğiz!” diye bağırdı aşçı. Grandet Baba meyvelerini yüklenip geldi, bir tabak kadarını mutfağın masası üzerine dizdi. “Yeğeninizin şu güzel çizmelerine bir baksanıza , beyefendi!” dedi Nanon. “Ne güzel deri, ne hoş kokuyor! Neyle temizlenir acaba? Sizin yumurtalı cilanızdan mı sürsem?”

“Nanon, yumurta bu deriyi bozar gibi geliyor bana. Hem sen maroken cilalamasını hiç mi hiç bilmediğini söyle ona, evet, maroken bu, çizmelerini neyle parlatacaksa Saumur’den satın alıp gelir. İşittiğime göre, parlak olsun diye cilalara şeker karıştırırlarmış.”

Hizmetçi kadın çizmeleri burnuna yaklaştırdı.

“Demek yenilirmiş,” dedi. “Baksanıza, hanımefendinin kolonyası gibi kokuyor. Çok hoş doğrusu!”

“Hoş mu dedin!” dedi efendisi. “Çizmelere giyenin değerinden fazla para dökmeyi hoş mu buluyorsun?”

Nanon yemişliği kapayıp gelen efendisine, “Beyefendi, haftada bir iki kez sebzeli sığır eti yapılmasın mı?” dedi. “Çünkü...”

“Evet.”

“Kasaba gitmem gerekiyor.”

“Yok canım, tavuk haşlaması yaparsın bize, çiftçiler boş bırakmazlar seni. Ama Cornoiller’ye bana biraz karga vurmasını söyleyeceğim. Dünyanın en iyi et suyu bu avdan çıkar.”

“Beyefendi, bu kuşların ölü yedikleri doğru mu?”

“Ne budalasın be Nanon! Onlar da ne bulurlarsa onu yerler herkes gibi. Biz de ölü yemiyor muyuz? Öyleyse miraslar nedir?” Grandet Baba, verecek buyruğu kalmayınca, saatini çıkardı, kahvaltıya daha yarım saat vakti olduğunu gördü, şapkasını aldı, kızını öpmeye gitti. “Loire kıyısında, çayırlarımda dolaşmak ister misin? Yapılacak bir işim var orada,” dedi ona.

Eugénie gidip pembe tafta astarlı, dikili hasır şapkasını giydi; sonra da baba ile kız dolambaçlı bir sokaktan alana indiler. Noter Cruchot’yla karşılaştılar.

“Böyle erken erken nereye iniyorsunuz?” dedi noter.

“Bir şeye bakmaya,” dedi babacan, dostunun sabah gezintisindeki amacı hemen sezmişti.

Grandet Baba bir şey görmeye gitti mi noter onunla birlikte kazanılacak bir şeyler bulunduğunu deneyimleriyle bilirdi. Bunun için onunla geldi.

“Geliyor musunuz, Cruchot?” dedi Grandet, notere. “Dostumsunuz, iyi topraklara kavak dikmenin nasıl bir saçmalık olduğunu kanıtlayacağım size.”

Cruchot şaşkın, gözlerini ayırdı.

“Loire çayırlarındaki kavaklardan aldığınız altmış bin franga hiç gözüyle bakıyorsunuz demek,” dedi. “Kötü mü oldu?.. Nantes’ta ak tahta bulunmadığı sırada, ağaçlarınızı kesip otuzar franktan sattınız!”

Eugénie yaşamının en görkemli dakikasına erdiğini, noterin de kendisi üzerinde kesin bir baba kararı verdirtmek üzere olduğunu bilmeden dinliyordu. Grandet, Loire kıyısındaki çok güzel çayırlarına gelmişti, otuz ırgat eskiden kavakların kapladığı yerleri düzeltip dolduruyordu.

“Bakın, Mösyö Cruchot, bir kavak ne kadar yer kaplıyor,” dedi notere. Sonra da bir ırgata, “Jean!” diye bağırdı. “Ö... ö... ölç bakalım kendi ölçünle, he... her yandan.”

Irgat dediğini yaptıktan sonra, “Dört kez sekiz ayak,” diye yanıtladı.

“Otuz iki ayaklık kayıp,” dedi Grandet, Cruchot’ya. “Bu sırada üç yüz kavağım vardı, değil mi öyle? Öyleyse... üç yü... yü... yüz kez otuz i.. i... ki ayak, be... beş yüz ot yiyordu; bunun iki katını da öbür yanlara ekleyin, bin beş yüz; ortadaki sıralar da eder o kadar. Öyleyse bi.... bi... bin deste ot diyelim.”

“Tamam,” dedi Cruchot dostuna yardım etmek için, “bu otun bin destesi altı yüz frank eder.”

“Bi... bi... bin iki yüz frank deyin siz ona, öyle ya, üç, dört yüz franklık da yeni çayır var. Pekâlâ, he.... he... hesaplayın bakalım, yı... yılda... bi... bi... bin iki yüz frank; kırk yılda, iyi bildiğiniz bileşik fa... faizlerle birlikte ne... ne verir?”

“Altmış bin frank diyelim,” dedi noter.

“Oldu! Ya... ya... ya... yalnız altmış bin frank getirir,” dedi bağcı, sonra kekelemeden sürdürdü: “Kırkar yıllık iki bin kavak elli bin frank getirmez. Kayıp var. Bunu ben buldum, ben,” dedi Grandet mahmuzlarının üzerinde doğrularak. “Jean, çukurları dolduracaksın,” dedi sonra. “Ama Loire’ın orası hariç, satın aldığım kavakları dikeceksin oraya. Irmağa dikeriz onları, hükümetin sırtından beslenirler,” diye ekledi, Cruchot’ya dönmüş, burnunun uruna gülümsemelerin en alaycısından bile aşağı kalmayan bir devini vermişti.

“Belli bir şey: Kavaklar ancak zayıf topraklara dikilmelidir,” dedi Cruchot, Grandet’nin hesaplarıyla şaşkına dönmüştü.

Fıçıcı alaylı alaylı, “Ev-vet, beyim,” diye yanıt verdi.

Eugénie, babasının hesaplarını dinlemeden, Loire’ın çok güzel görünümünü seyrediyordu, çok geçmeden Cruchot’nun müşterisine, “Eee, Paris’ten bir damat getirttiniz, bütün Saumur yalnız sizin yeğeni konuşuyor. Pek yakında bir kontrat hazırlayacağım galiba, Grandet Baba,” dediğini işitince, kulak verdi.

“Bu... bu... bunu bana söylemek için mi erkenden sokağa çıktınız?” dedi Grandet, urunun bir devinisi de bu düşüncesine eşlik etti. “Peeki, eski aarkaaadaşım, içten konuşacağım, ööö... öğrenmek istediğinizi söyleyeceğim. Bi... biliyoor musunuz, kı... kı... kızımı, kuzenine vermektense, Loire’a atarım, daha iyi; bu... bu... bunu haber verebilirsiniz onlara. Ama haaayır, bı... bırakın, herkes koonuşsun.”

Bu yanıt Eugénie’nin gözlerinin kararmasına neden oldu. Yüreğinde filizlenmeye başlayan uzak umutlar birdenbire çiçekleniverdi, gerçekleşti, bir çiçek destesi oluverdi, sonra bu çiçekleri kesilmiş, yerde durur gördü. Dünden beri, ruhları birleştiren bütün mutluluk bağlarıyla Charles’a bağlanıyordu; demek bundan böyle acı işbirliği edecekti onlarla. Servetin debdebelerinden çok, yokluğun tantanasıyla duygulanmak, kadının soylu yazgısı değil midir? Babasının yüreğinde babalık duygusu nasıl olmuş da sönmüştü? Charles hangi cinayetten dolayı suçluydu? Anlaşılmaz sorunlardı bunlar! Yeni doğan aşkı, bu alabildiğine derin gizlem, şimdiden gizlemlere bürünüyordu. Bacakları üzerinde titreye titreye döndü, kendisi için öylesine neşeli olan emektar, loş sokağa gelince, hüzünlü bir yüz gördü onda, zamanın ve nesnelerin buraya işledikleri hüznü çekti ciğerlerine. Aşkın öğrettiklerinin hiçbirinden yoksun değildi. Eve birkaç adım kala, babasından ileriye geçti, kapıyı vurup bekledi. Ama Grandet, kuşağı yırtılmamış bir gazete görüyordu noterin elinde.

“Tahviller ne durumda?” dedi ona.

“Grandet, siz beni dinlemek istemiyorsunuz,” diye yanıtladı Cruchot. “Hemen satın alın bunlardan, iki yılda yüzde yirmi kâr var daha, faizlere hiç diyecek yok, seksen bin franga beş bin lira gelir de caba. Tahviller seksen frank ellişer santime.”

“Dur bakalım,” diye yanıtladı Grandet, çenesini buruşturdu.

“Tanrı’m!” dedi noter.

“Ne var, ne olmuş?” diye atıldı Grandet, bu sırada Cruchot, “Okuyun şu yazıyı,” diyerek gazeteyi gözlerinin önüne doğru uzatıyordu.

Paris’in en saygın tüccarlarından Mösyö Grandet, dün de her zamanki gibi borsaya uğradıktan sonra, beynine bir kurşun sıkarak intihar etmiştir. Millet Meclisi Başkanı’na istifasını yollamış, aynı biçimde ticaret mahkemesindeki yargıçlık görevinden de istifa etmiştir. Noteri Mösyö Roguin ile borsacı Mösyö Souchet’nin iflasları kendisini batırmıştı. Bununla birlikte, Mösyö Grandet’nin saygınlığı ve güvenilirliği kendisine Paris piyasasının yardımını sağlayabilirdi. Bu onurlu insanın umutsuzluğa hemen boyun eğmesi çok üzücü olmuş, vb...

Yaşlı bağcı, notere, “Bunu biliyordum,” dedi.

Bu sözcük Cruchot’yu donduruverdi, Parisli Grandet’nin Saumur’lü Grandet’ye milyonları için belki de boşu boşuna yalvardığını düşününce, noterlik duygusuzluğuna karşın, tüyleri ürperdi.

“Ya oğlu, dün öyle neşeli...”

Grandet aynı sakinlikle, “O daha hiçbir şey bilmiyor,” dedi.

“Hoşça kal, Mösyö Grandet,” dedi Cruchot, her şeyi anlamıştı, Başkan de Bonfons’u yatıştırmaya gitti.

Grandet içeriye girince, kahvaltıyı hazır buldu. Eugénie gizli bir kederin verdiği şu yürek boşalmasıyla annesinin boynuna atılıp onu öpmüş, annesi ise ayakları altına tahta çakılıp yükseltilmiş iskemlesinin üzerine oturup kışlık kolluklar örmeye başlamıştı.

Nanon merdivenleri dörder dörder indi.

“Başlayabilirsiniz,” dedi, “oğlan melekler gibi uyuyor. Gözleri yumukken ne kadar güzel! Girdim, seslendim. Bana mısın demedi.”

“Bırak uyusun,” dedi Grandet, “istediği kadar geç uyansın, kötü haberler almak için gene de erken uyanmış olacak.”

“Ne var ki?” diye sordu Eugénie, babacanın boş saatlerinde kendi eliyle kesmekle eğlendiği birkaç gramlık iki ufak şeker parçasını kahvesine koydu. Bu soruyu sormayı göze alamamış olan Madam Grandet kocasına baktı.

“Babası beynine kurşun sıkmış.”

“Amcam mı?” dedi Eugénie.

“Zavallı delikanlı!” dile atıldı Madam Grandet.

“Evet ya, zavallı,” dedi Grandet, “bir kuruşu bile yok.”

Nanon tatlı bir sesle, “Ama padişahlar gibi uyuyor,” dedi.

Eugénie yemeyi bıraktı. Yüreği daraldı, acıma ilk kez sevdiğinin yıkımıyla fışkırıp da bir kadının bütün bedenine yayıldığı zaman yürek nasıl daralırsa öyle. Ağlamaya başladı zavallı kız.

“Amcanı tanımazdın, niçin ağlıyorsun?” dedi babası, bir aç kaplan bakışıyla baktı, altın yığınlarına da aynı bakışla bakardı herhalde.

“Beyefendi, başına gelenleri bilmeden, kayalar gibi uyuyan bu zavallı delikanlıya kim acımaz ki?” dedi hizmetçi.

“Seninle konuştuğum yok, Nanon, tut çeneni.”

Eugénie, seven kadının duygularını her zaman gizlemesi gerektiğini bu dakikada öğrendi. Yanıt vermedi.

Yaşlı adam gene konuştu.

“Umarım ki, ben dönünceye kadar ona hiçbir şeyden söz etmezsiniz, Madam Grandet,” dedi. “Yol üzerindeki çayırlarımın çukurlarını düzelttirtmek zorundayım. Öğle yemeğinde evde olurum, yeğenimle işlerini konuşacağım. Sana gelince, Matmazel Eugénie, bu çıtkırıldım için ağlıyorsan, bu kadarı yeter, çocuğum. Acele tarafından Hindistan’a gidecek. Bir daha görmeyeceksin onu...”

Şapkasının ucundan eldivenlerini aldı, her zamanki sakinliğiyle takıp parmaklarını birbirlerine geçirerek iyice oturttu, sonra da çıktı.

Eugénie annesiyle baş başa kalınca, “Of! Anne, boğuluyorum,” diye haykırdı. “Hiç böyle canım yanmamıştı.” Madam Grandet, kızının sarardığını görünce pencereyi açtı, hava aldırttı ona. Az sonra da Eugénie, “Biraz iyiceyim,”dedi.

O zamana kadar sakin ve soğuk görünen bu kızın sinir bunalımı Madam Grandet üzerinde bir tepki uyandırdı, sevdikleri karşısında annelerin içlerinde uyanan şu sevgi sezgisiyle baktı kızına, her şeyi anladı. Aslına bakılırsa, birbirlerine doğanın bir yanlışlığıyla bağlanmış, ünlü Macar bacıların21 yaşamı bile, hep bu pencere aralığında bir arada, kilisede bir arada olan, aynı havada bir arada uyuyan Eugénie ile annesinin yaşamı ölçüsünde sıkı fıkı olmamıştı.

“Zavallı yavrucuğum,” dedi Madam Grandet, Eugénie’nin başını tutup göğsüne yasladı.

Bu sözcükler üzerine, genç kız başını kaldırdı, bir bakışla annesini inceledi, gizli düşüncelerini sezmeye çalıştı, sonra da, “Onu niçin Hindistan’a yollamalı?” dedi. “Dertli ise, burada kalması gerekmez mi? En yakın akrabamız değil mi?”

“Evet, yavrum, çok doğal bir şey olurdu bu; ama babanın da kendine göre nedenleri vardır, bunlara saygı göstermemiz gerekir.”

Ana ile kız sessizce oturdular, biri yükseltilmiş iskemlesine, öbürü küçük koltuğuna. Sonra ikisi de yeniden işlerine başladılar. Eugénie, annesinin gösterdiği hayranlık verici gönül yakınlığından dolayı minnet altında ezilmişti, elini öptü onun.

“Ne kadar iyisin, sevgili anneciğim!” dedi. Uzun acılarla solmuş, yaşlı anne yüzüne bir aydınlık getirdi bu sözler. “Onu hoş bulmuyor musun?” diye sordu Eugénie.

Madam Grandet, yalnız bir gülümseyişle karşılık verdi; kısa bir sessizlikten sonra da alçak sesle, “Şimdiden seviyor musun yoksa onu? Böylesi hiç iyi olmaz.”

“İyi olmaz mı, neden?” diye atıldı Eugénie. “Sen hoşlanıyorsun, Nanon hoşlanıyor, ben neden hoşlanmayacakmışım? Hadi, anne, onun için sofra hazırlayalım.” İşini elinden attı, annesi de, “Delisin sen!” diyerek aynı şeyi yaptı. Ama kızının deliliğini paylaşmakla, bu deliliği haklı çıkardı. Eugénie Nanon’u çağırdı.

“Gene de istiyorsun, küçükhanım?”

“Nanon, öğleye kaymağın var, değil mi?”

“Öğleye, evet,” diye karşılık verdi yaşlı hizmetçi.

“Pekâlâ, çok koyu bir kahve ver ona, Mösyö des Grassins’den Paris’te kahvenin pek koyu yapıldığını işitmiştim. Çok koy.”

“İyi ama, nereden bulayım o kadar kahveyi?”

“Satın al.”

“Ya bey beni görürse?”

“O çayırlarına gitti.”

“Hemen koşuyorum. Ama Mösyö Fessard mumu verirken, kırklar, yediler sizin eve mi toplandı, diye sordu. Bütün kent öğrenecek rezaletlerimizi.”

“Baban bir şey fark ederse, bizi dövebilir,” dedi Madam Grandet.

“Dövsün, ne yapalım, biz de diz çökerek yeriz tekmelerini.”

Madam Grandet’nin bütün yanıtı gözlerini göğe dikmek oldu. Nanon hotozunu alıp çıktı. Eugénie ak örtüler serdi, eğlence olsun diye çatı katında iplere dizili olan üzüm salkımlarından birkaçını getirmeye gitti; kuzenini uyandırmamak için, koridorda usul usul yürüdü, kapısına gelince de dudakları arasından eşit aralıklarla çıkan soluğunu dinlemekten kendini alamadı: “O uyurken felaket uyanık,” dedi kendi kendine. Asmanın en yeşil yapraklarını aldı, üzümünü eski bir aşçıbaşı kadar güzel yerleştirdi, utkuyla sofraya getirdi. Mutfakta, babasının armutlarını talan etti, yapraklar arasına piramit biçiminde yerleştirdi bunları. Gidiyor, geliyor, koşuyor, zıplıyordu. Babasının bütün evini talan edebilirdi; ama her şeyin anahtarı babasındaydı. Nanon iki taze yumurtayla döndü. Yumurtaları görünce, Nanon’un boynuna atılmak geldi Eugénie’nin içinden.

“Lande çiftçisinin sepetindeydi, istedim, o da bana hoş görünmek için verdi aslan gibi.”

Eugénie, kahvenin kaynayışına bakmak için, kuzeninin kalkış gürültülerini dinlemek için yirmi kez işini bıraktıktan, iki saat boyunca özenle uğraştıktan sonra, çok basit, çok ucuz ama evin kökleşmiş alışkanlıklarını korkunç biçimde bozan bir yemek hazırlamayı başardı. Öğle yemeği ayakta yenilirdi. Herkes bir parça ekmek, bir meyve ya da biraz tereyağı yer, bir bardak da şarap içerdi. Sofrayı ateşin önüne, koltuklardan birini de kuzeninin yemek takımı önüne konulmuş görünce, iki tabak dolusu meyveyi, yumurtalığı, beyaz şarap şişesini, ekmeği, bir fincan tabağına yığılmış şekeri görünce, şu sırada babasının çıkagelebileceğini düşünmek bile her yanını titretti Eugénie’nin. Bu yüzden kuzeninin yaşlı adam dönmeden önce yemeğini yiyip yiyemeyeceğini hesaplamak için ikide bir saate bakıyordu.

“Sakin ol, Eugénie, baban gelirse, ben her şeyi kendi üzerime alırım,” dedi Madam Grandet.

Eugénie bir gözyaşını tutamadı.

“Of! Benim iyi anneciğim,” diye atıldı, “hak ettiğin kadar sevmemişim seni!”

Charles odasında şarkılar mırıldanarak bin kez gidip geldikten sonra, en sonunda indi. Bereket versin ki saat on birdi daha. Parisli! İskoçya’da yolculuk etmekte olan soylu hanımın şatosunda da ancak bu kadar şuhçasına giyinip süslenebilirdi. Sevimli ve güleç bir tavırla girdi, gençlere pek yaraşırdı bu tavır. Eugénie’ye ise acı bir sevinç verdi. Anjou’daki şatoların yıkılışını şakaya almıştı, yengesine keyifle yaklaştı.

“Geceyi iyi geçirdiniz mi, yengeciğim? Ya siz, kardeşim?”

“İyi geçirdim, efendim; ya siz?” dedi Madam Grandet.

“Ben mi, enfes.”

“Acıkmışsınızdır, kardeşim, sofraya buyurun,” dedi Eugénie.

“Ama ben öğleyin, yani kalktığım zaman hiç yemek yemem. Bununla birlikte, yolda öyle berbat yaşadım ki, bir şey diyemeyeceğim. Hem de...” Bréguet’nin yaptığı düz saatlerin en güzelini çıkardı cebinden. “Vay, ama daha saat on bir, erkenciyim bugün.”

“Erkenci mi?” dedi Madam Grandet.

“Evet, ama öteberilerimi düzeltmek istiyordum. Neyse, seve seve bir şey yerim, ufak bir şey, bir piliç, bir küçük keklik.”

Nanon bu sözleri duyunca, “Meryem Ana!” diye haykırdı.

“Bir keklik,” diyordu Eugénie içinden, bir keklik için bütün birikmiş parasını verebilirdi.

“Buyurun, oturun,” dedi yengesi.

Züppe, bir yere ilişen güzel bir kadın gibi gidip koltuğa bıraktı kendini. Eugénie ile annesi de birer iskemle çekip yanına, ateşin önüne oturdular.

“Hep burada mı yaşarsınız?” dedi Charles, gün ışığında odayı mum ışığındaki görünüşünden de çirkin bulmuştu.

“Hep burada,” diye yanıtladı Eugénie ona bakarak, “yalnız bağbozumunda burada olmayız. O zaman Nanon’a yardıma gider, hep birlikte Noyers Manastırı’nda kalırız.”

“Hiç dolaşmaz mısınız?”

“Pazarları bazı bazı, ikindi ayininden sonra, hava güzel olunca,” dedi Madam Grandet, “köprüye ya da otların biçilişini görmeye gideriz.”

“Tiyatronuz var mı?

“Gösteriye gitmek, oyuncuları görmeye, öyle mi!” diye haykırdı Madam Grandet. “Ama, beyefendi, bunun ölümcül bir günah olduğunu bilmiyor musunuz?”

“Buyurun, beyciğim,” dedi Nanon, yumurtaları getirmişti. “Rafadan piliçler yedirteceğiz size.”

“Oo, taze yumurta,” dedi Charles, lükse alışmış bütün insanlar gibi, kekliği çoktan unutmuştu. “Ama çok nefis bir şey bu. Tereyağı da olsa? Ne dersin, yavrum?”

“Tereyağı ha! Öyleyse galeta yiyemeyeceksiniz,” dedi hizmetçi.

“Nanon, tereyağı versene!” diye bağırdı Eugénie.

Genç kız, ekmeğinden ince ince dilimler kesen kuzenini inceliyor, Paris’in pek duygulu, şuh ve şık bir işçi kızının arılığın utkusuyla biten bir melodram izlemekten aldığı zevki alıyordu. Şu da var ki, sevimli bir kadının yetiştirip moda bir kadının da kusursuzlaştırdığı Charles, bir züppe genç kız gibi şuh, zarif, ince deviniler yapıyordu. Bir genç kızın acıma ve sevecenliğinde mıknatıslı bir güç vardır gerçekten. Bunun için Charles, kuzininin yengesinin üzerine titrediklerini görünce, fazlasıyla üzerine yönelen duyguların etkisinden sıyrılamadı. İyilikle, okşayışlarla parıldayan bir bakışla, gülümser gibi olan bir bakışla baktı Eugénie’ye. Onu seyrederken, bu temiz yüzün hatlarındaki çok güzel uyumu, masum duruşunu, içlerinde aşk düşüncelerinin ışıldadığı, içlerinde arzunun şehvetten habersiz olduğu gözlerinin büyülü aydınlığını fark etti.

“Gerçekten, sevgili kardeşim, inanın bana, büyük locada, şatafatlı bir tuvaletle Opéra’da bulunsaydınız, yengem kesinlikle haklı çıkardı; erkeklere arzu, kadınlara da kıskançlık yüzünden çok günahlar işlettirirdiniz.”

Eugénie hiçbir şey anlamamıştı ama, gene de yüreğini kavrayıverdi bu övgü, sevinçle çarptırdı.

“Kardeşim, siz zavallı bir taşralıyı alaya almak istiyorsunuz.”

“Beni tanısaydınız, alaydan tiksindiğimi bilirdiniz, kardeşim, alay yüreği kurutur, bütün duyguları yıpratır...” Sonra tereyağı sürülmüş ekmeğini çok hoş bir biçimde ağzına attı. “Hayır, herhalde başkalarını alaya alacak kadar zeki değilim, bu kusur da bana çok zarar verir. Paris’te bir adamı iyi yüreklidir diyerek öldürebilirsiniz. Bu sözün anlamı şudur: Biçare oğlan bir gergedan kadar budala! Ama bir kuklayı otuz adımdan, her türlü tabancayla, hem de hemen oracıkta deviriverecek kadar zengin ve tanınmış olduğum için, bana alay sökmez.”

“Bu söylediğiniz iyi bir yüreğiniz olduğunu gösteriyor, yeğenim.”

“Çok güzel bir yüzüğünüz var,” dedi Eugénie, “görmek istesem ayıp mı olur?”

Charles halkasını çıkarıp uzattı, Eugénie parmaklarının ucuyla kuzeninin pembe tırnaklarına dokununca kızardı.

“Bakın, anne, ne güzel bir iş.”

“Oo, zorlu altın var ortada,” dedi Nanon, kahveyi getirmişti.

Charles güldü.

“Bu da ne?” diye sordu.

İçi sırçalanmış, cilalı, kestane rengi topraktan, kenarları küllerle saçaklanmış, kaynayan sıvı içinde kahvesi yüzeye gelip sonra dibe inen, uzunca bir çömleği gösteriyordu.

“Kaynamış kahve,” dedi Nanon.

“Ah, sevgili yengeciğim, buraya gelmişken birkaç güzel iz bırakacağım hiç değilse. Çok geri kalmışınız! Size Chaptal işi22 bir cezvede iyi kahve yapmasını öğreteceğim.”

Chaptal işi cezvenin düzenini açıklamaya çalıştı.

“O-ho, amma da işi varmış,” dedi Nanon, “bütün ömrü bununla geçirmek ister. Hiçbir zaman böyle kahve yapmayacağım. Evet ya! Ben kahve yaparken ineğe otu kim toplasın?”

“Ben yaparım,” dedi Eugénie.

“Çocuk,” dedi Madam Grandet kızına bakarak.

Bu zavallı genç adamın üzerine atılmak üzere olan kederi anımsatan bu sözcükten sonra, üç kadının üçü de sustu, acırcasına seyrettiler onu, o da buna şaştı.

“Neyiniz var böyle, kardeşim?”

Eugénie konuşmak üzereydi ama, Madam Grandet, “Şişt!” dedi. “Biliyorsun kızım, beyefendiyle baban konuşacaktı...”

“Charles deyin,” dedi genç Grandet.

“Oo, adınız Charles mı? Güzel bir ad,” diye atıldı Eugénie.

Önceden sezilen mutsuzluklar hemen hemen her zaman başa gelir. Gene öyle oldu, yaşlı fıçıcının dönüşünü titremeden düşünemeyen Nanon, Madam Grandet ve Eugénie, şakırtısını çok iyi tanıdıkları bir tokmak sesi duydular.

“İşte babam,” dedi Eugénie.

Örtü üzerinde birkaç parça bırakarak şeker tabağını kaldırdı. Nanon yumurta tabağını alıp götürdü. Madam Grandet ürkmüş bir geyik gibi doğruldu. Bu beklenmedik korkuya Charles şaştı, bir anlam da veremedi.

“Ne oldu size böyle?” diye sordu.

“Babam geliyor ya,” dedi Eugénie.

“Peki, ne olacak?..”

Mösyö Grandet içeriye girdi, masaya, Charles’a çevirdi aydınlık bakışlarını her şeyi gördü.

“Ooo, yeğeninize şölen veriyorsunuz demek, iyi, çok iyi, çok çok iyi!” dedi kekelemeden. “Kedi damlarda dolaşırken, fareler kilerde cirit oynar.”

“Şölen mi?..” dedi Charles kendi kendine, evin yöntemini, törelerini aklına getirebilecek durumda değildi.

“Bardağımı ver bana, Nanon,” dedi yaşlı adam.

Eugénie bardağı getirdi. Grandet koca ağızlı, boynuz saplı bir bıçak çıkardı yeleğinin cebinden, bir dilim ekmek kesti, biraz tereyağı alıp ekmeğin üstüne dikkatle yaydı, ayakta yemeye başladı. Charles kahvesine şeker atıyordu bu sırada. Grandet şeker parçalarını gördü, karısına dikti gözlerini. Kadın ürperdi. Grandet üç adım ilerledi, zavallı yaşlı kadının kulağına eğildi.

“Bütün bu şekerleri nereden aldınız?” dedi.

“Nanon gidip Fessard’dan aldı, yoktu da.”

Bu sessiz sahnenin üç kadında ne derin bir ilgi uyandırdığı olanak yok düşünülemez: Nanon, mutfağını bırakmış, işin nereye varacağını görmek için salona bakıyordu. Charles kahvesinin tadına baktıktan sonra fazla acı buldu, şeker aradı. Grandet şekeri çoktan kaldırmıştı.

“Ne istiyorsunuz, yavrum?” dedi ona.

“Şeker.”

“Süt koyun,” dedi ev sahibi, “kahveniz tatlanır.”

Eugénie, kaldırılan şeker tabağını aldı, sakin sakin babasına bakarak masanın üstüne koydu. Sevgilisinin kaçmasını kolaylaştırmak için zayıf kollarıyla bir ipek merdiven tutan Parisli kızın gözü pekliği, şekeri yeniden alıp masanın üstüne koyan Eugénie’nin gösterdiği gözü peklik yanında hiç kalır kuşkusuz. Parisli kız göğsünü kabarta kabarta, ezilmiş, güzel kolunu gösterdiği zaman, sevgili ödüllendirir onu, örselenen her damar gözyaşlarıyla, öpüşlerle yıkanır, hazlarla iyileştirilir; oysa Charles o sırada yaşlı fıçıcının bakışı altında yıldırımla vurulmuşa dönen kuzininin yüreğini yaralayan derin çarpıntıların gizine hiçbir zaman eremeyecekti.

“Hanım, sen yemiyor musun?”

Zavallı köle ilerledi, bir parça ekmek kesti dindarca, bir de armut aldı. Eugénie cesurca üzüm sundu babasına: “Sakladığım üzümlerin tadına baksana baba!” dedi. “Kuzenim, siz de yersiniz, değil mi? Bu güzel salkımları sizin için arayıp buldum.”

“Ooo, yeğenim, önlerine geçilmezse, Saumur’ü yağma edecekler sizin için. Yemeğinizi bitirin de sizinle bahçeye çıkalım, size söyleyeceklerim var ama bunlar hiç de böyle şekerli şeyler değil.”

Eugénie ile annesi, Charles’a öyle bir bakışla baktılar ki, genç adam hemen kavradı anlamını.

“Bu sözlerin anlamı ne, amca? Zavallı anneciğimin ölümünden beri... (bu sözcükler üzerine sesi yumuşadı) benim için hiçbir felaket söz konusu olamaz...”

“Yavrucuğum, Tanrı’nın bizleri denemek için ne acılar vereceğini kim bilebilir ki?” dedi yengesi.

“Vay, vay, vay, vay!” dedi Grandet. “İşte saçmalıklar başlıyor gene. Şu güzel, ak ellerinize bakıyorum da üzülüyorum, oğlum.” Doğanın kolları ucuna yerleştirdiği kocaman kocaman yumruklarını gösterdi ona. “Lira toplamak için yapılmış eller böyle olur işte! Bizim ticaret senetlerini doldurduğumuz cüzdanların yapıldığı deriye ayaklarınızı sokmaya alıştırmışlar sizi. Kötü! Kötü!”

“Ne demek istiyorsunuz, amcacığım, tek sözcük anlıyorsam Arap olayım.”

“Gelin,” dedi Grandet.

Bıçağının ağzını şaklattı cimri, geri kalan beyaz şarabını içti, sonra kapıyı açtı.

“Oğlum, cesur olun!”

Genç kızın görünüşü Charles’ı dondurmuştu, ölümcül kaygıların pençeleri arasında gitti korkunç akrabasının ardından, Eugénie, annesi ve Nanon mutfağa geldiler; küçük, nemli bahçede geçecek sahnenin iki oyuncusunu gözetlemek gibi bir merak içindeydiler. İlkin amca, bahçesinde yeğeniyle sessiz sessiz yürüdü. Charles’a babasının öldüğünü bildirmek hiç de zor gelmiyordu Grandet’ye; ama onun meteliksiz olduğunu bildiği için, bir tür acıma duyuyor, bu dayanılmaz gerçeği daha yumuşak bir biçimde anlatabilmek için kalıplar arıyordu. “Babanızı yitirdiniz!” Hiçbir şey değildi bunu söylemek. Ama, “Hiçbir türden servetiniz yok!” İşte dünyanın bütün felaketleri bu sözlerde toplanmıştı. Böylece babacan, kumları ayakları altında çıtırdayan orta yolu üçüncü bir kez daha dolaşmak zorunda kaldı. Yaşamın önemli durumlarında, ruhumuz kederlerin ve hazların üzerimize çöktükleri yerlere güçlü bir biçimde bağlanır. Charles da bu yüzden bu küçük bahçenin şimşir ağaçlarını, meyve ağaçlarının tuhaflığını, tutkulara özgü bir bellek terbiyesiyle bir daha ayrılmamak üzere bu çok önemli saate karışıp belleğinde kazılı kalacak garip ayrıntıları bambaşka bir dikkatle inceliyordu.

“Hava çok sıcak, çok güzel,” dedi Grandet ciğerler dolusu hava çekti içine.

“Evet amca, ama niçin...”

“İşte böyle, oğlum,” dedi amcası, “kötü haberler vereceğim sana. Baban çok fena...”

“Niçin buradayım!” dedi Charles. “Nanon!” diye bağırdı. “Posta atları!” Kımıltısız duran amcasına döndü: “Buralarda mutlaka bir araba bulurum,” dedi.

Grandet ona baktı.

“At da, araba da boşuna,” diye yanıtladı. Charles sesini çıkarmadan kalakaldı, gözleri kımıltısızlaştı. “Evet, zavallı çocuğum, sezinliyorsun. Öldü. Ama bu hiçbir şey değil. Daha kötü bir şey var. Beynine kurşun sıkmış...”

“Babam mı?..”

“Evet. Ama bu hiçbir şey değil. Gazeteler, sanki hakları varmış gibi, açıklıyorlar. Al, oku.”

Grandet, Cruchot’dan gazeteyi geçici olarak almıştı, ölümcül yazıyı Charles’ın gözleri önüne getirdi. Zavallı delikanlının gözlerinden yaşlar boşandı bu sırada, hâlâ çocuk sayılırdı, duyguların saflıkla doğdukları yaştaydı.

“Hadi neyse,” dedi Grandet kendi kendine, “gözleri ürpertiyordu beni. Ağlıyor, kurtuldu işte.” Sonra gene yükseltti sesini: “Bu daha hiçbir şey değil, zavallı yavrum,” dedi, Charles’ın kendisini dinleyip dinlemediğini bildiği bile yoktu. “Bu daha hiçbir şey değil, zamanla avunursun ama...”

“Asla, asla! Baba, babacığım!”

“Seni batırdı, beş parasızsın.”

“Ne çıkar? Babam nerede, babam?”

Ağıtlar, hıçkırıklar duvarlar arasında korkunç bir biçimde çınlıyor, yankılanıp duruyordu. Üç kadının üçü de acıma duygularına kapılmış, ağlıyorlardı: Gülme ne kadar bulaşıcı olabilirse, gözyaşları da öylesine bulaşıcıdır. Charles, amcasını dinlemedi, avluya kaçtı, merdiveni buldu, yanlamasına yatağın üstüne attı kendini, akrabalarından uzakta, rahatça ağlamak üzere çarşaflara gömdü yüzünü.

“İlk sağanağı atlatmak gerek,” dedi Grandet salona girince. Eugénie ile annesi hemen eski yerlerine geçmişlerdi, gözlerini kurulamışlar, titreyen ellerle çalışıyorlardı. “Ama bu delikanlıda da hiç iş yok, paradan çok ölülerle ilgileniyor.”

Acıların en kutsalı üzerine babasının böyle konuştuğunu duyunca, Eugénie titredi. Bu dakikadan sonra, babasını yargılamaya başladı. Charles’ın hıçkırıkları, hafiflemiş olsalar bile, bu sesli evde çınlıyorlardı. Yerin altından gelir gibi olan derin iniltiler, derece derece zayıfladıktan sonra ancak akşama doğru dindiler.

“Zavallı delikanlı!” dedi Madam Grandet.

Uğursuz ünlem! Grandet Baba karısına, Eugénie’ye, sonra da şekerliğe baktı; bahtsız akrabaya hazırlanan görülmedik öğle yemeğini anımsadı, odanın ortasında durdu. Sonra her zamanki sakinliğiyle, “Ha, bakın! Umarım ki, bu aşırı masrafları sürdürmezsiniz, Madam Grandet,” dedi. “Ben PARAMI bu kopuğun işkembesini şekerle doldurasınız diye vermiyorum size.”

“Bunda annemin hiçbir suçu yok,” dedi Eugénie. “Ben...”

Grandet, kızının sözünü kesti:

“Rüşt çağına geldin diye mi bana karşı gelmek istiyorsun? Düşün, Eugénie...”

“Babacığım, evinizde kardeşinizin oğlu şeyden...”

“Vay, vay, vay, vay!” dedi Grandet dört yarım tonla. “Kardeşimin oğlu aşağı, yeğenim yukarı. Charles bir hiçten başka bir şey değil bizim için, parası yok, pulu yok; babası iflas etti; doyasıya ağladıktan sonra çekip gidecek bu çıtkırıldım herif; evin altını üstüne getirmesini istemem.”

“Babacığım, iflas etmek ne demek?” diye sordu Eugénie.

“İflas etmek, onur kırıcı şeylerin en onur kırıcısını yapmaktır,” dedi babası.

“Çok büyük bir günah olmalı bu,”dedi Madam Grandet, “kardeşimiz de cehennemlik olmalı.”

“İşte gene başladın can sıkıcı nakaratlarına,” dedi Grandet karısına, omuz silkti. “İflas etmek, ne yazık ki yasanın kanatları altına aldığı bir hırsızlıktır, Eugénie,” diye sürdürdü. “Zavallı adamlar, onurlu ve dürüst bir insan olarak tanınmasına güvenip mallarını Guillaume Grandet’ye bırakmışlar, o da hepsini yutmuş, ağlasınlar diye gözlerini bırakmış bıraka bıraka. Yol kesen hırsızlar bile iflasçılardan iyidir; o saldırır sana; kendini savunabilirsin, kellesini tehlikeye atar; ama öteki... Kısacası, Charles onurunu yitirmiştir.”

Zavallı kızın yüreğinde yankılar uyandırdı bu sözcükler, bütün ağırlıklarıyla çöktü yüreğine. Ormanın en gölgelik yerindeki çiçek ne kadar cılızsa, o da o kadar dürüsttü, ne tekerlemelerini ne aldatıcı yargılarını ne de safsatalarını bilirdi bu dünyanın: Bu yüzden de babasının iflas konusunda, zorunlu iflasla hileli iflas arasındaki ayırımı bile bile geçerek yaptığı dayanılmaz açıklamayı benimsedi.

“Demek bu felaketi önlemediniz, baba?”

“Kardeşim bana danışmadı; hem de dört milyon borcu var.”

Eugénie arzuladığı şeyi çabucak bulabileceğini sanan bir çocuk saflığıyla, “Bir milyon ne eder, babacığım?” diye sordu.

“Bir milyon mu?” dedi Grandet. “Ne olacak, bir milyon tane yirmi sou’luk para, beş frangı bir araya getirmek için de beş tane yirmi sou ister.”

“Tanrı’m! Tanrı’m!” diye haykırdı Eugénie. “Amcam dört milyonu nasıl olmuş da toplamış elinde? Bu kadar milyonu bir araya getirebilecek bir kişi daha var mıdır Fransa’da?” (Grandet Baba çenesini okşuyor, gülümsüyordu, uru genişler gibiydi.) “Ama kuzenim Charles ne olacak?”

“Hindistan’a gidecek, orada, babasının isteğine uyarak, servet edinmeye çalışacak.”

“Ama oraya gidecek parası var mı?”

“Yol parasını vereceğim... şeye kadar... evet, Nantes’a kadar.”

Eugénie bir sıçrayışta babasının boynuna atıldı.

“Ah, babacığım, çok iyisiniz, çok!”

Biraz vicdanı sızlayan Grandet’yi neredeyse utandıracak biçimde öpüyordu.

“Bir milyon biriktirmek için çok zaman ister mi?” diye sordu.

“Aman Tanrı’m!” dedi fıçıcı, “bir napolyonun23 ne olduğunu bilirsin. Eh işte, bir milyon para yapmak için onun elli bin tanesini bir araya getirmek ister.”

“Anne, onun için dokuzluk24 okuturuz.”

“Bunu ben de düşünüyorum,” diye yanıtladı annesi.

“Öyle mi?.. hep, hep masraf!” diye atıldı baba. “Ben burada para mı kesiyorum sanıyorsunuz Tanrı aşkına?”

Bu sırada ötekilerin hepsinden acıklı, boğuk bir inilti çınladı çatı katında, Eugénie ile annesini dehşetten donduruverdi.

“Nanon, git yukarıya da bir bak, kendini öldürmesin sakın,” dedi Grandet. Sonra karısı ile kızına döndü: “Bana bakın,” diye sürdürdü. Bu söz üzerine her ikisi de sarardı. “İkinize de söylüyorum, saçmalık istemem. Sizi yalnız bırakıyorum şimdi. Hollandalılarımızı kollayacağım, bugün gidiyorlar. Sonra da gidip Cruchot’yu göreceğim, bütün bunları konuşacağım onunla.”

Gitti, Grandet kapıyı çekince, Eugénie ile annesi rahat bir soluk aldılar. Bu sabaha kadar babasının yanında hiçbir zaman sıkıntı duymamıştı kızcağız; ama birkaç saatten beri, her an, hem duygu hem düşünce değiştiriyordu.

“Anne, bir fıçı şaraba kaç louis verirler?”

“Benim işittiğime göre, baban kendi şaraplarını fıçısı yüz, yüz elli franktan satıyor, bazen fiyat iki yüze kadar çıkıyor.”

“Bin dört yüz fıçı şarap çıkarınca...”

“Gerçekten, yavrum, ne kadar eder, bilmiyorum; baban bana hiçbir zaman işlerini söylemez.”

“Ama o zaman babamın zengin olması gerekir.”

“Belki de. Ama Mösyö Cruchot iki yıl önce Froidfond’u satın aldığını söyledi bana. Eli darlaşmış olabilir.”

Eugénie, babasının servetinden hiçbir şey anlamaz olmuştu, hesaplarının burasında kaldı.

“Beni görmedi bile yavrucak!” dedi Nanon dönünce. “Danalar gibi uzanmış yatağının üzerine, bir Mecdelli Meryem gibi ağlıyor, daha da fena ağlıyor. Derdi ne ki bu civanın?”

“Hadi, hemen gidip onu teselli edelim, anneciğim; kapı çalınırsa ineriz aşağıya.”

Madam Grandet, kızının sesindeki hava karşısında bir şey diyemedi. Eugénie çok yücelmişti, kendisi ise kadındı. Yürekleri çarpa çarpa Charles’ın odasına çıktılar birlikte. Kapı açıktı. Delikanlının ne gördüğü vardı ne işittiği. Gözyaşlarına batmıştı, sözsüz iniltiler koparıyordu.

“Babasını ne kadar seviyor!” dedi Eugénie alçak sesle.

Bu sözlerin söylenişinde farkında olmadan tutkuyla dolup taşan bir yüreğin umutlarını sezmemek olanaksızdı. Bunun için Madam Grandet de analığın damgasını taşıyan bir bakışla baktı kızına, sonra da alçacık bir sesle kulağına, “Dikkat et, onu sevmeyesin,” dedi.

“Sevmek mi!” dedi Eugénie. “Ah! Babam ne dedi, bir bilsen!”

Charles geriye döndü, yengesiyle kuzinini gördü.

“Babamı yitirdim, zavallı babamı! Felaketinin gizini bana açsaydı, ikimiz birden düzeltmeye çalışırdık. Tanrı’m! Yiğit babacığım, gene görüşeceğimizden öyle emindim ki, sanırım, oldukça soğuk öptüm onu.”

Hıçkırıklar sözünü kesti.

“Onun için dua edeceğiz,” dedi Madam Grandet, “Tanrı’nın buyruğuna boyun eğin.”

“Kardeşim, cesur olun,” dedi Eugénie. “Yitirdiğiniz yerine gelmez bir şey. Şimdi onurunuzu kurtarmayı düşünün.”

Teselli ederken bile, her konuda zekâsını gösteren kadının o şaşmaz inceliğiyle, Eugénie, kuzenini kendisiyle ilgilendirerek acısını uyutmak istiyordu.

“Onurumu mu?” diye bağırdı genç adam, sert bir deviniyle, saçlarını geriye attı, kollarını kavuşturup yatağın üzerine oturdu. “Ha, doğru. Babam iflas etmiş, amcam öyle söylüyordu.” Yürekler parçalayan bir çığlık kopardı, yüzünü ellerinde sakladı. “Bırakın beni, kardeşim, bırakın beni! Tanrı’m! Tanrı’m, babamı bağışlayın, çok acı çekti herhalde.”

Bu körpe, gerçek, bu hesapsız, art düşüncelerden uzak acının anlatımını görmekte korkunç derecede bağlayıcı bir şey vardı. Utangaç bir acıydı bu. Charles kendi başına bırakılmasını istediğini belirten bir devini yapınca, Eugénie ile annesinin basit yürekleri hemen anladı bunu. Aşağıya indiler, pencerenin yanındaki yerlerine geçtiler gene sessizce, bir sözcük bile söylemeden bir saat kadar çalıştılar. Eugénie, delikanlının öteberilerini kaçamak bir bakışla, her şeyi bir göz atışta görüveren genç kızların bakışıyla bakınca, güzel tuvalet araçlarını, altın işlemeli usturalarını, makaslarını fark etmişti. Acının ardından görülen böyle bir lüks görüntüsü, belki de zıtlığın etkisiyle, ilgisini büsbütün Charles’ta topladı. Sürekli bir durgunluk ve yalnızlık içine gömülü duran bu iki insanın aklını böylesine önemli bir olay, böylesine acı bir görüntü hiçbir zaman sarsmamıştı.

“Anne, amcamın yasını tutacağız,” dedi Eugénie.

“Bu, babanın bileceği bir iş,” diye yanıtladı Madam Grandet.

Gene sustular. Eugénie ilmeklerini öyle düzenli bir biçimde yapıyordu ki, onu inceleyen biri, gözleminin verimli düşüncelerini sezebilirdi. Bu tapılası kızın baş isteği, kuzeninin yasını paylaşmaktı. Saat dörde doğru, kapı tokmağının sesi Madam Grandet’nin yüreğinde çınladı.

“Babana ne oldu böyle?” dedi kızına.

Bağcı keyifle girdi içeriye. Eldivenlerini çıkardıktan sonra, zorlu bir biçimde ellerini ovuşturdu, derisini yüzecekti sanki ama Rus meşini gibi tabaklanmıştı derisi, bir karaçam kokusuyla günlük kokusu eksikti. Dolaşıyor, saate bakıyordu. En sonunda çıkardı ağzındaki baklayı.

“Hanım, hepsini de kafese koydum,” dedi kekelemeden. “Şarabımız satıldı! Hollandalılarla Belçikalılar bu sabah gideceklerdi, alanda, hanlarının önünde, işim gücüm yokmuş gibi dolaştım. Bildiğin şey oldu gene. Bütün bağ sahipleri ürünlerini saklıyorlar, beklemek istiyorlardı, ben de bunu yapmalarına engel olmadım. Bizim Belçikalı umutsuzdu. Bunu gördüm. İş bitti, fıçısı iki yüz franktan alıyor şarabımızı, yarısı peşin. Altın olarak aldım paramı. Senetler yapıldı, bu altı louis de senin. Üç aya kadar şarap fiyatı düşecek.”

Bu son sözcükler sakin bir sesle söylendi ama öyle derin bir biçimde alaylıydılar ki, şu sırada alanda toplanıp da Grandet’nin yaptığı satışı öğrenince şaşkınlıklar içinde kalan Saumur’lüler işitselerdi titrerlerdi.

“Bin fıçınız mı var bu yıl, baba?” dedi Eugénie.

“Evet, caniko.”

Bu sözcükler yaşlı fıçıcının sevincin en yüksek noktasında olduğunu gösterirdi.

“İki yüz bin tane yirmi sou eder.”

“Evet, Matmazel Grandet.”

“Öyleyse Charles’a rahat rahat yardım edebilirsiniz, babacığım.”

Balthazar’ın Mane, Thecel, Pharès’i görünce duyduğu şaşkınlık, öfke, hayret bile, çoktan unuttuğu yeğenini kızının gönlüne ve hesaplarına yerleşmiş olarak yeniden bulan Grandet’nin soğuk öfkesiyle karşılaştırılamazdı.

“Tanrı’m! Şu çıtkırıldım benim eve adımını atalı beri her şey tersine döndü. Alınsın şekerler, kurulsun sofralar, hanımlar beyler yesinler, eğlensinler! Böyle şeyler istemem. Ben herhalde bu yaşımda nasıl davranmam gerektiğini bilirim! Kızımdan da, bir başkasından da ders alacak değilim. Yapılması uygun düşeni yapacağım yeğenim için, sizin de bu işe burnunuzu sokmanıza gerek yok.” Sonra Eugénie’ye döndü: “Sana gelince Eugénie, bu sözü ağzına alma artık,” diye ekledi. “Yoksa Nanon’la birlikte Noyers Manastırı’na yollarım seni, ayağını denk al. Peki, nerede bu çocuk, inmedi mi aşağıya?”

“Hayır dostum,” diye yanıtladı Madam Grandet.

“Peki, ne yapıyor öyleyse?”

“Babasına ağlıyor,” dedi Eugénie.

Grandet kızına baktı. Söyleyecek bir söz bulamadı. O da birazcık babaydı. Odada bir iki kez gidip geldikten sonra, devlet tahvillerine para yatırma sorununu düşünmek üzere aceleyle çalışma odasına çıktı. Kökünden budanan iki bin arpanlık ormanı, altı yüz bin frank getirmişti; sonuçlandırdığı pazarlığın iki yüz bin frangından başka, kavakların parası ile geçen yılın ve bu yılın kazançlarını da, bu paraya ekleyince, dokuz yüz bin frangı bir araya getirebilirdi. Yetmiş franga giden tahvillerden kısa zamanda kazanılacak yüzde yirmiler çok çekiyordu onu. Kulak vermese bile, yeğeninin iniltilerini işitirken, kardeşinin ölümünü bildiren gazete üzerinde tasarısını rakama vurdu. Efendisini aşağıya çağırmak için, Nanon gelip kapıyı tıkırdattı, akşam yemeği hazırdı. Kemerin altında, son basamağın üzerinde, Grandet kendi kendine, “Yüzde sekiz faizimi alacağıma göre, bu işi yapacağım,” diyordu. “İki yıl içinde on beş bin frangım olur, sağlam altın olarak çekerim Paris’ten.”

“Peki, yeğenim nerede?”

“Yemek yemeyeceğini söylüyor,” diye yanıt verdi Nanon. “İyi değil.”

“İyi ya, yemediği kâr kalır,” dedi efendisi.

“O da var ya,” dedi Nanon.

Akşam yemeği görülmedik derecede sessiz geçti. Örtü kaldırıldı.

“Dostçağızım, yasa girmeniz gerek,” dedi Madam Grandet.

“Siz de para harcamak için ne uyduracağınızı bilemiyorsunuz, Madam Grandet. Yas gönüllerdedir, giysilerde değil.”

“Ama bir kardeşin yasını tutmak zorunludur, dinimiz de bize...”

“Siz altı louis’nizle alın yas giysinizi. Benim yakama da bir krep25 verirsiniz, bu kadarı bana yeter.”

Eugénie tek sözcük söylemeden gözlerini göğe kaldırdı. Yaşamında birinci kez, sıkışıp kalmış, uyumuş, ama birdenbire uyanıvermiş cömertçe eğilimleri, her dakika ezilmekteydi. Görünüşte bu gece de tekdüze yaşamlarının binlerce gecesine benzedi ama hiç kuşkusuz en korkuncuydu. Eugénie başını kaldırmadan çalıştı, önceki gün Charles’ın küçümsediği dikiş kutusuna elini bile sürmedi. Madam Grandet kolluklarını ördü. Grandet, sonuçları ertesi gün Saumur’lüleri şaşkına döndürecek olan hesaplarına gömülmüş bir durumda, dört saat boyunca başparmaklarını oynattı. Hiç kimse aileyi görmeye gelmedi o gün. Bu sırada bütün kent, Grandet’nin ustaca oyunu, kardeşinin iflası ve yeğeninin gelişiyle çalkalanıyordu. Saumur’ün yüksek ve orta sınıflarından bütün bağ sahipleri, genel çıkarları üzerinde gevezelik etme gereksinimlerini gidermek için, Mösyö des Grassins’in evinde toplanmışlardı, eski belediye başkanına korkunç lanetler yağdı buradan. Nanon iplik büküyordu, odanın kirli hatılları altında işitilen tek gürültü, onun çıngırağının sesi oldu.

Kabuğu soyulmuş bademler gibi iri, ak dişlerini göstere göstere, “Dillerimizi hiç yıpratmıyoruz,” dedi.

Grandet düşüncelerinden sıyrılarak, “Hiçbir şeyi yıpratmamalı,” diye yanıtladı. Kendini üç yıl sonrasının sekiz milyonluk adamı olarak görüyor, bir uzun, altın örtünün üzerinde yüzüyordu. “Yatalım. Şimdi yeğenime gidip herkes adına iyi geceler dileyecek, bir şey yemek isteyip istemediğini soracağım.”

Madam Grandet, Charles ile yaşlı adam arasında geçecek konuşmayı dinlemek için, birinci katın sahanlığında kaldı. Eugénie annesinden daha cesurdu, iki basamak daha çıktı.

“Bakıyorum, kederlisiniz, yeğenim. Evet, ağlayın. Doğal bir şey bu. Baba babadır. Ama acınıza dayanmalısınız. Siz ağlarken, ben sizinle ilgileniyorum. İyi bir akrabayım, görüyorsunuz ya. Hadi, cesaret. Bir bardakçık şarap içmek istemez misiniz? Şarap Saumur’de sudan ucuzdur. Hindistan’da nasıl ikram ederlerse, burada da şarabı öyle ikram ederler,” dedi. “Ama sizin ışığınız yok,” diye sürdürdü. “Kötü, kötü! Ne yaptığını açıkça görmeli insan.” Grandet şömineye doğru yürüdü. “Vay!” diye haykırdı, “Muma bak! Aman Tanrı’m, nereden bulmuşlar bu çarşı mumunu? Bu hayvanlar, bu çocuğa bir yumurta pişirmek için evimin döşemesini bile yakarlar hani.”

Ana ile kız, bu sözcükleri işitince, odalarına girdiler, deliklerine dönen ürkmüş fareler gibi çabucak yataklarına sokuldular.

Grandet, karısının odasına girdi.

“Madam Grandet, siz bir define mi buldunuz yoksa?” dedi.

Zavallı anne de değişmiş bir sesle, “Dostum, dua ediyorum, bekleyin biraz,” diye yanıtladı.

“Şeytan alsın senin bu Tanrı’nı!” diye homurdandı Grandet.

Cimriler ilerideki bir başka yaşama hiç inanmazlar, her şeyleri şimdiki zamandır. Bu düşünce, yaşadığımız çağa, paranın politikaya, yasalara, törelere her zamankinden de fazla egemen olduğu bu çağa korkunç bir ışık tutuyor. Kurumlar, kitaplar, insanlar, öğretiler, her şey, her şey, sekiz yüz yıldan beri toplum yapısına dayanak olmuş bir gelecek yaşam inancını için için çökertmek için elbirliği ediyor. Tabut pek o kadar korkulmayan bir geçit şimdi. Bizi ölüm duasının ardında bekleyen gelecek, şimdiki zamana yerleşti artık. Her ne pahasına olursa olsun, lüksün, gösterişli hazların dünyadaki cennetine erişmek, eskiden ölümsüz zenginlikler uğrunda kendilerini feda edenler gibi, geçici sahip oluşlar uğrunda yüreği taşlaştırmak, bedeni çileye sokmak en yaygın düşünce oldu! Her yere yayılmıştır bu düşünce, hatta yasalara bile. Yasaları yapanlara bile. “Ne düşünüyorsun?” diyecek yerde, “Ne ödüyorsun?” diye soruyorlar. Bu öğreti burjuvalardan halka geçtiği zaman, ülkenin durumu ne olacak?

“Madam Grandet, bitirdin mi?” dedi yaşlı fıçıcı.

“Dostum, senin için dua ediyorum.”

“Pekâlâ! İyi geceler, yarın sabah konuşuruz.”

Zavallı kadın, derslerini öğrenmediği için, uyanışında öğretmenin kızgın yüzünü karşısında bulmaktan korkan bir okullu gibi uyudu. Korkular içinde, hiçbir şey işitmemek için yatağında dönerken, Eugénie gömlekle, yalınayak yanına geldi sessizce, onu alnından öptü.

“Of! İyi anneciğim,” dedi, “yarın bu işi kendim yaptığımı söyleyeceğim.”

“Yok yok, Noyers’e yollar seni. Bana bırak her şeyi, beni yiyecek değil ya.”

“İşitiyor musun, anne?”

“Neyi?”

“Baksana, hep ağlıyor.”

“Git, yat, kızım. Soğuk alacaksın ayaklarından. Taşlar soğuk.”

Zengin ve yoksul vârisin bütün yaşamına damgasını vuracak olan büyük gün böyle geçti, uykusu da hiçbir zaman böylesine tam, böylesine saf olmadı. Zaman zaman, insan yaşamının bazı eylemleri, edebiyatçı ağzıyla konuşursak, gerçek olmalarına karşın, gerçeğe benzemez görünürler. Ama bu, hemen her zaman, gizlemli bir biçimde doğup bunları gerekli kılan nedenleri açıklamaya çalışmadan, kendiliğinden verilmiş kararlarımıza bir tür ruhbilimsel ışık tutmayı unutmamızdan ileri gelmiyor mu acaba? Eugénie’nin derin tutkusunu en ince damarlarına dek çözümlemek gerekirdi belki de; öyle ya, bazı alaycılar, “Bir hastalık durumuna geldi ve bütün yaşamına etkidi,” diyeceklerdir. Birçok insanlar bir olayı ruh alanında bir başka olaya gizlice lehimleyen bağların, düğümlerin güçlerini ölçmektense, sonuçlarını yadsımayı daha uygun bulurlar. Öyleyse insan yaratılışını inceleyenler için, Eugénie’nin geçmişi, düşüncesizliğinin, saflığının, açık yürekliliğinin, kendiliğindenliğinin en açık kanıtı olacaktır burada. Yaşamı ne kadar sakin geçmişse, içindeki kadın acıması, duyguların o en hünerlisi de öylesine ateşli bir biçimde yayıldı ruhuna. Bunun için, o günün olayları yüzünden rahatı kaçtığından, birçok kez uyandı, dünden beri kendi yüreğinde çınlayan iniltileri duydukça kuzeninin iniltilerini duyduğunu sanıp ona kulak verdi: Kimi zaman acıdan can çekişmesi beliriyordu gözlerinin önünde, kimi zaman da düşünde açlıktan öldüğünü görüyordu. Sabaha doğru, korkunç bir ünlem işitti. Hemen giyindi, ortalık aydınlanırken, hafif adımlarla, kuzeninin odasına koştu, Charles kapısını açık bırakmıştı. Mum, şamdanın çanaklığında yanıp bitmişti. Charles, doğaya yenilmiş, bir koltuğa oturmuş, başı yatağa düşmüş, giyinik olarak uyuyordu. Midesi boş insanlar nasıl düşler görürlerse öyle düşler görüyordu. Eugénie gönlünce ağladı burada; acıdan mermerleşen bu genç ve güzel yüze, uyurken bile yaş döker gibi duran bu gözyaşlarıyla şişmiş gözlere hayran hayran baktı. Charles bakışımla sezdi Eugénie’nin varlığını, gözlerini açtı, onu keder içinde buldu.

“Kusura bakmayın, kardeşim,” dedi, hiç kuşkusuz ne saati biliyordu, ne de bulunduğu yeri.

“Kardeşim, burada da sizi duyan gönüller var, biz bir gereksiniminiz var sandık. Yatmanız gerekirdi, böyle kaldıkça kendinizi harap ediyorsunuz.”

“Doğru.”

“Neyse, hoşça kal.”

Kaçtı, geldiği için hem utanmıştı, hem de mutluydu. Böyle ataklıkları yalnız arılık göze alır. Bilgisi arttıktan sonra, erdem de günah kadar hesap yapar. Kuzeninin yanında titremeyen Eugénie, odasına gelince bacaklarının üzerinde güç durabildi. Bilgisiz yaşamı birdenbire kapanmıştı, kafasını çalıştırdı, kendi kendine binlerce serzenişte bulundu. “Hakkımda nasıl bir düşünceye varacak? Kendisini sevdiğime inanmaz mı?” Ama inanmasını en çok istediği şey de buydu. İçten aşkın öngörüsü vardır, aşkın aşkı körüklediğini bilir. Onun gibi yalnız bir genç kız için, böyle gizlice bir genç adamın odasına girmek ne büyük bir olaydı! Kimi ruhlar için kutlu nişanlanma değerinde düşünceler, eylemler yok mudur aşkta! Bir saat sonra annesinin odasına girdi, her zamanki gibi giydirdi onu. Sonra gelip pencerenin önündeki yerlerine oturdular, bir kavgadan ya da bir cezadan korkulurken, yüreği insanın yaratılışına göre donduran ya da ateşleyen, sıkan ya da genişleten sıkıntıyla Grandet’yi beklediler; pek doğal bir duygudur bu sıkıntı; ev hayvanları, dikkatsizlikle kendi kendilerini yaraladıkları zaman seslerini çıkarmayan bu hayvanlar da, azarlanmak gibi zayıf bir ceza için bile haykıracak derecede duyarlar bunu. Yaşlı adam aşağıya indi, karısıyla dalgın dalgın konuştu, Eugénie’yi öptü, sofraya oturdu, dünkü korkutmaları düşünür gibi değildi.

“Yeğenim ne oldu? Hiç de rahatsız edici bir çocuk değil.”

“Uyuyor, beyefendi,” diye yanıtladı Nanon.

“İyi ya, muma gereksinimi yok demektir,” dedi Grandet alaylı alaylı.

Bu aykırı hoşgörü, bu acı neşe şaşırttı Madam Grandet’yi, büyük bir dikkatle baktı kocasına. Babacan... Şunu burada açıklamak belki de uygun düşer: Grandet için şimdiye kadar sık sık kullanılan “babacan”26 sözcüğü, Touraine’de, Anjou’da, Poitou’da, Bretagne’da, her ikisi de belli bir yaşı aştıktan sonra, en bön insan için kullanıldığı kadar, en acımasız insan için de kullanılır. Bireysel iyilikle ilgili bir anlamı yoktur bu unvanın. Neyse, babacan şapkasını, eldivenlerini aldı.

“Cruchot’larımızla karşılaşabilmek için alanda dolaşacağım,” dedi.

“Eugénie, babana mutlaka bir şey oldu.”

Gerçekten de öyleydi. Grandet, az uyuyan bir insan olduğundan, gecelerinin yarısını amaçlarına, gözlemlerine, tasarılarına o şaşırtıcı yanılmazlığı veren, Saumur’lüleri hayran bırakan, o sürekli başarıyı sağlayan ilk hesaplarına harcardı. Her insanın gücü sabır ile zamandan oluşmuştur. Güçlü insanlar isterler ve uyanık dururlar. Cimrinin yaşamı da kişinin hizmetine girmiş insan gücünün sürekli çabalarından oluşur. Yalnız iki duyguya dayanır: Onur ve çıkar; ama çıkar da bir bakıma sağlam bir onur, hem de gerçek bir üstünlüğün sürekli kanıtı olduğundan, onur ile çıkar bir tek bütünün, yani bencilliğin, iki parçasıdır. Ustaca sahneye konulan cimrilerin uyandırdıkları büyük ilgi de bundan ileri gelir belki. Bütün insan duygularına saldıran, bunu yaparken de hepsini özetleyen bu kişilerle herkesin ortak bir yanı vardır. Arzusuz insan nerede kaldı, toplum içinde hangi arzu parasız gerçekleştirilebiliyor? Karısının dediği gibi, gerçekten bir şeyler olmuştu Grandet’ye. Bir yandan öbür insanlarla kumar oynayıp bir yandan da paralarını yasal bir biçimde cebe indirmenin yatışmaz arzusu bütün cimriler gibi onun da içinde dal budak salmıştı. Karşısındakini sindirmek, bir güçlülük eylemi gerçekleştirmek, fazlasıyla zayıf oldukları için yutulmaya boyun eğenleri hor görme hakkını sürekli biçimde sağlamak değil de nedir? Ah! Tanrı’nın ayakları dibine sakin sakin yatmış kuzuyu, bütün yeryüzü kurbanlarının, geleceklerinin, en dokunaklı simgesini, kısacası ululaştırılmış acıyı, ululaştırılmış zayıflığı iyiden iyiye, anlayan kimdir? Cimri semizleşsin diye bırakır bu kuzuyu, ağıla sokar, keser, pişirir, yer ve horgörür. Para ile horgörüdür cimrilerin otlağı. Babacanın düşünceleri bir başka yöne çevrilmişti o gece; hoşgörüsü bundan ileri geliyordu. Parislilerle alay etmek, onları yakalayıp kafese koymak, ezmek, gidip gidip getirtmek, terletmek, umdurtmak, umutlarını boşa çıkarmak için bir dolap hazırlamıştı; o, kirli salonun köşesinde oturan emektar fıçıcı, Saumur’deki evinin kurtlanmış merdiveninden çıkarken onlarla eğlenmeyi koymuştu aklına. Yeğeniyle ilgilenmişti. Kendi cebinden de, yeğeninin cebinden de bir kuruş çıkmadan, kardeşinin onurunu kurtarmak istiyordu. Birikmiş parasını üç yıllığına yatıracaktı, mallarına bakacaktı yalnız; öyleyse şeytansı hamaratlığını besleyecek bir şey gerekiyordu, bunu da kardeşinin iflasında bulmuştu. Ayaklar altında ezilecek başka bir şey bulamadığından, Parislileri Charles yararına ufalamak, ucuz yanından çok iyi bir kardeş olarak görünmek istiyordu. Tasarısında aile onurunun tuttuğu yer o kadar azdı ki, oyuncuların para sürmedikleri bir partinin iyi oynanmasına gerek duymalarına benzetilebilir iyi niyeti. Bu iş için Cruchot’lar elzemdi kendisine, gidip onları aramak da istemiyordu, bu akşam onları evine getirtmeye, cebinden bir mangır bile çıkmadan, ertesi gün bütün kenti hayran bırakmak amacıyla, planı tasarlanmış güldürüyü oynamaya karar vermişti. Eugénie babası yokken sevgili kuzeniyle açıkça ilgilenmek, acıma duygusunun, kadının en yüce üstünlüklerinden birinin, duyurmak istediği biricik üstünlüğün, kendi üzerine almasına ses çıkarmadığı için erkeğe kızmasına yol açmayan tek üstünlüğünün hazinelerini korkmadan ayakları dibine saçmanın mutluluğunu tattı. Üç-dört kez, kuzeninin soluk alışını dinlemeye, uyuyup uyumadığını, uyanıp uyanmadığını anlamaya gitti; kuzeni kalktığı zaman da kaymağı, kahveyi, yumurtaları, meyveleri, tabakları, bardağı, yemekte yer alan her şeyi özenle hazırlamak istedi. Kuzeninin çıkardığı gürültüyü dinlemek için emektar merdiveni kuş gibi çıkıverdi. Giyiniyor muydu? Hâlâ ağlıyor muydu? Kapıya kadar geldi.

“Kardeşim?”

“Ne var, kardeşim?”

“Yemeğinizi salonda mı yemek istersiniz, odanızda mı?”

“Nerede isterseniz.”

“Nasıl buluyorsunuz kendinizi?”

“Sevgili kardeşim, acıktığım için utanıyorum.”

Kapı ardından yapılan bu konuşma, Eugénie için bütün bir romanın koskoca bir bölümüydü.

“Peki, babamı kızdırmamak için yemeğinizi odanıza getireceğiz.” Bir kuş hafifliğiyle mutfağa indi.

“Nanon, hadi git, odasını düzelt.”

O kadar inilmiş çıkılmış olan, en ufak bir gürültüyü bile büyüten bu merdiven, aşınmışlık niteliğini yitirmiş gibi geliyordu Eugénie’ye; ışıl ışıl görüyordu şimdi bu merdiveni, bu merdiven konuşuyordu, kendisi gibi gençti, hizmet ettiği aşk gibi gençti. En sonunda annesi, iyi yürekli, hoş görür annesi de, aşkının heveslerini yerine getirmeyi kabul etti. Charles’ın odası düzeltilince, her ikisi de mutsuza yoldaşlık etmeye gittiler: Hıristiyan sevgisi de onu avutmayı buyurmuyor muydu? İşi çığırından çıkarışlarını haklı gösterebilmek için, her ikisi de ufak tefek birçok safsata bulup çıkardı dinden. Böylece de Charles Grandet, en sevecen, en candan özenlerin ereği olarak gördü kendini. Ağrılı yüreği bu yumuşacık dostluğun, bu pek tatlı yakınlığın tadını bütün canlılığıyla duydu, hep sıkılıp duran bu iki ruh, acıların bölgesinde, kendi ülkelerinde serbest kaldılar mı dostluğu da, yakınlığı da fazlasıyla gösterebiliyorlardı. Akrabalığın verdiği teklifsizlikle, Eugénie, kuzeninin getirdiği çamaşırları, tuvalet eşyalarını yerleştirmeye başladı; bütün süslü püslü öteberileri, altın, gümüş işlemeli nesneleri eline geldikçe incelemek bahanesiyle uzun uzun elinde tuttu, hepsine de hayran kaldı. Charles, yengesiyle kuzininin gösterdiği soylu ilgiyi görünce, derinden derine içlenmemezlik edemedi, Paris’in kibar topluluklarını tanırdı, şu durumunda ancak ilgisiz ya da soğuk yürekler bulabilirdi orada; bu yüzden Eugénie kendine özgü güzelliğinin bütün tantanası içinde göründü gözlerine, o dakikadan sonra da daha dün alaya aldığı bu göreneklerin arılığına hayran kaldı. Bu yüzden Eugénie, kendisine iyi bir bakışla bakıp da duygunun bütün saflığıyla kuzenine sunmak üzere Nanon’un elindeki kaymaklı kahve dolu çini fincanı aldığı zaman, Parislinin gözleri yaşlarla doldu, elini tutup öptü.

“Ne o, neyiniz var gene?” diye sordu Eugénie.

“Bunlar minnet gözyaşları,” diye yanıtladı Charles.

Eugénie birdenbire, şamdanları almak için şömineden yana döndü.

“Nanon, alın, götürün,” dedi.

Kuzenine baktığı zaman, hâlâ kıpkırmızıydı ama hiç değilse bakışları yalan söyleyebildiler de yüreğini dolduran taşkın sevinci ortaya koymadılar; ne var ki, ruhların ayrı düşüncede eridiği gibi, gözleri de aynı duyguyu belirtti; gelecek kendilerinindi. Uçsuz bucaksız bir keder içindeki Charles’a bu güzel heyecan, ne derece beklenmedik bir şeyse, o derecede tatlı geldi. Kapıdaki tokmak sesi, iki kadını yerlerine çağırdı. Bereket versin ki, Grandet içeri girdiği zaman, işlerinin başında bulunabilecek kadar çabuk indiler merdivenden; onlarla kemerin altında karşılaşsaydı, kuşkularının körüklenmesi için bu kadarı da yeterdi. Babacanın el ucuyla yediği yemekten sonra, Froidfond’dan, kendisine vaat edilmiş parayı hâlâ alamayan bekçi geldi; buradan bir tavşan, koruda vurulmuş birkaç keklik, değirmencinin borçlarından olan birkaç yılanbalığı ile iki sazan getirmişti.

“Heh, heh! Zavallı Cornoiller, tam sırasında geldi. Yenilir mi bu?”

“Evet, benim iyi, cömert beyciğim, iki gün önce vuruldu.”

“Hadi, Nanon, davran bakalım,” dedi babacan. “Al şunu, akşam yemeğine yetişecek; iki Cruchot’ya şölen vereceğim.”

Nanon şaşkın şaşkın gözlerini ayırdı, herkese baktı.

“İyi ama domuz yağını, baharatı nereden bulayım?” dedi.

“Hanım, Nanon’a altı frank ver, bana da anımsat da gidip mahzenden iyi bir şarap çıkarayım.”

“Ha, şey Mösyö Grandet,” dedi bekçi, aylık sorununu çözümlemek için can sıkıcı bir konuşma hazırlamıştı, “Mösyö Grandet...”

“Vay, vay, vay, vay,” dedi Grandet, “biliyorum ne diyeceğini, iyi bir herifsin sen, bunu yarın görüşürüz, bugün işim çok acele. Hanım, şuna bir yüz sou ver hele,” dedi Madam Grandet’ye de.

Kirişi kırdı. Zavallı kadın, barışı on bir franga satın alışına pek sevindi. Verdiği parayı kuruş kuruş geri aldıktan sonra, Grandet’nin on beş gün boyunca sustuğunu bilirdi.

“Al, Cornoiller,” dedi, on frank sıkıştırdı avucuna, “iyiliklerinin, altından kalkarız bir gün.”

Cornoiller söyleyecek bir şey bulamadı. Gitti.

“Hanımefendi,” dedi Nanon, kara hotozunu giymiş, sepetini eline almıştı, “üç frank yeter bana, üstü kalsın. Aldırmayın. Bu kadarla da olur.”

“İyi bir yemek hazırla, Nanon, kuzenim de inecek aşağıya,” dedi Eugénie.

“Hiç kuşku yok, olağanüstü bir şeyler oluyor,” dedi Madam Grandet. “İşte, evlendiğimizden beri üçüncü kez, baban akşam yemeğine konuk çağırıyor.”

Saat dörde doğru, Eugénie ile annesinin sofraya altı kişilik yemek takımı yerleştirdikleri, ev sahibinin de taşralılarca aşkla saklanan şu çok güzel şaraplarla dolu birkaç şişeyi yukarıya çıkardığı sırada, Charles salona indi. Genç adam solgundu. Duruşunda, devinilerinde, bakışlarında, sesinde, incelik dolu bir hüzün vardı. Yapmacıklık yoktu hüznünde, gerçekten acı çekiyordu, hatlarına kederin yaydığı perde, kadınların çok hoşuna giden şu ilginç görünüşü veriyordu ona. Eugénie bu yüzden onu daha çok sevdi. Felaket onu da Eugénie’ye yaklaştırmıştı belki. Charles artık kendisinin yaklaşamayacağı bir küreye yerleşmiş olan o zengin, yakışıklı, genç adam değildi artık, korkunç bir yokluğa gömülmüş bir akrabaydı. Yokluk eşitlik doğurur. Melekte de bulunan bir yanı vardır kadının: Charles ile Eugénie uyuşuverdiler, yalnız gözleriyle konuştular birbirleriyle. Zavallı, düşük züppe, zavallı yetim bir köşeye oturdu; sessiz, sakin, mağrur bir biçimde durdu orada; ama zaman zaman, kuzininin yumuşak, okşayıcı bakışı gelip üzerine ışıldıyor, onu kederli düşünceleri bırakmaya, kendisiyle bir arada yürümekten hoşlandığı Umut ve Gelecek alanlarına birlikte atılmaya zorluyordu. Bu sırada Saumur kenti Grandet’nin Cruchot’lara verdiği akşam yemeğinin heyecanı içindeydi, dün yaptığı satış, bağlara büyük bir ihanet olan satış bile bu kadar heyecanlandırmamıştı kenti. Kurnaz bağcı, yemeğini Alcibiade’ın köpeğini kuyruğundan eden düşünceyle verseydi, belki de büyük bir adam olurdu; ama her zaman kafese koyduğu bu kent halkından fazlasıyla üstün olduğu için, Saumur’ü zerre kadar önemsemiyordu. Charles’ın babasının şiddetli bir ölümle öldüğünü, iflas olanağının fazla olduğunu des Grassins’ler de çabucak öğrendiler. Hemen o akşam müşterilerine gitmeye karar verdiler, hem böyle bir durumda Cruchot’ları akşam yemeğine çağırmasına yol açan nedenler hakkında bilgi edinecek, hem de başsağlığı dileyip derdini paylaşacaklardı. Saat tam beşte, başkan C. de Bonfons’la noter amcası, tepeden tırnağa bayramlık kılıklarıyla geldiler. Çağrılılar sofraya oturdular, oldukça üzgün bir biçimde yemeye başladılar. Grandet ciddi, Charles sessiz, Eugénie dilsizdi, Madam Grandet de her zamankinden fazla konuşmadı, yemek gerçek bir ölüm yemeği oldu böylece. Sofradan kalkıldığı zaman, Charles amcası ile yengesine, “İzin verirseniz, ben çekileyim. Uzun ve acı bir mektup yazmak zorundayım,” dedi.

“Peki çocuğum.”

Charles gittikten sonra, babacan, onun artık hiçbir şey işitemeyeceğini, çoktan yazılarına daldığını kestirince sinsi sinsi karısına baktı.

“Madam Grandet, bizim konuşacaklarımız Latince gibi gelir sana; saat de yedi buçuk oldu, gidip yatağa sokulma zamanın geldi,” dedi. “İyi geceler, kızım.”

Eugénie’yi öptü. İki kadın çıktı. Yeni bir sahne başladı. Grandet Baba da biraz fazlaca ısırdıklarının kendisine ihtiyar köpek adını takmalarına yol açan, insan sarraflığında edindiği hüneri her zamankinden de fazla bir ustalıkla kullandı. Saumur belediye başkanı hırsını daha yukarılara yöneltseydi, uygun durumlar onu toplumun yukarı katlarına doğru sürükleyip devletlerin işlerinin ele alındığı kongrelere gönderse, o da buralarda özel çıkarının yarattığı yeteneği kullansaydı, hiç kuşkusuz Fransa’ya şanlı yararlar sağlardı. Ama babacanın Saumur’den çıkınca zavallı bir yüze bürüneceği de aynı derecede akla yakındı. Doğdukları iklimden uzaklara götürülünce üremeyen hayvanlara benzeyen kafalar da vardır belki.

“Sa... sa... sa... sayın ba... baş... başkan, di... di... diyordunuz ki, iflas...”

Babacanın ne zamandır kullanageldiği ve yağmurlu zamanlarda yakındığı sağırlık kadar doğal sayılan kekeleme, o gün iki Cruchot için öylesine yorucu oldu ki, içlerinden onun zevkle kekelediği sözcükleri bitirmek istercesine çaba harcarlarken, farkında olmadan yüzlerini buruşturuyorlardı. Burada Grandet’nin kekemeliğiyle sağırlığının öyküsünü vermek belki de gerekli olacak. Anjou Fransızcasını Anjou’da hiç kimse kurnaz bağcı kadar iyi işitmez, ondan daha açık bir biçimde de söyleyemezdi. Eskiden, bütün kurnazlığına karşın, bir Yahudi kendisini aldatmıştı, tartışma sırasında adam daha iyi işitebilmek bahanesiyle elini kepçe gibi yapıp kulağına dayıyor, sözcüklerini seçerken de öylesine başlarını, gözlerini yararak söylüyordu ki, Grandet, insanlığının kurbanı olup bu kurnaz Yahudi’ye arar gibi göründüğü sözcükleri, düşünceleri anımsatmak, sözü geçen Yahudi’nin yargılarını kendisi bitirmek, lanetli Yahudi’nin konuşması gerektiği gibi konuşmak, kısacası Grandet değil de Yahudi olmak zorunda kalmıştı. Fıçıcı ticaret yaşamı boyunca hoşnut kalmadığı tek pazarlığı sonuçlandırmış olarak çıkmıştı bu garip tartışmadan. Ama para bakımından zararlı çıktıysa da, öbür yandan iyi bir ders aldı, daha sonra da bunun meyvelerini topladı. Bunun için en sonunda, pazarlığa giriştiği rakibini sabırsızlandırmak, onu kendi düşüncesini belirtmekle ilgilendirip asıl düşüncesini sürekli olarak gözden kaçırtmak sanatını öğreten Yahudi’ye dualar etti. Ama söz konusu olan bu iş bu kadar sağırlık, kekemelik, Grandet’nin düşüncelerine kundaklık, siperlik eden anlaşılmaz, dolambaçlı, karışık sözler kullanmak gerektiren hiçbir iş çıkmamıştı şimdiye kadar. Düşüncelerinin sorumluluğunu yüklenmek istemiyordu bir kez, sonra hem sözünün eri kalmak, hem de gerçek niyetlerini biraz karanlık bırakmak istiyordu.

“Mösyö de Bon... Bon... Bonfons...” Üç yıldan beri ikinci kez, Grandet yeğen Cruchot’ya “Mösyö de Bonfons,” diyordu Başkan, düzenbaz babacanın kendisini damat seçtiğine inanıverdi. “Si... si... siz diyordunuz ki, iiiflaslar, ba... ba... bazı du... du... durumlarda ö... ö... önlenebilirmiş, şe... şey tarafından...”

“Bizzat ticaret mahkemeleri tarafından. Sık sık olan bir şey bu,” dedi C. de Bonfons, Grandet Baba’nın düşüncesini sezmiş ya da sezdiğini sanıyor, bunu ona sevecenlikle açıklamak istiyordu. “Dinliyor musunuz?”

Babacan, öğretmenini sonsuz bir dikkatle dinler gibi görünürken, ona için için gülen bir çocuğun şeytanca havasına girdi, alçakgönüllülükle, “Di... di... dinliyorum,” dedi.

“Saygı gören, nüfuzlu bir adam, örneğin sizin Paris’teki ölmüş kardeşiniz gibi...”

“Ka... kardeşim, evet.”

“Bir batma tehlikesi doğunca...”

“Buuuuna i... i... iflas mı deniyor?”

“Evet. İflası kesinleşince, kendisini yargılamak durumunda olan ticaret mahkemesi (iyi dinleyin), bir kararla, ticaret odasına tasfiyeciler atama yetkisini taşır. Tasfiye iflas demek değildir, anlıyor musunuz? İnsan iflas etti mi onurunu yitirir; ama tasfiyede namuslu bir insan olarak kalır.”

“Bu ço... ço... çok fa... fa... farklı, daha pahalıya mal olmazsa,” dedi Grandet.

“Ama ticaret mahkemesinin yardımı olmadan da bir tasfiye yapılabilir,” dedi başkan, biraz enfiye çekti içine. “Öyle ya, bir iflas nasıl çıkar ortaya?”

“Evet, bunu hiç dü... dü... düşünmemiştim,” diye yanıtladı Grandet.

Başkan konuşmayı sürdürdü:

“İlk olarak, tüccarın kendisince ya da yetkili adamınca yapılıp uygun biçimde deftere geçirilmiş bilançonun mahkeme kalemine verilmesiyle. İkinci olarak da alacaklıların isteğiyle. Peki, tüccar bilanço vermezse, hiçbir alacaklı da sözü geçen tüccarın iflasını ilan edecek bir karar istemezse, ne olur?”

“Ev... veet, du... du... dur bakalım...”

“O zaman ölünün ailesi, temsilcileri, vârisleri, ölmemişse tüccarın kendisi, saklanmışsa dostları, tasfiyeye girişirler. Siz de kardeşinizin işlerini tasfiye mi etmek istiyordunuz acaba?” diye sordu başkan.

“Ah! Grandet, çok iyi olur doğrusu,” diye atıldı noter. “Taşra köşelerimizde de onur vardır. Adınızı, öyle ya, sizin adınızdır, kurtarırsanız, insanlığınızı gösterirsiniz.”

Başkan, amcasının sözünü kesti.

“Eşsiz bir insan olduğunuzu...” dedi.

“Kuşkusuz,” diye yanıtladı yaşlı bağcı, “ka... kardeşimin a... a... adı da Grandet idi, tı... tıpkı benim gibi. Bu.. bu.. bu kesin, kuşku yok. Ha... ha... hayır demiyorum. He... he... her bakımdan, ye... ye... yeğenimin, ço... ço... çok sevdiğim ye... yeğ... yeğenimin çıkarlarına da çok uygun olabilir, ama düşünmeli. Pa... pa... Parisli kurnazları tanımam. Ben... ben Sau... au... aumur’deyim, biliyorsunuz. Da... daaaldırma çubuklarım, çukurlarım, kı... kısacası işlerim var. Ben hi... hiç se... se... senet yazmadım. Nedir bir senet? Ço... ço... çok aldım bunlardan, hi... hi... hiç imza etmedim Pa... parası alınır, kı... kırdırılır. İiişte bildiğim. Du... du... duymuştum ki, se... se... senetler de satın alınabilirmiş...”

“Evet,” dedi başkan. “Senetler hemen, yüzde şu kadar karşılığında alınabilir. Anlıyor musunuz?”

Grandet elini boru gibi yapıp kulağının üzerine bastırdı, başkan tümcesini bir kez daha yineledi.

“Ama bu... bunlar ne... ne... ne yana çeksen, o yana gider,” diye yanıtladı bağcı. “Be... be... ben bu işlerden hiçbir şey a... anlamam bu yaşımda. To... to... tohumlara baaakmak için bu... buurda ka... kalmak zorundayım. Öööönce to... tohum toplanır, sooonra da onunla para ödenir. Heer şeyden önce, ürünlerin başında bulunmalı. Froidfond’da öönemli, iiilginç iişlerim var. A... a... aklımın ermediği kaarışık iiiişler için e... e... evimi bı... bı... bırakamam. Diyorsunuz ki, taaasfiye için, iflas ilanını durdurmak için, Paris’te olmalıyım. Ku... ku... kuş değilim, ay... aynı zamanda iki yerde birden bulunamam ve...”

“Anlıyorum,” diye atıldı noter, “peki, dostum, size bağlılık gösterebilecek dostlarınız, eski dostlarınız var.”

“Hadi bakalım,” diyordu bağcı içinden, “hadi, karar verin bakalım!”

“Biri Paris’e gidip kardeşiniz Guillaume’un en büyük alacaklısını bulsa da ona dese ki...”

“Bi... bi... bir dakika,” dedi babacan. “Dese ki. Ne dese? Şö... şö... şöyle bir şey: Saumur’deki Mösyö Grandet aşağı, Saumur’deki Mösyö Grandet... det... det yukarı. Kardeşini sever, ye... ye... yeğenini sever. Grandet i... i... iyi bir ak... ak... akrabadır, niyetleri çok iyi. Ü... ü... ürününü iyi sattı. İ... i... iflası ilan etmeyin, to... top... toplanın, ta... ta... tasfiyecileri seçin. O... o zaman Grandet bir şeyler yapar. Mahkeme adamlarının bu... bu... burunlarını sokturmaktansa, ta... tasfiye yaparak ço... ok daha kârlı çıkarsınız... Nasıl? Doğru değil mi?”

“Doğru,” dedi başkan.

“Çünkü, anlarsınız ya, Mösyö de Bon... Bon... fons, ka... karar vermeden önce düşünmek ister. Ya... yapamayan yapamaz işte. Maaahvoolmamak için, he... her külfetli işte, olanakları, çıkar yolları bilmek gerek. Nasıl? Doğru değil mi?”

“Kuşkusuz,” dedi başkan. “Benim görüşüm şu ki, alacak senetleri birkaç aylık bir zamanda şu kadara alınabilecek ve uyuşmayla tam olarak ödenebilecektir. Hah! ha! Kemiğin ucunu gösterdin mi köpekleri istediğin yere getirebilirsin. İflas ilanı çıkmadı mı alacak senetlerini de elinizde bulundurdunuz mu, kar gibi apak olursunuz.”

“Ka... ka... kar gibi,” diye yineledi Grandet, elini kulağının üstünde boru gibi tuttu gene. “Ka... ka... karı anlamıyorum.”

“Öyleyse beni dinlesenize!” diye bağırdı başkan.

“Di... di... dinliyorum.”

“Senet de pahalanıp ucuzlayabilen bir maldır. Jérémie Bentham’ın fazla faiz konusundaki ilkesinden çıkan bir sonuç bu. Bu yazar, tefecileri ayıplamak için bir inancın budalalık olduğunu kanıtlamıştır.”

“Ev-vet!” dedi babacan.

“Eh,” diye sürdürdü başkan. “Değil mi ki, Bentham’a göre, aslında para da bir maldır, değil mi ki para yerini tutan şey de aynı biçimde para oluyor, değil mi ki, ticaret alanındaki nesnelere etkiyen alışılmış değişimlere açık bulunan şu ya da bu madde gibi, şu ya da bu imzayı taşıyan, ‘senet-mal’ın ortada bol bol bulunduğu ya da hiç bulunmadığı, pahalı olduğu ya da beş para etmediği herkesçe bilinen bir şeydir, mahkeme buyurur ki... (Tanrı’m! Amma da budalalaştım, özür dilerim) ben şu görüşteyim ki, kardeşinizi borcunun yüzde yirmi beşiyle kurtarabilirsiniz.”

“A... a... adı Je... Je... Je... Jeremy Ben...”

“Bentham,27 bir İngiliz.”

Noter güldü:

“Bu Jeremy iş yaşamında bizi birçok feryat figandan kurtaracak,” dedi.

“Bu... bu İngilizlerde de ba... ba... bazı kez sağduyu bulunuyor,” dedi Grandet. “Böylece... Ben... Ben... Ben... Bentham’a gööre, kardeşimin se... senetleri pa... pa... pa... para ederse... e... etmezse. Evet. Do... do... dooğru söylüyorum, değil mi? Bu ortada... Alacaaaklılar olur... Yok, olmaz. Aa... anlıyorum.”

“Bırakın da hepsini açıklayayım size,” dedi başkan. “Hukuk bakımından, Grandet kurumunun ödemesi gereken bütün alacak senetleri sizin olsaydı, kardeşiniz ya da vârisleri hiç kimseye, hiçbir şey borçlu olmazlardı. Tamam mı?”

“Tamam,” diye yineledi babacan.

“Hak bakımından, kardeşinizin senetleri yüzde bilmem kaçına ciro edilirse (ciro edilirse, anlıyor musunuz bu deyimi?) dostlarınızdan biri gidip de bunları yeniden satın almışsa, alacaklılar bunları vermeye zorlanmamışlarsa, Parisli ölmüş Grandet’nin mirası yasal olarak borçtan kurtulmuş olur.”

“Doğru, iiiş... iiiştir,” dedi fıçıcı. “Böyle o... olunca.... Ama şu var ki, anlarsı... sı... sınız ya, gü... gü... güç iş bu. Benim ne pa... pa... param, ne, ne, ne zamanım, ne zamanım, ne, ne...”

“Evet, buradan ayrılamazsınız. İyi ya, ben sizin için Paris’e giderim (yolculuğun hesabını ödersiniz bana, bu da hiçbir şey tutmaz). Alacaklıları görürüm, onlarla konuşurum, işi geriye attırtırım, alacak senetlerini alabilmek için tasfiye değerlerine biraz fark eklediniz mi her şey düzelir.”

“Ama du... du... dur bakalım, sö... sö... söz veremem, i... istemem ki şe... şe... şey olmadan.. Ya... ya... yapamayan yapamaz. Aaanlıyor musunuz?”

“Doğrudur.”

“A... a... anlattıklarınız ka... ka... ka... kafamı karıştırdı. İ... i... işte ömrümde ilk ke... kezdir ki düşünmek zo... zorundayım ki...”

“Evet, hukukçu değilsiniz.”

“Be... ben za... zavallı, zavallı bir bağcıyım, sö... sö... söylediklerinizin hiçbirini bilmiyorum; bu... bu... bunu incelemeliyim.”

Başkan tartışmayı özetlemek ister gibi, “Pekâlâ,” dedi.

Noter sitem edercesine sözünü kesti.

“Yeğenim?..” dedi.

“Ne var, amca?” diye sordu başkan.

“Bırak da Mösyö Grandet kendi niyetlerini açıklasın sana. Önemli bir kefillik sorunu var ortada. Değerli dostumuz...”

Des Grassins ailesinin gelişini haber veren tokmak sesi, içeriye girişleri, selamları, Cruchot’nun tümcesini noktalamasını engelledi. Noter de böyle bir engel çıkmasına sevindi; Grandet şimdiden yan yan bakmaya başlamıştı kendisine, uru da içinde geçen bir fırtınayı belli ediyordu. Ama düşünceli noter, bir asliye mahkemesi başkanının alacaklılarla uzlaşmaya girişmek, sıkı dürüstlük yasalarını yaralayan bir dalavereye burnunu sokmak üzere Paris’e gitmesini uygun bulmuyordu bir kez; sonra, Grandet Baba’nın ne olursa olsun bir para ödemek konusunda herhangi bir istek belirttiğini de işitmediğinden, yeğeninin bu işe girişeceğini düşündükçe içgüdüyle titriyordu. Bunun için, des Grassins’lerin içeriye girmelerinden yararlanarak başkanı kolundan tutup pencerenin aralığına çekti.

“Yeğenim, yeter derecede gösterdin kendini; ama bu kadar bağlılık yeter,” dedi. “Kızı almak arzusu kör ediyor seni. Tanrı’m! Gözü kapalı gitmemeli. Bırak şimdi, ben çekeyim kürekleri, sen yalnız manevraya yardım et. Senin işin başkanlık onurunu böyle bir...”

Bitirmedi; Mösyö des Grassins’in yaşlı fıçıcıya elini uzatırken söylediklerini işitiyordu:

“Grandet, ailenizin başına gelen korkunç yıkımı, Guillaume Grandet kurumunun batışını, kardeşinizin ölümünü öğrendik; bu acı olaydan duyduğumuz büyük üzüntüyü belirtmeye geldik.”

Noter, bankerin sözünü keserek, “Grandet’nin küçük kardeşinin ölümünden başka yıkım yok,” dedi. “Kardeşini yardıma çağırmış olsaydı, belki ölmeyecekti de. Tepeden tırnağa onurlu bir insan olan dostumuz, Parisli Mösyö Grandet’nin kurumunun borçlarını tasfiye etmek niyetinde. Başkan yeğenim, kendisini tümüyle hukukla ilgili bir işin yorgunluklarından kurtarmak için, alacaklılarla uzlaşıp onları uygun bir biçimde yatıştırmak üzere hemen Paris’e gitmeyi öneriyordu kendisine.”

Bağcının tavırlarının da doğruladığı bu sözler, üç des Grassins’i garip bir biçimde şaşırttı; öyle ya, yolda gelirken, Grandet’nin cimriliği üzerinde söylemediklerini bırakmamışlar, onu neredeyse kardeş katilliğiyle suçlandıracak kadar ileri gitmişlerdi. Banker, karısına baktı.

“Bunu iyi biliyorum,” diye atıldı. “Yolda sana söylemiyor muydum, Madam des Grassins? Grandet tırnaklarının ucuna dek onurludur, adının en ufak bir leke almasına bile göz yummayacaktır! Onursuz para başa derttir. Taşralarımızda da namus var! İyi, çok iyi ediyorsunuz, Grandet. Ben eski bir askerim, düşüncemi süsleyip püslemesini bilmem; kabaca söylüyorum: Doğrusu ya, çok soylu bir davranış bu.”

Banker coşkunlukla elini sıkıyordu, babacan karşılık verdi:

“A... a... ama so... soy... soyluluk da çok pahalı.”

“Ama, Grandet’ciğim, başkan bey alınmasınlar ama, tümüyle ticaretle ilgili bir iş bu, görmüş geçirmiş bir tüccar ister. Faiz gibi, avans gibi hesaplardan anlamak gerekmez mi? Ben kendi işlerim için Paris’e gitmek üzereyim, o zaman bunu da...”

“Bunu he... he... her ikimiz karşılıklı o... o... olanaklar içinde, bi... bi... bir de ben yapmak istemediğim bir şeyi üzerime almadan a... a... ayarlamaya çalışırız öyleyse,” dedi Grandet kekeleyerek. “Çünkü, anlarsınız ya, başkan bey haklı olarak benden yol masrafı istiyordu.”

Babacan son sözcükleri söylerken kekelemeyi bıraktı.

“Ama Paris’te bulunmak bir zevktir,” dedi Madam des Grassins. “Ben Paris’e gitmek için seve seve kıyardım paraya.”

Bu aracılığı ne pahasına olursa olsun rakiplere kaptırmamak yolunda kocasını yüreklendirmek istercesine bir işaret yaptı ona; sonra çok alaylı bir biçimde iki Cruchot’ya baktı, onlar da acıklı bir hale büründüler. O zaman Grandet, bankeri giysisinin bir düğmesinden tutup bir köşeye çekti.

“Başkana güvendiğimden çok daha fazla güvenirim size,” dedi ona. “Hem sonra işin içinde iş var,” diye ekledi urunu oynatarak. “Tahvil almak istiyorum; birkaç bin franklık tahvil aldırtacağım ama ancak seksen franktan yatırmak istiyorum paramı. Bu meret de ay sonlarında düşer diyorlar. Bu işten anlarsınız, değil mi?”

“O da söz mü! Birkaç bin liralık tahvil alacağız demek size?”

“Başlangıçta fazla almayacağım. Şısst! Bu oyunu hiç kimseye sezdirmeden oynamak istiyorum. Ay sonu için bir pazarlık yaparsınız benim yerime; ama bu konuda Cruchot’lara hiçbir şey söylemeyin, alınırlar belki. Paris’e gittiğinize göre, bu arada zavallı yeğenimin işlerine de bir göz atılabilir, bakalım nasılmış kazın ayağı.”

Des Grassins yüksek sesle, “Anlaştık gitti. Yarın posta arabasıyla yola çıkacağım,” dedi. “Son sözlerinizi de gelip öğrenirim... Saat kaçta?”

Bağcı ellerini ovuşturarak, “Beşte, akşam yemeğinden önce,” dedi.

İki taraf da birkaç dakika karşı karşıya kaldı. Des Grassins biraz durduktan sonra, Grandet’nin omzuna vurdu.

“Böyle iyi akrabaları olanlara ne mutlu,” dedi.

“Evet, evet, çok göze görünmese de iyi bir ak... akrabayımdır,” dedi Grandet. “Kardeşimi severdim, bunu kanıtlayacağım, eğer pa... pa... pahalıya...”

“Biz artık gideceğiz, Grandet,” dedi banker, tümcesini bitirmesine zaman kalmadan, mutlu bir biçimde kesivermişti sözünü. “Yolculuğu öne aldığıma göre, bazı işleri düzene koymam gerek.”

“İyi, iyi. Ben de, bi... bildiğinizle ilgili olarak, Cruchot’nun dediği gibi ka... karar odama çekileceğim.”

“Vay anasını! Mösyö de Bonfons’luktan çıktık artık,” diye düşündü başkan, savunmadan keyfi kaçmış bir yargıç çehresine benzedi çehresi.

Rakip aile başları birlikte gittiler. Grandet’nin o sabah bu bağcı kente oynadığı kötü oyunu berikiler de, ötekiler de düşünmez olmuşlardı, babacanın bu yeni işteki niyetleri hakkında neler düşündüklerini öğrenmek için, karşılıklı olarak, ama boşu boşuna yokladılar birbirlerini.

Des Grassins, notere, “Madam Dorsonval’e geliyor musunuz bizimle?” dedi.

“Daha sonra gideceğiz,” diye yanıtladı başkan. “Matmazel de Gribeaucourt’a bir merhaba diyecektim, sözüm vardı, amcamın izni olursa ilkin oraya gideceğiz.”

“Öyleyse hoşça kal, beyler,” dedi Madam des Grassins. Grassins’ler iki Cruchot’dan birkaç adım uzaklaştılar, Adolphe, babasına, “Amma da ifrit oldular, ne dersiniz?” dedi.

“Sus oğlum,” diye çıkıştı annesi, “hâlâ işitebilirler sözlerimizi. Hem ince bir şey değil söylediğin. Hukuk Okulu kokuyor.”

Başkan da, des Grassins’lerin uzaklaştıklarını görünce, “Ne dersin amca?” diye atıldı, “Başlangıçta Başkan de Bonfons’dum, sonunda yalnızca Cruchot oldum.”

“Gördüm, canım sıkıldı bu işe; ama yel des Grassinslerden yanaydı. Ne yaptın aklını, budala mısın? Bırak, Grandet Baba’nın bir dur bakalım’ıyla yola çıksınlar, sen sıkma canını, yavrum: Eugénie’nin senin karın olması olasılığı azalmaz bununla.”

Birkaç saniye içinde, Grandet’nin yüce kararı üç eve birden yayıldı, bundan sonra bütün kentte yalnız bu kardeş bağlılığı söz konusu oldu. Şimdi herkes Grandet’nin onurluluğuna hayran kalıyor, umulmadık cömertliğini övüyor, mal sahipleri arasındaki yemini hiçe sayıp şarap satmasını bağışlıyordu. Yaşanılan dakikanın gelip geçici şeyleri, günlük olayların tuhaflıkları karşısında coşmak, öfkelenmek, tutkulanmak, Fransızların hamurunda vardır. Acaba toplumsal yaratıklar, halklar, bellekten yoksun mudurlar?

Grandet Baba kapıyı kapadıktan sonra Nanon’u çağırdı.

“Köpeği bırakma, uyuma da, yapılacak işlerimiz var. Saat on birde Cornoiller, Froidfond’un arabasıyla kapımda olacak. Gelişine kulak ver de kapıyı vurmasına engel ol, usulca girmesini söyle. Polis yasası geceleyin gürültü istemez. Hem mahallenin benim yola çıktığımı öğrenmeye de gereksinimi yok.”

Grandet bunu söyledikten sonra laboratuvarına çıktı, Nanon burada kıpırdayıp durduğunu, karıştırıp araştırdığını, gidip geldiğini ama bütün bunları dikkatle yaptığını işitti. Karısını da, kızını da uyandırmak istemiyordu kuşkusuz, hele odasında ışık görünce nefret etmeye başladığı yeğeninin dikkatini çekmeyi hiç istemiyordu. Aklı hep kuzeninde olan Eugénie, gecenin ortasında, can çekişen birinin inlediğini duyar gibi oldu, onun için Charles’tı bu can çekişen; öyle solgun, öyle umutsuz bırakmıştı ki onu! Belki de kendini öldürmüştü? Birdenbire hotozuna, kukuletalı bir tür mantoya büründü, çıkmak istedi. Kapısının yarıklarından sızan keskin bir ışık ilkin bir yangın korkusu uyandırdı içinde; sonra Nanon’un ağır ayak seslerini, birkaç atın kişnemesine karışan sesini duydu, hemen rahatladı.

“Yoksa babam, kuzenimi götürüyor mu?” dedi kendi kendine, gıcırdamayacak, ama dışarıda olup bitenleri gösterebilecek kadar araladı kapısını.

Birdenbire babasının gözleriyle karşılaştı gözleri, babasının bakışı ne kadar bulanık, ne kadar kaygısız olursa olsundu, dehşetten dondurdu onu. Babacan ile Nanon, uçları omuzlarına dayanan, boş zamanlarında Grandet Baba’nın eğlenmek için yaptıklarına benzeyen bir fıçıcığın bağlı bulunduğu bir halatla tutulan iri bir çomakla birbirlerine bağlanmışlardı.

“Aman Tanrı’m! Ne kadar ağırmış; beyefendi!” dedi Nanon’un alçak sesi.

“Ne yazık ki içindekiler hep bozukluk!” diye yanıtladı babacan. “Dikkat et de muma çarpma.”

Tırabzanın iki demir çubuğu arasına konulmuş bir tek mum aydınlatıyordu bu sahneyi.

Grandet yol muhafızına, “Cornoiller, tabancalarını yanına aldın mı?” dedi.

“Hayır, beyefendi. Adaam! Neden korkacaksınız, ne olacak bozuk paralarınıza?”

“Hiç,” dedi Grandet Baba.

“Nasıl olsa çabuk gideceğiz,” dedi bekçi, “çiftçileriniz sizin için en iyi atları seçtiler.”

“İyi, iyi. Nereye gittiğimi söyledin mi onlara?”

“Bilmiyordum ki.”

“İyi. Araba sağlam mı?”

“Gerçekten, efendim, üç bini taşır. Sizin fıçıcıklar ne kadar gelir ki?”

“Orasını bana sor sen,” dedi Nanon. “Sekiz yüz gelir rahat rahat.”

“Çeneni tutar mısın, Nanon! Karıma köye gittiğimi söylersin. Akşam yemeğine dönerim. Cornoiller, sıkı sür atları, saat dokuzdan önce Angers’de olmalıyız.”

Araba yola çıktı. Nanon büyük bir kapıyı sürgüledi, köpeği bıraktı, omzu ezilmiş bir durumda yatağına yattı. Grandet’nin gidişi de, gidişinin nedenini de mahallede kimsecikler fark etmedi. Babacanın ağız sıkılığına hiç diyecek yoktu. Bu altınla dolu evde hiçbir zaman bir tek kuruş bile görmezdi kimse. Sabahleyin, nehir iskelesindeki söyleşileri dinlerken, Nantes’ta çok sayıda gemi ısmarlanmasının sonucu olarak altın fiyatının iki katına çıktığını,28 borsacıların altın satın almak için Angers’e geldiklerini öğrenmişti yaşlı bağcı, çiftçilerinden ödünç olarak iki at almak gibi basit bir iş sonunda, burada altınlarını satacak, aradaki farkla toplamı daha da yükselttikten sonra, tahvilleri almak için gerekli parayı kâğıt paraya çevirebilecek duruma geldi.

“Babam gidiyor,” dedi Eugénie, merdivenin yukarısından her şeyi işitmişti. Evde sessizlik yeniden başlamıştı, arabanın derece derece azalan uzak gürültüsü de uyumuş Saumur’de çınlamaz olmuştu. Bu sırada, Eugénie, kulağıyla dinlemesine zaman kalmadan, yüreğinde duvarları delip geçen bir inilti duydu, kuzeninin odasından geliyordu. Kılıç ağzı kadar ince bir ışık çizgisi, kapının yarığından geçip emektar merdivenin parmaklıklarını yatay bir biçimde kesiyordu. “Acı çekiyor,” dedi iki basamak çıkarak. İkinci bir inilti odanın önüne getirdi onu. Kapı aralıktı, itti. Charles, başı eski koltuktan sarkmış, uyuyordu; eli kalemi bırakmıştı, yere değecekti neredeyse. Genç adamın duruşundan ileri gelen düzensiz soluklar, Eugénie’yi birdenbire ürpertti, aceleyle içeriye girdi. On kadar, zarflanmış mektuba baktı; “Çok yorgun olmalı,” dedi kendi kendine, mektupların adreslerini okudu: “Sayın Farry, Beilman ve ortakları, araba yapımevi” – “Sayın Buisson, terzi” vb. “Hiç kuşkusuz çok yakında Fransa’dan ayrılmak için işlerini düzenlemiş,” diye düşündü. Açık duran iki mektup çarptı gözüne. Bunlardan birinin başlangıcı olan “Sevgili Annette’ciğim...” sözcükleri gözlerini kararttı. Yüreği çarptı, ayakları döşemeye çivileniverdi. “Sevgili Annette’ciği, seviyor, seviliyor! Umut kalmadı! Ne diyor ki ona?” Beyninden ve yüreğinden geçti bu sözcükler. Her yerde, döşeme taşları üzerinde bile, alev çizgilere dönüşmüş olan bu sözcükleri okuyordu. “Şimdiden vaz mı geçeceğim ondan! Hayır, bu mektubu okumayacağım. Gitmeliyim. Ama okursam?” Charles’a baktı, başını usulca tutup koltuğun arkalığına bıraktı. O da annesini uyurken bile tanıyan, özenini, öpüşlerini uyanmadan da tadan bir çocuk gibi bıraktı kendini onun ellerine. Eugénie de bir anne gibi kaldırdı sarkan eli, saçları bir anne gibi, usulca öptü. Sevgili Annette! Bir cin kulaklarına haykırıp duruyordu bu iki sözcüğü. “Biliyorum, kötü bir şey yapıyorum belki de ama bu mektubu okuyacağım,” dedi. Başını çevirdi Eugénie çünkü soylu dürüstlüğü homurdanmıştı. Yaşamında ilk kez iyilikle kötülük karşı karşıya gelmişti yüreğinde. O zamana kadar yüzünü kızartacak hiçbir davranışı olmamıştı. Tutkuya, meraka yenildi. Yüreği her tümcede biraz daha kabardı, bu okuyuş sırasında yaşamını canlandıran keskin ateş, ilk aşkın hazlarını daha da tatlılaştırdı.

Sevgili Annette’ciğim, hiç kimsenin önceden kestiremeyeceği şu beni ezen yıkım olmasaydı, hiçbir şey ayıramayacaktı bizi. Babam kendini öldürdü, onun serveti de, benim servetim de tümüyle gitti. Yetiştirilme tarzım nedeniyle daha çocuk sayılacağım bir yaşta babasız kaldım; gene de düştüğüm uçurumdan bir erkek gibi çıkmam zorunlu. Bu gecenin bir bölümünü hesaplarımı yapmakla geçirdim. Fransa’dan namuslu bir insan olarak ayrılmak istiyorum, burası kesin ama Hindistan’a ya da Amerika’ya gidip şansımı denemem için yüz frangım bile yok. Evet, sevgili Anna, en öldürücü iklimlerde servet edinmeye gideceğim. Böyle gökler altında, hem mutlaka kazanılırmış, hem de çabuk kazanılırmış, öyle söylediler. Paris’te kalmaya gelince, bunu yapamam. Ruhum da, yüzüm de, batmış bir insanı, bir müflisin oğlunu bekleyen aşağılamalara, soğuk davranışlara, horgörülere katlanabilecek türden değil! Tanrı’m, iki milyon borçlu olmak mı? Orada daha ilk haftada düelloda ölürdüm. Bunun için dönmeyeceğim oraya. Senin aşkın, bir erkeğin yüreğine soyluluk vermiş aşkların en candanı, en sadığı olan aşkın bile çekemez beni oraya. Ne yazık, sevgilim, son bir öpüş, giriştiğim iş için zorunlu olan gücü verecek bir öpüş verip almak üzere bulunduğun yere gelebilmeme yetecek kadar bir param bile yok...

“Zavallı Charles! Okuduğuma iyi ettim! Altınlarım var, ona veririm,” dedi Eugénie.

Gözyaşlarını kuruladıktan sonra okumaya devam etti.

... Yokluğun acıları hiç aklıma gelmemişti şimdiye kadar. Gitmek için zorunlu olan yüz lous’im bulunsa bile, satacak bir iki öteberi edinmek için tek kuruşum olmayacak. Ama hayır, ne yüz lous’im olacak, ne de bir lous’im, kaç param kaldığını ancak Paris’teki borçlarım kapandıktan sonra anlayacağım. Hiçbir şeyim kalmazsa, sakin sakin Nantes’a gidecek, orada basit bir tayfa olarak gemiye bineceğim, gençliklerinde bir kuruşları bile bulunmayıp da sonra Hindistan’dan zengin dönen güçlü insanlar nasıl başlamışlarsa, ben de öyle başlayacağım. Bu sabah geleceği hiç telaşlanmadan göz önüne getirmeye başladım. Benim için herkesinkinden de korkunç bu durum, öyle ya, bana tapan bir anne büyüttü beni, beni babaların en iyisi sevdi, seçkin çevreye girer girmez de bir Anna’nın aşkıyla karşılaştım. Yalnız çiçeklerini gördüm yaşamın, bu mutluluk süremezdi. Gene de, sevgili Anna, hiçbir şeyi umursamayan bir genç adamda, hele Paris’in en tatlı kadınının nazlandırmalarına alışmış, aile sevinçleri içinde ığralanmış, evinde yalnız gülümsemeyle karşılaşmış, arzuları babası için birer buyruk sayılmış bir genç adamda bulunabilecek cesaretten çok daha fazlası var bende... Of, babam, Annette, öldü... İşte böyle, durumumu düşündüm, seninkini de düşündüm. Yirmi dört saat içinde iyiden iyiye yaşlandım. Sevgili Anna, beni yanında, Paris’te alıkoyabilmek için, lüksünün bütün hazlarını, tuvaletini, Opéra’daki locanı gözden çıkarsan bile, benim yaşamımın gerektireceği masrafları karşılayamazdık; hem bu özveriyi kabul edemem de. Öyleyse bugün bir daha dönmemesiye ayrılıyoruz birbirimizden.”

“Onu bırakıyor, Tanrı’m! Ne güzel...”

Eugénie sevinçten zıpladı; Charles kımıldandı. Eugénie bir dehşet soğukluğu duydu; ama bereket versin ki, Charles uyanmadı. Eugénie gene başladı okumaya:

... Ne zaman döneceğim? Bilmiyorum. Hint iklimi bir Avrupalıyı çabucak yaşlandırır; hele çalışan bir Avrupalıyı. Bundan on yıl sonra diyelim. On yıl sonra, kızın on sekiz yaşına gelecek, arkadaşın, casusun olacak. İnsanlar çok acımasız olacak sana karşı, kızın daha da acımasız olacak belki. Bu seçkin çevre yargılarının ve bu genç kız nankörlüklerinin örneklerini gördük; bunlardan yararlanmasını bilelim. Sen de benim yapacağımı yap: Bu dört yıllık mutluluğun anısını ruhunun derinliklerinde sakla, bir de, kalabilirsen, zavallı dostuna sadık kal. Ama bunu senden isteyemem çünkü anlarsın ya, sevgili Annette’ciğim, kendimi durumuma uydurmak, yaşamı burjuva gözüyle görmek, onu en hesaplı biçimde kullanmak zorundayım. Öyleyse yeni yaşamımın zorunluklarından biri olan evlenmeyi düşünmem gerekiyor. Ne diye saklayayım senden: Burada, Saumur’de, amcamın evinde, bir kuzin buldum ki, tavırlarını, yüzünü, aklını ve yüreğini sen de beğenirdin, hem de bana öyle geliyor ki...

Eugénie mektubun tümce ortasında bırakılmış olduğunu görünce, “Ona yazdığı mektubu yarım bıraktığına göre, çok yorgundu herhalde,” diye düşündü.

Ona hak veriyordu. Bu arı kızın mektupta kendini belli eden soğukluğu sezmesine karşın böyle düşünmesi olanaksız değil miydi? Ama aşkın büyülü bölgelerine ayak basmayagörsünler, dindarca yetiştirilmiş, bilgisiz, arı genç kızlar için her şey aşk oluvermiştir artık. Kendi ruhlarından yansıyan göksel ışık içinde yürürler oralarda, bu ışık, birer ışın biçiminde sevgilinin üzerine de fışkırır; kendi duygularının ateşiyle renklendirirler sevgiliyi, onlara en güzel düşüncelerini yüklerler. Kadının yanlışları hemen her zaman iyiye inancından, gerçeğe güveninden gelir. Şu, “Sevgili Annette’ciğim, sevgilim,” sözcükleri bile, Eugénie’nin yüreğinde aşkın en güzel dili gibi çınlıyor, Venite adoremus’un orgla yinelenen tanrısal sesleri çocukluğunda kulaklarını nasıl okşamışlarsa, bunlar da ruhunu öyle okşuyorlardı. Hem Charles’ın gözlerini hâlâ ıslak tutan gözyaşları, onda bir genç kızı baştan çıkarabilecek bütün gönül yüceliğinin bulunduğuna kanıttı. Charles’ın babasını bu kadar sevmesinin, bu kadar gerçekten ağlamasının, böylesine bir sevginin, kendi yüreğinin iyiliğinden çok, babasının iyiliklerinden ileri geldiğini nereden bilecekti? Mösyö Guillaume Grandet de, karısı da, oğullarının her istediğini her zaman yerine getirmişler, ona zenginliğin bütün hazlarını tattırmışlar, Paris’te, bu kentin zevklerini, eğlencelerini görüp de birçok şeyler arzulayan, tasarılar kuran ama ana babalarının yaşamının bunları durmadan geriye attığını, geciktirdiğini gören çoğu çocukların yaptığı korkunç hesapları yapmasına engel olmuşlardı. Böylece babanın eli açıklığı, oğlunun yüreğine saklı düşüncesi olmayan, gerçek bir oğul aşkı yeşertecek kadar ilerlemişti. Gene de Charles bir Paris çocuğuydu, Paris yaşayışı, hatta Annette’in kendisi bile her şeyi hesaplamaya alıştırmıştı onu, genç adam maskesi altında şimdiden yaşlıydı. Düşünce olarak, söz olarak, bir gece içinde, Adaletin cinayet mahkemelerinde cezalandırıldıklarından çok daha fazla cinayet işlenen, tatlı sözlerle en büyük düşüncelerin boynu vurulan şu dünyanın, insanın doğru gördüğü ölçüde güçlü sayıldığı dünyanın korkunç eğitimiyle yetişmişti. Bu dünyada doğruyu görmek de hiçbir şeye inanmamak, duygulara, insanlara, hatta olaylara bile inanmamaktır, çünkü bu dünyada sahte olaylar da çok yaratılır. Bu dünyada doğruyu görmek için, her sabah bir dostun kesesindekini hesaplamak, kurnazlık edip her zaman zeytinyağı gibi üste çıkmak gerekir; şimdilik hiçbir şeye, sanat yapıtlarına da, soylu eylemlere de hayran kalmamak, kişisel çıkarı her şeyin nedeni durumuna getirmek gerekir. Yüksek hanım, güzel Annette, binlerce çılgınlıktan sonra Charles’ı ciddi düşünmeye zorlardı; hoş kokulu elini saçlarında dolaştırarak gelecekteki durumundan söz ederdi; birkaç büklümünü düzeltirken, yaşamı hesaplatırdı ona: Onu kadınlaştırır, maddeleştirirdi. Çifte bozulma ama zarif, ince, zevkli bir bozulma.

“Siz safsınız, Charles,” derdi ona. “Çok güç öğreteceğim size bu dünyayı. Mösyö des Lupeaulx’ya çok kötü davrandınız. Öyle onurlu bir adam olmadığını biliyorum; ama güçsüz kalmasını bekleyin, o zaman rahat rahat küçümsersiniz kendisini. Madam Campan bize ne derdi, bilir misiniz: ‘Çocuklarım, bir adam bakanlığın başında olduğu sürece ona tapın; düştü mü, çöplüğe sürüklenmesine yardım edin. Güçlüyken, bir tür tanrıdır; yıkıldı mı, lağımdaki Marat’dan da aşağıdadır; çünkü o yaşamaktadır, Marat ise ölmüştür. Yaşam bir düzenekler dizisidir, bir düzen, her zaman iyi durumda kalmayı başarabilmek için, bunları incelemek, izlemek gerekir.’”

Charles fazlasıyla moda bir insandı; ama babası fazlasıyla mutlu etmişti onu, insanlardan fazlasıyla dalkavukluk görmüştü, içinde büyük duygular bulunamazdı bu yüzden. Yüreğine annesinin attığı tohum, Paris haddesinde dağılmıştı, Charles yapmacıklıkta kullanmıştı onu, sürtünme ile yıpratacaktı. Ama Charles o sıralarda topu topu yirmi bir yaşındaydı. Bu yaşta, yaşamın körpeliği ruhun arılığından ayrılmaz gibidir. Ses, bakış, yüz, duygularla uyum içindeymiş gibi görünür. Bunun için, gözler saf bir sıvı içinde yüzerken, daha alında hiç kırışık yokken, en sert yargıç, en imansız avukat, en zorlu tefeci bile, yüreğin yaşlılığına, hesapların insanı bozuşuna inanmaktan çekinir. Charles Paris ahlakının kurallarını uygulamaya hiç fırsat bulamamıştı daha, deneyimsizliğiyle güzeldi bugüne kadar. Ama kendisi farkında olmadan, bencillik içine sinmişti. Yüreğinde uyuklayan Parisli işi ekonomicilik filizleri, başıboş seyirci olmaktan çıkıp da gerçek yaşam oyununda oyuncu olur olmaz, aynı yürekte çiçeklenmekte gecikmeyecekti. Hemen bütün genç kızlar, bu dış görünüşlerin verdiği umutlara bırakıverirler kendilerini; ama Eugénie hiç değilse kimi taşra kızları kadar önlemci, gözlemci bir kız bile olsa, kendi tavırları, kendi sözleri, kendi eylemleri yüreğinden kopup gelen şeylerle uyum içinde yürürken, kuzeninden kuşkulanabilir miydi? Uğursuz bir rastlantı, genç bir yürekte bulunan gerçek duyarlığın son dökülüşlerini de kurulattırdı ona, bilincin son iç çekişlerini duyurdu. Kendisince aşkla dolu olan bu mektubu bıraktı böylece, sonra da uyumuş kuzenini tatlı tatlı seyretmeye başladı; ona göre, yaşamın körpe düşleri bu yüzde oynamaktaydı, ilkin onu her zaman seveceğine yemin etti içinden. Sonra, yaptığı saygısızlığa fazla bir önem vermeden, öbür mektuba göz attı; bu mektubu da okumaya başlamasının nedeni, bütün kadınların yaptığını yapmak, seçtiği kimsede bulduğu soylu niteliklerin yeni kanıtlarını bulmaktı.

Sevgili Alphonse, bu mektubu okuduğun dakikada hiçbir dostum kalmayacak; ama, ne yalan söylemeli, bu sözcüğü bol keseden harcamaya alışmış seçkin çevre insanlarından kuşku duyarken, senin dostluğundan hiç kuşku duymadım. Bunun için, seni işlerimi yoluna koymakla görevlendiriyor, sana güvenerek elimde bulunan şeylerden en iyi biçimde yararlanabileceğimi umuyorum. Durumumu biliyorsun herhalde. Hiçbir şeyim yok artık, Hindistan’a gitmek istiyorum. Kendisine birkaç kuruş borçlu olduğumu sandığım herkese mektup yazdım, sen de aşağıda bunların anımsayabildiğim ölçüde tam bir listesini bulacaksın. Kitaplığım, mobilyalarım, arabalarım, atlarım, vb. borçlarımı ödemeye yetecektir sanırım. Yalnız değersiz öteberileri kendime saklamak istiyorum, satacağım şeyler için ufak tefek bir başlangıç olabilirler belki de. Sevgili Alphonse, itiraz durumunda kullanmak üzere, bu satış için düzgün bir vekâletname yollayacağım sana. Bütün silahlarımı bana yollarsın. Briton’u da kendin alırsın. Bu çok güzel hayvanın değerini vermek istemez hiç kimse, can çekişen bir insanın, vasiyetini yerine getirecek kimseye bıraktığı yüzük gibi, onu sana bırakırım daha iyi. Farry, Breilman ve Ortakları’nda bana çok rahat bir yolculuk arabası yapmışlardı ama vermediler, benden ödence istemeden arabayı alıkoymalarını sağla; böyle bir uyuşmaya yanaşmazlarsa, şu durumumda dürüstlüğümü gölgeleyebilecek her şeyden kaçın. Adalıya altı louis kumar borcum var, bu parayı ona...

“Sevgili Charles,” dedi Eugénie, mektubu bıraktı, yanmış mumlardan birini alıp ufak adımlarla odasına kaçtı. Burada, meşeden yapılmış eski bir eşyanın, Renaissance diye adlandırılan çağın en güzel yapıtlarından biri olan, yarı silinmiş o ünlü krallık semenderi üzerinde hâlâ görülen mobilyanın çekmecesini açtığı zaman, keskin bir heyecan duymadığı söylenemezdi. Büyükannesinin terekesinden kalan, kenarları yıpranmış sırma tırtılla şeritlenmiş, sırma püsküllü, kara kadifeden, kocaman bir kese çıkardı buradan. Keseyi gururla tarttı, birikmiş paracığının unutulmuş hesabını yeniden gözden geçirmekten haz duydu. 1725’te, V. Jean döneminde çıkarılmış olan, piyasada gerçek değeri beş lisbonin ya da babasının söylediğine göre, her biri yüz altmış sekiz frank altmış dört santim tutan ama saymaca değeri, güneşler gibi parlayan bu parçaların enderliği ve güzelliği dolayısıyla yüz seksen frank olan, hâlâ yeni kalmış yirmi Portekiz altınını ayırdı ilkin. Ayrıca, beş cenovin’i ya da Cenova yüz liralığını, gene ender bulunan, piyasada seksen yedi franga giden, ama altın meraklıları için yüz frank eden başka tür paraları. Bunlar ona yaşlı Mösyö La Bertellière’den kalmıştı. Ayrıca, V. Philippe’in 1729’da çıkarılmış üç İspanyol altınını. Bunları da Madam Gentillet vermişti ona, verirken hep aynı şeyleri söylerdi: “Bu canım kanarya, bu minik sarı kız, doksan sekiz lira eder! Onu iyi sakla, cicim, hazinenin gülü olsun.” Ayrıca, babasının en çok değer verdiği (bu liraların altını yirmi üç buçuk ayardı) yüz Hollanda dükası, 1756’da basılmış, aşağı yukarı on üç frank değerinde. Ayrıca, ender görülür parçalar!.. Cimriler için pek değerli madalyon türleri, terazi resimli üç rupya, Meryem resimli beş rupya, hepsi de yirmi dört ayar saf altın. Büyük Moğol’un çok güzel parası, her biri tartı hesabıyla otuz yedi frank kırk santim; ama altınla oynamasını seven erbaplar için en azından kırk frank. Ayrıca, iki gün önce alıp da umursamadan kesesine koyduğu kırk franklık napolyon. Bu hazinede el değmemiş yeni liralar, gerçek sanat yapıtları vardı; Grandet Baba bazı bazı bunları sorar, kenar baskısının güzelliği, düz yanın parlaklığı, keskin köşeleri hâlâ aşınmamış harflerin zenginliği gibi kendilerine özgü erdemlerini kızına ayrıntılarıyla anlatmak için bunları yeniden görmek isterdi. Ama o ne bu ender şeyleri ne babasının hastalık derecesindeki tutkunluğunu ne de babası için alabildiğine değerli olan bu hazineyi elden çıkarmanın kendisi için nasıl bir tehlike olduğunu düşünüyordu; hayır, kuzenini düşünüyordu; en sonunda, birkaç hesap yanlışından sonra, gerçek değer olarak da şöyle böyle beş bin sekiz yüz frangı bulunduğunu anlayabildi ama saymaca değerle satılınca, altınları aşağı yukarı iki bin ekü tutarında bir para getirebilirdi. Zenginliklerini görünce, fazla sevincini safça beden devinileriyle gidermek zorunda olan bir çocuk gibi, el çırparak kendi kendine alkışlamaya başladı. Baba da, kız da servetini hesaplamış oldu böylece ama biri gidip altınlarını satmak, öbürü de kendi altınlarını bir sevgi okyanusuna atmak için. Altınları eski keseye koydu gene, aldı, hiç duralamadan yukarıya çıktı. Kuzeninin gizli yoksunluğu ona geceyi de, görgü kurallarını da unutturuyordu; üstelik de bilinciyle, bağlılığıyla, mutluluğuyla güçlüydü. Bir elinde mumu, bir elinde kesesini tutarak kapının eşiğinde göründüğü sırada, Charles uyandı, kuzinini gördü, şaşkınlıktan ağzı açık kaldı. Eugénie ilerledi, şamdanı masanın üzerine koydu, sonra heyecanlı bir sesle, “Kardeşim, size karşı işlediğim ağır suçtan dolayı özür dilerim; ama siz silmek isterseniz, Tanrı da bağışlar bu günahı.”

“Neymiş bu?” dedi Charles, gözlerini ovuşturuyordu.

“Bu iki mektubu okudum.”

Charles kızardı.

“Bu nasıl oldu,” diye sürdürdü Eugénie, “nasıl çıktım buraya? Aslını ararsanız, şimdi hiçbir şey bilmiyorum artık. Ama bu mektupları okuduğuma fazla pişman olmamak geliyor içimden, öyle ya, bunlar bana sizin yüreğinizi, ruhunuzu tanıttılar, sonra...”

“Evet, sonra?” diye sordu Charles.

“Sonra tasarılarınızı, para bulmak zorunda olduğunuzu...”

“Sevgili kardeşim...”

“Şısst, kardeşim, o kadar yüksek çıkmasın sesiniz, kimseyi uyandırmayalım. İşte,” dedi kesesini açarak, “işte hiçbir şeye gereksinimi olmayan bir zavallı kızın biriktirdikleri. Daha bu sabah, paranın ne olduğunu bilmiyordum, bana siz öğrettiniz, yalnızca bir araç, o kadar. Kuzen de kardeş sayılır aşağı yukarı, kız kardeşinizin parasını pekâlâ ödünç alabilirsiniz.”

Eugénie genç kız olduğu kadar da kadındı, geri çevrilebileceğini düşünmemişti, kuzeni de susuyordu.

“Ne o, yoksa geri mi çeviriyorsunuz önerimi?” diye sordu Eugénie, yürek çarpıntısı derin sessizliğin ortasında çınladı.

Kuzenini duralaması onu alçalttı; ama Charles’ın çaresizliği daha canlı olarak belirdi aklında, diz çöktü.

“Siz bu altınları almadıkça kalkmayacağım!” dedi. “Kardeşim, lütfen bir yanıt verin bana. Bana bu onuru veriyor musunuz, bana bu cömertliği gösterecek misiniz, ba...”

Soylu umutsuzluk çığlığını duyunca, Charles’ın gözlerinden kuzininin ellerine yaşlar döküldü, diz çökmesine engel olmak için bu elleri kavrayıverdi. Eugénie sıcak gözyaşlarını duyunca keseye atıldı, masanın üstüne boşalttı.

“Ne diyorsunuz, evet, değil mi?” dedi sevinçten ağlayarak. “Hiçbir korkunuz olmasın, kardeşim, zengin olacaksınız. Bu altınlar size uğur getirecek; bir gün verirsiniz geri; hem ortak olacağız; ileri süreceğiniz bütün koşulları benimseyeceğim. Ama bu armağana bu kadar değer vermemelisiniz.”

Charles da en sonunda belirtti duygularını:

“Evet, Eugénie, almazsam, küçüklük etmiş olurum. Gene de hiçe hiç, güvene güven.”

“Ne istiyorsunuz?” dedi Eugénie, ürpermişti.

“Dinleyin, sevgili kardeşim, şurada...” Sözünü yarıda bırakarak komodinin üzerinde yeşil bir kılıfa sarılmış, dört köşe kutuyu gösterdi: “Şurada, görüyor musunuz, benim için yaşam kadar değerli bir şey var. Bu kutu annemin armağanı. Sabahtan beri düşünüyorum, mezarından çıkabilseydi, sevgisinin bu kutuya harcattırdığı altınları kendi eliyle satardı; ama, yapan ben olunca, bu iş bana bir saygısızlık gibi görünecekti.” Eugénie bu son sözcükleri duyunca çırpınırcasına kuzeninin elini sıktı. Bir sessizlik oldu, ıslak bakışlarla birbirlerine baktılar; sonra Charles, “Hayır,” dedi, “hayır, ne onu bozmak ne de yolculukta yanıma alarak tehlikeye düşürmek istiyorum. Sevgili Eugénie, onu siz saklayacaksınız. Bir dost bir dosta hiçbir zaman bundan daha kutsal bir şey emanet etmeyecektir. Bakın da kendiniz söyleyin.” Gidip kutuyu aldı, kılıfından çıkarıp açtı, işçiliği altınlara ağırlıklarının çok üstünde bir değer kazandıran tuvalet kutusunu gösterdi kederli kederli, kuzini hayran kaldı. “Sizin hayran kaldığınız şey hiçbir şey değil daha,” dedi Charles, bir yaya bastı, iki kanat birden açıldı. “İşte benim için bütün dünyaya bedel olan şey.” Zengin bir biçimde incilerle çevrilmiş iki portreyi, Madam de Mirbel’in29 iki başyapıtını gösterdi.

“Ah! Bu güzel kadın, bu hanım sizin şu mektup...”

“Hayır,” dedi Charles, gülümseyerek, “bu kadın benim annemdir, bu da babam işte, yengeniz ile amcanız. Eugénie, benim için bu hazineyi saklayacağınız için diz çökerek yalvarmalıydım size. Sizin küçük servetinizi yitirerek ölürsem, bu altın sizi zarardan kurtarır; bu iki portreyi de yalnız size bırakabilirim, bunları saklamaya siz yakışırsınız; ama sonra başka ellere düşmemeleri için yok edin onları...” Eugénie susuyordu. “Ne dersiniz, evet, değil mi?” diye ekledi Charles incelikle.

Az önce kuzenine söylediği sözcükleri duyunca, ilk seven kadın bakışıyla, içinde hemen hemen derinlik kadar da yosmalık bulunan bakışlardan biriyle baktı ona; Charles elini tutup öptü.

“Arılık meleği, aramızda, değil mi öyle?.. Para hiçten başka bir şey olmayacak. Ona biraz değer kazandıran duygu, bundan böyle her şey olacak.”

“Annenize benziyorsunuz. Onun sesi de sizinki kadar tatlı mıydı?”

“Ah! Çok daha tatlıydı.”

“Evet, sizin için,” dedi Eugénie göz kapaklarını indirerek. “Hadi, Charles, yatın, böyle istiyorum, yorgunsunuz. Hoşça kal.”

Kuzeninin avuçlarından usulca çekti elini, o da ışık tutarak götürdü kendisini. Her ikisi de kapının eşiğine geldiler.

“Of, niçin battım!” dedi Charles.

“Adaam, babam zengindir herhalde,” diye yanıtladı Eugénie.

“Zavallı çocuk,” dedi Charles, bir ayağını odanın içine atıp sırtını duvara dayadı, “öyle olsa babamı ölümle baş başa bırakmazdı, sizi bu yokluk içinde bırakmazdı, kısacası başka türlü yaşardı.”

“Ama Froidfond var elinde.”

“Peki, Froidfond ne eder?”

“Bilmiyorum; ama Noyers de var.”

“Bir kötü çiftlik.”

“Bağları, çayırları var...”

“Değersiz şeyler,” dedi Charles, küçümseyen bir tavır takınmıştı. “Babanızın yalnız yirmi dört bin liralık bir geliri bile olsa, bu çıplak, soğuk odada oturur muydu?” diye ekledi, sol ayağını ileriye attı. Düşüncesini perdelemek için eski, şişik kapaklı sandığı gösterdi: “Hazineleri burada olacak öyleyse,” dedi.

“Gidin uyuyun,” dedi Eugénie, dağınık odaya girmesini önledi.

Charles çekildi, karşılıklı birer gülümsemeyle iyi geceler dilediler birbirlerine.

İkisi de aynı düş içinde uyudular. Charles o dakikadan sonra, yasının üstüne birkaç gül atmaya başladı. Ertesi sabah, Madam Grandet kızını kahvaltıdan önce Charles ile dolaşır buldu. Genç adam, bir bakıma kederlerinin dibine inmiş, içine düştüğü uçurumun derinliğini ölçüp ileriki yaşamının ağırlığını duymuş bir zavallı nasıl üzgün olursa öyle üzgündü.

Eugénie, annesinin yüzüne işlenen kaygıyı görünce, “Babam ancak akşam yemeğine gelecek,” dedi.

Eugénie’nin tavırlarında, yüzünde, sesini incelten bambaşka tatlılıkta, kendisiyle kuzeni arasında bir düşünce uygunluğu sezmek kolaydı. Belki daha kendilerini birleştiren duygunun gücünü bile öğrenmeden, ruhlarını coşkunlukla evlendirmişlerdi birbirleriyle. Charles salonda kaldı, hüznüne saygı gösterildi. Üç kadının üçünün de uğraşılacak işleri çıktı. Grandet işlerini unuttuğu için, epeyce insan gelip gitti. Aktarıcı, kurşuncu, duvarcı, dülger, çiftçiler, kazmacılar. Kimileri onarımla ilgili pazarlıkları sonuçlandırmak, kimileri çiftlik kiralarını ödemek ya da para almak için. Madam Grandet ile Eugénie ikide bir gidip gelmek, işçilerin, köylülerin sonu gelmez lakırdılarına yanıt yetiştirmek zorunda kaldılar. Nanon getirilen öteberileri mutfağına yerleştiriyordu. Neyin ev için alıkonulacağını, neyin pazarda satılacağını anlamak için, efendisinin buyruklarını beklerdi her zaman. Birçok köylü beyzadeler gibi babacan da kötü şarabını içmeye, çürümüş meyvelerini yemeye alışmıştı. Akşamın beşine doğru, Grandet, Angers’den, altınlarından on dört bin frank kazanmış, tahvillerini ödeyeceği güne kadar kendisine faiz getiren krallık bonolarını cüzdanına yerleştirmiş olarak eve döndü. Neredeyse yürüyemeyecek duruma gelmiş atlara bakması, ertesi gün, onları bir güzel dinlendirdikten sonra gelmesi için, Cornoiller’yi Angers’de bırakmıştı.

“Angers’den geliyorum, hanım,” dedi. “Karnım aç.”

Nanon mutfaktan seslendi:

“Dünden beri hiçbir şey yemediniz mi?”

“Yemedim,” diye yanıtladı babacan.

Nanon çorba getirdi. Aile sofra başındayken, des Grassins müşterisinin buyruklarını öğrenmeye geldi. Grandet Baba yeğenine dikkat bile etmemişti daha.

“Yemenize bakın, Grandet,” dedi banker. “Konuşuruz. Angers’de altın ne ediyor, biliyor musunuz? Nantes’dan altın almaya gelmişler. Ben yollayacağım.”

“Yollamayın,” dedi babacan, “yeteri kadar var. İyi dostuz, sizi bir zaman kaybından kurtarmamazlık edemem.”

“Ama altın on üç frank elli santim ediyor orada.”

“Ediyordu deyin.”

“Nereden altın gelmiş olabilir ki?”

Grandet alçak sesle, “Dün gece Angers’e gittim,” diye yanıtladı.

Banker şaşkınlıktan titredi. Sonra kulaktan kulağa bir konuşma başladı aralarında, bu konuşma sırasında hem des Grassins hem Grandet sık sık Charles’a baktılar. Hiç kuşkusuz eski fıçıcının, bankere kendisi için yüz bin liralık tahvil almasını söylediği sırada, des Grassins bir şaşkınlık devinisi daha yaptı.

“Mösyö Grandet, Paris’e gidiyorum,” dedi Charles’a, “yaptırtacağınız bir iş varsa...”

“Yok efendim, teşekkür ederim,” diye yanıtladı Charles.

“Bu kadarcık bir teşekkürle yetinmeyin, oğlum, beyefendi. Guillaume Grandet kurumunun işlerini düzeltmeye gidiyor.”

“Umut var mı ki?” diye sordu Charles.

“Ama yeğenim değil misiniz?” diye atıldı fıçıcı iyi oynanan bir gururla. “Sizin onurunuz bizim onurumuzdur. Adınız Grandet değil mi?”

Charles kalktı, Grandet Baba’yı kucaklayıp öptü, sarardı, sonra da çıktı. Eugénie, babasını hayranlıkla seyrediyordu.

“Hadi, güle güle, des Grassins’ciğim, yolun açık olsun, bir güzel kafese koy şu herifleri!” İki diplomat el sıkıştılar, eski fıçıcı, bankeri kapıya kadar götürdü; kapıyı kapadıktan sonra döndü, koltuğuna gömüldü, Nanon’a, “Bana kassi ver,” dedi. Ama yerinde duramayacak kadar coşkundu, kalktı, Mösyö de la Bertelliére’in portresine baktı, Nanon’un dans adımı diye adlandırdığı adımlarla yürüyerek, şarkı söylemeye başladı:

Muhafız alayında Bir babacığım vardı30

Madam Grandet, Nanon, Eugénie, karşılıklı olarak sessizce birbirlerine baktılar. Son noktasına geldi miydi, bağcının keyfi her zaman dehşete düşürürdü onları. Yatma zamanı çabuk geldi. İlkin Grandet Baba erkenden yatmak istedi, o yattığı zaman da evde herkesin uyuması gerekirdi, Auguste içtiği zaman, Polonya’nın, körkütük olması gibi.31 Sonra Nanon, Charles, Eugénie de yorgunlukta beyden geri kalacak durumda değillerdi. Madam Grandet’ye gelince, o hep kocasının arzusuna göre uyur, yer, içer, yürürdü. Gene de, sindirim için ayrılan iki saat sırasında, fıçıcı görülmedik ölçüde şakacıydı, bir teki bile kafasının ölçüsünü verecek nitelikte, kendine özgü iri lakırdılar etti bir sürü. Kassisini içince, bardağa baktı:

“Daha dudağını dokundurur dokundurmaz, bardak boşalıveriyor! İşte öykümüz. Hem olmak hem olmuş olmak olanaksız. Para hem elden ele geçip hem de kesede kalmıyor aynı zamanda, yoksa yaşam fazlasıyla güzel olurdu.”

Hem keyifli hem iyi yürekliydi. Nanon çıkrığıyla geldiği zaman, “Yorgunsunuzdur herhalde,” dedi ona. “Bırak şu keneviri.”

“Adaam, bırakınca da canım sıkılır,” diye yanıtladı hizmetçi.

“Zavallı Nanon! Kassi ister misin?”

“Ooo! Kassiye gelince, hayır demem; hanım bunu eczacılardan daha iyi yapıyor. Onların sattıkları ilaç gibi.”

“Fazla şeker koyuyorlar, hiçbir şeye benzemez oluyor,” dedi babacan.

Ertesi sabah, saat sekizde kahvaltı sofrasında toplanan aile, gerçek mi gerçek bir sıkı fıkılık tablosunun ilk sahnesini sundu. Yıkım, Madam Grandet, Eugénie ve Charles’ı çabucak bağlamıştı birbirine. Nanon da farkında olmadan onlara yakınlık duyuyordu. Dördü birden bir aile oluşturmaya başladılar. İhtiyar bağcıya gelince, isteğine ermiş cimriliği ve Nantes’a gidebilmesi için vereceği yol parasından başka bir külfete katlanmasına yer kalmadan çıtkırıldımın pek yakında yola çıktığını göreceğine güveni, evde onun varlığı karşısında hemen hemen ilgisiz kalmasına yol açtı. Charles ile Eugénie’yi, kendi deyimiyle, çocukları, Madam Grandet’nin gözü önünde, canlarının istediği gibi davranmakta serbest bıraktı, hem Madam Grandet’ye toplumsal ve dinsel ahlak konusunda tam bir güveni vardı. Yolun yakınındaki çayırlarının, çukurlarının düzeltilmesi, Loire’daki kavak dikimleri, bağlardaki, Froidfond’daki kışlık çalışmalar kendisine hiç boş zaman bırakmadı. Bundan sonra da Eugénie için aşkın ilkbaharı başladı. Kuzini hazinesini kuzene verdiği geceden sonra, gönlü de hazinesinin ardından gitmişti. Aynı gizin suç ortaklarıydılar, bakışları karşılıklı bir anlayış belirtiyordu birbirlerine, bu da duygularını derinleştiriyor, bir bakıma her ikisini de gündelik yaşamın dışına çıkarıyor, onları daha yakın, daha içli dışlı bir duruma getiriyordu. Akrabalık da davranışta bir tatlılığa, bakışta bir sevgiye izin vermez miydi? Eugénie de bunun için kuzeninin acılarını yeni doğan bir aşkın çocuksu sevinçleri içinde uyutmaktan haz duydu. Yaşamla aşkın başlangıçları arasında güzel benzerlikler yok mudur? Çocuk tatlı şarkılarla, cici bakışlarla ığralanmaz mı? Geleceğini pırıl pırıl süsleyen eşsiz öyküler anlatılmaz mı ona? Umut onun için ışıl ışıl kanatlarını açmaz mı durmadan? Birbiri ardından sevinç ve keder gözyaşları dökmez mi? Pek önemsiz şeyler için, toplayıp da oynak bir saray kurmaya çalıştığı çakıl taşları için, kesilir kesilmez unutulan demetler için kavga etmez mi? Zamanı yakalamaya, yaşamı hızlandırmaya can atmaz mı? Aşk bizim ikinci değişmemizdir. Eugénie ile Charles arasında çocuklukla aşk aynı şey oldu: Bütün çocuksuluklarıyla ilk tutku oldu, hüzne bürülü olduğu ölçüde de okşayıcı geliyordu yüreklerine. Doğumunda yas krepleri altında çırpınırken, bu aşk bu yüzden bu harap evin taşra sadeliğine daha çok uyuyordu. Bu sessiz avluda, kuyunun yanında, kuziniyle bir-iki sözcük konuşurken, birbirlerine büyük, boş lakırdılar söylemeye çalışırlarken ya da sur ile ev arasında egemen olan durgunlukta, bir kilisenin kemerleri altındaymış gibi içe kapanıp da bu bahçecikte yosunlu bir kanepe üzerine oturarak güneş batıncaya kadar kalırken, Charles aşkın kutsallığını anladı; çünkü yüce hanımı, sevgili Annette’i, ona yalnız fırtınalı kargaşalıkları tanıtmıştı. Bu sırada, arı ve gerçek aşka atılmak üzere, uçarı, özsever, cafcaflı Paris tutkusunu bırakıyordu. Bu evi seviyordu, göreneklerini de öylesine gülünç bulmadı artık. Grandet’nin erzakları vermeye gelmesinden önce, Eugénie’yle birkaç dakika konuşmak için, sabah olur olmaz bahçeye iniyordu; babacanın ayak sesleri basamaklarda çınlayınca da bahçeye kaçıyordu. Eugénie’nin annesinden bile gizli olan, Nanon’unsa fark etmez gibi davrandığı bu sabah buluşmasının küçük suçluluğu, dünyanın en arı aşkına yasak hazların ateşliliğini veriyordu. Derken, Grandet Baba yemekten sonra topraklarını, yaptırdığı işleri görmek üzere çıkıp gidiyor, Charles ana ile kız arasında kalıyor, ipliklerini çile yapmalarına yardım ederken, onların çalışmasını seyrederken, gevezeliklerini dinlerken, tadılmadık hazlar duyuyordu. Hemen hemen tam bir manastır yaşamı olan bu yaşamın durgunluğu, kibarlar dünyasından haberleri bile olmayan bu ruhların güzelliğini gösterdi ona, onu derinden derine duygulandırdı. Bu göreneklerin Fransa’da bulunamayacağını düşünmüş, bunlara ancak Almanya’da, hem de inanılmaz bir biçimde, Auguste Lafontaine’in32 romanlarında rastlanacağına inanmıştı. Çok geçmeden, onun için Eugénie, Goethe’nin Marguerite’inin ülküsü oldu, onun kusuru da yoktu üstelik. Günden güne bakışları, sözleri zavallı kızı mest etti en sonunda, zevk içinde aşkın akıntısına bıraktı kendini; ırmaktan çıkıp da kıyıda dinlenmek için bir söğüt dalına yapışan bir yüzücü gibi sarılıyordu mutluluğuna. İlerideki ayrılığın acıları bu uçucu günlerin en sevinçli saatlerini şimdiden hüzünlendirmiyorlar mıydı? Her gün, küçük bir olay onlara pek yakında ayrılacaklarını anımsatıyordu. Bu arada, des Grassins’in gidişinden üç gün sonra, taşra insanlarının bu türlü işlere verdikleri büyük önemle, babasının mirasından vazgeçtiğini bildiren bir belge imza ettirtmek üzere, Grandet, Charles’ı ilk sorgu mahkemesine götürdü. Korkunç vazgeçiş! Aileyi bırakmak gibi bir şey. Biri des Grassins, öbürü eşyasını satmakla görevlendirilen dost için olmak üzere iki vekâletname çıkartmak amacıyla Noter Cruchot’ya gitti. Sonra yurtdışına çıkabilmek için, pasaportun gerektirdiği bütün işleri yapmak gerekti. Sonra Charles’ın Paris’e ısmarladığı basit yas giysisi gelince, Saumur’lü bir terzi getirtti, yararsız giyeceklerini sattı. Grandet Baba son derece hoşlandı bu davranıştan. Onu kaba, kara kumaştan bir redingot içinde görünce, “Hah! İşte şimdi gemiye binip giderek servet yapmak isteyen bir adam gibisiniz,” dedi. “İyi, çok iyi!”

“Durumuma uygun davranmasını bileceğime her zaman inanmanızı rica ederim, efendim,” dedi Charles.

“O da ne?” dedi babacan, Charles’ın gösterdiği bir avuç altını görünce, gözleri fal taşı gibi açılıverdi.

“Efendim, düğmelerimi, yüzüklerimi, para edebilecek bütün gereksiz öteberilerimi topladım; ama Saumur’de hiç kimseyi tanımadığım için, sizden ricam...”

“Bunları satın mı alayım?” dedi Grandet sözünü keserek.

“Hayır, amca, bana dürüst bir adam gösterin de...”

“Verin onları bana, oğlum; yukarı gidip değerlerine bakayım; sonra gelir, ne ettiğini santimine kadar söylerim size.” Uzun bir zinciri gözden geçirdi. “Süs altını, on sekiz, on dokuz ayar,” dedi.

Babacan geniş elini uzattı, altın yığınını alıp götürdü.

“Kardeşim, izin verin de bu iki düğmeyi size armağan edeyim,” dedi Charles. “Bileklerinize kurdele bağlamanıza yarayabilirler. Bu sıralarda böyle bilezikler çok moda.”

“Çekinmeden kabul ediyorum, kardeşim,” dedi Eugénie, anlayış dolu bir bakışla baktı ona.

“Yengeciğim, bu da annemin dikiş yüksüğü, yolculuk bohçamda özenle saklıyordum,” dedi Charles, güzel bir altın dikiş yüksüğü sundu Madam Grandet’ye, o da tam on yıldır böyle bir yüksük arzulardı.

“Buna ne kadar teşekkür etsem, az gelir, yeğenim,” dedi yaşlı anne, gözleri yaşardı. “Akşam sabah sizi dualarımdan eksik etmeyeceğim, yolcuların duasını söyleyeceğim. Ben ölsem de Eugénie saklar sizin için bu mücevheri.”

Grandet kapıyı açtı.

“Dokuz yük seksen dokuz frank yetmiş beş santim ediyor, oğlum,” dedi. “Ama sizi satma çabasından kurtarmak için parasını avucunuza sayacağım... lira olarak.”33

Loire kıyılarında “lira olarak” sözü, altı liralık ekülerin indirimsiz olarak altı franga kabul edilmesi gerektiği anlamına gelir.

“Size böyle bir öneride bulunmayı göze alamıyordum,” diye yanıtladı Charles, “ama mücevherlerimizi sizin oturduğunuz kentte satışa çıkarmak da beni tiksindiriyordu. Napoléon, kirli çamaşırları aile içinde yıkamalı derdi. İnceliğinizden dolayı size teşekkür ederim.” Grandet kulağını kaşıdı, bir anlık bir sessizlik oldu. Charles, alınmasından korkarcasına, kaygılı kaygılı amcasına baktı. “Sevgili amcacığım,” dedi, “kuzinim de, yengem de, birer küçük anımı kabul etmek lütfunda bulundular; siz de artık benim için yararsız olan kol düğmelerimi kabul buyurun lütfen; zavallı bir çocuğu anımsatırlar size, sizden uzaklarda, artık biricik akrabaları olanları düşünüp duracak olan bir çocuğu!”

“Oğlum, oğlum, her şeyini elden çıkarmamalısın böyle...” Açgözlülükle karısından yana döndü. “Sen ne aldın, hanım?” dedi. “Ha! Bir altın dikiş yüksüğü. Ya sen, caniko? Vay, elmas kopçalar! Pekâlâ, ben de düğmelerini alıyorum, yavrum,” dedi Charles’ın elini sıkarak. “Ama... senin... evet... senin Hindistan’a gitmek için gereken yol parasını ödememe izin vereceksin. Evet, yol paranı ben vermek istiyorum. Üstelik de, biliyor musun, yavrum, mücevherlerine değer biçerken, yalnız ham altını hesapladım, işçilik üzerinden de bir şeyler kazanılabilir. İşte, söz söz. Bin beş yüz frank vereceğim sana... lira olarak, Cruchot’dan ödünç alırım bu parayı; çünkü şu sırada meteliğim yok, Perrottet çiftlik kirasını geciktirdi, o paramı verirse, o başka. Evet, evet, gidip bir göreyim şunu.”

Şapkasını aldı, eldivenlerini taktı, çıktı.

“Demek gideceksiniz,” dedi Eugénie, hayranlıkla karışık bir kederle baktı ona.

“Öyle gerekiyor,” dedi Charles, başını önüne eğdi.

Charles’ın davranışları, sözleri, birkaç günden beri, üzgün ama üzerine uçsuz bucaksız zorunluklar çöktüğünü duyarak yıkımında yeni bir cesaret bulan bir adamın davranış ve sözleriydi. Bunun için de Eugénie, kuzeninin yaratılışını, onu solgun yüzüne, donuk sabırlılığına pek yaraşan, kaba, kara kumaştan giysisi içinde aşağıya inerken gördüğü sırada her zamankinden de fazla beğendi. O gün her iki kadın da yasa girdiler, Charles’ı da yanlarına alarak kilisede ölmüş Guillaume Grandet’nin ruhu için okunan ölüm duasını dinlediler.

Öğle yemeğinde, Charles’a Paris’ten mektuplar geldi, okudu.

“Nasıl, işlerinizden memnun musunuz, kardeşim?” dedi Eugénie alçak sesle.

“Hiçbir zaman böyle sorular sorma kızım,” dedi Grandet. “Tanrı’m, ben kendi işlerimi söylemiyorum, kuzeninin işlerine ne diye burnunu sokuyorsun? Rahat bırak çocuğu.”

“Benim hiçbir gizim yok ki,” dedi Charles.

“Vay, vay, vay, ticarette dilini sıkı tutmak gerektiğini de öğreneceksin, oğlum.”

İki sevgili bahçede yalnız kaldıkları zaman, Charles emektar kanepeye getirdi Eugénie’yi, ceviz ağacının altına oturdular. “Alphonse beni yanıltmadı, çok iyi yapmış işleri,” dedi Charles. “İşlerimi özenle, dürüstlükle çözümlemiş. Paris’te kimseye borcum kalmadı, bütün eşyalarım iyi fiyatlarla satılmış. Uzun seferlere çıkan bir kaptanın öğüdüne uyarak geri kalan üç bin frangı da Hindistan’da çok para getiren ilginç Avrupa mallarından oluşmuş öteberilere yatırdığını bildiriyor. Denklerimi Nantes’a yollamış, Java’ya gidecek bir gemi varmış burada. Beş güne kadar, belki her zaman; ama hiç değilse, uzun zaman için vedalaşmamız gerekecek, Eugénie. Satılık öteberilerimle iki dostumun yolladığı on bin frank oldukça iyi bir başlangıç. Uzun yıllardan önce dönmeyi düşünemem. Sevgili Eugénie, yaşamınızı benim yaşamıma bağlamayı düşünmeyin, ben ölebilirim, belki de sizin için ortaya zengin bir kısmet...”

“Beni seviyor musunuz?..” dedi Eugénie.

“Evet, çok,” diye yanıtladı Charles, aynı derecede bir duygu derinliği de belirten bir derinliği vardı sesinin.

“Bekleyeceğim, Charles, Tanrı’m! Babam pencerede,” dedi Eugénie, kendisini öpmek için yaklaşan kuzenini itti.

Kemerin altına kaçtı, Charles da ardından gitti; Eugénie onu görünce merdivenin dibine çekildi, yaylı kapıyı açtı; sonra, nereye gittiğini bilmeden, Nanon’un odasının yanına, koridorun en loş yerine geldi; Charles da birlikte gelmişti, burada elini tuttu, yüreğinin üzerine getirdi, belinden tuttu, usulca üzerine bastırdı onu. Eugénie direnmedi artık; öpüşlerin en temizini, en tatlısını, hem de en tamını alıp verdi.

“Sevgili Eugénie, kuzen kardeşten de ileridir, seninle evlenebilir,” dedi Charles.

“Amin!” diye bağırdı Nanon, izbesinin kapısını açtı.

İki sevgili de ürpererek salona kaçtılar. Eugénie işini yeniden eline aldı, Charles da Madam Grandet’nin dua kitabından uzun Meryem Ana dualarını okumaya başladı.

“Çok güzel!” dedi Nanon, “hepimiz dua ediyoruz.”

Charles yola çıkacağını haber verir vermez, Grandet kendisine fazlasıyla değer verdiğini gösterebilmek için elinden geleni yaptı; masraf gerektirmeyen her şeyde cömert davrandı, ona bir balyacı bulmaya çalıştı, bu adamın sandıklarını fazla pahalıya satmaya çalıştığını söyledi; sandıkları ne pahasına olursa olsun, kendisi yapmak istedi, bu iş için de eski tahtaları kullandı; sabah olur olmaz kalkıp tahtalarını rendeledi, düzeltti, perdahladı, çiviledi, çok güzel sandıklar yaptı, Charles’ın bütün öteberilerini içlerine yerleştirdi; bunların Loire üzerinden kayıkla yollanmasını, zamanında Nantes’a ulaştırılmasını sağlamayı üzerine aldı.

Koridordaki öpüşten beri, saatler tüyler ürpertici bir hızla uçup gidiyordu Eugénie için. Bazı bazı kuzeninin ardından gitmek istiyordu. Tutkuların en bağlayıcısını yaşamış insan, süresi yaşla, zamanla, ölümcül bir hastalıkla, kaçınılmaz bazı insan yazgılarıyla her gün kısalan tutkuyu yaşamış insan, işte o, Eugénie’nin sıkıntılarını anlayabilir. Şimdi kendisi için pek dar olan, avlu gibi, ev gibi, kent gibi dar olan bahçede dolaşırken, sık sık ağlıyordu; denizlerin uçsuz bucaksız alanına şimdiden atılıyordu. En sonunda, yola çıkıştan önceki gün geldi. Sabahleyin, Grandet de, Nanon da yokken, iki portrenin bulunduğu çok değerli kutu, törenimsi bir hava içinde, sandığın anahtarla açılıp kapanan, içinde şimdi boşalmış kese bulunan, biricik gözüne yerleştirildi. Bu hazine konulurken çok sayıda öpüş, çok sayıda gözyaşı harcandı. Eugénie anahtarı koynuna koyunca, Charles’ın onun yerini de öpmesine engel olmayı göze alamadı.

“Buradan çıkmayacak, dostum.”

“Benim yüreğim de her zaman orada olacak.”

“Of, Charles, doğru değil,” dedi hafiften somurtkan bir sesle.

“Evlenmedik mi?” diye karşılık verdi Charles, “ben senden söz aldım, sen de benden al.”

Her ikisinin de ağzından ikişer kez, “Seninim, her zaman seninim!” sözleri çıktı.

Şu yeryüzünde verilen sözlerin hiçbiri bundan temiz olmadı: Eugénie’nin temiz yürekliliği Charles’ın aşkını bir an için kutsallaştırmıştı. Ertesi sabah kahvaltı hüzünlü geçti. Charles’ın kendisine verdiği giysiyle altın haça karşın, duygularını çekinmeden belirten Nanon’un bile gözleri yaşardı.

“Ah, beyciğim, denizlere giden bu yavrucak... Tanrı yolunu açık etsin.”

Aile saat on buçukta, Charles’ı Nantes arabasına götürmek üzere yola çıktı. Nanon köpeği bırakmış, kapıyı kapamıştı. Charles’ın çantasını taşımak istedi. Emektar sokağın bütün satıcıları topluluğun geçişini izlemek için dükkânlarının eşiğine çıkmışlardı, alanda Noter Cruchot da topluluğa katıldı.

“Sakın ağlama, Eugénie,” dedi annesi.

Hanın kapısı altında, Grandet, Charles’ı iki yanağından öptü.

“Oğlum, yoksul gidip zengin gelesiniz,” dedi, “babanızın onurunu tertemiz bulacaksınız. Ben, Grandet, bunu üzerime alıyorum; çünkü, o zaman, yalnız siz...”

“Amcacığım, gidişimin acısını azaltıyorsunuz. Bana verebileceğiniz armağanların en büyüğü değil mi bu?”

Eugénie, kuzeniyle babasının ellerini bütün gücüyle sıkarken, Charles amcasının yarıda bıraktığı sözlerini anlamayarak benek benek morarmış yüzünü minnet gözyaşlarıyla ıslattı. Yalnız noter, Grandet’nin inceliğine hayran kalmış, gülümsüyordu, çünkü yalnız o iyi anlamıştı babacanın söylemek istediğini. Birçok insanla çevrilmiş dört Saumur’lü, yola çıkıncaya kadar önünde kaldılar arabanın; sonra, köprüde gözden silinip de ancak uzaklardan sesi geldiği zaman, bağcı, “İyi yolculuklar!” dedi. Bereket versin ki, yalnız Noter Cruchot duydu bu ünlemi. Eugénie ile annesi rıhtımdan arabayı görmelerine elverişli bir yere gitmişlerdi, ak mendillerini sallıyorlardı, Charles da kendi mendilini açarak bu işarete karşılık verdi.

Eugénie, Charles’ın mendilini görmez olunca, “Anne, bir an için Tanrı kadar güçlü olmak isterdim,” dedi.

Grandet ailesinin bağrında geçen olayların akışını kesmemek için, babacanın des Grassins’in aracılığıyla Paris’te yaptığı işlemlere önceden şöyle bir göz atmak gerekir: Bankerin yola çıkışından bir ay sonra, Grandet kesintisiz olarak seksen franktan satın alınmış, yüz bin liralık bir tahvil belgesi bulunduruyordu elinde. Ölümünde hesap defterinden sağlanan bilgiler, ne diye güvensizliğe kapılıp belgenin karşılığını belgenin kendisiyle değiştirdiği sorununa en ufak bir ışık tutmadı. Noter Cruchot, Nanon’un, hiç farkında olmadan, sermayenin taşınmasında sadık bir araç olduğunu düşündü. O sıralarda hizmetçi, sanki babacan ortada bir şey bırakabilecek bir kimseymiş gibi, Froidfond’da bir şeyler yerleştirmek bahanesiyle, beş gün boyunca kentten uzak kalmıştı. Guillaume Grandet kurumu sorununa gelince, fıçıcının önceden kestirdiği her şey gerçekleşti.

Herkesin bildiği gibi, Paris’in ve illerin büyük servetleri üzerinde en doğru bilgiler Fransa bankasında bulunur. Saumur’lü des Grassins ve Félix Grandet adları da burada bilinir, ipotekle ilgisi olmayan, uçsuz bucaksız toprak zenginliklerine dayanan zenginlik ünlerine gösterilen saygıyı görürdü. Söylentiye göre, Parisli Grandet’nin kurumunu onur uğruna tasfiye etmekle görevlendirilen bankerin Saumur’den gelmesi, aracının gölgesinde protestoların utancından kaçınmaya yetti. Mühürlerin açılması alacaklılar huzurunda yapıldı, ailenin noteri de düzenli bir biçimde terekenin bilançosunu çıkarmaya başladı. Des Grassins çabucak alacaklıları topladı, onlar da oybirliğiyle, zengin bir tecimevinin başkanı ve başlıca ilgililerden biri olan François Keller’le birlikte Saumur bankerini tasfiyeci seçtiler; hem ailenin onurunu hem de alacakları kurtarmaları için bütün yetkileri verdiler onlara. Saumur’lü Grandet’nin saygınlığı, des Grassins’in aracılığıyla alacaklıların yüreğine serptiği umut, uzlaşmaları kolaylaştırdı; alacaklılar arasında tek dik kafalıyla karşılaşılmadı. Hiç kimse alacağını kâr ve zarar hesabına geçirmeyi düşünmüyor, her biri kendi kendine, “Saumur’lü Grandet öder,” diyordu. Altı ay geçti. Parisliler geçerliliğini sürdüren senetlerin karşılığını ödemişler, cüzdanlarının dibinde saklıyorlardı. Bu da fıçıcının elde etmek istediği ilk sonuçtu. İlk toplantıdan dokuz ay sonra, iki tasfiyeci her alacaklıya alacağının yüzde kırk yedisini dağıttı. Bu para Guillaume Grandet’nin tahvillerinin, mallarının, mülklerinin, eşyalarının satışıyla sağlanmış, bu satış da kılı kırk yaran bir doğrulukla yapılmıştı. Tasfiye tam bir dürüstlükle yönetiliyordu. Alacaklılar Grandet’lerin hayranlık verici, söz götürmez onurluluğunu saptamaktan haz duydular. Bu övgüler istenilen biçimde ortada dolaştıktan sonra, alacaklılar paralarının gerisini de istediler. Grandet’ye hep birlikte bir mektup yazmaları gerekti.

“İşte oldu,” dedi eski fıçıcı, mektubu ateşe attı. “Sabır, dostlarım, sabır!”

Saumur’lü Grandet, bu mektuptaki önerilere karşılık, kardeşinin terekesine karşı elde bulunan bütün alacak senetlerinin, bunlarla birlikte de, hesapları temizlemek ve terekenin durumunu doğru olarak ortaya çıkarmak bahanesiyle, şimdiden yapılmış bir ödeme senedinin teslimini istedi. Bu teslim binlerce güçlüklere yol açtı. Genellikle, alacaklı bir tür manyaktır. Bugün anlaşmaya hazırdır, yarın her şeyi ateşe, kana bulamak ister; daha sonra fazlasıyla yufka yürekli olur. Bugün karısının keyfi yerindedir, son çocuğu diş çıkarmıştır, evde her şey yolundadır, bir kuruş bile yitirmek istemez; yarın yağmur yağar, dışarıya çıkamaz, hüzünlüdür, bu işi bitirebilecek bütün önerilere evet der; daha ertesi gün güvencesiz iş yapmaz, ayın sonunda sizi öldüreceğini söyler, cellat herif! Alacaklı, küçük çocuklara kuyruğuna bir parçacık tuz koymaları söylenen şu başıboş serçeye benzer; ama o bu benzetmeyi, tek kuruşunu bile alamadığı alacağının zararına çevirir. Grandet alacaklıların hava değişimlerini incelemişti, kardeşinin alacaklıları da bütün hesaplarına uydular. Kimileri kızdı, asla yanaşmadılar teslime. Grandet, des Grassins’in bu konuda yazdığı mektupları okudukça, “İyi, iyi işler yolunda!” diyordu. Kimileri de ancak haklarının iyice belirtilmesi, hiçbirinden vazgeçmemek, hatta iflası ilan ettirtmek hakkını da ellerinde bulundurmak koşuluyla razı oldular teslime. Yeni bir mektuplaşmadan sonra, Grandet istenen bütün koşullara razı oldu. Bu rızanın yardımıyla, uysal alacaklıların dik başlı alacaklılara sözlerini dinletmeleri sağlandı. Bir-iki yakınma olduysa da teslim de yapıldı. “Bu adamcağız sizinle de, bizimle de alay ediyor,” denildi des Grassins’e. Guillaume Grandet’nin ölümünden yirmi üç ay sonra, birçok tüccar, Paris’in iş yaşamının akıntısına kapılmış, Grandet’ye giden paralarını unutmuşlardı, düşünürlerse de, “Koparıp koparacağım yalnız şu yüzde kırk yediymiş galiba,” diye söyleniyorlardı. Fıçıcı zamanın gücünü hesaplamıştı, “Zaman iyi heriftir,” derdi o. Des Grassins, üçüncü yılın sonunda alacaklıları Grandet kurumunun borcundan kalan iki milyon dört yüz bin frangın yüzde onu karşılığında senetleri vermeye razı ettiğini yazdı Grandet’ye. Grandet de korkunç iflasları kardeşinin ölümüne neden olan noter ile komisyoncunun yaşamakta olduklarını, birer iyi insan haline gelmiş olabileceklerini, onlardan da bir şeyler koparıp açık rakamını küçültmek için kendilerini sıkıştırmak gerektiğini yazdı. Dördüncü yılın sonunda, açık gerektiği biçimde, bir milyon, iki yüz bin rakamında durdu. Tasfiyecilerle alacaklılar, Grandet ile de tasfiyeciler arasında, altı ay boyunca görüşmeler oldu. Kısacası, işi bitirmesi için son derece sıkıştırılan Saumur’lü Grandet, o yılın dokuzuncu ayına doğru, Hindistan’da servet yapmış bulunan yeğeninin kendisine babasının borçlarını tam olarak ödemek niyetinde olduğunu bildirdiğini söyledi iki tasfiyeciye; hesabı ona danışmadan, böyle hileli bir biçimde kesemezdi; bir yanıt bekliyordu. Beşinci yılın ortalarına doğru, alacaklılar, bıyık altından gülen, “Ah, şu PARİSLİLER!” sözünü hiçbir zaman ince bir gülümsemeyle bir küfür eklemeden söylemeyen kurnaz fıçıcının ağzından zaman zaman çıkan tam olarak sözcükleriyle hâlâ elleri boş bırakılmışlardı. Ama alacaklıları ticaret yaşamının debdebesi içinde işitilmedik bir yazgı bekliyordu. Bu öykünün olayları kendilerini yeniden ortaya çıkarıncaya kadar, Grandet yüzünden düştükleri durumda kalacaklardı. Tahviller yüz on beşe çıkınca, Grandet Baba sattı, aşağı yukarı iki milyon dört yüz bin altın frank çekti Paris’ten, bunlar da fıçıcıklarına, tahvil belgelerinden gelen bileşik faizlerin altı yüz bin frangının yanına gittiler. Des Grassins Paris’te kalıyordu. Nedeni de şuydu: Milletvekili olmuştu bir kez, sonra bir aile babası olmasına karşın, can sıkıcı Saumur yaşamından bıkmıştı, Florine’e, Madame tiyatrosunun en güzel oyuncularından birine abayı yaktı, bahriyeli ruhu depreşti bankerin. Davranışından söz etmek yararsız; Saumur’de ahlaka son derece aykırı bulundu. Karısı malları ayırdığı, Saumur’deki kurumu yönetecek kadar da kafalı olduğu için pek memnundu, Mösyö des Grassins’in çılgınlıklarıyla açılan gedikleri onarmak amacıyla, kurumun işleri kendi adı altında sürdü. Cruchot’lar, yarı dulun arapsaçına dönmüş durumunu öyle bir bozuyorlardı ki, kızını kötü bir kocaya verdi, Eugénie Grandet’yi oğluna almaktan da vazgeçmek zorunda kaldı. Adolphe Paris’e, des Grassins’in yanına gitti, söylenenlere bakılırsa, berbat bir adam oldu orada. Cruchot’lar yengiyi kazandılar. Grandet her şeyi sağlam kazığa bağlayarak Madam des Grassins’e borç verirken, “Kocanızda sağduyu yok,” diyordu. “Çok acıyorum size, iyi bir kadıncağızsınız.”

“Ah, beyefendi,” diye yanıtladı zavallı kadın, “sizin kapıdan çıkıp da Paris’e gittiği gün yıkımına koştuğu kimin aklına gelirdi!”

“Tanrı tanığımdır, hanımefendi, gitmesine engel olmak için son dakikaya kadar her şeyi yaptım. Başkan bey ne pahasına olursa olsun, orada beni kendisi temsil etmek istiyordu; gitmeyi o kadar arzu etmesinin nedeni şimdi anlaşılıyor.”

Grandet, des Grassins’lere hiçbir minnet duymuyordu.

Hangi durumda olursa olsun, kadınların acı çekme nedenleri erkeklerinkinden daha çoktur, onlardan daha çok acı çekerler. Erkeğin gücü vardır, gücünü bilir, etkisini gösterir, gider, uğraşır, düşünür, geleceğe sarılır, bunda avuntular bulur. Charles da böyle yapıyordu. Ama kadın durur olduğu yerde, bir türlü aklından çıkmayan kederle baş başa kalır, kederin açtığı uçurumun ta dibine kadar iner, onu tartar, çoğu zaman da dilekleriyle, gözyaşlarıyla doldurur onu. Eugénie de böyle yapıyordu. Alın yazısına alışıyor, onu öğreniyordu. Duymak, sevmek, acı çekmek, kendini vermek; kadınların yaşamöyküsü hep bu olacaktır. Eugénie, kendisini avutan şeyi bir yana bırakırsak, bütün kadın olacaktı. Mutluluğu, Bossuet’nin yüce deyimiyle, duvar üzerine serpilmiş çiviler gibi, bir gün toplandığı zaman, avucunun içini bile doldurmayacaktı. Acılar hiç bekletmezler kendilerini, ona da çabucak geliverdiler. Charles’ın gidişinin ertesi günü, Grandet’nin evinde her şey eski görünüşüne büründü gene, yalnız Eugénie için böyle olmadı, Eugénie bu evi çok boş buldu birdenbire. Babasına sezdirmeden, Charles’ın odası bırakıldığı gibi kalsın istedi. Madam Grandet ile Nanon da seve seve bu statüko’nun suç ortakları oldular.

“Umduğumuzdan da erken gelmeyeceğini kim bilir?” dedi.

“Ah, onu burada görmek isterdim doğrusu,” diye yanıtladı Nanon. “Çok güzel alışıyordum kendisine. Çok hoş, kusursuz bir beydi, neredeyse bir kız kadar güzeldi, hoştu.” Eugénie, Nanon’a baktı. “Aman Tanrı’m! Küçükhanım, gözleriniz ruhunuzun yıkılışını gösterir gibi! İnsanlara böyle bakmayın.”

Bu günden sonra, Matmazel Grandet’nin güzelliği yeni bir yüze büründü. Yavaş yavaş ruhunu kaplayan ciddi aşk düşünceleri, sevilen kadın onuru, ressamların aylayla belirttikleri şu bir tür parıltıyı verdi hatlarına. Kuzeninin gelişinden önce, Eugénie gebelik öncesi Meryem’iyle karşılaştırılabilirdi; kuzeni gittiği zaman, Ana Meryem’e benziyordu; aşka gebe kalmıştı. İspanyol ressamlarının öylesine güzel canlandırdıkları ve birbirinden öylesine farklı olan bu iki Meryem, Hıristiyanlıkla dolup taşan yüzlerin en güzellerinden biridir. Charles’ın yola çıkışının ertesi günü gittiği, her gün de gitmek istediği ayinden dönerken, kentin kitapçısından, yeryüzünün iki yarımküresini gösteren bir harita aldı, aynasının yanına çiviledi, böylece kuzeni Hindistan yolculuğunda izleyecek, böylece, akşam sabah, onu oraya götüren gemiye birazcık da kendisi binmiş gibi olacaktı; onu görebilecek, ona binlerce soru sorabilecek, “İyi misin? Acı çekmiyor musun? Bana güzelliğini, neye yaradığını öğrettiğin şu yıldızı görünce beni düşünüyor musun?” diyebilecekti. Sonra, sabahları, ceviz ağacının altında, birbirlerine birçok güzel şeyler, boş şeyler söyledikleri, güzel yuvaları üstüne olmayacak düşler kurdukları, kurtlarca kemirilmiş, kül rengi yosunlarla süslenmiş tahta kanepede düşünceli düşünceli oturuyordu. Duvarların elverdiği kadar küçük aralıktan gökyüzüne, sonra eski duvara, altında Charles’ın odası bulunan çatıya bakarak geleceği düşünüyordu. Bir yalnız aşktır sürdü gitti kısacası; dayanan, düşüncelere sızan, yaşamın özü ya da dedelerimizin söyledikleri gibi, yaşamın örgüsü olan aşk. Grandet Baba’nın sözde dostları tombala oynamaya geldiler mi neşeli görünüyor, içini gizliyordu; ama sabahtan öğlene kadar, annesiyle, Nanon’la, hep Charles’tan söz ediyordu. Nanon, genç hanımının acılarına yaşlı efendisine borçlu olduğu görevlerini yapmamazlık etmeden de üzülebileceğini anlamıştı, “Benim bir erkeğim olsaydı, ben onun... cehenneme kadar ardından giderdim. Ben onun... ya... Kısacası canımı bile verirdim onun için; ama... hiç. Yaşamın ne olduğunu bilmeden öleceğim. İnanır mısınız, küçükhanım, ne olursa olsun iyi bir adam olan şu koca Cornoiller eteklerimin dibinde dönüp duruyor, param için, burada size kur yaparak beyefendinin çıkınlarını koklamaya çalışan herkes gibi... Gözümden kaçmıyor bunlar, öyle ya, kule gibi şişmanım ama inceliğim de yok değil; ya, işte böyle, küçükhanım, aşk maşk yok ama gene de hoşlanıyorum ondan,” diyordu Eugénie’ye.

İki ay geçti böylece. Eskiden öylesine tekdüze olan bu ev yaşamı, bu üç kadını daha bir içtenlikle bağlayan gize gösterilen büyük ilgiyle canlanmıştı. Onlar için, bu salonun kül rengine kaçan tahtaları altında Charles yaşıyor, gidip geliyordu. Eugénie akşam sabah tuvalet kutusunu açıyor, yengesinin portresini seyrediyordu. Bir pazar sabahı, portrenin hatlarında Charles’ın hatlarını bulmaya çalışırken, annesi çıkageldi. O zaman Madam Grandet, yolcunun Eugénie’nin hazinesine karşılık yaptığı korkunç değiş tokuşunun da gizine erdi.

“Hepsini vermişsin ona,” dedi dehşet içinde. “Yılbaşında baban altınlarını görmek isteyince ne diyeceksin?”

Eugénie’nin gözleri kımıltısızlaştı, iki kadın sabahla öğle arasındaki zamanın yarısı boyunca ölümcül bir korku içinde yaşadılar. Büyük ayini kaçıracak derecede heyecanlandılar, asker ayinine gidebildiler ancak.34 Üç gün sonra 1819 yılı bitiyordu. Üç gün sonra korkunç bir eylem, zehirsiz, hançersiz, kansız, ama oyunculara göre, ünlü Artrides ailesi içinde geçen bütün dramlardan daha amansız bir burjuva tragedyası başlayacaktı.

Madam Grandet örgüsünü dizlerinin üzerine bıraktı.

“Halimiz ne olacak?” dedi kızına.

Zavallı ana öyle sıkıntılar içindeydi ki, kışlık gereksinimlerinden olan iki yün kolluğu hâlâ bitirememişti. Görünüşte çok önemsiz olan bu ev işinin kendi hesabına kötü sonuçları oldu. Kolluk yokluğundan, kocasının korkunç bir öfkesinin neden olduğu bir terlemede üzücü bir biçimde üşüttü.

“Çocuğum, düşünüyorum da gizini bana açsaydın, Paris’e, Mösyö des Grassins’e yazacak zaman bulurduk. Senin altınlarına benzeyen altınlar yollayabilirdi bize; Grandet o altınları pek iyi tanır ama belki de...”

“Ama o kadar parayı nereden bulurduk ki?”

“Benimkileri koyardım. Mösyö des Grassins bize seve seve...”

Eugénie boğuk ve bozuk bir sesle annesinin sözünü kesti.

“Zaman yok artık,” diye yanıtladı. “Yarın sabah odasına gidip yeni yılını kutlamayacak mıyız?”

“Ama kızım, niçin gidip Cruchot’ları görmeyeyim?”

“Yok yok, böylesi beni onlara teslim etmek, onların egemenliğine girmek olur. Ben kararımı verdim. İyi ettim, hiç de pişman değilim. Tanrı beni korur. Tanrı ne istiyorsa o olsun. Ah, mektubu okusaydınız, ondan başka bir şey düşünmezdiniz, anneciğim.”

Ertesi sabah, 1820 Ocak’ının birinci günü, ana ile kızı pençesi içine alan, gözle görülür dehşet, bir tören havası içinde Grandet’nin odasına gelmemeleri için özürlerin en doğalını getirdi akıllarına. 1819’u 1820’yle birleştiren kış, zamanın en şiddetli kışlarından biri olmuştu. Çatılar karlarla kaplıydı.

Madam Grandet, kocasının odasında kımıldadığını duyar duymaz, “Grandet, Nanon’a söyle de biraz ateş yaksın odamda; öyle keskin bir soğuk var ki, yorganımın altında donuyorum. Bakım isteyen bir yaşa geldim artık,” dedi. Kısa bir duruştan sonra da, “Hem Eugénie de gelip burada giyinecek,” diye ekledi. “Zavallı kız böyle bir havada kendi odasında giyinirse hastalanır. Sonra salona gelir, ateşin başında iyi yıllar dileriz sana.”

“Vay, vay, vay, vay! Konuşmaya bak! Yıla nasıl başlıyorsun, Madam Grandet! Bu kadar çok konuştuğun olmamıştı hiç. Ama şaraba batırılmış ekmek yemedin sanıyorum,” dedi. Kısa bir sessizlik oldu. “Pekâlâ,” dedi babacan, karısının önerisine hak verdirtecek bir neden bulmuş olmalıydı, “istediğini yapacağım, Madam Grandet. Gerçekten iyi bir kadınsın, yaşamının sonunda başına bir dert gelsin istemem, La Bertellière’ler genellikle demir gibidirler ya. Ha? Değil mi öyle?” diye bağırdı azıcık durduktan sonra. “Neyse, bize miras bıraktılar, bağışlıyorum onları.” Sonra öksürdü.

Zavallı kadın ciddi ciddi, “Bu sabah neşelisiniz, beyefendi,” dedi.

“Ben her zaman neşeliyim...”

“Neşeli de fıçıcı, neşeli, Al, onar leğenini!”

diye ekledi, tümüyle giyinik olarak karısının odasına girdi. “Evet, vay babam vay, zorlu soğuk var doğrusu. Esaslı yemek yiyeceğiz bugün, hanım. Des Grassins mantarlı kaz ciğeri yollamış! Gidip posta arabasından alacağım,” dedi. Sonra gelip kulağına eğildi. “Eugénie için de bir çift napolyon iliştirmiştir. Altınım kalmadı artık, karıcığım. Birkaç eski liram yok değildi, bunu sana söyleyebilirim; ama iş yüzünden elden çıkarmam gerekti.” Yeni yılını kutlamak için alnından öptü karısını.

“Eugénie,” diye seslendi iyi anne, “baban hangi yanından kalkmış bilmem; ama iyiliği üstünde bu sabah. Aldırma! Çıkarız bu işin içinden.”

Nanon ateş yakmak için hanımının odasına girdi.

“Efendimize ne olmuş böyle?” dedi. “İlkin, ‘İyi günler, iyi yıllar, koca hayvan!’ dedi bana. ‘Karımın odasına git de ateş yak, üşüyor,’ dedi. Yepyeni denilebilecek, altı franklık bir ekü vermek için elini bana doğru uzatınca, apışıp kaldım. İşte, hanımım, baksanıza! Hey gidi aslan yavrusu! Neme gerek, iyi adam doğrusu. Kimileri vardır, kocadıkça sertleşirler; ama o, sizin kassiniz gibi tatlı, gittikçe de iyileşiyor. Çok kusursuz, çok iyi bir adam...”

Bu sevincin gizi, Grandet’nin borsa oyununun tam bir başarıya ermesindeydi. Mösyö des Grassins, fıçıcının Hollandalılardan aldığı yüz elli bin liralık senedin kırılması, yüz bin liralık tahvilin satın alınmasında gereken parayı tamamlamak amacıyla ona avans verdiği ek paradan ileri gelen alacağını hesaptan düştükten sonra, posta arabasıyla üç aylık faizlerden kalan otuz bin frank yolluyordu ona, devlet tahvillerinin de yükseldiğini bildiriyordu. O sırada 89’daydılar, ocak sonunda ise en ünlü kapitalistler 92’ye satın alıyorlardı. Grandet iki aydan beri, sermayeden yüzde on iki kazanıyordu, hesaplarını temizlemişti, bundan böyle vergi de, başka bir para da ödemeyecek, her altı ayda elli bin frank alacaktı. En sonunda tahvili, taşralıların yenilmez bir tiksinti gösterdikleri yatırımı tasarlıyordu, beş yıla varmadan, fazla bir özen istemeden kabararak malların toprak değerleriyle baş döndürücü bir servet oluşturacak olan altı milyonluk bir sermayenin sahibi olacağını kestiriyordu. Nanon’a verilen altı frank, hizmetçinin efendisine bilmeden yaptığı büyük hizmetin ücretiydi belki de.

Dükkânlarını açmakta olan satıcılar, “Vaay! Grandet Baba nereye gidiyor böyle? Sabah sabah ateş gibi koşuyor,” dediler birbirlerine. Sonra, bir el arabası üstünde, içi dolu torbalar taşıyan bir ulaşım şirketi hamalıyla rıhtımdan döndüğünü gördükleri zaman, “Bütün sular ırmağa doğru gider, babacan da ekülere gidiyordu!” diyordu biri. “Paris’ten para geliyor, Froidfond’dan para geliyor, Hollanda’dan para geliyor bu herife!” diyordu bir başkası. Bir üçüncüsü de, “Saumur’ü satın alacak eninde sonunda!” diye haykırıyordu. Bir kadın da kocasına, “Soğuğa hiç kulak astığı yok, her zaman işinin başında,” diyordu. Bir kumaş satıcısı, en yakın komşusu da, “Rahatınızı kaçırırsa, bunlardan sizi kurtarabilirim, Mösyö Grandet,” dedi.

“Yok canım! Kuruş bunlar, kuruş!” diye yanıtladı bağcı.

“Gümüşten,” dedi hamal alçak sesle.

Babacan hamala kapıyı açarken, “Sana bir yardımım dokunsun istiyorsan, şu çenene bir gem vur,” dedi.

“Ah, ihtiyar tilki, ben de onu sağır sanıyordum,” diye düşündü hamal. “Hava soğuk olunca da işitiyor anlaşılan.”

“Al sana yirmi kuruş yılbaşı armağanı, dilini sıkı tut! Şimdi bas bakalım!” dedi Grandet. “Arabanı Nanon getirir sana. Nanon, bizim kuş beyinliler ayindeler mi?”

“Evet, efendim.”

“Hadi bakalım, sıva kolları, işbaşına!” dedi, torbaları sırtına yükledi. Eküler bir an içinde odasına taşındı, kendisi de kapandı oraya. “Yemek hazır olunca benim duvara vurursun. El arabasını şirkete götür.”

Aile ancak saat onda yaptı kahvaltısını.

Madam Grandet, ayinden dönünce, kızına, “Burada baban altınlarını görmek istemez,” dedi. “Hem üşür gibi yapacaksın. Doğum gününe kadar da hazinenin yerini doldurmaya vakit buluruz.”

Grandet, Paris ekülerini çabucak sağlam altın ve hayranlık veren devlet tahvili haline getirmeyi düşünerek indi merdivenden. Yüz frangı buluncaya kadar, gelirlerini tahvile yatırmaya karar vermişti. Eugénie için hiç de uğurlu olmayan bir düşünce! İçeriye girdiği zaman, kız boynuna atılıp onu okşayarak, Madam Grandet de ağırbaşlılıkla kutladı yeni yılını.

“Çocuğum, çocuğum!” dedi kızına, yanaklarını öptü. “Senin için çalışıyorum, görüyor musun?.. Mutlu olmanı istiyorum. Mutlu olmak için de para ister. Para olmadı mı bitti. Al, yepyeni bir napolyon sana, Paris’ten getirttim. Anasını sattığımın! Altının kırıntısı bile kalmadı evde. Altını olan bir sen varsın. Bana altınlarını göster, canikom.”

“Adaam! Hava çok soğuk; yemeğimizi yiyelim,” diye yanıtladı Eugénie.

“İyi ya, sonra olsun, ha? Yediklerimizi sindirmemizi kolaylaştırır. Koca des Grassins, bütün bunları yolladı, eksik olmasın,” dedi. “Yemenize bakın, çocuklarım, nasıl olsa beleşten. İyi çalışıyor des Grassins, ondan memnunum. Charles’a çalışıyor herif, hem de parasız. Çok iyi düzeltiyor Grandet merhumun işlerini.” Durdu, ağzı dolu dolu, “Ooooh! Oooh!” yaptı. “Çok güzelmiş. Yesene, hanım! En azından iki günlüğüne doyurur bu bizi.”

“Aç değilim... Fazlasını kaldıramam, bilirsin.”

“Adam sen de! Korkmadan ye, işkembeni çatlatmazsın; La Bertellière’lerdensin sen, sağlam kadınsın. Sararmış bir ince dalsın, ama ben sarıyı severim.”

Bir yargılının kalabalık içinde yerine getirilecek, yüzler kızartıcı idamını bekleyişi bile, Madam Grandet ile kızının bu aile yemeğinin sonunda başlayacak olayları bekleyişleri kadar korkunç değildi belki de. İhtiyar bağcı, ne kadar keyifle yiyip konuşuyorsa, bu iki kadının yürekleri de o kadar sıkılıyordu. Ama kıza destek olan bir şey vardı ne de olsa; gücünü aşkından almaktaydı.

“Onun için, onun için,” diyordu içinden, “onun için bin ölüme katlanırım.”

Bu düşünceyle, alev alev cesaretle parlayan bakışlarla bakıyordu annesine.

Saat on bire doğru, yemek bitince, Grandet, “Kaldır şunları,” dedi Nanon’a, “ama masayı bize bırak.” Sonra Eugénie’ye baktı, “Küçük hazineni daha rahat görürüz” dedi. “Küçük mü, yo, hiç de değil doğrusu. Gerçek değeriyle hesaplarsan, beş bin dokuz yüz elli dokuz frangın var demektir, kırk da bu sabah, altı bin franktan bir eksik eder. İyi ya, tamamlamak için o bir frangı da ben veririm sana; çünkü, biliyor musun, caniko... Ne o, niçin dinliyorsun bizi? Yağla bakalım tabanları, Nanon! Git de işini yap!” dedi babacan. Nanon çekilip gitti. “Dinle, Eugénie, altınlarını bana vereceksin. Vermemezlik etmezsin babacığına, değil mi, can-canikom?” İki kadın dilsizdi şimdi.

“Benim altınım yok artık. Vardı, artık yok. Altı bin frangı lira olarak veririm ben sana, bunları da söylediğim biçimde yatıracaksın. ‘Düzine’ni düşünme hiç. Seni evlendirdiğim zaman, bu da pek yakında olacak, bu ilde hiç görülmemiş bir ‘düzine’ armağan edecek bir yavuklu bulacağım sana. Dinlesene, caniko. Güzel bir fırsat çıktı: Altı bin frangı hükümete yatırırsın, her altı ayda iki yüz frank kadar faiz geçer eline; vergisiz, onarımsız, kırağısız, donsuz, gelgitsiz. Kısacası, gelire zarar verebilecek hiçbir şey olmayacak. Belki de altınlarından ayrılmak mideni bulandırıyordur, öyle mi, caniko? Getir sen gene de. Altın liralar toplayacağım ben sana, Hollanda, Portekiz altınları, Cenova altınları, Moğol altınları, doğum günlerinde verdiklerimle, üç yıla kadar güzel hazinenin yarısını yeniden toplamış olacaksın. Ne dersin, caniko? Kaldırsan ya şu burnunu! Hadi git, getir, mincozum. Sana böyle ekülerin ölüm ve gizlerini, gizlemlerini söylediğim için gözlerimi öpmeliydin. Eküler de insanlar gibi yaşarlar, kaynaşırlar gerçekten; onlar da giderler, gelirler, terlerler, doğururlar.”

Eugénie kalktı, ama kapıya doğru birkaç adım yürüdükten sonra, birdenbire dönüverdi, dosdoğru baktı babasına, sonra da, “Altınım yok artık,”dedi.

“Altının yok mu artık?” diye atıldı Grandet, on adım ötesinde bir top atıldığını duyan bir at gibi, dizlerinin üzerinde doğruluverdi.

“Hayır, yok artık.”

“Yanılıyorsun, Eugénie.”

“Hayır.”

“Babasının postalını!..”

Fıçıcı böyle küfretti mi döşemeler titrerdi.

“Tanrı’m, Tanrı’m! Hanım sapsarı kesildi,” diye bağırdı Nanon.

“Grandet, öldürecek bu öfken beni,” dedi zavallı kadın.

“Vay, vay, vay, vay! Bilirim sizin aileyi, kolay kolay ölmezsiniz öyle! Eugénie, altınlarını ne yaptın?” diye bağırdı, Eugénie’nin üzerine atıldı.

Kızcağız annesinin dizlerindeydi şimdi.

“Efendim, annem çok acı çekiyor. Bakın işte, onu öldürmeyin,” dedi.

Karısının eskiden öylesine sarı olan benzi üzerine yayılan solgunluk, Grandet’yi dehşet içinde bıraktı.

“Nanon, gel de yatmama yardım et,” dedi ana zayıf bir sesle. “Ölüyorum.”

Nanon hanımına kolunu verdi hemen, Eugénie de aynı şeyi yaptı, sonsuz güçlüklerle çıkardılar odasına çünkü her basamakta baygınlık geçiriyordu. Grandet yalnız kaldı. Ama az sonra, yedi sekiz basamak yukarıya çıkıp seslendi: “Eugénie, annen yatınca aşağıya ineceksin.”

“Peki, baba.”

Annesini yatıştırdıktan sonra, dönmekte gecikmedi.

“Kızım,” dedi Grandet, “hazinenin nerede olduğunu söyleyeceksin bana.”

Eugénie soğuk soğuk, “Babacığım, verdiğiniz armağanlar tümüyle benim olmayacaksa, buyurun geri alın,” diye yanıtladı, şöminenin üzerindeki napolyonu alıp babasına uzattı.

“Artık sana hiçbir şey vermeyeceğim galiba. Yalnız bunu değil!” dedi Grandet, başparmağının tırnağını ön dişinin üzerinde şıkırdattı. “Demek hor görüyorsun babanı, demek ona güvenin yok, demek bir babanın ne demek olduğunu bilmiyorsun? Senin için her şey değilse, hiçbir şey değil demektir. Nerede altınların?”

“Babacığım, istediğiniz kadar kızın, sizi seviyorum da, sayıyorum da; ama, alçakgönüllülükle, yirmi iki yaşımda olduğumu söyleyeceğim size. Rüşt çağına erdiğimi benim de bilebileceğim kadar çok yinelediniz. Canımın istediği gibi kullandım paramı, iyi kullandığımdan da emin olabilirsiniz.”

“Neye yatırdınız?”

“Dokunulmaz bir giz bu,” dedi Eugénie. “Sizin de gizleriniz yok mu?”

“Ailenin başı değil miyim ben, işlerim olamaz mı?”

“Bu da benim işim.”

“Babana söyleyemediğine göre, bu işin kötü bir iş olması gerekir, Madam Eugénie.”

“Çok iyi iş ama gene de babama söyleyemem.”

“Şunu söyle hiç değilse: Ne zaman verdin altınlarını?” Eugénie olumsuz anlamda başını salladı. “Doğum gününde hâlâ sendeydi, değil mi?” Babasının cimrilikte kurnazlaştığı kadar, Eugénie de aşkta kurnazlaşmıştı, aynı biçimde başını salladı. “Ama inatçılığın böylesi görülmemiştir, böyle bir hırsızlık da!” dedi Grandet, sesi gittikçe yükselmiş, derece derece titretmişti evi. “Nasıl olur! Burada, benim evimde, benim kendi evimde, biri senin altınlarını alsın! Evde bulunan bütün altınları yani! Ben de bunları alanın kim olduğunu bilmeyeyim! Altın değerli şeydir. En namuslu kızlar bile kusur işleyebilirler, bazı şeylerini verebilirler, büyük beyzadeler arasında da, burjuvalarda da görülür bunlar; ama altın vermek! Öyle ya, birine verdin altınları, değil mi öyle?” Eugénie kılını bile kıpırdatmadı. “Böyle kız görülmüş mü hiç! Baban ben değil miyim? Bu altınları yatırdınsa, karşılık olarak...”

“Canımın istediğini yapmakta serbest miydim, değil miydim? Para benim değil miydi?”

“Ama sen çocuksun.”

“Rüşt çağına ermiş bir çocuk.”

Kızının mantığı karşısında serseme döndü Grandet, sarardı, tepindi, küfretti; en sonunda söyleyecek bir şeyler buldu, bağırdı: “Ah, lanetli yılan, kötü tohum! Biliyorsun seni sevdiğimi, sevgimi kötüye kullanıyorsun. Babasını boğazlıyor! Tanrı’m servetimizi şu maroken çizmeli baldırı çıplağın ayaklarına attın herhalde. Babasının postalını!.. Seni mirasımdan yoksun bırakamam, senin fıçı tahtanı! Ama sana lanet ediyorum, sana da, kuzenine de, çocuklarına da! Sonu iyi gelmeyecek bunun, anlıyor musun? Eğer bunu Charles’a... Ama hayır, olamaz ki! Ne, o pis çıtkırıldım beni soyup...” Kızına baktı, kızı sessiz ve soğuktu. “Kımıldamayacak bu kız, kaşını bile oynatmayacak, benden fazla Grandet. Altınları karşılıksız vermedin ya bari? Hadi, söyle?!” Eugénie alaylı bir bakışla baktı babasına, bu bakış zoruna gitti Grandet’nin. “Eugénie, benim evimde bulunuyorsun, babanın evinde. Burada kalmak için, onun buyruklarına boyun eğmelisin. Papazlar beni dinlemeni buyururlar.” Eugénie başını eğdi. “En değerli yanımda aşağılıyorsun beni,” diye sürdürdü Grandet. “Seni yalnız babana boyun eğmiş görmek istiyorum. Odana git. Ben çıkmana izin verinceye kadar orada kalacaksın. Nanon ekmekle su getirecek oraya. İşittin mi, yürü!”

Eugénie’nin gözlerinden yaşlar boşandı, annesinin yanına kaçtı. Grandet karlar içindeki bahçesinde, soğuğun farkında bile olmadan, epeyce dolaştıktan sonra, kızının karısının odasında bulunmasından kuşkulandı; bu buyruğuna aykırı bir durumda yakalamak düşüncesiyle mest oldu, bir kedi çevikliğiyle tırmandı basamakları, Madam Grandet’nin, yüzünü ana göğsüne bastırmış Eugénie’nin saçlarını okşadığı sırada odaya girdi.

“Üzülme, sevgili kızım, baban yatışır,” diyordu Madam Grandet.

“Babası yok artık,” dedi fıçıcı. “Böyle dik kafalı bir kız seninle benden mi çıktı, Madam Grandet. Ne âlâ eğitim, her şeyden önce de dindarca bir eğitim. Ne oluyor, odanda değilsin. Hadi bakalım, hapishaneye, hapishaneye, küçükhanım.”

“Beni kızımdan yoksun bırakmak mı istiyorsunuz, beyefendi?” dedi Madam Grandet, yüzü ateşten kıpkırmızıydı.

“Alıkoymak istiyorsanız, alın, götürün, ikiniz de bırakın evi. Tanrı’m, altınlar nerede, ne oldu altınlar?”

Eugénie kalktı, babasına gururlu bir bakışla baktı, odasına girdi, babacan kapıyı kilitledi.

“Nanon, salondaki ateşi söndür!” diye bağırdı, sonra geldi, karısının şöminesinin yanında bir koltuğa oturdu.

“Paramıza göz diken şu rezil ayartıcıya, Charles’a verdi hiç kuşkusuz altınları,” dedi.

Madam Grandet, kızının üstünde dönen tehlikede, ona olan sevgisinde, görünüşte soğuk, sağır, dilsiz kalacak kadar cesaret buldu.

“Bütün bunlardan haberim bile yoktu,” diye yanıtladı, kocasının kıvılcım kıvılcım bakışlarının yükünü çekmemek için yatakla duvar arasına döndü. “Sertliğiniz beni öylesine üzüyor ki, sezgilerimde yanılmıyorsam, ancak ayaklarım önde çıkacağım buradan.35 Şu sıralarda beni böyle şeylerden uzak tutmalıydınız, beyefendi, ben sizi sıkıntıya soktuğumu hiç anımsamıyorum. Kızınız sizi sever, hem de bence yeni doğan bir çocuk kadar temizdir; üzmeyin onu, kararınızdan vazgeçin. Soğuk çok şiddetli, ağır bir hastalığa tutulmasına neden olabilirsiniz.”

“Onu bir daha görmeyeceğim de, konuşmayacağım da. Babasının dediğini yerine getirinceye kadar, katıksız hapis kalacak orada. Tanrı’m, bir ailenin başının evdeki altınların nereye gittiğini bilmesi gerekir. Belki de Fransa’daki biricik rupyalar ondaydı, sonra Cenova altınları, Hollanda dükaları...”

“Beyefendi, Eugénie bizim biricik çocuğumuzdur, bunları suya atsa bile.”

“Suya mı?” diye bağırdı babacan. “Suya, ha? Siz delirmişsiniz, Madam Grandet. Bir söz ağzımdan çıktı mı bitmiştir, bilirsiniz. Evde barış istiyorsanız, kızınıza gizini söyletin, çıkartın ağzındaki baklayı. Kadınlar kendi aralarında bizden daha iyi anlaşırlar böyle şeylerde. Ne yapmış olursa olsun, onu yiyecek değilim. Korkuyor mu benden? Kuzenini tepeden tırnağa altınla kaplasa bile, herif deniz ortasında, değil mi ya? Arkasından koşamayız ki...”

“Peki, sonra, beyefendi...” İçinde bulunduğu sinir bunalımı, ya da kızının sevgiye, akla güç getiren derdi Madam Grandet’yi kışkırtmıştı, yanıt verdiği sırada, kocasının urunda korkunç bir kımıltı gördü; sesini değiştirmeden düşüncesini değiştirdi: “Peki, sonra, beyefendi, üzerinde sizinkinden daha fazla bir etkim mi var? Hiçbir şey söylemedi bana, size çekmiş.”

“Aman Tanrı’m! Bu sabah çeneniz nasıl da işliyor! Vay, vay, vay, vay, beni adam yerine koyduğunuz yok anlaşılan. Belki de onunla anlaştınız.”

Kımıltısız gözlerle karısına baktı.

“Gerçekten beni öldürmek istiyorsanız, böyle sürdürün, olsun bitsin, Mösyö Grandet. Benden söylemesi, beyim, yaşamıma da mal olsa söylemekten çekinmem: Kızınıza haksızlık ediyorsunuz, o sizden daha mantıklı. Bu para onundu, parasını ancak iyi bir biçimde kullanmış olabilir, iyi işlerimizi bilmek de yalnız Tanrı’nın hakkıdır. Beyefendi, yalvarırım size, Eugénie’yi bağışlayın... Hiddetinizin beynime indirdiği yumruğun etkisi azalır böylece, belki de canımı kurtarırsınız. Kızımı geri verin, beyefendi, kızımı geri verin bana.”

“Ben kaçıyorum,” dedi Grandet. “Evimin iler tutar yanı kalmadı, ana ile kız öyle düşünüyor, öyle konuşuyorlar ki... Oooof! Of! Bana zehir gibi yılbaşı armağanları verdin, Eugénie,” diye bağırdı. “Evet, evet, ağlayın! Yaptığınız çok pişmanlıklar uyandıracak içinde, işitiyor musun! Başka bir şeyiniz kalmayınca, yüreğinizi bile yiyebilecek bir ipsize babanın altınlarını gizlice verdikten sonra, her üç ayda altı kez Tanrı için perhiz etmişin, neye yarar? O maroken çizmeleriyle, o hiçbir şeye dokunmazmış gibi tavırlarıyla, Charles’ın kaç para ettiğini göreceksin. Büyüklerin izni olmadan, zavallı bir kızın biriktirdiklerini alıp götürmeyi bile göze aldıktan sonra, onda ruh da, yürek de yok demektir.”

Sokak kapısı kapanınca, Eugénie odasından çıktı,36 annesinin yanına geldi.

“Kızınız için çok cesaret gösterdiniz,” dedi ona.

“Görüyor musun, yavrum, aykırı şeyler nerelere götürür insanı?.. Bana yalan söylettirdin.”

“Tanrı’ya yalvaracağım; yalnız beni cezalandırsın bu suçtan.”

Şaşkınlıklar içinde Nanon geldi.

“Küçükhanımın ömrü billah katıksız hapis yatacağı doğru mu?” dedi.

“Ne çıkar, Nanon?” dedi Eugénie sakin sakin.

“Daha neler! Evin kızı kuru ekmek yiyecek de ben katık yiyeceğim! Hayır, hayır!”

“Bu sözleri ağzına bile alma, Nanon,” dedi Eugénie.

“Tek sözcüğünü bile söylemem ama göreceksiniz.”

Yirmi dört yıldan beri ilk kez, Grandet akşam yemeğini yalnız başına yedi.

“İşte dul kaldınız, efendim,” dedi Nanon. “Evde iki kadın varken dul olmak pek tatsız bir şey.”

“Seninle konuştuğum yok. Tut çeneni, yoksa kovarım. Tencerede, yemek sobasının üstünde kaynayan ne?”

“Yağ eritiyorum...”

“Konuk var bu akşam, ateşi yak.”

Cruchot’lar Madam des Grassins ve oğlu saat sekizde geldiler, Madam Grandet’yi de, kızını da göremeyince şaştılar.

“Karım biraz rahatsız, Eugénie de onun yanında,” diye yanıtladı yaşlı bağcı, yüzü hiçbir heyecanını açığa vurmadı.

Havadan sudan konuşmalarla geçen bir saat sonunda, Madam Grandet’yi görmek için yukarı çıkmış olan Madam des Grassins aşağıya indi.

“Madam Grandet nasıl?” diye sordu herkes.

“Hiç, ama hiç iyi değil,” dedi kadın. “Durumu gerçekten tehlikeli gibi geliyor bana. Onun yaşında, çok dikkatli olmak gerekir, Grandet Babamız.”

Bağcı dalgın dalgın, “Dur bakalım hele,” diye yanıtladı.

Herkes iyi geceler diledi Grandet’ye. Cruchot’lar sokağa çıktıkları zaman, Madam des Grassins onlara, “Grandet’lerde yeni bir şeyler var,” dedi. “Ana farkında bile değil ama çok fena. Kızın gözleri de uzun zaman ağlamış gibi kıpkırmızı. Yoksa istemediği biriyle evlendirmek mi istiyor onu?”

Bağcı yattığı zaman, Nanon yün terliklerinin üzerinde sessiz adımlarla Eugénie’nin odasına geldi, kulplu tencerede yapılmış bir pate koydu önüne.

“Alın küçükhanım,” dedi Nanon, “Cornoiller bana bir tavşan vermişti. O kadar az yiyorsunuz ki, bu pate sekiz gün dayanır size; hava böyle donken, bozulmak tehlikesi de yok. Hiç değilse kuru ekmekle kalmazsınız. Kuru ekmekle kalmak iyi değildir.”

“Zavallı Nanon,” dedi Eugénie, Nanon’un elini sıktı.

“Çok güzel, çok hoş yaptım, o hiç farkında olmadı. Yağı, defneyi, hepsini kendi altı frangımla aldım; paramı herhalde bildiğim gibi kullanabilirim.”

Sonra Grandet’nin sesini duyar gibi oldu, sıvıştı.

Bağcı, birkaç gün boyunca, gündüzleri değişik saatlerde, ama düzenli olarak karısını görmeye geldi, kızının adını bile anmadı, yüzünü bile görmedi, hakkında en ufak bir anıştırmada bile bulunmadı. Madam Grandet odasından hiç ayrılmadı, durumu da günden güne ağırlaştı. Hiçbir şey yumuşatamadı yaşlı fıçıcıyı. Bir yalçın kaya gibi sarsılmaz, sert ve soğuktu. Alışkanlıklarına göre gidip gelmesini sürdürdü; ama artık kekelemedi, daha az konuştu, işlerinde de şimdiye kadar görülmedik derecede sert davrandı. Rakamları arasında gözden kaçan bir yanlışlık oluyordu çoğu zaman. Cruchot’cular da, Grassins’ciler de, “Grandet’lere bir şey oldu,” diyorlardı. “Grandet’lere ne oldu böyle?” Saumur’deki bütün akşam toplantılarında genel olarak herkesin birbirine en çok sorduğu soru bu oldu. Eugénie Nanon’un kılavuzluğu altında ayinlere gidiyordu. Kiliseden çıkarken, Madam des Grassins kendisine bir iki söz söyleyecek oldu mu kaçamaklı bir biçimde yanıt veriyor, merakını doyurmuyordu. Ama iki ay geçince, üç Cruchot’dan da, Madam des Grassins’den de, Eugénie’nin hapisliğinin gizini saklamak olanaksızlaştı. Bir an geldi, sürekli yokluğuna neden gösterilecek bahane bulunamadı. Sonra, gizi kimin ortaya çıkardığını bilmek olanağı bulunmadıysa da, yılbaşından beri Matmazel Eugénie’nin babasının buyruğuyla, katıksız ve ateşsiz olarak odasında hapis olduğunu, Nanon’un kendisine yiyecek hazırlayıp geceleri getirdiğini bütün kent öğrendi; hatta genç kızın annesini de ancak babasının evde olmadığı zamanlarda gördüğü, ona bu zamanlarda baktığı bile biliniyordu. Grandet’nin davranışı üzerinde pek sert yargılar verildi o zaman. Bütün şehir bir bakıma kanundışı yaptı onu, ihanetlerini, sertliklerini anımsadı, onu aforoz etti. Geçtiği zaman, herkes homurdana homurdana birbirine gösteriyordu onu. Kızı, Nanon’un eşliğinde, sabah ya da akşam ayinine gitmek üzere, dolambaçlı yoldan indiği zaman, bütün kentliler, zengin vârisin görünüşünü, üzerinde meleksi bir hüzün ve tatlılık beliren yüzünü merakla incelemek için pencerelerine geliyorlardı. Hapsedilişi, babasının gözünden düşüşü hiçbir şey değildi onun için. Dünya haritasını, küçük kanepeyi, bahçeyi, duvarı görmüyor muydu, aşk öpüşlerinin bıraktığı balı dudaklarında yeniden duymuyor muydu? O da, tıpkı babası gibi, kendisi hakkında kentte dolaşan sözlerden bir zaman haberi olmadı. Dindardı, Tanrı karşısında tertemizdi, bilinci ile aşkı, babasının öfkesine, öç alışına sabırla katlanmasına yardım ediyordu. Ama derin bir sızı bütün öbür sızıları susturuyordu. Annesi, mezara yaklaşırken ruhundan gelen parıltıyla güzelleşen, o tatlı, sevecen yaratık, günden güne çökmekteydi. Onu yiyip bitiren ağır, anlamsız hastalığın suçsuz nedeni olduğu için, Eugénie kendi kendine kızıyordu sık sık. Bu pişmanlıklar, annesi yatıştırsa bile, onu aşkına daha sıkı bağlıyorlardı. Her sabah, babası çıkar çıkmaz, annesinin başucuna geliyor, Nanon da yemeğini buraya getiriyordu. Ama zavallı Eugénie, annesinin sızılarının derdi, kederi içinde, sessiz bir deviniyle Nanon’a onun yüzünü gösteriyor, ağlıyor, kuzeninden söz açmayı göze alamıyordu. İlkin Madam Grandet’nin başlaması gerekiyordu: “Nerededir acaba? Niçin yazmıyor?”

Ana ile kızın uzaklıklar konusunda hiç mi hiç bilgileri yoktu.

“Onu düşünelim, anne, ama ondan söz etmeyelim,” diye yanıtlıyordu Eugénie, “her şeyden önce siz acı çekiyorsunuz.”

Her şey de o’ydu.

“Çocuklarım, öleceğime hiç de üzülmüyorum,” diyordu Madam Grandet. “Tanrı acılarımın sonunu sevinçle göstererek korudu beni.”

Bu kadının sözleri hep kutsaldı, Hıristiyancaydı. Yemek sırasında, kocası odasında dolaşmaya geldiği zaman, yılın ilk ayları boyunca ona aynı sözleri söyledi, bir melek yumuşaklığıyla, ama yakın bir ölümde bütün yaşamı boyunca bulamadığı cesareti bulan bir kadının gözüpekliğiyle yineledi. Kocası sıradan sorular sorduğu zaman, “Beyefendi, sağlığıma gösterdiğiniz ilgiden dolayı teşekkür ederim,” diye yanıt veriyordu ona. “Ama son dakikalarımın acılığını azaltmak, sızılarını hafifletmek istiyorsanız, kızımızı bağışlayın; bir Hıristiyan, bir koca, bir baba gibi davranın.”

Grandet bu sözcükleri işitince yatağın yanına oturuyor, sağanağı gördüğü zaman sakin sakin bir giriş kapısının altına sığınan bir adam gibi davranıyordu: Karısını sessizce dinliyor, hiçbir yanıt vermiyordu. En dokunaklı, en sevecen, en dindarca yalvarışlar karşısında kaldı mı, “Bugün biraz solguncasın, zavallı karıcığım,” diyordu. Kızını unutuşu taştan alnı üzerine, sıkılmış dudaklarına kazılmış gibiydi. Sözcükleri pek değişmeyen, belirsiz yanıtlarının karısının ak yüzü boyunca akıttığı gözyaşları bile bir parçacık olsun duygulandırmıyordu kendisini.

“Benim gibi Tanrı da bağışlasın sizi,” diyordu karısı. “Bir gün siz de hoşgörüye muhtaç olacaksınız.”

Karısının hastalanmasından bu yana, korkunç “vay, vay, vay, vay!”ını kullanmayı göze alamamıştı. Ama yüzüne vuran ruh niteliklerinin anlatımıyla kovulan çirkinliği günden güne silinen bu yumuşaklık meleği, zorbalığını sindirmiş de değildi. Tepeden tırnağa ruhtu karısı. Duanın gücü yüzünün en kaba hatlarını arıtır, azaltır gibiydi, parıl parıl ediyordu bu yüzü. Kutsal yüzler üzerinde bir değişim olayını, ruh alışkanlıklarının yüzlere yücelmiş düşüncelerin soyluluğundan, arılığından gelen apayrı canlılığı vererek sonunda en kaba yaratılmış hatları bile siliverdiklerini görmeyen var mıdır! Bu kadında insan varlığının parçalarını tüketen acıların yarattığı bu değişikliğin görünümü az da olsa etkiyordu ihtiyar fıçıcıya, ama huyu bir tunç gibi kaldı gene. Küçümsercesine konuşmadıysa da, tutumunda aile babası üstünlüğünü kurtaran, şaşmaz bir sessizlik vardı her şeyden önce. Sadık Nanon pazara çıkmayagörsün, efendisi üzerinde birkaç nükte, birkaç yakınma çarpıyordu kulağına; ama halkoyu Grandet Baba’yı açıkça yargılasa bile, hizmetçi evi düşünerek gururla savunuyordu onu.

“Ne yapalım,” diyordu babacanı çekiştirenlere, “hepimiz yaşlandıkça sertleşmiyor muyuz? Niçin bu adam da biraz sertleşmesinmiş? Bırakın bu yalanları. Küçükhanım bir kraliçe gibi yaşıyor. Yalnız yaşıyor, evet, öyle, ama onun huyu da böyle. Hem efendilerimin böyle davranmaları için önemli nedenler var.”

En sonunda, hastalıktan çok kederin yiyip bitirdiği Madam Grandet, baharın sonlarına doğru, o kadar yalvarıp yakarıp da Eugénie ile babasını barıştıramayınca, gizli üzüntülerini Cruchot’lara açtı.

“Yirmi üç yaşına gelmiş bir kızı katıksız hapse atmak, öyle mi?..” diye haykırdı Başkan de Bonfons, “hem de hiçbir neden yokken; ama bu emrindekilere işkence maddesine girer; buna karşı çıkabilir ve...”

“Yavaş olun, oğlum,” dedi noter, “adliyeye saklayın bu dilleri. Üzülmeyin; Madam Grandet, ben bu hapsi hemen yarın kaldırtırım.”

Kendisinden söz edildiğini duyunca, Eugénie odasından çıktı, gurur dolu bir tavırla ilerledi.

“Beyler, sizden bu işle ilgilenmemenizi rica edeceğim,” dedi. “Babam evinin efendisidir. Evinde oturduğum sürece, kendisine boyun eğmek zorundayım. Tutumunu beğenip beğenmemek hiç kimseye düşmez, yalnız Tanrı karşısında sorumludur. Dostluğunuzdan bu konuda en derin sessizliği bekliyorum. Babamı ayıplamak bizlere de saygısızlık etmek olur. Gösterdiğiniz ilgiden dolayı sizlere minnettarım, beyler, ama kentte dolaşan, rastlantıyla benim de kulağıma gelen küçük düşürücü söylentilerin önüne geçerseniz, daha da minnettar olurum.”

“Hakkı var,” dedi Madam Grandet.

Yaşlı noter saygıyla, “Küçükhanım, herkesin dilini bağlamak için en iyi yol, sizi özgürlüğünüze kavuşturmaktır,” diye yanıt verdi, yalnızlığın, hüznün ve aşkın Eugénie üzerine işlediği güzellikle çarpılmıştı.

“İyi ya, kızım, başaracağına söz verdiğine göre, bırak da Mösyö Cruchot düzeltsin şu işi. Babanı tanır, nasıl davranmak gerektiğini bilir. Ömrümün şu son günlerinde beni mutlu görmek istiyorsan, ne pahasına olursa olsun babanla barışmalısın.”

Ertesi gün, Eugénie’yi hapsedeli beri edindiği alışkanlığa uygun olarak, Grandet küçük bahçesine gelip epeyce dolaştı. Bu gezinti için Eugénie’nin tarandığı sırayı seçmişti. Babacan iri ceviz ağacına gelince, ağacın gövdesi ardına saklanıyor, burada bir zaman kalkıp kızının uzun saçlarını seyrediyordu; huyunun şaşmazlığının uyandırdığı düşüncelerle çocuğunu kucaklayıp öpmek arzusu arasında gidip geliyor olmalıydı. Charles ile Eugénie’nin sonsuz bir aşk üzerine yemin ettikleri yere, çürümüş tahta kanepeye oturup kalıyordu çoğu zaman; Eugénie de bu arada ya gizlice, ya da aynasından babasını seyrediyordu. Grandet kalkıp dolaşmaya başladı mı, Eugénie de güzel güzel pencereye oturuyor, üzerinden en güzel çiçekler sarkan, çatlakları arasından baldırıkara otları, öksüzurganları, bir de kalın yapraklı, sarılı, aklı bir bitki, Saumur ve Tours bağlarında pek bol olan bir sedum sarkan duvarı seyretmeye başlıyordu. Noter Cruchot erkenden geldi, güzel bir haziran gününde küçük kanepeye oturmuş, sırtını ara duvara dayamış, kızını seyretmeye dalmış buldu yaşlı bağcıyı.

“Buyurun bir emriniz mi var, Mösyö Cruchot?” dedi noteri görünce.

“İş konuşmaya geldim.”

“Ya! Ekü karşılığı altın mı vereceksiniz bana biraz?”

“Hayır, hayır, para söz konusu değil, kızınız Eugénie söz konusu. Onu ve sizi konuşuyor herkes.”

“Ne karışıyorlar? Kömürcü bile kendi evinde kraldır.”

“Doğru, kömürcü kendini öldürürken de krallar gibi serbesttir, daha kötüsü, parasını sokaklara atmakta da.”

“Bu da nereden çıktı?”

“Ee, dostum, karınız çok hasta. Hatta Mösyö Bergerin’i de getirtmeniz gerekirdi, karınız ölümün eşiğinde. Gerektiği gibi bakılmadan ölürse, içiniz rahat etmez sanırım.”

“Vay, vay, vay, vay! Karımın derdini biliyorsunuz! Bu hekimler evinize bir kez ayak bastılar mı günde beş altı kez gelirler.”

“Neyse, Grandet, nasıl düşünüyorsanız, öyle yaparsınız. Biz eski dostlarız; ucu size dokunan şeylere benden fazla ilgi gösteren tek kişi yoktur bütün Saumur’de; bunun için bunu size söylemek zorunda kaldım. Şimdi artık kendiniz ekin, kendiniz biçin, kocaman adamsınız, nasıl isterseniz, öyle yaparsınız. Hem bunun için gelmedim buraya. Sizin için belki de daha ciddi bir sorun var. Ne de olsa karınızı öldürmek arzusunda değilsiniz, fazlasıyla yararlı size. Madam Grandet ölecek olursa, kızınıza karşı durumunuz ne olur, bunu düşünün. Mallarınız karınızın mallarıyla ortak olduğuna göre, Eugénie’ye hesap vermek zorunda kalacaksınız. Kızınız servetinizin bölünmesini isteyecek, Froidfond’u sattırtacak durumda olacak. Kısacası annesinin mirasını alacak, size kalamaz mirası.”

Bu sözler bir yıldırım gibi çarpıverdi babacanı, yasalar konusunda ticaret alanındaki kadar bilgisi yoktu. Malın satılıp da bölünmesi hiç aklına gelmemişti.

“Bunun için ona yumuşak davranmanızı söylüyorum,” diye bitirdi Cruchot.

“Ama ne yaptığını biliyor musunuz, Cruchot!”

“Ne yapmış?” dedi noter, Grandet Baba’dan bir giz almanın, kavganın nedenini öğrenmenin merakı içindeydi.

“Altınlarını vermiş.”

“Peki, altınlar kendisinin değil miydi?” diye sordu noter.

“Hep de bunu söylüyorlar!” dedi babacan, kollarını acıklı bir biçimde aşağıya bıraktı.

“Bu kadarcık bir şey için annesi ölünce kendisinden isteyeceğiniz ayrıcalıklara bir sürü engel mi çıkaracaksınız?” dedi Cruchot.

“O! Altı bin franklık altına bu kadarcık bir şey mi diyorsunuz siz?”

“Ee, dostum, Eugénie bir istemeye kalkarsa, annesinin mirasının defter hakkı ile bölünmesi kaça mal olur, biliyor musunuz?”

“Kaça?”

“Belki de iki, üç, hatta dört yüz bin franga! Mirası bölmek, gerçek değeri anlamak için de satmak gerekmeyecek mi? Oysa şimdiden...”

“Babasının postalına!” diye haykırdı bağcı, sararıp oturdu, “dur bakalım hele, Cruchot.”

Bir anlık sessizlik ya da can çekişmeden sonra, babacan, notere baktı: “Yaşam pek çetin!” dedi. “Çok acılar var yaşamda, Cruchot,” diye sürdürdü tumturaklı bir sesle, “herhalde beni aldatmak istemiyorsunuz, bu söylediklerinizin yasada yeri olduğuna namusunuz üzerine yemin edin bana. Bana yasayı gösterin, yasayı görmek istiyorum.”

“Zavallı dostum,” diye yanıtladı noter, “ben mesleğimi bilmez miyim?”

“Demek tümüyle doğru, kızım beni soyacak, bana ihanet edecek, beni öldürecek, yenecek.”

“Annesinin mirasını alacak.”

“Çocuklar neye yarar ki! Ah! Karım! Karımı seviyorum. Bereket versin ki, sağlam. La Bertellière’dir o.”

“Bir aylık ömrü bile kalmadı.”

Fıçıcı alnına vurdu, yürüdü, geri döndü, Cruchot’ya tüyler ürpertici bir bakışla baktı, “Ne yapmalı?” dedi.

“Eugénie annesinin mirasından koşulsuz olarak vazgeçebilir. Siz de onu mirasınızdan yoksun bırakmak istemezsiniz, değil mi? Ama böyle bir paylaşma koparmak niyetindeyseniz, ona sert davranmayın. Bu söylediklerim benim kendi çıkarıma aykırı oluyor, dostçağızım. Neyime gerek benim?.. Tasfiyeler, defter tutmalar, satışlar, paylaşmalar...”

“Dur bakalım, dur bakalım. Artık bunu konuşmayalım, Cruchot. Aklımı başımdan alıyorsunuz. Altın aldınız mı?”

“Hayır; ama birkaç eski louis’im var, on kadar, veririm size. Dostçağızım, Eugénie ile barışın. Bakın, bütün Saumur size taş atıyor.”

“Pespaye herifler!”

“Neyse, tahviller 99’a çıktı. Bir kez de memnun olun şu yaşamda.”

“99’a mı çıktı, Cruchot?”

“Evet.”

“Heh, heh!” dedi babacan, yaşlı noteri sokak kapısına kadar götürdü. Sonra, işittikleri yüzünden evde duramayacak kadar telaşa düştüğü için, karısının yanına çıktı: “Hadi bakalım, ana hatun, gününü kızınla geçirebilirsin, ben Froidfond’a gidiyorum. İkinizin de yüzü gülsün. Evliliğimizin yıldönümü bugün, karıcığım: Al sana on ekü, Fête Dieu günü kiliseye sunak alırsın. Çoktandır işlemek istiyordun bu sevabı, gönlün olsun! Eğlenin, sevinciniz, sağlığınız yerinde olsun. Yaşasın sevinç!” Karısının yatağı üzerine altışar franklık on ekü attı, sonra kadının başını tutup alnından öptü. “Benim iyi karıcığım, şimdi daha iyisin, değil mi?”

“Kızınızı yüreğinizden kovmuşken, bağışlayıcı Tanrı’yı evinize almayı nasıl düşünürsünüz?” dedi karısı heyecanla.

“Vay, vay, vay, vay!” dedi kocası okşayıcı bir sesle, “dur bakalım, o işi de çözümleriz.”

“Şükürler olsun! Eugénie, gel de babanı öp, seni bağışlıyor,” diye bağırdı ana, sevinçten kızarmıştı.

Ama babacan gitmişti. Altüst olmuş düşüncelerini düzene koymaya çalışarak tabana kuvvet tarlalarına doğru kaçıyordu. Grandet yetmiş altı yaşına basıyordu o sıralarda. İnsanın bütün sürekli tutkuları gibi, onun cimriliği de, hele şu son iki yılda, çok artmıştı. Cimriler, hırslılar, ömürlerini üstün bir düşünceye adamış bütün insanlar üzerinde yapılmış bir gözleme göre, duygusu daha özel olarak bir tutku simgesini sevmişti. Altın görmek, altın elde etmek biricik “mani”si olmuştu. Zorbalık ruhu cimriliğiyle aynı oran içinde büyümüştü, karısının ölümünde mallarının en ufak bir bölümünün yönetimini bırakmayı bile doğaya aykırı bir şey gibi görüyordu. Servetini kızına bildirmek, bunları bölmek için bütün taşınır ve taşınmaz malını deftere geçirmek, öyle mi?.. Bir bağın ortasında çubukları incelerken, “Gırtlağımı kesmekten ne farkı var bunun!” dedi yüksek sesle. En sonunda kararını verdi, akşam yemeği saatinde, Eugénie’nin önünde eğilmeye, milyonlarının dizginlerini son soluğuna dek elinde tutarak en iyi biçimde ölebilmek için onun yüzüne gülmeye, onu yumuşatmaya kararlı olarak döndü Saumur’e. Bütün kapıları açan anahtarını da yanına almıştı rastlantı sonucu, karısının odasına gelmek için sessiz adımlarla merdivenden çıkıyordu, Eugénie bu sırada güzel kutuyu annesinin yatağı üzerine getirmişti. Her ikisi de, Grandet’nin yokluğunda, annesinin portresini inceleyerek Charles’ın portresini görme hazzını tadıyordu.

“Tümüyle onun alnı, onun ağzı!” diyordu Eugénie. Bu sırada bağcı kapıyı açtı. Madam Grandet, kocasının altına dikilen bakışını görünce, “Tanrı’m, sen bize acı!” diye haykırdı.

Babacan, uyumuş bir çocuk üzerine atılan bir kaplan gibi atıldı kutunun üzerine. “Bu da neymiş?” dedi, hazineyi almış, pencerenin önüne gidiyordu. “İyi altın! Altın!” diye haykırdı. “Çok altın! İki livre gelir ağırlığı. Hah! hah! Charles güzel altınlarına karşılık olarak verdi bunu sana. Ha! Niçin bana söylemedin? Bu çok iyi bir iş, caniko. Benim kızımsın, nasıl belli!” Eugénie’nin her yanı titriyordu. “Değil mi, Charles’ın bu, değil mi?” dedi babacan.

“Evet, baba, benim değil. Kutsal bir emanet bu eşya.”

“Vay, vay, vay! Senin servetini aldı, küçük hazinenin yerini doldurması gerekir.”

“Babacığım?...”

Babacan, altın plakayı attırmak için bıçağını almak istedi, kutuyu iskemlenin üzerine koymak zorunda kaldı. Eugénie kutuyu kapıp almak için ileri atıldı; ama fıçıcının gözü hem kutuda hem de kızındaydı, kolunu uzatarak onu öyle sert bir biçimde itti ki, Eugénie annesinin yatağına düştü. Annesi yatağında doğruldu.

“Efendi, efendi!” diye bağırdı.

Grandet bıçağını çıkarmış, altını kaldırmaya hazırlanıyordu.

“Baba,” diye haykırdı Eugénie, dizleri üzerine atıldı, babacana daha çok yaklaşıp ellerini ona doğru uzatmak üzere böyle yürüdü. “Baba, bütün ermişler aşkına, Meryem Ana’mızın aşkına, çarmıhta ölen İsa aşkına, sonsuz kurtuluş aşkına, baba, benim başım için, buna dokunmayın. Bu kutu ne sizin, ne de benim; zavallı bir akraba bıraktı bunu bana, onundur, ona el sürülmemiş bir durumda geri vermem gerekir.”

“Emanetse ne diye böyle bakıyordun? Bakmak dokunmaktan da kötüdür.”

“Baba, kırmayın onu, yoksa beni onurumdan edersiniz. Baba, duyuyor musunuz?”

“Efendi, lütfen!” dedi ana.

“Baba,” diye bağırdı Eugénie, öyle sert, öyle keskin bir sesle bağırdı ki, Nanon da ürpererek yukarı çıktı. Eugénie elinin yetişebileceği bir yerde duran bıçağın üzerine atıldı, bununla silahlandı.

“Ne olacak?” dedi Grandet soğuk soğuk, soğuk soğuk da gülümsedi.

“Efendi, efendi, beni öldürüyorsunuz!” diye bağırdı ana.

“Baba, bıçağınız bu altının en ufak bir parçasını çizerse, ben de bu bıçağı kendime saplarım. Annemi ölümüne hasta ettiniz, kızınızı da öldürürsünüz. Hadi bakalım şimdi, yaraya yara.”

Grandet bıçağını kutunun üzerine tuttu, duralayarak Eugénie’ye baktı.

“Bunu yapabilir misin, Eugénie?” dedi.

“Evet, beyim,” dedi ana.

“Dediğini yapar,” diye bağırdı Nanon. “Yaşamınızda bir kez de mantıklı olun, efendim.” Fıçıcı bir an bir altına, bir kızına baktı. Madam Grandet bayıldı. “Ya, gördünüz mü, efendiciğim? Hanım ölüyor,” diye bağırdı Nanon.

“Al, kızım, bir kutu yüzünden bozuşmayalım. Alsana!” diye bağırdı fıçıcı sertçe, kutuyu yatağın üstüne attı. “Nanon, sen de git, Mösyö Bergerin’i bul. Hadi, hatun ana,” dedi karısının elini öperek, “bir şey yok, aldırma; barış yaptık. Değil mi, caniko? Kuru ekmek yok artık, canının istediğini yiyeceksin. Hah işte! Açıyor gözlerini. Pekâlâ, ana, anacık, anacıcık, hadi bakalım! Bak, gör, Eugénie’yi öpüyorum. Kuzenini seviyor, isterse evlenir de onunla, kutucağızını da saklar. Ama sen çok yaşa, zavallı karıcığım. Hadi, kımılda! Dinle, Saumur’de yapılmış yapılacak bütün sunakların en güzeli senin olacak.”

Madam Grandet zayıf bir sesle, “Tanrı’m! Çocuğunuza, karınıza nasıl böyle davranabilirsiniz!” dedi.

“Yapmayacağım, yapmayacağım artık,” diye bağırdı fıçıcı. “Göreceksin, zavallı karıcığım.” Çalışma odasına gitti, bir avuç louis’yle döndü, yatağın üstüne saçtı bunları. “Al, Eugénie, al, karıcığım, bunlar sizin,” dedi louis’lerle oynayarak. “Hadi, yüzün gülsün artık, karıcığım; sağlığın yerine gelsin, hiçbir şeyin eksik olmayacak, Eugénie’nin de öyle. Ona da yüz altın louis işte. Bunları vermeyeceksin, Eugénie, değil mi, ha?”

Madam Grandet ile Eugénie şaşkın şaşkın bakıştılar.

“Bunları geri alın, babacığım; biz yalnız sevginizi istiyoruz.”

“Evet, tamam, öyle,” dedi fıçıcı, louis’leri cebine indirdi. “İyi dostlar gibi yaşayalım. Hep birden salona inelim, yemek yiyelim, iki kuruşuna tombala oynayalım. Gülün, eğlenin bildiğiniz gibi! Değil mi ya, karıcığım?”

“Yazık, sizi memnun etmek için seve seve yapardım bunu ama kalkamam ki,” dedi ölümcül hasta.

“Zavallı ana,” dedi fıçıcı, “bilmezsin, ne kadar severim seni. Hele seni, kızım?” Sarıldı ona, öptü. “Oh! Bozuşmadan sonra insanın kızını öpmesi ne iyi, canikom benim! Bak, görüyor musun, hatun ana, şimdi kucak kucağayız. Hadi, git de yerine koy şunu,” dedi Eugénie’ye, kutuyu gösterdi. “Hadi, hiç korkun olmasın. Sözünü bile etmeyeceğim bir daha, hiçbir zaman.”

Mösyö Bergerin, Saumur’ün en ünlü hekimi, çok geçmeden geldi. Muayene bitince, Grandet’ye açık açık karısının çok hasta olduğunu söyledi, ama tam bir iç rahatlığı, hafif bir perhiz, özenli bakımlar ölüm zamanını güz sonuna kadar uzatabilirdi.

“Pahalıya mal olur mu?” dedi babacan. “İlaç milaç ister mi?”

Hekim gülümsemekten kendini alamadı.

“Az ilaç, çok bakım,” diye karşılık verdi.

“Her neyse, Mösyö Bergerin,” dedi Grandet, “siz onurlu bir insansınız, değil mi öyle? Size güveniyorum, uygun gördüğünüz her seferde gelin, görün karımı. İyi karıcığımı yaşatın; çok severim onu, biliyor musunuz, hiç de öyle görünmem ama bakmayın, çünkü her şeyi içime atarım ben, yüreğim yanar. Kederliyim. Bu keder kardeşimin ölümüyle girdi içime, kardeşim için, Paris’te, çok paralar harcıyorum... su gibi! Bir türlü de bitmek bilmiyor. Güle güle, efendim, karım kurtarılabilecek durumdaysa, kurtarılması için yüz, iki yüz frank da gerekse, kurtarın.”

Açık mirasını bir ilk ölüm gibi gördüğü karısının sağlığı için Grandet’nin dilediği dileklere, her ikisi de şaşkın bir durumda olan ana ile kızın en ufak istekleri karşısında, her fırsatta gösterdiği hatırseverliğe, Eugénie’nin en sevecen bakımlarına karşın, Madam Grandet ölüme doğru hızla ilerledi. Her gün biraz daha zayıflıyor, o yaştaki kadınlar nasıl düşkünleşirse, o da öyle düşkünleşiyordu. Ağaçlardaki güz yaprakları kadar cılızdı. Göğün ışınları güneşin içlerinden geçip altınlaştırdığı bu yapraklar gibi parıl parıl ediyordu onu. Yaşamına yaraşır bir ölüm, tam Hıristiyanca bir ölüm oldu ölümü; buna da yüce bir ölüm demek yersiz mi? 1822 Ekim’inde, erdemleri, melek sabrı, kızına olan aşkı daha çok canlandı; en ufak bir inilti koparmadan sönüverdi. Lekesiz kuzu dosdoğru göğe gidiyordu, yalnız soğuk yaşamlarının tatlı arkadaşını bıraktığına üzgündü, son bakışları bu arkadaşa binlerce derdi haber verir gibiydi. Kendisi gibi apak olan bu koyunu, yapağısını, hazinelerini elinden koparıp almak isteyen bir bencil dünya ortasında bırakıp gitmek düşüncesiyle titriyordu.

“Çocuğum, mutluluk yalnız göktedir,” demişti son soluğunu vermeden, “bunu bir gün öğreneceksin.”

Bu ölümün ertesi günü, Eugénie, içinde doğduğu, o kadar acı çektiği, şimdi de annesini yitirdiği bu eve bağlanmak için yeni nedenler buldu. Salonda pencereyi, ayaklarına tahtalar çakılıp yükseltilmiş iskemleyi, gözlerinden yaşlar boşanmadan seyredebiliyordu. Sevgiyle üzerine titrediğini görünce, yaşlı babasının ruhunu iyice tanıyamadığını sandı; öğle yemeğine ineceği zaman gelip koluna giriyordu; saatler boyunca hemen hemen iyi bir gözle bakıyordu yüzüne; sonra sanki o da bir altınmış gibi üzerine titriyordu Eugénie’nin. Yaşlı fıçıcı şimdi kendi kendine o kadar az benziyordu ki, kızının önünde öylesine ezilip büzülüyordu ki, Nanon da, Cruchot’lar da ileri yaşına verdiler bunu; melekelerinde bir zayıflamadan korktular; ama ailenin yasa girdiği gün, müşterisinin gizini bilen biricik insanın, Noter Cruchot’nun çağrıldığı akşam yemeğinden sonra, babacanın davranışı anlaşıldı.

Sofra kaldırılıp da kapılar dikkatle kapatıldıktan sonra, “Sevgili çocuğum, işte annenin vârisisin,” dedi Eugénie’ye. “Aramızda görülecek ufak tefek işlerimiz var. Doğru değil mi, Cruchot?”

“Evet.”

“Bugün bunlarla uğraşmak o kadar gerekli mi, baba?”

“Evet, evet, kızcağızım. Bu kararsızlık içinde daha fazla yaşayamam. Beni üzmek isteyeceğini sanmıyorum.”

“Of, baba!”

“Evet, bütün bunları bu akşam yoluna koymalı.”

“Ne yapmamı istiyorsunuz?”

“Ama beni ilgilendirmez ki, canikom. Söylesenize ona, Cruchot.”

“Küçükhanım, beybabanız mallarını ne bölmek, ne de satmak istiyor, elindeki paralar için çok büyük vergiler de ödemek istemiyor. Bunun için de bugün sizinle babanız arasında ayrılmamış durumda bulunan bütün servetin bilançosunu yapmaktan geri durmak gerekir...”

“Cruchot, bu çocuğun önünde anlatabilecek kadar emin misiniz bundan?”

“Bırakın da anlatayım, Grandet.”

“Evet, dostum, evet. Siz de, kızım da beni soymak istemezsiniz elbet. Değil mi, caniko?”

“Peki ama benim ne yapmam gerekiyor, Mösyö Cruchot?” diye sordu Eugénie, sabırsızlanmıştı.

“Peki,” dedi noter, “annenizin mirasından vazgeçtiğinizi, aranızda bölünmemiş durumda bulunan, sahiplik hakkını size güvence vereceği bütün malların yararlanma hakkını babanıza bıraktığınızı bildiren şu senedi imzalamanız gerekir...”

“Bütün bu söylediklerinizden hiçbir şey anlamıyorum,” diye yanıtladı Eugénie, “bana senedi verin, bir de imza edeceğim yeri gösterin.”

Grandet Baba bir senede, bir kızına, bir kızına, bir senede bakıyordu, çok zorlu heyecanlar geçiriyordu, alnında beliren birkaç damla teri kuruladı.

“Canikom,” dedi, “kaydettirilmesi pahalıya mal olacak olan bu senedi imzalayacak yerde, zavallı anneciğinin mirasından doğrudan doğruya vazgeçsen de ilerisi için bana güvensen, daha iyi olur bence. O zaman sana her ay yüz frank gibi bir dolgun gelirceğiz de sağlarım. O zaman için ayin yaptırtmak istediklerine gönlünün dilediği kadar ayin yaptırtabilirsin... Ne dersin, ayda yüz frank, lira olarak?”

“Canınızın her istediğini yaparım, baba.”

“Küçükhanım,” dedi noter, “varınızı yoğunuzu elden çıkardığınızı belirtmek görevimdir.”

“Tanrı’m, ne çıkar sanki?” dedi Eugénie.

“Sus, Cruchot, sus. Söz sözdür,” diye atıldı Grandet, kızının elini tuttu, kendi eliyle üzerine vurmaya başladı. “Eugénie, sözünden dönmeyeceksin hiç, namuslu kızsın, değil mi, ha?..”

“Of, baba!”

Grandet coşkunlukla öptü kızını, boğacak derecede kollarında sıktı.

“Var ol, yavrum, babana can veriyorsun; onun sana verdiğini ona geri veriyorsun; ödeştik şimdi. İşler böyle yapılmalı işte. Yaşam bir iştir. Seni kutluyorum! Erdemli bir kızsın, babanı çok seviyorsun. Şimdi ne istersen yap. Yarın görüşürüz, Cruchot,” dedi dehşet içinde kalmış notere bakarak. “Fera senedini mahkeme kaleminde güzelce hazırlarsınız.”

Ertesi gün, öğleye doğru, Eugénie’nin kendini kendi eliyle soymasını gerçekleştiren senet imzalandı. Bununla birlikte, verdiği söze karşın, yaşlı fıçıcı kızına öylesine cafcaflı bir dille vaat ettiği ayda yüz franktan birinci yılın sonunda bir kuruş bile vermemişti daha. Bu yüzden, Eugénie bu işten şaka yollu söz açtığı zaman, kızarmaktan kendini alamadı; hemen çalışma odasına gitti, geri döndü, yeğeninden aldığı mücevherlerin aşağı yukarı üçte birini ona uzattı.

“Al, yavrum,” dedi alay dolu bir tavırla, “bin iki yüz frangına karşılık bunları ister misin?”

“Ah, babacığım! Sahi mi, bunları bana mı veriyorsunuz?”

“Bir bu kadar da gelecek yıl veririm,” dedi Grandet, mücevherleri önlüğüne attı. “Böylece, kısa zamanda onun bütün cici bicileri senin olacak,” diye ekledi ellerini ovuşturarak, kızının duyguları üzerinden vurgun yaptığı için mutluydu.

Bununla birlikte, daha pek sağlam olmasına karşın, kızını evin gizlerine alıştırmak gereksinimini de duydu yaşlı adam. Art arda iki yıl boyunca, evin yemek listesini hazırlattırdı, alacakları aldırttı. Yavaş yavaş ve birbiri ardından bağlarının, çiftliklerinin adlarını, genişliklerini öğretti ona. Üçüncü yıla doğru, onu bütün cimri davranışlarına öylesine alıştırmıştı ki, bunları onda öyle köklü alışkanlıklara dönüştürmüştü ki, kilerin anahtarlarını korkmadan verdi eline, onu evin hanımı durumuna getirdi.

Beş yıl geçti, Eugénie ile babasının tekdüze yaşamında hiçbir şey olmadı. Hep aynı eylemler sürekli olarak eski duvar saatinin işleyişindeki kronometrik düzenle yinelendi. Matmazel Grandet’nin derin hüznü hiç kimse için bir giz değildi; ama bunun nedenini herkes sezinlese bile, zengin vârisin gönül durumu üzerinde bütün Saumur topluluklarının beslediği kuşkularını haklı çıkaracak tek söz çıkmadı ağzından. Arkadaşları yalnızca üç Cruchot ile onların sezdirmeden eve soktukları birkaç dostlarından oluşuyordu. Ona vist oyununu öğretmişlerdi, her akşam bir parti çevirmeye geliyorlardı. 1827 yılında, babası güçsüzlüğün ağırlığını duyunca, onu toprak servetinin gizlerine alıştırmak zorunda kaldı, bir güçlük çıkacak olursa, dürüstlüğünü iyi bildiği Noter Cruchot’ya başvurmasını söylüyordu. Derken, bu yılın sonuna doğru, babacan tam seksen iki yaşında felce tutuldu, bu felç de hızla ilerledi. Mösyö Bergerin, Grandet için kurtuluş olmadığını bildirdi. Eugénie, pek yakında yeryüzünde yalnız kalacağını düşününce, babasına daha bir yaklaştı, bu son sevgi halkasını daha bir sıkı tuttu. Bütün seven kadınların düşüncesinde olduğu gibi, onun düşüncesinde de aşk bütün dünyaydı ama Charles yoktu. Yaşlı babasına sonsuz özen, sonsuz dikkat gösterdi. Babasının melekeleri zayıflamaya başlıyor, ama cimriliği içgüdüyle dayanıyordu. Bunun için de bu adamın ölümü yaşamına hiç aykırı düşmedi ya. Sabah der demez, odasının şöminesi ile hiç kuşkusuz altın dolu olan çalışma odasının kapısı arasına götürtüyordu kendini. Kımıldamadan duruyordu burada, ama sıkıntı içinde, bir gelenlere, bir demir kaplamalı kapıya bakıyordu. İşittiği en ufak gürültülerin hesabını soruyor, avludaki köpeğin esnemesini bile işiterek noteri şaşkınlık içinde bırakıyordu. Çiftlik kiralarını almak, bağcılarla hesaplaşmak, ya da ibra senetlerini vermek gerektiği gün ve saatte, görünüşteki uyuşukluğundan sıyrılıp uyanıyordu. Çalışma odasının kapısına gelinceye kadar sarsıyordu tekerlekli koltuğunu. Kızına kapıyı açtırtıyor, para torbalarını gizlice birbirleri üzerine koymasına, kapıyı kapamasına göz kulak oluyordu. Sonra, kızı değerli anahtarı verir vermez, sessizce yerine dönüyor, anahtarı hep yeleğinin cebine koyuyor, arada bir yokluyordu. Öte yandan eski dostu noter de, Charles Grandet gelmeyecek olursa zengin vârisin ister istemez başkan yeğeniyle evleneceğini sezerek, özenini, dikkatini iki katına çıkarmıştı: Her gün gelip Grandet’nin buyruklarını bekliyor, onun buyruğuyla Froidfond’a, topraklara, çayırlara, bağlara gidiyor, ürünlerini satıyor, hepsini altına, gümüşe çeviriyor, bunlar da gelip gizlice çalışma odasına istif edilmiş torbalarda toplanıyordu. En sonunda son çekişme günleri geldi, bu günlerde babacanın güçlü yapısı yıkılışla çarpışmaya başladı. Çalışma odasının kapısı önünde, ateşin başında oturup durmak istedi. Üzerine konulan bütün örtüleri kendine doğru çekip toparlıyordu. “Bir köşeye kaldır, sakla şunu, sakla da çalmasınlar,” diyordu Nanon’a. Şimdi bütün yaşamının sığındığı gözlerini açabildiği zaman, hazinelerinin bulunduğu çalışma odasının kapısına çeviriyordu hemen bu gözleri, bozgunsu bir korkuyla patlayan bir sesle, “Oradalar mı? Oradalar mı?” diyordu kızına.

“Evet, baba.”

“Altınlara göz kulak ol, altın koy gözlerimin önüne.”

Eugénie, louis’ler yığıyordu masanın üstüne, o da, görmeye yeni başladığı sırada, ahmak ahmak aynı nesneyi seyreden bir bebek gibi, saatler boyunca gözleri louis’lere dikili kalıyordu; sonra, gene bir bebekmiş gibi, zor bir gülümseme beliriyordu dudaklarında.

“İçimi ısıtıyor!” diyordu bazı bazı, yüzünde bir mutluluk anlatımı beliriyordu.

Bölgenin papazı son kutsamasını yapmaya geldiği zaman, Grandet’nin birkaç saattir ölmüş gibi duran gözleri, haçı, şamdanları, gümüş abdanı görünce, kımıltısızca baktı bunlara, uru da sonuncu kez kımıldadı. Papaz, İsa’yı öptürtmek için altın yaldızlı gümüş haçı dudaklarına yaklaştırdığı zaman, bunu kapmak için korkunç bir devini yaptı, bu son çaba da yaşamına mal oldu. Önüne diz çökmüş olmasına karşın, şimdiden soğumuş elini gözyaşlarıyla sırılsıklam etmesine karşın, görmediği Eugénie’yi çağırdı.

“Baba, beni kutsayacak mısınız?” diye sordu Eugénie.

“İyi dikkat et her şeye. Öbür yanda bunların hesabını vereceksin bana,” dedi Grandet, bu son sözüyle de Hıristiyanlığın cimriler dini olması gerektiğini ortaya koydu.

Eugénie Grandet böylece dünyada yalnız kaldı bu evde; duyulacağına, anlaşılacağına inanarak bakabileceği tek insan Nanon’du, kendisini hiçbir çıkar gözetmeden seven biricik yaratık, dertleri üzerinde konuşabildiği biricik yaratık olan Nanon. Koca Nanon, Eugénie için Tanrı’ nın bir lütfuydu. Bunun için de bir hizmetçi değil, alçakgönüllü bir dost oldu artık. Babasının ölümünden sonra, Eugénie Noter Cruchot’dan Saumur ilçesinde mülklerinden üç yüz bin lira geliri, altmış franktan yüzde üç faizle yatırılmış, altı milyon franklık tahvili olduğunu, şimdi her tahvilin yetmiş yedi franga gittiğini öğrendi; iki milyon altın lira ile yüz bin ekü-franktan fazla bir parası vardı; sonradan gelecek alacaklar da cabaydı. Servetinin toplamı yuvarlak rakamla on yedi milyona varıyordu.

“Kuzenim nerelerde?” dedi kendi kendine.

Noter Cruchot’nun müşterisine mirasının paraya dönüştürülmüş, açık listesini verdiği gün, Eugénie, Nanon’la yalnız kaldı; annesinin oturduğu, ayaklarına tahta çakılı iskemleden kuzeninin su içtiği bardağa kadar her şeyin bir anı olduğu bu alabildiğine boş odada, biri şöminenin bir başına, öbürü öbür başına oturmuştu.

“Nanon, yalnızız...”

“Evet, küçükhanım; onun, o civanın nerede olduğunu bilseydim, yürüye yürüye onu bulmaya giderdim.”

“Aramızda deniz var,” dedi Eugénie.

Zavallı vâris, bütün evreni olan bu soğuk, karanlık evde, yaşlı hizmetçisiyle birlikte böyle ağlarken, Nantes’tan Orléans’a kadar her yerde Matmazel Grandet’nin on yedi milyonundan başka bir şey konuşulmuyordu. İlk işlerinden biri, Nanon’a ömrü boyunca sürecek, bin iki yüz franklık bir gelir bağlamak oldu, önceden de altı yüz frangı bulunan Nanon, zengin bir kısmet oluverdi böylece. Aradan bir ay geçmeden, Antoine Cornoiller’nin aracılığıyla kız durumundan kadın durumuna geçti; Cornoiller, Matmazel Grandet’nin toprak ve mallarının genel bekçiliğine atandı. Madam Cornoiller de çağdaşları üzerinde sonsuz bir üstünlük gösterdi. Elli dokuz yaşında olmasına karşın, kırktan fazla göstermiyordu. Kaba hatları zamanın saldırışlarına karşı koymuştu. Manastır yaşamı perhizinin yardımıyla, renkli bir tenle, demir bir sağlıkla, yaşlılığı hiçe sayıyordu. Belki de hiçbir zaman evlendiği günkü kadar sağlam olmamıştı. Çirkinliğinden kazançlı çıktı, iri, şişman, güçlü göründü; yüzünde öyle yıkılmaz bir mutluluk havası vardı ki, bazı kimselere Cornoiller’nin yazgısını kıskandırdı. “Yüzünün rengine hiç diyecek yok,” diyordu çuhacı. “Çocuk bile doğurabilir,” dedi tuzcu, “salamura gibi kalmış hâşâ huzurdan.” “Zengin kadın, Cornoiller Efendi de turnayı gözünden vurdu,” diyordu bir başka komşu. Bütün komşuların sevdiği Nanon, eski evden çıkıp da kiliseye gitmek üzere dolambaçlı sokaktan inerken, övgüden başka söz işitmedi. Düğün armağanı olarak, Eugénie üç düzine sofra takımı verdi ona. Cornoiller, böyle bir cömertlik karşısında şaşkına dönmüştü, gözleri yaşararak söz ediyordu hanımından; onun için kıyım kıyım kıyılmaya bile razıydı. Eugénie’nin sırdaşı durumuna yükselince, Madam Cornoiller kocalı bir kadın olmak mutluluğuna eşit bir mutluluk duymaya başladı. En sonunda ölmüş efendisi gibi onun da açılıp kapatılacak bir kileri, sabahları verilecek erzakları vardı. Çok geçmeden iki hizmetçi verildi elinin altına, biri evin çamaşırlarını onarmak, küçükhanımın giysilerini dikmekle görevlendirilmişti, biri de aşçıydı. Cornoiller bekçilik ve kâhyalık görevlerini üzerine aldı. Nanon’un seçtiği aşçı kadınla oda hizmetçisinin sahici inciler olduklarını söylemek yersiz. Matmazel Grandet kendisine bağlılıkları sonsuz olan dört uşağa kavuştu böylece. Çiftçiler, babacanın ölümünün farkına bile varmadılar; yönetimin töre ve kurallarını öylesine sıkı kurmuştu. Mösyö Cornoiller ile Madam Cornoiller de dikkatle sürdürdüler bu yönetimi.

Otuz yaşında, Eugénie yaşamın mutluluklarının hiçbirini tanımıyordu daha. Solgun ve hüzünlü çocukluğu, değeri bilinmemiş, incinmiş yüreği her zaman acı çekmiş bir annenin yanında geçmişti. Bu anne, yaşamı sevinçle bırakırken, o daha yaşayacak diye kızına acımış, ruhunda hafif pişmanlıklar, ölümsüz özlemler bırakmıştı. Eugénie’nin ilk ve biricik aşkı bir hüzün kaynağıydı. Sevgilisini, birkaç gün boyunca şöyle bir gördükten sonra, gizlice verilip alınan iki öpüş arasında yüreğini vermişti ona; sonra o gitmişti, araya bütün bir dünyayı koymuştu. Babasının lanet ettiği bu aşk, neredeyse annesinin yaşamına mal olmuştu; kendisine de cılız umutlarla karışık acılardan başka bir şey vermiyordu. Böylece, o zamana kadar, güçlerini yitirerek, tazelemeden, mutluluğa doğru atılmıştı. Beden yaşamında olduğu gibi ruh yaşamında da bir havayı çekiş, bir soluk alış vardır: Ruh başka bir ruhun duygularını içine çekmek, daha zengin olarak geri vermek üzere içine sindirmek gereksinimindedir. İnsanda bu güzel olgu olmayınca, gönül yaşamı da olmaz; havasız kalır, acı çeker, ölür gider. Eugénie acı çekmeye başlıyordu. Onun için, servet ne bir güç, ne de bir avuntuydu; ancak aşkla, dinle, geleceğe inancıyla var olabilirdi. Aşk ona ölümsüzlüğü açıklıyordu. Gönlü ile İncil, o beklenecek iki dünyayı belirtiyordu ona. Gece-gündüz iki sonsuz düşüncenin bağrına gömülüyordu, onun için ikisi bir tek şeydi belki de. Severek, sevildiğini sanarak kendi içine kapanıyordu. Yedi yıldan beri,37 tutkusu her şeyi kaplamıştı. Gelirleri üst üste yığılan milyonlar değildi onun hazineleri; Charles’ın kutusuydu, karyolasına asılmış iki portreydi, babasından satın alınıp da sandığın bir gözüne, pamuklar üstüne gururla serilmiş mücevherlerdi, yengesinin dikiş yüksüğüydü. Bir zamanlar annesi kullanmıştı bu yüksüğü, şimdi de kendisi nakış işlemek için her gün dindarca eline alıyordu: Pénélope’un örgüsü, sırf elini anılarla dolu altına dokundurmak için girişilen iş! Matmazel Grandet’nin yası bitmeden evlenebileceği akla yakın bir şey gibi görünmüyordu. Gerçek dindarlığını herkes bilirdi. Bunun için, politikasını yaşlı rahibin ustaca yürüttüğü Cruchot ailesi, vârisi en candan özenlerle çevreleyip kuşatmakla yetindi. Evinin salonu memleketin en ateşli, en sadık Cruchot’larıyla doluyordu her akşam, bunlar da evin hanımına her perdeden övgüler yağdırıyorlardı. Yanından hiç ayrılmayan bir hekimi, özel rahibi, mabeyincisi, ziynet danışmanı, başbakanı, her şeyden önce de bir mühürdarı, kendisine her şeyi söylemek isteyen mühürdarı vardı. Vâris bir etek tutucu arzulasa, onu da çabucak buluverirlerdi. Bir kraliçeydi, kraliçelerin en çok pohpohlananıydı. Dalkavukluk hiçbir zaman büyük ruhlardan çıkmaz, küçük beyinlere vergidir; bu küçük beyinler, çevresinde döndükleri kimsenin yaşam alanına daha iyi girebilmek için daha da küçülmesini başarırlar. Dalkavukluğun altında bir çıkar gizlidir. Bunun için, Matmazel Grandet’nin salonunu her akşam tıklım tıklım dolduran, ona artık Matmazel de Froidfond diyen kimseler, onu övgüler altında ezmeyi çok güzel başarıyorlardı. Eugénie için yeni olan bu övgüler konseri, ilkin yüzünü kızarttı; ama pohpohlamalar ne kadar kaba olurlarsa olsunlar, fark edilmez bir şekilde, güzelliğinin övüldüğünü işitmeye kulağı öyle alıştı ki, yeni gelen biri kendisini çirkin bulsaydı, bu yergi sekiz yıl öncesine göre çok daha fazla sarsardı onu. Gizlice putunun ayakları dibine koyduğu tatlılıkları da sever oldu. Böylece, derece derece, kraliçe davranışı görmeye, sarayını her akşam dolu görmeye alıştı. Başkan de Bonfons Beyefendi bu küçük çevrenin kahramanıydı, zekâsı, yakışıklılığı, bilgisi, cana yakınlığı durmadan göklere çıkarılıyordu. Biri, servetini yedi yıldan beri çok artırdığını, Bonfons’un da en azından on bin frank gelir getirdiğini, Cruchot’ların bütün toprakları gibi bu toprağın vârisin uçsuz bucaksız toprakları arasında bulunduğunu belirtiyordu. “Cruchot’ların tek başlarına kırk bin liralık gelirleri var, biliyor musunuz, matmazel?” diyordu bir değişmez konuk. Eski bir Cruchot’cu, Matmazel de Gribeaucourt, “Ya biriktirdikleri?” diye atılıyordu. “Geçenlerde Parisli bir bey, Mösyö Cruchot’ya yazıhane devri için iki yüz bin frank getirdi. Sulh yargıçlığına getirilebilirse satar herhalde.” “Mahkeme başkanlığından Mösyö de Bonfons’un yerine geçmek istiyor, bunun için önlem alıyor,” diye yanıtladı Madam d’Orsonval, “çünkü başkan bey danışman, sonra da divan başkanı olacak, öyle yetenekli ki, başarmaması olanaksız.” “Evet, çok seçkin bir adam,” diyordu bir başkası. “Siz de böyle düşünmüyor musunuz, matmazel?” Başkan bey oynadığı role tümüyle uygun olmaya çalışmıştı. Kırk yaşını bulmuş olmasına karşın, neredeyse bütün hukukçuların yüzleri gibi kurumuş, esmer, ekşi suratına karşın, delikanlı kılığına giriyor, hintkamışından bir bastonla oynuyor, Matmazel de Froidfond’un evinde asla tütün kullanmıyor, hep ak kravatla, iri iri kıvrımlı göğsüyle kendini hindi cinsinden olanlarla akrabaymış gibi gösteren bir gömlekle geliyordu. Güzel vârisle senli benli konuşuyor, ona, “Sevgili Eugénie’miz!” diyordu. Kısacası, kişilerin sayısı bir yana bırakılırsa, tombalanın yeri viste verilirse, Mösyö Grandet ile Madam Grandet’nin yüzleri de çıkarılırsa, sahne gene geçmişteki sahne, bu öykünün başladığı sahneydi. İt sürüsü Eugénie’yle milyonlarını kovalıyordu hep; ama daha kalabalık sürü daha iyi havlıyor, avı elbirliğiyle kuşatıyordu. Charles Hindistan köşelerinden kalkıp gelseydi, aynı kişileri aynı çıkarları bulurdu. Eugénie’yi güzellikte, iyilikte kusursuz bulan Madam des Grassins, Cruchot’ları telaşlandırmayı sürdürüyordu. Ama eskisi gibi şimdi de Eugénie’nin yüzü tablonun en belirli yüzü olurdu; gene eskisi gibi, Charles en yüksek yeri alırdı. Gene de bir ilerleme vardı. Başkanın Eugénie’ye doğum günlerinde sunduğu demetler şimdi çok sıklaşmıştı. Her akşam, zengin vârise kocaman ve çok güzel bir demet getiriyor, Madam Cornoiller bunu gösterişli bir biçimde vazoya koyuyor, konuklar gider gitmez de gizlice avlunun bir köşesine atıyordu. Baharın ilk günlerinde, Madam des Grassins, Eugénie’ye Marki de Froidfond’dan söz açarak Cruchotcu’ların mutluluğunu bulandırmaya kalktı, vâris bir evlilik anlaşmasıyla toprağını ona geri vermek isterse, markinin batmış evi yeniden düzelip yükselebilirdi. Madam des Grassins derebeyliği, markiz unvanını yüksek sesle çınlatıyor, Eugénie’nin horgörü gülümsemesini bir hak veriş gibi kabul ederek, Başkan Cruchot Beyefendi’nin evlenme işinin öyle sanıldığı kadar pişirilip kotarılmış bir şey olmadığını söylüyordu. “Mösyö de Froidfond elli yaşında ama, Mösyö Cruchot’dan daha yaşlı görünmüyor,” diyordu. “Kendisi dul, çocukları var, orası öyle; ama koskoca bir marki, âyan üyesi de olacak, bu zamanda böyle koca zor bulunur. Hem çok yakından biliyorum, Grandet Baba bütün mallarını Froidfond toprağına katarak, Froidfond’lara kan bağlarıyla da bağlanmak niyetindeydi. Sık sık söylemişti bana. Kurnaz adamdı babacan.”

“Nasıl olur, Nanon,” dedi Eugénie bir akşam yatarken, “yedi yılda bir kez olsun yazmayacak mı bana?”

Saumur’de bunlar olurken, Charles Hindistan’da servet ediniyordu. Malları çok iyi satılmıştı ilkin. Kısa zamanda altı bin dolarlık bir para yapmıştı. Ekvatorun öbür yanına geçişi çok inançlarını yok etti; Avrupa’da olduğu gibi tropikal bölgelerde de servet kazanmanın en iyi yolunun insan alıp satmak olduğunu anladı. Böylece Afrika kıyılarına geldi, zenci ticareti yaptı, işleri için gittiği türlü pazarlarda alınıp verilmesi en kârlı malların ticaretini de insan ticaretine ekledi. Kendisine hiç mi hiç boş zaman bırakmayan bir canlılık gösterdi işlerinde. Bütün düşündüğü, Paris’te büyük bir servetin bütün debdebesi içinde yeniden belirmek, yitirdiği durumdan da parlak bir durum edinmekti. İnsanlar, memleketler arasında gidip gele gele, karşıt törelerini inceleye inceleye, düşünceleri değişikliğe uğradı, kuşkucu oldu. Bir memlekette erdem sayılan şeyin bir başka memlekette cinayet damgası yediğini göre göre, haklı ve haksız üzerinde belirli kavramları kalmadı. Çıkarlarla sürekli olarak bağıntıya girince, yüreği soğudu, büzüldü, kurudu. Grandet’lerin kanı yolunu hiç mi hiç şaşırmadı. Charles sertleşti, son derece harisleşti. Çinliler, zenciler, kırlangıç yuvaları, çocuklar, sanatçılar sattı; büyük çapta yolsuz kazançlar sağladı. Gümrük vergilerinde hileye sapmaya alışması, insan haklarına da fazla kulak asmamasına yol açtı. O sırada korsanların çaldığı malları yok pahasına satın almak üzere Saint-Thomas’ya gidiyor, bulunmadıkları yerlere götürüyordu. Eugénie’nin soylu ve temiz yüzü ilk yolculuğunda ona İspanyol denizcilerinin gemileri üzerine koydukları Meryem resmi gibi eşlik ettiyse de, ilk başarılarını bu tatlı kızın dileklerinin, dualarının büyülü etkisine verdiyse de, yavaş yavaş, zenci kadınları, siyah ve beyaz kırması kadınlar, beyaz kadınlar, Cava kadınları, Mısır çengileri, her renkten şenlikler, değişik ülkelerde geçirdiği serüvenler, kuzininin, Saumur’ünün, evin, kanepenin, koridorda alınan öpüşün anısını tümüyle sildiler. Eski duvarlarla çevrili küçük bahçeyi anımsıyordu yalnız, çünkü tehlikeli, sonu belirsiz yazgısı orada başlamıştı; ama ailesini yadsıyordu; amcası kocamış bir köpekti, mücevherlerini çalmıştı; Eugénie’nin ne yüreğinde bir yeri vardı, ne de düşüncelerinde; yalnız altı bin franklık bir paranın alacaklısı olarak işlerinde bir yer tutuyordu. Charles Grandet’nin susuşu bu tutum ve bu düşüncelerle açıklanır; Hindistan’da, Saint-Thomas’da, Afrika kıyısında, Lizbon’da, Amerika’da, adını kirletmemek için Sepherd adını almıştı vurguncu. Carl Sepherd her yerde tehlikesizce yorulmaz, gözü pek, doymaz görünebilirdi, quibuscumque viis38 servet yapmak kararıyla geri kalan günlerinde dürüst kalmak için namussuzluğa çabucak son vermek isteyen bir insan gibi davranabilirdi. Bu yöntemin yardımıyla, serveti çabuk ve parlak oldu. Böylece 1827 yılında Marie Caroline’le, kralcı bir ticaret kurumunun yelkenlisiyle Bordeaux’ya dönüyordu. İyice çemberlenmiş üç fıçı toz altını, yani bir milyon dokuz yüz bin frangı vardı, bunları sikke durumuna getirerek yüzde yedi, yüzde sekiz kazanacağını umuyordu. Yelkenlide onunla birlikte, Kral X. Charles hazretlerinin âyan âyan soylularından Mösyö d’Aubrion da bulunuyordu, bir “günün kadınıyla” evlenmek çılgınlığını yapmış olan, serveti adalarda bulunan iyi bir ihtiyardı. Madam d’Aubrion’un aşırı masraflarını karşılayabilmek için, mallarını paraya dönüştürmeye gitmişti. D’Aubrion’lar, son Captal’ı39 1789’dan önce ölen Aubrion de Buch ailesindendiler, kala kala yirmi bin lira kadar bir gelire kalmışlardı, oldukça çirkin bir kızları vardı; geliri Paris’te yaşamasına ancak yettiğinden, annesi drahomasız olarak evlendirmek istiyordu onu. “Günün kadınlarını” ne kadar becerikli bulurlarsa bulsunlar, bütün seçkin çevre insanlarına çok güç görünecek bir işti bu. Madam d’Aubrion da bu yüzden, kızını gördükçe, onu herhangi bir kimsenin, hatta soyluluk düşkünü bir insanın, başına sarmak konusunda neredeyse umutsuzluğa düşüyordu. Matmazel d’Aubrion, adaşı böcek gibi uzun bir kızdı; zayıftı, inceydi, kibirli bir ağzı vardı, fazlasıyla uzun, ucu iri bir burun inerdi üzerine, bu burun normal zamanlarda biraz sarı, ama yemekten sonra tümüyle kırmızıydı, pek garip bir bitkiydi sanki, hele soluk, sıkıntılı bir yüz ortasında başka yerlerdekinden de tatsız kaçardı. Kısacası, öyle bir durumdaydı ki, istese istese hâlâ güzel olan, hâlâ birtakım savları bulunan otuz sekizlik bir anne isterdi onu. Ama Markiz d’Aubrion bu zayıf yanlarına karşılık, çok seçkin bir hava vermişti kızına, şimdi burnunu geçici olarak pek rahatsız etmeyen bir renkte tutan sağlık kurallarına boyun eğdirtmişti onu, ona beğeniyle giyinmesini öğretmiş, onu güzel tavırlarla süslemiş, bir erkeği ilgilendiren, öylesine boşu boşuna aradığı meleği bulmak üzere olduğunu sandırtan şu içli bakışlara alıştırmıştı; ona ayak numarasını, burnun kızarmak küstahlığını gösterdiği sırada ayağı tam sırasında ileriye sürüp küçüklüğüne hayran bırakmasını göstermişti; kısacası, yeterince doyurucu bir sonuç elde etmişti kızından. Geniş kolların, yalancı korsajların, özenle süslenmiş, şişkin giysilerin, pek sıkı bir korsenin yardımıyla, öyle tuhaf kadın kazançları sağlamıştı ki, bütün anneler öğrensinler diye, müzeye koyabilirdi hepsini. Charles, Madam d’Aubrion’la iyice dost oldu, onun istediği de tam buydu. Hatta birçokları, Madam d’Aubrion’un böylesine zengin bir damadı avucunun içine alabilmek için yolculuk sırasında başvurmadık yol bırakmadığını ileri sürüyorlar. 1827 yılının Haziran ayında40 Bordeaux’da gemiden inince, Mösyö d’Aubrion, Madam d’Aubrion, Matmazel d’Aubrion ve Charles aynı otele yerleştiler, Paris’e de birlikte gittiler. Aubrion köşkü ipoteklerle kalbura dönmüştü, Charles kurtaracaktı. Madam d’Aubrion alt katı kızıyla damadına bırakmaktan mutluluk duyacağını çoktan söylemişti. Mösyö d’Aubrion’un soyluluk konusundaki inançlarını paylaşmayarak, Charles Grandet’ye iyi yürekli X. Charles’dan bir krallık fermanı koparacağına söz vermişti; bu fermanla, o, Grandet, d’Aubrion adını taşımaya, onun armalarını almaya, Aubrion’daki otuz altı bin lira gelirli bir toprağın parasını vermek koşuluyla, miras olarak Captal de Buch ve Marki d’Aubrion unvanını taşımaya hak kazanacaktı. Servetlerini bir araya getirerek, akıllı uslu yaşayarak, işi yok, parası çok görevlerden yararlanarak, yüz küsur bin lira gelir toplanabilirdi Aubrion köşkünde. “Yüz bin lira geliri, bir adı, bir ailesi olunca, saraya girip çıkınca –öyle ya, âyan soylusu yaptırtacağım sizi– insan her makama erişir,” diyordu Charles’a. “Böylece gönlünüze göre, danıştayda başyardımcı, vali, elçilik kâtibi, elçi olursunuz. X. Charles, d’Aubrion’u pek sever, çocukluktan beri tanırlar birbirlerini.”

Kadın hırsla sarhoş etmişti Charles’ı, o da deniz yolculuğu boyunca, becerikli bir ele, gönülden gönüle dökülen gizler biçiminde sunulan bütün bu umutları imgeleminde canlandırıp durmuştu. Babasının işlerini amcasının yoluna koyduğunu sanıyor, herkesin girmek istediği Saint-Germain semtine birdenbire demir attığını görür gibi oluyordu, Matmazel Mathilde’in mavi burnunun gölgesi altında, Dreux’lerin bir gün Brézé’de belirdikleri gibi, o da burada Kont d’Aubrion olarak yeniden beliriyordu.41 Kendisi giderken sallantılı bir durumda olan Restorasyon’un şimdiki refahı gözlerini kamaştırdı, soyluluk düşüncelerinin parıltısına kapıldı, gemide başlayan sarhoşluğu Paris’te de sürdü, bencil kaynanasının şöyle bir gösterdiği yüksek duruma ulaşmak için her şeyi yapmaya karar verdi. Bu parlak umudun uçsuz bucaksızlığında kuzini bir noktadan başka bir şey değildi. Annette’i yeniden gördü. O da bir seçkin çevre kadını olarak eski dostuna evlenme anlaşmasını hemen yapmasını coşkuyla öğütledi, hırstan gelen bütün bu işlerinde onu destekleyeceğine söz verdi. Charles’ı çirkin ve sıkıcı bir kızla evlendirmek, çok hoşuna gitmişti Annette’in. Öyle ya, Hindistan’da geçen günleri Charles’ı çok çekici bir duruma getirmişti; rengi esmerleşmişti, tavırları kesin kararlar vermeye, hükmetmeye, başarmaya alışmış bir insanın tavırları gibi kararlı, atak bir görünüşe bürünmüştü. Charles, Paris’te bir rol oynayabileceğini görünce, daha rahat soluk almaya başladı. Des Grassins, döndüğünü, yakında evleneceğini, servet edinmiş olduğunu öğrenince, karşılığında babasını borçtan kurtaracağı üç yüz bin franktan söz açmak üzere onu görmeye geldi. Charles’ı bir mücevherciyle konuşup Matmazel d’Aubrion’un düğün sepeti için mücevher ısmarlarken buldu, adam mücevherlerin resimlerini gösteriyordu. Charles, Hindistan’dan çok güzel elmaslar getirmişti, gene de genç evlilerin işleme, gümüş takımı, ağır hafif mücevher masrafları iki yüz bin franktan fazla tutuyordu. Charles, des Grassins’i Hindistan’da türlü düellolarda dört adam öldürmüş, moda bir genç adamın küstahlığıyla karşıladı, onu tanımadı. Mösyö des Grassins daha önce de üç kez gelmişti, Charles kendisini soğuk soğuk dinledi; sonra, çok da iyi anlamadan, yanıt verdi, “Babamın işleri benim işlerim değildir. Harcamak lütfunda bulunduğunuz, ama bana bir yararı dokunmayan emeklerden dolayı size minnettarım, efendim. Bu kadar alın terine mal olan iki milyon liraya yakın parayı babamın alacaklılarının başına fırlatmak için kazanmadım ben.”

“Ya birkaç güne kadar babanızın iflası ilan edilirse?”

“Beyefendi, birkaç güne kadar Kont d’Aubrion olacak benim adım. Bu işin beni hiç mi hiç ilgilendirmeyeceğini pekâlâ anlarsınız. Hem bir adamın yüz bin lira geliri oldu mu, babası hiç iflas etmemiş demektir, siz benden daha iyi bilirsiniz,” dedi Charles, des Grassins Efendi’yi kibarca kapıya doğru itti.

O yılın ağustos ayının başlangıcında, Eugénie, kuzeninin kendisine ölümsüz bir aşk yemini ettiği, kendisinin de güzel havalarda yemek yediği küçük tahta kanepenin üzerinde oturuyordu. Zavallı kız bu sırada, en serin, en sevinçli sabahta, aşkının büyük, küçük olaylarını, arkasından gelen acı olayları aklından geçirmekten hoşlanıyordu. Güneş yarık yarık olmuş, hemen hemen yıkıntı durumuna gelmiş, güzel duvarı aydınlatıyordu. Cornoiller’nin karısına birçok kez günün birinde bu duvarın altında ezilip kalacaklarını yineleyip durmasına karşın, garip vâris ona el sürmeyi yasak etmişti. Bu sırada postacı kapıyı çaldı, Madam Cornoiller’ye bir mektup verdi, o da bağırarak bahçeye geldi.

“Küçükhanım, bir mektup var!” Mektubu hanımına verdi. “Beklediğiniz mi?” dedi.

Bu sözcükler avlunun ve bahçenin duvarları arasında gerçekten çınladıkları kadar güçlü çınladı Eugénie’nin yüreğinde.

“Paris! Ondan... Dönmüş.”

Eugénie sarardı, mektubu öylece tuttu bir zaman. Yüreği öylesine çarpıyordu ki, açıp okuyamadı. Koca Nanon, ayakta durdu, iki eli kalçalarının üzerindeydi, esmer yüzünün çatlaklarından bir duman gibi sevinç çıkıyordu sanki.

“Okusanız ya, küçükhanım.”

“Of! Nanon, niçin Saumur’den gidip de Paris’ten dönüyor?”

“Okuyun, anlarsınız.”

Eugénie mektubu titreyerek açtı. Saumur’ün Madame des Grassins ve Corret kurumundan alınacak bir havale makbuzu düştü içinden. Nanon aldı.

Sevgili kardeşim...

“Eugénie değilim artık,” diye düşündü Eugénie. Yüreği daraldı.

“... siz...”

“Bana sen derdi!”

Kollarını kavuşturdu, mektubu okumaya cesareti kalmadı, iri gözyaşları geldi gözlerine.

“Ölmüş mü?” diye sordu Nanon.

“Öyle olsa yazmazdı,” dedi Eugénie.

Baştan sona okudu mektubu:

Sevgili kardeşim, umarım ki, işlerimin başarısını öğrenince sevineceksiniz. Bana uğur getirdiniz, zengin döndüm, amcamın öğütlerine uydum. Mösyö des Grassins’den amcamla yengemin öldüklerini öğrendim. Ana babalarımızın ölümü bir doğa yasasıdır, biz de onların ardından gideceğiz. Bugün teselli bulmuşsunuzdur umarım. Zamana hiçbir şey dayanmaz, kendimden biliyorum. Evet, sevgili kardeşim, benim için ne yazık ki düşler kurma çağı geçti. Ne yaparsınız! Birçok memleketlerde yolculuk ederken, yaşam üzerine düşündüm. Giderken çocuktum, dönüşte adam oldum. Bugün, eskiden hiç düşünmediğim birçok şeyleri düşünüyorum. Siz serbestsiniz, kardeşim, şimdilik ben de serbestim; küçük tasarılarımıza engel olacak hiçbir şey yok görünüşte, ama sizden işlerimin durumunu saklayamayacak kadar dürüstüm. Kendi kendimin olmadığımı hiç unutmadım; uzun deniz yolculuklarımda üzerinde birbirimizi her zaman...

Eugénie ateş üstündeymiş gibi, kalktı, gitti avlunun basamaklarından birine oturdu.

“... birbirimizi her zaman seveceğimize yemin ettiğimiz küçük tahta kanepeyi, koridoru, kül rengi salonu, çatı katındaki odamı, ince nezaketinizle, geleceğimi kolaylaştırdığınız geceyi hep anımsadım. Evet, bu anılar cesaretimi destekledi, aramızda kararlaştırılmış saatte benim sizi sık sık düşündüğüm gibi sizin de beni düşündüğünüzü düşündüm. Saat dokuzda bulutlara iyice baktınız mı? Evet, değil mi? Ben de işte bunun için kutsal saydığım bir dostluğa ihanet etmek istemiyorum ya; hayır, sizi hiç aldatmamalıyım. Bu sırada, evlilik hakkındaki bütün görüşlerime uygun düşen bir birleşme söz konusu benim için. Evlilikte aşk bir düştür. Bugün deneyimim bana bütün toplumsal yasalara boyun eğmek, evlenirken toplum yaşamının bütün koşullarını yerine getirmek gerektiğini söylüyor. Oysa, ilk baştan aramızda bir yaş farkı bulunuyor, bu da belki benim geleceğimden çok, sizin geleceğinize etkiyecektir, sevgili kardeşim. Size ne göreneklerinizden, ne eğitimlerinizden, ne de alışkanlıklarınızdan söz edeceğim. Bunların Paris yaşamıyla hiçbir ilgisi yok, benim ilerisi için kurduğum tasarılara da hiç mi hiç uymazlar kuşkusuz. Evime son derece önem vermek, çok insan kabul etmek tasarılarım arasındadır, oysa sizin tatlı ve sakin bir yaşamı sevdiğinizi anımsar gibiyim. Hayır, daha içten olacağım, durumun hakemi olun istiyorum; onu tanıyabilirsiniz, yargılamak da hakkınızdır. Bugün seksen bin lira gelirim var. Bu servet d’Aubrion ailesiyle birleşmemi sağlıyor, ailenin vârisi de on dokuz yaşında bir genç kız, evlenmekle bana adını getiriyor, bir unvan getiriyor, Majestelerinin meclisinin beyzadeliğiyle çok parlak bir iş getiriyor. Matmazel d’Aubrion’u zerre kadar sevmediğimi sizden saklamayacağım, sevgili kardeşim; ama, onunla evlenmekle yararları bir gün sayılamayacak kadar fazla olacak bir toplumsal durum sağlıyorum çocuklarıma: Kralcı görüşler günden güne daha çok benimseniyor. Böylece, birkaç yıl sonra, oğlum, kırk bin lira gelirli bir mülkü bulunan Marki d’Aubrion olunca, canının istediği devlet koltuğuna yerleşebilecek. Kendimizi çocuklarımıza adamalıyız. Görüyorsunuz ya, kardeşim, yüreğimin, umutlarımın ve servetimin durumunu nasıl bir iyi niyetle açıklıyorum size. Yedi yıllık bir ayrılıktan sonra, çocukluklarımızı siz de unutmuş olabilirsiniz; ama ben ne sizin cömertliğinizi unuttum, ne de kendi sözlerimi; hepsini anımsıyorum, verdiğim en önemsiz sözleri bile, benim kadar bilinçli, benim kadar genç yürekli, benim kadar dürüst olmayan bir delikanlı bunları düşünmezdi bile. Size yalnız çıkar düşüncesiyle evleneceğimi, çocukluk aşklarımızı hâlâ anımsadığımı söylemekle, kayıtsız şartsız size teslim olmuyor muyum, yazgımı ellerinize bırakmıyor muyum, toplumsal hırslarımdan vazgeçecek olsam, bana en içli görüntülerini sunduğunuz bu basit ve temiz mutlulukla seve seve yetinebilirdim, demiyor muyum?..”

Charles Grandet, Non pui andrai42 havasıyla, “Tan, ta, ta. Tan, ta, ti. Tinn, ta, ta. Tûn! Tûn, ta, ti. Tinn, ta, ta...” vb. diye şarkı söylerken, imzayı basmıştı:

Sadık amcazadeniz
CHARLES

“Aman Tanrı’m! Ne kadar da kibarmışız,” demişti kendi kendine. Sonra makbuzu aramış, sonra da şunu eklemişti:

P.S. Mektubuma bana ödünç vermek iyiliğini gösterdiğiniz paranın sermaye ve faizini kapsayan sekiz bin frangın makbuzunu iliştiriyorum, des Grassins kurumundan, altın olarak da alabilirsiniz. Bordeaux’dan bir sandık bekliyorum, içinde bulunan bazı şeyleri ölümsüz minnetimin belirtisi olarak size armağan etmeme izin verirsiniz herhalde. Tuvalet kutumu posta arabasıyla Hillerin-Bertin Sokağı’nda d’Aubrion köşküne yollayabilirsiniz.

“Posta arabasıyla!” dedi Eugénie. “Uğrunda bin kez canımı vereceğim bir şeyi!”

Tüyler ürpertici ve tam yıkım. Uçsuz bucaksız umut denizinde bir halat, bir tahta bırakmadan batıyordu gemi. Kimi kadınlar bırakıldıklarını görünce, gidip sevgililerini rakip kadının kollarından çekip alır, öldürürler, sonra da dünyanın öbür ucuna, darağacına ya da mezara kaçarlar. Hiç kuşkusuz güzeldir bu; yüce bir tutkudur bu cinayetin nedeni, insanlık adaletinde yeri vardır. Başka kadınlar da başlarını eğer, sessizce acı çekerler; son soluğa kadar ağlayıp bağışlayarak, yalvarıp anımsayarak can çekişir, boyun eğerler. Aşktır bu, gerçek aşktır, meleklerin aşkıdır, sızısıyla yaşayan, onun yüzünden de ölen mağrur aşktır. Bu korkunç mektubu okuduktan sonra, Eugénie de bu duyguyu duydu. Bakışlarını gökyüzüne çevirdi, annesinin son sözlerini düşündü, annesi de can çekişen bazı insanlar gibi, derinlere inen, keskin bir bakışla bakmıştı geleceğe, sonra Eugénie, bu ölümü, bu peygamberce yaşamı anımsayarak bir bakışla bütün kederini tarttı. Kanatlarını açıp gökyüzüne yönelmekten, kurtuluş gününe kadar dualarda yaşamaktan başka bir yapacağı yoktu.

“Annemin hakkı varmış,” dedi ağlayarak. “Acı çekmek ve ölmek.”

Ağır adımlarla bahçesinden salona geldi. Alışkanlığının tersine, koridordan geçmedi; ama şöminesi üzerinde her sabah kahvaltısında kullandığı fincan tabağı ile eski Sèvres porseleninden şekerliğin hep öyle durduğu bir kül rengi, emektar salonda kuzeninin anısını yeniden buldu. Bu sabah tantanalı olacaktı, olaylarla dolu olacaktı onun için. Nanon ilçenin papazının geldiğini haber verdi. Cruchot’ların akrabası olan bu papaz, Başkan de Bonfons’un çıkarına çalışıyordu. Birkaç günden beri, yaşlı rahip, Matmazel Eugénie’yle konuşmayı, dinin kaçınılmaz bir koşulu olarak evlenmek zorunda bulunduğunu söylemeye razı etmişti onu. Eugénie, papazı görünce, her ay yoksullara verdiği bin frangı almaya geldiğini sandı, Nanon’a gidip parayı getirmesini söyledi; papaz gülümsemeye başladı.

“Bütün Saumur kentinin ilgilendiği, ama kendi kendine acımadığı için Hıristiyanca yaşamayan bir zavallı kız hakkında konuşmaya geldim, küçükhanım,” dedi.

“Tanrı’m, benzerlerimi düşünemeyeceğim bir zamanda geldiniz, papaz efendi, şimdi aklım fikrim kendimde. Çok dertliyim, kiliseden başka sığınağım yok; kilisenin de bütün acılarımızı içine alabilecek kadar geniş bir kucağı, tüketmekten korkmadan toplayabileceğimiz derecede verimli duyguları vardır.”

“İyi ya, küçükhanım, bu kızla ilgilenirken sizinle ilgilenmiş olacağız. Dinleyin. Kurtulmak niyetindeyseniz, gideceğiniz iki yol var yalnız, ya dünyayı bırakmak ya da yasalara uymak. Ya göksel ya yersel yazgınıza boyun eğmek.”

“Ah, sesiniz tam da bir ses duymak istediğim sırada yükseliyor. Evet, sizi buraya Tanrı gönderdi, efendim. Dünyaya veda etmek, sessizlik ve yalnızlık içinde, yalnız Tanrı için yaşamak istiyorum.”

“Bu çetin yolu uzun uzun düşünmek zorunludur, kızım. Evlilik bir yaşamdır, rahibe peçesi takmaksa bir ölüm.”

Eugénie korkunç bir canlılıkla, “Öyleyse ölüm, çabucak ölüm,” dedi.

“Ölüm, ama toplum için yapılacak büyük görevleriniz var, küçükhanım. Kışın giysi, odun verdiğiniz, yazın da iş verdiğiniz yoksulların anası değil misiniz? Büyük servetiniz geri vermek zorunda olduğunuz bir emanettir, bunu ermişler gibi böyle kabul ettiniz. Bir manastırda kefene girmeniz, bencillik olur; yaşlı kız olarak kalmaya gelince, bunu da yapmamalısınız. Bir kez, uçsuz bucaksız servetinizi tek başına yönetebilir misiniz? Yitirirsiniz belki de. Çok geçmeden binlerce sorun çıkar, içinden çıkılmaz güçlüklere gömülürsünüz. Papazınıza inanın: Bir eş size yarar getirir, Tanrı’nın verdiğini alıkoymanız gerekir. Kurtuluşunuzu dünyanın, en güzel süslerinden biri olduğunuz, kendisine en ulu örnekleri verdiğiniz dünyanın ortasında gerçekleştirmekten kaçınmayacak kadar içten seversiniz Tanrı’yı.”

Bu sırada, Madam des Grassins geldiğini haber verdirtti. Hem öç duygusunun, hem de büyük bir umutsuzluğun zoruyla gelmişti.

“Küçükhanım,” dedi. “Ha, siz de burada mıydınız, papaz efendi. Ben susuyorum, sizinle iş konuşmaya gelmiştim, ama bakıyorum iyice söyleşiye dalmışsınız.”

“Hanımefendi, sizi serbest bırakıyorum,” dedi papaz.

“Papaz efendi, az sonra gene gelin,” dedi Eugénie, “şu sırada desteğiniz benim için çok gerekli.”

“Evet, zavallı çocuğum,” dedi Madam des Grassins.

Matmazel Grandet ile papaz, “Ne demek istiyorsunuz?” diye sordular.

“Kuzeninizin döndüğünü, Matmazel d’Aubrion’la evlendiğini öğrendim de... Kadın kısmının aklı asla cebinde değildir.”

Eugénie kızardı, ses çıkarmadı; ama babasının başarıyla gösterdiği duygusuz soğukkanlılığı bundan böyle kendisi de göstermeye karar verdi.

“Peki, hanımefendi,” diye karşılık verdi alaylı alaylı, “benim aklım cebimde galiba, anlamıyorum. Konuşun, papaz efendinin önünde de konuşun, bilirsiniz, o çıkarır günahlarımı.”

“Peki, küçükhanım, işte des Grassins’in yazdıkları. Okuyun.”

Eugénie aşağıdaki mektubu okudu:

Karıcığım, Charles Grandet Hindistan’dan geldi, bir aydır Paris’te...

“Bir ay!” dedi Eugénie içinden, eli böğrüne düştü.

Azıcık durduktan sonra, yeniden aldı mektubu.

Yarının Vikont d’Aubrion’uyla konuşuncaya dek iki kez dış odada beklemek zorunda kaldım. Bütün Paris’in evlenmesinden söz etmesine, adlarının askıya çıkarılmış olmasına karşın...

“Demek bana yazdığı sırada...” dedi Eugénie içinden. Bitirmedi, bir Parisli kız gibi, “Alçak!” diye haykırmadı. Ama belirtilmemesi, horgörüsünün tam olmasını önlemedi.

... Bu evlenme gerçekleşmekten çok uzak; Marki d’Aubrion kızını bir müflisin oğluna vermeyecektir. Ona gidip amcasıyla benim, babasının işlerine gösterdiğimiz özeni, alacaklıları bugüne kadar yatıştırmamızı sağlayan ustaca manevraları anlatmak istedim. Bu küstah çocuksa bana, beş yıl boyunca kendini gece gündüz onun çıkarlarına ve onuruna adayan bana, babasının işlerinin kendi işleri olmadığı yanıtını vermek cüretini gösterdi. Bir ticaret avukatı ondan otuz kırk bin lira ücret, yani alacakların toplamının yüzde birini isteyebilirdi. Ama, sabret biraz, alacaklılara yasa gereği bir milyon iki yüz bin frank borç var, babasının iflasını ilan ettireceğim. Bu işe şu ihtiyar timsah Grandet’nin sözü üzerine giriştim, aile adına sözler verdim. Vikont d’Aubrion Beyefendi onuruna pek kulak asmıyorsa da ben kendi onuruma çok düşkünüm. Bunun için, durumumu alacaklılara açıklayacağım. Gene de, mutlu zamanlarda oğlumuza almayı düşündüğümüz Matmazel Eugénie’ye fazlasıyla saygım vardır, sen kendisine bu işten söz açmadıkça eyleme geçmeyeceğim...”

Burada, Eugénie mektubu bitirmeden, soğuk soğuk geri verdi.

“Teşekkür ederim,” dedi Madam des Grassins’e, “dur bakalım hele.”

“Şu sırada sesiniz tümüyle ölmüş babanızın sesi,” dedi Madam des Grassins.

“Hanımefendi, bize sekiz bin altın frank sayacaksınız,” dedi Nanon.

“Doğru; bir zahmet benimle gelin, Madam Cornoiller.”

Eugénie belirteceği düşüncenin verdiği soylu bir soğukkanlılıkla, “Papaz efendi, evlilikte bakire kalmak günah mıdır?” dedi.

“Çözümünü bilmediğim bir bilinç durumudur bu. Ünlü Sanchez’in43 Matrimonio adlı kitabında bu konuda ne düşündüğünü bilmek isterseniz, bunu size yarın söyleyebilirim.”

Papaz gitti, Eugénie babasının çalışma odasına çıktı, gününü yalnız geçirdi burada, Nanon’un ısrarlarına karşın, akşam yemeği saati gelince de inmek istemedi. Gece, değişmez konukların eve doldukları saatte göründü. Grandetlerin salonu hiçbir zaman o akşamki kadar dolmamıştı. Charles’ın dönüşü, budalaca ihaneti bütün kente yayılmıştı. Ama konukların merakı ne kadar tetikte olursa olsun, zerre kadar giderilemedi. Eugénie ummuştu bunu, içini altüst eden zalim heyecanların hiçbirini göstermedi sakin yüzünde. İçli sözlerle, bakışlarla kendisine ilgi göstermek isteyenlere karşılık verirken güleç bir yüz göstermesini bildi. Derdini nezaket perdeleriyle kapatmasını bildi. Saat dokuza doğru, partiler bitiyor, oyuncular masalarından ayrılıyor, konuşanların yanına dönerken son vist oyunları üzerinde tartışıyor, borçlarını ödüyorlardı. Topluluğun salondan ayrılmak üzere hep birden kalktığı sırada, tiyatrolara yaraşır bir olay oldu, Saumur’de, sonra bütün ilçede, sonra da çevredeki dört ilde yankılar uyandırdı bu olay.

Eugénie, Mösyö de Bonfons’un bastonunu aldığını görünce, “Siz gitmeyin, başkan bey,” dedi.

Bu söz üzerine, kalabalık toplulukta heyecan duymayan tek insan çıkmadı. Başkan sarardı, oturmak zorunda kaldı.

“Milyonlar başkana geldi,” dedi Matmazel de Gribeaucourt.

“Meydanda, Başkan de Bonfons, Matmazel Grandet’yi alıyor,” diye atıldı Madam d’Orsanval.

“Partinin en güzel oyunu işte,” dedi rahip.

“Güzel bir schleem44 bu,” dedi noter.

Herkes sözünü söyledi, herkes anıştırmasını yaptı, hepsi de bir heykel ayaklığı üstüne çıkmışçasına milyonların üstüne çıkmış görüyordu vârisi. Dokuz yıl önce başlamış dram çözülüp sona eriyordu. Bütün Saumur’ün karşısında, başkana kalmasını söylemek, onu kocalığa kabul edeceğini bildirmek değil miydi? Küçük kentlerde, uygun göreneklere öylesine dikkat edilir ki, bu türden bir yoldan çıkış, söz vermelerin en tantanalısını oluşturur.

Yalnız kaldıkları zaman, Eugénie, “Başkan bey,” dedi heyecanlı bir sesle. “Benim neyimden hoşlandığınızı biliyorum. Beni bütün ömrümce serbest bırakacağınıza, evlenince kazanacağınız hakların hiçbirini anımsatmayacağınıza yemin edin, karınız olmaya hazırım. Yo!” dedi onun diz çöktüğünü görünce, “her şeyi söylemedim daha. Sizi aldatmamalıyım, efendim. Yüreğimde sönmez bir duygu var. Kocama verebileceğim tek duygu dostluk olacak, ne onu alçaltmak ne de yüreğimin yasalarına ters davranmak istiyorum. Ama beni de, servetimi de ancak büyük bir hizmet karşılığında alabileceksiniz.”

“Her şeye hazır olduğumu görüyorsunuz,” dedi başkan.

“İşte size bir buçuk milyon frank, başkan bey,” dedi, Fransa Bankası’nın yüz eshamlık bir belgesini çıkardı göğsünden. “Paris’e gidin, yarın değil, bu gece değil, hemen şimdi gidin. Mösyö des Grassins’in yanına varın, amcamın bütün alacaklılarının adını öğrenin, toplayın onları, geride kalan bütün borçlarını ödeyin, asıl parayı da, alınışlarından ödenişlerine kadar olan yüzde beş faizi de, kısacası, tam gerektiği gibi, genel, hem de noterden onaylı bir ödeme senedi hazırlatmaya dikkat edin. Hükümet adamısınız, bu işte yalnız size güveniyorum. Dürüst bir adam, mert bir adamsınız; yaşamın tehlikeleri içinde, adınızın gölgesinde ilerlemek üzere, sözünüze olan inancımla yola çıkacağım. İkimiz de anlayışlı davranacağız birbirimize. Birbirimizi o kadar zamandır tanıyoruz ki, neredeyse akraba sayılırız, beni üzmek istemezsiniz herhalde.”

Başkan, yüreği sevinç ve sıkıntıyla çarpa çarpa, zengin vârisin ayaklarına kapandı.

“Köleniz olacağım!” dedi.

“Ödeme senedini aldınız, efendim,” dedi Eugénie, soğuk bir bakışla baktı başkana, bunu da bütün senetlerle birlikte kuzenim Grandet’ye götüreceksiniz, şu mektubu da kendisine vereceksiniz. Dönüşünüzde, sözümü tutacağım.”

Başkan anladı, Matmazel Grandet’yi bir aşk küskünlüğüne borçluydu; bunun için, iki sevgili arasında hiçbir uzlaşma olmasın diye, buyrukları çabucak yerine getirmeye çalıştı.

Mösyö de Bonfons gidince, Eugénie koltuğuna düştü, gözlerinden yaşlar boşandı. Her şey bitmişti. Başkan yola çıktı, ertesi akşam Paris’te bulunuyordu. Gelişinden sonraki günün sabahında des Grassins’e gitti. Alacaklıları senetlerin bırakıldığı noterin yazıhanesine çağırdı, bir teki bile gelmemezlik etmedi. Alacaklı da olsalar, haklarını yememeli; tam zamanında geldiler. Burada, Başkan de Bonfons, Matmazel Grandet adına, onlara alacakları olan parayı da, faizlerini de ödedi. Faizlerin ödenmesi, Paris piyasasında zamanın en şaşırtıcı olaylarından biri oldu. Ödeme kayda geçtikten, des Grassins de emeklerinden dolayı Eugénie’nin ayırdığı elli bin frank parayı aldıktan sonra, d’Aubrion köşküne gitti başkan, Charles’ı dairesine döndüğü sırada buldu. Kayınbabası sıkıştırıp durmuştu gene Charles’ı. Az önce yaşlı marki, Guillaume Grandet’nin alacaklıların hesabı kesilmedikçe kızını kendisine vermeyeceğini bildirmişti.

Başkan ilkin şu mektubu verdi ona:

Kardeşim, Sayın Başkan de Bonfons, amcamın borçlu olduğu bütün paraların ödeme belgesiyle benim de bunları sizden aldığımı bildiren senedi elinize teslim etmeyi üzerine aldı. İflastan söz ettiler bana! Ben de bir müflisin oğlunun belki de Matmazel d’Aubrion’la evlenemeyeceğini düşündüm. Evet, kardeşim, aklım ve davranışlarım konusunda vardığınız yargı çok doğru: Seçkin çevrenin hiçbir şeyi yok bende kuşkusuz, ne hesaplarını bilirim ne törelerini, aradığınız zevklerin hiçbirini veremezdim size. Uğrunda ilk aşkımızı gözden çıkardığınız toplumsal anlayışa göre mutlu olun. Mutluluğunuzu tamamlamak için size ancak babanızın onurunu geri verebiliyorum. Hoşça kal, kuzininiz, her zaman sadık bir dostunuz olacaktır.

Eugénie

Başkan, bu hırslı kişinin sağlam senedi aldığı sırada tutamadığı ünlem karşısında gülümsedi.

“Her ikimiz de karşılıklı olarak evlenmemizi ilan edeceğiz,” dedi ona.

“Ya! Eugénie’yle evleniyorsunuz demek. Güzel, memnun oldum, iyi bir kızdır. Ama,” dedi birdenbire aydınlık bir düşünceyle sarsılıp, “bu kadar zengin midir ki?”

Başkan alaylı alaylı, “Dört gün önce on dokuz milyona yakındı serveti; ama bugün topu topu on yedi milyonu var.”

Şaşkın şaşkın başkana baktı Charles.

“On yedi... mil...”

“Evet, beyefendi, on yedi milyon. Matmazel Grandet ile ben evlenmekle yedi yüz elli bin lira geliri bir araya getiriyoruz.”

Charles biraz güvene geldi.

“Enişteciğim, birbirimizi destekleyebiliriz,” dedi.

“Olur,” dedi başkan. “İşte bu da ancak sizin elinize verebileceğim bir kutu,” dedi, içinde tuvalet kutusunun bulunduğu paketi masanın üstüne koydu.

“Sevgili dostum, bu zavallı Mösyö d’Aubrion’un söylediklerine hiç aldırmayın,” dedi Markiz d’Aubrion, Cruchot’ya dikkat bile etmeden içeriye girmişti, “Düşes de Chaulieu başını döndürmüş onun. Size gene diyorum, düğününüzü hiçbir şey önleyemeyecek...”

“Hiçbir şey efendim,” diye yanıtladı Charles. “Babamın üç milyon borcu dün kuruşu kuruşuna ödenmiştir.”

“Para olarak mı?” dedi kadın.

“Tamamı tamamına, faizi de caba. Babamın adını temize çıkaracağım.”

“Ne saçmalık!” diye atıldı kaynana. Sonra Cruchot’yu gördü, damadının kulağına eğildi.

“Kim bu bey?” diye sordu.

Charles da alçak sesle, “İşlerime bakan adam,” diye karşılık verdi.

Markiz, Mösyö de Bonfons’u küçümseyişle selamlayıp çıktı.

“Şimdiden destekliyoruz birbirimizi,” dedi başkan, şapkasını aldı. “Hoşça kal, yeğenim.”

“Benimle alay ediyor bu kuş beyinli Saumur’lü. Karnına altı pusluk45 bir hançer saplamak geliyor içimden.”

Başkan gitmişti. Üç gün sonra, Saumur’e dönünce, Mösyö de Bonfons Saumur’e Eugénie ile evleneceğini bildirdi. Altı ay sonra, Angers yüksek mahkemesi üyeliğine atanmıştı. Saumur’den ayrılmadan önce, Eugénie gönlünde öylesine uzun zaman değer taşıyan mücevherlerin altınını eritti, kuzeninin sekiz bin frangı gibi bunları da bir altın ekmek kabına yatırdı, bunu da onun için o kadar Tanrı’ya yalvardığı kiliseye armağan etti. Günlerini Angers ile Saumur arasında geçirdi. Politik bir durumda bağlılık gösteren kocası, daire başkanı, birkaç yıl sonra da müdür oldu. Mecliste bir koltuk kazanabilmek için genel seçimleri sabırsızlıkla bekledi. Şimdiden âyan üyeliğinde gözü vardı, o zaman...

“O zaman, kralın amcazadesi olacak demek,” diyordu Nanon, Koca Nanon, Madam Cornoiller, Saumur’lü burjuva. Hanımı, erişeceği yükseklikleri bir bir haber veriyordu ona. Gene de Sayın Başkan de Bonfons (babadan kalma Cruchot adını en sonunda iyice silmişti defterden) hırslı düşüncelerinin hiçbirini gerçekleştiremedi. Saumur milletvekili olduktan sekiz gün sonra öldü. Tanrı, her şeyi gören, yumruğunu hiçbir zaman yanlış yere indirmeyen Tanrı, hiç kuşkusuz hesaplarından, yasalardan yararlanma alanındaki ustalığından dolayı cezalandırıyordu onu. Cruchot evlilik sözleşmesini de aynı ustalıkla kaleme almıştı. Bu sözleşmeye göre, geleceğin eşleri birbirlerine, çocukları olmaması durumunda, taşınır ve taşınmaz hiçbir mal dışarıda bırakılmadan, ayrılmadan, tam olarak hatta döküm işlemine bile girişilmeden, sözü geçen dökümün yokluğu mirasçılar ya da hak sahipleri için bir engel durumuna girmeksizin, bütün mallarını birbirlerine veriyorlardı. Madam de Bonfons’un arzuları, yalnız yaşamı karşısında başkanın gösterdiği derin saygıyı bu madde açıklayabilir. Kadınlar sayın başkanı en ince erkeklerden biri olarak anıyor, ona acıyor, çoğu zaman da Eugénie’nin acısını, tutkusunu suçlandırmaya kadar vardırıyorlardı işi; ama bir kadın nasıl suçlandırılırsa öylece, en acımasız inceliklerle yapıyorlardı bunu.

“Kocasını yalnız bıraktığına göre Madam de Bonfons çok rahatsız olmalı. Zavallı kadıncağız! Yakında iyileşir mi acaba? Nesi var, gastriti mi, kanseri mi? Niçin hekimlere görünmüyor? Bir zamandır sararıyor; gidip Paris’in ünlü hekimlerine görünse iyi olurdu. Nasıl olur da bir çocuk istemez? Kocasını çok seviyormuş, öyle diyorlar, bu durumda nasıl olur da ona bir vâris vermez? Çok kötü, biliyor musunuz; bu bir kapris yüzündense, berbat bir kapris doğrusu. Zavallı başkan!”

Eugénie’de, yalnız kişinin sürekli gözlemleriyle, küresine düşen şeyleri kavramasına yarayan keskin görüşüyle kullandığı şu duyarlı incelik vardı, mutsuzluğun son eğitimi de her şeyi sezmeye alıştırmıştı onu, bu uçsuz bucaksız servetin, Tanrı’nın geçici bir hevese kapılarak yanına çağırdığı noter amcasıyla rahip amcasından kalan miraslarla daha da çoğalan servetin tam sahibi olabilmek için, başkanın kendisinin ölümünü istediğini biliyordu. Zavallı yalnız kadın, başkana acıyordu. Felek, Eugénie’nin beslendiği umutsuz tutkuya güvencelerin en büyüğü olarak saygı gösteren bir eşin hesaplarından, rezil ilgisizliğinden öcünü aldı onun. Bir çocuğa can vermek, bencilliğin umutlarını, başkasının beslediği hırsın sevinçlerini öldürmek değil miydi? Böylece Tanrı, altına hiç ilgi göstermeyen, gökyüzünü arzulayan, dindar ve iyi olarak arı düşüncelerle yaşayan, hiç durmadan, gizli gizli zavallıların yardımına koşan tutsağına yığın yığın altın yığdırdı. Madam de Bonfons otuz üç yaşında dul kaldı, hâlâ güzeldi, ama kırkına yaklaşmış bir kadın nasıl güzel olursa, öyle. Yüzü ak, dinlenmiş, sakin. Sesi tatlı, dalgın, tavırları sade. Acının bütün soyluluklarına, dünyayla bağıntıya gelince ruhunu kirletmemiş bir kimsenin arılığını taşıyor, ama yaşlı kız katılığına, taşranın yaşamının verdiği cimrice alışkanlıkları da taşıyordu. Sekiz yüz bin lira gelirine karşın, yoksul Eugénie Grandet’nin yaşadığı gibi yaşıyor, odasının ateşini bir zamanlar babasının salonda ateş yakmaya izin verdiği günlerde yakıyor ancak, gençliğinde yürütülen izlenceye uygun olarak da söndürüyor. Annesi nasıl giyinmişse o da öyle giyiniyor hep. Saumur’deki ev, güneşsiz, ateşsiz, her zaman gölgelik, her zaman hüzünlü ev, yaşamının aynası sanki. Gelirlerini dikkatle biriktiriyor. Servetini soylu bir biçimde kullanıp da dedikoduları yalancı çıkarmasa, cimri gibi de görünürdü belki. Din ve acıma duygularıyla açtığı kurumlar, yaşlılar için bir düşkünlerevi, çocuklar için Hıristiyan okulları, zengin biçimde donatılmış bir halk kitaplığı, bazı kimselerin onun kusurları arasında saydıkları cimriliğe karşı da tanıklık ediyor her yıl. Saumur’ün kiliseleri bazı güzelleşmelerini ona borçlu. Alay olsun diye matmazel diye adlandırılan Madam de Bonfons dinsel bir saygı uyandırıyor genel olarak. Yalnız en sevecen duygular için çarpan bu soylu yürek de insan çıkarının hesaplarıyla incelenecekmiş demek. Demek bu göksel yaşama para kendi soluk renklerini geçirecekmiş, tepeden tırnağa duygu olan bir kadına beslenen duygulara da kuşkuyu sokacakmış demek.

“Bir sen varsın beni seven,” diyordu Nanon’a

Bütün ailelerin gizli yaralarını bu kadının eli sarıyor. Eugénie bir iyilikler alayının eşliğinde göğe doğru yürüyor. Ruhunun büyüklüğü eğitiminin küçüklüklerini, ilk yaşamının alışkanlıklarını azaltıyor. Dünyanın göbeğinde dünyadan uzak olan, en iyi eş, en iyi anne olmak için yaratılıp da ne kocası ne çocukları ne de ailesi bulunan bu kadının öyküsü bu işte. Birkaç günden beri, onun için yeni bir evlenme söz konusu. Saumur’lüler hem onunla hem de sayın Marki de Froidfond’la ilgileniyorlar. Eskiden Cruchot’ların yaptığı gibi, şimdi de markinin ailesi zengin dulu kuşatmaya başladı. Nanon ile Cornoiller de markinin hesabına çalışıyor diyorlar ama bundan daha yanlış bir şey olamaz. Koca Nanon’da da, Cornoiller’de de bu dünyanın çirkefliklerini anlayabilecek kafa yok.

Paris, Eylül 1833

1 . Bu deyim, belediye yöneteticilerini ve onların torunlarını belirtir. Bu yöneticiler belediyenin çanını kullanırlardı. (Ç.N.)

2 . Fransızcadaki “de” kastediliyor. (Ç.N.)

3 . Eski bir yüzölçümü birimi. (Ç.N.)

4 . Mimarlıkta yumurta biçimi dilim. (Ç.N.)

5 . Renkli resimli camları olan pencere. (Ç.N.)

6 . Fransızca écu; eski bir Fransız parası. (Ç.N.)

7 . Dört kişi ile oynanan bir iskambil oyunu. (Ç.N.)

8 . Fransızca pouce; eski bir uzunluk ölçüsü. (Ç.N.)

9 . Kötülüğe karşı olan bir tarikatın üyesi. (Ç.N.)

10 . 1811 yılı, ünlü kuyrukluyıldız yılıdır. (Ç.N.)

11 . Fransızca cassis; hafif bir içki. (Ç.N.)

12 . Balzac, atasözlerini değiştirmekten, tersine çevirmekten hoşlanırdı. Burada da öyle yapıyor. (Ç.N.)

13 . Buisson, Balzac’ın dostu ve terzisiydi. Romanlarında adını anarak yaptığı reklama karşılık, ona giysi dikerdi. (Ç.N.)

14 . Dönemin bir ansiklopedisi ile bir gazetesi. (Ç.N.)

15 . İki İngiliz ressam ve gravürcüsü. (Ç.N.)

16 . Bir İngiliz heykeltıraşı. (Ç.N.)

17 . J.-B. Louvet de Couvray’in “Şövalye Faublas’nın Serüvenleri” adlı romanı belirtiliyor. Bu roman, çağın ahlaksız yanlarını anlatır. (Ç.N.)

18 . Balzac’ın sözünü ettiği bitkiyi görmediği tümcenin sonrasından anlaşılıyor. (Ç.N.)

19 . Phidias’ın Jupiter’inin ne aslı ne de bir kopyası bulunmaktadır. Balzac’ın zamanında da yoktu. (Ç.N.)

20 . Eski bir ağırlık ölçüsü. (Ç.N.)

21 . 1701’de Macaristan’da, birbirine yapışık olarak doğan, bütün Avrupa’da dolaştırılıp gösterilen ikiz kız kardeşler söz konusudur. (Ç.N.)

22 . Balzac, Ursule Mirouet’de de aynı cezveden söz eder ama nasıl bir şey olduğunu, nasıl kullanıldığını hiçbir yerde açıklamaz. (Ç.N.)

23 . Zamanın paralarından. (Ç.N.)

24 . Dokuz günlük bir dua ve ibadet biçimini belirten neuverie sözcüğüne karşılık olarak bu sözcüğü kullandık. (Ç.N.)

25 . Yas tutan Hıristiyanların yakalarında taşıdıkları kara bant. (Ç.N.)

26 . Bu sözcüğü le bonhomme sözcüğü karşılığında kullandık. (Ç.N.)

27 . Jeremy Bentham bir İngiliz filozofudur, 1787’de “Tefeciliğin Savunusu” adlı bir yapıt yayımlamıştır. (Ç.N.)

28 . O çağda altının değeri büyük oranlarda yükselip düşerdi. Altın paranın gerçek değeri, üzerindeki değerden çok yüksek olabilirdi. (Ç.N.)

29 . Madam de Mirbel (1796-1849) minyatürleriyle ün kazanmış bir ressamdır. (Ç.N.)

30 . Grandet, eski şarkıdaki “sevgilim” sözcüğünü karısının babasının portresi önünde, “babacığım” biçiminde değiştiriyor. (Ç.N.)

31 . Benzetme, II. Friedrich’in bir dizesine dayanmaktadır. Burada sözü geçen Polonya Kralı ise, III. Friedrich August’tur. (Ç.N.)

32 . Auguste Lafontaine (1759-1831) gözyaşları, gönül acılarıyla dolu iki yüzden fazla roman yazmış, bir Alman romancısıdır. (Ç.N.)

33 . Önceki yönetimden kalan altı liralık ekü hâlâ geçmekteydi. 1810’da değeri 5.80 frank olarak saptandı. Altı liralık eküyü altı frank olarak kabul ettirmekle, Grandet ufak bir kazanç daha sağlamaktadır. (Ç.N.)

34 . Garnizon için yapılan ayin. (Ç.N.)

35 . Yani, bir tabut içinde. (Ç.N.)

36 . Balzac’ın bir dalgınlığı: Grandet, kapıyı Eugénie’nin üzerinden kilitlemişti. (Ç.N.)

37 . Charles 1819 yılının sonunda gider, Grandet 1827 sonunda ölür. Öyleyse Eugénie en azından sekiz yıldan beri yalnızdır. (Ç.N.)

38 . (Lat.) Nasıl olursa olsun. (Ç.N.)

39 . Bu unvan yüzbaşı anlamına gelir. (Ç.N.)

40 . Grandet Baba 1827 sonunda ölmüştür. Eugénie Charles’ın mektubunu babasının ölümünden sonraki ilk ağustos ayında, öyleyse 1828 Ağustos’unda alır. Daha ilerde Charles’ın bir aydır Paris’te olduğunu söyleceğine göre, aşağı yukarı 1828 Haziran’ında dönmüş demektir. (Ç.N.)

41 . 1686’da Dreux Kontu Pierre, Brézé’lerin toprağını aldıktan sonra, ailesinin adı Dreux-Brézé olarak sürmüştür. (Ç.N.)

42 . Mozart’ın Figaro’nun Düğünü’nden bir hava. (Ç.N.)

43 . Sanchez: Ünlü İspanyol ahlakçısı. 1610 yılında hemen hemen bir ermiş gibi ölmüştür. Yukarıda sözü geçen yapıt, en ünlü yapıtıdır. (Ç.N.)

44 . Eski bir iskambil oyunu ya da oyunda büyük ustalık. (Ç.N.)

45 . Bir eski uzunluk ölçüsü. (Ç.N.)